YAŞAR KEMAL

SARI DEFTERDEKİLER

Folklor Derlemeleri

HAZIRLAYAN:

ALPAY KABACALI

İSTANBUL

Yapı Kredi Yayınları - 847

Şiir - 81

Sarı Defterdekiler-Folklor Derlemeleri / Yaşar Kemal

Hazırlayan: Alpay Kabacalı

Kitap editörü: M. Sabri Koz

Kapak tasarımı: Nahide Dikel

Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Ticaret ve Sanayi A.Ş.

Yapı Kredi Kültür Merkezi

İstiklal Caddesi No. 161 Beyoğlu 34433 İstanbul

Telefon: (0 212) 252 47 00 (pbx) Faks: (0 212) 293 07 23

http://www.yapikrediyayinlari.com

e-posta: ykkultur@ykykultur.com.tr

İnternet satış adresi: http://yky.estore.com.tr

http://alisveris.yapikredi.com.tr

http://www.yapikredi.com.tr

SARI DEFTERDEKİLER

Folklor Derlemeleri

Yaşar Kemal 1923’te Adana’nın Osmaniye ilçesine bağlı Hemite (şimdi Gökçedam) köyünde doğdu. Adana Ortaokulu’nun son sınıfından ayrıldı. Pirinç tarlalarında su bekçiliğinden öğretmen vekilliğine, kunduracı çıraklığından kütüphane memurluğuna dek pek çok işte çalıştı. Bu arada şiir yazmakta ve folklor derlemeleri yapmaktaydı. Ağıt derlemelerinin bir bölümü 1943’te Ağıtlar I (Adana Halkevi Yayınları) adıyla yayımlandı. İlk öykülerini ve sonradan kaybolan “Demir Çarık” ile “Hüyükteki Nar Ağacı” romanlarını 1940’ların ikinci yarısında yazdı.

1951’de İstanbul’a gelip çalışmaya başladığı Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan ropörtajları geniş ilgi uyandırdı. 1963’e dek çalıştığı bu gazeteden ayrıldıktan sonra gazeteciliği bıraktı. Türkiye İşçi Partisi’nde etkin görevler üstlendi (1963-69); Türkiye Yazarlar Sendikası’na (1974-75) ve PEN Yazarlar Derneği’ne (1990-91) kurucu başkan seçildi. Yapıtlarıyla, Türkiye’de “Varlık Roman” (1956), “Madaralı Roman” (1974), “Sedat Simavi Vakfı Edebiyat” (1985), “Orhan Kemal Roman” (1986) ödülleri ve “Kültür Bakanlığı Büyük Ödülü” olmak üzere pek çok ödüle değer görüldü. “Del Duca” (Fransa, 1982), Centre Mediterranéen de Littérature’ün “Akdeniz Edebiyat” (Fransa, 1996) ve “Nonino” (İtalya, 1997) ödülleriyse aldığı -toplamı onu bulan- uluslararası ödüller arasında yer alır.

Halk anlatılarına, halk şiirine büyük değer veren Yaşar Kemal’in, derlemelerinin çoğu kaybolsa da Ağıtlar, Üç Anadolu Efsanesi (Köroğlu, Karacaoğlan, Alageyik), Gökyüzü Mavi Kaldı (S. Eyuboğlu ile) gibi çalışmaları doğrudan doğruya bu konularla ilgilidir. Eserlerindeki destan ve halk anlatısı tadı gençlik yıllarındaki derleme çalışmalarının izlerini taşır.

Alpay Kabacalı 1 Eylül 1942 tarihinde Antalya’da doğdu. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde okudu, bağımsız yazar olarak çalışıyor. 1976-1989 arasında Türkiye Yazarlar Sendikası’nın yönetim kurulunda görev yapan Alpay Kabacalı, 1997 -2001 arasında PEN Yazarlar Derneği’nin başkanlığında bulundu. 1999’dan bu yana Bilim ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek Birliği’nin (BESAM) başkanı.

Alpay Kabacalı’nın 1987’de Türkiye Gazeteciler Cemiyeti’nin Basın Üzerine Araştırma Ödülü’nü kazanan Türk Yayın Tarihi (ikinci basımı Türk Kitap Tarihi adıyla, 1989), Türkiye’de Basın Sansürü (1990), Türk Basınında Demokrasi (1994), Kültürümüzden İnsan Adaları (röportajlar, konuşmalar 1995, 2007), Türkiye’de Matbaa Basın ve Yayın (2000) gibi basın ve yayın tarihi incelemeleri yanında genel tarihle ilgili eserleri (Arap Çöllerinde Türkler, 1990; Türkiye’de Gençlik Hareketleri, 1992; Türkiye’de Siyasal Cinayetler, 1993; Geçmişten Günümüze İstanbul, 2003; Bilinmeyen Yönleriyle Cumhuriyet Tarihi, 2004; Nesnel Tarihin Prizmasından Abdülhamid, 2005; Osmanlı Devleti’ni Avrasya İmparatorluğu’na Dönüştüren Hükümdar Fatih Sultan Mehmed, 2006) ve şairlerimiz, yazarlarımız üzerine monografik kitapları yayımlandı.

Yaşar Kemal’in YKY’deki kitapları:

Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana – Bir Ada Hikayesi 1

Karıncanın Su İçtiği – Bir Ada Hikayesi 2

Tanyeri Horozları – Bir Ada Hikayesi 3

İnce Memed 1-4

Ortadirek – Dağın Öte Yüzü 1

Yer Demir Gök Bakır – Dağın Öte Yüzü 2

Ölmez Otu – Dağın Öte Yüzü 3

Demirciler Çarşısı Cinayeti – Akçasazın Ağaları 1

Yusufçuk Yusuf – Akçasazın Ağaları 2

Yağmurcuk Kuşu – Kimsecik 1

Kale Kapısı – Kimsecik 2

Kanın Sesi – Kimsecik 3

Teneke

Binboğalar Efsanesi

Ağrıdağı Efsanesi

Hüyükteki Nar Ağacı

Yılanı Öldürseler

Deniz Küstü

Al Gözüm Seyreyle Salih

Kuşlar da Gitti

Filler Sultanı ile Kırmızı Sakallı Topal Karınca

Sarı Sıcak

Üç Anadolu Efsanesi

Çakırcalı Efe

Nuhun Gemisi – Bu Diyar Baştanbaşa 1

Yanan Ormanlarda Elli Gün – Bu Diyar Baştanbaşa 2

Peri Bacaları – Bu Diyar Baştanbaşa 3

Bir Bulut Kaynıyor – Bu Diyar Baştanbaşa 4

Allahın Askerleri

Baldaki Tu

Ağacın Çürüğü

Ustadır Arı

Zulmün Artsın

Ağıtlar

Gökyüzü Mavi Kaldı (S. Eyuboğlu ile)

Yaşar Kemal Kendini Anlatıyor – Alain Bosquet ile Görüşmeler

Sarı Defterdekiler

Alpay Kabacalı’nın YKY’deki kitapları:

Kültürümüzden İnsan Adaları

Sarı Defterdekiler

SARI DEFTERDEKİLER

Gençliğimin sekiz dokuz yılı folklor derlemeleriyle geçti. Elbette bu yıllarda şiir, hikâye de yazıyordum. Derleme kolay bir iş değildi. Daktilom yoktu o zamanlar, onun için el yazılarımı temize çekemiyordum. Salt sarı defterleri bir sandıkta üstüste yığıyordum. Her seferinde de bu defterler polis kazasına uğruyordu. Yalvar yakar, kimse gözünün yaşına bakmıyordu. Etmeyin eylemeyin bunlar ulusal kültürün birer parçası, çok emek verdim, dağ taş dolaşarak bunları toplamak için canım çıktı. Kimler anlar kim dinler...

Yıllar sonra, anamın öldüğünde kasabaya gittim, sandığında sarı defterlerin olduğunu söylediler. Baktım, bir kısım derlemelerimdi bu sarı defterdekiler. Nasılsa candarmanın hışmından kurtulmuş, bir sandık köşesinde kalmışlardı. Aldım İstanbul’a getirdim. Temize çekmeye hiçbir zaman vaktim olmadı. Bir yanda romancılık, bir yanda başka işler bana bu olanağı vermedi. Benden başka da gençlik el yazılarımı kimse okuyamazdı. Aklıma geldi, Alpay tekerlemeleri, ağıtları okumuştu. Alpay’la bir iki deneme yaptık, Alpay benim el yazımı benden iyi çözüyordu. Bundan sonra sarı defterleri tümüyle Alpay arkadaşıma armağan eyledim. “Bu defterler her yönüyle senin,” dedim. “İster sende olduğu gibi kalsın, ister çöz kitap yap, ne yaparsan yap.” Aradan çok geçmedi, Alpay sarı defterdekileri daktiloya çekmiş bana getirdi. Üstünde biraz çalıştık. Benim için bir mutluluk oldu. Hiç olmazsa bunlar kurtulmuştu, zalim yağının elinden. Alpay sağolsun.

Yaşar Kemal

BU KİTABIN ÖYKÜSÜ

Kemal Sadık Göğceli’nin halk yaratılarına ilgisi ne zaman başladı, bunun kesin tarihini belirlemek kolay değil...

Nerede başladı, sorusunun yanıtını biliyoruz: Çukurova’nın karnına doğru yürümüş kayalıklı bir dağın koyağındaki Hemite köyünde. Hemite o zamanlar şimdiki gibi Osmaniye’ye değil, Kadirli’ye bağlı bir köy...

Doğduğu evde Kürtçe, köyde Türkçe konuşuluyordu.

Kemal Sadık, altı yedi yaşlarındayken, yöredeki halk şairleri gibi şiirler söylemeye başlamıştı. Daha okuma yazma öğrenmemişti. Köyünde okul yoktu.

Anası, onun halk şairi olmasını hiç istemiyordu. Oysa, “Bu ev, Abdale Zeyniki’nin diz çöküp destan söylediği evdir,” diye övünülüyordu evde... Aile daha Çukurova’ya göçmeden, büyük Kürt halk şairi, destancısı evlerine konuk olup destan söylemişti. Eve gelen kimi konuklar ve Kürt destancılar hep Abdale Zeyniki’den söz ediyorlardı.

Küçük Kemal, demek ki, hiç ayırdına varmadan, evin içindeki Abdale Zeyniki efsanesinden ve çevredeki halk şairlerinden etkilenmişti. Söyledikçe söylüyordu...

Adı Âşık Kemal’e çıktı, Çukurova’da yayılmaya başladı...

Bir gün Hemite’ye Torosların âmâ şairi Âşık Ali geldi. Sabaha kadar çakıştılar. Yani, bir Âşık Ali söyledi, bir Âşık Kemal... Âşık Ali, bu çocuğu pek sevdi. “Sen bu yaşta bu kadarsan, sonunda Karacaoğlan gibi olacaksın,” dedi...

Anası neden karşı çıkıyordu onun şiir, türkü söylemesine?

Birkaç yıl önce, Kemal’i dört buçuk yaşındayken, dağlar gibi kocası öldürülmüştü. Zala’nın oğlu gibi babayiğit bir koruyucusu varken... Onu, Van’dan gelirken ölümden kurtardığı, besleyip büyüttüğü, oğulluğu Yusuf, camide namaz kılarken bıçaklamıştı. Zala’nın oğlunun elinden ne gelir? Nigâr Hatun, belki de, biricik evladı Kemal halk şairi olursa başını alır gider, yuvadan uçar diye düşünüyordu...

Zala’nın oğlu, sonrada eşkiya oldu. Bazı geceler, yanında beş eşkiya ile Kemallerin evine gelir, ona armağanlar getirirdi. Yumuşak, tatlı, güler yüzlü bir adamdı...

İşte bu Zala’nın oğlunu bir gün Toroslarda candarmalar çevirdiler ve beş kişisiyle birlikte öldürdüler. Kemal, bu acı haberi alır almaz uzun bir ağıt yaktı. Anasına da söyledi. Anası, ilk olarak bu türküsünü sevdi, ilk olarak şiir söylemesine ses çıkarmadı. Onu yenmişti...

Bir süre önce köye bir çerçi gelmişti. Köylü kadınlara istediklerini borca veriyor, bir deftere yazıyordu. Sekiz yaşlarındaki Kemal, çerçiye bu yaptığının ne olduğunu sormuştu. Çerçi, “Yazıyorum,” demişti, “sonra yazdığımı okuyorum, böylece kimin ne kadar borcu olduğunu unutmuyorum.” Hemite’de hiç okur yazar yoktu. Köyün imamı Fettah Hoca bile yazı yazamıyordu.

Kemal, anasının Zala’nın oğlu üstüne türküsünü sevmesiyle öyle bir coşkuya kapıldı ki... Bu coşku, belleğindeki ağıdı sildi... Ertesi sabah uyanınca ağıdı tümüyle unuttuğunu anladı. Demek, unutmamak için yazmak gerekiyordu.

Artık dokuz yaşlarındaydı. Arkadaşı Mehmet, Hemite’ye bir saat uzaklıktaki Burhanlı köyünün ilkokuluna başlamıştı. O da kararını verdi. Okula yazılacak, üç ayda okur yazar olacak, bir daha da söylediklerini unutmayacaktı...

Okul serüvenini anlatırsak, bu girişi uzatırız. Özetleyelim.

Üç ay sonra, artık gazete bile okuyor, dağlara taşlara, bulduğu kâğıtlara, duvarlara yazılar yazıyordu...

İlkokulun son sınıfındayken, yukarı Toroslardan ünlü destancı Âşık Rahmi geldi. Bir gece Kemal’i onun karşısına çıkardılar. Öğretmeni şair, folklorcu Abdullah Zeki Çukurova da oradaydı. Âşık Rahmi’yle sabaha kadar çakıştılar. Sabahleyin Âşık Rahmi, ona küçük bir saz armağan etti. Öğretmeni çok övündü, neredeyse kutsadı öğrencisini... Âşık Rahmi dedi ki: “İlkokulu bitirip de diplomanı alınca benim köyüme gel. Seninle birlikte bütün Anadolu’yu köy köy, kasaba kasaba dolaşır, destanlar, türküler söyleriz. Sen de yetişirsin.” Kemal’in Karacaoğlan gibi bir âşık olacağından hiç kuşkusu yoktu...

İlkokulu bitirip de diplomasını alınca, tam bir ay ikircik içinde kaldı Kemal. Ya Adana’ya ortaokula gidecek, ya da Âşık Rahmi’ye doğru dağların yolunu tutacaktı... Uykusuz geceler geçirdi. Ve ortaokula gitmeyi yeğledi...

Bundan sonrası, ortaokul öğrenciliği ve ortaokulu bırakıp geçim sağlamak için türlü işlere girip çıkması, uzun bir maceradır.

Ortaokulu bıraktığı 1939 yılından İstanbul’a gittiği 1951’e kadar onca işi arasında hiç bıkıp usanmadan, yılmadan, halk anlatılarını derleme çabası içinde oldu.

Çukurova’da sürekli dolaştığı, bir de köylülerle ilişki kurmayı iyi bildiği için, sözlü halk edebiyatı hazinelerinin yığın yığın durduğu o kapalı kutuyu açması kolay oluyordu. Bir köye gittiğinde, Köroğlu anlatmakla işe girişiyordu. Köylü, “Âşık Kemal gelmiş,” diye başında toplanıyordu. Anlatıp bitirince, “Şimdi de siz anlatın bakalım,” diyordu. Ne anlatılırsa defterine geçiriyordu... O yılların defterleri de evlere şenlikti. Kötü kâğıtlı, zevksiz kapaklı... Sarı defterler, bloknotlar, çizgili okul defterleri, cep defterleri...

En çok ağıtlara önem veriyordu. Kadınlar da nazlanmadan, bildikleri ağıtları birbiri ardınca Âşık Kemal’e söylüyorlardı...

Sonradan “dünya edebiyatının devi” olarak nitelenecek ve Yaşar Kemal adıyla tanınacak olan Kemal Sadık Göğceli’nin halk yaratılarıyla ilişkisini, derleme çabalarını kendi anlatımlarına dayanarak aktardım. Şimdi bir tanık geliyor karşımıza. Saygın bir tanık. Abidin Dino. O dönemde, kardeşi Arif Dino’yla birlikte Adana sürgününde... Kemal Sadık, Dino’lara saygı ve sevgiyle bağlanmış. Derlemelerini götürüp önlerine seriyor...

Abidin Dino yazıyor (Milliyet Sanat Dergisi, 5 Şubat 1979):

“Gözümüzün önüne, bir deri bir kemik, köylü delikanlının biri çıkacak. Adı Kemal Sadık Göğceli. Hemite köyünden gelmedir. Dağ bayır dinlemez, köyünden, dağ köylerinden, obalardan, ovalardan, kasabalardan ikide bir de kopup gelir Adana’ya, çöker önümüze, ağıtlar, türküler, destanlar serer buruşuk sarı kâğıtlar üstüne yazılmış. (...)

Her getirdiği söz yumağı akıllara durgunluktu. Dehşetli acı, dehşetli güzel. Delikanlı, köylü usulü büzülüp çöküyor, ya da bir duvara sırt veriyor ve izliyordu şaşkınlığımızı, hınzır ve sevinçli. Halkın yarattığı büyülü sözler bizi duygulandırdıkça, sardıkça, coşturdukça delikanlının sipsivri yüzünde, burgu burgu cin gibi bakışında koskocaman bir sevinç beliriyor, bir kahkaha atıyordu. Ağıtları toplamak, ölümle kavgaya tutuşmak gibi bir şeydi. Yitebilecek olanla, yitenle, ölümle, yok olmakla bir yarışma.

Kurtarmak gerekti Çukurova ve Toros doğasının, insanının söz serüvenini.

Söz sözden ötedir elbet, önemli olan sözlerin yaşantı gücü, kavga gücü, düş gücü. Göğceli de sezinliyordu bunu besbelli ve bu yüzden kilometrelerce yürüyüp, dağ bayır koşup ne kurtarırsa kârdır kuralınca, önce ağıtları, sonra da türküleri, koşmaları, destanları, Çukurova’nın tüm uyaklı uyaksız söz çeşitlerini, tekerlemelerini, küfürlerini “avlıyordu”. Folklor derlemesi filan değildi bu iş, hayat memat işiydi, özbeöz malını kurtarıyordu Çukurova’nın, sorumluydu kuşa kurda karşı, şaka değil. Biliyordu ki gün gelir, sigaya çekerler adamı, “lan hırpo, nerdeydin, neden yazmadın bizi?” Böylece söz avlıyordu Toros eteklerinde, Gâvurdağı’nda, ormanlarda, bataklıklarda, pirinç tarlalarında, nadaslarda, felhanlarda. Bunu yapabilmek için Göğceli yürüyordu tabana kuvvet, boyuna yürüyordu, topladığı dizelerle yürümek arasında doğrudan bir ilişki vardı. Bir sözcük on adım, bin adım karşılığı, bir tümce kilometreler karşılığı olabilirdi yerine göre. (...)

... “Ona ‘Türküler Müfettişi’ adını takmıştım.”

İşte o yıllarda Halkevleri Genel Başkanı Ferit Celal Güven’le de tanıştı o bir deri bir kemik delikanlı... Ferit Celal, ağıt derlemelerinin 1943’te Ağıtlar I adıyla Adana Halkevi yayınları arasında çıkmasını sağladı. Ağıtların özgün ve önemli bir halk edebiyatı türü olduğu, ilk kez, yirmi yaşındaki Kemal Sadık Göğceli’nin bu kitabıyla ortaya konuluyor, folklor araştırmacılarının dikkati çekiliyordu.

Sonra polis, candarma baskıları başladı... Göğceli sık sık karakollara çağrılıyordu. Abidin Dino şöyle açıklıyor: “Hayrola, neden başı derde girdi (daha doğrusu ayakları) diyebilirsiniz belki... Ayrıntıların önemi yok, başka türlü olamazdı sadece. Evet, işin kökeninde sınıfsal baskı yatıyordu. ‘Ayak takımından bir köylü parçası’, köylüler namına konuşup yazmaya kalkışıyordu, falakalara, ‘çifte ay’lı dosyalara yeter de artar da böylesi bir çıkış...”

Evinin sık sık aranmasına, defterlerinin alınıp götürülmesine de...

İyi ki CHP Adana Halkevi İdare Heyeti Reisliği’nden 1167 sayılı, 21 Ekim 1944 tarihli belgeyi almıştı. Yoksa, başına daha çok işler de gelebilirdi. Bu mühürlü, imzalı kâğıtta aynen şunlar yazılıydı:

“Adana Halkevi tarafından verilen vesikadır.

Halkevimiz elemanlarından olup bu kere folklor derlemesine memur edilen Kemal Sadık Göğceli’ye kaza, nahiye ve köylerde lazım gelen kolaylığın gösterilmesini saygılarımla rice ederim.

Adana Halkevi Reisi

Eczacı Hasan Basri Arsoy”

Ağıt ve tekerleme derlemelerinden bir kesimini 1946’da Türk Dil Kurumu’nun kitaplığına verdi de kurtardı. Evinin basılması, aranması sırasında götürülen defterlerini ne yazık ki geri alamadı. Yalnızca kıyıda köşede kalmış birkaç defter kurtuldu, bugünlere geldi.

Elinizdeki kitap, o defterlerden yararlanılarak oluşturuldu.

* * *

Yaşar Kemal, derleme yaparken, karşısındakinin söylediklerini olduğu gibi, hızla yazıya geçiriyordu. Hiç atlamadan... Yazısı, benim gibi “aşina” olanlarca okunaklıydı. Yine de, Çukurova’da “avladığı” kimi sözleri, sözcükleri bilmeyenler için, sökmek kolay değildi. Uzunca bir süre çalıştım, okuyamadığım sözcük sayısı çok aza indi. Bunları da kendisine okutturdum. Bir gün saatlerce çalıştık...

Derlemeleri türlere ve şairlere göre ayırdım. Bunların tümüne yakını daha önce derlenmemiş, yayımlanmamıştı. Karacaoğlan şiirlerini (39 şiir; kitapta “Koşmalar-Semailer-Varsağılar” bölümünde sayıca en ön sırada yer alıyor), bu alanda en güvenilir kaynaklar olarak bilinen Sadeddin Nüzhet Ergun (Karaca Oğlan-Hayatı ve Şiirleri, 4. basım, İstanbul 1942) ve Cahit Öztelli (Karaca Oğlan-Hayatı ve Şiirleri, 4. basım, İstanbul 1972)’nin kitaplarındakilerle karşılaştırarak hangi şiirlerinin çeşitlenme (varyant) olduğunu belirttim. Çeşitlenmeler arasında büyük ayrımlar var. Altında sözü geçen kitapların adı anılmayan şiirler –başka yayınlarda çeşitlenmeleri yoksa– ilk kez gün ışığına çıkıyor. Öteki derlemelerden büyük bir çoğunluğu da ilk kez yayımlanıyor.

* * *

Sözünü ettiğim defterleri 1992’de bana armağan etmişti Yaşar Kemal. İçindekileri yayımlama iznini de vermişti.

Bunlar, aldığım ve alacağım armağanların en değerlisiydi.

Mutluluk duyuyorum, övünç duyuyorum.

Bir gün, yazılı ya da sözlü “vasiyet”te bulunduğumda, edebiyat tarihinin malı olan bu defterlerin korunmasına ilişkin isteklerimi de belirteceğim.

Alpay Kabacalı

Nisan 1996

KOŞMALAR-SEMAİLER-VARSAĞILAR

KARACAOĞLAN’DAN

Ağca kuğum aylak kuğum

Dal boynunu eğdin bugün

Ben engelden sakınırdım

Sen engele uydun bugün

Yüce dağdan bakınırken

Lale sümbül sokunurken

Ben engelden sakınırken

Sen engele uydun bugün

Yüce dağdan aştım geldim

Tozlu yola düştüm geldim

Eğildim gerdanını açtım

Ağ memeni gördüm bugün

Kızlar halaya düzüldü

Etim kemikten üzüldü

Ne için benzin bozuldu

Dostum neler duydun bugün

Boğazında sarı akik

Zülfün gerdana dökük

Kaşın eğri kalbin yıkık

Dostum neler duydun bugün

Fani Karac’oğlan fani

Veren alır tatlı canı

Sevmediğin kara donu

Dostum kara giydin bugün

(Kadirli’nin Öksüzlü köyünde Fakı M. Uçar’dan derlendi.)

Karşılaştırınız: Sadeddin Nüzhet Ergun, Karaca Oğlan-Hayatı ve Şiirleri, 4. basım, İstanbul 1942, s. 376; Cahit Öztelli, Karaca Oğlan-Hayatı ve Şiirleri, 4. basım, İstanbul 1972, s. 283.

Düğünde bayramda çok olur şerbet

Mümine verildi farz ile sünnet

Kâfire cehennem mümine cennet

Kâfire kör şeytan ne güzel uydu

Yahudiler çağrışıyor Musa’ya

Din verildi Musa’daki asaya

İncil İsa’ya [da] Tevrat Musa’ya

Kuran Muhammed’e ne güzel uydu

Başına bağlamış çit ile çember

Sarığında kokuyor misk ile amber

Kâbe’yi yaptıran Halil Peygamber

İsmail’e kurban ne güzel uydu

Evveliden ezeliden kaldı kara bağlama

Aşk ateşine ciğerimi dağlama

Yakup’tan kalan gülüp ağlama

Züleyha Yusuf’a ne güzel uydu

Der Karac’oğlan’ım dağlar başında

Âlem sele gitti gözüm yaşında

Çiğnimde[1] götürdüm de on beşinde

Fatıma Ali’ye ne güzel uydu

(Kadirli’nin Bağ mahallesinden 1926 doğumlu Mehmet Erdinç’ten derlendi.)

Yüzü öte giden gelin

Eğlen senden sualim var

Gecelerde uyku görmem

Ne gündüze kararım var

Ne dolu bade içerim

Ne sırrım(ı) yâda açarım

Ne yüzünden vazgeçerim

Ne kimseye zavalım var

Ne bülbülüm ne gülüşen

Ne virane ne baykuşu

Ne deliyem ne divane

Ne başımda eserim var

Oturalım mihnet ile

Konuşalım sohbet ile

............................ atına

Yarın yâre seferim var

Karac’oğlan söyler dilim

Neye lâzım benim halim

Ne malım var ne malalım

Benim bir yosma yârim var

(Âşık Mehmet Güngör’den 1944’te derlendi.)

Sabahtan bizim pınara

İki gelin bir kız geldi

Üçünün de donu[2] yeşil

Sanasın göle kaz geldi

Birinin de adı Dudu

Kendi göçtü kaldı yurdu

Kim taradı kimler yudu

Zülüf gerdana az geldi

Birinin de adı Eşe

Var benleri koşa koşa[3]

Sağ elinde top menevşe

Açıldı bahar yaz geldi

Birinin de adı Fatma

Var benleri çatma çatma

Kadir Mevlâm sabah etme

Bu cilve bize az geld

Karac’oğlan söyler Hakk’a

Kirpikleri benzer oka

Üç güzele baka baka

Tükendi ömrüm az geldi

(1290/1874 doğumlu İsmail Şahin’den derlendi.)

Koca Halep derler yiğit vatanı

Aramazlar gurbet elde yiteni

Ak göğsün üstünde çakır dikeni

Bitmeyince gönül yardan ayrılmaz

İneyim gideyim Halep’ten öte

Getirmem sevdiğim kalbime hata

Eyersiz, uyansız[4] ağaçtan ata

Binmeyince gönül yardan ayrılmaz

İneyim gideyim tozlu yollara

Karışaydım boz bulanık sellere

Adı sanı duyulmadık ellere

Gitmeyince gönül yardan ayrılmaz

Mestine de Karac’oğlan mestine

Herkes gül gönderir kendi dostuna

Karanlık kabirde mevtim üstüne

Yatmayınca gönül yardan ayrılmaz

(Hemite’de 1290/1874 doğumlu İsmail Şahin’den derlendi.)

Karşılaştırınız: S. N. Ergun (1942), s. 277; C. Öztelli (1972), s. 235-236.

Gönül senin bir incecik yolun var

Sayamadım kaç bin tane dalın var

Yalancı dünyanın bin türlü hali var

Dünyanın halini bilin mi gönül

Gönüller içinde sensin ulusu

Kim yaptırdı Anteb ile Kudüs’ü

Sana duaya geldim din ulusu

Onların yerini bilin mi gönül

Alnına almışsın tekin ardıcı

Başına yağdırdın karından gıcı

Gittin mi Mekke’ye oldun mu hacı

Beytullaha yüzünü sürdün mü gönül

Düz ovalarda koyun güttüğün

Hazreti Ali ile yattığın

Hazreti Hamza ile güreş tuttuğun

Pehlivanlar pirini bilin mi gönül

Karac’oğlan der ki kendi hâlimden

Hiç kimse kurtulmaz diri ölümden

Haber ver bana dünya halinden

Rüya görüldüğün bilin mi gönül

(Ali Kıvrak’tan 1949’da derlendi.)

Ah ala gözlerin sevdiğim dilber

Seninle de sohbetimiz yan gider

Onbeşinde (de) yavru güzel sevmeyen

Dünyasına hayvan gelmiş bön gider

Telli mahramasın[5] atmış başına

Kudret kalemini çekmiş kaşına

Bir yiğit de düşemezse eşine

Ah çektikçe yüreğinden kan gider

Telli mahramasın atmış boynuna

Kudret kalemini çekmiş aynına

Bir gececik mihman olsam koynuna

Say ki dilber, sarmayınan nen gider

Utanma, perdeyi kaldır yüzünden

Ben garibi çıkarttın mı gözünden

Sen meyil verdin de döndün sözünden

Yalancıda iman kalmaz düz gider

Karacaoğlan ah eder yanar erişir

Siyah zülfün mah yüzüne karışır

Durmaz gözün gözümüze erişir

Kirpiklerin kaşın ile cenk eder

Karşılaştırınız: S.N. Ergun (1942), s. 227-228; C. Öztelli (1972), s. 195-196.

Yaz gelip de beş ayları doğuşun

Kuru çayın kenarını sel alır

İki gönül birbirini buluşun

Kız oğlana nergis verir gül olur

Arılar da konar gider pürene

Şu yerlerde dünyada bir dem sürene

Arayıp yârini tenhalarda bulana

Gönül çığ ibrişim orda tel olur

Yiğitlerin ulusu aslan Ali’dir

Kadir Mevlâm hepimizden uludur

Gönül dediceğin de bir delidir

Nerde bir güzel varsa orda kul olur

Karacaoğlan der de kalbimiz kara

Yüreğime vurdum zahm[6] ile yara

Çok varıp gelmede bir sevdiğin yüz

Ya bu muhabbet bozulur ya bir hal olur

Karşılaştırınız: S. N. Ergun (1942), s. 242-243; C. Öztelli (1972), s. 215-216.

Suya gider sudan gelir

Ak bilekler yosma gelin

Kul olayım ak topuğa

Kuru yere basma gelin

Kara kekil ışıl[7] ışıl

Gelin zülüfünü deşir[8]

Kolunu boynumdan aşır

Bu sözüme küsme gelin

Her görenden alır bacı[9]

Kar memeler can ilâcı

Zülüflerin dar ağacı

Azat eyle asma gelin

Karac’oğlan derler bana

Ben onmadım[10] önden sona

Bir umudum kaldı sana

Umudumu kesme gelin

Yer altında sarı öküz

Kimbilir kaç yaşındadır

Dört ayağı yer zulumat

Bir sinecik peşindedir

Kuyruğu omuza attı

Kafası mağribe yattı

Yetmiş bin melâ(i)ke tuttu

Hikmet onun başındadır

Dağlar kadar yeri verirler

Doymaz onu melillenir

Bir yemeye pek az gelir

Lezzet anca dişindedir

Tüyü sarı alnı sakar

Daim gider Hakk’a bakar

Silkinse dünyayı yıkar

Dünya onun üstündedir

Karac’oğlan söyler bunu

Dağlar kadar kalın gönü

Tutsam çifte koşsam onu

Arzumanım eşindedir

(Bu semainin başka şairlere mal edilen çeşitlenmeleri vardır.)

Arzumanım kaldı şol kara kaşta

Güzelin sevdası dönüyor başta

Tunus Tarabulus koca Maraş’ta

Reyhan’ın içinde birdir bu gelin

Bülbül gibi avaz eder saz ile

Kılıç sürür kanlar döker göz ile

İki bin gelin de dört yüz kız ile

Tartsalar da ağır gelir bu gelin

Bin gelin de kurban olsun diline

Tarab(u)lus kuşanmış ince beline

Varın bakın Gürcistan’ın eline

Acem, Buhara’da birdir bu gelin

Bülbül gibi ne salınırsın

Karşında ciğerlerim bölük bölük bölünür

Ahir zaman ahirete gelinir

Urum Şam içinde birdir bu gelin

Karac’oğlan der de fanidir fani

Dünyaya dağılmış şöhreti şanı

Eşine düşürmemiş Rabb’ın seni

Büsbütün dünyaya değer bu gelin

(Bu koşmayı Âşık Ali’ye mal edenler de vardır.)

Karşılaştırınız: C. Öztelli (1972), agy, s. 169.

Alınca vatanım gelince yurdum

Vardım vatanı Bursa’da buldum

Güzeli çok diye eğlendim kaldım

Eli burcu burcu kokar Bursa’nın

İşte geldim pınarının başına

Nurlar yağmış toprağına taşına

Kandillerin yanar da Ulucami başında

Altın şadırvanda gülü kokar Bursa’nın

Yavru şahin sarp kayada oturur

Gelene gidene sohbet yetirir

Cenneti âlâdan çiçek getirir

Gülü burcu burcu kokar Bursa’nın

Yavru şahin sarp kayada solakta

Altın küpe mendüş döğer kulakta

Yerde insanoğlu gökte melekte

Yedi benli güzeli var Bursa’nın

Bağına da Karac’oğlan bağına

Seyir ettim kız göğsünün ağına

Arkasını vermiş Keşişdağı’na[11]

Ağustosta karı var Bursa’nın

Karşılaştırınız: S. N. Ergun (1942), s. 201; C. Öztelli (1972), s. 327-328.

Coşkun olur ulu suyun geçeği

Kadir Mevlâm balığa halkeylemedi bıçağı

Tomurdu da açılmadı bizim elin çiçeği

Çiçek melûl melûl bilmem nedendir

Aman dağların dumanları gitsin

Karları erisin sümbülü bitsin

Gelinleri dolanarak ev tutsun

Kızlar melûl melûl bilmem nedendir

Hocalar hocalar bizim hocalar

Sabahın(ı)[12] unutmuş geri heceler

Göçmüş eller (de) ıssız kalmış yüceler

Dağlar melûl melûl bilmem nedendir

Karac’oğlan der ki Karadeniz iniler

Ağrır başım kulaklarım çınılar

Yaresi olanın yareleri sızılar

Çağlar melûl melûl bilmem nedendir

Karşılaştırınız: C. Öztelli (1972), s. 206-207.

Sormayın ağalar garibin halinden

Ah ettikçe dolar gözü yaş ilen

Neylemeli yalan dünya malını

Yemeyince ahbap ile eş ilen

Seherde ağlayıp kuşlukta gülen

Aşkın zincirine bağlanıp kalan

Hemi yârdan ayrılıp hemi sıladan

Geçmez mi sandın yaz ayları kış ilen

Irmak kenarında devrildi salın

Ben bu zulmetteyken ay oldu bedir

Ötüyor bülbüller hikmeti nedir

Ağzında parlıyor inci diş ilen

Bir bölük turna [da] suya döküldü

Karşısına yavru şahin dikildi

Güzelin kervanı şarka çekildi

Katarlandı tülü maya baş ilen

Karac’oğlan der ki ta’n etse deli

Her vakit böyledir dünyanın hali

Eğer tutulsa âşıkların dili

Selâm eder sevdiğine kaş ilen

Dinleyin ağ’lar bire birer söyleyim

İçerime bir örd[13] düştü gaziler

Dosta doğru gidiyordum esti rüzgâr

Göçmüş eller ıssız kalmış yazılar

Seherleyin Cerit eli göçtü mü

Gün burnuna kanlı Ceyhan geçti mi

Düşüt verdi Andırın’a çözdü mü

Katardaki tor[14] mayalar bozular[15]

Benim dostum bu yollardan gitti mi

Evin(i) bozdu çadırını tuttu mu

Ufacık beyler muradına yetti mi

Benim gönlüm Şahin Bey’i arzular

Karac’oğlan der ki dostum giydi m’ola alları

Kalbur’dan Suvat’tan Geben elleri

Soğuk olur Meryemçil’in belleri

Esti poyraz çam dalları sızılar

Bir ucu burda da bir ucu şurda

Döş kolanı yetmiyor göbeği yerde

Akkoyunlu’da şu büyük evde

Dunduhar oğlu’nda gördüm bir maya

Ak hamut yaptırayım dualar eyleyim

Çifte çan taktırayım da kelek bağlayım

Çevireyim yönünü de öğür[16] eyleyim

Göçer elde gördüm bir maya

Sırtına koymuş cevizi moru

Kadir felek katarına yapıştır bari

Tokat’ın belinde söküyor karı

Göçer elde gördüm bir güzel

Ağlı boğazından pamuğa girdi

Domuzu boğasından katırı kırdı

Elleri kırılası bir tezek vurdu

Göçer elde gördüm bir güzel

Ala gözlerini sevdiğim dilber

Başımda bir hal var diyemiyorum

Vay senin sevdana düştüm düşeli

Sevdamı başımdan ıramıyorum

Yanal almaya da benzer yüzleri

Ceren gözüne de benzer gözleri

Alnı altınlı da Türkmen kızları

Destursuz koynuna giremiyorum

Helâl olsun al yanaktan emdiğim

Ak göğsünden gonca gülü derdiğim

Usul boyun ince belin sevdiğim

Öğrenmiş ellerim duramıyorum

Al yanaklar leblerinden naziktr

Ak göğsünde gonca gülü düzüktür[17]

Sen göreli ben yiğide yazıktır

Uzadı yollarım gelemiyorum

Karac’oğlan der ki Memduh Paşalı

Üç gün oldu bu dağlardan aşalı

Kız senin sevdana düştüm düşeli

Uyuyup uykuya kanamıyorum

Karşılaştırınız: S. N. Ergun (1942), s. 167; C. Öztelli (1972), s. 136.

Kadir Mevlâm budur senden dileğim

Muhanet kullara muhtaç eyleme

Cenneti âlâyı nasip et bana

Sırat köprüsünde yollarımı eğleme

Kapımıza kara deve çökünce

Fırtınası şu âlemi yıkınca

Cehennemine kul çekilip çıkınca

Kadir Mevlâm o kullardan eyleme

Kadir Mevlâm ateş attı özüme

Dünya malı olsa görünmüyor gözüme

Kadir Mevlâm sen bak da şu yüzüme

Cehennemin ateşinde dağlama

Karac’oğlan der ki:

Kocadın da hayır gelmez elinden

Hata çıkmaz âşıkların dilinden

Kadir Mevlâm asla geçmez gülünden

Ah çekip de deli gönül ağlama

Karşılaştırınız: C. Öztelli (1972), s. 333.

Derilmiş[18] güzeller sohbet ederken

Bir dalga geldi gene gönül bulandı

Birisi çenberini aldı yüzünden

Şavkı düştü gene didem sulandı

Havalandı gönül ne yüksek uçtu

Görüşüm bozuldu kaynadı coştu

Merhamet sahibi de çenberi açtı

Sıçradı aklım tenim elendi

Karac’oğlan söyler kimse bilemez

Çok güzeller gördüm vasfa kadir olamaz

Yalan dünya derler giden gelemez

Hep gidenler şu toprağa belendi

Aşk olmayınca bade içilmez

İçip içip nazlı yardan geçilmez

Açılır çiçekler gönül açılmaz

Ne değniyo’n dört yanını tor gibi gibi

Gönlüm düştü mor beliğe cığala

Ebruların ak gerdana dağıla

Kaşları kara da gözleri göğ ala

Bir melek siması var gibi gibi

Ölürüm de dönmem senin yolundan

Hata çıkmaz âşıkların dilinden

Çekti çılbırımı aldı elimden

Gitme nazlı yârim der gibi gibi

Karac’oğlan dört kitabın dilinden yazar

Arada engeller bağrımı ezer

Ala gözün üstünde kaş oynar gezer

Parlıyor yanaklar kar gibi gibi

Karşılaştırınız: C. Öztelli (1972), s. 81.

Oturmuş karşıma zülfün[ü] tarar

Ağalar başımda erilmez hal var

Beni del’eyliyor şekerli diller

Aklım aldın hey gözleri sürmeli

Beni derdi birem birem basıyor

Hançer aldı ciğerimi kesiyor

Bana bakmadın diye küsüyor

Dert üstüne dert eyleme hey gözleri sürmeli

Kaş altından uğrun uğrun bakıyor

Aşk ördüne ciğerimi yakıyor

Ak göğsün üstü burcu burcu kokuyor

Mis mi döktün hey gözleri sürmeli

Karac’oğlan der de meded edin merde

Bereli yürekler katlanmaz böylesi derde

Uğrun uğrun konuşurduk tenhada

Gidiyorum hey gözleri sürmeli

Bir yiğit sevdiğin(i) aramış bulmuş

Nice yiğitler ki sevdiğinden usanmış

Kırmızı gül gibi yeni tomurmuş

Süt beyaz memeler döşe de uygun

Adana çizmesini giymiş kıçına[19]

Yüz dirhem gallemis[20] yetmez saçına

Yeni değmiş onüç ondört yaşına

Usuldur boyları yaşa da uygun

Korkuyorum rakibin kastından

Gönül bergüzar umar sevdiğinden dostundan

Bir incecik mum yanar sevdiğimin üstünden

Zülüfler perçemler kaşa da uygun

Karac’oğlan der ki düştük belâya

Güzel seven gider m’ola sılaya

Giyinmiş kuşanmış durmuş halaya

Karışmış kızlara Eşe de uygun

Gönül verdim bir güzele ne çare

Aslı Andırınlı nazlı bir gelin

Mevlâ’nın aşkına öldürme beni

Azıcık karşımda dur nazlı gelin

Yaşa nazlı gelin sen binler yaşa

Sevdalar getirdin sen cahil başa

Bilmem aya benzer bilmem güneşe

Parlıyor cemalin nur nazlı gelin

Nazlı gelin güzellikte birinci

Ağzı elmas kutu da dişleri inci

Koynunda yetirmiş narı turuncu

Birini âşığa ver nazlı gelin

Cümlemizi yaratan Cenabı Hak’tır

Dilim söyler ama içerim pektir

Yekin dudu dillim menendin yoktur

Dünyalar durdukça dur nazlı gelin

Karac’oğlan der ki kör olsun engel

Kirpiklerin harbi[21] de kaşların çengel

Ölürsem sevdiğim üstüme sen gel

Kefenim(i) elinle sar nazlı gelin

Gidip gidip ger(i)-ardına bakınma

Naz götürmez kara bağrım ezgindir

Al yanağa cığal teller sokunma

Dost elinden yarelerim azgındır

Ben seni bilirim gazaldan güzelsin

Ağca ceren gibi yad avcıdan tezersin

Neden böyle melûl mahzun gezersin

Baş bir yanda zülüflerin bozgundur

Kudretten çekilmiş kaşlarının kalemi

Benim için icat ettin mahremi

Güzelliğin yakıp gider âlemi

Baktım gördüm ala gözler süzgündür

Havayi de Karac’oğlan havayi

Hiç görmedim senin gibi melek simayı

Utanıyom ben sana halimi demeyi

Deli gönül şeftaline vurgundur

Vaktin geçmiş farımışsın[22] sevdiğim

Hubluğunda benim idin bir zaman

Gece gündüz ben derdinden ölürken

Can içinde canım idin bir zaman

Alnında perçemi teller sanırdım

Yüzünde kırmızıları güller sanırdım

Ben seni el değmedik güller sanırdım

El değmeden benim idin bir zaman

Her sabah da at uğratayım kapına

Kerpiç olayım duvarına yapına

Sen güzelsin kul olayım kapına

Ahdi bütün yarim idin bir zaman

Karac’oğlan der ki çıktım dağlara

Seyir ettim bahçelere bağlara

Sırtı samur kürklü de büyük beylere

Senin için minnet ettim bir zaman

Karşılaştırınız: S. N. Ergun (1942), s. 174-175; C. Öztelli (1972), s. 143-144.

Suya gider bir incecik yolları

Kemer sıkmış ince düşmüş belleri

Halka halka olmuş zülfün telleri

Gene yolu yıkıp giden Emine

Altının üstüne kandilli yazma

Tülü maya gibi ığranıp[23] gezme

Ak göğsüne kara sayalar düzme

Gene yolu yıkıp giden Emine

Annacıma[24] üç güzel geldi şar ile

Seni gören ölür gider âh ü zâr ile

Karşımda ne sallanıyon bir ilvan ile[25]

Gene yolu yıkıp giden Emine

Karac’oğlan der ki:

Emine’yi dersen güzelin bazı

Daima her yiğit çekemez nazı

Angıt oğlunun sürmeli kızı

Gene mi bağladın alı Emine

Aladır gözü de karadır kaşı

Ayın ondördü gibi parlıyor döşü

Dünyayı gezersen bulunmaz eşi

Bağdat’ta Basra’da birdir bu gelin

Hiç hata yok şu kara kaşta

Güzelin sevdası kaynıyor başta

Garp Tarabulus’ta koca Maraş’ta

İreyhanlı içinde birdir bu gelin

Bir gelin kurban olsa diline

Tarabulus sarardın ince beline

Varsam senin Gürcüş denir eline

Acem pınarı’nda birdir bu gelin

Ağzı şeker dili nebi balıdır

Ah ettikçe yürekleri eritir

Bir katar içinde de bu bir tülüdür

Uzunhan şanı içinde birdir bu gelin

Annacımda avaz eder saz ile

Kılıç vurur kanlar döker göz ile

İki bir daha da beş yüz kız ile

Tartsanız da ağır gelir bu gelin

Karac’oğlan der de fanidir fani

Sıtmalar tutmuş da karadır kanı

Rabbın eşine düşürmemiş seni

Büsbütün dünyayı değer bu gelin

Karşılaştırınız: C. Öztelli (1972), s. 169.

Çıktım yücesine seyran ederken

Yavru şahin gibi bas kara gözlüm

Diller kalem olmuş nedir mürekkep

Çek beyaz üstüne yaz kara gözlüm

Pınar başında söylenen sözler

Küfürbaz dudaklar gülgülü yüzler

Güzelde bulunur noktalı sözler

Bizi de bir sıraya diz kara gözlüm

Bizim ele ördek ile kaz geldi

Güzellere cilve ile naz geldi

Tatlı canım kurban dedim az geldi

Vallahi billahi az kara gözlüm

Karac’oğlan der ki gene bulandı yüzü havanın

Yavru şahin yükseğinde döner yuvanın

Koynu tomurcuk memeli güzel sevenin

İlik düğmeleri çöz kara gözlüm

Karşılaştırınız: C. Öztelli (1972), s. 139.

Ağlama da deli gönül ağlama

Ağlamanın gülmeleri yakındır

Kadir Mevlam destin verse kuluna

Gönül dostu bulmaları yakındır

Zarbı çetin olur tülek doğanın

Pençe vurup gökyüzüne tüğenin

Koynu tomurcuk memeli güzel sevenin

Gönül murat almaları yakındır

Farıya bire deli gönül farıya

Garbi değmiş karlar gibi eriye

Yarim çıkmış evlerinden beriye

Seyrir gözüm gelmeleri yakındır

Karac’oğlan der ki el bize bakmaz

Küçüktür sevdiğim kahrımı çekmez

Ak kuğu geleli de bülbül gerekmez

Kırık dalı sarmaları yakındır

Maraş’tan olur beyler ulusu

Urfa’dan gelir Kürdün valisi

Halep’ten Antep’ten şuradır berisi

Sılayı arz’eden gelsin gidelim

Garipler yatağı Tarsus Adana

Ağalar olsun dost elinden dadana

Gitme demem sılasına gidene

Sılayı arz’eden gelsin gidelim

Alt’ay oldu ben çizmeyi giymeyi

Dost elinden şeker şerbet ezmeyi

Gönül ister kır at ile gezmeyi

Sılayı arz’eden gelsin gidelim

Karac’oğlan der ki geldik faniye

Gönlüm sende tor sefil dünyaya

Ana dedik mağara olan binaya

Anayı arz’eden gelsin gidelim

Aydın kazasından Turgut elinden[26]

Aradım evlerin’ buldum gezerek

Sırma ile ördürmüş sümbül saçını

Aşıp giden dal boynuna dizerek

Hazeli de deli gönül hazeli

Güz gelince dağlar döker gazeli

Küçücükten aradığım güzeli

Aradım evlerin’ buldum gezerek

Atam dedem yurdu meskenim dağlar

Gariptir gönlüm vay kimler eğler

Oturmuş karşımda naz ile söyler

Kaşı ile gözlerini süzerek

Mestine de deli gönül mestine

Yâri olan gül gönderir dostuna

Al başını ko dizimin üstüne

Ağ göğsünün düğmelerin’ çözerek

Karac’oğlan der ki tatlıdır huyu

Usuldur boyu da incedir beli

Eğildi pınardan doldurda suyu

Aşıp gider ceren gibi tozarak

Karşılaştırınız: S. N. Ergun (1942), s.125-126; C. Öztelli (1972), s. 105.

Erciyas Erciyas da ne gelir elden

Aklını başına topla divane

Bir yiğit sevdiğinden kemlik m’umar

El yüzüne küskün gezme divane

Biricik biricik gelir şuradan

Seni bana kısmet etse yaradan

Utanma perdesin’ kaldır aradan

Tatlı tatlı konuşalım divane

Yola gitsen yoldaşından bellidir

Güzel sevmek alayından[27] yellidir

Benim gönlüm çiğ ibrişim tellidir

Dolaştırır açamazsın divane

Karac’oğlan gam yükünü götürme

Kötüleri hiç semtine getirme

Demir döğen ile varıp oturma

Ağ kadına kara derler divane

Aşağ’dan yukarı tırmandım geldim

Şirindir dillerin eğlendim kaldım

Vebalım boynuma işte ben öldüm

Ölürsem mezarım göğsüne kaz kömür gözlüm

Âşık olan âşıklar da bilir âlâsın’

Kalem sandım kaşlarının karasın’

Orda burda kul mu ararsın

İşte ben kuluna gül kömür gözlüm

Âşık olan âşıklar bilir suçunu

Cennet sandım kız göğsünün içini

Taramış zülüfü de dökmüş saçını

Zülüf zülüf üstünde de tel kömür gözlüm

Yüce dağ başı da duman ile kar imiş

Yardan ayrılması ne berk zor imiş

Karakaş üstünü kâkül bürümüş

Al yanağın çevreleri bal kömür gözlüm

Der Karac’oğlan:

Halep’in çevresi gül ile diken

Ayrılık değil mi (vay) belimi büken

Sinemi sinene sara(yı)m der iken

Gene saramadım kal kömür gözlüm

Karşılaştırınız: S. N. Ergun (1942), s.164-165; C. Öztelli (1972), s. 137.

Bir çift turna uçurdum Yozgat dağından

İzin aldım ağasından beyinden

Başı pörkenekli Çavuş köyünden

Erzurum çölüne konun turnalar

Ne çok Erzurum’un ağası beyi

Önüme gelir Bayburt’un dağı

Çiftlikli çimenli yolların sağı

Aşkal(e)’ovası’na konun turnalar

Aşkal(e)’ovası’nda tellerin ığra

Dertlidir âşıkların sinesin doğra

Mihman düşme turnam Tokat’a uğra

Kazova çölüne uğran turnalar

Ne tez gelir Kazova’nın baharı yazı

Önüne gelir Yenihan’ın düzü

Çiftlikli çimenli koca Sarız’ı

Üleş’in gölüne konun turnalar

Üleş’i[28] sorarsan dolu Ermeni

Deliktaş’a[29] çıkıp da medhin vermeli

Şol gidi Mancılığı gözden ırmalı

Kızlar kalesine konun turnalar

Kızlar Kalesi’nden hemen uçun

Çavdarın gediğini selâmet geçin

Zeytinl(i)-Ermeniden bir kadeh için

Maraş’ın ardına konun turnalar

Maraş’ın ardı Gâvurdağları

Çıkam Erciyes’i Gesi bağları

Elleri mızraklı Türkmen beyleri

Saçsuna suyuna konun turnalar

Saçsuna suyundan Gürün’e uğra

Aşıntı deresi’nde batsın gerekmez neyne

Elbistanlı beylerine çok selâm söyle

Amik ovasına konun turnalar

Amik ovası’nda içerler şarap

Küçüğü büyüğü dil bilmez Arap

Yiğidin vatanı vay gidi Halep

Yükünüzü Reyhanlı’da tutun turnalar

Cesure göynücüğüm cesure

Seyran ettim gelip geçen yesire

Kuş doğandan öte koca Mısır’a

Sütdeniz çölüne konun turnalar

Karac’oğlan der ki dediceğin olursa

Şol gidi Halep mahsul verirse

Ben bir turnaya kefil olursa

Kastım ceremenizi görün turnalar

Kayseri tarağını başına sokmuş

Eğdirmiş efeyi püskülü takmış

Ağ ellere al kınalar yakmış

Yanal elma gümüş yüzün üstüne

Elinde diziyor mercanla inci

Gören yiğitlere veriyor sancı

Ne güzel domurmuş narı turuncu

Topak topak koymuş döşün üstüne

İbrişim örgü mor beliğe dolaşık

Onu gören yiğitler oluyor âşık

Kendi esmer de zülüfler dolaşık

Altın saç bağsı belin üstüne

.....................................

.....................................

Bakışları beni divane eder

Sırmalar giyinmiş alın üstüne

Karşılaştırınız: S. N. Ergun (1942), s. 86-87; C. Öztelli (1972), s. 66.

Dostumun koynunda bir çiçek bitmiş

Cennet kokuları vardır alana

Lalesi sümbülü hep bile bitmiş

Görünce aklımı verdim talana

İkrar verdin ikrarını yemezsin

Ben seninim sen benimsin demezsin

Kız koynundan bir bergüzar vermezsin

Uzak yoldan seni deyip gelene

İkrar ver ki ben yanına geleyim

El bağlayıp divanına durayım

Söyle nazlım suçum nedir bileyim

Sen inanma elden gelen yalana

Karac’oğlan der de sevdan başımda

Nazlı nazlı sallan gel dur karşımda

Gündüz hayalimde gece düşümde

Kız ne dersin şu derdinden ölene

(Kadirli’de arzuhalcilik yapan 1315/1899 doğumlu Ali Atılgan’dan derlendi.)

Karşılaştırınız: C. Öztelli (1972), s. 55-56.

Ala gözlerini sevdiğim dilber

Yurtlarınız çayır çimen pınar mı

Mevlâm güzelliği hep sana vermiş

Seni seven birin daha dener mi

Kırmızıdan irengini almışsın

Güzellikte kemalini bulmuşsun

Sallana sallana suya gelmişsin

Yoksa güzel ziyaret pınar mı

Tor balaban gibi çıkmışsın ora

Kulunun işini Mevlâ ondura

Güzel geldi şavkı vurdu pınara

Gün üstüne bir gün daha doğar mı

Karac’oğlan der ki, görmediler mi

Açılan güllerin dermediler mi

Seni sevdiğine vermediler mi

Sevdiğin ağlatan yiğit güler mi

(Ali Atılgan’dan.)

Karşılaştırınız: S. N. Ergun (1942), s. 99-100; C. Öztelli (1972), s. 90-91.

Aşk olmayınca da bade içilmez

İçip içip nazlı dosttan geçilmez

Açılır çiçekler gönlüm açılmaz

Ne değnersin[30] beni tor gibi gibi

Benim olsan seni vermem feleğe

Çapraz düğme vurur giyer yeleğe

Altın bilezikler beyaz bileğe

Takınıp gidiyor dar gibi gibi

Ölürüm ayrılmam senin yolundan

Hata çıkmaz âşıkların dilinden

Çekti cilbirini[31] aldı elimden

Gitme nazlı dostum der gibi gibi

Karac’oğlan der ki ismidir aynı

Cennet misaline benziyor koynu

Nizamı adil de günahı yeyni[32]

Ruzı mahşerde de zor gibi gibi

(Ali Atılgan’dan.)

Yaz gelip de beş ayları doğunca

Kuru ağaçta dal bitmiş gib’olur

Bir güzel de on beşine değince

Yükünü güneşten tutmuş gib’olur

Âşıklar sazını elinden atsa

Güzeller çemberin yüzüne tutsa

Herkes sevdiğinin sesin(i) işitse

Gökte gövel turna ötmüş gib’olur

Bulana da deli gönül bulana

Ay gele de orta yere dolana

Bir yiğidin sevdiği yakın olana

Günde düğün bayram etmiş gib’olur

Karac’oğlan der ki bunu kayıran

Tatlı canı birbirinden ayıran

Muhanetin sofrasından karnın doyuran

İki eliyle ağı yutmuş gib’olur

(Ali Atılgan’dan.)

Karşılaştırınız: S. N. Ergun (1942), s. 254-255; C. Öztelli (1972), s. 349-350.

DADALOĞLU’NDAN

Mağara suyunda kavga kuruldu

Öttü tüfek davlumbazlar döğüldü

Duydu Bozoklu’nun beli kırıldı

Arş’âlâya çıktı ünü beylerin

Halil Ağa da her attığın’ düşürür

Cad(ı)oğlu’nun tebdilini şaşırır

Mağaralı döküntüsün deşirir

Kanlı gömlek oldu donu beylerin

Paşa Beyle de Deli Osman geldi

Elaman vermedi hepsini kırdı

Bunlara dayanmaz böyle beş ordu

Bin kişiye yamaç oldu bini beylerin

Paşaboğanoğlu, Deli Osman, Ali

Hepisinden Mehmet Ağa güzeli

Kurşuna bağrın vermiş Deli Seyfali

Etten kale oldu canı beylerin

Can çekiyor Arabanın birisi

Yarısı teslim olmuş da kaçmış yarısı

Allah Allah deyip kaçar gerisi

Eğil beri Gümeleğin dağları

Yaşa Dadaloğlu sen binler yaşa

Her belâ gelir de sağ olan başa

Yaralı askerin doldu Maraş’a

Mecit Paşa geri çektir tuğları

(Ali Atılgan’dan.)

Sana derim sana hey Kozanoğlu

Sefer açıp üzerine kalkmam var

Emniyetin yok da dönersin yönün

Pençe vurup temelini sökmem var

Kozanoğlu der de ödemem onu

Atam Sar’Ali Beydir bilmen mi onu

Adam esir alırım yutarım seni

Senin gibi nicesini yutmam var

Dayınınoğlu der de sana bu kinim

Yularsız aslanın erkeği benim

Emniyet etmem dönerse yönün

Pençe vurup sinelerin sökmem var

Derebeylerinde menendin yoktur

Sual eylesene şecerem çoktur

Uğrum sıra kılıç çalkacım tektir

Nisbet için bundan bir elaş dikmem var

Dayınınoğlu der ki hani malınız

Karşı dursun olanınız varınız

Sana değil Kozanoğlu bu kin yalınız

Şu âlemi bir nizama çekmem var

Kozanoğlu derler çıkılmaz başa

Ebu ecdattan da girdik savaşa

Çapanoğlu geldi yoruldu boşa

Onun gibi seni dahi yutmam var

Dadaloğlu der de ne demeli bu işe

Çalalım kılıcı kim atar arşa

Çukurova’da ik’ aslan tutuştu güreşe

İkinizin bu maşkına[33] bakmam var

(Ali Atılgan’dan.)

Sabahtan sabahtan seyran ederken

Dalıp gittim servi boylu senana

Ördürmüş saçını telden sırmadan

Ne yakışmış samur saçlar gerdana

Eliftir kirpikleri karadır saçı

Zahir bu güzellik Mevlâ’nın işi

Çok memleket gezsem de bulunmaz eşi

İnsem gitsem Hindistan’a Yemen’e

Mevti geldi kara gözler süzüldü

Siyah saçın ak gerdana düzüldü

Yıkıldı gamsız olan da üzüldü

Ben tutuştum Kerem gibi kime ne

Der Dadaloğlum ben hubların hasını gördüm

Ferhat’ın Şirin’ini Mecnun’un Leyla’sını gördüm

Aklımın sebebin gönlümün yaylasını gördüm

Esti bir ürüzgâr serimdeki dumana

Allah’ım Allah’ım kadir Allah’ım

Bizim burda ölecê(ği)miz bilindi

Emmiye dayıya haberler gelsin

Sırkınt’oğlu yanımızda bulundu

Amanın ağalar müşküldür halim

Kesildi kervanım işlemez yolum

Kardeşim Kara Mustafa oğlum

Her baktıkça ciğerciğim delindi

Yavru şahin gibi yüksekten uçar

Düşmanın görünce göğsünü açar

Aslan gibi pençe vurup kan saçar

Kara Seyfi eli bağlı bulundu

Mudara etmez adam oğlu adama

Daima yalvar(ı)rım Bâri Hüda’ya

Dokuz atlı idik geldiğinde odama

Kozanoğlu ne idiğin bilindi

ÖKSÜZOĞLAN’DAN

Deryanın bekçisi Mecnun ben oldum

Garkoldu gemim de deryada kaldım

Söylen o yare de ben geldim

Ağlamasın kına yaksın ağ ele

Sizde ne derler de güzel sevene

Kirpiklerin benzer ispir doğana

Yapalağı yaralatmış doğana

Yavru şahin gerek çalıp av ala

Zarbını yememiş yavru şahinin

Sahibi değilsin sen bu mayanın

Bak ağzına tavuskuşu sevenin

Yağmur yağar püsen püsen[34] cığala[35]

İncedir belleri usuldur boyu

Eğildi pınardan doldurdu suyu

Sana derim bire hey kabadayı

Şu karşında duran senin nen ola

Hani benim de hubluğum zaman

Kaşları eğri de kirpiği keman

Ak gerdan üstünde ben duman duman

Aklım alan bir gözleri göv ala

Öksüz Ali’m avlığında avında

Kahpe düşman gıybetinde koğunda

Arefe gecesi bayram gününde

Ağlar gördüm bir gözleri göv ala

(Kadirli’nin Alibeyli köyünde Hakkı Saydı’dan derlendi.)

(Ah) Ala gözlerini sevdiğim dilber

Sen bu gülü kime sundun evvele

Kirpiklerin kan almaya kasteder

Kaşı karam uçlarını eyele

Şol yüce dağlardan çevrindim indim

Emreyle çözülsün göğsündeki bendim

Selâm eylen yâre tamam ben geldim

Ağlamasın kına yaksın ağ ele

Evvelden beri de hubluğun zaman

Karadır kaşların gözlerin keman

Ak göğsün üstünde ben duman duman

Aklım alan bir gözleri göğ ala

Avlatırlar yavru şahin doğanın

Alıp avın gökyüzüne tüğenin

Ağzına bak tavuskuşu sevenin

Şahan gerek pençe vurup av ala

Pınara varmadan doldurdu suyu

Açıktır gerdanı usuldur boyu

Varmasın gücüne hey kabadayı

Şu karşında duran senin nen ola

Öksüz Ali’m müşkülünde halında

Koca karı gıybetinde koğunda

Sultan Kırşehri’nde müşür[36] evinde

Hamzediyor kör yapalak göğele[37]

(Ah) Ala gözlerini sevdiğim dilber

Hubluğunda benim idin bir zaman

Bahçelerde tor gülünü dererken

Can içinde canım idin bir zaman

Kalk gidelim Karaman’a dağlara

Sefil bülbül figan eder bağlara

Ağ cüppeli samur kürklü beğlere

Senin için hizmet edem bir zaman

Ağzının sözünü ballar sanırdım

Şol kara zülfümü teller sanırdım

Seni el değmedik güller sanırdım

Gül içinde goncam idin bir zaman

Öksüz Ali’m söyler daim böyleler

Hak dediğim yerde Hak elim ala

Ben canımı komuş idim bu yola

Can içinde canım idin bir zaman

Yücesine çıktım seyir eyledim

Dostumun yaylası pâre kar m’ola

Ah ederim kan yaş akar gözümden

Yârim benim gibi intizar m’ola

Bülbül öter şiveyinen nazınan

Alıyor aklımı şirin sözünen

Tel alışkın bağlaması sazınan

Çalıp dostun gönlün eğler var m’ola

İnce beli sıkmış hilâl gib(i)-etmiş

Yanal alma gibi bir dalda bitmiş

Kadir Mevlâm seni övmüş yaratmış

Dosta bir şey desem varıp der m’ola

Var ömrümü mihnetinen geçirdim

Dolu dolu badelerden içirdim

Gönül kuşun ben kolumdan uçurdum

Aşıyor dağların yolu kar m’ola

Öksüz Ali’m söyler ayın alemi

Vardır dilimizde Hakk’ın kelâmı

Gezdim dört köşeyi gördüm âlemi

Ağca Döndü gibi güzel var m’ola

Yürü bire yürü hay nazlı gelin

Solundan sağına dönemeyesin

Mevlâm aşk ateşin’ sana da vere

Peşine düşeni kınamayasın

Sana diyom sana hey nazlı gelin

Methettiğin kadar güzel değilsin

Kadir Mevlâm sana belâlar versin

Eller göçüp gide yurtta[38] kalasın

Öksüz Ali’m hile var mı sözünde

Gene koşarlanmış[39] benler yüzünde

Yemen çöllerinde Mısır özünde

Isfahan’dan öte Kürt’te kalasın

Hasta m(ı)oldun neren ağrır

Bir muskacık yazdır bana

Tel tel etmiş eğricesin

Zülüfünü düzdür bana

Yel esip zülfün eğmesin

Elin nazarı değmesin

Ak göğsün gümüş düğmesin’

Kerem eyle çözdür bana

Sağ elinde gümüş tası

Başında İzmiri fesi

Kız koynunda nar bahçesi

Kerem eyle gezdir bana

Öksüz Ali’m nasıl sözler

Çifte ben yaradır yüzler

Etticeğin şive nazlar

Sevdiceğim azdır bana

Gezdiğin yer çayır çimen hoş ola

Yattığın yer bir karaca taş ola

Koynun dolu kucacığın boş ola

Bedduam da alkış ola ey gelin

Kendirden kendirden ola köyneğin

Kaşıyanda kan getire tırnağın

Gide elden ele senin örneğin

Bedduam da alkış ola ey gelin

Yayladan gele de sümbül satasın

Kör ola da duldalardan tutasın

Hasta ola yılın yılın yatasın

(Bu) bedduam da alkış ola ey gelin

Ayak ucunda da yılanlar yata

Hece taşlarında baykuşlar öte

Günde yedi kere sıtmalar duta

Bedduam da alkış ola ey gelin

Bunu böyle söyler Öksüz Oğlan’cık

Dalasın bacağından enikli kancık

Top ola dizlerin kalın yılancık

Bedduam da alkış ola ey gelin

Ağalar Hasandağı’nın

Vardım uğradım ardına

Eli göçmüş ıssız kalmış

Yurdum(a)-uğradım yurduma

Hasandağı’nın artları

Sızılaşır aç kurtları

Emmim kızının dertleri

Derdin(e)-uğradım derdine

Yiğitleri paşa donlu

Güzellerin zatı şanlı

Avın almış ağzı kanlı

Kurdun(a)-uğradım kurduna

Öksüz Ali’m çeker zârı

Ben yitirdim nazlı yârı

Domur domur memeleri

Dördün(e)-uğradım dördüne

Develioğlu deyi geldim yanına

Böyle işler yakışır mı şanına

Verdin nişanlımı Dağlı Halil’e

Kelleni terkimde bil Devel’oğlu

Kalmaz Devel’oğlum sana da kalmaz

Buna dünya derler kimseye kalmaz

Aslanın erkeği kancığı olmaz

Getir Güllü Hanım nazlı yârimi

N’ederim de Öksüz Ali’m n’ederim

Başım(ı)-alır şu dünyadan giderim

Güllü Hanım’a da şekva ederim

Getir Güllü Hanım nazlı yârimi

Aynı koşmanın başka bir varyantı:

Develioğlu deyi geldim yanına

Böyle işler yakışır mı şanına

Verme nişanlımı Deli Halil’e

Ver benim hakkımı sen Devel’oğlu

N’ideyim de aman gelek n’ideyim

Başım alıp bu dünyadan gideyim

Varıp Güllü Hatun’a şekva edeyim

Ver benim hakkımı sen Devel’oğlu

Develioğlu deyi şanına geldim

Kendir boğazıma dar deyi geldim

Şu benim hakkımı ver deyi geldim

Ver benim hakkımı sen Devel’oğlu

Kul Öksüz’üm der ne böyle n’olursun

Şöyle düşkünlerin halin bilirsin

İnşallah Halil ölür yarın bana kalırsın

Ver benim hakkımı sen Devel’oğlu

Çeşmeler deştirdim suyun içmeye

Köprüler yaptırdım gelip geçmeye

Çok emek eyledim alıp kaçmaya

Dağlarının başı kır nic’edeyim

Ak kuğuma bir apalak[40] dadanmış

Tozduru tozduru yer nic’edeyim

Varsın Yavuz Bey’e şikâyet etsem

Koçyiğide namus ar nic’edeyim

Sineme dostum selamet bulsam

Uzatsam elimi (gene) gülünü dersem

Şöyle tenha yerde sırrımı versem

Varır yadlara der yer nic’edeyim

Deryalarda gemilerim devrilir

Namnı namnı ceç buğdaylar savrulur

Der Öksüz’üm başcağızım çevrilir

Bu dünya başıma dar nic’edeyim

Gaflet gelmiş şu beni de daldurmuş

Elimden avımı yadlar(a)-aldırmış

Güllerimi de hoyrata yoldurmuş

Serseriye yelen Öksüz

Deli gönlüm der ki n’olmaz

Gamlı günler böyle kalmaz

Dostun olan iflah olmaz

Şu dağlarda kalan Öksüz

Azıklar getirdim emmim kızına

Doya doya bakamadım gözüne

Kusura kaldın benim sözüme

Ağlayarak gülen Öksüz

Döşüne diktirem inci de mercan

Dünyalar oluyor başıma zindan

Ben seni severim gayetle candan

Sen beni sevmezsen o da ar değil

Sizin eller lale sümbül bağ ise

Açıver gerdanı göğ[sün] ağ ise

Eğer senin gönlün bende yoğ ise

Benim işim minnet değil zar değil

Vardım baktım bir uymamış eşin var

Dividin var kalemin var kaşın var

Giyinmiş kuşanmış çokça işin var

Çok sallanma karşındaki tor değil

Der Öksüz’üm gel gezelim yurtları

Söyleşelim başa gelen dertleri

Sevmez idim senin gibi sertleri

Ah nideyim başta akıl var değil

Ala gözlü benli dilber

Melil m’oldun mesti m’oldun

Gördün beni bürünürsün

Yoksa dostum gelin m’oldun

Çağırdım yanıma gelmez

Açıp göğsün bana gülmez

Selâm ver’rim selâm almaz

Yoksa dostum gâvur m’oldun

Şimdi kara kışlar şimdi

Sökülsün göğsünün bendi

Evvel benim idi kendi

Şimdi dostum elin m’oldun

Öksüz Oğlan giyer hırka

Bir yakın(ı) yok veren arka

Ünün gitmiş Şam’dan Şark’a

Yoksa Sultan Selim m’oldun

Katar katar olmuş gelen turnalar

Bizim elden haberiniz var m’ola

Fidan boylu da gül yüzlü yarim

Benim ile ahtımanı bir m’ola

Güzelin kokusu da gelir yaz ile

Aldı beni şive ile naz ile

Tel alışkın bağlamalı saz ile

Acep dostun gönlün eğler var m’ola

Elim ile evlerini göçürdüm

Âbı zemzem sularını içirdim

Bir elimlen gönül kuşun uçurdum

Aşılmaz dağların başı kar m’ola

Oyna turnam oyna yüksekte oyna

Kalma şu sehilde Konur’da yayla

Turna başın için gel doğru söyle

Derbeder Öksüz’ü anan var m’ola

Sabahın seher vaktinde

Yürü bire İncem yürü

Seni dile düşürmüşler

Böyle derim ancam[41] yürü

Ellerin ufacık enli

Yüzlerin püskürme benli

Sen sevdinse senin denli

Ben de buldum bencem[42] yürü

Kul Öksüz’üm der n’olursun

Gider de geri gelirsin

Sonunda pişman olursun

Böyle derim ancam yürü

Yarpuz[43] kenarında bir güzel gördüm

Ala gözler şimşek gibi balkıyor

Görmeden de görmemesi yok imiş

Kadir Mevlâm aşk oduna yakıyor

Aynasını almış da kendi aynına

Çift memesi hükmediyor koynuna

Altın hanayların dökmüş boynuna

Gün vurdukça şimşek gibi balkıyor[44]

Kapısında arap atlar anraşır[45]

Kulağında altın küpe parlaşır

Nerde güzel görsem derdim depreşir

Gidi yokluk belâsı birikiyor

Öksüz Ali’m der de ne berk öğüyor

Altın küpe sağ çiğnini[46] döğüyor

Şu güzel de on bin aha değiyor

Soyka yokluk boyuncuğumu büküyor

Yarpuz kenarında bir güzel gördüm

Şu olan ömrümü verdim alana

Ayvayı turuncu devirip de yatmış

Cennet kokuları vardır alana

İkrar versen ikrarından dönen mi

Ben seninim sen de benim olun mu

Ağ göğüsten bir şeftali verin mi

Seni deyip özleyip de gelene

Yeryüzünde arıların balısın

Gökyüzünde hurilerin birisin

Yeni açılmış cenneti âlâ gülüsün

Kadirini kıymetini bilene

Öksüz Ali’m der de bir güzelin sevdası var başımda

Gündüz hayalimde gece düşümde

Gece gündüz zirinceyim[47] karşında

Dost ne dersin şu derdinden ölene

Müjdeler olsun da Geben pınarı

Şavkı vurdu deldi geçti pınarı

Ağzından saçıyor da lali güheri

Bir yanın serden geçip de geliyor

Su olayım satırına akayım

Oluk olup cemaline bakayım

Nergis gibi ince belde kokayım

Zülüfü terlemiş çalıp geliyor

Sırtına giymiş de bülbülî sarı

Ağ göğsü yanıyor Erciyes karı

Bilemem melek de sandım gül peri

Sandım sadırazam sultan geliyor

Öksüz Ali’m der de kusur(um) var m’ola

Şu dünyada güzel sevmek zor m’ola

Baş bir yanda zülüflerin tel m’ola

Kız yoluna bey(im) efendim ölüyor

Karşı dağlarında çok zahmet çektim

Kızılırmak gibi çağladım aktm

Emelim Bozgedik başına çıktım

Seyir ettim ben gittiğim yollara

Sevda neci imiş bilmez bazısı

Yüreğimden çıkmaz yârin sızısı

Sana diyom sana Molla yazısı

Emmim kızı aşmış gitmiş ellere

Dostu görür müyüm ola ölmeden

Sırtında da mavi çuha solmadan

Bir bezirgân almış gitmiş bilmeden

Emmim kızı düşmüş elden ellere

Elim yetmez zülüflerin bozmaya

Gücüm yetmez engelleri kırmaya

Ak kuğu karışmış telli turnaya

Kondurmalı safadaki güllere

Öksüz Ali’m gezer dağlar salında

Garip bülbül figanında gülünde

Benim yârim bir kâfirin elinde

Hayıf düşürmüşüm dilden dillere

SERBESTÎ’DEN

Ben gönlümü bir canana bendettim

..................................... sönmemesine

Yemin içtim kasem ettim andettim

Ahdim misakından dönmemesine

Tomurcuk gül idim bahçede bittim

Hak’tan ne geldiyse aldım işittim

Sevgili namınla şöyle va’dettim

Namerd çeşmesinden kanmamasına

Sıktırmış kemere incecik beli

Şekerden kaymaktan tatlıdır dili

Kafeste beslerler sarı bülbülü

Uçup daldan dala konmamasına

Serbestî acıyız bazı tatlıyız

Bazı yayan olur bazı atlıyız

Nahnu kasemna’dan konturatlıyız

Bu aşkın yoluna yanmamasına

Benden selâm söyle gül yüzlü yâre

İnce belli selvi boylu arı kız

Ben ölürsem vasiyetim budur ki

Cenazemi zülfün ile sara kız

Kalk seninle gezek bahçeyi bağı

Nazik dudakların çiçek yaprağı

Beyaz memeklerin Erzurum yağı

Göğsünde beslemiş çifte narı kız

Canım kurban o gözlerin mestine

Ne düşmüşüm tatlı canın kastına

Tut kolumdan kaldır göğsün üstüne

Sana feda ettim her bir varı kız

Serbestî düşürdün tükenmez derde

Eğdirme boynumu merde nâmerde

Varol dedim varol olduğun yerde

Yetişir çektiğim ah ü zarı kız

Bak ki neler çektim gurbet ellerde

Yarab nazlı yâre kavuştur beni

Ulu dağlar gene düştü ardıma

Kerem et yarabbi savuştur beni

Vallahi serteserim sıdk ile tenden

Vadinde sadık ol ayrılma bundan

Duydum ki nazlı yâr darılmış benden

Kavuştuğum zaman barıştır beni

Yolunda verdiğim bunca emekler

O billur gerdanın beyaz bilekler

Elmas göğsündeki turunç memekler

Nevreste bir gencim alıştır beni

Serbestî dilinle söyle, Lemyezel

Var mı ki dünyada sen gibi güzel

Cemalin görenler canından bezer

Aşkın deryasına karıştır beni

Gönül mecnun gibi dağa yayıldı

Dağlar lâlesini budağından öp

Ben dedim öpmeye sine yahşıdır

Gönül çok yalvardı yanağından öp

Bahçeyi ekerler bardan ötürü

Hastayım gelmişim nardan ötürü

Yetişir ey gönül yârdan ötürü

Git Şahı Merdan’ın ayağından öp

Kaşların kemandır gözlerin ceylân

Bu bakışın nice dertlere derman

Hasretinle gitti Sultan Süleyman

O ala gözlerin çanağından öp

Serbestî’nin nur dökülür yüzünden

Konuştukça dür dökülür sözünden

Bu yüzünden o yüzünden gözünden

Dilinden dişinden dudağından öp

Ulu Tanrı keremine çok şükür

Bu keremle ben canana eriştim

Elden ele kaptan kaba süzüldüm

Katre iken ol ummana eriştim

Ulu Tanrı verdi şair camını

Okumadan bildim Hak kelâmını

Vaktim tekmil, ecel dikti şanımı

Konak konak bir divana eriştim

Bir vakit kaybolamaz âşığın adı

Darda kalanların Hak’tır imdadı

Boşuna sen etme ah ü feryadı

Bülbül oldum gülistana eriştim

Serbestî’yim budur sözümün seri

Derdimin Lokman’ı az(ı)cık gel beri

Hakkın dostu iki cihan serveri

Can içinde gizli cana eriştim

Yok yerden var ettin yer ile göğü

Erittin gevheri düz eyledin şah

Altı günde bu dünyayı halkettin

Kendini kandilde nur eyledin şah

Dilimde var İsmi azam duası

Gönlümde var müminlerin halâsı

Düldül’ün sahibi Kamber Ağası

Salman’a bir halat bin eyledin şah

Bir adın Ali’dir bir adın Veli

Bir adın gaipten çağırdı belî

Sidre’de Resul’e gösterdin eli

Kendin Cebrail’e sır eyledin şah

Âşık Serbestî’ye hezarı hamdi

Boynumuzda ikrarımız kemendi

Deniz yüzünde gezdirdi semendi

İsmin her tarafa hür eyledin şah

Uyup bu dünyaya bel bağlayanlar

Canını ateş ile dağlayanlar

Atlas kumaş giyip şal bağlayanlar

Dünyadan beş arşın bez aldı gitti

Ne ile açılır cennetin deri

Oynamaktır güzellerin hüneri

Kaybedince ala gözlü dilberi

Ehli aşk olanlar söz aldı gitti

Kırklar Meclisi’nde ezilir çile

Yel estikçe dünya olur zelzele

Yavaş yürü biz de yetek menzile

Çoğunun menzili azaldı gitti

Güzün son ayında bozulur bağlar

Kızılırmak gene durmadan çağlar

Bu Âşık Serbestî af diye ağlar

Aşkın ocağından köz aldı gitti

Bahar tamam yaz ayları geliyor

Dağlar tabanından kar ister gönül

Cennet ehli hurileri görünce

Hastaya dermandır nar ister gönül

Her kişi ne bilir ağzının tadın

Arşa çıkar senin ah ü feryadın

Bir kişinin hak verirse muradın

Her zaman dostuna var ister gönül

Şimdilik gelelim gençlik çağına

Ateş düştü yüreğimin yağına

Seher vakti girdim dostun bağına

Şahin bakışından kâr ister gönül

Bu Serbestî neler çekti dünyada

Çok letafet vardır işbu imlâda

Hiç güzellik olmaz bundan ziyade

İkrarına sadık yâr ister gönül

Hüsnü bu cihana şems olan âşık

Bu saat Azrail ne üstündedir

Elinde var mürekkebi kalemi

Elbet defteri var ne üstündedir

Kim Hak Taala’ya verdi selâmı

Kim yazdı Cebrail aldı kalemi

Yaratmıştır on sekiz bin âlemi

Âlemi yaratan ne üstündedir

O kimdir Mekke’ye getirdi taşı

Kim imiş gözünün bir katre yaşı

O kimdir her vakit kestirir başı

O başı kestiren ne üstündedir

Serbestî der bu dünyada kim gezer

Yusuf’tan mah cemal Züleyha’dan güzel

Bir gül var açılsa dünyayı bezer

Dünyanın tabanı ne üstündedir

Dinle canım sana haber vereyim

Bu saat Azrail can üstündedir

Yezid melun Kerbelâ’da ne yaptı

Kestiği bıçak kan üstündedir

Cebrail Allah’a verdi selâmı

Aldı Muhammed’e verdi kelâmı

Hak yarattı on sekiz bin âlemi

Âlemi halkeden şan üstündedir

Halilullah Mekke’ye getirdi taşı

Kendisidir sâdıkların kardeşi

Muhammed’dir bir katre gözünün yaşı

Vefasız dünyada fan(i)-üstündedir

Muhammed ismidir dünyada gezer

Hak’tan ne gelirse derhal da sezer

Firdevsi kandildir cümleden yanar

Cenneti âlâda yan üstündedir

Bu kadar gam çekip ah etme gönül

Kalk seni yetirem yâre bu gece

Bilsem ki cellatlar vurur boynunu

Dilinden çekseler dara bu gece

Meyus meyus bakma çeşmi handanım

Sana feda olsun bu tatlı canım

Ölme var dönme yok sensiz hubanım

Bakmaz oldum kisb ü kâra bu gece

Ne var öpsem dudağından dilinden

İlahi emeydim ağzın selinden

Seher vakti sarılaydım belinden

Beyaz göğsün benzer kara bu gece

Senin bu bakışın kâr etti cana

Aşkın beni etmiş deli divane

Öyle bir gül doğmamıştır cihana

Serbestî düşürme dara bu gece

Düştüm sahralara düştüm çöllere

Vaktim tamam iken indim ellere

Elimde zülfikar altımda düldül

Karşısında Kamber Ağa’mı gördüm

Binince düldüle çıktı meydana

Attığı zülfikar kâr etti cana

Dinsiz kâfir derhal geldi imana

Meydanda şahımı ağamı gördüm

Ehli aşkın cennet imiş durağı

Hasan’la Hüseyin’dir cennet çırağı

Nuru Muhammed’dir arşın direği

Fatma’yı Zühre’yi kararlı gördüm

Serbestî nazar et aziz Kur’ân’a

Nuru Muhammed’dir doğdu cihana

Aslanım demiştir Şahı Merdan’a

Hayber’in cenginde ağamı gördüm

Dinle gönül candan haber vereyim

Mert yiğidin beli bükülmez imiş

Ben gönlüme kara toprak sarındım

Beyaz taşa biber ekilmez imiş

Bülbülüm gülmez ettiği iç çekiş

Bu nasıl güzellik bu nasıl reviş

Aşkın iğnesiyle dikilen dikiş

Bil ki haşre kadar sökülmez imiş

Doğru git doğru gel haddini tanı

Ağır yat ağır kalk dikersin şanı

Bir kimsenin kimse dostu düşmanı

Başa gelmeyince bilinmez imiş

Yürü gönül gece gündüz ağlama

Kızılırmak gibi demde çağlama

Her yosma güzele belin bağlama

Kötü yârin kahrı çekilmez imiş

Serbestî yüz çevir Hakk’ın yoluna

Akşamki işini koyma yarına

Dostun sözlerinde sâdık kalına

Doğru duvar hiç de yıkılmaz imiş

Nasıl geldin nasıl gittin dünyadan

Aşkın tuzağında tutuldun mu hiç

Cefa çekmek için Yusuf misali

Kul olup meydanda satıldın mı hiç

Aşkın badesinden bir kâse içip

İyiyi kötüyü derhal da seçip

Hallacı Mansur’un yayından geçip

Eski pamuk gibi atıldın mı hiç

Bu nasıl güzellik cennet hurisi

Bu dünyada murat kaldı birisi

Gelip geçmektedir Kırklar sürüsü

Koç olup koyuna katıldın mı hiç

İlkbaharı bize yaratan Tanrı

Yeşil mor çiçekli kimisi sarı

İşte karşındadır gönül kantarı

Kendini veznedip tartıldın mı hiç

Serbestî bakınca Eyüp sırrına

Bu devleti vermez binde birine

Aldı İsmail’i kurban yerine

Dosttan ferman geldi kurtuldun mu hiç

Enginli yüksekli dumanlı dağlar

Gelip geçenlerden kârın var mıdır

Mor sümbüller etrafını şeneltmiş

Hastalara şifa karın var mıdır

Etrafında pınarların akıyor

Her tarafta bülbüllerin şakıyor

Çiçeklerin burcu burcu kokuyor

Ben gibi hasretli yârin var mıdır

Gelinlerin koyunları sağıyor

Gayri kervankıran yeni doğuyor

Bak ki cemalinden nurlar yağıyor

Dostuma verecek narın var mıdır

Geliyor pınara testi elinde

Letafet var sümbülünde gülünde

Güzeller av avlar atlar belinde

Serbestî ah edip zârın var mıdır

Gelip geçer bana candan bakarsın

Benim esrarımdan çakmaz olaydın

Beni ateşlere yaktın yandırdın

Kapansın gözlerin bakmaz olaydın

Seher vakti pencereden bakarsın

Yel estikçe burcu burcu kokarsın

Şu bakışla nice canlar yakarsın

Körelip dumanın yakmaz olaydın

Süsenli sümbüllü hasretli dağlar

Yari güzel olan durmadan ağlar

İlkbaharda şenelir bahçeler bağlar

Gönül kancasına takmaz olaydın

Serbest bel bağlama vefasız yâre

Ahlâkına uyar bir dilber ara

Altın gümüş katar katar bir sıra

O beyaz gerdana takmaz olaydın

Senden ayrılalı ey melek sima

Sor ki neler geldi başıma benim

Diyarı gurbette han köşesinde

Felek zehir kattı aşıma benim

Sen beni ayırdın kisb ü kârımdan

Dağlar kan ağlıyor ah ü zârımdan

Gençlikte ayrıldım nazlı yârimden

Nazlı yârim gelse karşıma benim

Gurbet elde ah çekmeden can gider

Ağladıkça ciğerimden kan gider

Dost yelkeni etirafımdan gider

Kim ne demiş samur kaşlıma benim

Dolaşalım bahçeleri bağları

Tüm eridi yüreğimin yağları

Aklıma düştükçe gençlik çağları

Gel on beş diyelim yaşıma benim

Bak gurbet ellerden geliyor sesi

Lakin neler çekti bu can kafesi

Kemalin var olsun Âşık Serbestî

İhtiyarlık gitmez hoşuma benim

Bu kadar ah edip gam çekme gönül

Gider kış ayları yaz olur bir gün

Her taraftan bir karanlık yel eser

Maşrıktan mağrıba düz olur bir gün

Yetmiş bin milleti gelir o günün

Kur’ân’a bağlatır ay ile günün

Borçlu borcun ister haklı [da] hakkın

Hak yanına alır yüz be yüz bir gün

Yiğit sen gün be gün artır şanını

Daima esirge tatlı canını

Namerde bırakma er meydanını

Yakılan cesedin köz alır bir gün

Âşık Serbest(î) niçin yalan diyersin

Helal haram demez her gün yiyersin

Günde bin [bir] atlas çuha giyersin

Bahşişin(se) beş arşın bez olur bir gün

Yüksek konak yapıp çıkma yukarı

Bir kere inersen çıkaman gayrı

Saat saat tatlı lokma yiyersen

Zayıf olur miden yiyemen gayrı

İndiriben bir yatağa koyarlar

Hasta deyi elbiseni soyarlar

İyilik kötülük elden sorarlar

Aklın yağma olur bilemen gayrı

Şu fani dünyada devran sürersin

Bankanotu deste deste dürersin

Deden nere gitti sen de gidersin

Git ey karındaşım gelemen gayrı

Serbestî bir derin yere koyarlar

Karıncalar gözlerini oyarlar

Nerden geldin deyi senden sorarlar

Kapanır dil(lerin) hesap veremen gayrı

Muhkem akan çayı nasıl bilirler

Âbının şiddeti selden görünür

Ârifan olanlar bezme gelirler

Bir cevher sarfeden dilde görünür

Bedbine bed yere asla kanılmaz

Ârif olan âdem (zira) asla yanılmaz

Meramın elinden bir şey kurtulmaz

Demde hasıl olan elde görünür

Şairlik kimine olmuş kolay da

Sanki emek vermiş ... üstada

Bir kişi kendini övmek ne fayda

Onun da kıymeti ilde görünür

Serbestî hakikat rahın bulmalı

Derunun aşk ile taşıp dolmalı

Âşık her makam ile aşina olmalı

Sâzende olanlar telde görünür

KALENDERİ

Sevdim sanarak sen bana kurban olacan mı

Râhında feda canını ... her an olacan mı

Hasta dilin hâzık isen sende devası

Lutfeyleyerek derdime derman olacan mı

İşret demine gel kuralım zevk ü safayı

Destinle doldurup sakiye peyman olacan mı

Gonca gülüm gel konuşak vakti seherde

Aşiften olan bülbüle mihman olacan mı

Serbestî gam çekerken sevda belâsına

Ey talihi kem sen bana düşman olacan mı

HÜSEYNİ

Yürür o âfet-i devranın gönüller yakışı

Su gibi meylederek bezm-i merama akışı

Gider ağyâr ele meygedede meyler çakışı

Acaba hangi nakkaş vurdu yüzüne nakışı

Hazne-i Şam’a, Mısr’a Hind’e değer bir bakışı

Saçağı zer beline saati kordonu takışı

Ne güzel fes giyinir estirerek serde moda

O hilal kaşlarının yayın çekilmiş bulur da

Dedim: Emsalini göz görmemiş Anadolu’da

Dediler: Resmini biz gördük onun Yanbolu’da

Evliya Hanına bastıkça kadem buldu şeref

Güzelin lebleri debrense döker dürr-i necef

Mir’at-ı Hazret-i Yusuf emsali geçti ...

Nice üftadelerin mahvına cem etti taleb

Seni hasna yaradana kurban olam Lemyezel’e

Şerefi şanı güzel çare bulunmaz ecele

Hazne-i Şam’a, Mısr’a, Hind’e değer bir bakışı

Saçağı zer beline saati kordonu takışı

Serbestî can bahşetmiş râna güzele

Erişen sırrını fâşeyleme her mübtezele

DELİ BORAN’DAN

Gene bulutlaştı yüzü havanın

Şahin gezer salağında dumanın

Yüzü çifte benli güzel sevenin

Pareli yüreği, hey kara gözlüm

Güzeli sevmeyi ne bilir ahmak

Sevip sevip dostun yüzüne bakmak

Çözdürüp düğmeler göğsünden öpmek

Can cefa götürmez hey kara gözlüm

Neden şu sendeki şu kara gözler

Kehribar dudaklar kırmızı yüzler

Hani aradaki şu gizli sözler

Sineni sineme sar kara gözlüm

Boran’ım söylüyor ahtım erişe

Ağyar ile muhabbetim bir ise

Âşığa verdiğin bahşiş bu ise

Vallahi billahi az kara gözlüm

Ala gözlüm haber salmış gelmesin

Ara yerde engelleri görmesin

Eliminen ak göğsünün düğmesin

Çözdüğüm aklıma düşer ağlarım

Ala gözlüm haber salmış gel deyi

Ara yerde engellerim var deyi

Leblerin ağzıma sundu bal deyi

Emdiğim aklıma düşer ağlarım

Medhine de deli gönül medhine

Medhedelim şu küpeli hatunu

Ağ bilekli samur kürklü hatunu

Sevdiğim aklıma düşer ağlarım

Yiğitleri var da heril abalı

Gözleri var da altın cebeli

Ağır halakalı büyük obalı

Küpeli’den ayrı düştüm ağlarım

Boran’ım söylüyor yandım farıdım

Karlı dağlar gibi aktım eridim

Bir bezirgân idim kalktım yürüdüm

Yılgıdan Yemen’e çıktım ağlarım

Sen Rışvan vezir(i)sin Urumlu Şamlı

Altı kısırağın kulunlu taylı

Seksen küheylanın onlardan ayrı

Benim gibi elli seyis az düşer

Sen Rışvan oğlusun zatı yektasın

Ehy’eder[48] âşığı verdiğin vergin

Arap at altında elinde kargın

Çıngırdaklı kollarına baz düşer

Sen Rışvanoğlusun Urum’dan Şam’a

Gezdin dört köşeyi sana az düşer

Beş Antep çalgısı beş kara düzen

Konağına on alışkın saz düşer

Atlar çekiliyor şol koca handan

Kılıcın kabzası boyanır kandan

Efendim Küpeli’yi dilerim senden

Âşığına böyle cömert söz düşer

Seyir et efendim ördeğe kaza

Şahansın konarsın turnaya baza

Kaşıkara esir oldu Sıvaz’a

Bugün bahar ayı yarın güz düşer

Boran’ım söylüyor neyleyim naçar

Kalmaz bu kara gün tez gelir geçer

Âşıklar sazını eliyle açar

Âşığına böyle cömert söz düşer

Ben de çıktım Gültepe’ye

İndim Mumbuç ellerine

Ağbaz [ağbaz][49] evler konmuş

Ovasına çöllerine

Bumbuç dediğin sasımış

Ağalık beylik yesimiş

Tor küheylanlar(ı) var imiş

Yüğrük koşar yollarına

Kola takarlar burmayı

Göze çekerler sürmeyi

Şahin pek sever turnayı

Heves olmuş tellerine

Şu kızın evden çıkışı

Cerene benzer sekişi

Murat’ın coşku akışı

Benzer meşe sellerine

Şu Mumbuç’un gülü kokar

Hublar yanağına sokar

Secir derler bir su akar

Gövel konar göllerine

Hocam hocalar hocası

Çocuklar okur hecesi

Mübarek bayram gecesi

(Yâr) kına yaksın ellerine

Bunu diyen Deli Boran

Sevdiğine meyil veren

Top top olmuş ağca ceren

Gider dostun köylerine

Efendim efendim benim efendim

Şu serin gündüzde gamsız gezilir

Hangi yumuşundan[50] yüzüm çevirdim

Şeytan şaşırtınca yoldan azılır

Çalınır odanda alışkın sazlar

Arada dönüyor kumrular kazlar

Gene Küpeli’yi gördü şu gözler

Uğrun uğrun kara bağrım ezilir

Nice vezirin var şanlıdır şanlı

Bekliyor karakol hep sağlı sollu

Yedi sene oldu kollarım bağlı

Umudum var gayrı burda çözülür

Boran’ım söylüyor böyle mi olur

Yalan dünya bir gün virane kalır

Efendim Küpeli’y(i) ban(a)’alsan n’olur

Hacca gitmiş gibi sevap yazılır

KUL MUSTAFA’DAN

Bir güzel gördüm kale boynunda

Yayılıyor yazılarda toy gibi

Kaşların(ın) altına kirpiği eğme

Kuruluyor kara kaşın yay gibi

Ağca ceren gibi seker sekişi

İnci mercan ak göğsünün nakışı

Gallemis[51] gibi de kokar kokusu

Kokup gider yörük may gibi

Çıktın Adana’dan bilmem Hama’dan

Yörük kızı beni vurdun sineden

Yörük kızı senin aslın nereden

Ne sallanın attan inmiş bey gibi

Kul Mustafa’m der de böyle olunmaz

Ağyâr senin için Çukurova’da kalmaz

Yörük kızı senin dengin bulunmaz

İstanbul’da padişaha tay gibi

(1323/1907 doğumlu Mehmet Poyraz’dan derlendi.)

ELBEYLİOĞLU’NDAN

Ala gözlerini sevdiğim Antep elleri

Sizin yakışığınız yazınan gelir

Yiğidin sevdiği güzel olursa

Sallanır dostuna nazınan gelir

Antebin uğru da şol kara taşlı

Bakaman gerdana gözleri yaşlı

Göllere dökülmüş ol yeşil başlı

Ongun gelinler kızınan gelir

Antebin uğru kamışlık okluk

Yiğidi köt’eden daima yokluk

Sen seni sarpa çekme kınalı keklik

Bey oğlum üstüne bazınan gelir

Elbeyl’oğlu’m der ki yolundan kalma

Her yüze güleni dost olur sanma

Halden korkup sen geri durma

Yiğidin alnına yazılan gelir

Aha bülbül nedir senin figanın

Yaz bahar aylarında göçen ağlama

Ala karlı mor sümbüllü yaylanın

Soğuk sularından içen ağlama

Gene dumanlandı dağların başı

Durmayıp akıyor çeşmimin yaşı

Hindü Yemeninden ipek kumaşı

Giyinip karşımda duran ağlama

Gün günü de yüz seyirden doğarsın

Doğar doğar enginine değersin

Kömür gözlüm niçin yüzün eğersin

Kendi yaren yüzü güleç ağlama

Elbeyl’oğlu’m der ki neyledim n’ettim

Sürdüler sürgüne de Yemen’e gittim

Gene şu ellerime darlığa yettim

Eskiki günlerim(i) bilen ağlama

SÜLEYMAN PAŞA’DAN[52]

Seyran etsem görünür mü

Yüce Düldül dağı şimdi

Maraş’ın bahçesi bağı

Hubların oynağı şimdi

Bizim yaylanın kuşuna

Can dayanmaz ötüşüne

Serin yaylaların başına

Kuraydım masayı şimdi

Bizim yaylalar oluklu

Akan suları balıklı

Ak sayalı mor belikli

Güzeller geleydi şimdi

Eli elvan kınalısı

Gözü siyah sürmelisi

Bey oğlunun sevenleri

Maraş’ta oymağı şimdi

HAL’LOĞLU’NDAN [HALİLOĞLU]

Aslımı sorarsan yârin soyundan

Ayrı düştüm aşiretten beyinden

Pınar başında beş yüz erinen

Çıkıp meydana döğüşendenim efendim

Bine idim kır atımın üstüne

Çeke idim dal kılıcı destime

Gafilleyin varmam düşman üstüne

Hazır ol vaktine diyendenim efendim

Çekelim çileyi öyle olsun bugün

Alınır mı sandın şu Kozandağı’n

Ben bir sürdüm de Bozoklu koyun

Ürkütüp sürüyü yiyendenim efendim

Urumun kuşu Çukurova’da kışlamaz

Allah’tan olmazsa devlet bizi dışlamaz

Benim üfürdüğüm ocak su işlemez

Su döküp ocak söndürendenim efendim

Çekelim çileyi delirdi yalan

Osmanlı’nın andına inanıp gelen

Devlet emredip yörük atımı alan

Atlıdan kaldım yayandanım efendim

Ben de gezer idim kendi halimde

Lale boğazımda zincir dalımda

Adana kazasında Bozok elinde

Kaman’ı alıp da heybenin dibini kesendenim efendim

Haymalar tutturdum dokuz direkli

Sofralar çektirdim ballı börekli

Der Hal’loğlu’m [da] çatal yürekli

Meydanda kardaşa kıyandanım efendim

ÂŞIK OSMAN’DAN

Sabahtan uğradım ben Belkıran’a

Sıtma verir mah yüzünü görene

Zülüf müdür perçem midir bilemem

Tor bakışlım kaşındaki kara ne

Yaptım muskalar [da] değmesin nazar

Sıdk ile bakanın [gül] rengin bozar

Kaşların eğdirmiş gözlerin süzer

Yavrumun bakışı benzer cerene

Sırtına giyinmiş süt beyaz saya

Cemalin benzettim gökteyi aya

Katardan ayrılmış bir tülü maya

Eşi yok ki elden ele arana

Âşık Osman’ım der (de) yürekte derdim

Sallanma sevdiğim cemalin gördüm

Gözleri kaşları yanıyor ördüm

Ateş atar benim diye gelene

ÂŞIK HÜSEYİN’DEN

Kuşlar içinde de üç kuş severim

Biri keklik biri turaç biri kaz

O kuşun üstünde üç de hasmı var

Biri ispir biri şahin biri baz

Biri der ki ala karlı dağım var

Biri der ki mor çubuklu bağım var

Yalancı dünyanın üç de çağı var

Biri evvel biri bahar biri yaz

Hey ağalar da ben beni öğmem

Oturup kimsenin gıybetin koğmam

Yalancı dünyada üç şeyi sevmem

Biri yalan biri gıybet biri söz

Âşık Hüseyin’im der de tükendi sözüm

Daima ederim Hakk’a niyazım

Güzel olan güzele de üç şey ilâzım

Biri cilve biri şive biri naz

(1290/1874 doğumlu İsmail Şahin’den derlendi.)

KUL ABDURRAHMAN’DAN

Kul Abdurrahman mahlasıyla yazan Abdurrahman Hürüoğlu, Osmaniye’nin Hürüuşağı köyündendir.

Ben sana ne dedim hey kanlı zalim

Miskü anber zülüflerin may dedim

Zalim bir ok attın deldin sinemi

Ne ağrıdı, ne incindi uy dedim

Giyinmiş kuşanmış asılı zarı

Miskü anber olmuş dökülen teri

Huri mi gılman mı melek mi peri

Yavru persek[53] vurmuş bu ne soy dedim

Giyinmiş kuşanmış lahur şal belde

Mislin bulunmaz değme bir elde

Ne şehirde ne semende ne dalda

Hiç bulunmaz böyle usul boy dedim

Abdurrahman gayri kendini deşir

Peri bir don giymiş eylemiş beşir[54]

Ne al ne kırmızı çimeni yeşil

Kime düğün bayram bu ne toy dedim

Mahbub Leylâm değiştirmiş özünü

Revan olmuş ala gözler(i)lem leme

Hak nasip etse de alsak o kızı

Dem sürerdim dem üstüne dem deme

Nerde bir güzel var gönlüm şadolur

Bana bir bergüzar versen ya n’olur

Leyla bizim olsa ya kimler bilir

Kem kulunun bir derdi var kim kime

Leylâ avcısına kuş gibi bakar

Sevdası içimi kor gibi yakar

Saçları kıvırcık perçemin döker

Saat olmuş ala gözler cem ceme

Abdurrahman cevabının aslı ne

Uydurmuş da silsilesin aslına

Verseler güzeli misli misline

İyiler iyiye kemler kem keme

ÂŞIK HAKKI’DAN

Âşık Hakkı Kozanlıdır. Dadaloğlu’nun torunu Âşık Yusuf’un oğludur. Çukurova’daki değişmeyi söyleyen önemli bir ozandır. Bu şiiri ilk kez Gökyüzü Mavi Kaldı adlı halk edebiyatından seçmeler kitabında yayımlandı.

Topla sen kendini Çolak Hac’ Ağa

Sivrisinek ordu çekti varıyor

Gel göster fendini çekilme dağa

Bir boz duman gibi çöktü varıyor

Ne sırtlana benzer ne kızıl kurda

Dalanmadık âdem kalmadı bunda

Heves güves yapıp kurduğun yurda

Zehirli tohumun döktü varıyor

Gece gündüz demez uçar havada

Kuşlar da tedirgin oldu yuvada

İş kalmadı artık Çukurova’da

Taradı eğirdi büktü varıyor

Şükür bir huyu var mezara girmez

Ölenler kurtulur orada görmez

Dışarda bulursa hiç aman vermez

Dalgalandı uçtu söktü varıyor

Hakkı da sineğin yoktur örneği

Tılan’da Tırmıl’da kurdu derneği

Kemer köyü derler saıl örneği

Salman kahbe gidi ürktü varıyor

ÂŞIK İSMAİL’DEN

İsmail Bey yaylasından göçüşün

Soğuk sulu pınarlarım kal demiş

Vefa yokmuş meğer attan deveden

Derde deva değilmiş mal demiş

Hani benim emmim oğlu Ömer’im

Yüreğime bir od düştü yanarım

Diyarbekir Afşar benim timarım

Bölge bölge timarlarım kal demiş

Hani benim emmim oğlu Mucur’um

At üstünde ölemedim acırım

Sarı Halil oğlu çeksin ecirim

Bölge bölge timarlarım kal demiş

Hani benim emmim oğlu bütünüm

Göğe direk direk oldu tütünüm

Yanı çifte halayıklı hatunum

Top top eyle zülüflerin yol demiş

İsmail [de] der ki kolu bağlıyam

Aşk elinden yüreciği dağlıyam

Mamalı’da [ben] bir Rızvan oğluyam

Ben gidiyom, yalan dünya kal, demiş

(1949’da Akifiye’de Mehmet Saygılı’dan derlendi.)

SEYYİT HAMZA’DAN

Ağ kuğum der ki vatan ediyor

Ayrılığın şerbetinden tadıyor

Başkaldırmış sahil deyip gidiyor

Ayıklansın şu Obruk’un yolları

Obruk’tan Çatak’tan Hacın’a uğra

Gürbükü konalgamız tellerin ığra

Göksu’yun köprüsün’ geçti bir turna

Al varıyor Sultan Kiraz Belleri

Kiraz’dan kalkın da Tapan’a dönün

Göksu’yun üstünde bir semah dönün

Çevrilin de Deve Konağa dönün

Çevrilsin çevrilsin konsun eliniz

Deve Konağından evler yekinir

Eleksu’dan Bağlama’ya dökülür

Bucakta emmin oğlu derler ondan sakınır

Döner gezer avcıları gölleri

Ağ köprüyü dersen güzellerin durağı

Dost elinden parelendi yüreğim

Sultan Anavarza hublar durağı

Coşkun akar deli çayın selleri

Anavarza’dan erden göçelim

Savrun’dan Sunbas’tan bir su içelim

Günburnu’na Kanlı Ceyhan’ geçelim

Altınöz’e doğru gider yolları

Altınöz’den göçtü m’ola Eşeli

Aptalpınarı’nda yurtları belli

Ağ elleri boğum boğum kınalı

Seyyit Hamza’m anar dostun dilleri

ÂŞIK DEDE ÜNAL’DAN

Güzele bakması âdettir bizde

Gocundunsa güzel olmaya idin

Görmedim cananım sen gibi bizde

Ne olur bu eve gelmeye idin

Ateşin yakıyor kalbime geçti

Şavkıyın ışığı dağları aştı

Nideyim bu gönül sevdana düştü

Kolunu boynuma sarmaya idin

Görmüyor gözlerim aşkınla döker

Mıknatıs var sende ruhumu çeker

Lezzetine uymaz ne bal ne şeker

O karlı yayladan inmeye idin

Layıktır sultanlık hem de az gelir

Gülün kıymetini bülbülü bilir

İncitme Dede’yi zalim ne olur

Evvel söze cevap vermeye idin

(Dede Ünal, Endel (Bugün Osmaniye’ye bağlı Koçyurdu köyü) 1330/1914 doğumlu. Köyünün ilkokulunu bitirmiş, 13 yaşında şiir söylemeye başlamış. Aşağıdaki sekiz koşma 1946’da derlendi.)

Ta ki şu cihana geldim geleli

Görmedim bir civan ben bunun gibi

Sevda çekip derd ü mihnet göreli

Dökmedim kanlı yaş ben bunun gibi

Çürüttü özümü firkati yaktı

Zavallı bu gönül meyletti aktı

Nideyim gönlümü tarumar etti

Görmedim ömrümde ben bunun gibi

Sorsalar bu civan nerededir kimdir

Derdime çare yok belki bu emdir

Düşmüşüm peşine meçhul kaç yıldır

Görmedim ömrümde ben bunun gibi

Dede ah eyleme yüzlerin güler

Lokman’dır o yavru derdini siler

Kıymetine yetmez binlerce dolar

Görmedim ömrümde ben bunun gibi

Ne ettim ben sana yüzün gülmedi

Sanki bir düşmana bakıyor gibi

Güzellikte yoktur menendin eşin

Yıldırım şimşekler çakıyor gibi

Taramış zülfünü telleri sırma

Ala gözlerine çekilmiş sürme

Çok rica ederim karşımda durma

Şavkın yüreğimi yakıyor gibi

Yürüyüşü tülü kendisi maya

Kaşların benzettim üç günlük aya

İştahlı gidiyor sevdiğim suya

Dostu kendisine bakıyor gibi

Dede bu sözlerin gitmez mi hoşa

Yoksa gidecek mi emeğin boşa

Layıktır güzele tümen ya paşa

Orduyu sefere çekiyor gibi

Her gelip geçmeye gözüme çarpar

Söyler tatlı tatlı dili gelinin

Yüzüme misk ile amberler serper

Topacık kınalı eli gelinin

Türküler söylüyor bilmiyom naz mı

Yeşil baş ördek mi yahut da kaz mı

Yüz bin kızıl altın verseler az mı

Burcu burcu kokar gülü gelinin

Aklım gider her görmeye yüzünü

Can alıcı sandım ala gözünü

Şekere benzettim tatlı sözünü

Oğul balı döker dili gelinin

Firkati çökeli yanıyor yürek

Sallansın bir dahi boyunu görek

Açılmıştır bakın güllerin’ derek

Elvan kokar sağı solu gelinin

Yüzünü görenler oluyor deli

Gönül coştu çağlar sanki kar seli

Dede’m der ben oldum derdinden deli

Üstüme uzandı kolu gelinin

Hasretinden feryat figan ederken

Zavallı gönlüme neşe de geldi

Çürümüş özümü kurtlar diderken

Dermanlarla dolu şişe de geldi

Yolum kaybolmuştur kalmışım dağda

Ötmüyordu bülbül harabe bağda

Eriyip kalmazken yürekte yağ da

Birden o gönüle pişe de geldi

Yorulmuş gönlüme çare ararken

Yaş sarığın dertli başa sararken

Dünyadan uhrâya[55] hicret ararken

Şükrolsun bu kadar yaşa da geldi

Düşüp de ummana görmezken kara

Dikilip zindana kısışıp dara

İsterken Ulu’dan derdime çare

Herhalde dileğim hoşa da geldi

Var ol şu gönlümü pâyidâr ettin

Kalbimdeki gamı sulara attın

Ey bülbül Dede’yi çokça incittin

Yalınızlık soğuk kışa da geldi

Derdini çekerim dermanımı bul

Bul ki yüzüm gülsün kız Elif Elif

Bir ben ağlamakla âlem şad olmaz

O mahmur gözünü süz Elif Elif

Karalar bağlama dertli başına

Düşürmemiş felek seni eşine

O mavi gözüne hilâl kaşına

Gerdana inciler diz Elif Elif

Ben zaten dertliyim sen olma bari

Ağlamak malumdur yiğitler kârı

Mutlak öleceğim sen etme zari

Katlime bir ferman yaz Elif Elif

Engelin ateşi yakamaz beni

O zalim feleğe hasrettim canı

Ben unutmam sen de unutma beni

Bu cefalar bana az Elif Elif

Dede’yi azletti yareli eşi

Hep hakikat çıktı gördüğü düşü

Beğendin mi bana vurduğun taşı

Ölüyom mezarım’ kaz Elif Elif

Görmedim güzelde böyle bir eda

Mutlak güzellerin başıdır başı

Ne bülbül ne turna uydurmaz seda

Bu vergi Allahın işidir işi

Beni öldürücü[56] akibet derdi

Hançer vurdu dertli sinemi deldi

Mecnun oldum aklım başımdan aldı

Aklımı kaybeden kaşıdır kaşı

Gözlerini vermem dünya malına

Getirir o yavru beni diline

Kul olayım beni saran koluna

Çünkü ayıp görmez eşidir eşi

O dertlidir ben de artık olayım

Yıkılmış gönlüne çare bulayım

Sen emreyle ben de ora[57] geleyim

Hakkı var dilberler başıdır başı

Dede’yi esirge müşkül hallerden

Çünkü hasta, sen sakın ol hallerden

Sen güzelsin Hak saklasın dillerden

Ruhumu mesteden düşüdür düşü

Kahrım zamanadır ne gelir elden

İnsanlık kimdedir bil kahpe dünya

Sadıklık ve sevgi bilinmez dilden

Bizi ağlat sen de gül kahpe dünya

Çok dertliler var ki sebebi sensin

Lütfeyle zehrini içip de kansın

Sade sana uyar yanında kalsın

Bakiyi defterden sil kahpe dünya

Çok çalıştım amma sırrın bilmedim

Onbeş yıldır bir dakika gülmedim

Kime n’ettim bilmem bir eş bulmadım

Nedir kabahatım bil kahpe dünya

Aşina değilim sana ben asla

Gönül ferah için vermedin fas’la

İstersin şu gönül gezsin yaşla

Bunun-(i)çin gam keder bul kahpe dünya

Çekemem kahrını gayri yoruldum

Açılmış gül idim ben de derildim

Bir isabet sol böğrümden vuruldum

Bu hayfı bırakma al kahpe dünya

Artık ne söyleyim gülmedi yüzüm

Sızılar kapladı tutmuyor dizim

Hangi dert yüzünden çürüdü özüm

Dede’nin sırrını bil kahpe dünya

HALİL ÇELEBİ’DEN

Mahbub Leylâm sılasını arzetmiş

Hüsnünü medheden dile emanet

Dizmiş cığalını[58] boynun uzatmış

Kepezin yolacak ele emanet

Hardallıktan göçün almış eline

Bir gün mihman olman mı Araplı eline

Çekmiş katarını Heyik yoluna

Kesik diller coşkun sele emanet

Gaffarlı kabrinde çoktur ulema

Sarptır Sakaltutan göçün dolana

Kargapazar çınarına eviniz kona

Üstüne gölge olan, dala emanet

Çıkıntapanı da Kiraz yokuşu

Göçün’ eğlendirir Pancarl’ inişi

Gayet muhatara Göksun köprüsü

Kırkların bekçisi pire emanet

Haçin göçün yasak ya n’olur

Çatak’tan Obruk’tan aşar dolanır

Boztepe’de bir ah çeker bulanır

Seher ile esen yele emanet

Çektir katarını kon Aslantaş’a

Yücesine çık da eyle temaşa

Vatanına dahil oldun mu Eşe

Zelfin derler ehliz[59] ele emanet

(Halil Çelebi, Kadirli’nin Araplı köyündendir. Yaklaşık 1928’de Kadirli’de ölmüştür.)

Yüce derler bir mahalle gelince

Gölde güvel turna gibi dizilir gördüm

Her çeşitten cığalları mükemmel

Bir tavuskuşunu süzülür gördüm

Beni keser m’ola bunun babası

Yüzü hürmetine yaşar obası

Sırtına giyinmiş türlü libası

Cevahir kemeri çözülür gördüm

Sahra mı ettin göl başından gelirsin

Nice yiğitler kanlısı olursun

Bir korkun var benden evvel ölürsün

Bağrına kabrimi kazılı gördüm

Malum aşiretin dilberi çoktur

Dolaştım dünyayı emsalin yoktur

Çelebi’m de ölümün müstahaktır

Ruhun cesedinden üzülür[60] gördüm

ÂŞIK BEKİR’DEN

Evleri konmuş alana

Tulumu vurmuş kolana

Çeker gider boz Belen’e

Yolları Türkmen kızının

Sabahtan yolum uğradı

Önüme şeker doğradı

Ben söyledim o ağladı

Gözleri Türkmen kızının

Evlerinin önü kartal

Çık da boylarını göster

Beş yüz lira başlık ister

Beyleri Türkmen kızının

Bunu söyler Âşık Bekir

Parmağında gümüş şakır

Vardım gördüm halı dokur

Elleri Türkmen kızının

DESTANLAR

EKİNCİ DESTANI

Ne büyük belâdır şu ekincilik

Bırakıp kaçması ar gelir sana

Her zaman züğürtlük hem dilencilik

El açıp gezmesi kâr gelir sana

Harmanı elinden el alır gider

Samanı yerinden yel alır gider

Bağını bahçeni sel alır gider

Karpuzun keleği nar gelir sana

Bir avuç bulgurla bir çanak unluk

Koydun mu içeri bitti yoksulluk

Devlete eyvallah Mevlâ’ya kulluk

Samanlık köşesi şar gelir sana

Bir topal merkeple bir aksak inek

Bir aba, bir postal, bir don, bir gömlek

Buldun mu bir kaşık ayranla ekmek

Allahın yazısı dar gelir sana

Çekilmez azabın çıbanın kahrı

Rüyada görürsen her gece şehri

Talihin kurutur koca bir nehri

Kanını içersin kar gelir sana

Borçlusun gökteki uçan kuşlara

Kimseler inanmaz sana beş para

Kapanmaz bağrında kanayan yara

Gün olur hayatın bar gelir sana

Düştün mü dostun da tutmaz elini

Dinleyen bulunmaz derdini sırrını

Satılsa sayarlar belki derini

Bendeler düşmanlar yar gelir sana

Bankaya mal koyup borca girersin

Aşk ile şevk ile harcayıp yersin

İnşallah bu sene veririm dersin

Kırk yılda bir kere zar gelir sana

Yazmakla tükenmez hazin macera

Bir yandan tahsildar bir yandan icra

Çekersin çaresiz kazaya rıza

Candarma çavuşu çar gelir sana

KARGAYLA ÇİFTÇİ

Bir adam biber ekiyormuş, kargalar gelmiş, tohumları toplamış. Adam kargaya çekil demiş, karga çekilmemiş. Başlamış türküye:

Karga – Ben bir kuşum ismim palanlı karga

              Toplarım biberin’ dökerim arga[61]

              Dayanamıyorsun tarlanı targa[62]

              Horoz ötümünde gene gelirim

Çiftçi – Bir tüfek alırım seni vururum

             Tozağını[63] çocuklara veririm

             Mülkümün içinde kanın alırım

             Aralaş[64] yanımdan palanlı karga

Karga – Ben kuşum gökyüzünde uçarım

              İlacım yokkine vallah nâçarım

              Ha deyince yedi deniz geçerim

              Horoz ötümünde gene gelirim

Çiftçi – Bir tüfek alırım barutu

             Tarlaya yaparım gizli bir evsin[65]

             Saçmayı doldurrum birbirin üstün

             Aralaş yanımdan palanlı karga

Karga – Gider kuşlarımı haber ederim

              Tarlanı aktarır talan ederim

              Seni bir kelliye kurban ederim

              Horoz ötümünde gene gelirim

Çiftçi – Ben hükümet ile görrüm işimi

             Gider Ankara’ya vurrum başımı

             Dağıtırım tüneğini eşini

             Sesimi Sinop’tan getirrim karga

Karga – Gel insanoğlu seninle kavil kuralım

              Hükümet yiyici geri duralım

              Bu sene yarıya ortak olalım

              Yeni sene kime kalır bu tarla

(Kadirli’nin Azaplı köyünde 1341/1925 doğumlu Süleyman Taşyürek’ten derlendi. Bu kişi, Pınarbaşı’nın Çandar köyünde İbrahim’den öğrendiğini söyledi.)

MARAŞ HARBİ DESTANI

Allah Allah dedik başladık işe

Acele Hazreti Ali yetişe

Evliyalar cümle harbe tutuşa

Kâfirin hunu ciğerime dayandı

Bu harbe Fahri Kâinat nâzır

Mustafa Kemal de bir ulu vezir

Bize imdat eyle Hazreti Hızır

Her taraftan kahramanlar uyandı

Dört taraftan düşman toplar atıyor

Aman arkadaşlar vatan batıyor

Yanan hanelerde baykuş ötüyor

Viran kuşu seherlerden uyandı

Tayyareler geldi havada uçtu

Gören masumların tebdili şaştı

Şükrolsun Mevlâ’ya düşman da kaçtı

Ordu vardı Osmaniye’(ye) dayandı

Allah Allah dedi çok babayiğit

Kimi gazi oldu kimisi şehit

Hamdolsun düşmanı eyledik sakıt

Hançerimiz kızıl kana boyandı

Gazi Paşa’m gözün aydınlar olsun

Cenabı Hak sana çok ömür versin

Vatan da Maraş’ın gününü görsün

Kahramanlar senin için dayandı

Rüyat seherlerde eyliyor zikir

Milli nusrat buldu binlerce şükür

Ömer, Osman ile Hazreti Bekir

Bu kavgaya ciharyârlar uyandı

(Söyleyen: Ârif’in kızı Fatik’in kızı Rüyat.)

SİVRİSİNEK DESTANI

Fakir fukaralar elbirlik edek

Gelin beş on tane mezar kazalım

Çeltik arkın’ başladılar geliyor

Gelin beş on tane mezar kazalım

Bu iş gayet yakın zannetmen ırak

Çeltik ekilirse el tutmaz kürek

Eninde sonunda bizlere gerek

Gelin beş on tane mezar kazalım

Fukaranın zaten kötü bahtı var

Zenginlerin cibinliği tahtı var

Sivrisineğin de bize ahdı var

Gelin beş on tane mezar kazalım

Vakti müsaitler yaylaya göçün

Sivrisinek var ha gözünüz’ açın

Durman arkadaşlar çocuklar için

Gelin beş on tane mezar kazalım

Sivrisinek dermanımız’ almadan

Yerler yumşak kurağını bulmadan

İşin gücün firavunu gelmeden

Gelin beş on tane mezar kazalım

Kiminiz bel alın kiminiz kürek

Bu iş bize ait hazırlık görek

Komşu köylere de hep haber verek

Gelin beş on tane mezar kazalım

Yarın heyet gelir verilir emir

Bu sahanın yeri yolsuz mu denir

Fakir fukaranın çocuğu ölür

Gelin beş on tane mezar kazalım

O sahada sivrisinek beslenir

Uslanmayan fukaralar uslanır

Beyaz kefen üzerine süslenir

Gelin beş on tane mezar kazalım

Ali Dilci der ki dinler mi aman

Çeltikçinin kastı hepsinden yaman

Ölüm muhakkaktır geldiği zaman

Gelin beş on tane mezar kazalım

(Yaşar Kemal, bu şiiri ilk kez “Kasaba Politikacıları” başlıklı yazısı içerisinde yayımlamıştır. Bkz. Baldaki Tuz, İstanbul 1974, s. 124-125)

CENNET KIZ’IN DESTANI

Akşam namazında firar eyledi

Bağ Mahallesi’nden kaçtı bu Cennet

Dedim Alibey Mahalle’ye sorun

Dere Mahalle’ye geçti bu Cennet

Dere Mahalle’ye tövbe varmadı

Savrun Mahalle’de dakka durmadı

Gece gündüz gitti hiç yorulmadı

Anberin arkına düştü bu Cennet

Çağır gelsin Anberarkı muhtarı

İz doğruldu, durmaz gitti yukarı

Sarıböğsek, Çiyanlı, Avlık’tan beri

Tövbe bulunmuyor uçtu bu Cennet

Yukarı yolundan umut kesildi

Çankaza köyü de uğrun basıldı

Sanki kâfir Mehmet aslan kesildi

Mehed’in koluna düştü bu Cennet

Ortuşan’a kapı kapı baktılar

Narlıkışla, Vayvaylı’yı yaktılar

Hös’ün ölen çiftliğini döktüler

Yalnızdut’a doğru geçti bu Cennet

Ordan tuttu değirmenin yolunu

Gördü ordan Karabacak elini

Onlar dedi öp dedemiz elini

Dedenin evine düştü bu Cennet

Dede bunu ordan erken yolladı

Devrişli ahalisi iyi belledi

Eşkiler’den öte mendil salladı

Kesikkeli köyüne düştü bu Cennet

Kesikkeli köyünde kimde yatacak

Yılkı muhacirine varsa vururlar nacak

Gemiye varsa ahali kaçtı sanacak

Muallim çiftliğine kaçtı bu Cennet

Çiftlikte ekmek yok, yürü Endel’e

Gençler görüp derhal aldılar ele

Ekrut’ta bayıldı hep güle güle

Şimdi isteğine düştü bu Cennet

Üç gün dağda yalnızca kaldı

Uyanmadı birden uykuya daldı

Ordan yavaş yavaş Bozkuyu’ya geldi

Muhtarın evine düştü bu Cennet

Muhtar baktı buna bir kara kâfir

Gene merhametli imiş çok etti hayır

Arar bulur bekçiye teslim verir

Ordan Cığcık’a geçti bu Cennet

Cığcık muhtarına teslim eyledi

Firar olduğunu derhal söyledi

O da ordan Tıbılı’ya yolladı

Eski kocasına düştü bu Cennet

Sayın dinley’ciler yetmez mi kalan

Ahmet de söylemiş epeyce yalan

Paris terzisinden ne kadar pilan

Milyoner elbisesi biçti bu Cennet

KOCA ŞEYTAN

Dinlen ağalar Öşürlü’nün sözün

Kara olsun iki yüzün

Başındaki bir top bezin

Küpe batır Koca Şeytan

Oldun fıkara kasabı

Değiştirdin sen nesebi

Ahrette külek hesabı

Veremezsin sen Koca Şeytan

Ahalinin canın yaktın

Yarısını ata döktün

Kıl çaldın da torba diktin

Utanman mı Koca Şeytan

Deftere ettin hileyi

İnşallah buldun belâyı

Günahtan yaptın kaleyi

Dikilirsin Koca Şeytan

Altında var yağız at

Kalemi etti gene hareket

Dedin harına bereket

Berhudar ol Koca Şeytan

Ekinler oluyor göcek

Gene öşür alınacak

Verelim, yitip sen ölürken

Sana davul çalınacak

Kör avradın eri sensin

Şeytanların piri sensin

Anavarza’ya taş dizen

Kaltabanın biri sensin

Öşürlü’yü aciz ettik

Çok söyledik taciz ettik

İki türkü haciz ettik

Darıldın mı Koca Şeytan

SIÇAN DESTANI

Gecelerde damda gezer

Kedilerin bağrın ezer

Pirinç pilâvına karanfil düzer

Attar olmuş küçük sıçan

Gökyüzünde takla makla

Ne nohut kodu ne bakla

Avrat dağarcığı sakla

Köşker olmuş küçük sıçan

Yer altında evleri var

Eğri büğrü yolları var

Çıplak çıplak dölleri var

Gulemper olmuş küçük sıçan

Sıçanların asası var

Püsküllüce kesesi var

Un çuvalında hissesi var

Hırsız olmuş küçük sıçan

Ana bacı

Vurdu sacı

Altmış altı bazlamacı

Deldi çıktı küçük sıçan

BİT-PİRE DESTANI

Pire gelir takır makır

Sanırım bir nallı katır

Kalk avrat baltayı getir

Öldüm pirenin elinden

Tuttum pirenin beyini

G..üne kurduk düğünü

Altmış batman çöz yağını

Geçen pazarda satmadık mı

Tuttum pirenin birisini

S..tim ölüsünü dirisini

Çadır kurdum derisini

Alt’ ay bir güz içinde kışladım

Hele şu bitin işine

Kendir taktık dişine

Bir tepik vurdu döşüme

Alt’ay üste yatmadım mı

ASKERE GİDENLER İÇİN

Gidin kardeş güle güle

Hak size yardımcı ola

Ne şerefli Türk gençleri

Bayrak açtı düştü yola

Maşallah deyin maşallah

Şen oldu Ceyhan’ın yolu

Sesiniz arşa duyulsun

Kırılsın düşmanın beli

Çifte davul çalınıyor

Türk gençleri düğün kurdu

Bu düğünün şerefi var

Böyle kurtarırlar yurdu

Bayrağını açan gider

Kanlarını saçan gider

Böyle ne’tsin Türk gençleri

Her şeyinden geçer gider

Hak yoluna korlar başı

Def ederler gelen işi

Tanımazlar dağı taşı

Kâh yürür kâh uçar gider

Gittiği yolundan dönmez

Yurdunda ateşi sönmez

Bir millete boyun eğmez

Her dem alnın açar gider

EMİŞ HANIM’IN MEKTUBU

Adana’da, ameliyat olmak üzere...

Cevap yazdım sözüne

Düştüm bu derdin izine

Kusuruma hiç bakmayın

Dünya karanlık gözüme

Okudum eyledim nazar

Bu sözlerin beni üzer

Gönlüm bir kelebek oldu

Aman dokunmayın tozar

Mektup yazdım karalı

Yüreciğim oldu pareli

Çocukları düşünemem

Hayat hepsinden ileri

Söylersem doluyor içim

Söyleyemem onun için

Kanadım yok uçup gelsem

Yollar bağlı benim için

Bahçelerde salkım söğüt

Artık bana verin öğüt

Vadem yeter gelemezsem

Ayşen’imi al da büyüt

Ameliyattan sonra:

Çağırdılar ben’ odaya vardım

Doktoru görünce divana durdum

Ne idi suçu da cezaya girer

Lisan bile veremedim dilimden

Masaya çıkarken tutmadı dizim

O kanlı yaşları akıttı gözüm

Öksüz mü kalacak ufacık kuzum

Aman Allah beni kurtar ölümden

Masanın üstüne uzandım yattım

Tepeden tırnağa kan tere battım

(Metin eksiktir.)

TÜRKÜLER

CEREN TÜRKÜSÜ

Şu cerenin sulağına varmalı

El bağlayıp divanına durmalı

Şu güzeli sevdiğine vermeli

Şu cerenin sulakları sekili

Sekisinde gül ireyhan ekili

Mor belikler birbirine sokulu

Ceren çıkmış eşikliğin taşına

Güneş değmiş kemerinin kaşına

Yeni değmiş onüç ondört yaşına

Şu cerenin sulakları kayalı

Kayasında selvi söğüt dayalı

Şeker yemiş dudakları boyalı

İnem gidem şu dağlardan aşağı

İki bacı çift bağlamış kuşağı

Bize derler Andırın’ın uşağı

(27 Eylül 1949’da Andırın’da Mustafa Demirkan’dan derlendi.)

YEMEN TÜRKÜSÜ

Merhametsiz padişahlar, askeri

On senedir eğliyorlar Hicaz’da

Genç iken kocadım yitirdim yâri

Soyka Yemen yiğit koymadı bizde

Ne olur karlı dağlar ne olur

Asker yârim gelse yarelerim ey’ olur

Padişaha söylen yâri göndersin

Bu kanunu bu zakkumu döndersin

On seneyi bir seneye indirsin

Hiç mi merhamet yok Sultan Aziz’de

Ne olur karlı dağla ne olur

Asker yârim gelse yarelerim ey’ olur

AĞITLAR

VAHAP’IN AĞIDI

Çok sevdiği oğlu Vahap’ı kaybeden Yiğenağa ağlamaktadır. Çevresindekiler susmasını söylerler. Köyden çağırttığı kız kardeşi Elif de, olup bitenden habersiz, süslenmiş olarak gelir. Yiğenağa bu ağıdı söyler.

Evime misafir gelse

Vahap ata karşı çıkar

Gücenmen emmiler bana

Od düştüğü yeri yakar

Bir çift doğan besliyordum

Birisini büyütemedim

Ben Vahap’a düğün kurdum

Okuntusun dağıtamadım

Bir çift yavru besliyordum

Birisin verdim sele

Ben Vahap’a düğün kurdum

Elif gelsin güle güle

İk’ elimde iki kelik

Ciğerlerim delik deşik

Altın saçına karışık

Elif düğüne mi gelik

Okuntu: Çağrılık, davetiye. Kelik: Terlik. Gelik: Gelmiş.

HÜSEYİN AĞA’NIN AĞIDI

Uyduranoğullarından Hüseyin Ağa eşkiya tarafından vurulunca, akrabalarından bir âşık söylüyor.

Andırın düzünde parlar konağı

On sekiz deve yüz altmış ineği

.........................................................

Can satın alınmaz mal Hösün Ağa

Ne bir gün hasta da ne bir gün sayrı

Yollarım bağlı da gidemem gayrı

Yerini tutmuyor kardeşin Hayri

Bunu da böylece bil Hösün Ağa

Mahkemede verir koç gibi sözü

Kanun dağında yayılır yazı

Ağlayıp gülmesin şu Çerkez kızı

Bunu da böylece bil Hösün Ağa

Kurşun gelir aşa aşa

Kuluncunu vermiş taşa

Sarı çiçek mor menekşe

Karış da gel Hösün Ağa

Gelip gitme mi eline

Kına yakma mı eline

Ne var idi Hösün Ağa

Bir live taksaydın beline

Kurşun değmiş sağ kolundan

Cıgara düşmüş elinden

Saptan gel Hösün Ağa

Sakın Taşoluk yolundan

Hösün: Hüseyin. Yazı: Sürü. Live: Röverver. Saptan: Sapadan.

HACI DURDU AĞA’NIN AĞIDI

1910’larda ölen Andırın ağalarından Yaycıoğlu Hacı Durdu için, karısı Meryem Hatun tarafından söylenmiştir.

Salakta acılar doğanı

Hacı Bey bunun yiğeni

Andırın ağası ölmüş

Esnaflar örtsün düveni

Kaymakam’la dövüşmüş

Hersli bıyığın geveler

Hacı Bilal katarlasın

İşleğe gitsin develer

Ağanın göçü geliyor

Seçilmiyor gelinciden

Hemi ağa hemi vezir

Kan damlardı kılıncından

Odasında kandil yanar

Hacı hizmetine döner

Sekiz bozu dokuz tülü

Evi Meryemçil’e göçer

Alt(ı)-uşağı var ağanın

İkisi kahve pişirir

Yed(i)-atı bağlı tavlada

Küheylân kuyruk savurur

Salak: Çeltik tarlası. Düven: Dükkân. Hersli: Hırslı. İşlek: İş yeri. Gelinci: Gelin göçü. Hemi: Hem. Bozu: Dişi deve. Tülü: Erkek deve. Meryemçil: Bir yayla.

İNCEMAĞARA AĞIDI

Babası ölen bir kadın, kocasıyla birlikte cenazeye giderken, İncemağara denilen derede eşkiyalarla karşılaşıyor. Kürt eşkiyalar kocasını öldürüp kendisini kaçırıyorlar. Olaydan sonra bu ağıdı söylüyor. Ağıtlar’daki “Körün Oğlunun Ağıdı”nın çeşitlenmesi.

Yaslan koca konak yaslan

Seslen sürmel’eşim seslen

Sürmel’eşim yasa gider

Altında da arabistan

İncemağ’ranın deresi

Yıkılıp viran kalası

Kurban olam sürmel’eşim

Nerende kurşun yarası

Kürtler tuttu beliğinden

Yürümedim imekledim

Sürmel’eşim gelir diye

Yedi gün ahır bekledim

Belimde de bir top kutnu

Ben onları n’ediciğim

Koyuverin beni Kürtler

Ben anama gidiciyim

Kardaşlarım kardaşlarım

Kana boyandı saçlarım

Ayan olsun sürmel’eşim

Delik damlarda kışladım

Dar ikindi çevirdiler

Öldüm yalvarı yalvarı

Kurban olam sürmel’eşim

Soyka mı koydun şalvarı

Ayağımda çizme ışılar

Kınaman beni komşular

Sürmel’eşim gelirkene

Çamurlu ovası karşılar

Nolaydı da n’olaydı

Altın akçam olaydı

Sürmel’eşim sağ ola da

Bir anam var öleydi

Arabistan: Arap atı. Belik: Saç. İmeklemek: emeklemek. Kutnu: Bir cins kumaş.

Gidiciyim: Gideceğim. Soyka: Ölüden kalan giyit.

GELİNİN AĞIDI

Kayseri’den bir kız, Andırınlı bir gençle evleniyor. Gelin geldikten dokuz ay sonra çocuğu olurken ölen bu kadın, ölürken kendine ağıt yakıyor. Daha sonra annesi ve kaynanası da ağıtlar söylüyorlar. Ağıtlar’daki “Medine’nin Ağıdı”nın çeşitlenmesi.

Kendisi

Ana kızın çok mu idi

Bir kız sana yük mü idi

Yıkılası Kayseri’de

Bir menendim yok mu idi

Kaynanası

Çıktım çınarın bendine

Çığırdım kendi kendime

Doğan ayın on beşine

Anan gelir demedim mi

Anası

Esat gel yanıma otur

Memmet kazma kürek getir

Gariptir ak Medine’m

Mezarın ucundan yatır

Mezarının üstün’ açtım

Göğsünün düğmesin’ çözdüm

Yavrum benden vaz mı geçtin

Amanın kuzum amanın

Bezirgân değil mi göçen

Tüccar değil mi bohç’ açan

Analık değilim geçem

Ananım kızım ananım

Deveye vururlar tuzu

Yüreğime düştü sızı

Benden size vasiyet

Gurbet ele vermen kızı

Böyl’olduğun bilemedim

Bir düşceğiz göremedim

Baban olsa salar idim

Kardeşini salamadım

Evimizin önü arpa

Arpaya yayılır görpe

Baban olsa gelir idi

Kırat başın çarpa çarpa

Karlı dağlar karlı dağlar

Karı erir suyu çağlar

Garib imiş Ak Medine’m

Basmac’oğlu’n durmaz ağlar

Şu tepede bir harmancık savrulur

Küreği yok yabası yok yeli yok

Garib imiş Ak Medine’m

Emmisi yok dayısı yok eli yok

Menend: Eş, benzer. Görpe: Kuzu.

MEMED’İN AĞIDI

Cumhuriyet’in ilk yıllarında Andırın çevresi eşkiya doluydu. Hemen her gün bir zengin, bir yiğit öldürülüyordu. Bunlardan biri, haksızlığa kurban gidip dağlara çekilmiş, hükmetin binbaşılık sözü vermesi üzerine başka bir eşkiya tarafından öldürülmüş Memed’di. Ağıdı anası, karısı, kız kardeşi yakıyorlar.

Anası

Değirmenin ardı söğüt

Verseniz de almam öğüt

Dört oğlumun içinde

Memed oğlum en yiğit

Aziziye Aziziye

Kanlar göllendi yazıya

Memed vuruldu deyince

Koyun karıştı kuzuya

Aziziye’ vardım idi

Çalgıları çalınıyor

Oğlumu vuran Çerkeze

Binbaşılık veriliyor

Karısı

Gürün’ün Gürün elması

Zor olur yiğit ölmesi

Bu da bizden ganil kalsın

Yedi bacı dul kalması

Bacısı

Eliminen suyun’ koydum

Şu yalan dünyaya doydum

Bununla kardaşım kurtulur

Yedi kurşunu saydım

Anası

Sağ eli martin kaldırır

Sol eli tüfek doldurur

Yiğit benim oğlancığım

Hem ölür hem de öldürür

Ganil kalmak: Gelenek olmak, âdet kalmak.

ASKERİN AĞIDI

Askerden izinli gelirken yolda ölen bir yiğit için, karısı ve kız kardeşi tarafından söylenmiştir.

Karısı (çocuğuna)

Yayladan mı aldın suyu

Sabiden mi aldın huyu

Küçücükten öksüz kaldın

Uyu ağ bebeğim uyu

Bacısı

Kapa kapa gidiyordum

Araba geldi karşımdan

Açınca kardaşım yüzünü

Aklım gitti başımdan

Kadan alam Arzu

Yanıldım kılmadım farzı

İntizar mı etti ola

Elbisesin diken terzi

Otursam görmüyor gözüm

Dinelsem tutmuyor dizim

Ana, kardaş ölük dedi

Kendi de ölesice kızım

Arabalar çekiliyor

Candarmalar koğuşuna

Kara oğlun Nazif ise

Yalvar kapı çavuşuna

Kapa kapa: Koşa koşa. Ağ: Ak, beyaz. Kadan alam: Kurban olayım. İntizar: Beddua. Dinelmek: Ayakta durmak. Ölük: Ölmüş.

KURŞUNA DİZİLENLERİN AĞIDI

İki kardeş, Kurtuluş Savaşı sırasında iftiraya uğrar ve “vatana ihanet” suçundan kurşuna dizilirler. Daha sonra haksız yere mahkûm edildikleri anlaşılır. Bunun üzerine anaları aşağıdaki ağıdı yakar.

Atını çıkardım pazara

Müftü’m dayanmaz nazara

Ayırman da aşiretler

İk’sini bir kon mezara

Kâğıt yazar tabak tabak

Hocasından alır sabak

Müftü’mü kaçarken gördüm

Ayak yalın başı kabak

Çifte yavrunun anası

Bu gece galan ölücü

İk’ elinde iki efe

Çıldırıp da mı gülücü

Müftü: Kardeşlerden birinin adı. Kon: Koyun, bırakın. Tabak: Tabaka. Sabak: Ders. Galan: Artık. Efe: Fes.

(SAHİPSİZ BİR AĞIT)

Bir kadın, kocasının ölümü üzerine söylüyor.

Elimden tutup kaldırman

Sularına beleneyim

Benim eşim sağ olsun da

Kapı kapı dileneyim

Bakmam Kâbe’nin yoluna

Neler geliyor dilime

Kurban olam sürmel’eşim

Gel de bak benim halime

Mendilini bana verin

Gül yerine koklayayım

Eskiki günüm gelsin

Tüfek gibi patlayayım

Fırak deli gönül fırak

Yaşım genç de yollar yırak

Anam da ölsün babam da

Daha eşim bana gerek

Nişanda taktığım yüzük

Öper öper kokularım

Kardaşımın dediğini

Ben aklıma çıkılarım

Fırak: Firak, ayrılık. Yırak: Irak, uzak. Kokulamak: Koklamak. Çıkılamak: Sarıp sarmalamak, saklamak.

HACI BEY’İN AĞIDI

Hacı Bey adlı ağa, rakiplerinin araya girmesi sonucu eşkiyalar tarafından öldürülünce yakılıyor.

Cemalönü’nün yazısı

Yalınız kaldı kuzusu

Vezir emmim ava gider

Kadife çullu tazısı

Ali ergen Memed ergen

Ankara’dan gelir ferman

Kalk gidelim vezir emmim

Çektiğimiz kalsın sergen

Keşfçi gelmiş varılmıyor

Emmim bana darılmıyor

Kurban olam vezir emmi

Yaran azgın sarılmıyor

Vezir emmim şehit düşük

Başucunda yanar ışık

Bebeğe adın(ı) vurmuşlar

Vallahi sallamam beşik

Kan bulaşmış bileğine

Patoz geldi salağına

Kalk gidelim vezir emmim

Vali geldi konağına

Ergen: Bekâr. Düşük: Düşmüş. Vurmak: Vermek.

DURAN’IN AĞIDI

Andırınlı Ahmet Paşa’nın biricik oğlu Duran ölünce, Duran’ın teyzesi tarafından söylenmiştir. Ahmet Paşa’nın oğlu için yaktığı “Duran’ın Ağıdı”, Yaşar Kemal’in Ağıtlar’ındadır.

Kır ata biçtirdim keçe

Emeklerim gitti heçe

Ben oğluma gelin aldım

Sarı lira saça saça

Kır at kapıda kişner

Ellahama çayır dişler

Kör olası Sisli kızı

Oturmuş da aya işler

Atına binmiş geliyor

Emmisi çalar maşallah

Ağlaşman kızlar ağlaşman

Düğün kuracık inşallah

Merdivene attım ayak

Ağ konağa vurdum suvak

Ben kardeşten izin aldım

Geline vuralım duvak

İçeri girdim yıkıldım

Dışarı çıktım yekindim

Söylemeyen bey kardeşim

Vezir babandan utandım

Ninni babam oğlu ninni

Döşünün arası enni

Söylemiyor Sisli kızı

Ellahama deve kinni

Bakın kunduranın izine

Çuha şalvarın tozuna

Haydin nişana inelim

Müftü efendinin kızına

Sabahınan bir kuş öttü

Sesini sesine kattı

Kınaman beni ablalar

Oğlum nazardan gitti

Sabahınan tekerlendi

Arabası gıcır gıcır

Altmış evli Ahmet Paşa

Yeniden oldu muhacir

Gitmem Tahilli evine

Diken dökülsün yoluna

Ahmet Paşa düğün kurmuş

Gazi takılsın geline

Hasan Dede at oynağı

Getir elimin deyneği

Ta dedemden ganil kalma

Bu da dedemin gömleği

Heçe: Hiçe. Ellahama: (Allahü alem’den) öyle olmalı, sanırım ki. Sis: Kozan. Aya: Gergef. Kuracık: Kuracağız. Suvak: Sıva, badana. Enni: Enli. Tahil: Bir semt. Gazi: Gazi altını.

DURDU BEY’İN AĞIDI

Ermeni karışıklıkları sırasında müstantik (sorgu yargıcı) Durdu Bey, Ermenilerin Andırın’dan çıkarılmalarına karar verir. Andırın Ermenileri, Zeytun’daki Ermenilerle birleşerek Andırın’a saldırır ve Durdu Bey’i öldürürler. Ağıt, Durdu Bey’in kız kardeşi tarafından söylenmiştir.

Geben’e konak tutturmuş

Ben içinde otur’rum deyi

İstanbul’a tel vurdurmuş

Ben asker getir’rim deyi

Yükte düzülü fındığı

Keril banka sandığı

İstanbul’a tel vurdurmuş

Hükümetin mustantığı

Gebenin de önü yazı

Koyuna katarlar kuzu

Çırpını çırpını ağlar

Haçca Hatun, beyin kzı

Altın tartar vezne inen

Kahat yazar imza inen

Cenk ediyor kul olduğum

Hazreti Hamza inen

Nediciğim nediciğim

Başımı alıp gidiciyim

Kardaşım’ kuzusu altı olmuş

Çoban olup güdücüyüm

Mustantık: Sorgu yargıcı. Haçca: Hatice. Vezne inen: Vezin (ölçü) ile. İnen: İle. Nediciğim: Ne yapacağım?

TOPUZ BEY’İN AĞIDI

Avşaroğullarından Andırınlı Topuz Bey’in ölümünden sonra kardeşi ve akrabaları tarafından söylenmiştir. Ağıtlar’daki (1992, s. 164-166) “Topuzun Ağıdı”nın çeşitlenmesi.

Elinde un eleği

Gelin eliyor eliyor

Kutnu yorgan telli beşik

Anam Topuz’u beliyor

Topuz benim allı başım

Sar’ altınım göğ kuruşum

Kızma kadir Mevlâm kızma

Bundan artı yok kardaşım

İki kardeşim olsa

Biri ölse biri kalsa

Ağlamazdım Topuz sana

Sarılacak dalım olsa

Kalk kardaşım inek dedim

Göğ kır ata binek dedim

Bura babamız yurtları

Saçılak da konak dedim

Dundar çanı çinilerdi

Ön devesi inilerdi

Topuz’un gücün görenin

Din’ imanı yenilerdi

Ağmaşat’ın kelileri

Av ediyor delileri

Dengi sırma dengi atlas

Yornuk gelmiş tülüleri

İşte geldim anam ebem

Gelmem demiş gözü söbem

Ahrette yerin kalmadı

Kabul olmaz oldu töbem

İşte geldim anam bacım

Gitti sancım geldi Hacı’m

Künde böyle ağlıyorum

Bir hayal etti’m için

Topuz Topuz dedikleri

Gül şeftali edikleri

Topuz’un göçü geliyor

Sıçıraşır patukları

İnek: İnelim. Dundar: Deve sürüsü. Çinilemek: Çınlamak. Keli: Tepe. Av etmek: Avlanmak. Yornuk: Yorgun. Ebe: Büyük anne, nine. Söbe: Oval, değirmi. Töbe: Tövbe. Künde: Her gün. Edik: Bir çeşit ayakkabı. Patuk: Patik, terlik.

MUSA BEY’İN AĞIDI

Andırınlı Musa Bey’in ölümünde değişik kişilerce söylenmiştir.

Madalya takınır döşüne

Düşer düşman peşine

Bekliyorum bibim oğlu

Doğan ayın on beşine

Bey kardaşım bey kardaşım

Paşalara teğ kardaşım

Sana ölüm yakışır mı

Daha baban sağ kardaşım

Duydu m’ola Hacın Emiş

Kenarda yedirmem yemiş

Manastır’dan yükü geldi

Dengi sırma dengi gümüş

Beğ kardaşım beğ kardaşım

Kaymakama teğ kardaşım

Çetelerin hep kaçmışlar

Getirdiler döğ kardaşım

Çetelerin düz kardaşım

İstihkama dik kardaşım

Manastırın kalesine

Sancağını dik kardaşım

Kedi küçük amma şahan

Düşmanına pür ihtiyan

Hısımların hep geldiler

Uyan telli beyim uyan

Sal beriden varırken

Hasan, Süleyman değnedi

Senin aklın ermez kızım

Benim yüreğim oynadı

Mektebe gidici Ruran

Hani kayıdını gören

Sabahınan seherledi

Başımıza esti haran

Sabahınan seherledi

Başımıza haran esti

Kadanı alayım hanım

.......... oğlu bize küstü

Gider Gümüşoluğa yaylar

Kardaş gezer Hacı’yınan

Küstün ise barıştırrım

Emin oğlu Hacı’yınan

Bibi: Hala, babanın kız kardeşi. Teğ: Denk, eşit. Değnemek: Bakmak, gözetlemek. Kayıt: Hazırlık. Haran: Felaket.

MUSTAFA AĞA’NIN AĞIDI

Mustafa Ağa’nın Andırın’da ölümü üzerine ailesindeki kişilerce söylenmiştir.

Sabah bize ağ’sız derler

Amanın gidici güce

Kaş çekildi göz süzüldü

Yasin’i bitirdi mi hoca

Bir küçücek oda tutmuş

Benzer çardağın yurduna

Ağam Maraş’a varırsa

Derman ararım derdime

Sabah beni salıcılar

Hey heylesin garik anam

Kadanı alam bacım

Mevlâm verir m’ola sabır

İlâhi başın kesile

Bunu da eyledim kabul

Ali Kenan evlenirken

Bacı çaldırrım davul

Cirit atar kolun sallar

Kardaş oynar güzel havut

Şükür oğlu var ağanın

İnşallah yerini tutar

Şu Bağdat’ta kalanın

Ocağında baykuş öter

Hoş geldin Şerif hoşgeldin

Bura kardaşın odası

Allahtan diledim dilek

Bana gelmedi kadası

Ağ’sız: Ağasız. Hey heylesin: Ne yapsın?. Garik: Gayri. Havut: Cirit değneği.

NURİ EFENDİ’NİN AĞIDI

Andırın tüccarlarından Nuri Efendi’nin ölümünden sonra, cenazede bulunan akrabaları tarafından söylenmiştir.

Odada kilim yazılı

Vafiri filcan dizili

Bu ilin ağası ölmüş

Ardı ufacık kuzulu

Nuri Efendi bir efendi

Bulunmaz misli menendi

Eğer düşmanı ölürse

Yan taşına çalar kendi

Ömer nazlı Feyzi nazlı

Vezir ağam seyfi gözlü

Kul olduğum vezir ağam

Öğüt verir gizli gizli

Ben gardaşa gail değilim

Vezir ağam geri gelsin

İster sen de darıl hatun

Kızlarıyın hepsi ölsün

Feyzi çıkarma sesini

Anan çekmez yasını

Vezir ağam küskün gitmiş

Bahçede buldum fesini

Kardaşın çatal beşiği

Gelin sallar ığır ığır

Küskün isen emmim oğlu

Kalk bizim eve buyur

Yazılı: Serili. Vafiri: Çok, bol (Arapça vâfir’den). Gail: Kail. Iğır ığır: Ağır ağır, yavaş yavaş.

(SAHİPSİZ BİR AĞIT)

Eşkiyalar tarafından öldürülen bir adama, yakınları aşağıdaki ağıdı söylüyor.

Soğanlı’da harb oluyor

Sağdan, soldan, geriyinen

Bibim oğlu harb ediyor

Hazireti Ali inen

Nenni telli yiğen nenni

Döşüyün arası enni

Bibim oğlu harbden gelmiş

Eli yüzü ala kanlı

Şu esvabını beri verin

Sen bilmiyon kıymetini

Bibim oğlu harbden gelmiş

Çayıra bağlar atını

Kele Selver kele Selver

Yüklüğünde kumaş parlar

Baktın düşman zor geliyor

Elini kaldırıp Hakka yalvar

Yanında bir kardeş olsa

Bir eşin yanıma gelse

Ben bir orduyu bozardım

Silahımın topu dinse

Yüce dağların aşıdı

Bura şehidin düşüdü

Yamçımı üstüne örtün

Azgın yaralar üşüdü

Kele: Hey, yahu. Aşıt: Geçit. Düşüt: Düştüğü yer.

YEMEN AĞIDI

Yemen’de ölen oğlu için annesinin yaktığı ağıt. (Karşılaştırınız: “Yemen Ağıdı”, Yaşar Kemal: Ağıtlar, 1992, s. 55-56).

Anam gel yanıma otur

Elini yarama yetir

El kızına bel bağlama

Yavruyu yanıma yatır

Anam kirazdan geliyor

Sesi beni deli ediyor

Sen gurbete asker verdin

Nasıl uykunuz geliyor

Evimizin önü arpa

Biçemedim sele serpe

Tez gel Memed’im tez gel

Gelinin arkanda körpe

Terzi bastan oğlum terzi

Gitti gurbet ili gezdi

Soysuz imiş elin kızı

Evimizin düzenin’ bozdu

Gitme Yemen’e Yemen’e

Sen cahilsin uyanaman (?)

Dan borusu er vurunca

Sen cahilsin uyanaman

Top karşıdan gürledi mi

Gülleleri parladı mı

Top kekilli bastan oğlum

Ecel telini telledi mi

Küçük Maraş büyük Maraş

Ulaş mavi donlum ulaş

Ağzı başa davul mu tutar

Yemen’de tutuldu güleş

Arabayı beri çekin

Şehitleri buraya dökün

Erzurum’un hanımları

Yaralıya iyi bakın

Cahil: Genç, acemi. Dan borusu: Kalk borusu. Kekil: Kâkül. Don: Giyit, elbise. Güleş: Güreş.

İSMAİL KILIÇ’IN AĞIDI

Andırın’ın çok sevilen, hayırsever ağası İsmail Kılıç’ın ölümünden sonra ünlü ağıtçı Hasibe Hatun tarafından söylenmiştir.

Aşireti düşmüş yola

Yağmur(da)-ıslanı ıslanı

Ağayı isterler senden

Güllü sen n’ettin aslanı

Ell(i)-adamınan otursa

Verir lokanta harçlığın

Şöyle vezirden ayrılan

Yavrum alamaz dışlığın

Felek bize etti kastı

Odasında kaplan postu

Ağa göçün ayrı çekmiş

Hep duysun yârânı dostu

Kalkar odasın gezerim

Görmezsem umut üzerim

Alnıma kara bağlarım

Hacı evlenirken çözerim

Kadanı alayım yelek

Ablak yüz de hançer bilek

Sen olmazsan yalınızım

Gayri viran kalır salak

Enni döşte gözler söbe

Ateş düştü yandı oba

N’ettin benim yalınızı

Senden istiyorum ebe

Evin tutturmuş keliğe

Benzer Hazreti Ali’ye

Halbur’a hayma tutturur

Davet verirdi valiye

Bin adama günlük verir

Salakt(a)-atın gezdirerek

Aşara(?) davet verir

Çifte kısır yüzdürerek

Kimse bu yavruma uymaz

Hasmının lafın’ duymaz

Acar tabut çaktırırım

Ağa her tabuta sığmaz

Azırail etmiş baskın

Hava azgın yeli keskin

Yüreğime dert oluyor

Dayılara gitti küskün

Eli cömert dili tatlı

Yedilere kavuşturur

Kimse olamaz yavrum gibi

Kanlıları barıştırır

Patoz motor ağlaşıyor

Ağamızı bul diyorlar

Ali, Mehmet kaldırmıyor

Öfkemizi al diyorlar

Kurban olayım adına

Kardaş doymadım tadına

Yalınızım biriciğim

Neden kaldım ardında

Dışlık almak: Mutlu olmak, neşelenmek. Ev tutturmak: Ev yaptırmak. Umut üzmek: Umudu kesmek. Enni döş: Geniş göğüs. Kelik: Kıraç yer. Halbur: Kalburdağı. Hayma: Çardak. Kısır: Kuzu su olmayan koyun.

SÜLEYMAN PAŞA’NIN AĞIDI

Andırınlı Süleyman Paşa, Malatya’da zehirleniyor. Can çekişirken kendisi için aşağıdaki ağıdı söylüyor.

Kuşlar bizden selâm söyle vatana

Ah çeksin ağlasın illerim benim

Kısmeti böyle imiş takdiri ilahinin

İncitmen ufacık beylerim benim

Müşkül oldu bu sefer de gülmemiz

On iki mansıptan tuğ almamız

Gurbet Malatya’da kaldı türbemiz

Çok idi vatanda ağlarım benim

Çağırın bende boz atlı Hızır

Devletin nazlısı Süleyman vezir

Osman Beyefendi gayretli, hazır

Kenan’ım çeksin de tuğlarım benim

İbrahim ejderhaya karşı koyduğun

Sultan Mecit bana arka verdiğin

Anadolu çok sefasın sürdüğün

Aşın sahralı dağlarım benim

ABDÜL BEY’İN AĞIDI

Sabahınan bir kuş öter

Buna kervankıran derler

Gelin senin adın batsın

Sana Bayrak Duran derler

Şu derede dal gürümüş

Dalın budağı çürümüş

Kadasın aldığım eller

Sahipsizlik ne zor imiş

Hasta Abdül Beyim hasta

Şeker şerbet altın tasta

Ağ konağ’ yapan usta

Gönenmesin dedi m’ola

Tabakasının tütünüyüm

Döşeğinin hatemiyim

Kimse dönüp dolaşmasın

Abdül Beyin yetimiyim

Arabayı beri çekin

Hastaları öte dökün

İstanbul’un doktorları

Yaralıya iyi bakın

Akşamla yattım talaşa

Sabahinen yattım üleşe

Şöyle döndüm baktım idi

Sıra sıra kan ulaşa

Üleş: Leş.

İSMAİL AĞA’NIN AĞIDI

1944’te ölen Zülfikaroğlu İsmail Ağa için Andırınlı şairlerden Mehmet Zülkadiroğlu söylemiştir.

Size ziyarete geldim

Ağlarım ciğerim bölük

Güllü karalar giymişsin

Yoksa kocanız mı ölük

Geç geldim de darıldın mı

Ağladın da yoruldun mu

Dört bir başa senin Güllü

Can verirken sarıldın mı

İsmail Ağa düğün kurmuş

Ne telaşlı bayla bayan

Yarpuzdan gelir akşama

Beş yüz atlı beş yüz yayan

Kaymakam Bey, Binbaşı Bey

Ortak olmuş kara yasa

İsmail Ağa davet verir

Türlü yemek dolu masa

Aslan bükemez bazusun

Motor ekiyor yazısın

Nasıl kıydın zalim tifüs

Yetim koydun bir kuzusun

Aşiretler toplanmışlar

Ağlıyorlar yana yana

Bin yılda bir doğuramaz

Övünmesin hiçbir ana

Aşiretler toplanmışlar

Konak boşalıp doluyor

Fakir ağlar yoksul ağlar

Kuşlar yüzünü yoluyor

Tanrım özenip yarattı

Musa Efendi’y(i)-arattı

Ali Beye çocuğunu

Öteki emanet bıraktı

Abaz’oğlu, Yaycıoğlu

Muzu sözüne uyar mı

Bir elin beş parmağı var

Kardaş kardaşa kıyar mı

Âşıklar eder ilânı

Andırın’ın soy ceylânı

Doktor gelip ulaşmadı

Haykırırken küheylânı

Emir büyük yerden geldi

Para sökmez kuvvet sökmez

Beller büktü, yürek deldi

Bu acıyı felek çekmez

NEBİ’NİN AĞIDI

1941’de ölen Zülkadiroğulları’ndan Nebi için yakılan ağıt.

Karayı yazmıyor elim

Tutup söylemiyor dilim

Ayakta atın Nebi Efendi

Sana yakışmıyor ölüm

Ağla Lütfü Efendi ağla

Babayın yerini sağla

Sabiha gelin olurken

Duvağına kına bağla

Aşkın dolu, gamın dolu

Aşkından ciğerim bölük

Ağlasana Hasib Hatun

Senin de kardaşın ölük

Küçüklerin küsler sene

Dostların gitmiyor eve

Kara günlerde yoldaşım

Selâm götür Musa Bey’e

Bırakın beni ağlayım

Alnıma kara bağlayım

Bilmeyenler görsün bilsin

Şair Zülkadiroğlu’yum

MUSA BEY’İN AĞIDI

Bey kardaşım bey kardaşım

Kaymakama teğ kardaşım

Sana ölüm yakışır mı

Koca baban sağ kardaşım

Kendi küçük amma şahan

Düşmanına “bunak” diyen

Hısımların hep geldiler

Uyan telli beyim uyan

Kadanı alayım Emiş

Kınada yedirmem yemiş

Manastır’dan yükü geldi

Dengi sırma, dengi gümüş

Emiş d’ölsün Gümüş d’ölsün

Telli Fadiş kadan alsın

Sağın bacın, koca baban

Hasibe de kadan alsın

Parmağında elmas yüzük

Elin kaldırdıkça parlar

Beğim gibi şehit olanın

Amanın ölüsü terler

Teğ: Eşit, denk. Kada: Bela.

CÜCÜKLERE AĞIT

Şu kapıya çıktım idi

Yatıyorlar ala kanlı

Çocuk gibi seviyordum

Nenni küçüklerim nenni

Kimi ak da kimi kara

Yatıyorlar sıra sıra

Kör olası kısıracık

Kan etmeye gelmiş bura’

Doru kısırağı bağlar

Küçükler ziyaret eyler

Çok severdi Tekinciğim

Görür şimdi o da ağlar

Şum kısrak nasıl da vurdu

Üleşlerin yere serdi

Dava edecektim amma

Ödemeye senet verdi

Cücüğüm keklik palazı

Buna ağlar abılası

Üçünü birden öldürmüş

Şum gözleri kör olası

Dört cücüğün üçü gitti

Şum kısrak yarez etti

Nasıl ağlamazsın Hatçe

Faruk ağlayarak gitti

Birine diyemem kötü

Verilmez cücüğün meti

On yerinden karnı yarı

Bu kısırak çapkın atı

Ananız böyle olmaz

Tavuğum cücüksüz durmaz

Kayınbaba ödeyecek

Korkarım kaynanam vermez

Cücüğüm ala idi

Kısırak kör ola idi

Doktorlara götürürdüm

Ah yaralı kala idi

(Çobankâhya köyünden, 1911 doğumlu Behice Batur’dan derlendi.)

Cücük: Civciv. Kısıracık: Kısrak. Şum (Şom): Uğursuz. Palaz: Keklik yavrusu. Yarez: Garaz.

(SAHİPSİZ BİR AĞIT)

Yüce dağda biter püren

Ne der ola beni gören

Çoğudu dalım budağım

Hep tükettim birem birem

Altında atı seker

Gollarını çalmış teker

Kahvaltıya bal kestirir

Kaymağa döktürür şeker

Yeter Hürü Hatun yeter

İş mi olur bundan beter

Ne ağlıyon Hürü Hatun

Arif Ağa yerim tutar

Dizleme dizlik dizinde

Püskürme beni yüzünde

Sadıkana kul olduğum

Leke bulunmaz sözünde

Eli çekiyo yüsünü

...................................[66]

Esvaplara yas tutturur

Adana’d(a)-oturan vali

Odasında beyler yatar

Konağında sefil öter

Hatun eşin olmayınca

Kars’ın hükümeti batar

Maşlahı sırma yakalı

Martini altın tokalı

Ortalığa feham düştü

Beyim döşekten kalkalı

Püren: Birem birem: Birer birer. Sefil: Baykuş. Kars: Kadirli ilçesinin eski adı (Kars-ı Zülkadriye).

İSMAİL BEY’İN AĞIDI

Elbeyli Türkmen aşiretinden Bilâl Bey’in “dutması” (yanında çalışan kişi) Lıvaran, İsmail Bey’i öldürüyor. Bu ağıt İsmail Bey için yakılıyor. Değişik kişilerce söylenmiş olmalı.

Sabahınan arzuhaller yazılır

Çatmasında çifte kurban yüzülür

Bilal Bey ölürse beyler bozulur

Ağlama anam ağlama

Livaran’ı dost bilip bel bağlama

Haleb’in yolları demirden direk

Kesilen kelleye dayanmaz yürek

Şöyle yüğsek eve bir yiğit gerek

Ağlarım anam ağlarım

Mırazım koynumda kaldı söylerim

Sabahınan erken Lıvaran düşmüş yola

Bu işleri gören kalıyor dona

Gavur muydun gavur Lıvaran

Nasıl kıydın küçük kardeş İsmail Bey’e

Al ilen avladılar bizi

Koymadılar kimsemizi

Söndürdüler çıramızı

Issız koydular odamızı

Bilâl Bey de Elbeyli’nin ulusu

Orduyu çeker de Halep valisi

Gülsüm Hatun olmuş çifte yavrusu

Ağlama anam ağlama

Lıvaran’ı dost sanıp bel bağlama

MANİLER

ÇİFTE ÇAPA MANİLERİ

Pamuk tarlalarında, ırgadın iştahlı zamanı (sabah ve ikindi) çifte çapa vurulur.

Sıraya dizilmiş birçok ırgadın çapalarını söyledikleri nakaratlı manilerin temposuna uydurarak hep birden indirip kaldırmalarına “çifte çapa” denir.

Irgadın en güzel seslisi, evvela:

Amanın da kızlar nenni de nenni

Canım gözüm nenni de nenni

diye başlar. Bu bittikten sonra aynı havayla bir mani tutturur.

Mani bittikten sonra, bütün ırgatlar birden:

Amanın da kızlar nenni de nenni

Canım da kızlar nenni de nenni

diye nakaratını tekrar ederler.

Manileri, halk arasında her zaman duyduğumuz manilerdir. Fakat Çukurova köylüsü o manilere ne güzel bir ahenk vermiştir. Manilerinin ahengini, güneş altında inip kalktıkça pırıl pırıl yanan çapalarının ahengine ne güzel uydurmuştur.

Sabahın insana büyük heyecan veren ilk vakitlerinde, ırgatlar yemeği yedikten sonra çifte çapaya başlarlar. Gür ve yanık sesler masmavi gök altında, Çukurova’nın yeşil tarlalarında, ufkun en son ucuna kadar yayılır. Çapalar iner kalkar.

İkindi vakti ırgat ayranını içmiştir. Dağılma zamanına az kalmıştır. Sesler batan güneşi geri çevirecekmiş gibi uzanır. Çapalar iner kalkar.

Çifte çapa vurulurken ırgatlar ne kadar azametlidir.

Seslerin kesilmesi, çapaların durması, onları yorgun bir göle benzetir. Sessiz sedasız işlerine devam ederler. Akşam olunca çiftliğe yönelirler.

Ertesi gün yine sabahın güzel demlerinde çapalar iner kalkar...

Çifte çapa vurulurken söylenilen manileri ve nakaratlarını aynen not ettim. Fakat pamuk tarlalarında söylenirken verdiği heyecanı veremiyor.

Amanın da kızlar nenni de nenni

Canım gözüm nenni de nenni

•

Kaleden hopladın mı

Şalvarı topladın mı

Oğlan der ki gel yatak

Kız der ki çatladın mı

•

Kaleden indim düzler

Tombul memeli kızlar

Memesinden ısırdım

Altın dişlerim sızlar

•

Kalenin ardı bostan

Şen olsun Arabistan

Arabistan kızları

Ne don giyer ne fistan

•

Kaleden indim iniş

Mendilim dolu yemiş

Yâre saldım yememiş

Kendisi gelsin demiş

•

Kaleden iniyordum

Çağırsan dönüyordum

Işkından kibrit oldum

Üfürsen yanıyordum

•

Kalenin ardındayım

Ben senin derdindeyim

Âlem gitti işine

Ben senin peşindeyim

•

Kaleden aşmak ister

Bal dudak yaşmak ister

Bir yiğit bir yar sevmiş

Peşine düşmek ister

•

Kalenin burcundayım

Burcunun ucundayım

Âlem gitti işine

Ben senin derdindeyim

•

Kale kaleye bakar

Kaleden kanlar akar

Cahil oğlan durmuşken

Sakallıya kim bakar

•

Kalenin başındayım

Yiğirmi yaşındayım

On iki yaştan beri

Ben senin peşindeyim

•

Kaleden indim düze

Su bağladım nergize

Mevlâm ömürler versin

Tombul memeli kıza

•

Kalenin ardı tandır

Yandır Allah’ım yandır

Gidi deyusun oğlu

Şu kızı bana kandır

•

Bir taş attım alıca

Bir kuş vurdum delice

Yenile bir yâr sevdim

Adı Tatlı Hatice

•

Armut dalda yal yerde

Bülbül öter her yerde

Mevlâm bizi ayırmış

Her birimiz bir yerde

•

Armudun dalına bak

Yaprağın halına bak

Gelin olan kızların

Gel gece zârına bak

•

Armudun dalı deste

Dibine düştü hasta

Yârim hasta ben hasta

Şerbetim kaldı tasta

•

Armut aşılanır mı

Güzel karşılanır mı

Küçükken yâr sevdim

Ele bağışlanır mı

•

Armudun kümesine

El vurdum memesine

Diz be diz otururken

Utandım demesine

•

Kale kaleye karşı

Kalenin ardı çarşı

Bir şeftali yolladım

Dosta düşmana karşı

•

Sabahın ilk ezanı

Çağır mektup yazanı

Yarabbi sen kavuştur

Hasret ile gezeni

•

Göğde yıldız ellidir

Ellisi de bellidir

Şu hovarda kızlar

Gözlerinden bellidir

•

Keten göynek Mısıri

Oldum kızlar yesiri

Yedi kıza yan çalar

Dul avradın kısırı

•

Duvara astım hasırı

Kız itiniz ısırı

On iki kıza yan çalar

Dul avradın kısırı

•

Deveyi düzde gördüm

Sürmeyi gözde gördüm

On iki gelin sevdim

Cilveyi kızda gördüm

•

Al almanın dördünü

Sev güzelin merdini

Alıcıysan kızdan al

Çekme kaltak derdini

•

Oğlan adın Mıstık mı

Cebindeki fıstık mı

Sana derim hey güzel

Koynundaki memeler

Baş altına yastık mı

•

İnci koydum musluğa

Çocuk düştü kıslığa

Ala gözün sevdiğim

Koy başını yastığa

•

İncir koydum sepete

Yâr oturmuş tepede

Yenile bir yâr sevdim

Şan olsun memlekete

•

Duvara vurur ışık

Elinde demir kaşık

Etmeyin bunu uşak

Bugün aklım karışık

•

Adana köprü başı

Otur saraya karşı

Gel sarılıp yatalım

Dosta düşmana karşı

•

Adana turuncundan

Mevlâm versin gecinden

Getir ver bir şeftali

Yanağının ucundan

•

Köprü başı meyhane

Ölüyom yana yana

Sen yanasın ben görem

Bana yâr olmayınca

•

Adana dedikleri

Boz etmek yedikleri

Gittim bakayım deyi

Essahmış dedikleri

•

Köprü başı meyhane

Asma damdır kapısı

Ben gözüme aldırdım

On beş sene mapusu

•

Kadifeden yeleğim

Seni sevdim meleğim

Sen de beni biraz sev

Rahat etsin yüreğim

•

Kadifeden kesem var

Yüreğimde tasam var

İstenmeyik kızların

Hepisinde hissem var

•

Kadifeden çuvallar

Berk çağırın duyarlar

Senin esnafların çok

Kıyma gibi kıyarlar

•

Kadife yastık yüzü

Mevlâm ayırdı bizi

Ben seni unutmadım

Kör olsun düşman gözü

•

Kadife yastığım yok

O dağa bastığım yok

Getir kitaba el basam

Senden gayrı dostum yok

•

Kaleyi yarık sandım

Yâri uyanık sandım

Açtım baktım yüzüne

Atılmış pamuk sandım

•

Pamuk içinde çiğit

Belinde kalem divit

Hem sararmış hem solmuş

Bir yâr için bir yiğit

•

Akşam oldu gelmez mi

Duvarımı delmez mi

Sen yorganda döşekte

Ben soğuktan ölmem mi

•

Kayanın ara yeri

Sızlıyor yara yeri

Cennet köşküne benzer

Memenin ara yeri

•

Akşam arada kaldı

Hançer yarada kaldı

Şu benim deli gönlüm

Kaşı karada kaldı

•

Akşamlar olmayaydı

Badeler dolmayaydı

Ölüm Allah’ın emri

Ayrılık olmayaydı

•

Akşamın vakti geçti

Bir güzel baktı geçti

Zülfünü kemend almış

Boynuna taktı geçti

•

Şu yol pınarın yolu

Boş gider gelir dolu

Kırılsın cezve kulpu

Yorulmuş yârin kolu

•

Pınar başı ben olam

Bulanırsam bulanam

Verin bana yârimi

Dilenirsem dilenem

•

İndim pınar başına

Bir kız çıktı karşıma

Ben sevdayı bilmezdim

Sen getirdin başıma

•

Pınarları tekneli

Fistan giymiş dökmeli

Yeni yeten kızları

Tutup tutup öpmeli

•

Kapısı yok kalenin

Yüzü soğuk yalanın

Kul olam kapısına

Kızı güzel olanın

•

Alçacık duvar uçtu

Mendilim suya düştü

Biz kızları bölüştük

Emine bize düştü

•

Karanfil olacaksın

Sararıp solacaksın

Ben danıştım babana

Sen benim olacaksın

•

Karanfilim gök boya

Kökünü koydum suya

Yenile bir yâr sevdim

Sarmadım doya doya

•

Karanfil destesiyim

Güzeller hastasıyım

Kız memen eğri bitmiş

Ben onun ustasıyım

•

Karanfilin beyazı

Hamur etme bu yazı

Saat üçte gelirsen

Alırsın beş beyazı

•

Karanfil kurutmadım

Yâr seni unutmadım

Hatırını çok saydım

Üstüne yâr tutmadım

•

Karanfil koydum tasa

Üstünü basa basa

Yenile bir yâr sevdim

Azıcık boyu kısa

•

İrhan(ın) pençe pençe

Kim sever seni bence

Yazdırayım cemâlin

Gezdireyim bilence

•

İrahan ektim bir evlek

Dadandı kara leylek

Leylek gözün kör olsun

İrahan yarına gerek

•

İrhanım(ı) eğdiler

Hatırıma değdiler

Hay kız senin yüzünden

Bugün beni döğdüler

•

İrahanımsın benimsin

Dalın yere eğilsin

Muhabbetin çok amma

Neyne’m benim değilsin

•

İr(a)hanım sini sini

Ben sevdim birisini

Vursa cellat boynumu

Söylerim doğrusunu

•

Gemici başı mısın

Cevahir taşı mısın

Versem sana bir mendil

Ölünce taşır mısın

•

Kahveyi kaynatırlar

Fincanı oynatırlar

Gelin olan kızları

Söyletip ağlatırlar

•

Mendilim benek benek

Ortası çarkı felek

Çöp koydum yuva yaptım

Ayırdı zalim felek

•

Mendilim dalda kaldı

Gözlerim yolda kaldı

Şu benim cahil gönlüm

Kaşı karada kaldı

•

Mendilimde kara var

Yüreğimde yara var

Ne sen öldün kurtuldun

Ne derdine çare var

•

Mendilimin yeşili

Ben yitirdim eşimi

Al bu mendil sende kalsın

Sil gözünün yaşını

•

Yemenim var sırmadan

Aç kapıyı kırmadan

Seni alıp kaçayım

Baban deyus duymadan

•

Yemenim yele yele

Ben çıktım gurbet ele

Yedi mendil çürüttüm

Göz yaşım sile sile

•

İki çeşme yan yana

Su içtim kana kana

Seni doğuran ana

Olsun bana kaynana

•

Kahveciye zârım yok

Ben ağlarım yârim yok

Eller almış yârimi

Mahpusum haberim yok

•

Dereler coşkun olur

Karalar pişkin olur

Sevdiğini almayan

Ölmezse düşkün olur

•

Dereler buz bağladı

Yüreğim köz bağladı

Vurdu beni bir gelin

Yaramı kız bağladı

•

Harput yolu bu mudur

Dere dolu su mudur

Sevip sevip ayrılmak

Edeceğin bu mudur

•

Derelerin coşkunu

Zeytin sürer ışkını

Yâr üstüne yâr sevmiş

Hey Allah’ın şaşkını

•

İndim dere beklerim

Ah benim emeklerin

Yâr aklıma gelmişken

Sızılar kemiklerim

•

Dut dibinde un eler

Tombul tombul memeler

Memeler baş kaldırmış

Kavuşmuyor düğmeler

•

Duttan soydum soygunu

Boğazladım koyunu

Vay kız senin yüzünden

Çıkar bıçak oyunu

•

Dutun yaprağı bir kat

Beni aldı bu firkat

Ben yârimi bilirim

Sarı fistanlı avrat

•

Bizim dutlar dut verir

Yaprağını kıt verir

Oğlan küçük kız büyük

Sarılması tat verir

•

Dam(ın) başında üç güzel

Damın çevresini gezer

Büyüğü şöyle böyle

Küçüğü bağrımı ezer

•

Dam başında duran kız

Bayram geldi donan kız

Bayrama kurban ister

Kurbanın ben olam kız

•

Dama vurdum bir tepik

Damın direği kepik

Ben seni alırım ya

Allah bilir kim öpük

•

Süfek üstünde süfek

Omuzunda tek tüfek

Kahpe deyyusun kızı

Koymadı bende yürek

•

Sandık üstünde sandık

Baştan ayağa yandık

Bir kıza meyil verdik

Kahpeyi adam sandık

•

Karlangıcın küçüğü

Severler küçücüğü

Ne yüzüme bakıyon

Orospunun çocuğu

•

Şu gelen Mürselekli

Karşıda gök yelekli

Adana’nın kızları

Vallahi tek memekli

•

Altınımın bağısın

Yüreğimin yağısın

Çok yerde çok yâr sevdim

Sen hepsinin beğisin

•

Bir topum var sırmalı

Alıp yâre vurmalı

Bir ikrarın üstünde

Ölene dek durmalı

•

Altını eritirim

Sözümü yürütürüm

İlmeğin elimdedir

Sözünde durdururum

•

Ceviz içi dört kıymak

Olur mu yare doymak

Yâre doydum diyenin

Helâldir boynun vurmak

•

İnce çektim suyunu

O yâr bilir huyumu

Teneşire çıkınca

O yâr koysun suyumu

•

Ayrıldım güler miyim

Ayrılık diler miyim

Ben yârimden ayrıldım

Sıdkınan güler miyim

•

Çene başı durağım

Kesmez oldu orağım

Sen orada ben burda

Taş oldu yüreğim

•

Kalbur buğday eliyor

Sevdan beni deliyor

Sen orada ben burda

Nasıl uykun geliyor

•

Küp içinde darıyım

Güzel seni alıyım

Eğer beni almazsan

Sigaranı sarıyım

•

Ay doğar elek gibi

Sevdiğim melek gibi

Koynunda memeleri

Dicle’de kelek gibi

•

Ay doğar kadir Allah

Bu sevda nedir Allah

Ya benim muradım ver

Ya beni öldür Allah

•

Diyarbakır dört köşe

İçinde billûr şişe

Allah sabırlar versin

Yârinden ayrılmışa

•

Ay doğar bir nişandır

Kaküller perişandır

Giden yâr benden gitti

El neden perişandır

•

Diyarbakır diyarım

Yâr yitirdim ararım

Gelip giden yolcudan

Her gün yâri sorarım

•

Evli beden’in üstü

Mendilim suya düştü

Eğildim kaldırmaya

Yârim fikrime düştü

•

Ocakta duman olur

Gün olur zaman olur

Diyarbekir karpuzu

Her yerde yaman olur

•

Dicle etrafı bostan

Bir zarar gelmez dosttan

Aklım başımdan gidiyor

Seni gördüğüm zaman

•

Akşam sarı güneşi

Yoktur yârimin eşi

Hiç söner mi söyleyin

Yâr yaktığı ateşi

•

Ay aydındır ışıtır

Dam dama yapışıktır

Komşu kızın zapteyle

Bizim oğlan âşıktır

•

Güle damlar

Gül suyu güle damlar

Kendi gül hanesi gül

Oturan gül adamlar

Bülbülün gözü yaşı

Her seher güle damlar

•

Harabe gözler

Baykuş harabe gözler

Gözlerim hublar görmüş

Bakmaz haraba gözler

Mısırî: Mısır kumaşından dikilmiş. Isırı: Isırır. Etmek: Ekmek. Essah: Gerçek. İstenmeyik: İstenmemiş. Çigit: Çekirdek. İrahan: Reyhan. Cemâl: Yüz. (Cemâl yazdırmak: Makyaj yaptırmak). Bilence (Bilece): Birlikte. Ölünce: Ölünceye kadar. Tepik: Tekme. Kepik: Çökmüş. Öpük: Öpmüş. Kelek: Daha çok Dicle nehrinde kullanılan yerel ve ilkel kayık.

BİLMECELER

• Altı çamur yüzgeçi

  Omuzuma aldım on iki saatlik yol yürüdüm.

(Ayakkabı)

• Başı kalın dibi ince

  Mübarek deliğine girince

  Ah mı den oh mu den?

(Kaşık)

• Gölgesiz yandan geçer

(Ses)

• Çıtır damdan yol geçer

(Gölge)

• Yer altında gümüş düğme

(Çiğdem)

• Çalı başında çürütür

  Sıçan bokunu kurutur

(Böğürtlen)

• Ağzı havada

  Götü yuvada

(Palamut)

• Fink fink

  Bunu bilmeyen bir it

(Sapan)

• Hey hırmandı hırmandı

  Kız duvara tırmandı

  Oğlan gitti gelmedi

  Kız duvardan inmedi

(Anahtar, kilit)

• Gider gelmez

(Yel)

• Gider havaya

  Gelmez yuvaya

(Duman)

• Doksan dokuz cemaat

  İki müezzin

  Bir imam

(Tesbih)

• İnsan yapar yapısını

  Kemik açar kapısını

(İçli köfte)

• Karası katıran gibi

  Sarısı satıran gibi

  Ortası düdük gibi

  Biz onu yedik gibi

(Ciğer)

• Çeki çeki çekiler

  Çeki benim elimde

  Kaba ağaç da sallanır

  Kökü benim elinde

(Kayık)

• Vızıdık vızıdık

  Bir sürü kızıdık

  Kıran geldi kırıldık

  Bir tahtaya dizildik

(Balarısı)

• Yük üstünde

  Yarım tane çörek

(Aydede)

• Yer doymaz

  Oturur kalkmaz

  Gider gelmez

(Ateş, ocak, duman)

• Ağız içinde dil

  Haydi bunu bil

(Kanal)

• Ananınki bitişik

  Babanınki dört parmak

(Namaz, Parmakların

  namazdaki durumu)

• Bir karıştan boyu var

  Kadifeden soyu var

(Patlıcan)

• Beyler alır cebine katar

  Fukaralar yere atar

(Sümük)

• Aldım ele

  Vurdum yere

  Allah belâsını vere

(Sümük)

• Gağalı gağalı gaz gider

  Gangıltısı tez gider

  Ayağı nallı gider

  Boğazı çullu gider

(Sel suyu)

• Benim bir bağım var

  On iki ay üzüm verir

  On bir ay beyazı yenir

  Bir ay da karası yenir

(Oruç)

• Mevlâm bir kubbe yaratmış

  Yeşil dal üstünde

  Ortası altın kadeh

  Kenarı al üstünde

(Gül)

• Yaş deri yazılır

  Kuru deri büzülür

(Cima)

• Sıra sıra söğütler

  Birbirini öğütler

(Dişler)

• Yük başında

  Büyülü sarı

(Portakal)

• Yük başında

  Güllü yumak

(Kedi)

• Bir damın içinde

  Sakar camız yığılı

(Dişler)

• Deve deveden büyük

(Hamut)

• Altı amber üstü amber

  İçinde bir gelin oynar

(Ağız, dil)

• Ufacık mezar

  Dünyayı gezer

(Akıl)

• Havadan bir kitap düştü

  Dünya âlem kapıştı

(Oruç)

• Şu tepenin öte yüzü

  Benim yüzüm kınalı keklik izi

(Kitap)

• Metel metel meniki

  Duvağı var on iki

(Sarmısak)

• Bir yumağım var

  Sararım sararım tükenmez

(Yol)

• Yer altında yeşil çubuk

(Yılan)

• Bir oğlum var karı içer

  Kanı dinmez akar

(Su)

• Ey himidi himidi

  Kapıya fındık kilidi

  Akşamınan gelip de

  Geri giden kim idi

(Uyku)

• Yol üstünde kitli sandık

(Mezar)

• Bir oğlum var, ayağını küle gömer oturur

(İbrik)

• Altı kızıl kıyamet

  Üstü kara malamat

  Yaş kodum kuru çıktı

  Peygambere selâmet

(Ateş, sac, ekmek)

• Gölgesi yoktur, karnı toktur

(Kuyu)

• Helemez hülemez

  Ocak başına gelemez

(Yağ)

• Dağda takılar

  Suda cipiler

  Arşın ayaklı

  Burma bıyıklı

(Balta, kurbağa, tazı,

  tavşan)

• Değirmen tepe

  Dört yanı küpe

  Altın aşık

  Gümüş süpürge

(Ay, yıldızlar)

• Kara inek kalkar gider

  Kırmızı inek yatar kalır

(Duman, ateş)

• Bir damım var içinde meses var

  Aradım aradım bulamadım

  Bir doğrusunu alamadım

(Keçi, boynuzu)

• Uzun kuyu, içinde emin sayı

(Tüfek)

• Pır pır uçar

  Appak sıçar

(Değirmen)

• Hizidik hizidik

  Altmış iki kız idik

  Dal dal olduk dağıldık

  Bir tepeye yığıldık

(Arılar)

• Bir tepe başında bir öküz hüğürüp duruyor

(Ustura)

• Sarp yerde saman savrulur

(Arılar)

• Dilim dilim nar

  Dize çıktı kar

  Uçtu keklik

  Kaldı dilber

(Saman, buğday)

• Gağal gağal gaz gelir

  Gağaltısı tez gelir

  Ayağı nallı gelir

  Boğazı telli gelir

(Bukağı)

• Attım murt

  Bitti söğüt

  Dalı dut

  Kendi armut

(Koza)

• Gökten iner şah gibi

  Oturur padişah gibi

  Dürerler halı gibi

  Götürürler esir gibi

(Köprü)

• Çarşıdan alınmaz

  Mendile konulmaz

  Tadına doyulmaz

(Uyku)

• Bir küçük evim var, ararım ararım yolağı bulunmaz

(Yumurta)

• Çıt çıtın ağacı

  Çıtı bitin ağacı

  Kırmızı lâle

  Akudun ağacı

(Portakal)

• Bir direkli, bir koyaklı

(Mantar)

• Bir yalçın kayanın yüzünde kıvrım kıvrım sarık asılı

(Kulak)

• Geliri var gideri yok

  Çarşısı var pazarı yok

(Ölü)

• Metel metel

  Mengili çatal

  Dil atar

  Damak tutar

(Bukağı)

• Kale kapısından büyük

  Eşek sıpasından büyük

  Kan kırmızı süt beyaz

(Cevabı içinde)

• Altı ak üstü kara

(Karatahta)

• Çalıda bağlı, bürümcüğü dağlı

(Mersin)

• İncecik don alır

(İğne)

• Kara deveyi yağladık

  Güne karşıya bağladık

(Bileyi)

• Bir küçücük fil taşı

  İçinde beyler aşı

(Yumurta)

• Mezdeğenin yaprağı

  Mersinin toprağı

  Ya bunu bileceksin

  Ya bu gece öleceksin

(Hamaylı)

• Bir bakarız hepten

  Sakalı kızıl etten

  Yumşak yumşak kürkü var

  Divlim divlim börkü var

(Havuz)

• Teğem teğem terazi

  Bu tevek neden bitmemiş

  Muncu büyük Murtaza

  Boynuzun neden bitmemiş

(Deve)

• Ak koyun ağılda yatar

  Seyid Ahmed üstünde

(Tavuk)

• Sırta gider sığırcık

  Sırtının üstü gonurcuk

(Balarısı)

• Gözenek gözenek gözü var

  Ağalar yanında sözü var

(Petekte bal)

• Hey hırmandı hırmandı

  Kız yakaya tırmandı

  Oğlan burdan varmayınca

  Kız yakadan inmedi

(Kilit, anahtar)

• Ananın patancının arasına girince

  Kâh ıslık çalar, kâh saz çalar

(Pamuk atacağı)

• Hendirici hindirici

  Ağayı beyi attan indirici

(Sidik)

• Çarşıya gittim

  Çarşıdan geldim

  Belimde azığım

  Acımdan öldüm

(Oruç)

• Dibi kara

  Bin çiçek

  Bir lale

(Nakışlı kepenek)

• Nardan kestim bir çubuk

  Ne nara benzer ne hara benzer

(Katır kuyruğu)

• Üç kıçlı bir başlı

(Sacayak)

• Altı kıçı var altında

  Bir kuyruğu var sırtında

(Terazi)

• El yatar, Ellez oturur

(İbrik)

• Karanlık yerde kadı oturur

(Kuyu çıkrığı)

• Kısacık boyu var, kendisi haşarı

(Acı biber)

• Bir sahan unum var

  İçinde gamım var

(Ateş)

• Göğ könceği var

  Ağ yağlığı var

  Sarı terliği var

(Nergis)

• Su gibi akar

  Allah yapar

  Gül gibi kokar

(Bebek)

• Emmiye değer dayıya değmez

  Bibiye değer anaya değmez

(Dudak)

• Takır takır takraba

  İçindedir akraba

  İki tulum azığı

  Belindedir kazığı

(Beşik, çocuk, meme,

  kundak)

• Ben giderim kendi gider

  Sakalcığı töm töm eder

(Gölge)

• Dağdan gelir şah gibi

  Oturur padişah gibi

  Serilir hasır gibi

  Satılır esir gibi

(Kar)

• Kahverengi kahverengi

  Kahvelerde çalar çengi

  Bekle kuşumun keyfi gelsin

  Hanımlardan şeftali alsın

(Kar)

• Alaca bulaca

  Kaydırıverdim yamaca

  Ya kekliğe ya turaca

(Tüfek, göz)

• Het dedim hüt dedim

  Var kapı dibinde yat dedim

(Süpürge)

• Ey meniki meniki

  Oğlu uşağı on iki

  On iki de kazığı

  Yerde çürür büzüğü

(Çulha)

• Sarı kız saçından asılır

(Portakal)

• İçi peynir parası

  Dışı kazan karası

(Kestane)

• Küçük tenceremin aşı tatlı

(Ceviz)

• Altı taş üstü taş

  İçinde bin tane baş

(Hamam)

• Azalardan bir aza

  Çalgılardan bir çalgı

  Yiyeceklerden birini alınca

  Bir yiyecek adı kalacak

(Kaşkaval peyniri)

• Metel metel metledi

  On iki cihan atladı

  Kurbağalar kanatlandı

  Uçtu gitti sana doğru

(Namaz)

• Bir kutum var

  İçinde iki türlü aşım var

(Yumurta)

• Ay gibi değri

  Tuz gibi acı

  Bunu bilmeyen kunnacı

(Sarmısak)

• İki kaya arasında kırmızı pırasa yuvası

(Kulak)

• Dam ardında bulgur kaynar

(Karınca)

• Çin çini hamam

  Kubbesi tamam

  Bir kız aldım

  Babası imam

(Saat)

• Karının karnına, sopanın eline...

(El değirmeni)

• Benim bir gelinim var

  Suyun ortasında evi var

  Kendi kendini yer tüketir

  Böyle bir huyu var, yanar

(Mum)

• Ağzı aşağı

  Teke taşağı

  Bunu bilmeyen

  Keşiş eşeği

(Patlıcan)

• Altı tahta üstü tahta

  İçinde bir kanlı kahpe

(Kaplumbağa)

• Kaftanı kara, gömleği sarı

  İçinde bir buruşmuş kocakarı

(Kestane)

• Altı mermer üstü mermer

  İçinde bir dilber oynar

(Ağız, dil)

• Altı gözlü, bir boğazlı

(Nal)

• Ben giderim kendi gider

  Ortasından yel gider

  Bilmeye çok emek ister

(Gölge)

• Hey kurtlar kurtlar

  Yusuf’u yiyen kurtlar

  Alt başından su çeker

  Üst başından yumurtlar

(Çeltik)

• Vardım gördüm oturur

  Dedim gelecek

  Gelirse gelemeyecek

  Gelemeyecekse gelecek

(Kırağı)

• Kınalı mezar

  Dünyayı gezer

(Ateş)

• Daracık yerde dana tepişir

(Mısır kavurgası)

• Yassı yatar söbe çıkar

(Ayakkabı)

• İki arasından sel gelir

  Beş kardeş karşı varır

(Burun, el)

• Ağ daşını kır eyle

  Yan cebine çal eyle

(Bit)

• Metel metel metledi

  Kurbağa kanatlandı

  On iki cihan atladı

  Uçtu gitti Şam’a doğru

(Arı)

• Dam başında tek oynar

  Vardım baktım gene çaylar

(Dolu)

• Sizin taylar bizim taylar

  Gider Uruma yaylar

(Balarısı)

• Yük başında kıllı yumak

(Kedi)

• Bir kaşık yoğurdum kar

  Dünyayı boyar

(Boya)

• Ben giderim kendi gider

  Ufak ufak iz eder

(Baston)

• Küçük çörek ederim

  Babam evini görmeye giderim

(Yıldırım)

• Uçtu keklik, kaldı dilber

(Saman, buğday)

• Benim bir öküzüm var

  Dağı taşı sürer

  Damın ardını süremez

(Göz)

• Sığır gibi ot otlar, su içmez

(İpekböceği)

Den: Dersin. Gaz: Kaz. Hamut: Koşum ve yük hayvanlarının boyunlarına takılan ağaç ya da ağaç üzerine meşin geçirilmiş çember. Meses: Öven dire. Muncu: Gövde. Ellez: İlyas. Urum (Rum): Anadolu. Yaylar: Yaylaya çıkar.

MASAL

ZOR ALİ

Vaktiyle iki kardeş varmış. Büyük kardeş zengin, küçük kardeşi fıkaraymış. Zenginin oğlu, fıkaranın kızı varmış. [Bir gün küçük, büyüğe demiş ki:]

— Kızımı oğluna vermişim Allahın emriyle. Niçin almıyorsun kızımı?

— Senin kızın fıkara kızı olduğu için benim oğluma layık değil, demiş.

Fıkara kahrolup başka memlekete göçüp gidiyor. Oradan bir name yazıyor: “Oğlunun haklısını al kardeşim.” Üç dört sene böyle mektup gönderiyor. Amcasından gelen mektubun bir tanesi oğlanın eline geçiyor. Diyor ki:

— Babacığım, benim haklımı niçin almıyorsun?

Bir heybe altın alıp atına binerek emmisinin ve nişanlısının yanına gidiyor.

— Amcam, ben Allahın emriyle haklımı alacağım, diyor.

Nişanlısını alıp hali yeten bir yere götürüyor. Altınlarla bir ev aptırıyor. Bir at, bir şahin, bir zağar, bir de tüfek alıyor. Sabah av yapıyor, akşamleyin gelince:

— Emmim kızı, benim gibi avcı, kuvvetli, gürbüz var mı? diyor. O da:

— Yok, diyor, emmioğlu.

Üç beş sene sürüyor bu hal. Kervancının biri tesadüfen o eve uğruyor, yemeğe kalıyor.

Dönüşte bir cadı karısı bulup oraya götürüyor:

— Neneciğim, avcının karısını bana kandırmanın bir çaresi?

— Pek güzel oğlum, diyor cadı karısı kervancıya. Sen git.

Üç beş gün o evde kalıyor. Diyor ki:

— Kızım, sen kervancıyla yakın olursan, sana Hind’den, Yemen’den çok güzel kumaşlar getirecek.

Avcı, gelince, “Bu karı neci?” diye soruyor.

— Hicaza gidiyordum oğlum, hayvanım öldü. Tesadüfen evinizde misafir olarak kalacağım.

Avcı bundan hiçbir şey anlamıyor. Cadı karı avcının ailesinin aklını tamamıyla çeliyor, kervancıyla görüşme sözü alıyor. O sırada kervancı geliyor, görüşüyorlar.

Kervancıyla karı dönüp gidiyorlar.

— On beş gün sonra gelirim kızım, diyor, elbiselerini sana getiririm.

On beş gün sonra elbiselerle geliyor. Kervancı da geliyor, diyor ki:

— Nineciğim, bu gelinin kocasını bir tarafa göndermenin çaresi?

Kadın:

— Kızım, diyor, senin kocan avdan gelince ne söyler?

— Benim gibi avcı, gürbüz, kuvvetli var mı? diye söyler.

— Öyle söylediğinde de ki: “Haramiler dağından Zor Ali isminde bir adam var, senden kuvvetli, zorlu.”

Avcı geldiğinde:

— Emmi kızı, benim gibi gürbüz, avcı ve kuvvetli pehlivan var mı? dediğinde diyor ki:

— Haramiler dağında Zor Ali isminde bir adam varmış.

— Ya öyleyse bize yol göründü, hadi allahaısmarladık, diyerek yola revan oluyor.

Yedi gün yedi gece gittikten sora Zor Ali’nin evinin önüne varıyor:

— İn aşağıya Zor Ali, diyor, alçak, namussuz!

Zor Ali:

— Kardeşim ne istersin benden?

— İn aşağıya alçak namussuz, seninle boy ölçüşeceğim.

Zor Ali diyor ki:

— Sen misafirsin. Bir yemek ve kahveden sonra maksadını bana anlat.

— Yemekten, kahveden sonra maksat anlatılmaz. Erkeksen in er meydanına!

— Kardeşim, erkek sözüyle mi geldin sen buraya, kadın sözüyle mi?

— Ben onu sana sormuyorum. İn aşağı!

— Sen sormuyorsan ben soruyorum. Erkek sözüyle mi geldin, kadın sözüyle mi?

Avcı dedi ki:

— Ailemin sözüyle geldim.

Zor Ali dedi ki:

— Eyvah, aldanmışsın. Ailen seni baştan atmış, başkasıyla sevişiyor.

— İn aşağı. Anlatayım da, haksızsam boynumu vur.

Zor Ali iniyor. Yukarı çıkıyorlar. Yemek yeyip kahve içtikten sonra diyor ki:

— Benim annemle babam, aşiret yurdunda sekiz on yaşında bir kız çocuğu buluyorlar. Büyütüp bana veriyorlar. Anam babam öldükten sonra... On yaşında bir kızım, altı yaşında bir oğlum vardı. Bu havalide kırk tane hanemiz vardı. Daim vakit benim fırsatımı ararlardı. Bir gün ailem, “Anamı babamı isterim” diye zorladı. Her ne kadar “Bilmem” dediysem de,

“Bulacaksın. Akrabasız kimse olmaz.”

Dedim ki:

“Gideyim arayayım bari.”

Harami dağına çıkıyor. Bir ihtiyar kadınla bir erkek aşiretli buluyor. Macerayı anlatıyor. Diyor ki:

“Benim bir ailem var. İsmi Ayşe. Getirdiğimde, filan zaman biz seni kaybettik, diye sarmaş dolaş olun. Baba ana çıkın.”

Dönüp geliyor. Ailesini, çocuklarını beraberine alarak yola çıkıyor. Yolda bir rahmet tutuyor. Bir mağaraya gizleniyorlar. Mağara gayet genişmiş. Kırk Harami, o mağarada yatar kalkarmış. Ailesine diyor ki: “Benim düşmanlarım buraya da geldiler, ses etme. Ben dardayım, onlarla burada çarpışamam.”

Ailesi, “Demek ki sen kendi yurdunda erkeksin,” diyor. O esnada oğlan çocuğuna bir sille vuruyor ailesi.

“Amma benim ne kabahatim var?”

Zor Ali dedi ki:

“Aman oğlum, sus,” dedi.

Ailesi dedi ki:

“Niçin sussun?”

O esnada harami başı haberi aldı:

“Zor Ali burda olsa gerek. Hücum!” diyor. Ve gelip Zor Ali’yi yakalıyorlar. Ayaklarını ve elini bağlıyorlar.

Ailesi diyor ki:

“Madem ki er değilmişsin, işte belanı buldun.”

Ve gidip harami başının kucağına oturuyor. Harami başı iki şişe patlatarak, iki kadına bir kendisine, içmeye başlıyor.

Kadın kafayı bulunca ortaya dineliyor.

“Ne çeşit oyunlar istersin harami başı?” diyor.

Çarpanayı takınarak, çırılçıplak olarak çarpanayı vuruyor, dönmeye başlıyor. Bir iki saat oynuyor ve yorulup düşüp yatıyor.

Zor Ali diyor ki, “Kızım,” diyor, “şu kılıcımla ayaklarımdaki ve ellerimdeki ipi kesiver.”

Kız diyor ki:

“Babacığım,” diyor, “kadın kısmından hiç iyilik bekleme.”

Kız da düşüp uyuyor.

“Oğlum,” diyor, “şu kılıcımı al da şu iplerimi kesiver.”

“Kılıçla olmazsa dişimle keseceğim babacığım.”

Kılıcı alarak ellerinin ve ayaklarının iplerini kesti. Zor Ali kılıca sarılarak haramilerin yirmi dokuz tanesini öldürüyor ve gelip yerine yatıyor.

“Of, imdat senden yarabbi!” diye bağırıyor.

Harami başı uyandı.

“Ne o Zor Ali, ayakların mı ağrıdı ellerin mi?”

“Ciğerim ağrıdı ne fayda” dedi Zor Ali.

O esnada kadın kalktı, gene oynamaya başladı. Harami başı sordu:

“Ne gördün düşünde Zor Ali?”

“Avcı gittim bir pınara oturdum. Kırk tane erkek keklikle bir kancık keklik, bir de kancık palaz sulanmaya indiler. Tüfek sıktımdı, yirmi dokuz erkek kancık gördüm. On bir erkek keklikle bir kancık keklik ve bir palaz kaldı. İkinci oturuşunda onunu da temizlerim.

Kızı ve ailesi güldü. Kızı dedi ki:

“Babacığım eskiden böyle samranırdı.”

Tekrar yattılar. Zor Ali kalkıp haramilerin on tanesini öldürdü, harami başına bir depik vurdu:

“Kalk bedevi herif, ölçüleyim seninle.”

Harami başının ellerini ayaklarını keserek, ailesinin de gözlerini oyarak, kızının da dilini keserek, oğlunun gözlerinden öperek evine geldi.

Avcıya diyor ki:

— Bu hal başıma böylece geldi. Oğlumla beraber bu meskeni bekliyorum. Git, sen de evinin yüksek bir yerine çık otur. Evinde olanı gözetle.

Evinin yüksek bir yerine çıkarak oturdu. Evini gözetledi. O esnada bir ihtiyar, arkasında bir sandıkla geldi, sandığı bıraktı. Uyuyakaldı. Koca uyuyunca sandığın içerisinden bir genç kadın çıkıp, belinde bir çıkınla taşımış olduğu dostuna, “buralarda kimse olmaz,” diyerek muhabbete başlıyorlar.

İhtiyarın yanına gelerek,

— Haydi evimize, diyor.

Eve varıyor. Cadı karısı sihirleyerek delikanlıyı bir merkep yapıp bağlıyor. İhtiyar da geliyor evine. Cadı diyor ki:

— Evladım tez ol, ben gideceğim.

Avcı Ali diyor ki:

— Bir yemek yemeyince seni salmam, diyor. Sesleniyor:

— Emmi kızı, büyük tenceremizle bir bulgur pilavı pişir.

— Emmi oğlu, iki kişilik yeter.

— Büyük tencereyle vur, diyor avcı.

Büyük tencereyle vuruyor. Ve sofrayı ortaya seriyorlar.

— Yedi tane kaşık getir, diyor.

— Ne yapacaksın emmi oğlu yedi kaşığı? diyor.

— Sen getir, nene lazım.

İhtiyara diyor ki:

— Sandığı aç bakalım, ihtiyarın genç karısını, sihirlemiş olduğun dostumu çıkar.

Çıkarıyor. Cadı karısına:

— Ahırdaki eşeği getir yemek yesin.

Cadı karısı:

— Oğlum eşek yemek yemez.

— Yemek yemedik eşek avrat sevmez, diyor avcı.

Onu da çıkarıyorlar.

— Emmi kızı! Sen, ben, iki. Cadı karısı, dostu, dört. İhtiyarla ailesi altı. Bir de onun dostu, yedi.

Yemeği yedikten sonra altı tanesini temizleyip memleketine geçip gidiyor.

Gökten üç elma düşüyor. Birini ben yiyorum, birini Ahmet, birini hikâye söyleyen yiyor.

(Kadirli’nin Hacımusaoğlan köyünden, 1325/1909 doğumlu Ahmet Karagöz’den derlendi.)

TÜRKÜLÜ HALK HİKÂYELERİ

KOCA TANIR

Koca Tanır Elbistan’ın Şerefli köyünde yaşarmış. Orda Senem adlı bir kıza vuruluyor. Şerefli’nin beyleri de Koca Tanır’a garezen kızı Reyhanlı köyüne kocaya veriyorlar. Zaman geçiyor, karı yetmiş seksen yaşına değiyor. Koca Tanır da doksan, yüz yaşına değiyor. Ermeni mi, birisi kap satarmış. Bu Reyhanlı köyüne varıyor, Senem’le konuşuyor.

— Elbistan tarafına da gidiyor musun? diyor.

— Gidiyorum, diyor.

— Şerefli köyünde Koca Tanır namında bir adam var, onu bilir misin? diyor.

Ermeni de,

— Pek bilirim, diyor. Gözlerinin ikisi de kör olmuş.

— Ona gidersen benden çok selâm söyle, ahret hakkın helal etsin, diyor.

Ermeni diyor ki:

— E, seni ne bilecek de böyle söylüyorsun? diyor.

O diyor ki:

— Senin gençliğinde burdan Senem adlı bir kız kocaya gitmiş. Sana da çok selâmı var, dersin.

Ondan sonra Ermeni dolanıp çevrilip Koca Tanır’ın yanına geliyor. Bakıyor ki, Tanır duvarın gölgeden yüzüne oturmuş. İki gözleri kör, duruyor orda. Bunu görünce, Ermeninin, Senem’in saldığı selâm aklına düşmüş. Yanına varmış:

— Tanır Ağa, sana bir karının selâmı vardı, demiş.

— Nasıl karıymış, adı neydi? diye sormuş.

— Senin gençliğinde o buralardan gelin gitmiş, adı Senem’miş. Sana da çok selâmı var. Ahret hakkını helal etsin, dedi.

Koca Tanır değneğini eline aldı, ağlayarak türküye başladı:

Bir selâm geldi nazlı Senem’den

Deli gönül sevdalanmaya başladı

Akmaz iken kör pınarın ayağı

Suyu geldi çağlamaya başladı

Senem’in giydiği gene mi sarı

Ölmeden yüzünü göreydim bari

Yıkılmış değirmenin erkeği peri

Su gelince düzenine başladı

Aşkın tavası da ocakta kaynar

Şu deli gönlüm de durmayıp oynar

Ermeni, dillerin şekerler çiğner

Tatlı tatlı şar olmaya başladı

Hele bakın şu feleğin işine

Zehir kattı ekmeğime aşına

Senem değdi yetmiş seksen yaşına

Benimki de yüz olmaya başladı

Senem’in yaylası Binboğa’nın dağları

Çıkartsın karayı giysin ağları

Körolası Şerefli’nin beğleri

Koca Tanır gencelmeye başladı

(Yarım kalmıştır.)

BEY OĞLU, BEY KIZI

Evvel zaman içinde kalbur saman içinde, deve tellallık ederken, anam eşikteyken babam beşikteyken... Falan filan... Fili yutmuş bir yılan... Bu dediğimizin hepsi yalan, gelelim essahına...

Bir Bey Oğlu, bir Bey Kızı varmış. Bunlar rüyasında birbirine aşk şarabı içirmişler. Birbirlerini de hiç bilmezlermiş. Bu oğlana bir hastalık olmuş, merak hastalığı. Babası:

— Oğlum, ne hastalığın? diye çok ısrar ettiyse de utandığından dememiş.

Babası, arkadaşlarına:

— Bu oğlumun merakını siz bilirsiniz, haber alın, demiş.

Bir gün ava gitmişler. Arkadaşlarının birisi:

— Arkadaş senin bu merakın nerden geldi de böyle sararıyorsun, bana de, demiş.

— Benim, demiş, meraklandığım, Horasan’da bir bey kızıyla aşkın şarabını elinden içtim. Babama da utanıp diyemiyorum. Bu kızı alamazsam bu meraktan öleceğim.

Avdan geldikten sonra:

— Şevketlim, oğlunun hastalığını anladım. Horasan’da bir bey kızına âşık olmuş.

Bey, oğlunu çağırmış, demiş ki:

— Oğlum, o dediğin adamla biz silsile düşmanıyız. Onun kızını isteme de, başka her kimin kızını istersen var varlığımı dökeceğim.

Oğlan demiş ki:

— Baba, o kız olmazsa ben bu dertten ölmekliğe razıyım. Bana hakkınızı helal eyleyin. Ben gideceğim. Ya ölürüm, ya alırım.

— Oğlum, mademki sözümü tutmuyorsun, git. Ne hakkımı helal ederim... Senin de yüzüne ecel baksın, dedi. Sana vereceğim alkış bu.

Oğlan oradan atına biniyor,

— Allah sen rastgetir, deyip gidiyor.

Yaz gitti, güz gitti, günün birinde Horasan’a vardı. Beyi sordu. Evini gösterdiler. Vardı odasına indi. Onda birkaç gün kaldı, kızı göremedi. “Ne yapayım” diye buna bir çare düşündü.

Kız da doktormuş. Kapıcısı Osman Çavuş namında bir adamı varmış. Bununla konuşmuş ve sıkı kardeşlik olmuşlar. Osman Çavuş’a başında olan derdi söylemiş. Osman Çavuş demiş ki:

— Kardeşim, ben kıza söyleyemem. Benim söylediğimi duyarlarsa beni öldürürler. Sana bir çaresini deyim. Böyle yaparsan kızı sen gözünle görürsün, demiş.

Oğlan demiş ki:

— Neyse çaresi söyle. İnan ki, ben kızı göremezsem zaten ölmeye geldim.

— Öyle ise senin, ya bir hastalığına, ya bir yerinde yara açarsın, kızı öyle görürsün, demiş.

Oğlan atına binmiş, büyük bir yol üzerine varmış. Orda kendi kendine üç dört yerine bıçak vurmuş. Buna rastgelen yolculara:

— Aman beni haramiciler soydu. Beni şu şehre düşürün, demiş.

Oradan geçen yolcular bunu almış, şehre getirmişler. Demişler ki:

— Beyin kızının hayrat hastanesi var. O hastaneye yat, o bakar sana, demişler.

Oğlan sürünerek, ala kanlı, hastaneye gelmiş. Osman Çavuş, bu oğlanı hiç bilmemiş gibi:

— Neci, derdin neci? Ne oldun? diye sormuş.

Oğlan demiş ki:

— Arkadaş beni haramiler soydu. Paramı aldılar. Beni de bıçakladılar. Burda hayrat hastanesi varmış. Acaba beni almaz mı?

— Dur bakayım, söyleyeyim, demiş Osman Çavuş.

Osman Çavuş kızın yanına varmış:

— Hatun, sana bir şey söyleyeceğim.

Kız, yılışarak:

— Hayrola, söyle bakayım, demiş.

— Hayır inşallah. Başka bir diyeceğim yok. Bir genç delikanlıyı haramiciler bıçaklamışlar da, onu hastaneye alalım, diyeceğim.

— Peki, getir, demiş.

Oğlanı almış gelmiş. Kız bakmış ki, kendinin âşık olduğu oğlan. O günlerde rüyasında oğlanı görmüşmüş.

— Yarabbi, bizi kavuşturdun ya, bundan sonraki gelen her belaya razıyım, demiş.

Oğlandan sormuş:

— Seni kim bıçakladı.

Oğlan da:

— Beni haramiciler bıçakladı, demiş.

— Paranı da aldılar mı ya?

— Tabii. Benim paramın yüzünden bıçaklandım, demiş.

Kız, Osman Çavuş’a:

— Sen biraz kapıya çık, demiş. Oğlana demiş ki: Sen beni tanıdın mı?

Oğlan demiş ki:

— Tabii tanıdım. Bu bıçağı ben kendime senin için vurdum. Anamı babamı terkettim geldim. Sen de beni tanımadınsa tanı, demiş.

Kız demiş ki:

— Allah seni, benim elime bir geçirdi. Senin elinden ben aşkın şarabını içtim. Bana içiren Allah, tabii sana da içirdi.

Oğlana mümkün olacak ilaçları bularak oğlanı kurtarmış. Demiş ki oğlana:

— Senin babanla benim babam hasım. Senin onun oğlu olduğunu bilirse bir gün yaşatmaz. Ben iki at hazırlatırım, seninle kaçarız, demiş.

Kız bir gecede pahada ağır, batmanda yeyni ne takımları varsa onları almış, iki heybe de altın doldurmuşlar. Bir gece de Osman Çavuş’la vedalaşmışlar. Osman Çavuş’a da:

— Sana da hiç kimseye muhtaç etmeyecek para vereyim, demiş.

Babasının hazinesinden bir heybe altın da Osman Çavuş’a vermiş. Gecenin birinde öndüç alıp un gibi tozumuşlar, yaz gidip güz gittikten sonra kız demiş ki:

— Nereye gideceğiz?

Oğlan:

— Sen dahi iyisini bilirsin, demiş.

— Öyleyse İstanbul devletine gidelim, demiş.

Bunlar sürmüşler, yedi senede İstanbul’a varmışlar. Nerde yatarlarsa kılıçlarını aralarına korlarmış. Bacı kardeş gibi yatarlarmış. Nikâh olmadan birbirlerine el sürmeme âdetleriymiş. “İstanbul devleti nikâhlarımızı kıysın, evlenelim,” demişler.

İstanbul’da bir hana varmışlar. Handan bir oda tutarak orda bir müddet kalmışlar. Kız demiş ki:

— Yiğidim, bu handa durmayla biz adam olmayız. Şurdan padişahın yanına varalım, halimizi arzedelim. Bir yer alıp oturalım, demiş. Oğlan:

— Peki, ben gideyim, sen burda kal, demiş.

Kız demiş ki:

— Yiğidim, darılmazsan bir şey diyeceğim.

Oğlan da, “söyle,” demiş.

— Padişahın yanına ben gideyim. Ben senden daha iyice anlatırım, demiş.

Oğlan demiş ki:

— Git amma, bundan bir mazarrat görürüz.

— Korkma, sonu iyi olur inşallah, demiş kız.

Kız padişahın yanına varmış. Varmış ki, padişah yetmiş, seksen yaşlarında ak sakallı bir adam. Selam vermiş.

— Ne diye geldin kızım? demiş.

— Biz bir bey oğlu, bey kızıydık. Senin şanına geldik. Bir hane istiyorum, demiş.

Padişah şöyle kıza bakmış ki, İstanbul’da değil, dünyada bulunacak güzel değil. Aklından ağrı, “ben bu kızın yiğidini öldürürüm, bu kızı alırım,” demiş.

— Peki, hangi haneyi istiyorsun, haneme otur, demiş.

Kız bakmış ki, padişahın fikri desise. Çok yalvarmış. Padişah:

— Hiç mümkünü yok, sen benimsin, demiş.

Padişahtan bu sözü duyunca almış bakayım ne demiş:

Anam babam terkettim geldim

Bir hane ver şahım eğlenek

Şah verişli derler şanına geldik

Bir hane ver şahım oturak burda

Aldı padişah:

Hane istersen de haneme otur

Tacımı giyence hükmümü yetir

Hane istiyorsan köşküme otur

Gözüm gördü gönlüm geçmez Bey Kızı

Aldı kız:

Şahlar bayrağını tahtına açar

Baba da evlada kemlik mi saçar

Şimdicik yiğidim yollara bakar

Bir hane ver şahım eğlenek burda

Aldı padişah:

Sabah olur orduları kurdur’rum

Kurdurur da kemendi gerdir’rim

Senin yiğidini tutar öldür’rüm

Gözüm gördü gönlüm geçmez Bey Kızı

Aldı kız:

Şahlar bayrağını tahtına kurar

Bir cevap söylesem el beni kınar

Şahin yuvasına karga mı konar

Karga kadar hükmün yoğ imiş şahım

Bunu duyan padişah, baktı ki kızla başa çıkılamayacak, buna bir hile düşünmüş.

— Pekâlâ, ben sizi sınıyordum, demiş.

Tatarlarına emreylemiş, bu kıza bir hane gösterin, demiş.

Gösterdikleri haneye kızla oğlan oturmuş.

— Padişahım, bizim nikâhımızı sen kıyacaksın, demişler.

Padişah:

— Peki, demiş.

Bunlara bir düğün kurdurmuş. O iklimde ne kadar hoca varsa kâmilenini toplamış:

— Bu oğlanla kızın ayrılmasına bir imkân bulacaksınız, demiş. Bulmazsanız hepinizi bir satırdan geçirttireceğim, demiş.

İçinden hocanın birisi, “din ele züğürt, iman da piyade”:

— Merak etme şevketlim, ben oğlanı gerdek gecesi taşa kestiririm, kızın da her tarafını demir kapı ederim, demiş.

— Sen böyle edersen ben de sana bir dünyalık veririm, demiş.

Hoca gerdek gecesi elinden geldiği sihirbazlığı, sihirbazlığın hepsini yapmış.

Oğlanın nikâhını kıyıp gerdeğe göndermişler. Oğlan kapıdan girerken, merdivenin kapısı taşmış, ayağını taşa basınca ayağı taşa yapışmış. Şöyle bakmış ki, ayağı taş olup gidiyor. Almış oğlan, ne demiş bakalım:

Ne karanlık şu gecenin ışığı

Aya(ğı)mdan tuttu merdivenin eşiği

El uzatıp sallamadım beşiği

Hakkın vardır helal eyle Bey Kızı

Aldı kız:

Yedi yılda bir meyvacık bitirdim

Bitirdim de gölgesine oturdum

El uzatıp koluma mı yatırdım

Nedir hakkın helal edem Bey Oğlu

Aldı oğlan:

Anam babam hain hain gözüme

Azrail baksın dediydi yüzüne

Mermer taşı geldi çıktı dizime

Dizim tutmaz, varamıyorum Bey Kızı

Aldı kız:

El attım da demir kapı açılmaz

Can tatlıdır tatlı candan geçilmez

Aşkın şarabı zehirdir içilmez

Senden geri kalır sanma Bey Oğlu

Aldı oğlan:

Kadir Mevlam yolumuzu şaşırdı

Şaşırdı da İstanbul’a düşürdü

Mermer taşı ince beli de(v)şirdi

Gözümün güheri düştü Bey Kızı

Aldı kız:

Açıl kapı açıl ben de varayım

Dostun türbesine yüzüm’ süreyim

Yarim öldü ise ben de öleyim

Senden geri kalır sanma Bey Oğlu

Aldı oğlan:

Ağ göğsümde ecel aşı pişiyor

Gazel oldu yapraklarım düşüyor

Mermer taşı dal omuzu aşıyor

Gözümün güheri düştü Bey Kızı

Aldı kız:

Bir Bey Oğlu, Bey Kızı’ydık geldik buraya

Kurtulamak yeni düştük belaya

Yazılarak Allaha düşsün araya

Sıkışanı dardan alır Bey Oğlu

Aldı oğlan:

Osman Çavuş derler bizden geçtiler

Sağlığımda şerbetimi içtiler

Kefenimi mermer taştan biçtiler

Ölüyorum ağlasana Bey Kızı

Kız saçlarını yolup, “Allah sen kurtar!” diye bağırdı.

O demde Hızır ulaştı. Oğlanın elinin ucu taşın dışında kalmış. Hızır kılıçla vurunca taşı iki parça edip oğlanı çıkartmış. Kızın da, varmış kapısını kopartmış, kızı da kurtarmış. Kızla oğlanı gerdeğe koymuş. “Siz buraya padişah olacaksınız,” demiş. Hızır oradan hocanın yanına varmış. Hocayı kaybeylemiş. Padişahın sarayını bile o anda kaybetmiş. Bunu gören ahali bakmışlar ki, padişahın ne kendi var, ne de sarayı. Padişahın neslinden hiç kimse kalmamış. Bunun o oğlan yüzünden olduğunu bilmişler. Demişler ki:

— Bu oğlan bir evliyadır. Bunu padişah edelim, demişler.

Oğlana:

— Müjde olsun, sen padişahımızsın, hüküm senin, demişler.

İstanbul padişahının da sur salası ondan sorulmuş. Yemiş içmiş, murat almış. Siz de muradınızı alın.

(1949’da Harkaçtığı köyünde 1316/1900 doğumlu İsmail Uz’dan derlendi. İsmail Uz, bunu 1933’te candarmalar tarafından vurulan Sarı Celil oğlu eşkiya Abdurrahman’dan öğrendiğini söyledi.)

KARACAOĞLAN’IN DÜNYAYA GELİP DE BAŞINA HAL GELDİĞİ YER

Bir memlekette iki kardeş vardı. Bu iki kardeşin hiç evladı yoktu. Halleri müsait idi. Bir gün o iki kardeş birbirine dediler ki:

— Bizim evladımız yok. Cenabı Allah’a yalvarsak da bize evlat verme’ m’ola? dediler. “Yarabbi, bize birer evlat ver,” dediler. “Zenginlik verme evlat ver. Sonra ocağımız kör, yurdumuz ıssız kalacağına bize bir evlat ver,” dediler.

Cenabı Allahın hoşuna geldi, ikisine de evlat verdi. Birisinin dokuz ay dokuz saattan sonra bir kızı oldu. O dünyaya geldiğinde, köyde birisinin de bir oğlu oldu. Kahvede otururken söz açıldı da:

— Bugün köyümüzde bir kızla bir oğlan dünyaya gelmiş, her ikisi de bir saatte, bir saniyede.

Mecliste dediler ki:

— İkisi de bir günde bir saatte meydana gelen kızla oğlanı birbirine vermeli, nişanlamalı.

O onu alır, dediler.

Bunun babası vekâlet hesabıyla kızına vekil olaraktan, “Allahın emriyle ben kızımı bu komşumun oğluna veriyorum,” dedi. Ve oğlanın babası da, “Vekâlet hesabıyla ben oğluma alıyorum,” dedi.

Nişan merasimini yaptılar. Bir ay sonra Karacaoğlan dünyaya geldi. Karacaoğlan’ın babası kardeşine dedi ki:

— Biliyorsun ki, benim karım da hamiledir. Sen bu kızı vermesen de ben başkasının kızına düğür gitmesem olmaz mıydı?

Kardeşi dedi ki:

— Köyde adetmiş. Beni halime koymadılar. Fakat şöyle bir mesele var ki, büyür de yetişirlerse, ben emmimin oğlunu isterim, beşik kertme nişanlımı istemem derse, şer’an nikâhsız olur.

Kızın ismi Senem’dir. Ve o Senem’in dünyaya geldiği gün verdikleri nişanlısının ad da Mahmut’tur. O Mahmut’a da dediler ki:

— Senem senin dünyaya geldiğin gün geldi. Babası sana verdi. Bu Senem’i nasıl olsa kandırırlar; yan et, yön et, gözüne gir. Sen kendine yak, dediler.

Karacaoğlan’a da:

— Mahmut’a emminin kızının olduğu gün söz vermişler. Sen emminin kızının, nasıl et et, gözüne gir; onu istemesin, seni istesin, dediler.

Senem’e de dediler ki:

— Emminin oğlu daha güzel, daha iyi adam olacak, dediler.

Velhasıl, Senem emmisinin oğlunu istedi.

— Öteki oğlana babam vermişse de ben istemiyorum. Varmam, dedi çıktı.

Velhasılı, Karacaoğlan’a verdiler. Karacaoğlan aldı emmisinin kızını. İkisi de biribirine çok muhabbetlilerdi.

Karacaoğlan’a türkü söyletmek için bir köyden istettiler. Karacaoğlan düğüne gideceği bir zaman emmisinin kızına dedi ki:

— Senem ben düğüne gidiyorum, dedi. Sen burda kalıyorsun. Bir haramla konuşma. Ve kim kimseye hayır şer söyleme, dedi.

Senem dedi ki:

— Ben haram olarak bir kimseyle konuşmam. Senden başka erkek var m’ola bilmiyorum.

Velhasılı Karacaoğlan düğüne gitti.

Şimdi o, şiftahki istemediği nişanlısı, Senem’i boşadıktan sonra... Evvelce nişanlım diye çok âşık olmuştu, çok sevda düşürmüştü. Senem’i alamayınca ah çekerdi her daim. Bir insan birine âşık olursa, elinden bir şey gelmezse daima ah çekerdi. Ve bir insan hasta olursa, inilenirse ve bir insana da âşık olur da alamazsa ah etmeyince rahat olamazdı. Bunu da tecrübeli adamlar bilirlerdi. Mahallede bir karı vardı. O karı, bu adam ah çekince:

— Oğlum senin bu ah çekişinde bir şey var behemahal. Her ne ise bunu bana anlat.

Oğlan dedi ki:

— Sen bilmiyon mu ana benim ah çektiğim işi? dedi. Senem benim nişanlımdı. Köylüler kandırış yaparaktan benden aldılar da emmisinin oğluna verdiler. Onun için ah çekiyorum. Ah çekmezsem rahat edemiyorum.

Karı dedi ki:

— Oğlum, insan insana para vermez amma öğüt verir. Senin halihazırda kaç liran var? dedi.

Oğlan:

— Altmış madeni liram var, dedi.

— Satılık şimdi halihazırda neyin varsa onları da sat, yanıma gel de sana bir öğüt vereyim, dedi.

Altmış liralık da tosununu, değerine değmezine bakmadı, sattı. Karının yanına geldi.

Dedi ki:

— Oğlum, biz kızımla suya giderik. Suyu alışın eve kadar gelemek. Orta yerde bir konak yerimiz var, oraya bir dükkân aç, dedi. Çeşitlerini dükkâna düzeceğin bir sırada ben onu suya ileririm, dedi. Biz dükkânın önüne helkeleri indirip de durunca da sen orda bir ah çek, dedi. O ahı çektikten geri, ben sana “Oğlum halin vaktin yerinde, dükkânını kurmuşsun, niçin ah çekiyon?” derim, dedi. Sen o vakit, “buraya geldiniz, su helkelerinizi bırakın da, dükkân açmışsın, hayırlı olsun dükkânın oğlum, demiyorsun bana,” de, dedi. Ona, müteessir kaldım ki, bu karıyla Senem geldiler de hayırlı olsun dükkânın demediler, de. Müteessir kaldım, onun için ah çektim, de. Ben o vakit Senem’e derim ki, “Kızım, böyle bir acar olan bir işlere ‘hayırlı olsun’ demek şarttır. Bu vazifemizi gel, ifa edek. Hayırlı olsun dükkânın diyek şu adama...”

Senem’e de:

— Gel kızım, şu adama dükkânın hayırlı olsun, diyek, deyişin...

Senem dedi ki:

— Benim kocam âşıklık etmeye giderken, haram ile konuşma, dedi. O adam bana haram. Benim kocam âşıklık etmeye giderken, haramla konuşma, ya sazımın teli kırılır, ya dilim söylemez olur. Keramet ehliyim ben, dedi.

— Vay kızım, aklıyın hepsi bu mu? O keramete ermiş bir adam olsa, aralıkta âşıklık etmez abtal gibi. Tatlı söz yerden yılanı çıkarır. Bu bir tatlı sözü söyleyelim de, bunun samsasını sucuğunu yiyelim.

Bu sözü karı deyince, hemen Mahmut’un dükkânına girdiler.

— Hayırlı olsun dükkânın oğlum, dedi karı. Pazarlığın olsun oğlum, âlem senden alavere etsin. Kâr edesin, hiç zararın olmaya, diyerek biraz taltifledi.

Şimdi bunlara Mahmut, bir top kutnu karının altına koydu. Bir top kumaş da Senem’in altına koydu. Biraz samsa sucuk getirdi.

— Şunu kusura bakman, yeyin, dedi.

Karı dedi ki:

— Kızım Senem, dedi, bir yiğit kırk yılda meydana geliyor. Bu adam sana evvelden âşık olmuştur. Bu adamı bir gece misafir eyle. Benden bir kimseye sır çıkmaz. Sen de kocandan hiç korkma, bu adamın da gönlünü şaz eyle, dedi.

Senem:

— Peki, diye söz verdi.

Hemen satırlarını eve götürüp geldiler.

Bakkal Mahmut akşamdan sonra gelerek Senem’le birleştiler. O gece Senem’le şapur şupur ettiler, Allaha çok şükür ettiler. İncir çekirdeği göz çıkarıp deve boku kıç kırdıktan sonra, er avrat gibi sarmaş dolaş oldular, uyuyakaldılar.

Karacaoğlan’dan alalım haberi. Düğünde, mecliste türkü çağırırken sazının teli kırıldı.

Hemen ordan yekindi, “Eyvah, benim aklıma gelen gibi mi oldu iş,” deyişin ordan hareket etti.

Karacaoğlan evine geldi ki, bakkal Mahmut Senem’le sarmaş dolaş olmuş, uyuyakalmış. Hemen kaputunu çıkardı, üstlerine örttü. Geri, düğüne geldi. Sabahleyin sazı omuzuna taktı, eve hareket eyledi.

Sabahleyin Senem yekindi ki, üstlerinde Karacaoğlan’ın kaputu. Atmış öyle duruyor. Senem sabaleyin kaputu görünce:

— Gözün kör ola Mahmut, bu muydu bana edeceğin. Karacaoğlan’ın kaputu... Bizi görmüş olmalı, dedi.

Mahmut dedi ki:

— Ben Karacaoğlan’dan hayfımı aldım. Kendisi de bildiğini tutsun, dedi.

Mahmut evine geldi. Senem suç sahibi olduğunu bilince kalbi melil oldu.

— Ben ne kadar yanıldım, şeytana uydum da, bu emmimin oğlunun namusunu lekeledim, diye pişman, nadim oldu.

Bir kara donu vardı. Yaslı olduğu vakit giyerdi, giydi. Melil mahzun durdu.

Karacaoğlan da düğünden hareket etti. Öyle şen bir vaziyetle gülüp oynayarak geliyordu. Senem görünce:

— Nasıl oluyor mu, nerde kaldın? deyi taltif eder konuşurdu. Gene öyle karşıladı. Karacaoğlan da hiç argın yüz göstermeden konuşarak, “Ben iyiyim, sen nasılsın?” diyerek, eve geldiler. Birkaç dakika evde istirahat ettikten sonra Karacaoğlan:

— Senem, beni epey zaman[dan] beri türkümü dinlemiyorsun, şu sazımı ver de bir türkü söyleyim de dinle, dedi. Aldı, bakalım Karacaoğlan ne söyledi:

Boynu uzun güvel ördek

Dal boynunu sürdün bugün

Her bakışın bir can eder

Dertli cana kıydın bugün

Yücelerden akınırdın

Lale sümbül sokunurdun

Ben engelden sakınırdım

Sen engele uydun bugün

Boğazında sarı akik

Zülfler gerdana dökük

Kalbim melül göğsüm yıkık

Dostum neler gördüm bugün

Fani Karac’oğlan fani

Veren alır tatlı canı

Sevmediğin kara donu

Dost karşımda giydin bugün

dedikten sonra Karacaoğlan dedi ki:

— Senem, dedi, seninle biz emm’oğluyduk, emmi kızıydık, dedi. Sen benim namusumla oynadın. Ben seni üçten dokuza boşuyorum, dedi.

Bu merakla Senem bir ulu ağaca bir örme bağladı, asıldı, öldü.

Sonra bir kişi vardı, Karacaoğlan’ın emmisine dedi ki:

— Kızın bakkal Mahmut’la görülmüş. Karacaoğlan kızını boşamış. Kızın da varmış, bir ağaca takılmış ölmüş.

Emmisi:

— Madem o kız namussuzluk etmiş, şeytana uymuş, kendi eliyle kendini katil etmiş. Çok iyi etmiş, memnun kaldım. Söyle Karacaoğlan’a küçük kızımı vereyim, geçmesin benden, dedi.

Karacaoğlan’a deyince:

— Emmin, küçük kızımı vereyim, Karacaoğlan benden geçmesin, diyor.

Karacaoğlan:

— Büyük kızını aldım da, küçük kızından ne hayır görürüm, dedi. Bundan sonra evlenmek geçti. Memleketi terkedip, bir dertsiz kul bulursam onunla yaşayacağım, dedi.

Köyünden çıktı.

Beş on gün gezdikten sonra, sabahleyin bir yere geldi. Orda bir gelin gördü, gelin çok güzeldi. Sordu geline, dedi ki:

— Senin kocan var mı, yoksa başın boş mu? dedi.

Gelin dedi ki:

— Benim kocam yok. Babam beni her kim on bin lira verirse ona veririm, diyor.

Şimdi aldı bakalım Karacaoğlan ne söylüyor orada:

Sabahınan ıras geldim ben bir geline

Ala gözler seyfi[67] gibi bakıyor

Görmeden de göğ memesi yoğ imiş

Felek bizi ışk oduna yakıyor

Kaşların benzettim illa elife

Bir örd düştü içerime yakıyor

Gallemis mi döktün kara zülüfe

Daim yüzün burcu burcu kokuyor

Telli mahramayı atmış boynuna

Kendi güzelliği düşmüş aynına

Ağ memeler iz eylemiş koynuna

Gün değerse şimşek gibi balkıyor

Karacaoğlan da gördüğün öğer

Altın saç bağları çiğnini döğer

Kesilmiş kaymak[da] on bini değer

Gidi yokluk dizginime çöküyor.

Karacaoğlan oradan hareket etti. Günlerden bir gün, bir köyün içinden geçip gidiyordu. Kahvede köyün ağaları beyleri otururken baktılar ki caddeden bir âşık geçiyor. Gençlerden birisine dediler ki:

— Şu âşığı çağır, bir türkü söyletek. Türküsünden hisseli kıssalı bir şey anlarsak, hiçbir yere göndermeyek, dediler.

Hemen âşığı getirttirdiler. Dediler ki:

— Âşık bize bir türkü söyle, öğüt nasihat gibicesinden. Eğer türkü işimize gelirse, bu köyün içinden ne arzu edersen onu sana vereceğiz, seni bu köylü yapacağız, dediler.

Karacaoğlan:

— Bu köyde kalırım amma, dertsiz hiçbir kul var mı? dedi.

Köylü dedi ki:

— Bizim köyümüzde hiç dertsiz bir kul yok.

— Lakin ben burda kalamam ya, size de bir türkü söyleyim, dedi.

Aldı, bakalım Karacaoğlan ne söyledi:

Yoldaş olma yol bilmeyen yolsuza

Selâm verme olur olmaz dinsize

Komşu olma namussuza arsıza

Sonunda ırzına hile getirir

Bir körün gözüne girsen görmezse

Bir deliye öğüt versen almazsa

Bir yiğit de kendi kadrin bilmezse

Akibet başına belâ getirir

Hey ağalar beğler müşkülüm halda

Bülbül eğlenir mi yapraksız dalda

Çok keramet var da bu tatlı dilde

Yüksekten uçanı ele getirir

Yaz gelip de beş ayları doğuşun

Bülbül eğlencesin güle getirir

Yiğit olan yiğit vemez sırrını

Kötüler sevdiğin’ dile getirir

Karacaoğlan der ki bu sözler haktır

Meclisi meydanda sofrası paktır

Cehennem diyorlar ateşi yoktur

Herkes ataşını bile götürür

Karacaoğlan gelmekte olsun... Bir memlekette bir Beyoğlu vardı. Çok zengindi. Parasının sayısını kendi de bilmezdi. Hacılara hocalara çok zekât verirdi. Parasının zekâtını verirdi, fakirlere fukaralara sadaka verirdi. Ekmek sahibiydi, misafir sahibiydi. Serçeleri aç bırakmazdı. Herkesin karnını doyururdu. Günlerden bir gün avradına dedi ki:

— Biz bu şehirden bir çeyrek saat kadar denizin yakınına bir yüksek konak tutturak. Orada daha iyi misafir sahibi oluruk, orda yaşayak, dedi.

Denize yakın bir ev yaptırdılar. Şimdi Beyoğlu dedi ki:

— Bize bir köle lâzım, her ne emredersek onu getirttirek, dedi.

Bir Arap çocuğu yakaladılar, köle olarak yanlarına aldılar.

Beyoğlu, avradıyla öyle muhabbetliydi ki, daha dünyaya öyle muhabbetli hiç kimse gelmemişti. Arap çocuğu on on iki yaşına, on beş yaşına değdi. Bir gün Beyoğlu’nun avradı Arap çocuğuna bakınca, gözüne çok hoş, çok şirin göründü. Fikrini bozarak, Arap çocuğunu kandırarak beraber oynaştılar.

— Ben bu Arapla yarmayı kaynattım[68]. Ben herife ne düzen kullanayım, diye düşünmeye başladı. Hele hasta olayım, deyip bir yatak yazdırdı[69].

Yatağa yattı, “Ölüyom kalıyom, rahatsızım” diye çabalamaya başladı. Beyoğlu geldi:

— Yahu hatun kişi, ne oldu sana yahu hatun kişi, hasta mı oldun sayrı mı oldun, sana n’oldu, diye sormaya başladı.

— Ben ölüyom, dedi karısı.

Beyoğlu dedi ki:

— Senin hastalığın çok kötü. İnsan hasta oluşun ölmekliği mi icap eder. İyi olun inşallah, dedi.

Dedi ki:

— Ben ölücü bir hastayım. Bundan sonra ben başıma geleceği biliyorum. Fakat öldüğüme kaygı etmiyorum. Ölüm Allahın emri amma, bir kaygım var, dedi. Kaygım şu ki, ben öldükten sonra benden kötü bir karı alın da beni hiç hatırına getirmen, dedi.

Beyoğlu dedi ki:

— Sen ölme, yoksa sen öldükten sonra ben avrat almam. Ölünceye kadar bekâr kalırım, avrat almam, dedi.

Karısı dedi ki:

— Beni öyle kandıramazsın. Senin evlenmeyeceğini, benden sonra karı almayacağını bileyim ki, s..ini kes at.

Beyoğlu dedi ki:

— Bu benim karım ağır hasta, nasıl olsa ölecek. Başka da karı almam, bunun bana ne gerekliği var, dedi.

Yarısından çokçasını kesti attı.

Karısı bir gün yatıp beş gün yatarken, tatlı düzen yapıyordu. Bir gün yekindi, ölmedi. Birkaç gün bu vaziyette yaşadılar. Karı günlerden bir gün kocasına dedi ki:

— Herif, sen avrat ben avrat, dünyanın tadını kaçırdık, nasıl olacak? dedi.

Beyoğlu dedi ki:

— Gözü kör olası, sen ölsen de ben kocaya varmazdım, dedin. Sen karı alırsın, dedin. İtimat etmedin. Hazır aletimi kestirdin. Şimdi bu pazar yerinde satılmaz ki, para zoruyla satın alam.

Karısı dedi ki:

— Ne yapayım, yanılmışsın. Kıymetini bilememişsin, deyince. Beyoğlu dedi ki:

— Bunun çaresi yok, sen düşün, bunun bir düşüneceği yok benim için, dedi.

Avrat dedi ki:

— Şöyle bir kolaylık düşündüm. Beni boşa, Arabın oğluna nikâh eyle elinle. Ben onunla bazan yıkılayım kalkayım. Sana da eskiki gibi hürmet ikram edeyim. Kimse bilmesin bu vaziyetlerimizi, gene dışardan bakanlar beni Beyoğlu’nun avradı bilsinler.

Beyoğlu boşadı. Arabın oğluna nikâh etti. Böylelikle yaşıyorlardı.

Karacaoğlan bir baktı ki (geldi Karacaoğlan gayri), denizin kenarında bir yüksek konak var. “Acaba bu adam dertsiz bir kula benziyor, ben şunun yanına varayım da, şunun kahvecisi olayım,” dedi. Yanına vardı. Beyoğlu’yla odaya oturdular. Kahvesini içti. Yemeğini yedikten sonra, zaman geldi, yattılar. Araboğlu da içeri gitti, hanımla yattı. Karacaoğlan dedi ki:

— Bu bey harem odasına gitmedi, misafir odasında kaldı. Acaba karısına küskün müydü?

Karacaoğlan yatağın içerisinde bir malihülyaya daldı[70]. “Acep benim gibi de dertli kul var m’ola? Emmimin kızını terkedince namusuna leke geldi, memleketimi terkettim,” dedi, bir “ah” çekti.

Beyoğlu da bir malihülyaya daldı. “Acaba benim gibi de bir dertli kul var m’ola? Benim karım bu vaziyete getirdi beni, ne kadar dertli kul oldum,” deyi o da bir “ah” çekti.

Karacaoğlan dedi ki:

— Baba, benim derdim var. Ben ah çekiyom, sana n’oluyor?

Bey oğlu dedi ki:

— Benim derdimi bir dağa yükletseler dağ götüremez. Anca ben götürüyorum, dedi.

— Söyle derdini, dedi Beyoğlu’na Karacaoğlan.

Aldı bakalım Beyoğlu ne söyledi:

Sevdiğim giydi de yeşil alları

Yakın etti ırakdaki yolları

Taze taze bitirdiğim gülleri

Ah nideyim bir köleye yoldurdu

Yekin sevdiğim de kuşağı kuşan

Del(i)-olur da senin derdine düşen

Hoş geldin deyip de sarıp sarmaşan

Muhabbeti ara yerden kaldırdı

İndirdi de kömür gözlerin indirdi

İndirdi de bir kötüyü bindirdi

Dost başa bakar düşman ayağa

Düşmanımı şad eyledi güldürdü

Bakın hele Beyoğlu’nun haline

Döner değirmen bu çeşmim seline

İnanman ağalar (da) dostun diline

Bakın beni serseriye yeldirdi

deyip kestikten sonra Karacaoğlan dedi ki:

Kulak verdim çar köşeyi dinledim

Bizim için gıybet eden çoğ imiş

Bilemedim emmi dayı kıymetin

Arkamızda bir karlıca dağ imiş

Annacımda yeşil yapraklı dağlar

Hastanın halinden ne bilir sağlar

Her nereye varsan dertliler ağlar

Gezdim şu dünyayı dertsiz yoğ imiş

Karac’oğlan der ki gidip gelmeden

Ben usandım el içinde yelmeden

Çok yaşayıp mihnetinen[71] ölmeden

Az yaşayıp bir dem sürmek yeğ imiş

dedi kesti.

Karacaoğlan orda durmadı, çıktı hareket etti. Beyoğlu da böylelikle öldü. O zamanın adamı:

— Aman, her gün gelir geçer. Geçmeseydi Beyoğlu’nun günü geçmez, dönmezdi, derlerdi...

Karacaoğlan ordan ileri varışın bir gelinle bir kız görür.

Gelin dedi ki:

— Şu gelen oğlan beni beğenir.

Kız dedi ki:

— Beni beğenir, seni beğenmez, dedi.

Bunlar bu iddiayı ettiler. Gelin aldı, ne söyleyecek bakalım:

— Bir kızınan bir gelinin kasdi var

     Gelin der ki: İrengimiz al olur

     Ala göze siyah sürme çekersem

     Gözü kanlı yiğitlerden gel olur

— Kız derkine: Şu canımın kastine

     Dostu olan gül gönderir dostuna

     Bir yiğit de otursa ağ göğsünün üstüne

     Ala karlı mor sümbüllü yayl’olur

— Haydi kız seniynen mahkem(e)’olalım

     Kadıdan müftüden fetva alalım

     İkimiz de birer alma sunalım

     Yetgini[72] dururken hamı kim alır

— Almanın sağlamın’ yüke tutarlar

     Uluğun’ çürüğün’ suya atarlar

     Tere yağı oğul bala katarlar

     Var git gelin var git ergen ben(i)’alır

— Gelin der ki: Çeşit çeşit başım var

     Baş altında hilal gibi kaşım var

     Kız senin de bir gecelik işin var

     İkincisi kervan gider yol olur

— Yaz gelip de beş ayları doğma mı

     Hakk’ın irahmeti yere yağma mı

     O bir gecem bin geceni değme mi

     Gözü kanlı koçyiğide bal olur

— Karac’oğlan der ki dağlar meşesi

     İki güzel birbirine düşesi

     Biri gül biri top mor menevşesi

     Karac’oğlan ikinize kul olur

deyip kesiyor.

Karacaoğlan ordan gitti, birkaç gün sonra karşısına bir kız rastgeldi. Aldı bakayım ona karşı Karacaoğlan ne söyler:

Aşağıdan gelen yelkenli gemi

Yiyelim içelim sürelim demi

Teknede bulursam yutarım seni

Havadaki uçan turnayısan da

Aldı kız:

Oğlan ben de bir kaşıcak karayım

Gören âşıklara cevrü belâyım

Küffardan yapılmış demir kaleyim

Alaman Hazreti Ali’yisen de

Aldı Karacaoğlan:

Kız benim sana da çokça ahdim var

Yalan dünyada daha medhim var

Demirden kalene tunçtan topum var

Sökerim dünyanın suruyusan da

Kız aldı:

Oğlan, meylimi de meyline katmam

Dinin hak ise de dinine tapmam

Senin dediğin de şu yola gitmem

Varmam Mevlâ’nın sevgili kuluyusan da

Karacaoğlan aldı:

Kız meylini meylime de katarım

Hak dinin var ise ona taparım

Hamddan (?) üstüne köprü çatarım

Geçerim Tuna’nın seli isen de

Kız:

Oğlan ne çok çalınıyon bizim kaleme

Yaşım küçük dayanaman belâma

Sırrını verme de cümle âleme

Gel sarılak oğlan deli isen de

Karacaoğlan:

Karac’oğlan der ki yüce dağ imiş

Etirafı bahçe ile bağ imiş

Kız seni sınadım sabrın yoğ imiş

Almam şimden sonra hürü isen de

deyip kesiyor. Burdan Karacaoğlan gider. Gördüğü güzele, önüne gelene türkü yakar...

(Yarım kalmış olan bu hikâye, Andırın’ın Çiçekli köyünden 1315/ 1899 doğumlu İbrahim İnekçi’den derlendi. O da, Andırın’ın Tokmaklı köyünde oturan, doksan dokuz yaşındaki Âşık Mehmet’ten öğrendiğini söyledi.)

DELİ BORAN

Evvel zaman içinde kalbur sarat[73] içinde, deve tellâllık ederken, sıçan berberlik ederken, Irışvanoğlu derler bir bey varmış. Bunun da Kınalı Hatun adında bir evlâdı (bacısı) varmış, başka kimsesi yokmuş. Kapısında da bir Öksüz Yakup adında bir kölesi varmış. Köleyle, efendim, kız arayı tutturmuş. Irışvanoğlu avdan gelirimiş, bakmışkine, pınarın başından bir oğlan gidiyor, bir de kız. Orda sevişirlermiş. Irışvanoğlu da gelirken üstlerine geliyor. Irışvanoğlu onları görüyor. Irışvanoğlu diyor ki: Ulan, ben bunların ikisini de öldürsem katil olurum. Ben bu kızı başka birine veririm. Bu kölenin de hiç hatırına dokunmam. Gelen düğürcülere, kıza düğürcü geliyor, diyor ki:

— Bir haftaya kalmadan kızı götüreceksiniz. Kimseye haber vermeden.

Gün geliyor, hafta yetiyor, akşamlayın, önünde bir bölük davarla birkaç tane avrat, bir kısım seğmen kınacı geliyorlar. Fakat bunların kınacı olduğunu ne kız biliyor ne de Öksüz Yakup. Öksüz Yakup, gelen misafirlere, misafir diyerek kahve pişiriyor. Kahveyi ilettikten sonra, yaşlıca avradın birisine diyor ki:

— Sorma icap olmasın teyze, nereye gidiyorsunuz? Hizmetiniz neci?

Karı diyor ki:

— Oğlan sen buralı değil misin yoksa? Biz Kınalı Hatun’a kınacı geldik.

Öksüz Yakup’un fincanlar ellerinden dökülüyor. Gözlerinden yaş akıyor.

— Bundan sonra, diyor, dünya bana haram oldu. Başımı alayım gideyim, diyor.

Oradan gidiyor. Ağlaya ağlaya gidiyor ordan. Karşısından bir Çerçi geliyor. Çerçi düğün evine öteberi satmak için gidiyor. Bakıyor ki Öksüz Yakup ağlayarak gidiyor.

— Arkadaş, başındaki hal neci? Ne diye ağlıyorsun? diyor.

— Arkadaş, diyor, derdime derman değilsin, yarama merhem değilsin, git sen düğünde üzümünü sat, diyor.

Çerçi diyor ki:

— Arkadaş, insan insana para vermez amma, akıl verir. Belki derdine derman olurum. Başındaki hali söyle, diyor.

Öyle deyince Öksüz Yakup diyor ki:

— Arkadaş, Irışvanoğlu’nun bacısı Kınalı Hatun’la aram iyiydi. Şimdi kardaşı başka yere vermiş. Kınacısı geldi, yarın gelin gidecek. Ben ağlamayım da kim ağlasın.

Çerçi diyor ki:

— Sen bir kavil yeri ver. Ben kıza söyleyim, çıkar mı, çıkmaz mı?

Öksüz Yakup diyor ki:

— Evvelki kavlinin üstünde ise, ben pınarın başındayım, oraya gelsin. Kendi bilir.

Çerçi gidiyor. Düğüne varıyor. Yüklerini indiriyor. Öteberisini sattıktan bir müddet sonra, Irışvanoğlu’nun meclisine varıyor. Başındaki meclise diyor ki:

— Ben mangır satacağım. Mangır satan türkü çağırmanın cezasından kurtulur. Türkü çağırmayanlar ya çerçiden (çeyrez) (çerez) alıp yedirecek, yok olmazsa kapıya çıkıp it gibi ürecek.

Mangır satıldıktan sonra herkes türküye başlıyor. O çağırıp bu çağırırken, çerçiye varıp dayanıyor. Çerçiye diyorlar ki:

— De bakayım. Sen de türkü çağıracaksın.

Çerçi:

— Ben türkü bilmem, diyor.

— Türkü bilmezsen, öteberini getir dök şuraya millet yesin.

— Ben, diyor, öteberimi yedirirsem, sermayemdir. Çocuklarım aç kalır, diyor.

— Öyle ise, kapıya çık it gibi ür, diyorlar.

— Bunu da yapamam, diyor. Türkü çağırmaz adam olmaz amma, ihtimal bir kerpiç ayaklarım. Mecliste kızan olur belki.

Irışvanoğlu diyor ki:

— Yiğide söylerler türkü. Kötüye söylerler. Gözele de söylerler, diyor. Eğer bana türkü söyledilerse, benim türküm olsa bile, yiğidisem yiğitliğimi bilirim. Kötülüğüme söyledilerise, kötülüğümü bilirim. Gözele söylediler ise, darılan kuşağını gevşetsin, diyor. Reyinde hürsün, bildiğin gibi söyle, diyor.

Çerçi türküyü alıyor:

Yetdi m’ola Şam elinin hurması

Gitti m’ola ala gözün sürmesi

Mısır’ın Bağdad’ın telli turnası

Dostun sana selâmı var Kınalı

Şimdi ağ ellere kına yakılır

İnce bele Tarabulus dökülür

Eski nala acar mıhı çakılır

Dostun sana selâmı var Kınalı

Açıldı mı bağçamızın gülleri

Uzun olur Siveyiş’in yolları

Şimdi alard alard değner yoları

Dostun sana selâmı var Kınalı

Çerçi Yusuf der de oldum şivara[74]

Ulunun işini Mevlâm onara

Öksüz Yakup gördüm ağlar pınara

Dostun sana selâmı var Kınalı

Bu türküyü söyleyişin, Irışvanoğlu, kalbinden ağrı, dedi ki:

— Yörü Öksüz Yakup, bunu böyle diyeceğini bilemidi, seni kılıcınan parçalardım, dedi.

Çerçi’ye dedi ki:

— Sen nerelisin?

Çerçi yerini doğru söylemedi. Ben Antepliyim, dedi.

Fakat çağırılan türküye kız, öteki çadırdan ağrı, türküyü iyice dinledi. O demde kınasını yakmaya başlayacaklarımış. Kız dedi ki:

— Teyzem, bizim usulumuz, kına suyumuzu elimizle getiririk. Ben eliminen özerim. Ondan sonra siz kınanızı yakarsınız.

Kınacı gelen karılar:

— Kınalı hatun, o sizin bileceniz iş. Bizim âdetimiz böyle değil amma, böyle imiş, böyle olsun, diyorlar.

Kız helkeleri alıyor. Pınara varıyor ki Öksüz Yakup pınarın başında ağlıyor.

— Ağlamanın sırası geçti. Ocağın bata durma, diyor. Ordan helkeleri iç içine oraya koyuyor. Öndüç almış un gibi tozuyorlar. Onlar kaçmakta olsun, Çerçi’nin kulağı kızın çadırında oluyor. Oradaki kadınlar diyor ki:

— Yahu bunların suyu uzak mıymış, bayraktarlar gidin de yoklayın, diyorlar. Bunu duyunca Çerçi öteberisini yüklediyor, o da kaçıyor. Bayraktarlar varıyorlar ki pınara, helkeler pınarın başında, kız yok. Geliyorlar, kız yok, diyorlar.

Avratlar diyor ki:

— Irışvanoğlu’na diyek mi? diye telaşlanıyorlar.

Yaşlıca kadının biri diyor ki:

— Nasıl olsa duyacak. Ben varır derim.

Irışvanoğlu’nun yanına varıyor.

— Beyim, diyor, usulumuzda kına suyunu biz elimizinen getiririk, kınamızı ezdikten sonra, kınamızı yakarsınız diye bacın bizi atlattı. Şimdi helkeleri pınarın başında bulduk, kız kaçmış, diyor.

Irışvanoğlu öfkelenerek:

— Şu Çerçi’yi bana çağırın, diyor.

Bakıyorlar ki, Çerçi de kaçmış. Öksüz Yakup’u da aratıyor, onu da bulamıyor. Kızın kaçtığına hükmediyor. Gelen kınacılar savuşup gidiyorlar.

Gelelim Kınalı hatunla Öksüz Yakup’a. Ordan kaçıp Antep’e geliyorlar. Irışvanoğlunun hududunu çıkıyorlar. Antep’te bir mağaraya yerleşiyorlar. Öksüz Yakup günde bir şelek[75] odun getirip, satıp, ekmek alıp, mağarada it dirliğinde bey gibi geçiniyorlar. Aradan altı ay geçtikten sonra Kınalı Hatun hâmilli[76] oluyor. Öksüz Yakup ölüyor. Kınalı Hatun da onun bunun ekmeğini pişiriyor, bir bazlama alıp onunla idare oluyor. Günün birinde vakti geliyor, bir kışlık boranlık bir günde çocuk ağrısı tutuyor. Gece çocuk oluyor. Ne pekmez var, ne beleyecek çaputu var. Diyor ki:

— Ben bunun babasının adını koymam buna. Nasıl olsa kadersizdir. Böyle kışlık boranlık bir günde oldu. Ben bunun adını “Boran” vururum, diyor.

Sabah tan oluyor, komşularından hayır sahipleri, bir garip diye, kimi çaput veriyor, kimisi de pekmez. Hayırına, herkes elinden gelen yardımı yapıyor. Aradan günler geçip Boran beş altı yaşına basıyor. Anası Kınalı Hatun da ölüyor. Çocuğun ağıdına komşular toplanıyor, geliyorlar ki anası ölmüş. Herkes hayrına yuyup kaldırmak istiyorlar. Cebinden bir kâğıt çıkıyor. “Ben Irışvanoğlu’nun bacısı Kınalı Hatun’um. Bu kâğıtla kardaşıma haber verin” diyor.

Irışvanoğlu’nun bacısı olduğunu bilişin halk, bunu şanınan şöhretinen gömüyorlar. Irışvanoğluna da kâğıt yazıyorlar: “Bacın buraya gelmiş, fakat bilmedik. Altı ay sonra kocası öldü. Beş altı sene sonra da kendi öldükten sonra, cebinden bir kâğıt çıktı. Senin bacın olduğunu bildik. Şimdi de Boran nâmında bir çocuğu kaldı.”

Irışvanoğlu diyor ki:

— Bu çocuğu bana kim getirirse ona bir dünyalık veririm, diyor.

Çocuğu da bir kimse Antep’ten götüremiyorlar. Onun bunun danasını güderek on, on iki yaşına değiyor. Bakıyor ki oraya biraz abtallar konmuş. Damdıra[77] çalanlarını görüyor. Varıp onların içine karışıyor. Onlardan damdıra alıyor. Tın mın damdıra çalmayı öğreniyor. Orada bir kız ünleniyor, Küpeli Hatun nâmında. Her görmesine bir tülü deve veriyorlar kızın. Boran diyor ki:

— Ben giderim şu kıza, hem görürüm, kendi elden bir deve alıyor, ben de kendinden bir bahşiş alırım, diyor. Giderken bir kahveye varıyor. Kimi deveyi vermiş kızın yanından çıkmış, kimi de kızı deve ile görmeye gelmişler. Kahvede bunun lafı ile günleri geçiyor. Boran kahveye dıkılışın, kahveci bunun yakasından tuttu.

— Bura senin yerin değil, diye, geri kovdu. Baktı ki Boran’ın elinde bir damdıra var.

— Efendiler, bu adamın damdırası varmış. Âşıklığı varısa getirin türkü söyledin, dedi.

O adamlar da geri bağırdılar, sandalya gösterdiler, bir kahve söylediler.

— De bakayım çocuk, şu damdıranı çal, dediler.

Boran damdırasına düzen verdi. Biraz çaldıktan sonra:

— Türkü de çağır, dediler.

— Türkü çağırırım amma, belki kerpiç ayaklarım da durduğum yerde beni döğersiniz.

Orada bulunan adamların birisi dedi ki:

— Beğendiğin kadar çal. Seni kim döğecek olursa onun belâsını ben veririm. Darılan kuşağını gevşetsin, dedi.

Aldı bakayım Boran ne dedi:

Göğde uçan huma kuşu

Ne bilir gülün kıymatın

Kargayı dala kondurman

Ne bilir dalın kıymatın

Kahvelerde laf atanlar

Gerçeğe yalan katanlar

Sonra beyliğe yetenler

Ne bilir elin kıymatın

Çift sürüp bider[78] ekmeyen

Meydana sofra dökmeyen

Arıya hizmet etmeyen

Ne bilir balın kıymatın

Bunu diyen Deli Boran

Küçücekten yetim kalan

Bir görmeye deve veren

Ne bilir malın kıymatın

Bunu, türküyü söyleyince kahvedeki bulunanların:

— Bu türküyü bize söylüyor, diye, bazıları zığardılar.

Kendine evvel söz veren dedi ki:

— Arkadaş bu adam doğrusunu söyledi. Bir deve üç senede meydana geliyor. Bunu bir saat konuşmak için verenlerin birisi de bensem, hakikat mal kıymatını bilmez deliyiz.

Çıkardı bu adam Boran’a hem birkaç lira bahşiş verdi. Kahveciye de dedi ki:

— Gidip şu adamın sırtına bir kat elbise yaptıracaksın, diye parasını verdi.

Boran elbiseyi giydikten sonra, o adam dedi ki:

— Ulan, âşıklığın varmış. Şu kızın yanına git, dedi.

Boran dedi ki:

— Benim deve değil, bir tavuğum bile yok. Kız beni yanına iletir mi?

O da dedi ki:

— Âşığım diyerek çık. Eğer çıkartmazsa, zaten ben bu kızı görmekten vazgeçmiştim. O bir deveyi sana vereceğim, sen git gör, dedi.

Boran damdırasını koltuğuna aldı, kızın kapısına vardı. Kızın yanına çıkmak istedi ise de, kapısındaki kapıcılar, kızın yanına salmadılar. Boran dedi ki:

— Ben âşığım. Ben de varıp Küpeli Hatun’dan bir bahşiş alacağım.

Kıza haber verdiler. Kız dedi ki:

— Gerekliği yok. Âşıklar saprak olur, dedi.

Yanındaki cariyeleri kıza yalvardılar:

— Ne var ablam, gelsin de âşıkmış bir türkü söyletek. Sen de hiç görünme, dediler.

Boran’a müsaade ettiler. Yukarı çıktı. Baktı ki ne görsün. Kırk tane kız var. Hepsinin de kulağı küpeli.

— Ulan bunların hangisi Küpeli Hatun imiş diye, baktı ki hiçbir işe yararı yok. Ulan, ben bunlara deve değil, bir tavuk bile vermem, görmeye gelenler meğer hep eşekmiş.

O demde kızlar başına toplandı:

— Âşığım, bir türkü söyle de dinliyelim, dediler.

— Kızlar, benim başıma çok toplanman, dedi. Benim kafamın bir tutalgası var, dedi. Çok kalabalığı sevmem. Sonra tutalgam tutarsa, damdıranın çömleği ile, üç dört tanenizin kafasını parçalarım, dedi.

Kızlar dedi ki:

— Amaaan, cinliyimiş, yaklaşmıyalım, dediler.

Uzaktan ağrı yalvarmaya başladılar. Aldı bakalım Boran ne dedi kızlara:

Gökten biraz suna inmiş

Şu Anteb’in arasına

Ben dostumu göremedim

Ağlar amma çaresi ne

Suları da balkan gözlü

Güzelleri şirin sözlü

Merhem eylen kömür gözlü

Şu sinemin yarasına

Suları çağlayıp akar

Gözleri hep ona bakar

Mor menekşe bir hoş kokar

Şu kızların arasına

Deli Boran der de noldu

Ala göz kan yaşnan doldu

Korkuyorum engel girdi

Şu kızların arasına

Küpeli Hatun bunu duyunca, engel lafını duyunca:

— Zaten âşıklar saprak olur dedimidi. Bu engel ne imiş diye, perdeyi kaldırdı. Boran’ın gözü gözüne ras gitti. Boran’ın aklı bokuna karışıp bayıngın düştü. Birazdan ayıktı ki, kızlar yüzüne su serpmişler.

— Bire âşık, sana n’oldu? dediler.

— Demedim miydi, kızlar, başımın tutalgası var diye? Bereket versin ki bayılmışım. Delirsemidi bu odayı başınıza dar getirirdim.

— Âşığım, bir türkü daha söyle diye mihnet ettiler. Fakat Boran’ın, düş mü idi, hayal mı idi, ne olduğunu bilmedi, içerisine bir ateş düştü. Aldı bakalım ne dedi:

Gökyüzünde öten olsam

Yeryüzünde biten olsam

Ucu telli keten olsam

Yâr başına atsa beni

Gökyüzünde turna olsam

Yeryüzünde hurma olsam

Bir çekimlik sürme olsam

Yar gözüne çekse beni

Un elediği elek olsam

Tepelediği yolak olsam

Uğru telli yelek olsam

Yâr döşüne giyse beni

Kapısında inek olsam

Tu çalıp da sağsa beni

Tepek vursam südü döksem

Yumruğunan döğse beni

Nolsa Deli Boran nolsa

Güzeller meydana gelse

Küpeli pehlivan olsa

Güreşsek de yıksa beni

dedi kesti. O demde kız dedi ki:

— Orospular, ben âşıklar saprak olur demedim miydi? Siktir edin de gitsin, dedi.

Boran dedi ki:

— Hatun, sen elden deve alıyordun. Ben de âşığım. Bahşişimi ver gideyim, dedi.

Bir avuç dört altın verdiler Boran’a. Boran dedi ki:

— Ben gitmeye gelmedim. Ben Küpeli Hatun’u yüze yüz görmeyince katiyyen gitmem, dedi.

O demde kız:

— Durdurman, siktir edin şunu, dedi.

Boran dedi ki:

— Damdıranın çölmeğini çevirirsem bu odayı başınıza dar getiririm, dedi. Ben Küpeli Hatun’u gelip yüze yüz görmezsem, benim burdan ölüm çıkar, dedi.

Küpeli Hatun buna öfkelendi. Kalktı bunun yanın geldi.

— Yel kayadan ne anlar, daha eyi bak, dedi. Neci senin maksadın, dedi.

Boran dedi ki:

— Böyle fırsat ele geçmez, dedi.

— Kızın yüzüne hacamat gibi sarıldı. Başındaki olan cariyelerin hepsi geldiler başına toplandılar. Boran’ın kimi burnunu tuttu, kimi avurduna parmağını soktu. Zorla ayırdılar. Boran damdırayı eline aldı, kahveye doğru yürüdü. Cariyelerin akıllıcasının biri baktı ki, ablasının yüzü kapkara olmuş. Dedi ki:

— Küpeli Hatun, dedi, yüzüyün biri kapkara biri apbağı... Seni görmeye gelenler bundan hile keşfederler.

— Aman kızlar, bunun çaresi ne, dedi Küpeli. O cariye kızların akıllıcası:

— Abla bunun çaresi, öte yüzden de öptür, dedi. Boran’ı geri çağırdılar, aman Boran geri gel diye.

Boran dedi ki:

— Benim orda işim yok.

Yalvar yakar, Boran’ı geri getirdiler.

Küpeli Hatun:

— Kusura bakma âşığım. Sazı bağlayana çözdürürler. Benim şu yüzümden de öp, dedi.

Boran dedi ki:

— Benim dalgam bir gelir bir gider. Sen değil, Hürü kızı olsan öpmem, dedi.

Kızlar bunun başına çoktular. Kimisi kulaklarından tuttu. Fıkara kız getirdi, Boran’ın ağzına yüzünü sürdü. Boran fırsat buldu, hacamat gibi o yüzden de yapıştı. Kızdan ayrılınca, Küpeli kimseye deme diye, buna bir avuç altın verdi. Boran ordan çıktı. Arkadaşlarının yanına geldi. Kendine elbise yaptıran ağası:

— De bakalım Boran, oradaki yaptığın işleri bir türküyle söyle.

Aldı Boran bakalım ne dedi:

Gene bulandı da yüzü havanın

Şahan gezer sulağında turnanın

Top kara perçemli güzel sevenin

Can cefa götürmez hey kara gözlüm

Güzeli sevmesin ne bilir ahmak

Sevip sevip de cemaline bakmak

Fırsatın düşürüp yanaktan öpmek

Can cefa götürmez kız kömür gözlüm

Beni del’eyledi kaşınan gözler

Taramış zülfünü gerdana düzler

Kehribar dudak da balaban yüzler

Yüzünü yüzüme sür kömür gözlüm

Der ki Deli Boran da aslın soyusa

Belin ince ise usul boyusa

Âşığa verdiğin bahşiş buyusa

Vallahi billahi az kömür gözlüm

Kız bunu duyunca:

— Amanın kızlar, şu âşık bizi halka malamat etmesin.

Bir avuç dört altın daha götürdüler. Boran’ın içine bir ateş düştü. İsterse dünyayı verseler gözünde fiske kadar yok. Kızın yanına çıkmaya da imkân yok. Kendiliğinden bir kurnazlık düşündü. Gider ben dayımı bulurum. Dayıma nişanlıyım diyerek, dayımı kandırırım. Bu kızı almaya çabalarım. Oradan şehrin içine doğru düşüne düşüne yürüdü. Baktı ki ihtiyar bir kahveci var. Varayım hem şurdan bir kahve içeyim, hem dayımı belki bilir, şundan sorayım, dedi. Kahveye vardı.

— Emmi bana bir kahve yap bakalım, dedi.

Kahveci kahve getirdi. Boran kahveyi içtikten sonra, çıkardı bir kırmızı lira verdi. Kahveci dedi ki:

— Oğlum, ben bunu bozamam. Benim kahvemin sermayesi bir lira yok, dedi. Boran dedi ki:

— Emmim, benim kahveye verecek başka param yok mu? Gönlümden o koptu. Onu verdim, dedi. Sen bize bir kahve daha yap, dedi.

Kahveci kahveyi yaparken:

— Oğlum, sen bir hanedan evladı görünüyorsun, dedi. Kimlerdensin, dedi.

— Babamı bildiğim yok, dedi. Fakat anam Irışvanoğlu’nun bacısı imiş.

Kahveci buna dedi ki:

— Ulan, sen Irışvanoğlu’nun yiğenisin de, koltuğu damdıralı buralarda ne geziyon, dedi.

Boran dedi ki:

— Emmi, ben de dayıma gitmek istiyordum amma, nerde olduğunu bilmiyorum. Ve de öldürür diye de korkuyorum.

Kahveci dedi ki:

— O adam seni çok aradı. Senden başka hiçbir mirasçısı yok, o adamın. Sana bir de kâğıt yazayım, bu kâğıdı da ver. Irışvanoğlu benim bahşişimi verir.

Boran kahveyi gene içti. Bir lira daha çıkardı verdi. Allahaısmarladık eyledi. Kâğıdı koynuna koydu, yola düştü. Az gitti, uz gitti, dere tepe düz gitti, günün birinde Irışvanoğlu’nu buldu. Düğnük evine vardı ki, dayısı orda oturuyor. Başında yüz, yüz elli çadırlı aşireti ile sohbet ediyorlar. Boran da vardı, meclise oturdu. Irışvanoğlu kafasını kaldırdı.

— E bire gençler, iki türkü çağırın da dinliyelim, dedi.

Meclistekiler, ben bilmem, ben bilmem, diye biribirinin karaltısına sokulmaya başladılar. O demde birisi Boran’ın sazına dokundu.

— Aman beyim, burda bir âşık var, dediler.

Irışvanoğlu yanına çağırdı Boran’ı. Baktı ki ufacık tefecik, genç bir çocuk. Bunu yanına oturtturdu.

— De bakayım, oğlum, iki türkü söyle, dedi.

Aldı bakalım Boran, ne dedi:

Nazlı dostum selâm salmış gel diye

Ara yerde engellerim var diye

Açtı ak göğsünü bana em diye

Emdiğim aklıma düştü efendim

Nazlı dostum selâm salmış gelmesin

Ara yerde engelleri duymasın

Eliminen ak göğsünün düğmesin

Çözdüğüm aklıma düştü efendim

Metini de Deli Boran metini

Ne vereyim Küpeli’nin metini

Ak bilekli samur kürklü hatunu

Nişanlımı vermediler efendim

Bunun adını Boran deyince:

— Ulan, sen nasıl Boran’sın? Anayın adı neci? Babayın adı neci? Bana de, dedi.

Boran derhal çıkardı, dayısının eline kâğıdı verdi. Kâğıdı okuduktan kerli, meclise döndü:

— Arkadaşlar, bu işte, bizim kaçan kancığın oğlu Boran bu işte, dedi. Benim bundan başka hiçbir mirasçım yok, dedi. Buna hörmet eden bana da eder, dedi. Boran’a dedi ki: Senin türkünden ben bir şey anlamadım. Ne ise şu türkünün manâsını bana de, dedi.

Boran dedi ki:

— Babamın öldüğünde anamın karnında imişim. Benim olduğum gece komşumuzun bir de kızı olmuş. Anam beşik kertme nişanlım eylemiş. Sonra anam da öldü. Ben elin arasında kaldım. Kız da çok zengin oldu. Şimdi vermiyorlar efendim, dedi.

Irışvanoğlu dedi ki:

— Oğlum, onun için hiç merak etme. Onu, eğer para ile ise, terazinin bir gözüne kızlarını koysunlar, bir gözünü de para ile tartar alırım.

Boran dedi ki:

— Vallahi parayla vereceklerini bilmiyorum.

Irışvanoğlu’nun bölük kabadayısı:

— Beyefendi biz elin parasını yerken, biz paramızı mı yedirelim. Bana üç yüz atlı ver, ben gider basar alır gelirim.

— Peki, dedi. Baskın davulunu çaldırmaya başladılar. Atlılar toplandı. Bölük kabadayısı bunların içinden birem birem üç yüz kişi seçti. Irışvanoğlu kendi atını çektirdi Boran’a.

— Buna da sen bin, dedi.

Atlılar değnek oynaya oynaya yola düştüler. Antep’in kenarına gelince kız bunların kalabalığını gördü.

— Gene bizi deveyinen görmiye gelenler var, dedi.

Süslendi püslendi. Zülüfünü tarayıp, kendi kendine bir çekidüzen verdi. O demde atlılar yetişti. Boran’a:

— Hangi evde, diye sordular.

Boran da:

— Şu evin içinde, arasında perde var, dedi.

Kılıcını çeken evin üstüne yürüdü. Milletin haberi oldum olacağım deyinciye kadar, kızı çıkardılar. Bir ata bindirip yola düştüler. Arkadan varan millete, kimisi dönüp harbetti. Böyle böyle Irışvanoğlu’nun hududuna gelince, atlılar yığıldı kaldı. Irışvanoğlu’na gelin geliyor diye müjdeci gitti. Gelin bir tarafında Deli Boran, bir tarafında da bölük kabadayısı, ikisinin arasında gidiyorlar. Kız şöyle baktı ki, bir yanında bir babayiğit var ki hiç görülmüş kişilerden değil. Öte yandakine baktı ki, memleketlerindeki tanıdığı Boran.

Dedi ki:

— Yarabbi, eğer ben bu babayiğide gidiyorsam, Boran da bunların köylüsünden ise, bu adam beni öptüydü. Şimdi halka malamat olurum. Eğer Boran’a gidiyorsam, ne ise kaderimi çekerim. Böyle derken bölük kabadayısı da, uşak bizim götürdüğümüz kız nasıl ola, nasıl görürüm, diye aklından geçirdi. O demde bir kasırga geldi, kızın yüzünü açıverdi ki, buluttan ay çıkmış gibi. Oğlan o tekli, bunu böyle görünce aklı bokuna karıştı. Atın boynunu kucaklayıp aşağı düşmedi. Dedi ki aklından: Boran, ben bunu sana yedirirsem, bu babayiğitlik bana haram olsun, dedi. O demde Irışvanoğlu da karşıladı. Bir çadıra gelini indirdiler. Düğünler kuruldu. Çalıp çığrıldıktan sonra, gerdek gecesi, Boran dayısının eline, müsaade istemiş de vardı. Dayısı dedi ki:

— Yürü yiğenim. Sana üç gün müsaade. Üç günden sonra gel. Arkadaşlarınla görüş, tanış, konuş, akşamleyin çadırına git, dedi.

Deli Boran dayısının elini öperek çadıra doğru yürüdü. Bölük kabadayısı dedi ki:

— Dayıyın evladı olmadığından vicdanı kısa, dedi. Üç gün müsaade de ben aldım, dedi. Git altı günden sonra gel, dedi.

Çok memnun oldu. Bölük kabadayısına:

— Sağ ol, dedi.

Çadıra vardı. Üç gün kaldı. Üç gün sonra bölük kabadayısı Irışvanoğlu’nun yanına geldi. Konuştular. Konuştuktan sonra kalmak istedi. Irışvanoğlu dedi ki:

— E bire bölük kabadayısı, gitme. Boran da gelecek, bir iki türkü söyletip de dinliyelim, dedi.

Bölük kabadayısı güldü:

— Eğer Boran o gelinin yanından üç günde dört günde çıkarsa, ben sana ne istersen veririm, dedi.

Irışvanoğlu dedi ki:

— Eğer Boran bugün gelmezse sen de ne istiyorsan, ben de veririm, dedi.

Bunlar bir katar deveye bahsettiler. Beklediler. Akşam oldu Boran gelmedi. Sabahtan oldu, gene bahsettiler, gene gelmedi. Üçüncü gün gene bahsettiler, gene gelmeyince, Irışvanoğlu dedi ki:

— Zaten bunun anasında meymenet yoktu ki danasında olsun. Bugün cellatları çağırın Boran’ın boynunu vurduracağım, dedi.

Meğer bunların bir yere baskın ederlerse, davul döğdürmek âdetleri imiş. Adam öldürürken de gene davul döğdürürlerimiş. Boran’ın altı günü yetince dayısının yanına yürüdü. Gelirken yolda bir adamcağız ras gelip:

— Ulan, nereye gidiyorsun serseri, dedi. Dayın seni öldürecek, dedi.

Boran:

— Ne diye kadan alayım? diye şaşmaya başladı.

Öteki adam dedi ki:

— Yavrum, aman beyler diyeceğine, sapa dağlar demen yeğ, dedi.

Boran çadıra da dönmeden eğile eğile kaçtı. Gültepesi derler bir dağa yerleşti. Ay geçti, yıl geçti, Irışvanoğlu hiçbir yerden bir haber alamadı. Fakat kızın feryadından hiç duramıyordu.

Dedi ki:

— Seni baban evine göndereyim, dedi.

Küpeli Hatun dedi ki:

— Boran’dan haber olmayınca, ölürsem gene gitmem, dedi.

Irışvanoğlu bunu duyunca, kızın çadırını kendi çadırına kazığa kazık bağladı. Boran bu düstur ile yedi sene gezdi. Açık, çıplak. Sırtta pırtı kalmadı. Her yeri ayı malağına döndü. Kıllandı. Fakat elindeki sazda da bir tek tel kalmış. Böyle gün geçirirken, bir gün arefe günü, Irışvanoğlu’nun ser kaplan avcısı varımış, bu avcı diyor ki:

— El sabahtan kurban kesecek. Bizim kesecek bir şeyimiz yok. Ben de çocuklara bir av vurayım.

Beline bir örme sardı, tüfeğin fellesinin barudunu yeniledi, Gültepe’ye doğru gitti. Gültepe’ye vardı ki dağın içinde bir pınar var. Başında çok iz var. Oraya bir evsin eyledi. Buraya bir av gelir diye beklemeye başladı. Dururken öteden bir kıllı mıllı bir şey çıktı gelmeye başladı. Avcı baktı ki, insan dese insan değil, ayı dese ayı değil. Bu cırtnavul diye hükmeyledi.

— Şu gelsin ellemem. Buna para bekçisi derlerdi. Şu parayı yokladığı yeri iyice öğreniyim. Ondan sonra bir kurşun sıkayım, dedi.

O demde Boran suyun başına geldi. Pınardan bir su içti. Derinden of diye bir iniledi. Elini yüzünü yudu. Gültepesi denilen başındaki taşın üstüne çıktı. Başladı sazını tın tın ettirmeye.

Avcı dedi ki:

— Bu cin olmaya cin ya, bu donunu değiştirip duruyor ya... Donunu değiştirmekle beni korkutamaz, dedi. Boran durup mururken türküye başladı. Bakalım ne demiş:

Ben de çıktım Gültepe’ye

Seyir ettim ellerine

Ağbaz ağbaz eller konmuş

Sevdiğimin çöllerine

Ağca cerenin sekişi

Sevdiğimin hub bakışı

Murat’ın coşkun akışı

Benzer gözüm sellerine

Gülüstanın gülü kokar

Hublar yanağına sokar

Murat derler bir su akar

Güvel konar göllerine

Hocam hocalar hocası

Okudum çıktım hecesi

Bu gün de bayram gecesi

Yâr kına yaksın ellerine

Bunu diyen Deli Boran

Sevdiğine meyil veren

Şu işime sebep olan

Duman çöksün yollarına

“Deli Boran” deyince avcının aklına tıpadan düştü. Ayaklarını çıkardı dağa yukarı dırtmanı dırtmanı çıktı. Boran’ı arkadan ağrı hemen yakaladı.

Boran baktı ki kendini avcı tutmuş. Avcıya:

— Eline ayağına kurban olayım, beni koyver, dedi.

Avcı da dedi ki:

— Ulan vicdansız, elin kızı senin için gözlerinden kan döküyor. Dayın da senin için öyle yaslı duruyor:

Boran dedi ki:

— Avcı, ben bunlara inanmam. Tabii beni öldürmekteki maksadı kendi alacaktı. Öyle ise yedi senedir beri ne Küpeli Hatun kaldı, ne de Boran’ın acısı.

Avcı yemin etti.

— Vallahi Küpeli de bir yere gitmedi. Dayın da seni öldürmek emelinde değil. Senin için ah dedikçe tütünü burnundan çıkıyor. Böyle olduktan keri seni ölsen değil, çatlasan gene götürürüm.

Elini arkasına bağladı. Boğazından da bir örme bağladı. Dedi ki:

— Eğer seni öldürecekse, gider görürüm. Senin için buraya yerleşip seni dağda beslerim, dedi.

Avcı bunu çekerek, evine doğru yürüdü. Halakanın itleri başına çoktular. Bu adam çadırına eletti. Çadırın direğine bunu iyice bağladı. Avradına tenbih eyledi:

— Sen bunu kaçırırsan seni öldürürüm, dedi.

Avrat fukara korkusundan ne çadırı terkedebiliyordu, ne Boran’ın yanına varabiliyordu. Avcı beyin yanına vardı. Baktı ki Irışvanoğlu’nun gözlerinden akan yaşlar dolu gibi gidiyor.

— Aman beyefendi, hasta mısın? Yoksa bir ağrır yerin mi var? Ne diye ağlıyorsunuz? dedi.

— Yahu avcı, dedi, ben ağlamayım da kimler ağlasın, dedi. Görüyon mu şu elin kara saçlısını, çor yok çoçcuk yok, böyle gözyaşı döküyor. Babası evine salıcıyım gitmiyor. Boran’ın öldüğüne kanaat getirmeyince gitmem diyor. Ne var avcı, sen de gezdiğin yerlerde bir adam üleşi bulabilirsen getir. Şu avradı başımızdan defedelim, dedi.

Avcı dedi ki:

— Efendim bunu şayet bulsam, bunu emelin öldürmek mi?

Irışvanoğlu dedi ki:

— Yahu avcı, öldürme değil, bu adamı, öldürmeyi şuraya koy, bundan başka benim mirasçım yok. Bu adam hiç mi değil benim elimin altında terbiye olursa, benim yerimi izsiz etmez diye umudum var idi. Allah sebebine koymasın, dedi. Şimdi elime geçerse bütün servetimi ona vereceğim.

Avcı hiçbir lafa varmadan oradan çıktı. Irışvanoğlu da arkasından:

— Dediğim haa... Dediğim ha... diye çığırdı.

Avcı eve vardı, Boran’a dedi ki:

— Ulan yavrum, senin için dayın kan yaş döküyor. O Küpeli Hatun da saçlarını yolup ağladıkça, yürek böbrek koymuyor. Seni götüreceğim, dedi.

Boran dedi ki:

— Avcı kadan alayım, beni dayım nasıl olsa öldürür. Gel koyver de başımı alayım da gideyim.

— Ulan yavrum, seni öldüreceğini bilsem, beni dünya malına garkeyleseler seni götürmem. Fakat öldürmüyeceğine kanaat ettim.

Boran’ın sırtını başını yüzünü tıraş eyledi. Ayağına şalvarını verdi. Sırtına abasını giydirip, bileğinden sıkıca tutarak Irışvanoğlu’nun yanına getirdi.

— Aha duşmanın, aha kılıcın, elinle öldür bey, dedi.

Irışvanoğlu Boran’ı görene tekli, gözlerinden öpüp:

— Yiğenim, bütün servetim senin olsun. Bana hakkını helâl et, dedi.

Halk Boran tutulmuş diye, Irışvanoğlu’nun çadırının altına geldi.

Dedi ki:

— Yiğenim sana ne sebep oldu da kaçtın? Şu sebebi söyle de ben de anlayım, dedi.

— Dayım, sazınan mı söyleyim, sözünen mi söyleyim, dedi.

— Yiğenim, eğer sazınan söylersen daha memnun olurum, dedi.

O demde beğ kalan Irışvanoğlu, hiç kimse bir yere kımıldamıyacak diye, güvendiği adamlardan nöbetçi dikti.

Aldı bakalım Boran başından geçen hikâyelere ne dedi.

Efendim efendim Irışvanoğlu

Aşkın elinden de ciğerim dağlı

Yedi yıldan beri kollarım bağlı

Gümanıma bu günler de çözülür

Bu beyti söyleyince, Irışvanoğlunun daha yüzüne gelmeyen Küpeli Hatun, Boran’ın sesi kulağına gidince, çadırın sıtırını yararak meydana çıktı. Boran’ın gözü gözüne ras gitti. Boran bunu görünce türküsüne devam etmeye başladı.

Odanda çalınsın alışkın sazlar

Bahçende yayılsın kumrular kazlar

Gördü gene Küpeli’yi şu gözler

Ah ettikçe kara bağrım ezilir

Efendim efendim benim efendim

Elbet günlerinde gamsız gezilir

Ben de hizmetinde kusur m’işledim

Şeytan var arada yoldan azılır

Boran’ım derkine böyle mi olur

Âşıklar öğüdün ustadan alır

Af eyle kulunu efendim n’olur

Beyt’e[79] gitmiş gibi sevap yazılır

Böyle dedi.

Dedi ki:

— Pekiyi yiğenim. Aradaki şeytan kimse, aradaki şeytanı dilden söyle, dedi.

Dedi ki:

— Dayı, sen o gün bana üç gün izin verdin. Sonra çadırdan ayrılınca bölük kabadayısı geldi dedi ki, yavrum dayıyın evlâdı olmadığından vicdanı kısadır, dedi. Üç gün izin de ben aldım, git altı günden gel, dedi. Altı gün sonra ben gelirken bir adam ras geldi. Bu davul niçin döğülüyor, diye sordum. Ulan yavrum, dayın seni öldürecek de onun için davul döğdürüyor, dedi. Aman beyler diyeceğine, sapa dağlar de, başını kurtar, dedi. Ben oradan kaçtım. Gültepesi’ne yerleştim. Meyve zamanı meyve yedim, ot zamanı ot yedim. Çok zaman da açlığınan geçti günüm. Sebebinin kim olduğunu bilmiyorum.

Irışvanoğlu:

— Senin sebebini ben bildim. Şu bölük kabadayısını getirin, dedi. Bölük kabadayısını getirdiler.

Dedi ki:

— Senin kafanı vurdurmam. Seni efrin cefrin öldürürüm, dedi. Bir katır getirdiler. Bölük kabadayısını boğazından bağladılar, katırın kuyruğuna. Oradaki olan çocukların eline birer teneke verdiler. Katırı koyverip, çocuklara tenekeyi çalın dediler. Tor katırın arkasında parça parça ettiler. Yeniden kırk gün toy düğün etti. Yeniden nikâh yaptırıp, onlar yeyip içip mırazını aldı. Siz de alasınız.

(Kadirli, Harkaçtığı köyünden İsmail Uz’dan derlendi; ilk kez Sabahattin Eyuboğlu – Yaşar Kemal’in Gökyüzü Mavi Kaldı adlı seçkisinde yayımlandı.)

IZGINLIOĞLU

Zeytin’in[80] beri yanında bir köy vardı, Tanır derler. Izgınlıoğlu derler bir adam vardı Tanır’da. Güzel babayiğitti, çok kabadayı bir adamdı. Hiç kimsenin kızını beğenmezdi. Kendilerinin köyünden beride Kurucaova denilen bir yazı var, daima gelen aşiret oraya konardı, yaylaya giderken, sahile inerken. Orası bir aşiret konalgasıydı[81].

Günlerden bir gün, baktı ki, bir aşiret gelmiş, konmuş oraya. Kendi kendisine dedi ki:

— Bu aşiretleri bir gezsen, güzel, iyi, işine gelecek bir kız yok m’ola, dedi.

Güzel gümüş bilezikli Zeytin tüfeğini omuzuna taktı, sırmalı palaskayı beline bağladı. Sırmalı abayı giyindi. Kızın gözüne güzel görüneyim diye, velhasıl her bir yerine çekidüzen verdi.

O aşirette bir Yörük beyi vardı. Onun bir kızı vardı, Senem isminde. Izgınlıoğlu oraya doğru gelirken kız şöyle baktı ki, bir delikanlı geliyor. Hiç emsali yok. Acaba bu delikanlıya Allah beni nasip etse, diye hatırına getirdi. Velhasıl Izgınlıoğlu o eve geldi. O zaman kız evde[82] yalnızdı. Kızı görünce:

— Hatun kız, senin baban seni bana vermez mi? dedi.

Kız dedi ki:

— Beni babam sana vermez dürüstlükle, dedi. Lakin sen bana görünce âşık olduğun gibi ben de sana âşık oldum. Düğürcüyle, düğünle giden Allah’ın emriyle gider de kaçan Allahın emriyle kaçmaz mı? Akşamleyin karanlıktan sonra şu karşıdaki kamalağın[83] dibine gel otur. Ben de evden fırsat bulur da bunları uyutursam, varırım, orda birleşiriz. Savuşur gideriz. Babam da sonra barışmazsa, bildiğini tutsun, ne yapalım.

Kavli karar ettiler. Izgınlıoğlu geldi, kamalağın dibine oturdu. Akşam olup da karanlıklaşınca Yörük beyi komşularını çağırdı.

— Komşular, ayın aydınlığı gündüz gibi, hiç farkı yok. Atınızı eşeğinizi hazırlayın da göçüp gidelim. Sabahleyin göçersek sıcakta sinek çok oluyor. Maraş altında hayvanlarımızı rahatsız ediyor.

Komşuları hazırlandı. Kendi kızına dedi ki:

— Develerimizin çanını tak. Getir yükletelim, başını da çek. Biz de yükletelim, dedi.

Yüklettiler. Giderken kız dedi ki:

— Yarabbi, bu adamın ekmeğinde rızkım yok muymuş. Babam bu işe ne akıl etti de bir fırsat vermedi. Yazın göçüp geri geldiğimizde bu adamla kaçayım, dedi.

Sabah oldu. Oluncaya kadar Izgınlıoğlu, o kamalağın dibinde bekledi.

— Bu kız anasından babasından fırsat bulamadı mı, diyerek ışıyana kadar bekledi.

Işıyınca baktı ki göçmüşler, hiç kimse kalmamış.

— Acaba bu sene kızın benim evimde, ekmeğimde rızkı yok muymuş? dedi. Yazın gelirlerse o vakit alayım kaçayım, dedi.

Yaz gelince hükümet emir verdi:

— Hiç kimse yaylaya göçmeyecek, herkes yerinde iskân olacak, diye emir verdi hükümet.

Şehre gidip gelenler, “Bugün tellal çağırdı, hiç kimse yaylaya göçmeyecek diye emir verdi,” dediler.

O biçare kızcağız:

— Kavlettiğim yere bir saat fırsat bulup da varamadım. Babam sebep oldu. Yaylaya göçmemize de... Bu yılın yeni senesi vardır değil mi, dedi.

Yeni seneye gelince, hükümet emir verdi, göçülmemesine.

— Hiç kocaya gitmem Izgınlıoğlu’ndan başka, dedi.

Izgınlıoğlu’ndan alalım bakalım...

— Bak benim talihime! Kamalağın dibini bekledim de, o biçare kız fırsat bulup da benimle kaçamadı. Öbür seneye gelsin de... İskân oldu gelemedi. Ben de madem böyle oldu, Yörük beyinin kızından başkasını almam, bekâr kalırım, dedi.

Bunlar, her ikisi de doksan dokuz yaşına değdiler. Izgınlıoğlu avrat almadı. Yörük beyinin kızı da kişiye varmadı. Böylelikle yaşıyorlardı.

Zeytin’den gâvurun birisi, katırına maşa, sacayağı, tüfek, av tüfeği yükletti. “Bunu Çukur’da satayım,” dedi, yürüdü. Bir köye geldi.

— Misafir alır mısınız bugün beni? diye sormadığı ev kalmadı bu köyde.

Hiçbirisi de “Misafir alırız” demediler.

— Bu köyde hiç mi Müslüman yok, her ne kadar Ermeniysem de Tanrı misafiriyim, diye sokranarak[84] gitti.

Bir karı[85] çağırdı:

— N’oldu sana çorbacı? dedi.

— Hiçbir kimse misafir almıyor da ona sokranıyorum, dedi.

— Gel ben seni misafir eyleyim Allah rızası için, dedi.

Hemen Ermeni katırı çözdü oraya. Yiyip içtikten sonra Ermeni baktı ki karıdan başka kimse yok, dedi ki:

— Hatunum, senin çobanın çırağın, oğlun uşağın hiç kimsen yok mu? Yapayalnızsın, dedi.

Karı Ermeniye dedi ki:

— Ben kocaya gitmedim daha ki, oğlum uşağım olaydı.

Ermeni dedi ki:

— Hatunum ne sebep oldu ki? Seni alan mı olmadı, kocaya gitmedin? dedi.

— Sen nerelisin? dedi Ermeniye.

— Zeytinliyim, dedi.

— Tanır’da sen Izgınlıoğlu’nu bilir misin? dedi.

— Pek iyi bilirim, bizim komşumuz, dedi.

— Onun oğlu uşağı var mı? Kendisi sağ mı? Kim kaldı onlardan? dedi.

— Izgınlıoğlu sağ. Gözleri kör oldu. Oğlu uşağı yok, evlenmedi.

— Ne sebep olmuş da evlenmedi? dedi.

— Yörük beyinin kızını alacakmış, kavil ettiği yere gelmemiş. Sonra da iskân olmuş gelememiş. Onun için evlenmemiş, dedi.

— İşte o Yörük beyinin kızı benim. Ben de onun için kocaya gitmedim, dedi.

Ermeniye dedi ki:

— Benden çok selâm söyle. Kendisi için kocaya varmadım.

Beliğinin birini kesti:

— Şunu Tanrı emaneti olarak götür, kendisine ver, dedi. Bu beliğimi kendine verirsen bana kavuşmuş gibi olur. Vebalım boynuna olsun bu selâmımı söylemezsen, dedi.

Hemen Ermeni onu alaraktan evine geldi. Hayvanını çözmeden yürüdü. Ermeninin maması dedi ki:

— Nereye gidiyorsun eve gelip oturmadan? Maksadın ne? dedi.

— Ben Tanrı emaneti teslim etmeye gidiyorum, dedi.

Geldi Izgınlıoğlu’nun yanına Ermeni. Beliği çıkardı verdi.

— Sana çok selâmı var. Daha kocaya gitmemiş, dedi. Alsın bunu da unutmasın beni, dedi.

Bunu deyince Izgınlıoğlu’nun gözleri perreden açıldı. Hemen sazına düzen vererek, aldı bakalım ne söyledi Izgınlıoğlu:

Bir selâm geldi de nazlı Senem’den

Garip gönlüm şaz olmaya başladı

Akmaz iken kör pınarın suları

Akıp suyu düz olmaya başladı

Işkın[86] tavası da ocakta kaynar

Durmaz deli gönül meydanda söyler

Ermeni dillerin şekerler çiğner

Tatlı tatlı söz vermeye başladı

Kul olayım beliğine başına

Her gece de giriyordun düşüme

Yaşım vardı yetmiş seksen yaşına

Doksan oldu yüz olmaya başladı

Senem’in giydiği kınalı sarı

Düğmesinin altı yaylanın karı

Kırıldı değirmenin de şaknası peri

Aktı sular düz olmaya başladı

Izgınlıoğlu selâm salar Yörük beyine

Beş yüz atlısını almam eğnime

Gıcı(lı) boran yağdı dostun bağına

Koca Tanır yaz olmaya başladı

Kızı alamadı, velhasıl böylelikle öldü.

(Hikâyeyi anlatanın son sözleri: “Zeytin’in orada gene Tanır diye bir yer var. Izgınlıoğlu’nun emmileri var şimdi. Hacı İbrahim Uşağı derler emmilerine. Tanır’da otururlar.)

HAN MAHMUT

Bir memlekette bir padişah vardı. Günlerden bir gün bunun bir oğlu oldu. Padişah dedi ki:

— Bu oğlumun ismini ben vuracağım, başkaları vurmayacak, dedi.

Padişahın veziri, sadrazamı hepsi oradaydı:

— Padişahım senin işine kimse karışmaz, vurursan sen vurursun, dediler.

— Benim oğlumun adı Mahmut olacak, dedi.

Vezir dedi ki:

— Benim oğlumun adı da evvelce Mahmut vurulduydu. İkisi böyle bir arada olur mu? dedi.

Padişah dedi ki:

— Benim oğlumun adı Han Mahmut olsun, dedi. Seninkinin de Mahmut olsun, dedi.

Bu on iki yaşına değdi. Padişahın oğlu vezire dedi ki:

— Vezir emmi, dedi, babama söyle de bana bir gönül eğlencesi bulsun, dedi.

Vezir padişaha vardı:

— Oğlun bana bir gönül eğlencesi bulsun diyor, dedi.

Padişah dedi ki:

— On iki yaşında oğlan evlenmek istese de evlenemez. Benim otuz dokuz anahtarım var, kırk odam var. Odaları açsın birer birer, onlarla gönlünü eğlesin. Her birinde türlü türlü alet var.

Vezir anahtarları aldı, oğlanın yanına geldi:

— Babana söyledim. “Gönlünü eğleyecek odalarım var. Her birinin içinde bir çeşit gönül eğleyecek yer var,” dedi. Aha otuz dokuz anahtar.

Kırk odayı da gösterdi.

Vezir geldi gitti.

Oğlan birinci odayı açtı ki, saban boyunduruk var. İkinci odayı açtı ki, meses[87] ile demir var. Velhasıl otuz dokuzunu da açtı, hepsinde de çiftçi avadanlığı var. Kırkıncı odanın anahtarı yok. O otuz dokuz anahtarın hepsini sınadı, açamadı. Bir mürdünle[88] açtı. İçeri dikildi ki, içerde ak şadırvanlı güzel bir su akıyor. Suda elini yıkadı. Bir parça eline alıp da yüzünü yıkayacağı zaman kafayı kaldırıverdi ki, çeşmede bir mermer taş var. Baktı ki, taşta bir kız sureti var. Onu görüverip de güzelliğine bakınca, aklının tokası boşandı. Orada uyuyakaldı. O tasvirin sahibi kız geldi. Kucağına dıkıldı[89] düşünde. Öpüştüler, seviştiler. Uyandı ki, kız değil bez bile yok. “Ulan ben ne serseri, ne ahmak adammışım,” dedi. “İsmin nedir, kimin kızısın, memleketin neresi diye niçin sormadım ona?” dedi. “Acep bir daha yatsam düşüme girmez mi?” dedi. Geri yattı.

Kız geldi, kucağına dıkıldı. “Kimin kızısın? İsmin ne? Hangi memlekettensin?” dedi.

Kız dedi ki:

“Babam padişah. İsmim Diyarhan, memleketimiz Hindistan. Ve şehrimizin kenarında büyük bir pınar var. Bal Pınarı derler ona da.”

Uyandı ki, kız yok. Âşık oldu birden.

— Ben bu Hindistan’a giderim. Bu kızı bulur alırım, diyerek çıktı memleketten, yürüdü.

O gelmekte olsun.

Bir memlekette Han Kamber derler bir delikanlı vardı. Bir gün düşünde Han Mahmut’la yoldaş oldu gezdi. Hayır geldi, şer geldi başlarına. Velhasıl o gece düşüyle uğraştı. Yekindi ki, düşüymüş. Sabahleyin dedi ki:

— Ben bu Han Mahmut neredeyse bulurum. Yoldaş olurum. Öldüğü yerde ölür, kaldığı yerde kalırım.

Âşık oldu o da, oradan yürüdü. Biri batıdan yürüdü, biri doğudan yürüdü. Velhasıl bir yerde kavuştular birbirlerine.

— Selâmünaleyküm ve aleykümselâm dediler birbirlerine.

Han Kamber, Han Mahmut’a dedi ki:

— Nerden gelip nereye gidiyorsun kardaş? dedi.

— Bir garip yolcuyum, dedi Han Mahmut.

— İsmin neci? dedi.

— Han Mahmut, dedi.

— Benim ismim de Han Kamber, dedi. Ben seni düşümde gördüm, seni bulmak muradıyla arıyordum. Allah rastgetirdi, dedi.

Velhasılı, bunlar kan yaladı, kardaş oldular.

Han Mahmut:

— Hindistan padişahının kızına âşık olmuşum, onu aramaya gidiyorum, dedi.

Yürüdüler. Birkaç gün gezdiler. Bir dağın başına çıktılar. Dağdan gözlediler ki, büyük bir şehir görünüyor. Han Kamber dedi ki:

— Şehre varalım kardaş, bir otelde yatalım. Sabahleyin de yemek yer gideriz, dedi.

Han Mahmut dedi ki:

— Yaz günü, bu soğuk dağda yatalım, sabahleyin şehre varalım, dedi.

İttifak ettiler, dağda yattılar. Uyuyunca, kız geldi Han Mahmut’un kucağına dikildi. Şafağa karşı Han Mahmut uyanıverdi ki kız mız, bir şey yok yanında.

— Kamber kardaş, kalk hele kalk, dedi. Diyarhan’ı düşümde gördüm. Meles[90] gömleğin içinde, karyolanın üstünde. Alt tarafında bir mum, üst tarafında bir mum. Beleni beleni yatıyor, dedi.

— Buna karşı ne demek istiyorsun? dedi Kamber.

— Sazımı ver de iki türkü söyleyim, dedi Han Mahmut.

Aldı sazı, bakalım ne söyledi:

Kamber kardaş nere koyak sazları

Kimsemiz yok ona verek sözleri

Çatık kaşları da ala gözleri

İlet selâmımı ver seher yeli

Sen seher yelisin yeller başısın

Sıyır izarını[91] gerdan ışısın

Dostun selâmını dosta taşırsın

İlet selâmımı ver seher yeli

Sen seher yelisin yellere yakın

Sağına soluna hamaylı takın

Dostum uyuyorsa elleme sakın

Dolan çevresini ver seher yeli

Kamber dedi ki:

— Dağda belde türkü söylenir mi? Heyle olsa bu yola gidiyoruz, dedi.

Yürüdüler, şehrin beri kenarına geldiler. Yapılmış bir pınar var, pınarın başında iki çocuk oynuyorlar. Han Mahmut dedi ki:

— Ulan çocuk, bu şehrin ismi nedir? dedi.

Çocuk dedi ki:

— Neyi soruyorsun bire emmi, dedi. Şehrin ismi şehir. Bizi mi oynatıyorsun? dedi.

Öbür çocuk dedi ki:

— Bir insan görmediği yeri sorar tabii. Hindistan derler emmi oğlu, dedi.

Mahmut dedi ki Kamber’e:

— Ulan kardaş geldik mi yoksa? dedi.

Han Mahmut çocuğa dedi ki:

— Oğlum, âlemin konağından yüksek bir konak var, bu konak kimin? dedi.

Çocuk dedi ki:

— Hindistan padişahının kızı Diyarhan’ın, dedi.

— Oğlum, bu pınarın ismi neci? dedi.

— Pınarın adı da Bal Pınarı emmi, dedi.

Han Mahmut Kamber’e dedi ki:

— Tam benim düşüme bu üç şeyi de tamam geliyor. Herhalde burası.

Han Mahmut çocuğa dedi ki:

— Oğlum, biz padişahın yanına varıyoruz, bize kılavuz ol, bizi ilet, dedi.

Çocuk dedi ki:

— Sen necisin de padişahın yanına varacaksın doğrudan doğruya, dedi.

— Biz âşığız oğlum, padişahın yanına varacağız, dedi.

— Susun emmi, âşık lafını bir daha söylemeyin burda, dedi.

Han Mahmut dedi ki:

— Herkes sanatını söylemez mi. N’olur? Âşık olmakta ne var ki, dedi.

Çocuk dedi ki:

— O padişahın yedi tane âşığı var. Âşık görünce kellesini alıyor. Sizin de kellenizi alır. Bir daha âşık demeyin burada, dedi.

— Kelle bizim de kaygı senin mi? Önümüze kılavuz olmaya mı eriniyorsun? N’edeceksin oralarını sen, dedi.

Velhasıl padişahın yanına geldiler. Padişahın sarayına vardılar. İkisi de padişaha karşı durdular, bir kıyam ettiler. Padişah bir baktı,

— Aleykümselâm, dedi.

Padişah bir baktı bunlara ki, ikisi de bir boyda, ikisi de bir yaşta, kaşları gözleri vesair azaları ikisi de birbirine benziyor. Velhasıl ikiz gibi, öyle bir güzel adamlar ki, emsal kabul edemez. Padişah dedi ki:

— Hiç malım mülküm olmasa, bunun ikisi benim oğlum olsa yeterdi bana dünyalık, dedi.

Padişah bu derece sevdi bunları. Sordu:

— Oğlum necisiniz, nereden gelip nereye gidiyorsunuz?

Han Mahmut dedi ki:

— Âşığız, padişahım.

Padişah dedi ki:

— Susun oğlum, susun. Âşık demen, âşık lafını terk edin, dedi.

Han Mahmut dedi ki:

— Padişahım, herkes zenaatını söylemez mi?

— Benim yedi tane âşığım var. Sizin gibi böyle garip gelen âşıklara türkü söylüyor. Onlar manâsını bilmiyor, dedi. Sazını alıp kellesini kesiyor. Onun için kıyamadım da size âşık lafını terkedin dedim.

Han Mahmut dedi ki:

— Kelle benim de kaygı senin mi padişahım. Getirtin âşıklarını bir görüşelim, dedi.

Padişah dedi ki:

— Benim âşıklarım bunlardan bilgili ama, emir benim elimde değil mi? Bir görüştüreyim de öldürmeyim, dedi.

Vezirini çağırdı:

— Git âşıkları al gel de şunları bir görüştürelim, dedi.

Vezir haber etti, âşıkların yedisi de geldi. Padişah dedi ki:

— Varın âşıklar, kâh söz, kâh saz, marifetinizi meydana koyun, dedi.

Âşık başı Ali dedi ki:

— Padişahım, bir türkü söyleyek, kendileri manasını bilirse bir şey yok. Eğer bilemezse sazını alırız, kellesini keseriz, dedi.

Padişah:

— Oğlum, razı mısınız bu işe? dedi.

Han Mahmut dedi ki:

— Razıyız efendim, âşık kısmının marifeti budur, dedi. Biz de türkü söyleriz, kendileri de bilmezse sazını alır kellesini keseriz.

Aldı bakalım âşık başları Ali:

Bir şey var ki canı var da gözü yok

Bir şey var ki ateşi var közü yok

Bir şey var ki dili var da sözü yok

Oğlan çocuk bu mâmemi[92] bil benim

deyince, ikisinin bir sazı vardı, Han Mahmut’un kucağından Han Kamber sazı aldı.

— Ulan kardaş, ne itiyon böyle, dedi Han Mahmut.

Han Kanber dedi ki:

— Bu türkünün manâsını ben vereceğim.

Aldı Kamber:

O köstüdür[93] canı var da gözü yok

O cehennem ateşi var közü yok

O köt’ adam dili var da sözü yok

Usta bu mâmeni bildim öğren gel

Manâsını bildi, onun sazını aldı.

Tekrar birisi aldı:

Bir şey var ki kendi duru pak olur

Bir şey var ki beslenmeden tok olur

Bir şey var ki yontulmadan ok olur

Oğlan çocuk bu mâmemi bil benim

Aldı Kamber:

O süt yoğurt kendi duru pak olan

O buğdaydır beslenmeden tok olan

O kirpi de yontulmadan ok olan

Usta bu mâmeni bildim öğren gel

Onun da sazını aldı.

Aldı âşıklardan biri:

Bir şey var ki tamburayı telliyor

Bir şey var ki minareyi sallıyor

Bir şey var ki karıncayı nallıyor

Oğlan çocuk bu mâmemi bil benim

Aldı Kamber:

O ustası tamburayı telliyor

O Sar’öküz minareyi sallıyor

O Sultan Süleyman karıncayı nallıyor

Usta bu mâmeni bildim öğren gel

Onun da sazını aldı.

Aldı âşıklardan biri:

O nedir ki gösteriyor benizi

O nedir ki yol ediyor denizi

O necidir uyuz eden domuzu

Oğlan çocuk bu mâmemi bil benim

Aldı Kamber:

O aynadır gösteriyor benizi

O vapurdur yol ediyor denizi

O küncüdür uyuz eder domuzu

Usta bu mâmeni bildim öğren gel

Padişah dedi ki:

— Sorduğun sualin manâsı bu muydu? dedi.

— Bildi, buydu efendim, dedi.

— Ver sazını öyleyse, dedi, onun sazını da aldı.

Aldı âşığın birisi:

Bir şey var ki suya düşse ıslanmaz

Bir şey var ki yerde yatsa paslanmaz

Bir şey var ki etin kessen seslenmez

Oğlan çocuk bu mâmemi bil benim

Aldı Kamber:

O güneştir suya düşse ıslanmaz

O altındır yerde yatsa paslanmaz

O meyittir etin kessen seslenmez

Usta bu mâmeni bildim öğren gel.

Onun da sazını aldı.

Aldı âşığın birisi:

Bir şey var ki gökyüzünde höllenir

Bir şey var ki yere inse çöllenir

Bir şey var ki yel esmeden sallanır

Oğlan çocuk bu mâmemi bil benim

Aldı Kamber:

O buluttur gökyüzünde höllenir

O yağmurdur yere iner çöllenir

O ateştir yel esmeden sallanır

Usta bu mâmeni bildim öğren gel

Onun da sazını aldı.

Aldı âşığın birisi:

Bir şey var ki merdivenden çıkıyor

Bir şey var ki merdivenden iniyor

Bir şey var ki susuz persiz dönüyor

Oğlan çocuk bu mâmemi bil benim

Aldı Kamber:

O gençliktir merdivenden çıkıyor

O kocalık merdivenden iniyor

O sözlerin susuz persiz dönüyor

Usta bu mâmemi bildim öğren gel

Velhasıl yedisinin de sazını aldı. Han Mahmut dedi ki:

— Kamber şu sazı bana ver, bir türkü de ben söyleyim. Bunun manasını bilsinler yiğit iseler.

Aldı bakalım Mahmut ne söyledi:

Kadı neci müftü neci Al(i)’emmi

Bu dünyanın tadı neci Al(i)’emmi

Nuh Peygamber bir çift gemi yaptırdı

Ustasının adı neci Al(i)’emmi

deyince âşıklar hiçbir cevap vermediler. Padişah dedi ki:

— Niye cevap vermiyorsunuz, acaba bilemediniz mi bunun manâsını? dedi.

Dediler ki:

— Padişahım, Nuh Peygamber’den sonra otuz altı padişah gelmiş geçmiş. Biz onun zamanında yoktuk ki, bilelim. Bağladığı gibi çözsün. Ne yapalım, sazımızı aldı, kellemizi de kessin, dediler.

Padişah dedi:

— Eğer oğlum bağladığın gibi çöz, hakikaten doğruysan, bunların sazını aldın, kellelerini de kes.

Aldı Han Mahmut:

Kadı zişan müftü insan Al(i)’emmi

Bu dünyanın tadı sağlık Al(i)’emmi

Nuh Peygamber bir çift gemi yaptırdı

Ustasının adı Nebi Al(i)’emmi

— Padişahım, dedi Han Mahmut. Kadı insandan, müftü insandan olur. Dünyanın tadı sağlık. Nuh Peygamber’in gemisini yapan ustanın adı Nebi, dedi.

Padişah dedi di:

— Pek doğru söyledin, dedi. Sazlarını al, kellelerini kes, dedi.

Han Mahmut dedi ki:

— Padişahım, ölenden ne hayrımız var? Bu yedi kişiyi biz asarsak, birer tane karıları var, birer de çocukları var, yirmi bir kişiyi katletmiş oluruz. Bunu vicdan kabul eder mi? Âşıklıktan alâkayı kessinler, başka bir iş yapsınlar, dedi.

Âşıklar sazlarını aldılar, çıktılar oradan. Âşık başları Ali dedi ki:

— Bakın arkadaşlar, bu fırsat bizim elimizde olsaydı biz her ikisini de astırırdık. Fakat bu adamlar çok vicdanları yüksek adamlarmış ki, bizi beraat ettirdiler. Öyle ise, biz beraat ettiğimiz için birer kurban keselim, dedi.

Pazar yerine vardılar. Davar koyun bulamadılar. Bir koca öküz aldılar. Hocaya danıştılar:

— Bir öküz yedi kurban yerine sayılır mı acaba? dediler.

Hoca dedi ki:

— Şer’an sayılır, dedi.

Evlerine getirdiler öküzü, kurban kestiler. Âşık başları Ali dedi ki:

— Arkadaşlar, padişaha varın. Biz beraat ettiğimize karşı bir kurban kestik. Âşıkları davet ediyoruz, emredersen birer kudret lokması yesinler, deyin.

Padişah dedi ki:

— Bu âşıklar benim âşığım amma gönülleri benim değil. Yavrum Han Mahmut, bunların davetine gider misiniz? dedi.

— Gideriz padişahım, dediler. Davete icabet, sofraya büyüklük olmaz. Gideriz, dediler.

Onlar gitmekte olsun.

Padişahın kızı, günlerden bir gün düşünde Han Mahmut denilen bir delikanlıyla görüştüler konuştular. Uykusundan uyandı ki:

— Meğer düş görmüşüm.

Beslemesine dedi ki:

— Şekerpare, dedi, bugün bir düş gördüm. Han Mahmut diyorlar bir padişah oğluyla görüştük, konuştuk düşümde. Fakat benim düşüm essah olur. Bu adam buraya geldiğinde bize bakar ki, güzeliz. İşimize bakar ki, işimizde bir vaziyet yok. Kendisi güzelmiş amma odası muntazam değilmiş, demesin. Sen bahçeye git, gülleri kufalarıyla yol getir. Pencerelere daya. Ben hamama gideyim. Hamamlanırım, gözlerimi sürmelerim, saçlarımı tararım. Altın tarağı alnıma vururum, incili küpelerimi kulağıma takarım. Altın kemeri belime kuşanırım. Kızıl göbeğinden de fistanımı giyerim. İki dirhem bir çekirdek olurum. O âşık buraya geldiğinde birinci yerde temenna ederim. İkincide divan dururum, üçüncüde, “Hoş gelmişsin beyim,” deyi sorarım. Altın cezveyi ateşe sürerim. Mükemmel surette bir kahve pişiririm. Kahveyi içtikten sonra bir bakar ki: Ben güzelim, giyimlerim muntazam, güller gelmiş pencerelerde kufalarıyla dayanmış. Hiç itiraz bulamaz. Muhakkak beğenir beni, deyince Şekerpare dedi ki:

— Düş de zengin için iş de zengin için mi. Ben düşümde bir Keloğlan da göremiyorum, dedi.

Geriden alalım haberi.

Yola gelince, dediler ki:

— Oğlum biz öğlen yemeğini mi yiyeceğiz akşam yemeğini mi yiyeceğiz? dediler.

Davete gelen adamcağız dedi ki:

— Tabii akşam yemeğini yiyeceksiniz, dedi.

— Biz akşama kadar orda gözlemeyelim. Siz yemeği hazır eylen, akşama biz geliyoruz.

Kendileri kahveye gittiler.

Kahveye gelirken, kızın bahçesinin kıyısından gidiyordu kahvenin yolu. Bunun içine bir baktılar ki, bahçenin içi yalancı cennet gibi olmuş. Kamber Mahmut’a dedi ki:

— Bakıyor musun, bahçenin içinde neler var kardaş, dedi.

— Bakıyorum amma, bir merdiven yok. Nerden atlayıp da bahçenin içerisine gireceğimi bilemiyorum, dedi.

Han Kamber dedi ki:

— Ben duvara dayanayım. Sen benden tutarak çık, bahçenin içine gir, dedi. Biraz gül kopar ordan, gel, dedi.

Han Mahmut Kamber’in omuzuna basarak öte yüze atladı. Bahçeye girince, şu gülü mü koparayım, şu sümbülü mü koparayım, şu nergisi mi koparayım diye şaşırdı. Bahçenin içinde ak şadırvanlı bir su akıyordu. Suyun ortasında bir gül bitmiş, dikeni yok, yaprağı yok, çanak şeklinde bir gül. Bundan tuttu:

— Gül padişahı mısın mübarek, diye salladı.

Kız, onun yukarısında gergef işleyerek koklardı onu. Hemen baktı ki, gül sallandı. “Bunu kim sallıyor acaba,” derken görüverdi ki, kendi düşünde görüp âşık olduğu adam. Beslemesine dedi ki:

— Şekerpare, dedi, bahçeye bir yiğit gelmiş. Ya Han Mahmut, ya emmisinin oğlu, dedi.

Şekerpare dedi ki:

— Ne yapalım hatunum?

— Şu bohçamı bana ver, dedi.

Bohçasında bir kıymetli elması vardı. Elmayı kız eline aldı. Bir yanını dişledi. Bir yanını da gümüşledi. Görünmeyerekten, oğlanın önüne attı.

Oğlan bir baktı ki, bir elma geliyor önüne tekerlenerek. Fakat kimin attığını göremedi. Aldı bakalım sazını ne söyledi:

Elma geldi tekerlendi

Ben yedikçe şekerlendi

Mahmut buna fikirlendi

Bu elmayı kim gönderdi

Kim gönderdi kim gönderdi

Bana armağan gönderdi

Bunu deyince kız beslemesine dedi ki:

— Buna karşı ben ne yapayım? dedi.

Besleme dedi ki:

— Hatunum, sen de buna bir karşılık söyle, dedi.

Aldı kız:

Elma attım tekerlendi

Sen yedikçe şekerlendi

Mahmut buna fikirlendi

O elmayı ben gönderdim

Sana armağan gönderdim

Aldı Mahmut:

Bu elmayı kim dişledi

Etirafın gümüşledi

Bana bunu bağışladı

Bu elmayı kim gönderdi

[Bana armağan gönderdi]

Aldı kız:

O elmayı ben dişledim

Etirafın gümüşledim

Sana onu bağışladım

O elmayı ben gönderdim

Sana armağan gönderdim

Aldı Mahmut:

Nazik elmayı soyarlar

Altın tabağa koyarlar

Güzel olanı severler

Bu elmayı kim gönderdi

[Bana armağan gönderdi]

Aldı kız:

Nazik elmayı soysunlar

Altın tabağa koysunlar

Güzel olanı sevsinler

Bu elmayı ben gönderdim

Sana armağan gönderdim

Bu adamın çabası beni görmek, dedi; son türküyü karşısında söyledi kız. Oğlan kıza bir baktı ki, dünyada Allah iki güzel yarattıysa birisi o. Oğlanın aklının atakası boşandı. Ağzından kanlı köpük saçılmaya başladı. Kız, beslemesine:

— Git Şekerpare, mahallemizde bir karı var, onu al buraya gel, dedi.

Şekerpare vardı karının yanına.

— Ne diye geldin kızım buraya? dedi.

— Hatunum seni acele gelsin deyi beni gönderdi.

— Kızım ne edecek hatunun biliyor musun, ne için ısmarladı beni? dedi.

— Bahçemize bir yiğit geldi, yıkıldı. Herhalde onun niçin yıkıldığını anlar bilir diye onun için istedi seni, dedi.

Karı pabuçlarını giydi yürüdü. Geldi oğlana bir baktı bahçede. Kızın yanına vardı. Kıza dedi ki:

— Beni istemişsin kızım, dedi.

Kız dedi ki:

— Ana, şu bahçedeki serseri, rakı mı içmiş, deli mi? Ancak sen bilirsin diye çağırdım, dedi.

Karı dedi ki:

— Rakı da içmemiş, deli de değil, aklı başında bir adammış, dedi. Ona görünmüşsün kızım da, aklını başından almışsın, dedi.

— Çaresi neymiş ya onun, ana, dedi.

— Onun çaresi kızım, benimle varırsan, gölgeni üstüne düşürürsen aklı başına gelir, savuşur gider, deyince kız dedi ki:

— Ana, ben elin oğluna görünebilir miyim? dedi.

— Görünmezsen, sen bilirsin kızım, dedi. Bir yiğit kırk yılda bir meydana geliyor. O oracıkta yatar, yekinmez, dedi.

Öyle deyince kız mecbur oldu, beraber varıp gölgesini üstüne düşürmeye. Vardılar, gölgesini üstüne düşürdü. Yekinmedi oğlan.

— Ana, ne diye yekinmiyor ya? dedi.

— Kızım, ben kafacığını göstermişsin zannediyordum. Döşünden yukarıyı görmüş. Oğlanın aklı, pek zail olmuş, dedi. Kolunu çemrersen[94], bileğinin üstünde beş dakika uyursa yekinir, dedi. Yoksa yekinmez, dedi.

Kız kolunu çemredi, bileğinin üstünde biraz yatırdı. Genç yekinmedi.

— Ana, ne diye yekinmiyor ya? dedi.

Karı dedi ki:

— Sen topuktan yukarını heykel gibi karşısına dayamışsın, derecesi kırk demiş, dedi.

— Çaresi neci ana? dedi.

— Çaresi, döşlerini açar, gözlerine çalarsın. Gözlerini per eder açar. Yoksa uzar kalakalır, ölür, dedi.

Öyle deyince kız döşünü açtı, gözüne çaldı. Oğlan gene yekinmedi. Karı buna bir tepik vurdu:

— Yatacak sıra mı kaldı deyus oğlu deyus, dedi.

Oğlan yekindi ki, vaziyet böyle. Karı ordan kaçtı. Oğlanla kız sarmaş dolaş oldular. Bir zaman seviştiler. Oğlan ordan terkedi.

Kardeşinin alnı duvarda bekliyordu.

Âşıklar yemek hazırlıyorlardı.

“Bu n’oldu ola?” diye yekindi, ordan duvarın başına geldi. Han Kamber hâlâ alnını duvara vermiş, öyle bekliyordu.

— Ulan kardeş burda mı bekliyordun, hiç mi bir yere gitmedin? dedi.

— Benim burda beklediğimin zararı yok. Sen kızla görüştün mü? dedi.

— Ben kızla görüştüm amma, sana gadir olmuş. Birkaç saattan beri burada bekliyorsun.

— Sen kızla görüştükten sonra, ben burada bir sene de beklesem zoruma gelmez, dedi.

Yürüdüler, âşıkların yemeğini yemeye.

Yemek hazır olmuş, yemeği yediler, geri padişahın yanına geldiler.

Kızdan alalım haberi.

Hiç duramaz oldu, çatacak yer arıyordu. Bir kelcesi vardı, ona bir sille vurdu:

— Deyus oğlu deyus! Obanın kelcesi olur, gider ağasının odasına, laf beller, adam görür. Gelir ablasına şor verir. Sen gönlünce köşelerde kaşınıyorsun, diye bir sille vurdu.

Kel Oğlan:

— Aman hatunum, böyle lafın yoktu, bugün n’oldu sana? dedi.

Padişahın odasına geldi.

İki garip âşık gelmiş, yedi âşıklarla çakışmış, türkü söylemişler. Yedi âşıkların türküsünün manasını bilmişler.

Bu lafları öğrendi Kel Oğlan, geldi ablasına:

— Hatunum, dedi, beni dövdüğüne iyi etmişsin. Ben tembel tembel oturuyordum. Meğer babanın odasına iki âşık gelmiş. Yedi âşıklarla çakışmışlar. Sazlarını almışlar, geri vermişler. Onlar da sevindiğinden, bir öküz kurban kesmişler. Âşıkları da iyi gördüm ben. İkisi de bir boyda bunların, ikisi de bir gibi yaratılmış. Kaşları yay gibi eğilmiş, gözleri ay gibi parlıyor. Yüzlerinde ben de olsa, Köroğlu’nun Ayvaz’ı denir. Fakat birisi deli harcı amma, birisi senin harcın, dedi.

Bunu söyleyince kız güldü:

— Ulan Kel Oğlan, bazı böyle hoşuma gelecek laf verirsin, dedi.

Beslemeye dedi ki:

— Kel Oğlana bir bastık kavur, karnını doyur. Şimdi vazifeye göndereceğim, dedi.

Şekerpare yemek tedarik ederken zokrandı:

— Zehir yesin Kel Oğlan, dedi. Sana bulmuş, bir tane bana bulmuyor, dedi.

Bir insanın aleyhinde bir fena laf söylenince hemen kulağına girer. Şekerpare bu sözü deyince Kel Oğlan dedi ki:

— Benim kabahatim yok. Âşık iki tane, birisine de seni vereceğim, dedi.

Şekerpare buna mükemmel bir yemek verdi. Yemeği yedikten sonra Kel Oğlan dedi ki:

— Ne emrediyor hatunum? dedi.

Kız dedi ki:

— Kel Oğlan, burdan var, babama söyle. Kendinin her zaman yedi âşığı vardı. Çaldırıp çığırttırıyordu. Şimdi de iki garip âşık gelmiş. Biz kanlı katiller miyiz, o âşıkların birini gönderse de perdenin arkasında bir türküsünü de ben dinlesem. Benim de garip gönlüm şâz olsa, dedi. Babama böyle söyle git de, dedi.

Kel Oğlan geldi:

— Diyarhan’ın selâmı var, dedi padişaha.

Padişah:

— Kelamı neci? dedi.

Kel Oğlan dedi:

— Kendisinin yedi tane âşığı vardı. Kendi çaldırıp kendi dinliyordu. Şimdi iki garip âşık gelmiş, onları göndersin de birisine perdenin arkasında bir türkü söyleteyim de, benim de garip gönlüm şâz olsun, dedi.

Padişah dedi ki:

— Pek doğru söylüyorsun oğlum amma... soralım, giderlerse gönderelim, dedi.

— Oğlum Han Kamber, sen gider misin bu işe? dedi.

Kamber dedi ki:

— Ben rahatsızım padişahım, bizim Mahmut’u gönderelim, dedi.

— Oğlum Mahmut, sen gider misin? dedi.

— Başüstüne, giderim, dedi.

Vezir de kıza müjdeledi.

— Vezirle gidin de Diyarhan’a bu genç birkaç türkü söylesin, dedi.

Geldiler. Vezir gelirken kalbinden dedi ki: “Biz Han Mahmut’un sayesinde burda kızı görürüz,” dedi.

Geldiler kapıya. Diyarhan kapıyı örtmüş. Vezir dedi ki:

— Han Mahmut, hak âşığıysan türküyle aç bu kapıyı, dedi.

Han Mahmut vezire dedi ki:

— Sen otur şu binek taşının üstüne, dedi.

Vezir oturdu. Han Mahmut aldı, bakalım ne söyledi:

İşte geldim kız nişanlım kapına

Hasret ile biz can cana şan verelim

Şöyle dersem belki yarim üşenir

Deyeyim mi demeyim mi ne dersin

Vezir dedi ki:

— Acaba biz pezevenkliğe mi gelmişiz yoksa? dedi.

Aldı Han Mahmut gene:

Bir kuş geldi Şam elinden Urum’dan

Gam kasavet hiç gitmiyor serimden

Seni seven yiğit gitmez elinden

Gideyim mi gitmeyeyim mi ne diyon

deyince kız uyandı. Vezir dedi ki:

— Herhalde ben pezevenkliğe gelmişim, dedi.

Ordan kız aldı:

Geliver Mahmut’um safalar ile

Çok günler geçirdim cefalar ile

Senin’çin gül yoldum kufalar ile

Geliver Mahmut’um tezce geliver

deyince kapı açıldı. Han Mahmut dedi ki:

— Kız gelir şimdi kollarını boynuma atar, varırız karyolanın üstüne, orda bir muhabbet ederiz, dedi.

Kız aklından, “Han Mahmut gelir şimdi beni bağrına basar, muhabbet ederiz,” diye düşündü.

Mahmut bir gözledi, iki gözledi, kız gelmedi. Mahmut aldı gene:

İzin ver ki ben yanına varayım

Şirin dillerine kullar olayım

Al yanaktan bir çift öpüş alayım

Alayım mı almayım mı ne diyon

Kız aldı:

Yarimin geldiği yerler yokuştur

Ağ memeği birbirine tokuştur

Sana kurban olsun on bir öpüştür

Alıver Mahmut’um safalar ile

dedikten sonra Mahmut vardı içeri, vezir kaldı kapıda.

Vezir dedi ki:

— Sağlam pezevenkliğe gelmişiz, dedi.

Mahmut içerde bir zaman kondu göçtü. Müsaade alayım da gideyim diye aldı, bakalım ne söyledi:

Han Kamberi dersen benim kardaşım

Hemi kardaşım da hem bile eşim

Büyük vezir senin kapı yoldaşın

Gideyim mi gitmeyim mi ne dersin

Aldı kız:

Seni bana kısmet etmiş yaradan

Sıyır perdeyi de kaldır aradan

Büyük vezir cehennem olsun ordan

Kalıver Mahmut’um bu gün kalıver

deyince Mahmut oradan yekindi, vezirin yanına geldi. Yekindiler. Doğru odalarına geldiler. Hiçbir hayır şer demedi vezir, Han Mahmut’a...

Sabah oldu, sabahleyin cuma oldu. Cuma günü o memlekette değnek oynamak âdetti. Her cumada oynarlardı. Herkes atına bindi, değnek oynamaya gidiyorlar. Yedi âşıklar da birer at yakalamış gidiyorlar.

Padişah dedi ki:

— Oğlum Han Mahmut’um, Han Kamber, siz de değnek oynamak ister misiniz? dedi.

— İsteriz amma atımız yok efendim, dediler.

Padişah dedi ki:

— Benim, dedi, tavlamda, dedi, kırk at bağlı. Hepsi Arap atı. Hangisini beğenirseniz binin, siz de gidin değnek oynamaya, cahalsınız[95], dedi.

Han Kamber vardı, iyice bir at yakaladı, bindi, yürüdü atlılarla beraber.

Han Mahmut da bir iyice at yakaladı. Atlılar çekilsin de, fırsattan istifade edeyim de, ben de şu kızın yanına varayım, diye böyle ayak çekişiyordu. Kız ordan baktı ki atlılar gidiyor. Han Mahmut çıkmadı. Acaba buna n’oldu, diye baktı ki, gerilenmekteki maksadı kendisiyle görüşecek. Beslemeye dedi ki:

— Şu bohçamı bana ver, dedi.

Bohçasında bir destimalı vardı. Padişah zamanında o destimalı Sultan Anaya aldı verdi de mehrini helal ettirdiydi. Anası öldükten sonra da kızda kaldıydı o destimal. Altın sırmasıyla işlenmişti. Onu aldı, oğlana verdi.

— Al yiğit şunu da, unutma beni, dedi.

Oğlan destimalı aldı, beline sokuverdi. Ata bindi, sürdü.

O sürmekteyken Han Kamber bir baktı, Han Mahmut’u göremedi. Acaba bu nerde kaldı ola, diye geriyi değnedi ki, destimal döşünde yıldız gibi parlıyor. “Bak şunun tembelliğine,” dedi. “Cebine dürüp koymamış da düşmana karşı parladı parladı[96] geliyor. Şunu karşılayım da vaziyetini aldırayım,” diye kendisine doğru sürdü. Aldı Kamber:

Kapımızda nar ağacı

Kimi tatlı kimi acı

Gözüktü destimal ucu

Açıldın Mahmut açıldın

Mahmut aldı:

Kapımızda nar ağacı

Kimi tatlı kimi acı

Gözüksün destimal ucu

Bunun böyle havası var

Kamber:

Yedi âşklar duyarlar

Birbirlerine uyarlar

Tatlı canına kıyarlar

Açılma kardaş açılma

Aldı Mahmut:

Yedi âşıklar duysunlar

Birbirlerine uysunlar

Tatlı canıma kıysınlar

Bunun böyle havası var

Başında al lülesi var

Bunun arasında yedi âşıklar çevirmeye durdu. Bunlar ne türkü söylüyor, diye...

Aldı Kamber:

Aman kardaş sözüme gel

Aklını topla başın’ al

Ya elin’ al ya sine’ çal

Göründü Mahmut gösterme

Bunu deyince yedi âşıklar destimalı gördüler. Yedisi de hücum edip Han Mahmut’u tuttular. Destimalı elinden aldılar. Kollarını kementle bağladılar. Padişahın yanına getirdiler. Destimalı padişahın önüne koydular. Padişah destimalı görünce bildi. Dediler ki:

— Padişahım, senin sevgili âşığın destimalı almış, beline sokmuş, parladı parladı değnek oynamaya varmış. Bu senin namusunla oynamak demek. Meydanda, biz ne diyelim?

Padişah dedi ki:

— Madem bu benim namusumla oynamış, bana eğriymiş, Şat’a atın gitsin, dedi.

Padişahın âdeti, birini suçlu bulursa kurşuna dizdirmezdi. Kendire de taktırmazdı. Hemen Şat’a attırırdı. Padişah adam atmaya emir verirse, Şat inilerdi. Bu emir verilince Şat gene iniledi.

Padişahın kızı dedi ki:

— Kanlı babam gene kimi attırıyor ola? dedi. Şekerpare, şuna bir bak da her kimse, Han Mahmut’un ışkına kurtarayım, dedi.

Şekerpare baktı ki, Han Mahmut’u getirmişler, Şat’ın başında kolu bağı dineliyor.

— Hatunum, dedi, ben bilemedim kim olduğunu, bir sen bak, dedi.

Diyarhan bakıverdi ki, Şat’ın başına Han Mahmut’u iletmiş, kolu bağlı duruyor.

— Gözün kör ola! Ne diye Han Mahmut’umuş ki demedin, dedi.

Şekerpare:

— Dilim tutup da diyebildim mi ki hatunum, dedi.

Han Mahmut bakıverdi ki, Diyarhan pencereden karşısında bakıp durur.

— Arkadaşlar, dedi, ölümden öte yol gider mi? Şu kolumu çözün de birkaç türkü söyleyim, dedi.

Yedi âşıklar dediler ki:

— Bunun dili söylerse hiç ölüm yok, dediler. Söyletmeden atsak Şat’a, dediler.

Vezir dedi ki:

— Bunu bugün atmaklığa emir aldık. Sabahleyin atmam, akşamleyin atarım. Karnının dolusunu söylesin, dedi.

Çözdüler Mahmut’u, kolunu aldı, bakalım ne söyledi:

Pencereden pelce pelce bakarsın

Işk atar da kara bağrım yakarsın

Ben ölürsem sen kimlere bakarsın

Bana senden oldu ele ne deyim

Aldı kız:

Pencereden pelce pelce bakarım

Işk atar da ciğerini yakarım

Sen ölürsen ben sarayı yıkarım

Öldürmen Mahmut’u ben de ölürüm

Aldı Mahmut:

Yed’ âşıklar biriktiler geldiler

Bir oldular bir sözcağaz kurdular

Verdiceğin destimalı aldılar

Bana senden oldu ele ne deyim

Aldı kız:

Söyle babama da ben de n‘etmişim

Adam öldürmüş de kan mı etmişim

Bir destimal vermiş bakşış etmişim

Öldürmen Mahmut’u ben de ölürüm

Aldı Mahmut:

Ucuz oldu Han Mahmut’un ölümü

Kendir ile bağladılar kolumu

Yıkıl git yanımdan Tanrı zalimi

Bana gözün değdi ele değmesin

Aldı kız:

Söylen babama da suçun bildirsin

Dost ağlattı düşmanları güldürsün

Mahmut’(u)-öldürmesin beni öldürsün

Öldürmen Mahmut’u ben de ölürüm

deyince Mahmut’u Şata attılar. Kız geldi:

— Nerden attınız? dedi.

— Şurdan attık, dediler.

Kız da arkasından Şata atladı. Kamber geldi:

— Nerden attınız? dedi.

— Şurdan attık, dediler.

— Kardaşım gitti, nişanlısı gitti. Ben dünyaya direk mi olacağım!

Kamber’i de attılar. Vardılar padişahın yanına.

— Ne yaptınız? dedi padişah.

— Han Mahmut’u attık, dediler. Kızın da arkasına atıldı, dediler. Kamber de “Kardeşim gitti, nişanlısı gitti, ben dünyaya direk mi olacağım,” dedi, kendini attı.

Padişah dedi ki:

— Ulan deyuslar, dedi, bunlar birbirine canı yürekten âşık da, niçin bana haber vermediniz, dedi. Bulun bakalım iki yüzgeç, dedi.

İki yüzgeç buldular, yüzgeçler atıldı. Gezdiler Şatın içini, bulamadılar. O Kel Oğlan geldi:

— Ben bu Şat’ta çok çimerdim. Onun bir yartlanı[97] var. Herhalde ordalar, dedi.

Dört top kendiri ucu ucuna uladı. Ağzına da buçuk batman taşı bağladı.

— Ben kendiri ne zaman sallarsam, dedi, siz beni o zaman çıkarın, dedi.

Kel Oğlan vardı ki, Han Mahmut’la Diyarhan kucak kucağa, bitişmiş ölmüş. Han Kamber de kuluncunu kardeşinin kuluncuna vermiş, yönü geri bitişmiş ölmüş. Kendiri Kel Oğlan salladı. Çektiler çıkardılar.

Yedi âşıklar dedi ki:

— Buna büyük bir kabir kazalım, üçünü de koyalım, dedi.

Bir kısmı da:

— Bıçkıyla biçelim, ayrı ayrı koyalım, dedi.

Bu minvalde iken Karacaoğlan Kırklar elinden gelirdi. Oraya rastgeldi. Sordu:

— Arkadaşlar, bu neci böyle? dedi.

— Bu da Allahın hikmeti, dediler.

— Bunlara bir türkü söylesem müsaade eder misiniz? dedi.

Vezir dedi ki:

— Söyle kardaşım. Ne söyleyeceksen, manası da Allahtan, dedi.

Aldı Karacaoğlan:

Amanın ağalar da bir hikmet gördüm

Biri ayva biri turunç biri nar

Üç cahal da birbirine sarılmış

Biri susam biri sümbül biri gül

deyince bunlar birbirinden ayrıldılar. Yedi âşıklar:

— Bunlar ayrılmışken gömelim, dediler.

Karacaoğlan dedi ki:

— Er oğlu üçe kadar. İki daha söyleyim, dedi.

Aldı Karacaoğlan:

Kırklar dağından da indim geldim

İçtim dolusun’ da ummana daldım

Kadir Mevlâm senden bir imdat umdum

Destur ver de meyitlerin otursun

Bunlar oturuşuverdi. Aldı Karacaoğlan gene:

Karac’oğlan der ki böyle olursa

Konacığı yeşil yaprak bürürse

Kadir Mevlâ senden imdat olursa

Destur ver de meyitlerin söylesin

deyince, bunlar uykudan uyanır gibi hemen uyandılar.

— Yarabbi, biz öldüydük, nasıl oldu da geri dirildik, dediler.

— Şu kara adamı görüyor musunuz –Karacaoğlan da siyah renkliydi– o size üç türkü söyledi, evvel allah sebebiniz o, dediler.

Kız dedi ki:

— Ben o adamı iyi bildim, dedi. Buna Karacaoğlan derler.

— Dünyada üç türkü borcumuz var, verelim, dediler.

Han Kamber dedi ki:

— Ben vereyim siftah borcumu, dedi.

Aldı Kamber bakalım:

Karac’oğlan senin sağ yüzün de ağ olsun

Hak dediğin yerde hak razı olsun

Yed(i)-âşığın on dört gözü kör olsun

Şükür biz dirildik dünyaya geldik

deyince Karacaoğlan’ın sağ yüzü ağardı. Yedi âşığın on dört gözü kör oldu.

Han Mahmut dedi ki:

— Ulan kardaş, birer gözü kör olsun deseydin. Muhanet sözünü söyledin de iki gözü kör olsun dedin.

— Benim vicdanım bunu götürdü. Sen de acınıyorsan yalvar, Allah geri açsın, dedi.

Aldı Mahmut:

Karac’oğlan senin iki yüzün de ağ olsun

Hak dediğin yerde hak elin’ alsın

Yed’(i) âşığın birer gözü sağalsın

Şükür biz dirildik dünyaya geldik

Kız dedi ki:

— Sıra bana geldi, dedi:

Yed’(i)-âşıklar biriksinler gelsinler

Bir olsunlar başa başa sarsınlar

Şekerpare’yi kaynım Kamber’e versinler

Şükür biz dirildik dünyaya geldik

Yedi âşığın on dört gözü kör olduydu, bireri geri sağaldı. Karacaoğlan’ın iki yüzü de ağardı.

Han Mahmut Diyarhan’ı aldı. Han Kamber de Şekerpare’yi aldı.

Kırk gün kırk gece toy düğün ettiler, muradına yettiler.

Sizceğiz dinleyenler muradınıza yetesiniz.

GÜNDEŞLİOĞLU

Var varanın sür sürenin, destursuz bağa girenin sopa yemesi çoktur.

Bir memlekette Gündeşlioğlu derler zengin bir adam vardı. Malı mülkü çoktu. Öyle zengindi ki, hiç emsali yoktu. Bir karısı vardı, ismine Leyli derlerdi. Kendisi her ne iş yapacak olursa, karısına danışmadan yapmazdı.

Günlerden bir gün düşünde, “Sana bir yokluk gelecek. Gençlikte mi gelsin, kocalıkta mı gelsin?” dediler.

Kendisi dedi ki: “Ben horantama danışmayınca hiçbir iş yapmam. Ona danışayım da, gençlikte gelsin derse gençlikte, kocalıkta derse kocalıkta, size anlatırım. Bu günlük müsaade edin bana,” dedi.

“Haydi müsaade sana,” dediler.

Sabah oldu. Karısına hiç danışmadı. O gece gene geldi o iki adam: “Karına danıştın mı?” dediler.

“Kusura bakmayın, unutmuşum. Bugünlük de müsaade edin,” dedi.

O gün de müsaade aldı.

Karısına dedi ki:

— İki günden beri beni iki adam yatırmıyor. Sana bir yokluk gelecek. Gençlikte mi gelsin, kocalıkta mı gelsin? dediler. Ben de sana danışmaya karar aldım. Sen ne diyorsun? Gençlikte mi gelsin, kocalıkta mı gelsin diyorsun? dedi.

Karısı dedi ki:

— Madem bize bu yokluk gelecekmiş, gelirse gençlikte gelsin, kocalıkta gelmesin. Kocalıkta yokluk gelirse bir iş yapamayız. Dilenip deşiremez[98], perişan oluruz. Fakat gençlikte gelirse, her işi yaparız. Bize yokluk gelirse gençlikte gelsin, dedi.

Bu adamın malları kırılmaya başladı. Tarlalarına davacı çıktı. Kendinin tapusundan eski tapuyla aldılar. Evine bir ateş düştü, parası da içerde yandı. Velhasıl hiçbir şeyi kalmadı. Bir küçük eşeğiyle bir yorgan mitili kaldı. Komşular dediler ki:

— Bu adamın şimdiye kadar tuz ekmeğini yiyorduk. Ve her bir cihetle ihtiyaçlarımızı defediyordu. Şimdi bu fakir düştü, muhtaç kaldı. Buna köyümüzden bir deşirme toplama yapalım.

Zet zahire topladılar buna. Üç ay kadar onu yedikten sonra gene hiçbir şeyi kalmadı. Gündeşlioğlu dedi ki:

— Avrat, komşun sana iki ay bakar, üç ay bakar. Bizim rızkımızı ancak Allah verir ölünceye kadar. Gidelim Adana toprağına... Elbet orada bir geçim yolu buluruz, dedi.

Yorgan mitilini sardılar eşeğe. İki de oğlan çocuğu vardı, onu da bindirdiler. Çukurova’ya geldiler ki, arpa biçilmiş, destesi çekiliyor.

— Biz de başsak edelim, diye arpanın kenarına vardılar, başsak etmeye başladılar.

Eşek boşandı, desteyi dağıtmaya başladı. Arpanın sahibi dedi ki:

— Abdal mı, çingen mi[99], bir adam geldi kondu şuraya. Siktir edin gitsin pezevenk, dedi.

Bunu duyunca Gündeşlioğlu dedi ki:

— Bizim burda yerimiz kalmadı. Şu sazımı ver, iki türkü söyleyim de gideyim, dedi.

Aldı bakalım Gündeşlioğlu ne dedi:

Beri sürü çevrendeki eşşeği

Yükletelim etticeğim başsağı

Döşenmezdin kuş tüyü döşşeği

Şimdi kuru yerler döşşek oluktur[100]

Koyunumun gitticeği çaylar kururdu

Kömde altmış okka taze yağım erirdi

Seksen katar tülü devem yürürdü

Şimdi baş gölüğüm eşşek oluktur

Tepe tepe harmanlarım savrulur

Namlı namlı kazanlarım devrilir

Gündeşlioğlu diye adım çağrılır

Gündeşlioğlu şimdi abdal oluktur

Gündeşlioğlu dedi ki:

— Avrat, bizim burada yerimiz kalmadı. Şu çocukları bindir eşeğin üstüne de gidelim, dedi.

Yürüdüler ordan. Bir parça gidince karşısından bir adam geldi:

— Nereden geliyor, nereye gidiyorsun emmioğlu? dedi.

— Fıkarayım. Bir geçim uğruna gidiyorum, geçim arıyorum, dedi.

— Bizim köyün naharcısı[101] öldü. Nahar güder misin? dedi.

— Sizin köyün naharını güdecek olursak ne verirsiniz? Âdeti rüsumunuz nasıldır? dedi.

— Bizim şimdiye kadar âdeti rüsumumuz, naharcı tuttuğumuz adama ev başına bir ekmek veririz, mal başına bir şinik buğday veririz. Buna sen de razı olursan, bizim köyün naharını güt, dedi.

Gündeşlioğlu karısına dedi ki:

— Sen ne diyorsun? Bu işi yapalım mı? dedi.

Karısı dedi ki:

— Gördüğümüz işin yakasını bırakmayalım. Tembellikten hayır çıkmaz, dedi.

İttifak ederek köye vardılar. Köyde bir ev verdiler. Naharı saydılar, teslim ettiler. Kendisi her gün nahar gütmeye giderdi, karısı da her sabah ekmek toplardı. Ev başına bir ekmek toplardı. Fakat herif kahveye gelirdi. Halk birikir kahvede... Yerler içerlerdi... Kendisi de bir kenara otururdu. Kimse naharcı diye kaale almazlardı.

Bir gün hükümet tarafından bir ihane[102] geldi. Köye salgı tevzi edeceklerdi. Hesap edemiyorlardı. Kendinin aklı hesaba iyi yeterdi. Dedi ki:

— Siz altmış hanesiniz. Bin lira verginiz var. Birinci evler onar lira, ikinci evler yedişer buçuk lira, üçüncü evler de beşer lira versin, böyle tamam olur, dedi.

O kahvede bulunan heyet, “Aferin naharcı,” dediler. Her hepsi de naharcının tevziyesine razı oldular. Kahveden dağıldılar, naharcı evine geldi.

Naharcı her gün nahardan gelince kahveye gelirdi, gelmezse duramıyordu. Bir zaman sonra kahvede gene hesap yapıyorlardı.

— Geçenlerde naharcı bunu iyi hesap ettiydi. Gelseydi ona hesap yaptırırdık, dediler.

Naharcı da kapının ağzına gelmişmiş bu esnada. Halktan birisi:

— Ulan naharcının aklından bizim aklımız az mı? Naharcının anasını avradını ...yim, dedi.

Gündeşlioğlu bu lafı duyunca geri evine vardı, karısına dedi ki:

— Leyli burada da sövdüler sana, burada da kalmayıp ben gideceğim, dedi.

Leyli dedi ki:

— Biz gideriz amma bu çocuklar n’olacak? deyince Gündeşlioğlu dedi ki:

— Gel bu çocuklar burada uyusun kalsın. Sabahleyin köyde merhametli kullar birer tane yanlarına alırlar, dedi. Razı mısın buna? dedi analarına.

— Ne yapayım, ben anasıysam sen de babasısın. Kalsın diyorsan kalsın, dedi.

— Bir daha çocuk görünce ağlayıp acışmamaya ahdi aman ediyor musun? Şart şürut ediyor musun? dedi.

Leyli dedi ki:

— Ahdi aman, şart şürut ediyorum. Bu çocuklar sabahleyin yekinirlerse, açız diye ağlarlar. Bunlara bir kömbe yapayım, baş uçlarına koyayım. Yekinirlerse, kömbeyi alırlar. Onu da yiyinceye kadar, herhalde köylünün haberi olur, dedi.

Eşeği çekti yürüdüler, çocuklar uyudu kaldı. O gün gittiler.

Karşılarından bir adam geldi.

— Selâmünaleyküm, dedi.

— Ve aleykümselâm, dedi.

— Emmioğlu, nerden gelip nereye gidiyorsun? dedi.

— Bir fıkarayım, dedi, geçim arıyorum.

— Bizim köyün naharcısı öldü, nahar güder misin? dedi.

— Güderim amma... Her yerin usulü bir mi? dedi.

— Evet. Bu Adana toprağında nahar güttürmek için bir usul, bir kaide tutmuşlar. Ev başına bir ekmek, mal başına bir şinik buğday verirler, deyince razı oldu. Yürüdü.

Köye yaklaştılar ki, köyde bir düğün var. Bir baktılar ki, düğün çalınıyor, köçekler oynuyor. Halk birikmiş, zeynet ediyor. Köçeklerin arkasında çocuklar da dolanıyor.

Bu çocukları görünce içi yandı. Gözünün kuyruğuyla değnedi ki, avradının gözü yaşla dolmuş. Ahdi aman etti diye ağlayamıyor.

Gündeşlioğlu sazı çekti, bakayım ne söyledi:

Bir tutup da ikilere yetmedin

Yeryüzünde çiçek olup bitmedin

Kaldırıp kuzuları helallaşıp gitmedin

Ahret hakkın’ helal eylen kuzular

Yazılarda biter de türlü çiçekler

Yalan oldu gördüğümüz gerçekler

Şaha doğru dönmüş oynar köçekler

Andığım yavrum der de bozular

Süre süre derimevine ilettim

Acem kılıcını çalar yazılar

Ben tuz ekmeğimi elimle yitirdim

Karalandı alnımda yazılar

Gündeşl’oğlu der ki dinim imanım

Başımdan kalkmıyor kara dumanım

Hani senin ile ahdim amanım

Cesedin içinde kemik sızılar

Bunu deyip köye vardılar. Köyde nahara gider nahardan gelirdi. Nahardan gelince hiçbir yere gitmez, evde oturur, namazını kılardı. Karısıyla konuşurdu. Bir gün kendi nahara gitti. Köyün kenarına bir bezirgân geldi kondu.

Köyden karının biri bezirgânları görünce yanlarına doğru gitti. Bezirgânların yanına gelince bezirgân başı dedi ki:

— Ana ne arıyorsun, ne diye geldin? Bir soracağın mı var? dedi.

Karı dedi ki:

— Yavrum, ucuzca bir satılıkların varsa alayım, diye geldimdi, dedi.

Bezirgânbaşı dedi ki:

— Senin buraya geldiğin iyi oldu, dedi. Şu çamaşırlarımızı yayka da sana beş on kuruş ücret verelim, dedi.

Karı çamaşırları aldı, gelirken dedi ki:

“Ben ihtiyar halimde niye perişan olayım, bu çamaşırları yaykayım da. Şu naharcının karısı yaykasın da beş altı kuruşu o alsın. Benden fıkara,” dedi.

Getirdi:

— Kızım Leyli, şu çamaşırları yu, dedi.

Leyli çamaşırları aldı, yumaya başladı.

Bezirgân çıraklarına dedi ki:

— Köye varayım da yoğurttan yumurtadan bir ekmek katıklığı alayım, diyerek köye geliyordu.

Şöyle bir baktı ki, kendilerinin çamaşırını bir gelin yaykıyor. Doğanaya sen doğma ben doğayım, diyor. Köye gelmeden hemen geri döndü. Geldi çıraklarının yanına:

— Uşak, şu samsa sucuk sandığını boşaltın, bir adam alacak kadar bir şey edin, dedi.

Hemen samsa sandığını boşalttılar. Bir adam alacak kadar bir sandık çattılar. Büyük bir sandık.

Naharcının karısı çamaşırları yaykamış. Bohça eyledi, dürdü.

— Götür ana da ücretimi al getir, dedi.

Karı çamaşırları iletti. Bezirgân dedi ki:

— Ana, bu çamaşırları kim yaykadı? dedi.

— Ben yaykadım oğlum, dedi. Neden sordun?

— Ben bu temizliği ve bu dürgüyü hiçbir düvelde görmedim, dedi. Bunu kim yumuş da kim dürmüşse gelsin, bahşişini vereceğim, dedi.

Gündeşlioğlu’nun karısı vardı. “Ben yudum da ben dürdüm” dedirtmeden sandığın içine koydular, yüklettiler gittiler.

Onlar gidedursun, Gündeşlioğlu’ndan alalım haberi. Gündeşlioğlu nahardan akşamleyin geldi. Bir gözledi iki gözledi ki, hiçbir yerden gelmedi. Komşulardan sordu, “Bizim Leyli’yi gördünüz mü?” diye.

— Görmedik, dediler.

Sordu karıya:

— Bizim Leyli’yi gördün mü? dedi.

Karı dedi ki:

— Aman oğlum, bu bezirgânların çamaşırını yaykadı da, bahşiş almaya gittiydi. Yoksa onlardan mı bir el işi aldı, deyince Gündeşlioğlu:

— Eyvah, o bezirgânlar götürmüş olmalı! dedi.

Evine geldi. “Yarabbi ben zengindim, fakir oldum. Çoluk çocuğumu uyuttum, dağlarda kaldı. Bunlar zoruma gelmediydi. Bunun arkasında ölünceye kadar gezer, bunu bulurum,” dedi.

Sabah oldu, demirci dükkânına geldi. Bir demir asa yaptırdı. Demir çarık döğdürdü. “Demir çarık delinene kadar, demir asa aşınana kadar ararım seni Leyli,” dedi. Oradan yürüdü.

Gezerken gezerken baktı ki, demir çarığın delinmesi yakın. Usandı, canından âciz kaldı.

Bir yere geldi ki, bir gelin dineliyor, amma kendisinin avradına benziyor. Elleri ayakları, kaşları gözleri, her bir yerleri... kendinin avradına benzer. “Ben buna bir türkü söyleyim,” dedi. “Bizim avratsa beni bilir, bana sahip olur,” dedi. “Yok, benim avrat değil de gönlü olursa, bunu alayım,” dedi. “Benim avrat da böyleydi. Eğer huyu tabiatı da ona uyarsa, götüreyim gideyim,” dedi. “Yok eğer gönlü olmazsa ölünceye kadar ararım Leyli’yi,” dedi.

Aldı türküyü şimdi Gündeşlioğlu:

(Ah) Ala gözlerini sevdiğim dilber

Âşığın halinden sen de bilin mi

Senin ile canı canla değişsek

Ala gözlüm benden üste alın mı?

Gelin aldı:

Türkmenler usanmaz da konup göçmeden

Güzeller usanmaz yeyip içmeden

Cana tamah m’oldun ağzın açmadan

Şimdi bir söz dersem kail olun mu?

Aldı Gündeşlioğlu:

Âşığını türlü derde komazsan

Engel şeker sürer onu yemezsen

Bana dokunacak sözü demezsen

Ala gözlüm hemen çatlan ölün mü?

Aldı gelin:

Tararsam zülfümü eylerim hayal

Ak göğsüm üstünde döğmeler çağal

Benden başka da güzel yok değel

Arasan dünyay(ı)’ayarsız kalın mı?

Aldı Gündeşlioğlu:

Gündeşl’oğlu da ben buraya gelince

Çok güzel sevdim de kendi halimce

Yarelenip dost elinden ölünce

Dolanarak mezarıma gelin mi?

dedi kesti.

— Bizim avrat değilmiş, gönlü de olmadı. Ararım ölünceye kadar, dedi.

Oradan yürüdü. Birkaç gün gezdikten sonra bir kaba saba adam karşısından geldi.

— Selâmınaleyküm, dedi.

— Aleykümselâm, dedi.

— Nereden gelip nereye gidiyorsun emmioğlu? dedi.

— Kardeşim derdime derman değilsin, yarama merhem değilsin, deyince adam dedi ki:

— Ne var sorunca kardeşim. İnsan insana Hızır olur. Ola ki bir soracağın olur. Benim de bir bildiğim olur da birbirimizden hayırlanırız, deyince, Gündeşlioğlu’nun bu söz zihnine yattı.

— Ben başımdaki hali tel ile söyleyim, dedi. Ona göre, bir bildiğin varsa cevabını ver, dedi.

Aldı bakalım Gündeşlioğlu ne söyledi:

Sırtımdaki lahur şalı yolmadan

Gül benzimin irengi de solmadan

Bir bezirgân almış gitmiş ben de görmeden

Yitirdim Leyli’yi bulamıyorum

Bir ay doğdu ilk akşamdan kuruldu

Hikmetinden cemi kuşlar yoruldu

Demir çarık giydim o da delindi

Yitirdim yarimi bulamıyorum

Hele bakın naharcının haline

Dağlar taşlar dayanamıyor ahü zarına

Şurda birin’ benzettim ben(de)yârime

Yitirdim Leyli’yi bulamıyorum

Gündeşl’oğlu der ki hal yürü yürü

Aldırdım elimden gül yüzlü yari

Dinimin düşmanı kirmeni sarı

Yitirdim Leyli’yi bulamıyorum

deyince adamcağız dedi ki:

— Ulan emmioğlu, ben bu yolu her gün gezer terkenirim. O dediğin bezirgânlar bana rasgeldi. Sordum “Nereye gidiyorsunuz?” diye, “Hama’dan Humus’tan kalktık da Hartuman’a gidiyoruz,” dediler.

Öyle deyince Gündeşlioğlu dedi ki:

— Sağol emmioğlu, dedi. Bir türkü daha söyleyim öyleyse, dedi.

Aldı, bakalım ne söyledi:

Hama’dan Humus’tan kalktı yürüdü

Haleb’in ayında yurdu aradı

Sevdiceğim Hartuman’da göründü

Yitirdim Leyli’yi bulamıyorum

dedi yürüdü oradan. Beri geldi ki, zenginliğinde bir çift kuşu vardı. Sabahleyin has bahçesinde ötüşürdü. Tutar bunları sever meverdi. Eline alıştırırdı. Hiç torluk yapmazlardı. Maldan halden düşünce o kuşlar bahçeden uçtu gitti, kaybolduydu. O kuşlar, bir baktı ki, yolun üstüne konmuşlar, yayılıp duruyorlar. “Bunları tutayım. Bunlar benim devlet kuşumdu. Bunları tutarsam devlete ererim,” dedi.

Olmadı, tutamadı. Dağda yayıldıklarından toralmışlardı. “Bunlara bir türkü söyleyim,” dedi.

Aldı, bakalım ne söyledi Gündeşlioğlu:

Bir kuş gördüm kanatları yeşilden

Alamadım gubarını başından

Yayılırken ayrı düşmüş eşinden

Öter garip garip var’rım tutulmaz

Gül gibi yanar da görünmez moru

Kimi tüyü kırmızı kimi tüyü sarı

Gubarı başında döğüyor yeri

Öter garip garip var’rım tutulmaz

Hürü müdür melek midir anası

Has bahçende gonca güle konası

Cennetten çıkmışa benzer siması

Bunun soyu başka kuşa katılmaz

Gündeşl’oğlu yaylasına göçesin

Deste deste mor sümbülü biçesin

Mevlâ kanat vermezkine uçasın

Bir kuş uçar, diyar diyar uçulmaz

dedi kesti, oradan yürüdü.

Bir yere geldi ki, bir büyük şehrin üstüne gelmiş. Bir baktı ki, herkes evinin üstünde. Sırtları başları kutnu kumaş. Dedi ki:

“Bu şehrin adamı ne kadar zenginmiş. Bu vaziyette beni görürlerse ite aldırırlar,” dedi. Beride bir kayalık vardı. “Kayalığa varayım oturayım da, karanlık basınca varayım,” dedi.

O şehrin adamı, padişahları ölürse, bir kuşları varmış onu koyverirler, kimin başına konarsa onu padişah ederlermiş. Meğer onların o süslenmesinin sebebi buymuş.

— Acep bu kuş benim başıma konup da padişah olur muyum, diye, küçük eşeği olan da satmış, sırtına başına vermişmiş.

Velhasıl kuşu koyverdiler. Kuş şehrin üstünü bir kere dolandı, hiç kimsenin başına konmadı. Kendisinin dibine oturduğu taşın başına kondu. İki candarma gönderdiler:

— Kuşu alın gelin, kuş kimsenin başına konmuyor. N’oldu ola bu kuşa, dediler.

Bir daha koyverdiler. Kuş gene doğru o kayanın başına geldi kondu. Baktı ki kuş için iki candarma geliyor. Döverler mi söverler mi korkusundan, Gündeşlioğlu mağaraya sokuldu.

Candarmalara tembih ettiler ki, herhalde bu kuşun bir bildiği var. Taşını, mağaralarını, yanlarını kuytularını iyice arayın, dediler. Gelen candarmalar taşın mağarasına bakınca Gündeşlioğlu’nu buldular. Kuşu da Gündeşlioğlu’nu da aldılar getirdiler. Şöyle bir baktılar ki, hırpıtlı hilimli bir adam.

— Kuş yanılmış, dediler.

Bu adamı içeri koydular, gene kuşu koyverdiler. Kuş şehri bir daha dolandı, doğru geldi adamcağızın başına kondu. Akıldaneler dediler ki:

— Bunda da bir hikmet var. Padişah eyleyelim, tahta çıkaralım. Eğer aklı yetmezse gene geri indiririz, dediler. Hamama ilettiler, hamamladılar. Tıraş ettiler, kılık kıyafetini düzenlediler, tahta çıkardılar. Eski padişahlarının tasvirine baktılar, o eski gelip geçen padişahların hepsinden güzel, hepsinden babayiğit.

— Aklı da yerindeyse, dediler. Yani bulduk padişahı, dediler.

“Ne emir verecek ola?” diye ağzını dinliyorlardı.

Gelelim, geriden alalım haberi.

Çocukları yekiniverdiler ki, ne anaları var, ne babaları var.

— Ana, baba, diye çağırdılar. Umutları kesildi.

Başuçlarından kömbeyi aldılar, yürüdüler. Birkaç gün geldiler. Küçük çocuk büyüğe dedi ki:

— Biz ikimiz de gidiyoruz. Bir ağaya iki çoban gerek olmaz ki, ikimiz de çoban duralım. Heyle olsa[103] ikimiz bir arada kalamayız. Yolumuz çatallanıyor. Birimiz şu yola, birimiz şu yola gidelim, dedi.

Bunlar birbirinin boynuna sarıldılar, ağlaştılar. Figan feryat ettikten sonra:

— Ne yapalım kardeşim, bizim takdirimiz de böyleymiş. Anamızdan ayrıldık, babamızdan ayrıldık. Birbirimizden ayrılıyoruz. Cenabı Allah ayırdığı gibi de kavuştursun, dediler.

Ayrıldılar gidiyorlar. Gelirken küçük oğlan kalbiyle konuştu, bir malihülyaya daldı:

“Ben bir şehre varsam öksüz mektebinde okurum, şeriatı Muhammediye üzerine. Namaz kılarım, oruç tutarım. Haram yemem, yalan söylemem. Güzel bir ahlakla Allahın verdiği rızka şükreder dururum,” diyerek.

Bunu aklına aldı, yürüdü.

Öteki büyük kardeşi de, “Ben öksüz mektebine varsam, okurum şeriatı Muhammediye üzerine. Haram yemem, yalan söylemem. Namaz geçirmem, oruç yemem, rakı içmem. Kuran okur, din yoluna çalışırım. Benim rızkımı da Allahım verir,” dedi.

Küçük çocuk gele gele Maraş’a, Nahırönü’nün yolundan geçerek Bayazıtlı Mahallesi’ne geldi. Alim Hoca derler bir hoca vardı. Muamelesini yaptırdı. Nüfus cüzdanını aldı, mektebe geldi. Alim Hoca’da okurdu. Öteki kardeşi de Ürgüp yolundan geldi. Mağaralı Mahallesi’nde, İlim Hoca derler bir hoca vardı, onda okurdu.

Gelelim, padişahtan alalım haberi.

Bir emir verdi ki, ne kadar bezirgânlar varsa getirin, ifadesini alayım, dedi. Şimdi bezirgânların ifadesini almaya başladı.

Şehrin içinde bir bezirgân vardı. Vardılar candarmalar:

— Padişah istiyor, ifadeni alacak, dedler.

— Ben, dedi, bir emanetim var. Onu kimseye güvenip de gidemem, dedi.

Dediler ki:

— Padişahın askeri var, candarması var, inzibatı var, polisi var. Hangisine güvenirsen o emanetini teslim eyle, gidelim, dediler.

— Ben ne candarmaya, ne polise, ne inzibata, hiçbirine güvenemem, dedi. Benim emanetimi güvendiğim adam okuma yazma bilmeli. Beş vakit namaz kılmış üç ay oruç tutmuş, yalan söylememiş, haram yememiş, zinalık etmemiş molla olmalı iki tane. Ben onlara teslim etmeliyim, dedi.

Vardılar padişaha dediler:

— Padişahım, bir yerde bir bezirgân kaldı, getiremedik. “Benim bir emanetim var, kimseye güvenemem,” dedi. “Benim emanet güvendiğim adam Müslüman olmalı, molla olmalı, yalan söylememiş, namazını geçirmez iki adam olursa ona teslim ederim,” dedi. “Candarmaya, askere güvenmem,” dedi.

Padişah dedi ki:

— Bu koca Maraş’ın içinde, iki tane bunun dediği gibi molla yok mu? dedi.

— Bayazıtlı Mahallesi’nden, bizim mahallemizden bir molla var. O adamın dediğinden ziyade...

Mağaralı’dan bir adam dedi ki:

— Bizim de var o adamın dediği gibi bir mollamız, dedi.

Padişah dedi ki:

— Velhasılı o mollaları birleştirin de, emanetini teslim etsin de ifadesini alayım, dedi.

Mollaları birleştirdiler. İlettiler. Bezirgân bakınca:

— İşte böylesi adama teslim ederim, dedi.

Bir sandık getirdi, ara yere koydu. Mollalara dedi ki:

— Bu emanetim size teslim olsun. Ben ifadeyi verip gelinceye kadar muhafaza edin, dedi.

Padişaha ifade vermeye gitti.

Bezirgân ifadeyi vermekte olsun. Gelelim çocuklara...

Orda nöbet beklerken mollanın biri dedi ki:

— Arkadaş, sen kimin nesisin? Babana kim derler, anana kim derler? dedi.

— Aman kardeş nesini soruyorsun benim aslımın? dedi.

— Ulan biz burda bir saat nöbet bekliyoruz. Bir içim suyla yedi adım yolun hakkı var. Adresini belleyim de mektup gönderirim, dedi.

Molla dedi ki:

— Vaktinde Gündeşlioğlu derler zengin bir adam varmış, dedi.

— Ee, kardeşim anlat, dedi.

— Zenginmiş fıkara olmuş, dedi. Haldan, maldan olmuş, dedi.

— Ee kardeşim eee, dedi.

— Arpa tarlasında başak ederken babama sövmüşler, dedi. Ordan yükletmiş, dedi, beri gelmiş naharcılık etmiş. Orda da sövmüşler babama, dedi. Bizi uyutmuş. Çocuk görünce ağlayıp acışmamasına ahdi aman etmişler, gelmişler, dedi. Sabahleyin yekindik ki, ne anamız var ne babamız var. Yekindik, figan feryat ettik, dedi. Kardeşimle yürüdük, dedi, beri geldik. Yol çatallandı. İttifakla ayrıldık orda. Geldim, Maraş’ta Alim Hoca’dan okuyorum, dedi. Öksüz mektebindeyim, dedi.

Bunu duyunca:

— Ben senin kardeşin değil miyim. Ben de Gündeşlioğlu’nun oğluyum, dedi öteki.

Bunun arasında bir ağıt peyda oldu sandığın içinde.

— Ben ananız Leyli değil miyim, diye bir ağıt peyda oldu.

Sandığı kırıverdiler. Baktılar ki sandığın içindeki analarıymış. Bunlar kucaklaştılar. Koyun kuzuya karışır gibi birbirleriyle kucaklaştılar. Sevinçlerinden üçü de uyuyakaldı.

Bezirgân yalan yanlış ifade vermiş geldi ki, ne görsün. Kendinin doğru adam diye emanet teslim ettiği mollalar, biri sağ kolunun üstünde, biri sol kolunun üstünde. Biri sağ memesini eline almış, biri sol memesini... Üçü de uyuyakalmışlar. Hemen bunu görünce bir istida ettirdi:

“Malumun olsun padişahım. Senin doğru adam diye teslim ettiğim mollalar, biri sağ kolunun üstünde, biri sol kolunun üstünde yatıyorlar. Ak üstünden kara mı kalktı,” dedi, istidayı verdi.

Padişah hemen bunları istetti. Avradı görünce bildi, fakat mollaları bilmedi. Gelip oturunca, ifadelerini almadan bu türküyü söyledi:

Sabah ile rasgeldim de ben bir bel kırana

Sıtma eder mah yüzünü görene

Siyah mıdır sürme midir bilmezdim

Hoş bakışlım kaşındaki kara ne

Yazdırın muskayı da değmesin nazar

Sıdk ile bakanın irengin bozar

Taramış zilifi gerdana düzer

Yıktın gönlümü de ettin virane

Sırtına giymiş de kumaştan saya

Cemalin benzettim şu doğan aya

Katarda sallanır bir tülü maya

Eşin yok ki elden ele arana

Gündeşl’oğlu der ki yürekte derdim

Sallandın karşımda boyunu gördüm

Korlanı korlanı yanıyor ördüm

Ateş attım seni deyi gelene

dedikten sonra:

— Oğlum, dedi, mollalar, size bu adam emanet teslim etmiş, emaneti muhafaza edin diye. Siz sandığı kırdınız. Biriniz sağ kolunun üstüne, biriniz sol kolunun üstüne yatmışsınız. Buna ne sebep oldu da yattınız? deyince, mollanın birisi dedi ki:

— Padişahım, biz nöbet yerine gelince, birbirimizin aslını haber alıp, adresini belleyip mektup gönderecektik. Ben aslımı haber vermeye başladım. Vaktiyle Gündeşlioğlu derler zengin bir adam varmış, dedi.

— Ee, oğlum? dedi.

— Zenginmiş fıkara olmuş, dedi. Arpa tarlasında anama sövmüşler, dedi. Beri gelmiş, naharcılıkta gene anama sövmüşler, dedi.

— Eeee oğlum? dedi.

— Velhasıl yekindik ki, ne anamız var, ne babamız, dedi. Velhasıl ordan ben geldim Bayazıtlı mahallesine de Alim Hoca’dan okudum, dedi. Ben bunu deyince: “Ben kardeşin değil miyim?” diye yekindi kardeşim, boynuma dolandı, dedi. Bununla birbirimizi kucaklamaktayken, sandığın içinden bir ağıt peyda oldu ki: “Ben ananız değil miyim?” deyince sandığı kırdık. Baktık ki, anamızmış. Sevincimizden sarmaş dolaş olduk. Sarıldık yattık. Ben Gündeşlioğlu’nun oğluyum. Aha boynum, aha kılıncın, deyince Gündeşlioğlu hemen oğlanı kucakladı:

— Ben babanız Gündeşlioğlu değil miyim? dedi.

Koyun kuzuya karışır gibi bir oğlanları kucakladı, bir avradı kucakladı. Ondan sonra:

— Bezirgânı bulun, dedi.

Bezirgânı buldular, bir deli katırın kuyruğuna bağladılar. Bir kamçı vurdular. Bezirgânı hâlâ sürüyor.

Gündeşlioğlu padişah oldu. Aradığına kavuştu. Oğlanlarını buldu, kavuştu. Kırk gün kırk gece toy düğün etti. Oğlanları everdi, mıraza yetti. Sizceğiz de yetesiniz...

(— Bu hikâye olmuş mu, doğru mu?

— Olmuş. Doğru ya.

— Bunun doğru olduğuna dair bir işaret var mı?

— Kadirli’nin Dedefakılar köyünde... Gündeşlioğlu onun soyundanmış.)

KARAKIZ HATUN

Karakız Hatun anasından doğduğunda, otuz iki dişi tamam olarak doğmuş. Kız yetiştiğinde, bu aşiretler meyanında meşhur bir kız oluyor. Maraş Bayazıt beylerinden Kadir Paşa nâmında bir derebeyine bu kız veriliyor. Kadir Paşa’dan Süleyman nâmında bir oğlu oluyor. Vardığı geceden başka da kocasıyla hiç görüşmüyor. Bir sefer görüşüyor, bir oğlu oluyor. 255 veyahut 56’da ölüyor[104].

Karakız Hatun diyor ki:

— Eğer karılık böyle alta yatacağımı bilseydim, ben katiyen kocaya gelmezdim, diyor.

Kadir Paşa öldükten sonra, kardeşi Osman derebeyliğe geçiyor. 62’ye[105] kadar Osman derebeylikte bulunuyor.

Yozgat Çapanoğullarından kürk alıyorlar, derebeyi kürkü alıyorlar. O zamanlar derebeyliği Çapanoğlu veriyor. Derebeyliğe ait kürkler vardır, o kürkü kim giyerse, o derebeyidir.

Derebeyler birikip Çapanoğlu’nun yanına gidiyorlardı. Süleyman Bey de o zaman yetişmiş bir delikanlıydı. Emmisinin Çapanoğlu’na gideceğini duyunca:

— Ben de gideyim, demiş.

Emmisi de götürmek istememiş. Gelmiş anasına söylemiş:

— Ben emmimle Çapanoğlu’na gidecektim. Beni götürmüyor.

Karakız Hatun Osman’ı çağırmış:

— Osman, demiş, Süleyman da gidecek sizinle, demiş.

— Peki götürelim hatun, Süleyman da gitsin, demiş.

Derebeyleriyle beraber Süleyman da atına binmiş, Yozgat Çapanoğlusu’na gitmişler.

Çapanoğlu’nun yanına vardıklarında, Çapanoğlu derebeylerinin her biriyle ayrı ayrı görüştükten sonra, Süleyman’ı da sormuş:

— Bu çocuk kimindir? demiş.

— Kadir Paşa’nın, dediler.

Kadir Paşa eski derebeylerinden olduğu için, Çapanoğlu Kadir Paşa’yı çok iyi tanıyordu. Bu yüzden, Süleyman’a çok iltifat gösterdi, derebeylerinden ayrı. Kadir Paşa’nın oğlu deyince, onunla daha başka, samimi konuştu. Emmisi Osman’a:

— Derebeylik kürkünü Süleyman’a verin, dedi.

Osman, Çapanoğlu’na dedi ki:

— Süleyman’la çok konuşma, dedi. Çok edepsiz bir adamdır bu, dedi. Buna çok yüz vermeye gelmez, dedi. Aşiret arasında çok edepsizliği var, dedi.

— Neyise Osman, bu Kadir Paşa’nın oğludur. Her neyi varsa tahammül edeceksin, dedi Çapanoğlu.

Çapanoğlu akşam hanımla yatarken hanım sordu:

— Paşa, dedi, derebeylerin içinde bir uşak[106] var. Bu kiminmiş? dedi.

— Maraş’ta Kadir Paşa’nın oğluymuş o hanım, dedi.

Hanım dedi ki:

— Onunla da yatan canlar öğünsün, dedi.

Çapanoğlu bunu duyuşun dedi ki:

— Osman’ın dediği de doğruymuş. Haza edepsizmiş, dedi.

Avradın böyle deyişinden, oğlanla görüşmüş mü deyi hile kaptı. Osman’a dedi ki:

— Osman, dedi, kardeşinin oğlu, dediğinden daha namussuzmuş, dedi.

— Öyle ise, dedi Osman, sen bir emir verirsin. Derebeyler bir deynek oynasın, dersin. Süleyman da biner atına. Ben onu bir deynekte öldürürüm, dedi.

Derebeyler ata bindiler. Davullar vuruldu. Süleyman da atına binip alayın bir tarafında durdu. Durduğu yer de Çapanoğlu’nun sarayına yakın bir yerdi. Emmisi Osman Bey de atına bindi, eline bir söğen aldı, ucunu yarman eyledi. Deynek başlayınca, Süleyman’a bir deynek attı. Elinden boşanan deynek Çapanoğlu’nun evinin duvarına deyince kerpiç kadar bir taş kopardı.

Çapanoğlu:

— E bire Osman, dedi, elin boşumuş, batasıca, vuramadın, dedi.

Çocuk şöyle saraya baktı ki:

— Ulan pezevenk, dedi, vurdurup da beni mi öldürttürecektin, dedi.

Belinde çift tabanca vardı. Çekiverdi, pencereden Çapanoğlu’na ateş etti. Çapanoğlu bre hay etti:

— Tutun şunu! dedi derebeylerine, adamlarına.

Çocuk pırttı. Dönderdi atın yönünü.

Çocuk Yozgat’tan atınan geçincek, yirmi dört saatta Maraş’a ulaşıyor. Anasına geliyor, mesele böyle böyle oldu, diyor.

— Çapanoğlu’na tabancayla sıktım, diyor. Beni koğdular[107], tutamadılar. Behemahal arkam sıra zok kuvvetle gelir, dedi.

Karakız Hatun:

— Oğlum, biz Kozanoğlu’nun yanına gidek, dedi, başka çare yok.

Şimdi ordan atlarına bindiler, alacaklarını aldılar. Bir iki de ephalarını aldılar, Kozanoğlu’nun evine yürüdüler. Geldiler, Andırın’a yaklaşma çağında, herifler de arkalarından yetiştiler. O sırada Karakız Hatun bir yere konmuş, orada istirahat ediyorlardı.

Kadir Paşa’nın meşhur, silâh kullanır bir ephası vardı, Deli Ahmet nâmında. Hatun’a dedi ki:

— Bire hatun, birçok kalabalık geliyor! Belki Çapanoğlu’nun atlıları geliyor. Buna ne tertip edelim? dedi.

— Süleyman nerde? Süleyman’ı çağırın bana, dedi.

— Süleyman yatıyor, dediler.

— Uykuyu çok seviyorsa anasının ...dan hiç çıkmayaydı, dedi. Çağırın kalksın, dedi.

O sırada Süleyman’ı kaldırdılar.

Herifler karşı çıktılar. Herkes silâhlarını tertip edip harbe başladılar. Süleyman’ın adamlarından, Çapanoğlu tarafından beş altı kişi vurdular. Öteki herifler, Çapanoğlu tarafı, geri kaçtı. Bunlar da Kozanoğlu’nun yanına gittiler.

Halbuysa Süleyman’ın dayısı Andırın’daydı. Dayılarının yanında tutunamadı. Tabii dayıları kuvvetsiz bir bey idi, Kerim uşağı... Kozanoğlu’nun yanına gittiler. Bir sene kaldılar Kozanoğlu’nun yanında. Bir sene sonra Kozanoğlu derebeylerinin birçoklarını topladı, dedi ki:

— Beyler Maraş’a gideceğiz. Maraş derebeyliğini Osman’dan alıp Süleyman’a vereceğiz.

Kısa bir zamanda iki bin atlı toplayarak Maraş’a yürüdüler, Maraş’ı istilâ ettiler. Zorla derebeyliği Osman’dan alıp kürkü Süleyman’a giydirdiler.

Bu zamanlar, Süleyman’ın Çapanoğlu’na tabanca çektiği, Maraş’ı istilâ ettiği padişaha şikâyet edildi. Padişahın vezirlerinden Kadir Paşa’nın tanıştığı arkadaşları vardı. Ve hatta biri kendi emmisi oğluydu, Kenan Paşa isminde. Padişahın kâtibiydi.

Bu Kadir Paşa’nın oğlu Süleyman hakkında evrakları sakladılar. Bir zaman sonra Mısırlı Mehmet Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa çok bir asker toplayıp bu tarafa yürüdü. Padişah bunu önlemek için derebeylere emir verdi. Hatta dedi ki:

— Ah, Kadir Paşa Maraş’ta sağ olsaydı bu işi önlerdi, dedi.

O sırada Kenan fırsattan istifade ederek dedi ki:

— Kadir Paşa’nın bir oğlu var ki, yeri deler. Bu işi ona havale edersek...

Dediği şekilde halleder bu işi. Padişah, Hâfız Paşa nâmında birini orduyla Süleyman Bey’in emrine gönderiyor. On dokuz derebeyin reisliğini de Süleyman Bey’e veriyor. Hâfız Paşa, orduyla Malatya üzerinden Maraş’a geldi. Aşiret derebeyleri de biriktiler Maraş’a... Bu derebeylerden Kozanoğlu, Avşarlardan Topuz Osman Bey... Cerit Hasan Bey, Mursaloğlu Halil Bey, Tecirliden, Fettahlı beylerinden Osman Bey, Belenli Musduk Paşa, Çaylı Sinan Bey, Küçük Alioğlu, Karsantıoğlu Abdullah Bey, Menemenci beylerinden Osman Bey, Yozgat Çapanoğlu, Kırkatlı Cadıoğlu, Adana beylerinden Ali Ramazanoğlu Hasan Paşa, Bozdoğan beylerinden Kerimoğlu Abdi Bey, Sırkıntı oğlu Hacı Bey, Kadir Paşa’nın oğlu Süleyman Bey... Maraş’tan çıkıp Mardin, Urfa, Antep, Kilis, bundan düzüldüler Payas’a... Taa buraya Arapların geleceği yere cephe tuttular.

Hâfız Paşa dedi ki derebeylere:

— Şöyle bir, başında kuvvetle, bir resmigeçit yapın da bir göreyim... Düzeni ne, nasıl? Başında kuvvet ne kadar?

Herkes geçtikten sonra, yalnız Küçük Alioğlu’na:

— Senin bayraktarın ufak bir adammış, dedi.

— Merak etme beyefendi, dedi. Er meydanda belli olur, dedi.

Bu arada Araplar da cepheye yetişmişlerdi. Harp takıladı. Bu Payas cephesini de Cadoğlu’yla Çapanoğlu’na vermişlerdi.

O taraftan harp takılayınca, Küçük Alioğlu’nun küçük bayraktarı Arapların bayraktarını ilk atınca düşürdü. İkinci bayraktar gene kapıyor, gene vuruyor. Üçüncü bayraktar kapıyor, gene vuruyor. O sırada Araplar bozuluyorlar. Bu Antep, Kilis, Mardin cephesinde Arapları bozuyorlar. Payas cephesinde de Araplar Yozgatlıları bozuyorlar. Yozgatlı Çapanoğlu ve Cadıoğlu askerlerini toplayıp kaçıyorlar. Burdan giriyorlar, Misis’ten, Toroslar’dan, Kayseri Altıntaş’a kadar gidiyorlar Araplar.

Çapanoğlu, Cadıoğlu kaçtılar. Hacin’in Mağara köyüne vardılar. orda bir evden bir ayran istedi Cadıoğlu.

— Bana bir ayran verin içecek, dedi.

Gencirek bir kadın Cadıoğlu’na, atın üstüne bir ayran uzattı. Karının elini tuttu Cadıoğlu. Kadın dedi ki:

— Tanrı canını alasıca... Benim elimi sıkıyon da, Arapların önünden ne deyi kaçtın.

O sırada avrat aşirete berhay etti:

— Şu atlı benim elimi sıktı, koman, dedi.

Herkes, silâhını alan hücum etti bunların üstüne. Bunların adamlarının birçoklarını vurdular, birçokları kaçtı. Dağa düştüler, perişan oldular.

Onlar orada duradursun, Süleyman’a haber ulaştı. Bunlar bozuldu. Araplar, Toroslar’ı aştı, Altıntaş’a vardı, dediler. Hâfız Paşa da Çapanoğlu’nun, Cadıoğlu’nun yardımcısı idi. Süleyman Paşa derebeylerini topladı, Payas cephesine geldi ki... Hakikat, Araplar alabildiğine bu başa çekiliyorlar. O sırada meşhur olan âşıktan Dadaloğlu da bu şeye iştirak etti. Bulundu. Küçük Alioğlu:

— Dadaloğlu, dedi, bu cephede, dedi, bir yiğitlik yaptım, dedi. Burda benim hakkımı kaybetme, beni bir öv, dedi.

Aldı Dadaloğlu:

Şol Çukurova’yı benimdir diyen

Yanına gelir de ününü duyar

Beş arap atta [da] beş yavru şahan

Avlar sana layık Küçük Al(i)’oğlu

Arap at üstünde cıda atanlar

Ejderhayı ağzıyınan tutanlar

Soyunup meydanda savaş edenler

Meydan sana layık Küçük Al(i)’oğlu

Oğlu Ahmet Bey de emrini tutsun

Diğer Mısdık Paşa da cıdanı atsın

Belenli Mustafa Paşa pekmez satsın

Tuğlar sana layık Küçük Al(i)’oğlu

Der Dadaloğlu’m [da] eder niyazı

Ağ üstüne yazarlar bir kara yazı

Karardı dağlar da kardır beyazı

Dağlar sana layık Küçük Al(i)’oğlu

Hâfız Paşa’ya dedi ki Süleyman Paşa:

— Allah’tan korkmasam boynunu koparırdım, dedi. Bu cepheyi ne diye bozdun? dedi.

Baktı ki Arap kısmı çekiliyor. Süleyman Bey dedi ki:

— Bu Arabın önünü kesmek mümkün değil. Gelin ortadan bölelim. İleri gençler gitsin, gerisini biz geri döndürelim. Arka yetişmeyince onlar da bir hal olur.

Aşiretlerin geri kalanına dedi ki Süleyman Bey:

— Avşar, Cerit, Bozdoğan, Tecirli kalsın, geriniz nereye giderseniz gidin, dedi. Bunlar bana yeter, dedi.

Bu arada Payas cephesinde harp başladı gene. Arapları ikiye böldüler. Bu Toros Dağları’nı geçenler orda kaldı. Gerisini Belen’den aşırdılar. Harp üç beş gün devam ettikten sonra, Araplar, arkadan irtibat kesildiğini öğrenerek geri döndüler. Arapları tam Halep’e kadar kovdular. Bu Araplar da aynen geri döndüler, ileri geçenler...

Dörtyol ağzında karşılaştılar. Onlar da öteden geldi. İkinci harp gene başladı. Öyle bir kırış kırdılar ki, Gâvurdağları’na düşürdüler Arapları. Kısmen kırdılar, kısmen esir aldılar. Çoğu da Halep’e kaçtı. Orda harb edecek kimse kalmadı Araplardan. Süleyman Bey, Dadaloğlu’na dedi ki:

— Bizim şu harbi kazandığımıza bir türkü de bize söyle Dadaloğlu, dedi.

Dadaloğlu şu türküyü söyledi:

Bir duman durdu da Gâvurdağı’na

Gıcılı boranlı da yeter gayrı

Halım arzeyle de sadırazama

Sun Sultan Mahmud’a de yeter gayrı

Hasan Beğ’im bu imiş giden savaşa

Al at hükmediyer gökteki kuşa

Duydu m’ola bunu İbrahim Paşa

Elaman Arabın der yeter gayrı

Sar(ı) Hasan’ım ayrı çekiyor göçü

Seçildi kaldı da yiğidin koçu

Tecirli döğüşür ırzımız uçu[108]

Kırıyor Cerid’in de yeter gayrı

Der Dadaloğlu [da] söylüyor kendi

Avşarın kılıcı Halep’e indi

Arap karşıdaki Cadıoğlu sandı

Kırıyor nişanın da yeter gayrı

Süleyman sordu:

— E, bire Dadaloğlu, Çapanoğlu burdan kaçtıktan sonra haberin var mı, halı noldu? dedi.

Dadaloğlu dedi ki:

— Sana şöyle bir şeyini anlatayım. Burdan kaçarken Mağara köylüğüne vardılar. Gelinin birinden bir ayran istedi. Gelin ayranı verirken gelinin elini tuttu Cadıoğlu. Gelin berehay etti: “Şu adam benim elimi sıktı, koman öldürün şunu,” dedi. Herkes silâhını kuşandı, omuzlattı. Harbe başladılar. Cadıoğlu, Çapanoğlu adamlarından, birçok adamlar vurdular. Bunların perişanlığını sana sazınan anlatayım da dinle, dedi:

Mağara ovasında da kavga kuruldu

Öttü tüfek davlumbazlar vuruldu

Duydu Bozoklu’nun beli kırıldı

Ünü İstanbul’a çıktı beylerin

Hallâm[109] da her attığın düşürdü

Cad’oğlunun tebdilini şaşırdı

Mağaralı da soyuntusun deşirdi[110]

Kanlı gömlek oldu donu beylerin

Koca Bağcıoğlu da sana sorar Ali

Memmet beyim hepisinden gürbeli

Nöbet sana geldi Deli Seyfali

Etten kale oldu canı beylerin

Koca beyinen de Genç Osman geldi

Onlar(a)-aman vermedi hep bütün kırdı

Bunlara ganim[111] olmaz beş bölük ordu

Bin kişiye yamaç onu beylerin

Yaşa Dadaloğlu sen binler yaşa

Yazılanı gelir sağ olan başa

Yaralının ucu indi Maraş’a

Hâfız Paşa’m geri çekin tuğları

Süleyman Bey bir kahkaha ile güldü:

— Bire Dadaloğlu, dedi, batasıca Çapanoğlu’yla Cadıoğlu bu kadar mı perişan olduydu? dedi.

— E, bire ağam, bu daha iyisi. Daha perişanlıklar var. Onu da söyleyim sana.

— Söyle bakayım bre Dadaloğlu. O neyimiş? Onu da dinleyek bakalım.

Aldı Dadaloğlu:

Aşağıdan bir ün[112] oldu hay oldu

Bağlandı yollar da geçilmez oldu

Öttü tüfek al kanları saçtılar

Akıyor dereler içilmez oldu

Cadıoğlu geliyor da bakın ilvana

Uğrunda beyler var da sen seni sına

Şimdi tüfek öter babam bakın dumana

Avşar Osmanlı’dan seçilmez oldu

Cad’oğlu atıyor gidiyor boşa

Avşar’ın atlısı sen binler yaşa

Kuzgunlar dönüyor kanlı üleşe

Bu ölüye kefin biçilmez oldu

Der Dadal’ım da Avşar merd olur

Merd olan [da] düşmana karşı durur

Ufacık dereler de kan ile dolar

Kırıldı kanadım uçulmaz oldu

Orda herifler bozuldular. Dadaloğlu beylerden bahşişini aldı.

Çapanoğlu ve Cadıoğlu kaçtılar Yozgat’a kadar... Süleyman Bey cepheyi kazandı, mesele burada halledildi. Derebeyler, herkes yerlerine gittiler.

(11 Kasım 1949 günü Araplı köyünde, 43 yaşındaki Ümmet Güzel’den derlendi.)

BEĞ BÖĞREK

Bir memleket vardı, Uğuz[113] memleketi derlerdi. Uğuz memleketinde bir padişah vardı. Padişahın bir fukara komşusu vardı. Padişahın o fukara komşusu her gün oynar gülerdi. Padişah hiç oynayıp gülmezdi. Bir gün Sultan Ana dedi ki:

— Bre fıkara komşu, niye oynayıp gülüyorsun? Biz cihanda padişahız, oynayıp gülmüyoruz da, sen fıkara olduğun halde oynayıp gülüyorsun. Şu gülüp oynadığını bize de[114], biz de oynayıp gülek, dedi.

Fukara komşu dedi ki:

— Benim bir topum var. Ben atıyorum, avrat tutuyor. Avrat atıyor, ben tutuyorum. Ona oynayıp gülüyoruz, dedi.

Sultan Ana dedi ki:

— Sizin topunuz deve tüyünden, öküz tüyünden zahir, dedi. Ben altından yaptırırsam güle güle ölürüz, dedi.

Eve geldi. Bir kelcesi vardı:

— Oğlum, şundan bir tabak altın al, kuyumcuya ilet. Bir top döktür, dedi.

Kel Oğlan bir tabak altın aldı, kuyumcuya iletti:

— Hatunun sana selâmı var. Şu altını bir top döksün de, bana getir, dedi.

Kel Oğlan çarşıya gitti. Kel Oğlan çarşıdan geldi ki, kuyumcu tunçtan bir top yapmış. Yüzünü altınla savatladı, örsün üstüne koydu. Kel Oğlan aldı, Sultan Ana’ya getirdi. Sultan Ana topu ele aldı, padişahı gözlüyor: “Harem odasına gelsin de bir top oynayak bakayım. Biz de fıkara komşum gibi oynayıp güler miyik bakayım,” dedi.

Padişah dairesinden harem odasına geldi. Kapıdan içeri baktı ki Sultan Ana elinde bir okka kadar bir top hazır etmiş.

— Dur yanımda, dedi Sultan Ana.

Padişaha bir kere attı. Padişah bir başa portuverdi[115], top kendisine değmedi.

— Dur Sultan, dedi, sıra bana geldi.

Padişah atıverince Sultan Ana’ya usulleyin değdirdi. Sultan Ana yıkıldı. Padişah dedi ki:

— Gözleri kör olasıca. Sen bana çekindin çükündün attın. Ben topun önünden portmasamıdı, bir yerim kırılırdı. Ben sana usulleyin attım. Buradan etinen götünen yıkıldın, deyince Sultan Ana:

— Otur da bunu oynayak, dedi.

Padişah atıyor, avrat tutuyor. Avrat atıyor, padişah tutuyor. Tutamazlarsa, bir yerlerine değerse yara bere ediyor. Evvelisi gülmüyorlarsa ağlamıyorlardı. Topu oynamaya başlayınca ağlar oldular.

Padişah dedi ki:

— Bu oyunu sen nerden belledin?

— Fıkara komşuya “Ne oynayıp gülüyorsunuz?” dedimdi. “Benim bir topum var, ben atıyorum avrat tutuyor, onu oynayıp duruyok,” dedi. Ben de ona akıl ettim, dedi.

— Öyleyse bir de ben sorayım bakayım. Biz oynayıp gülemiyok. Siz neresine oynayıp gülüyonuz deyi, bir de ben sorayım, dedi.

Padişah vardı fukara komşuya, dedi ki:

— Siz top oynar gülermişsiniz. Biz oynadık, oynayıp gülemedik. Siz nasıl oynayıp gülüyordunuz, bunu bana öğret, dedi.

— Padişahım, ben Sultan Ana’dan utandım, diyemedim. Benim bir oğlan çocuğum var. Benim kucağıma gelir, benim kucağımdan anasının kucağına varır atılır. Onu öyle severiz. Onun için oynayıp gülüyorduk. Biz Sultan Ana’ya öyle demeye utandık, “Top oynuyok,” dedik.

Padişah ondan geri döndü, Sultan Ana’nın yanına geldi:

— Sen de ne bellemişsin. O fıkara komşunun bir oğlan çocuğu varmış. Onunla oynar gülerlermiş, dedi.

Padişahın da hiç oğlu uşağı yoktu. Buna acıştı. Sultan Ana’ya dedi ki:

— Ben Cenab-ı Allah’a giderim, bir evlât isterim. İnşallah verir, dedi.

Oradan yürüdü. “Arayan tanrısını da, belâsını da bulur,” dedi yürüdü. Bir yere geldi ki, bir pınarın başında bir derviş, kitap almış okuyor.

— Selâmın aleyküm derviş baba, dedi.

Derviş kaşını kaldırıp bakmadan:

— Aleyküm selâm padişah baba, dedi.

Padişah dedi ki:

— Başını kaldırıp bakmadan benim padişah olduğumu ne bildin? dedi.

Derviş dedi ki:

— Ben seni biliyorum, Uğuz padişahısın, dedi.

— Nereye gittiğimi de biliyon mu? dedi.

— Biliyorum, dedi.

— Nereye gidiyorum? dedi.

— Cenab-ı, Allah’a bir evlât diye gidiyon, dedi.

— Verip vermeyeceğini de biliyon mu? dedi.

— Biliyorum, dedi. Cenab-ı, Allah büyük. Bana bir evlât verir deyi gidiyorsun madem. Allahın hazinesi bol. Lakin kulda sebep Allah’tan. Gel sana bir elma vereyim, kabuğunu atına ver, kısrağına çek. İçinin özünü de sen ye Sultan Anaynan, altın tabağın içinde. Allahın emrine girersiniz, dedi. Dokuz ay dokuz saatten sonra senin bir oğlun olur, dedi. Atıyın bir erkek kulunu olur, dedi. Her ikisinin de ben gelinceye kadar adını vurdurma, dedi.

Dokuz ay dokuz saatten sonra atının bir erkek kulunu oldu. Kendinin bir oğlu oldu. Aradan üç sene geçti. Çocuğa bir gün vezirin oğlu:

— Adı belirsiz, ananı ...erim, dedi, zıtlaştılar.

Çocuk oradan ağlayarak babasının oraya geldi:

— Baba benim adımı niye vurdurmuyon? dedi.

— Oğlum, seni bir derviş verdi. O gelip de verecek adını. Onu gözlüyorum, dedi.

Çocuk:

— Baba, dedi, derviş koca mıydı genç miydi? dedi.

— Kocaydı oğlum, dedi padişah.

Çocuk dedi ki:

— Öyle ise o ölmüş ki gelmiyor. Benim adımı yarın vurdur. Vezirin oğlu bana, “Adı belirsiz, ananı ...erim, dedi,” dedi.

Padişah tellâl çağırttırdı ki:

— Yarın oğlumun adını vurduracağım, herkes biriksin, dedi.

Biriktiler. Halk birikti geldiler. Kimisi dedi ki:

— Ahmet olsun.

Kimisi dedi ki:

— Mehmet olsun.

Velhasılı hiçbir ad vuramadılar. Bu telaşta iken, karşıya baktılar ki derviş geliyor. Dediler ki:

— Derviş geliyor. Çocuğu saklayak ne utucu[116], dediler.

Çocuğu perdenin arkasına sakladılar. Derviş geldi selam verdi:

— Cemaat bu toplantınız neci? dedi. Ne deyi toplandınız? dedi.

Dediler ki:

— Derviş baba, sen sağol. Padişahın bir oğlu olduydu, o da öldü. Öğüt nasihat veriyok, ağlayıp taşma, Allah bir daha verir zahir, dediler.

Derviş dedi ki:

— Bu yalanı birbirinize söylen, ben bu yalanın adamı değilim, dedi. Gel yavrum Beğ Böğrek, dedi. Oğlunun adı Beğ Böğrek, atının adı Benliboz. Her ikisinin de adam elinden arkası yere gelmeye, dedi.

— İn derviş babayın dizinin üstünden, dediler, bahşışını verek.

Çocuk dizinden inince derviş kayboldu.

Padişah onu ayriyeten bir mektebe koydurdu, bir muallim tayin ettirdi. O mektepte okur, içerden dışarıya çıkmaz. Yiyeceği koyun iliği, başka bir şey yemez.

Bir gün çarşıda koyun boğazlanmadı, koyun iliği bulunmadı. Anası ince elekte eledi, koyun iliğinden daha lezzetli, daha yarayışlı bir yemek yaptırdı. Beslemeyle gönderdi. Çocuk buna bir lokma vurdu, baktı ki gündeki[117] yediği yemeklerden değil. Kızdı buna:

— Gündeki yemeklerden niye getirmediniz? dedi.

Tabağı atınca pencere camını kırdı. Hemen o kırılan yerden güneş tıkıldı içeri. Güneşin ziyasını görünce bir kuş dikildi. Hesab eyledi, “Bu kuşu tutayım” diye hemen elini bunun üstüne koydu. Elinin üstüne çıktı. Öteki elini koydu, onun üstüne de çıktı. Muallim dinledi ki içerde bir güpürtü var:

— Ulan oğlum, ne iş yapıyon? dedi.

— Aman hoca, içeri bir keleş kuş dikildi, tutamıyom. Bir yandan sen gel, dedi.

Hoca dedi ki:

— Ulan oğlum, dünyada ay var yıldız var, gelin var kız var, sen ne görüyon? Bu mektebin içinden çıkmıyon sen, dedi. Babandan ruhsat alsam, dedi, kapıya gidip gelmek isten mi? dedi.

— İsterim hoca, dedi.

Muallim vardı:

— Padişahım, dedi, oğlun böyle böyle, güneşin ziyasıyla uğraşıyor. Müsaade edersen kapıya gitsin gelsin, tembel kalacak, dedi.

Padişah dedi ki:

— Müsaade et hocası. Kapıya gitsin, kapıya gelsin. dedi.

Hoca, çocuğa:

— Kapıya çık, dedi.

Çocuk kitabını aldı, mektebin dışarısına oturdu. Okuyordu.

Mektebin önünde bir çeşme vardı. Mahallelinin birçokları ordan alırdı suyu. Mahalleden üç otuz yaşında bir karı suya geldi, testilerini doldurdu. Çocuk taşla vurunca testinin birini kırdı.

— Allah, oğlancık, Akkavak Kızı’nın zarbından gidesin, dedi.

Oğlan kitabı dürdüğüynen vardı karının yanına:

— Ne diyordun sen bana ana? dedi.

— Gelin seve, kız sevesin diyordum, sana fena söylemedim, dedi.

— Böyle demedin. Hakikat dediğini de, dedi. Yoğsa seni öldüreceğim, dedi oğlan.

— Oğlum, dedi, bir memlekette bir kız var, Akkavak Kızı derler. Dünyada Allah iki güzel yarattıysa birisi o. Baban âşık oldu, bir ordu asker kırdırdı, alamadı. Tasvirini aldırdı. Onunla gönlünü eğler şimdi. Babası alamadı, kendicik alasıca oğlum, ne diye kırdın testimi, dedimdi.

— Böyle demedin ya, hele öyle olsun, dedi oğlan.

Vardı oğlan, tasvire baktı ki...

Aklının tokası boşandı, yemeden içmeden kesildi. Gün günü kötüledi, sarardı soldu. Dediler ki:

— Padişahım, senin on oğlun yok ya, bir oğlun var. Bunun derdine derman niçin aramıyon? dediler.

Padişah ne kadar hekim, hükemâ varsa getirttirdi, muayeneden geçirtti. Hekimler hükemâlar dediler ki:

— Bunun vücudu bedeninde hiçbir derdi yok, dediler. Yalnız, bir sevdaya yeliyor[118], dediler.

Veziri çağırttırdı padişah:

— Beğ Böğrek’in kalbindekini bilirsen bildin, bilemezsen yarın kelleni cellat ettiriyorum, dedi.

Vezir eve geldi, ağlamaya başladı. Vezirin bir çocuğu vardı. Okudu da geliyordu.

— Baba, niye gazaba getirdin padişahı? dedi.

Vezir dedi ki:

— Kabahatsız olarak cellat oluyom, dedi. “Beğ Böğrek’in kalbindekini bilirsen bildin, bilmezsen yarın kellen cellat,” dedi bana. Ben de bilemem heyle olsa... deyince çocuk dedi ki:

— Ben onun kalbindekini bilirim. Bunun için hiç müteessir olma, dedi.

Yattılar sabah oldu. Sabahınan vezirin çocuğu bir aşık aldı eline. Beğ Böğrek’in yanına vardı:

— Beğ Böğrek, dedi, gel seniynen bir aşık oynayak, dedi.

— Neye oynayak? dedi.

— Birbirimize sırrımızı verek ütülürsek.

Razı oldu buna, oynadılar. Vezirin oğlu buna bir oyun verdi, ütüldü.

— Söyle sırrını, dedi Beğ Böğrek.

Vezirin oğlu dedi ki:

— Çarşıdan gidiyordum. Bir kıza rasgeldim. Zincarların arasında kaybettim. Âşık oldum buna, aradım bulamadım. Hâlâ arayıp bulamıyorum. Benim kalbimdeki sırrım bu, dedi.

Bir daha oynadılar, Beğ Böğrek’i üttü:

— Söyle kalbindekini, dedi.

— Ben de bir geline rasgeldimdi, onu kaybeyledim. Hangi mahallede, kimin gelini olup ve kimin kızı olduğunu bilemiyom. Benim kalbimdeki de bu, dedi.

— Sen onu benden belledin. Hakikat kalbindekini söyle, dedi.

Beğ Böğrek dedi ki:

— Benim babam alamamış. Asker leşkerini kırdırmış. Akkavak Kızı’nın tasvirini gördüm. Onun için de şimdik sararıp soluyorum.

Vezirin oğlu derhal yekindi. Geldi babasına dedi ki:

— Ben onun kalbindekini anladım, dedi. Atlıkta Akkavak Kızı’nın tasvirini görmüş, ona sararıp solarmış, dedi.

Vezir padişahın yanına vardı:

— Bildim padişahım, Beğ Böğrek’in kalbindekini, dedi. Akkavak Kızı’nın tasvirini görmüş, dedi.

Hemen Beğ Böğrek’i çağırttırdı padişah:

— Oğlum, Akkavak Kızı’nın tasvirini görmüşsün, sararıp solarmışsın, dedi. Onu ben alamadım ki, sen alasın, dedi. Hükmümün geçtiği yerden bir kız beğen, alayım, dedi.

— Olursa o, olmazsa ondan gayri dişi koyun eti nefsime haram olsun, dedi.

— Seni Allah verseydi, benim sözümü tutardın. Seni bir derviş verdi. Dervişin verdiği evlât anca bu kadar olur, dedi. Derviş verdi, merviş verdi, her ne ise, evlât bulundun. Ahırlıkta otuz dokuz tane atım var. İstediğin kadar harçlık da al. Bir git, alabiliyorsan al. Benim elimden gelmez. Alabilirsem nefsime alırdım, dedi.

Beğ Böğrek vardı, atları çoktu, hiçbirisi götürmedi. Dedi ki:

— Beni bir derviş vermişmiş. Beni veren derviş hiç at vermeyik[119] mi?

Dediler ki:

— Seni veren derviş bir at verik amma, yılkının içinde yayılıyor. Kimse tutamaz. Teper, kapar. Herhalde o at götürür seni amma, onu elde edemezsin, dediler.

Eline reşmeyi[120] aldı. Torbayı aldı. Atı tutmaya gitti.

Dediler ki:

— Bunu tepecek mi, kapacak mı, öldürecek mi? diye halk seyrine çıktı.

Torbayı gösterişin at kuzu gibi eline geldi. Reşmeyi taktı. Bindi, ağzı yukarı sepeletmeye başladı.

Dediler ki:

— Padişaha müjdeleyek. Oğlun atı tuttu, diyek bakalım ne diyecek, dediler.

— Padişahım, oğlun atı tuttu, bindi geliyor, dediler.

— Ulan tepilip kapılmadan atı tutmuş. Kızı da alır o pezevenk, dedi.

Oğlan geldi. Otuz dokuz tane arkadaş aldı yanına. Bir de kendi, kırk atlı oldular.

— Allahaısmarladık, dediler yürüdüler.

Üç gün geldiler. Dördüncü gün dediler ki:

— Beğ Böğrek, gel geri dönek, dediler.

— Arkadaş benim ölmem var dönmem yok, sizin dönmek canınız istiyorsa dönün, dedi.

Onlar geri döndüler.

— Beğ Böğrek, dediler, vardığın gara yerden bir haber sal da, mektup gönder, sağ selâmet olduğunu anlayak, dediler.

Beğ Böğrek ordan yürüdü:

— Benliboz devlet başındaysa, muraza yeterim. Devlet başında değilse, ukubet[121] başımdan eksik olmaz, dedi.

Ata dil verildi:

— Ben Akkavak şehrinde bir karının evine dinelirim[122]. Sen o karıdan gafil kalma, dedi.

Aradan bir hayli zaman geçtikten sonra bir büyük şehre vardı. At vardı, bir eve dineldi. Bir karı çıktı kapıya:

— Yavrum necisin, nerden geliyon? dedi.

— Bir garip yolcuyum, dedi. Misafir alman mı ana? dedi.

— Alamam oğlum, dedi. Burası şehir. Otel var, gayfe var, han var, dedi.

— Ben de biliyom ana, şehirde gayfe de var, han da var, amma her gönülde bir aslan yatar, dedi.

Eline birkaç gırmız[123] koydu. Karı dedi ki:

— Bu şehirde benden zengin kimse yok. Ne bildin de geldin benim evime? dedi. Kazım var kuzum var, dedi. Pirincim var. Halep’ten has un getiririm, baklava bağlarım, dedi. Atına vakit arpası veririm. Yazlık arpası veririm. Çakır arpası veririm. Kara arpa veririm, deyince oğlan dedi ki:

— Ana, bu şehrin ismi ne? dedi.

— Akkavak şehri derler oğlum, dedi.

— Orta yerde bir yüksek konak var, o kimin? dedi.

— Birisi var, onun o konak, dedi. Bir kız, dedi.

— Onun bana bitirmeye hayle edicin ama, dedi.

Oğlum, her laf her yerde denmez, dedi. O konağı adam kellesinden yaptırdı, dedi. Bir kelle yeri noksan kalık. Senin kelleni de keser, oraya kor, deyince aldı oğlan:

Anamdan atamdan geçtim de geldim

Tozlu yollara düştüm de geldim

Yüce dağları aştım da geldim

O yar için geldim buraya anam

Aldı kadın:

Yüce dağları aşsan da gelsen

Tozlu yollara düşsen de gelsen

Anandan atandan geçsen de gelsen

Söyleyemem oğul o kıza, yavrum

Aldı Beğ Böğrek:

Ben âşık haneyim bağrım taşlıdır

Yar için ağlarım gözüm yaşlıdır

Buranın kızları sümbül saçlıdır

O yar için geldim buraya anam

Aldı kadın:

Sen âşık hanesin bağrın taşl(ı)-olsun

Yar için ağla da gözün yaşl(ı)-olsun

Buranın kızları selvi saçl(ı)-olsun

Söyleyemem oğul, o kıza, yavru

deyip kesti.

(11 Kasım 1949’da İbrahim İnekçi’den derlendi.) Âşık Mehmet’ten öğrenmiş. Metin yarım kalmıştır.

ŞAH İSMAİL

Vaktin birinde bir padişah varmış. Bu padişahın evladı olmazmış. Bu, hepsine danışmış etmiş ise (de) bir çare bulamamış.

— Ben varır gider bu Allah’ı bulurum, demiş.

Çıkmış yola, gitmiş. Birkaç gün gidince, bir keramet ehli bir adam rasgelmiş.

— Nereye gidiyorsun padişahım? demiş.

— Nereye gitmeyeyim. İşte ben Allah’ı bulmaya gidiyorum, demiş.

— Estafü tövbeye gel. Allah bulunur mu? Hay hay...

— Bana Allah evlat vermediği için gidiyorum, dedi padişah.

— Gel ben bir dua edeyim, sen amin de, ondan sonra.

Bu amin diyor. Keramet sahibi bir elma veriyor:

— Elmayı, diyor, yarısını sen ye, yarısını horantan yesin.

Bir elma daha veriyor.

— Bunu da kısrağınla küheylan atına ver. Küheylanı da kısrağa çek. Cenab-ı Allah bir oğlan çocuğu verir. Kısraktan da bir tay olur. Ben varmayınca adını koyma.

Bu padişah dönüp eve geliyor. Eve gelince, bir elmayı iki parça ediyor, birini kendi yiyor, birini avradına veriyor. Bir elmayı da yarı bölüp yarısını küheylana yarısını kısrağa veriyor.

Dokuz ay, dokuz saat, dokuz dakika deyişin avrattan oluyor bir oğlan çocuğu, attan oluyor bir tay.

Bunlar büyüyorlar. Beş altı yaşlarına değiyor çocuk. Mektebe veriyorlar bunu. Mektepte bu çocuk günde okur gelirmiş.

Sekiz on yaşlarında oluyor çocuk, bir iki çocukla döğüşüyor.

— Ulan, ... ...duğumun adı bellisiz oğlu, diyorlar o çocuklar.

Geliyor anasına babasına:

— Benim adımı neden koymadınız? diyor.

Hücum ediyor bıçak çekip:

— Ya ben beni vururum, diyor, ya benim adımı vurun, diyor.

Babası padişah bir camız kesiyor. Sakar camızı kesiyor kurban. Ahaliyi topluyor, yem yiyecek ediyor. Yedikten sonra vezirine vüzerâsına, aklı yeten adamlarına:

— Benim çocuğumun adını koyun, diyor.

Öteden Derviş Baba, o elmayı veren, çıkageliyor:

— Ne diye ben gelmeden ad koyuyorsun? Oğlanın adı Şah İsmail, tayın adı Kamertay, deyip kayboluyor.

Bunlar büyüyor. Tay büyüyor, oğlan büyüyor. Şah İsmail on beş, yirmi yaşında delikanlı oluyor. Ava giderlermiş avcılar, bu da heves ediyor:

— Baba, diyor, ben de gideyim, diyor, bunlarla beraber.

— Git oğlum, diyor.

Buna takım tüfek alıyor. Bu da gidiyor avcılarla beraber ava. Varıyorlar bir ulu pınar başına.

— Burdan dağılalım. Selefki[124] gelenimiz sonraki gelenimizi bu pınarın başında gözlesin. Bile[125] gidelim.

Bunlar dağılıyorlar. Şah İsmail orda kalıyor, pınarın başında. Kapudu çekip düşüp yatıyor, Türkmen beyin kızı Gülüzar Hatun’un ışkına. İyiler getirip bir kadeh veriyor:

— Türkmen beyin kızı Gülüzar Hanım ışkına bunu iç, diyor.

Bir kadeh daha doldurup veriyor:

— Bunu da Gülperi’nin ışkına iç, diyor.

Bir kadeh gene tekrar doldurup veriyor:

— Bunu da Arabı Üzengi’nin ışkına iç, diyor.

Ondan sonra bu ayıkıyor[126]. Uykudan uyanır gibi uyanıyor ki, bir şey yok.

— Ulan şimdi benim arkadaşlarım avdan gelir. Ne yapayım?

Allah, deyip, okunu yayını alıp çıkıyor dağa. Ondan sonra bir ceren rasgeliyor. Cereni koğuyor atla. Bu, ha şurda tutarım, ha burda vururum, deyip, üç beş çadırın içine sokuyor cereni.

Bakıyor ki, Türkmen Beyin kızı Gülüzar Hanım. Destisini almış suya gidiyor. Şah İsmail orda kıza bakınca, kız:

— Ne baktın yiğidim? diyor.

— Niye bakmayım, yasaklık mı var? deyip, sen Türkmen Beyin kızı Gülüzar Hanım değil misin? dedi. Ordan kaldırdı türküyü:

Işkın badesini içtim Kırklar elinden

(Burasının türküsünü bilmiyorum. Akıl defter değil ki! Unutuyok, ocağı batsın. Geçim telâşesine düştüm. Burada iki kız söylüyor, iki oğlan söylüyor.)

Oğlanın aklı zıvanadan çıkıyor, atının tırnağının dibine düşüyor. Kızın güzelliğinden. Kız su sepeliyor yüzüne. Bir ebe karı, öteden:

— Kız, diyor, bu senin güzelliğinden böyle oluk, diyor. Sen, diyor, buna var, diyor. Allahın emriyle. Sen parmağındaki yüzüğü buna ver, o da mühürünü sana versin.

Mühürünü çıkarıp Şah İsmail, kıza veriyor. Kız, çıkarıp yüzüğü oğlana veriyor.

Kız diyor ki:

— Allahın emri... Sen de padişah oğluymuşsun. Senin içtiğini ben de içtim Kırklar elinden. İnşallah birbirimizin oluruz. Babana de de düğürcü salsın.

Atına binip geri dönüyor ulu pınarın başına. Geliyor ki, o adamlar, kimi keklik vurmuş kimi ceren tutmuş, kimi tavşan vurmuş... Herbirisinde bir av var, bunda av yok...

— Sen niye av vurmadın Şah İsmail? dediler.

— Ben bir söyleyim de siz dinleyin arkadaşlar, dedi:

Şurda ben atımı guverdim[127] ben bir cerene

Yıktı göğnümü de etti virane

Bir haber sorayım çayır çimene

Çimen benim Gülüzar’ı gördün mü?

Işkın badesini içtim Kırklar elinden

Beni ayırdılar Gülüzar’ımdan

(Anlatan, “Aklıma gelmedi soyha,” dedi, sonunu getiremedi.)

Oradan yürüyüp geliyorlar arkadaşlarıyla, herkes evlerine dağılıyor. Bu yatıyor evde. Bu kızın aşkı yakıyor bunu.

— Yavrum sen niçin böyle üç gün, beş gün yatıyon? dedi babası.

— Baba, arkadaşlar bilir benim ne olduğumu, diyor.

Arkadaşları geliyor:

— Padişahım, diyorlar, ulu pınar başına vardık, kavlü karar ettik orda: Selefki gelenimiz sonraki gelenimizi beklesin orda. Biz dağıldık gittik, kimimiz keklik vurdu, kimimiz geyik vurdu... Geldik ulu pınar başına ki, senin oğlun orda. Işk içmiş Kırklar elinden. Türkmen Bey’in kızının ışkını içmiş. Bunu bitirirsen bitir. Bitirmezsen oğlun gider, padişahım.

Padişah gönderdi beş on atlı. Orayı gezdiler, kızın olduğu yeri buldular geldiler:

— Padişahım, dediler, oğlunun serhoş olduğu kadar varmış kız.

Padişah kırk atlıyla, Allah’ın emri, gitti, vardı, indi:

— Ben kızını Allah’ın emriyle istiyorum. Ben Kandehar padişahıyım, sen Türkmen beyisin, dedi.

Şerbet içiyorlar, Allahın emri bitiriyorlar, kavlü karar ediyorlar ki:

— Kırk günden gelir kızını götürürüm, diyor.

Ordan atlara biniyorlar, sürüp geliyorlar. Kırk gün tamam olunca bir elçi salıyorlar:

— Var da tedariğini görsünler. Biz de bundan varıyoruz. Helâlimizi alıp geleceğiz.

Geliyor bakıyor ki, göçmüş gitmişler. Avradı diyor ki:

— Kandehar’ın padişahına kızımı neden verdin? Bu bizden zorla da alır, şerle de alır, diyorlar, kaçıyorlar.

Elçi geliyor eve:

— Kaçmışlar padişahım, gitmişler, diyor. Yirmi gün kadar olmuş gideli, diyor.

— Oğlum, diyor, Allah’ın emri, diyor, bitirdiydik, diyor Şah İsmail’e. O kaçmış gitmiş. Sen dile, bütün vezir vüzeranın kızını, bütün halkın, beğendiğin beylerin kızını beğen, sana alayım.

Ark atlamaz köprü geçmez, tosun boku şavklı, iriçgel[128] kurbanı, yahni yutanın, pilav kapanın... Manda çarığını yamayanın... Bunların hepsini dolaştı, birinin kızını almadı, beğenmedi.

— Öyleyse, bunları beğenmiyorsan, benim oğlum yok, azatsın. Var, kimi bulursan onu al.

Geldi anasına:

— Ana, benim tayınımı et, hakkını helâl eyle, ben geçip gidiyorum yarın.

Sabah oldu.

— Ana, Allah’a ısmarladık sizi, duadan unutman bizi. Sağ kalırsak gene görürük sizi...

Yola revan oldu. Ata hareket, kamçıya bereket... gitti. Az gitti uz gitti... Ne kadar gittiğini ancak Allah bilir. Vardı bir pınar başına. Kaputu başına çekti yattı. Uyku gelmedi gözüne. Ordan atına bindi, çıktı yüceye. Dağa çıktı.

— Sevdiğim buralarda gezdin miydi, Gülüzar Hanım tozdun muydu? dedi.

Oralara bakıp gezerken, bir büyük taş rasgeldi. Taşı dönderdi. Bir kâğıt, bir pusula çıktı el kadar. Okudu ki:

“Sevdiğim, Şah İsmail, gelecek olursan, babam Hint memleketine gidiyor. Oraya gelesin.”

Orda kaldırıyor Şah İsmail:

Çadırları oymak oymak

Olmazımış yare doymak

Ağzı süt dudağı kaymak

Lebi balımdan ayrıldım

Bilmem Hind’e gitti bilmem Yemen’e

Genç yaşımda kodu beni gümana

Bir haber sorayım çayır çimene

Çimen benim nazlı yâri gördün mü?

Bilmem Hind’e gitti bilmem Habeş’e

Genç yaşımda attı beni ateşe

Bir haber sorayım dağınan taşa

Dağlar benim giden yâri gördün mü?

Dağların, taşların, çimenlerin ne haberi olacak. Hiçbiri cevap vermedi. Ata hareket, kamçıya bereket, dedi, sürdü, yola revan oldu. Sürdü, az gitti, uz gitti, dere tepe düz gitti. Ancak Allah bilir ne kadar gittiğini. Bir çoban rasgeldi:

— Ey çoban ağası, dedi. Benim sevdiğim Gülüzar Hanım’ı gördün mü? Nerelere gitti?

Çoban:

— Telden söyle de, dedi, gittiği yeri deyim, dedi.

Aldı, bakalım ne söyleyecek Şah İsmail. Biz ne söyleyeceğiz, başımızdaki ağalar beyler ne dinleyecek...

Dağların başında bir bölük duman

Dumanın elinde hallarım yaman

Allah’ı(nı) seversen beri gel çoban

Çoban benim giden yâri gördün mü?

Aldı çoban, ne diyecek ona karşı:

Kendini görmedim göçünü gördüm

Taramış zülfünü saçını gördüm

Emmisi dayısı üçünü gördüm

Aklımı başımdan aldı da gitti

— Hind memleketine gitti, dedi.

Ordan sürdü. Beş saat gitti, vardı ki, bir yücede bir konak par par yanıyor. Bir saray... Aldı bakalım saraya ne söyleyecek:

Kandehar’dan geldim sana

Koyma beni yana yana

Gidiyorum Gülüzar’a

Saray senden yol isterim

Sarayın taşının biri aktır biri kara

Aradım bulmadım çare

Gidiyorum Gülüzar’e

Saray senden yol isterim

Çağanıyor çabalıyor bir ses olmuyor saraydan. Yallah deyip bir gürz atıyor saraya. Sarayın bir yanı delikızın könçeği gibi açılıyor. Bakıyor ki, içinde dünya güzeli bir kız. Kan mı, yaş mı akıtıyor...

— Eey kız, telden anlar mısın? diyor.

— Ustasıyım, söyle bakalım beyefendi, diyor.

Şimdi kılıcımla vursam gerektir

Hatırını haber alsam gerektir

Söyle peri söyle derdin ne bileyim

Her türlü derdine derman olayım

Ordan kaldırdı kız:

Gel otur yanıma gönlümün varı

Yiğit derdim çoktur nice söyleyim

Yedi kardaş çeker gönül azabı

Yiğit derdim budur nice söyleyim

— Ey yiğidim, çok bende söyleyecek ya, dedi. Başını ağrıtmayalım. Şu dağı görüyor musun? O dağın ardında yedi tane dev ordusu var. Beni geldiler, Allah’ın emri istediler. Yedi kardeşim vermedi. Şimdi ise yedi kardeşim üstüne hücum ettiler. Kardeşlerim harbediyorlar. Bugün rüyamda gördüm, ikisi şehit düştü. Onun için ağlıyorum.

— Bana göster de onların olduğu yeri, ben gideyim, dedi Şah İsmail.

Kız gösterdi:

— Daha, şu dağın dibinde harbediyorlar, diye.

— E, öyleyse ben giderim, dedi.

Kamerta’yı çekti, kolanını berkitti, üstüne bindi. Kız baktı ki, gidiyor.

— Ey yiğidim buraya gel, dedi. Sen kalbinin firkatıyla gideceğini bildim.

Kalemtraşı vuruverdi sırça parmağına, kanı avucunun içine döktü. Beş parmağının beşini de boyaladı kanla. Kuluncunun ortasına bastı, nişan etti:

— Haydi yiğidim, Allah işini rasgetirsin, dedi.

Oğlan hareket etti, sürdü. Vardı baktı ki, harbe tutuşmuşlar. Selâm vereyim, selâmımı kim alırsa ondan taraf olayım, dedi. Verince beş kardeşin beşi de selâmını aldılar. Atın başını tuttular:

— Buyur yiğidim, dediler, çadıra götürdüler.

El göğüste hizmet ettiler buna.

Davlumbazlar vuruldu, dümbelekler çalındı, harp işareti verildi.

— Bu kez de bana geldi sıra, dedi Şah İsmail.

— Eeey yiğidim, sen Tanrı misafirisin, dediler. Biz gidelim, sen burda dur.

— Yok, ilkin ben giderim, dedi.

Kamertay’ı çekti, kolanını berkitti, üstüne bindi, dev ordusuna kendini vurdu.

— Hay huy! dedi, bastı kılıcı.

Sağdan girdi, soldan çıktı, soldan vurdu, sağdan çıktı. İsmi nâmevcut cismi namevcut dev ordusunu kılıçtan geçirdi. Ordan geldi çadıra. El göğüste hizmet ettiler.

— Yahu Hızır mıydın, hazır mıydın? Seni Cenab-ı Allah bize mi saldı, dediler. Sen bizim davetlimizsin, dediler.

Saraya götürmek istediler. Küçük kardeşlerine dediler ki:

— Sen git, bir oda döşet, dediler.

Küçük kardeş oradan hareket etti. Geldi ki, deli kızın könceği gibi sarayın bir yanı açık.

— Ya bacımız, sen niçin böyle yaptırdın bu sarayı? dedi.

— Kardeşim, bir yiğit geldi, çağardı çabaladı, bir cevap vermedim. Sarayımızın bir yanını gürletti gitti. O da size imdada gitti.

— Ah şimdi seni vursam öldürsem kardeşlerimin yüreği soğur. Benim yüreğim soğumaz. Beş kardeşimiz beş kılıç alırız, beş kılıç vururuz, yüreğimiz soğur. Senin yüzünden iki kardeşimiz şehit düştü. Sen bunu mu yapacaktın bize?

Odayı döşedi dışarı çıktı. Kardeşlerini değniyor[129]. Kardeşleri geldi, Şah İsmail de içinde. Çıktılar odaya. Kahveler tütün, keyif bütün. Uzatmayalım mestaneyi, çatlatırız kestaneyi. Hikâyedir bunun adı, söylendikçe gelir tadı.

Vakit geldi, yerini yaptılar.

— Şah İsmail, sen yat, dediler. İzzet ikram ettiler.

Geldiler kız kardeşlerinin yanına. Beşi de kılıcı çekti. Kılıcı kaldırdılar:

— Eey, yiğidi söyletirler de mi öldürürler sizde, söyletmeden mi öldürürler? dediler.

Biri:

— Hay hay, söyle bacım, dedi.

Bacıları söyledi:

— Bir yiğit geldi kardaşlarım, dedi. Söyledi, sarayın dışından çağırdı, çabaladı. Ben açmadım sarayın kapısını. Vurdu yıktı. Geldi yanıma. Söyledim, halimi arzettim. Size imdatçı gitti. Kuluncunun ortasını dönderin. Ortasına bakın. Beş parmağımın beşinin de nişanı yoksa... dedi, beni öldürün. Kanım katlim helâl, dedi

— Peki bacı, dediler. Sabah olsun, dediler. Bakak bakalım, dediler.

Sabah oldu, Şah İsmail kalktı. Tülü mayası gibi elini yüzünü yaykadı.

— Kuluncunu dön de bakalım, dediler.

Baktılar ki, bacılarının beş parmağının yeri duruyor.

— Kardaşım Allah’ın emri bizim bacımız sana böyle etmiş. Allah’ın emri, bacımızı sana veriyok.

Verdiler Allah’ın emri. Bir göze de yer verdiler.

— Ye iç keyfine bak kardaşım, dediler.

Yatsın oldu. Kılıcı çekti, ortaya dikti. Bir tarafa kız yattı, bir tarafa kendi yattı.

Aradan bir ay geçti. Bir gün ah çekti, tevekkel eyledi Şah İsmail.

— Niçin ah çektin Şah İsmail? Dünya malıysa bizde çok. Bacımızsa elden güzel. Verdik sana...

— Bacınız daha olduğu gibi duruyor kardaşlarım. Ben yemin ettim, vaadettim. Gülüzar Hanım’dan maada dişi koyun eti haram dedim. Onun için gidiyorum. Onun için ah çekiyorum.

— Kardeşim, dedi, Türkmen Bey’in kızı Gülüzar benim nişanlımdı. Babam düğün tedariki görürken kaçmış, Hind’e gitmiş. Şimdi ise onu bulmaya gidiyorum.

— Hay hay kardaşım. Bir yiğide de iki kaftan çok mu? dediler. Git, biz de bacımızın tedariğini görelim. Bu bacımızı da al git.

Ordan atını çektiler. Küçük kardeşlerini yanına kattılar:

— Kardaşım, yolu iyi tarif eyle, dediler.

Bir zaman gidince vardılar yolun başına.

— Kardeşim, şu Hind’e gider, şu Yemen’e gider. Birisi de Habeş’e gider, dedi kızın küçük kardeşi.

Tarif etti, gerisin geri döndü.

Sağ sol demedi, Arabı Zengi’nin yoluna gitti. Vardı ki, bir üç kat konak, adam kellesinden yapılmış. Alt katta kanlı pilav pişmiş. Kaşık ortasında hazır duruyor. Şah İsmail de acıktıydı. Vardı, o pilavdan yemeye durdu. Arabı Zengi üst baştan baktı ki, kanlı pilavı kaldırıp kaldırıp atıyor Şah İsmail.

— Ey yiğit, telden anlar mısın? dedi.

— Ustasıyım, dedi. Söyle bakalım, dedi.

Aldı bakalım ne söyledi:

(Ne çare ki beyitinin üç dördünü bilmiyorum.)

Yüksek saraylardan çıkar bakarım

Vurducağım aslan gibi yıkarım

Ceyhan suyu seli gibi akarım

Bizim bura’ gelen baş verir gider

Aldı Şah İsmail:

Aman Arap aman düştüm izine

Tor şahan pençe vuramaz kanlı üleşine

Şimdi görsedirim tez savaşına

Aman Mevlam aman sen imdat eyle

Bunu altmış üç ayak merdivenden söylerdi. Ordan kaldırküp güldürküp indi. Karabacak küheylânı çekti, üstüne bindi. Şah İsmail de Kamertay’ı çekti, çıktılar meydane.

— Hamle et çocuk, dedi.

— Hamle benim değil, senin, dedi Arap.

Şah İsmail’e bir gürz attı Arap... Atın karnının altına gitti Şah İsmail. Arabın gürzünün ucu oğlak gibi melemeye durdu.

— Eyvah, beribenzer[130] çocuk delirdi. Yoksa vurduk öldürdük mü? dedi Arap.

Hemen atın karnının altından çıkıverdi Şah İsmail. Şah İsmail gürzü eline aldı:

— Ey Arap, canını berkiştir, dedi.

Bir nara atmasıyla beraber Ceyhan güm güm etti. Arap atın tırnağının dibine düştü. Şah İsmail vardı, kolu çemredi:

— ...na ...duğumun Arabı, seni keseyim de, dedi.

Bıçağı boğazına koydu.

Nikabı sıyırdı ki, oldu bir dünya güzeli kız ki, görünce Şah İsmail’in aklı başından gitti:

— Ey kahpeler, gidiler, ben dengimi buldum, dedi. Su yetiştirin bana, dedi canı yelenince.

Kabak kabağa, dibek dibeğe, göbek göbeğe orda bir dana yatışı yattılar. Su geldi, yüzüne sepelediler. Şah İsmail’in aklı başına geldi. Eve getirdiler. Birbirine nikâh oldu. Ortalığa kılıcı dikti. Bir tarafına kendi yattı, bir tarafına kız yattı.

Şah İsmail ah çekti, tevekkel eyledi. Kız:

— Niçin ah çekiyorsun Şah İsmail? dedi. Dünya malıysa bende çok. Güzelliğimse elden artık. Neden ah çekersin?

— Niçin ah çekmeyim Arabı Zengi! Benim Türkmen Beyin kızı Gülüzar Hanım, benim Allahın emri nişanlımdı. Babası düğün tedariği görürken kaçmış, Hind’e gitmiş. Ben de yemin ettim ki, ondan başka dişi koyun eti haram, dedim.

— Ey... Hay hay, bir yiğide iki kaftan çok mu? Gidelim sana getirelim, dedi.

Ordan atlara bindiler. Sürdüler geceli gündüzlü. Üç günden indiler. Ordan bir ebe karının evine vardılar. Düğün oluyormuş. Bu düğün kimin, deyi sordular. Bir Türkmen beyi geldi:

— Kızını külhanbeyin oğluna verdi, dedi karı.

Bunu böyle deyince Şah İsmail, Arabı Zengi’nin gözünü değnedi.

Arabı Zengi dedi ki:

— Sende bir armağanı, bir yadigârı var mı? dedi.

— Var, dedi, şu yüzük onun, dedi.

Parmağındaki yüzüğü gösterdi. Çıkardı, parmağından verdi ebe karıya.

— Ebe karı, bir kadeh süt pişir, dediler.

Pişirdi ebe karı. Yüzüğü içine attırdı.

Ebe karı şipidik pabucu giydi. Beş lira verdiler bahşiş.

— Sen bunu Şah İsmail ışkına iç, diye eline ver, dediler. Karışma gerisine, dediler.

Oradan ebe karı vardı:

— Geri çekilin! Ben kızıma neler iletiyorum... Ne armağanlar iletiyorum... Al kızım şunu, Şah İsmail aşkına iç, dedi.

Ebe karının gözünü değnedi, “şunu iç” deyince kız başına dikti, içti. İçti ki, yüzük dibinde çığışdadı. Baktı ki, kendinin yadigâr verdiği yüzük...

— Bunun sahibi nerde? dedi.

— Bunun sahibi bizde, dedi. Yani Arap poflayan var ki, görenin ödü sıtar[131], dedi. Sabahtan, sevdiğim Gülüzar Hanım ise üç beş kızla has bahçeye çıksın, dedi.

Beş lira da kız verdi bahşiş. Ebe karı şipidik pabucu giydi. Öndüç alınmış arpa unu gibi tozdu gitti. Geldi Arabı Zengi’nin, Şah İsmail’in yanına. İkram izzet ettiler. Yattılar.

Sabaha kadar bülbül gibi öttü Şah İsmail. Sabaha yarım saat kalarak vardılar has bahçeye. Bülbüller ötüyor, kimse yok. Sabah namazı oldu, onların sarayı yanar, yalımını yutar, pilâv yaparım. Ark atlamaz köprü geçmez ireçkil[132] kibarının kızları meydana çıktı. Bunların yanı sıra Gülüzar Hanım da meydana çıktı. Geldiler has baheye. Birbirini gördüler. Orda birbirine söylediler.

— Yeter söylediğiniz, dedi.

Arap Zengi aldı kızı, terkisine vurdu. Ordan öteki kızlar Kerimoğlu’nun köpeği gibi sozaldı[133] kaldı.

Ondan sonra gittiler bir pınarın başına. Al şeftali, ver şeftali... Şeftalinin çekirdeği göz çıkartıyor...

Gelelim, kızlardan haber verelim. Kızlar dedi ki:

— Eskiden nişanlısı varmış. Geldi, kızını götürdü, dediler.

Emretti ki:

— Yedi yaşından yetmiş yaşına kadar eli silâh tutan yürüsün.

Hep bütün birlikte yürüdüler. Geldiler ki Arabı Zengi, dağın başında kümbet gibi oturuyor. Gürzünü eline almış. Arabı Zengi bunların içine girdi. Vurdu kırdı. “Kızını da ..yim, bezini de ..yim,” diyen geri kaçtı. Arabı Zengi sürdü oradan geldi Şah İsmail’in yanına:

— Şah İsmail, Şah İsmail! dedi orada.

(Başını bilmiyorum, ...türü bilmiyorum. “Uyan ey sevdiğim, gör neler oldu,” der türkü...)

Ondan sonra atlarına biniyorlar, sürüp geliyorlar Arabı Zengi’nin konağına. Pahada ağır, yükte yeyni kumaşları yüklediyorlar, Gülperi’nin yanına geliyorlar. Orda daha da yükletiyorlar, yürüyorlar. Ata hareket, kamçıya bereket, sürüp geliyorlar babasının olduğu yere. Babasına müjdeci yolluyorlar ki, “Oğlun geliyor,” diye.

Arabı Zengi’nin beti benzi atıyor ki:

— Babanın konağı da kan kokuyor, ben oraya varmam, diyor.

Saraydan bir oda döşettiriyor. Varıyorlar oraya. Padişaha diyorlar ki:

— Üç tane kız getirmiş oğlun, diyorlar. Görmeye geliyor.

— Kaynanan geliyor, diyorlar. Kızların üçü üç yerden inip hizmet edip çıkarıyorlar yukarı. Biraz konuşuyorlar, konuştuktan sonra indiriyorlar. Evine geliyor.

— Padişahım üç tane kız getirmiş ki, sorma... Üçü de birbirinden aşar. Dünya güzeli dersen, dünya güzeli. Bin cihana layık değil, sana layık, dedi.

Oradan padişah kalktı:

— Ben de şunu göreyim, dedi.

— Kayınbaban geliyor, dediler.

Merdivenden indiler, üçü de el göğüste hizmet ettiler. Bunu görünce, padişahın aklı zıvanadan pırttı. Su serpdiler yüzüne, aklı başına geldi. İkram izzet ettiler. Gerisin geri gitti. Tahtına çıktı:

— Oğlumu davete getireceğim, dedi.

Yemeği zehirledi. Veziri vüzerayı davet etti. Oğlanı da çağırttırdı. Arap Üzengi:

— Baban yemeği zehirledi. Ben renbile[134] baktım. Al şu mühürü, yemeğin içinde üç defa gıvrat[135]. İznillah, zehiri keser. O zaman bismillah de, ye...

Padişah vezirine vüzerâsına taam getirtti. Bu çocuğun önüne de zehirli yemeği koydu. O da mühürü tıktı içine buladı çıkardı. Yemeğe başlandı. Birbirinin gözünü değnediler. Vezir vüzera, padişah, “bir şey olmadı,” diye düşündüler. Yemekten kalkıldı.

— Yavrum seninle satranç oynayalım, dedi.

Satranç oynadılar, oğlu üttü. Üç defa üttü...

— Yavrum ben atanım, bir kere ütül bana, dedi.

Oğlan ütüldü.

— Yavrum ben sana ceza yapacağım, dedi.

— Ne yapacaksan yap baba, dedi.

Elini çevirdi, halat urganını bağladı arkasına.

— Çekiver oğlum, dedi.

Çekti kopardı.

— Yavrım ne yener seni, oğlumsun, ben atanım.

Zincir getirdi bağladı. Elini arkasına çevirdi, bağladı.

— Çekiver oğlum, dedi.

Bunu da kopardı.

— Yavrum, ahret hakkımı helal etmem, demezsen. Ne yener seni? dedi.

— Baba, beni okumun kirişi yener, dedi.

— N’olacaksa helal etmiyorum hakkımı, dedi.

Gittiler, okunun kirişini aldılar geldiler. Elini arkasına bağladı. Bağladı okunun kirişini.

— Çekiver yavrum, dedi.

Çekti, kıramadı.

— Yavrum, çekip kıramadın mı? dedi.

— Kıramadım, dedi.

— Gelin milciler, dedi. Bunun gözünü oyun, size elli lira, dedi.

Milcinin biri dedi ki:

— Merhametli insan, evlâdının gözünü oyar mı? Senin gibi kırkının gözünü oydum ama böyle babayiğide kıymam, dedi.

Çıktı gitti.

Öteki milci geldi, gözünü oydu.

— Gözlerimi yere atma, cebime koy, dedi.

Gözlerini ceplerine koydu.

Bir hamalın arkasına verdi, iletti kuyuya attı, geri geldi.

Sabah oldu. Padişah bir elçi saldı ki:

— Şah İsmail’e bir şey oldu, öldü. Allahın emri ben alacağım, onları kimseye vermeyeceğim, dedi.

— Ne yapalım, Allah’tan gelmiş. Biz de babasına varırız, dediler.

Sabahtan, kendinden kırk avrat isteriz, ağaların, beylerin avradından. Sabah oldu, gönderdi padişah. Kırk hamalla kırk avrat gönderdi. Vardı oraya, Arabı Zengi’nin yanına:

— Bir, iki... dedi, saydı. Bir, iki... kırk, dedi.

Şirp vurdu, kapıyı kilitledi. Şirp vurdu, onun boynunu düşürdü. Şirp vurdu, düşürdü... Kırk hamal çağırdı, kırk telise koydu, yolladı padişaha...

Vardı padişaha. Padişah:

— Silkin, dedi hamallara, teliste ne mallar geliyor, diye.

Silktiler telisi, döküldü kelleler yere.

— Amanın şu benim avratcağızımın kellesi...

— Amanın şu benim avratcağızımın kellesi...

Herkes avradının kellesini aldı.

— Bire harp tutuşsun, dedi.

Yedi yaşından, yetmiş yaşından eli silah tutanı saldı Arabı Zengi’nin üstüne...

Arabı Zengi nikabı giydi ki, sağdan girdi, soldan çıktı, soldan girdi, sağdan çıktı... Hasır gibi etti.

Gel haberi Şah İsmail’den verelim.

Bir bezirgân vardı, vakti zamanında. Bezirgân geldi kuyunun başına, kondu:

— Yavrum şu kuyudan bir su çıkar... dedi, oğlunu saldı.

Vardı ki...

— Aman, hiç insan evlâdı yok mu? diye Şah İsmail kuyudan ünledi.

Geldi babasına haber verdi ki:

— Kuyuya bir adam düşmüş, şunu çıkartalım baba, dedi.

Halat urganları aldılar. Vardılar kuyunun başına. Çocuğu indirdiler. Çocuk koltuğundan bağladı, çabuk yukarı çıkardılar ki... Bir babayiğit. Gözleri yok...

Üçüncü gün iki güvercin cücüğü[136], bir de anası, geldiler çalıya kondular.

— Ana, Allah’ı seversen şu babayiğidi çıkardılar. Buna ilâç var mı? dedi.

Anası dedi ki:

— Çaresi var ya, dirilirse ya seni vurur ya beni vurur.

— Ana beni vursun, Allah’ı seversen, Şunu söyle de, dedi.

— Yavrum, dedi, gözlerini çıkarsın, yerine koysun, dedi. Üç Fâtiha okusun. Gözleri biraz göğerek[137] düşer ya, dedi, o da göğ[138] olsun. Eskisinden iyi olur, dedi.

Uçtular.

— İnsanoğlu yanına bak, dedi.

Baktı, teleği buldu. Fâtiha okudu, gözlerini yerine koydu. İznillah iyi oldu.

Geldi birisi, silâhlı. Bu da beriden vardı. Evreçten[139] kılıç, oklavadan tüfek beline taktı. Bir babayiğit geldi:

— Ey, bu nasıl silâh? Oklavadan tüfek, evreçten kılıç olur mu? Ver bana, dedi.

Büktü, kırdı.

— Senin silâhın nasıl, ben de senin silâhına bakayım, dedi.

Kız gibi filintayı eline verdi. Ateş etti bunu vurdu. Atına bindi, Arabı Zengi’nin yanına vardı:

— Ey Arabı Zengi, canını berkiştir, dedi.

Bir nâra vurdu. Arabı Zengi kaçtı. Eve düştü. Kızlara dedi ki:

— Ey kızlar, dedi. Aynı Şah İsmail’in narasıdır ama gözleri göğ ala. O yiğit beni fethederse eder. Siz de iki fincana zehir koyun için, gene teslim olmayın o köpeğe, dedi.

Şah İsmail geldi padişahın yanına.

— Ey yiğit, ne deyi öldürmedin, kaçırdın? dedi.

— Benim atım kötü, pusatım kötü, dedi.

— Şu adı batasıca Şah İsmail’in atını, okunu yayını şuna verin, dedi.

Sabah oldu verdiler. Atına bindi, kirişini eline aldı.

— Ey Arap, canını berkiştir, dedi.

Bir nâra vurmasıyla beraber çala gürz etti.

Vardı, okunun yayıyla vuracağı zaman:

— Müjde olsun, ben Şah İsmail’im, dedi.

Orda Arap döndü vardı:

— Müjde olsun, dedi, Şah İsmail gelmiş, dedi.

Zehirleri döktüler, sevindiler. Sabah oldu. Ata bindi. Arabı Zengi de oradan geldi:

— Ey Şah İsmail, dedi. Beni vur, yık. Göğsümün üstüne çık. Gel padişah, elinle öldür düşmanını de, dedi. O gelir, gelince sen üstümden in.

Buna vurdu yıktı, göğsünün üstüne çıktı.

— Padişahım, gel öldür düşmanını, yüreğinin başı soğusun.

Padişah kılıç yerine geldi, şeyin üstüne yatıverdi gerisin geri.

Arab Üzengi kalktı, bir kılıçla...

— Ezeli padişah bir idi, şimdi oldu iki tane...

Öldürdü. Vezirini vüzerasını da öldürdü. Anasını da ala tor katırın kuyruğuna bağladı, parça parça etti.

— Düğün tutulsun, dedi.

Yedi davulla, yedi düğünle toy düğün etti.

— Sevdiğim Gülüzar Hanım, dedi, onu aldı baştan.

Yedi davullu yedi düdüklü toy düğün etti Gülperi’ye. Arabı Zengi:

— Beni alırsan da hoş, dedi, almazsan da hoş, dedi.

Yedi içtiler, murada geçtiler...

— Siz de muradınıza geçin, dedi.

(11 Kasım 1949’da İbrahim İnekçi’den derlendi.)

DİPNOTLAR

[1] Çiğnimde: Omuzumda.

[2] Don: Giysi, üstlük.

[3] Koşa koşa: Çifte çifte.

[4] Uyan: Dizgin, yular.

[5] Mahrama: Başörtüsü, havlu, mendil.

[6] Zahm: Yara.

[7] Kekil: Perçem (Alna dökülen saç).

[8] Deşir: Topla.

[9] Bac: Vergi, haraç.

[10] Onmadım: Rahat ve huzur görmedim.

[11] Keşişdağı: Uludağ.

[12] Sabah (sebak): Ders.

[13] Örd: Ateş.

[14] Tor: Genç, acemi.

[15] Bozular: Bağırır.

[16] Öğür: Hayvanların çan tutamağı.

[17] Düzük: Dizili, sıralı.

[18] Derilmiş: Toplanmış.

[19] Kıç: Ayak.

[20] Gallemis: Güzel koku veren bir madde.

[21] Harbi (Harbe’den): Ateşli silâhların namlusunu temizlemede kullanılan ince çubuk.

[22] Farımışsın: Yaşlanmışsın.

[23] Iğranıp: Sallanıp.

[24] Annacıma: Karşıma.

[25] İlvan ile: Gösterişle, çalımla.

[26] Turgut eli: Turgutlu (“Turgut” adlı bir Türkmen topluluğundan).

[27] Alayından: Hepsinden.

[28] Üleş: Ulaş (Sivas’ın ilçesi).

[29] Deliktaş: Kangal’a bağlı kasaba.

[30] Değnersin: Gözetlersin, takip edersin.

[31] Cilbir (Cılbır): Tutmak için hayvanların boynuna ya da ayağına bağlanan ip ya da kayış.

[32] Yeyni: Hafif.

[33] Maşk: Yiğitlik, görkem.

[34] Püsen püsen: Yavaş yavaş.

[35] Cığal: Küçük su birikintisi.

[36] Müşür (Müşir’den): En yüksek rütbeli subay (mareşal).

[37] Baykuş, ördeğe hücum ediyor.

[38] Yurt: Konaklama yeri (burada terk edilmiş konaklama yeri).

[39] Koşarlanmış: Yan yana dizilmiş, sıralanmış.

[40] Apalak: Baykuş

[41] Ancam: Anca.

[42] Bencem: Bence.

[43] Yarpuz: Kahramanmaraş’ın ilçesi Afşin’in eski adlarından biri.

[44] Balkıyor: Parlıyor.

[45] Anraşır: Kişner.

[46] Çiğn: Omuz.

[47] Zirinceyim: Üzgünüm, acı içindeyim.

[48] Ehy’eder: İhya eder.

[49] Ağbaz: Büyük, gösterişli (çadır).

[50] Yumuş: Emir, buyruk, iş.

[51] Gallemis: Güzel koku veren bir madde.

[52] Beyazıtoğlu Süleyman Paşa, Maraş valisiydi.

[53] Persek: Bir çeşit çalı.

[54] Beşir: Kolaylık.

[55] Uhrâ: Ahiret, öte dünya.

[56] Öldürücü: öldürecek.

[57] Ora: oraya.

[58] Cığal: Saç, zülüf.

[59] Ehliz: Yumuşak huylu, iyi huylu (insan).

[60] Üzülmek: Ayrılmak.

[61] Arg: Ark, su yolu.

[62] Targa: Terk et.

[63] Tozak: Karganın döşündeki tüylere denir. Tozak bir de kartalda olur.

[64] Aralaş: Uzaklaş.

[65] Evsin: Avcıların avlanırken gizlendiği yer.

[66] İlk dizenin okunuşu kuşkulu, ikinci dize okunamıyor.

[67] Bir kuş.

[68] Yarmayı kaynattım: Beraber oldum, seviştim.

[69] Yazdırdı: Sevdirdi.

[70] Malihülyaya daldı: Hayale, düşünceye daldı.

[71] Mihnetinen: Sıkıntı ile.

[72] Yetkin: olgun.

[73] Sarat: Büyük delikli kalbur.

[74] Şivara (şuara): Şair, ozan.

[75] Şelek: Yük.

[76] Hâmilli: Hamile.

[77] Damdıra (tambura): Saz.

[78] Bider: Tohum.

[79] Beyt (Beytullah): Kâbe.

[80] Zeytun: Kahramanmaraş’ın ilçesi Süleymanlı’nın eski adı.

[81] Konalga: Konak yeri.

[82] Evde: Çadırda (burada).

[83] Kamalak: Sedir ağacı.

[84] Sokranmak: Söylenerek, homurdanarak.

[85] Karı: Yaşlı kadın.

[86] Işk: Aşk.

[87] Hayvanları sürmek için kullanılan ucu sivri demirli değnek, övendire.

[88] Demir ya da sağlam ağaçtan sopa, kaldıraç kolu.

[89] Dıkılmak: Sokulmak, oturmak.

[90] İpek ve pamuk ipliklerle dokunan gömleklik ince kumaş (melez).

[91] İzar: Renkli çarşaf.

[92] Mâmemi: Muammamı (bilmecemi).

[93] Köstü: Köstebek.

[94] Çemremek: Kol ya da paçalarındaki giysileri sıvamak.

[95] Cahal: Cahil (genç, yeniyetme).

[96] parlata parlata.

[97] Yartlan: Uçurum.

[98] Deşirmek (devşirmek): Toplamak (dilenmek).

[99] Biçimden sonra tarlada kalan başakları toplamak.

[100] Olmuştur.

[101] Nahar (nahır): Sürü /Naharcı: Çoban.

[102] Yardım (iane).

[103] Nasıl olsa.

[104] Rumi 1255-56, (Miladi 1840).

[105] (1262/1846)

[106] Erkek çocuk.

[107] Kovaladılar.

[108] İçin.

[109] Allahu alem’den (Allah bilir)

[110] Yağmasını yaptı.

[111] Karşı.

[112] Ses.

[113] Oğuz.

[114] Söyle, anlat.

[115] Portmak: Sıkışık durumda, bir yerden kaçma olanağı bulmak.

[116] Ne utucu: Ne tutucu? (Ne yapacak?)

[117] Her gün olan.

[118] Yelmek: Koşmak, gitmek, ardısıra gitmek.

[119] Vermemiş

[120] Gem’i.

[121] Kötülük, belâ.

[122] Dururum.

[123] Kırmızı; altın anlamında.

[124] Erken, önce.

[125] Birlikte.

[126] Ayılıyor, kendine geliyor.

[127] Saldım, koyverdim.

[128] Sucuk.

[129] Gözetliyor.

[130] Bayağı, sanki.

[131] Patlar.

[132] Sucuk.

[133] Sessiz sadasız kaldı.

[134] Bir tür fal (remil).

[135] Çevir, dönder.

[136] Civcivi.

[137] Mavimsi.

[138] Mavi.

[139] Saç üzerinde pişirilen yufkaları çevirmek için kullanılan uzun, ince ve yassı kılıca benzer tahtadan araç (evirgeç).