BÜLENT ECEVİT

UMUT YILI 1977

BÜLENT ECEVİT

UMUT YILI 1977

© türkiye iş bankası kültür yayınları, 2008

editör

LEVENT CİNEMRE

görsel yönetmen

BİROL BAYRAM

düzelti

NECATİ BALBAY

grafik tasarım uygulama

TÜRKİYE İŞ BANKASI KÜLTÜR YAYINLARI

Bu kitabın tüm yayın hakları saklıdır.

Tanıtım amacıyla, kaynak göstermek şartıyla yapılacak kısa alıntılar dışında gerek metin, gerek görsel malzeme hiçbir yolla yayınevinden izin alınmadan çoğaltılamaz, yayımlanamaz ve dağıtılamaz.

TÜRKİYE İŞ BANKASI KÜLTÜR YAYINLARI

istiklal caddesi, no: 144/4 beyoğlu 34430 istanbul

Tel. (0212) 252 39 91

Fax. (0212) 252 39 95

www.iskultur.com.tr

Mustafa Bülent Ecevit

28 Mayıs 1925’te İstanbul Beşiktaş’ta doğdu.

İstanbul ve Ankara Konservatuvarlarında öğretmenlik yapmış olan annesi Fatma Nazlı Hanım, Türkiye’nin ilk profesyonel kadın ressamlarındandır.

Babası Ahmet Fahri Ecevit, Ankara Hukuk Fakültesi’nde adli tıp profesörlüğü yapmış, 1943’te chp’nin Kastamonu milletvekili olmuştur.

Liseyi Robert Kolej’de, edebiyat kolunda okuyan Ecevit, 1944’te bu okulu bitirdi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’ne bir süre devam etti. Hint ve Doğu felsefesiyle ilgileniyordu.

1944’te Basın Yayın Genel Müdürlüğü’nde çevirmen olarak başladığı çalışma hayatına, 1946’da Türkiye’nin Londra Elçiliği Basın Ataşeliği Katibi olarak devam etti.

22 Ağustos 1946 tarihinde Zekiye Rahşan Aral ile evlendi.

İngiltere’de bulunduğu yıllarda Londra Üniversitesi’ne kayıt yaptırdı ve burada İngiliz dili ve edebiyatı, Sanskritçe, Bengalce ve sanat tarihi üzerine eğitim aldı ancak eğitimini tamamlamadı.

Katiplik görevinden 1950 yılında ayrıldı ve aynı yıl Cumhuriyet Halk Partisi’nin çıkarttığı Ulus gazetesinde işe başladı. Bu gazetenin kapatılması üzerine Ecevit, Halkçı gazetesinde, Forum dergisinde ve Yeni Ulus gazetesinde yazı işleri müdürlüğü görevini üstlendi, aynı zamanda bu gazetelerde yazılar da yazıyordu.

Ulus gazetesinde başlayan siyaset ilgisi, onu 1954 yılında chp Çankaya Ocağı’na kaydolmaya itti. Bu sırada gazetecilik görevine devam eden Ecevit, 1954 sonları ile 1955 başları Amerika’nın Kuzey Carolina eyaletine bağlı Winston-Salem’de The Journal and Sentinel adlı gazetede konuk gazeteci olarak çalışmaya başladı.

1957’de kazandığı bursla Harvard Üniversitesi’nde sekiz ay boyunca Ortadoğu tarihi ile sosyal psikoloji çalıştı. Aynı yıl chp’den milletvekili olarak aktif siyaset hayatına adım attı.

1957’den 1980’e kadar Ankara ve Zonguldak’tan chp milletvekili seçilen Ecevit, 12 Ocak 1959’da İsmet İnönü’nün listesinden chp Parti Meclisi’ne girdi. 1960’ta Kurucu Meclis üyesi, 1961’de İsmet İnönü hükümetinde Çalışma Bakanı oldu. Bakanlık görevini 1965’e kadar sürdürdü. Ecevit’in Çalışma Bakanlığı döneminde toplu sözleşme ve grev hakkı yasalaştı, sendika özgürlüğü sağlandı, genel olarak çalışma hakları ve sosyal güvenlik genişletildi.

1965’te Ecevit’in Zonguldak milletvekili seçildiği seçimde chp muhalefet partisi oldu. Bu tarihten sonra Bülent Ecevit, “ortanın solu” fikrini benimsemeye ve bu akımın öncüsü olmaya başladı. 18 Ekim 1966’da chp’de başlayan demokratik sol hareketle birlikte genel sekreterliğe seçildi.

12 Mart 1971 Muhtırası’ndan sonra oluşturulan hükümete chp’nin de katkıda bulunmasına karşı çıkarak 21 Mart 1971’de Genel Sekreterlik görevinden istifa etti.

Ecevit, 1972 yılında yapılan 5. Olağanüstü Kurultay’da chp Genel Başkanı seçildi. 1973 seçimlerinde en çok oyu aldığı halde hükümet kuramayan Ecevit, 6 Şubat 1974 yılında chp-msp koalisyonunda ilk kez başbakan oldu. Aynı yıl 20 Temmuz 1974 tarihinde Kıbrıs Barış Harekatı’nı gerçekleştirdi. Bu dönemde haşhaş ekimi yasağı, yasadışı kullanımı önleyici tedbirler alınarak kaldırıldı, Türkiye’nin Ege’deki hakları gündeme getirildi, açık yükseköğrenim başlatıldı.

5 Haziran 1977 seçimlerinde chp’nin aldığı yüzde 41.4’lük oy oranı ile 213 milletvekili çıkaran Ecevit, Türk siyasetinde sol bir partinin aldığı en yüksek oy oranı olarak tarihe geçti. Ecevit 21 Haziran 1977’de azınlık hükümeti kurdu ama güvenoyu alamadı.

1978’de kurduğu hükümette 21 ay başbakanlık görevini yürüttü.

12 Eylül 1980 darbesi sonrasında, askeri darbelerin antidemokratik olduğunu düşünerek karşı çıktığı askeri yönetim tarafından üç kez hapse mahkum edildi ve bir süre cezaevinde yattı. Birçok siyasetçi ile birlikte 10 yıl süreyle politikadan uzaklaştırıldığı dönemde siyasal çalışmalarını sürdürdüğü için hakkında yaklaşık 130 dava açıldı.

21 Şubat 1981’de Arayış dergisini çıkartmaya başladı ancak dergi askeri yönetim tarafından kapatıldı.

1985 yılında Hamburg Üniversitesi’nde bir sömestr ders verdi. Yasaklı olduğu bu dönemde ve daha sonraki tarihlerde Avrupa üniversitelerinde, 1988 ve 1992 yılında ise muhtelif Amerikan üniversitelerinde konferanslar verdi.

14 Kasım 1985 yılında Demokratik Sol Parti, Ecevit siyasi yasaklı olduğu için eşi Rahşan Ecevit’in başkanlığında kuruldu.

1987’de siyasi yasakların referandumla kaldırılması üzerine 13 Eylül 1987 tarihinde dsp’nin başına geçti. Ancak aynı yıl yapılan seçimlerde partisi barajı aşamayınca siyasetten çekilme kararı aldı.

1989’da tekrar siyasete dönerek partisinin genel başkanı oldu.

20 Ekim 1991 seçimlerinde Zonguldak’tan milletvekili seçildi.

1995 seçimlerinden sonra dsp, yüzde 14.6 oy oranıyla solun en büyük partisi konumuna geldi. 30 Haziran 1997’de kurulan 55. Hükümet’te başbakan yardımcısı, daha sonraki 11 Ocak 1999’da kurulan 56. Azınlık Hükümeti’nde 4. kez başbakan oldu.

1999 seçimlerinde yüzde 21.7 oy oranıyla partisini birinci parti haline getiren Ecevit, 28 Mayıs 1999’da kurulan 57. Hükümet’te 5. kez yüklendiği başbakanlık görevini 2002 yılına kadar sürdürdü.

24 Temmuz 2004’te dsp 6. Olağan Büyük Kurultayı’nda genel başkanlık görevinden ayrıldı.

Bu tarihten sonra Ulusal Uzmanlar Kurulu adında bir düşünce grubu kurarak ülke gündemiyle ilgili çalışmalarına devam etti.

Bülent Ecevit, 18 Mayıs 2006 tarihinde geçirdiği beyin kanaması sonucunda Ankara Gülhane Askeri Tıp Akademisi’nde tedavi altına alındı. Yaklaşık 6 ay boyunca tedavi gördüğü bu hastanede 5 Kasım 2006’da, 81 yaşında hayata veda etti. 11 Kasım 2006’da Devlet Mezarlığı’na defnedildi.

Siyasi hayatı boyunca kendisine altı kez suikast girişiminde bulunulan Ecevit, dürüstlüğü, nazik kişiliği ve eşi Rahşan Ecevit ile geçirdiği mutlu evlilikle daima kendisinden söz ettirmiştir.

1973 yılında, chp’nin seçim kampanyası sırasında Türk siyasi sahnesinde “Karaoğlan” olarak anılmaya başlanan Ecevit, ak güvercin, mavi gömlek ve eniştesi İsmail Hakkı Okday’ın hediyesi olan Erika marka daktilosu ile adeta simgeleşmiştir.

Asıl mesleğini hep gazetecilik olarak dile getiren Ecevit’in siyasi yaşamı yanında şair ve yazardı. Yazarlığa sanat yazıları ile başlamıştı. 1950’li yıllarda çağdaş sanat akımlarını tanıtmak üzere kurulan Helikon derneğinin kurucuları arasında yer aldı ve bir süre Sanat Eleştirmenleri Derneği’nin genel sekreterliğini yaptı. Sanskrit, Bengal ve İngilizce dillerinde çalışmalar yapmış olan Ecevit’in lise yıllarında Rabindranath Tagore’dan çevirdiği iki kitap yayımlanmıştır. Bunun dışında T.S. Eliot’un şiir dramı Kokteyl Parti ile Ezra Pound ve Bernard Lewis’in yapıtlarını Türkçeye çevirdi. Şiirleri, Ich Meisselte Lich Aus Stein (Işığı Taştan Oydum) adıyla Almancaya çevrildi. Şiirler, Elele Büyüttük Sevgiyi ve en son olarak da 17 yaş şiirlerini de içeren Bir Şeyler Olacak Yarın isimli şiir kitapları vardır. Ecevit’in şiirleri Sovyetler Birliği, Yugoslavya, Romanya, Danimarka ve İsveç gibi ülkelerde yayımlandı. Edebiyat dünyasına Hep Bu Topraktan dergisindeki şiirleriyle giren, Milliyet gazetesinde günlük yazılar yazan Ecevit, siyaset ve şiir kitaplarının dışında Özgür İnsan (1972), Arayış (1981) gibi dergiler çıkartmıştır.

Çeşitli konulardaki görüş ve konuşmaları da kitapçıklar halinde yayımlanmıştır. Ecevit’in bazı eserleri şöyledir:

Ortanın Solu, Bu Düzen Değişmelidir, Atatürk ve Devrimcilik, Kurultaylar ve Sonrası, Demokratik Sol ve Hükümet Bunalımı, Demokratik Solda Temel Kavramlar ve Sorunlar, Dış Politika, Türkiye/1965-1975, Umut Yılı: 1977, 1980’lere Girerken Türkiye ve Dünya, 10 Yıl Önce 10 Yıl Sonra 24 Ocak Kararları, 1991 Sonunda tbmm Konuşmaları, 1996 Sonunda Türkiye, Azerbaycan ve Batı Trakya Olayları, Bağımsızlık ve Özgürlük, Başbakan Ecevit’le Sohbet, Başbakan Ecevit “Ekonomiyi Güçlendirme Programını” Anlatıyor, Bozuk Düzeni Değiştireceğiz, Bölge Merkezli Dış Politika, Bülent Ecevit’in Kurultay Konuşmaları 1988, chp’nin Düzen Değişikliği Programında Çalışanların Hakları ve Etkinliği, Değişen Dünya ve Türkiye, Demokratik Sol ve Hükümet Bunalımı, Demokratik Solda İşçi Köylü Elele, Dış Politika, Dış Sorunlar, Dış Ülkelerdeki İşçilerimizin Sorunları, Doğu’nun Kalkınması, Ecevit Kıbrıs ve Helsinki Gerçeği, Ecevit’in Açıklamaları 1976, Ekonomimizin Durumu ve Güçlendirilmesi, Karşı Anılar, Kendi Düşüncemi Desteklemem Yasaklanamaz, Kıbrıs Gerçeği ve Irak Sorunu, Körfez Bunalımının Öncesi Sonrası, Mithat Paşa ve Türk Ekonomisinin Tarihsel Süreci, Perdeyi Kaldırıyorum, Siyasal Yaşamı Tıkanıklıktan Kurtarma Yolları, Sömürü Düzeninde Yeni Aşama, Toplum Siyaset Yönetim, Toplumsal Kültürün Türk Siyasal Yaşamına Etkisi, Uygulamada Demokratik Sol.

I
UMUT YILI: 1977

CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit’in Yeni Yıl Kutlaması[1]

Halkımız için acılarla dolu, özgürlük uğruna demokrasi uğruna verilmiş kurbanlarla dolu bir yıl sona ererken bir umut yılı başlıyor şimdi ülkemizde.

Ekonomide de uluslararası alanda da yitirilmiş olanaklarla dolu bir yıl kapanırken her olanağın açılabileceği bir yıl başlıyor.

Karanlık bir yıl tükenirken giderek aydınlığa dönüşecek bir yıl başlıyor Türkiye’mizde.

Işık yılına umut yılına giriyoruz 1977 ile... Seçim yılıdır çünkü bu yıl... Silahlara karşı oy yılıdır, zorbalara karşı halk yılıdır, haksızlığa karşı hak yılıdır bu yıl...

Günleri güvenle saymaya başlayınız yurttaşlarım: Dokuz ay sonra bir mutlu Türkiye doğabilir. Sizin elinizdedir bu yeniden doğuş, sizin oylarınızdadır kurtuluş...

Yılın iki gününü vermeniz yetecektir bunu sağlamaya: Mart gelince seçmen listelerinde adınızı denetlemeniz, seçim günü gelince de oyunuzu kullanmanız ve sandığınızı korumanız yetecektir.

Özgürlük uğruna, demokrasi uğruna, insanca yaşamak uğruna bunca acıya katlanan, bunca kurban veren, çile çeken halkımız, hiç kuşkusuz, demokrasinin gereği olan bu ödevlerini de eksiksiz yapacaktır.

Gençlerin birçoğundan oy hakkı esirgense de, seçmen kütüklerinde yakınlarının adlarını denetleyerek, seçime kadar zorbalığa silahsız göğüs gerip barışı sağlamaya çalışarak ve seçim günü yaşlıların sandık başına gitmelerine yardımcı olarak onlar da yapacaklardır ödevlerini...

Yurtdışındaki işçilerimizden oy hakkı esirgense de, düşüncelerini yakınlarına mektupla, teyple ulaştırarak, tatillerinde Türkiye’ye gelip köy köy dolaşarak, özledikleri mutlu ve gelişen Türkiye’nin temellerine kendi harçlarını koyabileceklerdir onlar da...

Türk Ulusu’na kutlu olsun 1977 yılı, ışık yılı, umut yılı, kurtuluş yılı... Kıbrıslı Türklere huzur getirsin, tüm insanlığa barış getirsin, halkımıza mutluluk getirsin 1977 yılı...

Geciken Yıl[2]

1977 geciken bir yıl Türkiye için... Tam üç yıl geciken bir seçim yılı...

Çünkü Türkiye’de milletvekili genel seçimlerinin 1974 güzünde yapılması –yasal bir zorunluluk olmasa da– siyasal, toplumsal ve ekonomik bir zorunluluktu.

1973 güzünde bir rejim bunalımından ve iç kavgalar döneminden yeni çıkmıştı Türkiye... İç kavgaların ve rejim bunalımının olumsuz etkilerini gidermek için bir huzur dönemine ve huzur getirebilecek bir hükümete gerek vardı.

1973 yılı sona ererken dünya ağır bir ekonomik bunalım dönemine de girmişti. Bu ekonomik bunalımdan en çok zarar görenler petrol zengini olmayan gelişme sürecindeki ülkelerdi: Türkiye gibi ülkeler... Türkiye’de uzun vadeli ekonomik önlemleri, atılımları ve temele inen yapısal değişiklikleri cesaretle gerçekleştirmeye girişebilecek; ekonomi alanında günü geçiştirmeye değil, günü kurtarırken geleceği de güvence altına almaya çalışacak, halkın güvenini kazanmış, çağın gerçeklerine uyabilen etkin bir hükümete gerek vardı.

Bütün bunların üstüne 1974’te Türkiye uluslararası alanda büyük adımlar atmıştı. Kıbrıs Barış Harekâtı ile bütün dünyayı etkileyen ve dünyada kendi yerini yeniden belirleme olanağını sağlayan bir atılımda bulunmuştu Türkiye... Ege’de yıllardır savsaklanan ulusal haklarını almak üzere harekete geçmişti. Bu adımların, bu girişimlerin sonunu getirmek gerekiyordu. Dünyadaki büyük değişiklikler nedeniyle ulusal savunma kavramımızda ve düzenlememizde önemli değişikliklerin de zamanı gelmişti. Öte yandan Ortak Pazar’la ilişkilerin bir an önce yeniden düzenlenmesi zorunluydu.

Bu nedenlerle de, yurtta güvenilen dünyada sayılan tutarlı ve kararlı bir hükümete gerek vardı ülkemizde.

1974 güzünde seçim yapılsaydı bütün bu gereksinmeleri karşılayabilecek, kendi içinde tutarlı bir çoğunluk iktidarının ve hükümetinin ortaya çıkacağını da herkes biliyordu.

*

Fakat ülkeden önce partilerini, ulustan önce kendilerini düşünenler, 1974 güzünde de 1975 yazında da seçime gidilmesini önlediler. Öylece de Türkiye’yi bugünkü bunalıma sürüklediler. Tutarlı ve kararlı bir hükümete en çok gerek duyulan bir dönemde, birbirinin kuyusunu kazan dört partiden oluşmuş, tutarsız, uyumsuz ve hiçbir önemli konuda hiçbir karar alamayan, halka değil silahlı zorbalara dayanan bir sözde hükümet oluşturdular.

1974 güzünde seçim yapılmış olsaydı, bugüne kadar ekonomik, toplumsal ve siyasal –iç ve dış anlamda siyasal– birçok sorunlarımız çözüm yoluna girmiş, Türkiye içerde ve dışarıda her bakımdan güçlü bir ülke durumuna gelmiş olacaktı. Ülkede barış olacaktı. Okul ve sokak saldırıları yüzünden sayısız yurttaşımız genç yaşında, çocukluk yaşında yaşamlarını yitirmemiş, öğrenimlerini yarım bırakmamış olacaklardı. Kıbrıs sorunu çoktan dünya gündeminden çıkmış, Ege’de haklarımız sağlanmış, Ortak Pazar’la sorunlarımız belki de büyük ölçüde çözülmüş, ulusal güvenliğimiz sağlam temellere dayandırılmış olacaktı. 1974’ün alabildiğine elverişsiz koşullarında bile gelir dağılımımızda sağlanabilen düzelme ilerlemiş, köylümüzün gelir düzeyinde o yıl gerçekleştirilen büyük yükselme süreklilik kazanmış, ekonomide büyük atılımlar yapılmış olacaktı.

*

Oysa şimdi, üç yıllık bir gecikmeyle seçimlere yaklaşırken, tüm sorunlarımız, üç yıl öncesiyle oranlanamayacak kadar ağırlaşmış durumda... Üç yıl boyunca Türk Ulusu’na büyük acılar, sıkıntılar çektirildi. Ekonomimize, geleceği de ağır biçimde etkileyecek yükler getirildi. Dövizlerimiz tüketildiği gibi, Türkiye, ağır ödünler karşılığı sağlanabilen ödünç dövizlere muhtaç duruma sürüklendi. Projesiz kaynaksız kredisiz boş temeller atılırken, yatırımlar yavaşladı, üretim düşmeye, fabrikalar kapanmaya, işsizlik alabildiğine artmaya başladı. Yaşam pahalılığı dar ve orta gelirli halk için dayanılmaz ölçülere vardı.

Irk ayrımı, mezhep kavgası, sınıf çatışması kışkırtıldı ülkemizde... 1974 yılında –demokrasi gereği olan düşünce özgürlüğü ve ayrılıkları içinde– bütün dünyayı imrendirecek ölçüde birliğe erişen Türk Ulusu’nu, 1974 sonlarından –“cephe” hareketinin oluşturulduğu günlerden– başlayarak kendi içinde cephelere bölmeye kalkışıldı. Sayısız genç öldürüldü. Çocuklar öldürüldü. Öğretim büyük ölçüde aksadı. Silahlı saldırılar ortaokullara kadar yaygınlaştırıldı.

Ve Kıbrıs sorunu, Ege sorunu, Ortak Pazar sorunu, ulusal güvenlik sorunu, hepsi iki yılı aşkın süredir askıda... Seçime kadar da öyle kalacak.

Fakat acılarla, bunalımlarla gelmiş olsa da umut yılıdır 1977... Üç yıl gecikmiş de olsa seçim yılıdır çünkü bu yıl...

Türk Ulusu’nun tükenmez ve ölçülmez gücünü harekete geçirebilen bir yönetim kurulabilecektir bu yıl sona ermeden... Ne kadar ağırlaşmış olursa olsun tüm sorunlar çözülebilir, en çetin engeller aşılabilir o güçle... Ulusun güvenini kazanan ve ayrım gözetmeksizin her türlü saldırganlığın, zorbalığın karşısına dikilen bir hükümetle barış ve birlik sağlanabilir ülkemizde... O birlikle ve kararlı bir hükümetle en az 1974’teki kadar ve kısa sürede ondan da saygın ve güçlü bir Türkiye dünyada yeniden varlığını duyurabilir ve tüm dış sorunlarını ve güvenlik sorunlarını çözmeye başlayabilir. Boş temellerde fabrikalar yükselebilir. Kurulu fabrikaların duran veya duralayan çarkları tam hızla işlemeye başlayabilir. Köylü, toprağına şevkle sarılabilir.

*

Gecikmiş de olsa seçim yılıdır bu yıl... Silahların ve zorbalığın karşısına oylarla çıkılacak yıl... Başlangıcı karanlık da olsa sonlarına doğru ufkun ağardığı yıldır bu yıl...

Geciken, üç yıldır özlenen ve gencecik canlar yitirilerek, acılar sineye çekilerek erişilen yıldır bu yıl...

Halkımızın daha birkaç aylık çilesi kalmış olsa da umut yılıdır, kurtuluş yılıdır bu yıl...

II
1977 YILI BÜTÇESİ VE
1977 TÜRKİYE’Sİ[3]

Sayın Başkan, Sayın Milletvekilleri,

Her bütçe, hükümetin aynasıdır. Hazırlayıcısı olan Cephe Hükümeti’nin çözülüp dağılma dönemindeki çarpıklıklarını, dengesizliklerini, kopukluklarını da 1977 Bütçesi bir ayna gibi yansıtmaktadır. Yansıttığı Hükümet iç dengesini yitirmiş, iç uyumunu yitirmiş bir hükümet olduğu için de bu ayna –teşbihte hata olmaz– biraz lunapark aynalarını andırmaktadır.

Herhalde Hükümet, kamuoyunun da, muhalefetin de bu bütçeyi ciddiye almasını beklemiyordur. Çünkü Hükümet’in kendisi bu bütçeyi ciddiye almamaktadır. Hükümet’te 204.5 milyar lira olarak bağlanan 1977 Bütçesi bir gece içinde 220 milyar liraya çıkıvermiştir. Birdenbire unutulmuş bir kaynak mı Sayın Maliye Bakanı’nın aklına gelmiştir, yoksa ağır bir vergi mi çıkarılması kararlaştırılmıştır? O nedenle mi bütçe bir gecede bu kadar boy atmıştır?

Hiçbiri değil. Sadece, Hükümet çözülüp dağılmasın diye, bağlanmış olan bütçe çözülmüştür; kolu kanadı uzatılmıştır, 15.5 milyar liralık ödenek daha eklenivermiştir. Zaten şişirme olan gelir beklentileri biraz daha şişirilmiştir; yasaların gereği olan birtakım ödenekler de kısılmıştır.

Hükümet kanatları bütçenin dış görüntüsünü ciddiye almadığı gibi, iç dengesini de ciddiye almamaktadır. Bu da, Koalisyon kanatlarının katsayı konusundaki ilginç tartışmalarından ve çekişmelerinden bellidir.

Hazırlayıcısının bile ciddiye almadığı bu bütçe üzerinde uzun uzadıya durmak gereksizdir. Ben konuşmamın Bütçe’yle ilgili bölümünde Bütçe’nin yalnızca birkaç belirgin çelişkisi ve çarpıklığı üzerinde duracağım.

Zaten kendini koalisyon protokolü ile de Hükümet programıyla da, Beş Yıllık Planla da veya yıllık programlarla da hatta yasalarla ve Anayasa’yla da bağlı saymayan bir hükümet karşısındayız. Çözülüp dağılması beklenen, çözülüp dağılması bu hükümetin kuruluşuna en büyük katkılarda bulunmuş çevrelerce bile artık istenen bir hükümet karşısındayız. Böyle bir hükümetin bütçesi aslında kimseyi pek ilgilendirmiyor. Ancak bazı kimselerde, memleket bütçesiz kalmasın kaygısıyla bu bütçenin de geçivermesi isteniyor. Gerçekte böyle bir kaygının da yeri yoktur. Memleket hiçbir zaman bütçesiz kalmaz. Nitekim ilk Demirel Hükümeti, Bütçe görüşmeleri yarısında kesilerek kurulmuştu. Güvenilirliğini de, özgüvenini de yitirmiş böyle bir hükümetin, üstelik nasıl olsa ya birkaç hafta ya da birkaç ay sonra yok olup gidecek bu Hükümet’in iler-tutar yanı olmayan son bütçesini geçirmekle, ülke kurtulacak değildir. Daha tutarlı bir hükümete ve daha geçerli bir bütçeye olanak hazırlamak, elbette daha iyi olurdu; ama bu Yüce Meclis’in bileceği iştir.

Enflasyon-Tasarruf Çelişkisi

Bütçe en az yüzde 20 enflasyon öngörmektedir. Bütçe’nin gerçeklik kazanabilmesi, en az bu oranda enflasyon olmasına bağlıdır. Bütçe ile bağlantılı olarak hazırlandığı varsayılan yıllık programsa, gerçeklik kazanabilmek için marjinal özel tasarruf oranında büyük artış öngörmektedir. 1976’da Türkiye’de marjinal özel tasarruf yüzde 23’tü. Bu yıl birdenbire bu oranın, bu tasarruf oranının yüzde 23’ten yüzde 42.06’ya çıkması bekleniyor, çıkacağı varsayılıyor. Bu ölçüde bir marjinal özel tasarruf artışı, dünyanın en otoriter ülkelerinde en otoriter rejimleriyle bile sağlanabilmiş değildir. Üstelik herkesin bildiği bir gerçektir ki, enflasyon tasarruf eğilimini büsbütün kısar. Nitekim bir enflasyon yılı olan 1976’da halkın tasarruf eğilimi büsbütün kısıldığı içindir ki bankalardaki mevduat artış oranı hızı büyük ölçüde düşmüştür. Bir hükümetin aynı yıl hem yüzde 20’nin üstünde enflasyon hem de iki kata yaklaşan gönüllü marjinal özel tasarruf artışı beklemesi aklın alacağı şey değildir. Bu hükümet, eğer bütçesi bir ölçüde olsun ciddiye alınsın istiyor ise, neye dayanarak bu yıl yüzde 42’nin üstünde marjinal özel tasarruf varsaymaktadır? Bunu bu bütçe görüşmeleri vesilesi ile açıklamak zorundadır.

Kredi Beklentilerindeki Tutarsızlık

Bütçe’deki ve Bütçe ile Program arasındaki bir başka temel tutarsızlık: 1977 Programı hem özel kesim hem de kamu kesimi için toplam olarak, toplam proje ve program kredisi olarak 857 milyon dolarlık dış borçlanma öngörüyor. 1977 Bütçesi ve kamu iktisadi kuruluşları programı ise, yalnız kamu kesimi için iki milyar 20 milyon dolarlık dış kredi öngörüyor. Oysa geçen yıl birkaç yüz milyon doların ötesinde proje kredisi sağlanamamıştı. Bu yıl nasıl olup da iki milyar 20 milyon dolarlık dış yardım sağlanacaktır? Programla bütçe arasındaki çelişkinin anlamı nedir? Bunu da anlama olanağını bulamadık.

Bütçeyi ve programı böyle hayali dış yardımlara dayandırınca, öngörülen yatırımları da ciddiye alma olanağı elbette kalmıyor. Fakat Hükümet’in bu konuda bir kaygısı olmasa gerektir. Çünkü seçime kadar bol bol temel atmak, tören yapmak, söylev vermek için elbette kaynak, döviz, kredi gerekli değildir.

Abartılan Yatırım Rakamı

Sayın Başbakan, 15 Şubat 1977 günü düzenlenen ve “Sanayi Brifingi” adı verilen bir propaganda toplantısında, bugünkü gazetelerde okuduğumuza göre, şöyle demiş: “Türkiye’nin Üçüncü Beş Yıllık Plan döneminde 290 milyar lira civarında yatırım yaptığını biliyoruz; fakat biz yalnız 1977’de 210 milyar lira yatırım yapacağız.”

Sayın Başbakan, bu rakam oyunlarıyla halkı aldatabileceğini sanıyorsa, çok yanılıyor. Çünkü Üçüncü Beş Yıllık Plan’la ilgili olarak verilen 290 milyar liralık miktar, 1971 sabit fiyatlarına göredir. Bunu, bugünün cari fiyatları açısından değerlendirdiğimiz vakit, kendilerinin seçimlik 210 milyar lirası, yarıya iner. Kaldı ki, Bütçe’de Bayındırlık Bakanlığı’nın müteahhit firmalar tarafından devlete karşı girişilmiş yükümlülüklerle ilgili olarak şimdiden yüzde 40 artış öngördüğü bildirilmektedir. Onu da bu miktardan düşecek olursanız yatırımların gerçek boyutları ortaya çıkmış olur.

Eksik Ödenekler

1977 Programı sanayi ürünleri ihracatının yüzde 38.5 artışla bu yıl 900 milyon dolara çıkacağını öngörüyor. Buna göre Bütçe’de ihracat vergi iadesi için 4 milyar liralık ödenek bulunması gerekirdi. Fakat bunun için Bütçe’ye konulan para 170 milyon liradan ibarettir.

Sayın Maliye Bakanı, Bütçe’yi Komisyon’a sunuş konuşmasında, yaşlılık aylığı için bu yıl 7 milyar 200 milyon lira ödenmesi gerekeceğini söylemişti. Bütçe’ye konulan ödenek ise 3 milyar 259 milyon lira...

İşçi dövizlerine dolar başına bir lira fark ödenir. 1977 Programı’na göre bu yıl işçi dövizi geliri 1 milyar 150 milyon dolar olarak beklenmektedir. Demek ki, Bütçe’ye bu amaçla 1 milyar 150 milyon liralık ödenek konması gereklidir, fakat sadece 100 milyon lira ödenek konmuştur.

Hükümet, petrol fiyatlarını yükseltmeyeceğini söylüyor. O nedenle 1977’de en az 6 milyar liralık açık vereceği belli olan petrol fonu için Bütçe’ye 6 milyar liralık ödenek konması gerekli idi, fakat sadece 50 milyon lira ödenek konmuştur.

Maliye Bakanlığı bütçesinin gelir bölümünde verilen rakama göre deprem fonuna bu yıl 1 milyar 644 milyon lira ödenek konması gerekli idi, fakat 100 milyon lira konmuştur.

Kamu İktisadi Kuruluşları’na bu yıl ödenmesi gereken görev zararları karşılığı ile tarımsal destekleme görev zararlarının 15 milyar lirayı bulacağı 1976 gerçekleşmelerinden anlaşılmaktadır. Bu 15 milyar liranın da Bütçe’ye konulması zorunlu idi, fakat ancak bunun üçte biri kadar, yani 5 milyar lira ödenek konulmuştur.

Bunlar herhalde “gerekirse Maliye Bakanı aktarma yapar” gerekçesiyle açıklanamayacak tutarsızlıklardır, çünkü söz konusu rakamlar, gerektiği şimdiden belli olan rakamlardır. Bile bile bunlar akıl almayacak derecede düşük oranlarda Bütçe’ye konulmuştur. Bunlar da bu Bütçe’nin ciddiye alınacak yanı olmadığını gösteren birkaç açık örnektir...

Bu tür aldatmacalarla denk gibi gösterilip gerçeğe göre değil, isteğe göre şişirilen bu bütçe, aslında değil 1977 yılını, seçimlik ve göstermelik bir bütçe olmasına karşın seçimlere kadar geçecek süreyi bile çıkarabilmesi zor bir bütçedir.

Bütçe’de ve Program’da yapılacağı söz verilen yatırımlar Bütçe’nin içine daha başlangıçta yerleştirilen yüksek enflasyon ve kaynak yetersizliği ile şimdiden küçülmüş olmaktadır.

Toplumsal Adalete Aykırı Bütçe

Ayrıca, bu bütçe toplumsal adalete de aykırıdır, çünkü şişirilmiş gelir kaynaklarını bir ölçüde olsun gerçekleştirme çabası ile, halka bir şey vermeden, gelir dağılımı adaletsizliğini düzeltmeden, tersine büsbütün bozarak, halkın eline geçirilen paranın değerini büyük ölçüde azaltacağı da şimdiden bellidir.

Bunun belirgin bir örneği, gelir dağılımında adalet sağlamanın başlıca araçlarından biri olan toprak reformunun, zaten baltalanmış olan toprak reformunun, bu bütçe ile büsbütün baltalanmak istenmesidir. Nitekim, geçen yılkinden, yüzde 3.2 oranında eksik ödenek konulmuştur toprak reformuna.

Şimdiye kadar Urfa’da toprak reformunun çoktan bitirilmiş, daha birkaç ilde de bitirilme safhasına ulaşmış olması gerekirdi. Belli ki, Hükümet toprak reformu konusunda halka verdiği sözü tutmayacaktır. Bundan birkaç yıl önce Adalet Partisi’nin kendi oyları ile çıkartmış olduğu Toprak Reformu Yasası da bir aldatmacadır.

Geri kalmış bölgelere yardım fonu da, 1976’da 850 milyon lira iken (ki zaten çok yetersizdi) bu yıl 500 milyona indirilmiştir.

Belediyeler, bu yıl 12’ye çıkacağını umduğumuz katsayıda sağlanacak artışla yeni büyük yükümlülükler üstleneceklerdir. Ona rağmen belediyeler için de yasalar gereği Bütçe’ye konulması gereken ödenek 700 milyon lira eksiği ile konmuştur.

Ekonominin Durumu ve Geleceği

Demek ki bu bütçe, kentler halkını da, topraksız köylüyü de, geri kalmış bölgeleri de cezalandıran bir bütçedir. Ciddiye alınacak yanı kalmamış bir hükümetin ciddi yanı olmayan bütçesi ile ilgili sözlerimi daha fazla uzatmaya gerek görmüyorum. Konuşmamda daha çok, bu hükümetle ekonomimiz nereye geldi ve ekonomimizin geleceği nasıl görünüyor? Şimdi onun üzerinde duracağım.

Yatırımcılık-Atılımcılık Aldatmacası

Adalet Partisi’nce kurulmuş hükümetlerin en büyük aldatmacası, yatırımlar ve kalkınma alanındaki iddialarıyla ilgilidir.

Adalet Partisi’nin Sayın Genel Başkanı ve yöneticileri yıllardan beri, partileriyle ilgili olarak, yatırımcılık-atılımcılık görüntüsü yaratmaya uğraştılar. Bunun için yaygın propaganda yaptılar. Fakat gerçeğe dayanmayan propagandanın mumu yatsı geldiğinde söner. Şimdi de Adalet Partisi iktidarlarının yatsı dönemindeyiz. Yıllar geçip de sonuçlar, daha doğrusu sonuçsuzluklar gözler önüne serildikçe bu konudaki iddiaların, propagandaların asılsızlığı ortaya çıkıyor.

1976 Bütçesi üzerindeki konuşmamda, resmi bölgelerdeki rakamlara dayanarak temelleri atılıp yüzüstü bırakılan yatırımları anlatmıştım. O yüzden bunların yapım maliyetlerinin ve ekonomiye maliyetlerinin ne kadar arttığını açıklamıştım. Hükümet bunlardan hiçbirini reddedememişti.

“Barajlar Kralı”nın Durumu

Geçen yıl, bu yatırımlarla ilgili durumun genel bir tablosunu çizmiştim. Bu yılsa, Adalet Partisi’nin yatırımcılık-atılımcılık iddialarının asılsızlığını bu partinin ve genel başkanının pek iddialı olmak istediği bir alanda irdeleyeceğim. Barajlar, enerji ve sulama tesisleri alanında. Bu konuda o kadar iddialı görünmek isterler ki, partisinin propagandacıları bildiğiniz gibi Sayın Başbakan’a “barajlar kralı” unvanını lâyık görmüşlerdir.

Cumhuriyet’in durumunu biliyoruz. Onu bir koalisyon ortağı da geçenlerde açıkladı. “Krallığın” durumu nedir, biraz da ona bakalım!

Enerji, sulama, barajlar kesimi sadece Adalet Partisi’nin propaganda mekanizması bakımından çok önemli değil. Aynı zamanda ekonominin çok önemli bir kesimi. Çünkü enerjisiz sanayide gelişme sağlanamaz, sulamasız da tarımda gelişme sağlanamaz.

Bu konudaki darboğazları da kimse inkâr edemiyor. Hatta Devlet Planlama Teşkilâtı’nın enerji konusu ile ilgili raporları, bu hükümet zamanında geçen yıl hazırlanmış raporları okunursa, orada bile –yalnız bu Hükümet döneminde değil, Adalet Partisi’nin daha önceki hükümetleri dönemlerinde de– çok iddialı görünmek istedikleri bu alandaki başarısızlıkları açıkça ve rakamlarla kanıtlanmaktadır.

Enerjisiz Yatırım Susuz Çeşmeye Benzer

Bu konudaki darboğazları ve memleketin içine düşürüldüğü durumu inkâr etmeye olanak da yoktur. Çünkü sık sık duran fabrikalar, karanlıkta kalan kentler, yıllardır verilen sözlere karşın elektriğe kavuşamayan köyler, üretimde enerjisizlikten uğranılan büyük kayıplar, herkesin kendi günlük yaşamlarında bildiği, duyduğu olaylardır.

Sağlıklı bir yatırım ve gelişme planlaması, enerji planlaması ile başlar. Enerjisi karşılanmayan yatırımlar temelsiz yatırımlardır. Temelleri törenlerle, söylevlerle atılmış olsa da bunlar, temelsiz yatırımlardır. Enerjisi olmayan fabrikalar yapmak, susuz çeşme yapmaya benzer.

Türkiye’nin enerji açığı ise, Adalet Partisi Hükümetlerince yıllardan beri izlenen politika nedeni ile yıldan yıla azalacak yerde büyümektedir. Enerji gereksinmesi karşılanmadan atılan her temel bu kritik alandaki açığı büsbütün büyütmektedir. Bu konuda bütün sorumluluk son on iki yılın yaklaşık on yılında doğrudan doğruya iktidar olan Adalet Partisi’ndedir. Sağlandığı kadarı ile de enerji büyük ölçüde dışa bağımlıdır ve yüksek maliyetlidir.

Bu gibi gerçekleri belgelere, rakamlara dayanarak kanıtladığımız vakit Sayın Demirel’in başvurduğu bir taktik vardır: “Nereden kalktık, nereye geldik” diye anlatır, rakamlar sıralar; hangi alanda üretimi kaç kat katladık, onları söyler.

Koalisyon ortaklarından Başbakan Yardımcısı Sayın Erbakan, 22 Ocak 1977 günü Adana’da yaptığı konuşmada Sayın Başbakan’ın bu taktiğine değinerek şöyle diyordu:

“Türkiye’yi üçe katladık, beşe katladık deniliyor. Aslında üçe katlanan, beşe katlanan işsiz sayısı ve dış ticaret açığıdır.” Bunun da başta gelen nedenlerinden biri, enerji açığıdır.

Benzer Ülkelerle Karşılaştırma

Yine Sayın Demirel’den muhtemelen nereden kalkıp nereye geldiğimizi dinlemeye hazırlanırken şunu hatırlatalım ki, çağımızda hiçbir ülke dünyadan ve içinde yaşadığı çağdan soyutlanamaz. İçinden geçmekte olduğumuz çağ, bir atılımlar çağıdır; teknolojideki, işletmecilikteki, uluslararası ekonomik ilişkilerdeki gelişmeler nedeni ile pek çok ülkede üretimin yıldan yıla katlandığı bir çağdır. Onun için kendi durumumuzu en azından bize benzer ülkelerin durumlarından soyutlayamayız. O çerçeve içinde durumumuza bakalım.

1976 yılında Türkiye’de kişi başına üretilen elektrik 395 kilovat/saatti. Çok gelişmiş ülkelerde bu miktar 4.000 kilovat/saate varır fakat biz onları bırakalım; birisi kapitalist, öbürü komünist rejimle yönetilen ve hareket noktaları bizimkinden herhalde farklı olmayan, üstelik İkinci Dünya Savaşı’nın sıkıntılarını çekmiş olan iki komşu ülkeye bakalım!.. 1976 yılında Türkiye’de adam başına üretilen elektrik 395 kilovat/saattir. Yunanistan’da 1.619 kilovat/saat, Bulgaristan’da 2.887 kilovat/saat elektrik üretilmiştir. Belli ki bu komşu ülkeler enerji üretimi için başlattıkları yatırımları ciddiye almışlardır, yıllar yılı bekletmemişlerdir.

Temel Atmalar Uğruna Dağıtılıp Etkisizleşen Kaynaklar

Adalet Partisi Hükümetlerinin veya Adalet Partisi önderliğindeki hükümetlerin bu alanda izledikleri tutum ise şöyledir: Enerji üretimi kuruluşlarına son derecede yetersiz kaynak ayırırlar. Çünkü amaçları temel atmak, gösteriş yapmaktır. O kaynakları da pek çok projeye dağıtırlar. Ayrılan para ancak temel atmaya ve göstermelik inşaata yarar. Ondan sonra onları bırakırlar başka temel atmalara giderler.

Bu nedenlerle, kuruluşlara ayrılan ödenekler son derecede yetersiz kalır.

Dışa Bağımlı Santraller

Ayrıca, enerji üretimi için kendi su kaynağımızı ve kömür kaynağımızı yeterince değerlendirecek yerde dışa bağımlı ve pahalı santrallere dayanmak, yine Adalet Partisi Hükümetlerinin bilinen tutumunun unsurlarından biridir.

Dağıtım ve İletim Aksaklığı

Öte yandan enerji tesisleri çok ağır aksak da olsa yapılsa bile bu kez dağıtım ve iletim tesisleri savsaklanır. Hele belediyelerden, büyük kent belediyelerinden çoğunda Cumhuriyet Halk Partisi kazandığından beri belediyelere bu konudaki yardım da alabildiğine kısılmıştır; o nedenlerle kentsel alanlarda, sanayi bölgelerinde iletim ve dağıtım büyük ölçüde aksamaktadır.

Doğu’nun İhmali

Enerji üretimine elverişli doğal kaynaklarımızdan büyük bir bölümü Doğu Anadolu’dadır, Güneydoğu Anadolu’dadır fakat oradaki kaynaklardan üretilen enerjiden sınaileşme yolunda en az yararlandırılan bölge de yine Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesidir.

Oysa bugünün hızla değişen dünyasında komşu Ortadoğu ülkelerinin sağladığı olanaklarla Türkiye ekonomide artık sadece Batı’ya açılma dönemini bırakıp (tamamen bırakarak değil elbette) bir ölçüde Ortadoğu’ya açılma gerçekçiliğini gösterseydi, Batı ülkelerinin bu konudaki gerçekçiliğini gösterseydi, Doğu’daki kaynaklardan üretilen enerji ile Doğu’nun, Güneydoğu’nun kısa sürede zengin bir sanayi bölgesi durumuna gelmesi ve kendisine yakın geniş dış pazarlardan yararlanabilmesi olanağı sağlanmış olurdu.

Enerji Üretiminde Özel Girişim

Yine Adalet Partili hükümetlerin enerji konusundaki tutumunun bir özelliği, enerji üretiminde özel girişime büyük yer ayırmasıdır. Oysa kapitalizmin öncülüğünü yapan ülkelerden bile pek çoğunda elektrik enerjisi üretimi tipik bir kamu hizmetidir ve sadece devletçe yerine getirilir. Oysa bu kilit alanda, bu stratejik üretim dalında, Türk ekonomisinin anahtarı özel girişimin eline verilmektedir Adalet Partisi Hükümetlerince. Buna Adalet Partisi Hükümeti döneminde, Türkiye Elektrik Kurumu bile dayanamamış, itiraz etmiştir, Danıştay da dava açma yoluna gitmiştir, fakat Hükümet bu davayı engellemeye çalışmaktadır.

Enerji üretiminde değerlendirilmesi gereken linyit kaynakları, yine Adalet Partili hükümetlerce ihmal edilmektedir. Bu kaynaklar bunları son derecede savurganca ve sorumsuzca kullanan birkaç özel madenciye bırakılmaktadır. O yüzden birçok santraller kömürsüzlükten üretime geçememe tehlikesi ile karşı karşıyadır. Denilebilir ki Adalet Partisi özel girişimci bir partidir, elbette o bu konuda özel girişimi kayıracak!.. Oysa gerçekte özel girişimi de kayırmış olmuyor. Bir avuç özel sektör madencisini kayırırken, yine özel sektörün binlerce sanayicisini gerekli elektrik enerjisinden bu nedenle yoksun bırakmış oluyor. O nedenle, gerçekte, Türkiye’nin kalkınmasına asıl katkıda bulunan özel girişimcileri değil, Türkiye’nin kaynaklarını sömüren bir avuç sözde özel girişimciyi kayırmış oluyor.

Enerji Yatırımlarındaki Aksamalar

Şimdi, enerji üretimi ile ilgili yatırımlardaki büyük aksamalara birkaç örnek vermek isterim, hepsini vermeye vaktim yok.

Afşin-Elbistan’ın programa göre bu yıl devreye girmesi bekleniyordu, oysa birinci ve ikinci ünitelerde fiziki gerçekleşme oranı yüzde 23’tür; ünitelerin tümünde nakdi gerçekleşme ise ancak yüzde 9.3 oranındadır. Programa göre 1976’da devreye girmesi gereken Afşin-Elbistan projesinin durumu bu...

Tunçbilek-1 ve 2 santralleri sürekli gecikmektedir.

Geçen yıl devreye girmesi gereken Hasan Uğurlu Barajı ancak yüzde 52 gelişme düzeyindedir.

Güneydoğu Anadolu ve Aşağı Fırat Projelerinin belkemiği olan Keban, Karakaya, Karababa, Gölköy barajlar dizisinde olağanüstü gecikmeler vardır. Keban’ın ikinci ünite türbinleri ve Karakaya’nın yapımı büyük gecikmelerle ihale edilmiştir. Karakaya henüz yüzde 9 gerçekleşme düzeyindedir.

Sulama ile ilgili önemli bir yapıt, Urfa Harran sulama tünelleridir. İhalelerinin yapılacağı ilân edilmişti. Fakat 1977 ödeneği yatırım bedelinin yüzde 2’sini bile bulmamaktadır.

Yetersiz Ödenekler - Eksik Harcamalar - Yükselen Maliyetler

Bu yatırımların yürütülmesindeki gecikmeler elbette maliyetlerini de sürekli yükseltmektedir, örneğin bitiriliş tarihi 1979 iken, gecikmeler nedeniyle şimdilik 1984’e ertelenen Karakaya’nın maliyeti 2.5 milyar liradan, şimdilik 6 milyar 600 milyon liraya yükselmiştir. Bu gidişle Karakaya 1984’e de yetişemeyecektir, çünkü 1984’e yetiştirebilmek için bu yıl Karakaya’ya 1 milyar 200 milyon lira harcanması gerekiyordu. Oysa Bütçe’ye bunun için konulan ödenek 749 milyon liradan ibarettir.

Bitiriliş tarihi 1981’e ertelenen Afşin-Elbistan projesi için geçen yıl Bütçe’ye konulan 2 milyara yakın ödeneğin yaklaşık ancak beşte biri harcanabilmiştir. O yüzden şimdiden yeni bir büyük gecikme ortaya çıkmış olmaktadır. Oysa 1974’te Cumhuriyet Halk Partisi hükümetteyken bu önemli projenin dış kredisi sağlanmıştı ve ihalelerinin büyük bir bölümü (bizim âdetimizdir) sessiz sedasız yapılmıştı. Bu hükümetse 1974’te sağlanan krediyi bile 1976 ortalarına kadar kullanmayı başaramamıştır.

Öteki termik santrallerin de yapımı en az dörder yıl ertelenmiş görünüyor. Üstelik 1976 yılında bunlar için hemen hiç harcama yapılmamıştır. Çayırhan, Soma-Termik, Yatağan, Kangal ve Çatal-ağzı santralleri için geçen yıl ayrılan toplam 860 milyon lira ödenekten ancak 9 milyonu, yani yaklaşık yüzde 1’i kullanılabilmiştir, bu sözde “yatırımcı” Hükümet tarafından...

Bu yıl Devlet Su İşleri’ne enerji kuruluşları için ayrılan ödenek proje bedellerinin sadece yüzde 2’sidir. Söylevler, temel atmalar, bütün bunların sonucu olarak iki yıllık Cephe Hükümeti döneminde sadece küçük bir santral devreye sokulabilmiştir.

Enerjide Dışa Bağımlılık

Geçen yılki elektrik enerjisi üretimimizin 300 milyon kilovat/saati Bulgaristan’dan sağlanmıştır. 1981 yılına kadar da Rusya’dan bir milyar kilovat/saatlik enerji alınacağı, bu hükümetçe buna karar verildiği anlaşılmıştır. Bunları ilke olarak yadırgamıyoruz. Çağımızda birçok ülkeler birbirlerinden enerji alışverişi yapmaktadırlar. Ancak bu alışverişin tek yanlı olması, sadece alıştan ibaret kalması son derecede sakıncalıdır. Bildiğimiz kadar Bulgaristan’la yapılan anlaşma “sıfır” esasına dayalıydı; yani yılın bazı mevsiminde Bulgarlar bize enerji verecekti, bazı mevsiminde biz Bulgarlara enerji verecektik; bunlar birbirini denkleyecekti. Öyle olmamıştır; biz verememişizdir, sadece Bulgaristan Türkiye’ye enerji vermiştir. Görünüşe göre komşumuz Sovyetler Birliği ile de durum aynı olacaktır. Bir milyar kilovat/saatlik enerji tek yanlı olarak alınacaktır.

Cumhuriyet Halk Partisi bütün komşu ülkelerle yakın işbirliğine dayanan dostluk ilişkilerini destekler; fakat tek yanlı enerji alımına dayanan veya aynı ölçüde hayati bir karşılıkla dengelenmeyen ilişki, sağlıklı işbirliği sayılamaz, bir ülkenin bağımlılaşması ile sonuçlanabilir. Elimizde bu ülkelere değişik mevsimlerde aynı miktarda enerji verme olanağı bulunmayabilir; fakat karşılık olarak enerji kadar değerli başka bir şey veremiyorsak, biz ekonominin can alıcı noktasında bu ülkelere bağımlı duruma gelmiş oluruz. Bunu da “milliyetçi” Hükümet’e hatırlatırım.

Ayrıca enerji üretimimizin yüzde 30’dan çoğu da dışarıdan alınan akaryakıta dayalıdır. Gerçi dışarıdan aldığı akaryakıtla enerjisinin büyük bir bölümünü üreten birçok ileri, gelişmiş ülkeler de vardır; ama onların elinde petrol üreten ülkeler karşısında en az petrol kadar değerli başka güçler, başka olanaklar da vardır. Kiminin elinde büyük silah sanayii vardır, kiminin elinde başka yerden sağlanamayacak teknolojiler vardır. Onun için onlar enerjilerinin kaynağını dışarıdan almakla bağımlı duruma gelmezler; fakat bizim, karşılığında verebildiğimiz aynı derecede değerli hayati başka bir şey olmadığına göre, biz kolaylıkla bu yüzden bağımlı duruma gelebiliriz.

Bugün Doğu Bloku’nda Polonya, Batı Bloku’nda Amerika Birleşik Devletleri, petrol fiyatlarındaki büyük artış dolayısıyla enerji üretimlerini giderek artan ölçüde kömüre dayandırma yoluna giderken, Cephe Hükümeti bu yönde hiçbir adım atamamaktadır, atmamaktadır; bir avuç özel girişimci maden işletmecisini kayırmak uğruna termik santralleri ve kömürümüzün elektrik enerjisi üretiminde değerlendirilmesini baltalamaya devam etmektedir.

“Devletin resmi belgeleri de bu gerçekleri doğruluyor” demiştim. Nitekim Devlet Planlama Teşkilâtı’nın 1976 Haziranı’nda yayınlanan Elektrik Enerjisi Sektör Raporu’nda belirtildiğine göre, başlangıçtan beri darboğaz olun kuruluş safhaları büyüyen enerji kısıntılarına neden olmaktadır.

Kendi Kaynaklarımızdan Enerji Üretimi Olanağı

Oysa Türkiye’nin enerji üretimi bakımından kendi topraklarında geniş olanakları, kaynakları vardır. Yıllar sonra bu kaynaklar Türkiye’nin gereksinmesine yetmeyebilir. Ama bugün için ve önümüzdeki uzunca bir dönem için yeterlidir. Türkiye’nin sudan yılda 75 milyar kilovat/saat elektrik enerjisi üretim olanağı vardır. Oysa tek’in İstatistik Bülteni’ne göre, bugün bu olanak ancak yüzde 11.3 oranında değerlendirilmektedir.

İspanya’nın sudan enerji üretme potansiyeli yüzde 62.8’dir. 1975’te bunu değerlendirmede yüzde 50 düzeyine ulaşmıştır İspanya... Yine 1975’te Yugoslavya’nın sudan ürettiği enerji bizimkinin 5 katıdır. Biz Irak’tan petrol alıp pahalı enerji üretiriz; Irak ki su kaynakları bakımından bize oranla çok daha yoksuldur, geçenlerde öğrendiğime göre şimdi enerjisini daha çok sudan üretmek üzere girişimlerde bulunma kararını almıştır.

Linyit kaynaklarımızdan üretebileceğimiz enerji olanağı yılda 54 milyar kilovat/saattir, fakat Türkiye bugün, yine tek İstatistik Bülteni’ne göre bunun ancak 3 milyarını, 54 milyarlık olanağın 3 milyarını kullanmaktadır.

Temel Atmaların İçyüzü

Büyük sulama ve enerji projelerinin ne kadar aldatıcı ve sorumsuzca ele alındığını, bu alandaki temel atmaların içyüzünü, ayrılan ödeneklere bakarak da anlama olanağı vardır. 1976 yılında Devlet Su İşleri 38’i sulamaya, beşi enerjiye, biri de hizmete yönelik olmak üzere 44 yeni projeyi programa aldığını açıklamıştır 1976’da. Bunların toplam maliyeti 37 milyar 834 milyon liradır. Konulan ödenekse 170 milyon, yani maliyetin binde beşi... Ama temel atmalara yetiyor tabii. Yine Devlet Su İşleri 1977 için 31’i sulamaya, 28’i enerjiye, biri hizmete dönük olmak üzere toplam yeni 60 proje açıklamıştır. Bunların toplam maliyeti 73 milyar 382 milyon liradır; konulan ödenek ise, 257 milyon liradan ibarettir. Yani maliyetin binde üçü... Geçen yıl maliyetin binde beşi kadar ödenek konulmuş, bu yıl binde üçü kadar konuluyor. Demek ki ciddiyetsizlik yıldan yıla artıyor.

Ayrıca 1976’da programa alınanlardan bazılarına da, belki temel atma töreni giderleri hariç, hiçbir harcama yapılmamıştır. 1977’de programa alınanlardan birçoğunun ise kesin projeleri yoktur, bazılarının yeri bile saptanmış değildir.

Sayın Başbakan ve Adalet Partisi’nin ilgili bakanları yıllardan beri bir yılda en az 2.500 köye elektrik götürüleceğini ilân ederler. Bazen coşarlar 2.500’le yetinmezler, bunu 5.000’e kadar çıkarırlar. Oysa 1975’te elektrik götürebildikleri köy sayısı yaklaşık olarak 1974 düzeyinde kalmıştır. 1976 takvim yılı içinde de ancak yaklaşık 1.600 kadar köye elektrik götürebildikleri anlaşılmaktadır.[4]

İşte Adalet Partisi’nin ve Sayın Genel Başkanı’nın en iddialı görünmek istedikleri alandaki, barajlar, enerji, sulama alanındaki sözde başarılarının bilançosu budur.

Enerji Açığının Maliyeti

Enerji tesislerindeki büyük gecikmelerin ve bu yüzden büyüyen enerji açığının, artan inşaat maliyetleri dışında tümü ile ekonomiye maliyeti nedir acaba? Bunu da Sayın Demirel’den öğreniyoruz. Bir ara Sayın Demirel’in yaptığı bir açıklamaya göre sanayiye 1 kilovat/saat eksik elektrik sağlanmasının maliyeti 10 liradır; fakat 1 kilovat/saat elektrik enerjisi üretimi ise ortalama 30 kuruşa mal olmaktadır. Buna göre, üretimi 30 kuruş olan elektriğin sanayiye yararı bunun 33 katıdır veya sağlanamadığı zaman zararı bunun 33 katıdır. Demek ki enerji üretim tesislerinin gecikmesi sonucu sanayimize, Sayın Demirel’in yapmış olduğu bir hesaba göre, bu ölçüde zarar verilmiş olmaktadır. Bunun da baş sorumlusu, temel atar görünmeyi iş yapmaya tercih eden Adalet Partisi Hükümetleridir ve şu anda onun başında bulunduğu Cephe Hükümeti’dir.

ap’nin Genel Olarak Yatırımlarla İlgili Tutumu

Geçmişte Adalet Partisi Hükümetlerinin ve bugün Adalet Partisi’nce kurulmuş olan hükümetin tutumu, yatırımlarla ilgili her alanda böyledir.

Programa alınan, temeli atılan projelerden, kuruluşlardan kiminin projesi vardır parası kredisi yoktur; kiminin projesi de, parası da, kredisi de vardır ama ortada yatırım ve yapım yoktur. Kiminin parası da, projesi de kredisi de yoktur, kimi programa bile alınmamıştır, ama temeli atılmaktadır. Nasıl oluyor bu akıl almaz işler? Bizim aklımızla ve mantığımızla bunu izah etmek kolay değil. Böylesine garip bir iş, ancak Sayın Demirel’in kendine özgü mantığı ile açıklanabilir. Bunu da Sayın Demirel’in ağzından dinleyelim.

Demirel Mantığı

Geçen yıl ortalarında bir büyük gazetenin başyazarı ile yaptığı konuşmadan aynen aktarıyorum:

Başyazar, programda olmayan yatırımlarla ilgili iddiayı naklediyor Sayın Demirel’e; bu konuda ne söyleyebileceğini soruyor; ve işte Sayın Demirel’in tipik Demirel’ce cevabı:

“Programda olmayan yatırımı programa alırsınız, programda olan yatırım olur.”

Tabii, programın iç dengesi kendilerini ilgilendirmiyor...

Yine Başyazar, Sayın Demirel’e, projesi olmayan kuruluşlar için de temeller atıldığı yolundaki iddiayı naklediyor:

“Bu konuda ne dersiniz?” diyor. İşte Sayın Demirel’in temeli atılmış ama projesi olmayan kuruluşlar için cevabı:

“Projesini yapmak zor bir şey değil.”

Sayın Başyazar, Sayın Demirel’e, temeli atılan yatırımlardan bazılarının finansmanı bulunmadığı, parası veya kredisi bulunmadığı iddialarını naklediyor. Sayın Demirel’in cevabı:

“Finansmanını da bulursunuz.”

Gazeteci bulacak!..

Bu mülakatın yapıldığı günlerde 10 milyar liralık bir büyük barajın temeli atılacaktır. Projesi vardır bu barajın; biz hükümette iken yaptırmışız, oradan biliyoruz. Sayın yazar Sayın Başbakan’a soruyor, bu 10 milyarlık proje için:

“Bunun kaynağı bulunmuş mu, bu para karşılanmış durumda mı?”

Demirel:

“Hayır değil, kredi imkânı arayacağım.”

Yazar:

“Bulamadınız henüz?..”

Demirel:

“Hayır, bulamadım.”

Ve bu konuşmanın ardından barajın temeli büyük törenle atılıyor.

Ciddiyetsizlikte Birbirinden Geri Kalmayan Koalisyon Kanatları

Geçenlerde, attığı temeller alay konusu yapılan bir Sayın Başbakan Yardımcısı’ndan, bir konuşmamızda söz ederken dedik ki:

“Sayın Başbakan’ın attığı temeller, o Başbakan Yardımcısı’nın attığı temellerden daha ciddi değil.”

Bu sözümüze inanmayanlar oldu. Fakat işte gerçekleri, devletin resmi belgelerine dayanarak ortaya koymuş bulunuyoruz.

Biri, hiç değilse kaynak arar görünüyor; Sayın Başbakan’sa kaynak bile düşünmeden sallıyor kazmayı.

Biz aslında Sayın Başbakan’la yardımcısı arasındaki bu karşılaştırmayı, ikisini birbirine düşürmek için yapmış değildik. Bizim bu konuda özel bir çaba göstermemize gerek yok. Hükümet tarafsızlıktan ne kadar uzak olursa olsun, biz Hükümet’in kendi kanatları karşısında tarafsız kalmaya çalışıyoruz. Sadece Hükümet’in kanatları arasında ciddiyetsizlikten yana bir ayırım yapılamayacağını belirtmek istemiştik. Kaldı ki, bir hükümetin her kanadının gayri ciddi işlerinden en başta o hükümetin başı sorumludur.

Şimdi, yine tarafsız davranmak için, izin verirseniz yatırımlarla ilgili ciddiyetsizlikte hiçbir kanadın öbüründen geri kalmadığını birkaç örnekle göstermek isterim.

Dördüncü Demir-Çelik Tesisleri’nin temeli atıldı, fakat ne arsası alındı, ne projesi yapıldı, ne de hangi ürünleri üreteceği saptandı. 1976’da yatırım programına konan 85 milyon lira da, bildiğimiz kadar, harcanmadı.

İskenderun Demir-Çelik Tesisleri açılalı 15 ay geçti; daha ancak bir fırın, o da yüzde 50 kapasiteyle çalışabiliyor. Çelikhane de haddehane de tamamlanamadığı için pikler işe yaramadan yığılı duruyor. Oysa eğer bu fabrika, koalisyon kanatlarından ikisinin çekişmeleri içinde boğulup gitmemiş olsaydı, programlanmış yatırım hedeflerine bugüne kadar çoktan ulaşabilirdi.

Biraz da et kombinalarından, teknolojisi çok basit, bitirilmesi çok kolay, maliyeti düşük et kombinalarından bazılarının durumuna bakalım:

Sivas Et Kombinası 1976’da bitirilecekti. Gerçekleşme henüz yüzde 50...

Afyon Et Kombinası da 1976’da bitirilecekti, gerçekleşme yüzde 37...

Sümerbank’ın Erzurum, Sarıkamış, Van Ayakkabı Tesisleri için 1976’da ayrılan ödeneklerin sırasıyla ancak, yüzde 18.8’i, yüzde 9.7’si, yüzde 8.4’ü harcanabilmiş.

Tarsus Mensucat Boya Fabrikası’nın genişletilmesi ve Kırşehir Hazır Giyim Tesisi için ayrılan ödeneklerden yapılan harcamalar sıfır.

Adıyaman Trikotaj ve İççamaşır Üretim Tesisi için yapılan harcama, konulan ödeneğin binde altısı...

Iğdır Entegre Pamuklu Tesisi için yapılan harcama, ödeneğin yüzde 1.2’si.

Nazilli ve Nevşehir fabrikaları yenileştirme yatırımları için geçen yıl 10 milyon lira ayrılmış, yapılan harcama sıfır.

Zamanımız sınırlı olduğu için bu ilginç listeyi uzatamıyorum, ama yağmur dolan temel çukurlarını da komşu ilçeden itiraz gelince iki ilçede birden aynı tesis için atılan temellerin öyküsünü de zaten biliyorsunuz.

Geçen gün Adalet Partisi Sözcüsü, Senato’da, Hükümet’in Milli Selamet Partisi Kanadı için demiş ki:

“Bol bol konuşmaktan ve ilerlemeyen temeller atmaktan başka bir şey yapmadılar.”

Doğrudur; fakat aynı söz Adalet Partisi için de en az o kadar doğrudur.

Kimsenin hatırı kalmasın diye bir de koalisyonun üçüncü kanadına bakalım. Acaba o ne yapmış yatırımcılıkta?

Ege ye Erzurum Sigara Fabrikalarının gelecek yıl bitirilmiş olmaları gerekiyor. Fakat ikisinin de gerçekleşme oranı henüz sıfır.

Sonuç: Türkiye’de sigara üretiminin düşmesi ve sigara karaborsasının, kaçakçılığının alabildiğine artması...

Üç ortağından bahsettim koalisyonun.

Koalisyonun dördüncü kanadı ise, bildiğiniz gibi, bu işlerle ilgili değil. O, toprak reformunu uyutmakla ve gençleri vurdurtmakla meşgul.

İmalat Sanayiinde Duralama

Bu somut örnekler dışında genel olarak imalat sanayii 1976 yılında özel kesimde olsun, kamu kesiminde olsun bir duralama dönemine girmiştir.

Demir cevheri projelerinde büyük aksamalar, gecikmeler ve maliyet yükselişleri olmaktadır. O yüzden demir-çelik endüstrimizin geleceği de bir darboğaza sürüklenmektedir.

Bu hükümet döneminde üstelik daha ilginç bir şey olmuştur: Üretimde hem de sınaileşmemiz, gelişmemiz açısından, hatta tarımımız açısından büyük önem taşıyan bazı üretim dallarında, büyük üretim düşüşleri olmuştur. Örneğin: Ereğli Kömür Havzası’nda üretim, geçen yıl, bir yıl öncesine göre 700 bin ton gerilemiştir. O yüzden demir-çelik sanayiinin kok gereksinmesi de büyük ölçüde dışarıdan sağlanma zorundadır.

Tüp gazı, krom, taşkömürü,[5] kâğıt ve karton, saç, sigara, ham petrol, pencere camı, tarım ilâçları, margarin üretiminde geçen yıl yüzde 2.8’den yüzde 59.8’e kadar varan üretim düşüşleri olmuştur.

Madencilikte genel bir duraklama dönemine girilmiştir. 1975 döneminde tümüyle madenciliğin üretim değeri yüzde 13.4’lük Plan hedefine karşın ancak yüzde 3.7 artabilmiştir. Madencilik kesimindeki birincil enerji kaynaklarında, yani kömürde ve petrolde ise üretim bakımından yüzde 1.2 düşüş vardır.

1976’da önemli bazı alanlarda üretim yalnız 1975’e göre değil, bütün dünyada bir bunalım yılı olan 1974’e oranla bile düşmüştür. Birkaç örnek vereyim: 1974’e göre 1976’da meydana gelen üretim düşüşleri, ham demirde yüzde 2.6, taşkömüründe yüzde 2.9, sigarada yüzde 3.4, hadde mamullerinde yüzde 13.2, gazete kâğıdında yüzde 18.7, ham petrolde yüzde 22.4, sacda yüzde 31.1...

1976’da Enflasyon Dıştan Gelme Değildir

Ülkenin başına her türlü sorunu açan Cephe Hükümeti, görülüyor ki, ekonomide de kesin başarısızlığa uğramıştır. Yatırımlarda büyük fiyat artışları vardır. Yatırım malları fiyatlarındaki artış, tüketim malları fiyatlarındaki artışı da aşmaktadır.

Zaman zaman bizim enflasyonu ithal ettiğimiz söylenir. Zaman zaman da bu doğrudur. Nitekim 1974 yılında hammaddelerde, başta petrol olmak üzere birçok önemli sanayi girdilerinde ve birçok sanayi mamullerinde, ara mallarda, yatırım mallarında, Türkiye’ye enflasyon dışarıdan alınmıştır, ithal edilmiştir. Oysa bu hükümet dönemi için böyle bir şey de söylenemez. Tam tersine 1976 Ekimi sonunda 1974 sonuna göre, dıştan alınan malların fiyatları dolar olarak yüzde 15.3 azalmıştır. Yani, ithalât maliyeti düşmüştür.[6]

1974’te Fiyatlar ve Gelirler

1974 yılı –dediğim gibi– bütün dünyada eşi pek görülmemiş bir bunalım yılı idi. Ekonomik durumları en sağlam ülkelerde bile enflasyon uzun süredir ilk kez çift haneli rakamlara ulaşmıştı. En önemli girdilerin fiyatlarında, başta petrol olmak üzere, büyük artışlar oluyordu. Bu ortamda Türkiye’de güç koşullar altında bir karma hükümet kuruldu. Bu hükümet, üstelik, eskiden yapılması gereken fakat ertelenmiş olan kamu kesiminin ürettiği bazı maddelerle ilgili fiyat zamlarını da gerçekleştirdi. Ona rağmen şimdi size bugüne kadar pek üzerinde durulmayan, sadece Cumhuriyet Senatosu’nda Grup Sözcüsü arkadaşımızın açıkladığı, ama devletin resmi belgelerce dayanarak açıkladığı bir gerçeği söyleyeceğim. Dünya bunalımına rağmen, 1974 yılında, Cumhuriyet Halk Partisi’nin fiilen hükümette bulunduğu dokuz aylık yıl kesiminde fiyatlar sadece yüzde 10 artmıştır. Üstelik başta köylüler ve işçiler olmak üzere 1974 yılında, dar ve orta gelirli halkın gelirinde, fiyat artışlarını çok aşan yükselmeler sağlanmıştır. Hatta köylüler ve işçiler o zamana kadar hiç görmedikleri bir satınalma düzeyine erişmişlerdir.

O nedenle köylüler yeniden şevkle ve umutla topraklarına sarılmışlardır. Kentlere göç etmişken, köylere, topraklarına yeniden dönen köylüler görülmüştür.

Başbakan’ın Enflasyonla İlgili İtirafı

1975-76 yıllarında ise, dünyadaki ekonomik bunalım büyük ölçüde hafiflemiştir. Dünyada enflasyon hızı kesilmiştir; fakat özellikle 1976’da Türkiye’de enflasyon hızı olağanüstü boyutlara erişmiştir. Sayın Başbakan da 1976 yılı sonunda yaptığı basın toplantısında bunu itiraf etmiştir, “Enflasyonla mücadelede başarılı olamadık” demiştir. Sanki kendi körükledikleri anarşi ile mücadelede, şiddet eylemleriyle mücadelede başarılı olmuşlar gibi.

Biraz önce resmi endekslere dayanarak verdiğim bilgi de gösteriyor ki, Türkiye’de 1976 enflasyonu ithal edilmiş enflasyon değildir. Bu, Hükümet’in göz göre göre imal ettiği yerli enflasyondur.

Cephe Hükümeti Dönemindeki Fiyat Artışları

Vatandaşın geçim zorluğunu belirleyen en gerçekçi resmi belge Devlet İstatistik Enstitüsü’nün örnekleme olarak dokuz ili ele alarak verdiği aylık rakamlarla ilgili belgelerdir, raporlardır.

Şimdi buradan Ankara ile ilgili bazı rakamlar okuyacağım:

1975-76 Ekim ayları arasında bir yılda bazı temel gereksinme maddelerindeki fiyat artışlarının oranları:

Ekmek yüzde 32, makarna yüzde 13, patates yüzde 77, kuru soğan yüzde 81, koyun eti yüzde 60, zeytin yüzde 24, kahve yüzde 102 –son zamdan önce–, çay yüzde 40, odun yüzde 50, basma yüzde 32, kaput bezi yüzde 21, gazyağı yüzde 17.

Bildiğiniz gibi son haftalarda da bunlara yeni büyük zamlar eklendi, öte yandan son bir yılda kiralar Türkiye’de görülmemiş ölçüde arttı.

Kısacası hep Cumhuriyet Halk Partisi’ne karşı dillerine doladıkları bir sözü, şimdi devletin resmi belgelerine dayanarak, bu hükümetin ve Adalet Partisi’nin yüzüne karşı söylüyoruz: Kısa hükümet dönemlerinde gaza zam, beze zam, tuza zam; hepsi ve çok daha fazlası gereksiz yere gelmiştir.

Kuyruklar

Bu hükümet döneminde hayat pahalılanmayacaktı, enflasyon olmayacaktı. Bu hükümet döneminde yokluk olmayacaktı, kuyruklar olmayacaktı. Oysa aylardan beri Türkiye’de kış ortasında kömür kuyrukları var, mazot, benzin kuyrukları var, et kuyrukları var, sigara kuyrukları var.

Kıbrıs’ta savaş olurken bile Türkiye akaryakıt sıkıntısı çekmemişti, kamyonlar mazotsuz, benzinsiz kalmamıştı. Sayın Başbakan’ın deyimiyle sadece “bilimsel araştırma” yapmak üzere Hora’nın Ege’ye çıktığı günlerde ise Türkiye’de kamyonlar, otobüsler, araçlar mazot, benzin bulamıyorlardı.

Hem Hızlı Hem Adaletsiz Fiyat Artışları

Biraz önce verdiğim temel gereksinme maddelerindeki artış oranlarıyla ilgili olarak ilginç bir şey daha var: Patatesin tüketici açısından fiyatı yüzde 77 artmış. Ne zaman?.. Patates üreticisinin en çok sıkıntı çektiği yılda!

Yine üretici fiyatı olarak zeytinin değeri yüzde 24 artmış; zeytin üreticisinin büyük sıkıntı çektiği bir yılda.

Demek ki fiyat artışları hem hızlı, hem adaletsiz.

chp’nin Adaletli Fiyat Politikası

Biz, bunun tam tersi bir uygulamayı getirmiştik. Örneğin, 1974 yılında buğdayın alım fiyatına yaklaşık yüzde 75, hatta daha çok zam getirmiştik; ama ekmeğin fiyatına zam getirtmemiştik. Sayın Demirel’in Adalet Partisi’nin, “Ekmeği nasıl pahalandırmazsınız, pahalandırmaya mecbursunuz” diye haykırmalarına rağmen, buğdayın alım fiyatını yüzde 75 yükseltmiş, ekmeğe zam getirmemiştik.

Bildiğiniz gibi 1974 yılı dünyada petrol, her türlü akaryakıt fiyatlarının birkaç kat yükseldiği bir yıldı. İster istemez biz de zam yaptık o yıl.

Taşıtlarda kullanılan, sanayide kullanılan mazota, benzine, akaryakıta, öteki akaryakıt türlerine zam getirdik, ama dar gelirli vatandaşın köylünün evinde aşını pişirmek üzere kullandığı tüp gazına zam getirmedik.

Bir de Cephe Hükümeti’ne bakalım, o ne yaptı? O, taşıtların, otomobillerin, otobüslerin, fabrikaların kullandığı akaryakıta zam getirmedi, sadece fakir köylünün, dar gelirli halkın aşını pişirmek üzere kullandığı tüp gazının fiyatına zam getirdi.

Bu hükümet, sanayide girdi olarak kullanılan, kamu kesiminin ürettiği malları, kamu kaynaklarından, yani halkın cebinden destekleyerek sözde düşük tutuyor, fakat bunlar kullanılarak üretilen sanayi ürünlerinin fiyatlarında sürekli büyük artışlar oluyor: Traktörden, buzdolabından, kamyondan, otomobile kadar hepsinde...

Adalet Partisi hükümette bulunduğu dönemlerde halk daima ezilmiştir; özellikle köylü daima ezilmiştir. Başta aracılar, spekülatörler olmak üzere belli işadamları çevresi kazanmıştır. 1974’te, bir dünya ekonomik bunalımı yılında biz hükümette iken tersini yaptık, aracıyı değil, vurguncuyu değil, köylüyü, işçiyi refah yoluna çıkarttık.

1974 yılında bir çiftçi 38 ton buğday karşılığında traktörünü alabiliyordu, şimdi, aracı payı dahil ancak 60 ton buğday karşılığında bir traktör alabilmektedir. 1974 yılında destekleme alımı yolu ile üreticiye yapılan ödemeler, bir yıl önceye göre yüzde 114.7 artmıştı. Bu artış 1975’te yüzde 40.8, 1976’da ise yüzde 22.3’e düşmüştür.

Biz köylünün ürününe o görülmemiş ölçüde yüksek fiyatları verdiğimiz zaman, yıl bir seçim yılı değildi, seçimlere daha üç yıl vardı. Demek ki seçimi düşünerek değil, halkın geçimini düşünerek bu yüksek fiyatları vermiştik. Şimdi bu yıl seçim yılı; köylünün hatırını saymazlar ama hiç değilse seçim hatırına, köylüye bu yıl ürünleri için biraz daha adaletli fiyatlar vermelerini bekliyoruz. Fakat pancar üreticisinin aylarca hakkı olan parayı alamaması karşısında, verilen sözlere rağmen anason üreticilerinden birçoğunun alacaklarını hâlâ alamamış olmaları gerçeği karşısında, tütün ekici piyasasının olağanüstü geciktirilmesi ve ayçiçeği üreticisinin düşürüldüğü feci durum karşısında, nihayet son olarak Ortak Pazar ile çıkan pamuk ipliği meselesi karşısında, maalesef, bu seçim yılında bile bu konuda fazla umutlu olma olanağını göremiyorum.

Kamu Görevlilerinin Durumu

Adalet Partisi’nin başında bulunduğu hükümet, iki yıldır köylüyü ezdiği gibi, kamu görevlilerine de iki yılın hayat pahalılığını karşılayacak kadar bile aylık zammını çok görmektedir. Sanki Bütçe’nin iç dengesi çok mükemmelmiş gibi (oysa ne kadar dengeden yoksun olduğunu, ne kadar şişirme, gerçekdışı bir bütçe olduğunu somut örnekleriyle konuşmamın başında açıkladım), iç dengesi çok mükemmel bir bütçe imiş de dokunulmaya kıyılamıyormuş gibi. Adalet Partisi’nin bu konuda, “katsayıyı 12’ye yükseltmem,” diye bir inat göstermesini anlayamıyoruz. Bu inat karşısında Parlamento’nun hakça bir sonuç sağlayacağını umuyoruz.

İşçileri Güçsüzleştirme Tertibi

Bu hükümet döneminde ancak işçilerden bir kesimi, o da Cumhuriyet Halk Partisi’nin daha önce sağlamış olduğu ileri toplusözleşme ve grev haklarından yararlanarak bir ölçüde kendini kurtarabilmektedir. Fakat şimdi bu hükümet döneminde işçilere karşı da oyun oynanıyor. Bir yandan büyük sermaye çevreleri, kendileriyle ilişiği olmadığı halde, Ziraat Odaları Birliği’ni, Esnaf ve Sanatkâr Konfederasyonları’nı da peşlerine takarak güçlerini birleştirmeye çalışırken, bir yandan bu hükümetin, bu hükümet kanatlarının öncülük ettiği birtakım tertiplerle, kışkırtmalarla işçi hareketi bölündükçe bölünmektedir. Bölündükçe, elbette işçi hareketi güçsüzleşecektir.

Sonuç olarak, toplusözleşme, grev hakkından bile işçilerin, eğer bu hükümet ve zihniyeti daha birkaç yıl işbaşında kalırsa, gereği gibi yararlanma olanakları ortadan kalkmış olacaktır.

Kredilerdeki Adaletsizlik

Bu hükümet döneminde köylünün nasıl ezildiğine bir örnek de tarım kredileri oranının toplam krediler içinde düşüşüdür. 1976 sonunda banka kredileri içinde payı en çok azalan krediler, tarım kredileridir. 1974’te toplam kredilerin yüzde 26’sını bulurken, tarım kredileri 1976’da yüzde 21’e düşmüştür. Bunun içinde de küçük üreticinin, köylünün aldığı pay büsbütün küçülmüştür.

Konut Yapımı İddialarının İçyüzü

Ayrıca, “vatandaşların konut ihtiyacını karşılayacağız, yılda 100 bin konut yaptıracağız” gibi iddialara karşın, hem 100 bin ile kıyas edilemeyecek kadar az sayıda, ancak birkaç bin konut gerçekleştirilebilmiştir hem de konut yapımına yönelen ipotekli kredilerin toplam banka kredileri içindeki payı yüzde 4.5’ten yüzde 3’e düşmüştür.

Bu hükümet elinde kredi dağıtımı yalnız köylünün, yalnız konut yaptırmak isteyen yurttaşın aleyhine değil, esnaf ve sanatkârın ve özellikle sanayicinin aleyhine de gelişmiştir.

1976’da sanayi ve inşaat yurtiçi gelirin yüzde 53’ünü sağlarken, toplam kredilerin ancak yüzde 31’ini alabilmiştir. Aynı yıl yurtiçi gelirin, yalnız yüzde 13.5’ini sağlayan ticaret sektörüne ise banka kredilerinin yüzde 69’u yöneltilmiştir. Üstelik, özellikle bu dönemde, ticari krediler, üretimi destekleyecek yönde değil, istifçiliği ve spekülatif kazancı kamçılayacak ve üretimi düşürecek yönde kullanılmıştır.

Yağ İthali Vurgunu

Bu dönemde tüccarlardan büyük bir bölümüne sağlanan krediler, hatta dövizler nasıl ülke aleyhine, üretici aleyhine ve yerli sanayi aleyhine değerlendiriliyor, bunun çok acı ve ilginç bir örneği yağ ithali konusunda görülebilir. Türkiye’ye bu hükümet döneminde bol yağ ithal edilmiştir. Türkiye’ye bol yağ ithal edilirken, bunun sonucu olarak Türkiye’deki margarin üretimi yüzde 59.8 oranında düşmüştür. Yağın ithalât ve iç piyasa fiyatları arasında büyük fark vardır. Bu farkların bir fonda biriktirilerek üreticiye aktarılması gerekliydi, fakat Adalet Partisi, Hükümet’in büyük kanadı olarak bu fonu da kaldırmıştır ve kârın tümünü ithalâtçıya bağışlamıştır. Şimdiye kadar ithalâtçının Devlet Hazinesi’nden, işçi dövizinden, üreticinin cebinden, sanayicinin kasasından sağladığı bu haksız kâr, bu vurgun kazancı, bir milyar lirayı aşmış olmalıdır. O yüzden ayçiçeği üreticileri perişan bir duruma düşmüştür; yağ üretimi yüzde 59.8 oranında düşmüştür. Oysa bir avuç ithalâtçıya sağlanan aşırı kazançla ve dövizle Türkiye yağ fabrikalarıyla donatılabilirdi ve yağ ithal eden ülke durumundan çıkıp, yağ ihraç eden ülke durumuna gelebilirdi.

Aylardır Hükümet’ten bu korkunç soygunun hesabını sormak istiyoruz, fakat Meclis’te bir türlü sıra gelmiyor. Demokraside Parlamento’nun tek görevi yasa çıkartmak, bütçe onaylamak değildir. Parlamento’nun temel görevlerinden biri de denetimdir. Fakat Adalet Partisi denetimden sürekli kaçmaktadır. Nitekim bu yağ soygunuyla, vurgunuyla ilgili olarak verdiğimiz önergeye de Meclis’in çalışma düzeni içinde bir türlü sıra gelememektedir.

Ekonominin Foyası İyice Meydana Çıkmadan Seçim İsteği

Örneklerini verdiğim gibi, hayali kaynaklarla, hayali dış kredilerle, hayali tasarruf artışlarıyla ve hayali temel atmalarla gerçek fabrikalar, barajlar değil, ancak hayali şatolar kurulur. Adalet Partisi ve Başbakan ekonominin foyası iyice meydana çıkmadan seçim sandığına kapağı atmak isteyecek noktaya gelmişlerdir. Tam seçime sekiz ay kala, erken seçim ister duruma gelmiştir. Oysa seçimden en gerekli olduğu zamanda kaçan ve Türkiye’yi bugünkü duruma sürükleyen Adalet Partisi’dir. Biz, dün kaçmadık, bugün kaçmıyoruz. İki ay sonrası için de, siz varsanız, biz de varız.

Adalet Partisi asıl memleketin ihtiyaç duyduğu sırada seçimden kaçtı da, seçim işlemlerinin başlamak üzere olduğu ve normal seçime sekiz ay gibi kısa bir sürenin kaldığı bir dönemde, neden birdenbire erken seçim ister duruma gelmeye başladı, bunun tek nedeni değil, fakat nedenlerinden biri işte budur. Bir yıldır suni teneffüsle yaşatılan ekonominin artık nefesi tükenmektedir; 1977 Ekimi’ne kadar bile yetişemeyeceğini herhalde Sayın Başbakan hepimizden daha iyi bilmektedir. Seçimlik temel atmalarla ekonomik çöküntüyü gözden saklamaya artık olanak kalmamıştır.

chp’nin Seçim İsteme Nedenleri

Seçimin bir an önce yapılmasını biz de isteriz. Ama çocukların, gençlerin bir an önce imtiyazlı eşkıya elinden kurtulması için isteriz. Rejimin tehlikeden kurtulması için isteriz. Önemli uluslararası sorunlarımızın ve ulusal güvenlik sorunumuzun bir an önce çözülmesi için isteriz. Oysa bütün bunlar, Hükümet Başkanı’nın umurunda bile değildir. Tersine, bütün bunlar, onun, hükümette kalabilme uğruna gözünü kırpmadan millete ödettiği ağır bedellerdir.

Adalet Partisi Genel Başkanı böyle bir hükümetle karşılaşacağı sıkıntıları ve ülkenin uğrayacağı zararları, kuşkusuz, bu hükümeti kurmaya kalkışırken biliyordu. Bile bile bu hükümeti kurdu, bile bile bugüne kadar sürdürdü. Sürdürebilmiş olmayı da, gençlerin ölümü pahasına, çocukların ölümü pahasına, eğitimin durması pahasına, ulusal güvenliğimizin askıda kalması pahasına bu hükümeti sürdürebilmiş olmayı da büyük bir siyasal başarı gibi gösteriyor.

Temel Yatırımların İhmali

Boşa temel atarak, temel atıp bir yana bırakarak ekonomik gelişme sağlanamayacağını herhalde nihayet Sayın Demirel de anlamaya başlamış olmalı ki, son zamanlarda, gelişmenin bazı temel unsurlarından da söz etmeye başladı. O arada, örneğin, elektrik enerjisinin, demir-çeliğin, altyapının öneminden söz etmeye başladı. Adalet Partisi’nin kurduğu hükümetler elinde bu temel unsurlarla ilgili yatırımların nasıl ihmal edildiğini yıllardır hatırlatıyoruz. Sayın Demirel’i ve hükümetlerini bu konuda uyarmaya çalışıyoruz. Altyapıların geri bırakılmasından ve yetersiz kalmasından doğacak sakıncaları geçen yılki bütçe konuşmamda uzun uzadıya anlatmıştım. Sayın Demirel daha ancak şimdi şimdi bunların sözünü etmeye başladı. Ama vermiş olduğum rakamlardan görüldüğü gibi, bu yönde atılan herhangi bir adım henüz yok. Kendi yarattığı altyapı boşluğunu, enerji açığını kapatmaya kalkışacak yerde, sanki dün iktidarda değilmiş gibi, bugün iktidarda değilmiş gibi, bu temel yatırım alanlarıyla, altyapılarla ilgili olarak Sayın Başbakan, 1980’lere, 1990’lara, iki bin yıllarına ilişkin hayallerini bizlere ve kamuoyuna naklediyor. Oysa o yıllar için ortaya attığı hedeflerle ilgili rakamlar bile kısır bir muhayyilenin büyüyen gereksinmelere yetmeyecek kadar yetersiz hedefleridir. Türk toplumu her anlamda tutucu iktidarlar döneminden kurtulduğunda o hedeflerin çok ötesine doğru atılımlar yapabilecek kadar dinamik bir toplumdur. Bizim yeni bir düzenle halkın yapıcı, yaratıcı gücünü harekete geçirerek gerçekleştireceğimiz sağlıklı gelişme ortamında o kısır muhayyilenin yetersiz hedefleri kısa sürede aşılacaktır.

Hükümet, Ekonominin Geleceğinden Yiyor

Bu hükümet kırılıp dökülen ekonominin, kendi kırıp döktüğü ekonominin dayanabilirliğini seçime kadar uzatabilmek için ekonominin bütün olanaklarını tüketti ve bir süreden beri geleceğinden de yemeye başladı. Bunun en belirgin kanıtı, döviz durumuna ve dış borçlar durumuna bakıldığında görülür. Bugünkü hükümet kurulduğunda Türkiye’nin brüt döviz rezervi 1 milyar 321 milyon dolar, net döviz rezervi de 68 milyon dolardı. 1976 sonunda ise brüt rezerv 1 milyar 321 milyon dolardan 88 milyon dolara inmiştir. Net döviz rezervi ise eksi 2 milyar 878 milyon dolardır. Üç milyar dolara yaklaşan bu döviz açığına son haftada bir milyar doları bulan bekleyen transferleri de eklemek gerekir. Üstelik bu dönemde, Türkiye, tarihinin en ağır kısa vadeli dış borç yükü altına sokulmuştur. Bu hükümet, sağlıklı yollardan dış kredi bulamaz duruma geldiği için, karanlık yollardan dövize çevrilebilir mevduatlar ve banker kredileri aramaya başlamıştır. Bunları sağlayabilmek için her ödünü vermiştir. Uluslararası mali çevrelerin görüşlerini yansıtan yayın organlarında artık “Türkiye armağanlar dağıtıyor” ifadesi kullanılmaktadır.

Bu dçm’leri aslında kredi saymak da yanlıştır. Bunlar başkasının parasıdır. Bunlar emanet paradır. Şimdi verilen tüm ödünlere, dağıtılan armağanlara karşılık o emanet parayı bulma olanağı bile son derecede daralmıştır. Üstelik bu dövize çevrilebilir mevduata yüksek faiz verildiği gibi, bununla yetinilmeyip kur garantileri de verilmek suretiyle yine ülke ekonomisinin geleceğinden yenilmiş olmaktadır.

Döviz rezervlerimizin sorumsuzca tüketildiği bu dönem, işçi dövizlerinin de hızla azalmaya başladığı bir döneme rastlamıştır. Eğer dövizlerimizin tüketilmesi ve ülkemizin çok ağır kısa vadeli dış borç yükü altına sokulmuş olması karşılığında yatırımlar hızlanmış olsaydı, üretim artmış olsaydı, işsizlik azalmış, ulusal sanayiimiz güçlenmiş, ulusal güvenliğimiz daha sağlam temellere, yerli sanayilere dayandırılmış olsaydı bunlarla avunabilirdik; “zararı yok dövizimiz tükendi ama döviz yaratacak bir ekonomiye, döviz yaratacak tesislere kavuştuk” diye avunabilirdik. Oysa bunun tam tersi olmuştur. Verdiğimiz örneklerde açıkça gösterdiğim gibi, bunca dövizin eritilip bitirilmesine rağmen, yatırımlar bir duralama dönemine, üretim ise düşüş dönemine girmiştir.

Yine bu dönemde ekonomimizin yapısal bozukluğu büsbütün artmıştır ve ekonomimizin kendi iç dengesi bozulmuş, gelir dağılımı büsbütün adaletsizleşmiştir.

Dışsatım Başarısızlığı

Dövizlerimiz böylesine tüketilirken ve işçi dövizleri azalırken bir umut dışsatım gelirlerimizin artması olabilirdi. Sayın Başbakan’ın bu konuda büyük hayalleri vardı. Yıl ortalarında diyordu ki: “Yıl sonuna kadar ihracat gelirimiz iki buçuk milyar dolar olacaktır.” Sonra bu yetmedi, birkaç hafta geçtikten sonra, “Hayır, üç milyar dolar olacak ihracatımız” dedi. Biz ise uzmanlara danışarak yaptığımız gerçekçi hesaplara dayandık ve dedik ki, “Hayır, yıl sonunda dışsatım geliri iki milyar doları bulmayacaktır.” Şimdi Hükümet’e soruyorum: Bizim dediğimiz mi çıktı, sizin dediğiniz mi çıktı?

Nitekim dışsatımda umulan başarının sağlanamadığını yıl sonundaki basın toplantısında Sayın Başbakan da itiraf etmiştir.

Sayın Başbakan, yine dünkü konuşmasında, dışsatımın daha çok sanayi ürünlerine dayanması gerektiğini söylüyor. Oysa, bildiğimiz kadarıyla, sanayi ürünlerinin tüm dışsatımımızdaki oranında da bir düşüş yine bu hükümet döneminde yer almıştır.

Siyasal Ödünler Aşaması

Artık bu hükümetin borç para veya ödünç döviz bulabilmek için dışarıya ekonomik ve mali ödünler ve armağanlar dağıtma aşamasını da geride bırakıp siyasal ödünler ve armağanlar dağıtma aşamasına ulaştığından kaygı duyulmaktadır. Nitekim aralık ayında bu hükümet Avrupa Ekonomik Topluluğu’nun daha önce reddettiği önerilerini, görüşülmeye bile değmez diyerek reddettiği önerilerini ve isteklerini, kabul etmiştir. Bu kabul edilen öneriler, aslında Türkiye’ye bir şey getirmediği gibi, Avrupa Ekonomik Topluluğu’yla, Ortak Pazar’la, aramızdaki temel ve hayati sorunları da bir yana atmaktadır. Koalisyonun bu konuda, bildiğiniz gibi, çok hassas ve milliyetçi görünen bir kanadı vardır. Belki kelimelerdeki bazı nüanslar önem taşır diye belirteyim milliyetçi veya “millici” bir kanadı vardır. Bu kanat Ortak Pazar’la ilişkilerimiz üzerinde büyük bir ısrarla, duyarlılıkla dururdu; fakat dışalım (ithalât) rejiminde Adalet Partisi’nden istediği ödünleri koparınca Ortak Pazar’a verilen ödünleri görmezlikten gelmeye başlamıştır.

İş Âlemini Ele Geçirme Mücadelesi

Aslında Koalisyon Ortakları arasında bu konuda var gösterilmek istendiği kadar derin görüş ayrılıkları bulunduğunu da sanmıyorum. İki parti arasında, öteden beri, yıllardan beri, iş âlemini ve piyasayı ele geçirme mücadelesi vardır. Kimi zaman bu mücadele Odalar Birliği minderinde sürdürülür, kimi zaman suni bir İstanbul-Anadolu maçı sahasında sürdürülür. Bu çekişme, hiç değilse şimdilik, Adalet Partisi’nin hem Ortak Pazar’a hem de hükümet ortağına verdiği büyük ödünlerle ortağının lehine sonuçlanmıştır.

Ortak Pazar Konusunda Politika Saptanamıyor

Türkiye’nin yalnız sınaileşmesini değil tarımsal gelişmesini bile tehdit eden Ortak Pazar’la ilişkiler sorunu, öteki hayati ulusal sorunlarımızla birlikte askıya alınmıştır.

Hükümet, Ortak Pazar konusunda bir politika bile saptayamayacak durumdadır. Çünkü yalnız bizlerin değil, bütün dünyanın bildiği gibi, Hükümet, Türkiye’nin bazı temel meselelerini kendi içinde görüşemeyecek durumdadır. Görüşse bile üzerinde anlaşamayacak durumdadır. Bunu bile bile, yalnız kendisi bile bile değil, dünya âlem bile bile, bu hükümetin işbaşında kalmaya devam etmesini milliyetçilikle nasıl izah edebildiğini anlayabilmek çok zordur...

Bizim 1974’te hükümetten kaçtığımızı söylüyor Adalet Partililer... Biz 1974’te hükümetten kaçmadık. “Seçime gidelim” diyen insanlar hükümetten kaçmış sayılamazlar. Hükümetten kimin kaçtığını 1971 yılında gördük; kaçış diye ona derler.

Eğer biz de Türkiye’nin hayati uluslararası sorunlarını çözemeyeceğimizi bile bile hükümette kalmayı içimize sindirebilseydik hükümette kalırdık. Ama kalmadık. Çünkü bizim partimiz sorumluluk bilinci olan partidir. Çünkü bizim partimiz gerçekten milliyetçi olan partidir.

Adalet Partisi ise, Türkiye’nin bugünkü ekonomisini de, gelecekteki ekonomisini de tehdit edecek noktaya gelmiş bir Ortak Pazar sorununu iki yıldır ele alamayan bir hükümeti, sırf hükümette olabilmek uğruna ayakta tutuyor ve bunu da ele güne karşı bir başarı gibi, büyük siyasal başarı, taktik başarı gibi gösteriyor.

1974’te Adalet Partisi, Türkiye’nin seçime en çok gerek duyduğu dönemde seçimden kaçtı ve o yüzden çocukların ölümüne göz yumdu; o yüzden Türkiye’nin tehlikeler içine sürüklenmesine göz yumdu.

Aslında Ortak Pazar’ın Türkiye ile alıp veremediği bir şey yok; bizim Ortak Pazar’la alıp veremediklerimiz var. Bizim Ortak Pazar’a birtakım istekler, koşullar, öneriler ileri sürmemiz gerekiyordu. Nitekim hükümette bulunduğumuz kısa dönemde ilk kez, bu konuda geleneksel olarak çelişik düşünceler besleyen, değişik tutumlar izleyen ilgili devlet kuruluşlarını, Bakanlıkları uzmanlarla birlikte bir araya getirdik. Bir hükümet görüşü oluşturduk ve Ortak Pazar’la ilgili birtakım girişimlerin hazırlıklarını yaptık, isteklerimizi öne sürebilmek için gerekli zemini hazırladık. Fakat o noktada hükümeti bırakma zorunda kaldık. Türkiye’nin Ortak Pazar’dan istekleri vardı, Türkiye’nin Ortak Pazar’a birtakım koşullar ileri sürmesi gerekiyordu. Bu Hükümet’se ne yaptı? Dedi ki, “Ben senden davacıyım, onun için sen bana istediklerini söyle...” Dünyada böyle şey görülmüş değildir. Bunun Avrupa’da ne kadar hayretle karşılandığını Ortak Pazar yetkililerinden kendi kulaklarımla duymuşumdur. Ama ben hayretle karşılamadım. Neden Hükümet’in, Dışişleri Bakanlığı’nın böyle yaptığını biliyordum. Çünkü kendi içinde toplanarak bu konuyu görüşüp Dokuzlar’a sunacağı istekleri hazırlayabilecek, kâğıt üstüne dökebilecek durumda değildi bu hükümet. Onun için bu hükümet, Ortak Pazar’a, “Benim sizden ne istemem gerekiyor, siz onları hazırlayın, talepler halinde bana getirin” dedi. Getirdiler; “görüşmeye bile değmez” dendi. Aradan birkaç ay geçti; bu kez aynı talepler, istekler sessiz sedasız kabul edildi.

Ortak Pazar Sorunu Önce Kendi İçimizde Çözülmelidir

Ortak Pazar’la ilişkilerimiz sorunu, aslında Ortak Pazar’la aramızda çözülme aşamasına ulaşmadan önce, kendi içimizde, kendi yurdumuzda çözülmesi gereken bir sorundur. Bu sorunun temelinde ekonomimizin ve sanayimizin bugünkü yapısal aksaklıkları, çarpıklıkları, bozuklukları vardır. Öyle bir düzen, öyle bir ekonomik yapı var ki Türkiye’de, bir avuç yağ ithalâtçısının devleti ve halkı soyarak, ulusal sanayimizi batırarak, ayçiçeği üreticilerini süründürerek hiç zahmetsiz milyonlarına on milyonlar katabildiklerini görüyoruz. Bir traktör aracısı, bu düzende, bir traktörden traktör fiyatının en az yarısı kadar, zahmetsiz, vergisiz, sigorta primsiz kâr sağlayabiliyor.

Sahte mobilya ihracatçılarına milyonlar veriliyor bu düzende. Böyle bir ülkede, böyle bir düzende elbette sanayiciler hiçbir gerçek sanayi ülkesinde hayal edilemeyecek kadar yüksek kârlar sağlayabilmek isterler. En azından bir yağ vurguncusu kadar, bir demir-çelik istifçisi kadar kâr sağlayabilmek isterler. Bu kadar yüksek kâr sağlama isteğine yöneltilmiş olan sanayicilerle de dünyaya açılınamaz. Ortak Pazar üyesi olunamaz. Dünyaya açılabilmek için Devlet Hazinesi’nden sağlanan destekler de, pamuk ipliği konusunda olduğu gibi, gün gelir hükümetin, memleketin başına kakılır.

Böyle bir düzende, böyle bir ekonomik yapı ile, bizim Ortak Pazar sorunumuzu çözme olanağımız yoktur.

Sorun, Ortak Pazar’dan çıkma sorunu da değildir. Düzen değişip Türkiye kurtarıldığı vakit, Türkiye’de gerçek ve sağlıklı sınaileşme başladığı vakit, Türkiye’de köylü ile omuz omuza tarımda gerçek gelişme sağlandığı vakit, Ortak Pazar sorunu kendiliğinden çözülebilecek düzeye erişir. Yeter ki, o zamana kadar böyle sorumsuz hükümetler elinde iş işten geçmiş olmasın!..

Fakat ekonominin yapısal bozukluklarını ve gelir bölüşümünü düzeltecek yerde büsbütün bozan bir hükümetin, sanayi yapımızdaki çarpıklığı giderecek yerde büsbütün çarpıtan bir hükümetin, tarımda yaygın kooperatifleşmeyi ve gerçek gelişmeyi engelleyen bir hükümetin, hele bir de tüm dövizleri tüketmiş, emanet döviz bile bulamaz duruma gelmiş bir hükümetin, Ortak Pazar karşısında yapabileceği tek bir şey vardı; ödün vermek. Bu hükümet de işte onu yapmıştır. Ödünler verme, armağanlar dağıtma zorunluluğu arttıkça, gizli diplomasi yöntemleri de büsbütün işlerlik kazanmaktadır.

Gizli Diplomasi

Önemli uluslararası sorunlarımızla ilgili hiçbir konuda ne olup bittiğine, Hükümet’in ne yaptığına, ne düşündüğüne dair Ulusumuzun hiçbir bilgisi yoktur, Parlamento’muzun hiçbir bilgisi yoktur. Son günlerde Kıbrıs’ta neler olup bittiğini bile yabancı basından, radyolardan öğrenmeye çalışıyoruz.

Ege Kıta Sahanlığı sorununu Yunan Dışişleri Bakanı Bitsios’la görüştükten sonra, “Ne görüştüğümüzü açıklamakta yarar görmüyorum” diyor, Türk Dışişleri Bakanı... Yunanistan Dışişleri Bakanı’nın bileceğini Türkiye Büyük Millet Meclisi bilmeyecek. Bu ne biçim sırdır?

Ne oluyor Ege Kıta Sahanlığı’nda? Bilmiyoruz... fır Hattı’nda ne oluyor bilmiyoruz. Kıbrıs’ta Hükümet bir şey düşünüyor mu? Olanlar bitenler Hükümet’e rağmen mi oluyor, ne oluyor ne olmuyor, bilmiyoruz. Bilmemize de imkân yok. Çünkü bu hükümet bunları, sanmayınız ki, yalnız Parlamento’dan saklıyor, Ulus’tan saklıyor; bu hükümet bunları kendi kendinden de saklıyor. Kıbrıs’ta neler olup bittiğini, Hükümet’in yetkili ağızlarından gereken ayrıntılarıyla, Hükümet’in öteki kanatları acaba öğrenebilmiş midir? Bundan büyük kuşkumuz var, bütün dünyanın bundan büyük kuşkusu var.

Gizli Diplomasinin de Sınırına Varıldı

Ödün verme zorunluluğu, hele ekonomide düştüğümüz darboğaz nedeniyle ortaya çıkan ödün verme zorunluluğu, dünya tarihinin bir asır gerisinde kalmış olan gizli diplomasi yöntemlerine şimdi Türkiye’de birdenbire yeniden büyük ölçüde geçerlilik kazandırmıştır. Fakat 20. yüzyılın son çeyreğinde gizli diplomasiyle gidilebilecek yolun bir sınırı vardır. Hükümet, daha doğrusu Hükümet’in bir kanadı, görünüşe göre öteki kanatlardan da habersiz olarak dış politikayı yürüten kanadı, şimdi o sınıra varmış veya yaklaşmış görünmektedir. Adalet Partisi’nin, özellikle uluslararası sorunlarımızı çözebilmek için erken seçimin zorunlu olduğu bir dönemde, kişi veya parti ihtirasları uğrunda seçimden kaçıp, şimdi normal seçime ancak sekiz ay kala, erken seçimden söz etmeye başlamasının bir nedeni de bu olsa gerektir.

Bunları erken seçime gitmeme gerekçeleri olarak söylemiyoruz. Biz, ne dün kaçtık seçimden, ne bugün kaçarız, ne yarın kaçarız. Yalnızca, bütün dünyada Türkiye ile ilgilenen herkesin sezdiği birtakım gerçekleri Meclis’in kürsüsünde de saptamak üzere bunları söylüyorum.

Pamuk İpliği Sorunu

Ortak Pazar konusuyla ilgili bir çift sözüm daha var.

Hükümet’in, sorunu çözüm yoluna soktuğu izlenimini vermeye uğraştığı şu günlerde, bir pamuk ipliği sorunu çıktı Ortak Pazar’la aramızda. Dış ticareti Ortak Pazar ülkeleri lehine her yıl daha büyük ölçüde açık veren Türkiye’nin, sanayi ürünü olarak belli başlı bir tek pamuk ipliği vardı o ülkelere satacak... Şimdi o pamuk ipliği de pamuk üreticimizin boğazına dolanmak isteniyor. Eğer öyle olursa ve Hükümet bu konudaki ödünü pamuk üreticisi köylünün hakkından, onun kazancından kısarak vermeye kalkışırsa, iki elimiz bu hükümetin yakasında olacaktır.

Ulusal Güvenlik Sorunu

Ne gariptir ki, kendine “Milliyetçi” diyen Cephe Hükümeti, en önemli milli sorunumuzda, güvenlik sorunumuzda da Türkiye’yi büyük güçlüklere sürüklemiştir. Bir yandan Türkiye’nin tutarlı bir dış politika izleyememesi, bir yandan da ülkemizin büyük dış ödeme güçlükleriyle karşı karşıya getirilmiş olması, ulusal güvenliğimizi de olumsuz biçimde etkilemektedir. Hiçbir ulusal sorunda dış politika saptayamayacak kadar kendi içinde tutarsız olan bu hükümet, tüm dış sorunlarımızı iki yıldır askıda tutuyor. Bunun kaçınılmaz bir sonucu, ulusal güvenlik risklerimizin, güçlüklerimizin ve savunma giderlerimizin büyük ölçüde artmasıdır.

Türkiye’nin kendine özgü bir ulusal güvenlik kavramı geliştirmesi gereğini biz yıllardır söylüyorduk; “Ne demek istiyorsunuz” diyorlardı bize. Nihayet Senato’daki konuşmasından anladığımıza göre, Sayın Dışişleri Bakanı da, bir ulusal güvenlik kavramı oluşturma gereğini, lafla da olsa anlamış gibi görünüyor. Fakat henüz bildiğimiz kadarıyla o yönde atılmış herhangi bir adım belirtisi yoktur.

Bu hükümet, ülkemizin en hayati ulusal sorununu, güvenlik sorununu, iki yıldır, denizler aşırı bir ülkenin kongresinde alınacak veya belki de alınmayacak bir karara bağlı tutmaktadır.

Türkiye’deki “Ortak Savunma Tesisleri” denilen tesisler ne açıktır, ne kapalıdır. Amerikan ambargosu ne kalkmıştır, ne kalkmamıştır. Türkiye ile ilgili her şey gibi, bu hükümet dönemindeki her şey gibi, onlar da belirsizdir, onlar da askıdadır.

Bu arada Hükümet, Amerika ile aramızdaki İkili Savunma İşbirliği Anlaşması’nın Amerikan Kongresi’nde onanacağı varsayımına dayanarak, savunma ile ilgili birçok siparişler vermiş ve yükümlülükler altına girmiştir. Eğer anlaşma onanmaz ise, hükümetten hükümete silah veya Ordu için başka araç-gereç alımı olanağı da, kredili alım olanağı da kalkacaktır. Türkiye, yapmış olduğu siparişler için dövizle ve peşin ödenecek dövizle (ki, Merkez Bankası’nın durumunu anlattım) büyük ödemeler yapmak zorunda kalacaktır ulusal güvenliği için...

Bugün bekleyen, bekletilen transferler arasında en büyüğü Ordu’muzun beklediği transferlerdir. Aylarca zaruri, ivedi savunma gereksinmeleri ile ilgili dışalımlar için gereken dövizi bu hükümetten alamamaktadır Türk Silahlı Kuvvetleri. Çünkü Hükümet, bulup da verememektedir.

Bugün ulusal savunmamız âdeta iki ambargonun kıskacı arasında kalmıştır: Bir yandan Amerika’nın silah ambargosu, öbür yandan Hükümet’in çaresizlikten uyguladığı döviz ambargosu. Temel silah gereksinmesinin yaklaşık yüzde 80’ini dışarıdan dövizle sağlamak zorunda olan, Silahlı Kuvvetler’imiz bu durumda elbette son derecede güç durumda kalmış olmaktadır.

O kadar sözü edilen ulusal savunma sanayiini kurma yolunda iki yıldır hangi somut gerçek adım atılmıştır, bunu da öğrenmek isteriz.

Türk Silahlı Kuvvetleri’nin alımlarında, dövizsizlik nedeni ile Hükümet’in döviz ambargosu nedeni ile meydana gelen her gecikme fiyatları büsbütün arttırmaktadır.

Biz bu hayati konuda bugüne kadar tartışma açmaktan kaçındık. Ama önümüzde çığ gibi büyüyen bu sorun karşısında Hükümet’in sessizliği, hareketsizliği, bugün, sınırlı ölçüde de olsa bizi bu soruna eğilmek zorunda bırakıyor.

Sayın Başbakan’ın ve Adalet Partisi’nin, son zamanlarda, ekimi bekleyemeden seçim ister görünmelerinde, hiç kuşkusuz, bu sorunun altından kalkamayışın da önemli bir etkisi vardır.

Biz, ulusal güvenliğimiz söz konusu olduğunda, Hükümet’in içine düştüğü durumu istismar etmeyi aklımızdan geçirmeyiz. Bu sıkışık duruma Hükümet’in kendi kusurları ve sorumsuzluğu veya yeteneksizliği nedeni ile düşülmüş olsa da bunu istismar etmeyiz.

Seçimse, seçim; daha demokratik ve tutarlı bir hükümetse öyle bir çözüm; ya da sorunlara ulusal sorumluluk anlayışı içinde ortak çözüm arayışı; bunların hepsine varız.

Zaman zaman bir ulus, çoğulcu ve özgürlükçü demokrasinin gereği olan bütün görüş ayrılıklarını, bütün çekişmelerini unutmasını, bir yana bırakmasını gerektirecek hayati durumlarla, hayati sorunlarla karşı karşıya gelebilir. Bugün ulusal güvenlik konusunda öyle bir durumla karşı karşıyayız. Ulusal güvenliğimiz uğrunda üzerimize düşenleri yapmaya hazırız. Gerçek milliyetçiliğin de gereği zaten budur.

İç Güvenlik Sorunu

Bu hükümet döneminde, hatta bu hükümetin kuruluş hazırlıkları ile birlikte, ülkemizde iç güvenlik de en az dış güvenlik kadar önemli bir sorun olmuştur. Cephe hareketinin başladığı 27 aydır Türkiye bir siyasal cinayetler ortamında yaşamaktadır. Artık günlük olaylar haline gelen siyasal nedenlerle adam öldürmelerin sayısını bile akılda tutma olanağı kalmamıştır. Fakat iki yılda bu sayının 150’yi bulduğu bilinmektedir.

Eylemler, saldırılar üniversitelerle okullarla sınırlı kalmıyor; önceden planlanan biçimde halkın içine sokuluyor. Bunlara “gençlik olayları” demek, gençliğe karşı büyük haksızlık olur. Gençlik bu olayların sorumlusu değildir; gençlik bu olayların sadece başlıca kurbanıdır. Başkentte herkesin bilgisi içinde, özerk üniversitelerde de değil, liselerde, ortaokullarda eylemler oluyor. Liselere, ortaokullara kışkırtıcılar, silahlı eşkıya sokuluyor.

Millet Meclisi sabahtan beri burada bütçe müzakerelerini görüşürken, Ankara’da, başkentin ortasında, adı “Ellinci Yıl Okulu” olan bir liseye, bu hükümetin teşvik ettiği, koruduğu sahte komandolar saldırdılar. Bir küçük kız öğrenci, pencereden gördüğü duruma yüreği dayanamadı, öldü. Fakat bu hükümetin yüreği dayanıyor, bu hükümeti ayakta tutanların yüreği bu cinayetlere dayanıyor.

Adalet, mahkemeler katilleri arıyor; katilleri polis yakalayamıyor, polisin yakalayamadığı katillerle Başbakan makam odasında görüşüyor.

Polisler katilleri yakalayamıyor, saldırganları, suçluları yakalayamıyor; fakat o yakalanamayan suçlular, katiller, herkesin gözü önünde şiddet eylemlerine komutanlık ediyorlar. Büyük gazetelerde açık oturumlara katılıyorlar. Nihayet İstanbul’da bir mahkeme mecbur kaldı, bu ihmalde bulunan polis hakkında kovuşturma açtı. Oysa asıl soruşturulması, kovuşturulması gereken, bu hükümettir. Çünkü eğer İstanbul’daki polis o suçluları yakalayamadıysa, bu hükümet yüzünden, bu hükümetin korkusundan yakalayamamıştır.

Birçok okullarda öğretmenler bir yandan sürülme tehdidi altında, bir yandan ölüm tehdidi altında görev yapma zorunda bırakılıyorlar.

Birçok üniversitelerde öğretim yapılamıyor. Bazı üniversitelerde, fakültelerde profesörler, doçentler derse giriyorlar, iki yüz kişilik sınıfta elli kişi... Bu hükümetçe korunan, astığı astık, kestiği kestik imtiyazlı elli kişi... Silah kullanmayan yüz elli öğrenci ise dışarıda, can korkusundan gelemiyor okula.

Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nin de hesabını görecekler. Orta Doğu’daki barışı hazmedemediler.

Orta Doğu’da da şimdi olaylar çıkartmak üzere Hükümet’in marifetlerini izliyoruz.

Aylar önce söyledim: “Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde eylem olmuyor. Hükümet bundan huzursuz olabilir. İnşallah tedbirini almazlar” dedim. Şimdi onun da tedbirini aldılar. Şimdi belli ki Orta Doğu’da da eylemlerin çıkmasının bekleyişi içindeler...

Aslında yalnız gençlik değil, polis de bu olayların kurbanıdır. En büyük huzursuzluğu gerçek polisler çekmektedir. Polis dernekleri, yöneticilerinin sürülmesini, cezalandırılmasını göze alarak büyük bir medeni ve demokratik cesaretle gerçekleri açıklamakta, Hükümet’i uyarmaktadır.

Sanırım tarihte ilk kez bir devletin polisi o devletin hükümetini uyarıyor; “Beni eşkıyayı koruma mecburiyetine sürükleme” diye hükümetine uyarılarda bulunuyor. Fakat sıkılmıyor bile Hükümet bu uyarıları dinlemekten.

Hükümet’in iki kanadı, Adalet Partisi ile Milliyetçi Hareket Partisi, olayların doğrudan doğruya içindedir ve arkasındadır. Adalet Partisi silahlı siyaset eşkıyasını bir süre kullandı, şimdi hem onları kullanır hem de onlar tarafından kullanılır durumdadır.

Türkiye’nin büyük partilerinden birinin bu duruma düşmüş olması, yalnız kendi açısından değil, Türk demokrasisi açısından da son derecede acıdır.

Mezhep düşmanlığı, ırk ayrımı da alabildiğine kışkırtılıyor.

Türkiye’de Müslüman halkımız arasında değişik mezheplerden yurttaşlarımız vardır. Ne hikmetse Cumhuriyet Halk Partisi hükümette olduğu zaman, Sünni ve Alevi yurttaşlarımız aralarında bir ayrılık gözetilmeksizin, yan yana, kardeşçe yaşarlar; ama ne zaman Adalet Partisi iktidara gelse Türkiye’de mezhep kavgaları çıkmaya başlar.

Türkiye’de bu hükümetle birlikte ırk ayrımı da alabildiğine kışkırtılmaya başladı. “Halklar” sloganıyla mücadele eden biziz. “Halklar” sloganına karşı mücadele eden biziz ve bizim dışımızdaki bazı ilerici kuruluşlardır.

Toplantılarımızın bu tür sloganlar haykıranlar tarafından engellenmesi karşısında Sayın Başbakan büyük mutluluk duyduğunu belli etmektedir.

Bu engelleyiciler ancak biz yakalarından tutup attığımız vakit toplantılarımızın dışında buluyorlar kendilerini. Memleketi bölmek isteyen sloganları haykırıyorlar. Hükümet bir şey yapmıyor, ancak işe yaramaz duruma, Hükümet’e yük olur duruma geldikleri vakit, göstermelik olarak, içlerinden bir-ikisi hakkında işlem yapılıyor.

Bu engelleyiciler de belli ki bazı hükümet kanatlarının özel himayesi altındadırlar. Yasa sınırları içinde çalışan sol veya ilerici kuruluşlar, kendi toplantılarına sokulan kışkırtıcılar bahane edilerek, itham altında tutuluyorlar. Uygulanmak istenen taktik budur.

Cephe Hareketinin Amacı

Cephe hareketinin amacını şöyle tanımlayabiliriz; ulusumuzu düşman cephelere bölmek. Yurttaşlardan bir bölümünü başkalarına karşı kuşku ve düşmanlık duvarları ile çevrili bir kale içine hapsetmek ve kale içinde kalanların oylarını Adalet Partisi’nde perçinlemek. Fakat şimdi bu cephe kalesinin duvarları da çatladı, kavga duvarların içinde de başladı.

Böyle yapay ve zorlama yöntemlerle insanlığın gelişme çizgisini, tarihin akışını kimse geriye çeviremez. Eğer Adalet Partisi, hızla değişen dünyamızda ve Türkiye’mizde varlığını ve gücünü koruyabilmek istiyorsa, felsefesiyle ve tutumuyla çağdaş bir parti durumuna gelmeye uğraşmalıdır. İlle sola kaysın demiyoruz. Çok partili demokraside sol partilere de, sağ partilere de, merkez partilerine de yer vardır. Adalet Partisi’nin demokrasiyi içine sindirebilmesi yeterli olacaktır. Fakat Sayın Demirel yönetiminde bu parti, demokrasiyi, demokrasinin kurallarını içine sindirebilmiş değildir. Devletin anayasal kurallarıyla ve Anayasa kuruluşlarıyla da çelişki ve çekişme içindedir.

Cumhuriyet Halk Partisi’ni zayıflatmak için, Cumhuriyet Halk Partisi’nin artık gözle görünür duruma gelen iktidarını engelleyebilmek için, bu hükümet her şeyi mubah görmektedir. Elbette bizi zayıflatmaya çalışmak hakkıdır, ama bizi zayıflatmaya çalışırken, demokrasiyi yıkmayı, Cumhuriyet’i sarsmayı, silahlı siyaset eşkıyasıyla işbirliği yapmayı göze alırsa ne kendine ne ülkeye hayrı dokunur.

chp’ye Karşı Oyun

Son zamanlarda Cumhuriyet Halk Partisi’ne karşı tezgâhlanan oyun, bu partiyi bir kıskacın içine alma oyunudur. Cumhuriyet Halk Partisi’ne ve Cumhuriyet Halk Partililere karşı Türkiye’nin birçok yerinde sürekli saldırılar düzenleniyor. Böylece Cumhuriyet Halk Partililer fiili savunma zorunluluğuna sürüklenmek ve şiddet eylemlerinin içine çekilmek isteniyor. Cumhuriyet Halk Partisi bu oyuna gelmezse o zaman da bazıları, Cumhuriyet Halk Partisi’nden umut kesenler, Anayasa dışı davranışlarda bulunan, şiddet eylemlerine kalkışan gruplara sığınacaklar, iş çığırından çıkacak, şiddete karşı şiddet önlemleri almanın gerekçesi sağlanmış olacak, gerekirse o arada Ordu da bu sürecin içine çekilecek.

Hakka ve Halka Güven

Biz, Cumhuriyet Halk Partisi, bu kıskacın, bu tuzağın içinden çıkarız. Hakka güvenimizle ve halka güvenimizle çıkarız.

Ne kadar silahlarla üstümüze saldırılırsa saldırılsın, bizim topumuz tüfeğimiz yoktur ve olmayacaktır. Bizim saldırı ekiplerimiz yoktur ve olmayacaktır. Biz kendimizi savunmak için bağımsız yargı organlarından başka bir güce, iktidar olmak için de halkın oylarından başka bir araca başvurmayız. Silahların karşısına silahla değil, korkusuzluğumuzla ve insan sevgimizle çıkarız. Başka türlü davranırsak, demokrasiyi yıkmak isteyenlerin oyununa gelmiş oluruz.

Adalet Partisi öteden beri komünizmi ve anarşiyi bir umacı gibi kullanmaya çalışır. Böyle bir umacının varlığına halkı ve bazı güçleri inandıramazsa, umacıyı zorla yaratmaya uğraşır.

İkinci 27 Yıl

Türkiye’de Cumhuriyet Halk Partisi 27 yıldan beri iktidar olmamıştır. Geçmişte 27 yıllık Cumhuriyet Halk Partisi iktidarının eleştirisi, istismarı çok yapılmıştı. Şimdi o 27 yıllık dönemin üstünden bir başka 27 yıl daha geçti. Bu ikinci 27 yıllık dönemin sorumluları kimler? Bu dönemde komünizm ve anarşi Türkiye’de gerçekten tehlike haline gelmişse, bunun için gerekli ortamı, elverişli ortamı sağlayanlar kimler?

Bizim gençlikten şikâyetimiz yok, ama Adalet Partililer, gençlikten sizin şikâyetiniz varsa, bu gençliğin içinde yetiştiği ortamın sorumluları kim?..

Bu 27 yıllık dönemde biz Cumhuriyet Halk Partisi olarak demokrasiyi kurduk ve gereğinde canlarımızı ortaya koyarak demokrasiyi koruduk. En ileri işçi haklarıyla Türkiye’ye çalışma demokrasisini ve çalışma barışını getirdik. Kıbrıs Türklerine barış ve özgürlük sağladık. 9 aylık bir hükümet dönemimizde ülkeye iç barış getirdik. Bunlardan mı şikâyetiniz?..

Buna karşılık, ne zaman Adalet Partisi hükümete gelse, Türkiye’de kargaşalık çıkmıştır. Türkiye’de demokrasi tehlikeye düşmüştür, Türkiye’de komünizm bir tehlike gibi görünür duruma gelmiştir. Bu elbette bir rastlantı olamaz. Cumhuriyet Halk Partisi hükümette iken, o 7 aylık, 9 aylık dönemde Adalet Partililer bile komünizm tehlikesinden söz etme olanağını bulamıyorlardı. Ne zaman iktidara kendileri gelseler, o zaman komünizm, ne hikmetse, bir tehlike haline gelir.

Sayın milletvekilleri, bugün ülkemizde us dışı, akıldışı çözümlerin aranmaya, hiç değilse bazı kesimlerde aranmaya başladığı bir dönemdeyiz. Çünkü toplumun bazı kesimleri sürekli saldırılarla, kışkırtmalarla bir isyan ve protesto ortamına sürüklenmektedir. Us dışı akımların da, demokrasiyle bağdaşmayan akımların da, faşizmin de, komünizmin de, kargaşalığın da hep Adalet Partisi hükümette iken ortaya çıkması, elbette bir rastlantı değildir. Kendi dönemlerinde ortaya çıkan akımlardan, eylemlerden şikâyet ederken, aslında kendi kendilerinden şikâyet etmiş oluyorlar, kendi kendilerini suçlamış oluyorlar.

Denetimden Kaçış

Adalet Partisi’nin demokrasiden tedirgin olmasında, yolsuzluk iddialarını demokratik denetimden kaçırma hevesi de önemli bir etkendir. Yasal gününe sekiz ay kala erken seçimden söz etmeye başlamasının bir nedeni de, Parlamento denetiminden bir an önce kurtulma isteğidir.

Birtakım önemli yolsuzluk iddialarıyla ilgili araştırmaları, soruşturmaları rafa kaldırıp seçime gitmek, belki bazı kimseleri şimdilik kurtarır, ama demokraside ve Parlamento’nun saygınlığında büyük yaralar açar. Fakat istenirse, bunları sonuçlandırarak da erken seçime gidilebilir.

Demokrasinin Kurallarında Anlaşma Gereği

Bu bunalımdan çıkmanın temel koşulu, siyasal partilerin, o arada özellikle iki büyük partinin, elbette toplumsal ve ekonomik görüşlerinde değil fakat demokrasi anlayışlarında, demokrasi kurallarında anlaşmalarıdır. Biz bunun için yıllardır, Adalet Partisi dahil herkese, her partiye elimizi uzatıyoruz; fakat elimiz boşlukta kalıyor. Bizim istediğimiz nedir?.. Biz, rejim bakımından örnek aldığımız ülkelerdeki gibi ve o ölçüde bir demokrasi Türkiye’de de olsun istiyoruz. Örnek aldığımız Batı demokrasilerinde ne kadar özgürlük varsa, Türkiye’de de o kadar özgürlük olsun istiyoruz.

Bunu reddetmek, Türk Ulusu’nun demokrasiye lâyık olduğunu reddetmek anlamına gelir.

Erken Seçim Yapılmış Olsaydı

Cumhuriyet Halk Partisi erken seçim istediği zaman seçim yapılmış olsaydı, Türkiye bugünkü bunalıma sürüklenmemiş olacaktı. Bunca insan, bunca genç, bunca çocuk öldürülmemiş olacaktı. Ulusal güvenliğimiz de, başlıca ulusal sorunlarımız da iki yıldır askıda kalmamış olacaktı. Türkiye, bugünkü gibi bir hayat pahalılığı, işsizlik, yokluk ülkesi durumuna, yatırımların duralamaya, üretimin düşmeye başladığı bir ülke durumuna gelmemiş olacaktı.

Geleceğe Güven

Her şeye rağmen, bugünkü bunalımın bütün ağırlığına rağmen, Türkiye’nin geleceğine güvenle bakıyoruz.

Gelişme süreci içindeki ülkelerde çeyrek yüzyıldan uzun bir süredir demokrasiyi yaşatabilen tek ülke olarak dünyada Türkiye kalmıştır. Bu hükümete karşın da Türkiye’de demokrasi yaşayacaktır. Bütün oyunlara, engellemelere karşın, Cumhuriyet Halk Partisi, halkın oylarıyla iktidara gelecektir. Komünizm de, faşizm de Türkiye’de o zaman, Cumhuriyet Halk Partisi iktidara geldiği zaman kendine uygun ortamı bulamaz duruma gelmiş olacaktır.

Cumhuriyet Halk Partisi iktidara gelecektir ve 1974’te olduğu gibi, Türkiye’de yeniden iç barış kurulacaktır. Biliyorum Sayın Demirel çıkacak, “Senin affından yararlananlar, bu suçları işliyor” diyecek. Oysa o aftan yararlananlar arasında cinayet işleyenler, kongrelerine Demirel’in çiçek gönderdiği siyaset eşkıyalarıdır. Onları da kışkırtmasaydı belki akıllanmış olurlardı; belki yeniden katil olmaz, belki yeniden suçlu olmazlardı.

chp İktidar Olacaktır

Cumhuriyet Halk Partisi iktidar olacaktır ve 1974’teki gibi ulusal birlik ülkemizde yeniden kurulacaktır.

Türkiye dünyada ağırlığını yeniden duyurmaya ve birikmiş ulusal sorunlarını birer birer çözmeye başlayacaktır.

Boş bırakılan temelleri Cumhuriyet Halk Partisi iktidarı gerçek sanayi kuruluşlarıyla dolduracaktır.

Yıllardır bitirilmeyen barajları, enerji ve sulama tesislerini ve daha çoğunu Cumhuriyet Halk Partisi gerçekleştirecektir.

Gerçek ve hızlı gelişme, sağlıklı gelişme, dünyada saygınlık, barış içinde özgürlük, özgürlük içinde birlik; tüm bunları sağlayabileceğimizi 1974’ün en elverişsiz koşulları altında yarım iktidarımız zamanında bile gösterdik.

İki yıl önce seçim yapılmış olsaydı Türkiye, gelişen, mutlu bir ülke, barışlı bir ülke olacaktı şimdi. Cumhuriyet Halk Partisi’nin iktidar olmasını önlemek isteyenler aslında bunu önlemiş, daha doğrusu ertelemişlerdir; ama daha çok önleyemeyeceklerdir.

İki yıl önce “seçim” dedik, kaçtınız; bugün “iki ay sonra seçim” deyin biz kaçmayacağız.

Ömrünü çoktan doldurmuş, kendi içinde dağılmış bir hükümetin derme çatma bütçesini görüşüyoruz şimdi. İçindekiler dahil, artık bu hükümete kimsenin güveni kalmamıştır. Bu hükümetin Türk ulusuna yapabileceği bir tek iyilik vardır, ulusu kendisinden kurtarmak.

Yüce Meclis’e saygılar sunarım.

III
TÜRKİYE’NİN EKONOMİK-
TOPLUMSAL SORUNLARI
VE ÇÖZÜMLERİ[7]

ÇETİN ÇEKİ – Sayın Ecevit konuşmamızın başında Türk ekonomisinin içinde bulunduğu durumun değerlendirilmesinde sanıyorum yarar var. Siz Türkiye’de düzenin bozuk olduğunu savunuyorsunuz. Ekonomi de bu düzenin ayrılmaz bir parçası olduğuna göre, özellikle ekonominin bozuk, çarpık saydığınız yanlarına değinmenizi rica edeceğim.

ECEVİT – Türkiye’deki düzen bozukluğu, yalnız toplumda adaletsizliğe, gelir dağılımında dengesizliğe, bölgeler arası kalkınma bakımından adaletsizliğe yol açmakla kalmıyor, aynı zamanda genel olarak Türkiye’nin ekonomik gelişmesini engelliyor. Türkiye’nin uzun yıllardan beri kalkış noktasında bocalayıp durması, bir türlü gelişmiş ülkeler arasına geçememesi bence düzendeki bozukluğa bağlıdır. Düzen bozukluğunu şöyle özetleyebilirim: Türkiye’de ülkenin kalkınmasına, gelişmesine katkıda bulunmaksızın halka hiçbir şey vermeksizin hatta herhangi bir emek karşılığı olmaksızın çok büyük kazançlar sağlama olanağı var. Örneğin tarım ürünlerinin aracılığıyla bir avuç insanın sağlayabildiği kazanç, o tarım ürünlerini alın teri dökerek yetiştiren köylünün elde ettiği gelirle kıyaslanamayacak kadar fazla. Aynı şekilde kredi düzenindeki yetersizlik nedeniyle tefecilerin, yine köylü örneğinden elde edebildikleri aşırı kazanç olağanüstü boyutlara varıyor. Türkiye’de bir fabrika kurmak yerine fabrikanın üzerinde kurulabileceği arsayı alıp-satarak arsa spekülasyonu yapmak suretiyle çok daha kolay rizikosuz ve büyük kazançlar sağlama olanağı var. Bir fabrikada üretilen traktörün bu bozuk düzendeki aracısı traktör başına, o fabrikadaki işçileri bırakınız, o fabrikanın sahibi olan sermayedarlardan bile çok daha büyük kârı hem de rizikosuz olarak elde etme olanağına sahiptir. Gelişmeye hiçbir katkısı olmayan alanlardan bu kadar yüksek ve kolay kazançlar sağlama olanağını bulunca insanlar kolay kolay verimli üretken alanlara yönelmek istemiyorlar. Kolay kolay sanayi yatırımlarına yönelmek istemiyorlar. Veya sanayi alanında yatırım yapmak isteyen de kendinde bir aracı kadar, bir tefeci kadar, bir spekülatör kadar yüksek kazançlar sağlama hakkını görüyor. Bunun için de kendisi eleştirilemez çünkü o binlerce işçiye iş sağlıyordur, onların sigorta primini ödüyordur, devlete vergi ödüyordur, üstelik birtakım rizikolar alıyordur. Fakat bir sanayici Türkiye’nin bozuk düzeninde kendine hak olarak gördüğü yüksek kazançları, bir aracının, tefecinin, bir spekülatörün elde edebildiğine yakın yüksek kazançları elde edebildiği vakit Türk sanayii dışarıya açılamıyor. Yabancı ülkelerin, gelişmiş ülkelerin sanayileri ile yarışma olanağını, rekabet olanağını bulamıyor. Daha çok iç pazara dönük olarak ve çok küçük yatırımlarla büyük kazançları kısa sürede kâr sağlayabilecek sanayilere, yani yüzeysel sanayilere, kolayca kurulabilen tüketim endüstrilerine, dışa bağımlı sanayilere yöneliyor. Ve bu sanayilerin ihracat için, dışsatım için yurtdışına açılabilmesi çok olağanüstü teşvik tedbirlerini gerektiriyor. Bu durumda Türkiye dışarıdan alınan girdilere bağlı olarak kurulmuş birtakım derme çatma endüstrilerle yurtdışına açılamayacağına göre de dış ödemeler dengesi sorunumuz günden güne büyüyor. Böylelikle hem gelir dağılımında büyük adaletsizlik oluyor, hem de gelişme aksamış oluyor. Bildiğiniz gibi özellikle son zamanlarda bazı sanayiciler işçilerin ücret taleplerini aşırı buluyorlar. Fakat bunda haksızdırlar. Çünkü işçi hiçbir emek sarf etmeksizin büyük kârlar elde edenlerin ne kadar gelir sağladığına bakıyor. Fabrika sahipleri de onlarla ister istemez yarıştıkları için onların elde ettikleri olağanüstü kazançlara bakıyor ve bu demokratik rejimin açıklığı ve özgürlüğü içinde ben herkesten daha çok emek veriyorum, bu mamullerin üretilmesine bütün yaşamımı veriyorum, niçin ben daha iyi yaşama hakkını kendimde görmeyeyim diyor. Onun için bu düzen devam ettikçe işçilerin bu ücret talepleri elbette devam edecektir. Şimdi eğer izin verirseniz bir de içinde bulunduğumuz dönemin özellikleri ve koşulları bu bozuk düzene eklenince nasıl bir durum ortaya çıkıyor ona bakalım.

Bugün bir kere bildiğiniz gibi, Türkiye’de dört partiden oluşan bir koalisyon hükümeti var. İki yıldan beri bu hükümet işbaşında. Bu hükümetin bazı kanatları özellikle iki kanadı ekonomiyi kendi arasında paylaşmak için hükümet içinde son aylarda büsbütün yoğunlaşan bir savaş veriyor. Bu, ekonominin düzen bozukluğuna eklenince yeni bazı sakıncalar ortaya çıkarıyor. Üstelik ekonomiyle ilgili kamu yönetimi birimleri arasındaki kopukluk, geleneksel kopukluk bu dört partili koalisyonun özellikleri içinde büsbütün ileri ölçülere vardığından kararlar alınamıyor, alınan kararlar uygulanamıyor. Ayrıca Türkiye’de iki yıldan beri bizim seçim ekonomisi diye nitelediğimiz bir ekonomik politika uygulanıyor. Bu ekonomik politikanın, seçim politikasının temel ilkesi sorunları ertelemektir. Sorunları biriktirerek şimdilik gözden saklamak ve seçimden sonraki yıllara yığmaktır. Nitekim bu iki yıllık dönemde bu hükümet kurulduğu zaman da Merkez Bankamızda bol miktarda var olan dövizler tüketilmiştir ve bugün Merkez Bankası’nın döviz açığı 3 milyar doları bulmuştur. Bunun üstüne çok olumsuz koşullarla alınan, kur garantisiyle ve yüksek faizlerle zar zor bulunan ve dövize çevrilebilir mevduat dediğimiz ödünç dövizler, emanet paralar da eklenmektedir ki bunlar da şimdiden 1 milyarı aşmıştır. Böylece Türkiye kısa vadeli ağır bir borç yükü altına girmiştir. Bütün dövizlerini tüketmiştir. Bu dövizler üretken alanlar için yatırımları hızlandırmak, kalkınmayı hızlandırmak için de kullanılmamıştır. Ülkede aldatıcı bir refah ve bolluk görüntüsü yaratmak için kullanılmıştır. Bunun çok tipik ve acı bir örneği yağ konusunda izlenen politikadır. Türkiye’de aslında yağ üretimi için gerekli hammadde bol bol üretilmektedir. Bu hammaddeden yağ üretmek için kurulması gereken tesisler de çok basit teknolojiye dayanan düşük maliyetli tesislerdir. Fakat bu kolaycı seçim ekonomisi nedeniyle Hükümet dışarıdan ucuz yağ ithal ediyor. Bu yağın ithal fiyatıyla Türkiye’deki piyasa fiyatı arasında büyük fark vardır. Çok ucuza ithal ediliyor fakat Türkiye’deki piyasa değeri yüksektir. Bu aradaki farkın aracılara, ithalâtçıya kalmaması gerekirdi, çünkü onun hak edilmiş bir kazancı değildi bu. Bunun için de bir fon kurulmuştu. İthalât fiyatıyla iç piyasa fiyatı arasındaki fark o fonda biriktirilecekti ve o fondan tüketici desteklenecekti, mesela ayçiçeği üreticisi, pamuk üreticisi desteklenecekti. Yağ sanayii kurmak isteyebilecek girişimciler veya kooperatifler desteklenecekti. Fakat bu fon kaldırıldı ve aradaki büyük fark ithalât ve piyasa fiyatları arasındaki büyük fark bir avuç aracıya, ithalâtçıya bırakıldı. Bu ithalâtçılar bir yandan yurtdışındaki işçilerimizin dövizlerini büyük ölçüde tükettiler, bir yandan da tüketicinin sırtından, Türkiye’deki tüketicinin sırtından şu âna kadar en az 1 milyara yakın olağanüstü kâr, normal kârların üstünde kazanç sağlamış oldular. Oysa bu paralarla Türkiye’de çok yeterli bir yağ endüstrisi kurulabilirdi. Aynı şekilde bir bolluk ve ucuzluk görüntüsü yaratmak üzere dışarıdan demirin-çeliğin ucuzlamaya başladığı dönemde bol demir-çelik ithal edildi. O yüzden kendi demir-çelik fabrikalarımızın üretimleri zaman zaman kullanılmayan stoklar halinde yığıldı. Ayrıca bir bol girdi ithali, yani üretimde kullanılan ara malların ithali yoluna gidildi. Bunda da ölçü kaçırıldı. Ayrıca devlet kesiminin ürettiği yatırım mallarıyla ara mallar sanayiye gerçek değerlerinin çok altında fiyatlarla verildi. Ve tabii bu yüzden de devlet sektörünün verdiği açıkları halkın cebinden devlet kapatmış oldu. Bütün bu önlemler, kalkınmayı hızlandırmak için, daha çok yatırım yapmak için, daha çok üretim yapmak için değil, kalkınmanın hızlandığı görüntüsü, yatırımlar yapıldığı görüntüsü yaratılmak üzere değerlendirildi, kullanıldı. Yatırımdan çok temel atmaya önem verildi. O temeller üzerinde binalar kurmaktan, fabrikaları bir an önce üretime geçirmekten çok, yeni göstermelik temeller atma yoluna gidildi. Bu yüzden Türkiye’nin ekonomisi büsbütün aksamış oldu. Bu tutumla ekonomik gerçeklerin, bunalımın, sıkıntıların halk gözünden saklanması olanağı ancak 1975 Ekim seçimine kadar sağlanabildi. Ondan sonra artık, seçim ekonomisi izlemeye devam edilmekle birlikte, gerçekler gözlerden saklanamaz oldu. Çünkü özellikle Türkiye’deki gibi piyasa ekonomisinin başıboş şekilde uygulandığı bir ülkede ekonominin temel kurallarıyla fazla ters düşmeye gelmez. Bir noktaya kadar kendinizi başarılı oldum sanırsınız, fakat bir noktadan sonra da gerçekler bütün acılıklarıyla birikmiş, yığılmış olarak ortaya çıkar. Nitekim 1975 Ekimi’nde yapılan Cumhuriyet Senatosu seçiminden sonra o zamana kadar fiyatların önüne çekilmiş olan yapay setler, suni setler yıkıldı ve birdenbire sel gibi fiyat artışları halkın üstüne yığılmaya başladı.

– Ben de aynı noktaya değinmek istiyordum. Özellikle değişmez gelirli yurttaşları yakından ilgilendiriyor bu pahalılık sorunu, fiyatların artışı sorunu. Bu yurttaşlarımızın gelirlerindeki artışlar bir türlü fiyat artışlarını yakalayamıyor, bir türlü yetişemiyor. Siz bu konuda neler söyleyeceksiniz?

– O konuda söylenecek pek çok şey var. O arada şunu da söylemek isterim: Bu bol ithalâtla Türkiye’de ara malları, yatırım malları eksikliği yaratmamak düşüncesi de bu açıdan etkin olmadı: İşadamları akıllıdır. Geleceği görür. Seçimden sonra veya önümüzdeki aylarda Türkiye’yi nasıl dış ödeme güçlüklerinin, nasıl bunalımların beklediğinin farkında oldukları için ithal edilen mallardan saklanabilir nitelikte olanları piyasaya çıkarmadılar, bunların istifçiliğini yaptılar, o yüzden Türkiye’de aslında karaborsa önlenemedi, yoklar önlenemedi, kuyruklar önlenemedi. Nitekim Türkiye özellikle son bir yıldan beri günden güne artan bir ölçüde bir pahalılık ülkesi, bir yokluk ülkesi ve bir işsizlik ülkesi durumuna geldi. Şimdi sorunuza daha somut cevap vermek üzere izin verirseniz hayat pahalılığını bazı somut verilerle, hem de devletin resmi kaynaklarına dayanan somut verilerle belgelendirmeye çalışayım. İlkin şunu söylemek isterim ki, bu hükümet enflasyonla mücadele edeceği iddiasıyla kurulmuştu. Fakat 1976 yılı sonunda ve birkaç hafta önce Bütçe görüşmeleri vesilesiyle Hükümet adına yapılan açıklamalarda 1976 yılında Hükümet’in enflasyonla mücadelede başarısız kaldığı resmen Hükümet yetkililerinin ağzından ifade edildi. Enflasyonla, yani halk dilinde pahalılıkla mücadelede başarısız kaldığı itiraf edildi ve Hükümet’in bu başarısızlığının 1977’de devam edeceği artık gözden saklanamıyor. Resmi belgelerde bile saklanamıyor. Bir kere son bir yılda başlıca yatırım malları fiyatlarındaki artışlar yaklaşık yüzde 40’ı buldu. Bu yükseliş, bu artış çok anormal bir şey. Çünkü biraz önce belirttiğim gibi, devlet halkın cebinden fedakârlık pahasına, kendi hazinesinden fedakârlık pahasına, kamu sektörünün devlet işletmelerinin ürettiği birçok ara mallarının ve yatırım mallarının fiyatlarını suni olarak düşük tuttu. Bunun dışında yurtdışından ithal edilen yatırım mallarından birçoğunun fiyatlarında da düşüş oldu. Ona rağmen aracı kârı, spekülatör kârı o kadar yüksek düzeylere vardı ki son bir yılda, dediğim gibi, başlıca yatırım mallarının fiyatlarında yüzde 40’a varan bir artış oldu. Geçim endeksi, toptan eşya fiyatları ne oldu, bunlar biraz soyut hesaplar. Uygun görürseniz biz Devlet İstatistik Enstitüsü’nün örnek olarak 9 ili ele alıp yurttaşların günlük yaşamında en çok kullanılan bazı maddelerle, tüketim maddeleriyle, ilgili olarak yayınladığı fiyat endekslerine bakalım: Örnek olarak da başkentimizi, Ankara’yı ele alalım. 1975-76 Ekim ayları arasında Ankara’da Devlet İstatistik Enstitüsü’nün verdiği bilgilere göre bazı temel tüketim maddelerindeki artış oranları bir yılda nedir? Ekmeğin fiyatı yüzde 32 artmıştır bu bir yıllık dönemde, makarna fiyatı yüzde 13 artmıştır, patates fiyatı yüzde 77 artmıştır. Hem de ne zaman patates üreticisinin kendi gelirinin büyük ölçüde düşmesinden şikâyet ettiği bir dönemde, piyasadaki patatesin fiyatı yüzde 77 artmıştır.

– Üretimin bir hayli fazla olduğu bir dönemde...

– Evet, üretimin çok fazla olduğu bir dönemde... Kuru soğan fiyatı yüzde 81 artmıştır. Koyun eti yüzde 60 artmıştır, zeytin yüzde 24 artmıştır, yine zeytin üreticisinin geliri düştüğü için yakındığı bir dönemde. Kahve yüzde 102 arttı fakat bu rakam, dediğim gibi geçen ekim sonuna kadar olan artış. Ondan sonra bildiğiniz gibi, kahveye çok daha büyük bir zam geldi. Çay fiyatı yüzde 40, odun fiyatı yüzde 50, basma yüzde 32, kaput bezi yüzde 21, gazyağı yüzde 17 artmıştır. Bu verdiğim rakamlar arasında, örneğin tüp gazına bu hükümet döneminde gelen zam yoktur. Hükümet petrol ürünlerine zam yapmadım diyor. Gerçekten mazota, benzine fuel oil’e zam yapmamıştır. Ama yoksul halkın evinde aşını pişirmek için kullandığı petrol türevlerine, o arada gazyağına ve tüp gazına büyük zamlar gelmiştir. Yine bu verdiğim rakamlarda örneğin, kömür fiyatları görünmüyor. Devletin ve Hükümet üyelerinin resmi ifadelerine bakarsanız kömür fiyatlarında artış olmamıştır. Ama fiyatı resmen artmayan kömürün aylarca kuyrukta beklemekten sıkılan vatandaşlar tarafından tonunun kaç bin liraya alındığı, karaborsa değerinin, yani gerçek değerinin nereye yükseldiği bilinen bir şeydir. Yine bu saydığım rakamlarda kiralardaki olağanüstü artış yer almamıştır. Son bir yıl içinde kiralardaki artış özellikle dar gelirli vatandaşlar için çok ciddi bir sorun durumuna gelmiştir. O arada ev fiyatlarında büyük artışlar olmuştur. Örneğin emeklilerin ikramiyesinde büyük artış olduğu öne sürülüyor, fakat bundan birkaç yıl önce daha düşük düzeyde ve oranda olan emekli ikramiyesiyle ortalama aylıklı bir kamu görevlisi kendine pekâlâ bir daire alabiliyordu. Fakat bugünkü artmış, bir hayli yükselmiş emekli ikramiyesiyle bir gecekondu almak bile kolay değildir. Türkiye’de kuyruklar görünmüyor artık diyenlere yaz başından beri süregelen ve televizyonda da örneklerini gördüğümüz acı kömür kuyruklarını hatırlatmak isterim. Sık sık görülen mazot ve benzin kuyruklarını hatırlatmak isterim, et kuyruklarını hatırlatmak isterim ve bir tütün ihracatçısı olan ülkedeki sigara kuyruklarını hatırlatmak isterim.

– Sayın Ecevit, pahalılık teknik terimiyle enflasyon sadece bize özgü bir durum mu, acaba yanılmıyorsam dünyada son ekonomik bunalım sırasında çift haneli rakamlara ulaşmıştı enflasyon hızı...

– Efendim, dediğiniz 1974 yılı için doğrudur. 1974 yılında, yani Cumhuriyet Halk Partisi’nin başka bir partiyle ortaklaşa bir geçici hükümet kurduğu dönemde dünyada enflasyon hızı çok yükselmişti ve bunda da petrol fiyatlarının birkaç kat artması etken olmuştu. Onunla bağlantılı olarak birçok hammaddelerin ve o hammaddeler veya petrol kullanarak yapılan sanayi mamullerinin fiyatlarında çok büyük artışlar olmuştu ve yılda yüzde 2-3’ün üstünde fiyat artışlarını çok fazla gören bazı gelişmiş, zengin ülkelerde bile belirttiğiniz gibi çift haneli rakamlarla, yani 10’un üstünde rakamlarla yüzde 15-20’yi bulan enflasyonlar yaygın hale gelmişti. Fakat 1975’ten başlayarak özellikle 1976’da ve içinde bulunduğumuz 1977 yılında dünyada enflasyon hızı büyük ölçüde düşmeye başlamıştır. Ve birçok ülkelerde gene tek haneli rakamlara, 10’un altında kalan rakamlara inmeye başlamıştır. Bu arada biraz önce belirttiğim gibi, örneğin 1974 sonuna göre 1976 sonunda dıştan aldığımız malların fiyatlarında dolar olarak yüzde 15.3 düşüş olmuştur. Bu oranı Ticaret Bakanlığı’nın ithalât ve ihracat fiyat endeksine dayanarak veriyorum. Demek ki 1974’te fiyat yükselişlerinin, enflasyonun haklı bir özrü vardı, bütün dünyada enflasyon yılıydı, ona rağmen hükümette bulunduğumuz 9 aylık dönemde Türkiye’de fiyatlar ancak yüzde 10 yükselmiştir. Eskiden birikmiş ve kaçınılmaz hale gelmiş zamları da biz yaptığımız halde. Yaz ortalarından itibaren de fiyat artışları durdurulmuştur bütün dünyada artarken. Üstelik bir yandan dünyadan ithal ettiğimiz enflasyon Türkiye’de de fiyatları yükseltirken, bir yandan da o zamanın hükümeti dar gelirli halkı düşünmüştür, taban fiyatlarında olağanüstü yükselmeler sağlamıştır, en az ücreti büyük ölçüde yükseltmiştir, işçi ücretlerinde büyük yükselişler sağlamıştır ve halkın enflasyondan dolayı bir sıkıntı çekmesini önlemiştir.

– Peki bu durumun yükünü, daha değişik bir terimle pahalılığın yükünü Türkiye’de kimler çekiyor?

– Türkiye’de pahalılığın yükünü daima en başta köylü çekmiştir. Bu bozuk düzenin kaçınılmaz gereğidir. Cumhuriyet Halk Partisi gelişmeyi köylüden başlatacak olan yeni bir düzen kuruncaya kadar da maalesef bu böyle devam edeceğe benzemektedir. Ancak, 1974 yılında Cumhuriyet Halk Partisi hükümette bulunduğu sırada istisnai olarak köylünün durumuna bir iyileşme getirilebilmiştir. Bu bozuk düzenin koşullarına rağmen bu sağlanabilmiştir. Ve bir yıl önceye oranla, 1974 yılında üreticiye dönük destekleme alımlarında yüzde 114.7 oranında bir artış, bir ödeme artışı sağlamıştır. Oysa 1976 yılında bir yıl önceye göre bu artış oranı yüzde 22.3’e düşmüştür. Bu arada yine son iki yıl içinde toplam kredilerden tarıma ve o arada köylüye yönelen krediler oranında büyük düşüş olmuştur. Yine tabii bu düzen içinde sabit gelirliler o arada özellikle kamu görevlileri büyük sıkıntı çekmektedir. Ancak Cumhuriyet Halk Partisi’nin direnişi ile katsayı 12’ye yükseltilebildiği için bu yılın başlarında bir ölçüde rahatlığa kavuşmuş olacaktır kamu görevlileri, fakat enflasyon öylesine hızlı gelişmektedir ki maalesef bu rahatlık da uzun süremeyecektir. Öte yandan Bütçe geçer geçmez ilân edilen devalüasyon, büyükçe devalüasyon da hayat pahalılığını korkarım yeniden hızlandıracaktır. Biz yan ödemelerdeki haksızlığı, dengesizliği gidermek üzere Bütçe görüşmeleri sırasında bir öneride bulunduk. Yan ödemelere bir taban getirelim, 1.000 liralık taban getirelim diye. Bu da kabul edilmedi. O takdirde kamu görevlileri arasındaki gelir dağılımı adaletsizliği bir ölçüde olsun azaltılmış olacaktı. Maalesef bu olanağı da sağlayamadık. Türkiye’nin bozuk düzeni içinde hayat pahalılığıyla bir ölçüde yarışabilen tek halk topluluğu toplusözleşme ve grev hakkından yararlanabilen işçilerimizdir. O da daha çok sanayi işçilerimizdir. Bu hakları da 1963 yılında bildiğiniz gibi, o sırada hükümette bulunan Cumhuriyet Halk Partisi gerçekleştirmiştir. Bu hakların cankurtaran simidiyle işçiler bu bozuk düzenin denizinde hiç değilse boğulmaktan, bir ölçüde kurtulabilmektedir. Bu hakkı tabii geri almak kolay değil demokratik rejimde, bugünkü Anayasa’mızla. Fakat bu hakkı etkisiz bırakmak için de türlü oyunlar çevriliyor. Sendika hareketi bölünerek, işçi güçsüzleştirilmek isteniyor. O arada maddiyata önem vermeyin, maneviyata önem verin sloganıyla birtakım yeni sendikalar, konfederasyonlar ortaya çıktığını görüyoruz. Nedense işadamlarına bu telkinde bulunulmuyor da, maddiyata değil, maneviyata önem verin diye, işçilere bulunuluyor. Bu durumda köylü en çok sıkıntıyı çekiyor. Ondan sonra kamu görevlisi, ondan sonra da özellikle toplusözleşme yapamayan işçiler ve tabii işsizler...

– Sözünü ettiğiniz kişiler, ben de aynı noktaya gelecektim, iş ve gelir sahibi olan kişiler. Türk ekonomisinin önünde bulunan en önemli sorunlardan birinin en az enflasyon kadar önemli sorunlardan birinin işsizlik olduğunu biliyoruz ve bu genellikle de kabul ediliyor. İş bulamayan kişiler için sıkıntı daha büyük değil mi sizce?

– Hiç kuşkusuz Sayın Çeki. İş bulamayan yurttaşların ıstırabı ve onlara yardımcı olamayanların ıstırabı çok büyüktür. Türkiye’de işsizlik sigortası bulunmadığı için işsizlik fazla açığa çıkmaz. Bu gizli işsizlik denen türden bir işsizliktir. Yani (suni) yapay işler bulmaya çalışmak suretiyle işsizliğin sıkıntısı bir ölçüde hafifletilmeye çalışılır. Bu iki yılda işsizliğin olağanüstü boyutlara ulaştığını bugünkü hükümet resmen ifade etmektedir. Oysa kuruluş günlerinde pahalılıkla ve kuyruklarla birlikte önleyeceği şeylerden birinin de işsizlik olacağını vaat etmişti bu hükümet. Türkiye’de işsizliğin son iki yılda olağanüstü boyutlara varmış olması bu iki yılda atılan temellerin, bu iki yılda verilmek istenen yatırımcılık görüntüsünün de ne kadar aldatıcı olduğunu gösterir. Eğer gerçekten, ekonomi alanında büyük atılımlar yapılmış, o kadar hızlı yatırımlar yapılmış olsaydı pek çok insana iş alanı açılmış olması gerekirdi. Oysa bunun tersi olmuştur. Demek ki yatırımlar da büyük ölçüde aksamıştır.

– Sayın Ecevit, ekonominin büyük sıkıntılar içinde olduğunu anlatıyorsunuz. Bir ekonomide bu sıkıntılardan kurtulmanın yolu yatırım yapmaktır. Bu araç kendisinden bekleneni yerine getirmiyor mu acaba?

– Son iki yılda Türkiye’de yatırım yapmaktan çok, yatırım yapar görünmeye, temel atmaya önem veriliyor. Bu yüzden de birçok önemli yatırımlar çok büyük ölçüde aksıyor, gecikiyor. Bunlar geciktikçe tabii maliyetleri de yükseliyor. Buna en belirgin örneği enerji alanından vermek uygun olur. Çünkü enerji yatırımları temel yatırımlardır. Bir anlamda kaynak yatırımlardır. Enerjisiz, enerjisi sağlanmadan fabrikalar kurmaya kalkışmak su sağlanmadan çeşme yapmaya benzer. Türk ekonomisinin de en büyük darboğazı enerjidir. Çünkü gelişme sürecindeki büyük bir ülke olmamıza karşın yılda 20 milyar kilovat/saatin altında elektrik üretmekteyiz. Türkiye’de kişi başına üretilen elektrik 395 kilovat/saattir yılda. Oysa komşumuz Yunanistan’da bu yılda 1.619 kilovat/ saat, Bulgaristan’da 2.887 kilovat/saattir. Enerji açığımızı bir an önce kapatmak üzere bu alandaki yatırımları hızlandırmak gerekirken bunlar akıl almaz bir yavaşlıkla ilerliyor. Örneğin Afşin-Elbistan’da kurulmasına başlanan enerji santralinin ilk planlara göre bu yıl bitirilmiş ve devreye girmiş olması gerekiyordu. Oysa henüz birinci ve ikinci ünitelerinde fiziki gerçekleşme oranı yüzde 23’ten ibarettir. Bu tesisin tümünde nakdi gerçekleşme oranı ise yüzde 9.3’ten ibarettir. Yine geçen yıl, devreye girmesi gereken Hasan Uğurlu Barajı’nın gerçekleşme oranı ancak yüzde 52 düzeyindedir. Karakaya’nın 1979’da bitirilmesi gerekiyordu. Oysa meydana gelen gecikmeler nedeniyle şimdiden 1984’e ertelenmiştir. Fakat 1984’e de bu hızla yetişemez. Bunun bir kanıtını vereyim: Örneğin, bu yıl Karakaya Barajı için 1 milyar 200 milyon liralık harcama yapılması gerekirken bütçeye bu amaçla ancak 749 milyon liralık ödenek konulmuştur. Öteki termik santrallerin de yapımında en azından ortalama 4’er yıllık gecikme vardır. O arada örneğin, Çayırhan, Soma Termik, Yatağan, Kangal ve Çatalağzı santralleri için geçen yıl ayrılan 860 milyon liralık ödenekten ancak 9 milyonu, yani yaklaşık yüzde 1’i harcanabilmiştir. Bunlar yatırım kaynaklarının darmadağın bir şekilde harcandığına bir örnektir. Bütçeler de aslında yatırımların gerçekleşmesi önlenmek, kısılmak, ertelenmek suretiyle denk bağlanmış gibi gösterilmektedir. Bu yıl Devlet Su İşleri’ne enerji kuruluşları için ayrılan ödenek proje bedellerinin ancak yüzde 2’si kadardır. Demek ki ancak temel atma törenlerini karşılayabilecektir. 1976’da Devlet Su İşleri 44 yeni sulama, enerji ve hizmet tesisini programa almıştı. Bunların toplam maliyeti 37 milyarın üstünde olduğu halde ayrılan ödenek sadece 170 milyondur. Yani maliyetin yaklaşık yüzde 5’i kadardır. Bu yıl da Devlet Su İşleri 60 projeyi programa almıştır. Bunların toplam maliyeti 73 milyar liranın üstündedir. Fakat bunlar için konulan ödenek 257 milyon liradan ibarettir. Yani ödenek maliyetin binde 3’üdür. Geçen yıl binde 5’ti, bu yıl binde 3’e inmiştir. Bu yatırım hızıyla elektrik konusunda olsun, sulama konusunda olsun 1980’ler, 1990’lar, 2000’ler için şimdi açıklanmakta olan hedeflere erişmek elbette ve maalesef bir hayal olacağa benzemektedir. O hedefleri erişilmez hedefler olarak gördüğüm için söylemiyorum. Tam tersine Türkiye çok daha ileri hedeflere ulaşabilecek güçtedir. Fakat bu yatırım temposuyla, kaynakların böylesine savurganca harcanmasıyla o hedeflere erişilmesi bir hayal olacaktır. Eğer son zamanlarda moda olan ve bazı koalisyon kanatları arasında bir yarış konusu haline gelen 2000’lerle ilgili hedeflerin ciddiye alınması isteniyorsa bu hedeflere doğru atılan adımların ciddi ve inandırıcı olması gerekir. Bu arada birkaç başka örnek vereyim: Örneğin demir-çelik üretimiyle ilgili hedefler veriliyor 1990’lara 2000’lere ilişkin olarak. Oysa dördüncü demir-çelik tesislerinin temeli atılmıştır ama ne arsası alınmıştır, ne projesi yapılmıştır, ne de hangi demir-çelik türlerini üreteceği henüz saptanmıştır. Ve 1976’da bu tesis için yatırım programına konulan 85 milyon liralık ödenekten herhangi bir harcama yapılmamıştır. İskenderun Demir-Çelik Tesisi açılalı yaklaşık bir buçuk yıl oluyor, fakat daha ancak bir tek fırın o da yüzde 60 kapasiteyle çalışmaktadır. Çelikhane de haddehane de tamamlanmadığı için pik stokları yığılmaktadır. Bazı koalisyon kanatlarının arasındaki çekişme yüzünden bu önemli tesis de doğru dürüst üretime geçme olanağını bulamamaktadır. Kurulu demir-çelik fabrikalarını bile işletemeyenlerin demir-çelik konusunda 2000’ler için verdikleri hedefleri nasıl gerçekleştirebileceklerini anlamak biraz zordur. Yatırımlar aksadığı gibi daha üzücü olanı, izin verirseniz ona da değineyim, üretimde de, bazı temel maddelerin üretiminde de büyük düşüşler dönemine girmiş bulunuyoruz. Örneğin Türkiye’nin en önemli kömür havzası olan Ereğli Kömür Havzası’nda taşkömürü üretimi geçen yıl 700 bin ton gerilemiştir. Bu yüzden demir-çelik endüstrimizin gereksindiği kok’u daha büyük ölçüde dışarıdan getirtmek gerekecektir. Ayrıca tüp gazı, krom, taşkömürü, kâğıt, karton, sac, sigara, ham petrol, pencere camı, tarım ilâçları gibi temel üretim dallarında da önemli üretim düşüşleri olmuştur.

– Siyasal istikrarsızlık dönemleriyle, ekonomik sıkıntılar ve tıkanıklıklar arasında bir ilişki kuruluyor Sayın Ecevit. Ve Türkiye siyasi istikrarı korursa kalkınmasını başarıyla sürdürür deniyor. Siz ne dersiniz?

– Evet Sayın Çeki, bu ilişkinin kurulmak istendiğini herkes gibi ben de son zamanlarda görüyorum. Bazı kimseler, özellikle Türk ekonomisine uzunca süredir yön verebilme durumunda olan kimseler o dönemdeki başarısızlıklarının mazereti olarak ne yapalım siyasal istikrarsızlık dönemi girdi araya, o yüzden hedeflerimize ulaşamadık diyorlar. Oysa aslında bunun mazereti olamaz siyasal istikrarsızlık dönemleri. Çünkü bundan en çok şikâyet eden parti 1965 ve 1971 başları arasında bildiğiniz gibi tek başına iktidardaydı. Rahat bir çoğunlukla iktidardaydı. Siyasal istikrarsızlıktan şikâyet edebilecek durumu yoktu. Ona karşın o dönemde bile kaynaklar çok savurganca harcanmış ve yatırımlar büyük ölçüde aksayarak gecikmiştir. Örneğin 1965’le 1970 arasındaki 5-5.5 yıllık dönemde başlatılan 48 önemli projeyle ilgili bir hesabımız var bizim. Bunu devletin resmi belgelerine dayanarak geçen yılki Bütçe konuşmamda açıklamıştım. Bu 48 önemli projenin toplam maliyeti yaklaşık 17 milyardı. Fakat bunların yapımı o kadar gecikmiştir ki 5 yıl içinde bunların toplam maliyeti 17 milyardan 41 milyara çıkmıştır. Yani 24 milyar birden fark etmiştir. Bunun ekonomimizde ne kadar büyük bir kayıp olduğu ortadadır. Yine o dönemde Türkiye’nin altyapıları ihmal edilmiştir. Temel sanayileri ihmal edilmiştir. Ağır sanayiler ihmal edilmiştir. Doğal kaynaklarımızın değerlendirilmesi ihmal edilmiştir. O yüzden Türkiye örneğin enerji gereksinmesini büyük ölçüde kendi doğal kaynaklarından, kendi su kaynaklarından, kömüründen karşılayabileceği halde bu olanaklardan büyük ölçüde yoksun kalmıştır. Bizim su kaynaklarımızdan enerji üretme olanağımız yılda 70 milyar kilovat/saati aşmaktadır. Fakat bu ancak yüzde 11.3 oranında değerlendirilmektedir. Şimdi altyapı yetersizliğinden aynı kimseler yakınmaya başlamışlardır. Bu bir çeşit kendi kusurlarının itirafı olmaktadır. Siyasal istikrarsızlık mazereti ile ekonomideki başarısızlık örtülemez. Nasıl ki ekonomideki başarısızlık ileriye ait birtakım hayal hedefler saptamak ve ilân etmekle de gözden saklanamaz. Kaldı ki Türkiye’de siyasal istikrarsızlığın nedeni ile ekonomiyi çıkmaza ve bunalıma sürükleyen nedenler birbirinden ayrı değildir.

Türkiye’ye siyasal istikrarsızlık herhalde gökten inmedi. Eğer siyasal istikrarsızlık dönemlerinden biri olarak 1971-73 dönemi kastediliyorsa, 12 Mart’la girdiğimiz dönem kastediliyorsa, Türkiye’yi o siyasal istikrarsızlık dönemine hangi sakat tutumun, hangi siyasal zihniyetin ve davranışın, hangi iktidarın sürüklediği hatırlardadır. Yine eğer istikrarsızlık, siyasal istikrarsızlık dönemi olarak son iki yıldan bahsediliyorsa bunun da sorumluları bellidir. 1974 sonlarında veya 1975 baharında seçim yapılsaydı Türkiye’de bir siyasal istikrar dönemi başlayacaktı. Bunu herkes biliyordu. Bunu bile bile seçimden, erken seçimden kaçılmıştır ve bile bile Türkiye bir siyasal istikrarsızlık dönemine sokulmuştur. O halde seçimi erteleyenlerin ve istikrarsızlık dönemine yol açanların şimdi şikâyete hakları olmasa gerektir.

– Sizin siyasal istikrarsızlığı, yanlış saydığınız politik karar uygulama ve en önemlisi dünya görüşüne bağladığınızı söyleyebilir miyiz?

– Evet Sayın Çeki, izin verirseniz bu konuyu biraz açayım. Bugün övünebileceğimiz bir gerçek var. İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana dünyada demokrasiyi sürekli olarak yaşatabilen tek gelişme sürecindeki ülke olarak bugün Türkiye kalmıştır. Bunun bazı nedenleri vardır. Bir kere Türk halkının kendi kendine saygısı ve özgüveni Türkiye’de demokrasiye yaşama gücü kazandırmıştır. Cumhuriyet’le birlikte başlayan yaygın eğitimle ve son zamanlarda artan ulaşım ve iletişim olanakları demokrasi için elverişli bir ortam sağlamıştır. Halkımızın dünyaya açılışı Türkiye’de demokrasinin yaşamasında önemli bir etkendir. Çünkü bugün yaklaşık bir milyon kadar yetişkin yurttaşımız demokratik ülkelerde çalışarak yaşamlarını kazanmakta ve Türkiye’de de kendi çevrelerinde âdeta düşünce önderliği yapabilmektedir. Yine Türkiye’de demokrasinin yaşamasında önemli bir etken 1963’te Cumhuriyet Halk Partisi iktidarda bulunduğu sırada işçilere tanınmış olan ileri örgütlenme ve hak arama haklarıdır, toplusözleşme ve grev haklarıdır. Aynı zamanda bütün bu gelişmelerin ve tarihsel birikimimizin sonucu olarak da Türk halkı siyasal bakımdan son derece bilinçli bir halktır. Gelişme hareketimizi sürdürürken bu verilerden hareket etmek zorundayız. Bu verilere dayanarak gelişebilmenin de bazı koşulları vardır. O koşullar göz önünde tutulmak gerekir. Böyle bir demokrasiyi benimsemiş gelişme sürecindeki toplumda hiçbir yurttaş kaderine razı edilemez. Ben yoksul doğmuşum, kaderim buymuş, yoksul yaşamaya razı olayım demez. Yine kimse, hele bir somun büyüsün de somundan bana kaç dilim düşeceğini, bana düşecek dilimin ne kadar artacağını sonra görürüz demesi de beklenemez. Yani evvela ekonomik büyüme sağlansın, sosyal adalet arkadan gelsin beklentisi içine sokulamaz halk. Bu rejimin getirdiği siyasal bilinçlenme içinde ve kamçıladığı istekler içinde işçi, emeğinin hakkını ister; kamu görevlisi ve teknisyen de kendi gelir düzeyinin toplusözleşme hakkına sahip olan işçininkinden aşağı kalmamasını ister; topraksız köylü toprak ister; küçük çiftçi kendi alın terinden sağlanan gelirin aracıya tefeciye değil kendisine gelmesini ister; herkes çocuğunu okutabilmek ister; herkes sağlıklı bir evde yaşayabilmek ister; herkes yeterli düzeyde sağlık bakımı ister. Fakat bu istekleri Türkiye’nin bugünkü ekonomik olanaklarıyla, bugüne kadar oluşan ekonomik yapısıyla ve bu ekonomik yapının kaynağı olan, çerçevesi olan düzenle gerçekleştirme olanağı yoktur. Bu yapı ve bu düzen demokratik rejimin doğal sonucu olarak halktan gelen bu isteklerin ekonomik yükünü kaldıramaz. Sonunda ne olur? Yatırımlar aksar, üretim düşer ve bu yıl olduğu gibi yılı çıkaramayacak olan bütçeler dönemine girilmiş olur. Toplusözleşmelerle, katsayılarla veya taban fiyatlarla halka sağlanan gelir artışı olanakları da gitgide hızlanan enflasyonla ve son iki yılda sanırım 41 günde bir yapılan devalüasyonlarla halkın cebinden, işçinin, köylünün, kamu görevlisinin cebinden çok daha fazlasıyla geri alınır. Halk bu oyunu fark etti mi sosyal bunalım başlar, sosyal bunalım da giderek siyasal bunalıma dönüşür. Bu düzenin özünde bir avuç insanın girişim özgürlüğü adı altında dilediği yoldan kazanabildiği kadar kazanma hakkını halkın insanca yaşama hakkından daha üstün bir hakmış gibi görme felsefesi yatar. Yani insanlık dışı, çağdışı bir felsefe yatar... Bu felsefe konuşmamızın başlarında belirttiğim gibi, sosyal adaleti engellediği gibi gerçek gelişmeyi ve sanayileşmeyi de engeller. Bu düzeni sürdürmek isteyenler karşılarında örgütlenerek güçlenen halktan, onun isteklerinden bunalırlar. Onun için de düşünce ve örgütlenme özgürlüğünü sınırlı tutmak isterler. Türkiye’de bugün, bildiğiniz gibi, bugün değil yıllardan beri, bunun mücadelesi ve tartışması yapılıyor. Türkiye bu kadar geniş özgürlükler ve geniş örgütlenme olanakları getiren bir Anayasa’yla gelişemez diyor bazı tutucu ve egemen güçler. Fakat Anayasa’mız bir kere halkın oylarıyla gerçekleşmiş, o Anayasa’nın güvenceleri olan Anayasa Mahkemesi, bağımsız yargı organları gibi kurumlar kurulmuş, onun için verilmiş haklar kolay kolay kısılamıyor. Ancak 12 Mart döneminin özelliklerinden yararlanarak kamu görevlilerinin sendika hakkı kaldırıldı biliyorsunuz. Bu haklar ve örgütlenme olanakları kısılamayınca başka yollar deneniyor. Örneğin halka biraz önce de değindiğim gibi, maneviyatçılık telkininde bulunuluyor. Bırakın siz fazla kazancı, ücret arttırmayı maneviyata önem verin yollu telkinlerde bulunuluyor. Komünizm geliyor umacısıyla veya sahte bir milliyetçilik havasıyla halkın hak mücadelesini unutması, dikkatlerinin başka yöne çekilmesi sağlanmaya çalışılıyor. Bugünkü anayasayla ve bu anayasanın güvencesi olan kurumlarla, o arada özellikle bağımsız yargı organlarıyla artık Türkiye’de insanları düşüncelerinden ötürü veya hak aradıklarından ötürü hapse atmak kolay değil. İşçilerin örgütlenme haklarını da geri almak kolay değil, mümkün değil. O zaman bu düzeni sürdürmek isteyenler zora başvuruyorlar. Ve düzenin birtakım koruyucu kabadayılarını yetiştirmeye başlıyorlar, onları silahlandırmaya başlıyorlar, halkın üstüne saldırtmaya, onlar aracılığıyla grev kırıcılığı, yer yer bazı işyerlerinde grev kırıcılığı yaptırtmaya başlıyorlar. Yine düzeni bu koşullar içinde korumak ve sürdürmek isteyenler eğitim sistemimizi ona göre çağdışı bir duruma dönüştürmek istiyorlar. Ders kitaplarını ortaçağ kafasıyla 20. yüzyılın dördüncü diliminin sanayi toplumuna göre değil de ortaçağ koşullarına göre hazırlatmaya başlıyorlar ve düzene, bozuk düzene koruyuculuk yapacak bir kuşak yetiştirebilmek umuduyla son zamanlarda İçişleri Bakanı’nın da açıkça belirttiği gibi ortaokullara, liselere kadar silahlı kabadayıları sokmaya başlıyorlar. Bu yüzden eğitim büyük ölçüde aksıyor. Oysa eğitim yalnız insan kişiliğinin gelişmesi bakımından değil, genel gelişme, ekonomik büyüme bakımından da zorunludur. Dünyada hiçbir doğal kaynağı olmadığı halde gelişmiş ülkeler vardır, bunun tek sırrı eğitilmiş insan gücüdür. Fakat bizde, zorbalıklar yüzünden eğitim de büyük ölçüde aksıyor. Ayrıca yine bu istekleri artmaya, hak arama olanakları gelişmeye, siyasal bilinci genişlemeye başlayan halkın gücünü kırmak için halk ırk ayrımı akımlarıyla bölünmek isteniyor, mezhep ayrılıkları düşmanlık haline dönüştürülerek halk yine bölünmek isteniliyor. Milliyetçi olanlar veya olmayanlar diye düşman cephelere ayrılarak halk bölünmek, o şekilde güçsüzleştirilmek isteniyor. Demokratik düzenin koşullarına, kurallarına karşın bozuk düzeni sürdürmek isteyenler, bir yandan da demokrasinin yürüyemeyeceğini ispat etmek için şiddet eylemlerine hız veriyorlar. Eğer halk, gençlik şiddete şiddetle karşılık vermezse o zaman onların arasına, alışılmış bir yöntemdir bu, kışkırtıcı ajanlar yerleştiriyorlar. O ajanların marifetlerini kanıt gibi gösterip bakın işte komünizm geliyor, anarşi geliyor, bu anayasayla işler yürümez, yeni kanunlar çıkarmalıyız, olağanüstü mahkemeler kurmalıyız diye istekler ileri sürmeye başlıyorlar. Bunları da sonuna kadar götürmeye güçlerinin yetmediğini anlayınca masalla çocuk avutur gibi geleceğe ait hayallerle halkı oyalama, avutma yollarını aramaya başlıyorlar. Ben son zamanlarda bu bozuk düzeni, artık gidebileceği noktanın sınırına varmış olan düzeni zorla sürdürebilmek isteyenlerin 1990’larla, 2000’lerle ilgili hedefler gösterme gayretlerine girmelerini biraz da bu nedene bağlıyorum. Bir yandan öylece ekonomideki başarısızlıklarını örtecekler, sürdürmeye çalıştıkları çağdışı düzenin iflasını gözden saklamış olacaklar, bir yandan da halkı avutmuş olacaklar. Bunu umuyorlar. Köyünde su, elektrik bekleyen yurttaşa “canım 2000 yılına kadar bekle, şunun şurasında ne kaldı” diyerek onu avutmaya kalkışıyorlar. 2000 yılında bugünkü Almanya’ya ulaşacağız diyerek halkı avutmaya kalkışıyorlar. Fakat tabii o sırada, 2000 yılında Almanya’nın nereye varmış olacağını düşündürmek istemiyorlar.

– 1977 yılının seçim yılı olması dolayısıyla köklü ve çok yönlü ekonomik tedbirlerin uygulanmasına olanak verilecek mi acaba?

– İki yıldan beri seçim ekonomisi dönemine girildiğini söylemiştim. Ve o yüzden pek çok şey aksadı. Bu önümüzdeki aylarda da hele 1977 Bütçesi’yle fazla bir şey yapılabileceğini sanmıyorum. Zaten bu bütçe, seçim ekim ayında yapılırsa eğer, ekim ayına kadar, seçime kadar ülkeyi zorlukla götürecektir. Zaten 1977’de bir şey yapılamayacağını bildiği içindir ki Hükümet, vatandaşların dikkatini 2000 yılıyla ilgili hedefler üzerine çekmektedir.

– Ben de 1977 Bütçesi üzerindeki görüşlerinizi kısaca aldıktan sonra 2000’leri kapsayan hedeflerle ilgili bir soru sormak istiyordum. Bu anlattıklarınızdan sonra, yakın tarihlerden söz açmak daha geçerli olur ama az önce biraz değindiğiniz halde ben yine de 2000’leri sormak istiyorum.

– Evet, bastıkları yeri göremeyenlerin, yaşadıkları dönemin sorunlarına çözüm getiremeyenlerin ilerisi ile ilgili hedefler göstermeye hakları olmasa gerekir. Yaz başından beri kuyrukta bekleyip de resmi fiyat üzerinden kömür alamayan vatandaş, herhalde, “2000 yılında benim torunum kaloriferli evde oturacak” diye avutulamaz. 2000 yılında bugünkü Almanya’ya ulaşmaktan söz ediliyor, trilyonları telaffuza alışmaktan söz ediliyor, bu sözler insanda ister istemez bir çağrışım yaptırıyor. İnsanın aklına bugünün Almanya’sını değil de 1920’lerin trilyonlar Almanya’sını getiriyor. O dönemde, 1920’lerde bildiğiniz gibi, Almanya’da ekmeğin fiyatı milyarlarla ölçülürdü ve herkes trilyonları mutfağında günlük yaşamında hesaplardı. İşte o Almanya’da Hitler Nazizm’i yeşerdi. Silah taliminden geçirilmiş kabadayılar yetiştirilip halkın üstüne saldırtıldı. Ve Nazi rejimi getirildi. Sonucu nedir, acı sonucu hepimiz biliyoruz. Bölünen Almanya, birliğini yitiren Alman Ulusu...

– Sayın Ecevit son Bütçe konuşmanızda aynen şöyle dediğinizi hatırlıyorum: “Çağımızda hiçbir ülke dünyadan ve içinde yaşadığı çağdan soyutlanamaz. İçinden geçmekte olduğumuz çağ bir atılımlar çağıdır, teknolojideki, işletmecilikteki, uluslararası ekonomik ilişkilerdeki gelişmeler nedeniyle, pek çok ülkede üretimin katlandığı bir çağdır. Onun için kendi durumumuzu en azından bize benzer ülkelerin durumlarından soyutlayamayız.” Bu çerçeve içinde Türkiye’nin durumunu değerlendirir misiniz?

– Bu çerçeve içinde Türkiye’nin durumunu değerlendirdiğimiz zaman, kapitalizmi ciddi olarak uygulayan ülkelerin de komünist veya sosyalist yöntemini seçmiş ulusların da bizden çok daha hızlı kalkınabildiklerini, bunun için bize benzer durumda olan, hareket noktalarımız birbirinden pek farklı bulunmayan bazı ülkelerle karşılaştırmalar yapılabilir. Elektrik konusunda örneğin Türkiye’nin Bulgaristan’la ve Yunanistan’la karşılaştırmasını biraz önce yapmıştım. Sulama konusunda Türkiye’de işlenebilir tarım topraklarımızın 1975’te ancak yüzde 9’u sulanıyordu. Oysa Yunanistan’da aynı yıl yüzde 21’i, Bulgaristan’da toprakların yüzde 24’ü sulanıyordu. Hektar başına kullanılan gübre, Bulgaristan’da ve Yunanistan’da Türkiye’dekinin tam 6 katıdır. Türkiye’de kişi başına yenilen et yılda 17 kilogramdır. Oysa bu Yunanistan’da 35 kilograma, Bulgaristan’da 42 kilograma çıkmaktadır. Türkiye’de 2.000 kişiye bir doktor, oysa Yunanistan’da 600 kişiye, Bulgaristan’da 500 kişiye bir doktor düşmektedir. Hükümet üyelerinden sık sık, Sağlık Sigortası çıkınca herkesin doktor bulacağını duyuyoruz. Oysa yalnız kurumsal düzenlemelerle sağlık sorunu çözülemez. Evvela kişi başına düşen doktor sayısını yükseltmek gerekir. Yine temel maddelerden biri olan, çimento üretimine bakacak olursak, Türkiye’nin kişi başına çimento üretimi Yunanistan’ın üçte biri kadardır, Bulgaristan’ın yarısı kadardır.

Öte yandan uluslararası ilişkilerimizde dış ödemeler açığımız şu anda çok ciddi bir sorun durumuna gelmiştir bu hükümet döneminde. Türkiye 25 yılda faizleriyle birlikte 5.5 milyar liralık dış borç yükü altına girmişken, son iki yıl içinde bu, 5.5 milyardan 10 milyar dolara yükselmiştir. Üstelik bu yeni borçların 2.5 milyarı yüksek faizli ve kur garantili, yani Türkiye’nin geleceğini de ipotek altına sokan dövize çevrilebilir mevduat veya banker kredileridir. Dövize çevrilebilir mevduat da aslında bir kredi anlamını bile taşımaz. Bu daha çok emanet para demektir. Böylelikle Türkiye’nin gününü kurtarmak üzere, seçimi kurtarmak üzere geleceğinden yenilmiş olmaktadır. Türkiye’nin bu kadar ağır dış borç yükü altına girdiği bir dönemde yeni öğrendiğim bir gerçeği de bu vesile ile kamuoyuna duyurmak isterim: Bu yıl liselerin 3. sınıfında okutulan bir tarih kitabında Düyunu Umumiye ve Kapitülasyon bölümleri çıkarılmıştır. Yani ağır borçlanmanın nasıl bağımsızlığı ortadan kaldırabileceğini hatırlatan tarih dersleri tarih kitaplarından çıkarılmış bulunuyor. Bunun milliyetçi denen hükümetin ilginç bir tutumu olarak göz önüne alınması gerekir sanırım.

– Sayın Ecevit siz ekonomik gelişme ile ulusal güvenlik arasında sıkı bir bağ görüyorsunuz. Özellikle bölgemizdeki ülkelerle kurulacak sıkı bir ekonomik işbirliği ulusal güvenlik açısından nasıl değerlendirilir sizce?

– Ağır borç yükü altında bulunan ve sanayisi dışa bağımlı olan, temel sanayilerden yoksun bulunan ülke, kendi ulusal güvenliğini sağlam esaslara, temellere dayandırmış olmaz. Çünkü bu durum onu dışarıya büyük ölçüde bağımlı kılar. Biz ulusal güvenliğimizi her şeyden önce bütün bölge ülkeleriyle iyi ilişkiler kurarak güvence altına almak zorundayız. Bunu yaparken aynı zamanda gelişmemize de tüm bölge uluslarının gelişmesine de katkıda bulunmuş olacağız. Ben aslında bugünün sıkıntılarını unutturmak için 2000’lerle ilgili olarak verilen hedefleri çok az buluyorum. Türkiye’nin gelişmesini sadece kendi coğrafyasının sınırları içinde değerlendirmemek, hedefleri ona göre saptamamak gerekir. Türkiye büyük ölçüde sermaye üretir durumuna gelen bölgemizde bir sınaileşme, bölgesel sınaileşme üssü, bölgesel kalkınma üssü durumuna gelebilir. Bunun için zaten yakın tarihsel ve kültürel ilişkilerimiz bulunan Ortadoğu ülkeleriyle ve bağımsızlığımızı baskı altına almaksızın teknolojik olanaklarından bizi yararlandırabilecek bazı gelişmiş ülkelerle üçgen biçiminde üçlü işbirliği olanakları arayabiliriz. Cumhuriyet Halk Partisi bazı çevrelerin son zamanlarda çokça eleştirdiği dış gezilerinde ve temaslarında özellikle bu olanakları araştırmaktadır ve bu bakımdan büyük olanaklar bulunduğunu görmektedir. Bu olanakları değerlendirdiğimiz vakit, yani Türkiye’nin gelişmesini kendi coğrafyasıyla sınırlı değil, bütün Ortadoğu’yu esas alan çerçeve kabul eden bir görüş içinde hızlandırmaya çalıştığımız vakit aynı zamanda bir başka sorunu daha çözmüş olacağız: Öyle bir gelişme sürecinde Türkiye’nin en önemli sanayi bölgesi Doğu Anadolu ve Güney Anadolu olacaktır. Çünkü Ortadoğu’ya en yakın bölgemiz orasıdır.

– Sayın Ecevit, buraya kadar anlattıklarınızdan aslında Türkiye’nin gelişmesi, Türk halkının gelişmesi için düşüncelerinizi çeşitli unsurlarıyla kavrayabilmek olanağı vardır. Ancak, ekonomik gelişmenin çağdaş dünya ve insan onuruna yaraşır biçimde sağlanabilmesi için bazı temel kurallar saptadığınızı da biliyoruz. Bu kuralları açıklar mısınız? Daha doğrusu düzeni değiştirirken nasıl bir yol izleyeceksiniz?

– Yeni programımızda yatan bu kuralların temelinde yatan ilke şudur: Türkiye’de ekonomik büyüme özgürlükçü demokratik rejim içinde sosyal adaletle birlikte sağlanmalı ve hızlandırılmalıdır. Bazılarına göre bu üç unsuru bağdaştırma olanağı yoktur. Fakat bizim görüşümüze göre, bizim öngördüğümüz düzende bu üç koşul bağdaştırılabilir. Ve o zaman Türkiye’nin büyüme hızı da artmış olur. Türk halkı demokrasiden vazgeçirilemeyeceğine göre, sosyal adaletten de vazgeçemez. O halde, gelişmemiz, ekonomik büyümemiz mutlaka demokratik rejim ve sosyal adalet içinde olmalıdır.

Değindiğiniz kuralların başında özgürlük kuralı gelir. Bizim demokrasiye bağlılığımızın ve insana gösterdiğimiz saygının, verdiğimiz değerin kaçınılmaz gereğidir bu kural. Özgürlük ortamında insan kişiliği daha kolay gelişir. İnsan kişiliği geliştikçe insanın yaratıcı ve yapıcı gücü de daha çok gelişir ve harekete geçer. Öylelikle insan, ülkenin kalkınmasına, daha çok katkıda bulunabilme olanağını elde eder. Bizim özgürlük kuralımıza göre, düşünce ve anlatım özgürlüğü önündeki bütün sınırlamalar kalkacaktır. Örgütlenme özgürlüğü önündeki antidemokratik sınırlar kaldırılacaktır. Böylece Türk demokrasisi kendimize örnek aldığımız özgürlükçü demokratik ülkelerdeki rejimlerin düzeyine her bakımdan ulaştırılmış olacaktır. Bizim kişi özgürlüğüne verdiğimiz değerle birlikte bu özgürlüğün toplum yararına kullanılmasına da büyük değer verdiğimizi programda belirtiyoruz. Yani kişilere tanınan özgürlük bencillikle kullanılan bir özgürlük olmayacaktır, elbette.

Benimsediğimiz bir başka kural, eşitlik kuralıdır. Anayasa’ya göre kâğıt üstünde herkes eşittir. Örneğin, herkesin eşit eğitim hakkı vardır. Fakat uygulamada çocuğunu üniversitede okutabilen aile sayısı, bu olanağı bulabilen aile sayısı çok azdır. Halkın ekonomik gücünü arttırmakla devletin halka götüreceği temel hizmetleri hızla işletmekle bu olanak eşitliğini de sağlamış olacağız.

Benimsediğimiz bir başka kural, dayanışma kuralıdır. Bu Cumhuriyet döneminin bir çeşit atasözüne, Atatürk’ten kalan atasözüne uygun bir kuraldır. “Hepimiz birimiz için, birimiz hepimiz için...” çalışacağız demektir. Dayanışmanın temel unsurlarından biri gelir dağılımının hakça olmasıdır. Adalete uygun olmasıdır. Yaygın toplumsal güvenliktir. Toplumsal güvenlik konusunda en büyük eksiklik köylünün yaşamında görülüyor. Biz Cumhuriyet Halk Partisi olarak iktidara gelir gelmez –ki önümüzdeki seçimlerde gelebileceğimize inanıyoruz– bütün köylüleri kapsayan yaygın ve demokratik bir kooperatifçilik hareketini başlatacağız. Bu kooperatifçilikle bağlantılı olarak köylülere bugün işçilerin yararlanmakta olduğu bütün sosyal güvenlikleri, bütün sosyal sigortaları, yani yaşlılık sigortası, hastalık sigortası, kaza ve sakatlık sigortası, onun yanı sıra ev kredisi, analık sigortası... Bunların hepsini tanıyacağız. Ayrıca kötü ürün yıllarında köylüyü sıkıntıdan kurtaracak bir tarım sigortasını gerçekleştireceğiz. Biz kimsesi olmayan bakıma muhtaç yaşlılar için devletin aylık vermesini ilk öne süren partiydik. Şimdi, bizim yıllar önce öne sürdüğümüz bu fikir çok yetersiz biçimde, uygulamaya konulmuş bulunuyor. Bundan pek az yaşlı yurttaşımız yararlanabilecektir. Bizim bütün köylüye yaygın olarak gerçekleştireceğimiz sosyal güvenlik düzeninde kadın-erkek bütün köylüler, başka gelirleri olsun olmasın, toprakları varlıkları olsun olmasın, belli bir yaşa vardıklarında tıpkı kamu görevlileri ve işçiler gibi, emeklilik aylığına hak kazanmış olacaklardır.

Yine dayanışma kuralının içinde halkın kendi kendini yönetmesi unsuru vardır. Bu da demokrasiye daha çok gerçeklik kazandıracaktır. Nitekim benimsediğimiz programımızda yer alan bu kurallardan biri de halkın kendi kendini yönetimidir. Halkın kendi kendini yönetimi kuralına gerçeklik kazandırmak üzere bir kere yerel yönetimin, mahalli idarelerin yetkilerini ve mahalli idarelerde halkın yönetime katılma ve denetim gücünü arttıracağız. Bir yandan kamu görevlilerini partizanca baskılardan korurken, bir yandan halkın kamu görevlilerini denetleyebilme olanaklarını arttıracağız. Bir yandan da özellikle devlet kesiminde, devlet işletmelerinde çalışanların kendi kendini yönetmesi ilkesini gerçekleştirerek demokrasiye o alanda da daha çok gerçeklik kazandırmış olacağız.

Bir başka kuralımız emeğin üstünlüğü kuralıdır. İnsan kişiliğinin oluşumunda emek büyük bir etkendir. İnsanın toplumla bütünleşmesinde de emek büyük bir etkendir. Yine bizim görüşümüze göre, sağlıklı bir toplumda emek başlı başına bir saygınlık nedenidir. Geçenlerde bugünkü dönemin zihniyetine uygun olarak bir ders kitabında yer alan itibar sıralamasına kesinlikle katılamıyoruz. Bildiğiniz gibi o sıralamada işçilere en aşağılarda yer verilmişti. Bizce emeğiyle yaşamını kazanan herkes en yüksek ölçüde saygıya lâyık olan insandır. Emeğe en üstün değer verilirken elbette emek vermeksizin kazanma olanakları da kapatılacaktır. Örneğin, aracılık yoluyla, tefecilik yoluyla, toprak spekülasyonu yoluyla, karaborsacılık, istifçilik yoluyla kazanç sağlama olanakları tıkanacaktır. Gereksiz teşvik tedbirleri kaldırılacaktır. Ancak, gereken alanlara inhisar ettirilecektir. Elbette bu arada birtakım sahte ihracattan da, aldatıcı ihracattan da –ki bunun örneklerini biliyoruz– teşvik tedbirleri kaldırılacaktır. Krediler aracıları değil, sanayi alanına yatırım yapanları destekleyici nitelikte olacaktır. Öyle bir düzen kurulacaktır. Böylece emek vermeksizin kazanç sağlama yolları tıkanacaktır. O zaman halk da, özel girişimciler de, ellerindeki tasarrufları ve kaynakları daha üretken alanlara yöneltebileceklerdir. Böylece Türkiye’nin hem tarımda, hem sanayi alanına gelişmesi hızlanmış olacaktır.

Demokratik Sol bir parti olarak benimsediğimiz altıncı kural da gelişmenin bütünlüğü kuralıdır. Buna göre gelişme sadece ekonomik rakamlarla, soyut rakamlarla tanımlanan bir büyümeden ibaret değildir. Bizim gelişmenin bütünlüğü kuralımızın kapsamı içinde bugünkünden daha hızlı ekonomik büyüme vardır. Fakat onun yanı sıra hem insanlar arasında, hem bölgeler arasında daha geniş sosyal adalet vardır. Gelir dağılımında daha büyük adalet vardır. Bilgi ve teknoloji düzeyinin yükselmesi vardır bu kuralın içinde. Yine gelişmenin bütünlüğü kuralı çerçevesi içinde halkın yaşamını manevi açıdan da zenginleştirmeye önem veriyoruz. Tam düşünce ve inanç özgürlüğü bunda önemli bir unsur olacaktır. Halkın kültür çalışmalarına, sanat çalışmalarına, spor çalışmalarına daha çok katkıda bulunabilmesini, bunlardan daha çok yararlanabilmesini, halkın ne kadar dar gelirli olursa olsun, daha çok dinlenebilme, tatil yapabilme –bizim öz Türkçemizde dinlence– olanağına kavuşabilmesini sağlayacağız. Böylelikle daha sağlıklı biçimde kalkınma, gelişme yoluna Türkiye’mizi sokmuş olacağız.

– Sayın Ecevit, Türkiye’de son on-on beş yıldır sanayiden çok söz ediliyor biliyorsunuz. Siz sanayinin gelişmesi için neler düşünüyorsunuz? Genellikle sanayileşme sürecinde tarım ihmal edilir, Türkiye’de tarım kesimi hâlâ en önemli kesim niteliğini sürdürdüğüne göre, sanayi ile tarım arasındaki uyumu nasıl sağlamayı düşünüyorsunuz?

– Biraz önce belirttiğim gibi, üretken olmayan alanlardan kazanç sağlama olanağı kapatılınca ve krediler daha çok üretken alanlara yöneltilince, bundan elbette sanayileşme yolunda büyük ölçüde yararlanılmış olacaktır. Devlet desteği ve kredi olanakları daha çok sanayi yatırımlarına ve tarımda verimin yükseltilmesini sağlayacak düzenlemelere yöneltilecektir. Türkiye’nin sanayi alanında ilerlemesini hızlandırabilmek için, artık yetersiz duruma gelen altyapıları geliştireceğiz. Bu arada Türkiye’nin örneğin elektrik enerjisi üretimini büyük ölçüde arttıracağız. Türkiye’nin limanlarını, Türkiye’nin ulaşım olanaklarını büyük ölçüde geliştirmeye önem vereceğiz. Ayrıca gelişmenin temel unsurları ve sanayi toplumu olabilmenin temel unsurlarından biri eğitimdir. Eğitime bu açıdan büyük önem vereceğiz. Bugün olduğu gibi Türkiye’de eğitim baltalanırken Türkiye’nin sanayileşmesi de elbette aksar.

Yine bizim öngördüğümüz halk kesimi sanayileşmemize büyük hız katacaktır. Bizim işçimizde ve köylümüzde çok sağlıklı bir eğilim vardır. Özellikle yurtdışındaki işçilerimiz bu eğilime daha çok hız kazandırmıştır. Bizim işçimiz ve köylümüz kazandığı paradan mümkün olan bölümünü arttırarak kendi bölgesinde, kendi yöresinde verimli yatırımlara yöneltmek ister. Fakat Türkiye’nin bozuk düzeninde bu bakımdan türlü engellerle karşılaşılıyor. Biz bu konuda halka yardımcı olacağız. Sendikalara, kooperatiflere, sosyal güvenlik kurumlarına yardımcı olacağız. Bunların önderliğiyle halk, tasarruflarını, bizim kuracağımız düzende artacak olan gelirlerinden yapacakları tasarrufları toplu yatırımlara yöneltebileceklerdir. Böylelikle halk eliyle büyük bir sınaileşme atılımı ülkemizde başlamış olacaktır. Ayrıca ekonomi ve teknoloji değiştikçe, esnaf ve sanatkâr çok güç durumda kalmaktadır. O küçük küçük işyerleriyle ekonomideki büyümeye, teknolojideki değişmeye ayak uyduramamaktadır. Bizim halk kesimi kavramımız içinde esnafın ve sanatkârların da bir araya gelerek daha büyük işletmeler kurmalarına, yatırımlar yapmalarına yardımcı olacağız. Ayrıca devlet kesimi bugün ağır bir bürokrasi ve partizanlık baskısı altındadır. Aynı zamanda özel girişim tarafından âdeta sömürülmektedir. Devlet sektörümüzde de verimli bir işletmecilik, aynı zamanda demokratik bir işletmecilik düzeni kuracağız. Daha önce belirttiğim gibi, devlet işletmelerinde, fabrikalarında, madenlerinde çalışanlar, doğrudan doğruya o işletmelerin yöneticileri olacaklardır. O işletmeler ne kadar kâr ederse, onların geliri de kendiliğinden o nispette yükselecektir. Böylelikle hem işletmelerde çalışanların gelir düzeyleri, yaşam düzeyleri yükselecek, hem de işletmelerin verimliliği artacak, onlar yeni sanayiler kurma olanağına kavuşabileceklerdir. Ayrıca özel girişimi de plan disiplini çerçevesi içinde kalmak şartıyla, yer almak şartıyla sanayi alanında yatırımlara, bozuk düzenin teşvik ettiğinden daha da çok teşvik etmiş olacağız.

Bir ülke her şeyden önce kendi halkının karnını doyurabilmek zorundadır. İnsanlığın da gereğidir, bağımsızlığın da gereğidir, bu... Onun için sanayi alanındaki gelişmemizi, tarım alanındaki gelişmeyle beraber yürütmek zorundayız. Kaldı ki Türkiye’de sanayileşmek için üretilen kaynak en başta tarım kesiminden üretilir. Eğer tarım ihmal edilir de tarımdaki üretim şimdiye kadar olduğu gibi, düşük kalırsa, o zaman sanayileşmek için de yeterli kaynak üretilemez. Bu nedenle biz tarımsal gelişmeye de büyük hız katmak istiyoruz. Tarımla sanayileşmeyi birlikte yürütmek istiyoruz.

– Kalkınmayı köyden başlatmayı düşünüyorsunuz galiba?

– Köyden değil de, köylüden... Çünkü köy olarak kalkınılamayabilir, önemli olan o köyde yaşayan her insanı kalkındırmaktır. Zaten biz köyleri de kentleştirmek istiyoruz. Köykent modelimizin amacı budur. Mesela bir yerde 8-10 köyden bir grup oluşuyor. Bu köyler kendileriyle de danışarak işbirliğine yöneltilecek. 100 kişinin yapabileceği yatırım başkadır, 1.000 kişinin yapabileceği, 10.000 kişinin yapabileceği yatırım başkadır. Biz 8-10 köyün olanaklarını, tasarruf olanaklarını, yatırım gücünü, emek gücünü kendi rızalarıyla bir araya getirdiğimiz vakit, bugün hiçbiri kendi başına bir fabrika kuramayan o köylerin halkı bir araya gelerek fabrikalar kurabilir, daha verimli tarım işletmeciliği yapabilmeleri için gerekli tesisleri kurabilir.

Biz köylüye elektriği ayrı, suyu ayrı, sağlık hizmetini, eğitimi ayrı ayrı, kimini bu yıl, kimini beş yıl sonra götürmeye inanmıyoruz. Bunların topluca gitmesi lazımdır. Köye elektrik götürmek tek başına bir anlam taşımaz. O elektrik üretimde kullanılabiliyor mu? O elektrik eğitimde kullanılabiliyor mu? Onun için eğitim olanaklarıyla, sulamayla, elektrikle, teknik tesislerle bir bütün olarak devlet hizmetlerini ve altyapıları köylünün hizmetine ulaştırmak istiyoruz. Bunun için de köykentlerden yararlanmak istiyoruz.

– Sayın Ecevit, Demokrasi başlığı altında, Parti Programı’nızda, şöyle bir cümle var: “Cumhuriyet Halk Partisi’nin Demokratik Sol toplum ve devlet anlayışı ve gelişme kavramı uyarınca demokrasi, ekonomik ve toplumsal düzenle bir bütün oluşturur.” Şu âna kadar konuştuğumuz, üzerinde durduğumuz sorunların çözülmesi için bu temel çerçeveden mi hareket ediyorsunuz?

– Evet, bu temel çerçeveden hareket ediyoruz. Ve buna yine köylüden bir örnek verebilirim: Örneğin orman köylüsü... İçinde yaşadığı ormanlara yabancılaşmıştır. Ve içinde yaşadığı ormanlar bir doğa hazinesi olduğu halde, Türkiye’nin bozuk düzeninde köylünün, orman köylüsünün yoksulluğuna neden olmaktadır. Ve onun yoksulluğu partizan hükümetler tarafından istismar edilmekte, orman köylüsü, hükümetlerin partizanların baskısı altında oyunu gönlünce kullanamamaktadır. Oysa bizim kuracağımız insanca ve hakça düzende ormanları işletme sorumluluğu devletin yanı sıra orman köylülerine, onların kuracakları kooperatiflere verilecektir. Öylelikle köylüler baskılardan kurtulacaktır, oylarını daha özgürce kullanma olanağını bulacaktır. Bugünkü düzenin demokrasiyle bağdaşmadığı şuradan da belli ki, demokrasimiz –evet yirmi beş-otuz yıldır çok şükür yaşıyor ama– sık sık kayalara çarpıyor. Sık sık kazalara uğruyor. Bizim kuracağımız düzende demokrasi de daha süreklilik kazanacaktır. Daha çok sağlamlık kazanacaktır. Demokrasinin iyi işleyebilmesi için bizim görüşümüze göre temel kural, siyasal gücün daha büyük ölçüde halkta toplanmasıdır. Siyasal gücün halkta toplanabilmesi için de ekonomik gücün halkta toplanması gerekir. Çünkü ekonomik güçle siyasal güç birbirinden ayrılamaz. Bizim halk kesimi modelimizle, köykentlerimizle ve tümüyle kuracağımız Demokratik Sol düzenle ekonomik güç çok büyük ölçüde, halkın elinde başta köylü ve işçi olmak üzere halkın elinde yoğunlaşacaktır. Dolayısıyla halkın siyasal gücü de artacaktır. İşte o zaman bazı kimseleri çok ürküten halk iktidarı gerçekleşmiş olacaktır.

– Sayın Ecevit, şu âna kadar genellikle Türkiye’nin temel sorunları üzerinde durduk. Ancak, seçimlere kadar –tabii normal zamanında yapılırsa– geçecek 7 aylık sürenin Türkiye’nin geleceğini önemli bir biçimde etkileyeceği yolunda görüşler var. Bu 7 aylık süreyi değerlendirmenizi rica edeceğim.

– Önümüzdeki 7 aylık süre dahil, 1974 sonlarından bu yana geçirilen 2.5 yıllık dönem ne yazık ki Türkiye için yitirilmiş bir dönemdir. Eğer 1974 sonlarında bizim istediğimiz dönemde seçim yapılmış olsaydı, bu 2.5 yılda Türkiye gelişme yolunda çok büyük mesafe almış olacaktı. Bugün iç barış içinde yaşayan bir ülke olacaktı. Bunun mümkün olduğunu 1974’te göstermiştik. Bu 2.5 yıllık dönemin ancak tecrübe olarak bir değeri vardır. Türkiye’de neyin yürümeyeceği anlaşılmıştır. Bu bozuk düzeni sürdüren iktidarların artık kendi zihniyetlerini Türkiye’de yürütemeyecekleri anlaşılmıştır. Ne kadar baskı, ne kadar zorbalık uygulanırsa uygulansın, halkımızın demokrasiye bağlılığının ortadan kaldırılamayacağı, halkımıza zorbalık önünde boyun eğdirilemeyeceği anlaşılmıştır. Bu 2.5 yıllık acı deneylerin tek kazancı tarihsel açıdan bunların bir kez daha denenmiş olmasıdır.

Bugün yönetimde bulunanlar da nitekim önümüzdeki 7 aylık dönemde halka, memlekete bir şey veremeyeceklerini bildikleri içindir ki 1990’lardan, 2000’lerden bahsetmeyi yeğlemektedirler. Önümüzdeki 7-8 aylık dönem Türk halkı için son çile dönemidir. Önemli olan bu dönemin sonuna Türkiye’yi, Türk toplumunu demokrasimiz kazaya uğramadan ulaştırabilmektir. Halkımızın gücüyle bunun da sağlanabileceğine inanıyorum. Türk ulusunun gücü, Türk halkının siyasal olgunluğu ve yeteneği Türkiye’nin dünyadaki yeri, gelişme bakımından bize büyük olanaklar sağlamaktadır. Önümüzdeki seçimlerde Cumhuriyet Halk Partisi’nin iktidara gelebileceğine inanıyorum. Bu aslında bir partinin iktidarı değil, siyasete doğrudan doğruya ağırlığını koyabilecek olan halkın iktidarı olacaktır. O zaman Türkiye’nin olanakları en geniş ölçüde değerlendirilebilecek, Türkiye barış içinde, özgürlük içinde, kalkınma, gelişme yoluna girebilecektir. O zaman Türkiye’nin dünyadaki saygınlığı da tıpkı 1974’te örneğini verdiğimiz gibi, daha çok artacaktır, Türkiye’de sömürüye son verilecektir, yoksulluğa ve sosyal adaletsizliğe son verilecektir. Halkımız 2000’lerde değil, yaşadıkları yıllarda refaha ve mutluluğa erişebilmenin umuduna kavuşacak, bunun çabası içine girebilecektir... Herkes yaşadığı o günkü yaşamından daha mutlu olacaktır, ama çocuklarının geleceğinden daha da umutlu olacaktır. Bu döneme önümüzdeki seçimlerle girebilmemiz Türk halkı için ve Türk demokrasisi için bir büyük zafer sayılacaktır. Türk ulusu 1920’lerde Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra bütün bağımsızlığını kazanamamış ülkelere kurtuluş hareketlerinde, bağımsızlık hareketlerinde öncülük yapmıştı. Eğer önümüzdeki seçimlerle Türk demokrasisinin zaferi perçinlenecek olursa, inanıyorum ki Türk halkı, insanlığa ve gelişme sürecindeki ülkelerin uluslarına özgürlükçü demokrasi yolunda da umut ve güven vermiş onun da öncülüğünü yapmış olacaktır.

– Çok teşekkür ederim, Sayın Ecevit.

– Ben de teşekkür ederim.

IV
BÜLENT ECEVİT’İN CHP EĞİTİM
SEMİNERLERİNDEKİ KONUŞMALARI

Birinci Seminer Konuşması[8]

Değerli arkadaşlarım,

Siyaset çok iddialı bir uğraştır: Ülkeyi yönetmek veya en azından, ülke yönetimini etkilemek isteyenlerin uğraşı...

Çağımızda bir işyerinin yönetimi bile üniversitelerde öğretilen bir bilim dalıdır. Bir işyerinin bile eğitimsiz yönetilemediği bir çağda ülkeyi yönetmek veya ülke yönetimini etkilemek işini üstlenenlerin, bunun için eğitilmeleri, kendi kendilerini eğitmeleri zorunludur.

Bundan, siyaset adamlarının bilgin olmaları gerektiği veya bir ülkeyi ancak bilginlerin yönetebileceği anlamı çıkarılamaz.

Hiç kuşkusuz, siyaset, masa başında eğitimden çok, işbaşında eğitime, yaşayarak ve yaparak eğitilmeye dayanır.

Fakat çağımızda, hele gelişmiş veya gelişme sürecindeki bir toplumda, siyaset adamları ve siyasal partiler bununla yetinemezler.

Çağımızda eğitim hızla yaygınlaşıyor. Halk toplum sorunlarını ve dünyada olup bitenleri yakından izliyor, gitgide daha bilgili olarak değerlendiriyor. Toplum yapısı ve toplum sorunları karmaşıklaşıyor.

Bilimin, teknolojinin, uzmanlığın toplumdaki ve yönetimdeki önemi, etkinliği her gün daha çok artıyor.

Her gün daha çok şey öğrenen, toplum ve dünya sorunlarını her gün daha bilgili olarak değerlendirebilen bir halka, kendi kendilerini sürekli eğitmeyen, kendilerini yenileyemeyen siyaset adamları bir şey söyleyemezler, anlatamazlar. Anlatmak şöyle dursun, anlayamazlar da halkı. Halka bir şey veremezler, ülkeyi gereğince yönetebileceklerine halkı inandıramazlar.

Uzmanlarla, her alandaki uzmanlarla diyalog kuramayan, onların ne dediğini anlayamayan siyaset adamları, uzmanların sunacağı çözümleri değerlendiremezler, çözüm seçenekleri arasından sağlıklı bir seçme yapamazlar.

Onlar uzmanlara yön verecekken, uzmanlar onlara yön vermeye başlar. O zaman da yönetimde bir yön kargaşası ortaya çıkar. Çünkü bir konunun uzmanlarının vereceği yönle bir başka konunun uzmanlarının vereceği yön çelişebilir.

Oysa sağlıklı ülke yönetimi için, her alanda verilecek siyasal kararların, her konudaki çözüm seçenekleri arasından yapılacak seçmelerin, birbiriyle tutarlı olması gerekir. Değişik konulardaki siyasal seçmeler bir araya geldiğinde ortaya tutarlı bir genel siyaset çıkabilmelidir. Başka türlü sağlıklı toplum yönetimi gerçekleşemez.

O nedenle, tutarlı bir siyaset ve sağlıklı bir yönetim oluşturabilmek için, uzmanlarca güdülen değil, uzmanları anlayabilen ve uzmanların önerilerini gereğince değerlendirebilen siyaset adamlarına gerek vardır.

Siyaset adamları da bu yeteneği ancak sürekli ve çok boyutlu eğitimle edinebilirler.

Siyaset adamı için yalnız bilgisini genişletmeye ve bilgi düzeyini sürekli yükseltmeye yönelik eğitim de yeterli değildir. Bunun sonu yoktur zaten.

Bunun yanı sıra yöntem eğitimi gereklidir.

Halkla ilişkiler için yöntem eğitimi gereklidir.

Halkın duygularını, özlemlerini, gereksinmelerini iyi anlayabilmek için yöntem eğitimi gereklidir.

Düzeni değiştirme iddiasındaysa, devrimcilik iddiasındaysa, bir siyaset adamına bu da yetmez. Toplumda yeni gereksinmelerin bilincini uyandırabilmek ve belli amaçlara doğru halkın gücünü halkın kendi istenciyle harekete geçirebilmek için yöntem eğitimi gereklidir.

Gerçi bu yöntemlerle ilgili yetenek yalnız eğitimle edinilemez. İnsanın içinde olmalıdır bu yetenek... Bir siyaset adamı bu yöntemleri bir ölçüde olsun kendi içgüdüsüyle sezip oluşturabilecek yaradılışta değilse, ne kadar eğitilirse eğitilsin, siyasette başarılı olamaz. Ama yaradılıştan gelen yeteneklerin eğitimle desteklenip geliştirildiği de bir gerçektir.

Tıpkı sanatta olduğu gibi... Bir insan sanatçı yaradılışlı değilse, en iyi eğitim bile onu başarılı bir sanatçı yapamaz. Ama eğitimle desteklenip geliştirilmedikçe, yaradılıştan gelen sanatçılık, genellikle ham kalır veya bir yerde tıkanır kalır.

*

Öte yandan, düzeni değiştirmek isteyen bir devrimci siyasal parti için toplu eğitim, örgüt eğitimi de kesin bir zorunluluktur.

Bir partinin her üyesi çağımızda siyaset adamları için gerekli eğitimi çok yüksek düzeyde edinmiş olsa bile, bir araya geldiklerinde bir parti bütünlüğünü oluşturabilmeleri, sürekli ortak eğitimden geçmelerine bağlıdır.

Tutucu partiler için, düzeni olduğu gibi korumak isteyen partiler için, böyle bir ortak eğitim zorunlu olmayabilir. Çünkü onlar edilgin (pasif) partilerdir. Düzeni değiştirmeye çalışan değil, değişimi önlemeye ya da ağırlaştırıp sınırlamaya çalışan partilerdir.

Atılımcı değildirler, savunucudurlar. Savunmada dayanışma ve tutarlılık da genellikle içgüdüsel olarak sağlanabilir, kendiliğinden oluşabilir.

Ama düzeni değiştirmek isteyen devrimci bir partide, dayanışma ve tutarlılığın içgüdüsel olarak sağlanması, bütünlüğün kendiliğinden oluşması beklenemez.

Çünkü düzeni değiştirmek isteyen devrimci bir parti, edilgin değil etkindir, pasif değil, aktiftir.

Savunucu değildir, atılımcıdır.

Koruyucu değildir, kurucudur.

Olanı sürdürücü değildir, henüz olmayanı oluşturucudur.

Tutucu bir partinin korumak istediği düzen, öteden beri var olan, var olduğu için de bilinen düzen olduğu için, neyin korunacağı üzerinde o partinin üyeleri, yöneticileri bir ortak eğitime gereksinme duymayabilirler.

Ama henüz olmayanı oluşturmak amacıyla bir partide toplaşanlar, neyi nasıl oluşturacaklarında, içgüdüsel olarak değil, ancak birlikte düşünüp tartışarak, birlikte okuyup araştırarak anlaşabilirler.

Tutucu bir partiye halk fazla soru sormaz. Çünkü tutucu sorular, var olanla ve zaten bilinenle ilgilidir. Yanıtları da herkesçe önceden az çok bilinir.

Ama düzeni değiştirmek isteyen bir partiye, devrimci bir partiye, halk sürekli soru sorar. Neyi, niçin ve nasıl değiştireceğini sorar... Nasıl bir düzen kuracağını sorar... O yeni düzenle ülkeyi nasıl yöneteceğini, halka ne sağlayacağını sorar.

Kimi merakla sorar, kimi kuşkuyla sorar, kimi de katkıda bulunabilmek için sorar.

Eğer o partinin yöneticileri ve üyeleri sürekli bir ortak eğitimden geçmezlerse, bu sorulara tutarlı ve doyurucu yanıtlar veremezler. Tutarlı ve doyurucu yanıtlar veremeyince de halkta partiye yeterince umut ve güven uyandıramazlar.

Oysa düzeni değiştirmek isteyen bir devrimci partinin başarılı olabilmesi, halkta, güvenin ve umudun da ötesinde, heyecan uyandırabilmesine bağlıdır.

Öyle bir partide doğrultu tutarlılığı, düşünce tutarlılığı ancak ortak eğitimle sağlanabilir.

Düşünce tutarlılığının da ötesinde, “muhayyile” tutarlılığı gereklidir öyle bir partide... Neyin nasıl oluşturulacağında başka türlü birlik sağlanamaz.

*

Bir demokratik devrimci partide bu birliğin demokratik tartışmadan doğması, demokratik özeleştiriyle sınanması ve ortak eğitimle pekiştirilmesi gerekir.

Cumhuriyet Halk Partisi de bir demokratik devrimci partidir. Düzeni, demokrasi kuralları içinde ve demokrasiyi güçlendirecek biçimde değiştirmek isteyen partidir.

Kendi içinde yıllarca süren demokratik tartışmalardan, bazı bazı kıyasıya tartışmalardan sonra, bundan iki ay kadar önce yeni programını oluşturmuştur.

Şimdi bu programla ilgili ortak özeğitim aşamasına varmış bulunuyoruz.

Yeni Program dün baskıdan çıkmaya başladı. Gün yitirmeden, bu sabah, Program’la ilgili ortak özeğitimimize başlıyoruz.

Biz demokratik ve devrimci bir partiyiz. Onun için, “Program çıktı, tüm sorunların çözümü, tüm soruların yanıtı bulundu” iddiasında olamayız elbette... Arayışımızı da, sınanıp sınayışımızı da, özeleştirimizi de demokrasi kuralları içinde sürdüreceğiz.

Ama bundan böyle ortak özeğitimimizi dayandırabileceğimiz bir ortak metin var şimdi elimizde. Bu olanağı değerlendirmek üzere Parti içi eğitim çalışmalarını bugün başlatıyoruz.

Kuruluşundan beri, Cumhuriyet Halk Partisi, çağdaş uygarlık yolunda, özgürlük yolunda, eşitlik yolunda atılımlar yapan, öncülük eden, çığır açan partidir.

Ülkemizde eğitimin hükümet politikası olarak baltalandığı, bilimin, bilimsel yöntemlerin bir yana atıldığı, bilimadamlarının horlandığı bir dönemde, biz, eğitimin ve bilimin toplumsal gelişmede ve insan düşüncesini, insan kişiliğini geliştirmede baş etken olduğuna inanan parti olarak, “hayatta en hakiki mürşit ilimdir” diyen Atatürk’ün kurduğu parti olarak, değerli bilimadamlarının da gönüllü katkılarıyla, ortak özeğitime başlıyoruz. Öylece bir yeni çığır açıyoruz Türk siyasetinde...

Bugün Kızılcahamam’da il başkanlarımızla birlikte başlıyoruz bu özeğitime... Önümüzdeki ay, il örgütlerinin eğitimci olarak görevlendireceği arkadaşlarımızla, her ilden gelecek arkadaşlarımızla, yine üçer günlük iki toplu eğitim çalışması daha yapacağız. Sonra, zincirleme eğitim yöntemiyle, ortak özeğitimden geçenler illerde sürdürecekler bu çalışmayı... İller ilçelerde sürdürecekler. Özeğitim halkaları öylece genişleyip yayılarak, tüm örgütümüzü kapsayacak ve özeğitimde ilk aşamamız nisan ayında tamamlanacak.

Fakat bitmeyecek orada... Hiç bitmeyecek. Özeğitimimiz sürekli olacak ve süreli yayınlarla desteklenecek.

*

Bu türlü bir çağdaş siyaset anlayışına aklı ermeyen, bilime, eğitime değer vermeyen, onun için de işbaşına her gelişinde ülkeyi bunalımdan bunalıma, devlet işlerini çıkmazdan çıkmaza sürükleyen bir siyaset adamı, bizim, kitap niteliğinde bir seçim bildirgesinden üç yıl sonra kitap niteliğinde bir Program da hazırlayışımızı yadırgamıştı ve, “Cumhuriyet Halk Partisi kitap yazarı mı oldu?” demişti.

Şimdi belki de, “Cumhuriyet Halk Partisi okul mu oluyor?” diyebilir.

Evet Cumhuriyet Halk Partisi bir anlamda bir okul da oluyor.

Ama bu okulda kimse kimsenin öğretmeni değildir. Bugün başlayan özeğitim çalışmamızda da kimse kimseye ders vermeyecektir. Toplulukların kendi kendilerini eğitecekleri demokratik ve ileri bir eğitim yöntemi uygulanacaktır bu çalışmalarda.

Bu okulda hepimizin, bize gönüllü katkıda bulunacak bilimadamları da dahil hepimizin asıl öğretmeni halktır, halk olacaktır.

Eğitimci olarak görev yapacak arkadaşlarımızın ancak yöntem açıklamasıyla ve çalışmaları düzenlemeyle ilgili işlevleri olacaktır.

Asıl öğretmenimiz halk olduğu gibi, elimizdeki kitabın esin kaynağı da toplumumuzun gerçekleri ve çağın gerekleridir.

Özeğitimimizin amacı, Türk halkının mutluluğudur, Türk toplumunun özgür ve sağlıklı gelişmesi, çağdaş uygarlık düzeyinin üstüne yükselmesi ve tüm insanlığın mutluluğuna ve gelişmesine daha çok katkıda bulunabilmesidir.

*

Konuşmamın başında dediğim gibi, siyaset çok iddialı bir uğraştır: Ülkeyi yönetmek veya en azından ülke yönetimini etkilemek isteyenlerin uğraşı.

Fakat böylesine iddialı bir uğraşa girenlerin, sürekli özeğitim gereksinmesi duyacak kadar da alçakgönüllü olmaları gerekir.

Böyle bir uğraşta, ancak, kendi kendilerini sürekli eğitenler ve bu eğitim sürecinde halktan öğrenip halka verebilenler, halktan öğrendiklerini bilime kalabilenler ve bilimi halk hizmetine koşabilenler başarılı ve yararlı olurlar. Bunları yapamayanlar, gelip geçici başarılar sağlasalar bile, topluma da kendilerine de yararlı olamazlar.

Sizlere ve tüm Cumhuriyet Halk Partililere bu uğraşta sürekli başarılar dilerim, toplum yararına, halk yararına başarılar dilerim. Saygılar sunarım.

İkinci Seminer Konuşması[9]

Değerli arkadaşlarım,

chp Gençlik Kolları öteden beri siyasal eğitimin önemini kavramıştır. Nitekim bugün Türk siyasal ve düşünsel yaşamında gelenekleşmiş bulunan Demokratik Sol Düşünce Forumları Cumhuriyet Halk Partili gençliğin eğitime, siyasal eğitime ne kadar önem verdiğinin bir kanıtıdır.

Türkiye’de Cumhuriyet Halk Partisi dışında bildiğimiz kadar hiçbir parti bizim bir süredir başladığımız gibi düzenli ve yaygın bir eğitime gerek görmemiştir, bu yönde bir adım atmamıştır. Cumhuriyet Halk Partisi Türkiye’de her ilerici ve demokratik konuda olduğu gibi bu konuda da ilk adımı atan, ilk yol açan parti olmak durumundadır. Bugüne kadar düzenlediğimiz eğitim seminerlerinden çok olumlu sonuçlar aldık. Bu eğitim seminerleri aslında sizin de birazdan ayrıntılarıyla öğreneceğiniz gibi özeğitim yöntemine dayanmaktadır. Yani kimse kimseye ders vermemektedir, bu eğitim çalışmalarına katılan herkes kendi kendini eğitmektedir. Birbirini denetleyerek kendi kendini eğitmektedir. Bu eğitim yöntemini bütün yurda, bütün örgüte yaygınlaştırdığımız zaman Cumhuriyet Halk Partisi’nin büyük güç kazanacağına ve Türkiye’nin siyasal ve düşünsel ortamını karıştıran slogan kargaşalığından ülkemizi kurtarmaya daha çok yardımcı olacağına inanıyorum.

Değerli arkadaşlarım,

Birbirinden sloganlar aşırarak, kulağa hoş gelen sloganları değişik anlamlarda kullanıp yozlaştırarak sağlıklı bir düşünce ortamı, verimli bir siyasal tartışma ortamı sağlanamaz. Oysa bugün Türkiye’de sloganlar düşünceleri yansıtma değil, akılları karıştırıp düşünceleri bulandırma aracı olmuştur. Kimi bu yüzden etkisiz kalan sloganları taşlarla, sopalarla, zincirlerle, silahlarla destekleyerek etkinleştirmeye kalkışmaktadır. Kimi de anahtar aşırır gibi başkalarından slogan aşırıp kendilerine kapalı olan kapıları gizlice açmak ve içeriye sızmak istemektedir. Bu kargaşalığı sona erdirmenin yolu ve bu kargaşalığa karşın partimiz içinde tutarlılık ve açıklık sağlamanın yolu eğitimdir. Onun için de bu eğitim çalışmaları içinde bulunduğumuz dönemde ayrı ve özel bir önem kazanmış olmaktadır.

Özellikle Cumhuriyet Halk Partisi gibi demokratik rejim içinde demokrasiyi güçlendirecek biçimde düzen değişikliği yapmak isteyen bir partide eğitim, özeğitim kesin zorunluluktur. Bu eğitim çalışmalarıyla böyle bir zorunluluğu da yerine getirmiş oluyoruz.

Değerli arkadaşlarım,

Aslında bizim geçen yıl kasım ayında toplanan 23. kurultayımızın oybirliğiyle kabul ettiği yeni chp Programı parti içinde yıllardır süren Demokratik Sol dünya görüşünü ve tutumunu oluşturma yolundaki eğitim çabalarının, kendi kendini eğitim çabalarının ürünü idi. Şimdi bu programı toplumun her kesiminde, her çevresinde en iyi değerlendirilebilecek biçimde anlatabilmenin, yayabilmenin eğitimini yapmaktayız. Düşünce akımlarıyla en yakından ilgilenen toplum kesimi gençliktir. Onun için de özellikle Cumhuriyet Halk Partisi Gençlik Kolları bu eğitim çalışmalarına önem vermelidir. Zaten sözlerimin başında belirttiğim gibi Gençlik Kolları’mız, gelenekleştirdiği Demokratik Sol Düşünce Forumları’yla da buna ne kadar önem verdiğini göstermiştir. Şimdiden inanıyorum ki Demokratik Sol Düşünce Forumları Türk siyasal düşünce yaşamına gerçek ve geçerli katkılarda bulunmuştur. Bu yaygın eğitim çalışmalarımızla Türk siyasal düşünce yaşamına katkılarımızın daha çok artacağına, etkinleşeceğine inanıyorum.

Cumhuriyet Halk Partisi Demokratik Sol doğrultusuna girdiğinden beri karşısındaki muhalefet ne kadar yoğunlaşmış olursa olsun, o muhalefetin kendisi de Cumhuriyet Halk Partisi’nin Demokratik Sol düşüncelerinden, doğrultusundan büyük ölçüde etkilenmektedir. Bunun gözler önündeki kanıtlarını sizlere anımsatmak isterim: Belki birçoğunuz yaşlarınız gereği bilmeyebilirsiniz, ama bundan birkaç yıl öncesine gelinceye kadar sağdaki partiler “sosyal” sözünü bile sosyalizmi hatırlatıyor diye kullanmaktan kaçınırdı. Sosyal adaletten söz etme zorunluluğunu duyduğu vakit içinde sosyal sözcüğü bulunmasın diye “içtimai” adalet diyenlere rastlanırdı. Yine karşımızdaki partiler başta Adalet Partisi olmak üzere kapitalist sömürünün tipik ilkesi olan “hele bir somun büyüsün, somunun nasıl bölüşüleceğini sonradan düşünürüz” ilkesini benimserdi. Oysa şimdi görüyoruz ki sosyal sözcüğünü bile kullanmaktan birkaç yıl önceye kadar kaçınanlar artık çıkardıkları sosyal yasalarla övünür olmuşlardır. Sosyal adaletten, sosyal güvenlikten söz eder olmuşlardır. Bu konuda bir yarışa girdikleri izlenimi görüntüsünü vermeye uğraşmaktadırlar. Bu da Cumhuriyet Halk Partisi’nin Demokratik Sol doğrultusunun kendisine karşıt olan sağcı partileri bile ne kadar etkilediğini göstermektedir. Fakat bu etkilenenlerin yaptıkları aslında bir özentidir, bir aldatmacadır, bir taklittir.

Gelişme sürecindeki bir toplumda, hele Türkiye gibi doğal kaynakları çok zengin olmayan bir ülkede ekonominin yapısı ve düzeni değiştirilmeden sosyal adalet yaygınlaştırılamaz. Eğer ekonominin yapısı ve düzeni değiştirilmeden sosyal adalet yaygınlaştırılmak istenirse, o yönde birtakım özentici, aldatıcı adımlar atılacak olursa devlet, vatandaşlara bir eliyle verir göründüğünü iki eliyle birden halkın cebinden alır. Bu iki elin araçlarından biri enflasyonsa öbürü de devalüasyondur. Sağ partiler iktidarda olduğu zaman kaçınılmaz olan bu oyunun en yakın bir belirtisini, bir kanıtını 1977 Bütçesi geçtikten hemen sonra gördük. Bu bütçeyle katsayı arttırılarak kamu görevlilerine görünürde bir rahatlık sağlanmış olacaktı, yine o günlerde tütüne verilen taban fiyatla tütün üreticisine bir rahatlık sağlanmış olacaktı. Fakat Bütçe Meclis’ten geçer geçmez önemli bir devalüasyon yapılmak suretiyle hem kamu görevlilerine verilen zam, hem de tütün üreticisine sağlanan gelir büyük ölçüde onun elinden alınmış oldu. Demek ki devlet bir eliyle verdiğini kamu görevlilerinin de, tütün ekicilerinin de cebinden iki eliyle birden almış oldu. Bu noktada bir düşüncemi belirtmek isterim: Enflasyon ve devalüasyon zaman zaman hangi rejimle yönetilirse yönetilsin, herhangi bir ülkede kaçınılmaz duruma gelebilir. Hatta bazen bir ölçüde enflasyon belki gerekli duruma gelebilir. Fakat sosyal adalete inanan, gerçekten inanan bir parti, enflasyonu da devalüasyonu da halkın, üreticilerin, çalışanların yararına işletmenin yolunu bulabilir. Bunun yolu nasıl bulunabilir? Eğer Hükümet devalüasyonu Ege Tütün Piyasası’nı açtıktan birkaç gün sonra değil de birkaç gün önce ilân etmiş olsaydı o devalüasyon tütünü yetiştiren köylünün yararına işlemiş olurdu. Fakat kampanyayı açtıktan birkaç gün sonra devalüasyon ilân ettiği için tütüne alın teri döken köylünün, tarım işçisinin yararına değil, tütün aracısının yararına işlemiştir. 1974’te Cumhuriyet Halk Partisi kısa bir süre hükümette bulunduğu zaman dünyadaki enflasyon kaçınılmaz olarak bir ölçüde Türkiye’ye de gelmişti, fakat ona rağmen izlediği ücret politikasıyla ve taban politikasıyla Cumhuriyet Halk Partisi’nin başında bulunduğu Hükümet enflasyonu da halkın yararına işletmenin yolunu bulmuştu.

Değerli arkadaşlarım,

Eğer bir ekonomik düzende kaynakların dağılımı adaletsizse o kaynaklardan sağlanan, elde edilen ürünlerin dağılımı adaletli olamaz. Eğer bir düzende sermaye gücü belli ellerde toplanmışsa o sermayenin çalıştırdığı emek refaha ulaştırılamaz. Üstelik bu aldatmaca sürdürülürken ülkenin ekonomisi de çöker, sonunda refahın ve sosyal adaletin yaygınlaşması şöyle dursun insanlar özgürlüğünü, ülke bağımsızlığını yitirebilir.

Değerli arkadaşlarım,

Ekonomik kalkınmayla sosyal adaleti bir arada yürütmek Türkiye için, hele demokratik rejimden vazgeçemeyecek noktaya varmış olan Türk toplumu için artık kaçınılmaz olmuştur. Öyle ise ekonomimizin düzeni de ekonomimizin yapısı da yaygın sosyal adaleti sağlamanın ve bunu özgürlükçü demokrasi içinde sağlamanın gereklerine göre mutlaka ve süratle değiştirilmek gerekir. Başka türlüsü olanak dışıdır. Yani ekonomik bir düzeni olduğu gibi bütün bozukluklarıyla, adaletsizlikleriyle işler halde tutup, tutmaya çalışıp sosyal adaleti yaygınlaştırmaya çalışmak olanak dışıdır. Çünkü ikisi birbiriyle çelişir. Yaygın sosyal adaleti Türkiye’nin bugünkü ekonomik düzeni ve yapısı taşıyamaz. Bu nedenle Cumhuriyet Halk Partisi’nin öngördüğü biçimde bir düzen değişikliği Türkiye’de artık kaçınılmaz olmuştur. O düzen değişikliğinden kaçmak, o düzen değişikliğini önlemek için gösterilen çabalar Türkiye’yi bugünkü açmaza, Cephe Hükümeti’ni de bugünkü çıkmaza sürüklemiştir.

Seçim de ancak düzen değişikliği yolunu açacaksa bir çıkış yoludur. Biz önümüzdeki genel seçimlerin o yolu açabileceğine, bunun için gerekli yetkiyi de gücü de Cumhuriyet Halk Partisi’ne vereceğine inanıyoruz. O nedenle önümüzdeki seçimler büyük önem taşımaktadır. Cumhuriyet Halk Partisi seçime giderken kendi programının ve doğrultusunun halk tarafından daha iyi değerlendirilmesini sağlayacak bir eğitimin yanı sıra seçim tekniği ile ilgili, sandık güvenliği ile ilgili eğitimini de hızlandırmak zorundadır. O nedenle bu eğitim çalışmalarında seçim tekniğine de büyük yer vermekteyiz.

Değerli arkadaşlarım,

Seçimlerin öne alınmasını biz Adalet Partisi’ni kendi kazdığı kuyudan kurtarmak için değil, o kuyuya ülkeyi, demokrasiyi ve ulusal ekonomiyi de birlikte sürüklemesini bir noktada ve bir an önce durdurmak için isteyebiliriz. Gençliği Adalet Partisi’yle bir hükümet ortağının destekledikleri eşkıyadan bir an önce kurtarmak için ancak seçimlerin öne alınmasını isteyebiliriz. Adalet Partisi’nin ülkeyi, ekonomiyi, rejimi kurtarmak için seçimlerin öne alınmasını istediğine inanmak bizim için henüz zordur. Bir devleti, bir toplumu, bir rejimi ayakta tutmak için ne gerekliyse hepsini yıkmak pahasına paramparça bir hükümeti zorla yerinde tutabilmek marifet değildir. Nefesi çoktan tükenmiş bir hükümeti suni teneffüsle yaşatmak uğruna her gün gençleri öldürtmek, gençlerin öldürülmesine seyirci kalmak insanlık değildir. Eğer Adalet Partisi’nin isteği gerçekten ülkeyi bunalımdan, rejimi tehlikeden, gençleri ölümden kurtarmak olsaydı, bugünkü hükümet içinde bile bunun önlemlerini bulabilirdi. Bunun önlemlerini bulamayacağına kanaat getirdiği takdirde gençlerin ölümü pahasına, demokrasinin tehlikeye düşmesi pahasına bu bütün inandırıcılığını ve tutarlılığını yitirmiş hükümeti ayakta tutmaya hakkım yoktur der ve hükümeti bırakmak sorumluluğunu gösterebilirdi. O nedenledir ki Adalet Partisi’nin seçimleri öne almaktan belli belirsiz bahsederken, söz ederken rejimi, ülkeyi düşündüğüne inanmak bizim için zordur. Biz her şeye rağmen kurtuluş yolunu bulacağız. Ülkemiz için kurtuluş yolunu, ekonomimiz için kurtuluş yolunu, demokrasimiz için, halkımız için, gençlerimiz ve çocuklarımız için kurtuluş yolunu bulacağız. Bunu da halkla el ele bulacağız, seçimle bulacağız.

Hepinize başarılar dilerim, saygılar sunarım.

Gençlik Kolları Eğitim Semineri Konuşması[10]

Değerli arkadaşlarım,

Cumhuriyet Halk Partisi geçen ay başlayan eğitim çalışmalarıyla Türkiye’de parti içi siyasal eğitimi sistemli olarak başlatan ilk parti olmaktadır. Türkiye’de her ilerici adımın, uygarlık yolundaki her atılımın öncülüğünü yapan Cumhuriyet Halk Partisi bu alanda da öncülük yapan Parti durumuna gelmektedir.

Kızılcahamam’daki ilk semineri açış konuşmamda söylediğim gibi, politikacılar ülkeyi yönetmek, en azından ülke yönetimini etkilemek iddiasındadırlar. Bu çok büyük bir iddiadır. Bu büyük iddia ile uğraş verenler için eğitim özellikle önem taşımaktadır. Herhangi bir alanda ilerleyebilmenin ve gelişebilmenin temel koşulu eğitimdir. Bunu ülkelerin gelişmesinde de görebiliriz. Dünyada bazı ülkeler vardır ki, doğal kaynakları bakımından, madde servetleri bakımından zengindirler. Fakat eğitim düzeyleri yeterince yüksek olmadığı için gelişmemiş ülkeler arasında kalmışlardır. Buna karşılık doğal kaynakları maddi olanakları çok sınırlı olarak gelişme yoluna giren bazı ülkeler vardır ki, eğitim düzeyleri yüksek olduğu için, ileri ölçüde gelişmiş ülkeler arasında yer almışlardır.

Elbette, ülke yönetiminde olduğu gibi, ülke yönetiminin bir aracı olan, hele demokrasilerde çok önemli bir aracı olan Particilikte de eğitimin çok büyük etkisi ve yeri vardır. Özellikle bir sol partide eğitime büyük gerek duyulur. Çünkü bu partilerde tutarlılık çok önemlidir. Hiçbir sözümüzün, önerdiğimiz hiçbir çözümün ve hiçbir davranışımızın benimsediğimiz temel ilkelerle, kurallarla yöneldiğimiz insanca amaçlarla çelişmemesi gerekir. Bu tutarlılığı da ancak, ortak parti içi eğitim bize sağlayabilir.

Bu ilkeleri ve kuralları biz Demokratik Sol bir parti olarak demokratik tartışma kuralları içinde oluştururuz. Gerekirse yine demokrasi kuralları içinde, demokratik biçimde eleştiririz ve yöneleceğimiz amaçları da demokratik biçimde saptarız. Bunları başarabilmenin ve benimsediğimiz ilkeleri, kuralları, yöneldiğimiz amaçları kamuoyuna inandırıcı ve tutarlı biçimde açıklayabilmemiz her şeyden önce parti içi eğitime bağlıdır.

Biz yalnız sol bir parti değiliz. Demokratik Sol bir partiyiz. O nedenle kendi içimizdeki eğitim de yöntemleri bakımından olsun, içeriği bakımından olsun demokratik bir eğitim olmalıdır. Öyle olmaktadır. Yalnız içeriği bakımından değil, dediğim gibi, yöntemi bakımından da buna özen gösteriyoruz. Kızılcahamam’daki ilk eğitim toplantımızda, kullandığımız deyimle, özeğitim yöntemini oluşturuyoruz. Bu eğitim yönteminde kimse kimsenin öğretmeni değildir, herkes belli bir çerçeve içinde özellikle son kurultayımızın benimsemiş olduğu Program doğrultusunda, kendi kendini eğitmektedir.

chp gibi Türkiye’de çığır açmakta olan, uygarlık yolunda ve demokrasiye gerçeklik kazandırma yolunda insanca ve hakça bir düzen kurma yolunda atılımlar yapmakta olan, Cumhuriyet Halk Partisi gibi parti için özeğitim, özellikle Türk toplumunun bugünkü aşamasında, ayrı bir önem taşıyor. Çünkü gelişme sürecimizin ve demokratik sürecimizin bu aşamasında Türk toplumu bir arayış içindedir. Eğer dikkatli davranmazsak, bu arayış sürecinde henüz yollarını bulamamış olanlar bizi kendi doğrultumuzdan başka yönlere çekip çekiştirebilirler. Bu olasılığa karşı kendimizi koruyabilmenin de en güvenilir yolu parti içi eğitimdir.

Ayrıca yine bu ortamda, özellikle Demokratik Sol bir Parti olarak bizim karşılaşabileceğimiz bir tehlike, bizim dışımızdaki sol akımları benimseyenlerden kendilerini topluma yeterince kabul ettirememiş olanların, hiç değilse, bunlardan bir kısmının, bizden yararlanarak, bizi araç gibi kullanarak güçlenebilmek istemeleri olasılığıdır. Bizim dışımızdaki sol akımlara, şiddet kullanmayan ve demokrasi kurallarına bağlı kalan bütün sol akımlara, onları benimsemesek de, onlara katılmasak da, saygı duyarız ve demokrasi anlayışımızın gereği olarak hepsinin özgürlüklerini ve haklarını kendi özgürlüğümüz hakkımız gibi koruruz: Ama kendi doğrultumuzla başka sol akımların doğrultuları arasındaki ayrılığı da en küçük ayrılıklarına kadar ve belirgin çizgilerle belirtmek zorundayız. Aksi halde, Türk toplumu Cumhuriyet Halk Partisi’ndeki Demokratik Sol akımı değerlendirmekte ve ona güven duymakta güçlük çeker. Bütün örgütümüzün bu konudaki titizliğini, dikkatini biliyorum. Bu titizliği, dikkati ortak Parti içi eğitimle de desteklememizde büyük yarar görüyorum.

Değerli arkadaşlarım,

Bizim Parti içi eğitim çalışması gereğini başka partilerden, başka sol partilerden daha çok duymamızın bir başka özel nedeni de vardır. chp olarak kendi Demokratik Sol anlayışımızı, daha önce başka doktrinler, ideolojiler oluşturmuş olanların felsefelerinden veya kitaplarından öğrenmiyoruz. Türk toplumundan, Türk halkının eğilimlerinden ve özlemlerinden esinlenerek Türk toplumunun gerçeklerini göz önünde tutarak kendimiz oluşturuyoruz. Bu çok zor bir iştir. Bu zor işi de tutarlı biçimde yapabilmenin temel koşulu özeğitimdir.

Bizim kendi doğrultumuzu korumak ve dışımızdaki sol akımların kendi gölgelerini bizim üzerimize düşürmelerini önlemek bakımından gösterdiğimiz titizliği aşırı bulanlar da olabilir; aşırı bulanlar olduğunu biliyorum. Fakat bu titizliği göstermez isek, bizim dışımızdaki sol akımların yıllardan beri içine düştükleri duruma düşeriz. Bizim dışımızdaki sol akımların nasıl ufak parçalara bölündüğünü, nasıl ufalandığını, kendi aralarında nasıl dağıldığını hepimiz biliyoruz. Bir eleştiri olarak söylemiyorum, bir gerçeği saptamak için söylüyorum. Biz ise Türkiye’nin en güçlü partisiyiz. Ve Türkiye’de demokrasinin yaşaması, hatta şimdi içine girdiğimiz aşamada Cumhuriyet’in gerçek anlamıyla yaşaması, Cumhuriyet Halk Partisi’nin önümüzdeki ilk seçimlerde iktidara gelmesine bağlıdır. Onun için bizi zayıflatabilecek, bizim bütünlüğümüzü bozabilecek her tehlikeye karşı kendimizi sakınmamız bugün başta gelen ödevimizdir. Demokrasiyi yaşatabilmek için, ülkemizde can güvenliğini ve gerçek özgürlükçü demokratik ortamı yeniden kurabilmek için ve demokrasimizi, Cumhuriyet’imizi sağlam temeller üzerinde sürdürebilmek için, bu, bizim başta gelen sorumluluğumuzdur.

Yine Parti içi eğitime özen göstermemizi gerekli kılan bir başka gerçek de vardır. Bugünkü Türk toplumunda, özellikle Cephe Hükümeti’nin bilinen tutumu dolayısıyla ve siyasal cinayetlerin bazı hükümet partilerinden sağlanan destekle her gün yaygınlaştığı ve tırmanmaya dönüştüğü ortamda, bu arada bazı gençlerimiz, zaman zaman, anlaşılır bir isyan duygusuna kapılabilirler. Kapılanlar da olmaktadır. Bu ortam bir protesto ortamıdır. İnsanları protestoya yönelten ortamdır. İsyan duygusu, protesto ortamı, insanları usdışı, akıldışı çözümler aramaya yöneltebilir. Ve bu akıldışı, usdışı çözümlere yönelenler kolaylıkla faşizmin tuzağına düşebilirler. Bu tuzaktan kendimizi şimdiye kadar başarı ile koruduk. Tümüyle toplumu da daha etkin biçimde koruyabilmemiz için, tümüyle gençliği daha etkin biçimde koruyabilmemiz için, Cumhuriyet Halk Partisi olarak özeğitime önem vermek zorundayız. Çevremiz tuzaklarla, tertiplerle, kışkırtıcı ajan oyunlarıyla doludur. Eğer dikkatli davranmazsak ve Parti içi eğitime gereken önemi vermezsek bu tuzaklar, bu oyunlar karşısında kendimizi korumamız güçleşebilir.

Bizim bu konudaki duyarlılığımızı aşırı bulanlar herhalde geçen cumartesi günü Ankara’da düzenlenen bir yasal toplantıya karşı tezgâhlanan tertibi bütün çirkinliğiyle gördükten sonra Cumhuriyet Halk Partisi’nin bu tür tuzaklara, oyunlara karşı duyarlı davranmakta, dikkatli davranmakta ne kadar haklı olduğunu kabul etmiş olacaklardır.

Değerli arkadaşlarım,

Demokratik Sol bir parti olarak biz içinde bulunduğumuz, içinden geçmekte olduğumuz, Cephe Hükümeti’nin tutumu nedeniyle toplumun içinden geçmekte olduğu bunalıma tılsımlı çözümler bulamayız. Ancak demokrasinin kurallarına uygun çözümler bulabiliriz; bulacağımıza inanıyorum. Bu çözümlerin bulunamaması insanlığın gelişme çizgisinin tersine çevrilmesi olur ki, buna olanak yoktur. Mutlaka bir çözüm bulacağız. O bakımdan chp bir tarihsel görevle ve sorumlulukla karşı karşıyadır. Bulacağımız çözüm demokrasi kurallarına uygun olduğu için sabır isteyen, tahammül isteyen bir çözümdür. Ama bu tahammülü, bu sabrı daha çok uzun süre göstermemize gerek kalmamıştır. En geç sekiz ay sonra Türkiye’de Genel Seçimler yapılacaktır ve buna inanıyorum ki önümüzdeki ilk Genel Seçimler Türk halkının, Türk demokrasisinin kurtuluşu olacaktır. Cumhuriyet Halk Partisi üzerine düşen işlevi gereği gibi ve etkin biçimde yapabilirse –ki yapabileceğine inanıyorum– bu seçimler Türk halkının ve Türk demokrasisinin kurtuluşu olacaktır. Seçimlere en çok sekiz ay kaldığını söyledim. Çünkü daha az kalmış da olabilir. Türkiye’nin gitgide yoğunlaşan bunalım ortamında seçimlerin daha erkene alınması da kaçınılmaz hale gelebilir. chp, hangi tarihte yapılacak olursa olsun, seçimlere hazırdır. Daha 1973 seçimlerinden hemen sonra hazırdı, 1974’te hazırdı bugün de hazırdır. Üç ay sonrası için de, sekiz ay sonrası için de hazırdır. Eğer chp’nin 1974’te erken seçim önerdiği dönemde öteki partiler bundan kaçmasaydılar, Türkiye bugünkü bunalıma düşmemiş olacaktı, o kadar gencimiz, çocuğumuz, işçimiz siyasal saldırılar nedeniyle ölmemiş olacaktı. On binlerce gencin eğitimi aksamamış olacaktı ve bunca yurttaşımız ıstırap çekmemiş olacaktı.

Fakat maalesef öteki partiler bizim o zamanki çağrımıza uymadıkları için Türkiye bugünkü bunalım aşamasına varmış bulunuyor. Şimdi bu bunalımı sona erdirme zamanı yaklaşmaktadır. Önümüzdeki seçimlerde halkımızdan alacağımız güçle sona erdirebileceğimize inanıyorum.

Seçimlerde beklenen sonucu alabilmemiz yalnız programımız ve doğrultumuz bakımından kendi kendimizi yeterince eğitmemize bağlı olmakla kalmıyor. Aynı zamanda seçimle ilgili işlemler bakımından da kendimizi yeterince eğitmemize bağlıdır. Biz dört yıl gece-gündüz çok iyi çalışmış olabiliriz. Programla ilgili, doğrultuyla, ilkelerimizle, kurallarımızla ilgili eğitimimizi çok etkin biçimde, çok yüksek düzeyde ve yaygın olarak yapabiliriz. Fakat seçimin teknik işlemleriyle ilgili görevlerimizi ihmal edersek, bütün o dört yıllık çabalarımız etkisiz kalabilir. Seçimin teknik işlemleri de özellikle bildiğiniz gibi mart ayında ve seçim günü yoğunlaşmaktadır. Mart ayında Seçmen Listeleri’nin denetimi vardır. Bu denetimde yurttaşlarımıza yardımcı olmak birinci ödevimizdir. Çünkü birçok seçmen yurttaşlarımız ne kadar demokrasiye bağlı olurlarsa olsunlar işleri güçleri arasında bu denetime gereken vakti ayıramayabilirler veya Seçmen Listeleri denetiminin nasıl yapılacağını bilemiyor olabilirler. Bu konuda örgütümüzün yurttaşlarımıza yardımcı olması gereklidir. İkincisi, seçim günü oy güvenliğini, sandık güvenliğini korumak bakımından chp örgütüne büyük ödevler düşmektedir. Eğer bu ödevlerimizi gereğince yerine getiremezsek yıllarca verdiğimiz emek iki günde boşa gidebilir.

Değerli arkadaşlarım,

Biraz önce söylediğim gibi, seçime sekiz ay da kalmış olabilir, seçime çok daha az da kalmış olabilir. Her zaman için, her gün için seçime hazır olmalıyız, hazırız, bundan üç yıl önce hazır olduğumuz gibi, bundan üç ay sonrası için de hazırız. Bundan sekiz ay sonrası için de hazırız.

Hazırlıklarımızı en küçük teknik ayrıntılarına kadar tamamlamamız gereken günlere gelmiş bulunuyoruz. Belki önümüzdeki aylarda örgütümüzün sorumluları, yöneticileri ve bu seminerlerde yetişen eğiticileri, gece-gündüz çalışmak zorunda kalacaklardır. Fakat bütün örgütümüzün bunu severek yapacağına inanıyorum. Cumhuriyet Halk Partisi çok güç bir işi başarmak üzere yola çıkmıştır. Bugün dünyada gelişme sürecindeki ülkeler arasında İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana demokrasiyi yaşatabilmiş olan tek ülke Türkiye’dir. Bugün de demokrasimiz en çetin sınavından geçmektedir. Bu sınavdan da başarıyla çıkabilmemiz tabii en başta halkımıza, ondan sonra da halkın partisi olan Cumhuriyet Halk Partisi’ne bağlıdır. Onun için önümüzdeki ayları hepinizin her türlü özveride bulunarak, birer Demokratik Solcu’dan bütün yaşamı boyunca ve yaşamının her alanında beklenen özveriyi göstererek, seçimde halkımızın bizden beklediği sonucu almaya katkıda bulunacağınıza inanıyorum. Gerek eğitim çalışmalarınızın, gerek örgüt ve seçim çalışmalarınızın başarılı olmasını dilerim. Hepinize saygılar sunarım arkadaşlar.

V
AK GÜNLERE DOĞRU VE
KÖYKENTLER[11]

BÜLENT ECEVİT – Sayın yurttaşlarım, trt Siyasal Yayınlar Hakem Kurulu, televizyonda partimize yöneltilen bazı haksız iddialar üzerine, bize cevap hakkı tanıdı. Bu Kurulu oluşturan değerli bilimadamlarına bu hakça kararları için şükranlarımı sunarım. Bana tanınan 45 dakikalık süre içinde bu iddiaları cevaplarken aynı zamanda chp’nin Türkiye için nasıl bir ekonomik ve sosyal düzen öngördüğünü de 45 dakikalık zaman sınırı içinde anlatmaya çalışacağım.

Gençler 2000’lere 23 Yıl Kala Mum Işığında Ders Çalışıyor

Beni dinlemek isteyebilecek değerli yurttaşlarımın bu olanağı bulduklarını umarım. Çünkü bildiğiniz gibi, son zamanlarda büyük kentlerimizden pek çoğunda gecelerin büyük bir bölümü ışıksız, elektriksiz geçiyor. O yüzden fabrikalar duruyor, işyerleri iş göremez hale geliyor. Son günlerde sözü çokça edilen 2000’lere 23 yıl kala, Türkiye’nin büyük kentlerinden bazılarında gençlerimiz, çocuklarımız mum ışığında ders çalışmak zorunda kalıyorlar. Türkiye’nin pek çok yerlerinde görülür duruma gelen benzin, mazot kuyruklarına şimdi bir de elektrik kuyruğu eklendi diyebiliriz. Büyük kentlerin mahalleleri, geceleri elektrikten yararlanabilmek için sıraya giriyorlar, kuyruğa giriyorlar. Umarım ki, bu saate kadar hepinizin evine, televizyon seyretmek isteyenlerin evine, kahvehanelerine cereyan bağlanmış olsun.

1974 yılında chp hükümette bulunduğu sırada, dünyada büyük bir ekonomik bunalım ve petrol bunalımı vardı. O sırada Türkiye de, bildiğiniz gibi, Kıbrıs Barış Harekâtı’na girişmişti. Kıbrıs Barış Harekâtı’na giriştiğimiz sırada bile Türkiye’de benzin, mazot kuyrukları görülmemişti. Fakat şimdi donanmamız Ege’de sadece bir manevraya çıktığı sırada ülkemizin birçok yerlerinde benzin, mazot bulunmuyor. Şimdi, dediğim gibi, buna ayrıca elektrik sıkıntısı da eklenmiş bulunuyor. Aslında, bu elektrik sıkıntısı, iddia edildiği gibi sadece bazı hatların arızalanmasından da ileri gelmiyor sanırım. Nitekim Elektrik Mühendisleri Odası’nın bir açıklamasına göre, akaryakıt sıkıntısı da son günlerdeki elektrik sıkıntısının, elektrik darlığının önemli etkenleri arasında yer almaktadır. Çünkü kendi su kaynaklarımız boşa akar dururken, kömür kaynaklarımız toprak altında beklerken, Türkiye’de yüksek fiyatlarla ve dövizle dıştan alınan akaryakıta dayalı enerji santrallerine ağırlık verilmiştir. O yüzden Türkiye, enerji üretimi gereksiz yere dışa bağımlı duruma gelmiştir. Üstelik uzun yıllar Türkiye’de elektrik santrallerinin yapımı da ihmal edilmiştir. Çok uzun süreler geciktirilmiştir. Bunun en yakın bir kanıtı, bir örneği, bundan yıllar önce hizmete girmiş olması gereken Oymapınar Barajı’nın, santralinin, temel atma töreninin daha yeni yapılmış olmasıdır.

Sayın Yurttaşlarım,

Bu konuşmamızda, sorularıyla ve gerektiği zaman müdahaleleriyle Siyasal Bilgiler Fakültesi İktisat Doçenti Sayın Bilsay Kuruç bana yardımcı olacak.

BİLSAY KURUÇ – Çok teşekkür ederim Sayın Ecevit. Özellikle beni bir üniversite mensubu olarak bu programa davet ettiğiniz için ayrıca teşekkürümü sunmak isterim. chp’nin programından başlamak istiyorum. Çünkü chp’nin programı yeni bir program olarak halk arasında okunmakta, tartışılmakta ve bunun üzerinde konuşulmaktadır. Ayrıca, son zamanlarda Türkiye’de gelişme konusu da tartışılmakta. Gelişmeden ne anlıyoruz? Gelişmeyi nasıl gerçekleştireceğiz? Halkın gelişme özlemleri nasıl gerçekleşecek? Böylece chp’nin yeni programı ile gelişmenin sorunlarını iç içe tartışmamız, görüşmemiz kabildir sanıyorum. Bunları merak eden sadece birkaç kişi değil. Sanıyorum bütün halk bu sorunları merak etmekte, tartışmak istemektedir. Bunun için, izin verirseniz, önce Demokratik Sol’dan, yani eskiden beri geliştirip chp Programı’nda yeniden sunduğumuz Demokratik Sol’dan ne anladığınızı, bunu gelişme ile nasıl bağdaştırdığınızı sormak istiyorum?

Demokratik Sol

BÜLENT ECEVİT – Evet Sayın Kuruç. Önce şunu söyleyeyim ki, konuşmamın giriş bölümünde bugün birçok kentlerimizin karanlık içinde bulunduğunu belirttim, aslında başka anlamlarda da Türkiye bugün karanlık içindedir. Fakat buna rağmen ben Türkiye’nin geleceğini aydınlık görüyorum. Türk halkının yaratıcı gücüne, Türk toplumunun dinamizmine büyük umut bağlıyorum. Bugünlerimiz bazı anlamlarda karanlık olabilir. Fakat aydınlık günler, Ak Günler çok yakındadır. Halkımızın oylarının ucundadır.

Şimdi sorunuzun yanıtına geliyorum. chp’nin demokratik sol anlayışı nedir ve ne değildir? Bu soruyu yanıtlamamız, chp’ye son zamanlarda değişik çevrelerden yöneltilen bazı haksız iddialar karşısında gerçekten yararlı olacak.

Bazıları demokratik solun bir kaygan zemin olduğunu, bu zemine girenlerin solun en ucuna kadar gidebileceklerini ileri sürüyorlar. Bazıları da solu tek bir kavram, tek bir düşünce akımı, tek bir ideoloji olarak görüyorlar. Bu görüşlerin ikisi de yanlıştır.

Bir kere dünyada bir tek sol anlayış olduğunu ileri sürmek, dünyadan habersiz olmak veya habersiz görünmek demektir. Örneğin İskandinav ülkelerindeki sol anlayışla, o ülkelerin yönetimine uzun yıllardan beri egemen olan sol anlayışla, sosyal demokratların sol anlayışıyla, komünist ülkelerdeki sol anlayış birbirinden dünyalar kadar farklıdır. Farklı deyimi bile burada hafif kalıyor. Aralarında uçurum vardır. Ayrıca, İngiltere ile Fransa gibi iki komşu ülkede, İngiliz İşçi Partisi’nin sol anlayışı ile Fransız Sosyalist Partisi’nin sol anlayışı arasında da önemli ayrılıklar vardır. Demek ki dünyada bir tek sol bulunduğu kesinlikle iddia edilemez. Nitekim Türkiye’de de chp dışında bazı sol partiler vardır. Ama onlar bizden çok farklı oldukları gibi, kendi aralarında da büyük farklar vardır. Onun içindir ki zaten bir araya gelememektedirler ve bizim de o partilerle belli konularda işbirliği yapma olanağımız görülememektedir.

Demokratik solun bir kaygan zemin olduğu iddiası da dünya gerçeklerine ters düşmektedir. Çünkü demokratik sol eğilimli partilerin veya ona yakın doğrultudaki sosyal demokrat partilerin uzunca süre iktidarda kaldıkları hiçbir ülke komünizme kaymamıştır. Tam tersine, o ülkelere komünizmin sızma olanakları kapanmıştır. Bütün İskandinav ülkeleri için bu söylenebilir. Bildiğiniz gibi bu ülkelerde genellikle otuz-kırk yıldan beri sosyal demokrat eğilimli partiler uzun süre iktidarda kalmışlardır ve o ülkelerde komünizm serbest olduğu halde komünizmin gücü yok denebilecek kadar azdır. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra İngiltere’de İşçi Partisi güçlendikten beri komünistler Parlamento’ya girme olanağını bulamamışlardır.

Kimi rejimler, kimi ülkeler komünizmi zorlayıcı yasalarla veya zorbalıkla önlemeye kalkışırlar. Kimi de sağlıklı bir toplum yapısı oluşturarak önlemeye çalışır, ikinci yöntem hiç kuşkusuz daha geçerlidir. Bunu da kanıtlayabilirim. Komünizmin zorlayıcı yasalarla ve zorbalıkla, baskıyla önlenmesine çalışılan iki ülke, Portekiz ile İspanya idi. Fakat baskı rejimlerinin kapağı biraz aralanır aralanmaz, komünizm her iki ülkede de nasıl büyük bir güç olarak fışkırdı, bunu hepimiz gördük. Demek ki o baskı yıllarında komünizm, bir tepki olarak, alttan alta gelişmiş... Buna karşılık, dediğim gibi, sosyal demokrat partilerin veya demokratik sol çizgiye yakın partilerin iktidarda bulunduğu hiçbir ülkede böyle bir durum görülmemiştir.

Demokratik Sol Özgürlükçüdür

– Galiba ben şöyle anladım. Dünyada solu incelersek, birinci gördüğümüz şey şudur: Demokratik solu ele aldığımız zaman, Türkiye koşullarında özgülüklerin sahibinin öncelikle demokratik solda olduğunu söylemek istiyorsunuz. Sizin açıklamalarınız bize bunu anlatıyor.

– Evet. Bizim sol anlayışımızın özelliği demokratik, özgürlükçü oluşudur. Onun için kendi tutumumuza, kendi anlayışımıza demokratik sol diyoruz. Demokratik sözcüğünün altını çizerek... Aslında “sol,” düzen değişikliği isteyenlere verilen çok genel bir tanımlamadır.

– Ben de onu sormak istiyordum. Yani, düzeni halk yararına değiştirmek isteyenleri “sol” diye tanımlayabilir miyiz?

“Sol” Ne Demektir?

– Evet. Zaten “sol” sözcüğünün çıkışı, kökeni, bildiğiniz gibi öyle. 18. yüzyıl sonlarındaki Fransız Devrimi’nin sonucu olarak, bazı halk temsilcileri veya halka yakın temsilciler, halk yararına bir düzen değişikliği isteyen kimseler, ilk kez Parlamento’ya girme olanağını buldular. Bildiğiniz gibi, teşrifatta, protokolde, itibarlı görünen kişilere sağda yer verilir. Fransız Parlamentosu’nda da, o dönemde Başkanlık kürsüsüne göre sağ yana rastlayan sıralara soylu kişiler, büyük topraklılar, zenginler, asilzadeler oturtuldular. Halkın temsilcileri olanlara ise solda yer verildi. Halkın temsilcileri de düzeni halk yararına değiştirmek isteyenlerdi. O gün bugündür halk yararına bir düzen değişikliği isteyenlere “solcu” denegelmiştir. Yani, solculuğun anlamı halktan yana olmak demektir. Toplumun yararını, toplumun düzenini halk yararına değiştirmek istemek anlamına gelir solculuk.

Solda Değişik Yöntem, Yaklaşım ve Biçimler

Fakat tabii bunun çok değişik yöntemleri, çok değişik yaklaşımları, biçimleri vardır.

Örneğin, bazıları halk yararına düzeni değiştirebilmek için, “bütün üretim araçları, bütün fabrikalar, bütün tarlalar, çiftlikler, işyerleri devletin elinde olmalı ve devlet bunların gelirini yurttaşlar arasında, halk arasında adaletle dağıtmalı, bölüştürmeli” derler. Fakat hemen her yerde görülmüştür ki bunun kaçınılmaz sonucu, yurttaşların özgürlüklerini yitirmeleri olmaktadır. Çünkü bütün ekonomik güç devletin elinde toplandığı zaman, devletin siyasal gücü, baskı olanağı da alabildiğine artmaktadır ve devletin bu ağırlaşan, artan gücü altında yurttaş ezilmektedir, yurttaş özgürlüğünü yitirmektedir. Buna karşılık, 20. yüzyılın daha başlangıç dönemlerinde sosyal demokrat yöntemi veya demokratik sosyalist yaklaşımı benimseyenler dediler ki, “düzeni halk yararına değiştirebilmek için, toplumda gelir dağılımı bakımından adalet sağlayabilmek için, mülkiyeti devletin elinde toplamaya gerek yok. Mülkiyet kimin elinde olursa olsun, bu önemli değildir. Mülkiyet hakkı nasıl, kimlerin yararına kullanılıyor, bu önemlidir. Mülkiyet, üretim araçlarının mülkiyeti, belli kişilerin elinde toplanmış olsa bile, eğer bu mülkiyet hakkının toplum yararına kullanılması sağlanırsa, mesele yok, yine amaca erişilmiş olur” diye düşündüler ve bazıları da bunda başarı sağladılar. Ama bizim durumumuzdaki ülkeler için, yani gelişme sürecine geç girmiş ve biraz kıt kaynaklı ülkeler için, artık bu yaklaşım da, yüzyılın başlarında geçerli olan o sosyal demokrat yaklaşım da bir bakıma geçerliliğini yitirmiş bulunuyor. Çünkü daha önce gelişmelerini tamamlamış, sınaileşmiş ülkelerle aramızda büyük bir fark var. Gelişmemiz için ona göre yeni yöntemler oluşturmamız gerekiyor.

Demokratik Sol Türkiye’nin Koşullarına Özgüdür

Bu arada, üretim araçlarının büyükçe bir bölümünü elinde toplayan veya ellerinde sermaye birikimi oluşmasını sağlayan çevreler, ülkenin kıt kaynakları kendilerinde toplanan, kendi ellerinde kaynakların yatırıma, ekonomiye yöneltilmesiyle kalkınma gerçekleşsin istiyorlar. Ellerinde kıt kaynaklara halkın ortak olmasına razı olmuyorlar ve diyorlar ki, “nasıl olsa bu milli servet, milli varlık, bugünkü düzeyde hepimize yetmez. Onun için, halk biraz sabretsin. Biz halkın elindeki varını yoğunu alalım.” Tabii bunlar işadamı olduğu için, işlerini de biliyorlar. “Halkın varını yoğunu daha çok biz kendimizde toplayalım” diyorlar... Bilinen bir deyimdir, “somunu hele bir büyültelim, büyülttükten sonra, daha adaletle bölüşmeyi düşünürüz” diyorlar.

Fakat Türkiye gibi gelişme sürecine girerken aynı zamanda demokrasiyi de benimsemiş bir ülkede, tabii, halk bunu kabul etmiyor. Halk diyor ki, “bu üretilen servet, meydana getirilen varlık, benim emeğimle ortaya çıkıyor. O halde, bunda benim de bir payım, bir hakkım olmak gerekir.” Özgürlükler olduğu için, halk bu isteğini dile getiriyor. Demokrasiyle birlikte örgütlenme hakkı geldiği için örneğin, işçilerin sendikalaşması, köylülerin demokratik kooperatifler kurma hakkı geldiği için, halk, bu yönde çaba gösterme olanağını da buluyor. Bundan iş çevreleri tedirgin oluyorlar ve halk arasında her kim meşru bir hak mücadelesi yapmaya kalkışırsa, “Hak mücadelesi demek sınıf mücadelesi demektir: Sınıf mücadelesi de komünizmdir; öyleyse bunlar memlekete komünizmi getirmek istiyorlar” veya “Anarşiyi getirmek istiyorlar” yollu çıkışlarla, toplumda hak arayanlara karşı bir kuşku uyandırmaya çalışıyorlar. Bunu başaramadıkları, halkı bu gibi sözlerle kandıramadıklar; zaman da zorbalığa başvuruyorlar. Para dökerek siyasete egemen olmaya çalışıyorlar ve bunda büyük ölçüde başarı da sağlıyorlar. Çünkü bizim görüşümüze göre, ekonomik güç kimde ise, siyasal güç de onda yoğunlaşır. Giderek de demokrasiyi yozlaştırmaya çalışıyorlar.

Ekonomik Güç - Siyasal Güç

İlginç bir durumdur, Türkiye’de ne zaman düzeni korumak, bu “bozuk” dediğimiz, “adaletsiz” dediğimiz düzeni korumak isteyen partiler iktidara gelirse, Türkiye’de o zaman ortalık karışıyor, o zaman komünizm bir tehlike durumuna geliyor; o zaman kardeş kavgaları çıkıyor, kan dökülmeye başlıyor. Çünkü onlar aslında demokrasiyi kısmak, özgürlükleri kısmak istiyorlar. Özgürlükler devam ederse ülkede kargaşalık çıkar iddiasındadırlar. Kargaşalık çıkmadığı zaman da, zorla çıkartıyorlar. Sonra da halka dönüp, “görüyorsunuz işte bu kadar özgürlük bile fazla” diyorlar.

chp’nin demokratik sol anlayışı gereğince, ekonomik güç devletten de çok belli kişilerden de çok, doğrudan doğruya halkın elinde toplanmalıdır. Yani yaşamını emeğiyle kazananların, işçilerin, köylülerin, kamu görevlilerinin, esnaf ve sanatkârların elinde toplanmalıdır. Ekonomik güç bir ölçünün üstünde devlet elinde toplanırsa, devlet halkı eziyor. Ekonomik güç bir ölçünün üstünde belli kişilerin elinde, özel sermaye elinde, özel servet olarak toplanırsa, o sermaye ve servet halkı eziyor ve sömürüyor. Biz, devletin de, özel kişiler elinde toplanan sermayenin de halkı ezmesine razı değiliz. Biz istiyoruz ki ekonomik güç halkta toptansın, dolayısıyla halkın siyasal gücü de artsın. İşte gerçek demokrasi o şekilde gerçekleşmiş olacaktır, diyoruz.

Hedefler Halkla Birlikte Saptanmalıdır

– Galiba şöyle bir noktaya geliyoruz, yaptığınız açıklamalarla: Halkın gelişmeye sahip çıkması ve halkın demokrasiye sahip çıkması, ikisi birbirinden ayrılamaz, ikisinin arasında bir bütünlük vardır. Halk hem gelişmeye sahip çıktığı zaman, hem de demokrasiye sahip çıktığı zaman gerçek gelişme ve gerçekten halk yararına bir düzen kurulabilmiş olacaktır. Doğru mu?

– Tabii, Sayın Kuruç. Çünkü demokratik rejimde hiçbir şey halka danışmadan ve halkın rızası alınmadan yapılamaz. Örneğin son zamanlarda, bildiğiniz gibi, bazı ileriye dönük hedefler veriliyor. Biz, bu hedeflerle ilgili bazı eleştiriler ileri sürerken, bu hedefleri fazla büyük, erişilmesi zor hedefler olarak görmüyoruz. Tersine, bizim hayalimizdeki gelişmiş Türkiye açısından son günlerde ortaya sürülen 1990’larla, 2000’lerle ilgili olarak ortaya sürülen bu hedefler, çok küçük hedeflerdir. Âdeta Türkiye’yi küçültücü, Türkiye’nin olanaklarını küçümseyici hedeflerdir. Bizim üstünde durmak istediğimiz şu: Demokraside hedefler saptanırken halkla birlikte saptanır. Çünkü her hedefe erişilebilir, şu yıl veya bu yıl erişilebilir, fakat herhangi bir hedefe erişmenin belli bir maliyeti vardır, bazı koşulları vardır. O maliyeti ödeyecek olan da toplumdur. O halde toplumun rızasını almak gerekir, topluma danışmak gerekir. Bunun için de hedefleri toplumla birlikte saptamak, bu hedeflere ulaşmanın maliyeti ne ise, onu yine toplumla, halkla birlikte saptamak ve o konuda halkın rızasını almak gerekir.

– Sayın Ecevit, şimdi bazı pratik sorular sormak istiyorum. Önce şunu kısaca cevaplandırmanızı rica edeceğim: Bugünkü düzenin bazı kurumları var. Mesela devlet fabrikaları, devletin madenleri, bunlar yeni kuracağınız düzende ne olacaktır?

Devlet İşletmelerini Çalışanlar Yönetecek

– Devletin elinde bazı temel sanayi kuruluşlarının, fabrikalarının, önemli maden işletmelerinin bulunması hiç kuşkusuz ülkenin yararınadır. Devlet bunları kullanarak ekonomiye, gelişmeye yön verebilir ve hız katabilir. Fakat bugünün bozuk düzeninde maalesef bunlar bile ülkenin yararına kullanılamıyor. Aslında devlet fabrikaları, devletin ekonomik yükünü taşımak üzere kurulmuşken, kendileri devlete yük olur duruma getirilmişlerdir. Bunun da başlıca nedeni hükümetlerin, bu düzeni sürdürmek isteyen hükümetlerin, partizanlığıdır ve büyük sermaye tarafından, özel girişim tarafından devlet fabrikalarının âdeta sömürülmesine olanak vermeleridir. Geçen gün, hükümette bulunan bir partinin genel başkanı, nerdeyse bütün vergileri kaldırmaktan bahsetti ve o yüzden devlet gelirlerinde meydana gelecek boşluğu devlet fabrikalarının yaratacağı kaynakla, gelirle karşılayacaklarını söyledi. Oysa bunları söyleyen genel başkanın partisi yaklaşık üç yıldır hükümettedir. Birçok devlet fabrikalarını, hükümetin bir kanadı olarak, idare etmek durumundadır. Bu üç yıllık süre içinde devlet fabrikaları kâr etmemiş, zarar etmiştir; devlete gelir sağlamamıştır. Devletin gelirini tüketmiştir.

Biz kuracağımız halkçı düzende devlet işletmelerine partizanların değil, iktidarların değil, doğrudan halkın, o işletmelerde, o fabrikalarda, o madenlerde çalışan işçilerin ve işçilerle birlikte teknisyenlerin, mühendislerin, öteki görevlilerin egemen olmasını istiyoruz. O zaman demokrasimiz de daha çok güç kazanmış olacaktır. Birtakım partizan hükümetler karışamayacaktır bu işletmelere. Doğrudan doğruya bu fabrikalarda, madenlerde çalışanlar, “Biz halk adına buranın sahibiyiz, bunların iyi işlemesinden biz sorumluyuz” diyeceklerdir. Gerçekten iyi işletip o fabrikaların, madenlerin kazancını yükselttikleri vakit, kendi gelirleri de ona göre artacaktır. Böylelikle demokrasimiz de çok daha güçlenecektir, halkımız daha çok güçlenecektir ve ekonomik gelişme yoluyla daha çok atılımlar yapma olanağı devletimize, milletimize sağlanmış olacaktır.

Halk Kesimi Nedir?

– Şimdi halk kesimiyle ilgili bir soru sormak istiyorum. Halk kesimi de chp Programı’nda yer alan ve üstünde konuşulan, tartışılan bir konu. Bunun için de kısa bir açıklamanızı rica etsem, nasıl bir tasarınız var, halk kesimi dediğiniz zaman?

– Bizim “halk kesimi” kavramımız, düşüncemiz aslında Türk halkından esinlenmiştir. Özellikle yurtdışına işçilerimiz gitmeye başladığından beri, çok ilginç bir gelişme oluyor. Yurtdışına giden işçilerimiz, yurdu unutmuyorlar. Dışarıda kazandıkları paraları büyük ölçüde biriktiriyorlar. Bunu kendileri için harcamadan önce yurdun kalkınması için harcamayı düşünüyorlar. Özellikle Türkiye’nin geri kalmış, ihmal edilmiş bölgelerinden, yurtdışındaki işçilerimiz, yüz kişi, bin kişi, beş bin kişi, on bin kişi, bir araya geliyor, arttırdıkları paraları bir araya getiriyor, kendi kasabalarına, kendi köylerine fabrikalar kurmak istiyorlar. Fakat devlet bunlara destek olmadığı için, büyük sermaye, özel teşebbüs de bunlara engeller çıkartmaya kalkıştığı için, tabii bazen başarılı olamıyorlar. Bazen de ancak küçük fabrikalar, işletmeler kurabiliyorlar. Ama yine de hiç değilse bu fabrikaları, işletmeleri kurabiliyorlar. Bugün yer yer Türkiye’de küçük kasabalarda, köylerde fabrika bacaları yükselmeye başladı. Köylere, küçük kasabalara o fabrikaları devlet kurmuyor, o fabrikaları zengin işadamları kurmuyor, yoksulluğun, geri kalmışlığın kahrını çekmiş olan yurtsever işçilerimiz, alın terlerinden biriken paralarla o fabrikaları kurmaya çalışıyorlar. Yurtta kalan hemşerileri de şevke geldi. Onlar da bir yıl ürün iyi olursa, ellerine geçen biraz fazla parayı biriktirip, yurtdışındaki hemşerilerinin tasarruflarına katarak daha büyük yatırımlar yapma olanağını arıyorlar. Bu bize bir esin kaynağı oldu. Dedik ki, “Nasıl olsa biz, ekonomik gücün halk elinde yoğunlaşmasını istiyoruz. O halde halktaki bu eğilime hız katalım, devlet buna destek olsun. İhtiyaç duyacakları krediler, devletin desteğiyle bol bol sağlanabilecektir. Bugün aracılara, tefecilere, halkı soyarak, sömürerek servet yapanlara milyarlarca liralık kredi veriliyor. Bunları onlardan keselim, kendi kasabalarına, köylerine, Doğu, Güneydoğu Anadolu’ya, Orta Anadolu’ya fabrikalar kurmak isteyen işçilerimize, köylülerimize verelim bu kredileri. Sahte ihracata vergi iadesi gibi birtakım devlet destekleri yerine, devletin desteğini halkın yapacağı yatırımlar, kuracağı fabrikalar için harekete geçirelim.”

Burada bizi caydırmak, umudumuzu, cesaretimizi kırmak için bazı iş çevreleri şunu söylüyor: “Bu bin köylünün, beş bin köylünün, işçinin, fabrika işletme tecrübesi yok, işadamlığı tecrübesi yok, bunlar nasıl bir araya gelip de verimli fabrikalar işletmeler açacaklar?..”

Buna düşündüğümüz çözümleri de chp’nin yeni programına almış bulunuyoruz. Bu amaçla, sendikaları ve bunların üst kuruluşlarını, yani federasyonları, konfederasyonları bir araya gelmeye teşvik edeceğiz. Köylülerin kooperatiflerini ve kooperatif birliklerini bir araya gelmeye teşvik edeceğiz. Ayrıca, İşçi Sigortaları Kurumu, Emekli Sandığı gibi bağ-kur gibi sosyal güvenlik, sosyal sigorta kurumlarını ilkin demokratik bir yapıya kavuşturacağız; bunları devlet yönetmeyecek, doğrudan doğruya sigortalı halk yönetecek, bu kurumlar, sosyal güvenlik, sosyal sigorta kurumları da, sendikaların üst kuruluşlarıyla, kooperatif birlikleriyle bir araya gelecekler. Yönetim bakımından, işletmecilik bakımından bunlar halka yardımcı olacaklar, yol gösterecekler, güvence verecekler. Bin ortak, beş bin ortak, on bin ortak birbirini tanımayabilir, ama hepsi kendi sendikasını tanır, hepsi kendi kooperatifini tanır. Onlar yoluyla kendi tasarruflarından oluşacak yatırımları, fabrikaları kontrol etme olanağını bulmuş olacaklardır.

Ayrıca bunlar için devlet yardımıyla bir de banka kuracağız. Halk Sektörü’nün kuracağı fabrikalar için bir proje yapmak gerektiğinde bu banka Halk Sektörü’ne, Halk Kesimi’ne yardımcı olacaktır. İç pazarlama, dış pazarlama konularında onları aydınlatacak, yani, “şu maldan şu kadar üretirseniz, şu maliyetle üretirseniz, yurtdışına da rahat rahat satabilirsiniz” diye onlara yol gösterecek. Bu şekilde halkımız, ekonomik kalkınmaya, ülkemizin gelişmesine çok büyük bir katkıda bulunabileceği gibi kendi ekonomik gücünü de arttıracak, Türkiye’de gelir dağılımında sosyal adalet daha kolay sağlanacak. Bir başka deyişle, bir yandan somun büyüyecek, somun halkın elinde büyüyecek, bir yandan da o somunun dilimleri halk arasında daha adaletle bölüşülecektir.

Bu kadarla da kalmıyor. Halk Sektörü’ne bu şekilde devlet yardımcı olduğu vakit, geri kalmış bölgelerimizin kalkınması hızlanacak.

Doğu ve Güneydoğu’nun Kalkınması

– Ben de onu soracaktım. İzin verirseniz, özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun kalkınması ile ilgili bir soru yöneltmek istiyorum. Burada benim bildiğime göre, sizin tasarınız, sadece Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun kalkınmasını düşünmemek, bunun Ortadoğu’ya açık gelişme olanakları şeklinde düşünmek...

– İşadamları, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’ya bütün devlet desteklerine teşviklerine rağmen, fabrikalar kurmaktan kaçınırken, şu gerekçeyi ileri sürüyorlardı: “Doğu’da, Güneydoğu’da enerji yok. Doğu’da, Güneydoğu’da pazar yok.” Yani “fabrikaları kuracağız ama bu fabrikaların ürettiği malı kime satacağız; çünkü halk fakir” diyorlardı. Oysa bu söylenenlerin ikisi de doğru değildir. Bir kere Türkiye için üretilen enerjinin kaynağı büyük ölçüde Doğu Anadolu’da, Güneydoğu Anadolu’da. İstanbul’a, başka bölgelere giden elektrik enerjisinin kaynağından büyük bir bölümü Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da. Demek ki, enerji sorunu Doğu’da, Güneydoğu’da rahatlıkla çözülebilecek durumda. Pazar olanağına gelince, yanı başımızdaki Ortadoğu ülkeleri, özellikle petrol üreticisi ülkeler... Çok geniş maddi olanakları bulunuyor ve günlük ihtiyaçlarını bile Avrupa’dan, Amerika’dan, Japonya’dan ithal ediyorlar. Oysa yanı başlarındaki Türkiye’de, Türkiye’nin doğusunda, güneydoğusunda, o ülkelere satış yapabilecek, mal satabilecek fabrikalar kurulursa, o fabrikalar çok geniş pazar olanaklarına kavuşmuş olacaktır. Böylelikle, hem Doğu ve Güneydoğu Anadolu hızla kalkınacaktır, hem de bizim yakın komşularımız olan, aramızda tarihsel bağlar bulunan Ortadoğu ülkeleriyle işbirliğimiz daha hızlı gelişecektir.

Geçenlerde bir partinin sayın genel başkanı dedi ki, “chp Güneydoğu ve Doğu Anadolu’nun kalkınmasını Ortadoğu’yla bir bütün olarak ele alacağını söylemekte geç kaldı, biz bunu daha önce söyledik, bizi taklit ediyor.” Bu tabii, ciddiye alınmayacak bir söz. Çünkü biz bu düşünceyi ilk ortaya attığımız sırada şimdi bu iddiayı ileri süren Genel Başkan’ın partisi daha dünyaya doğmamıştı. Biz 1969 Seçim Bildirgemizde bile, yani henüz Ortadoğu’nun dünya ekonomisindeki ağırlığı bugünkü düzeyine varmadan çok önce Türkiye’nin kalkınmasını, özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun kalkınmasını, tüm Ortadoğu’nun kalkınmasıyla bir bütün olarak ele alacağımızı söylemiştik.

Köykentler

– Efendim şimdi de, bu arkanızdaki tabloyla ilgili bir soru sormak istiyorum. Bunu demin halk sektörüyle ilgili olarak sormak istiyordum. Köykent... Bu da chp Programı’nın getirdiği, bize kavuşturduğu bir şey. Köykenti kısaca açıklayabilir misiniz? Bu tabloda çok şeyler görüyoruz. Ortada köykent yazıyor, yanında bazı köyler, paketleme, konserve, bahçecilik ve besicilik gibi, birtakım yazılar var. Bunu açıklamanızı rica edeceğim.

– Özellikle son günlerde chp’ye yöneltilen haksız iddialar, köykent üzerinde yoğunlaşmaya başladı. Bir partinin genel başkanı, chp iktidara gelirse bu köykentler yoluyla köylülerin göçe zorlanacağını iddia etti. Bir başka partinin genel başkanı da, “chp köylerde bile fabrika kurmaya kalkışacakmış” diye bunu hafife aldı. Anlaşılan köylerde de fabrikalar kurabileceğimizi muhayyelesine sığdıramıyor. Buna da yadırgamıyorum. Çünkü aynı partinin genel başkanıyla hükümette bir arada bulunduğumuz sırada aramızda bir tartışma geçmişti, hükümet dönemimizin son aylarında... Kendisi televizyon konuşmasında bu tartışmayı gerçeğe tamamen aykırı bir biçimde yansıttı. Biz demin sözünü ettiğim, halk kesimiyle ilgili ilk atılımları yapmak üzere bazı öneriler, tasarılar getirmiştik hükümete. O arada demiştik ki, “Biz halkın hem ekonomik bakımdan, hem de siyasal bakımdan güçlenmesini istiyoruz, öyleyse bazı temel sanayileri, ağır sanayileri halka kurdurmalıyız. Örneğin motor fabrikasını halka kurdurmalıyız.” Bunları söylediğimiz zaman o partinin genel başkanı, hiç unutmam, Bakanlar Kurulu’nda masaya yumruğunu vurdu ve, “Halk kim oluyormuş da motor fabrikasını kuruyormuş” dedi.

Oysa Türk halkına bizim gösterdiğimiz güveni başkaları da göstermiş olsalardı, halkımızın eliyle yurtdışındaki, yurtiçindeki işçilerimizin ve köylülerimizin eliyle, bugüne kadar Türkiye’de Motor Endüstrisi kurulmuş olurdu. Bugüne kadar, Türkiye’de uçak endüstrisi kurulmuş oturdu. Şimdi köylerde fabrikaya gelince, bunun da bir hayal olmayacağını, hayal olmadığını sayın seyircilerimize, yurttaşlarımıza anlatmaya çalışacağım.

Köykent şu demektir: Bu tabloda, yedi köy görüyoruz. Burası Türkiye’nin herhangi bir bölgesi olabilir ve burada yedi köy değil de beş köy, on köy bulunabilir. Biz yedi köy aldık. A, B, C, Ç, D, E, F köyleri. Bunlar birbirlerine yakın köyler. Aralarında ikişer kilometre, beşer-onar kilometre mesafe var. Bu köylerin az çok ortasında sayılabilecek bir yerde de köykenti oluşturuyoruz.

Köykentler Nerede Kurulacak?

– Köykentleri nasıl oluşturuyorsunuz? Köyü nasıl seçiyorsunuz?

– Köykent bugün var olan bir köy de olabilir, bugün var olan köylerin dışında, merkezi bir yer de olabilir. Buna doğrudan doğruya bu yedi-sekiz köyün halkı karar verecektir. Köykentin nerede olacağına devlet karar vermeyecektir. Devlet ancak, köykent için yer seçimi yapılırken, nelere dikkat edilmesi gerektiğini masanın üstüne koyacaktır, köylülere anlatacaktır. Köylüler “o halde bu ihtiyacı en iyi, köykentin şurada kurulması karşılar” diyeceklerdir.

Köykent yeni bir yerleşme merkezi değildir. Bütün bu yedi köyün olanaklarını bir araya getirmek, gücünü birleştirmek için kurulan bir merkez olacaktır. Yani bir yönetim merkezi olacaktır, bir bağlantı merkezi olacaktır...

– Affederseniz sözünüzü kesebilir miyim?.. Yani şöyle görünüyor galiba, bahçecilik için, besicilik için, tavukçuluk veya balıkçılık için ve tarımsal sanayiler için köyler arasında bir çeşit işbirliği doğmakta. Böyle anlayabilir miyiz?

– Evet, bugünkü durumda diyelim ki, bu yedi köyden her birinin nüfusu yaklaşık bindir. Yani her birinde yaklaşık iki yüz-üç yüz hane vardır. Bu da Türkiye’nin fazla gelişmemiş bir bölgesinde olsun. Yani köylünün gelir düzeyi de pek yüksek değildir. (A) köyündeki köylü, hayvancılık yapabilecek bir bölgede ise, kendi olanaklarıyla kolay kolay ahır hayvancılığına geçebilmek için ve onunla bağlantılı olarak, örneğin bir dericilik merkezi kurabilmek için, bir modern mandıra tesisi kurabilmek için gerekli maddi olanaklara sahip değildir. Bir modern tavukçuluk işletmesi kurabilmek için bile gerekli maddi olanaklara sahip değildir. Dış pazarlara açılmayı bir yana bırakalım, iç pazara dönük olarak az çok kâr edebilecek bir tavukçuluk tesisinin belli bir büyüklükte olması gerekir. Örneğin yumurtacılık yapacak ise iki bin tavuk bulunan bir tesis kurulmalıdır veya kasaplık tavuk yetiştirilecekse, yaklaşık beş bin kasaplık pilici içeren bir tesis kurulmalıdır. Böyle tesislerden birinin maliyeti beş yüz bin lirayı aşıyor. Fakat Türkiye’nin azgelişmiş bölgelerinde bin nüfuslu bir köy kolay kolay o beş yüz bin lirayı, hatta bir bölümünü kredi olarak alacak diyelim, onun yarısını bir araya getirip de modern tavukçuluk tesisi kuramaz. Oysa şu yedi köyün bir araya geldiğini düşünelim... Güçlerini birleştiriyorlar, tasarruflarını birleştiriyorlar, aralarında kooperatif kuruyorlar ve diyorlar ki, “biz, bir araya gelip bir tavukçuluk tesisi kuralım.” Bunun için de şu yedi köyden oluşan grupta, tavukçuluk için en uygun yeri uzmanların yardımıyla, (A)-(B) köyleri arasında seçiyorlar. Yedi köyün, sekiz köyün olanakları bir araya geldiği vakit bunlar yalnız beş bin kasaplık piliç üreten bir tesis değil, belki yurtdışına ihracat yapabilecek elli bin pilici barındıran bir tesis bile kurabilirler.

Besicilik

Aynı şekilde besiciliğe, ahır hayvancılığına girişebilirler. Bunun yanı sıra modern bir mandırayı ve bir dericilik merkezini kurabilirler. Ayrıca, daha ilginç bir örnek, şurada bir çay, ırmak varsayıyoruz. Ülkenin her yerinde olduğu gibi, bu ırmaktan yararlanarak bir gölcük kurulmak istense ve orada suni olarak balık yetiştirilmek istense, 300 ton kapasiteli böyle bir gölcükte kurulacak balık yetiştirme tesisi, aşağı yukarı 10 milyon liralık bir yatırımı gerektirmektedir. Türkiye’de hiçbir köyün gücü tek başına böyle bir tesisi kurmaya yetmez. Ama beş köy, on köy kooperatifler yoluyla güçlerini birleştirecek olurlarsa, bu suni gölü kurabilirler ve orada balıkçılığa başlayabilirler. O zaman ne kâr elde edeceklerdir? Uzmanların yaptığı hesaplara göre, yıllık kâr yüzde 118 olmaktadır. Yani devlet tahvilinden elde edecekleri kârın on mislini suni balıkçılık yoluyla elde edebileceklerdir.

Seralar

Bunun gibi, örneğin (E) köyüyle (F) köyü arasında sera düşündük. Yani seracılık yoluyla bazı sebzeler yetiştirilebileceğini düşündük. Bir köyün gücü kolay kolay seranın masrafını karşılamaya yetmez. Ama yedi-sekiz köy bir araya gelerek bu serayı kurabilir ve kış ortasında büyük şehirlere turfandalık sebze satabilir.

Çiçekçilik

Aynı şekilde çiçekçiliğe başvurulabilir veya arıcılığa başvurulabilir. Balı iç pazarlara, dış pazarlara satabilir, çiçekleri dış pazarlara satabilir; dünyada bunun için büyük olanaklar vardır.

Bu şekilde güçlerini birleştirmek yoluyla, köylüler göçe zorlanmaksızın, yerli yerinde oturarak gelişme olanağını elde etmiş olurlar.

Fabrikalar, Paketleme Tesisleri

Tabii, demin belirttiğimiz gibi fabrikalar da görülüyor. Bu daha iddialı bir şey. Şurada bahçecilik yapıldığını düşünüyoruz ve onun için bir konserve meyve suyu fabrikası kurulabileceği aklımıza geliyor.

Aynı zamanda bahçecilik yapılınca, sebzecilik yapılınca, bunların paketlenmesi gerek... Bir de paketleme tesisi öngörüyoruz.

Şurada da bir yem fabrikası öngörüyoruz. Tabii bunların hepsinin bir anda yapılması kolay değil veya şu yedi köyün gücü bir araya gelse bile bu konserve ve meyve suyu fabrikasını yapmaya, yem fabrikasını kurmaya güçleri yetmeyebilir. Fakat dikkat ederseniz, örneğin yem fabrikasını, konserve fabrikasını, bu yedi köyün grubunun sınırına yakın bir yerde kurduk. Belki başka köy gruplarıyla da bir araya gelebilirler. Yani yedi-sekiz köy değil, yirmi-otuz köy bir araya gelebilir ve ortaklaşa yararlanabilecekleri bir konserve fabrikasını, paketleme tesisini, yem fabrikasını kurabilirler.

Yüksek fiyatlı destekleme alımlarıyla ve bol kredi olanaklarıyla köylüler, çiftçiler ürünlerini gereğince değerlendirebilecekler. Kooperatiflerin, taşınmaz mal karşılığı göstermeksizin, emek ve proje karşılığında yeterli işletme ve yatırım kredisi almaları sağlanacağı için, köylüler tefecilerden kurtulacaklar. Kooperatifleri ve kooperatif birlikleri yoluyla ürünlerini iç ve dış pazarlara doğrudan doğruya ulaştırabilecekleri için, ürünlerinin karşılığını tam olarak elde edebilecekler, aracılara kaptırmayacaklar.

Tarımda kullandıkları araçları, gereçleri, tohumluğu, gübreyi, ilacı, yine kooperatifler ve kooperatif birlikleri yoluyla aracısız sağlayabilecekler.

Köylüler böylece büyük ölçüde yükselecek olan gelirlerinden bir bölümünü artırarak ortak yatırımlara yöneltebileceklerdir.

O arada yetiştirdikleri ürünlerden bazılarını doğrudan doğruya kendileri işleyebilmek, değerlendirebilmek için gerekli tesisleri de, örneğin besicilik yapıyorlarsa mandıra ve dericilik tesislerini, meyve, sebze yetiştiriyorlarsa meyve suyu ve konserve tesislerini kurabileceklerdir.

Böylece gelirleri daha çok artacağı gibi, köylerde bile fabrika bacaları tütmeye başlayacaktır. Köylüler, geçimleri için tek bir ürüne bağlı olmaktan kurtulacaklardır. Kendi yörelerinde yeni iş alanları açılacaktır. Öyle ki, şimdiye kadar süregelen düzen köylüleri göçe zorlarken, yeni kuracağımız düzende kentlerden köylere dönüş bile başlayabilecektir.

Hem çok daha hızlı ve yaygın hem de sosyal adalete daha uygun bir kalkınma yoluna girilmiş olacaktır.

Tablodan görüldüğü gibi, köykent düzeninde, yedi-sekiz köyden oluşan bir yöreye, tarımla, besicilikle, tavukçulukla, balıkçılıkla ilgili ortak kuruluşlar ve fabrikalar dengeli olarak dağılıyor. Bu kuruluşların köykentte toplanması söz konusu değil... Her köyün yakınında ortak kuruluşlardan biri veya birkaçı bulunacak. Fazla işgücü, köyünün evinin yakınındaki o kuruluşlardan, fabrikalardan birinde çalışabilecek.

Köykent Merkezinde Neler Olacak?

“Pekiyi, Köykent’te ne olacak?” diye sorulabilir... Köykentte ortak hizmetler bulunacak. Örneğin yönetim merkezi bulunacak. Kooperatiflerin birliği veya birlik şubesi bulunacak. Yataklı veya poliklinik niteliğinde tam kuruluşlu sağlık merkezi bulunacak. Makine parkı, traktör, biçerdöver, mibzer için kooperatiflerin, bütün yöre köylerinin, birlikte yararlanabilecekleri bir makine parkı bulunacak. Böylece, birtakım pahalı araçları, gereçleri, her köylü ailesi gereksiz yere ayrı ayrı satın almak zorunluluğunu duymayacak. Oradan tasarruf edeceği parayı da başka alanlara yatırabilecek veya kendi geçimini iyileştirmeye ayırabilecek.

Makineler için bir ortak onarım atölyesi olacak. Köylü, traktörün onarımı için 50 kilometre, 100 kilometre yol aşmak zorunda kalmayacak.

Hayvan bakım merkezi, yem ofisi, silo, soğuk depo bulunacak, köykentte. Banka şubesi, postane bulunacak.

Yine köykentte halk eğitim merkezi olacak. Kooperatifçilerin yetişebileceği, herkesin türlü meslek alanlarında kurslar görebileceği, hanımların biçki-dikiş kursu görebileceği merkezler olacak bunlar...

Hatta bu eğitim merkezlerinden yararlanılarak yazışmalı yükseköğrenim olanakları sağlanacak. Böylece (A) köyünde, (F) köyünde oturan, Orta Anadolu’daki, Doğu Anadolu’daki ırak bir köyde oturan bir delikanlı, bir genç kız, bir yandan ailesine tarlada yardım edecek veya konserve fabrikasında ya da bir başka kuruluşta çalışacak, bir yandan da bizim çok geliştireceğimiz, bugünkü gibi gayrı ciddi durumdan kurtaracağımız yazışmalı eğitim yoluyla üniversite öğrenimini de tamamlayabilecek. En yetkili profesörlerin dersleri, filmlerle, bu merkezlerde köy gençlerine kadar ulaşacak. Gezici öğretim görevlileri de bu merkezlerdeki yüksek-öğrenim çalışmalarına yardımcı olacaklar.

Yine köykentte, ayrıca, lise düzeyinde meslek okulları veya doğrudan doğruya lise kurulacak.

Tabii, ilkokullar, yine bütün köylerde olacak. Köylerde bugün ne varsa fazlasıyla olacak. İlkokuldan, çalışan anaların gündüz çocuklarını emanet edebilecekleri çocuk yuvalarına kadar, sağlık ocaklarına kadar gerekli her şey bulunacak köylerde...

Ama bütün köylülerin ortaklaşa yararlanabilecekleri daha yüksek düzeyde ve çok yönlü kuruluşlar da köykentler yoluyla bütün köylülerin hizmetine, yararına sunulmuş olacak.

– Şöyle özetleyebiliriz belki: Köylüler ürünlerini köyde ve kendi kuruluşlarında değerlendirebilecekler. Bunu kendi aralarında güçbirliğiyle, işbirliğiyle sağlayacaklar. Bu yoldan gelirleri yükselecek. Ayrıca, 1974’te hükümette bulunduğunuz sırada örneğini verdiğiniz gibi yüksek taban fiyat uygulamasıyla gelirleri yükselecek... Bol kredi alabilecekler. Ürünlerini pazarlamada veya üretim için gerek duydukları araçların, gereçlerin alımında aracılara muhtaç olmaktan kurtulacakları için de gelirleri artacak. Böylece gelirleri arttıkça, hem kendi yaşam düzeylerini yükseltebilecekler, hem de daha çok yatırım yapabilecekler. Tarımdan veya hayvancılıktan, tavukçuluktan elde ettikleri gelir sürekli artacağı gibi, zamanla buna ortak fabrikalarından sağlayacakları gelir de eklenecek... Bütün bunları gerçekleştirebilmeleri için gerekli devlet desteğinden de yararlanacaklar.

Herhalde, bu gelişmenin sağlanabilmesi için gerekli hizmetlerin, altyapılarınsa bir bütünlüğü olması gerekli. Bunların tümü birlikte sağlanacak... Böyle diyebilir miyiz acaba?

Göç Yok, Yüksek Gelir, Artan Refah Var

– Tabii... Şimdi deniliyor ki falan köye şu yılda elektriği götüreceğiz. Şu yılda da sağlık hizmetini götüreceğiz. Öbür yıl orta düzeyde okul götüreceğiz. Bunların ayrı ayrı gitmeleri hiçbir anlam taşımaz. Eğer ekonomiye bir anda bir canlılık kazandırmak istiyor isek, belli kamu hizmetlerinin ve altyapıların aynı anda bu köylerin yararına sunulması gerekir. Ama bunların hepsini yedi-sekiz köyde ayrı ayrı kurmaya kalkıştınız mı, bugünkü düzende olduğu gibi, köylülerin daha uzun yıllar, hatta iki bin yılından öteye de beklemeleri gerekir. Fakat hepsi için bu ortaklaşa yararlanabilecekleri hizmetleri köykentte yoğunlaştırabileceğiz.

Bu düzeni kurduğumuz, bu köykent düzenini kurduğumuz vakit, zaman içinde ne olacak? Bütün şu saha kentleşecektir. Yani köylü şimdiye kadar olduğu gibi, çaresizlikten, bir siyasal parti liderinin deyimiyle “pılısını pırtısını toplayıp” kentlere göç etmek zorunda kalmayacaktır. Bugünkü düzen, köylüleri kentlere göç etme durumunda bırakmaktadır ve bugünkü düzen, köylüyle birlikte “pılıyı pırtıyı” hatıra getirmektedir. Biz bu düzeni değiştireceğiz.

O zaman ne olacaktır? Bu olanakların ortaklaşa değerlendirilmesi yoluyla ve kooperatifçilik yoluyla köylüler makineli tarıma da geçecekler. Çünkü bu fabrikalar kuruldu diye eski sanatlarını, ziraatçiliklerini unutmayacaklardır. Tam tersine, daha geniş makine olanaklarından, daha geniş hizmetlerden yararlanarak modern tarım işletmeciliğine geçeceklerdir. O zaman ailelerinin içinde işgücü fazlalığı olacaktır. Yani eskiden on kişiyle sürülebilen tarla iki kişiyle, üç kişiyle sürülebilir hale gelecektir. Ailenin geri kalan yetişkin evlatları ise isterlerse yine büyük şehirlere gidebilecekler. Ama bunu istemezlerse, ailelerinden, doğdukları yerlerden uzaklaşmak istemezlerse onlar, mesela (A) köyünün on kilometre uzağında, (B) köyünün bir kilometre uzağında kurulmuş olan konserve fabrikasında işçi olarak çalışabilecekler veya köykentteki eğitim olanaklarından yararlanarak belli bir eğitimden geçtikleri vakit belki de şu konserve fabrikasında veya şu serada onlar bir uzman olarak, bir teknisyen olarak görev yapma olanağını bulacaklar.

Böylelikle, dediğim gibi, kentleşme ve uygarlık, köydeki halkın ayağına kadar gelecektir ve çok daha sağlıklı bir kentleşme hareketi, uygarlaşma hareketi köylerimizde başlayacaktır.

Hep söylerim, bir gün Silifke yörelerinde yaşlı bir köylü bizim bu köykentlerle ilgili olarak anlattıklarımızı dinledikten sonra (tabii, gerçekçi bir insan olarak, hükümetin başında bulunanlardan daha iyi anlamıştı anlattıklarımızı) içine sindirdi bunları, heyecanlandı ve dedi ki o yaşlı köylü: “Devlet bu köylünün elinden tutsun, köylü devleti bir günde kalkındırır.” İşte bunun yolu, bunu sağlayabilmenin yolu budur.

Şunu da eklemek isterim: Bu şekilde köyleri kalkındırınca Anadolu’daki başka kasabalar, şehirler ne olacak, diye düşünülebilir. Bunlar kentleşince, şehirleşince onlar ne olacak; köylerin ekonomik yaşamı bu şekilde birdenbire canlanmaya başlayınca, ara merkezler durumunda olan başka kasabalarda da, şehirlerde de hayat canlanacak. Esnaf daha çok iş yapma olanağına kavuşacak, sanatkâr daha çok iş yapma olanağına kavuşacak. Burada bir dericilik tesisi kurulduysa, belki daha büyük bazı tesisler, örneğin kundura fabrikası, bu ara merkezlerde kurulabilecek. Öylelikle daha yaygın bir kentleşme başlayacak Türkiye’de. Bugün, bildiğiniz gibi, belli kentler hızla büyüyor ve belediyeler hızla büyüyen bu büyük kentlerin yükünü taşıyamaz duruma geliyorlar. Oysa bizim kuracağımız düzende Anadolu’nun her yerine yaygın olarak dengeli bir kentleşme başlayacaktır.

Ayrıca gecekondu sorunu da bu şekilde kaynağında çözülmüş olacaktır. Çünkü birçok fazla işgücü büyük şehirlere, isterse yine gidebilecek, ama göç etmek zorunda kalmayacağı için kendi yöresindeki bir fabrikada iş bulabilecek ve kendi evinde oturacak.

Ama kendi evi yetmez veya zaman geçtikçe o evi haklı olarak yeterli bulmaz diye düşünülebilir. Bunun da çaresi var. Biz bu köykent hareketiyle birlikte bir yandan toprak reformunu yapacağız; yani adaletli toprak dağılımını sağlayacağız, bir yandan da bütün köylümüzü kooperatifler yoluyla sosyal sigortalara kavuşturacağız. Tıpkı işçiler gibi, ihtiyarlık sigortası, analık sigortası, kaza veya sakatlık sigortası, bunların hepsinden yararlanabilecek köylüler... Bütün köylüler yaşlılıklarında emekli aylığı alabilecekler, hastalıklarında bedava bakılabilecekler. Ayrıca sosyal sigortalar yoluyla, tıpkı işçiler gibi, düşük faizli kredi alarak ev de yaptırabilecekler. Öylece köyde kendi yöresinde daha iyi eve kavuşabilecektir. Şehirlerde gecekonduların artması sorunu da kendiliğinden ortadan kalkmış olacaktır.

Bu sosyal sigortalarla birlikte bir de tarım sigortası getireceğiz. Öylelikle kötü ürün yıllarında köylümüz güç durumda kalmayacak, ona buna muhtaç olmayacak, tefecinin kucağına düşmeyecek, kendi sigortasından geçimini sağlayabilecek.

İşte böylelikle, sayın yurttaşlarım, Türkiye’de Ak Günlerin yolu açılmış olacak. Türk halkının, Türk köylüsünün, Türk işçisinin Türkiye’yi en hızlı ve en adaletli biçimde kalkındırabileceğine inanıyorum. chp olarak buna inanıyoruz. Biz halka inananların, halka güvenenlerin partisiyiz. Halk kendine güvenenlere güvenir, kendine güvenenlere güç katar. Onun için iktidara geldiğimizde halktan alacağımız güçle, güvendiğimiz halktan alacağımız güçle, Türkiye’yi de hızlı, sağlıklı ve hakça gelişme yoluna çıkaracağımıza inanıyorum.

VI
ESNAF VE SANATKÂRLARLA
KONUŞMA[12]

Değerli arkadaşlarım,

Seçim kampanyamız başlarken, Gaziantep’te esnaf ve sanatkârlarla böyle bir toplantı yapmaya özel bir önem verdim. Bu önem verişimin iki nedeni vardır. Birincisi Cumhuriyet Halk Partisi esnaf ve sanatkâra büyük önem vermektedir, ikincisi Gaziantep’te esnaf ve sanatkârın özel bir yeri ve önemi vardır.

Cumhuriyet Halk Partisi esnaf ve sanatkâra niçin böyle büyük önem veriyor? Belki bir kısım esnaf ve sanatkârlar da bunun farkında değildirler. Cumhuriyet Halk Partisi’ni, Demokratik Sol tutumuyla daha çok işçiye, köylüye, kamu görevlisine yönelmiş, öteki çalışan halk topluluklarına yönelmiş bir grup gibi görüyorlardır. Cumhuriyet Halk Partisi’nin kendilerine de aynı önemi vererek yaklaştığının farkında olmayan esnaf ve sanatkârlar belki vardır. Fakat eğer yeni programımızı okuyacak olurlarsa, bunun böyle olmadığını, bizim bakış açımıza göre esnaf ve sanatkârın, halk toplulukları içinde ve gelişme açısından, hakça, hızlı ve yaygın gelişme açısından önemli bir yeri bulunduğunu göreceklerdir.

Bir kere biz, ekonomik gelişmeye halkın doğrudan katkısını istiyoruz ve bu katkıyı arttırmaya çalışıyoruz. Esnaf ve sanatkârın da ekonomik gelişmeye doğrudan doğruya büyük katkısı vardır. Esnaf ve sanatkârlar bir bakıma sermayedardır ama küçük bir sermayedardır. Onun yanı sıra emeğiyle yaşamını kazanan kimsedir. Aslında belki de esnaf ve sanatkârı öteki işadamlarından ayıran başlıca unsur onda sermayeyle emeğin birleşmesidir. O bakımdan, emeğe en üstün değeri veren ve herkesin emeğinden elde ettiği değerle, ürünle toplumun gelişmesine katkıda bulunmasını isteyen Cumhuriyet Halk Partisi’nin gözünde esnaf ve sanatkârın özel bir yeri vardır.

Esnaf, Sanatkâr ve Özel Girişim

Esnaf ve sanatkâr bir bakıma özel girişimin de önemli bir unsurudur. Biz de özel girişime, özel kesime büyük sermayenin egemen olmasını istemiyoruz; tekelleşme eğilimindeki sermayenin egemen olmasını istemiyoruz, özel kesimde tekelleşmeyi önlemenin en etkin güvencelerinden biri de esnaf ve sanatkârı güçlendirmektir. Ayrıca eğer bir ülkede özel girişim olacak ise, bunun bir okulu da olması gerekir. Özel girişimcilik liselerde, yüksekokullarda öğrenilmez. Gerçi işletmecilik dersleri, pazarlama dersleri şimdi okullarda öğreniliyor, öğrenilmesi de gerekli... Ama asıl girişimcilik bunun dışında bir şeydir. Onun da bir okulu olması gerekir. Bu anlamda bir okul, esnaf ve sanatkârlıktır. Bir bakıma fidanlık gibidir esnaf ve sanatkârlık. Eğer bir ülkede şu veya bu ölçüde özel girişim olacak ise, onun, bir fidanlıktan gelişecek olanların Türk toplum yapısına uygun olması gerekir.

Ayrıca biz, özgürlüğe ve demokrasiye önem veren bir parti olarak da esnaf ve sanatkârla ilgileniyoruz. Çünkü biliyoruz ki bir kimsenin esnaf ve sanatkâr oluşunda başlıca psikolojik etken, ruhi etken, onun özgürlük aşkıdır. Bir insan büyük rizikoların bütün muhtemel sıkıntılarını göze alarak niçin esnaf veya sanatkâr olur? Kimseye avuç açmadan, kimseye muhtaç olmadan, kimseye boyun eğmeden kendi başıma yaşamımı kazanabileyim diye esnaf ve sanatkâr olur. Demek ki bir insanı esnaf ve sanatkâr yapan güdülerin başında özgürlük isteği gelir. Biz de özgürlükçü demokrasiye Türkiye’de en büyük önemi veren parti olarak esnaf ve sanatkârla bu bakımdan da ilgileniyoruz.

chp Programında Esnaf ve Sanatkâr

Geçen yıl kasım ayındaki kurultayda benimsenen yeni program incelendiğinde, Cumhuriyet Halk Partisi’nin, esnaf ve sanatkârla, Türkiye’deki bütün partilerden başka türlü ilgilendiği, onun sorunlarına başka türlü çözümler aradığı görülür.

Bizim dışımızdaki partiler, Meclis’te grupları bulunan partiler, esnaf ve sanatkârın sorunlarına bugünkü düzen içinde çareler arayan partilerdir. Bundan birkaç ay önce İstanbul’dan gelen esnaf ve sanatkâr temsilcileriyle yaptığım görüşmede söylediğim gibi, bugünkü düzen içinde esnafa sağlanabilecek çözümler birer cankurtaran simididir. Bu bozuk düzenin dalgalı fırtınalı denizinin dalgaları arasında boğulmaktan bir ölçüde kurtulabilsin diye, esnafa ve sanatkâra birer cankurtaran simidi atılır. Bu cankurtaran simidini atmada da, Cumhuriyet Halk Partisi bütün partilerden önde gelir. Örneğin, bağ-kur’dan yararlanmadaki bazı güçlükleri kaldırma konusunda bizim arkadaşlarımızın verdikleri önergeler en önde işlem görmüştür. Küçük esnafın defterden kurtarılması gerektiğini öteden beri savunmuşuzdur. Esnafın ve sanatkârın bu düzenden can kurtaran simidi olarak beklediği bu gibi kurtarma araçlarını ona sağlamayı herkesten çok biz istiyoruz. Fakat bununla yetinmiyoruz. Önemli olan esnafa, bu dalgalı düzen denizin üstünde tutabilmek olanağını sağlamak değildir. Önemli olan esnafı ve sanatkârı esenlik kıyısına kavuşturabilmek, güvenliğe ulaştırabilmektir. Bununla, Cumhuriyet Halk Partisi’nden başka ilgilenen bir parti yoktur. Biz bunu nasıl başarabileceğimizi yeni programımızda açıkladık. O konuda kısaca size bilgi vereyim.

Sanayileşen Bir Ülkede Esnaf ve Sanatkârın Durumu

Gelişme sürecine giren, sınaileşmeye başlayan bütün ülkelerde esnaf ve sanatkâr sürekli birtakım sıkıntılarla karşılaşır. Sürekli bir güvensizlik duygusu içinde bulur kendisini.

Çünkü diyelim ki, esnaftır, küçük malları dükkânında satan kişidir. Bir toplum geliştikçe ve sınaileştikçe o toplumdaki pazarlama teknikleri, pazarlama yöntemleri, pazarlamayla ilgili kurumlar sürekli değişmeye başlamaktadır. Örneğin bazı büyük firmalar ve tekelci sermaye kendi ürünlerinden bir kısmını tüketiciye doğrudan doğruya ulaştırabilmektedir. Yine büyük sermaye, varlıklı kişiler, birtakım ayrıcalıklı ve imtiyazlı kimseler, devletten, varlıkları oranında aldıkları kredilerle, büyük mağazacılık yoluna gitmektedirler. Köşe başındaki mahalle bakkalının, kasabının, manavının, manifaturacısının işini büyük ölçüde baltalamaktadırlar. Ayrıca yine büyük sermaye çevreleri geniş reklam olanaklarından yararlanabilmektedirler. Esnaf bundan da yoksundur.

Sanatkârın durumu ise büsbütün güçtür. Çünkü teknoloji sürekli değişip ilerlemektedir. Bundan bir yıl önce bir atölyede yapılan malın daha geçerlisi, daha dayanıklısı bir yıl sonra, onun yarı fiyatına, onda bir fiyatına fabrikalarda yapılır duruma gelmektedir. Özellikle, bu yüzden bir sanatkârın altın bileziği olan mesleği, sanatı geçersiz duruma gelebilmektedir. Bir sanatkâr, çocukluğundan, çıraklığından veya babasının yanında terzi olarak yetişmiş olabilir. Kendi kasabasının, kentinin en iyi terzisi olabilir. Başka bir meslek de bilmiyor olabilir. Günün birinde konfeksiyon endüst-
risi kurulur, piyasaya ucuz giyim eşyası çıkmaya başlar. Başlangıçta kalitesi pek iyi değildir bu malların. Ama giderek, iyi ve ucuz olarak vatandaşa sunulur. O zaman, terzinin altın bileziği bir anda değersiz olur. Ayakkabı sanayii geliştikçe Gaziantep’in yemenicileri[13] herhalde eskisi kadar sürüm yapamıyor olsalar gerekir. Elbette yemeninin bir özelliği vardır, güzelliği vardır. Eskiden Gaziantep’e geldikçe ben de bir yemeni alıp götürürdüm. Ama herkes güzel bir şey diye almazdı yemeniyi... Ayağına giyecek bir şey diye alırdı. Daha ucuzu, daha dayanıklısı fabrikalarda yapılmaya başlayınca, Gaziantep’in yemenicisi kırk yıllık baba mesleğinin geçersiz kaldığı bir ortamla karşı karşıya geliyor.

Veya musluk tamircisidir. Bu işi de iyi bilmektedir. Ama dediğim gibi, her gün televizyonlarda, reklamlarda, seyrediyorsunuz, büyük kuruluşlar, ortaya çıkıyor, musluğunuz bozuk mu veya musluk takacak oldunuz mu, “bay bilmem kimi çağırın” diyor, “hemen uçsun gelsin, musluğunuzu onarsın” diyor. Ne olacak bundan sonra musluk tamircisi vatandaşın hali.

Bu sorunlara çözüm bulmak yeniliğe karşı çıkmayı gerektirmez. Yeniliğe karşı çıkarsak çağımıza yeniliriz. Elbette teknoloji değişecektir. Elbette gereğinde, ne kadar üzülsek de, bir baba mesleğinin, bir altın bileziğin geçerliliği, teknolojideki gelişmeyle birlikte ortadan kalkacaktır. İşte burada Demokratik Sol bir yönetime bir görev düşer. Genel olarak sol, geçen akşam televizyonda da söylediğim gibi, halktan yana olmak demektir. Demokratik Sol da, hem halktan, hem de tek tek insandan yana olmak demektir. Toplumun da kişilerin de sorunlarını, dertlerini ve özgürlüğünü düşünmek demektir. O halde bizim görevimiz nedir? Bu yeniliğin birtakım meslekleri, altın bilezikleri geçersiz kılması karşısında bir Demokratik Sol Parti olarak, bizim görevimiz, esnafın ve sanatkârın toplumdaki değişime, teknolojideki gelişmeye kendini uydurabilmesini sağlamaktır.

Biz öyle bir düzen kurmak istiyoruz ki, yenilik, gelişme, sınaileşme, teknolojik değişim, esnafı sanatkârı bir silindir gibi ezip geçmesin. Tersine, esnaf ve sanatkâr, o yeniliklerin, o değişimin sürükleyici bir gücü, itici bir gücü, öncü güçlerinden biri durumuna gelebilsin; değişimle başa çıkabilsin; kendini, kafasını, gönlünü ve yeteneklerini değişime uygun duruma getirebilsin. İşte bizim yeni programımız bu amaca yönelik olarak hazırlanmıştır.

Örneğin, eğer herhangi bir iş alanındaki teknolojik değişiklikler için, devlet birtakım olanaklar sağlıyorsa, yani, “çağımızda bu iş için, şu makine parçasının artık yeni bir teknolojiyle yapılması gerek, bu da yeni yatırımlar gerektirir, yeni makinelar getirtmek, yeni fabrikalar kurmak, tesisler kurmak veya tezgâhlar kurmak gerektirir; ben devlet olarak bunun için destek olacağım, kredi sağlayacağım” diyorsa, bu desteği öncelikle o alanda çalışan sanatkârlara da sağlamalıdır.

Devlet Destek Olacak

Ama bir sanatkâr, bir atölye sahibi, tek başına bir yeni teknolojiyi uygulayacak güce sahip olamayabilir. O zaman yine devletin yardımıyla, üç sanatkâr, beş sanatkâr gereğine göre yirmi, otuz, elli sanatkâr bir araya gelebilecektir. Devlet onlara yeterli olanağı sağlayacaktır. Diyecektir ki, “artık sizin yaptığınız şu parçayı atölyede yapmak geçersiz hale gelmiştir. Buna devam etmek isterseniz batarsınız. Bu iş yeni bir teknolojiyle fabrikada yapılacaktır. Ama ben bunu büyük sermayeden önce size teklif ediyorum. Var mısınız Gaziantep’in sanatkârlarından, bu işi yapagelmiş sanatkârlarından on kişi, yirmi kişi, gelin siz bunun için –diyelim ki– 5 milyon ortaya koyun. Ben de 5 milyon, 10 milyon koyacağım devlet olarak” yahut, “şu kadar kredi sağlayacağım.”

Buna karşı siz şöyle düşünebilirsiniz:

“Biz daha çok ipotek karşılığı kredi alabiliyoruz. Oysa biz paramızı taşınmaz mala değil, arsaya, yapıya değil, işe yatırmışız, üretime yatırmışız. Neyi karşılık göstererek kredi alabileceğiz?”

Kredi Düzeni Değişecek

Türkiye’deki düzen bozukluğunu bundan daha iyi anlatan bir kanıt olamaz. Biliniyor ki, kurulu düzenin neden olduğu göç yüzünden Gaziantep’e ve bütün büyük kentlere akın var. Gaziantep büyüyor. Benim son gelişimde hatırlarım, giriş yerindeki levhada 100 bin yazılıydı nüfus olarak. Bugün 300 bin yazılı. Bu nedenle Gaziantep sürekli büyüyüp yayılıyor. Kendilerini yormadan, riziko göze almadan servet yapmak isteyenler de, kentin gelişme alanlarındaki tarlaları önceden, ucuz ucuz kapatıyorlar. Sonra halk geliyor, gecekondular yapıyor. Yeni mahalleler oluşuyor o tarlalarda. Devlet geliyor okullar yapıyor. Birtakım tesisler doluyor. Metrekaresi 10 liradan alınan o tarlanın değeri, böylece iki yıl sonra 1.000 lira oluveriyor. Bu görülmemiş şey mi arkadaşlarım? 1.000 liralık o değeri üretmek için, ortaya koyduğu sermaye nedir bu hemşerimizin? Hiç! Ne emek vermiş? Hiç! Bu iş için kaç işçi çalıştırmış? Hiç! Fakat devlet onu bu düzende ödüllendiriyor. Çünkü o kimse, ucuza kapattığı arsaları teminat göstererek atölyede tezgâhının başında ter döken sanatkârın alamadığı krediyi alabiliyor. Kat kat fazlasını alabiliyor. Öyle değil mi arkadaşlarım?.. O zaman ne oluyor? Bugünkü düzende o yeni teknolojiye dayanan sanayiyi, alın terinden arttırdığı parayı bir atölyeye, bir tornaya, bir tezgâha yatıran adam değil, arsaya yatıran, toprağa gömen adam kurabiliyor. Sizler bir anlamda özel girişimcisiniz, size soruyorum şimdi; bütün içtenliğinizle söyleyin: Bu düzen böyle devam etsin mi?[14] Sizlerden bunu, “hayır” cevabını alacağımı biliyordum ki buraya beni dinlemeye gelenler, yaşamlarını emekleriyle kazanmak isteyen insanlardır. Topluma bir şey katarak, toplumun gelişmesine hız katarak kazanmak isteyen insanlardır. Hem özel girişimcisiniz, hem de bir şeyler yaparak, memlekete bir şeyler katarak kendi durumunuzu da düzeltebilmek istiyorsunuz. Onun için elbette bu düzenin böyle devam etmesini isteyemezsiniz.

İpoteksiz Kredi

Ayrıca sizlerin, satmak veya işlemek için birtakım ana mallara veya ara mallara ihtiyacınız vardır. Esnafın satacak mala, sanatkârın ara malına, hammaddeye ihtiyacı var. Bir ara malı, bir hammaddeyi, bir madeni alacaksınız, bir şey alacaksınız, ondan bir şey yapacaksınız. Buna ihtiyacınız var. Bugünkü düzende, sizlere o malları sağlayan kimselerin alabildikleri kredi nedir, sizlerin alabildiğiniz kredi nedir, şimdi buna bakalım. Elimizdeki son resmi bilgiler, 1976 yılının ilk on ayına ilişkin. Tabii bu, beş aşağı beş yukarı bu düzen devam ettikçe böyledir. 1976 yılının ilk on ayında bankalar yoluyla toplam 165 milyar lira kredi dağıtılmış. Bunun 35 milyarı tarım kredisi, küçük çiftçiler bu krediden ortalama 1.500-1.600 lira kadar alabiliyorlar. Büyük çiftçiler ortalama 300 bin lira alabiliyor. Sanayici 6 milyar, esnaf ve sanatkâr 6 milyar lira kredi almış. İpotek karşılığı diğer krediler 4 milyar lira. Büyük tüccarın aldığı kredi ise 114 milyar lira. Yani kredilerin toplamının yüzde 68’i, Gayri Safi Milli Hasıla’ya büyük tüccarın katkısı ise yüzde 12’den ibaret. Ekonomiye katkısı yüzde 12 kredi olarak aldığı yüzde 68.

Aracı Kalkacak

Niye esnaf kendi satacağı malı, sanatkâr kendi atölyesinde kullanacağı aracı-gereci veya işleyeceği maddeyi, aralarında birleşerek, aracısız sağlamıyor? Çünkü bütün Türkiye’deki esnaf ve sanatkâra kredi olarak 6 milyar lira verilirken, onların sattıkları veya işledikleri maddelere, kullandıkları araçlara-gereçlere aracılık edenlere 114 milyar lira kredi veriliyor. Yani trilyonlar ülkesine esnaf ve sanatkârdan çok daha önce erişecek kimseler var.

Gaziantep Önemli Bir Ekonomik Merkezdir

Bir de Gaziantep’e bakalım kredi bakımından. Gaziantep, dün açık hava toplantımızda söylediğim gibi, Türkiye’nin en önemli beş ekonomik merkezinden biri. Doğu Anadolu sınırından Batı Anadolu’ya kadar birçok illerimizle yakın ekonomik ilişkisi var. Kendi kendine Gaziantep’i Türkiye’nin beşinci kenti durumuna getiren Gaziantep halkı ne olanaklardan yararlanıyor acaba? 1975 yılında Türkiye’de alınan adam başına ortalama kredi 3.688 lira. Gaziantep’te ise 1.995 lira. Esnaf ve sanatkâr bakımından öylesine bereketli bir ortam olan Gaziantep’te, esnafına sanatkârına Birleşmiş Milletler’in ilgi gösterdiği, özel proje uygulanmasını istediği Gaziantep’te, dünyanın böylesine takdir ettiği Gaziantep esnaf ve sanatkârına verilen kredi nedir, bir de ona bakalım.

Türkiye’de küçük esnaf ve sanatkâra 1975 yılında dağıtılan kredi 5.5 milyar lira. Gaziantep’te ise 101 milyon lira. Yani, Türkiye’de esnaf ve sanatkâra dağıtılan toplam kredinin ancak yüzde ikisinden yararlanabilmiş Gaziantep esnafı ve sanatkârı... Oysa Türkiye’nin en büyük, en önemli beş ekonomik merkezinden biri Gaziantep ve bunu da esnaf ve sanatkârlarına borçlu. O halde, artık sormuyorum bile, herhalde bu kredi düzeninin de değişmesi gerektiğini, tıpkı bir Demokratik Sol Parti olarak bizim şu programda belirttiğimiz gibi sizler de kabul edeceksiniz.

Proje Karşılığı, Emek Karşılığı Kredi

Eğer bu kredi düzeni değişirse, yapılacak olan şudur: Size kredi verilirken, ne kadar taşınmaz malınız var diye sorulmayacak.

Ne kadar teminat gösterebilirsiniz diye sorulmayacak. Projenize bakılacak. Hatta gerekiyorsa, proje hazırlamanıza yardımcı olunacak. İş tecrübenize bakılacak. Daha ileri bir teknolojiyle üretime geçebilmeniz için veya birkaç sanatkâr bir araya gelip daha büyük işletmeciliğe geçebilmeniz için gereken krediler ve devlet desteği sağlanacak.

Kooperatifler Desteklenecek

Esnafın ve sanatkârın kredi olanaklarını, aralarında birleşip güçlü kooperatifler kurma olanaklarını genişlettiğimiz vakit, esnaf olarak satacağınız şeylerin toptancılığını da kendiniz yapabileceksiniz. Aracıyı büyük ölçüde ortadan kaldırabileceksiniz. Sanatkâr olarak atölyelerinizde işleyeceğiniz maddelerin ithalâtını doğrudan doğruya siz yapabileceksiniz. Çünkü bu işin aracılığını, ithalâtını yapanlara verilen kredileri, aracılardan kesip, sizin bu amaçla kuracağınız kooperatiflere veya birliklere vereceğiz. O zaman ne olacak? Aracı kârı ortadan kalkacağı için sizin maliyetiniz düşecek. Siz hem halka daha ucuz mal satacaksınız, hem de kendiniz daha çok kazanacaksınız. Daha çok üretim yapabileceksiniz. Böylelikle sizin gücünüz de devletin, ülkenin gücü de ekonomik anlamda artmış olacaktır.

Esnaf ve sanatkârları tuzağa düşürmek için başvurulan bir başka yol da kendi aralarında örgütlenmelerini engellemektir. Bugün paranın değeri sürekli düşüyor. Aslında paranın değeri düştükçe trilyonlara doğru ilerliyoruz tabii. Bir televizyon konuşmamda söylediğim gibi, 1920’ler Almanya’sı trilyonlar Almanya’sıydı. Çünkü ekmek milyarlarla alınırdı. Paranın değeri sürekli düşüyor. Bundan 10 yıl önce yılda 50 bin lira kazanç, önemli bir kazançtı. Fakat bugün yılda 50 bin lira kazanç önemli bir kazanç değildir. Hatta maalesef yeterli bir kazanç değildir. Paranın değeri düştükçe de yürürlükteki ölçülere göre tüccar sayılan esnafın sayısı artıyor. Gerçekte esnaf boyutlarının arttığı için değil, fakat enflasyon yüzünden, para değerinin düşmesi yüzünden, kazancı aldatıcı olarak, yüksek gibi göründüğü için, tüccar sayılıyor. Öyle olunca aslında esnaf durumunda olan birçok kimse de Ticaret Odası’na girmek zorunda kalıyor veya sanatkârsa, Sanayi Odası’na girmek zorunda kalıyor. Oralarda kendini üzenlerle bir arada örgütlenme durumunda kalıyor. Biz bunu da değiştireceğiz. Esnafla tüccar ayrımını, sanatkârla sanayici ayrımını günümüzün gerçeklerine daha uygun ölçülere göre saptayacağız. İsteyen yine Ticaret Odası’na, Sanayi Odası’na kayıt olsun. Bu kuruluşların içinde, tabii iyi niyetli var. Ama biz esnaf ve sanatkârların kendi odalarının da olmasını istiyoruz. Ticaret Odası gibi, Sanayi Odası gibi esnaf ve sanatkârların da odasının olmasını istiyoruz. Esnaf ve sanatkâr böylece daha güçlü bir örgütlenme olanağına kavuşmuş olacaktır.

Esnaf İçin Diğer Bir Düşüncemiz

Bir yerde büyük mağazacılığa geçme zamanı gelmişse, bu kaçınılmaz veya yararlı duruma gelmişse, büyük sermayenin büyük mağaza kurmasına fırsat bırakmadan o kentteki veya o mahalledeki esnafa gideceğiz, iktidara geldiğimiz zaman. Diyeceğiz ki, “Haberiniz olsun falan işadamı bir büyük mağaza kurmak üzere bankaya gitti kredi istiyor. Bu büyük mağaza kuruldu mu sizin buradaki bakkallığınız, manavlığınız, kasaplığınız, manifaturacılığınız geçersiz duruma gelecektir. Bunu göze alıyorsanız bir şey diyemeyiz. Demokrasi var. Herkes özgür. İflas etmekte de özgür. Ama iflas etmek istemiyorsanız, kendi kazancınızı arttırarak yaşamak istiyorsanız biz, bankaların o büyük şirkete vereceği, o büyük işadamına vereceği krediden daha fazlasını sizin kendi aranızda kuracağınız bir kooperatife veya ortaklığa verebiliriz. Bu büyük mağazayı siz kurun.” Öylece, o mahallenin veya kasabanın esnafı, eğer büyük mağazacılık ortamına gelinmişse, büyük mağazayı kendisi kurabilecektir.

Gaziantep’teki Küçük Sanayi Geliştirme Merkezi’nin ilk hazırlıklarını biz 1963-64’te hükümette bulunduğumuz zaman başlattık. Gaziantep’ten ilham alarak başlattık. Gaziantep’in de sanatkârın önemini bildiğimiz için burada başlatmak istedik. Kararını verdik, hazırlıklarını yaptık, hükümetten ayrıldık. Fakat sanırım ancak 67 veya 69’da bu işe başlanabildi. Daha da hâlâ bitirilmedi. İnşaatta, kredide birtakım güçlükler oldu. Devletin, Sanayi Bakanlığı’nın bazı projelerinde birtakım güçlükler, gecikmeler oldu. Altyapı için 360 milyon Belediye verdiği halde. Maalesef bu aksaklıklar oluyor Türkiye’de. Hem bozuk düzenden hem de idarenin yetersizliğinden... Fakat asıl önemlisi bizim bu düşünceyi ortaya atışımızın bir nedeni vardı, o neden yok oldu ortadan.

Büyük İşletmeler

Çağımız büyük işletmeler çağıdır. Bu doğru. Ama, genellikle ekonomiyi iyi bilen ülkeler, çağımız büyük işletmeler çağıdır diye, bir fabrika, ürettiği malın her şeyini yapsın istemiyorlar. Bunu doğru bulmuyorlar. Bir fabrika birtakım ana parçaları yapmakla görevlidir. Onun ufak tefek parçaları için ayrı tesisler kurması hem gereksiz olur, hem de ekonomik olmaz diyorlar. Hızlı kalkınmış bütün Batı ülkelerine bakınız. Büyük fabrikalar büyük işler yapar, fakat birçok parçalarını atölyelere, küçük imalathanelere ısmarlar. Ama emindir ki, o atölyelerden, o imalathanelerden, yapımevlerinden gelecek parçalar eş örnektir, belli standartlara uygundur, belli gereklere uygundur ve maliyeti, fiyatı makul bir düzeyde olacaktır. Ayrıca ülkenin neresinde hangi atölyede yapımevinde neler yapıldığı, nasıl yapıldığı bilinmektedir. Bunun için gerekli haberleşme olanakları, bilgi birikimi sağlanmıştır... Diyelim ki, Amerika’da, İngiltere’de, Almanya’da büyük bir fabrika var. Belli parçalar yaptıracak. Hangi kasabada, hangi atölyede ne yapılıyor, bundan haberi vardır. Onun standardından haberi vardır. Aralarında bağlantı kurulmuştur. Bunların başlarında hükümette bulunduğumuz sırada biz dedik ki, Gaziantep sanatkârlarıyla, örneğin İstanbul’un, İzmir’in, Adana’nın, Bursa’nın özel sanayileri veya devlet sanayileri arasında bağlantı kurulsun. Sürekli bir haberleşme, iletişim kurulsun. Bu sanayileşmiş merkezlerdeki büyük sanayi kuruluşları, ihtiyaç duydukları parçaları Gaziantep’ten ısmarlasınlar. Bir gelseler görselerdi, Gaziantep’in olanaklarını, bazı parçaların örneğin İngiltere’den getirtilmesine gerek olmadığını anlarlardı.

Hatırlarım yıllar önce Gaziantep’in sanayi çarşısına gittiğimde, küçük mağaralarda çalışan sanatkârlarımıza uğradım. Kayalara oyulmuş, tavanından sular damlayan bir atölyeye girdim. Tatlı şivesiyle bir Gaziantepli sanatkâr, mutluluğu, kıvancı yüzünden okunarak, “Ben Londra’ya fatura kesiyorum, Londra’ya fatura kesiyorum” diyordu. Anlamadım ne olduğunu. Meğer İngiltere’den buraya otobüs, kamyon ithal ediliyormuş. Fakat Türkiye’nin ve Doğu’nun şartlarına frenleri uymuyormuş. Gaziantep’in o sular damlayan atölyesinde Türkiye’nin koşullarına daha uygun bir havalı fren imal etmiş Gaziantepli sanatkâr, bunun iznini de almış Londra’dan. Yetki vermiş fabrika, “sen bu işi bizden daha iyi yapıyorsun, tam yetkiyle imal edebilirsin” diye. Onun için Lond-ra’ya fatura kesiyormuş, Gaziantep’teki o sanatkâr. Şimdi bizim istediğimiz şey, o Londra’ya fatura kesen sanatkârlar İstanbul’a da fatura kessin. İzmir’e, Bursa’ya, Adana’ya da fatura kessin. Bizim Küçük Sanayi Geliştirme Merkezi’nden amacımız buydu. Ama bu bağlantı hâlâ yeterince kurulamadı. Kurulmasına da olanak yok. Çünkü bir devlet fabrikasının ne yaptığından öbür devlet fabrikası habersiz daha. Sanayi Bakanlığı’nın ne yaptığından Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı habersiz daha Türkiye’de. Birbirlerinden devlet sırrı gibi sır saklıyorlar.

Ayrıca, bugünkü düzende sanatkârların kendi aralarında işbirliği olanakları çok sınırlı, işini büyütme olanakları çok sınırlı. Bir sanatkâr, giriyor atölyesine, Londra’ya fatura kesebileceği makineyi, parçayı yapıyor, ama örgütlenip, güçlenip seri imalata geçebilmek veya daha yaygın olarak pazarlamak bakımından gücü de yeterli, iş tecrübesi de yok. Türkiye’nin bozuk düzeninde insanlar kolay kolay bir araya da gelemiyor. Çünkü gelme ortamı yok. Herkes kendi başına yapabildiği kadar yapıyor. Bizim bir amacımız da bu eksikliği gidermektir. Gaziantep’in ve başka illerin sanatkârını, esnafını bir araya getirmektir. Onlara birleşme yollarını göstermek, birleşme yolunda destek olmak ve atölye imalatçılığından büyük sanayiciliğe geçiş yoluna onları çıkarmaktır.

Benim görebildiğim kadar bunların ikisi de yapılmıyor. Ne küçük sanayi ile, atölyelerle ve küçük yapımevleriyle Türkiye’nin büyük sanayisi arasında gereken ölçüde bağlantı ve dayanışma kuruluyor ne de Gaziantep sanatkârları büyük sanayiciliğe geçiş yolunda bir destek görüyor. İkisinin de belirtisi yok ortada.

Küçük Sanayi Geliştirme Merkezi’nin (küsgem) geciken yapımı devam ediyor. Umarım ki bir an önce sonuçlanır. Ama sonuçlandığı zaman ne olacak? Birleşmiş Milletler’in katkısıyla ve biraz daha geniş kredi olanaklarıyla yapılmış, eli yüzü düzgün bir sanayi çarşısı olacak. Öteki sanayi çarşılarına göre başkaca bir özelliği bulunmayacak. Oysa küsgem, sanatkârlıktan, atölye imalatçılığından büyük sanayiye sıçrama tahtası olmak gerekirdi. İstanbul’daki, İzmir’deki, Adana’daki, Bursa’daki ve başka yörelerdeki büyük sanayileri besleyen bir kaynak olmak gerekirdi. Başka illerimiz için de bu yönde cesaret verici bir örnek olması gerekirdi küsgem’in.

Fakat küsgem amacını yitirmiştir.

Biz inşallah bu yıl iktidara geleceğiz ve Gaziantep Küçük Sanayi Geliştirme Merkezi’ni gerçek amacına kavuşturacağız. Gaziantep’te de, sınaileşme potansiyelinin bulunduğu bütün illerimizde de, küçük sanayi ile büyük sanayi arasında verimli bir bağlantı ve işbirliği düzeni kurmak için ve sanatkârlıktan sanayiciliğe geçişi kolaylaştırmak için gereken devlet desteğini sağlayacağız.

Yeni Pazarlar

Gaziantep’in pazar olanakları, Türkiye’nin doğusundaki, güneydoğusundaki bazı illerle, kasabalarla köylerle sınırlı değildir. Gaziantep’i ve tümüyle Güneydoğu ve Doğu Anadolu’yu bekleyen asıl pazar, geniş ve zengin pazar, sınırlarımızın ötesindedir, Ortadoğu’dadır.

Amerika’dan Japonya’dan gelip o pazara giriyorlar. Çin’den, Formoza’dan, Hong-Kong’dan gelip o pazara giriyorlar. Fakat Türkiye yanı başındaki o pazara giremiyor. Gaziantep’in her şeyi yapabilen sanatkârları yanı başlarındaki o pazara giremiyorlar. Tersine, o pazardan gelip bizim sınırlarımızdan sızan batı mallarının, Uzakdoğu mallarının, ağırlığı altında eziliyorlar.

Bizim amacımız, iktidara gelince, Türkiye’yi özellikle Türkiye’nin doğusunu ve güneydoğusunu, Ortadoğu’daki o geniş pazara ulaştırmaktır. Türkiye’nin ekonomisiyle, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun ekonomisiyle, Ortadoğu ekonomisi arasında, giderek ekonomik bütünleşmeye kadar varabilecek bir işbirliğini ve dayanışmayı başlatabilmektir.

Türkiye’de limanların, gelişme merkezlerinin hep Batı’da oluşu bir rastlantı değil. Bunun nedeni, şimdiye kadar Türkiye’nin hep Batı’ya açılmış olması. Elbette Batı’ya da açılışımızı sürdüreceğiz. Ama bir yandan da, coğrafya ve tarih açısından bir parçası olduğumuz Ortadoğu’ya açılacağız. O zaman ne olacak? O zaman Türkiye’nin Doğu’su da Batı’sı kadar gelişebilecek. Doğu’su da Batı’sı da daha hızlı gelişebilecek, daha çok yönlü gelişebilecek. Üstelik Türkiye Batı’ya açılırken de daha güçlü olabilecek.

Bu amacımızı gerçekleştirdiğimiz oranda, Doğu ve Güneydoğu Anadolu, Türkiye’nin hızla sınaileşen bir bölgesi durumuna gelecek. Doğu ve Güneydoğu Anadolu, bütün Ortadoğu’nun sınaileşme üssü olabilecek. Gaziantep de bu sınaileşme üssünün önemli merkezlerinden biri olacak.

İşte bu amaca yöneldiğimiz içindir ki biz, iktidara geldiğimizde, küsgem’i, sanatkârların ömürleri boyunca sanatkârlığa hapsedildikleri bir küçük sanayi sitesi olarak bırakmayacağız. küsgem’i ve başka illerde kuracağımız benzer merkezleri, birer hapishane değil, birer sıçrama tahtası durumuna getireceğiz. Türk ekonomisinin enginlere açılabileceği bir liman durumuna getirebileceğiz.

Gaziantep’in sanayi bölgesinde arsalar şimdiden kapatılıyor. Devlet desteğinden yararlanacak birtakım önemli projeler şimdiden birkaç varlıklı ve ayrıcalıklı kimse arasında paylaşılıyor. Halka, sanatkâra, nefes alacak alan bırakılmıyor.

Ama inşallah gecikmeden geleceğiz. Bozuk düzeni Gaziantep’te de halk yararına, o arada sanatkârlar yararına değiştireceğiz.

Seçim kampanyamızın ilk günü Gaziantep’e gelişimin bir nedeni de sizlere, Gaziantep’in kendi gücüyle ayakta duran sanatkârlarına, birçoğu hâlâ yağmur sularıyla dolu mağaralarda çalışan usta sanatkârlarına, bunları anlatabilmekti.

Altın Bilezik Geçersiz Kalırsa

Diyelim ki, bir esnaf ve sanatkârı, daha ileri teknolojiye ve daha büyük ve verimli işletmeciliğe geçebilmesi için gerekli olanaklara, maddi desteklere kavuşturduk. Fakat esnaf ve sanatkâr yine de bazı engellerle karşılaşabilir.

Örneğin, konfeksiyonun, hazır giysi sanayii ürünlerinin istila ettiği bir kentte terzilik geçersiz duruma gelmiş olabilir. Kırk yıllık bir usta terzinin bileğindeki altın bilezik bütün değerini yitirmiş olabilir. O kentteki terzilerin konfeksiyon sanayiine geçebilmeleri için, yalnız maddi destek yetmez. Yeni bir şeyler de öğrenmeleri gerekir. Giyim sanayii konusunda, işletmecilik konusunda eğitimden geçmeleri gerekir.

Ya da bir basımevinde rotatif yerine ofset tekniğine geçilecek. Rotatif işçisinin sanatı bir anda geçerliliğini yitirir. Mesleğinde kalabilmesi için onun da eğitilmesi gerekir.

Devlet işte bu eğitimi de sağlayacak. Yalnız çıraklık eğitimiyle değil, yeni teknolojilere alışmaları gereken yetişkin ustaların, sanatkârların da eğitimiyle ilgilenecek devlet.

Esnaf arasında yer alan su taşıyıcılarını alalım, bir başka örnek olarak. Diyelim ki bir belediye karar verdi: Kentte şimdiye kadar arabayla evlere taşınan su, bundan böyle kamyonla taşınacak. Bu karar alınırken eğer bazı sosyal önlemler de alınmazsa ne olur? Bütün yaşamları, geçimleri su taşıyıcılığına bağlı olan kimselerin işleri, meslekleri bir anda elden gider. Bunun örnekleri çok görülmüştür ülkemizde. Demokratik Sol bir iktidarda, yani halktan yana bir iktidarda devlet ne yapacaktır böyle bir durumda? İlkin, su taşıyıcılığı yapagelmiş arabacıların kamyon edinebilmeleri için gereken maddi olanağı sağlayacaktır. Bunun yanı sıra, gerekiyorsa, onların şoförlük eğitimi görmelerini sağlayacaktır. Buna olanak yoksa hepsine geçimlerini aksatmayacak yeni iş olanakları sağlayacaktır.

İşsizlik Sigortası da Kurulacak

Diyelim ki bütün bu çözümler, önlemler de yetmedi. Ekonomideki gelişmenin toplumsal değişimin veya teknolojik ilerlemenin kaçınılmaz sonucu olarak bir esnaf veya sanatkâr bir süre için işsiz kaldı. O zaman durum ne olacak?

Bu durumdaki esnaf ve sanatkâr için de, bağ-kur çerçevesinde bir işsizlik sigortası kuracağız. Yeni bir iş edininceye kadar, o durumdaki esnaf veya sanatkâr kendisi sorumlu olmaksızın mesleğini ve geçim olanağını yitiren esnaf ve sanatkâr, belli bir süre bu işsizlik sigortasından yararlanacak.

Bir yandan bağ-kur’un sağlık sigortası konusundaki eksikliğini giderirken, bağ-kur’dan daha geniş bir topluluğun yararlanabilmesini sağlarken, bir yandan da bu durumdaki esnaf ve sanatkâr için işsizlik sigortasını getireceğiz.

Esnaf ve sanatkârın bir başka sorunu da şu: Bir mahalle, diyelim ki beş bakkal kaldırır. Ama on bakkal dükkânı açılıyor. Tabii, bu düzende, sonradan gelip bakkal dükkânı açanların kabahati yok. İşsizliğin, gizli işsizliğin doğal sonucu bu. Kimi yerde de işportacılık olarak kendini gösteriyor işsizlik ve gizli işsizlik. O zaman ne oluyor? Müşteri sayısı değişmiyor, toplam satış değişmiyor o mahallede, ama bakkal sayısı beşten ona çıkınca, bakkal başına gelir yarı yarıya düşüyor.

Biz, kuracağımız düzende, bir yandan halk kesimiyle, köykentlerle ve daha hızlı gelişmeyle işsizlik sorununa çözüm getirirken, bir yandan da birtakım demokratik önlemlerle, her yöredeki, mahalledeki işyeri sayısını, ekonomik ve sosyal bakımdan verimli olacak bir düzeyde tutmanın yollarını arayacağız. Bunun için gerekli düzenlemeyi getireceğiz.

Bugünkü düzende esnaf ve sanatkârın başlıca sorunlarından biri vergidir. Özellikle vergiyle ilgili işlemlerin güçlüğüdür. Biz, esnaf ve sanatkâr için vergi işlemlerini büyük ölçüde basitleştireceğiz. Ayrıca tümüyle vergi sistemimizdeki adaletsizlikleri gidereceğiz.

Son olarak, esnaf ve sanatkârla işçi ilişkilerine geliyorum.

Cumhuriyet Halk Partisi, ülkemizde işçileri en ileri demokratik haklara kavuşturan partidir. Bu kez iktidara geldiğimizde işçi haklarını daha da genişleteceğiz.

İşçi ücretlerinde bu haklarla sağlanan artışlardan bazı esnaf ve sanatkârlar tedirgin olabilirler. Fakat konunun biraz derinine inersek, bu tedirginliğin yersiz olduğu görülür. Bir esnaf veya sanatkâr, diyelim ki, üç-beş işçi çalıştırıyor. En az ücretin yükseltilmesi veya sözleşme sonucu, bu esnaf veya sanatkâr, işçisine ödemek zorunda kalacağı ücretin yüksekliğinden yakınabilir. Fakat şunu düşünmesi gerekir: Ücreti artanlar yalnız kendi yanında çalıştırdığı üç-beş işçi değildir. O kentteki binlerce veya on binlerce başka işçinin de ücretleri aynı şekilde artmaktadır.

Ücreti artan bu binlerce, on binlerce işçi, gelirleri yükselince ne yapar? Çarşıya daha sık çıkar, daha çok mal alır. Bundan yirmi bir yıl önce Gaziantep’e ilk gelişimde radyo alamayan işçilerden birçoğunun evinde bugün televizyon, buzdolabı var. Ayağında lastikle dolaşan işçilerden çoğunun bugün ayakkabısı var. Nereden geliyor işçiye bunlar? Kendi kentinin çarşısındaki, örneğin Gaziantep çarşısındaki esnaftan alıyor.

Esnafın asıl müşterisi işçilerdir, kamu görevlileridir, köylülerdir. Onların geliri yükseldikçe, esnafın da satışı ve kazancı artar. Demek ki, halkın yararına olan bir düzen esnafın da yararınadır.

Zenginlere gelince, onlar çoğu ihtiyaçlarını, kendi kentlerinin, kasabalarının çarşısından, esnafından almazlar. Avrupa’dan alırlar. Son bunalımdan önce Beyrut’a gidip oradan alırlardı.

Öyleyse esnafın kaderi, bankadan bir yılda 114 milyar kredi alıp esnafı, sanatkârı, köylüyü ezenlerle değil işçiyle, köylüyle, kamu görevlisiyle bağlantılıdır.

Esnaf ve sanatkâr birliklerini kendi içine çekmeye çalışan Özel Teşebbüs Konseyi’ndeki birleşme, bu bakımdan, suni bir birleşmedir. Esnafa, sanatkâra, küçük çiftçiye karşı kurulmuş bir tuzaktır. Sizin yeriniz, esnafın sanatkârın yeri, kendisini ezenlerin konseyleri, birlikleri değildir. Esnafın, sanatkârın yeri, kendi müşterisi olan halkın arasındadır, işçinin, köylünün, kamu görevlisinin yanındadır. Çünkü esnaf, onların satınalma gücü arttıkça daha çok satabilen, onların kazancı yükseldikçe daha çok kazanabilen insandır.

Esnafı ve sanatkârı kurtaracak, kalkındıracak düzen de, gelişen ekonomiyle birlikte esnafı ve sanatkârı geliştirecek olan düzen de, bizim kuracağımız insanca ve hakça düzendir.

Aracıya 114 milyar kredi verirken, esnafa ve sanatkâra ancak 6 milyar kredi sağlayabilen bugünkü düzen, esnafı ve sanatkârı kalkındıramaz, kurtaramaz.

Türkiye’nin ekonomisini etkileyen beş büyük merkezden biri olan Gaziantep, bu durumunu, devlete değil, kendi halkına, kendi işçisinin, esnaf ve sanatkârının, köylüsünün çalışkanlığına borçludur. Bunu rakamlarla kanıtlayabilirim. Gaziantep’in yalnız merkez nüfusu 300 bini aşmış durumdadır. Hızlı sınaileşme için her olanak Gaziantep’te vardır. Gaziantep’in sanatkârlarında da, burasını tümüyle Ortadoğu’nun bir büyük sınaileşme merkezi durumuna getirebilmek için gerekli her yetenek ve tecrübe birikimi vardır. Fakat 1977 yılı için öngörülen toplam kamu yatırımları 133 milyar olduğu halde, bu yıl Gaziantep’e kamu yatırımları için ayrılan ödenekse bir milyar 82 milyon liradan ibarettir. Yani, Gaziantep kadar güçlü, kabına sığmayan bir ekonomik gelişme ve sınaileşme merkezine, toplam kamu yatırımlarının ancak binde sekizi ayrılmaktadır bu yıl.

Bu, yalnız Gaziantep’in değil, tümüyle Güneydoğu’nun, tümüyle Doğu’nun ihmali demektir. Bu bölgenin birçok illerine ayrılan ödenek bundan da daha düşüktür.

Siz şimdiye kadar kendi gücünüzle kalkındınız. Halkın gücüyle kalkındınız. Bizim kuracağımız düzende, sizin gücünüze, halkın gücüne, devletin gücü de eklenecektir. Ve sizler öylelikle devlete daha büyük güç, gelişmemize daha çok hız katabileceksiniz.

Öylelikle hem insanlar arasında hem de bölgeler arasında daha çok sosyal adalet sağlanabilecektir.

Hem gelişmemiz ve sınaileşmemiz hızlanacaktır hem de insanca ve hakça düzen kurulacaktır ülkemizde.

[1] 31 Aralık 1976.

[2] Bülent Ecevit’in 5 Ocak 1977 günü Milliyet’te çıkan yeni yıl yazısı.

[3] Bülent Ecevit’in 16 Şubat 1976 günü Millet Meclisi’nde 1977 Bütçesi’nin tümü üzerinde Cumhuriyet Halk Partisi Grubu adına yaptığı konuşma.

[4] Aldığımız son resmi bilgilere göre, 1976 Aralık sonunda bu rakam 1.875’e çıkmıştır. Bütçe görüşmeleri sonunda Maliye Bakanlığı’nın verdiği 2.250 rakamı hiçbir resmi belgeyle doğrulanamamıştır. (B.E.)

[5] Maliye Bakanı, Bütçe görüşmelerinin sonunda, taşkömürü üretiminde artış olduğunu öne sürdü. Oysa tki’nin son bilgilerine göre 1975’te 4 milyon 812 bin ton olan taşkömürü üretimi, 1976’da 4 milyon 631 bin tona düşmüştür. Genel olarak üretimle ilgili rakamlar Maliye Bakanlığı’nın yayınladığı ilk 9 aylık ekonomik göstergelerden alınmıştır. (B.E.)

[6] Kaynak: Ticaret Bakanlığı’nın 1976’nın üçüncü üç ay sonu ithalât ve ihracat fiyat endeksi.

[7] Bülent Ecevit’in 13 Mart 1977 gecesi tv’de Çetin Çeki ile yaptığı görüşme.

[8] Bülent Ecevit’in Cumhuriyet Halk Partisi Birinci Eğitim Semineri’ni Açış Konuşması, 21 Ocak 1977, Kızılcahamam.

[9] Bülent Ecevit’in Cumhuriyet Halk Partisi İkinci Eğitim Semineri’ndeki Konuşması, 5 Mart 1977, Ankara.

[10] 11 Şubat 1977, Ankara.

[11] chp Genel Başkanı Bülent Ecevit’in 25 Mart 1977 Cuma günü televizyonda yaptığı konuşma.

[12] chp Genel Başkanı Bülent Ecevit’in 28 Mart 1977 Pazartesi günü Gaziantep’te esnaf ve sanatkârlarla yaptığı konuşma.

[13] Yemeni, Gaziantep’e özgü elde yapılan bir ayakkabı.

[14] Toplantıya katılan esnaf ve sanatkârlar bu soruya hep bir ağızdan “HAYIR” diye cevap verdiler.