MERDAN YANARDAĞ

TÜRKİYE NEDEN

FEDA EDİLDİ

DESTEK YAYINLARI: 379

ARAŞTIRMA: 116

TÜRKİYE NEDEN FEDA EDİLDİ / MERDAN YANARDAĞ

Her hakkı saklıdır. Bu eserin aynen ya da özet olarak hiçbir bölümü,

telif hakkı sahibinin yazılı izni alınmadan kullanılamaz.

Genel Yayın Yönetmeni: Ertürk Akşun

Editör: Aslı Bahşi

Kapak Tasarım: İlknur Muştu

Sayfa Düzeni: Cansu Poroy

Destek Yayınları: Ekim 2013

2. Baskı: Ekim 2013

Yayıncı Sertifika No: 13226

ISBN 978-605-4771-79-0

© Destek Yayınları

İnönü Cad. 33/4 Gümüşsuyu Beyoğlu / İstanbul

Tel:(0212) 252 22 42

Fax:(0212) 252 22 43

www.destekyayinlari.com

info@destekyayinlari.com

facebook.com/ DestekYayinevi

twitter.com/destekyayinlari

Kitap Matbaacılık San. ve Tic. Ltd. Şti.

Davutpaşa Cad. No:123 Kat:1 Topkapı/İst.

Sertifika No : 16053

Tel.: 0.212.482 99 10

MERDAN YANARDAĞ

TÜRKİYE NEDEN

FEDA EDİLDİ

ÖNSÖZ

O güzel insanlar bu ülkeye geri döndü

Bu kitapta, “Türkiye’nin neden feda edildiği” sorusunun yanıtını aradım. Bu soru kitaba da adını verdi. Bazen yan yollara da saparak yaptığım uzun bir yolculuktan sonra ulaştığım sonuçları ve bulduğum yanıtı, bu çalışmanın sayfalarında sizinle paylaşacağım.

Cumhuriyet’in soluna kapalı yapısı, kendisinin tasfiye edilme sürecinde önemli bir rol oynadı. Türkiye önce soğuk savaşa, sonra da “ılımlı İslam” projesine kurban edilen bir ülke oldu. Türkiye, 1950’li yıllardan 1990’a kadar NATO’nun “Dolaylı Saldırı Doktrini” diye kodlanan stratejik planlamasının hayata geçirildiği ilk saha ülkesiydi. Dolaylı Saldırı Doktrini, esas olarak iki blok (sosyalist ve kapitalist ittifaklar) arasındaki nükleer silah dengesi nedeniyle Doğu ile Batı arasında doğrudan bir savaşın çıkmayacağı varsayımına dayanıyordu. Ancak bu doktrinin esasını başka boyutu oluşturuyordu. NATO’ya göre kapitalist ülkelerdeki sol güçler, gençlik örgütleri, sendikalar, aydınlar vb. toplumsal muhalefet hareketleri, Batı uygarlığı da denilen kapitalizme karşı içeriden dolaylı bir savaş/saldırı yürütüyordu.

Bu durumda adı geçen muhalefet kesimleri ve sol çevreler, “yurttaş” değil, “düşman” sayılmalıydı. Bu dehşet verici bir yaklaşımdı. Çünkü NATO üyesi devletlerin yurttaşlarının bir bölümüne karşı savaş açtığı anlamına geliyordu. Bu savaşı NATO bünyesinde oluşturulan ve komuta merkezi Pentagon’da olan “Süper NATO” adlı illegal bir örgüt yürüttü. Bu örgütün NATO üyesi her ülkedeki adı farklıydı. Örneğin Türkiye’deki adı “Kontrgerilla”, İtalya’daki adı ise “Gladio” olarak konulmuştu.

Sermaye birikimi bakımından zayıf olan Cumhuriyet burjuvazisi korkak ve sinikti. Asker ve sivil bürokrasinin sistem içinde merkezi bir güç kazanmasının nedenlerinden biri ve belki de en önemlisi, Türkiye burjuvazisinin bu özelliğinden kaynaklanan korkaklığıydı.

O nedenle, elinizdeki kitabın en önemli temalarından birini de bu konu, yani kendi devrimine, değerlerine ve geleneklerine sahip çıkmayan, dahası ihanet eden Cumhuriyet’in kurucu güçleri ve burjuvazisi oluşturdu. Cumhuriyet’in, onu daha ileriye taşıma iddiası ve kapasitesindeki solu ezerek nasıl bütün gücünü yitirdiği irdelendi. Simgesel olarak, Harbiye’nin imam-hatibe nasıl yenildiği ve sürekli kendi solunu tasfiye eden TSK’nin dinci gericiliğe nasıl teslim olduğu tartışıldı. Cumhuriyet’in en iyi evlatlarını ve kendisini ileriye taşıyacak insan kaynaklarını hoyrat şekilde imha etmesinin yarattığı sonuçlar değerlendirildi.

Laiklik tanımının çarpıtılması

Türkiye muhafazakârları ve İslamcılarının temel iddiaları; modernleşme ve aydınlanma süreçlerine muhalefetleri ve bu itiraz üzerinden kurdukları gelecek tasarımları bir varsayıma dayanır. Bu varsayım özetle şöyledir: Türkiye’yi tarihsel ve kültürel bakımdan belirleyen temel etken “İslam medeniyeti” olgusudur. Ancak Meşrutiyet’ten ve özellikle Cumhuriyet’ten sonra Türkiye seçkinleri İslam uygarlık havzasından koparak Batı uygarlık havzasına iltica ve iltihak etti. Ancak toplum yerinde kaldı. Dolayısıyla devleti elinde tutan elitler ile millet arasında bir uçurum oluştu. Bu uçurum kültürel çatışmaya yol açtı. Bu anlamda devlet ile millet arasında yüz yıldır devam eden ve siyasal derinliği de bulunan bir kavga vardı.

Tarih tezi böyle olunca, hedef de “devlet ile milleti barıştırmak” ve bu amaçla Cumhuriyet’i İslami ilkelere dayalı olarak yeniden yapılandırmak şeklinde ortaya konuluyordu. Laikliği tasfiye edilemese bile din odaklı şekilde yeniden tanımlamak ve kamusal yaşamı büyük ölçüde dinselleştirmek bu barışın gerçekleşme şartı sayıldı. Nitekim, AKP iktidarı laikliği de “din ve vicdan özgürlüğü” diye son derece eksik ve bir o kadar da yanlış şekilde tanımlamaya başladı. İlk bakışta sorun yokmuş ve doğruymuş gibi görünen bu tanım, tam tersine devletin ve toplumun dinselleştirilmesine hizmet edecek bir işlev görür oldu.

Bir parantez açarak bu konuyu Önsöz’de kısaca değerlendirelim; laiklik, sadece “din ve vicdan özgürlüğü” olarak son derece dar bir şekilde tanımlanamazdı. Örneğin din ve vicdan özgürlüğü geniş biçimde Osmanlı Devleti’nde de vardı. Özel bir düşmanlık güdülen Alevilik dışında, hiçbir dinsel topluluğun inancına karışılmıyordu. Ancak bu durum Osmanlı’nın bir şeriat devleti olduğu gerçeğini değiştirmiyordu. Devlet ve toplum dini kurallara göre yönetiliyor, toplum kesimleri dini inançlarına göre tanımlanıyordu. Vergilendirme de askerlik de bu konumlar üzerinden belirleniyordu. Uluslaşma, modernleşme ve aydınlanmanın (dolayısıyla kapitalizmin) hukuksal temelini oluşturan Medeni Kanun (Code Civil) yoktu.

Oysa laiklik din ve vicdan özgürlüğünün yanı sıra, ondan daha önemli olarak insan aklının özgürleştirilmesidir. Dinin kamusal yaşamdan çıkarılarak özel alana iade edilmesi ve orada özgür şekilde yaşanmasının garanti altına alınması anlamına gelir. Devleti ve toplumu dini kurallara göre değil, akıl ve bilime dayalı olarak yönetmektir. Dünyaya, topluma ve yurttaşların kendilerine hükmetme iradesinin gökyüzünden yeryüzüne indirilmesidir.

Parantezi kapatır, konumuza dönersek; yukarıda sözü edilen varsayımın temelinden yanlış ve bilimdışı bir yaklaşım olduğunu söylemeliyiz. Çünkü, Batı, kültür havzasını Hıristiyanlıktan ibaret sayıyor; aydınlanma, modernleşme, uluslaşma süreçlerinin yarattığı kültürü, felsefe birikimini, bilimi, edebiyatı görmüyor. Daha da önemlisi, bütün bunların insanlığın ortak kazanımlarını oluşturan evrensel değerler olduğu gerçeğini kavrayamıyor ve bu olguyu dışlıyor. Diğer taraftan, Türkiye, İslam dünyasında sadece “Sünni İslam”ı esas alan bir kültür ve “medeniyet” tanımına dayanıyor.

Oysa Türkiye, 200 yıla yaklaşan bir uluslaşma, modernleşme ve aydınlanma mücadelesiyle bu süreçte oluşan zengin bir birikime, hatta geleneğe sahip. Toplum tarafından içselleştirilmiş küçümsenmeyecek seküler bir bilinç ve yaşam tarzı söz konusu. Cumhuriyet’i bir avuç seçkinin rejimi sananlar, Cumhuriyet mitingleriyle başlayan, 19 Mayıs, 29 Ekim gibi ulusal günlerde giderek kitleselleşen eylemler karşısında şaşırdılar. Gezi Parkı Direnişi’yle de tam anlamıyla paniğe kapıldılar.

Yukarıdaki varsayımın çok önemli başka bir boyutunu ise şu teori oluşturuyor: Batı’nın “fenni (bilimi) ve tekniği” yerine, kültürü ve üstyapı kurumları (hukuku, yönetim biçimi vb.) alındı. Oysa tam tersi yapılmalıydı, Batı’nın “fenni ve tekniği” alınmalı, yerel kültür korunmalıydı. Böylece devlet ile millet arasında oluşan ikilik, kültürel çatışma ve kavga olmazdı. Burada sözü edilen yerel kültür dindir. Hatta siyasallaşmış din...

İkinci büyük yanlış da bu efsanedir. Çünkü ilk varsayımı tamamlayan bu yaklaşım, Batı’nın bilimini ve tekniğini yaratan şeyin, onun kültürü olduğunu görmüyor. Dahası bu gerçeği reddediyor. Çünkü Batı kültürü denildiğinde aklına din geliyor. Oysa modern Batı kültürünü yaratan şey dinin eleştirisidir. Marx’ın işaret ettiği gibi bu eleştiri tamamlandıktan sonra Batı bugünkü “uygarlık” seviyesine ulaştı. Bu dinin ortadan kaldırılması anlamına gelmiyordu. Din insanların özel hayatlarına bırakılıyor ve orada özgürce yaşanması sağlanıyordu. İdeal tanım buydu.

Batı kültürünü oluşturan olgu, sekülerizmi (laikliği) devlet ve toplum yaşamına egemen kılmak, insan aklının özgürleştirilmesi, dünyayı ve toplumu akıl ve bilimle yönetmenin esas alınmasıydı. Özgür felsefe, bilim ve bütün bunların üzerine yükselen edebiyattı. İşte Batı’nın “fenni ve tekniği” denilen şeyi bu kültür yaratmıştı.

Söz konusu İslamcı ve muhafazakâr varsayım 300 yıldır bu gerçeği göremedi. Bu taassup nedeniyle Müslüman dünya, geri kalmışlık çemberi içinde kıvranıyor. Aşamadığı ortaçağının içinde acı çekerek yaşıyor. Oysa bin yıl önce İbni Rüşt’ün İmam Gazali’ye yönelttiği itiraz, tam da bu çemberin nasıl kırılacağının yolunu gösteriyordu.

Elinizdeki kitapta, “Türkiye neden feda edildi?” sorusunun yanıtını bu perspektifle aradım ve bu önemli sorunsalı da masaya yatırdım.

Durum böyle olunca, İslam dünyasının bin yıldır süren bu karanlık çağa nasıl girdiğini inceleyerek başladım Doğu’nun ortak hikâyesini anlatmaya. İmam Gazali ile İbni Rüşt arasında 11. yüzyılda yaşanan ve bugünkü yaşamımızı, Doğu’nun kaderini belirleyen büyük polemiğe kadar gittim. İslam’ın, günümüze ulaşan ortaçağının teolojik, kültürel ve tarihsel nedenlerini bulmaya çalıştım. Çünkü, “Türkiye neden feda edildi” sorusunun çok önemli yanıtlarından biri de, özgür akıl ve felsefe (bilim) ile kör inancın ve dogmatizm kavgasında yatıyordu.

İttihat ve Terakki’den, BOP ve Ilımlı İslam’a

Türkiye’nin aydınlanma ve modernleşme sürecinde önemli bir rol oynayan 1908 Hürriyet Devrimi, Jöntürk hareketi ile İttihat ve Terakki Fırkası da incelediğim konular arasında. Çünkü bugün Türkiye’nin ilerici ve gerici güçleri arasında süren kavganın, devrim ve karşıdevrim güçleri arasında yaşanan çatışmanın bu topraklarda 150 yılı aşan bir tarihsel derinliği var. Soruna bu tarihsel perspektiften bakmadan, bugünün Türkiyesi’nde olup bitenleri tam olarak kavramak zor.

Ülkemizdeki dinci-faşizan hareket de soruna zaten bu tarihsel derinliği içinde yaklaşıyor. AKP’nin ve Türkiye yeni muhafazakârlığının (Neo-Con) önde gelen fikir yapıcılarından Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu, 2012 yılında hükümetin “Yeni Osmanlıcı” dış siyasetinin gerekçelerini anlatırken, “Biz tarihimizdeki yüz yıllık parantezi kapatacağız” diyordu. İşte o parantez, Türkiye’nin Osmanlı Devleti’nde başlayan ve Cumhuriyet’le sonuçlanan uluslaşma, aydınlanma ve modernleşme tarihidir. Davutoğlu’nun kapatacaklarını söylediği parantez, 1908 Hürriyet Devrimi’yle (İkinci Meşrutiyet) başlayan ve günümüze kadar gelen dönemdir. Bu bakımdan 2008 yılında başlatılan Ergenekon operasyonlarının 1908 Jöntürk Devrimi’nin yüzüncü yılına denk getirilmesinin bir anlamı var mı diye düşünüyor insan.

Cumhuriyet tarihinin en başarısız ve beceriksiz dışişleri bakanı olan Davutoğlu, belli ki Cumhuriyet’in tasfiyesi konusunda ezbere konuşmuyor. Yani AKP iktidarı ne yaptığını biliyor. O nedenle, İslamcıların ısrarla Türkiye’nin ilk darbesi diye lekelemeye ve bugünkü sorunların kaynağı gibi göstermeye çalıştığı 1908 Devrimi ile İttihat ve Terakki Fırkası’nın çözümlemesini, çalışmanın temel tezini tamamlayıcı özelliği nedeniyle kitaba dahil ettim.

Soğuk savaş döneminde emperyalizme yeniden yarı bağımlı bir ülke haline gelen Türkiye, ABD ve NATO’nun denetimine girmiş, bu güçlerin sol düşmanı politikalarını devralmıştı. Cumhuriyet’in bütün devrimci niteliklerini yitirerek tutuculaşmasının, ilerici kanadını tasfiye ederek solu ezmesinin başta gelen nedenlerinden biri de buydu. Dolayısıyla bu olguyu değerlendirmeden Türkiye’nin neden feda edildiğinin tam olarak anlaşılması mümkün değildi. O nedenle elinizdeki kitapta, bu konu da, çalışmanın ölçüleri içinde ayrıntılı şekilde ele alındı.

Muhafazakâr-Liberal Hegemonya

Günümüzün muhafazakâr-liberal ideolojik hegemonya ortamında bir demokrasi anıtı gibi gösterilmeye çalışılan soğuk savaş döneminin muhafazakâr Demokrat Parti (DP) iktidarı ve liderlerinin gerici ve karşıdevrimci nitelikleri de mercek altına alındı. Bugün büyük bir sahtekârlıkla adına “Ergenekon” dedikleri, Türk derin devletinin gerçek yapılanması kontrgerillanın kurucusu olan DP’nin antidemokratik karakteri ortaya konuldu. Çünkü DP iktidarı, Türkiye’nin feda edilme sürecinin kilometre taşlarından biriydi.

Elbette bu kitabın en önemli temalarından birini de liberal-muhafazakâr ideolojik hegemonya oluşturdu. Bu hegemonyanın nedenleri üzerinde durmak gerekiyordu. Çünkü Türkiye’yi ve bu toplumu harcanma sürecinde en önemli işlevi bu hegemonyayı oluşturan liberal ve muhafazakâr entelijensiya gördü. Türkiye, dünyada örneği görülmemiş bir aydın ihaneti yaşadı. Solun bir kesiminin bile celladına âşık olduğu bir dönemden geçildi. Bu süreçte belirleyici rolü muhafazakâr aydınlardan çok, sağ ve sol kanadıyla (özellikle soluyla) liberaller oynadı. Türkiye hâlâ bu dönemi yaşıyor.

Diğer yandan, soğuk savaş dönemi ve sonrasında İslamcıların, emperyalizm ve Türkiye’nin NATO bağlantılı derin devletiyle girdikleri kirli işbirliğini de mercek altına aldım. Çünkü bu işbirliği, Türkiye’nin feda edilme sürecinde çok önemli bir rol oynadı. Örneğin AKP iktidarı, bu yüz kızartıcı işbirliğinin bir ürünü ve sonucuydu.

Soğuk savaş sonrasında, özellikle ABD ve Batı açısından siyasetin yönünü belirleyen 11 Eylül 2001 tarihindeki New York’ta İkiz Kuleler ve Washington’da Savunma Bakanlığı (Pentagon) binalarına yönelik eylemin ve yıkımın ardından, Müslümanların yaşadığı geniş coğrafyayı yeniden düzenlemeyi öngören bir dizi siyaset geliştirildi. Kuşkusuz bunlardan en önemlisi, Batı’yla uyumlu “ılımlı İslam” hareketlerini güçlendirmek ve bu güçleri iktidara getirmeyi amaçlayan Büyük Ortadoğu Projesi’ydi (BOP). Türkiye’nin feda edilme sürecini tamamlayan son siyasal halka bu stratejik planlama oldu. Çünkü Türkiye “model ülke”, AKP de bu modeli inşa edecek siyasal güç olarak tasarlanmıştı.

İşte ABD desteğiyle hazırlanan ve bir AKP-Cemaat tertibi olan Ergenekon soruşturmaları, Türkiye’yi dönüştürme (feda edilme) sürecinin bu operasyonun en önemli dönemecini oluşturdu. BOP ve ılımlı İslam operasyonu çözümlenmeden Türkiye’nin neden feda edildiği sorusuna net bir yanıt verilemezdi. Yanıt tam da bu noktada, Cumhuriyet’e yönelik karşıdevrim sürecini büyük ölçüde tamamlayan AKP-Cemaat iktidarının Ergenekon davaları üzerinden geliştirdiği “ılımlı İslam” darbesinde yatıyordu.

Ergenekon davası bildiğiniz gibi 5 Ağustos 2013 tarihinde sonuçlandı. Aralarında benim de bulunduğum sanıkların yüzde 90’ına ağır cezalar verildi. Alçakça bir tertibe dayanan bu davanın kendisi gibi, Silivri mahkemesinin verdiği kararlar da hukuken, siyaseten, ahlaken ve tarihsel bakımdan meşru değil.

Bu kitabı mahkeme kararı açıklandıktan sonra hazırlamaya başladım. Amacım, “bir kazaya uğramadan” tarihe not düşecek bir çalışma ortaya koymaktı. Sanırım bunu gerçekleştirdim. Daha önce Sol Portal sitesinde ve Yurt gazetesinde yazdığım bazı makaleleri, kitabın tematik bütünlüğüne uygun olduğu ölçüde değerlendirdim. Bu yazılar üzerinde çalışıp hayli genişleterek, tümünü yeniden kaleme aldım. Bütünüyle yeni bölümler yazdım. Sonuçta ortaya elinizdeki yeni ve özgün çalışma çıktı.

Bu kitapla aslında bir dörtlü oluştu. Daha önce yayımlanan, Yeni Muhafazakârlık / Neo-Con, Bir ABD Projesi Olarak AKP / Operasyon Partisi (Eylül 2013’te genişletilmiş beşinci baskısı çıktı) ve I. Cumhuriyet’in Sonbaharı (beş baskı) isimli kitapları tamamlayan dördüncü çalışma oldu.

Elinizdeki kitabın en önemli amaçlarından biri de muhafazakâr-liberal ideolojik hegemonyanın kırılmasına katkıda bulunmaktı. Yeni gericiliğin kuşattığı toplumu, emekçileri, gençleri, aydınları ve solu uyarmaktı... Liberalizm ve sol liberalizmin yoksullaştırdığı ve muhafazakâr gerilik ve vasatlığa geniş bir alan açtığı entelektüel ortama bir müdahale denemesidir. Umarım amacına ulaşır.

Türkiye’de iklim değişiyor. Korku duvarları yıkılıyor. İnsanlar yaşamlarına ve ülkelerinin kaderine el koyuyor. Gezi Parkı Direnişi umudu, cesareti, erdemi; iyi, güzel ve nitelikli olanı yeniden yükseklere çıkarıyor. Vasatın egemenliğine son veriyor. Umudu yeniden büyütüyor.

Çünkü Yaşar Kemal’in, “O beyaz atlarına bindiler ve gittiler” dediği “O güzel insanlar” bu ülkeye geri döndü. Bu kitap onlara ithaf edilmiştir.

Merdan Yanardağ, 13 Eylül 2013

Bodrum/Muğla

1. BÖLÜM

BİN YILLIK KAVGA

1.1. İslam’ın uzayan ortaçağı;Gazali ve İbni Rüşt kavgasının anlamı

Türkiye’nin nasıl feda edildiğini anlamak için bu topraklarda, büyük İslam coğrafyasında bin yıldır devam eden karanlığın, Müslümanların uzayan ortaçağının nasıl başladığını da bilmek gerekiyor. Çünkü günümüzde de bütün ağırlığıyla süren İslam’ın ortaçağını, Cumhuriyet Devrimi ve Türkiye aydınlanması bağlamında irdeleyip çözümlemeden, ülkemizde ve bölgede bugün olup bitenleri tam olarak kavramak mümkün görünmüyor.

Evet, İslam dünyası uzayan bir ortaçağın içinden geçiyor. Bin yıla yayılan uzun, acılı ve kanlı bir çağ bu. İmam Gazali’nin (1058-1111) Bağdat Nizamiye Medresesi müderrisliğini terk edip, Mekke’de iman tazeledikten sonra İslam’da içtihat kapısını kapatmasıyla başlayan karalık bir bin yıl...

İmam Gazali’nin ünlü risalesi Tehafüt ül-Felasife1 yani “Felsefenin Tutarsızlığı” ya da “Filozofların Tutarsızlığı” diye çevirebileceğimiz ünlü eserini yazarak başlattığı tutuculuk çağı...

Kutsal kitaplar dışında hiçbir eser, insanlık tarihinde bu kadar etkili olmamış ve yüz milyonlarca insanın yaşamını etkileyen trajik sonuçlar yaratmamıştır. İslam dünyasının yükselişini sonlandıran, bilimin ve felsefenin kâfirlik sayıldığı, insan aklının teslim alındığı büyük gericilik dönemi... Aklın değil “naklin” esas alındığı yıllar.

Her şey ünlü Selçuklu veziriazamı Nizamülmülk’ün (1018-1092), İmam Gazali’yi saraya davet ederek danışman yapmasıyla başlıyor. İmam Gazali, ümmeti soru soran, eleştiren, itiraz eden bir kütle değil, itaat eden ve kutsal metinlerin bilinen yüzeysel anlamına teslim olan bir topluluk olarak tanımlıyor.

İmam Gazali dönemin önemli kültür merkezlerinden İran’ın Nişapur kentinde dönemin önde gelen âlimlerinin ders verdiği medresede öğrenimini tamamladıktan sonra farklı görüşleri ve etkili söylemi nedeniyle adı ülkede duyulmaya başlar. Nizamülmülk’ün daveti üzerine Bağdat’a gider. O dönemde ortaya çıkan muhalif akımlar, mezhepler ve inançlar (özellikle Batınilik, Şia ve Alevilik) devletin otoritesini sarsmaktadır. İmam Gazali, savunduğu İslam anlayışı nedeniyle halk nezdinde merkezi iktidarın meşruiyetini sağlayacak ve muhaliflere etkili yanıtlar verecek âlim olarak görülür. Önemi de, saraya davet edilmesinin nedeni de onun bu özelliklerinden kaynaklanır.

1.1.A- Nizamülmülk’ün siyaseti

Nizamülmülk, Gazali’yi öne çıkarmakla aslında İslam’ın ortaçağını başlatan çok önemli bir adım atıyor. Bu nedenle Nizamülmülk, sadece Türk tarihi açısından değil, bütün Önasya, Ortadoğu ve İslam tarihi açısından da önemli bir devlet adamı oluyor. Çünkü İmam Gazali’nin İslam dünyasında önemli rol oynaması büyük ölçüde Nizamülmülk’ün izlediği siyaset ve ona sağladığı olanaklar sonucunda gerçekleşiyor. Bu bakımdan Nizamülmülk üzerinde kısaca durmakta yarar var.

Asıl adı Ebu Ali el-Hasan olan Nizamülmülk, İran’ın Horasan bölgesindeki (Güney Azerbaycan) Tus kentinde doğuyor. Tus İmam Gazali’nin de doğduğu kenttir. O dönemde bölge Gazneliler Devleti’nin yönetimindedir. Nizamülmülk ilk yöneticilik görevini Gazneliler Devleti’nde yapıyor ve 1059’da Horasan valisi oluyor. Ardından 1063’ten itibaren Selçuklu Devleti’nde Sultan Alparslan’ın hizmetine giriyor ve Belh Valiliği’nde çalışıyor.

Nizamülmülk, Batı’da siyaset felsefesinin kurucu kitabı sayılan Machiavelli’nin (1469-1527) ünlü Hükümdar (ya da Prens) adlı eserinden yaklaşık 500 yıl önce Siyasetname (ya da Siyer ül-mülk2) isimli kitabını yazıyor. Böylece gerçekte dünyanın ilk siyaset bilimi kitabını yaratmış oluyor. Nizamülmülk bu önemli eserinde devlet yönetiminin esaslarını, iyi bir hükümdar ve devlet adamının nasıl hareket etmesi gerektiğini ve devlet-toplum ilişkilerinin esaslarını açıklıyor.

Nizamülmülk, 1064 yılında Büyük Selçuklu Devleti’ne vezir olarak atanıyor. Melikşah döneminde veziriazam makamına yükseliyor. Selçuklu İmparatorluğu’nun yönetiminde çok etkili oluyor. Neredeyse otuz yıldan fazla bir süre devlet yönetiminin tek yetkilisi konumunda bulunuyor. Devletin idari olarak yeniden örgütlenmesinin gerçek mimarı oluyor. Mülke (devlete) düzen getiren, sistem kuran adam anlamına gelen “Nizamülmülk” ismini de bu dönemde alıyor. (Ona bu ismi Abbasi halifelerinin verdiği belirtilir.)

Nizamülmülk devletin güçlü, etkili ve toplumsal temelinin de sağlam olması için arkasında bir felsefenin, inancın ya da teolojik öğretinin bulunması gerektiğini düşünüyor. Yalnız dış dünyaya karşı güçlü olmak bakımından değil, içeride farklı kavimlerden imparatorluk halkının yönetimi için de (belki daha çok bu nedenle) devlete ve topluma hâkim olan bir öğretiye ihtiyaç olduğu görüşünden hareket ediyor.

Çünkü döneminde İslam dünyası Şia ve Sünni teolojisi arasında bölünmüş durumdadır. Türkler (Türkmenler, göçebe Oğuz boyları) arasında ise daha çok Alevilik yaygındır. Alevi İslam, rasyonalist (akılcı) bir yapıya sahip olduğu gibi, biatçı, fetihçi ve hükmedici de değildir.

Nizamülmülk, Abbasilerin hilafet merkezi Bağdat’ı da ele geçiren ve halifeyi korumasına alan Selçuklu Devleti’nin temel/kurucu unsurları (esas olarak Türkler) arasındaki bu inanç kargaşasını ve bu anlamda devletin tebaasını oluşturan diğer Müslüman kavimlerle arasındaki farklılıkları zayıflatıcı bir durum olarak görür. Devlet yönetimi için en uygun gördüğü Sünni İslam’ı resmi ve egemen bir inanç sistemi olarak kurumsallaştırarak “zayıflık” olarak gördüğü bu durumu aşmak ister.

Bu amaçla ülkenin belli başlı bütün kentlerinde, Basra’dan Azerbaycan’a, İran’dan Anadolu’ya kadar, devletin resmi ideolojisini oluşturmak ve toplumu bu yönde dönüştürmek amacıyla Nizamiye (düzen) medreselerini kurar. Bu medreseler onun ölümünden sonra da uzun yıllar hizmet verir.

Bu medreseler İslam dünyasında çok etkili olur. Selçuklulardan sonra Osmanlı Devleti’nin de resmi ideolojisi ve eğitim sisteminin temelini oluşturur. Bu medreselerin etkileri günümüze kadar ulaşır. Nizamülmülk bu medreselerin en büyüğü ve önemlisi olan ve modern üniversitelerin öncü kurumlarından sayılan Bağdat Nizamiye Medresesi’nin müderrisliğine de (bugünkü anlamıyla rektör/müdür) İslam dünyasında fikirleriyle öne çıkmaya başlayan, saray danışmanı İmam Gazali’yi getirir.

1.1.B- Gazali’nin başlattığı karanlık çağ

İmam Gazali, Bağdat Nizamiye Medresesi’nin kütüphanesinde bulunan Grek felsefe klasiklerini okumaya başlayınca bunalıma giriyor, imanı sarsılıyor. Bunun üzerine görevini terk ederek önce Şam’a gidiyor ve iki yıl orada kalıyor. Ardından “iman tazelemek” için Kudüs’e ve Mekke’ye hacca gidiyor. Kendisi bu olayı “manevi buhran dönemim” diye nitelendiriyor. Mekke’den döndükten sonra doğduğu kent Tus’a yerleşerek kendi medresesini kuruyor. İslam’da yorum (içtihat) kapısını kapatan ünlü eseri Tehafüt ül-Felasife kitabını yazıyor. Nizamülmülk onu yeniden saraya alıyor. Gazali yeniden Bağdat Nizamiye Medresesi’nin başına geçiyor.

İslam dünyasının büyük bölümünü kapsayan ve hilafeti denetimi altında tutan Büyük Selçuklu Devleti’ndeki bütün medreselerde onun öğretisi okutuluyor. Bunun üzerine Alevi Türkmenler, başta Anadolu ve Horasan olmak üzere ülkenin her köşesinde ayaklanmaya başlıyor.

Nizamülmülk, Batıni Şeyhi ve Alamut Kalesi Sultanı Hasan Sabbah’ın gönderdiği bir fedai tarafından, Melikşah’la birlikte çıktıkları Bağdat seyahati sırasında (Ekim 1092) zehirli bir hançerle öldürülüyor.

Nizamülmülk’ün suikast sonucu ölümünden 35 gün sonra Melikşah da Bağdat’ta ölüyor. Bu gelişmenin ardından Selçuklu İmparatorluğu’nda kargaşa büyüyor. Alevi-Şii Türkmen ayaklanmalarının yayılmasının da etkisiyle devlet dağılma sürecine giriyor. Bu isyanların nedenini Nizamiye medreseleri aracılığıyla devleti ve toplumu İmam Gazali öğretisi doğrultusunda Sünnileştirme siyasetine duyulan tepki oluşturuyor. Ayaklanmalar öyle büyüyor ki, Melikşah’tan sonra devletin başına geçen Sultan Sencer’i isyancılar iki yıl boyunca esir alıyor. Bu isyanlardan en büyüğü Amasya merkezli Baba İshak ve Baba İlyas ayaklanmaları oluyor. İsyanlar ve kargaşa Selçuklu İmparatorluğu’nun dağılmasına kadar devam ediyor. Osmanlı Devleti’nde Anadolu Türklerinin yüz yıl süren Celali isyanları da bir anlamda bu ayaklanmaların devamı sayılabilir.

Bu gelişmeler üzerine İmam Gazali bir süre daha Bağdat Nizamiye Medresesi’nin başına geçtikten sonra yeniden Tus kentine dönüyor ve ölümüne kadar burada kalıyor. Risalelerini bu kentte yazıyor ve kendi kurduğu medresede eğitim vermeyi sürdürüyor. Gazali’nin önemli bir kısmı kayıp olan yaklaşık 400 risale (broşür) yazdığı tahmin ediliyor.3

Gazali sadece günümüze kadar gelen egemen Sünni teolojisini kurmuyor, Şia öğretisi üzerinde de etkili oluyor. İçtihat (yorum, yeni kural koyma, kuralları düzenleme) kapısını kapatarak dinin akla ve bilime göre yorumlanmasının ve çağa uyumlu hale getirilmesinin önünü kesiyor. İslam’ı donduruyor ve böylece İslam dinini insanlığın tarihsel yürüyüşünün önünde gerici bir engele dönüştürüyor. Öyle ki, 18. yüzyıla kadar Batı üniversitelerinde okutulan İbni Sina ve Farabi’yi bile kâfirlikle suçluyor. Onların eserlerinin medreselerde okutulmasını yasaklatıyor. İmam Gazali “Akıl değil nakil esastır” diyor. İnsan aklına ve felsefeye yalnız nakledilenin (vahiy) sınırları içinde bir hareket alanı tanıyor. Böylece akılcılığı ve felsefeyi kâfirlik sayarak yasaklıyor, bilimi donduruyor. Filozofların dünyayı açıklayamadığını, Tanrı’nın varlığını ve birliğini kanıtlamakta yetersiz kaldıklarını, ileri sürdükleri görüşlerinin çelişkili ve tutarsız olduğunu belirtiyor.

İmam Gazali’nin yaklaşımını anlamak için ondan, sıkıcı da olsa uzun bir alıntı yapmakta yarar var, ünlü eserinde şöyle diyor:

“(İyi) bilinmelidir ki, filozofların ihtilâflarının hikâyesine dalmak çok uzun sürer. Çünkü onların sözleri (körü körüne gidişleri) uzundur, tartışmaları çoktur, görüşleri yaygındır, metotları (birbirinden) uzak ve (birbirine) sırtını dönmüştür. Öyleyse biz onların çelişkisini izhâr etme konusunda önderleri olan ve muallim-i evvel, feylesûf-u mutlak olan (kişinin) görüşündeki çelişkiyi açıklamakla yetinelim. Onların bilimlerini tertib eden ve düzenleyen –iddialarına göre– o olmuştur. Görüşlerindeki çıkıntıları o silmiştir, arzularının esaslarına en yakın olanı o andırmıştır. Bu kişi Aristâtâlis’tir.

O (Aristoteles) kendisinden önce gelen herkesi, hattâ (filozofların) yanında ilâhî Eflâtun (Eflâtun el-ilâhî) diye lakaplanmış olan üstâdını bile reddetmiştir. (...) Onlar, ilâhî ilimlerinin doğruluğunu hesap ve mantığa dâir bilimlerinin ortaya koyduğu (neticelerle) delîl getirmeye ve böylece aklı zayıf olanları yavaş yavaş yoldan çıkarmaya çalışmaktadırlar. (...)

İslam felsefecilerinden onları en iyi aktaran, inceleyen Ebu Nasr el-Farabi ve ibn Sina olmuştur. Bunun için biz onların (ikisinin) Sapıklıktaki reislerinin (Aristoteles) mezhebinden (görüşünden) seçip doğru kabul ettikleri husûslan iptalle yetineceğiz. (...) İyi bilinmelidir ki; onların (filozoflar) mezheplerini (görüşlerini) reddeden bu iki adamın (Farabi ve İbn Sina) nakillerine dayanmakla yetiniyoruz. Ta ki görüşlerin yayılmasına göre sözler de yayılmasın.” 4

İmam Gazali, eleştirdiği öğretisiyle, bugünün geri, ortaçağını aşamayan ve Batı’nın kölesi olan İslam dünyasını yaratan anlayışın temellerini atıyor. Mutezile gibi akılcı ve felsefeye değer veren alt mezhep yeri olan, özellikle Anadolu, Horasan, Azerbaycan ve İran’da Alevilik ve Şiilikle çok yakın duran Sünni İslam’ın bugüne kadar uzanan tutucu yorumunun kurucusu oluyor. Dahası, itaatkâr bir toplum isteyen İslam dünyasının egemen ruhban ve siyaset sınıfı aracılığıyla Şia İslam’ı bile etkiliyor. Felsefe hakkındaki görüşlerini, Tehafüt ül-Felasife kitabının yanı sıra, başka risalesinde de ortaya koyan Gazali, El Munkizü Mined Dalal’de şunları söylüyor:

“İşte şimdi filozofların ilimlerinin hikâyesini dinle: Onları birkaç sınıf, ilimlerini de birkaç kısım hâlinde gördüm. Onlara, çokluklarına ve eskileriyle yenileri arasında doğruya yakınlık ve uzaklık farkına rağmen, küfür ve ilhad damgasını vurmak lazımdır. Filozoflar fırkalarının çokluğuna ve çeşitliliğine rağmen, Dehriyyun, Tabiiyyun ve İlahiyyun olmak üzere üç kısma ayrılırlar.

Dehriyyun sınıfı eski filozoflardan bir zümredir. Yaratıcının varlığını inkâr ederler, bunlar zındıktır. Tabiiyyun; bunlar da ahiretin mevcudiyetini kabul etmediler. Cenneti Cehennemi, kıyameti ve hesabı inkâr ettiler. Bunlar da zındıktır.

Üçüncü sınıf olan İlahiyyun, daha sonra gelen filozoflardır. Bunlar ilk iki sınıfı reddetmişlerse de kendilerini bid’at ve küfürden kurtaramamışlardır. Üçüncü kısımdan olan bu filozoflar, kendilerinden önce gelenlerin yanlışlarını açık seçik göstermek ve bir yaratıcının olduğunu söylemekle beraber peygamberlere inanmadıkları için küfürde kalmışlardır. Çünkü küfürden kurtulmak için peygamberlere ve onların bildirdiklerine inanmak da şarttır.” 5

Akılcılığı ve felsefeyi reddeden Eşari geleneğine bağlı olan Gazali, Büyük Selçuklu Devleti’nin resmi mezhebi haline getirilen Sünniliğe teokratik gerekçeler üreterek, merkezi otoritenin güçlendirilmesine katkıda bulunur. Devleti yönetenlere öğütler yazar.6

Nizamülmülk’ün çabaları ve örgütlemesiyle Şii âlimlerle bir araya gelerek ortak zeminleri güçlendirmeye çalışır. Nizamülmülk’ün bu girişimi yer yer başarılı olur ve bu nedenle Batıniler, Aleviler, İsmailiye tarikatı izleyicileri kendilerinin dışlandıklarını düşünürler. Bu konuda haksız da sayılmazlar. Türkmen isyanlarının nedeni de, Nizamülmülk’ün Hasan Sabbah’ın gönderdiği bir fedainin suikastı sonucu öldürülmesi de bu dışlanma duygusundan kaynaklanır.

İslam dünyasındaki “İtikada (inanca) felsefe karıştırılmaz” ilkesini yerleştirerek, halkın “düşünmeyen ve sorgulamayan kullar” topluluğu haline getirilmesinin temellerini atar. Batınilere reddiyeler yazan Gazali, tasavvuf alanına da girerek bu konuda akılcılık ve sorgulayıcılıktan arındırılmış bir tasavvuf anlayışı geliştirmeye çalışır.

1.1.C- İbni Rüşt’ün reddiyesi

Felsefeyi kâfirlik sayarak yasaklayan İmam Gazali’ye en büyük itiraz yine İslam dünyasından Hanefi-Sünni öğretisinin içinden gelecekti. İslam’ın en büyük âlimlerinden, felsefeci, matematikçi, hekim, hukukçu ve yorumcu İbni Rüşt (1126-1198) Gazali’yi Endülüs’ten eleştiriyor, ona karşı güçlü bir reddiye yazarak görüşlerini mahkûm ediyordu.

Bugünkü İspanya topraklarında kurulan Arap-İslam Endülüs Devleti 10.-12. yüzyıllarda Ortadoğu ve Arap Yarımadası’ndan hayli farklı bir ülkedir. Egemenlik alanı Fas ve Tunus’a kadar uzanır. Ayrı bir halifelik kurumuna sahiptir. Endülüs, İslam uygarlığının en yüksek aşamasını temsil eder. Ülkeyi baştan başa imar ederek çağının en güzel kentlerini yaratan; bilimde, kültürde, sanatta büyük ilerlemeler kaydeden başlı başına bir uygarlıktır. Dünyada ilk kez kentlerin sokaklarına kaldırım döşeyen, sokak aydınlatması yapan, her semte okul (medrese), şifa merkezi (hastane) ve hamam kuran bir ülkedir. Endülüs’ün başkenti Kurtuba (İspanya’nın bugünkü Córdoba kenti) 1 milyonu aşan nüfusuyla döneminde dünyanın en büyük ve gelişmiş kentidir. Örneğin aynı dönemde Paris’in nüfusu sadece 30.000 civarında ve karanlık sokakları çamur içindedir. Avrupa kralları çocuklarını Endülüs’e, özellikle Kurtuba’daki okullara eğitime gönderir.

Babası gibi Kurtuba kadısı olan (başkentte kadı olmak bir bakıma adalet bakanlığı yapmak gibidir) İbni Rüşt, Endülüs Halifesi Sultan Yusuf’un hukuk ve felsefe danışmanlığını yapıyor. Medreselerde verilen eğitim üzerinde etkili oluyor. Antikçağ Grek felsefesi uzmanı olan Rüşt, Aristoteles ve Platon gibi düşünürlerin eserlerini yorumluyor. Onların kitaplarına şerhler yazıyor. Sultan Yusuf’a felsefi konularda bilgi veriyor.7

Eğer “İslam felsefesi” diye bir olgu varsa, İbn-i Rüşt eserleriyle bunun doruk noktasını oluşturuyor. Aristoteles ve Platon başta olmak üzere antikçağ Grek felsefeci ve bilim insanlarının eserlerini şeriat öğretisine aykırı diye reddeden İmam Gazali’nin Müslüman dünyayı karanlıklar içinde bırakacak bir döneme sokmasını engellemeye çalışıyor.

İbni Rüşt, bilimin ve felsefenin kâfirlik olamayacağını, insan aklının özgür bırakılması gerektiğini, dini kuralların akıl ve mantıkla çelişmesi halinde akla göre yorumlanmasının doğru olacağını savunuyor. Dinin ve felsefenin birbiriyle çelişmediğini, felsefe ile dinin tutarlı bir şekilde savunulabileceğini belirtiyor. İbni Rüşt, Allah vergisi olan insan aklının felsefe ve bilimsel bir düşünce yöntemiyle varacağı sonuçların, nakledilene (vahye) aykırı olamayacağı görüşünü savunuyor.8

Farabi’nin izinden giden İbni Rüşt, İslam düşünce tarihindeki en büyük, en önemli ve en yaşamsal bölünme olan “akılcılık-nakilcilik” tartışmasında, akılcı-felsefeci tarafın en yetkin temsilcisi oluyor. İbni Rüşt Kurtuba’da Gazali’nin İslam dünyasında ortaçağı başlatan Tehafüt ül-Felasife9 (Felsefenin Tutarsızlığı) kitabını eleştiren ünlü reddiyesini yazıyor; Tehafüt üt-Tehafüt yani “Tutarsızlığın Tutarsızlığı”... Gazali’yi kıyasıya eleştiren İbni Rüşt, kitabında onun bütün tezlerini yetkin bir akıl ve mantık süzgecinden geçirerek felsefi bir anlayışla çürütüyor. İbni Rüşt’ün fikir yaşamının en önemli olayı, Gazali’ye karşı giriştiği bu polemiktir. Ünlü kitabının girişinde, amacını şöyle açıklar:

“Varoluşu kendinden zorunlu olan Allah’a övgü, onun tüm peygamberlerine esenlik dileğinden sonra (belirtilmelidir ki) bu kitabın amacı, Ebû Hâmid Gazâlî’nin Tehâfüt adlı eserinde ortaya koyduğu görüşlerin doğruluk ve inandırıcılık bakımından yetersiz olduğunu; ayrıca, büyük bir bölümünün de kanıtlayıcılık ve kesinlik bakımından tutarsız olduğunu açıklamaktır.”

İbni Rüşt, İslam’da felsefenin önemini kavramış akılcı bir mezhep olan ve “Kelamcılar” diye de bilinen Mutezile geleneğini izliyor. Basra’da 9. yüzyılda doğan, Allah’ın varlığına ve Kuran’ın tezlerine akılcı açıklamalar getirmeyi esas alan bir mezhep olan Mutezile, kısa sürede İslam dünyasında en yaygın tarikat ya da mezhep haline geliyor. Ancak, aklı değil nakli esas alan Eşarilerin çabaları ve İslam dünyasının kralları ve sultanlarının terörüyle bastırılıyor. Eşarilik geleneğini izleyen Gazali, bu akımın en yüksek seviyesini temsil ediyor. Mutezile akımı/mezhebi, halifelerin, sultanların, Arap egemen sınıflarının sistemli baskısı altında zamanla sönümleniyor.

Aynı zamanda inançlı bir Müslüman olan İbni Rüşt, felsefe ve felsefecilerin gerçeğin bilgisine ulaşmanın yolunu açtığını, tutarsızlığın buna karşı çıkmak olduğunu söylüyor. Tarihin en büyük ve en önemli polemiklerinden biridir bu. Örneğin yetkin bir polemik diliyle kaleme aldığı ünlü kitabında İbni Rüşt şöyle yazıyor:

“Gazali diyor ki: Doğrusu, biz bu konuda birtakım bağlayıcı ilkelerin ötesine geçip onları göz ardı edemeyiz: Karşıtlarınız (Eş’arîler) der ki: evrenin kadimliği (öncesizliği) kabul edilemez, çünkü, evrenin öncesizliği görüşü gök katlarının dönüş sayılarının ve sınırlarının sonsuzluğuna götürür. Oysa biz biliyoruz ki, gök katları için altıda bir, dörtte bir ve yarım gibi sayılar vardır. –Gazali’nin bu konudaki görüşlerini aşağıda yeniden ele alacağız, ancak bu noktada ulaştığı sonuç şudur:– Bu görüş sizi onun ne tek ne de çift olduğunu kabul etmeye zorlar.

İbni Rüşd olarak derim ki: Bu görüş de yine safsataya bağlı bir karşı çıkıştır. Bu görüşten anlaşılan şudur: Nasıl siz bizim evrenin sonradan var olması ile ilgili, ‘eğer evren sonradan var edilmemiş olsaydı dönüşler ne tek ne de çift olurdu’ biçimindeki kanıtımızı çürütemiyorsanız, biz de onların, ‘fail, eylemin koşullarını karşılamaktan bir an bile yoksun değilse, etkilenen şey eylemden sonrasına ertelenemez’ biçimindeki görüşlerini çürütemeyiz. Bu sözün amacı kuşku uyandırmak ve bu kuşkuyu yerleşik duruma getirmektir ki, sofistlerin [safsata] yöntemlerinden biridir.

Ve sen, ey şu kitabı inceleyen kişi! Şu ana kadar filozofların, evrenin öncesizliği ile ilgili görüşlerini bu kanıtta duymuş oldun. Aynı şekilde, Eş’arîlerin, bunu çürütme yolundaki kanıtlarını da öğrendin.” 10

Tarihin en önemli ve en büyük polemiklerinden biri olan İmam Gazali ile İbni Rüşt’ün tartışması uzun sürüyor. İslam âleminde, günümüze kadar gelen büyük bir kuramsal kavga yaşanıyor. Risaleler kervanlarla gidip geliyor, İslam coğrafyasının belli başlı medreselerinde, saraylarında tartışma yayılıyor. İbni Rüşt tartışmayı entelektüel ve felsefi düzeyde kazanıyor, ama siyasal planda kaybediyor.

Çünkü İslam dünyasının halifeleri, sultanları, kralları, şeyhleri, emirleri “neden” ve “niçin” sorularını soran insanlar değil, itaat eden ve teslim olan insanlar istiyorlar. Bu nedenle biat etmeyi ve teslimiyeti savunan İmam Gazali’yi destekliyorlar. Kurtuba’ya ulema heyetleri gönderiyorlar ve Sultan Yusuf’a İbni Rüşt’ü şikâyet ediyorlar. Onun ümmetin inançlarını sarstığını, İslam’ı zayıflattığını ve toplumu yönetilemez duruma getirdiğini öne sürüyorlar.

Avrupa’da yeni bir savaşın eşiğinde olan Sultan Yusuf, Arap dünyasının emirleri ve sultanlarının desteğine ihtiyacı olduğu için, bir kampanyaya dönüşen bu baskıya direnemiyor ve İbni Rüşt’ü danışmanlığından azlediyor, kadılık görevinden alıyor. Malına ve mülküne de el konulan İbni Rüşt önce hapse atılıyor, daha sonra Halife Sultan Yusuf’un emriyle Fas’ın Marakeş kentine sürgüne gönderiliyor. Böylece İslam uygarlığının doruğu olan Endülüs, İslam’ın ortaçağına teslim oluyor. Dahası, İbni Rüşt’ün tasfiyesi Endülüs’ün de sonunu hazırlıyor.

Felsefeciliğinin yanı sıra hekim, matematikçi ve hukukçu da olan İbni Rüşt bazı önemli eserlerini Marakeş’te veriyor. Ömrünün son yıllarında Kurtuba’ya dönmesine izin verilse de Marakeş’e dönüyor ve burada ölüyor.

İbni Rüşt ölümünden sonra unutulmaya terk ediliyor. Öyle ki, 19. yüzyıla kadar İslam dünyasında neredeyse hiçbir kitapta ondan ve fikirlerinden söz edilmiyor. İbni Rüşt’ün eserleri medreselerde okutulmuyor.

Yukarıda da işaret edildiği gibi Aristoteles’ten Platon’a kadar çok sayıda felsefe ve bilim insanının eserlerine yorumlar yazan, onlara şerhler düşen ve felsefe eserleri veren İbni Rüşt’ün kitapları Latince’ye çevriliyor. Batı, unuttuğu antikçağın bilim insanlarını ve felsefecilerini İbni Rüşt’ün eserlerinden öğreniyor. Bu eserler Arapça’dan Latince’ye çevriliyor ve bu birikim Batı’da Rönesans’ı hazırlıyor. Avrupa Hıristiyan dünyasında çok ünlenen İbni Rüşt’e “Averroes” adı veriliyor ve “yorumcu” olarak tanınıyor. Dante İlahi Komedya’da ondan söz ediyor.

Sonuç olarak Batı İbni Rüşt’ün, Doğu ise İmam Gazali’nin yolundan gidiyor. Tablo ortadadır.

İbni Rüşt’ü izleyen Batı, aydınlanmayı yaratıyor, sanayi devrimini gerçekleştiriyor ve Büyük Fransız Devrimi’yle bugünkü uygarlığının temellerini atıyor. İmam Gazali’yi izleyen Doğu ve İslam dünyası ise günümüze kadar uzayan kendi ortaçağını hazırlıyor. Müslüman toplumlar bin yıldır devam eden büyük ortaçağını yaşıyor; 21. yüzyıl içinde Taliban ve el-Kaide örgütlerini çıkarıyor. Kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanımayan, yüzü açık fotoğrafları çekilemeyeceği için onlara kimlik bile vermeyen, yanlarında aileden reşit (18 yaşında) bir erkek olmadan kadınların sokağa çıkmaları yasak olan yüz kızartıcı Körfez Emirlikleri ve Suudi Arabistan rejimlerini yaratıyor.

Bugünün dünyasında gelişmiş, bilimde, kültürde, sanatta, sanayide ilerlemiş; Batı’nın sömürgesi (yeni sömürgecilik anlamında) olmayan ve demokratik tek bir Müslüman ülkenin bile bulunmaması rastlantı değildir. Bu tabloyu hazırlayan en önemli kişi İmam Gazali’dir.

İşte bu tablonun İslam dünyasında tek istisnası vardı; Cumhuriyet Türkiyesi!

İbni Rüşt 20. yüzyılın başında İslam dünyasında sadece bir yerde, Türkiye’de kazanmıştı. Bu topraklarda gerçekleşen 1908 Jöntürk (Hürriyet) ve 1923 Cumhuriyet devrimlerinin, aydınlanma ve modernleşme süreçlerinin tarihsel anlamı budur. Uluslaşma ve modernleşme atılımının doruğunu oluşturan 1923 Cumhuriyeti, İslam dünyasının ortaçağını aşma yolundaki en büyük devrimci ve görece en başarılı eylemdir. Yarım kalmasına ve bütün kusurlarına karşın, tarihsel hedeflerini bir ölçüde gerçekleştirdiği de söylenebilir. Eğer bugün, 60 yıldır kazanımları birer birer yok edilmesine karşın hâlâ “modern Türkiye” diye bir kavram ve olgu varsa, nedeni bu tarihsel büyük atılımdır.

Marksist toplumbilimci Prof. Dr. Taner Timur, Osmanlı İmparatorluğu’nun “millet-i hâkime”si, yani egemen milleti olan, önce Müslümanların en sonra da Türklerin sanayi devrimini, aydınlanma ve modernleşmeyi (uluslaşma sürecini) neden kaçırdıklarını şöyle anlatıyor:

“Osmanlı aydın ve yöneticilerinin temel zaafı da bu noktada ortaya çıkıyordu. Dinsel temelli Osmanlı kültür dünyasında küresel gelişmeyi anlamaya yardımcı olacak kuram ve kavramlar mevcut değildi ve bunlar İslam’ın kutsal akidelerini benimsemediği için ‘öteki’leştirilen Batı düşüncesinde de aranmıyordu. Gerçekten de bugün 19. yüzyıl Osmanlı düşüncesini en üst düzeyde temsil eden eserleri bu açıdan incelersek, bunlarda o yüzyıla damgasını vuran düşünce akımlarından (liberalizm, pozitivizm, sosyalizm, neo-Kantizm, pragmatism vb.) hiçbirinin ne anlatıldığını, ne tartışıldığını ve ne de –sonuç itibariyle– eleştirildiğini görebiliriz.”11

Bunu deneyen Namık Kemal gibi aydınlar ise ya sürgünlerde ölüyor ya da Mithat Paşa gibi yenlikçi devlet adamları sürgünde (Taif’te) atıldıkları zindanlarda Sultan ve Halife Abdülhamit’in cellatları tarafından boğuluyordu. Oysa Marx ve Engels bile, Birinci Meşrutiyet Anayasası’nı ve modernleşme girişimini “demokratik ve devrimci bir program” olarak gördükleri için Mithat Paşa’yı desteklemişti. Taner Timur şöyle devam ediyor:

“Osmanlı yönetici sınıfı, artık zümre çıkarlarını yansıtmaktan öte bir işlevi kalmamış olan ‘millet-i hâkime’ tutkusuyla, Avrupa’da mutlak monarşilerin başlattığı ‘uluslaşma’ (nation building) misyonunu yerine getiremedi ve tarihe göçtü.”12

Aynı nedenlerle, Türkiye’de İmam Gazali’nin izleyicileri yüz yıldır, burjuva uluslaşma sürecinin aydınlanma ve modernleşme hamleleri olan, bu yanıyla insanlık tarihinin ilerici kazanımları hanesine yazılan 1908 Hürriyet ve 1923 Cumhuriyet devrimlerinin kazanımlarını boğmaya çalışıyor.

Siyasal İslamcı AKP iktidarı, İmam Gazali öğretisi ve geleneğinin, tarihin prizmasında belli kırılmalara uğrasa da son ürünüdür. Bu yanıyla AKP, İslam’ın uzayarak günümüze ulaşan bin yıllık ortaçağını temsil eder. Öyle ki, 1950’den sonra kontrollü bir şekilde kurulan ve seküler toplumbilim derslerinin de verildiği ilahiyat fakültelerinde 2013-2014 öğretim yılında felsefe dersleri kaldırıldı. (ED.N:Karşılaşılan tepki nedeniyle felsefe derslerinin geri getirilmesi söz konusu.) Böylece AKP iktidarı, İmam Gazali’nin felsefeyi kâfirlik ilan edip yasaklamasından sonra başlayan İslam’ın ortaçağındaki aydınlanma ve Cumhuriyet parantezini kapatmak için bir adım daha attı.

Elbette tarihin akışına, insan doğasına, akla ve bilime karşı savaşanların uzun vadede kazanması mümkün değil. Ancak bilinmelidir ki, gerici güçler geçici de olsa amaçlarına ulaşabilir, hatta tahminimizden daha uzun süre egemen olabilir.

Bugün Türkiye’deki bölünmenin, sert siyasal çatışmanın temelinde bu bin yıllık kavga yatıyor. Dolayısıyla bu mücadele toplumun bir önceki çağa iade edilme girişimi ile insan aklının özgürlüğünü, aydınlanmanın kazanımları ve insanlığın ilerici birikimini koruyup ileriye taşıma mücadelesidir. Alık liberallerin ileri sürdüğü gibi “suni gündem” diye değerlendirilebilecek bir durum değil, tam tersine yaşamsal öneme sahip bir insanlık davasıdır.

İmam Gazali’nin bu topraklarda bir kez daha kazanmasına izin vermemek gerekiyor. Bu, bütün Doğu’nun onur kavgasıdır.

1.2- Kolektif cinayet kurbanı ülke

Artık hiç kuşkum yok; bu ülkede her şey adeta Nuri Bilge Ceylan’ın Cannes Sinema Festivali’nde büyük ödülü alan Bir Zamanlar Anadolu’da isimli filminde olduğu gibi gelişiyor.

Bilinci kuşatılan, iradesi teslim alınan ve sistematik şekilde cahilleştirilen bir toplum diri diri gömülüyor. Bir cinayet işleniyor. Büyük bir ülkenin uzun, sancılı ve ağır bir intihar süreci ya da ölümü de diyebiliriz bu olaya.

Nuri Bilge Ceylan’ın çarpıcı ve o ölçüde de güzel filmi, Orta Anadolu’da, bozkırda kaybolmuş bir kasabada yaşanan sarsıcı bir hikâyeyi anlatıyor. Filmin akışı içinde bu kasabanın Ankara’ya çok yakın olduğunu da anlıyoruz. Filmde, iki cinayet zanlısının savcı, jandarma, polis ve adliye görevlilerinin eşliğinde yer gösterme ve keşif gezisi anlatılıyor.

Çekim, senaryo, hikâyenin anlatılış biçimi, karakterler ve filmin ritmi olağanüstü. Ceylan’ın daha önce yaptığı filmlerle karşılaştırılamayacak kadar güzel ve etkileyici.

Filmde bütün hikâye bir güne sığdırılmış. Her şey bir gün içinde olup bitiyor. Tıpkı Cengiz Aytmatov’un ölümsüz romanının adı gibi; gün uzuyor yüzyıl oluyor.

Karakterler ve yan öyküler, ana öyküyü zenginleştirecek şekilde oya gibi işlenmiş. Sonunda cinayete kurban giden kasabalı –ki cinayeti birlikte içki içtiği iki arkadaşı işlemiştir– domuz bağı yöntemiyle bağlanmış halde gömülü olarak bulunuyor. Zanlılar maktulü nereye gömdüklerini sonunda bulup gösteriyorlar.

Daha da önemlisi otopside bu kişinin canlı canlı gömüldüğü anlaşılıyor. Gömülen kişi şaşırtıcı şekilde Şahan Gökbakar’ın, insanların zekâsıyla alay eden komedisindeki “Recep İvedik” karakterine benziyor. Aptallaştırılan toplumun komedi kahramanı yani...

Filmi izlediğinizde bir rahatsızlık duygusu, bir tedirginlik ve suçluluk hali ruhunuzu sarıyor. Bazı kavramların içinin neden boşaltıldığını ve neden yeniden doldurulduğunu daha derinden hissediyorsunuz.

Tıpkı “derin Anadolu”nun kayıp bir kasabasındaki o oto tamirhanesinde arkadaşlarıyla içki içerken, bilinmeyen bir nedenle öldürülüp bozkırda bir çeşmenin yakınına gömülen adam gibi, akıl tutulmasına uğrayan büyük bir toplum da, bütün tarihsel kazanımları elinden teker teker alınarak hepimizin gözleri önünde diri diri gömülüyor.

Bu cinayetin ne zaman, neden, nasıl ve kimler tarafından işlendiğini biliyoruz. Üstelik failleri ve nedenlerini cinayet işlenmeden önce de biliyorduk. Kimsenin işlenmesini istemediği, ancak herkesin katkı yaptığı cinayet yine herkesin gözleri önünde işleniyor. Bugün bütün bir toplum o nedenle kendi cellatlarına âşık olmuş gibi haklarının ve hukukunun infazını izliyor. Dahası bu infaza katkıda bulunuyor.

1.2.A- Türkiye’de “Kırmızı Pazartesi”

Bir Zamanlar Anadolu’da filminde her şey tıpkı Nobel ödüllü büyük Kolombiyalı yazar, Fidel Castro’nun dostu Gabriel Garcia Marquez’in Kırmızı Pazartesi13 romanında olduğu gibi gelişiyor. Cinayete herkes ortak oluyor. Herkes suç ortaklığı yapıyor.

Gabriel Garcia Marquez’in romanında da bütün kasaba bir cinayet işleneceğini biliyor. Dahası bu cinayeti kimlerin işleyeceğini, kimin öldürüleceğini, olayın ne zaman, nerede ve nasıl olacağını da öğreniyor.

Aslında kasabada kimse cinayetin işlenmesini istemiyor. Cinayeti işleyecek olanlar bile birilerinin kendilerini engellemesini istiyor. Ama kimse cinayetin işlenmesini önleyemiyor. Kimse engel olmuyor, olamıyor. Tersine herkes cinayetin işlenmesine, istemese de katkıda bulunuyor. Maktulün annesi bile...

Çünkü genç Santiago Nasar’ın annesi daha önce hiç kapatmadığı arka avlusunun kapısını o sabah her nedense içeriden sürgülüyor. Oysa kapıyı kapatmamış olsa Nasar oradan geçip katillerin elinden kurtulabilecek. Ama kaçamıyor... Üstelik yakışıklı Nasar asıl öldürücü darbeleri annesinin sürgülediği o kapının önünde alıyor.

Bu cinayetin işlendiği sabah, bir nehir gemisiyle büyük kardinal, Latin Amerika’nın kutsal din adamı kasabanın içinden geçiyor. Kasabayı ve bir anlamda o kolektif cinayeti de kutsuyor.

İşte Türkiye, hepimizin gözleri önünde böyle bir cinayete kurban gidiyor. Kimsenin işlenmesini istemediği bu cinayete yine herkes istemeden katkıda bulunuyor. Susarak, korkarak, kayıtsız kalarak, cinayetin işleneceğine inanmayarak, tehlikeyi işaret edenleri “paranoyak” olmakla suçlayarak ya da kasabaya (ülkeye ve topluma) ihanet ederek. Elbette aynı zamanda bir kısmı suça doğrudan katılarak ve küçük çıkarları için katillerle işbirliği yaparak bu cinayete ortak oluyor.

Nuri Bilge Ceylan’ın “yalnız ve güzel” ülkesi... Bir imparatorluk vârisi... Büyük uygarlıkların üzerinde oturan görkemli kavimler kapısı. Yetiştirdiği büyük evlatlarından şair Ahmed Arif’in deyimiyle, “Havva Anamızın” bile yanında “dünkü çocuk kaldığı” bu koca ülke. İşte böyle bir kolektif cinayete kurban gidiyor.

Büyük çoğunluk aslında bu cinayetin işlenmesini istemedi. Katiller bile bu cinayeti işleyecek bir iradeye, kararlılığa ve cesarete sahip değildi.

Birileri cinayeti engellesin diye katiller belki beklemedi ama başarılı olacaklarına kendileri bile inanmıyordu. İnanamadıkları için çok beklediler. Ama cinayet gerçekleşti ve kimse önleyemedi.

Ve ülke sonunda cinayete kurban gitti... Tıpkı Hizbullah cinayetlerinde olduğu gibi, koca bir toplum domuz bağıyla bağlanmış halde adeta diri diri gömüldü.

Şimdi tarihsel ve ahlaki sorumluluğumuz, bizi bu ülkeyi yeniden kurmaya çağırıyor.

1.3- Bir halk nasıl mankurtlaştı?

İnsanların hayatlarında da toplumların/ülkelerin tarihlerinde de öyle dönemler vardır ki, zamanın olağan bir seyir içinde aktığı dönemlerde bir yılda, on yılda, yüz yılda yaşanabilecek olaylar sanki bir güne sığar. Tarihin kırılma noktalarıdır o günler. Öyle her zaman insan hayatına denk gelmez, deyim uygunsa “bin yılda bir” yaşanır. Altüst oluş ve tarihsel dönüşüm dönemleridir o günler.

Kırgızistanlı ünlü Sovyet yazarı Cengiz Aytmatov’un Gün Uzar Yüzyıl Olur14 isimli büyüleyici romanında olduğu gibi. Çarpıcıdır, sarsar insanı... Romanın ismi şiirselliğinin yanı sıra, anlam derinliği nedeniyle de insanı baştan çıkarır. Öykü, bazen bütün bir tarihsel dönemin, hatta bir yüzyılın bile bir güne sığabileceğini anlatır.

Asya steplerinde kayıp bir tren istasyonunda yaşayan/çalışan bir avuç insanın yaşamını, bir aşkı ve ondan vazgeçişin öyküsünü eksen alan kitapta, Sovyetler Birliği’ndeki siyasi tasfiyelerin acımasızlığını ve uzaya açılan insanlığın bilimkurgusal serüvenini anlatan yan öyküler bulunuyor. Mankurtların öyküsünü anlatan bölüm insanın adeta kanını dondurur.

Yüzlerce yıl önce Orta Asya bozkırlarında yaşanan bir öyküdür bu. Göçebe ve savaşçı bir boy olan Yuan Yuanlar, Sarı Özek bozkırında yaşayan Naymanlardan tutsak aldıkları gençlere akıllara durgunluk veren bir teslim alma, köleleştirme yöntemi uygularlar. Açık alanda, bozkırın ortasında yere yatay şekilde hazırlayıp kazıklara bağladıkları çarmıhlara gerdikleri esirlerin başlarına ıslak deve derisi sararlar. Bozkırın karasal ikliminde yazları kavurucu bir sıcak vardır. Bahar aylarında yeşeren çimenlerin ömrü bile çok kısadır.

Güneş altında kurumaya ve daralmaya başlayan kalın deve derisi esirlerin kafalarını sıktıkça tarifsiz acılar verir. Bu işkence günlerce sürer. Esirler sonuçta ya ölürler ya da sağ kalanlar bütün bilinçlerini ve belleklerini yitirirler. Daha da önemlisi kendisini esir alan ve kazıklara bağlayarak günlerce işkence eden Yuan Yuan’dan başkasını tanımaz, sadece onun söylediklerini yapar ve emirlerine kayıtsız şartsız uyarlar.

Onlar bir köle bile değildir. Bilinci, belleği, düşünme yeteneği alınmış, sadece efendisine itaat eden bir makine gibidir. Annelerini, babalarını, kardeşlerini, arkadaşlarını ve kavimlerini tanımazlar. Bilinci ve ruhu ele geçirilmiş bir köle olarak efendisinin işlerini yapar, çalışır ve gerekirse savaşırlar.

Orta Asya halklarının böyle kişilere “mankurt” dediğini belirtiyor Aytmatov. Yaşanan duruma, bu köleleşmeye ya da köleleştirilmeye de “mankurtlaşmak” diyor. Mankurtlaşan kişilerin en önemli diğer bir özellikleri de şudur: Onlar başkaldırmayı ve itaatsizliği hiç düşünmezler, bilmezler ve yalnız verilen emirlere uyarlar.

Aytmatov’un romanında olağanüstü bir çarpıcılıkta anlattığı bu “mankurtlaşma” durumu, sosyolojik bir kavram olacak kadar önemlidir. Mankurt kavramı, aklı ve bilinci kuşatılarak teslim alınmış, tarihi unutturulmuş, efendisinin çıkarları için kendi değerlerine, dostlarına, sınıfına, halkına ve ülkesine yabancılaşan ya da ihanet eden kişiler için de kullanılabilir. Daha da önemlisi yalnız insanlar değil, toplumlar da mankurtlaşabilir.

1.3.A- İşgalciler dost, dostlar düşman oldu

Uzun bir süredir bu ülkenin halkı da tıpkı Aytmatov’un yaptığı o tedirgin edici tespitte olduğu gibi, adeta mankurtlaştırılmış gibidir.

Örneğin bu halk, ülkesini işgal edenleri; malına, canına ve namusuna saldıranları; Osmanlı İmparatorluğu’nu yıkarak paylaşan İngiltere’yi, Fransa’yı, İtalya’yı, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş senedi olan Lozan Barış Antlaşması’nı tanımayan ABD gibi emperyalist ülkeleri “dostu” olarak gördü. Halka, 1950’den sonra Demokrat Parti (DP) iktidarıyla birlikte Türkiye NATO üyesi olunca böyle anlatıldı. Halkın inançları istismar edildi ve halk da pek sorgulamadan benimsedi.

Buna karşılık Kurtuluş Savaşı’nda kendisiyle birlikte düşmana karşı savaşan; ordularını donatarak silah, cephane, para ve giyecek veren; generallerini göndererek Sakarya Savaşı ve Büyük Taarruz’un planlanmasına doğrudan katılan; Türkiye Cumhuriyeti’nin inşasına büyük maddi katkılarda bulunan ve birçok ağır sanayi tesisini kuran Sovyetler Birliği’ni (Rusya) ise büyük bir akılsızlık ve vefasızlıkla 1950’den sonra düşman ilan etti. Toplumun çok büyük kısmı bunu yine sorgulamadan kabul etti.

Oysa, 1928’de Mustafa Kemal’in sağlığında yapılan Taksim’deki Cumhuriyet Anıtı’nda Kurtuluş Savaşı’na katılan iki Sovyet generalin, Voroşilov ve Frunze’nin “Yeni Türkiye’nin kurucu sembolleri” olarak heykelleri var. General Frunze anıtta Atatürk’ün hemen arkasında, Voroşilov ise İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak’ın arkasında duruyor. Bu kompozisyon Cumhuriyet’in kurucuları tarafından her iki Sovyet generalin de Kurtuluş Savaşı’nın kurmay kadrosu içinde sayıldığını gösteriyor.

Biri mareşal olan iki Sovyet generali Kurtuluş Savaşı’mızın kahramanları arasında yer alıyor. Kanıtı da İstanbul’un merkezinde, Türkiye’nin meydanı Taksim’in tam ortasında Cumhuriyet Anıtı olarak duruyor. Dikkat! Anıtın adı Cumhuriyet.

Ancak, din istismarı üzerinden bilinci teslim alınan ve akıl tutulmasına uğratılan bir halk; kendisini sömürenleri, ülkesini işgal edenleri, kaynaklarını yağmalayan emperyalistleri desteklemeye ve onların işbirlikçilerini sandıkta seçmeye on yıllardır devam ediyor. Gerçek dostlarını ise düşman sayıyor.

Tek başına bu olay bile bir ulusun nasıl “mankurtlaştığı”nın dramatik ve insanın yüreğini burkan bir örneğini oluşturuyor.

1.3.B- Kuvayı Milliyeci Bolşevikler!

Kurtuluş Savaşı’nın kahramanları arasında yer alan, Taksim’de heykelleri olan Sovyet generallerinin yaşamöyküleri de çok çarpıcı. Kısaca değinmek iyi olacak.

Mihail Vasilyeviç Frunze, 1885’te Bişkek’te dünyaya geliyor. Bolşevik Parti’ye 19 yaşında katılıyor ve 1906’da Lenin’le tanışıyor. Devrim’den sonra Kızıl Ordu Komutanı Troçki tarafından Doğu Cephesi komutanlığına getiriliyor. İçsavaşta büyük başarılar gösterince 1920 yılında Güney Cephesi komutanı oluyor. Frunze, 40 yaşında öldüğünde Sovyet Devrimci Askeri Konsey başkanlığı görevini yürütüyordu.

Kliment Yefremoviç Voroşilov (1881-1969) ise Ukrayna’da maden işçiliği yaparak eğitimini tamamlıyor. Bolşevik Parti’ye katılıyor ve içsavaşta Kızıl Ordu’da görev yapıyor. Voroşilov, İkinci Dünya Savaşı’nın seyrini etkileyen Leningrad savunmalarının komutanlığını yürütüyor. Zafer sonunda mareşalliğe yükselen Voroşilov, 1947’de Politbüro üyesi, 1953-1960 arasında Yüksek Sovyet Prezidyumu başkanı (cumhurbaşkanı) seçiliyor.

İşte bu ülke, dostu olan iki devrimci askeri, bağımsızlık mücadelesini fiilen destekleyen iki sosyalist siyasetçiyi, tıpkı kendisine silah, para, cephane veren Sovyetler Birliği’ni unuttuğu gibi unuttu. Daha da kötüsü onları düşman saydı. Ülkesini işgal eden, kendisine kurşun sıkan, yüz binlerce evladını öldüren ülkeleri ise dostu sandı. Hâlâ öyle sayıyor.

1.3.C- Bir mankurtlaştırma aracı; türban

Türkiye’de ikinci büyük mankurtlaşma dalgası siyasal İslam’ın 1980’den sonra yükselmesi ve nihayet iktidar olmasıyla had safhaya ulaştı. İşçiler, emekçiler, ücretli çalışanlar, küçük üreticiler ve yoksul köylüler kendilerini sömüren, emeklerine el koyan, derin bir gelir adaletsizliği yaratan, kamu varlıklarını ve işletmelerini yağmalayan, yakınlarına peşkeş çeken AKP’yi ve siyasal İslamcıları destekledi.

İnsanların sosyoekonomik konumları ile siyasal tercihleri arasındaki pozitif ilişki koptu. Halkın önemli bir kesimi akıl ve bilinçleriyle değil, inançlarıyla hareket etmeye ve oy kullanmaya başladı.

Bu bağlamda türban, hem toplumun hem de kadınların mankurtlaşması bakımından önemli bir rol oynadı. Adeta bir inanç özgürlüğü sembolü haline getirilen türbanın, halk içindeki dindarlık ve geleneksel örtünmeyle hiçbir ilgisi yok. Türban gerçekte kadının kimliğine, kişiliğine ve özgürlüğüne yönelik akıldışı bir saldırıdır. Kadına karşı büyük ve benzersiz bir aşağılama olan türban, insan hak ve özgürlüklerine aykırı olduğu halde, bir kısım kadın tarafından inanç özgürlüğü adına örtünme mücadelesinin verilmesi kendi köleliğini savunmaktan başka anlama gelmiyor.

Kadınların bir kısmı, kendi özgürlüklerini en hafif deyimle sınırlayan, onları günahkâr ve ikinci sınıf insanlar kategorisine koyan türbanı bağlamak için uğraşıyor. Bu bir akıl ve bilinç tutulması durumudur. İnsan aklı, bilinci ve bilimin yerine teolojik dogmaların egemen olması, insanı ele geçirmesidir. Çünkü o kadınlar tıpkı birer ipekböceği gibi kendi kozalarını örüyorlar. İpekböceklerinin ördükleri kozalar aynı zamanda kendi hapishaneleridir. Kozayı kendi çevrelerine örer, içinde hapis kalır ve orada da ölürler.

Türban, Orta Asya steplerinde yüzlerce yıl önce çarmıha gerilen genç esirlerin kafalarına sarılan ve onları mankurtlaştıran deve derisi gibidir.

Türbana bir İslami kural ve inancın gereği olarak “evet” demek, aynı nedenlerle recme de (zina yaptığı iddia edilen kadını taşlayarak öldürme) evet demeyi gerektirir. Türbana “evet” diyenler, hayatı dine göre düzenleyen diğer kurallara “hayır” diyemez.

Dinden gelen baskı ve kuşatma, gerçekte devletten gelen baskı ve dayatmadan çok daha güçlüdür. Demokrat olmanın gereği sadece devletin baskısına karşı koymak ve sivil toplum alanını savunmak değildir. Belki daha çok geleneklerden, dinden, din adamları sınıfından, toplumdan gelen baskı ve kuşatmaya da karşı koymaktır demokrat olmak.

Değilse ortada büyük sahtekârlık ve ahlaksızlık var demektir. Ülkede bir diktatörlük kurulur, dinci-faşizan bir rejim adım adım inşa edilirken, olan bitenin aslında bir demokratikleşme, yürütülen operasyonların da statükocuları ve darbecileri tasfiye etmeyi amaçladığını ileri süren liberaller bu mankurtlaştırma sürecinin temel sorumlusudur.

Giyim ve inanç özgürlüğü diye, kadın özgürlüğünü ortadan kaldıran ve siyasal İslamcıların ideolojik bir hegemonya simgesine dönüşen kadının kapatılmasına yönelik bütün eleştirilerini “yasaklar kalksın” gerekçesiyle geriye çekenler, kendi sonlarını da hazırladı. İşleri bitince –ki bitti– buruşuk bir peçete gibi çöpe atılacaklar. Çünkü mankurtlar önce onları oklayacak.

Bu nedenle önce halkın kafasındaki deve derisinden oluşan o mengeneden kurtulmak ve insan aklını yeniden özgürleştirmek gerekiyor. Bunun yolu da, deyim uygunsa, ideolojik ve entelektüel bir öncü savaşı yürütmekten geçiyor. Mücadele önce siyasal ve kültürel alanda kazanılmalı. Çünkü kişisel ve toplumsal bilinci bu utanç verici mankurtluktan kurtarmadan özgürleşmek ve başka bir dünya kurmak mümkün değil.

1. İmam Gazali, Filozofların Tutarsızlığı, çeviren ve yayıma hazırlayan Dr. Bekir Karlıdağ, Çağrı Yayınları, İstanbul, Mayıs 1981

2. Nizamü’l Mülk / Siyasetname, Farsça’dan çeviren Mehmet Taha Ayar, İş Bankası Kültür Yayınları, 4. basım, İstanbul, 2012

3. Frank Griffel, İmam Gazali’nin Felsefi Kelamı, çeviren Muhammed Fatih Kılıç, Klasik Yayınları, İstanbul, Ocak 2013

4. İmam Gazali, Filozofların Tutarsızlığı, çeviren ve yayıma hazırlayan Dr. Bekir Karlıdağ, Çağrı Yayınları, İstanbul, Mayıs 1981, s. 38, 39

5. İmam Gazali, Delaletten Kurtuluş, çeviren Salih Uçan, Kayıhan Yayınları, İstanbul, 2008, s. 12.

6. İmam Gazali, Devlet Başkanına Öğütler, çeviren Osman Arpaçukuru, İlke Yayıncılık, İstanbul, 2004

7. Henry Corbin, İslam Felsefesi Tarihi, cilt 2; İbni Rüşd’ün Ölümünden Günümüze, çeviren Ahmet Arslan, İletişim Yayınları, 6. baskı, İstanbul, Ocak 2011

8. İbni Rüşd, Din-Felsefe Tartışması, çeviren Hüseyin Portakal, Cem Yayınları, İstanbul, 2002

9. Kurtubalı İbni Rüşd, Tutarsızlığın Tutarsızlığı, çeviren Muharrem Hilmi Özev, Bordo Siyah Yayınları, 2. basım, İstanbul, 2013, s. 7.

10. İbni Rüşd, a.g.e., s. 27.

11. Taner Timur, Marx-Engels ve Osmanlı Toplumu, Yordam Kitap Yayınları, İstanbul, 2012, s. 10.

12. Taner Timur, a.g.e., s. 12-13.

13. Gabriel Garcia Marquez, Kırmızı Pazartesi, Can Yayınları-İstanbul 2005

14. Cengiz Aytmatov, Gün Uzar Yüzyıl Olur, Cem Yayınevi-İstanbul- 1985

2. BÖLÜM

TÜRKİYE NASIL FEDA EDİLDİ?

2.1- Soğuk savaş kurbanı ülke

Ergenekon davaları 5 Ağustos 2013 tarihinde sonuçlandı. Yargıtay aşamasının bir önemi yok. Balyoz davasında olduğu gibi sanıkların neredeyse yüzde 90’ına ağır cezalar verildi. Özel Görevli Mahkemeler’de görülen ve darbe rejimlerine özgü bu davada adil bir yargılamanın yapılmadığı ve hukukun açıkça ihlal edildiği ortada. Ergenekon ve Balyoz davalarıyla esas olarak bürokrasideki ve Türk Silahlı Kuvvetleri’ndeki son Kemalist kadronun önemli bölümü tasfiye edildi. Cumhuriyetçi muhalefet ezilerek, sol ve sosyalist muhalefet ise lekelenerek itibarsızlaştırılmaya ve böylece etkisizleştirilmeye çalışıldı. Bu davalar, siyasal, ideolojik ve toplumsal bakımdan yeni bir hegemonya kurmanın; rejimi değiştirmenin ve dinci-faşizan bir karşıdevrimin aracı olarak kullanıldı.

Eğer davaya inandırıcılık kazandırmak için araya serpiştirilen Veli Küçük gibi JİTEM ve kontrgerilla bağlantılı isimleri bir kenara koyarsak, Ergenekon ve Balyoz davalarında yargılanan askerler ağırlıklı olarak NATO’dan çıkmak isteyen; Rusya, Çin, İran ve Suriye’yle Avrasya odaklı bir ittifak kurarak ABD’yi ve NATO’yu dengelemeyi planlayan subaylardı. Dahası bu davalarla, Kürt sorununu savaşmak yerine, Türkiye merkezli olarak, siyasal yöntemlerle ve adil biçimde çözme çizgisine yaklaşmış bir ekip imha edildi.

Böylece, bu topraklarda yaklaşık 200 yıldır kesintilerle sürdürülen; 1908, 1923 ve 1960 dönemeçlerinde gerçekleştirilen tarihsel atılımlarla en yüksek dalga boylarını yakalayan Osmanlı-Türk modernleşmesi ve aydınlanma süreci sert bir kırılmaya uğradı.

İdeolojik bakımdan burjuva aydınlanmasının önemli ocaklarından biri olan Harbiye, imam-hatip karşısında yenildi. Tanzimat’tan beri iki çizgi arasında süren mücadelede inisiyatif İslamcı-muhafazakâr kanadın eline geçti.

Tasfiye edilen ekip bürokrasi ve ordudaki son Kemalist kadrolardı. Bunlar ağırlıklı olarak sağcı Kemalist’ti. Çünkü TSK ve bürokraside “solcu Kemalist” yoktu. Kalmamıştı.

Soğuk savaş döneminin başlamasından sonra, yaklaşık 60 yıldır solcular, sosyalistler ve sol Kemalistler devletten tasfiye ediliyor. Öyle ki, 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 darbelerinin bir amacı solu ve sosyalistleri imha etmekse, çok önemli bir diğer amacı da bürokrasi ve TSK’den “solcu Kemalistleri” tasfiye etmekti.

Cumhuriyet’in başlangıç ilkelerini ve kuruluş varsayımlarını terk eden, Cumhuriyet’i bazı simge ve sembollere indirgeyerek içini boşaltan, deyim uygunsa kendi devrimine ihanet içindeki TSK egemen eğilim ve Batıcı sermaye çevreleri, dinci gericilikle ittifak halinde 60 yıldır Cumhuriyet’in solunu tasfiye etmekle uğraştılar. Sol, Cumhuriyet’i aşmaya, onu tarihsel ve kategorik olarak daha ileriye taşımaya çalışıyordu. Solun bu iddiayı güçlü şekilde ortaya koyması, Cumhuriyet’in daha geriye çekilmesini önlüyor ve bir denge kuruluyordu. Bu nedenle solu tasfiye edilen Cumhuriyet aslında bütün gücünü de yitirdi.

Solu hoyratça ezen, onun karşısına İslamcıları, ırkçı milliyetçileri ve faşistleri dikerek, gericiliği besleyen sağcı Kemalistler, bu tutumlarının bedelini AKP-Cemaat iktidarının 2007-2008 örtülü darbe ve karşıdevrim operasyonundan sonra çok ağır şekilde ödediler. NATO ve ABD tarafından soğuk savaş döneminde solla kavga etmeye formatlanmış TSK, bu gerici saldırı karşısında şaşırdı, bir şey yapamadı ve adeta elleri kolları bağlı bir kurbanlık gibi kaderini bekledi.

Dinciliği ve muhafazakâr-ırkçı milliyetçiliği destekleyerek solun yükselişini engelleyeceklerini düşünen bu Kemalistler, sonuçta kendilerini Türkiye gericiliğiyle baş başa buldular. Artık yalnız kalmışlardı ve kendi Cumhuriyet’lerini savunacak güçleri de yoktu. Sonuçta kollayıp büyüttükleri güç kendilerini tasfiye etti. Olay bundan ibarettir.

2.1.A- Ergenekon davalarının tarihsel anlamı ve sol

Türkiye solunun önemli bir kesimi Ergenekon ve Balyoz gibi davaların gerçek anlamını ve tarihsel niteliğini kavrayamadı. En iyi olasılıkla bu gelişmeleri salt egemen sınıflar içindeki bir çatışma, kendilerini ilgilendirmeyen bir itişme olarak gördü. AKP-Cemaat iktidarının örtülü bir darbe karakteri kazanan Ergenekon operasyonunu, “derin devletin bir kanadının tasfiyesi” olarak gördü.

Solun bir kesimi ise, inanılır gibi değil ama bu soruşturma ve davaları demokratikleşme hamleleri olarak değerlendirip AKP-Cemaat iktidarını destekledi. Anayasa’da yapılan faşizan değişikliklerin oylandığı referandumda “yetmez ama evet” dedi. Tam bir alıklık ve aymazlık haliyle gerici tehlike görülemedi.

Oysa bu davaların nedenini kavramak için çok derin bir analiz gücüne ve yüksek bir siyasal birikime bile gerek yok. ABD’nin Türkiye büyükelçisi Robert Pearson’un 6 Haziran 2003 tarihinde Ankara’dan Washington’a gönderdiği şifreli rapora bakmak bile yeterliydi. Wikileaks belgeleri arasında o da sızdı. İşte bu belge, Ergenekon ve Balyoz davalarının gerçek nedenlerini, hiçbir yoruma yer bırakmayacak şekilde ortaya koyuyordu. ABD Dışişleri Bakanlığı’nın yalanlamadığı bu raporda aynen şunlar yazıyor:

“(Türk generaller) AKP’den seçilmiş Tayyip Erdoğan’ın davranışlarından büyük rahatsızlık duymaktadır. Erdoğan güçlü bir müttefikimizdir. Generallerin bu tutumu Amerikan menfaatlerinin korunması açısından engelleyicidir. Orgeneral Özkök’ün sadakatli duruşu sahiplenilmelidir. Muhalif generaller, Orgeneral Hilmi Özkök’ün çizgisine itiraz etmektedirler... Erdoğan kendisine desteğin devamı halinde ABD’nin bir müttefiki olarak Ortadoğu ve Irak dahil olmak üzere Türk hava sahasını, kara ve demiryolları ile Mersin ve İskenderun limanlarını kullanımımıza açacağını taahhüt etmektedir. Ancak, Türk ordusundaki üst rütbeli subaylar tarafından sürekli engellenmek istenmekteyiz.

Amerikan menfaatlerine karşı çıkan Org. Aytaç Yalman, Org. Şener Eruygur, Org. Çetin Doğan, Org. Hurşit Tolon, Org. Fevzi Türkeri, Org. Tuncer Kılınç, Org. Yaşar Büyükanıt, Genelkurmay Başkanı Hilmi Özkök’ün talimatlarına uymadıkları gibi her an muhtıra verebilirler. Bu bakımdan değerlendirildiğinde güçlü bir medya grubunun oluşturulmasına acilen ihtiyaç duyulmaktadır.”15

Raporda adı geçen generallerin ikisi dışında tamamı ya tutuklandı ya da Ergenekon ve bağlı davalarda yargılandı. Yaşar Büyükanıt’ın Başbakan Tayyip Erdoğan’la Dolmabahçe Sarayı’nda yaptığı görüşmede bir uzlaşma sağladığı ve saf değiştirdiği biliniyor. Aytaç Yalman’ın konumu ise son Balyoz davası kararlarıyla ortaya çıktı, dönemin AKP ve Cemaat’e yakın genelkurmay başkanı Hilmi Özkök’le işbirliği yapmıştı.

2.1.B- Modernleşme paradigması ve Ilımlı İslam

Yukarıda çizmeye çalıştığım tablonun nasıl oluştuğuna, bu tablonun tarihsel, siyasal, kültürel kaynakları ve nedenlerine biraz daha yakından bakmakta yarar var. Çünkü Türkiye’de Birinci Cumhuriyet’in tasfiye edilmesi ve bir ılımlı İslam rejimi kurulmasının teorik temeli ve tarihsel gerekçesini, Müslüman ülkelerdeki Batı tipi modernleşme girişimlerinin başarısızlıkla sonuçlandığı varsayımı oluşturuyor. Burada “Batı tipi” denilen modernleşme, gerçekte coğrafyadan ve kültürlerden bağımsız, evrensel bir modele işaret ediyor.

İslam dünyasının tarihine, coğrafyasına, kültürüne ve toplumsal dokusuna özgü; Batı’yla uyumlu yeni bir modelin oluşturulması gerektiği uzunca süredir Batı’da, ABD düşünce kuruluşlarında ve akademik çevrelerde tartışılıyor. Dolayısıyla, “ılımlı İslam” kavramı ve stratejisi, ABD ve Batılı ortaklarının aktüel ihtiyaçlarının bir sonucu olduğu kadar, bir fikri arka plana ve tarih tezine de dayanıyor.

İşte bu tezin bir hipotez olmaktan çıkıp, Batı ve ABD için, tarih içinde sınanmış bir modele dönüştürülmesi gerekiyordu. Bu model Türkiye olacaktı.

Çünkü en uygun ülkenin, modernleşme ve aydınlanma sürecinde görece başarılı olan, diğer Müslüman ülkelere göre daha gelişmiş, zengin insan kaynaklarına sahip, ancak siyaset sınıfının “ihanet” düzeyindeki başarısızlığı nedeniyle Batı’yı tam olarak yakalayamamış Türkiye’nin olabileceği düşünülüyordu. Ancak ortada bir sorun bulunuyordu; ne kadar aşındırılsa da, elde, bütün kusurlarına karşın laik bir Cumhuriyet vardı...

Türkiye’yi İslam dünyasına daha çok yakınlaştıracak, daha da önemlisi bu ülkelere “model” olabilecek ve radikal dinci eğilimleri terbiye edecek düşük yoğunluklu bir İslamizasyon yeterli görülüyordu. Anak, kimsede bir kral otoritesi ve iradesi yoktu. Tarih ve toplumlar kralların iradesi doğrultusunda ilerlemiyordu. Nitekim öyle de oldu; Cumhuriyet’in başlangıç ilkeleri ile İslam’ın şeriatı arasında bir ortalama alması ve Batıcı-Amerikancı bir rejim kurması beklenen AKP, Cumhuriyet’i yıktı.

Türkiye’de rejimin ABD’nin denetiminde çok partili ve seçimli bir ılımlı İslam Cumhuriyeti yönünde dönüştürülmesi; Washington’un bölgesel hegemonyasının Ankara üzerinden tahkim edilmesi demekti. Elbette bu projenin tek bir koşulu vardı: İslamcı ve Türkiye-ABD ilişkilerini bozmayacak nitelikteki kadroları iktidara taşımak ve orada kalmalarını sağlamak...

İşte AKP bu ihtiyacın ve konjonktürün ürünüydü. Bu yanıyla AKP, iç dinamiklere dayanan bir siyasal hareket olduğu kadar, iktidar gücünü daha çok dış dinamiklerden alan bir partiydi. AKP’yi iktidara getiren iç ve dış dinamikler arasındaki örtüşmeydi. AKP-Cemaat iktidarını rejimi değiştirmesi için iç ve dış dinamikler arasındaki bu örtüşme tarihsel bir fırsat sunmuştu.

Bu konuda Amerikan politikasına yön veren düşünce şöyle özetlenebilir: Laik ve Cumhuriyetçi Türkiye, İslam dünyasını etkileyemeyecek kadar bu kültür ve ülkelerden uzaklaştı. Dolayısıyla Müslüman toplumlara bir model oluşturabilmek için, öncelikle –biçimsel bakımdan da olsa– İslam ile demokrasiyi buluşturacak bir siyasal düzen yaratmak gerekiyordu. Müslüman toplumlar artık seküler bir ülke olmak hedefini bir yana bırakmalıydı.

Bu görüş öyle yayıldı ki, bir dönem neredeyse Amerikan entelektüelleri ve politikacıları arasında Doğu’ya ilişkin “resmi görüş” haline geldi.

Tablo trajikti; soğuk savaş döneminde NATO’nun “Yeşil Kuşak” stratejisine kurban edilen “modern Türkiye”, kadere bakın ki, 21. yüzyılın ilk çeyreğinde de ılımlı İslam projesi kumarında harcanmış görünüyordu.

2.1.C- İki tarihsel eleştiri ve liberal ideolojik hile!

Cumhuriyet’in burjuva anlamda “devrimci” ya da “reformcu” döneminin sonuna gelindiği dönemde İkinci Dünya Savaşı patlamış ve ardından gelişen soğuk savaş gericiliği Türkiye’yi de içine alarak, bu toplumun geleceğini karartmıştı.

Ancak bu tarihsel kesit aynı zamanda devrimci mücadelelerin insanlığın kaderine yön verdiği ve sosyalist blokun dev bir güç olarak kapitalist sistemin karşısında yükseldiği ve onu tehdit ettiği bir dönemdir.

O yıllar sosyalist sistemin baskısı ve kapitalist ülkelerde gelişen siyasal ve sınıfsal mücadelelerin de etkisiyle Batı’da sosyal devlet politikalarının uygulandığı bir dönemdir. Sosyal devlet, sınıf mücadeleleri sonucu elde edilen bir kazanım olduğu kadar, sosyalist ülkelerin yarattığı baskı sonucu emperyalist devletlerce toplumsal muhalefeti yatıştırma amacıyla geliştirilmiş bir modeldir.

Türkiye’de Cumhuriyet’in kuruluş dinamiğinden beslenen kamucu, halkçı özellikler ile sosyal devlet politikaları İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki kavşakta buluşmuştu. Türkiye bu özelliğini 1980’lere kadar korudu.

Sosyalist hareketin Cumhuriyet’e yönelttiği eleştiri ile gerici eleştiriyi birbirine karıştırma hilesi karşısında uyanık olmak gerekli. Çünkü solun eleştirisi tarihsel olarak ilerici, kategorik bakımdan ise devrimcidir. İslamcıların, muhafazakârların ve liberallerin eleştirileri ise tarihsel bakımdan gerici, kategorik olarak da karşıdevrimcidir.

İşte tam bu noktada liberal bir ideolojik hile yapılarak Cumhuriyet’e yönelik gerici eleştiri ile devrimci itiraz birbirine karıştırıldı. Bu iki tarihsel itiraz bir ve aynı şey gibi gösterildi. Gerici-muhafazakâr tepki de tıpkı soldan gelen eleştiri gibi “demokratik” bir itiraz olarak sunuldu. Böylece hem solun hem de toplumun büyük bölümünün gericiliğe karşı mücadele refleksi kırıldı. Cumhuriyet’e yönelik her itirazın demokratik bir eleştiri gibi algılanması sağlandı.

İdeolojik hile ve aydın ihanetine dayalı Türkiye gericiliğinin başarısında önemli, hatta belirleyici bir rol oynadı.

Bir ulus inşası ve kapitalist modernleşme projesi olan Cumhuriyet, kaçınılmaz olarak bütün burjuva devrimleri gibi aydınlanmacı, laik ve pozitif bilimleri esas alan bir sistem kurmak zorundaydı. Öyle de yaptı. Bu özellikleriyle nesnel olarak modern sınıfların oluşumu ile sosyalist hareketin maddi ve kültürel temellerinin gelişiminde de büyük ve belirleyici bir rol oynadı.

Kapitalizmi ve moderniteyi aşma kapasitesine sahip biricik eleştiri sosyalist itirazdır, dinci ve muhafazakâr eleştiri değil. Çünkü dinci ve muhafazakâr itiraz, çözüm olarak bir önceki çağın değerler dünyasına iltica etmeyi öneriyor. İnsanlığa yeni bir ortaçağ teklif ediyor.

Çünkü kapitalizm artık gezegenin geleceğini tehdit ediyor. İnsanlığa verebileceği yeni bir şey kalmadı. Sosyalist sistemin çözülmesiyle başlayan yeni küreselleşme döneminde, dünyanın zenginliklerinin yaklaşık yüzde 70’i dünya nüfusunun yüzde 2’sinin elinde toplandı. Durum ahlakdışı bir hal aldı. Bu nedenle tekelci sermaye artık yüz kızartıcı bir duruma gelen sınıfsal egemenliğini sürdürmek için bir önceki çağın kültürüne ve ideolojisine sarılmaktan başka çare bulamadı. Burjuva sınıfının kendi tarihine, devrimine ve geleneklerine ihanet ederek dini yeniden keşfetmesinin nedeni budur.

Aydınlanma ve seküler yaşama dinci gericiliğin yönelttiği itirazın “demokratik bir eleştiri” gibi sunulması başka koşullarda düşünülemezdi bile.

2.2- Türkiye ve bölgede gerici dönüşüm

Türkiye tarihsel bir kırılma dönemecinden geçiyor. Bu dönemeçte olan bitenleri anlamak için iki olguya dikkatle bakmak gerekiyor. Birincisi ABD’nin artık fantastik bir hikâye olmadığı net şekilde ortaya çıkan Büyük Ortadoğu Projesi (BOP), diğeri de Ergenekon soruşturmalarının Türkiye ve bölge için taşıdığı tarihsel anlamıdır.

Ergenekon operasyonu ve soruşturmasının Cumhuriyet tarihinin en önemli siyasal ve toplumsal olaylarından biri olduğu açıktır. Bu siyasal saldırı üzerinden, BOP’un bölge ölçeğindeki stratejik planlamasının önemli bir parçasını oluşturan düşük yoğunluklu İslamizasyon (ılımlı İslam) operasyonunun yürütüldüğü ortadadır.

İktidar güdümlü büyük bir medya propagandasıyla 2008 yılında başlatılan Ergenekon operasyonları ilk yıllarda toplumu, aydınları, dahası Türkiye solunu ikiye bölmüş görünüyordu. Bu dönemde liberal politikacı ve aydınlar üzerinden yürütülen ideolojik kuşatma, solun bir kesiminin devşirilmesiyle sonuçlandı. Ancak, sol liberaller aracılığıyla devrimci solu ve sosyalist entelijensiyayı teslim alma girişimi başarılı olamadı.

“Ya demokrasiden yanasın ya da darbeci” gibi sahte, sinsi, asıl darbeyi ve darbecileri gizleyen, Amerikancı ılımlı İslam operasyonunu dikkatlerden kaçıran tuzaklar, başlangıçta insanların kafasını karıştırsa da, esas olarak sonuç alınamadı. Çünkü kurulan bu ikilem, içinden geçilen dönemde demokrasiyi AKP politikalarıyla eşitliyor ve esas olarak toplumun ilerici güçlerini bu partinin arkasına dizmeye çalışıyordu. Bu çaba Gezi Parkı/Taksim direnişine kadar devam etti.

Sol liberallerin emperyalizmi yok sayma, yurtseverliği “suç” olarak gösterme, antiemperyalist olmayı dar milliyetçilikle eşitleme; sınıf mücadelesi yerine, Amerikan sosyolojisinden apartılmış devlet-sivil toplum çatışmasını ya da merkez-çevre çelişkilerini yerleştirme; özgürlüğü ve demokrasiyi etnik topluluklar ve dinsel cemaatlerin serbestisi olarak değerlendirme çabaları, hız kesse bile günümüzde de devam ediyor.

Diğer taraftan AKP-Cemaat koalisyonu, kendilerine yaşamsal önemde destek veren liberallere artık ihtiyaç duymayacak bir güce ulaşınca, onları buruşuk peçete gibi bir kenara koymaya başladı. Son yıllarda medyada yaşanan tasfiyenin bazı liberalleri ve sol liberalleri de içine almaya başlamasının anlamı buydu. Örgütlü toplumsal desteği olmayan liberallerin bu duruma direnme gücü yoktu.

Ancak sağlı sollu liberaller aracılığıyla yürütülen ideolojik ve politik saldırının toplumda, entelektüel ortamda ve solda yarattığı tahribat büyüktü. Kendilerini liberal ve solda zanneden bazı çevreler, gazeteler ve aydınlar Fethullahçı istihbarat örgütlerinin, Soros fonlarının ve ABD’nin bölge siyasetlerinin oyuncağı haline geldi. Tıpkı milliyetçi sol çizgideki kimi çevre, parti ve kişilerin geleneksel iktidar blokunun pozisyon kaybeden, gerileyen ve tasfiye edilen kanadını sol, muhalif, hatta devrimci ve yurtsever zannedip çekim alanına girdiği gibi.

Peki, AKP-Cemaat iktidarı, örtülü bir darbe karakteri kazanan Ergenekon soruşturmaları sırasında, neden hem solu lekelemeye ve itibarsızlaştırmaya hem de solun desteğini almaya çalıştı?

Şu nedenle: Sosyalist hareket teslim alınmadan, dahası özgüveni kırılıp tarihinden ve değerlerinden koparılmadan, toplum üzerinde tam olarak bir ideolojik hegemonya kurmaları zordu. Ancak daha da önemlisi Ergenekon soruşturmalarına inandırıcılık kazandırmak ve yeni rejime meşruiyet üretmeleri gerekiyordu. Bunun yolu da bütün tarihi emperyalizme, kurulu düzene, derin devlete (kontrgerillaya) karşı mücadeleyle geçen sosyalist soldan ahlaki ve siyasal bir onay/destek almaktan geçiyordu.

Ne yazık ki, bu desteği almakta fazla zorlanmadılar. Solun liberalizmle lekelenen “yetmez ama evetçi” kesimi üzerinden bunu bir ölçüde başarıyla yaptılar.

2.2.A- Örtülü darbe rejimi

Ergenekon davalarının Türkiye’de rejimi daha İslami temellerde dönüştürmeye yönelik örtülü bir darbe olduğu, artık çok sayıda kanıtla desteklenen kesin bir olgudur. Bu operasyon, Birinci Cumhuriyet’i tasfiye projesidir ve büyük ölçüde hedeflerine ulaşmıştır. Başka bir anlatımla Ergenekon operasyonu, Türkiye’nin ve bölgenin Amerikancı dönüşümünün (BOP) önündeki engelleri kaldırmaya yönelik bir siyaset planlamasıdır. AKP ile Fethullah Gülen örgütü arasındaki koalisyonun devleti ele geçirme, toplumu teslim alma ve dinci-faşizan bir diktatörlük kurma eylemidir.

Durum böyle olunca, AKP-Cemaat koalisyonunun siyasal hedeflerine ulaşmasının önünde engel oluşturabilecek kurumların, kadroların, yargı bürokrasisinin, toplum önderlerinin, aydınların, gazetecilerin ve politikacıların siyasal şiddet de kullanılarak tasfiye edildiği bir süreç yaşandı.

Ergenekon operasyonunun demokratikleşme ve derin devletin tasfiyesiyle ilgisinin bulunmadığı; gerici ve karşıdevrimci bir dönüşüm projesinin hayata geçirilmesinden başka bir anlam taşımadığı belliydi. Daha da önemlisi, “sonuna kadar gidilsin” diyen kimi liberallerin ve bazı sol çevrelerin nasıl yanıldıkları, bu operasyon dalgasının yer yer kendilerine kadar ulaşmasıyla dramatik şekilde görüldü.

Geçmişte kontrgerilla ve JİTEM içinde yer alan ve halka karşı suç işleyen bazı kişilerin bu davalara dahil edilmesi de söz konusu gerçeği değiştirmedi. Çünkü bu kişilerin asıl suçlarından dolayı yargılanmadıkları, esas olarak bu davaya inandırıcılık kazandırmak için soruşturmaya dahil edildikleri, davaları yakından izleyenler nezdinde hiçbir tartışmaya yer bırakmayacak şekilde ortaya çıktı.

Dolayısıyla Ergenekon soruşturmasının aynı zamanda ve esas olarak toplumu sindirmeye ve muhalefeti susturmaya yönelik bir “psikolojik harp” operasyonu olduğu da net olarak anlaşıldı. Türkiye’de artık, merkez sağın kitle tabanını ele geçirmiş dinci-muhafazakâr bir iktidar değil, yeni bir rejim vardı.

Ancak, tablo ne kadar net olursa olsun, 1980 ve 1990 kırılmalarını yaşayan, büyük ölçüde liberalizmle lekelenen solun kimi kesimleri, “ideolojik” önyargıları nedeniyle durumu anlamamakta ısrar etti. Öyle ki, PKK lideri Abdullah Öcalan’ın, “Biz Ergenekon operasyonuyla derin devletin tasfiye edildiğini sandık, yanılmışız. Burada açıkça özeleştiri yapıyorum. Bizimle anlaşmak ve savaşı bitirmek isteyenler tutuklanıyor. Gerçek Gladio dışarıda ve AKP’yle anlaşmış durumda” şeklindeki, birkaç kez tekrarladığı özeleştirisi legal Kürt siyasal hareketi ve aydınları arasında bile yeterince dikkate alınmadı.16

2.2.B- BOP’un tarihsel anlamı

ABD’nin, dünyanın kalbi olarak bilinen ve yeryüzünün en zengin enerji havzalarının bulunduğu Merkezi Avrasya’yı denetim altına almak için geliştirdiği Büyük ya da Genişletilmiş Ortadoğu Projesi’nin en önemli boyutunu, hiç kuşkusuz “ılımlı İslam” stratejisi oluşturuyordu. Ilımlı İslam, Batılı değerlerle uyumlu, siyasal olarak ABD’nin ihtiyaçlarına göre düzenlenmiş, sınırların yeniden çizildiği ve rejimlerin bu amaca uygun olarak değiştirilmesinin öngörüldüğü BOP’un taşıyıcı kavramıydı.

Yeryüzünde hiçbir rejim salt askeri ve siyasal zorla, çıplak şiddet yöntemiyle ayakta kalamaz. Dünyanın en kötü ve zorba yönetimleri bile, örneğin çöpleri toplamak ve ekmek üretmek zorundadır. Başka bir anlatımla, asgari bir toplumsal destek sağlamadan hiçbir baskıcı yönetim ya da diktatörlük ayakta kalamaz. Aynı şey işgal, sömürge yönetimleri için de geçerlidir. Etkili bir işbirlikçi sınıf oluşturmadan ve sınırlı da olsa yerel bir rıza üretmeden işgali, sömürgeciliği ve emperyalist talanı sürdürmek mümkün değildir. İngiltere yaklaşık 1 milyar nüfusu bulunan köklü bir uygarlık havzasını, Hindistan’ı yüzlerce yıl sadece 50.000 kişilik bir askeri güçle bu nedenle yönetebildi.

İşte BOP, Ortadoğu ve İslam coğrafyasında ABD hegemonyasına ve neoklasik sömürgeciliğe (yeni emperyalizm) toplumsal ve siyasal rıza üretmek için geliştirilen siyasal planlamadan başka şey değildi. Yerel/bölgesel rıza üretmenin en önemli aracı ise İslamcılıktı. Sünni siyasal İslamcılar, küçük “şer çıkarlar” için bu topraklara ait bütün değerleri ve onurlarını satmaya hazır görünüyordu. Emperyalistler bu durumu soğuk savaş döneminde de test etmişti.

Bir dönem BOP’un başarısızlığa uğradığı, dolayısıyla ABD’nin 21. yüzyılda yürüttüğü imparatorluk ya da hegemonya siyasetinin köşe taşlarından birini oluşturan bu stratejik planlamanın gündemden kaldırıldığı yönündeki değerlendirmeler yapıldı. Bu tespit gerçeği tam olarak yansıtmıyordu. Fas’tan Çin Seddi’ne kadar uzanan ve genel olarak Müslüman toplumların yaşadığı geniş coğrafyada yer alan ülkelerde rejimleri değiştirerek, başta ABD ve Batılı ortaklarıyla, dolayısıyla Batılı değerlerle uyumlu rejimler kurmak anlamına gelen BOP, bölge halklarının, özellikle Iraklı yoksulların şiddetli direnişi nedeniyle başarısızlığa uğramış görünüyordu.

Ancak, Tunus ayaklanmasıyla başlayan, Mısır, Yemen ve Libya’daki karşıdevrimlerle devam eden ve nihayet Suriye sınırlarına dayanan bu gerici ve emperyalist saldırı dalgası, BOP’un araç ve makas değiştirerek sürdürülen ikinci etabından başka şey değildi.

Ancak, ikinci dalganın Baas rejiminin beklenmedik şiddetli direnişi sonucu Suriye sınırlarında durdurulması; Ortadoğu’da Rusya ve Çin’in de desteğini alan Şii direniş ekseninin oluşması; ve nihayet Mısır’da 30 milyon insanın sokaklara çıkarak ikinci Tahrir ayaklanmasıyla Müslüman Kardeşler iktidarını devirmesi BOP’un ikinci etabının da başarısızlığa uğradığını gösteriyor. (Mısır konusunu ilerideki bölümlerde daha geniş olarak ele alacağız.)

Mısır’da Muhammet Mursi yönetiminin ordu desteğiyle devrilmesi, “ılımlı” versiyonu güçlendirilmeye çalışılan siyasal İslam’ın yenilgisi anlamına gelen bu olayın karakteristik özelliklerini değiştirmiyor. Sığ ve formel bir “darbe” tartışmasıyla Mısır’da yaşanan gerçek durumun anlaşılması mümkün görülmüyor. Çünkü, Mısır’da Müslüman Kardeşler iktidarının devrilmesi bir devrim olmadığı gibi darbe de değildir.

Hiçbir siyasal ve toplumsal proje, ulusal ya da küresel ölçekte geliştirilen hiçbir stratejik planlama veya herhangi bir emperyalist politika bir kral otoritesinin yerine getirilmesi gibi hayata geçirilemez. Ne kadar kudretli olursa olsun tarihte de günümüzde de hiçbir iktidar ya da büyük bir emperyalist güç, egemen ve yönetici sınıf bir imparator iradesine sahip değildir.

Projeler, stratejiler, politikalar yaşama indirildiğinde, toplumsal ve siyasal pratiğe aktarılmak istendiğinde çok sayıda değişken tarafından etkilenmeye ve belirlenmeye başlar. Sayısız toplumsal, siyasal, ekonomik, askeri, tarihsel, kültürel ve ideolojik etken devreye girer. Bu güçler, söz konusu planlar, projeler veya politikalarla ya çatışır ve yenilgiye uğratır ya da yenilir ve kabul etmek zorunda kalır. Ancak, hiçbiri artık başlangıç özelliklerine sahip olamaz. Etkenler başlangıç politikalarını, projelerini ya da stratejilerini etkiler, değiştirir, hatta belirler.

Sonuç olarak, bir siyasal proje ya da stratejik planlama, ciddi bir engelle karşılaşmadan başarıyla uygulansa bile, hiçbir zaman ilk oluşturulduğu halde, orijinal biçimiyle kalamaz ve değişir.

Bu nedenle BOP’un, büyük güçlerin gezegene hâkim olma mücadelesinin sürdüğü bu büyük coğrafyada hiçbir engel ya da direnişle karşılaşmadan ve hiçbir etken tarafından belirlenmeden hayata geçirileceğini düşünmek, ancak tarihsel olayları komplo teorileriyle açıklamakla mümkündür. Dolayısıyla ABD’nin gezegene hâkim olma siyasetinin en önemli ayağını oluşturan BOP’un, bölgede gelişen şiddetli direniş ve bir dizi diğer tarihsel, siyasal etken nedeniyle tam olarak hayata geçirilemeyeceği ortadaydı.

Bu emperyalist hegemonya siyasetinin kaderinin belirleneceği yerin 2013 yılının sonu itibariyle Suriye olacağı görünüyor. Çünkü Suriye’nin kişiliğinde bütün Doğu ve “mazlum milletler” direniyor. Emperyalizmin ve gericiliğin Suriye’de yenilgiye uğraması, AKP iktidarının da sonunu hazırlayacak. Böyle bir yenilgi kaçınılmaz olarak bütün bölgede de hayatın akışını değiştirecektir.

2.3- Cumhuriyet’in sağı solu

Cumhuriyet’in soluna kapalı yapısının, kendisinin tasfiye edilme sürecinde önemli bir rol oynadığı kesindir. Kurulduğu ilk yıllardan itibaren kendi solunu periyodik olarak tasfiye eden, bu tutumunu soğuk savaş döneminde derinleştiren Cumhuriyet, sonunda kendi tasfiyesinin de koşullarını yarattı. Sol korkusu nedeniyle tarihsel bakımdan bir önceki çağa ait sınıflarla ittifak içinde kendi solunu bastıran Cumhuriyet’in kurucu güçleri, bugünkü dramatik tabloyu hazırladı.

Cumhuriyet burjuvazisi korkak ve siniktir. Asker ve sivil bürokrasinin sistem içinde öne çıkmasının ve merkezi bir güç kazanmasının önemli nedenlerinden biri de Cumhuriyet burjuvazisinin ve diğer kurucu unsurlarının bu korkaklığıydı. Cumhuriyet’in daha kuruluşundan itibaren burjuvazinin sosyal, ekonomik ve entelektüel bakımdan zayıf olması, bu tarihsel korkaklığının başlıca nedeniydi.

Cumhuriyet’in kurucu güçlerinin sola karşı izlediği düşmanca tutum onların bu korkaklıklarından kaynaklanıyordu. Sürekli olarak kendi solunu budayanlar, gerici ve muhafazakâr akımlarla bulaşık bir ideolojik-siyasal çerçeveyi bütün ülkeye dayatan ve “sağ(cı) Kemalist” diye tanımlayabileceğimiz çevre ve güçlerdi.

Bugün ise (2007-2013 itibariyle) sağcı Kemalistler ve korkak Batıcı burjuvazi, ittifak yaptıkları ve kullandıklarını sandıkları güçler tarafından onurları kırılarak ezildi.

Biraz daha somut ifade edersek şu tespitleri yapabiliriz: 27 Mayıs 1960’ta sınırlı ölçüde kendi sağını tasfiye eden Kemalistler, 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980’de gerçekleştirilen iki askeri faşist darbeyle neredeyse tamamen tasfiye edildi. Çünkü 12 Mart ve 12 Eylül, sola ve sosyalist harekete karşı gerçekleştirilen darbeler olmalarının yanı sıra, aynı zamanda sağ Kemalistlerin gericiler, muhafazakârlar ve radikal sağcılarla ittifak yaparak sol Kemalistleri devletten (ordu ve bürokrasiden) tasfiye ettikleri belirleyici tarihsel dönemeç oldu.

Türkiye’de 2002’de başlayan ve esas olarak 2007’den itibaren netlik kazanan siyasal süreçte, “Ergenekon” ve “Balyoz” diye kodlanan soruşturma ve davalarla artık sağ Kemalistler tasfiye ediliyor. Artık devlette –belirleyici konumları itibariyle– solu ve sağıyla Kemalist kalmadığını söyleyebiliriz. Süreç büyük ölçüde tamamlanmış görünüyor. Cumhuriyet’i, başlangıç ilkeleri ve kuruluş varsayımları temelinde restore etmeyi hedefleyen bir siyasal girişim bile, artık yukarıdan aşağıya değil, aşağıdan yukarıya doğru gelişmek durumunda.

Sadece tek örnek bile açıklayıcı olabilir: Artık valilerin yüzde 80’inden fazlası, eşleri türbanlı olan İslamcı ya da imam-hatip mezunu kişilerden oluşuyor. Artık, bürokrasi Anadolu’da Cumhuriyet’i, moderniteyi ve aydınlanmayı temsil eden toplumsal bir kategori olmaktan çıktı.

Solun önünü kesmek için siyasal İslamcılarla aynı yatağa girenler, yarattıkları gücün pençesine düşmüş durumda. Kendi devrimine ihanet eden Cumhuriyet’in kurucu güçleri, kaçınılmaz olarak kendi sonunu da hazırladı. AKP-Cemaat iktidarı neden değil, sonuçtu.

Bu sonun hazırlanmasındaki temel etkenlerden birini soğuk savaş olgusu ve dönemi oluşturdu. Türkiye soğuk savaşa kurban edildi.

NATO’ya girişiyle birlikte Türkiye, sosyalist bloka karşı izlenen “Yeşil Kuşak” projesinin en önemli alanlarından biri haline geldi. Türkiye NATO’nun “Dolaylı Saldırı Doktrini” diye adlandırılan savunma konseptinin yaşama geçirildiği ilk cephe ülkesiydi.

Dolaylı Saldırı Doktrini, esas olarak kapitalist ve sosyalist bloklar arasındaki nükleer silah dengesi nedeniyle doğrudan bir savaşın çıkmayacağı varsayımına dayanıyordu. Ancak NATO’ya göre sosyalistler dolaylı bir savaş ya da saldırı içindeydi.

Daha açık bir ifadeyle, NATO’ya göre sosyalist blok kapitalist ülkelerdeki devrimci ve sosyalist örgütler, sendikalar, gençlik dernekleri ve diğer toplumsal muhalefet güçleri aracılığıyla içeriden ve dolaylı bir savaş yürütüyordu. Bu durumda adı geçen örgüt ve kuruluşların üye ve taraftarları yurttaş değil, düşmandı. Böyle olunca, onlara karşı örtülü, yani hukuk ve yasalarla sınırlandırılmamış bir savaş yürütülmeliydi. Başka bir ifadeyle “savaş hukuku” uygulanmalıydı. (AKP-Cemaat koalisyonu aslında bu savaş hukukunu en etkin şekilde kullanan iktidar oldu.)

İşte genel adı Süper-NATO olan Gladio ya da kontrgerillanın bütün NATO ülkelerinde yasadışı bir örgütlenme olarak ortaya çıkması bu doktrine dayanıyordu. Bir açık işgale karşı gerilla savaşı verme gerekçesi ise gerçek ama ikincil bir görevdi.

İşte bu örtülü ve düzensiz savaşta Türkiye’de ülkücüler ile İslamcılar sivil ve militer unsurlar olarak yoğun ve etkin bir şekilde kullanıldı. Bu nedenle Türkiye’deki ülkücü milliyetçilik ve siyasal dincilik büyük ölçüde soğuk savaş ürünüdür.

Cumhuriyet’in daha kuruluşundan itibaren burjuvazinin tarihsel, sosyal, ekonomik ve entelektüel bakımdan zayıf, bu nedenle korkak olmasından dolayı sola karşı düşmanca bir tutum izlemesi, soğuk savaş döneminin hoyrat ve kıyıcı antikomünist, hatta genel olarak sol düşmanı siyasetiyle birleşince tam bir faciaya yol açtı.

Rejim, bu ülkenin en seçkin aydınlarını, bilim insanlarını, edebiyatçılarını, nitelikli bürokratlarını, askerlerini, toplumu 21. yüzyıla taşıyacak toplum önderlerini, sendikacılarını, kadrolarını ve solcularını imha etti. Birer modernleşme ve aydınlanma örgütlenmesi olan, bu yanıyla aslında çubuğu tarihsel bakımdan burjuva liberalizminden yana büken köy enstitülerine ve halkevleri gibi kuruluşlara bile tahammül edilemedi.

Bu ülkenin nitelikli denilebilecek yazar ve sanatçılarından bir dönem hapis yatmamış kimseyi bulmak mümkün değil. Sosyalist örgütlenmelere karşı rejim her zaman çok acımasız oldu. Solun karşısında İslam bir bariyer olarak düşünüldü. İslamcılık desteklendi, siyasallaştı ve sonuçta kendisini büyüten gücü tasfiyeye yöneldi.

Şimdi büyük bir şaşkınlık içindeler. Çünkü, siyasal İslam’ın bu kapsamlı saldırısına ve Cumhuriyet’i tasfiye girişimine karşı direnecek önemli bir güç kalmadı. Tek güç soldu, ancak onların da bu devlet ve Cumhuriyet’le görülecek bir hesapları vardı. Bu nedenle tereddüt yaşadılar. Ellerini uzatsalar kirleneceklerini düşündüler. Haksız da sayılmazlardı.

2.4- İmam-hatip Harbiye’yi yendi

Ergenekon ve bağlı davaların tamamı, AKP-Cemaat koalisyonunun Cumhuriyet’i tasfiye etme ve bir “ılımlı İslam rejimi” kurma operasyonunun aracı olarak kullanıldığını yukarıdaki bölümlerde de tespit ettik. Hiç kuşku yok ki, bu davalarda hukuku hoyratça çiğnediler. Hukuken, siyaseten ve ahlaken meşru olmayan mahkûmiyet kararları verdiler. Öyle ki, bu kararlar yaşamın doğal akışına, akla, mantığa ve bilime aykırı gizli tanık ifadelerine ve sahte kanıtlara dayandırıldı. Sahte oldukları bilirkişi raporlarınca defalarca kanıtlanan (bu konuda tam 23 rapor var) ve çürütülen bu dijital kanıtlara dayanarak yargılamalar ısrarla sürdürüldü. Bilimsel raporlar dikkate alınmadı, sanık lehine kanıtlar değerlendirilmedi, tanıkları dinlenmedi. Dahası, yargılama usulü bile ihlal edilerek kanıtların değerlendirilmesi ve tartışılması aşaması atlandı.

Bu davalar, polis ve adliye içindeki yasadışı Cemaat örgütlenmesinin eşgüdümüyle gerçekleştirilen tertibe ve yine bu çete tarafından üretilen sahte kanıtlara dayanıyordu. Emniyet Müdürü Hanefi Avcı bu yapılanmayı deşifre ettiği için, akıl almaz gerekçelerle tutuklandı. Milliyetçi ve muhafazakâr bir polis şefi olan Avcı, insan aklıyla alay edilerek yargı kararıyla devrimci bir örgütün yöneticisi yapıldı.

Operasyon ve yargılama sürecinde AKP ile Cemaat arasında zaman zaman sorunlar yaşansa ve bu sorunlar kimi kez çatışma boyutu kazansa da, Cumhuriyet’in tasfiyesi ve rejimin daha İslami bir karakter kazanması konusunda aralarında anlaşmazlık yoktu.

Hiç kuşkusuz Ergenekon davası gibi Balyoz davası da, bu dönemde yürütülen soruşturmalar arasında en tartışmalı olanlardan biriydi. Balyoz iddianamesinde sunulan “deliller” arasında, sahte olduğu bilimsel ve hukuksal bakımdan kanıtlanmış tam 1.500 unsur vardı. Davanın hemen düşürülmesi ve bu tertibi hazırlayanlar hakkında soruşturma açılması gerekirken, tam tersi bir yol izlendi.

Davaya temel teşkil eden 1. Ordu 2003 Plan Semineri sırasında yıllarca yurtdışında olduklarını kanıtlayan subaylara bile ceza verildi. İddianame tam bir komedi metni gibiydi; darbe planının yapıldığı iddia edilen 2003 yılında tersanede bile olmayan, 2008 yılında denize indirilen gemilerin adı geçiyordu. Dahası, 2006 ve 2007 yılında kurulan derneklerin, şirketlerin, hastanelerin isimleri bu planda yer alıyordu. Davaya temel oluşturan belgeler, Microsoft tarafından 2007 yılında üretilen bir bilgisayar harf karakteriyle yazılmıştı. Oysa iddianamede darbe planının 2003 yıllarında hazırlandığı belirtiliyordu.

Sürekli olarak kendi solunu budayan, gerçek yurtseverleri tasfiye eden, sol korkusu nedeniyle gerici ve muhafazakâr akımlarla bulaşık bir ideolojik-siyasal çerçeveyi bütün ülkeye dayatan, esas olarak TSK ve bürokrasideki sağ Kemalistler oldu. Muhafazakâr sağ iktidarlarla bu konuda yüz kızartıcı bir işbirliği yaptılar. Bugün ise, geçmişte ittifak yaptıkları ya da kullandıklarını sandıkları güçler tarafından onurları da kırılarak kendileri tasfiye edildiler. Solun önünü kesmek için dinci gericiliği ve ırkçı milliyetçiliği destekleyenler, şimdi besledikleri güçler tarafından eziliyordu.

Kendi devrimine ihanet eden Cumhuriyet’in kurucu güçleri kendi sonunu hazırladı. Solu düşman olarak görenler, bu toprakların en pırıltılı çocuklarını, aydınlarını hoyratça ezenler, Cumhuriyet’i daha ileriye taşıyacak gerçek devrimcileri ve yurtseverleri acımasızca yok edenler, bu trajik sonu hazırladı. Kendilerine sahip çıkacak kimseyi bırakmadıkları için, onlara elini uzatanlar yine de sol, en azından solun bir kesimi oldu.

Neredeyse yok olmuş, gücü ve etkisi kalmamış dinci akımları “komünizm tehlikesi” nedeniyle dirilterek besleyip büyütenler bu tarihsel hatalarının cezasını çekiyorlar. Ama, sonuçta olan da bu acılı ülkeye ve ufku karartılan topluma oluyor.

Türkiye, soğuk savaşa kurban edilen bir ülke. Bu toplum, Türkiye’nin NATO’ya girişiyle birlikte sosyalist bloka karşı Batı’nın “Yeşil Kuşak” projesinin uygulanma alanlarından biri haline geldi. Türkiye, NATO’nun “Dolaylı Saldırı Doktrini”nin yaşama geçirildiği ilk cephe ülkesiydi.

Cumhuriyet’e ihanet etmenin bedeli ağır oldu; imam-hatip Harbiye’yi yendi.

15. B. Pehlivan-B. Terkoğlu, Sızıntı, Kırmızı Kedi Yayınları, s. 178-179

16. A. Öcalan, “İmralı Cezaevi Görüşme Notları”, www.gundem-online.net, 11 Ocak 2011.

3. BÖLÜM

DARBE TARTIŞMALARI VE LİBERAL İDEOLOJİK HEGEMONYA

3.1- Devrimler, darbeler, 1908, DP ve 27 Mayıs

Bu toprakların tarihinde iyi, güzel, ilerici ve devrimci olan ne varsa 2000’ler Türkiyesi’nde onlara saldırılıyor. İkiye bölünen toplumda, kültür ortamında, medyada, siyaset alanında yoğun bir tartışma ve çatışma yaşanıyor. Üstelik bu tartışma son yüz yılın siyasal, ideolojik ve ahlaki bir hesaplaşması şeklinde gelişiyor. Örneğin kontrgerilla tartışmalarında bile –ki artık kontrgerilla kavramı yerine, büyük bir aymazlıkla Ergenekon kullanılıyor– bu örgütün tarihi, İttihat ve Terakki’ye kadar götürülüyor.

O halde buyrun hesaplaşalım!

Jöntürkler hareketi ve İttihat ve Terakki’yle başlayabiliriz. İttihat ve Terakki Fırkası, bu topraklardaki –burjuva anlamda– ilk modern ve tarihsel bakımdan çok etkili olan devrimci örgütlenmedir. Türkiye’de modernleşme ve demokratikleşmenin öncüsüdür. Sosyalist olmadığı açıktır, olması da gerekmiyordu, ama tarihsel bakımdan solda ve ilerici olduğu tartışmasızdır.

Gerçekte tarihsel bakımdan liberallerin sahip çıkması gereken bir hareket olmasına karşın, İttihat ve Terakki’ye yönelik son yıllarda akıldışı bir düşmanlık geliştirilmeye başlandı. Gericilikten beslenen ve esas olarak tezlerini siyasal İslamcılıktan alan bir düşmanlık bu. Liberal solun da katkı verdiği, ama devrimci ve sosyalist solla ilgisi olmayan bir ideolojik-politik saldırı.

3.1.A- İttihatçılar ve 1908 Devrimi

İttihat ve Terakki Fırkası 1908’de bu topraklardaki ilk büyük devrimi ve tarihsel atılımı gerçekleştirmişti. Bu devrimin öncülü, 1876’da Kanunuesasi’nin (Anayasa) kabul edilerek Osmanlı Devleti’nde ilk Meclis’in kurulduğu Birinci Meşrutiyet, kalıcı ve başarılı olamamıştı. Marx ve Engels, Birinci Meşrutiyet’i Osmanlı toplumunda “devrimci demokratik” bir girişim olarak değerlendiriyordu. Marx, hareketin önderi yenilikçi Mithat Paşa’yı destekliyor, hatta onun Osmanlı-Rus Savaşı’nda takındığı pasif tutumu eleştiriyordu. Marx, Mithat Paşa’nın tutumu için, “Bir krizin zirvesinde devrimci bir tavır almasını bilmeyen bir halk kaybolmuş demektir” diyordu.17

Nitekim Mithat Paşa’nın bu pasif tutumu, onun ve Birinci Meşrutiyet’in sonunu hazırlayacaktı. Yetkileri sınırlandırılmayan Abdülhamit, ilk fırsatta (bir yıl sonra) Meclis-i Mebusan’ı ikinci bir emre kadar kapatarak dağıtacak, Mithat Paşa’yı Taif’e sürgüne göndererek orada boğduracak ve Osmanlı toplumu da 30 yıl sürecek karanlık bir istibdat (baskı ve diktatörlük) dönemine girecekti. Marx ve Engels 1854’te, Osmanlı Devleti’nin meşruti bir monarşi altında Batılılaşması ve modernleşmesini (uluslaşma sürecine girmesini) ayakta kalmasının, birliğini korumasının, Avrupa’da tutunmasının tek yolu olarak görüyorlardı.

Taner Timur, Marx’ın yaklaşımını şöyle özetliyor:

“Marx’a göre Osmanlı teokrasisinde demokratik devrim ancak iki yolla olabilirdi. Birinci yol, Hıristiyan reayanın İslamiyet’e bağımlılıktan kurtulmasıydı. Bu kurtuluş onların Kilise’ye ve kendi ruhban sınıflarına karşı da özgürleşmesi demekti. Ancak o günkü koşullarda böyle bir yol, Hıristiyan toplumların Rusya’nın egemenliğine girmesine yol açabilirdi. İkinci yol ise, devlet aygıtının reformu ve şeriat yerine seküler bir Medeni Kanun’un (Code Civil) kabul edilmesiydi.”

Marx şöyle diyordu:

“Eğer şeriatın yerine laik bir Medeni Kanun (Code Civil) koyarsanız tüm Bizans toplumunu (Osmanlı toplumu kastediliyor) Batılılaştırmış olursunuz.”18

İşte İttihatçılar, Marx ve Engels’in önerdiği bu devrimi 54 yıl gecikerek gerçekleştirmişler, ancak hemen arkasından patlayan Balkan ve Birinci Dünya savaşları nedeniyle hedeflerine ulaşamamışlardı. Bu devrim ancak 72 yıl sonra, bu kez daha da gecikmiş olarak Mustafa Kemal’in önderliğindeki 1923 Cumhuriyeti’yle gerçekleştirilecekti.

Siyasal İslamcılar, muhafazakârlar ve sağlı sollu liberallerin oluşturduğu yeni gerici blok, işte bu devrime saldırıyor. AKP-Cemaat koalisyonunun iktidarda olduğu son 11 yılda yoğunlaşan bu saldırı, 2008’den itibaren bir karşıdevrim karakteri kazanmış durumda. Toplumun ilerici ve gerici güçleri arasındaki çatışma (2013 yılı eylül ayı itibariyle) sertleşerek devam ediyor.

Görüldüğü gibi, Marx ve Engels’in tarihe ve toplumsal gelişmelere bakışı metodolojik olarak “ideolojik” ve Aristotelesçi değil, diyalektik materyalist bir esasa dayanıyordu. Siyasal olaylara “darbe mi, saray komplosu mu” diye bakmıyor, onların nitelikleri, tarihsel anlamları ve yarattıkları toplumsal sonuçlarla ilgileniyorlardı. Yöntemleri, ahlakçı önyargılardan uzak ve bilimseldi. Önemli de olsa, gerisi, işin bir anlamda “magazini” sayılıyordu. Günümüzün sol liberal tarih anlayışı ve siyaset bakışından ayrıldıkları yan da bu yöntem oluyordu.

Devam edelim: İkinci Meşrutiyet’in ilan edildiği 24 Temmuz 1908 tarihi, tam anlamıyla demokratik bir devrime işaret ediyordu. Bazı Kemalist ve sağcı tarihçilerin “devrim/inkılap” yerine “İkinci Meşrutiyet” diyerek önemini küçültmek istedikleri 1908, kimi yönleri itibariyle 1923’ten daha ileriydi. Tartışmasız şekilde, Cumhuriyet Devrimi’ni hazırlamıştı.

Padişahlık kurumu (teokratik mutlakıyet rejimi) sınırlanarak sembolik düzeye çekilmiş ve Batı’da olduğu gibi bir meşruti monarşi rejimi kurulmuştu. Gerçek anlamda ilk halk meclisi (Meclis-i Mebusan) açılmış, çok partili düzene geçilmiş, serbest seçimler yapılmıştı. Dolayısıyla 1908, Türk demokrasisinin kuruluş yılı, İttihat ve Terakki Fırkası da bu demokrasinin kurucusu sayılabilirdi. Dahası, 1908 Hürriyet Devrimi’nden (adı böyle konulmuştu) sonra laik eğitim kurumları yaygınlaştırılmış, ülke tarihinde ilk kez 1 Mayıs resmen “İşçi Bayramı” olarak kabul edilmiş, sendika kurulmasının önü açılmış, işçilere grev hakkı tanınmış ve kültürel çoğulculuk benimsenmiştir.

Daha da önemlisi Osmanlı’nın yarı sömürge konumuna son vermek için çok önemli adımlar atılmıştı. Kapitülasyonların kaldırılması ve “milli iktisat” politikaları bu dönemde geliştirilmişti. Kimi tarihçiler ve siyaset bilimciler bu nedenle İttihatçıları, İngiliz emperyalizminin amansız düşmanları olarak nitelendiriyor. Haksız sayılmazlar. 1908 Hürriyet Devrimi, 1789 Büyük Fransız Devrimi’nin Doğu’daki (özellikle Müslüman dünyadaki) ilk gerçek yorumuydu.

Sovyet Devrimi’nin liderleri Lenin ve Troçki de 1908’i böyle değerlendirmişler ve onu bir burjuva demokratik devrim olarak nitelendirmişlerdi. Lenin ve Troçki, 1908’in ilerici karakterini övüyor ve devrimci Jöntürkleri destekliyordu. Troçki, gazetecilik yaptığı dönemde, 1908 Devrimi’nin ardından yazdığı “Yeni Türkiye” başlıklı makalesinde şunları söylüyordu:

“Türk devrimi, tamamlamak zorunda olduğu görevler nedeniyle (ekonomik bağımsızlık, devletin ve ulusun bütünlüğü, politik özgürlükler) burjuva ulusun kendi kaderini belirlemesine denk düştü ve bu anlamda 1789-1848 devrimlerinin geleneğini canlandırdı. Ama devrim subaylarının yönettiği ordu, ulusun yürütme organı gibi görev yaptı ve bu da, olayların askeri manevralarla planlandığı izlenimini yarattı. Yine de Türkiye’deki son Temmuz olaylarında yalnızca basit bir pronunciamiento (deklarasyon) görmek ve bu olayları Sırbistan’daki herhangi bir militer-hanedancı darbeyle eş tutmak son derece aptalca olacaktı (ve pek çok insan bu günahı işledi). Türk subaylarının gücü ve başarılarının gizi, kusursuzca hazırlanmış bir planda ya da şeytanca bir ustalıkta ve suikast yeteneklerinde değil, toplumun en ileri sınıflarının kendilerine duyduğu sempatide yatıyor.”19

Troçki’nin 1789-1848 devrimleriyle aynı soydan saydığı 1908 Devrimi’nin sloganları, “Hürriyet, müsavat, uhuvvet” (Özgürlük, eşitlik, kardeşlik) olarak belirlenmişti. Bu ilkeler, Fransız Devrimi’nin sloganlarıyla aynıdır. Hatta “adalet” ilkesi bu üçlüye ayrıca eklenmişti. Nitekim İttihatçılar, Birinci Dünya Savaşı’nın hemen öncesinde Balkanlar’da daha önce kaybedilen vatan topraklarını gerilla mücadelesiyle kurtarıp üzerinde kurdukları, “Batı Trakya Türk Cumhuriyeti”yle nasıl bir düzen oluşturmak istediklerinin de prototipini yaratmışlardı. Balkan Savaşı’nda (1912) kaybedilen Rumeli topraklarında Türk ve Müslüman nüfusun yoğun olduğu bölgelerin fiilen geri alınmasıyla 1913’te kurulan ve kısa süre yaşayan bu devlet, 1923 Türkiye Cumhuriyeti’nin de bir modeliydi. (Birinci Dünya Savaşı başlayınca, Bulgaristan’ın müttefik olması üzerine Almanların isteğiyle İttihatçıların kurduğu Teşkilat-ı Mahsusa bu topraklardan çekilmiş ve seküler Batı Trakya Türk Cumhuriyeti tasfiye edilmişti.)

1908 Devrimi’nden hemen sonra İttihatçılar, Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk genel seçimleri (1909) gerçekleştirerek ve ezici bir çoğunlukla (yüzde 70 oy aldılar) Meclis-i Mebusan’a girdiler. Ancak doğrudan ve tek başlarına iktidar olabilecekken bunu yapmadılar ve bir koalisyon hükümetinde görev aldılar. Kurulan hükümette sadrazam (başbakan) da İttihatçı değildi. İlk hükümette Mahmut Şevket Paşa, ikincisinde ise Sait Halim Paşa sadrazam olmuştu. Bu hükümetler eski rejimin güçleriyle bir uzlaşma anlamına geliyordu. Ancak İttihat ve Terakki Fırkası Merkez-i Umumi reisi (genel başkanı) ve siyasi lideri Talat Paşa’nın sadrazamlığı döneminde hükümet tümüyle İttihatçılardan oluşmuştu.

Bu hatanın bedeli, ordunun modernizasyonu geciktiği için, Balkan Savaşı’nda ödendi. Ancak bütün bu olup bitenler, kimi liberal ve İslamcıların iddia ettiği gibi 1908 Devrimi’nin İttihatçı subayların darbesi olmadığını fazlasıyla kanıtlıyor. Tam tersine bu devrim, 5 milyon kilometre karelik büyük Osmanlı ülkesinde yüksek bir coşkuyla karşılanmış, haftalarca kutlanmıştı. Devrimin arkasında, çeşitli milliyetlerden milyonlarca Osmanlı’nın, toplumun en ileri kesimlerinin gerçek bir desteği vardı.

İmparatorluğu oluşturan her millet kendi kimlikleriyle Meclis’te temsil ediliyordu. Örneğin milletvekillerini oluşturan Rumlar “Rum”, Ermeniler “Ermeni”, Araplar “Arap”, Bulgarlar “Bulgar” olarak Meclis-i Mebusan’da bulunuyorlardı. Ancak siyasal ve felsefi eğilimlerine uygun olan partiler aracılığıyla... Doğrusu da buydu. Sadece Türkler “Türk” olarak değil, Müslüman olarak temsil ediliyordu. Sorun da buydu, Osmanlı Devleti’nin kurucu unsuru olarak Türklerin modernleşme anlamında bu kadar geç uluslaşması, Medeni Kanun (Code Civil) oluşturamaması imparatorluğun çöküşündeki başlıca nedenler arasındaydı.

Darbeci olanlar, İttihatçılar değil, tam tersine 1908 Devrimi’ne direnen şeriatçılar ve liberallerden oluşan gerici ittifaktı. Tıpkı günümüzde olduğu gibi, önceki yüzyılın başında da İslamcılar ile “adem-i merkeziyetçi” adı verilen liberaller arasında gerici bir ittifak oluşmuştu. İslamcı Derviş Vahdeti’nin Volkan gazetesi etrafında toplanan siyasallaşmış dinciler ile liberal/sağ Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nın işbirliği ve kışkırtması sonucu 31 Mart (13 Nisan) 1909’da alaylı askerler (eğitimsiz, okullu olmayan, ordudan yetişen subaylar) askeri darbe yaparak Osmanlı Devleti’nin başkentine el koydular. Tarihe “31 Mart Vakası” diye geçen bu darbe sonucu gericiler ilk iş olarak Meclis’i kapatarak, şeriat ilan etti. Başta Harbiye olmak üzere seküler (laik) eğitim veren okulların öğrencilerini linç etmeye başladılar. Yakaladıkları mektepli (Harbiyeli) subayları kurşuna dizdiler. Kadınların çarşafsız sokağa çıkmasını yasakladılar. Laik yasaları iptal ettiler.

Bu gerici ayaklanma ve darbe, Selanik’te toplanan ve İstanbul’a yürüyen Mahmut Şevket Paşa’nın komutasındaki Hareket Ordusu tarafından bastırıldı. Gerici ayaklanmanın merkezlerinden biri olan Taksim Topçu Kışlası çatışmalar sırasında harabeye döndü. Abdülhamit tahtan indirildi, Meclis yeniden açıldı, iptal edilen yasalar yürürlüğe konuldu. Hareket Ordusu’nda, daha sonradan ülke kaderinde rol oynayacak bütün devrimci genç subaylar görev yaptı. Kurmay heyetinde Enver Bey, Mustafa Kemal Bey, İsmet Bey gibi subaylar vardı.

Jöntürk hareketi ve 1908 Hürriyet Devrimi, bu toprakların çağı yakalama, “kötü kaderini” yenme yolundaki ilk ve en önemli demokratik atılımı olmasına karşın, muhafazakârlar ile İslamcılar tarafından yıllardır din düşmanlığı ve Osmanlı’nın yıkılmasına yol açan darbe olarak nitelendirildi. Son yıllarda bu koroya liberaller de katıldı ve “din düşmanlığı” argümanı biraz geriye çekilerek, ikna edici olmasa da Türkiye’nin ilk darbesi diye sunulmaya çalışıldı. Ama tam yüz yıl sonra, 2008’de İslamcılar ile liberaller arasında yeni bir gerici blok oluştu.

3.1.B- Liberaller ve muhafazakârlar devrim fikrine saldırıyor

Liberaller ve İslamcılara göre, Cumhuriyet Devrimi de bir dizi yanlış öğeyi içinde taşıyordu. Örneğin; laiklik yukarıdan aşağıya halka zorla dayatılmış, hilafet halka sorulmadan kaldırılmış, bir günde alfabe değiştirilerek okuryazarlık sıfırlanmış, Medeni Kanun nesnel şartlar oluşmadan yenilenmiş ve bütün reformlar sadece üstyapı kurumlarını hedef alan bir karakterde olmuştu. Yani bütün reformlar, tepeden inmeci ve despotik bir anlayışla ve jakoben yöntemlerle gerçekleştirilmişti. Ayrıca sanıldığı gibi emperyalizme karşı büyük bir bağımsızlık savaşı da verilmemiş, savaş Türk-Yunan çatışmasının sınırlarını aşmamıştı.

Toplumların gelişim yasaları ve tarihin işleyiş kurallarından habersiz olanların ileri sürebileceği tezlerdi bunlar. Çünkü tarihte hangi devrim “tepeden inme” değil ki? Bizatihi “devrim” kavramı ve eyleminin özünde bu yöntem var. Devrimleri “demokratik” yapan şey, onların yönteminden çok tarihsel anlamı ve özüdür. Yarattığı toplumsal, ekonomik ve kültürel sonuçlardır. Belirleyici olan biçimleri değil, toplumsal ve siyasal içerikleridir.

Değilse Amerikan Devrimi de, Fransız Devrimi de, Paris Komünü de, 1917 Ekim Devrimi de, 1923 Cumhuriyet Devrimi de, Küba Devrimi de, İran Devrimi ve diğerleri de “darbe” diye nitelendirilebilir. Çünkü hiçbiri halka sorularak, örneğin referandum yapılarak gerçekleştirilmemiştir. Örneğin, 1924’te hilafetin kaldırılması referandumla halka sorulsaydı, derin bir cehalet içinde olan, okuma yazma oranının yüzde 10’un altında bulunduğu, dini taassup altındaki bir toplumda, Allah’ın yeryüzündeki temsilcisine kim “hayır” diyebilirdi? Aynı şekilde 1934’te kadınlara seçme ve seçilme hakkını veren yasa aynı şekilde referanduma sunulsaydı, kadınların yüzde 80’i bile “günah” ve “erkek işi” diye “hayır” oyu kullanırdı.

Oysa bu düzenlemelerin kendisi, özü ve sağladığı haklar bakımından, getirilme yönteminden milyonlarca kez daha demokratikti. Zamanı çoktan gelmiş, hatta gecikmiş düzenlemelerdi. Tarihin akışına da ruhuna da uygundu. Zaten bu nedenle halkın geniş kesimleri karşı çıkmadı. Zaten bütün devrimler böyleydi.

Dolayısıyla, gerçekte saldırılan şey İttihatçılık ya da Kemalizm değil, devrimcilik fikridir.

3.1.C- DP iktidarı; muhafazakâr restorasyon ve karşı devrim!

Şimdi ortaya bazı tezler atacağım. Açacağım tartışma hem Türkiye’nin yakın siyasal tarihi bakımından hem de siyaset felsefesi açısından önemli. Konu, başlıkta da belirtildiği gibi DP iktidarı, darbeler ve Kemalizm’in tasfiyesi... Tehlikeli bir tartışma, liberal bir linçle karşılaşmak ve darbeci ilan edilmek mümkün. Ancak bu gerici şirretliğe artık pabuç bırakmamak gerekiyor.

Önce 1950’de iktidara gelen Demokrat Parti’yi (DP) kısaca değerlendirmek gerekli. DP, Osmanlı-Türk uluslaşma ve modernleşme sürecinde tutucu kanadı temsil eden ve İslamcılıkla iç içe olan muhafazakâr geleneğin bir parçasıdır. Bu yanıyla Hürriyet ve İtilaf Fırkası ile Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın devamı olduğu söylenebilir. Cumhuriyet Devrimi’ne, aydınlanma ve modernleşmeye karşı direnen, komprador burjuvaziyi ve feodal sınıfları temsil eden bir parti. DP, geri kalmışlık kaderini parçalamaya ve çağını yakalamaya çalışan Türkiye’yi yeniden yarı sömürge bir ülke olarak Batı’ya bağlanmaya çalışan emperyalizmle işbirliği içindeki kadro tarafından kurulan bir örgüttü.

DP’nin 1950’de iktidara gelişi başlı başına değerlendirilmesi gereken bir konudur. Burada hızlı bir özet ve değerlendirme yapılarak çok önemli bazı noktalar üzerinde durulabilir. İkinci Dünya Savaşı’ndan çıkmış bir dünyada, doğrudan savaşa katılmasa da Türkiye ekonomisi de perişan durumdaydı. Halk yoksulluk içindeydi ve geniş köylü yığınları ağır vergiler altında eziliyordu. Kendisini “milli şef” ilan eden İsmet İnönü ve liderliğindeki CHP hükümetlerinin tutarsız ve faydacı politikaları Türkiye’yi dünyada yalnız bırakmıştı.

Savaşta tarafsız kalan Türkiye, bu siyaseti tutarlı bir şekilde yürütemedi. Savaş sırasında önce, kazanacağını düşündüğü Almanya’yla örtülü işbirliğine gitti. Bu nedenle ülke içindeki solu ve sosyalistleri hoyratça ezmeye yöneldi. Almanya’nın yenileceği anlaşılınca bu kez aralarında Nihal Atsız, Reha Oğuz Türkkan ve Alparslan Türkeş gibi isimlerinde bulunduğu ülkedeki Nazi yanlısı ırkçılar ve faşistler tutuklanarak 1944’te “Irkçılık-Turancılık davası” açıldı.

Ancak Nazi Almanyası’yla yaşanan bu yakınlaşma, 1922 yılında Türkiye ile Sovyetler Birliği arasında imzalanan Dostluk Antlaşması’nın ihlal edilmesi anlamına geliyordu. Nitekim savaştan dev bir güç olarak çıkan Sovyetler Birliği de durumu böyle yorumladı.

Savaş sonrasında paniğe kapılan Türkiye, kendisini antiemperyalist bir kurtuluş savaşı verdiği Batı’nın kapısında buldu. Başta ABD ve İngiltere olmak üzere emperyalist ülkelerin bütün isteklerine ve operasyonlarına açık hale geldi. Türkiye’nin NATO üyeliğine giden yol böylece açılmış oldu. Açılan bu yol, 1950’de başlayan karşıdevrim sürecinin 2010 yılında büyük ölçüde tamamlanmasıyla sonuçlandı.

Komprodor (işbirlikçi, acentacı) burjuvazinin ve toprak ağlarının partisi olarak kurulan, Cumhuriyet’le birlikte tasfiye edilen Osmanlı egemen sınıflarının kalıntıları ve dinci gericilikle işbirliğine giden DP, bu koşullarda iktidara geldi. Önce bağımsız sanayileşme yolunda büyük bir atılım yapan Türkiye’de bu girişimi durdurdu. Emperyalist ülkelerin isteğiyle, onların “manavı ve kasabı” olmayı kabullendi. “Cumhuriyet Devrimleri”ni “tutan inkılaplar, tutmayan inkılaplar” diye bölerek önemli bir bölümünü tasfiye etti. Toprak reformu yasasını (1937 ve 1945’te iki kez çıkarılmıştı) rafa kaldırarak iptal etti. Feodalitenin tasfiyesini durdurdu. Cumhuriyet aydınlanmasının iki önemli kurumunu, köy enstitülerini ve halkevlerini kapattı. Daha önce sınırlı sayıda açılan imam-hatip kurslarını, okul düzeyine çıkararak, yaygın şekilde “imam-hatip liseleri/okulları” kurdu.

Türkiye’nin taraf olmadığı bir savaşa emperyalistlerin yanında girdi ve Kore’ye asker gönderdi. Böylece bağlılığını kanıtlayan DP iktidarı, emperyalizmle sınırsız bir işbirliğine yönelerek Türkiye’nin NATO’ya üye olmasını sağladı. Nâzım Hikmet’i vatandaşlıktan çıkardı. Sol muhalefete karşı acımasız bir baskı uyguladı, 1954’te komuta merkezi Pentagon’da olan, dünyadaki genel/resmi adının “Süper NATO” olduğu belirtilen, NATO’ya bağlı gizli bir örgütlenme olarak kontrgerillayı (Seferberlik Tetkik Kurulu adıyla) kurdu. Bir Sovyet işgali karşısında, işgalcilere karşı gerilla mücadelesi (kontrgerilla savaşı) vermek üzere kurulan bu örgüt, esas olarak, yukarıda değindiğimiz, “Dolaylı Saldırı Doktrini” nedeniyle ülke içinde muhalifleri ve solu ezmek için kullanıldı. Cinayetler ve katliamlar gerçekleştirildi.

DP dönemindeki en büyük kontrgerilla operasyonu İstanbul’da azınlıklara yönelik olarak yapılan, göç eden köylülerin kışkırtılmasıyla 6-7 Eylül 1955 tarihinde gerçekleştirilen vahşi yağma tertibiydi. Atatürk’ün Selanik’teki doğduğu evin bombalandığı yönünde yayımlanan yalan haberler üzerine, kışkırtıcıların yönlendirilmesiyle, İstanbul’da Rum yurttaşların ev ve işyerleri iki gün boyunca yağmalandı. DP’li Mithat Perin’in sahibi olduğu İstanbul Ekspres gazetesi 20.000 tirajı olmasına karşı o gün, “Ata’nın evini bombaladılar” manşetiyle çıkmış, 290.000 basılarak bedava dağıtılmıştı. Olaylar İzmir ve Ankara’ya sıçradı.

Organize gruplar başta Rumlar olmak üzere gayrimüslimlerin işyeri ve ev adreslerini dağıtıyor, 30 kişilik gruplar halinde kalabalıkları yönlendiriyordu. “Kıbrıs Türk’tür Cemiyeti” gibi gerici ve faşist örgütler kitleleri kışkırtıyordu. DP’nin başlangıçta azınlıklara karşı izlediği liberal politika, ülke ekonomik krize girince, başta Rumlar olmak üzere gayrimüslim azınlıkların varlıklarının yağmasına dönüşmüştü. Tam anlamıyla ırkçı-faşizan bir saldırı ve cahil kalabalıkların kışkırtıldığı ilkel bir talan eylemiydi. Kendisine “devlet” diyen bir örgütlenmenin sorumluluğunu alamayacağı kadar vahşi ve çağdışıydı.

Olaylar sırasında yaklaşık 5.300 işyeri ve ev yağmalandı. İş makineleri, mallar, kumaş topları, üretim aletleri yollara saçıldı, parçalandı. Görülmemiş bir yıkım yaşandı, 73 kilise, 1 sinagog, 26 azınlık okulu yakıldı. Saldırılar sırasında 15 ila 30 kişinin öldüğü bildirildi, 300 kişi de yaralandı. Ölü sayısının az olmasının, “ölüm olmasın” diye emir verilmesinden kaynaklandığı ortaya çıktı. Yaklaşık 400 kadına tecavüz edildiği bildirildi. Ölü sayısındaki farklılık, Türk ve Yunan basınında çıkan farklı haberlerden kaynaklanıyordu.

Atatürk’ün Selanik’teki evine gerçekten de tahrip gücü düşük bir bomba atılmıştı. Bombayı atan kişi Selanik’te eğitim gören Oktay Engin isimli bir Türk’tü. Hakkında Türkiye’de göstermelik bir soruşturma açıldı ve olay kapatıldı. Oysa, Oktay Engin, daha sonra kendisinin MİT mensubu olduğunu, verilen görev üzerine Atatürk’ün evine bomba attığını açıklayacak, yani itiraf edecekti. Oktay Engin, Türkiye’de bürokraside yükselerek, 1992-1993 yıllarında Nevşehir valiliği yapacaktı.

Bu olay sonrasında on binlerce İstanbullu ve Türkiye’nin başka illerindeki Rum yurttaşımız Türkiye’yi terk etti. İstanbul’un taşralaşması böyle başladı. Olayların çığırından çıkması ve DP hükümetinin öngördüğü sınırları aşması üzerine İstanbul, İzmir ve Ankara’da sıkıyönetim ilan edildi. DP hükümeti, uluslararası baskının da etkisiyle bir kısım Rum yurttaşa tazminat ödemek zorunda kaldı. Ama asıl komedi soruşturma sırasında yaşandı; DP hükümeti olayları komünistlerin kışkırttığı iddiasıyla aralarında Aziz Nesin, Kemal Tahir, Asım Bezirci ve Hasan İzzettin Dinamo gibi yazarların da bulunduğu solcu aydınları tutuklattı. Tarihte böyle bir alçaklık görülmüş değildi.

Muhalefetteki CHP lideri İsmet İnönü, hükümeti ağır bir dille eleştiren ve gerçek suçluları yakalamak yerine suçsuz vatandaşların tutuklandığını ve işkence gördüğünü belirten suçlayıcı bir konuşma yaptı. Bu sert çıkışın da etkisiyle tutukluların çoğu Aralık 1955’te serbest bırakıldı. Dava beraatla sonuçlandı. Kısa süre sonra, bir “derin devlet” yapılanması olduğu anlaşılan “Kıbrıs Türk’tür Cemiyeti” de kapatıldı.

Gazeteci Fatih Güllapoğlu’nun belgesel değeri taşıyan, Tanksız Topsuz Harekât kitabı için röportaj yaptığı, Özel Harp Dairesi’nin (kontrgerillanın son resmi adı) eski başkanlarından, 1988-1990 yılları arasında MGK genel sekreterliği de yapan Emekli Orgeneral Sabri Yirmibeşoğlu, 6-7 Eylül olayları hakkındaki gerçeği, yıllar sonra bütün açıklığıyla anlattı. Yirmibeşoğlu bu söyleşide, 6-7 Eylül olayları sırasında Seferberlik Tetkik Kurulu’nda (kontrgerillanın ilk resmi adı) görevli olduğunu belirterek aynen şunları söylüyordu:

“6-7 Eylül de bir Özel Harp (kontrgerilla -m.y.) işidir. Muhteşem bir örgütlenmeydi. Amacına da ulaştı.”20

İşte “demokrasi mimarları” olduğu ileri sürülen ve “kahraman” ilan edilen Celal Bayar ve Adnan Menderes’in DP iktidarının en büyük eseri ve eylemi buydu. Başta Menderes ve Bayar olmak üzere DP hükümeti üyeleri, 27 Mayıs 1960 müdahalesinden sonra Yassıada Mahkemesi’nde 6-7 Eylül yıkımı nedeniyle de yargılandı ve suçlu bulunarak cezalandırıldılar.

DP, bu ortamda girdiği 1957 seçimlerini zor kazandı. Seçimlerde hile yapıldığı yönünde güçlü iddialar ortaya atıldı. DP yüzde 47, CHP ise yüzde 41 oy almış, diğer oylar küçük partiler arasında paylaşılmıştı. Bu seçimlerden sonra DP iktidarı muhalifler üzerindeki baskıları artırdı. Ekonomi kötüye gidiyordu, dışarıdan alınan borçlar, üretim alanlarına yatırılmamış, sanayileşme çizgisini sürdüremeyen Türkiye yeniden bir ekonomik darboğaz içine girmişti. Üniversiteler, sokaklar hareketliydi. Büyük öğrenci gösterileri yapılıyor, muhalefet büyüyordu. Tutuklamalar yaygınlaştı, devlet terörü ve işkence sıradan olaylar haline geldi. Basına sansür uygulanmaya başladı, bazı gazetelerin kimi sütunları beyaz (boş) yayımlanıyordu. Gazeteciler ve aydınlar cezaevlerine atıldı.

Meclis’te kurulan ve DP’li milletvekillerinden oluşan “Tahkikat (Soruşturma) Komisyonu” mahkeme yetkisiyle çalışmaya başladı. Böylece yargı ve yasama yürütmenin denetimine alındı. Bu komisyona ifadeye çağrılan, tutuklanarak çıkıyordu. CHP mitinglerine ve İnönü’ye fiili saldırılar arttı. Sonunda DP, CHP’yi kapatma yönünde hazırlık yapmaya ve 1961 seçimlerini ertelemenin yollarını aramaya başladı. Siyasal ortam gerilmişti, krizden demokratik çıkış yolları iktidar tarafından kapatılıyordu. Hükümet üniversitelere saldırıyor, polis terörü sınır tanımıyor, muhalif hocalar yerlerde sürükleniyor, Turan Emeksiz gibi protestocu gençler Beyazıt Meydanı’nda kurşunlanarak öldürülüyordu.

Neredeyse bir efsane haline getirilmeye çalışılan Adnan Menderes’in kişiliği üzerinde de biraz durmakta yarar var. Menderes elinde güç ve para olan tipik bir taşra zamparası gibiydi. Hamile kalan sevgilisinin arkasında duracak kadar cesur ve uygar değildi. Muhafazakâr sağcıların “Bebek Davası” diye küçümsedikleri, bu yolla DP’liler ve onların üst düzey asker-sivil bürokratlarının yargılandığı Yassıada Mahkemeleri’ni itibarsızlaştırmaya çalıştıkları durum, gerçekte Menderes’in kişiliğini ele veren trajik bir olaydı. Doç. Dr. Nuray Mert’in bu konuda yazdığı yazı, terörize edilen bir medya ortamında, adeta dokunulmaz ve kutsal kişi haline getirilen Menderes hakkında son dönemde yayımlanan en önemli yazılardan biridir. Nuray Mert şunları yazıyor:

“Haber Türk gazetesinin pazar ekinde, ‘Menderes Gönülçelen’ başlıklı bir güzellemeyle karşılaşınca, artık yazmaya karar verdim. Yazı içinde Ayhan Aydan bölümünün başlığı ‘Herkesin saygı duyduğu aşkı’ diye takdim edilmiş. Hemen söylemek isterim, ‘herkesin saygı duyduğu’ değil! Ben kendi adıma, Menderes’in ne bu, ne de diğer aşklarını hiç de saygın falan bulmuyorum. İnsanların zaaflarını kurcalamamak başka şey, onları ‘efsanevi aşk’ diye yutturmaya çalışmak başka.

Kimmiş, ‘gönülçelen’? Etrafındaki evli, çocuklu kadınlarla ilişkiye girmekte engel tanımayan, bu yolda siyasi kudretini devreye sokmakta tereddüt etmeyen bir adam. Geçelim onu, en önemlisi (ölümü üzerine tartışmalar bir yana) kendi çocuğuna, bir bebeğe, paçavra muamelesi yaparak, apar topar, yerin dibine, kimsesizler mezarına gömen ve arkasına bakmadan ucuz çapkınlık hayatına kesintisiz devam eden bir adam. Benim gözümde Menderes de, büyük âşık falan değil, pahalı bir dekor içinde ucuz bir çapkındır, o kadar.”21

Nuray Mert’in yazısında söz konusu bebeğe ilişkin olarak, “ölümü üzerine tartışmalar bir yana” diye parantez içinde ima ettiği olay aslında vahimdi. İstenmeyen bir hamilelik sonucu doğduğu anlaşılan bebeğin, Menderes ve sevgilisi tarafından öldürüldüğü, yani bir cinayete kurban gittiği de iddia ediliyordu. Bu nedenle gizlice kimsesizler mezarlığına gömüldüğü belirtiliyordu.

DP’nin ikinci genel başkanı (ilki Celal Bayar’dı) ve Başvekil Adnan Menderes işte böyle bir insandı.

Celal Bayar, Adnan Menderes ve diğer DP yöneticilerinin Türkiye’ye, halka, hatta insanlığa karşı suç işledikleri kesin. Bu bakımdan, adil bir yargılama koşuluyla, cezalandırılmaları da normaldi. Ancak Başbakan Adnan Menderes ve iki bakanının idam edilmeleri, siyasal ve hukuksal bakımdan çok büyük bir hata oldu. Bu infazlar 27 Mayıs atılımını lekeledi. Çünkü idamın kendisi, insanlık dışı bir cezalandırma yöntemiydi. DP iktidarının devrilmesinde ve yöneticilerinin yargılanmasında bir yanlışlık varsa, o da bu idamlardır, başka şey değil.

3.1.D- Darbe tartışmaları ve liberal mantık

Türkiye solu ve genel olarak entelijansiya, 1980 ve esas olarak 1990 sonrasında ağır şekilde liberalizmin etkisi altına girdi. Sol tarihe, topluma, sisteme, olaylara ve olgulara bakışta ve yorumlayışta diyalektik yöntemi yitirmeye başladı. Bir analiz yöntemi olarak düz mantık entelektüel-siyasal alana sessiz sedasız egemen oldu.

Durum böyle olunca 27 Mayıs 1960 müdahalesi ile 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 darbeleri eşitlendi. Çünkü liberallere ve muhafazakârlara göre tümü darbeydi. Bu nedenle özlerinin, siyasal içeriklerinin, yarattıkları tarihsel ve toplumsal sonuçların bir önemi yoktu. Bu yaklaşımın geçmişte sol tarafından yapılan çözümlemelerden tamamen farklı olduğu ortadaydı. Ancak, özellikle 1990 sonrasında solun önemli bir bölümü de, demokratizm savrulmasının etkisiyle bu görüşün çekim alanına girdi. Bu bakış, 2000’ler Türkiyesi’nde neredeyse bütün siyasete ve entelektüel alana egemen oldu.

Basitçe ifade edersek şöyle bir mantık ve analiz yöntemi izleniyordu: 12 Eylül bir darbedir ve kötüdür, o halde 27 Mayıs da darbe olduğuna göre o da kötü, hatta faşisttir. Böylece bir olayın özü, esası, niteliği dikkate alınmadan; amaç, program, siyasal sonuç vb. olgulara bakılmadan sadece biçime bakılarak bütün darbeleri eşitleyen bir yaklaşım benimsendi.

Bu analizde kaba, yüzeysel, aklı ve bilimi kullanmayan bir yöntem egemendi. Esasa değil biçime bakılıyordu. Ülkede öyle bir ortam oluşmuştu ki, entelektüel ve siyasal alanda bu konuyu dürüst ve açık şekilde tartışmak bile neredeyse imkânsız hale gelmişti.

Oysa 27 Mayıs, daha sonraki darbelerden farklı olarak özgürlükleri kısıtlamamış, tam tersine bütün bir modernleşme tarihi boyunca (burjuva anlamda da olsa) en özgür ve demokratik siyasal ortamı yaratmıştı. Solun önünü açmış, yasakları kaldırmış, grevli toplusözleşmeli sendikal hakları getirmiş, dahası polisler bile dahil olmak üzere bütün memurlara sendika kurmanın önünü açmıştı.

3.1.E- Bütün darbeler kötü,gerici ya da faşist mi?

Öncelikle şu tespiti yapmak gerekir: 27 Mayıs klasik bir darbe olmaktan çok uzaktı. Önemli bir sivil toplumsal muhalefet hareketi; aydınlar ve devrimci gençlikle birleşen bir genç subaylar hareketiydi. Yaptığı demokratik anayasa bu hareketin niteliği hakkında kesin bir kanıt sunuyordu. Kendi genelkurmay başkanını tutuklamış, birkaç istisna dışında bütün generalleri (270) ordudan ihraç etmişti. Hareketin sağ kanadını da tasfiye ederek, çoğu polis şefini de tutuklamıştı. Bütün muhalif siyasi mahkûm ve tutukluları ise serbest bırakmıştı.

Türkiye İşçi Partisi (TİP), Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK), Türkiye Öğretmenler Sendikası (TÖS), Fikir Kulüpleri Federasyonu (FKF) ve Devrimci Gençlik Dernekleri Federasyonu (Dev-Genç) gibi sosyalist hareketin efsane örgütleri bu ortamda kurulmuş, Yön başta olmak üzere çok sayıda sol ve sosyalist dergi bu dönemde çıkmış, sosyalist edebiyat üzerindeki yasaklar kalkmış, sansürsüz kitaplar yayımlanmaya başlamış, Marksist eserler Türkçe’ye kazandırılmıştı. Dönemin 1965 sonrasındaki DP’nin devamı olan Adalet Partisi (AP) iktidarlarının bütün baskısına karşın, 1961 Anayasası’nın sağladığı özgürlük ortamı bu olanakları sağlıyordu.

Bütün bunlar ortadayken, 27 Mayıs’ı, 12 Mart ve 12 Eylül faşist darbeleriyle aynı kefeye koymak tam anlamıyla bir saçmalık. Bu değerlendirme bilimsel temellerden yoksun, tarihsel olgularla çelişen, siyasal kanıtlara dayanmayan, keyfi ve ideolojik bir anlayışı ifade ediyor. Yüzeysel ve kaba, tarihi gerçekler ve olgularla çelişiyor.

Toplumbilimsel açıdan bütün darbeleri aynı kefeye koymak, aralarındaki farklılıkları dikkate almadan toptancı bir değerlendirme yapmak doğru değil. Çünkü örnekleri az da olsa ne dünyadaki ne de Türkiye’deki bütün darbeler daha ilk çözümlemede “kötü” diye nitelendirilemez. Tıpkı seçimle gelen bütün iktidarların iyi olmadığı gibi... Biz bütün darbelere değil, halk düşmanı, gerici, dinci, ırkçı ve faşist darbelere karşı olmalıyız.

Dünyadan verilecek örnek, tahmin edilebileceği gibi 1974 Portekiz “Karanfil Devrimi22” olacak. Formel (biçimsel) bir bakışla değerlendirildiğinde “1974 Karanfil Devrimi” de bir askeri darbedir. Ancak, genç subayların ve “üniforma giymiş halk çocukları” olan askerlerin öncülük ettiği, işçi sınıfının ve halkın büyük çoğunluğunun desteklediği bir darbe... Bu darbeyle, Antonio de Oliveira Salazar’ın (1889-1970) kurduğu 40 yıllık faşist diktatörlük yıkılmış, bütün Portekiz sömürgeleri özgürleştirilmiş, siyasi af çıkarılmış, işkenceciler ile generallerin büyük bir bölümü tutuklanmış ve parlamenter demokratik bir rejim kurulmuştu.

Darbenin ardından illegaliteden kurtulan ve yasal parti kuran komünistler, büyük bir örgütsel güç olarak siyaset sahnesine çıkmıştı. Portekiz Komünist Partisi, 1974 Karanfil Devrimi’nden sonraki koalisyon hükümetlerinde de görev aldı. Özetle, Portekiz’in bugünkü demokrasisi, liberallerin “darbe” dediği 1974 Karanfil Devrimi sayesinde kuruldu. Bizim liberaller dışında, Avrupa dahil, dünyada aklı başında hiçbir entelektüel, siyasetçi (sağ demokratlar dahil) ve toplumbilimci Portekiz’de faşist diktatörlüğün devrilmesini “darbe” diye nitelendirmiyor.

Portekiz Karanfil Devrimi’ni, sırf aralarında askerler var, hatta devrimci genç subaylar öncülük yaptı diye, Şili’de General Augusto Pinochet (1915-2006) cuntasının 1973’te ABD desteğiyle gerçekleştirdiği, on binlerce demokrat ve solcu muhalifin ölümüyle sonuçlanan faşist darbeyle aynı kefeye konulabilir mi? Bunu yapmak, tam anlamıyla siyasal bir körlüktür.

Bu yaklaşım, devrimlere de “darbe” demeye kadar gidecek liberal ve gerici bir savrulmadan başka şey değil. Hitler ve Naziler sırf seçimle iktidara geldiler diye nasıl iyi, meşru ve demokratik bir iktidar sayılamaz ise, bütün sömürgelerinin bağımsızlığını tanıyan 1974 “Portekiz Darbesi” de özüne, yarattığı siyasal ve tarihsel sonuçlara bakılmaksızın gayrimeşru ve antidemokratik ilan edilemez.

Bugün ihtiyacımız olan şey, “liberal demokrat” olmak değil, sisteme yönelik (bütün tarihsel uğraklarını da içine alacak şekilde) devrimci bir eleştiri geliştirmektir. Çünkü ne Cumhuriyet’e ne de 27 Mayıs’a soldan bir eleştiri kurulmuyor. Var olan eleştiri ise ne yazık ki, gerici ve liberal yığınaktan besleniyor.

3.1.F- Cumhuriyet Devrimi’ni tamamlama hamlesi

Biçimi ne olursa olsun, gerçekte 27 Mayıs 1960, yarım kalan Türk burjuva devrimini tamamlama eylemidir. Cumhuriyet Devrimi’ni bütün mantıksal, siyasal ve tarihsel sonuçlarına ulaştırma girişimidir. Kemalist Devrim’in eksik kalan, “demokratik” boyutunu tamamlama hamlesidir. Cumhuriyet’i demokrasiyle buluşturma projesidir. En azından yarattığı nesnel sonuçlar böyledir.

Diğer taraftan 27 Mayıs müdahalesi, 1950’de başlayan karşıdevrim girişiminin bastırılmasıdır. Kendi devriminin (1923’ün) yarattığı sonuçlardan ve yeni insandan korkan, bu devrimi ve aydınlanma hareketini tarihsel ve siyasal sonuçlarına ulaştırmaktan kaçınan, dahası kendi devrimine ihanet etmeye başlayan burjuvaziye, son bir gayretle yapılan jakoben itirazdır. Bu yanıyla 27 Mayıs Kemalistlerin son zaferi sayılabilir. Çünkü 27 Mayıs’tan sonra onlar için 50 yıldır süren bir tasfiye ve yenilgi süreci başladı.

Sonuç olarak, 27 Mayıs müdahalesi ne darbeydi ne de –bu kavramı kullanmakta büyük bir sakınca bulunmasa bile– tam olarak bir devrim. Kendisini “Anayasa ve Hürriyet Devrimi” olarak adlandıran/tanımlayan 27 Mayıs, Cumhuriyet’i başlangıç ilkeleri temelinde restore etme ve 1923 Devrimi’ne demokratik boyut kazandırarak tamamlama hamlesidir. İlk çıkarmaya çalıştıkları yasalardan birinin “Toprak Reformu Yasası” olması da bu nedenle rastlantı değildir.

Türkiye’deki sağcı iktidarlar, gerici partiler, örgütler ve çevreler 27 Mayıs Anayasası’na karşı sert şekilde muhalefet yürüttü. 1961 Anayasası’nın kazanımlarının ortadan kaldırılması için, NATO’nun denetimine giren TSK ve kontrgerilla dahil, bir dizi CIA’cı örgüt ve parti sistematik şekilde çalıştı.

ABD, Türkiye’yi kaybetme riskini kalıcı olarak yok edecek bir dizi önlem almaya başladı ve 12 Mart 1971 askeri darbesiyle 27 Mayıs Anayasası’nın büyük bölümü değiştirildi. Güçsüzlüğü nedeniyle kendi devriminden ürken Türk burjuvazisi, soğuk savaş ortamının yarattığı olanaklardan da yararlanarak önce kendi içinde temizlik yapmaya başladı ve 12 Mart darbesiyle sol Kemalistleri tasfiye etmeye yöneldi.

Tasfiye öncelikle askeri ve sivil bürokraside başlatılmıştı; 12 Mart 1971’de Cemal Madanoğlu ve Doğan Avcıoğlu (Yön) davalarının anlamı buydu. Aralarında sosyalistlerin ve devrimcilerin de olduğu yaklaşık 5.000 subay ve askeri öğrenci ordudan ihraç edildi. Mahir Çayan’ın liderliğindeki THKP-C davasında yargılanan subay sayısı bile 300’ü aşıyordu. Başta Süleyman Demirel’in Adalet Partisi olmak üzere MHP, Erbakancı İslamcılar ve her soydan sağcı aydın bu darbeyi hararetle destekledi.

Sol Kemalistlerin tasfiyesi 12 Eylül 1980 darbesiyle birlikte büyük ölçüde tamamlanmıştı. 12 Eylül darbesi esas olarak solu, sosyalist hareketi ezmek ve tasfiye etmek amacıyla gerçekleştirilse de, bir başka hedefi de ordu ve bürokrasideki tasfiyelerin tamamlanmasıydı. Bu tasfiye sağcı Kemalistlerin işbirliği ve onayıyla gerçekleştirildi.

Gecikmiş bir burjuva devriminin ve yetersiz sermaye birikiminin yarattığı sorunların yükü altındaki Cumhuriyet eziliyordu. Dev bir sosyalist blokun bulunduğu, bağlantısızlar hareketinin güçlü olduğu, “kapitalist olmayan yol” tezinin ve devrimci siyasetlerinin yükseldiği bir dünya-tarihsel durumda, Cumhuriyet Devrimi’ni mantıksal ve tarihsel sonuçlarına taşımak burjuvazi için tehlikeli görünmüştü.

Sonuçta 12 Eylül darbesiyle birlikte devlette zaten sayıları ve etkileri çok azalan solcu Kemalist bırakılmadı. Böylece Batıcı burjuvazi kendi devriminin kimi kazanımlarını koruyacak ve saldırıları dengeleyecek gücünü bile büyük ölçüde yitirdi.

Amerikancı bir sivil darbeyle iktidara gelen AKP-Cemaat koalisyonunun yürüttüğü Ergenekon soruşturmasıyla ise Türkiye’de sağcı Kemalistler ordudan, bürokrasiden ve geleneksel iktidar blokundan tasfiye edildi. Böylece 60 yıla yayılan karşıdevrim başarıya ulaştı. Emperyalizmin desteğini alan Türkiye gericiliği yakaladığı tarihsel fırsatı kaçırmamıştı. Tayyip Erdoğan’ın siyaset danışmanı ve AKP milletvekili Doç. Dr. Yalçın Akdoğan’ın belirttiği gibi, daha İslami bir rejimin kurulması için “tarihte ilk kez iç ve dış dinamikler birbiriyle örtüşmüş durumdaydı”.

Kendi solunu tasfiye eden sağ Kemalist kadro, Cumhuriyet’i içi boşalmış bir kabuğa çevirmişti. Cumhuriyet burjuvazisi sol düşmanlığı ve muhafazakârlaşma politikalarının sonucunda kendi devrimini gericiliğe teslim etti.

3.2- Darbeler ve 28 Şubat’ın niteliği

Türkiye’de gericilikle mücadele etmek artık yasak. AKP-Cemaat iktidarının adım adım kurduğu dinci-faşizan diktatörlük bunu yasaklamış bulunuyor.

Bilindiği gibi, 28 Şubat 1997 tarihli MGK toplantısında alınan kararlardan hareketle siyaset terminolojisine bir “28 Şubat süreci” kavramı girmiş, bunun üzerinden yürütülen tartışmalarla yeni muhafazakâr bir “edebiyat” oluşmuştu.

Bu edebiyatın siyasal bir uzanımı olarak 12 Nisan 2012 tarihinde gerçekleştirilen ve küçük dalgalar halinde bir süre devam eden operasyon 28 Şubat döneminde görev yapan emekli askerlerin tutuklanmasıyla sonuçlandı. Bu konuda açılan dava yeni rejimin bütün kurumlarıyla kendisini tahkim etme hamlelerinden biriydi.

Bu dava, zaten yarım kalarak başarısızlıkla sonuçlanan bir süreci (28 Şubat’ı) tam anlamıyla bitiren rövanşist bir siyasal eylemdi. Siyasal İslamcı hareket intikam alıyordu. Cumhuriyet’in başlangıç ilkelerine dönüş girişimini, artık bir anlamı kalmasa ve aradan yıllar geçse de bir “ibret-i âlem” örneği yaratmak için eziyordu.

Türk burjuvazisi ve TSK bir kez daha kendi devrimine ihanet etmenin bedelini ödüyordu. Bu çalışmada çeşitli bağlamlarda sürekli vurguladığım gibi, solun önünü kesmek için ılımlısından radikaline kadar bütün eğilimleriyle desteklenen İslamcı hareket, kendilerini büyüten gücü tasfiye ediyordu.

Afganistan’da Taliban’ı yaratanlar, ortaçağ artığı Suudi Arabistan rejimini ve Körfez Emirlikleri’ni ayakta tutanlar, Pakistan’da aydınlanma sürecini kesintiye uğratarak bu ülkeyi siyasal İslam’a teslim edenler, Türkiye’yi de soğuk savaştan sonra “ılımlı İslam” projesi için harcamışlardı. Bu cinayetin faili, ABD başta olmak üzere emperyalist güçler ve onların savaş aygıtı olan NATO’dan başkası değildi.

Bilindiği gibi, uzun süredir İslamcı ve muhafazakâr çevreler ile kendi hayatlarına ihanet eden kimi liberaller, 28 Şubat süreci denilen siyasal olay üzerinden bir mağduriyet edebiyatı oluşturmaya çalışıyorlardı.

Ilımlı bir İslam rejim olarak İkinci Cumhuriyet’in tarihsel gerekçesini oluşturmak, onun ideolojik ve ahlaki arka planını kurmak için böyle bir mağduriyet söylemine ihtiyaçları vardı. Çünkü bu konuda düzgün bir sicilleri yoktu. Bu nedenle bir bakıma bu kötü sicillerini de temizlemek istiyorlardı.

Öyle ya, hem 12 Mart 1971 hem de 12 Eylül 1980 askeri faşist darbelerini destekleyen, soğuk savaş döneminde bütün kirli kontrgerilla operasyonlarında rol alan İslamcıların sicili utanç vericiydi.

Üstelik İslamcılar soğuk savaş döneminde ABD’nin hizmetine girdiklerini de itiraf etmişti. Sadece kör inanç böyle bir sicile haklı gerekçeler bulabilirdi. Ancak sinsi, ikiyüzlü, ahlaksız, ilkesiz ve hileye dayalı mücadele yöntemlerini “kutsal gerekçeler”le meşru göstermeye çalışanlar kendi ülkesine, halkına, hatta inançlarına (Hıristiyan Batı’yla, işbirliği gibi) ihanet edebilirdi.

Tablo böyle olunca söz konusu çevrelerin topluma bir “mazlum” profili vermeleri, kendi taleplerini bütün halkın talebi gibi yeniden kurmaları gerekiyordu. İşte 28 Şubat onlara bu olanağı sundu. Geliştirilen sahte mağduriyet edebiyatıyla bu ihtiyaç karşılanmaya çalışıldı.

Oysa ortada gerçek anlamda ne bir darbe ne de mağduriyet vardı. Darbe görmesek 28 Şubat 1997 tarihli Milli Güvenlik Kurulu (MGK) kararlarının darbe olduğuna neredeyse biz de inanacaktık. Dönemin başbakanı Necmettin Erbakan ile Refah Partili (RP) kurul üyesi bütün bakanların imzaladığı ve oybirliğiyle alınan 28 Şubat MGK kararları ne darbeydi ne de muhtıra. Bir durum olarak 28 Şubat’ın gerekçesi de tarihsel anlamı da başka yerdeydi. Ona geleceğiz.

3.2.A- Soğuk savaşı bitirme girişimi

Esas olarak 28 Şubat, Türkiye’de soğuk savaş döneminin bitirilmesi girişimidir. Sosyalist blokun dağılması ve soğuk savaşın bitimiyle birlikte diğer NATO ülkelerinden 6-7 yıllık bir sapmayla “ulusal tehdit” değerlendirmesi ve algısını değiştirme çabasıdır.

Bu nedenle, Susurluk olayının aynı döneme denk gelmesi, bu konuda sınırlı da olsa bir temizliğin yapılması ve faili meçhul cinayetlerin sorumlusu olan polis özel harekât birliklerinin yine bu dönemde dağıtılması tesadüf değildir.

Bir dönem için Türkiye’nin paralel anayasası diyebileceğimiz Milli Güvenlik Siyaset Belgesi’nden komünizmin baş tehdit olmaktan çıkarılıp, irticanın “bölücülükle” birlikte öncelikli baş tehdit olarak değerlendirilmesinin anlamı da budur. Öyle ki, 28 Şubat döneminde yeniden düzenlenen Siyaset Belgesi’nde, “ırkçı milliyetçilik” ve “ülkücülük” de ilk kez tehdit değerlendirmesi içine alınarak, soğuk savaş dönemindeki “yasak ilişki” sonlandırılmak istenmiştir. Çünkü hem siyasal İslam hem de muhafazakâr milliyetçilik –ki buna dinci milliyetçilik bile denilebilir– esas olarak birer soğuk savaş ürünüdür, emperyalizmin çocuklarıdır.

O güne kadar emperyalistlerin ve devletin (işbirlikçi iktidarların) kanatları altında serpilen, korunup kollanan, büyütülen ve sola karşı kullanılan İslamcıların 28 Şubat dönemindeki feryatlarının nedeni, işte bu ilişkinin koparılması, dolayısıyla sunulan olanakların yitirilme korkusudur. Bu duruma tasfiye edilme korkusunu da eklemek gerekir. Kendilerini cami avlusuna bırakılmış gibi hissettiler ve buna tepki gösterdiler. Bu tepki hiç dinmedi. Çünkü artık cami avlusuna sığmayacak kadar büyümüşlerdi.

TSK’nin 28 Şubat döneminde sistematik bir baskı uyguladığı gerçektir. Fakat bu baskı, bırakın darbeyi, bir muhtıra düzeyine bile ulaşmamıştır. Ayırt edici özelliği şudur: Söz konusu dönemde her siyasal eylem ve işlem formel hukuk içinde kalmış, yasal çerçevenin dışına çıkılmamıştır. Mevcut yasal çerçeve sonuna kadar zorlanarak, soğuk savaş döneminde rotasından çıkan Cumhuriyet, kuruluş ilkeleri temelinde restore edilmek istenmiş ve fakat başarılı olunamamıştır.

Örneğin Meclis açıktı. Hiçbir özel tutuklama gerçekleşmedi. Bir darbenin tipik özellikleri olan siyasal davalar açılmadı, hapishaneler doldurulmadı, işkence tezgâhları kurulmadı, gazeteler yasaklanmadı, dernekler ve vakıflar kapatılmadı. Sadece bürokraside “irticai faaliyetler” hakkında idari soruşturmalar (dikkat adli değil idari) açıldı. Bu soruşturmalar da zaten “restorasyon” hedefinin gereğiydi.

RP’nin Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılması bile bu çerçevede değerlendirilebilirdi. Yapılan şey sadece 8 yıllık kesintisiz ve zorunlu ilköğretim düzenlemesiydi. Onu da AKP iktidarı yıktı ve eğitimi neredeyse tümüyle dinselleştirdi. Oysa bu uygulama (kesintisiz 8 yıllık eğitim), 1960’lı yıllardan itibaren bütün eğitim şûralarında tartışılıp hakkında defalarca karar alınan bir konuydu. Üstelik bu kararlar 8 yıllık değil, birçok Batılı ülkede olduğu gibi 12 yıllık kesintisiz eğitimi öngörüyordu.

Dolayısıyla 28 Şubat, Cumhuriyet’in başlangıç ilkelerine ve kuruluş varsayımlarına dönme girişiminden başka şey değildi.

3.2.B- Erbakan nasıl istifa etti?

Necmettin Erbakan’ın liderliğindeki Refah Partisi (RP) ile Tansu Çiller başkanlığındaki Doğru Yol Partisi (DYP) koalisyon hükümeti, 28 Şubat 1997 tarihli MGK toplantısında alınan “irticayla mücadele kararları”ndan yaklaşık 4 ay sonra, 18 Haziran 1997 tarihinde istifa etmişti.

Üstelik Erbakan, başbakanlığı koalisyon ortağı Tansu Çiller’e devretmek istemiş ve bu şartla istifa etmişti. Erbakan’ın bu konudaki sözleri de ünlüdür; RP lideri, “Biz havada ikmal yapacağız” demişti. Yani başbakanlığı Çiller’e devrederek hükümeti sürdürmeyi planlamışlardı.

Olan şudur: Dönemin cumhurbaşkanı Süleyman Demirel, Erbakan’ın istifası üzerine yeni hükümeti kurma görevini Çiller’e vermedi, böylece hükümet de düşmüş oldu. Hükümetin düşmesi olayında ortada bir darbe değil, Demirel manevrası vardı. Eğer bir darbe olacaksa bile, bu önlenmişti. Nitekim dönemin genelkurmay başkanı İsmail Hakkı Karadayı, “Nizamiye kapısından döndük” derken bunu kastetmişti.

Siz hiç kendisine yönelik darbe yapılan bir hükümetin 5 ay daha görevde kaldığını gördünüz mü? Ortada, geniş bir sivil kesimi de yanına alarak baskı uygulayan bir TSK ve deyim uygunsa onun “lobi” çalışmalarını aşmayan bir eylemi vardı. Daha ötesi değil. Ortada bir “darbe” fiili yoktu.

Diğer taraftan 28 Şubat esas olarak AKP’nin ve başta Fethullah Gülen hareketi olmak üzere “ılımlı İslamcı” diye düşünülen güçlerin önünü açtı. AKP, bir bakıma 28 Şubat sürecinin çocuğudur. Öyle ki, 28 Şubat döneminde RP parçalanmış ve kendilerine “yenilikçi” diyen ekip desteklenerek önleri açılmıştı.

AKP, yukarıda da değindiğimiz gibi, iktidar olmak için Batı ve ABD’yle çatışmak yerine onlarla uzlaşmak gerekliliğini düşünen ve anlaşmayı gerçekleştirmek için utanç verici bir işbirliğine “evet” diyenlerin partisi olarak kuruldu.

AKP’nin kuruluşu 28 Şubat döneminde hem askerler hem merkez medya hem de ABD ve Batı tarafından büyük bir hararetle desteklendi. AKP, Büyük Ortadoğu Projesi’nin bir parçası ve ılımlı İslam siyasetinin taşıyıcı örgütü olarak tasarlandı. Olay bundan ibaretti.

3.3- Mısır; halk isyanı, darbe ve yeni gerici hegemonya

Askeri darbeleri, 27 Mayıs 1960 ve 28 Şubat 1997 bağlamında tartıştığımız bu bölümü, Türkiye’yi de yakından ilgilendiren, Mısır’daki gelişmeleri değerlendirerek tamamlayalım. Çünkü, AKP iktidarının bölgedeki en önemli müttefiki, Mısır’daki Müslüman Kardeşler yönetimiydi. AKP’nin deneyiminin Mısır üzerinden bütün bölgede yaşama getirildiği gösterilmeye ve Türkiye modelinin bölgesel karakteristiğine vurgu yapılmak isteniyordu. Böylece AKP yönetimindeki “ılımlı İslam ülkesi” Türkiye’nin Müslüman dünyadaki liderliği de tescil edilmiş olacaktı.

Diğer taraftan 3 Temmuz 2013 tarihinde Muhammet Mursi’nin devrilmesi, Türkiye’de bölgesel bir gelişme gibi değil, bir iç politik sorun gibi tartışıldı. Başbakan Tayyip Erdoğan, Batı’nın Mursi’nin devrilmesine yüksek yoğunluklu bir tepki göstermemesi ve olayı “darbe” diye nitelememesi nedeniyle, durumu kendisi için de bir tehdit olarak algıladı ve paniğe kapıldı. Bu nedenle, AKP ve Başbakan Erdoğan her türlü diplomatik kuralı, devletlerin sürekliliği ilkesini ve Türkiye’nin bölgesel çıkarlarını bir kenara bırakarak, hemen hemen dünyada sert ve ısrarlı tepki gösteren tek iktidar oldu.

Dolayısıyla Mısır’ı tartışmak, bir anlamda Türkiye’deki dinci-liberal ideolojik hegemonyanın tezlerini tartışmak demek. Mısır’da olup bitenleri yorumlamak, siyasal İslam’ın geleceğini değerlendirmek anlamına gelecek. O halde tartışmaya şu ideolojik-siyasal hegemonya sorunundan başlayalım.

Mısır’da olan biteni yalnız Türkiye’nin muhafazakârları ve liberalleri “darbe” diye değerlendirmiyor. Entelektüel ve siyasal ortamın liberalizmle lekelendiği bu dönemde, sanki genel bir doğruyu tekrarlar gibi, solun bir kesiminin de içinde bulunduğu önemli bir çevre “demokratik” bazı gerekçelerle aynı tutumu alıyor. Bu çevrelere göre, haftalardır (2013 Mayıs ve Haziran ayları boyunca) sokaklara çıkan, başta Tahrir olmak üzere ülkenin meydanlarını dolduran milyonlarca Mısırlı’nın olan bitenle ilgisi ve sonuca hiçbir katkısı yok.

Bu anlayışa göre, 25 Ocak 2011’de Hüsnü Mübarek’in devrilmesine katkıda bulunan ordu nedense o zamanlar “darbeci” değildi! Ama siyasal İslamcı Muhammet Mursi 3 Temmuz 2013 tarihinde, halkın büyük baskısı ve eylemi sonucu benzer bir yöntemle görevden alınınca aynı ordu birdenbire “darbeci” oluverdi. Ortada tam bir siyasal ve ahlaki ikiyüzlülük var.

Tahrir Meydanı isyanına damgasını vuran kitleler her şeye karşın Mursi yönetimine bir şans vermişti, hem de büyük bir şans! Ancak Müslüman Kardeşler hareketinin Mısır lideri Mursi bu şansı kendi dar “ideolojik” programını topluma dayatarak kullanmaya kalkıştı. Mursi yüzde 19’luk bir toplumsal destekle dinci dikta rejimi kurmak için kendisine verilen krediyi harcadı. Bu olgu görülmeden Mısır’da olanları anlamak mümkün değildir.

Türkiye’de AKP iktidarının liberallerin desteğiyle kurduğu dinci-muhafazakâr ideolojik hegemonya nedeniyle, Mursi’nin devrilmesini “darbe” diye nitelendirenler, olması gerektiğinden hayli fazla. Ülkede öyle bir hava oluştu ki, dinci rejimlere karşı olan bazı gazeteci, aydın ve politikacılar bile Mursi’nin devrilmesine “darbe” demez ve iktidarın yeniden Müslüman Kardeşler’e devredilmesi görüşünü savunmazsa, kendilerine “darbeci, asker yanlısı” denilmesinden fena halde korkuyor.

Bu nedenle olacak AKP, CHP, MHP ve BDP Meclis’te ilk kez ortak bir bildiri yayımlayarak, Mısır’da bir “askeri darbe” yapıldığını belirtip, Mursi’nin görevden alınmasını kınadılar. Dahası, bu dört parti, iktidarın yeniden Mursi’ye iade edilmesini istedi. Böyle bir bildirinin dünyada başka bir örneği bulunmuyor.

Bir siyasal eylemin nedenlerine, niteliğine, içeriğine, hedeflerine ve yarattığı sonuçlara bakmadan sadece biçimsel özelliklerinden dolayı değerlendirilmesi hem bilimdışı hem de akıldışı bir tutumdur. En ilkel akıl yürütme yöntemidir. Düz mantıktır.

Gelin isterseniz çok uç bir örnek üzerinden soruna bakalım: Hitler ve Naziler seçimle iktidara geldiler ve katıldıkları her seçimde de oylarını yükselttiler. Başka bir anlatımla “milli iradeyi temsil” eden Naziler, çok demokratik yollardan faşist bir diktatörlük kurup, soykırım yaptılar. İkinci Dünya Savaşı’nda yaklaşık 60 milyon insanın öldürülmesine, dünyanın büyük bölümünde örneği görülmemiş bir yıkıma neden oldular.

Peki, eğer bir grup asker çıkıp Hitler’i devirseydi, pek demokrat ve liberal arkadaşlarımız bunu “darbe” diye kınayacak ve iktidarın yeniden Nazilere devredilmesini mi savunacaklardı? Üstelik bu arkadaşlar, “Biz Hitler’in görüşlerine hiç katılmıyoruz ama seçimle gelen meşru bir iktidardır” diye ahlakçı bir söylev de çekecek miydi?

Nitekim, 1944’te Hitler’e karşı suikast ve Nazi iktidarına karşı bir darbe girişimi gerçekleşti. Olay tertip değildi, 20 Temmuz 1944’te Almanya’yı felaketten kurtarmak, savaşı durdurmak ve barış yapmak amacıyla Albay Stauffenberg’in liderliğindeki subaylar darbe girişiminde bulundu. Girişim başarısızlığa uğradı ve bu hareket içinde yer alan bütün subaylar ve emirlerindeki askerler, “demokratik şekilde” kurşuna dizildi.

Şimdi, dinci-muhafazakâr bir ideolojik hegemonya altındaki liberaller ve zihinleri liberalizmle ağır şekilde lekelenen bazı solcu arkadaşlar kalkıp, “Subayların kurşuna dizilmeleri yanlıştı, ama darbe yapmaya kalkışmaları da doğru değildi” mi diyecekler? Öyle ya, Hitler ve Naziler, 1923’ten 1938’e kadar girdikleri her seçimde oylarını artırmışlar ve 1933’ten itibaren girdikleri bütün seçimleri kazanarak “kutsal sandık” yoluyla iktidara gelmişlerdi.

Kritik soru şu: Demokratik gerekçeler ve salt biçimsel özellikleri nedeniyle Albay Stauffenberg’in “darbe” denilebilecek bu girişiminin başarısızlığa uğramasını ve bastırılmasını doğru bulacak mıyız? Yoksa niteliğine, özüne, yaratacağı sonuçlara bakıp buna göre mi değerlendireceğiz? Artık demokrat olmak ile siyasal aptallık arasına kalın bir çizgi çekmenin zamanı gelmedi mi?

Ne denmeli; tartışmak bile akıldışı bir durum. Çünkü, insanlık için nitelik bakımından “haklı, iyi ve doğru” olan, aynı zamanda biçimsel hiçbir ölçüye vurulamayacak kadar demokratiktir de...

3.3.A- Cengiz Çandar nasıl “darbeci” oldu?

Türkiye’nin önde gelen Amerikancı ve liberal kamuoyu yapıcılarından biri olan gazeteci Cengiz Çandar, bir yazısında Müslüman Kardeşler’in Mısır serüveninden hareketle siyasal İslamcıların demokrasi deneyiminin başarısızlıkla sonuçlandığını belirtince, yoğun bir saldırıya uğradı. Çandar’a bile “darbeci” dediler. Müslüman Kardeşler’in Mısır’ı yönetmeyi beceremediğini belirten Çandar, makalesinde şunları söylüyordu:

“Soru, 30 Haziran 2011’de ‘sandıktan çıktığı’ halde, Müslüman Kardeşler lideri Muhammet Mursi’nin nasıl olup da tam bir yıl sonra, kendisinin çekilmesini isteyen tarihin büyük kitle gösterilerinin hedefi haline gelmiş olmasıdır. (...)

30 Haziran 2013 gününde, Kahire, dünya tarihinin en büyük kitle gösterisine sahne oldu. O muazzam kalabalığın, o insan selinin içinde, Hüsnü Mübarek rejimini yıkan Ocak-Şubat 2011’in Tahrir kalabalıkları vardı; yetmemiş gibi ikiye katlanmıştı. Dolayısıyla ‘askeri darbe’ ya da ‘eski rejim yandaşları’ndan, ‘karşıdevrimciler’den söz etmenin münasebeti yok.

Evet... Seçimle gelen seçimle gitmeli. Bununla birlikte, tarihin büyük altüst oluşları, çok kez kitabi doğrulara riayet etmiyor. Seçilmesinden bir yıl sonra halk Mursi’ye ve Müslüman Kardeşler iktidarına başkaldırmışsa, bu başlı başına bir tarihi olaydır. Askeri darbeye şiddetle karşı olmanız, Mısır 2013’ün sunduğu ve etkisini uzun yıllara yayacak olan ‘siyaset dersi’ni ortadan kaldırmıyor: Mısır’da Müslüman Kardeşler tecrübesi, başarısızlıkla sonuçlanmıştır!”23

Çandar haklıdır! Büyük toplumsal olaylar her zaman kitapların çerçevesini çizdiği şekilde gelişmezler. Tarih kimi kez büyük ve prestijli kuramların öngördüğü gibi ilerlemez. Örneğin, Rusya’da Bolşevikler V. İ. Lenin’in önderliğinde devrim yaptığı zaman, en kıdemli ve prestijli Rus Marksisti Plehanov, “Ama bu devrim kitaba uygun değil” demişti. Gerçekten de öyleydi. Marx ve Engels, devrimlerin gelişmiş kapitalist ülkelerde olacağını öngörüyorlardı. Yani mevcut üretim ilişkilerinin üretici güçlerin gelişiminin önünde gerici bir engel oluşturmaya başladığı ülkelerde... Oysa Rusya’da ekonomik gelişmenin yönü kapitalistleşme olmakla birlikte genç burjuvazinin sağlayacağı toplumsal ilerlemenin bırakın sonuna gelmeyi, kapitalizmin ülkeye verecekleri, biraz abartarak söylersek eğer, henüz tam olarak başlamamıştı bile. Öyle ki, devrim yıllarında nüfusun yüzde 85’i kırlarda yaşıyordu.

Diğer taraftan Cengiz Çandar’ın bu yazısı sadece dünyada ve bölgede değil, Türkiye’de de bir dönemin kapanmaya başladığına, siyasal İslam’ın yükselişinin sonuna gelindiğine işaret ediyordu.

3.3.B- Avrupa solu “darbe” demiyor

Dünyada, Avrupa solu dahil Mursi’nin devrilmesini “darbe” diye niteleyen ve kategorik olarak karşı çıkanlara pek rastlanmıyor. Mursi’ye ve Müslüman Kardeşler yönetimine “demokratik” gerekçelerle destek verenler ise hayli küçük bir çevre oluşturuyor.

ÖDP’nin eski genel başkanlarından iktisatçı, Prof. Dr. Hayri Kozanoğlu, Birgün gazetesinde, Mısır’da gelişen büyük halk hareketi ve Muhammet Mursi’nin devrilmesine ilişkin Avrupa solunun yaklaşımını ortaya koyan çok önemli bir yazı yayımladı. Kozanoğlu yazısında, Avrupa Sol Partisi’nin (ASP) 6-7 Temmuz 2013 tarihlerinde Portekiz’in Porto kentinde yapılan toplantısına katıldığını belirterek, izlenimlerini aktarıyordu. Toplantının Gezi Direnişi dahil “küresel bir ufuk turu şeklinde” geçtiğini belirten Kozanoğlu, iki günlük yoğun çalışmanın ardından Mısır’daki gelişmelere ilişkin ortak bir sonuç bildirisi yayımlandığını duyurdu.

Türkiye’den ÖDP’nin üye olduğu ASP’de Fransız Komünist Partisi, Alman Sol Partisi, Yunanistan Syriza koalisyonu gibi kitle partileri bulunuyor. Diğer bir ifadeyle ASP, Avrupa’da sosyal demokrasinin solundaki kitle partilerinin bir araya geldiği bir çatı örgütü niteliğinde. Kozanoğlu’nun da belirttiği gibi ASP’nin “devletten de sermayeden de emperyalizmden de bağımsız olan, sicili temiz partileri” arasında askeri darbelere sıcak bakan tek bir örgüt bulmak olanaksız.

İşte bu Avrupa Sol Partisi Mısır’da Mursi yönetiminin devrilmesine ilişkin yayımladığı bildiride şunları söylüyor:

“Devrimin amaçlarına ters düşen Başkan Mursi’nin tepkici kararlarına karşı, son haftalarda müthiş bir halk hareketi gerçekleşti. Bu güçlü halk hareketi, silahlı kuvvetleri, ilerici güçlerin son haftalarda kampanya yürüttüğü yol haritasını benimsemeye zorladı. Onlar yeni bir kurucu meclis ve yenilenecek seçimleri talep ediyorlar. Bu durumda önemli olan halk hareketinin sürmesi, devrimci ve demokratik süreci güçlendirmesidir. Bu, devrimde yeni bir sayfa açabilir. Biz Mısırlı ilerici insanları ve güçleri cesaretleri ve kararlılıkları için kutluyor ve onlara demokratik süreçlerin devamı yolunda başarılar diliyoruz.”24

Kozanoğlu’nun aktardığı, benim ilgili bölümünü yukarıya aldığım bu önemli bildiri, önyargısız bir yaklaşımla Mısır’da yaşanan süreci değerlendiriyor. Bırakın kınamayı, “Mısırlı ilerici insanları” eylemleri nedeniyle kutluyor. Mursi’nin devrilmesindeki ana dinamiğin halkın büyük başkaldırısı ve devrimine sahip çıkma bilinci olduğunu açık bir biçimde ortaya koyuyor. Genellikle kendilerini “özgürlükçü sol” çizgideki partiler olarak tanımlayan ASP üyesi örgütlerin bu tutumu dünya solu bakımından çok anlamlı. Küresel ölçekteki liberal ideolojik kirlenmenin aşılmaya başladığını gösteriyor.

Çünkü, Mısır’daki büyük halk isyanını görmezden gelmeyen ASP, “Bu güçlü halk hareketi silahlı kuvvetleri, ilerici güçlerin yol haritasını benimsemeye zorladı” diye altını çizdiği bir tespit ve değerlendirme yaparak, konuya ilişkin gerici ve liberal yaklaşımlara prim vermediğini ortaya koyuyor. Daha da önemlisi, milyonlarca Mısırlı’nın eylemini yok sayarak, muhafazakâr-liberal bir ezberle Mursi’nin devrilmesini kestirmeden “darbe” diye mahkûm etme tuzağına da düşmüyor.

3.3.C- Mısırlı direnişçiler ne diyor?

Mısır’da Mursi’nin devrilmesiyle sonuçlanan başkaldırı eylemini başlatan Tamarrud (İsyan) hareketinin 28 yaşındaki lideri Mahmut Badr’la Birgün gazetesinden Doğu Eroğlu’nun yaptığı söyleşi, bu ülke direnişçilerinin olan bitene nasıl baktığını anlamamız bakımından zengin veriler sunuyor.

Tamarrud hareketi, Mursi’nin istifa etmesi için hazırladıkları bildiriye tam 22 milyon imza topluyor. Tamarrud’un lideri Mahmut Badr, Eroğlu’nun sorularına yaşamın içinden gelen gerçek ve sıcak yanıtlar veriyor. Biraz uzun da olsa bu söyleşinin özünü oluşturacak bir bölümü, büyük önemi nedeniyle buraya almakta yarar görüyorum. Mahmut Badr şunları söylüyor:

“Müslüman Kardeşler, İslam’ı kullanarak toplumu ikiye böldüler. Ne Müslüman Kardeşler’in, ne de Mursi’nin ülkeyi yönetebilme yetisinde olmadığı anlaşıldı. Özellikle Mursi her alanda başarısız oldu. Mursi, FJP (Müslüman Kardeşler) dışındaki tüm siyasi partileri etkisizleştirdi; partilerin meşru siyaset yapma yollarını teker teker kapattı. Kendisini, Mısır’da binlerce yıldır beklenen, toplumu ve İslam’ı dönüştürecek kişi olarak görmeye ve böyle tanıtmaya başladı.

Bizi 30 Haziran’a götüren süreçte en çok birleştiren, Mısır halkının demokrasi talebi oldu. Mursi seçimle işbaşına gelmiş olmanın, kendisine her şeyi yapabilecek bir meşruiyet sağladığını düşünüyordu. Ancak bu yanılgısı ona pahalıya mal oldu; demokratik bir siyasi yaşam umuduyla oy veren kitleler karşılarında gücünü seçim sandığından alan yeni bir tiran bulunca tekrar sokaklara indiler. İmza kampanyasının bu denli desteklenmesinin sebebi buydu.

Asker, meşru demokratik aktörleri deviren bir darbe gerçekleştirmedi. Bu anlamda halk hareketinin meşruiyeti de azalmış olmadı. (...) Seçimle işbaşına gelmiş olmaları durumu değiştirmez. Asker yalnızca halkın isteğini yerine getirmiş oldu. Mursi’nin indirildiği gün bir telefon aldık ve askeri yönetimin toplantısına davet edildik. Toplantıda Abdülfettah El-Sisi, Mursi’nin görevde kalıp kalmamasına ilişkin bir referandum yapılabileceğini teklif etti, ama bu öneriyi doğru bulmadığımı kendisine söyledim. Kendisine, ‘Siz Mısır Ordusu’nun komutanı olabilirsiniz ama Mısır halkı sizin üzerinizdedir ve size kendi yanlarında olmanızı ve taleplerini dikkate alarak erken başkanlık seçimlerine gidilmesini emrediyor’ dedim.”25

Bu söyleşi, Mısır’ı Türkiye’deki ideolojik hegemonyanın koordinatları üzerinden okumaya ve tartışmaya çalışan, dolayısıyla bu nedenle AKP iktidarının yedeğine düşen kimi aydınların, solcuların, gazetecilerin ve politikacıların yeniden düşünmelerine yol açar mı bilinmez, ama bazı ezberleri bozacağı açık. Çünkü, Türkiye’ye en özgürlükçü ve demokratik anayasayı kazandıran 27 Mayıs 1960 “Anayasa ve Hürriyet Devrimi” ve Portekiz’de faşist diktatörlüğü yıkan 1974 “Karanfil Devrimi” gibi, Mısır’da olup bitenin de başka bir gözle irdelenmesi gerekiyor.

Mısır’da kurulu düzenin temel taşlarından biri ve geleneksel iktidar blokunun çok önemli bir bileşeni olan Amerikancı ordunun, kendi imtiyazlarını korumak ve halk hareketinin gerçek bir toplumsal devrime dönüşmesini önlemek için isyancıların taleplerini benimsemiş olması, bu durumu (gerçeği) değiştirmiyor.

3.4- Başkanın öldürüldüğü gün!

Mısırlı büyük yazar Necip Mahfuz’un Başkanın Öldürüldüğü Gün adlı kısa, ama büyük romanı bu acılı ülkenin yakın tarihinde yaşananları anlamak, insanlarını tanımak ve kadim uygarlıklara ev sahipliği yapan o toprakların ruhunu yakalamak bakımından eşsiz bir edebiyat metnidir. Mısır tarihinin çarpıcı bir kesitini olağanüstü bir dille anlatan Nobelli yazar Mahfuz, bize sadece yüksek edebiyatın seçkin bir örneğini sunmaz, aynı zamanda sosyolojik ve tarihsel analiz de yapar.26

Mısır’ın efsanevi lideri ve Arap dünyasını derinden etkilemiş bir ulusal kahraman olan Cemal Abdün Nâsır’ın 1970 yılında ölümünden sonra Enver Sedat, devlet başkanı olmuştu. Sedat, 1973 yılındaki Arap-İsrail Savaşı’nda Sina Yarımadası’nı geri alarak gösterdiği başarının ardından, “infitah” denilen liberal ve serbest piyasacı “açık kapı” siyasetini uygulamaya başladı. Bu tutum, Nâsır’ın izlediği halkıçı/kamucu siyasetin ve dünyada iki kutup arasındaki çatışmada sosyalist bloktan yana yaptığı temel tercihin tam tersiydi. Sedat, Sovyetler Birliği ile Mısır arasında yapılan ikili antlaşmaları askıya alarak bu ülkeden gelen bütün danışman ve uzmanları sınır dışı etti. Başta ABD olmak üzere NATO ülkeleriyle geniş kapsamlı bir işbirliğine yönelerek, ülkeyi karma ekonomik düzenden serbest piyasa ekonomisine geçirmeye başladı. Devlet işletmeleri özelleştirildi, Mısır ekonomisi Batı’ya açıldı.

Ancak bu durum sosyal devlet kurumlarını çökerterek, işsizliği artırdı ve toplumda büyük bir yoksullaşmaya yol açtı. Halktaki hoşnutsuzluk büyüdü.

Sina zaferinin yıldönümünde, 1981 yılında, Kahire’de kutlamaların yapıldığı gün, askeri birliklerin geçit töreni sırasında binbaşı rütbesindeki bir subay ve emrindeki askerler Enver Sedat’ın bulunduğu şeref tribününü silahla taradı. Radikal İslamcı olduğu anlaşılan bu subay ve suikast timi emri Müslüman Kardeşler hareketinin önde gelen şeyhlerinden “Kör İmam” lakaplı Ömer Abdurrahman’dan almıştı. Saldırıda, daha sonra devlet başkanı olacak Sedat’ın yardımcısı Hüsnü Mübarek de yaralandı.

İşte Necip Mahfuz romanında, Sedat’ın öldürüldüğü o günü anlatıyor. Nobel Ödülü’nü almak için bile Kahire’den ayrılmayan Mahfuz, Mısır’ın yakın tarihindeki kırılma noktalarını, “infitah” politikaları sonucu yoksullaşan orta sınıf mensubu iki ailenin yaşamı üzerinden veriyor. Renda ile Elvan’ın çaresiz aşk hikâyesinin oluşturduğu fonda, büyük bir ülkenin iç çekişini duyuyorsunuz. Mahfuz’un Başkanın Öldürüldüğü Gün romanını okurken, Kahire’nin ruhunu adeta ellerinizle tutuyorsunuz.

Mahfuz’un romanlarında, tarihsel kökleri derinlere inen aydınlanma ve modernleşme hamlelerinin yozlaşmış bir siyaset sınıfı ve bürokrasi elinde nasıl harcandığını, serbest pazar ekonomisiyle ülkenin Batılı tekellere açılmasının toplumu nasıl derin bir çaresizlik içine ittiğini anlıyorsunuz. Daha da önemlisi, siyasal İslam’ı yükselten koşulların adım adım nasıl oluştuğunu görüyorsunuz.

“Başkanın öldürüldüğü gün”, aslında Mısır’ın adım adım dinciliğin pençesine düşeceği o uzun yürüyüşün başladığı gün oluyor. Öyle anlaşılıyor ki, 3 Temmuz 2013’te “başkanın devrildiği gün” de belki Mısır’ın siyasal İslam çıkmazından kurtulmaya başladığı gün olacak.

Enver Sedat’ın öldürülmesi Batıcı ve serbest piyasacı politikalara karşı duyulan öfkenin siyasallaşmış İslam üzerinden gelişen bir patlamasıysa eğer, Muhammet Mursi’nin devrilmesi de kesintiye uğrayan aydınlanma, modernleşme, sekülerizm ve demokrasinin yeniden kazanılmasının önünü açabilir.

Bu nedenle Mısır’da olup bitenler kısır bir “darbe-demokrasi” ikilemi içinde tartışılarak anlaşılamaz. Tartışmayı bu ikileme hapsetmek, çöken muhafazakâr-liberal blokun ömrünü biraz daha uzatma çabasından başka şey değildir.

3.4.A- Samir Amin:“Darbe değil, halkın zaferi!”

Ortadoğu’yu ve Arap dünyasını dünyada en yi tanıyan uzmanlardan olan Suriye kökenli (Türkiye vatandaşı) gazeteci Hüsnü Mahalli’nin Yurt gazetesinde yayımlanan 6 Temmuz 2013 tarihli yazısında çarpıcı şekilde ortaya koyduğu gibi, Müslüman Kardeşler ve Mursi, diğer bütün siyasal grupların boykot ettiği, halkın ancak yüzde 42’sinin katıldığı bir seçimle iktidara geldi. Muhammet Mursi, mutlak azınlığı temsil ettiği halde (gerçek oy oranı yüzde 24,78) kendi dar dinci programını bütün topluma dayatmaya kalkıştı, olmadı. Müslüman Kardeşler yönetimi, katılma oranının yüzde 38 olduğu referandumda sadece yüzde 19 oy almalarına karşın, yeni dinci anayasayı zorla uygulamaya çalıştı.

Mursi, büyük bir aceleyle toplumu dinselleştirmek için şartları ve toplumu zorladı. Mursi’ye AKP ve Tayyip Erdoğan danışmanlık yapıyordu. Belli ki, çok kötü ve başarısızlıkla sonuçlanan bir danışmanlık hizmetiydi. Çünkü Mısır’da yaşananlar, Ortadoğu’da oluşturulmaya çalışılan, işbirlikçi “Sünni siyasal İslam ekseni”nin de çöküşü anlamına geliyordu.

Diğer taraftan akla gelen soru şu: Müslüman Kardeşler’i daha önce destekleyen ordu neden bir yıl sonra “İhvan” karşıtı oldu? Nedeni açık; Mısır ekonomisinin önemli bölümünü de kontrol eden Mısır ordusunun, kitle hareketinin yıkıcı gücü karşısında imtiyazlarını kaybetmemek, iktidardan aldığı payı korumak ve halk hareketinin gerçek bir toplumsal devrime dönüşmesini önlemek için bu tutumu aldığını saptamak yanlış olmayacaktır.

Mısırlı ünlü Marksist iktisatçı, Prof. Dr. Samir Amin’in, Mursi’nin devrilmesine ilişkin yaptığı ve ısrarla tekrarladığı değerlendirmeler de büyük önem taşıyor. Kimse Sorbonlu Amin’in Marksistliğinden kuşku duymayacağına ve “darbeci” olduğunu iddia edemeyeceğine göre, yaptığı değerlendirmeye bakmakta büyük yarar var. Samir Amin, “Ne devrim ne de darbe” diye nitelendirdiği Mursi’nin devrilmesi olayını şöyle değerlendiriyor:

“Mısır’da yaşananları anlamak aslında son derece kolay, gerçekler olduğu gibi ortada. Halkın çok büyük bir kısmı bir yıl gibi kısa bir süre içinde İslamcı Müslüman Kardeşler’den ve Mursi’den bezdi. Bildiğiniz üzere, iktidar bir yıldır Mübarek döneminin siyasi ve ekonomik icraatlarını sürdürerek ülkeyi felakete sürüklüyordu. Hatta halkın geniş kesimleri için bu yönetim eskisinden bile daha kötü sonuçlar doğurdu.

Halk bu duruma isyan etti. Bunun en önemli göstergesi Tamarrud’un başlattığı, Mursi’nin istifasını talep eden kampanyaya yirmi iki milyondan fazla kişinin imza atmasıdır. Bu noktaya kadar yaşananlar su götürmez. Öte yandan ordunun yönetime el koyması, öncekilerden farklı olarak bu sefer, darbe olarak adlandırılamaz; çünkü ordu sadece halkın isteğini yerine getirdi. Amaç sadece Mursi’yi devre dışı bırakmaktır. Elbette mesele bununla bitmiyor. Ordunun eskiden olduğu gibi iktidarı eline alma ve önceki icraatlarını sürdürme riski var. Fakat ordu şimdiye kadar Tamarrud kampanyasının söylemlerinin dışına çıkmadı, kendi reyiyle hareket etmedi.”27

Samir Amin, Müslüman Kardeşler’in yaptığı yolsuzluklar ve dinci kadrolaşmaya ilişkin örnekler verdikten sonra şöyle devam ediyor:

“Bugün yönetim kademesinin sadece askerlerden oluşmadığının bilincine varmak gerekiyor. Pek çok başka kesimden insan yönetim kademelerinde bulunuyor. İktidarın ve yozlaşmanın sadece orduya ait bir kavrammış gibi sunulması doğru değil. (...) Mursi ülkeyi büyük bir siyasi-toplumsal felakete sürüklüyordu. Bunlar tamamen Batı ülkelerinin, İsrail’in ve ABD’nin çıkarları doğrultusunda hareket ediyordu. Bu gerçeği unutmamak gerekiyor. (...) Halkın tutumunu yok sayamayız, onları dikkate almak zorundayız.” (Aynı yerde)

Prof. Amin, Mursi’nin “seçilmiş bir devlet başkanı” olduğu yolundaki yargının da bir “efsane” olduğunu belirtiyor. Amin, Mısır’da Mursi’yi iktidara getiren seçimler hakkında, Fransız Komünist Partisi yanlısı I’Humanite gazetesinde “Mursi’nin düşüşü halkın zaferi sayılmalıdır” başlığıyla yayımlanan söyleşide şu değerlendirmeyi yapıyor:

“Mursi’yi iktidara taşıyan seçimler hileliydi. Müslüman Kardeşler lehine muazzam bir hile devreye sokulmuştu. Seçim sandığına getirebilmek için yoksul insanlara gıda paketleri dağıttılar. Tabii Mısırlılar o seçimleri ciddiye almadı. Seçim bürolarında görevli yargıçlar çekildiler, zira bürolar Müslüman Kardeşler tarafından askeri olarak işgal edilmişti. Yazık ki, Uluslararası Gözlemciler Komisyonu bu hileyi görmezlikten geldi. Zaten rejimin hiçbir meşruiyeti yoktu.”28

Sonuç olarak, Mısır’da Mursi’nin devrilmesi, “ılımlı İslam” rejimleri için ilk ve en başarılı model ülke diye sunulan Türkiye’yi de yakından etkileyecek. Bu gelişme öncelikle AKP ve Tayyip Erdoğan iktidarını temellerinden sarsacak. Başbakan Erdoğan’ın Gezi Parkı eylemlerinden böyle korkmasının gerçek nedeni budur.

17. (Akt. Taner Timur, Marx-Engels ve Osmanlı Toplumu, Yordam Kitap, İstanbul, 2012, s. 11)

18. (“Doğu Sorunu”, Marx’ın 15 Nisan 1854 tarihli makalesi, akt. Taner Timur, a.g.e., s. 26. Ayrıca bkz. Marx-Engels, Doğu Sorunu-Türkiye, çeviren Yurdakul Fincancı, Sol Yayınları, Ankara, 2008)

19. Leon Troçki, “Yeni Türkiye”, Kievskaya Mysl, sayı 3, Ocak 1909, çeviren Şule Ünsaldı, bkz. www.sendika.org/2008/08/yeni-turkiye-1908-devriminin-ardindan-leon-trocki/

20. Fatih Güllapoğlu, Tanksız Topsuz Harekât, Tekin Yayınevi, İstanbul, 1991, s. 23.

21. Nuray Mert, Radikal gazetesi, 17 Mart 2009

22. Joelle Kuntz, Portekiz Dün Bugün, Payel Yayınları, İstanbul-

23. Cengiz Çandar, Radikal gazetesi, 4 Temmuz 2013.

24. “Avrupa Sol Partisi, Porto Toplantısı Sonuç Bildirisi”, Birgün gazetesi, 11 Temmuz 2013.

25. Mahmut Badr, Birgün gazetesi, söyleşi Doğu Eroğlu, 11 Temmuz 2013

26. Necip Mahfuz, Başkanın Öldürüldüğü Gün, çeviren İlknur Özdemir, Kırmızı Kedi Yayınları, İstanbul, Ekim 2010.

27. Samir Amin, Birgün gazetesi, söyleşi Feride Tekeli, 14 Temmuz 2013

28. Samir Amin, l’Humanité gazetesi, söyleşi Damien Roustel. Akt. Birgün gazetesi, çeviren Prof. Fikret Başkaya, 11 Temmuz 2013.

4. BÖLÜM

BEYAZ ADAM İDEOLOJİSİ

4.1- Doğu’nun tüm birinci cumhuriyetleri yıkıldı

Türkiye’den sonra, Doğu’nun bütün “birinci cumhuriyetleri” de yıkıldı. Önce Türkiye’de yıkılması gerekiyordu. Çünkü öncü ve model olan ülke Türkiye’ydi. Bu nedenle Cumhuriyet’i Türkiye’de yıkmadan, diğer İslam ülkelerinde yıkamazlardı. Öyle de yaptılar. On bir yıllık AKP-Cemaat iktidarının Ergenekon davaları üzerinde geliştirdiği karşıdevrimci örtülü darbe sonucu Türkiye’de Birinci Cumhuriyet tasfiye edildi.

Türkiye modelini şu ya da bu düzeyde tekrarlayan ve Cumhuriyet devrimini izleyen Arap-İslam dünyasındaki birinci cumhuriyetler yıkıldı. Büyük Ortadoğu Projesi’nin gerçek anlamı da hedefi de buydu. Tıpkı Türkiye’de olduğu gibi bu ülkelerdeki cumhuriyetleri de çok demokratik ve özgürlükçü nedenlerle yıktılar. Yine Türkiye’de olduğu gibi, sömürge aydını liberallerin desteğini alarak yaptılar bunu.

Aslında bu yıkıma Irak’la başladılar. Irak bütün sorunlarına ve Saddam rejiminin bütün kötülüklerine karşın Arap aydınlanması ve modernleşmesinin yataklarından biriydi. Arap dünyasının Kemalizm’i de diyebileceğimiz, ancak kendilerini Üçüncü Dünya’nın sosyalist akımı olarak tanımlayan Baas hareketinin –yozlaşmış da olsa– iktidarda bulunduğu ülkelerden biriydi.

Cezayir’de ise başarısız oldular. Bu ülkede birinci cumhuriyetin güçleri boyun eğmedi. Dahası gerici ayaklanmayı bastırdılar. Batı’nın “demokratik” baskısına direnerek Cezayirliler, cumhuriyeti İslamcılara teslim etmedi. Üstelik Mayıs 2012’de yapılan seçimlerde şeriatçıları ağır bir yenilgiye uğrattılar. Cezayir’in Adalet ve Kalkınma Partisi (isme bakar mısınız) 462 sandalyeli Meclis’te sadece 59 üyelik kazanabildi. Tam 160 kadın son seçimlerde laik partilerden milletvekili seçildi. Batılı gözlemciler bile seçimlerin adil olduğunu kabul etti.

İkinci dalganın hedef ülkesi ise Tunus oldu. Onu Libya, Mısır ve Yemen izledi. Nihayet gelip Suriye’nin kapılarına dayandılar. (Mısır’ı bir önceki bölümün sonunda inceledik, burada tekrarlamaya gerek yok.) Tunus, Arap-İslam dünyasının cumhuriyetle yönetilen az sayıdaki laik ülkelerinden biriydi. Tıpkı Cezayir gibi Türkiye’deki uluslaşma sürecinden ve Cumhuriyet devriminden etkilenen kadrolar tarafından kurulmuştu. Kadınlar eşit yurttaşlık hakkına sahipti ve iş yaşamında etkindi. Seküler bir eğitim sistemi vardı, halkın eğitim düzeyi yüksekti.

Demokratik ve toplumcu taleplerle ayaklanan Tunus halkı, ne olduğunu anlamadan emperyalistlerin desteklediği İslamcıları (Müslüman Kardeşler hareketinin Tunus kolu en-Nahda örgütünü) iktidarda buldu. Sandık ve seçim cambazlıkları artık yeni dinci rejimleri kurmanın bir aracı haline gelmişti.

Libya, Arap-İslam dünyasında halkın bir sosyal güvenlik sistemine bağlı olduğu, kamu ekonomisini belirleyici tek ülkeydi. İşsizlik çok düşük seviyelerde seyrediyordu. Eğitim ve sağlık hizmetleri ücretsizdi. Rejimdeki bütün İslami renge karşın Libya, Kemalizm’e ve 1923 Türk Devrimi’ne sempatiyle bakan bir yönetime sahipti. Batı medyası tarafından ne kadar karikatürize edilmeye çalışılırsa çalışılsın, yönetim antiemperyalist bir politika izliyordu. Rejim yarı laik denilebilecek bir karaktere sahipti –ki bu bile şeriatla yönetilen Arap ülkelerine göre çok ileri sayılabilecek bir durumdu– ve kadınlar hem devlet hizmetinde hem de iş yaşamında yer alabiliyordu.

Libya’ya NATO desteğinde gerici saldırı başlatıldığında Kaddafi rejimi çok güçlü bir halk desteğine sahipti. Küçük bir nüfusa sahip olan ülkede, Kaddafi’yi desteklemek üzere bir milyon insanın katıldığı mitingler yapılıyordu. Ancak, NATO’nun fiili olarak müdahale ettiği Libya’da gerici aşiretler, çeteler, el-Kaide gibi aşırı dinci gruplar şiddetli bir içsavaştan sonra yönetimi ele geçirdiler. Kaddafi vahşi ve ahlaksız bir şekilde linç edildi. Çocukları öldürüldü. Ülkede yeni yönetimin aldığı ilk karar şeriat ilanı ve erkeklere dört kadınla evlenme hakkının tanınması oldu. Libya’da Kaddafi’nin devrilmesinden yaklaşık iki yıl sonra bile (2013 itibariyle) kaos devam ediyordu.

Ne kadar yozlaşmış olurlarsa olsunlar, bu ülkeler, modern bir ulus inşa etmeye çalışan, kadının görece özgür olduğu, sınırlı da olsa laikliği benimsemiş, ilkel şeriat hükümlerinin geçerli olmadığı cumhuriyetlerdi. Hiçbiri ortaçağ artığı krallık ya da emirliklerle yönetilmiyordu. Seçilmiş meclisleri vardı.

4.1.A- Arapların son birinci cumhuriyeti

Her nedense “Arap Baharı” adı verilen bu siyasal-toplumsal dalga, bölgenin ortaçağ artığı rejimlerine dokunmamış, sadece cumhuriyetleri yıkmıştı. Arap-İslam dünyasında katı şeriat hükümleriyle yönetilen, kadınların kimliklerinin bile bulunmadığı Körfez Emirlikleri, Suudi Krallığı ve diğer sultanlıklar oldukları yerde duruyordu. Onlara “Hadi artık demokratikleşin bakalım” diyen yoktu.

Öyle bir komedi yaşanıyordu ki, bu ortaçağ rejimleri, ABD ve onun Batılı ortaklarıyla birlikte Suriye’ye “demokratik reformlar” için çağrı yapıyordu. Suriye’ye “demokratik reformlar yap” diyen rejimler arasında, ülkesinin Darfur bölgesinde yaklaşık iki milyon insanı öldüren ve bu nedenle soykırım suçlusu olarak gıyabında Lahey’de yargılanan Sudan’ın şeriatçı diktatörü Ömer el-Beşir de vardı.

Oysa Suriye, kadınların seçme ve seçilme hakkının bulunduğu ve çalışma yaşamında yer aldığı, örtünme zorunluluğu olmayan, seküler bir eğitim düzenine sahip Arap dünyasındaki son laik cumhuriyetti. Kemalizm’den derinden etkilenen ve Türkiye’nin uluslaşma sürecini model alan Baas Partisi’nin (Arap Sosyalist Diriliş Partisi) iktidarda olduğu, antiemperyalist ve halkçı bir yönetime sahipti.

Bütün güçleriyle 2011 yılından itibaren bu ülkeye saldırmaya başladılar. Bu kirli operasyonun sorumluluğunu ise esas olarak AKP’nin yönettiği Türkiye’ye verdiler. Başbakan Tayyip Erdoğan bu durumu, Müslüman Kardeşler örgütünün lideri olan Mısır Cumhurbaşkanı Muhammet Mursi devrildikten sonra yaptığı bir konuşmada açıkladı. Buna “ağzından kaçırdı” demek daha doğru.

Suriye, Filistin davasının Arap dünyasındaki resmen savunucusu olan tek devlet ve ABD ile Batılı ortaklarının bölgede kurmaya çalıştığı yeni düzenin önünde İran’la birlikte en büyük engel durumunda. Siyonizm’e ve emperyalizme karşı olan ve bu anlamda solda değerlendirilebilecek istisnasız tek Arap devleti.

Suriye uzun süredir Arap aydınlanması ve ulusçuluğunun da merkezi oldu. Üstelik Saddam’ın Irak’ıyla karşılaştırıldığında, Baas hareketinin daha az yozlaştığı ve esas olarak başlangıç ilkelerine bağlı kaldığı bir ülke. Sonuç olarak Suriye, emperyalizme ve gericiliğe karşı büyük bir özveriyle direniyor. Suriye’nin direnişi insanlığın içinden geçtiği bu tarihsel dönemeçte özel anlam ve tarihsel bir değer kazanıyor.

Kuşkusuz bu ülkelerdeki rejimlerin hiçbiri sosyalistlerin benimseyebileceği nitelikte değildi. Ancak söz konusu ülkelerde şimdi daha demokratik ve özgürlükçü rejimler kurulmadığı gibi, tam tersine sola, insanlığın ilerici kazanımlarına hayat hakkı tanımayacak işbirlikçi İslamcı güçler iktidara geldi. Öyle ki, bu iktidarların yaptıkları ilk iş şeriatı ilan etmek oldu.

Modern çağa kadar ulaşan bir imparatorluğun vârisi ve merkez ülkesi olan Türkiye, ılımlı İslam rejimiyle yönetilen bir devlet olarak “geniş Ortadoğu”da yeni düzenin de modeli oldu. AKP, zaten bu ülkeler için model olarak tasarlanmış ve iktidara taşınmıştı.

Birinci Cumhuriyet’in yıkımı ve Türkiye’nin gerici dönüşümünü kolaylaştıran şey, AKP’yi ve Cemaat’i iktidara taşıyan iç ve dış dinamikler arasında, 2002-2012 dünyasında ortaya çıkan uyum ve örtüşmeydi. Emperyalizmin ihtiyacı ve beklentileri ile dinci gericiliğin istekleri ve hedefleri Türkiye’de birbiriyle örtüşmüştü.

AKP’yi iktidara getirdiği gibi orada da tutan iç ve dış dinamikler arasındaki bu uyumun, 2012’den itibaren bir bozulma sürecine girdiği gözleniyor. Bu durumun bozulma nedenlerinin başında Suriye’ye yönelik müdahalenin Türkiye’ye ihale edilmesi geliyor. AKP önceleri, “Yeni Osmanlıcılık” hayalinden kaynaklanan bir hevesle, yağmadan pay almak ve İslam dünyasının liderliğini ele geçirmek için Suriye’ye müdahale girişiminin içine atladı. Ancak sonradan gördü ki, ABD ve Batılı ortakları, dolayısıyla NATO böyle bir askeri müdahalede doğrudan yer almak istemiyor.

Çünkü bu çapta bir müdahale, Rusya ve İran’ın karşı saldırıya geçeceği, Çin’in kayıtsız kalamayacağı bir bölge savaşına, hatta sınırlı da olsa nükleer silahların da kullanıldığı bir dünya savaşına yol açabilecek kontrolsüz bir süreci başlatacaktır. ABD ve ortakları bu nedenle Türkiye’nin önemli rol oynayacağı ve kendilerinin desteklediği sınırlı bir operasyonla Suriye’de rejimi değiştirmeyi denemek istedi. Böylece Rusya, İran ve Çin’i bloke edebileceklerini düşünüyorlardı. Ancak başarılı olamadılar.

Yeni Osmanlı olma hayalleri gören AKP iktidarının ufku imam-hatip tedrisatını aşamadığı için, ne bölge ne de dünya diplomasisinin matematiğini kavrayamıyorlar. Suriye politikası tam anlamıyla iflas etmiş durumda. Kriz, bir ateş topu olarak AKP hükümetinin kucağına bırakıldı. Bir merkez sağ parti olamayan, buna niyeti de olmayan AKP, fırsattan yararlanarak kendi dar dinci programı doğrultusunda bölgede bir “Sünni İslam” ekseni oluşturmaya kalkıştı, o da olmadı.

Sonuçta AKP bölgede bütün komşularıyla kavgalı, güvenilmeyen, el-Kaide gibi şeriatçı terör örgütleriyle baş başa kalan bir iktidar haline geldi. AKP’nin dış siyaseti utanç verici şekilde iflas etti.

4.2- “Beyaz adam” ideolojisi

Bir siyasal proje olarak “Türk modernleşmesi” de denilen, ama tarihsel bakımdan Osmanlı-Türk aydınlanmasının ürünü olduğunu söyleyebileceğimiz uluslaşma süreci ve Cumhuriyet’in başarılı olup olmadığı konusunu daha kapsamlı bir şekilde ve yeniden tartışmak gerekiyor.

Çünkü Türkiye gericiliği, Birinci Cumhuriyet’in tasfiye edilmesi ve bir ılımlı İslam rejiminin kurulması sürecinde ideolojik, felsefi ve tarihsel gerekçesini, Müslüman toplumlardaki Batı tipi modernleşme girişimlerinin başarısızlıkla sonuçlandığı varsayımına dayandırıyor.

Muhafazakâr tarih anlayışının temelini oluşturan bu yaklaşım, ABD ve Batı’da da Müslüman nüfuslu ülkelere ilişkin olarak büyük ölçüde benimsenmiş görünüyor. Dolayısıyla Doğu’dan çıkan, buna karşın “oryantalist” diyebileceğimiz, bu tarih tezini tartışmak, aslında yeni sömürgecilerle tartışmak anlamına geliyor.

Çünkü İslam dünyasının tarihine, coğrafyasına, kültürüne ve toplumsal dokusuna özgü, Batı’yla uyumlu yeni bir kalkınma ve uygarlık modelinin oluşturulması gerektiği tezi uzunca süredir Amerika’da da tartışılıyor. Batılı stratejistler ve siyaset yapıcıları, Doğu’da cumhuriyet devrimleri ve sosyalizm deneyimleriyle gelişen aydınlanma ve modernleşme süreçlerinin yarattığı bağımsızlıkçı anlayışı tasfiye etmek istiyor. Çünkü bu ülkeler emperyalistlerin yeni hegemonya siyasetlerinin önünde engel oluşturuyor.

İşte “ılımlı İslam” kavramı ve bu kavrama uygun bir model ülke oluşturma stratejisi, bu fikri arka planın ürünüydü. Model ülkenin Türkiye olabileceği düşünüldü. Türkiye’yi koptuğunu düşündükleri İslam dünyasına yakınlaştıracak, düşük yoğunluklu bir dinselleştirme, söz konusu hedef için yeterli görülüyordu.

Ancak, Türkiye’de rejimin çok partili ve seçimli bir ılımlı İslam cumhuriyeti yönünde dönüştürülmesi projesinin tek bir koşulu vardı: Türkiye-ABD ilişkilerini bozmayacak nitelikte hükümetlerin işbaşına gelmesini sağlamak. İşte AKP bu ihtiyacın ve konjonktürün (toplu durumun) ürünüydü.

Amerikan dış politikasına yön veren ekip, laik ve cumhuriyetçi Türkiye’nin İslam dünyasını etkileyemeyecek kadar bu dünyadan uzaklaştığını düşünüyordu. Dolayısıyla Müslüman toplumlara bir model oluşturabilmek için “İslam ile demokrasiyi birleştirecek” bir rejim yaratmak gerektiği tezini sıkça işliyorlardı.

Yeni muhafazakârların (Neo-Cons) geliştirdiği bu tezi ve politikayı, daha sonra gelen yönetimler de benimseyecekti. Bu görüş Amerikan entelektüelleri ve politikacıları arasında çok yayılmış ve neredeyse resmi siyaset haline gelmişti.

Örneğin, New York Times gazetesinin uzun süre Ankara merkezli olarak Ortadoğu temsilciliğini yapan Stephen Kinzer, Ezber Bozmak isimli kitabında, Türkiye’nin Müslüman dünyaya “model” olabilmesi için, neden bir ılımlı İslam ülkesi olması gerektiğini şöyle anlatıyordu:

“Türkiye’nin modern tarihinin büyük bir bölümünde Müslüman dünya onu bir dönek olarak görmüştü. Atatürk’ün reformları Türkiye’yi İslam’ın o kadar uzağına taşımıştı ki dini meşruiyeti kaybolmuş gibi göründü. (...)

Günümüzde bu itirazlar Türkiye için geçerliliğini yitirmiştir. Dindar Müslümanlar tarafından yönetilmektedir ve kendi dış politikası vardır. (...) Osmanlı geçmişi ona büyük bir tarihi ağırlık vermektedir. Sadece göreli refahından dolayı değil ama aynı zamanda toplumun bu kadar özgür olmasından dolayı da cazip bir modeldir.”29

Kinzer gibi gazeteci ve siyaset yapıcılarının yaklaşımına göre, İslam dünyasına model olacak ve bu dünyaya liderlik yapacak, “dindar Müslümanların yönettiği” bir Türkiye, Batı’nın çıkarlarını tehdit eden radikal İslam’a karşı da etkili bir seçenek oluşturacaktır.

4.2.A- Uygarlık ihracı yalanı

Amerikan iktidarlarının ve Neo-Con’ların Ortadoğu ve İslam dünyasına ilişkin tartışmasız başvuru ismi olan Prof. Dr. Bernard Lewis, İslam ve Arap dünyasındaki uluslaşma/modernleşme süreçleri hakkında şu çarpıcı değerlendirmeyi yapıyor:

“Neredeyse bütün İslam dünyası yoksulluk ve zulüm koşullarında yaşıyor. Bu sorunların ikisi de, dikkatleri özellikle başka yerlere çekmek isteyenler tarafından ABD’ye fatura ediliyor. (...) Müslüman dünyada sadece Batı’yla değil, Doğu Asya’nın hızla gelişen ekonomilerine kıyasla da giderek iflas eden ekonomik durum bu hayal kırıklığını körüklüyor. (...) Daha kötüsü Arap ülkeleri, Batı türü modernleşme kervanına daha geç bir tarihte katılan Kore, Tayvan ve Singapur gibi ülkelerin de gerisinde kalıyor.”30

Durum böyle olunca, ABD dış politikasına yön veren ideologlara ve politikacılara göre, Müslüman toplumlar Batılı ölçülere uygun şekilde modern ve laik bir ülke olma hedefini bir yana bırakmalıdır. Doğu’da, esas olarak Müslüman-Arap dünyasında, ancak yumuşatılmış, radikalizm ve Batı düşmanlığından arındırılmış, iktidarların seçimle gelip gittiği bir “ılımlı İslam” rejimi kurulabilir, daha fazlası değil.

İşte bu politikanın başarılı olduğunu gösterecek somut bir modele ihtiyaç vardı. En uygun ülke olarak görülen Türkiye’nin model oluşturması, Müslüman dünyadan uzaklaşması nedeniyle zordu. Bu nedenle Türkiye’nin “dindar Müslümanlar” tarafından yönetilmesi ve daha İslami bir karakter kazanması gerekliydi.

Bu yaklaşıma göre, demokrasi ve laiklik Batı kültürünün ürünüdür. Dolayısıyla yeryüzünün en ileri uygarlığı sayılan Batı değerlerini, diğer toplumlara da (özellikle Doğu’ya) ancak Batılı “beyaz adam” götürebilir. Bu büyük yalan, yüzlerce yıllardır sömürgeciliğin gerekçesini oluşturdu. BOP, bu anlayışın yeni sömürgecilik perspektifiyle güncellenmesinden başka bir anlama gelmiyor.

Anlayacağınız, soğuk savaş döneminde NATO’nun “Yeşil Kuşak” stratejisine kurban edilen Türkiye, 21. yüzyılın ilk çeyreğinde de ılımlı İslam stratejisi için harcanmış görünüyor.

4.3- Demokrasi eleştirisini geri çekmenin bedeli!

Liberaller ve postmodernistler serbest piyasa düzenini açık ya da örtük şekilde uygarlığın son aşaması olarak kabul ederler. Dolayısıyla kapitalizmi aşmaya yönelik her girişimi de bu yaklaşımın mantıki bir sonucu olarak “totaliter projeler” diye mahkûm etmeye çalışırlar.

Liberalizmin soğuk savaş sonrasında kazandığı bütün inisiyatife karşın bu anlayışla ideolojik ve felsefi planda mücadele etmek hiç zor değildi. Ancak küresel kapitalizme son otuz yılda asıl ideolojik hegemonya gücünü veren şey, merkezinde solun bir kesiminin de bulunduğu muhalefet alanından üretilen meşruiyet oldu.

Çünkü kapitalizmi ve onun bütün adaletsizliklerini bir şal gibi örten burjuva (biçimsel) demokrasisini görece daha “iyiliksever” yapmaya çalışmaktan başka bir politik projeye sahip olmayan sol liberaller, son çözümlemede küresel kapitalizmin bu iddialarını paylaştılar. Böylece son otuz yıldır yeryüzünde yıkıcı bir rüzgâr gibi esen neoliberal ekonomi politikalarının savunucuları ile postmodernistler, liberaller, muhafazakârlar, yeni muhafazakârlar ve her türden siyasal dinciler arasında bir suç ortaklığı, gerici bir tarihsel blok oluştu.

İktisadi planda ültraliberal bir tutuma, siyasal ve felsefi planda radikal ve gerici bir modernite ve aydınlanma eleştirisi eşlik etti. Postmodernistler ile sol liberaller aydınlanma ve modernite geleneğine karşı çıkarken, tarihte, doğada, toplumda aklın ve bilimin belirleyici konumunu reddettiler. Aydınlanma geleneğinin tersine, insan aklının sınırlılığına işaret ederek, aklın ve bilimin evreni, doğayı, tarihi tam olarak açıklamaya yetmediğini ileri sürdüler. Böylece teolojik literatürün önünü açtılar, felsefi planda gericiliğe büyük bir alan yarattılar.

Tarihin işleyiş yasalarına, toplumsal ilerleme kuramına ve “büyük anlatılar” dedikleri ideolojilere karşı çıkan sol liberaller ile postmodernistler, kapsayıcı toplum modellerinin sonunun geldiğini iddia ettiler. Bu anlamda tarihin, hatta bilimin sonunun geldiğini ileri sürdüler.

Bu kopuş, insanlığı birleştiren ortak değerlere, görüşlere, ideolojilere, felsefeye, sınıfsal bağ ve örgütlenmelere, birleştirici bir zemin olarak yurttaşlık hukukuna bile kuşkuyla bakılmasına yol açtı. Üstelik yurttaşlık hukukunun farklılıkları bastırıcı ve homojenleştirici bir etken olarak sunulması etnik, dinsel ve bölgesel farklardan kaynaklanan kimliklerin öne çıkmasına yol açtı. Böylece ulus ve sınıf bütünlükleri bozuldu. Özgürlük projesi adeta etnik ve dinsel kimlikler ile alt kültürlerin serbestisine indirgendi.

Muhafazakârlar, İslamcılar, liberaller üretim ve emek alanlarını ortak bir tutumla yok sayarlar. Sadece piyasayı kutsar ve öne çıkarırlar. Ekonomi-siyaset ilişkisini koparır, birey çıkarlarından ayrı bir toplumsal çıkar ve kamusal hayat bulunmadığını ileri sürerler.

Bu iddialara karşı sol liberallerden ve liberalizmin etkisi altındaki çevrelerden, örneğin Kürt hareketinden son yirmi yıldır esaslı bir itiraz gelmedi. Sanki kapitalizm yokmuş gibi davranıldı. Toplum adeta maddi ve tarihsel temellerinden bağımsız, kültürel bir kategori gibi ele alındı. Bu arada gerçekte kendileri gerçek birer “büyük anlatı” olan liberalizme, demokrasiciliğe ve dinlere yönelik bütün köklü eleştiriler ise geri çekildi.

Sonuç olarak muhafazakârlar, liberaller, dinciler ve postmodernist “felsefe”nin ağır etkisi altındaki çevreler arasında gerici bir “tarihsel blok” oluştu. Sol liberaller ideolojik olarak bu blokun tahkim edilmesinde esas rolü üstlendi. Bu durum sadece Türkiye’ye özgü bir ideolojik-politik oluşuma değil, küresel bir eğilime de işaret ediyordu.

Bu gerici tarihsel blok, Türkiye’de bütün iktidarı almak, siyasal ve ideolojik hedefleri doğrultusunda rejimi ve toplumu dönüştürmek için 2007 yılının ikinci yarısından itibaren harekete geçti.

Ancak üzerinde çalışılmış bir siyasal komplo olan Ergenekon operasyonunun ideolojik, siyasal ve tarihsel derinliği başlangıçta sol dahil büyük bir kesim tarafından yeterince anlaşılamadı. Hatta, “derin devlet” ya da kontrgerillanın tasfiye edileceğine dair bir umut yarattı. Böylece toplumsal muhalefetin bir kesimi bu komplo aracılığıyla liberal-muhafazakâr iktidarın yedeğine takıldı.

Uzunca süre tezleri şöyleydi: AKP, gerçek iktidar değildir; hükümet oldu, ama iktidar olamadı. Gerçek iktidar, derin devleti de kapsayacak şekilde asker-sivil bürokratik elitti. Dolayısıyla siyasal mücadele esas olarak devlet ile sivil toplum ya da merkez ile çevre arasında yaşanıyor.

Dolayısıyla devlet-sivil toplum ya da merkez-çevre çatışması bir demokrasi mücadelesi alanıdır. Gerçek demokratikleşme bu çatışmanın içinden gelişecek. AKP hükümeti, asker-sivil bürokratik elitin iktidarını kırdı. Sivil toplumun ve demokrasinin alanını ise genişletti.

Devletin sınıfsal karakterini belirsizleştiren “vesayet rejimi” kavramsallaştırması da tam bu dönemde yaygınlık kazandı. Hiçbir sınıfsal ve tarihsel bağlama oturmayan bu bilimdışı kavramsallaştırma, Amerikan sosyologlarından alınmıştı.

İdeolojik bakımdan tam bir baştan çıkma hali vardı. AKP-Cemaat iktidarının politik pratiğine Birikim dergisi gibi çevrelerce “muhafazakâr devrim” bile denildi. Böylece toplumsal muhalefeti ve solu, soyut bir vesayet düzenine karşı mücadeleye çağırırken, nesnel olarak somut bir gerici iktidarın desteklenmesini sağladılar.

29. Stephen Kinzer, Ezber Bozmak / Türkiye, İran ve Amerika’nın Geleceği, İletişim Yayınları, İstanbul, Mart 2011, s. 217

30. Bernard Lewis, İslam’ın Krizi, çeviren Abdullah Yılmaz, Literatür Yayınları, İstanbul, 2003, s. 101, 102.

5. BÖLÜM

SOLDAKİ LİBERALİZM LEKESİ

5.1- Liberal palavranın sonu!

Türkiye sosyalist hareketinin liderlerinden, Devrimci Yol hareketinin siyasal önderi Oğuzhan Müftüoğlu, 5 Ocak 2012 tarihli Birgün gazetesinde yayımlanan önemli söyleşisinde, AKP iktidarına destek veren, ancak bugün kimi rahatsızlıklarını dile getiren Ahmet İnsel gibi sol liberallerin artık “emekli” olmaları gerektiğini belirtiyordu. Müftüoğlu, “Çünkü onların istediği ileri ve sivil demokrasi artık gerçekleşmiş sayılır, yani arkadaşların misyonları tamamlandı” diyordu.

İnanılmaz bir ideolojik, siyasal ve ahlaki baştan çıkmışlıkla, “militarizm tasfiye olsun, ülke sivilleşsin” gibi gerekçeler ileri sürerek AKP-Cemaat iktidarına destek veren, böylece halkın aldatılmasına katkıda bulunan Ahmet İnsel gibi sol liberaller “emekli” olmayı kabul eder mi bilemeyiz ama, Müftüoğlu’nun tespiti ve önerisi çok yerindedir. Çünkü söz konusu liberaller ve sol liberaller, bugün ülke ölçeğinde yaşanan gerici-faşizan polis terörünün gerçekleşmesinde ve aydınlanmanın bütün demokratik kazanımlarını tasfiye etmeye başlayan “ılımlı İslam” rejiminin kurulmasında “yapı harcı” işlevi gördüler.

Bugün ürkek ve utangaç şekilde AKP iktidarının kimi uygulamalarını eleştirmeye başlayan sağlı sollu kimi liberaller, deyim uygunsa işledikleri suçu örtbas etme ya da “hafifletici nedenler” bulma telaşında. Oğuzhan Müftüoğlu bu durumu şöyle değerlendiriyor:

“AKP iktidarının daha açık ve daha yoğun baskı politikalarına yönelmesinde bu çevrelerin de önemli bir sorumluluğu ve katkısı var. Referanduma sunulan anayasa değişikliklerinin yargıyı bütünüyle kontrol altına almayı amaçladığı sadece sosyalist ve devrimci çevrelerce değil, bütün aklı başında insanlar tarafından açıkça ortaya konulmuşken, onlar, ‘hükümetin elini güçlendirelim, darbecilerden daha iyi hesap sorsun, ülke sivilleşsin’ türünden safdil gerekçelerle iktidara destek oldular. Sadece iktidara destek olmakla da yetinmediler, bütün devrimci muhalefet güçlerini ‘darbeci ulusalcı’ diye yaftalamaktan da çekinmediler... Şimdi ortalıkta bunca rezillik yaşanıyorken onların bu durumdan şikâyetçi olmaya hiç hakları yok.”31

Liberal-muhafazakâr hegemonya önce ideolojik alanda kuruldu. Bu kitabın 2. bölümünde de üzerinde durduğumuz gibi, yapılan ilk iş şuydu: Kurulu düzene yönelik tarihsel bakımdan ilerici, kategorik olarak devrimci itiraz ile rejimin gerici eleştirisi bilinçli bir tutumla birbirine karıştırıldı. Bu liberal ideolojik hile, rejime yönelik her eleştirinin, gerici de olsa, demokratik bir itiraz gibi anlaşılmasına yol açtı. Örneğin, kadınların örtünmesine yönelik giderek siyasallaşan ve toplumsallaşan baskı ve kuşatma, liberallerin paha biçilmez katkısıyla, vesayet rejimine karşı “özgürlükçü” bir talep gibi sunuldu. Böylece kadını aşağılayan bu antidemokratik dinci dayatmaya yönelik eleştirilerin büyük ölçüde geriye çekilmesi sağlandı.

Oysa AKP, İslamcı genetiği ve tarihi kodları nedeniyle liberallerin varsayımları ve yükledikleri anlamın çok dışında bir “demokrasi” anlayışına sahipti. Kaba bir genelleme yaparsak eğer, AKP’nin demokrasi anlayışının eksenini din-siyaset ilişkisinin yeniden tanımlanması ve düzenlenmesi oluşturuyordu. Bu nedenle din-siyaset ilişkisi, din merkezli talepler bağlamında değerlendiriliyor, dini ifade ve örgütlenme özgürlüğünün savunulması da siyasal öncelikler arasında yer alıyordu. Onlar için özgürlüğün de demokrasinin de anlamı buydu. Bu yaklaşım, esas olarak aydınlanma ve modernitenin kazanımlarına, insan aklının özgürleşmesi ve bilimin yol göstericiliğine karşı olmak gibi, geleneksel İslamcı tavırla buluşuyordu.

Çünkü, AKP-Cemaat iktidarının demokrasi ve hukuk devleti anlayışı, ılımlı da olsa İslami hükümlerle uyumlu bir anayasal düzenden başka bir şey değildi. Bu model, ABD’nin “Büyük Ortadoğu”yu düzenlemek ve Washington’un küresel egemenlik siyasetine dünyanın kalbi olan bu bölgeden (merkezi Avrasya ve geniş Ortadoğu’dan) yerel bir onay üretmek için geliştirdiği “ılımlı İslam” projesiyle hemen hemen aynı şeydi. İşte bu zemin, bizim “muhafazakâr demokratlar” ile Amerikan yeni muhafazakârlığının da buluşma alanıydı.

Öte yandan Türkiye’nin ılımlı İslamcılarına göre, ekonomik bir programı bulunmayan dinler tek başına toplumu yönetmeye yetmez. Bu yaklaşımdan hareket eden AKP de, kuruluşundan beri, “Müslüman toplumların liberal ekonomi esaslarına göre de yönetilebileceği” tezini savunuyor. Böylece, ılımlı İslamcı AKP, yeni liberalizmin ve yağmacı piyasa ekonomisinin kapısından içeri girmiş oluyor. Hem de İslami referanslarla.

Durum böyle olunca karşımıza şöyle bir tablo çıkıyor: ekonomide sınırsız bir serbest piyasacılık, siyasal alanda otoriter/faşizan bir yapılanma, toplumsal yaşamda dinselleşme, ideolojik planda ise her türlü eşitlikçiliğe karşı çıkış ve antikomünizm...

AKP’nin “muhafazakâr demokrasi” kavramıyla ifade ettiği ideolojik-politik çizgisi, Avrupalı muhafazakâr partilerden çok, ABD’deki yeni muhafazakâr (Neo-Conservative) hareketle paralellik taşıyor. AKP çizgisi, ağırlık merkezini İslamcılığın oluşturduğu, Amerikan yeni muhafazakârlığına yakın bir siyasal hareket oluyor. AKP’nin kurduğu ilişkiler, izlediği ekonomik ve toplumsal siyaset, küresel çatışmalardaki konumlanışı bize bu konuda yeterince kanıt sunuyor.

Tayyip Erdoğan’ın siyasi başdanışmanı ve milletvekili Dr. Yalçın Akdoğan, AKP yayını olarak çıkan Muhafazakâr Demokrasi isimli kitabında dünyadaki muhafazakârlık türlerine değinirken, AKP’nin siyaset felsefesi ve ideolojik çizgisinin Avrupa muhafazakârlığından çok Amerikan muhafazakârlığına daha yakın olduğunu belirtiyor. Akdoğan, Tayyip Erdoğan’ın da önsöz yazdığı kitabında Amerikan yani muhafazakârlığı (Neo-Con) ile neo-liberalizm arasındaki ilişkiye de özel bir vurgu yaparak şunları yazıyor:

“Amerikan muhafazakârlık geleneği liberaldir, bunun sonucu olarak muhafazakâr adını alan bu geleneğe sadık kişiler, gerçekte liberal kişilerdir. Burke ve Maistre’in yaptıkları gibi, modern toplumun kurucu ilkelerini reddetmek şöyle dursun, Amerikan muhafazakârları anayasal demokrasiye ve piyasa ekonomisine bağlılıklarını ifade ederler. M. Irving Kristol’e göre Amerikan muhafazakârlığı, muhafazakâr liberalizmdir.”32

Bu yaklaşım, hiçbir yoruma yer bırakmayacak açıklıkla şu anlama gelmektedir: AKP liderliği, kendi politik çizgisini “evrensel” bir bağlama oturtmaya ve liberal ekonomi politikaları “kültürel gelenek” diye kodladığı yerel ideolojiyle (dinle) uyumlu hale getirmeye çalışan bir anlayışa sahiptir. Emperyalizmin yeni yönelimlerine ve küresel mali sermayenin ihtiyaçlarına uygun olarak neo-liberal ekonomik politikaların kararlı bir savunucusudur. Bu özellikleriyle AKP, yukarıda da vurgulandığı gibi, Amerikan yeni muhafazakârlığına daha yakın bir siyasal harekettir.

AKP-Cemaat iktidarına çok demokratik gerekçelerle destek veren liberal ve sol liberaller, umarız Amerikan yeni muhafazakârlarının (Neo-Cons) geçtiği yolu izleyip kısa sürede neo-liberal ekonomik politikaların acımasız birer savunucusu ve ahlaksız birer antikomünist haline gelmezler. Halil Berktay gibi hızla “Neo-Con”laşan sol liberalleri görünce insana böyle bir “yakın tehlike” var gibi geliyor.

5.2- Liberal vicdan ve medya ahlakı

Ergenekon yargılamaları sırasında yaşanan en önemli olaylardan biri hiç kuşkusuz Milli İstihbarat Teşkilatı’nın (MİT) üst düzey yöneticilerinden Kâşif Kozinoğlu’nun kuşkulu ölümü ve Aydınlık gazetesine gönderdiği mektupta yaptığı çarpıcı açıklamalardı. Bu olay iktidar sahiplerinin siyasal ve hukuksal sorumlulukları bakımından olduğu kadar, ülkemizde giderek hoyratlaşan liberal vicdanı ve medya ahlakını sorgulamak için de çarpıcı bir örnek oluşturuyor.

Geçirdiği kalp krizi nedeniyle tutuklu bulunduğu Silivri Cezaevi’nden hastaneye götürülmek istenirken 12 Kasım 2013 tarihinde kuşkulu bir şekilde ölen Kozinoğlu’nun yaptığı açıklamalar, normal bir demokratik ülkede deprem etkisi yapması gerekirken, AKP diktatörlüğünün hüküm sürdüğü Türkiye’de örtbas edilmeye çalışıldı. Bu ülkenin iktidar sahipleri, muhafazakârları, İslamcıları ve bu iktidara çok demokratik gerekçelerle destek veren sağlı sollu liberaller derin bir sessizlik içine gömüldü.

Türkiye basını, sanılanın ötesinde bir teslimiyet, korku ve siniklik içinde olduğunu gösterdi. Medya, AKP-Cemaat iktidarının kayıtsız şartsız bir hâkimiyete/diktaya dönüşmesine katkıda bulunmak için elinden geleni yaptı. Örneğin CHP’yi ve hatta Mustafa Kemal’i suçlamak için bir tarih tartışmasında ortalığı ayağa kaldırmaktan kaçınmayan medya, son yılların bu en önemli haberini görmezden geldi.

MİT’in Dış Operasyonlar ve Asya Dairesi’nin başkanvekili olan Kâşif Kozinoğlu, Türkiye’nin asker kökenli önde gelen istihbaratçılarından biriydi. Kozinoğlu, daha önce yaptığı görev alanları, adının geçtiği olaylar ve hazırladığı raporlar nedeniyle MİT’in “çok şey bilen adamı” olarak tanınıyordu.

Potansiyel MİT müsteşarlarından biri olarak zaman zaman adı geçen Kozinoğlu, bir skandala dönüşen Ergenekon soruşturması (komplosu) kapsamında açılan Odatv davasından tutuklanmıştı. Gerekçe basitti, devlete ait gizli belgeleri bu internet sitesine sızdırmakla suçlanıyordu. Ancak, iddianame açıklandığında Kozinoğlu’nun hangi belgeleri sızdırdığına, bu belgelerin söz konusu sitede ne zaman ve nasıl yayımlandığına dair en küçük bir bilgi bile yer almıyordu.

Kozinoğlu gibi, daha önce basında tek bir fotoğrafı bile çıkmamış kıdemli bir istihbaratçı, önce teşhir edildi, sonra itibarsızlaştırılmaya çalışıldı, sonunda da cezaevinde kuşkulu bir şekilde öldü.

Normal şartlar altında böyle bir ölümün ülkenin siyasal hayatında ve hukuk düzeninde depreme yol açması gerekirken, deyim uygunsa “çıt” çıkmadı. Bu ölüm, yapılan resmi açıklamada belirtildiği gibi “aşırı spor yapmaktan kaynaklanan kalp krizi” sonucu gerçekleşse bile, böyle önemli bir olay mutlaka araştırılmalıydı. Ama yapılmadı.

Ancak kamuoyunu bir sürpriz bekliyordu; öldürüleceğinden kuşkulanan ve bunu yazan Kozinoğlu, arkasında bazı bilgi notları ve belgeler bırakmıştı. Bunlardan biri kendi el yazısıyla hazırladığı 40 sayfalık savunması ve bunun 1.000 sayfaya ulaştığı belirtilen ek dokümanları, diğeri de Aydınlık gazetesine gönderdiği yaklaşık 10 sayfalık uzun mektuptu. MİT yöneticileriyle pazarlık yaptığı da sanılan Kozinoğlu’nun susturulma ihtimaline karşı bir tedbir aldığı anlaşılıyordu.

Ancak Silivri Cezaevi savcısı, görev ve yetki alanında olmamasına karşın Kozinoğlu’nun koğuşuna görevliler eşliğinde baskın yaparak hazırladığı savunma metinlerine ve eklerine el koydu. Dahası, gizlilik kararı alınarak bu savunma avukatlarına bile verilmedi. Bu arada avukatların mahkemeye verdiği ve Kozinoğlu’nun savunmasını destekleyecek belgelerden oluşan 1.000 sayfalık ekin da dosyadan kaybolduğu ortaya çıktı.

Mektup önemliydi. Aydınlık gazetesi bu mektubu, orijinal kupürler eşliğinde yayımlamaya başlayınca dördüncü gününden sonra yayın yasağı konuldu. Ancak gazete, mektubu özetleyerek yayımlama yöntemiyle yasağı bir ölçüde deldi ve yayını sürdürdü. Böylece Kozinoğlu’nun Türkiye’nin çok yakın siyasi tarihini altüst edecek, AKP-Cemaat iktidarını sarsarak “suçüstü” yakalanmalarını sağlayacak açıklamalar yaptığı görüldü.

Kozinoğlu özetle şunları söylüyordu:

1- Ergenekon soruşturmalarının, ABD ve CIA’nın da desteğiyle, AKP-Cemaat iktidarının polis istihbaratı ve Özel Görevli Mahkemeler (ÖGM) marifetiyle hazırladığı bir komplo olduğunu ileri sürüyordu. Bu bilgi, MİT ve Genelkurmay’da da bulunuyordu.

2- Cemaat’in devlet içinde sahip olduğu toplumu kuşatıcı nitelikteki gizli örgütlenmesinin, polis ve adliyeden sonra MİT’i ve Dışişleri Bakanlığı’nı da ele geçirmek üzere olduğunu belirtiyordu. Başta Türki cumhuriyetler olmak üzere, Türkiye’nin Asya’daki büyükelçiliklerinin ve THY bürolarının önemli bölümünün Cemaat’in karargâhına dönüştüğünü yazıyordu.

3- Cemaat’in bu ülkelerdeki okullarının CIA’nın istasyonları gibi çalıştığını, Rusya ve Özbekistan’ın bu nedenle okulları kapattığını, Fethullah Gülen’in Amerikan istihbarat örgütleriyle doğrudan irtibatlı olduğunu açıklıyordu.

4- Faili meçhul cinayetler soruşturmasında 25 Kasım 2011’de gözaltına alınıp bırakılan MİT’in eski Kontrterör Daire Başkanı Mehmet Eymür’ün, hükümet tarafından Ergenekon komplosunu hazırlamak için ABD’den Türkiye’ye getirtildiğini belirtiyordu. CIA bağlantısı bilinen Eymür’ün iktidar tarafından özel olarak korunduğunu ve Cemaat’ten ayda 50.000 dolar gibi çok yüksek ücret aldığını da yazan Kozinoğlu, Eymür’ün Ergenekon savcılarıyla soruşturma aşamasında her hafta görüştüğünü, bu görüşmelerin MİT’in kayıtlarında bulunduğunu açıklıyordu.

5- Kozinoğlu’nun, en önemli iddiası ise Başbakan Recep Tayyip Erdoğan hakkındaydı. Bu çarpıcı açıklamada Kozinoğlu, Erdoğan ve yakınlarının İsviçre bankalarında 8 ayrı gizli hesabının olduğunu ve bu hesaplarda yaklaşık 800 milyon dolar para bulunduğunu ileri sürüyordu. Bu bilginin CIA ile Alman istihbarat örgütünün elinde de olduğunu ve bir baskı aracı olarak kullanıldığını bildiriyordu.

6- Erdoğan’ın gizli hesap bilgilerinin kendisi dışında iki MİT yöneticisinde daha olduğunu da söyleyen Kozinoğlu, diğer iki yöneticinin hükümetle pazarlık yaparak anlaştıklarını ve yerlerini koruduklarını da belirtiyordu.33

Mektupta yer alan bilgi ve ortaya atılan iddiaların esasını sıraladığımız bu konular oluşturuyordu.

İşte medya, yukarıda görüldüğü gibi “ifşaat” niteliğindeki bu çarpıcı iddiaları görmezden geldi. Böyle bir mektup yokmuş gibi davrandı. Oysa, asgari hukuk kurallarının işlediği dünyanın başka herhangi bir ülkesinde böyle bir açıklama/ifşaat yapılsa ve yayımlansaydı o ülkenin gazeteleri günlerce manşetlerinden okuyucularına bu olayı duyurur, politikacılar ve kamuoyu bu konuyu tartışır, belki de yaygın protesto eylemleri düzenlenirdi. Böyle bir olay ancak ilgili devlet yöneticilerinin istifa etmesi ve yargılanmasıyla sonuçlanırdı.

İslamcı, muhafazakâr ve yandaş basın bir yana bırakılırsa eğer, büyük bir utanmazlık, korku, kıskançlık, beceriksizlik ve siyasal öngörüden yoksunluk içindeki medya ve onun liberal-muhafazakâr yazıcıları bu büyük olayı örtbas ettiler.

5.2.A- Muhafazakârlara ve liberallere sorular

Şimdi “Kozinoğlu olayı”nın gündeme getirdiği soruları iktidar sahiplerine, muhafazakârlara ve liberallere soralım:

1- Dışişleri Bakanlığı ve “hariciye” bürokrasisi devletin en sağlam geleneklere sahip kurumlarından biri olarak değerlendirilir. Kurumsal olarak devletin sacayaklarından biri olduğu konusunda neredeyse fikir birliği vardır. Diplomatik görevler de üstlenen bir üst düzey istihbarat yöneticisi bu bakanlığın gizli bir cemaat örgütlenmesi tarafından ele geçirilmek üzere olduğunu söylüyor. Neden bu iddiayı soruşturmadınız ve yazmadınız?

2- Polis, adliye ve MİT’in siyasal olarak iktidar partisinin bir organına dönüştüğü ve gizli bir cemaat tarafından ele geçirildiği iddiaları, sizce sıradan bilgi ve gündelik polemik malzemesi midir?

3- CIA bağlantılı Mehmet Eymür’ün Ergenekon soruşturmasını kurgulayan isimlerden biri olduğu ileri sürüldü. Dahası bu kişinin Cemaat’ten her ay 50.000 dolar maaş aldığı belirtildi. Neden bu konunun üzerine gitmediniz? Mehmet Eymür’ün ülkeyi demokratikleştirme operasyonunun bir parçası olduğunu mu düşünüyordunuz?

4- Bütün veriler, ortada illegal bir örgütlenme olduğunu, bunun başta CIA olmak üzere Batılı istihbarat örgütleriyle iç içe çalıştığını, Türkiye’de bu yapılanmaya dayalı ve iktidar eliyle örtülü bir darbenin gerçekleştirildiğini gösterdiği halde, hile, tertip, örtülü operasyon, gizli banka hesapları, istihbarat örgütleri ve polis eliyle Türkiye’nin demokratikleştiğini mi düşünüyordunuz?

5- Negatif ya da pozitif bir anlam yüklemeden ve bir durum tespiti yaparak belirtmek gerekirse eğer, Cumhuriyet’in başlangıç ilkelerinde kırılmaya yol açacak her tartışmaya büyük bir iştahla atlayan liberal yazıcılar ve ünlü “merkez” medya kalemşorları, sizler, başbakanın –bütün diktatörler gibi– İsviçre’de gizli hesaplarının olmasını normal karşılıyor ve bu durumu “demokratikleşmenin” bir bedeli olarak mı değerlendiriyordunuz?

6- Tutuklama ve gözaltına alınmaların oranı neredeyse açık bir askeri darbe dönemi düzeyine ulaşmış durumda. Bir ülke herkesin gözleri önünde diri diri gömülüyor. Bir cinayet işleniyor. Herkesin bildiği ve failini gördüğü bir cinayet... Akıl tutulmasına uğrayan bir toplumun kişiliği öldürülüyor. Siz bu cinayeti örtbas etmeye hiç utanmadınız mı?

5.3- Odatv davası ve liberal şaşkınlık

Bir gözlemim, son yıllarda olup bitenler ve Ergenekon davalar silsilesi içinde beni çok etkiledi. Çağlayan’da, mezun olduğum, hayatımın çok güzel yıllarının geçtiği, kişiliğimin ve dünya görüşümün şekillendiği lisenin (Çağlayan Lisesi) yerine yapılan (2010’da hizmete girdi) İstanbul Adalet Sarayı isimli dev adliye binasında, 22 Kasım 2011 günü Odatv davasını izlemeye gitmiştim. Bina adliyeden çok bir AVM’ye (alışveriş merkezi) benziyordu. Hiçbir duruşma salonunun penceresi yoktu. Salonlar çok küçük ve kamuoyunun ilgi göstereceği davaları yurttaşların izleyebilmesi fiziki olarak neredeyse imkânsızdı. Buna karşılık, adliye binasındaki kantin ve lokantalar çok büyük ve gün ışığını alacak şekilde konumlandırılmıştı.

Oysa evrensel hukuk normlarına ve Türkiye Anayasası’na göre davalar aleni, yani bütün yurttaşların izlemesine açık olmak durumundaydı. Dolayısıyla mahkeme salonları bu ilke gözetilerek hazırlanmalıydı. Gelgelelim, AKP hükümetinin “Avrupa’nın en büyük ve en modern adliye binası” diye övündüğü Çağlayan’daki “Adalet Sarayı” bu hukuk ilkesinin hayata geçirilmesi için gerekli mimari özelliklere sahip değildi. Üstelik bu fiziki sınırlara bir de kolluk güçlerinin zor kullanarak yaptığı engelleme eşlik ediyordu. Silivri’de benim de yargılandığım Özel Mahkeme salonunun, “dağ başına” kurulmuş olması bir yana bırakılırsa eğer, fiziki olanakları bakımından evrensel standartlara daha uygun olduğu bile söylenebilirdi.

Ortada tam anlamıyla bir hukuk skandalı vardı. Mülkün (devletin) temelini oluşturduğu ileri sürülen adaletin uygulandığı bir adliyenin güvenliği özel bir şirket tarafından sağlanıyordu. Bu şirketin elemanları, davayı izlemeye gelen ve aralarında tutuklu yakınları, gazeteciler, hukukçular, aydınlar ile ÖDP, TKP, SDP gibi sosyalist partilerin genel başkanlarının da bulunduğu grubu engellemek için mahkeme salonunun bulunduğu koridora üç sıra halinde barikat kurmuştu. Gerekçe basitti: salon küçük!

Ben uzun tartışmalardan sonra sarı basın kartım sayesinde o gün duruşma salonuna girdim. Tıkış tıkıştı, çoğu kişi gibi duruşmayı ayakta izledim. Burada duruşmanın ayrıntılarına girmeyeceğim. Ancak, Yalçın Küçük’ün duruşma sırasında yaptığı kısa konuşma önemlidir. Küçük, özetle, “Bu dava Nedim Şener ve Ahmet Şık davası değildir. Bu bizi rencide ediyor. Sanıyorum durumdan Nedim ve Ahmet de rahatsız” dedi. Çok haklıydı.

Arkadaşlarımız Nedim Şener ve Ahmet Şık’ın da farklı düşünmediğini onlar tahliye olduktan sonra öğrendim. Mutlu oldum, onlara da bu yakışırdı. Çünkü bu adlandırma medyadaki liberallerin marifetiydi. Bugün büyük bir şaşkınlık içinde olup bitenleri izleyen kimi liberal gazeteci ve aydınlar, başından itibaren Nedim Şener ve Ahmet Şık’ın tutuklanmasını bir “kaza” gibi yorumlama eğilimine girdiler. Bu bir yanlışlıktı onlara göre. Türkiye’yi demokratikleştiren ve vesayet rejimine son veren AKP-Cemaat iktidarı bu hatasından dönecekti. Çünkü bu zihniyete göre, zaman zaman amaçtan bazı sapmalar yaşansa ve “kurunun yanında yaş da yansa” iktidarın bu konuda izlediği politikanın esası doğruydu.

Bu nedenle de Nedim Şener ve Ahmet Şık’ın tutuklanmasını bir kaza olarak değerlendiriyor ve ısrarla onları diğer sanıklardan ayırıyorlardı. Oysa basit bir mantık yürütme, küçük bir zihinsel çaba bile onları farklı sonuçlara ulaştıracaktı. Olaylara eleştirel akıl ve bilimsel kuşkuculukla bakabilselerdi gerçeği görmeleri zor olmayacaktı. Çünkü, bir davada eğer bir kişi hakkında bile hatalı ya da kasıtlı işlem yapılabiliyorsa, o davada yargılanan herkes hakkında da aynı işlem yapılabilir demektir.

Bilindiği gibi, Türkiye’de 2008 yılından itibaren dalgalar halinde tutuklanan gazeteciler, aydınlar, akademisyenler Şener ve Şık’tan ibaret değildi.

Entelektüel bir bozgun yaşadıkları halde liberaller gerçeği görmemekte ısrar ediyordu. Çünkü yanıldıklarını kabul ederlerse bütün kurguları çökecekti.

Oysa bir anlamda liberallerin ve yeni muhafazakârların –ki bunların bir bölümü eski solcudur– bu tutumu yüzünden gazeteciler ve aydınlar tutukluydu. Soyut bir statüko eleştirisi üzerinden somut ve gerici bir sermaye iktidarına destek verdiler. AKP-Cemaat iktidarı bu desteğin kendilerine sağladığı meşruiyete dayanarak bütün antidemokratik ve gerici hamlelerini zamana yayarak başarıyla sonuçlandırdı.

Çünkü büyük bölümü modern yaşam tarzına sahip, bir bölümü geçmişinde solcu olan liberallerin bu tutumu, toplumdaki direniş refleksini kırmıştı.

Sanırım biraz da bu nedenle Çağlayan’daki “Adliye Sarayı”nın koridorlarında bekleyen liberal ve sol liberal arkadaşların yüzlerinde acı bir şaşkınlık vardı. AKP-Cemaat iktidarına pek demokratik ve özgürlükçü gerekçelerle verdikleri desteğin, arkadaşlarının tutuklanmasıyla sonuçlanan gerici ve faşizan bir polis devletine yol açtığını görmek nasıl şaşkınlık yaratmasın ki?

Çünkü özellikle sol liberal arkadaşlar, birdenbire kimsenin hukuksal bir güvencesinin kalmadığını, özgürlüklerin büyük bir tehdit altında olduğunu gördüler. Duvarlara “Uyuşturucuya hayır!” diye yazan Dev-Lis üyesi bir liseli gencin bile 7 aydır tutuklu olduğunu fark ettiler. Ürktüler! Günahları büyüktü.

5.3.A- Entelektüel sefalet

Yeni muhafazakârlığın ve liberalizmin kirlettiği zihin dünyası içinde devinen insanlar artık parçalı düşünmeye başlar. Örneğin, Ergenekon soruşturmaları kapsamında tutuklanan Nedim Şener ve Ahmet Şık diğer sanıklardan ve soruşturmaya uğrayanlardan ayrılır. Kendilerini solcu/sosyalist sayan “demokrat” gazeteciler sınav yolsuzluğuna ve soruların çalınmasına isyan eden liseliler kadar bile Cemaat’i eleştirme cesareti gösteremez. Sanki ayıptır. Göremezler, korkarlar...

AKP’nin saldırdıklarına onlar da çok demokratik gerekçelerle saldırırlar. Perihan Mağden gibi “demokratik enkazlar” polis istihbaratının bülteni gibi çıkan Taraf gazetesindeki köşelerinden “durumdan vazife çıkararak” hemen Nuray Mert’i linç etmeye kalkarlar.

Böylelerini, utangaç da olsa zaman zaman muhalefet çizgisine taşıyan şey “bu kadar da olmaz” şaşkınlığıdır. Gerçekte “bu kadar da olmaz” demek, bugüne kadar olanlar için “olabilir” demektir. Farkına varılmadan, parçalı düşünmenin bir sonucu olarak daha önceki tutuklamalar onaylanır. Şener ve Şık bir komplonun kurbanı ise diğerleri için de böyle bir tertibin düzenlenmiş olabileceği akıllara gelmez. Bu apaçık gerçek görülmez.

Oysa Nedim Şener ve Ahmet Şık’ın tutuklanmaları daha önce evleri basılarak gözaltına alınan, hakları ve hukukları çiğnenen kişilere sahip çıkılmamasının bir bedelidir. Eğer bu gerçek görülmez ve asıl “Gladio” yerli yerinde dururken Yalçın Küçük, Doğu Perinçek, Türkân Saylan, Soner Yalçın, Mustafa Balbay, Fatih Hilmioğlu gibi kişilerden “darbeci” ve kontrgerilla mensubu yaratma saçmalığına alet olunursa, gerçek Gladio’nun aklanmasına paha biçilmez bir katkı sunulmaya devam edilecektir.

Oysa o Yalçın Küçük, 1987’de henüz kimse kafasını bile çıkarmazken, Ertuğrul Mavioğlu ve arkadaşlarının bir Devrimci Sol (Dev-Sol) operasyonunda tutuklanmasını protesto etti. Eylem yaptı. Yargısız infazlara bir aydın olarak karşı koyuyordu. Babıâli’nin (Cağaloğlu) ortasında çıktı konuştu. O eylemde ben de vardım, Ertuğrul Mavioğlu’nu tanımıyordum, bizden hemen sonraki kuşaktandı. Hoca çağırdı, gittim ve eyleme destek verdim. O dönemde çalıştığım Sabah gazetesinde haber de yaptım. Gazeteci Halil Nebiler tanıktır, o da oradaydı.

Ancak sonradan gazeteci olan Ertuğrul Mavioğlu, Yalçın Küçük’ün darbeci ve kontrgerilla yöneticisi olduğuna inanıyor olacak ki, hocanın tutuklanmasına ve yargılanmasına yıllardır hiç sesini çıkarmıyor. Ertuğrul Mavioğlu, daha da feci bir şey yapıyor; Ahmet Şık’la birlikte Ergenekon’u Anlama Kılavuzu başlığıyla hazırladıkları kitapta, Yalçın Küçük ve ben (Merdan Yanardağ) dahil, davada yargılanan sosyalist sanıkları hiç ayırmadan, küçük bir özen bile göstermeden ve nasıl bir güven duyuyorsa savcılık iddianamesinden aynen aldığı metinlerle mahkûm etmeye kalkıyordu. Liberalizmle insanın zihni ve vicdanının kirlenmesi böyle bir şey olmalı.

Tablo tam anlamıyla bir entelektüel sefalete işaret ediyor.

5.4- Hrant’ın “dostları” ve katilleri

Ermeni asıllı yurttaşımız, sosyalist aydın ve gazeteci dostumuz Hrant Dink’in dinci-faşist bir cinayet sonucu katledilmesi hakkında açılan dava sonuçlanınca, bütün ülkeyi bir şaşkınlık dalgası kapladı. En çok şaşıranlar da AKP-Cemaat iktidarına destek veren liberaller oldu. Oysa ortada bir sürpriz yoktu. Bu cinayeti doğru analiz edenler ve arkasındaki asıl gücü saptayanlar için her şey beklendiği gibi gelişmişti.

Kararın ardından 19 Ocak 2012 günü İstanbul’da bir protesto eylemi düzenlendi. On binlerce gösterici Taksim’den Agos gazetesinin merkezinin bulunduğu Şişli-Osmanbey’deki binanın önüne yürüdü.

Yürüyüşçülerin bileşimine, özellikle en önde olanlara, gazetelere, televizyon kanallarına konuya ilişkin görüş bildirenlere bakıldığında ilginç bir tablo gözleniyordu. Belli ki kafalar hâlâ çok karışıktı. Devlet karşıtı sloganlar yoğunlukla atılıyor, ama AKP iktidarına karşı belirgin, protesto eylemine karakterini veren bir hava gözlenmiyordu. En yoğun atılan slogan “Hrant’ın katili Ergenekon devleti” şeklinde olanıydı, Elbette AKP karşıtı, iktidarı hedefleyen bazı sloganlar da atıldı, ama o sloganlar protestoya rengini verecek yoğunlukta değildi.

Öyle tuhaf bir akıl tutulması yaşanıyordu ki, bugüne kadar cinayeti protesto amacıyla yapılan bütün eylemlerde “katillerin dostları” ile kendilerine “Hrant’ın dostları” diyen liberal çevreler aynı kortejde, aynı tarafta, aynı sırada yan yana geliyorlardı. Gazetelere birlikte fotoğraf veriyorlar, televizyon ekranlarına birlikte çıkıyorlardı.

Ancak yine de gösteriye katılanlar arasında bir şaşkınlık gözleniyordu. Nasıl olmasın ki, ülkeyi demokratikleştirmesi, darbecilerden hesap sorması ve derin devleti tasfiye etmesi beklenen AKP-Cemaat iktidarı, kaşla göz arasında cinayeti örtbas edivermişti. Anımsanacağı gibi mahkeme kararında cinayetin arkasında bir örgütün bulunmadığı net şekilde vurgulanmış, suçun bireysel olduğu belirtilmiş ve Emniyet’teki Fethullahçı ekibin muhbiri, cinayeti azmettirmekten yargılanan Erhan Tuncel ise beraat ettirilmişti.

Mikrofonlara konuşan kimi liberal ve sol liberal aydınlar ile bazı yandaş gazeteciler, davanın Ergenekon’la ilişkilendirilmediğini belirtiyor ve mahkeme kararını eleştiriyorlardı. Onlar bu davadan açık bir Ergenekon mahkûmiyeti çıkmasını bekliyorlardı. Oysa bu karambolda, asıl katiller, cinayetin arkasındaki güç ve o gücün örgütlü ifadesi olan, “yeni Gladio” paçayı kurtarmıştı. Amaç da buydu. Dink davasını Ergenekon davalarıyla birleştirmek tehlikeli olabilirdi.

Çünkü soruşturma ve konuya ilişkin savunma araştırmaları büyüyeceği için bu dava denetimden çıkabilir, cinayetin arkasındaki güç deşifre olabilirdi. Ancak bu cinayet, Ergenekon soruşturmalarının açılabilmesi için, uygun bir toplumsal ve psikolojik iklim yaratmak amacıyla işlenmişti. Hem hukuken hem de mantıken iki davanın birleştirilmesi gerekiyordu.

Yukarıda da belirttiğim gibi, sözünü ettiğim protesto eyleminde sık sık, “Hrant’ın katili Ergenekon devleti” sloganı atıldı. Oysa eldeki bütün kanıtların ve diğer verilerin ortaya koyduğu gerçek şuydu: Hrant Dink, tam da bu algıyı toplumda oluşturmak, böyle bir sloganın atılmasını sağlamak için, yani “Hrant’ın katili Ergenekon örgütüdür” düşüncesini yerleştirmek isteyen güçler tarafından öldürtülmüştü. Hrant Dink’in katili, AKP-Cemaat iktidarının oluşturduğu yeni derin yapıydı. Bu yapının merkezinde, MİT ve Emniyet İstihbarat Dairesi, polisteki “F tipi örgütlenme” vardı.

Dolayısıyla, Hrant Dink davasında gizlenen Ergenekon değil, cinayetin arkasındaki Cemaat örgütlenmesi ve AKP iktidarıydı. Daha açık ifade edersek eğer, kurtarılanlar Fethullahçı polis şefleri ve AKP iktidarının sorumluluğuydu. Dink cinayetinde adı geçen polis şefleri, kadere bakın ki, aynı zamanda Ergenekon soruşturmasını yürüten ekibi oluşturuyordu. İşte gazeteci Nedim Şener ve bu kitabın yazarı (Merdan Yanardağ) hakkında, Hrant Dink’in gerçek katillerini işaret ettikleri için dava açılmış, Ergenekon tertibine dahil edilmelerinin nedenlerinden birini de bu tutumları oluşturmuştu. Hanefi Avcı, Hrant’ı katleden yapılanmayı bildiği ve onu ortaya çıkarabilecek bilgi, belge ve olanaklara sahip olduğu için cezalandırıldı.34

Sonuç olarak, “yeni Gladio”, Hrant Dink cinayeti davasında AKP-Cemaat iktidarının yarattığı adli düzen tarafından aklanmış, bu suçun vebali zımnen varlığı kanıtlanamamış, daha net bir ifadeyle bulunmayan bir örgütün, Ergenekon’un üzerine düşürülmüştü.

Söz konusu protesto eyleminde Hrant’ın katillerinin dostları ile liberal dostları aynı kortejdeydi. Katılanların ezici çoğunluğunu solcuların oluşturduğu bu eyleme, AKP ve Cemaat’in kamuoyu yapıcıları, gazetecileri, yazarları da büyük bir ikiyüzlülükle gelmişlerdi. Şirretlikleri de üzerlerindeydi. Uzatılan her mikrofona ısrarla “Ergenekon” diyorlardı. Ancak onların gelmesini ve dolayısıyla büyük yalanın devam etmesini sağlayan şey, Hrant’ın liberal dostlarının tutumuydu. Çünkü onlar, katillerin arkadaşlarının düşüncesine katılıyor ve Hrant’ın katilinin “Ergenekon terör örgütü” olduğuna inanıyorlardı.

Ne demeli; bu toplumun ve solun aklıyla alay ettiler ki, insan içine sindiremiyor.

Bu nedenle, Hrant’ın katillerinden gerçek anlamda hesap sormak için öncelikle bu cinayetin işlenmesinde sorumluluğu olan, katillere yol veren AKP ve Cemaat mensuplarıyla, “katillerin dostlarıyla” yolların ayrılması gerekiyor. Belki de bu ayrışmaya, gerçeği görmemekte ısrar eden liberaller ve sol liberallerden başlamak gerekiyor.

Çünkü, “liberal akıl” Hrant Dink cinayetinin suç ortağıdır.

5.5- Sol liberalizmin bozgunu

Bu bölümü, Türkiye’nin ve solun içinden geçtiği bu tarihsel dönemde önemli bulduğum iki yazarın üç yazısına dikkat çekerek ve bu yazılar üzerinden bir değerlendirme ve çözümleme yaparak tamamlamayı deneyeceğim. Yazılardan biri aslında sosyalist hareketin önde gelen kuramcılarından, TKP Merkez Komitesi üyesi ve Sol gazetesi yazarı Metin Çulhaoğlu’yla yapılan bir söyleşi. Diğer ikisi ise yine Türkiye solunun önde gelen Marksist iktisatçılarından ve fikir adamlarından, Cumhuriyet gazetesi yazarı, akademisyen Ergin Yıldızoğlu’na ait.

İlkinden başlayalım. Metin Çulhaoğlu, Radikal gazetesinin hazırladığı “Sosyalist Solda Derin Yarılma” başlıklı yazı dizisi için kendisiyle yapılan görüşmede şunları söylüyor:

“Eğer bir taraf, siz ne derseniz, neyi savunursanız savunun ‘Ergenekonculuk’, ‘darbecilik’ ve ‘askercilik’ stigmatizasyonuna başvuruyorsa, bu ‘ben tartışmayacağım, damgalayacağım’ deklarasyonudur. Dikkat edilirse ‘stigmatizasyon’ kavramını kullandım, bilerek kullandım: Bir kişiyi veya kesimi aşağılayıcı ve lanetleyici biçimde etiketlemek, işaretlemek demektir. ‘AKP yandaşlığı’ doğru-yanlış, siyasal bir eleştiridir ve delilleri vardır; ‘faşistlik’, ‘çetecilik’, ‘derin devletçilik’, ‘darbecilik’ vb. ise, karinesi de olmadığından düpedüz stigmatizasyondur.”35

Çulhaoğlu’nun yukarıdaki alıntıyla sınırlı olmayan ve söyleşinin tamamına yayılan gözlemleri ve saptamaları iki bakımdan çok önemli. Birincisi; sosyalist solda kökleri 1990’ların başına kadar giden, AKP’nin Birinci Cumhuriyet’i tasfiye ve ılımlı da olsa İslami referanslara dayalı yeni bir rejim kurma sürecinde derinleşerek netleşen ayrışmayı çarpıcı şekilde ortaya koyuyor. İkincisi; sol liberallerin devrimci sosyalistlerle girdikleri tartışmayı felsefi ve teorik düzlemde sürdürmedikleri için, küfür ve hakarete varan bir üslupla düşmanca saldırdıklarını ortaya koyuyor.

AKP iktidarına, yeni emperyalizme ve siyasal gericiliğe pek demokratik ve özgürlükçü gerekçelerle toplumsal değeri çok yüksek bir destek veren, böylece rejimin İslami referanslara dayalı şekilde yeniden inşa edilmesine yaşamsal düzeyde katkıda bulunan liberaller ve sol liberaller, öncelikle entelektüel ortamı terörize ettiler. Emperyalizme ve gericiliğe direnen, piyasacılığı reddeden, kapitalizme karşı mücadeleden vazgeçmeyen, insanlığın ilerici birikimini savunan sosyalistlere ciddi ve bilimsel hiçbir temeli olmayan suçlamalarla saldırdılar.

Bunu yaparken, içinden geçilen kritik dönüşüm sürecinde de AKP iktidarının solun onayına duyduğu ihtiyacı da karşıladılar. Böylece gericiliğin tarihsel meşruiyet üretmesine örneği görülmemiş bir katkı sundular. İnsanların hayat serüvenlerine, siyasal sicillerine, eylemlerine, felsefi duruşlarına, entelektüel ürünlerine (yazdıklarına) vb. bakmadan onları suçlayıp tecrit etmeye, solun dışına itmeye kalktılar. Esaslı bir siyasal, felsefi ve kuramsal tartışmaya girmediler. Bunun yerine, Metin Çulhaoğlu’nun deyimiyle damgalamaya çalıştılar. Teşhir ve tecrit etmeye yönelik suçlamalarını sürekli tekrarlayarak bunu genel bir kabule dönüştürmek istediler.

Siyasal ve ideolojik planda sosyalistlerin kapsadığı alanı işgal etmeye ve kurulmakta olan yeni düzenin solunu bu arazi üzerinde kurmaya çalıştılar. Bu çaba öyle bir hal aldı ki, soldan yeterli miktarda ve yetkinlikte insan devşirmedikleri, dahası şiddetli bir direnişle karşılaştıkları için sağcı, liberal ve gerici bazı yazarlar bile Türkiye’de nasıl bir sol olması gerektiğini anlatmaya başladılar. Zaman gazetesinin genel yayın yönetmeni Ekrem Dumanlı bile, solun durumuna üzülmeye başladı.

Fethullahçı (kökenli) olduğu belirtilen Radikal’in genel yayın yönetmeni Eyüp Can Sağlık, sağcı, liberal yazarlar ve fotoğrafı dengeleme kaygısının ürünü olan bazı solcu isimlerle yeniden yapılandırdığı gazetesine “özgürlükçü sol”un yayını olmak misyonunu biçiyor. Sağcılar ve liberaller, Fethullahçı bir yayın yönetmeninin kaptanlığında sol için gazete çıkarıyorlar, iyi mi? Gazetedeki sınırlı sayıdaki solcu ise turizm afişlerinin fonlarındaki martı gibi duruyorlar. Gözü alan ve fakat işlevsiz bir aksesuvar gibiler.

Diğer taraftan bu durum şunu gösteriyor: Sol toplumun, insanlığın ve tarihin vicdanı olmayı sürdürüyor. Sosyalist solun siyasette olmasa bile entelektüel yaşam, sanat, bilim ve kültür alanlarındaki ideolojik hâkimiyeti, kimi kırılmalara ve savrulmalara uğrasa da devam ediyor. Solun bu topraklardan sökülüp atılamayacak kadar kökleştiği, tarihsel temellere sahip olduğu ve bir gelenek yarattığı anlaşılıyor. Dahası devrimci sosyalistlerin her şeye karşın hem ahlaken hem siyaseten hem de entelektüel bakımdan temiz kaldığı bir kez daha anlaşlıyor.

Bu nedenle yeni rejim, meşruiyet üretmek için solun onayına, kabulüne ihtiyaç duyuyor. Bu nedenle solu terbiye etmek ve deyim uygunsa yeni rejimin solunu yaratmak için İslamcı, muhafazakâr ve liberal koalisyon elinden geleni yapıyor.

Bu bakımdan Birikim dergisi çevresini, bu derginin genel yayın yönetmeni ve liberal solun teorisyenlerinden Ömer Laçiner’i de sert şekilde eleştiren Metin Çulhaoğlu, aynı söyleşide şöyle devam ediyor:

“Karşılıklı suçlamalar ve tartışmaların ‘sertliği’ nedeniyle tarafların birbirlerine eşit ölçüde haksızlık ettikleri gibi bir düşüncede değilim. Salim kafayla bakan herkes şunu kabul edecektir: Taraflardan biri, yaşanan süreci ve AKP’nin çizgisini, ülkeyi demokratikleştirecek, hatta ‘burjuva demokratik devrimi tamamlatacak’, geleneksel bürokrasi egemenliğini kıracak adımlar olarak tanımlamıştır (Birikim dergisi çevresini kastediyor -m.y.) ve bunu açık açık söylemiştir. Peki, karşı taraf, yani ‘hayır’ cephesi (Anayasa değişikliği için 12 Eylül 2010’da yapılan referandumda ‘hayır’ bloku kuran sosyalist örgüt ve çevreler -m.y.), daha somut söylenirse ÖDP, EMEP, halkevleri ve TKP, ‘asker yandaşlığı’ olarak nitelenebilecek ne yapmıştır? Bunu gösteren, ima eden veya bunun çıkarsanabileceği tek bir örnek gösterilebilir mi? O zaman ‘karşılıklı suçlamalarda’ bu açıdan bir bakışımsızlık olduğu söylenmelidir.”36

Bu tartışmada liberal solun “suçlamalarda” bir “bakışımsızlık” olduğu gerçek. Bunu biliyor ve görüyoruz. Tartışmayı entelektüel ve siyasal düzlemde, büyük medya desteğine karşın, taşıyamayan sol liberallerin giderek saldırganlaşmaları da yenilmeye başladıklarını gösteriyor.

Değerlendireceğim son iki yazı da Ergin Yıldızoğlu’a ait. Yıldızoğlu’nun Sol Portal’da biri 16 Aralık 2010’da yayımlanan “Özgürlükler ve Yumurtalar”, diğeri ise 30 Aralık 2010’da yine aynı sitede yayımlanan “Liberal Sol ve Aklın İstikrarsızlığı” başlıklı yazılar.

Yıldızoğlu “Özgürlükler ve Yumurtalar” başlıklı yazısında, bireysel özgürlükçülük ile toplumsal kurtuluş ve sosyalizm mücadelesi arasındaki farkı ortaya koyuyor. Bireysel özgürlükçülük çizgisinde geliştirilecek demokratik hak ve özgürlükler mücadelesinin, paradoksal olarak toplumsal bir esaretin kapılarını da aralayabileceğini, dahası gözümüzün önünde kurulan totaliter rejime karşı mücadele etmeyi imkânsız hale getirebileceğini ikna edici bir teorik zenginlikle gösteriyor.

Ergin Yıldızoğlu, “Liberal Sol ve Aklın İstikrarsızlığı” başlıklı yazısında ise, kendilerini sosyalist hatta devrimci olarak niteleyen bazı çevre ve kişileri de içeren bir grup entelektüelin, AKP iktidarına muhalefet eden hemen tüm sosyalistleri, medyanın da desteğiyle “ulusalcı” olmakla suçladıklarını vurguluyor. Yıldızoğlu şunları söylüyor:

“Geçenlerde Feroz Ahmad hocamızın çok açık bir biçimde dikkat çektiği gibi, 1950’lerden bu yana ABD’nin Ortadoğu’daki en büyük korkusu, komünizm değil de ulusalcılık değil mi? Bugün, dünyanın çeşitli yerlerinde, ‘ulusalcılıktan’ en çok ABD ve AB yakınmıyor mu? Bu ulusalcılık yakınmasına bakınca da, liberal tiplerin, faşizme benzetmeye çalıştığı şeyi değil, ‘serbest piyasa emperyalizmine’ direnişi, yaşam alanlarını emperyalizmin yıkımında korumayı amaçlayan, bir ‘yurtseverliği’ görmüyor muyuz? Yine Feroz Ahmad da, yurtseverliğin milliyetçilikten çok farklı bir şey olduğunu, etnisite, din, dil ayrımı yapmadan birlikte direnmeyi ve savunmayı içerdiğini vurguluyor.”37

Ergin Yıldızoğlu aynı yazısında yerinde bir analizle, liberal solcuları, “Bir sistemi terk etmiş, bir başkasına geçmek, yeni bir sadakat edinmek cesaretini kendinde bulamamış bir aklın, yaşadığı bir istikrasızlığın patolojik ürünü (semptomu) olarak (...)” değerlendiriyor.

Liberal aklın yaşadığı istikrarsızlığın 2013 Türkiyesi’nde, özellikle yeni biçimler alarak devam eden Taksim Haziran Direnişi’nden (Gezi Parkı eylemlerinden) sonra daha da derinleştiğini söyleyebiliriz.

31. Oğuzhan Müftüoğlu, Birgün gazetesi, 5 Ocak 2012.

32. Dr. Yalçın Akdoğan, Muhafazakâr Demokrasi, AK Parti Yayınları, Ankara, 2003, s. 19.

33. Kâşif Kozinoğlu, Aydınlık gazetesi, 16-21 Kasım 2011. Ayrıca bkz. Kozinoğlu’nun Mezara Götürmediği Sırlar / El Yazıları, tıpkıbasım, hazırlayan Ergün Gedek, Aydınlık Yayınları, İstanbul, 2012.

34. Nedim Şener, Dink Cinayeti ve İstihbarat Yalanları, Güncel Yayıncılık, İstanbul, 2009. Bkz. Merdan Yanardağ, I. Cumhuriyet’in Sonbaharı / Bir ABD, AKP ve Cemaat Projesi; Ergenekon Darbesi, Destek Yayınları, İstanbul, Ocak 2011.

35. Metin Çulhaoğlu, Radikal gazetesi, 29 Aralık 2010.

36. Radikal gazetesi, aynı söyleşi.

37. (Ergin Yıldızoğlu, “Liberal Sol ve Aklın İstikrarsızlığı”, Sol Portal, 30 Aralık 2010)

6. BÖLÜM

İSLAMCILARIN SİYASAL SİCİLİ

6.1- İslamcıların tarihi ihanet ve işbirliğinin tarihidir

“Türkiye neden feda edildi?” sorusunun yanıtını aradığımız bu çalışmanın son bölümünde Türkiye İslamcılığının kısa tarihine hızlı bir gezinti yaparak, siyasallaşmış dinciliğin sicilini mercek altına almakta yarar var. Çünkü, elinizdeki kitaba adını veren bu sorunun yanıtlarından biri de İslamcıların teolojilerinden gelen karakterinde, bu ülke tarihindeki toplumsal ve siyasal çatışma dönemeçlerinde aldıkları tutumda ve oynadıkları rolde de bulunuyor.

Mısır’da Mübarek rejiminin sona ermesinin ardından ülke yönetimine el koyan, Arap dünyasındaki en yaygın siyasal İslamcı hareket Müslüman Kardeşler’in niteliğini ve bizim yabancı olmadığımız siyasal çizgisini anlamak için dünyanın fazla beklemesi gerekmedi.

Temmuz 2012’de Mısır cumhurbaşkanı seçilen Müslüman Kardeşler örgütünün liderlerinden Muhammet Mursi’nin, İran’ın başkenti Tahran’da Bağlantısızlar Hareketi Zirvesi’nde yaptığı konuşma herkesi şaşırttı. Mursi’nin 29 Ağustos 2012 tarihinde yaptığı bu konuşma, siyasallaşmış Sünni İslamcı hareketlerin işbirlikçi, ilkesiz, ahlaktan yoksun ve dar ideolojik amaçları için her aracı kullanmaya uygun faydacı karakterini ortaya koyuyordu.

Mursi, zirvede buz gibi karşılanan ve tepki çeken bu konuşmasında şunları söylüyordu:

“Zalim Suriye rejiminin karşısında, Suriye halkının yanında olmak, insanlığımızın ve imanımızın gereğidir. Suriye demokratik bir sisteme geçmelidir. Ülke içsavaş ve bölünme tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bunu önlemek için Suriye muhalefetinin birlik olması gerekir.”

İran ve Suriye’nin sert tepki gösterdiği bu konuşma, ABD, Fransa, İngiltere, İsrail ve Suriye’yi işgal ve imha etmek isteyen diğer Batılı emperyalist ülkelerin gerekçesiyle aynıydı. Yani “Müslüman Kardeş” Mursi, Müslüman bir ülkeyi işgal etmek ve halkının iradesine karşın rejimi değiştirmek isteyen “haçlı ittifakı”yla aynı cephede yer alıyor ve aynı dili kullanıyordu.

Şeriat için koparılacak küçük bir taviz, sağlanacak basit bir olanak, toplumu teslim almalarına yarayacak bir düzenleme, iktidara yaklaşmalarını kolaylaştıracak sıradan bir makam için; sömürgecilerle, zalimlerle, haçlılarla, emperyalistlerle işbirliği yapmak; kendi kardeşlerini boğazlamak, ülkesine ve halkına ihanet etmek İslamcıların ideolojisine, geleneklerine ve siyasal ahlaklarına uygun görünüyordu.

Suriye’de “demokrasi” isteyen Mursi, iktidardan devrilmeden önce, kendi ülkesinde kadınların kazanılmış haklarını gasp ediyor, özgürlükleri kısıtlıyor; diğer mezhep, din ve inanışlardaki toplum kesimleri üzerinde terör estiriyordu. Kadınlar öldükten sonra, bir süre kocalarına cinsel ilişki kurma (ölüyle) hakkı tanınması için yasa tasarısı hazırlıyordu. İşte böyle çağdışı bir siyasal ve kültürel anlayışa sahip olan Müslüman Kardeşler, bütün siyasal İslamcılar gibi, tam bir ikiyüzlülük içinde, “amaç için her araç meşrudur” diye özetlenebilecek bir ilkesizlik ve ahlak anlayışına sahipti. Mursi gerçekte bir araç olarak gördüğü demokrasiyi değil, şeriat hükümlerine dayalı seçimli bir diktatörlüğü öneriyordu.

Mursi, Ortadoğu’da Filistin’i destekleyen ve İsrail’le “savaş durumu” devam eden tek Müslüman-Arap devleti konumundaki Suriye’ye, Siyonistlerin diliyle saldırmakta sakınca görmüyordu. Çünkü siyasal İslamcıların, Mursi’nin iktidarı için yaşamsal tehdit İsrail’den gelmiyordu. Asıl tehdit, Müslüman ülkelerde farklı ve seküler yönetim seçeneklerinin de olabileceğini gösteren örneklerdi.

6.1.A- Mavi Marmara olayının anımsattıkları

İsrail ordusunun, Gazze’ye yardım götüren ve İslamcı Türklerin öncülük ettiği gemilere saldırması ve silahsız gönüllüleri öldürmesi üzerine, söz uygunsa yer yerinden oynamadı. Protesto için sokaklara çıkan insanların genellikle İslamcı olması, bu yardım götürme eyleminin insani ve antiemperyalist değil, daha çok İslami etkinlik olduğunu ve kamuoyunda öyle de algılandığını gösteriyordu.

Sokağa çıkanların genellikle sarıklı, cüppeli, rahmani sakallı, türbanlı ve kara çarşaflı kişilerden oluşmasının daraltıcı etkisini gören ve ortada bir sorun olduğunu fark eden liberal-muhafazakâr kırması bir profesör, katıldığı bir televizyon programında, “çağdaş kıyafetli” kişileri de (aynen bu deyimi kullandı) eylemlere katılmaya çağırıyordu.

Ancak koparılan bütün gürültüye, AKP hükümetinin hem iç politikada hem de dış politikada bu olayı siyasal güce tahvil etmek amacıyla bütün kullanma çabalarına karşın, insanlardaki kuşku giderilemiyordu. Özellikle sol, olaydaki samimiyetsizliği görüyor ve eylemlerden uzak duruyordu.

Bu dünyada 60’lı yıllardan günümüze kadar Filistin halkının hakkını ve hukukunu savunan, onların emperyalizme ve Siyonizm’e karşı yürüttüğü mücadeleyi bütün gücüyle destekleyen, işgal altındaki topraklara giderek Filistinlilerle birlikte savaşmanın onurunu taşıyan ve bu uğurda onlarca yol arkadaşını yitiren devrimcilere ve sosyalistlere karşı, bütün bu yakın tarih boyunca “Allahsız kızıl komünistler, anarşistler ve teröristler” diye saldıran İslamcılar, kimseyi ikna edemiyordu. Etmeleri de mümkün değildi. Çünkü ABD emperyalizminin yanında ve Türk derin devletinin hizmetinde yıllarca sola saldıranların birdenbire Filistin halkıyla gösterdikleri bu dayanışma, belli ki bu toplumun önemli bir kesimi tarafından da hâlâ samimi bulunmuyordu.

Abdurrahman Dilipak bile katıldığı bir televizyon programında, “O zaman (1960’lı ve 70’li yılları kastediyor) biz solcuları yeterince anlayamadık, onların Filistin için yürüttükleri mücadeleyi göremedik” diye konuşmak zorunda kalıyordu. Dilipak böyle söylese de, yazı yazdığı gazetenin (Vakit) soğuk savaş artığı kör bir inanç, tutum ve üslupla hâlâ devrimcilere ve sosyalistlere küfrederek saldırıyor olması, bu sözlerin samimi bir özeleştiri ve bir hakkın teslim edilmesi amacından hayli uzak olduğunu gösteriyordu.

Sinsi yandaş kanallardan NTV’de, Çiğdem Anad, bir yandan “Önceden solcular Filistin’e sahip çıkıyordu, şimdi İslamcılar... Neden böyle oldu?” diye sorarken diğer yandan da sorgusuz sualsiz şekilde klasik İslamcı-liberal ezberi sanki kesin bir doğru gibi tekrar ediyordu: “Halbuki Hamas seçilmiş olduğu için meşru bir örgüt, öyle değil mi!”

Öyle mi gerçekten? Bakalım...

6.1.B- Hamas’ın önünü Mossad açtı

Soğuk savaş sonrasında Filistin halkını teslim alma girişiminin bir ürünü olan “Oslo Barış Süreci”nin çökmesinden sonra, Filistin topraklarında Hamas güç kazanmaya başladı. Filistin Halk Kurtuluş Cephesi ve –Filistin’in kurtuluşu için– Demokratik Cephe gibi devrimci ve sosyalist örgütlerin de üye olduğu, laik ve halkçı bir çatı örgütü olan Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) önünü kesmek için İsrail gizli servisi Mossad’ın ve CIA’nın önünü açması ve yönlendirilmesiyle işgal altındaki topraklarda kurulan bir örgüt Hamas.

Mossad ve CIA, dönemin “Yeşil Kuşak” politikasının da gereği olarak işgal altındaki topraklarda Hamas’ın önünü açarak, onun Sovyet yanlısı olarak gördüğü FKÖ’yü bölmesini ve etkisizleştirmesini sağlamayı amaçlıyordu. Hamas da tıpkı el-Kaide gibi, sonradan özerklik/bağımsızlık alanlarını genişletseler bile ABD ve İsrail’in anti-komünist siyasetlerinin imalatıydı.

Hamas egemenlik kurduğu Filistin’in Gazze bölgesinde uzun süredir solcu örgütlerin üyelerine ve laik çizgideki el-Fetih mensuplarına karşı katliam düzeyinde ölümlere yol açan operasyonlar düzenliyor. Her türden muhalefeti şiddet kullanarak eziyor. Kendisini kutsal kitabın sözcüsü ve temsilcisi olarak gören Hamas, muhalefet eden her kesim ve kişiyi İslam’a karşı ilan ederek, şiddet uygulamayı meşru sayıyor.

Son beş yıl içinde Gazze’de Hamas tarafından yüzlerce el-Fetih üyesi öldürüldü. Sadece bir seçimi kazanmayı meşruiyet için yeterli sayan Hamas, bir daha seçim yaptırmadığı halde, bölgenin yönetimini elinde tutuyor.

Sünni siyasal İslamcı Hamas’ın siyasi lideri Halit Meşal, yıllarca Baas rejiminin koruması altında Suriye’de kaldığı ve örgütünün karargâhını Şam’da kurduğu halde, Temmuz 2012’de Kahire’de yaptığı bir konuşmada, tıpkı Mursi gibi, “Suriye’de Baas rejiminin yıkılması imanımızın gereğidir” diyordu. İnsan ne diyeceğini şaşırıyor; vefasızlık sözcüğü/kavramı çok hafif kalıyor, tam bir ihanet söz konusu.

Meşal’in görüşlerini belirleyen olgu, insanı insan yapan evrensel ahlak ilkeleri, tutarlılık, güvenilirlik, sadakat, davasını sürdürdüğü halkın hakları, hukuku ve çıkarları değildir. Akıl ve bilime kapalı olan İmam Gazali’nin öğretisine dayalı (şeriat) teolojidir. Bunun için gerekirse, şeytan dedikleri ABD ve İsrail’le bile işbirliği yapabilecekleri bir ahlak bu. Yıllarca kendilerini koruyan, barındıran, destekleyen birine (bu bir insan, çevre, örgüt ya da devlet olabilir) ihanet etmek, eğer kutsal davaya katkıda bulunacağını düşünüyorlarsa, çok normal sayılıyor. Peki bu tutumun kutsal davaya katkı sağlayacağına kim karar veriyor? Orası belli değil, bu bir şeyh, imam, siyasal şef ya da son yılların moda deyimiyle kanaat önderi olabiliyor. Burada önemli olan, hangi yolla gerçekleşirse gerçekleşsin bir toplumun dinci dönüşümünü sağlamak oluyor. Bu nedenle İslamcılar su içtikleri kuyuya tükürmekten kaçınmıyor.

6.1.C- Filistinlilerle değil,İslamcılarla dayanışma!

İslamcılar ve her soydan gerici-muhafazakâr kesim, Filistin Devrimi ve halkıyla değil, şeriatçı örgütlerle dayanışma içindedirler. Türkiye’deki İHH de öyle iddia edildiği gibi “İnsani Yardım Vakfı” değil, siyasal İslamcı bir örgüttür. Dünyanın her köşesindeki şeriatçı-gerici örgütlerle işbirliği içindedir. Üstelik bu örgütte, AKP ile Saadet Partisi taraftarları yoğun bir rekabet halindedir.

Diğer taraftan, iddia edilenlerin aksine solun Filistin halkıyla dayanışması hiçbir zaman kesintiye uğramadı. Sosyalist sistemin dağılmasından sonra bu dayanışma büyük güç ve hız kaybetse de, Filistin halkıyla birlikte Siyonizm’e ve emperyalizme karşı yürütülen mücadelenin onuru, hâlâ bu ülkenin devrimcilerine ve sosyalistlerine ait.

Sosyalist ve devrimci hareketin sembol isimlerinden Deniz Gezmiş’in Filistin gerilla kamplarında İsrail’e karşı savaşırken taşıdığı fotoğraflı el-Fetih kimliği, bu ülkede bir bayrak gibi dalgalanmaya devam ediyor.

6.1.D- Aktüel İslamcılık soğuk savaş ürünüdür

Tarihsel, sosyolojik, kültürel ve teolojik kökleri daha derinlere inse de Türkiye’de aktüel İslamcılık ve milliyetçilik esas itibariyle birer soğuk savaş ürünü ve gücü olarak gelişti. Ulus kurucu milliyetçilik, geçen yüzyılın başında olduğu gibi “demokratik Türkçülük” ve geleneksel İslam, 1950’li yıllardan itibaren antikomünist, emperyalizmin işbirlikçisi ve oportünist bir karakter kazandı. Bu anlamda aktüel İslamcılık ve milliyetçiliğin kaynakları esasen aynıdır.

Aktüel İslamcılık ve milliyetçiliğin kaynaklarındaki soğuk savaş etkisini görmeden bu iki hareketi tam olarak anlamak ve değerlendirmek mümkün değil. Konuyu çarpıcı bir örnekle açmakta yarar var. Uzun süredir çeşitli çevrelerde pek muteber bir isim olan, bu yanıyla liberal çevrelerde de belli bir kabul gören, Türkiye’nin en kıdemli İslamcılarından Mehmet Şevket Eygi’nin yazdıkları emperyalistlerle işbirliğinin ve “derin devlet” operasyonlarının bir parçası olmanın ve utanç verici bir kullanılmanın itirafı olarak önümüzde duruyor. Bakın Mehmet Şevki Eygi, Deniz Gezmiş hakkında ne yazıyor:

“Deniz Gezmiş, Marksist-Leninist bir terörist ya da savaşçıdır. Bu ideolojinin dünyada yaptığı tahribat ortadadır... Deniz Gezmiş ve arkadaşları Türkiye’de bozuk düzeni silah kullanarak, terör metoduyla devirip yerine daha bozuk bir kızıl düzen getirmek istiyordu... Deniz Gezmiş ve arkadaşları Türkiye’nin idaresini ellerine geçirebilmiş olsaydılar, Müslümanlara büyük baskı yapacakları belliydi... Deniz Gezmiş’in asılmasına hayıflananlar, her nedense Müslüman hocaların, şeyhlerin, vatandaşların asılmasına pek üzülmüş görünmüyorlar.”38

İşte böyle... Deniz’lerin idamını savunan iflah olmaz bir soğuk savaş gericiliğiyle, dahası dinci bir faşistlikle karşı karşıyayız. Üstelik bu tutum, bazı istisnalarla İslamcı gericiliğin genel eğilimini yansıtıyor. Yukarıdaki sözler İslamcılarla ortak bir gelecek ve demokrasi projesi tasarlayan liberallere ve sol liberallere ithaf olunur.

Bitmedi! Gönül adamı Eygi şöyle devam ediyor:

“İslam hukukunun ve bilgeliğinin evrensel prensiplerinden biri de ‘ehven-i şerreyn tercih olunur’ (iki kötülükle karşı karşıya kalınırsa, bunlardan az kötü olanı seçilir) kaidesiydi. Biz Müslümanlar ülkemizdeki düzenin kötü bir düzen olduğunu kabul ediyorduk. Lakin o tarihteki şartlar ve imkânlar içinde onu değiştirip yerine daha iyi bir düzen getirmek imkânlarına sahip değildik. O halde, o imkânlar elimize geçinceye kadar ehven-i şerreyn yani Amerikan nüfuzu bölgesinde bulunmak zorundaydık...”39

İşte bütün dinciler böyle düşünüyor. Siyasal İslamcıların mantıkları ve akıl yürütme yöntemleri tam olarak böyle. Takiye de bu düşünce yönteminin bir parçası. Her halde böylesine aşağılık bir suç ortaklığı ve işbirlikçilik tavrı tarihte bu açıklığıyla itiraf edilip savunulmadı. O tarihlerde (1960 ve 1970’li yıllar) Amerikan nüfuzu altında olmak aynı zamanda İsrail nüfuzu altında da olmak demekti. Aslında durum bugün de pek farklı değil. Müslüman Eygi, Filistin halkıyla dayanışma için hayatını ortaya koyan dönemin devrimci kuşağının efsane liderlerinden Deniz Gezmiş’i İsrail ve ABD’nin temsil ettiği bütün değerlerden daha tehlikeli buluyor. Tıpkı Mısır’ın Müslüman Kardeşler’inin sözcülerinden eski cumhurbaşkanı Muhammet Mursi ve Hamas’ın siyasi lideri Halit Meşal gibi.

Bu İslam münevveri, 12 Mart 1971 darbesini neden desteklediklerini ise şöyle anlatıyor:

“Bugün gazetesi (Mehmet Şevket Eygi bu gazetenin sahibi ve genel yayın yönetmeni) Marksist kızıl teröristlere karşı Türkiye’nin bütünlüğünü, milli kimliği savunan bir gazete idi. 12 Mart hareketi Müslümanlara karşı değil, kızıllara karşı yapılmıştı.” (Aynı yerde)

İşte bu kadar! Darbe, eğer “kızıllara karşı” yapıldıysa desteklenir! Çünkü İslam’da “ehven-i şerreyn” geleneği var! Nitekim, bugünün “darbe karşıtı” siyasal İslamcıları, hem 12 Mart 1971 hem de 12 Eylül 1980 faşist darbelerini desteklediler.

Öte yandan Türkiye’yi yönetenler, sağcı iktidarlar, İslamcılar, milliyetçiler, MİT, polis ve TSK, başta FKÖ olmak üzere Filistinli örgütleri 1978 yılına kadar terörist sayıyordu. İslamcılar bu sağcı-faşizan koalisyonun her zaman bir parçası olmuştu. Örneğin, Adalet Partisi (AP) lideri Süleyman Demirel’in başkanlığında kurulan faşizan Milliyetçi Cephe (MC) hükümetlerinin koalisyon ortaklarından biri, Necmettin Erbakan’ın genel başkanı olduğu, Tayyip Erdoğan’ın da gençlik kolları yöneticiliği yaptığı, siyasal İslamcı Milli Selamet Partisi’ydi (MSP), hem de iki dönem. Koalisyonun diğer ortağı ise Alparslan Türkeş liderliğindeki Milliyetçi Hareket Partisi’nden (MHP) başkası değildi.

Türkiye, Bülent Ecevit’in başbakanlığındaki 1978 CHP hükümetine kadar FKÖ’yü resmi olarak tanımadı, ABD ve İsrail gibi terörist saydı. CHP hükümeti, 1978’de Filistin Kurtuluş Örgütü’nü resmen Filistin halkının temsilcisi olarak tanıdı ve Ankara’da büro açmalarına izin verdi. Türkiye’nin soğuk savaş İslamcıları, İran Devrimi’nin etkisiyle bölgede yükselen İslamcılığın etkisi artınca 1980’den sonra ve Sovyetler Birliği ile sosyalist blokun dağıldığı 1990’dan sonra ancak Hamas gibi örgütler öne çıkınca Filistinci kesildiler.

6.1.E- Kontrgerillanın sokak gücü

Mehmet Şevket Eygi sıradan ya da genel çizgiden sapma halindeki bir İslamcı değildir. İslamcı hareketin yakın tarihteki en etkili teorisyenlerinden ve yazarlarından biridir. Eygi, 1960’lı yıllarda çıkardığı Bugün gazetesinde kurulu düzeni ve ABD emperyalizmini savunan yazılar yazıyor, yalana, iftiraya ve kara propagandaya başvurarak bütün gücüyle sola saldırıyordu. Kontrgerilla operasyonlarında görev üstleniyor ve kendisini izleyen İslamcı gençleri de bu operasyonlarda görevlendiriyordu. Bu isimlerden çoğu bugün AKP’de ve hükümetinde görev yapıyor.

Örneğin M. Şevket Eygi, 1969’da İstanbul’a gelen ABD 6. Filosu’nu protesto eden devrimci gençlere ve sosyalistlere karşı bir cihat kampanyası yürüttü. Eygi, Bugün gazetesindeki başyazılarında ABD emperyalizmini protesto eden devrimcilere karşı Müslümanları “Allah için cihada” çağırıyordu. Devrimci gençlerin (Dev-Genç) 16 Şubat 1969 Pazar günü İstanbul Beyazıt Meydanı’ndan başlayarak Taksim’e uzanan ve yaklaşık 40.000 kişinin katıldığı (o tarihte çok büyük bir sayıdır bu) yürüyüş, görkemli bir eylemdi. Eygi’nin doğrudan içinde de yer aldığı bir kontrgerilla operasyonuyla, 6. Filo’yu protesto mitingi yapan devrimci gençlerden Taksim Meydanı’na giren yaklaşık 400 kişiye, camilerden çıkan gerici-faşist bir güruh, polis korumasında sopalar, baltalar, satırlar, bıçaklar ve silahlarla saldırdı.

Bu saldırı için bir gece önceden çevredeki camilere yığınak yapılıyor, İstanbul’un değişik semtlerinden ve Türkiye’nin çeşitli bölgelerinden getirilen saldırganlar Taksim bölgesine yerleştiriliyordu. Abdullah Gül’ün de yöneticileri arasında bulunduğu dönemin Milli Türk Talebe Birliği (MTTB) bu saldırının planlandığı merkezlerden biriydi. İslamcı ve faşist saldırganlar operasyon sırasında polis ve kontrgerilla elemanları tarafından sevk ve idare ediliyorlardı. Taksim Meydanı’na çıkan ilk 400 kişilik grup ile ana kitle arasını polis keserek barikat kuruyor, ana kitleyle irtibatı kesilen ve alanda kuşatılan bu küçük gruba güvenlik güçlerinin himayesinde yaklaşık 3.000 İslamcı ve faşist saldırıyordu. Bu saldırı sonucu 2 devrimci öldürülüyor, 200 kişi de yaralanıyordu. Bu olay siyasal tarihe “Kanlı Pazar” diye geçecekti.

İşte, tekbirler eşliğinde Filistin halkıyla dayanışma eylemi yapan İslamcılar böyle bir sicile sahip. Onlar Filistin halkına değil, Filistinli İslamcılara yardım götürüyor. Siz İHH’nin hiç Sudan devlet başkanı şeriatçı diktatör Ömer el-Beşir’in Darfur bölgesinde gerçekleştirdiği soykırımı kınadığını ya da oraya yardım götürmeye çalıştığını duydunuz mu?

Allah bütün Müslümanları böyle İslamcılardan korusun.

38. Milli Gazete, 22 Kasım 2007

39. Aynı yazı.

SONSÖZ YERİNE

Vasatın krallığını yıkan direniş

Kısa bir zaman öncesine kadar, başta siyaset dünyası olmak üzere her şey vasata teslim oldu bu ülkede. Gündelik yaşam, felsefe, edebiyat, medya, spor, sanat, moda, aydın kavramı... Niteliksizleşme, sıradanlaşma, kabalaşma, hoyratlık her şeye egemen oldu.

Türkiye’de olup bitenlere bakınca, insan inanamıyordu. Ne olmuştu gerçekten bu ülkeye? Başına ne gelmişti bu toplumun? Nasıl olmuştu da bu ülkenin aydınları, siyasetçileri, gençliği, işçi sınıfı, edebiyatçıları, sanatçıları böyle seviye ve nitelik kaybına uğramıştı? Ve ne olmuştu bu ülkenin solcularına?

Türkiye’de niteliksizleşme öyle bir aşamaya ulaşmıştı ki, –abartma payını saklı tutarak söylüyorum– yaşamın her alanında vasat olan kazanıyordu. İyi olanı eleyen, nitelikli olanı harcayan bir sistem neredeyse her alanda egemen olmuştu. Üniversite sınavları güvenilmez, kamu personeli seçme sınavları şifreli, seçimler hileliydi... Sayısal Loto çekilişlerine bile kuşkuyla bakılıyordu. Adil ve eşit koşullarda onurlu bir kavga bile yapamaz olmuştu bu ülkenin insanları. Haince bıçak kullanmak başarı sayıldı. Delikanlılık (bu kavramı her iki cins, yani genç kadın ve erkekler için kullanıyorum) kaybetmişti. Korkaklık, sünepelik, kalleşlik, siniklik kazanmaya başlamıştı. Hayatın her alanında, her kurumda, her ilişkide vasatın işgali vardı.

Ünlü İspanyol düşünür José Ortega y Gasset (1883-1955) büyük eseri Kitlelerin İsyanı40 kitabında, modern toplumların içinde devindikleri ekonomik, toplumsal, siyasal ve kültürel süreçlerin vasatı temsil eden “ortalama insanın” baskısı altında olduğuna dikkat çekiyordu. Gasset’e göre geriye çekici bir rol oynayan bu tip insan her sınıf, meslek, sosyal grup içinde bulunuyordu. Entelektüeller de bu kesimin dışında değildi. Onlar da vasatın baskısı altındaydı ve giderek ortalama “aydın” tarafından belirlenen bir edebiyat atmosferi bütün bir sürece hâkim oluyordu.

Evet, bugün Türkiye’de hemen her alanda sıradan olanın, niteliksizin, öne çıkanı geriye çeken kültürün egemenliği hâlâ hüküm sürüyor. Siyasette vasatı temsil eden AKP iktidarda. Sporda doping skandalı, olimpiyatların İstanbul’a verilmemesinin nedenlerinden birini oluşturuyor. Medyada bütün büyük gazete ve televizyonların yönetiminde, köşelerinde vasat olanlar en öne çıkıyor. Yayın ve edebiyat dünyasında niteliksiz olan kazanıyor. Nitelikli olanlar bulundukları alanları terk etmek zorunda kalıyor ve “o güzel insanlar beyaz atlarına binip gitmeye” devam ediyor.

Vasatın egemenliğinin kurulmasına en büyük katkıyı yapanlar arasında ise, sıradanlaşmayı, niteliksiz olanı öne çıkarmayı “demokrasi” sanan liberaller oluyor. Vasatın krallığı, liberal aydınların kendi yaşamlarına da ihanet ettikleri bir dünyanın üzerine inşa ediliyor.

İşte 2013 Haziran’ındaki o görkemli Taksim Direnişi ve bütün ülkeyi saran Gezi Parkı ayaklanması aynı zamanda vatanın egemenliğine bir isyandı. Gençler, çalışanlar, emekçiler, aydınlar, sanatçılar, toplumun her sınıfından kadın ve erkek yurttaşlar vasatın egemenliğine meydan okudu. Liberallerin, AKP’nin ülkeyi demokratikleştirdiği yolundaki palavrasına yaşamlarını ortaya koyarak son verdiler. Liberal illüzyon parçalandı.

Gezi Direnişi bu toplumda iyi, güzel, namuslu, onurlu ne varsa onu temsil eden toplumsal gücü ortaya çıkardı. Geleceği kuracak toplumsal enerjiyi yarattı. Bu ülkeden hâlâ umutlu olmamız gerektiğini bize hatırlattı.

Gezi Direnişi, muhafazakâr-liberal ittifakına büyük darbe vurdu. Egemen blok, liberal-muhafazakâr koalisyonu, İslamcılar siyasal, kültürel, ideolojik ve ahlaki bakımdan ağır bir yenilgiye uğradı. Direniş onların ikiyüzlülüklerini ve suç ortaklıklarını herkese gösterdi. İktidarın önündeki asma yaprağını çekip aldı. AKP hükümetinin halk düşmanı, faşizan niteliğini hiçbir yoruma gerek bırakmayacak bir şekilde açığa çıkardı.

Gezi direnişçileri yeni Türkiye’yi temsil ediyordu. Ülkeye korkmamayı öğrettiler. Çünkü korkulan olmuştu ve onlar bunu toplumsal bilince çıkardılar. Bu nedenle eylemler, yoğunlukları zaman zaman azalsa da dört aydır devam ediyor. Türkiye tarihinde bunun başka bir örneği yok.

Bu kitaba adını veren sorunun yanıtını, yani “Türkiye’nin nasıl feda edildiğini” biliyoruz. Ama daha da önemlisi, artık “yeni Türkiye”nin nasıl ve kimler tarafından kurulacağını da biliyoruz.

Selam olsun yeni Türkiye’ye! Selam olsun onu kuracaklara!

40. José Ortega y Gasset, Kütlelerin İsyanı, çeviren Nejat Muallimoğlu, Erguvan Yayınevi, İstanbul, 2007.