KLASİKLER 69
Can Yayınları 1765
© 2008, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2008 2. basım: Ocak 2012 E-kitap 1. sürüm Ekim 2014, İstanbul Ocak 2012 tarihli 3. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Celâl Üster

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 978-975-07-2389-6

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

HERAKLEİTOS

KIRIK
TAŞLAR

Çeviri
Alova

ALOVA, 17 Haziran 1952’de Ankara’da doğdu. ODTÜ Mühendislik Fakültesi ve İstanbul Üniversitesi Yabancı Diller Yüksek Okulu’nda öğrenim gördü. 1970’lerden başlayarak yazdığı şiirlerini En Son Çıkan Şarkılar (1980), Giz Dökümü (1989), 1996 Cemal Süreya Şiir Ödülü’ne değer görülen Bitik Kent (1995) ve Dizeler (2001) adlı kitaplarında topladı. Dünya şiirinden hazırladığı antolojilerin yanı sıra Lorca, Iuvenalis, Catullus, Guillevic, Neruda, Kavafis gibi şairlerin yapıtlarını dilimize kazandırdı. Seferis’in Bir Şairin Günlüğü adlı yapıtının çevirisiyle 2004 Dünya Kitap Çeviri Ödülü’nü aldı.

Dostum Mehmet Aközer’e

ALOVA

Hemen kıvırma sonuna kadar papirüs rulosunu Ephesos’lu Herakleitos’un. Yol çetin, sis içinde ortalık, her yan zifirî karanlık. Ama biri anlatmaya bir başlasın, güneşten berrak gelir sana o sözler.

(Anonim)

Ve kollarının arasında Kırık taşlar bulmak isterdim: Tanrı’nın sözleri Kırık taşlar: Herakleitos’tan parçalar.

ODİSSEUS ELİTİS

Kırık Taşlar üzerine

Bu kitap, İonyalı filozof Herakleitos’un büyük yapıtından günümüze kalabilmiş az sayıdaki “Parçalar”ın şiirleştirilmesi gibi bir amaç gütmüyor. “Parçalar” çevrilirken izlenen ilke, şiir sanatının teknik olanaklarından olabildiğince yararlanarak Herakleitos’un düşüncesini en yalın, en çarpıcı biçimde Türkçeye aktarmaktı. Bu açıdan, “Parçalar”a Herakleitos düşüncesini Türkçede manzum teknikle söyleme denemesi denebilir. Türkçenin lakonik özelliğinin yanında, Herakleitos’un bilicilerin üslubundan esinlenerek, görüşlerini peygamberce bir edayla söylemesi, böyle bir çalışmaya olanak sağlamıştır.

Beni “Parçalar”ı çevirmeye yönelten etkenlerden birincisi, arkasında derin bir düşünce geleneği olmamasına karşın, bu büyük filozofun ateşe, suya, toprağa, güneşe “çıplak akıl”la bakarak, evrensel yasaları çözmeye çalışması ve olağanüstü sezgisiyle çağının yüzyıllarca ötesine taşarak Avrupalı filozofların bir düşünce yöntemi olarak benimsedikleri “diyalektik”i gözlem yoluyla keşfetmesi, her şeyin sürekli bir akış halinde olduğunu sistemli bir biçimde açıklamasıdır... Hegel, Mantık Bilimi’ne Herakleitos’un bütün sözlerini aldığını yazar. Sol-Hegelcilik’ ten gelen, XX. yüzyılı büyük ölçüde etkileyen Marx yoluyla Herakleitos düşüncesinin çağımızın üzerindeki etkisini yadsımak mümkün değildir.

Bir başka etken, bu büyük zekânın, yalnızlığıdır. Herakleitos’un Ephesoslularla, hele yöneticilerle hiç anlaşamadığını biliyoruz. Öyle ki, sonunda dağlara çekilmiş, bitkilerle beslenip, tam bir münzevi yaşam sürmüştür. Bunlar söylenti olmakla birlikte, “Parçalar” derinlemesine okunursa, onun bu tür bir yaşamı seçmiş olma olasılığı akla yatkın gelmektedir. Öte yandan, Herakleitos’un kimi “Parçalar”ını okuyan Sokrates’in okudukları karşısında hayranlık duyduğu, ama anlamak için, “Deloslu bir dalgıç gerek,” dediği yazılıdır.

Herakleitos, yaygın ününe ve etkisine karşın, yüzyıllarca “muammacı”, “karanlık”, “ağlayan” gibi sıfatlarla anıldı. Ancak XVIII. ve XIX. yüzyılların Avrupa düşüncesinde gerçek yansımasını bulabildi.

Üçüncü etken, Herakleitos’un birkaç sözcükte indiği o büyük derinliğin Türkçe söyleyişe çok uygun düştüğünü fark etmemdir:

Aynı ırmağa girdiğimizde girmeyiz Biziz değiliz

Düşündükçe daha da derinleşen bu sözler, sanırım, pek az dilde altı sözcükle anlatılabilir. Bu açıdan, Kırık Taşlar daha çok, bir dil çalışması oldu benim için.

Bana kalsa, bu kitaba yalnız “Parçalar”ı koyar, başka tek sözcük yazmazdım. Okur bu Taşlar’ı “çıplak akıl”la okusun diye; tıpkı Herakleitos’un suyu, ateşi okuduğu gibi.

ALOVA

PARÇALAR

I

Her zaman var olsa da Logos

insanlar kavrayamıyorlar onu

duymadan önce de

bir kez duyduktan sonra da

Her şey bu Logos’a göre

olup bitse de

insanlar

hiçbir şey yaşamamış gibiler

Benim

her şeyi

doğasına göre ayırarak

ve nasıl olduğunu göstererek

açıkladığım

sözler

işlerde bile

Ötekilerse

bilmiyorlar yaptıklarını uyanıkken

uykudayken yaptıklarını

unuttukları gibi

II

Demek

izlemeli

ortak olanı

Ortak olsa da Logos

çoğunluk yaşar

kendine özgü

düşüncesi varmış gibi

III

Beni değil

Logos’u dinlemek

bilgelik

Uyuşmak

her şeyin

Bir olduğunda

IV

Bu dünya düzeni ki

rastgele süprüntülerden bir yığın

V

Belirli bir düzen

belli bir zaman var

değişmesi için dünya düzeninin

uyarak

yazgılı-zorun’a

VI

Dama oynayan

bir çocuktur zaman

Krallık çocukta!

VII

Karşıtımız iyi bize

VIII

Bilmezler ki

Nasıl uyuşur karşıtlar

Uyumu

karşıt

gerilimlerin

Yay ile lir gibi

IX

Bütündür karşıtlar

bütün değil

Birbirlerini

çekip

iterek

Uyumludur

uyumsuz

Bir

her şeyden

doğar

Her şey

Bir’den

X

Çırpıcı tarağında

düz yol

kırık yol

bir

aynı

XI

Yukarı

aşağı

yol

bir

aynı

XII

Çemberde

baş

son

bir

XIII

Deniz

en arı

en katışık su

Balıklar içebilir

iyi onlara

İnsanlar içemez

ölümcül

XIV

Aynı şey içimizde

diriyle ölü

uyanıkla uyur

gençle yaşlı

Biri olur öbürü

öbürü biri

XV

Ölümlüler ölümsüz

ölümsüzler ölümlü

Biri öbürünün

ölümünü yaşar

yaşamını ölür

XVI

Soğuk ısınır

sıcak soğur

Islak kurur

kuru ıslanır

XVII

İyi

kötü

bir

aynı

Kesip

biçen

dağlayan

acı veren

hekimler

bir de ücret isterler

bunun için

XVIII

İyi değil

insanın

her istediğini

elde etmesi

Sayrılık

sağlığı hoş kılan

İyiliği

kötülük

Bolluğu

açlık

Dinlenmeyi

yorgunluk

XIX

Yay’ın ismi: yaşam1

İşi: ölüm

1. (Eski Yun.) ßıós: yay; ßíos: yaşam. (Ç.N.)

XX

Savaştır

her şeyin babası

kralı

Kimini tanrı kıldı

kimini insan

Kimini köle

kimini özgür

XXI

Bilin ki

her şeyde ortak

savaş

Çekişmedir adalet

Çekişerek

var olup

yok olur

her şey

XXII

Bütün bunlar olmasaydı

kimse bilmeyecekti

adalet sözünü

XXIII

Yasa:

boyun eğmek

Bir’in

sözüne

XXIV

Gizli uyum

güçlü

açıktan

XXV

Doğa gizlenmeyi sever

XXVI

Beklenmeyi

beklemezsen

bulamazsın

Öylesine bulunmaz

XXVII

Yeni

yepyeni

sular akar

aynı ırmağa

girenlerin üstünden

(O ırmak ki)

dağıtır

toplar

birikir

akar

yaklaşır

uzaklaşır

XXVIII

Aynı ırmağa

girdiğimizde

girmeyiz

Biziz

değiliz

XXIX

İki kez

giremezsin

aynı ırmağa

XXX

Her şey

ateşle değişilir

Ateş her şeyle

Altın malla

mal altınla

nasıl değişilirse

XXXI

Ateş

gereksinim:

doyum

XXXII

Ateş havanın

ölümünü yaşar

hava ateşin

su toprağın

toprak suyun

XXXIII

Ateş gelecek

Her şeyi yargılayıp

ele geçirecek

XXXIV

Yıldırımdır

her şeyi

yöneten

XXXV

Bu dünya ki

her şey için aynı

Ne tanrı yapısı

ne kul

Hep var idi

var

var olacak:

Bir ölümsüz ateş ki

ölçüyle alevlenip

ölçüyle sönen

XXXVI

Söndürmeli ölçüsüzlüğü

büyük yangınlardan çok

XXXVII

Ateş dönüşümleri:

İlkin deniz

Deniz ki

yarısı toprak

yarısı “yakıcı”

Toprak ki

dağılır

deniz olur

Ölçülür

toprak olmadan

önceki oranla

XXXVIII

Büyük yıl:

Kışı dev tufan

yazı dünya yangını

Bir, alevler kaplar dünyayı

bir, sular basar

10 800 yıldır bu süre

XXXIX

Nasıl saklansın insan

hiç batmayandan?

XL

Güneş söner yaşlanınca

ama yeniden tutuşur

XLI

Güneş

insan ayağı

kadar

XLII

Her şeyi doğuran mevsimleri

değişimleri belirleyen güneş:

Denetçisi

bekçisi

dönemlerin

XLIII

Ölçülerini aşamaz güneş

Yoksa Erinys’ler

Dike’nin yardımcıları

bulup çıkarırlar onu

XLIV

Ayı:

Doğu’yla Batı’nın sınırı

Karşısında Ayı’nın

parlak Zeus’un sınırı

XLV

Güneş olmasaydı

bir yıldız gecesi olurdu

XLVI

Güneş her gün yeni

XLVII

Öteki günler gibidir

bir gün

XLVIII

Bütün insanlara özgüdür

kendini bilmek

doğru düşünmek

XLIX

En büyük üstünlük

bilgeliktir

doğru düşünmek

Doğru eyleyip

doğru söylemek

doğasına

göre kavrayıp her şeyi

L

Dinlediklerimden

biri yok ki

anlamış olsun:

Bilgelik

ayrı düşmektir

her şeyden

LI

Bilgelik bir

Bilmek

her şeyin

her şeyle

yönetildiği

düşünceyi

LII

... (bilge kişi) tanınmaz

inanca açlığından insanların

LIII

Aptal her sözde telaşlanır

LIV

Bilgeliği seven

çok şey bilmeli gerçekte

LV

Bir’dir bilge

İstemez

Zeus denmesini kendine

İster

LVI

Bilgelik

insana değil

Tanrı’ya özgü

LVII

Düşünce herkeste ortak

LVIII

Ruhlar koklar Hades’te

LIX

Bir Logos var ruhta

kendini çoğaltan

LX

Ruh ki

bir soluk veriştir

kavrayan

Gövdeden ayrı

sürekli akan

LXI

Su olmak

ruha ölüm

Suya toprak

Oysa

topraktan

gelir su

Ruh sudan

LXII

Orada

burada

yortarak

bulamazsın

ruhun sınırlarını

Öylesine derinde

LXIII

Zevk verir

ruhlara nemlenmek

LXIV

Gösterir yolu

tüyü bitmemiş çocuk

sürçek sarhoşa

bastığı yeri bilmeyen

nemli ruhuyla

LXV

Kuru ruh

en bilge

en iyi

LXVI

Savaşta ölen ruhlar

çok daha temizdir

salgında ölenlerden

LXVII

Ağının ortasında oturan örümcek

sineğin takıldığını görür görmez

nasıl ona doğru koşarsa

ipliğin kopmasından acı duyarcasına

İnsan ruhu da

gövdesinin bir yanı yaralanınca

hızla gider oraya

sımsıkı

ölçüyle

bağlandığı

gövdenin

yaralanmasına dayanamazcasına

LXVIII

Çetindir

yüreğin arzusuyla

savaşmak

İstediğini

ruhun pahasına

satın alır

LXIX

Uyanıkken gördüğümüz her şey: ölüm

Uyurken gördüğümüz: uyku

LXX

Uyuyanlar da çalışır

dünya işinde

LXXI

İnsan

bir ışık

yakar kendine

geceleyin

gözünün feri gidince

Yaşarken

ölüye dokunur uykuda

Uyanıkken uyuyana

LXXII

Uyanıkların

bir tek

ortak dünyası var

Uyuduğunda

herkes

kendi dünyasına döner

LXXIII

... uyanırlar

ve uyanık bekçileri olurlar

dirilerle ölülerin

LXXIV

Boşuna arıtıyorlar üstlerindeki kanı

yıkanarak kanda

Çamura batmışın

yıkanması gibi çamurda

Gören

deli der böylesine

Bir de

yakarıyorlar şu yontulara

konuşuyormuş gibi evlerle

Bilmeden tanrı nedir

kahraman nedir

LXXV

Dionysos için

geçmeseydi bu alay

söylenmeseydi

ut yerleri için

bu ilahiler

yaptıkları

utanç verici olurdu

Uğruna çılgına döndükleri

bağbozumu şenliklerinde

Dionysos’la birdir oysa Hades

LXXVI

Gece gezginleri

büyücüler

Bacchus rahipleri

şarap fıçısı rahibeleri

gizli ayin tacirleri

LXXVII

Sevinçsiz, süssüz, kokusuz

şeyler söylüyor

kudurmuş ağzıyla Sibylla

Bin yıl öteden geliyor

Tanrı’nın konuştuğu sesi

LXXVIII

Kutsal değil

insanlar arasında yapılan

gizem törenleri

LXXIX

Bilicisi Delphoi’deki Tanrı

ne söyler

ne gizler meramını

Gösterir

LXXX

Adam

çocuktur

Tanrı’nın gözüne

Çocuk nasılsa

adamın

LXXXI

Tanrılar

insanlar

baş üstünde tutarlar

kılıçtan geçenleri

LXXXII

Tanrı:

gün gece

savaş barış

tokluk açlık

Girer türlü biçime

Nasıl anılırsa ateş

tütsülük baharların kokusuyla

LXXXIII

Tanrıya

her şey

güzel

iyi

haklı

İnsana

kimi haklı

kimi haksız

LXXXIV

Bilgelerin bilgesi

maymundur

Tanrı’nın yanında

En güzel maymun

nasıl çirkinse

insanın

LXXXV

Bundan böyle uymaz

şairlerle öykücüleri

meçhul konularda

tanıklığa çağırmak

Çoğu kez

yaptığı gibi atalarımızın

güvenilmez yetkilileri

mahkemeye getirmek

LXXXVI

İnsanlar unutuyorlar

yolun götürdüğü yeri

Ve yabancılar

en sürekli ilişkilerine

Ve garip geliyor onlara

her gün karşılaştıkları şeyler

Eyleyip söylememeli

uyuyanlar gibi

LXXXVII

Çocuk oyunudur insanların görüşleri

LXXXVIII

Yakasına yapışacak adalet

yalan düzenlerin

yalancı tanıkların

LXXXIX

Dinlememeli

Çocukların

ana babayı

dinlediği gibi

XC

Hangi düşünceleri

hangi bilgelikleri?

Peşine düşüp şairlerin

çoğunluğu öğretmen belliyorlar

bilmeden

kötünün çok

iyinin az olduğunu

En iyisi

her şeye yeğ tutuyor

bir şeyi:

ölümsüz ün

ölümlüler arasında

Çoğunluksa

sürü gibi besleniyor

tıka basa

XCI

Çoğunluk

kavramaz

karşılaştığı şeyleri

Ne de anlar

öğretildiği zaman

Ama öyle görünür

XCII

Ne dinlemeyi

bilirler

ne konuşmayı

XCIII

Aptallar

sağır gibidir

dinlerken

Varlığıyla

yokluğu bir

dedikleri

XCIV

Yaşamak isterler doğduklarında

yazgılarıyla karşılaşmak

(ya da, daha çok, huzura kavuşmak ölümde)

ve çocuklar bırakırlar arkalarında

yazgılarıyla karşılaşacak

XCV

En saygınlarının

bilip

savunduğu

hayaller yalnızca

XCVI

Hep zengin kalasınız

ey Ephesoslular

belli olsun diye kötülüğünüz

XCVII

Ephesoslular

iyi ederler

kendilerini assalar

bırakıp kenti

yeniyetmelere

o koskoca adamlar

Attılar çünkü Hermodoros’u

en iyi insanı aralarından

dediler:

en iyiyi istemiyoruz aramızda

varsa böyle biri

gitsin başka yere

başkalarının yanına

XCVIII

Akılla konuşanlar

güvenmeli

her şeyde ortak olana

bir kent

nasıl güvenirse

yasalarına

daha da büyük

bir güvençle

Tüm yasaları

çünkü insanoğlunun

beslenir

bir tek

tanrısal yasayla

İstediğince güçlüdür çünkü o

Her şeye yetip artar

XCIX

Gökbilimle uğraştı Thales

C

Kimi günleri iyi

kimi günleri kötü

sayıyordu Hesiodos

Bilmiyordu çünkü

her gün

bir

aynı

CI

Mnesarkhos oğlu Pythagoras

herkesten çok sorgulayıp durdu

ve bu yazıları seçip ayırdı

Ona göre

kendi bilgeliği

çok şey bilen

bir muzırın sanatıydı

CII

Düzenbazların şahıydı Pythagoras

CIII

Çok bilmek

öğretmez akıllı olmayı

Öğretse

Hesiodos’la Pythagoras’a öğretirdi

bir de Ksenophanes’le Hekataios’a

CIV

Çoğunun öğretmeni Hesiodos

Her şeyi bildiğini sanır herkes

Günü geceyi bilmeyen biri

Oysa birdir ikisi

CV

Priene’de yaşadı

Teutamas oğlu Bias

O ki

herkesten akıllıydı

CVI

Bilgeler bilgesi Homeros gibi

Yunanlılar arasında

Yanıldı insanlar

görünür nesneleri tanımada

Yanıltmıştı çünkü onu

bitlerini kıran çocuklar:

Görüp tuttuğumuzu bırakırız

göremeyip tutamadığımızı götürürüz

derken

CVII

Yanılıyordu Homeros derken:

Şu çekişme ortadan kalksa

tanrılar, insanlar arasında

Uyum olmazdı müzikte

yüksek ile alçak olmasa

Canlılar olmazdı

dişiyle erkek olmasa

CVIII

Yarışmalardan çıkarıp

kırbaçlamalı Homeros’u

Arkhilokhos’u da öyle

CIX

Gökbilimciydi Homeros

CX

Yeğdir bana

görülen

işitilen

algılanan

CXI

Gözler

kulaklar

kötü tanıktır

insanlara

Ruhları

anlamasa

dillerinden

CXII

Gözler

daha şaşmaz tanıklardır

kulaklardan

CXIII

Her şey

dumana

dönüşseydi

Burun delikleri

ayırırdı onları

CXIV

Işık gibi

yanıp söner

insan geceleyin

CXV

Bezginlik verir

aynı efendilere çalışmak

onlarca yönetilmek

CXVI

Değişerek dinlenir

CXVII

Altın arayanlar

çok kazıp

az bulurlar

CXVIII

Eşek

samanı

altına yeğler

CXIX

Mutlu olur

yemek için

acı burçak

bulan öküzler

CXX

Domuz çamurla yıkanır

kümes hayvanı toz toprakla

CXXI

... haz duymak batakta

CXXII

Her hayvan

sopayla sürülür

otlağa

CXXIII

Köpekler

tanımadıklarına

havlarlar

CXXIV

Tezekten çok

cesetlere yaraşır

def edilmek

CXXV

Bir erkek

otuzunda

büyükbaba olabilir

CXXVI

En iyi bir

on bin bana

CXXVII

Kykeon bile ayrışır

karıştırılmazsa

CXXVIII

En iyisi

gizlemek deliliği

Zordur ama gevşeyince

kadehlerden sonra

CXXIX

Güvenilmezlik

kaçar gözden

CXXX

Rastgele varsayma

büyük şeyler üstüne

CXXXI

Karakter

insanın

kaderidir

CXXXII

Kendimi aradım

CXXXIII

Öldüklerinde

ne bekledikleri

ne düşledikleri

şeyler bekler insanları

Herakleitos’un düşüncesi,
yaşamı ve kitabı

Herakleitos’un düşüncesi2

LOGOS Herakleitos’a göre insanlar, şeylerin temelinde yatan tutarlılığı kavramaya çalışmalıdır. Bu tutarlılık her şeyde ortak olan düzenin formülü ya da öğesi niteliğindeki Logos’ta ifadesini bulur. Logos’un teknik anlamları Herakleitos düşüncesinde “ölçü”, “orantı” gibi temel kavramlarda yatar. Ortak bir plan ya da ölçüye uyan düzenin ana ilkesi şöyle açıklanabilir: Görünüşte çoğul ve tümüyle farklı olmalarına karşın, bütün şeyler gerçekte tutarlı bir bileşim içinde bir birlik sağlarlar ve insanlar bu birliğin bir parçasıdır. İnsanların yaşamlarını yeterli bir biçimde gerçekleştirebilmeleri için bu ilkenin kavranması mantıksal açıdan zorunludur. Logos, Herakleitos’a göre, şeylerin temel öğesiydi ve pek çok bakımdan, temel kozmik öğe olan ateşle özdeşleşiyordu. Herakleitos düşüncesinde dünyanın türlü halleri, temel bir buluşa yaslanarak, sistematik bir biçimde açıklanır. Buna göre, bütün türlerde görülen doğal değişiklikler düzenli ve dengelidir. Bunu sağlayan, şeylerdeki ortak öğe olan ateştir. Dış dünyadaki değişiklikler kadar, insan davranışlarını da Logos yönetir. Ruh ateşten yapılmıştır ve bir bölümü, dünya düzeninin bir bölümü gibi, sönüktür. Şeylerin gerçek yapısını, bir başka deyişle Logos’u anlamak, ruhlarımızın aşırı nemlenmemesi ve kişisel aptallıklar yüzünden etkinliğini yitirmemesi için gereklidir.

BİR VE ÇOĞUNLUK Herakleitos’a göre, Çoğunluk olmadan Bir; Bir olmadan Çoğunluk olamaz. Dünya aynı zamanda Bir ve Çoğunluk’tur. Bir’in birliğini oluşturan, Çoğunluk’un “karşıt gerilimi”dir. Bir’in Çoğunluk içinde farklılaşması ve Çoğunluk’un Bir ile bütünleşmesi hem sonsuz, hem de eşzamanlıdır.

ATEŞ Dünya hiç sönmeyen bir ateştir. Bu ateşin bir bölümü her zaman, öteki iki dünyevi kütleyi; denizi ve toprağı oluşturmak üzere söner. Ateş, deniz ve toprak arasındaki değişimler birbirlerini sürekli olarak dengeler. Saf ateşin (aither) yönetsel bir gücü vardır. Ateş maddenin arketipik formudur. Bir bütün olarak dünya düzeni, bir yandan ölçüleri sönerken, öbür yandan yeniden tutuşan bir ateş olarak tanımlanabilir. Bu koşullar her zaman vardı, her zaman var olacaktır. Miletos Okulu anlamında kozmogoni Herakleitos’ta yoktur. Ateş, Thales ya da Anaksimenes’teki su ve hava gibi bir ilk madde değildir. Saf kozmik ateşe Herakleitos, aither diyordu. Bu parlak ateş ışıldayan gökyüzünü dolduruyor ve dünyayı çepeçevre sarıyordu. Aither’e yaygın bir biçimde, ruhların barındığı, tanrısal bir yer olarak bakılıyordu. Anaksimenes’in düşünmüş olduğu gibi soluk değil de, ateşin ya da aither’in ruh olarak algılanmış olması, ateşin maddenin denetleyici gücü olarak seçilmesinde etkili olmuş olabilir. Dünya düzeni (kozmos) genel olarak, toprak kütlelerinden ve denizden oluşur, bunları ateşin ya da aither’in parlak zarı kaplar. Bu ateşi Herakleitos kozmolojik süreçlerin itici kaynağı olarak görüyordu. Buradan yağmur oluşur, yağmur denizi besler ve denizden yükselen nemli buharla (çünkü ateş nemi “tüketir”) yeniden dolar. Ksenophanes’in göstermiş olduğu gibi, deniz toprağa dönüşür ve toprak başka zaman ve mekânlarda suya dönüşür. Üç kütle arasındaki değişimler öylesine eşzamanlıdır ki, her birinin bütünlüğü aynı kalır. Ne kadar toprak denize dönüşürse, o kadar deniz toprağa dönüşür... Deniz ile “yakıcı” (ateş) arasındaki ilişki de böyledir. Logos ya da orantı aynı kalır. Geniş ölçekli bir kozmolojik değişim içinde, bu kez söz konusu olan yine ölçü ve değişimin düzenidir.

AKIŞ-IRMAK Dünyaya “hiç sönmeyen bir ateş” olarak bakarsak, her zaman şeylere nasıl dönüştüğünü, her şeyin de her zaman ona nasıl geri döndüğünü kavrayabiliriz. Buysa, nesnelerin devinimine ve değişimine bakışımızda belirli bir yöntemi gerektirir. Sürekli yanan bir ateş her zaman yakıt tüketir ve dumanını bırakır. Her şey bir yakıt işlevi görerek ateşle birlikte yukarıya doğru tırmanır ve ateşi besledikten sonra aşağıya doğru iner. Tüm gerçeklik hiç durmadan akan bir ırmak gibidir. Hiçbir şey bir an bile durmaz. Görünen şeylerin özü sürekli bir değişim içindedir. Herakleitos, görünürde devinimsiz bile olsa, herhangi bir nesnenin, akışın bir parçasından başka bir şey olmadığını söyler. Ona göre bu nesneyi oluşturan madde, zamanın birbirini izleyen iki anında asla aynı değildir. Herakleitos’ta ırmak imgesi, sürecindeki dengenin ve ölçünün korunmasına bağımlı bir tür birliği betimler. Herakleitos’un ırmağı her bir değişimin mutlak sürekliliğini vurgular: Her şey ırmak gibi sürekli bir akış içindedir.

YUKARI VE AŞAĞI YOL Parlak buhar güneşin çanağında tutuşup dışarı çıktıktan sonra karanlık “yakıcı” olarak tekrar ortaya çıkar ve bir kez daha denize döner. Bir sonraki aşamada su sürekli olarak toprağa dönüşür. Denizin toprak olduğu oranda, toprak da suya dönüşür. Ve deniz, toprak olmadan önceki oranla ölçülür. Yarısı toprak, yarısı “yakıcı”dır. Bunun anlamı; herhangi bir anda, denizin yarısının “yakıcı” olduğu halde aşağı yola yöneldiği, öbür yarısının ise henüz toprakken yukarı yola çıktığıdır.

Denizin yağmur tarafından çoğaltılması ölçüsünde su toprağa dönüşür. Su, buharlaşma yoluyla azaldığı ölçüde de toprak tarafından beslenir. Sonuç olarak, denizden çıkan parlak buharın güneşin çanağında tutuşturulmasıyla “yukarı ve aşağı yol” çevrimi tamamlanmış olur.

ÖLÇÜ Bütün bu sürekli akışa karşın, nasıl oluyor da şeyler görece durağan görünüyor? Bu soruya Herakleitos’un yanıtı şöyleydi: Her bir maddenin formu uzun bir dönem içinde aynı kalmasına karşın, özü sürekli olarak değişmektedir. Bu olguya bağlı olarak “ölçüler”e uyulmaktadır. “Hiç sönmeyen ateş”in belirli ölçüleri her zaman tutuşmaktadır ama öte yandan başka ölçüler yok olmaktadır. Bu ölçüleri güneş asla aşamaz. Her şey ateşle, ateş her şeyle değişilir. Bir başka deyişle, ateş, aldığı kadarını verir.

ÇEKİŞME VE UYUM Maddenin üç halinden –ateş, su, toprak– her biri iki eşit bölümden yapılmıştır. Bunlardan biri yukarı çıkarken, öbürü aşağı inmektedir. Demek ki, her bir şeyin iki yarısı karşıt yönlere çekilmektedir. Şeyleri bir arada tutan işte bu karşıt gerilimdir. Bu “karşıt gerilim”, aynı zamanda evrenin “gizli uyum”unu sağlar; bu uyumun öbür yüzüyse çekişmedir. Prof. Campbell şöyle bir benzetmeye başvuruyor: “Ok, kirişi terk ederken eller karşıt yönlere ve yayın farklı bölümlerine doğru gerilirler; lirin tatlı ezgileri varlığını aynı gerilime borçludur. Evren’in gizi bunun aynısıdır.” Öyleyse, savaş insan topluluğunda olduğu kadar, yeryüzünde de her şeyin kralı, her şeyin babasıdır. Homeros’un çekişmenin yok olmasıyla ilgili dileğiyse, dünyanın ortadan kalkması için edilen bir duadır.

KARŞITLAR Her karşıt çift hem bir birlik hem de çoğulluk oluşturur. Farklı çiftler, aynı zamanda birbirleriyle bağlantı içindedir. Her bir karşıtlık bir tek kesiksiz bütün oluşturur. Çeşitli bütünler birbirleriyle bağlantı içindedir. Böylece şeylerin bütünsel çoğulluğu, bir tek tutarlı, saptanabilir bütünlük yaratır ki, Herakleitos buna “Birlik” der. LXXXII. Parça’da olduğu gibi, her bir karşıt Tanrı ile açıklanabilir. Tanrı kavramıysa, temelde, Logos’ tan başka bir şey değildir. Şeyleri karşıtlar haline dönüştüren, onların temel öğesi olan Logos’tur. Aynı Logos karşıtlar arasındaki değişimin dengeli ve orantısal olmasını sağlar. Şeylerin birliği yüzeyin altında gizlidir. Bu birlik karşıtlar arasında dengeli tepkimeye bağlıdır. Herakleitos’a göre, “Gizli uyum güçlüdür açıktan” ya da “Doğa gizlenmeyi sever.”

Bu görüşleri, bütün olarak dünyanın işleyiş biçimine uygularsak karşımıza bağlantıları ilk bakışta görünmeyen farklı bileşenlerin bir toplamı çıkar. Karşıtların görünmeyen bağlantıları, gerçekçe, çok daha görünür bağlantı tiplerinden güçlüdür. Dünya düzenindeki bütünsel denge; bir yöndeki değişim, sonunda bir başka yöndeki değişime yol açıyorsa; yani karşıtlar arasında sonu gelmeyen bir çekişme varsa mümkündür.

Çekişme ya da savaş, dünyada değişimin baskın olduğunu göstermek için Herakleitos’un kullandığı iğretilemelerdir.

Herakleitos günün gece, gecenin gün olduğunu söylemiyordu. Bunlar aynı sürecin iki yüzüydü. Başka bir deyişle, ateşle suyun “ölçüleri”nin salınımıydı ve biri olmadan öbürü olmazdı. Ateşin kendisi, kendi birliği içinde bile; hem doyum, hem açlık, hem savaş, hem barıştır. Ateşi başka biçimlere sokan, değişerek dinlenmeye yönelten, karşıtların “gizli uyum”unda kendini gizleyen “doyum”dur. Gereksinim ise ateşi, parlak buharı bir yakıt gibi tüketmeye yöneltir. Yukarı yol, aşağı yolsuz hiçbir şeydir.

Eğer soğuk olmasaydı, sıcak da olmayacaktı. Herakleitos’un en ilginç sözlerinden biri de, iyi ile kötünün bir olduğudur. Ne ki, bu sözle, iyinin kötü, kötünün iyi olduğunu kast etmez. Bunlar bir ve aynı şeyin iki ayrılmaz yarısıdır. Bir şey iyi olabildiğince kötü, kötü olabildiğince iyidir. Bununla birlikte, Herakleitos’ta mutlak bir görecelik yoktur. Dünyanın işleyiş süreci bir daire değil, “yukarı ve aşağı yol”dur.

İki yolun birleştiği üst dorukta bölünmenin ve göreceliğin bulunmadığı saf ateş yer alır. Herakleitos insana bazı şeylerin iyi, bazı şeylerin kötü geldiğini, ama Tanrı’ya her şeyin iyi geldiğini söyler. “Tanrı” ile burada, kuşkusuz, ateş, “tek bilge” kast edilmektedir.

BİLGE Herakleitos’a göre bilgelik, dünya düzeninin işleyiş biçimini anlamaktır. Bir başka deyişle; şeylerdeki düzenin ortak öğesini ya da benzeşen yapısını kavramaktır. Mutlak kavrayış ise ancak Tanrı tarafından başarılabilir. Tanrı tümüyle bilge olan tek şeydir. Ateş ve Logos bu tümüyle bilge şeyin değişik görüntüleridir. Herakleitos “bilge” ya da “bilgelik”ten iki anlamda söz eder. “Her şeyden ayrı” olarak nitelediği bilgelik, çoğunluğun birliğinin algılanmasıdır. Ayrıca bu terimi bu birliğin kendisine uygulayan Herakleitos, “her şeyin gidişini yöneten düşünce” den söz eder. Bu, iki parçaya, yukarı ve aşağı yola bölünmeyen saf ateşin kendisi, yani bilgeliktir. İnsanlar da ateşe sahip olduğu ölçüde bilge olurlar.

Ruh ateşten oluşur. Nemden gelir, tekrar ona döner; Nem tarafından tümüyle soğurulması, onun ölümüdür. Ruh-ateş, dünya-ateşle bağlantılıdır. Herakleitos’un akılcı-fizyolojik kuramına göre, ruhun yapısı yalnızca gövdenin değil, bütünsel olarak dünyanın yapısıyla da bağlantı içindedir. Etkin bir ruh, kuru, ateşli bir ruhtur. Nemli, örneğin aşırı içkili bir ruh kapasite olarak düşer, çocuksulaşır. Gerektiğinde gövdenin bütün bölümlerine ulaşan ruhun ulaşılmaz sınırları vardır. Erdemli ruhlar gövdenin ölümüyle suya dönüşmezler, sonunda kozmik ateşle birleşmek üzere yaşarlar. “Büyük ölümlere büyük paylar düşer,” demekle Herakleitos ruhu kastetmektedir; çünkü ölümden sonra gövdelere, “tezekten daha çok yaraşır def edilmek.” Savaşta ölenler, nasıl hastalıktan ölenlerden temiz olabilir? Buna yanıt ikincilerin etkisiz ve nemli olması, sahiplerinin yarı-bilinçli yarı-uyur durumda bulunmasıdır; savaşta öldürülenler ise, tersine, erdemli ve cesurca bir eylemde, ruhları ateşle dolu ölmüşlerdir.

İNSAN Herakleitos dünyayı insanla açıklamaya çalışıyordu, insanı dünyayla değil. İnsan üç şeyden oluşur; ateş, su, toprak... Nasıl makrokozmik ateş bir tek bilgeyle özdeşleştiriliyorsa, mikrokozmik ateş de tek başına bilinçtir. Ateş gövdeyi terk ettiğinde, geriye kalan toprak ve su değersizdir. İnsana hayat veren ateş “yukarı” ve “aşağı”ya bağımlıdır; tıpkı dünya ateşi gibi. İnsan dünyadaki her şey gibi sürekli bir akışın içindedir. Birbirlerini izleyen iki an içinde hem biziz, hem değiliz.

İçimizdeki ateş sürekli olarak suya dönüşür, su ise toprağa. Ne ki, karşıt süreç eşzamanlı ilerlerken değişmez kalıyor görünürüz.

UYKU-UYANIKLIK İnsan ateşle suyun ölçülerinin belirli salınımlarına bağımlıdır. Bu durum, uyku, uyanıklık, yaşam ve ölüm başkalaşmalarını yaratır. Herakleitos’a göre gövdedeki nemli, karanlık soluk verişlerin sonucunda uyku ortaya çıkıyor ve ateş düşüyordu. Uykudayken her şeyde ortak olan dünya ateşiyle bağlantımızı yitiririz ve kendi dünyamıza çekiliriz. Ateşle suyun düzenli bir dengede olduğu bir ruhta denge hali sabahleyin parlak solukların eşit ilerlemeleriyle yeniden kazanılır. LXXI. Parça’da geceleyin yakılan ışık insanın düşte gördüğü şey olmalıdır. O zaman gerçek karanlık aydınlanır gibi olur. Ayrıca, Herakleitos uyuyanların dünya işinde çalıştıklarını söyler. Söz konusu ışık her şeyde ortak olan Logos’un gerçek aydınlatmasının yerine geçen, bireysel, özel bir aydınlanmadır. Uykudayken insan ölüyle “temas” halindedir, ruh ateşi düşüktür, neredeyse sönmek üzeredir, pek çok yönden bir ölüyü andırır. Öyleyse, uyku, uyanık yaşamla ölüm arasında orta bir durumdur.

YAŞAM-ÖLÜM Hiçbir ruhta ateş ve su uzun süre dengede kalamaz. Biri öbürüne baskın çıkar. Her iki durumda da sonuç ölümdür. Ruhlar için ölümün su demek olduğunu biliyoruz. Ama bu, zevk arayan ruhların başına gelen bir şeydir. Çünkü zevk ruhun nemlenmesidir, tıpkı sarhoş olan adamın nereye gittiğini bilmemesi gibi. Kadehlerden sonra gevşeyince deliliği gizlemek zordur. Bu yüzden, “ölçüsüzlüğü söndürmek gerekir yangınlardan çok.” Çünkü, “çetindir yüreğin arzusuyla savaşmak, istediğini ruhun pahasına satın alır.”

Tıpkı yaz ile kışın bir olması ve birinin öbürünü “karşıt gerilim” ile yeniden üretmesi gibi, yaşam ile ölüm birbirlerini üretirler. Yaşam ve ölüm, genç ve yaşlı birdir. Aşırı nemden ölen ruh toprağın dibine gider, ama su topraktan gelir ve sudan bir kez daha ruh buharlaşır. Tanrılar ve insanlar birdir. Birbirlerinin yaşamlarını ölürler, ölümlerini yaşarlar. Her şey gerçekte bir başka şeyin ölümüdür. Gerçek yorgunluk aynı durumun sürekliliğidir, gerçek dinlenme ise değişmedir. Herakleitos yaşamın ve ölümün dengesini koruyan çevrimin süresini otuz yıl olarak tahmin eder. Bu, bir erkeğin büyükbaba olabileceği en kısa süredir.

TEOLOJİ Herakleitos’a göre, geleneksel dinin uygulamaları aptalca ve mantığa aykırıdır, zaman zaman gerçeği gösterseler bile. Herakleitos, Olympos dininin insanbiçimciliği ve putataparlığıyla alay ederken Ksenophanes’i izler. Bununla birlikte, tanrısallık ülküsünü tümüyle yadsımaz ve gizem törenlerinin doğru dürüst kutlandıkları zaman, değersiz olmadığını söyler. Bu tür törenlerin olumlu rolü olabilir, çünkü dolaylı olarak, insanların Logos’u kavramasını sağlarlar. Herakleitos, Ksenophanes’le uyuşarak Tanrı’nın bir olduğunu söyler. Ama popüler dine karşı yürüttüğü polemik, mitolojik sonuçlarından çok, ayinleri ve törenlerine karşıdır. Evlere tapınmanın saçmalığı üzerine yorum yapar. Teoloji ve dinle ilgili birkaç Parça, döneminin dinsel canlanmasına pek de sempatiyle bakmadığını göstermektedir.

ETİK Herakleitos’un etik öğütleri daha çok özdeyiş biçimindedir ve genellikle çağdaşlarıyla benzerlikler taşır. Ölçülülüğün önemini vurgular; ölçülülük ise bireyin kapasitesinin doğru değerlendirilmesine bağlıdır. Herakleitos’un öğütsel özdeyişleri fiziksel kuramlarındaki temel ilkelerden dolayı derin bir anlam kazanır. Ayrıca şeylerin özünün anlaşılması yoluyla, bir insanın tam anlamıyla etkin ve bilge olabileceğine olan inancı da bunu doğrular. Herakleitos felsefesinin temel ahlakı, etik ile fiziğin ilk kez biçimsel olarak iç içe örülmüş olmasıdır. “Karakter insanın kaderidir,” sözü, Homeros’ta sık rastlanan, insanın yaptıklarından ötürü sorumlu tutulamayacağı görüşünün yadsınmasıdır. Daimon, burada, insanın kişisel yazgısı anlamına gelir. Bu yazgı, insanın bir ölçüde denetleyebildiği kendi karakteri tarafından belirlenir. Herakleitos’a göre insani yasalar, tanrısal-evrensel yasalar tarafından beslenir. Bu yasalar dünya düzeninin temel öğesi olan Logos ile bağdaşır. Burada, “besleme” temel anlamda metaforiktir; insan yasalarıyla Logos arasındaki ilişki dolaylıdır ve bunun maddi bir zemini yoktur. Çünkü iyi yasalar, tıpkı Herakleitos’un kendisi gibi, insanların dünyayla doğru ilişkisini anlayan, ateşli ruhlara sahip bilge insanların yarattığı bir şeydir.

Herakleitos’un ahlaksal öğretisi kimi zaman Etik’in “sağduyu” kavramının önceden sezinlenmesi olarak değerlendirilmiştir. Ama “ortak”, Herakleitos’un vurguladığı gibi “sağduyu”dan çok farklı bir kavramdır. Kaldı ki Herakleitos “sağduyu”dan olabildiğince nefret etmişti. En çok itirazda bulunduğu “çoğunluk”un her biri kendi dünyasında ve kendilerine özgü bilgeliği varmış gibi yaşar. Kamuoyu bu bakımdan, “ortak”ın tam tersidir. Herakleitos’un etiği onun insanbilimsel ve kozmolojik görüşlerinin bir sonucu olarak görülmelidir. Bu görüşün birinci koşulu, ruhların kuru tutularak ateş demek olan bilgelik içinde kaynaşmasıdır. Gerçekten “ortak” olan budur ve en büyük yanlışlık, uyuyan insanlar gibi davranmak; yani ruhlarımızın nemlenmesine izin vermek, kendimizi dünya ateşinden uzaklaştırmaktır. Bilge bir insan, karşılığı kötü olmadan iyiyi sağlamaya çalışmamalıdır; çaba olmadan, huzuru aramamalı, hoşnutsuzluk olmadan mutluluğu yaşamayı beklememelidir. Kötüyü iyiyle birlikte tanımak zorunda kalmaktan yakınmamalı, şeylere tutarlı bir biçimde, bütünsel olarak bakmalıdır. Herakleitos “ortak” olanı kentin yasalarıyla karşılaştırarak Stoacı dünya-devletinin yolunu açar. Bu yasalar tanrısal yasanın yetkin olmayan cisimlenişidir. Yine de tanrısal yasayı ortadan kaldırmamalıdır çünkü bütün insani etkinliklerde bir görecelik vardır. İnsan Tanrı’nın yanında çocuktur. Böyleyken, surlar için olduğu kadar yasalar için de savaşmalıdır. Ve kuru bir ruha sahip bir yurttaşı barındıran bu kentte, en iyi bir, on bindir; çünkü onda “ortak” olan cisimlenmiştir.

Herakleitos’un yaşamı (MÖ 540-480)

Yaşamını Ephesos’ta geçirmesi, eski bir aristokrat aileden gelmesi ve kentteşleriyle arasının iyi olmaması dışında Herakleitos’un yaşamına dair bilinenler tümüyle söylentiye dayanmaktadır. Şöyle yazıyor Diogenes Laertios: “Ephesoslu, Bloson (ya da, kimilerine göre Herakon) oğlu Herakleitos. Bu adam 69. Olimpiyat’ta kırk yaşındaydı. Son derece mağrur, tepeden bakan biri olarak yetişmişti. ‘Çok bilmek öğretmez akıllı olmayı. Öğretse Hesiodos’la Pythagoras’a öğretirdi, bir de Ksenophanes’le Hekataios’a,’ dediği kitabından da anlaşılacağı gibi... Sonunda, bir insan kaçkını olarak dünyadan elini ayağını çekti, dağlarda ot ve bitki yiyerek yaşadı. Ama bütün gövdesini ödem kaplayınca kente indi ve hekimlere, bir şaşırtmacayla, yağmurlu bir havayı kurağa çevirip çeviremeyeceklerini sordu. Hekimler bir şey anlamayınca, kendini bir gübreliğe gömdü. Gövdesindeki suyun gübrenin sıcaklığıyla buharlaşacağını umuyordu. Ama bu bir sonuç vermedi ve altmış yaşında öldü.”

Diogenes Laertios biyografik bir öykü diyebileceğimiz yazısında, Herakleitos’un Ephesoslular için yasalar yapmaktansa Artemis Tapınağı’nda çocuklarla oyun oynamayı yeğlediğini anlatır. Herakleitos üzerine söylentilerin çoğu kendi sözleriyle açıklanabilir. Örneğin, aşırı insan kaçkınlığı onun insanların çoğunluğunu eleştirmesiyle (XCI. Parça); ölümcül ödemlerle kaplanması LXI. Parça’yla; aynı biçimde, eleştirdiği hekimlerin onu kurtarmak için bir şey yapmamaları, kendisini gübreye gömmesi XVII. ve CXXIV. Parça’larla ilintilendirilebilir.

MÖ III. yüzyılda yaşamış olan Phleiuslu Timon’un Herakleitos’a “muammacı” dediği bilinir. Herakleitos’un üslubuyla ilgili bu eleştiri daha sonra Latince obscurus (karanlık) sıfatının yakıştırılmasıyla son biçimine ulaştı (Cicero). Romalılar döneminde Herakleitos için yaygın betimlemelerden biri de “ağlayan filozof”tu.

Herakleitos’un kitabı

Diogenes Laertios’a göre, “Onun olduğu söylenen kitabın adı Doğa Üzerine’dir. Üç bölüme ayrılmıştır: Evren, Siyaset, Teoloji. Kimilerinin söylediğine göre kitabı Artemis Tapınağı’na adamış ve oraya koymuştur. Halk tarafından kolayca küçümsenmemesi ve yalnızca yüksek toplumsal konumda bulunanların anlaması için kitabı bilerek kapalı bir üslupla yazmıştır... Kitap o kadar büyük bir üne kavuşmuştur ki, Herakleitosçular denen tilmizler türemiştir.”

“Doğa Üzerine” başlığı Aristoteles ve peripatetik filozofların “doğal filozof” olarak adlandırdıkları düşünürlerin yapıtlarına yakıştırılırdı. Bölüm başlıklarının özgün olmadığı ve Stoacı editörler tarafından düzenlendiği sanılmaktadır. Elimizdeki parçaların, bir konudan öbürüne atlayan bir kitabın parçalarından çok, sözel özdeyişler olduğu açıktır. Delphoi tanrısı ve Sibylla ile ilgili Parçalar, Herakleitos’un bilici üslubunu bilinçli olarak kullandığını göstermektedir. Buna neden olarak, Herakleitos’un yaşadığı dönemdeki dinsel canlanmadan dolayı bu üslubun gözde olması gösterilebilir.

2. Bu yazı, John Burnett, G.S. Kirk-J.E. Raven okumalarının bir özetidir.

NOTLAR

13. sayfadaki dizeler Cevat Çapan’ın Türkçeleştirdiği, “Küçük Yeşil Deniz” adlı şiirden alındı.

Parça
I. | J. Burnett 2. sıraya aldığı bu Parça’ya ilişkin dipnotunda Logos’u Herakleitos’un kendi söyleminden başka bir şey olarak görmüyor ve filozofu peygamberliğe daha yakın buluyor. Logos yerine, Söz (ya da Kelam) demeyi yeğliyor.
IV. | “Dünya düzeni”ni kozmos karşılığında kullanıyorum.
XXII. | “Bütün bunlar”dan büyük olasılıkla adaletsizlikler kastediliyor.
XXXVII. | “Yakıcı”, prestner sözcüğünün bire bir karşılığı. Bu tartışmalı sözcüğün karşılığı olarak Burnett, “ateşli bir hortumun eşlik ettiği kasırga”; Kirk-Raven, “yakıcı” (yıldırım ya da yangın); Charles Kahn ise, “yıldırımlı fırtına” diyor.
LXXVII. | Sibylla: Apollon’un efendisi olduğu, vecit halinde kehanette bulunan efsanevi kadın.
LXXXVII. | Tanrı’nın gözünde.
CV. | O Bias ki, “Çoğu insan kötüdür,” demişti.
CXXVII. | Kykeon: Sıcak şarapta eritilen keçi peyniri.

KAYNAKÇA

Burnett, John, Early Greek Philosophy, London, 1982.

Kahn, Charles H., The Art and Thought of Heraclitus, Cambridge, 1979.

Kirk, G.S.-Raven, J.E., The Presocratic Philosophers, Cambridge, 1892.