Mehmet Güreli

Hayaller ve Sokaklar

Öykü

Hayaller ve Sokaklar

Mehmet Güreli

Kapak Resmi: Mehmet Güreli

Kapak Uygulama: Sermin Alipaşa

SEL YAYINCILIK

Piyerloti Cad. 11 / 3 Çemberlitaş - İstanbul

Tel. (0212) 516 96 85 Faks: (0212) 516 97 26

http://www.selyayincilik.com

E-mail: halklailiskiler@selyayincilik.com

HAYALLER VE SOKAKLAR

MEHMET GÜRELİ, yazar, müzisyen, yönetmen ve ressam. 1949'da İstanbul'da doğdu. Ortaokulu Avusturya Lisesi'nde, liseyi Hürriyet Koleji'nde okuduktan sonra 2 yıl İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'ne devam etti. Alope'nin Odası adlı kitabı 2008 yılında yine Sel Yayıncılık tarafından yayınlandı. Mehmet Güreli, Vapurlar/Blues (1988), Cihangir'de Bir Gece (1995), Yağmur (1999), Odamda Yolculuk (2002), İplerin Kopuşu (2007) albümlerinin yanı sıra, Vapurlar (1986), Bir Oyuncunun Portresi: Necdet Mahfi Ayral (Belgesel, 2003), İstanbul'a Yolculuk (Dünya Yazarlarının Gözüyle, Belgesel, 2006), Gölge (Peyami Safa'nın Selma ve Gölgesi kitabından, 2008) filmlerine de imza attı. Yazar halen İstanbul'da yaşıyor.

Garip bir yolculuk...

Monica, çift katlı otobüste, güneşin tutulduğu gün doğduğu kente giden bir kadının anılarını okurken, ilk kez mesleğindeki çöküşün tüm boyutlarını atlayarak yeni bir sayfa açması gerektiğini düşündü. Bu arada gözleri hafifçe kapanırken, başını yanındaki koltukta oturan adamın omzuna bırakıverdi. Hava kararmaya başlamıştı ve romanın atmosferine belki de en uygun saatti.

Hayalinde uçuşanlar, okuduğu anıların ne ifade ettiği, yazarı Anna'nın onu nereye götüreceğinden çok, kendi yolculuğuyla ilgiliydi. Benzerlikler onu ürkütüyordu.

Bir sayfa sonra yaşanacakları görür gibi kitabı kapatıp, yummuştu gözlerini. Sanki okuyacaklarını bildiğinden emindi, anıların kurgusal niteliğini düşünmek bile istemedi.

Ateşler içinde yananları görüyordu düşünde. İçlerinden biri ona doğru ilerliyordu: "Ben Anna, evime dönüp elinde tuttuğun kitabı yazacağım..." Ve dumanlar her yanı sardığında her yönden esen rüzgâr kızıl saçlarını tutuşturuyordu. Önce elleri düşüyordu toprağa, sonra onu göremiyordu.

"Bir faciayı yaşamış biri nasıl yazabilir ki?" diyordu biri düşünde Anna'ya. Anna da, "Bir fidana anlatırsın her şeyi, gömersin toprağa ve beklersin, yağmurlar yağar, güneş açar, zamanı gelince dökülür kelimeler birer birer sayfalara, yolculuk başlar..."

Kazayı görüyordu. Bir otobüsün uçurumdan yuvarlanışını.

Bunu, biraz geç de olsa, Anna'ya birinin anlatması gerekiyordu. İçinden bir ses, anıları anlatanın Anna olamayacağını söylese bile, tecrübe, temel gerilimlerden ustalıkla kaçınmamız gerektiğini, oyun ve zenginlik ekseninde uçurum kenarında yürümemiz gerektiğini dikte ediyordu.

Bir ses duyuyordu...

Evine dönemeyen Anna'ydı bu.

Durmadan yazıyordu rüyasında...

Birden uyandı Monica...

Otobüs sessizdi, yanındaki adam hâlâ uyuyordu...

Tam kitabını okumaya devam edecekti ki otobüs bir tesisin önünde duruverdi, yarım saat burada kalacaklardı. Monica, çantasını aldı, yanındaki adamı hafifçe dürterek, "Mola verildi, belki bilmek istersiniz," dedi. Ağır bir uykudan uyanan adam, boğuk bir sesle teşekkür etti.

Hava çok soğuktu, Monica bir kahve alıp cam kenarında bir yere oturdu, biraz sonra adamın da otobüsten indiğini gördü.

"Karşınıza oturabilir miyim?" dedi adam.

"Tabii, böyle işletmelerin yeri kalitesinin önüne geçer daima, bir dağın eteklerinde bizi donmaktan kurtarırlar, hayata döndürürler, bazen de sıkıntımızı birkaç dakikalığına üzerimizden alır, yolculuktan düşerler. Ne dersiniz, haksız mıyım? Her yerde, her zaman bunları duyarım..."

"Ne okuyorsunuz? Anna'nın anıları, daha başındasınız demek... Bitirmiş olsaydınız, size bir şeylerden söz edebilirdim, ama şimdi çok zor. Babamın doğduğu kentte geçiyor bazı bölümler, benim hiç bilmediğim, ilk kez gittiğim bir yer. Anna'nın seyahate çıkmadan yazdığı yer. Durduğu yer de tam burası, size bunları anlattığım yer."

"Oraya hiç gidemediğini bilerek okumak çok zor olacak, ama kazayı da gördüğüme göre..."

"Hangi kazadan söz ediyorsunuz?"

"Anılarındaki kazadan tabii..."

"Öyle bir bölüm yok ki kitapta..."

"Belki düşlerim beni yanıltıyor; kazanın kitapta olduğunu düşünüyorum, korkuyorum ve Anna'nın her satırında bir ürperti içimi sarıyor, sanki beni uyarıyor..."

"Bilemem, Anna'nın kitabı beni hep çocukluğuma taşımıştır. Şimdi de oralarda dolaşacağım için çok heyecanlıyım, siz de mi oraya gidiyorsunuz?"

"Evet, ama sadece iki günlüğüne, şimdi ise bu geziyi burada kesmek istiyorum, içimde kötü bir his var, bu otobüsle devam etmek istemiyorum, size de şunu söylemek isterim ki siz de binmeyin, başka bir otobüsle gidersiniz.

"Lütfen vazgeçin, erteleyin..."

"Hayır, ben gitmek zorundayım..."

Adam, masadan kalktı, ağır adımlarla otobüse doğru yürüdü, yol arkadaşının koltuğuna oturdu.

Monica, pencereden otobüsün gidişini izlerken bir kahve daha almak için yerinden kalktı.

Kırmızı Balıklar...

Boris öyle bir düşünceye ulaşmıştı ki birçok tarihi kişiliği artık hikâyeleştirmeye başlamıştı. En çok da Stefan Zweig'dan etkilenmişti.

Yapıtları arasında dikkati çeken Samuel de başlı başına bir roman ya da tarihi çağrışımları olan bir anı kitabı olarak düşünülebilirdi.

Boris, ayrı bir deftere yazmıştı bu özel kitabı...

Henüz tanımadığımız Samuel, diye yazmıştı Boris. Anılarını iki cilt olarak tasarlamıştı.

Şöyle başlıyordu kitap:

Beni unutmuş gibiydiler odada. Aralarında bulunmaktan hiç hoşnut değildim. Çalışmalara biraz ara verdiklerini sandığım bir anda, bir de gördüm ki hepsi uyuyordu masanın başında.

Bedrufi'nin tüm yapıtlarını gözden geçiren kurul üyeleri, aylar süren çalışmalar sonucunda bazı bölümleri yeniden yazdılar, sonra da basılamaz kararını verdiler. Yapacak hiçbir şey yoktu.

Baharın ilk günleri...

Bir masala başlar gibi sevinçle bahçede dolaşıyordum, ceviz ağaçlarıyla çevrilmiş havuzun kenarından geçerken kırmızı balıklardan üçünün bir dans gösterisi yapar gibi bana doğru geldiklerini gördüm. Öyle ahenkli, öyle ritmik bir yüzüşleri vardı ki gözlerimi ayıramadım uzun süre. Dikkatlice onları seyrediyordum, bir gölge düştü üstlerine, bir anda karşı karşıya geldiğim yüzümün aksi beni ürküttü; sendeledim, kendimi bir banka bıraktım, yorgun balıklarla hayallere daldım...

Bir dizi masal kahramanı canlandı beynimin hücrelerinde, beni geçmişe götürdüler, ama küçük kırmızı yaratıklar hep öne geçiyordu hayatımda, onları hiç unutamıyordum.

Çok iddialı sayılmazsa, yanlış anlamaları sorgulayan bir dünya özlemiyle, suya ayaklarını değdirmeye çalışan, adını bile bilmediğim o çocuk için aktarmalıyım bir şeyleri...

En sonunda düşlerim dağılıyor, ellerim soğuyor.

Uyandırıyor beni dişi örümcek.

Kendi çizgimin içine çekiyor dalgalar, bulanık sular, dosyaları, binlerce kâğıdı mürekkepleriyle birlikte sürüklüyor. Ne hareketleri dansa benziyor, ne de renkleri kırmızıya. Benzemek istiyorlar, ama nafile.

Çocuğun hikâyesi kalıyor bir tek geride.

Suların içinde duyulmayı bekleyen bir çığlık, ellerin arasından sıyrılmaya çalışıyor.

Sesler, bahçenin duvarlarına ulaşamıyor bile.

Tuğlalar sararıyor zamanla...

Temizlenmiş, üstleri çizilmiş önyargılar, yönlendirilmeye muhtaç duygular, kendini göstermeye yarayacak tezler, aranan dış simgeler ve evlere doldurulmuş gereksiz eşyalar, tozlu fotoğraf albümleri...

Elini tuttu sevgilisinin, akademinin dev kapısına yazılmış çeşit çeşit sloganlar arasında "ilk bakışta gözüme çarpanlardan sadece birkaçı bunlar" dedi.

Yaşamın her sayfası sarı duvarlarda yaşıyordu.

*   *   *

Boris, perdelerden sızan ışınlarla sabaha kadar uyumadığı bir gecenin daha sonuna vardığını üzülerek fark etti. Çalışmalarına birkaç saat ara vermek bile onu üzüyordu. Yazdıklarını tekrar gözden geçirirken, notları da defterlere sığamayacak kadar çoğalıyordu.

Yine not defterinin sihrine dalmıştı.

Yazdıklarından birilerinin rahatsız olacağını, Samuel'in anlattığı çocuğun boğuluşunu düşündü tekrar.

Zaman zaman yazdıklarını yayımlayamayacağı aklına geliyor ve hafifçe ürküyor. Sonra yazmış olduğu için seviniyor, bir gün iyi birilerinin eline geçer diye düşünüyor.

Ve sonunda her söylediğimiz şarkı, bize daha önce hiç rastlamamış bir şiirden kopup gelmiş olabilir. En azından duygusunu yollamıştır sessizce.

Anlamadığımız her şey, diyordu Bedrufi, bir öncesinde çözemediğimiz bir problemden arta kalandır. Yakaladığımız anlık sevinç de, yitirdiğimiz şeylerin toplamı sayılamaz. Hatta zerresi bile değildir.

Garip bir ziyaretçi...

Artık pek sesi çıkmayan eski, tanıdık bir çıngırak karşılamıştı onu.

Hem de öyle bir anda ki rasgele amaçsızca sokak sokak dolaşırken. Adımları onu eski yaşadığı yere bir mıknatıs gibi çekmişti.

Yıllarca top koşturduğu, kaldırımlarında dokuztaş, sessiz sinema oynadıkları, hiç unutamadığı sokakta buldu kendini.

Sokağa girer girmez, çevresine daha dikkatli bakmasına rağmen, tanıdık kimseler yoktu görünürde.

Aradığı biri olsa da, kapısını çalıp çalamayacağını bilmiyordu. Hatta nasıl karşılanacağını da.

Yolun sonuna doğru yürümeye devam etti, eski evlerinin yıkılmamış olduğunu görünce çok heyecanlandı, defterleri geldi gözünün önüne.

Ağaçların gölgeleriyle canlanıyordu her şey, kanayan dizkapakları, kırmızı güller, boş arsalar, rayların kıvrımları, denize kaçan toplar ve tarantulanın bir benzeri tek tek sahne alıyordu.

Vahit Bey'in udu başlıyordu önce, sonra Fatma Hanım'ın gönül şarkıları...

Akıyordu önünde zaman...

Bahçenin duvarından kapıya yaklaştıkça, sayfalar, adımlarına yol gösteriyor, silik, biçare panjurlar eski renklerine kavuşuyorlardı.

Kapıdan usulca girmişti, belleğinde belki de en çok yer etmiş, duvardan süzülen, odasının bir rengi saydığı, ondan hiç kaçmayan semenderi arıyordu gözleri.

Bahçenin kapısını hafifçe araladı, adımları toprağa her dokunuşunda bir zamanı yaşatıyordu ona, bıraktığı izler bir oyun getiriyordu aklına. Kuşların cıvıltıları eşliğinde biber kokuları yayılıyordu etrafa. Domatesler de köftelere yanaşıyordu geceleri ve tren sisler içinden ağaçları selamlıyordu.

Yaz geceleri böyleydi o zamanlar.

Ve sık sık Del Shannon çalardı radyolar o sıralar.

Fransız komşuları Jacques, Poe okurdu; Baudelaire'in çevirisinden.

Evde kimse yoktu, bundan emindi, ama karşısına biri çıksa, sadece, "Ben eskiden burada otururdum," demekle yetinecekti. Sonrası ne gösterir, bilemezdi.

Ona göre korkacak bir şey de yoktu.

Yıllarca oturduğu eve, on yıl sonra ilk kez geliyordu.

Böyle bir şeyin şimdiye kadar hiç aklına gelmemiş olmasına hayıflandı.

Zili uzun uzun çaldı ve mutfak kapısından içeri süzüldü.

Sessizce zamana uzandığında, en çok bahçeyi tekrar görmek istediğini, geçmişini bu ağaçların yanında bıraktığını söyleyecekti bir çırpıda kendine. Sanki o duyguyu tekrar yaşayacağından emindi şimdi.

Havuz boştu ve güllerden eser yoktu.

Panjurlar kırık dökük, düşmemek için direniyorlardı.

Ama az da olsa evin mütevazı görünümü eski halini hâlâ koruyordu.

Acaba şimdi kimler yaşıyordu burada, onlarla konuşsa ona ne anlatırlardı?

Onun anlatacaklarını dinlerler miydi?

Koridoru geçerken heyecanını çoktan üzerinden atmış, kendini yine evindeymiş gibi hissediyordu.

Salona girdiğinde ise her şey uçuverdi birden. Sanki perdelerin renkleri ya da koltukların duruşu küçültüyordu alanı. Başka bir evde gibiydi, masa bahçeye itiyordu onu, belki de sürüklüyordu. Mekândan kendini dışarı atmak, kaçmak istiyordu.

Bir süre daha bahçede dolaştı, sonra sıkıldı, eskiden yaşadığı ev de olsa, izinsiz girmemesi gerektiğini düşündü.

Hava kararırken yine sokaklardaydı...

Evine vardığında, küçük bir yolculuktan dönmüş gibi, masasına oturdu, daldı gitti.

Ertesi sabah eski evde, Volt, telefonun çalmasıyla hiç istifini bozmadan Dor'a, "Sen bakar mısın," dedi.

Düşündüğü, odanın içinde her geçen gün biraz daha büyüyen semenderden hiç söz etmemekti. Bir nedeni olduğunu da düşünmüyordu, ama bu konuda Dor'la bir şey paylaşmak niyetinde değildi ya da bize öyle aktarılmıştı.

Kahvesini aldı, bahçeye çıktı ve yabancı ayak izlerini hemen fark etti, ama pek umursamadı ve bundan da kimseye hiç söz etmedi.

Yolculuk...

Kamarasında, Stevenson'ın Define Adası kitabını okurken görüyordu kendini.

Yıllar önceye yaptığı bir yolculuktu bu. Kimseyle bir şeyler paylaşamadığı zamanlar geliyordu gözünün önüne.

Kumsalda üşüyor, gözlerini ayıramıyordu gemilerden.

Bir mayıs günü kırgınlık yoktu gidişinde, istemeden veda etmişti sessizce.

Denizlere açılmayı hayal eden bir çocuk, dalgaların sesleriyle uyumlu, bilmediği bir gemiye doğru uzaklaşıyordu sahilden.

Tabii haritada adalara çarpıyordu kalbi ilk seferde, gülüyordu halatların üzerinde tayfalar.

İlk yolculuğun heyecanını, seçiminin ona neler hazırladığını hesaba katmadan her şeyi göze alışını birleştiriyordu zaman.

Kare kare çekiyordu kürekleri, yorulmuyordu kolları. Merdivenlerden çıkarken bir Nat King Cole şarkısı bekliyordu güvertede.

Fısıldıyordu, sen de benim gibisin, derinlerde sen de benim gibisin...

Sandal dönüyordu.

Kitabına gömüldüğü anlar yansıyordu camlardan.

Ve yağmur tanelerinin pencereye ilk düştüğü saniye, yastığının altına bıraktığı, bir türlü kopamadığı bir hazineyi bulduğu sayfalarda yaşıyordu.

Bir selam bile veremeden geçtiği liman kentleri, kaptandan her gece dinlediği maceraların burukluğu ile bütünleşiyordu.

Maria'nın her seferinde bir şarap kadehine bıraktığı gözyaşları da cabası...

Derinlerde sen de benim gibisin.

Tüm çocukluğunun sevinçlerini düşünmeye başladığında, bir kadın özellikle düşlerinde onu sıkça ziyarete geliyordu. Merdivenden süzülüyordu yavaşça, kapıyı açıyor ve hızlı adımlarla yanına geliyordu.

Onunla her zaman çok kısa görüşüyor, kadın ona bazı yiyecekler sunuyor ve her göründüğünde bir kitap bırakıp gidiyordu.

Bir türlü adını söyleyemiyor, ama bir benzerlik var, diyordu. Tadını bir türlü hatırlayamadığı her şeyde olduğu gibi, hatta bazen farklı bulduğuna yemin edeceği Marsilya'daki o küçük kafede yediği peynirde bile.

En azından ışıkların yüzüne bıraktığı o korkunç nağmelerin hüznünde görülebilir o izler. Bir yara gibi olmasa da, belirgin, kazınmış hücrelerine.

Yeni bir gün mü doğuyor şimdi?

En beklenmedik saatte, geç vakitte.

Bıçağını görmek arzusuyla, en az yüz kez bileklerini kestiğin dakikalar, kaybetmesi gereken büyük bir iyilik sunuyor masalarda. Deneylerimiz bizi alıp götürüyor dudaklardan uzaklara.

Sabah olduğunda yazmaya başlıyordu.

Jack, Herman ya da Joseph oluyordu kalemi.

Stevenson'un adasındaki büyüden söz ediyordu kelimeler.

O çocuğun gölgesinde nefes alıp veriyordu adalar.

Bir canlı olmanın kutsallığını hissedemeyenler için çalıyordu tamtamlar. Reçele bulanmıştı kedi...

Geminin bir köşesinde öylece oturmuş, güneşin batışını seyrediyordu.

Gerçeğin titreşimlerine inanmak zordu artık onun için, yüzüne vuran ışıkla okyanusun ortasında kendini sulara bırakmış, nefes almanın denize açılmakla aynı anlama geldiğini tekrarlıyordu.

Oturduğu yerde dikmişti gözlerini takvime, evden deniz de görülüyordu. Bazen evini gözlüyordu düşleri, bazı geceler limanları.

Işıklar da benziyordu karanlıkta birbirine, kol kola dolaşan gölgeler de...

Her yürüyüşünde sayıyordu adımlarını, yağmur ulaşmıştı kıyıya. Islak kaldırımlara karşı koyamıyordu.

Bunu her akşam yapmaya çalışıyordu.

Jean, bir yerde, yaşadığı dönemde bir yeri olmadığı için kaybedenlerden söz ediyordu. Ayrıca sormuyor, kesin bir dille ifade ediyordu: "Sadece senden söz etmiyorum, bütün kayıp çizgilerden bahsediyorum. Eğri, düz ya da yoldan çıkmış ne varsa... Hepsini toplamak istiyorum yola çıkmadan önce. Pencereden gemilere bakıyorum..."

Kuzey rüzgârlarını bekleyen kadın...

Kılıç değilsin ama bu ölçüsüz yaralar ne?
Davul değilsin; şu gürültüler ne oluyor?
Nizami

Tanrım, onları bağışla,
ne yaptıklarını biliyorlar çünkü!
Karl Kraus

Graham bir kitabında, "Yemin ederim ki eğer yaşadığını görürsem, senin hayatta kalman uğruna her şeyden, hatta senden bile vazgeçmeye hazırım..." diye yazmıştı.

Vera, günlerdir bu cümleyle yaşıyordu...

Eğer Boris'in hayatında bilmediği bir şey varsa yaşamasından önemli olamazdı. İçini kemiren, haber alamadığı her şey, onun varlığıyla kıyaslanamazdı bile.

Boris'in yaşamasına karşılık rahatlıkla her şeyi bırakabileceğini düşünmek, canını çok sıkıyordu.

Böyle bir olasılığı aklından geçirmek, kendi durumunu değerlendirmesiyle, birçok cephede savaşma tanımına uygun düşüyor, onu yalnızlığından kurtarıyordu.

Ama her sabah uyandığında yanı başında beliren bu ihtimal, beynini kemiren tercih, yine de onu rahatsız ediyordu.

Hayata tutunma söz konusu olduğunda ise, diplerden, umudun mahzenlerinden esen rüzgârlar ona yardımcı oluyor, nefes almasını, harekete geçmesini sağlıyordu.

Savaşın yarattığı camsız, ölü binaların varlığı her yanı kaplamıştı.

Harabeler içinde yaşamak, tedirginliklerle, acılarla bezenmiş bir ömre bir tehdit unsuru olarak geri dönüyor, her gece duvarları sarsıyordu.

Taşların arasında uzanmış hikâyelerle birlikte dolaşırken, üzerinden atamadığı bir ağırlıkla, kendini dar Cenova sokaklarının karanlığında uzun süredir yanmayı bekleyen bir mum gibi hissediyordu.

Yaşama karşı ayrılık, savaşın, şeytanla yaymaya çalıştığı binlerce antlaşmadan sadece biriydi.

Bir yanda, o verilmiş sözün büyüsü ve kutsallığına hayranlık, bir yanda yerine getireceğinden emin olmadığı, bir büyük jeste duyulan korku vardı.

Harabelerde okunan bir tarih...

Ama endişeleri tüm benliğini sardığında, artık kilisenin duvarlarının dibinde dolaşmak yerine içeri süzülüyordu.

O kutsal anlaşmaya ihtiyacı olduğunu, yakın durduğunu, ancak bu yolla ona kavuşabileceğine kendini inandırmaya çalışıyordu.

Sadece onun hayatta kalmış olmasını dilerken, her gece aynı duayı ediyordu.

Umursamaz, uzun yıllar çarpıyordu yüzüne. O beklenmedik anda yakalandığı rüzgâr gibi esiyordu odada. Engelleyemediği kötü duygular o saniyelerde yokluyor, adımlarını şaşırtıyor, aklını başka şehirlerin gettolarına gömüyordu.

Boris'i bir daha göremeyeceğine inanmak istemiyordu.

Sokaklarda ona rastlamak umuduyla durmadan dolaşıyordu.

Gizlemiyordu yorgunluğunu geceler...

Bir tek umudunu yitirdiğinden söz etmiyordu...

Ve savaş sona erdi bir sabah.

Kuşların cıvıltıları gözyaşlarıyla, kahkahalarla buluşup radyolardan önce ulaştı Cenova'ya...

Bir haber alabilmek için bir kez daha attı kendini sokaklara...

Karamsarlığını biraz olsun azaltan bir bahar günü sokakta yalnız başına yürüyor, kendi kendine konuşuyordu yüksek sesle. Çevresine bakıyor, herkesin ona bir şeyler söylemeye hazırlandığını düşünmek istiyordu.

Boris'in yaşadığını duymak istiyor, yine aynı yerlerde dolaşıyordu akşama kadar.

Otele başka bir Vera olarak dönüyor, yorgunluğunu hissetmiyordu bile...

Vera, Cenova'da kaldığı otelin odasında karışık duygular içinde uyanmıştı.

Aynaya baktığında yüzündeki çizgilerin kaybolduğunu görüyordu rüyasında...

Siyah bir gölge, çevresindeki lambalardan habersiz, kaldırımların toz bulutlarından kurtarıyor kendini, geniş bir sokağa iniyor. Merdivenleri hızla tırmanıyor, artık dekor olmaktan çıkmış iskemleye oturmuş yüzü görünmeyen birinin fısıldadığı, tılsımlı, unutulmuş ve kimseye ait olmayan bir kelimeye yöneliyor.

Duvarda yine aynı kelime karşımıza çıkıyor.

Okuyor, ama ne olduğunu aklında tutamıyor bir türlü.

Uzun bir yolculuğa çıkmış gibi, başka bir sabah da yine aynı mekânda uyanabileceğini düşünüyor.

Tren çok yavaş ilerliyor.

İstasyonların birinde, fırtınanın iyi bir başlangıç, kötülüğün abartılmış ciddiyet, mabede ulaşmanın cesaret olduğuna dair bir yazıya takılıyor gözü.

Kendi anlatımının heybetinden kaçan insanlar geliyor aklına.

Eski bir bina...

Kara bulutlar arasından sızan cılız ışığın etkisiz süzülüşü, not defterinin sarı sayfalarından birine çizdiği binanın camlarında bile zar zor fark ediliyordu. Kiremitleri çizmeye başlamıştı ki iskeleye yanaştı vapur, gözlüğünü çıkardı, defteri çantasına koydu.

Ara sokağa saptığında, içindeki ses onu çok iyi bildiği bir yöne doğru sürüklüyordu, yıllardır gitmediği ama bir türlü unutamadığı, anılarını kimseyle paylaşmadığı bir yere... Durdu, sanki yanlış bir sokağa sapmıştı, burada bu dükkânın olmaması gerekir, diye düşündü, ama bina onu yanıltmıyordu. Taşları tanımıştı.

Vapurda ona yan gözle baktığını hissettiği bir kız geldi aklına birden. Binaya tam adımını atacaktı ki kızın ona sanki, girme bir daha buraya, der gibi yüzüne baktığını gördü. Kızın telaşlı, endişeli gözleri bir şeyler anlatmak istiyordu.

Onu buraya sürükleyen duygunun ne olduğunu ise hiç bilmiyordu. Kızı da hayatında ilk kez görmüştü.

Belki ilk işe başladığı yer gözünde tütüyordu Eyüb'ün ya da adını koyamadığı bir duygu.

Saklı kalmış, açılmamış bir sandıkta unutulmuş bir his onu yanına çağırıyordu. Konuşmak istiyordu onunla.

Birden göğsünde o güne kadar hiç duymadığı bir ağrıyla duvara yaslandı. Kıpırdayamadı bir süre, kimseyle paylaşmak istemediği bir andı. Biraz soluklandı, ağır adımlarla binaya doğru ilerledi, birden durdu, çok heyecanlıydı, sigara paketine el attı, sonra vazgeçti, derin bir nefes aldı, merdivenleri çıkmaya başladı. Boya kokuyordu her yer, ikinci katta bir kapının önünde durdu, yine bir nefes aldı, yavaşça kapıyı tıklattı, odadan ses gelmiyordu. Açtı kapıyı.

Kızın gözleri onu izliyordu, yine kuşku dolu ve tedirgindi, ama içeride kimse yoktu. Bu, beklemediği bir şey değildi ama burada ne kadar beklemesi gerektiğini de kestiremiyordu. Koltuğa oturup, etrafı seyrederken kızın görüntüsü de karşısında belirivermişti. Ona öyle bir bakıyordu ki Eyüb de uzun süre gözlerini ondan alamadı. İnanmak istemiyordu ama kız kendinden çok emin konuşmaya başladı: "Yıllar önce çok önem verdiğim biriyle siz bu odada beraber çalışmıştınız, ama özellikle buraya gelmenizi istemedim ben. İçimde hep geçmişten kalan bir korkuyu taşıyordum.

"Bunu sizin benden daha iyi bildiğinizi düşünüyordum önce, ama sonra anladım ki, nasıl bilmiyorum, sizin sanki her şeyi unuttuğunuzu fark ettim vapurda, belki de unutmuş görünmek istediğinizi demem gerekiyor.

"Size her şeyi benim hatırlatmam mı gerekiyordu yoksa susmam mı? Hiç bilmiyorum.

"Soracak kimsem de yoktu, konuşacak kimsem de. Peşinize düşüp size bazı ipuçlarını sunmam gerekiyordu.

"Gözlerim ne yazık ki her şeyi izah etmeye yetmiyor. Bağırmam şart, yaralarınızı göstermem de, hatta ezberlediğim mektuplarınızı da size tekrarlamalı, yüksek sesle okumalıyım.

"O kadının da zamanla eridiğini size nasıl anlatabilirim ki?

"Acılarıyla düşünmeye alışmıştı o. Bu dergide şiirleriyle size ait bir yaşamın içine saklanmıştı. Ona göre yaptığı iş bir tür seslenme ya da feryattı. Bir gün şöyle demişti: ‘O hiç konuşmayacak ama her adımında sen her sesin ne anlama geldiğini anlayacaksın. Yaptığı şeylerin önemsiz olduğunu söyleyecek, senin için ayıracak zamanı olmadığını fısıldayacak, ama seni her zaman düşündüğünü yalnız sen bileceksin.' O, benim annemdi."

Eyüb, bu sözleri dinlerken, gözleri dolu dolu duvarda asılı bir resme öyle bakakalmıştı. Söyleyecek çok sözü olduğunu düşünüyordu yine, ama sadece o kadar.

Odada bir saat kadar daha öylece kaldı, vapura bindiğinde defterini açtı, yazmaya başladı: "Vapurdayım, sis düdükleri beynimde uçuşan sesleri bastıramıyor. Nereye gitsem sen oradasın..."

Bir gemiciyle konuşmalar...

İyi yazılmış bir sayfada bütün
sözcükler aynı yöne dönük olmalı.
R. L. Stevenson

Bir Sinbad filmiyle başlamıştı her şey.

Gemicinin bir hikâyesine dönmüştü hayatı, macera yüklü ve sevinçli. O da denizlere açıldı yıllar sonra, bir Conrad, Melville ya da London gibi ve durmadan yazdı. Faulkner'in dediği gibi, iyi bir yazarı hiçbir şey yok edemezdi, iyi bir yazarı değiştirecek tek şey ölümdü.

Seferden her döndüğünde, küçük evine kavuşmanın mutluluğunu yaşardı.

Hep geride bir şeyler kalırdı, onun için, unutamadığı rüyalarını süsleyen, geçmiş bile diyemediği esintiler, nesneler.

Karaya ayak basmaya yakın kamarasında odasını, bahçede hamağında sallanırken de mavilikleri düşlerdi. İlk sabah horozunun sesiyle uyandığında, ancak o zaman artık evinde olduğunu düşünmeye başlardı. Pencereyi açtığında portakal çiçeklerinin enfes kokuları dolardı içeriye.

Zaman yavaş yavaş geri gelirdi kısa bir süre sonra...

Yeni yolculuklar, yeni limanlar düşlerken yatağına uzanır, iyi ki evimdeyim, diye düşünürdü.

Bir Sinbad filmiyle başlamıştı her şey.

Böyle bir giriş okumuştu yıllar önce. Hayatının değişikliklerine de çok uyuyordu bu söz, onu kıyılara yakınlaştırıyordu ve bir başlangıç olarak yıllar sonra sürekli hatırladığı bir cümleydi. Denize açıldığı ilk gün geldi gözünün önüne. Nereye gittiğini bilmeden, ne zaman varacağını kestiremeden çıkılan bir yolculuktu. Zamanın mavi, düşlerin, hayallerin gri göründüğü bir rüya gibi. Yeni olmanın zorluğuyla, bilinmeyenlerin çokluğunun birleştiği bir gemideydi artık.

Günler geçtikçe beklemeyi unutmuştu. Eğer bir limandan söz ediliyorsa varana kadar hayal etmeyi başkalarına bırakmıştı. Bir limana yaklaştıklarında neyi beklediğini bilmemek bile iyi geliyordu ona. Her gece ayışığı olsun olmasın hayatın mucizelerle dolu olduğunu tekrarlıyordu kendine. Kabule hazırdım, diye yazmıştı not defterine. Hiçbir şey beklemeden...

İlk kitabını yayınladığında The Paris Review'da uzun bir söyleşi yapmışlardı onunla:

"Hava nasıl olursa olsun dolaşırdık nehir kıyısında, birkaç içki şişesini yanımıza alır, saatlerce konuşur, insanın kendini bir şeye adamasının nasıl bir şey olduğunu keşfetmeye çalışırdık. Yazmaya karar verdiğimde uzun bir süre eve kapanmıştım. Kimse beni bulamıyordu, ben de kimseyi aramıyordum. Zamanla da herkesi unuttum sanki, biriktirdiğim para bitene kadar yazmalıydım. Tek düşüncem buydu. Faulkner'in dediği gibi, kâğıt ve kalem dünyalar kurmaya yeterdi. Sözler, kulağımda çınlıyordu:

"Kâğıt ve kalem...

"Bana yetecek kadar para biriktirmiş, sadece içimdeki sesi dinliyordum.

"Uykumda bile bir ses, eserin bitene kadar sokağa dahi çıkma diyordu.

"Etkilendiğim o kadar çok şey vardı ki, bilmediğim şeylerden bile çok etkilendiğimi söylemek isterim. Adını bile bilmediğim çiçeklerin kokusu, anlamadığım dillerin müziği mesela.

"Dolaştığım yerleri bulsam da o boşlukları hiç dolduramadım hayatımda. Neden gittiğimi hep bildiğimi sandım, ama dönüşler konusunda hâlâ bir fikrim yok.

"Marsilya'da bir kafede biriyle tanıştım bir gece. Sıkıntılı bir haldeydi, bana Arjantinli olduğunu söyledi, İngilizcesini çok kolay anlayabiliyordum. Ayrılırken bana bir kitap çıkarıp verdi, sol tarafı İspanyolca, sağ tarafı ise İngilizceydi. Çok güzel resimler vardı ayrıca kitapta. Gemiye döndüğümde okumaya çalıştım, tam anladığımı söyleyemem, ağdalı bir dille yazılmıştı, yüze yakın kelimenin altını çizdim, sabaha kadar sözlükle tekrar tekrar okudum. Sabaha karşı kendimi o kadar zinde hissediyordum ki, şaşırmıştım. Birden not defterimi alıp güverteye çıktım, güneş kendini göstermeye hazırlanıyordu...

"Bir saat sonra bitmişti hikâyem.

"Nehir kıyısında onu son gördüğüm günden beri, diye başlamasını isterdim..."

Tramvaydaki adam...

Kaldırımda dalgın dalgın yürüyordu. Ellerini birbirine kavuşturmuş bir çiçekçi kadınla göz göze geldi. Kadının gözlerindeki parıltıdan etkilendi birden; biraz tedirgin hissetti kendini, bakışlarında tazelenen canlılığa şaşırdı, adımları hızlandı. Yolun sonunda, geriye dönüp bir daha bakmak istedi kadına, cesaret edemedi.

"Öyle bir şey yazarsın ki," dedi, "başlı başına müthiş gelir sana, tekrar tekrar okursun. Bırakıp gidersin sonra cümleyi; akşam döndüğünde ne bulacağından emin, sevinçle koşarsın masana. Bir daha okursun, sonra bir daha okursun, hikâyenden apayrı, kendi başına çaresiz kelimelere çarpar, şaşarsın. Onu yalnız bırakmaya kıyamazsın, ama o gitmek istiyordur. Bütünün anlamı bozulmamıştır, bir zedelenmeden söz edilebilir belki."

Artık bir şeylerin kaybolduğundan söz etmeyecek kadar olgunlaşmış birine benziyordu, ama yanılabilir insan. Tramvay, Tünel'e doğru ilerliyor. Kucağındaki çantasına sımsıkı sarılmış, gözlerini etrafta gezdiriyor, sonra bir soru soracakmış gibi bana bakıyordu. Çok temiz giyimliydi; bordo kravatı dikkati çekiyordu. Sanki hiç planlamadan öylesine bırakmış kendini hayata. Ödünç bir kazakla, sıcak bir sobanın yanında düşüncelere alışmış, onlarsız kendini yok sayan bir masada Nyman'ın bir aryasını dinliyor izlenimini uyandırmıştı bende. Sibel'e söylediğimde, "Nyman dinlediğini nerden çıkardın?" gibi bir şey söylemişti sanırım. Pencereden dışarıyı seyrediyordu, öylece takılmış kalmıştı. Çiçekçi kadına bakıyordu, tramvay adamı köşeye kadar izlemişti. Sonra her şey geride kaldı, silindi...

*   *   *

Dalgaların arasında ilerleyen küçük bir kayıktaydım, Salacak'tan Kız Kulesi'ne doğru sürükleniyordum. Her gece böyle oluyordu, demişim bir yerde. Tabii bazı tabletlerde böyle geçecekti istemeden. Salı sabahı erkenden uyanmış kendimi sahile atmışım, kimse yok ortalarda, en fazlası bir köpek, ama sessiz çarşı, bir lamba sönmemiş, yerde bir orta sayfa boyaları dökülmüş, bankta uyuyor gece, az sallanmış dubalar ve mor yağmur kıskanılıyor bazı evlerde...

"Değmez," diyor sivri çeneli balıkçı, "cevap soru sorana verilir." Oymacılarla ebrucular, takıcılarla her şeyi üzerinde taşıyanlar yan yana, ellerini havaya kaldırmadan ıslananlar, bir sağanak gibi kıyıda buluşmuş. "Oradan geçmeye niyetim yok, ama sürükleniyorum," diyor nasılsa. "Nerede buluşacağız unutmuşum," diyor. Gülüyor, saflığın kabulünü rica eder bir yüz yansıyor iskelenin ıslak zeminine. Bu şiir değil, diyor, ne olduğunu ben de bilmiyorum.

*   *   *

Albrecht'i yıllardır görmüyordum, bu kez iki aylığına gelmişti İstanbul'a. Ben de onun için bir ev tutmuştum Tepebaşı'nda. "Hem de iki odalı, teşekkürler," dedi. Monica'yı daha önce tanımıyordum. Balkona çıkmıştık beraber, bir kitap uzattılar.

*   *   *

Yağmur yağıyordu, düşünceli düşünceli yürüyordu, başında şapkası, elinde bir çanta vardı. Yeni taşınmıştı, durağın yerini öğrenmişti. Bana, "Yeter," dedi, "sığarım mutlaka." Sessizce değiştiririm yerlerini dolapların, kimse duymaz bile. Eskiden böyle değil miydi? Kimseye soru sormaz hayat, göstermez aynanın eski yerini. Çok becerikli olmalı bu konuda, galiba çeşme iyi çalışmıyor. Yaptıklarından en az birinin haberi olur. Sessizlikteki kıpırdanmalar, merdivenleri tırmanırken daha çabuk fark edilir, akıllarından neler geçtiğini basamakları sayarken anlamış olmalısın. "Bazı kesinlikler fazla," dedi. Tabii, karşı binada izleyecek bir şey bulmazsanız, kızmayın, taşınırsınız; o sıkıntıdan kendi yaptığı binaların sokağından geçemeyen mimarı översiniz. Yaptığın her şeyden en az birinin haberi olur.

Battaniyenin üzerinde on altı taş oynarken seyrediyorum onları.

Bülbüller ve seyirciler...

Senin doğruya olan tutkunda,
çılgınlıktan başka bir şey görmeyebilirler.
Robert Bresson

Gece, hiçbir zaman yardımına koşmasın gündüzün.

Varlıklar, kendi ışığıyla yaşamayı seçmeli.

Sessizlik halinden memnundu, diyordu Milton, kayıp cenneti ararken.

Madame de Sévigné, yalnızca kendine kulak verdiğinde harikalar yarattığından söz ediyor, bir türlü geriye dönüş sahnesi olarak başlıyordu o sayfa. Belirsizliğin sıkıcı ve gizemli bir kılıkta görünmesi gibi...

Boris, kaçmaktan yorulmuş zihnini, sadece okuyarak ve hayal kurarak dinlendirebildiğini yazmıştı not defterine:

"Olayları tüm çıplaklığıyla görmek, tek çare okumak ve hissetmek.

"Kamera, pencereye yaklaşıyor. Bresson ne diyor: Oltanın başında bekleyen bir balıkçı gibi, ne tutacağını bilmeden bekle.

"Araştırmak ve çalışmak. Belki de çılgınca bir düş, ama her şeyi okumak gerek. Bir gün geçmişi, tarihi görebiliriz de. Bu bir dilek gibi aklımın bir köşesinde. Bilgi, yetenekle birleştiğinde sorular çoğalır, doğru çizgilere ulaşır insan. Düzenlenirken olaylar, duvarların arkasından ulaşan sesler dengeyi bozar, ama öbür yana geçmek için yıkmaya gerek yoktur hiçbir yeri. Birer nota gibidir tuğlalar, bir şeyler öğrenmeye başlamışsınızdır artık. Şimdi bir enstrümana ihtiyacınız vardır ve o da odadadır. Bu bir tür binlerce gerçeğin bir süzgeçten geçirilişi anlamına gelir. Rahatsızlık boyutu da o denli fazladır, ama utanmayanların utancının pek azı yazılıdır..."

Portakal ağaçlarının kokuları yayılmıştı her yana. Verandada oturmuş, gözlerine bakıyordu Vera'nın. Konuşamıyordu sanki, onun da hiçbir şey söylemeyişi karşısında ne yapacağını kestiremiyordu.

Hayatında o güne kadar ne yaşamışlarsa tek tek aklından geçmeye başlamıştı bir anda. Sessizce akan zaman ona her şeyi gösteriyor, bölümler arasındaki kopukluklar da buna izin veriyordu. Önce her şeyi birbirinden ayırmak, henüz adlandırılmamış bir alanda özgür kılmak gerekiyordu. Yüzüne baktı; gözleri o kadar yakınındaydı ki, sessizliği kabullenişinden utanırcasına başını önüne eğdi. Ona yüklediği sorumluluğu beyninin hücrelerinden birinde bıraktı, yüreğinin üzerinde zıplayan böceğe takıldı gözü, kalbinin vuruşlarından duyduğu memnuniyeti hissettiriyordu.

Görüntüler birbirine karışıyordu.

Nesneler yer değiştiriyor, olaylar belirsizleşiyordu.

Dante, Verona'da dolaşırken, fısıldaşan karaltılar tanıdık yüzlere dönüşüyordu. Mecburen başka bir sokağa sapmayı daha uygun gördü.

Sadece rastlamak istedikleriyle daha uzun yürüyüşlere çıkılabileceğini düşündü. Yarattığı imkânların büyüsü yetiyordu ona. Kendi dünyasının geçmiş zamanla olan ilintisinin ayrıntılarına takıldı. Sese ve sallantıya alışmıştı böcek. Tarihin görünürlüğü üzerine yazmaya başladı:

"Bugün belli bir düşünceye hizmet ettiğini sananların yanılgılarını duyamayacak olmaktan korkmamalı. Uzaklardan gelmiş bir derviş gibi bakmalı dünyaya, tanınmayan, tanımaya çalışan biri. Bağlanmayan, bağışlayan ve paylaşan. Son sözü olmayan, baştan aşağı bülbülün nağmeleriyle dolu, meçhul bir yerden çıkagelen balığı izleyen seyirci gibi..."

Gözlerine uzun uzun baktı Vera'nın. Ona bir şey yüklemeden kaybolması gerektiğini bir kez daha düşündü. Çevresinin, çağının dayanılmaz sahteliklerinin korkunç gerçekliği karşısında durmaları gerektiğini fısıldadı. İftiralara dayanabilen Dante'nin Verona sokaklarında dolaşmalarını hayal etti tekrar. Bu görüntünün parçalanışı öyle bir andı ki, ancak böyle bir yolculuk onu bir yerlere götürebilirdi.

Duygularını belli ettiğini anlayamadı bile. Sanki zaman donmuş, söyleyeceği hiçbir şey kalmamıştı. Geriye döndü, yavaşça portakal bahçelerine doğru ilerledi.

Boris'in gençlik yılları...

Boris'in not defterinden:

Gerçeği aramaya hiç girişmeden önce, gerçeğe yakın olmanın büyüsü gibi klişe tamlamalardan uzak durmak gerekir. Bir de hakikati aşma cesareti kanımı donduruyor.

Üzerinde durulması gereken, olması gereken gerçekliğe doğru ilerlemek. Böyle bir yolculuktan korkmamalı.

Kendi gerçeğini yaşayarak kendine karşı çıkabilmeli insan.

Tek doğru:

Hakikati sevmek.

Ve sürekli Paul Rotha'yı okumak.

*   *   *

Bir toz bulutu içinde, uzaktan atlı arabanın gelişini görüyorduk. Sakallı adam dizginlere yapışmış, hedefinden geri dönmeyecek gibi görünen kararlı bir yüzle yolunun çok uzun olduğunu geçiriyor aklından.

Güneş, bulutların arasında bir görünüp bir kayboluyor.

Arabadakiler, gidecekleri yere bir an önce varmanın heyecanı içinde. Sınırı geçememe korkusu geride kalmış artık, şimdi önlerinde yeni bir hayat onları bekliyor gibi. Bilmedikleri uzun bir yolda doludizgin koşuyor yorgun atlar.

Genç kadın göğe dikmişti gözlerini, üç kuşun mavilikler içinde süzülüşünü seyrediyordu.

Buğday tarlalarını yarıyordu araba, sonra kırmızılar, sarılar, gelinciklerin renkleri büyülüyordu hepimizi.

Islak toprağın kokusunu duyuyordu kadın, yanında babası sanki sakallarını kucağında taşıyor, küçük kardeşi Dimitri de annesine sarılmış, şaşkın şaşkın etrafa bakıyor.

*   *   *

Korkunç bir yağmur, hızlı yürüyorum, gözlerim Vera'yı bekliyor sinemanın kapısında, Arsenal'i izleyeceğiz biraz sonra.

*   *   *

Sergei Ferro'nun Bir Tarihçinin Gözüyle Sinema adlı yapıtının birçok yeri Boris'e göndermelerle doludur. Onun sinema üzerine yazılarından alıntılar, Dovzhenko'ya olan hayranlığı, kitabın birçok bölümünde dile gelir.

Sergei anılarında şöyle yazar: "Sinema üzerine en güzel yazıları Boris'in yazdığına inanırım; ne yazık ki onları bir araya getirmedi, birçoğu da kayıp bugün.

"Boris, tarihi bir bütün olarak ele almaktan söz ederdi; bir anlamda bu anlayış derinlik, uzmanlık bakışlarına da yeni bir perspektif getiriyor, bir zaman diliminin sınırları üzerine geniş bir yelpaze fikrini ortaya atmış oluyordu.

"Boris daha öğrencilik yıllarında Çernişevski'nin Roma'nın Yıkılış Nedeni Neydi? adlı makalesi üzerine notlar almaya başlamıştı. Hatta çocukluk arkadaşı Nikolay'ın dediğine bakılırsa, o zamanlar öyle yoğun bir çalışmaya girmişti ki, Caligula'dan, Caesar'a her şeyi yeniden ele almamız gerekiyordu.

"Tuttuğu notlar yeni bir kitabın habercisiydi...

"Yine de birçok yazısında bu makalenin etkileri açıkça kendini belli eder. Ama öte yandan notlara göz attığımızda, bize bir eserin, bir yazının nasıl okunabileceği de gösterir. Yazıda, dipnotlarında ince ince bazı düzeltmeler bile yapar.

"Makalenin Fransızcaya çevirisindeki yanlışlar üzerine konuşacak kimseyi bulamamanın sıkıntısını bile psikolojik bir deneye dönüştürür, doğru kelimenin sürekli aramayla bile bulunamayacağını göze almaktan söz eder.

"O zaman da kimse kulak asmak istemez onun yazdıklarına, sanki ilginç fikirler bulmak için çalışan biri gözüyle değerlendirilir.

"Oysa Boris tarihi bir tür araştırma ya da kendi deyimiyle bir serbest dolaşım alanı olarak gördüğünü söylemişti sıkça. Özgürlüğü her şeyin üstünde görmesi de bu yüzdendi. Nereye kadar, diyenlere de, bu sorunun duyulmadığı yere kadar demişti.

"Yazıda ilerlemenin, bilginin ürünü olduğunun altını çizmişti, ama bir nokta vardı ki onun için daha önemliydi: O da, ilerlemenin, tarihin kaçınılmaz sonucu olarak gerçekleşeceği güvencesinin verilemeyeceği düşüncesiydi.

"Tarihin sağladığı başarılar, kazançlar, yok olabilen türden, dayanıksız şeylerdi; insan yaşamı kadar, insanın elde ettiği başarılar kadar dayanıksızdı.

"Roma'nın düşüşü de böyle bir fenomen olarak eşsiz bir örnekti. Barbar istilacılar, müthiş bir sistem oluşturmuş, bir uygarlığı yıkabilmişlerdi. Peki, güçlü bir sistemi mahvedebilmek nasıl bir şeydi ki?"

Serpil'in odası...

Serpil, Boris'le ilgili okuduğu kitabın etkisinde, uzun zamandır duymadığı bir heyecan yaşıyordu. İçindeki ses, bunca yıl taşıdığı bilgilerden artık kopması gerektiğini fısıldıyordu sanki. Tarihe duyduğu merak ve kuşku Boris'in satırlarında, yeni sayfalar açmıştı önünde. Bunu bir mucize saymasa da, en azından yazdıklarından koparmış, romanına sekte vurmuştu.

Arkadaşlarına çok net bir biçimde tıkandığından bile söz etmişti: "Bazen insan kendi dünyasından kopabilir, başka değerlerin büyüsüne kapılabilir, eserini ihmal edebilir, her şeye muktedirken bile vazgeçebilir, kibrini, gururunu dondurabilir.

"Duvarın ötesine geçemez gibi görünse de, bir bekleyişin içine girer, ama bilir ki boşuna değildir bu çaba, belki de yapıtın derinlerinde yaşanması gereken sihirli bir hikâyedir bu.

"Sadece başlangıcıdır kimilerine göre, kimilerine göreyse karakterlerin dönüşümü, hakikatin çıkmaz sokaklardaki yalnızlığıdır.

"Bir not: Jane karakterini yeniden yaratmalıyım, çünkü henüz tanımıyorum..."

O gece çivilendiği masasında içine sinen ya da kabulleneceği tek bir cümle bile yazamadığından yorgun düşmüştü. Oturduğu iskemleden kalktı, birkaç adım attıktan sonra perdeyi açtı, döndü, lambayı kapadı. Uyumak istemiyordu.

Defterini çantasına koydu, sokağa çıktı. Her yer pırıl pırıl görünüyordu gözüne, yerdeki su birikintisine düşmüş iki yaprak dikkatini çekti. Verimsiz saydığı geceyi unutmuştu sanki. Bu kadar çabuk değişebildiğine de çok şaşırdı, bir taksiye atladı, on dakika yol aldıktan sonra, şoföre, "Burada duralım lütfen," dedi.

Merdivenleri hızla tırmandı ve kapıda hiçbir şey yazmayan bir kapının zilini küçük aralıklarla üç kez çaldı. Biraz bekledikten sonra ağır ağır indi aşağıya, yine sokaktaydı, bir simit aldı, Fındıklı Parkı'na yollandı. Bir çay söyledi denize en yakın masaya otururken, Üsküdar'ı seyre koyuldu, öyle durdu bir saat...

Araba vapurundan yanaşmadan atlayan bir kişiyi gördü uzaktan. O nasıl anlatırdı acaba, diye düşündü.

Nasıl tasvir ederdi?

Kimin evine gitmişti sabahın körü, yazdıklarını neden sevmemişti o gece? Defterini çıkardı:

"Uzun zamandır çok yüksek bir duvarın önünde bir aşağı bir yukarı dolaşan insanların arasında duruyorum, nerede olduğumuzu soruyorum birine. Bana cevap vermiyorlar. Bekliyorum, hava çok soğuk, bir kamyonetin gelişini görüyorum. İçinden üç kişi iniyor, ikisinin elinde silah ve kazmalar göze batıyor. Bana doğru ilerliyorlar, hiç kıpırdamıyorum, en uzunu sesleniyor:

"‘İçinizde hanginiz Lewis?'

"Bilmediğimi söylüyorum, hiç konuşmadan duvara yöneliyorlar. Bu kez yanıma dolaşanlardan biri yanaşıyor:

"‘Sen bir şeyler biliyorsun galiba...' diyor.

"‘Ne bilecekmişim ki, sahi Lewis'i tanıyan var mı?'

"Adam donuk donuk bana bakıyor: ‘Kapa çeneni!' diyor, ‘Lewis benim.'

"Birden korkunç bir sesle irkiliyoruz, duvarda açılan gedik ikimizi de şaşırtıyor, Lewis, koşmaya başlıyor ve hızla gözden kayboluyor.

"Duvarın arkasına kimse geçmek istemiyor gibi. Silahlı adamlar hâlâ Lewis'ten söz ediyor. Bir kadın geliyor yanlarına ve Lewis'in ormana doğru koştuğunu söylüyor. ‘Adım Jane,' diyor, ‘ne istediğinizi biliyorum galiba, Lewis'in nereye gittiğini de...'"

*   *   *

Hayat bazen dışarda kalıyor, çaresiz.

Kötü kitaplardan, beslenmeden söz ediyor biri, Bismarck gemisinden de tabii. Sular içinde kalanlardan.

Bir sevda öyküsü okumadan ölmemeli.

Çayını içiyor.

Yalınlığın baş döndürücü hızıyla yürüyor iskeleye, kimse onu tanımıyor. Duvarın yanına geliyor, gedikten süzülüyor, nehrin kenarında şapkalı bir adama rastlıyor, Boris olduğunu anlıyor, yanına oturuyor, hiç konuşmuyor.

Kurbağaların dans hocası...

Bu hikâyeyi ona anlattıkları yıllarda savaş yeni bitmiş, harabeye dönen Avrupa'nın zor hissedilen varlığı toz toprak içinde kalmıştı. Avrupa artık, yıkıntı binaların siluetlerinden ibaretti. Bir bakıma bu tarihi beldeler, yetersiz, sonucu kestiremeyen kişi ve grupların tuzağına düşmüştü. Hatalar toprağa gömülmüş, konuşacak kimse kalmamıştı.

Kopenhag yakınlarındaki bir köyde ders veren Thomas, bir gün okulda gözleri ateş saçan Romy adlı öğrencisinin şu sözleriyle irkildi: "Bu kelimenin çok büyük bir sıkıntısı var öğretmenim, tarih boyunca yanlış kullanıldığından, anlamını çözememişler tarafından yıpratıldığını söylüyor..."

Thomas çok şaşırmış ve hemen sormuştu: "Kim, hangi kelimenin bu kadar kötü kullanıldığını söylüyor?"

Romy, gözlerini önüne eğdi, elinden bir şey gelmediğini düşündüğü için çok üzgündü: "Sıkıntısı olan, problem yaşayan diğer kelimelerin sayısını bilmediğini söylüyor, hatta kendisinin hangi kelime olduğunu da söylemedi bana, kendisini daha büyük tehlikelerin beklediğini fısıldadı sadece. Bir gün, bazı kelimelerin yanlış kullanılması artık pek yadırganmıyor bile bizim dünyamızda, ya kendini kavram ya da bir akım haline getirenlere ne demeli. Hiçbir şey, evet hiçbir şey, çünkü her sözcük neyi temsil ediyorsa kendi mantığında başka bir şey zaten olamaz ki? Kendimi tarif edemem, ama sana bir sır vereyim, yıllardır uçuyoruz, sadece vurulunca düşüyoruz."

*   *   *

Sonunda kelime, kar kış demeden yıllarca dolaştığı labirentinden çıkma gereğini hissetmiş, kendini tam açıklamasa da bir şeyler söyleme gereği duymuştu.

"Evet," demişti, "beni hiç anlamadan birçok cümlenin içinde, hatta dışında bile kullandılar. Artık ne anlama geldiğimi, hangi kelimelerle yakınlığım olduğunu, kavramlarla ilişkilerimi, eklerimi, kökenimi uzun bir cümlede, hatta fırsat bulursam bir denemede sizlere sunmanın zamanının geldiğine inanıyorum.

Eski zamanlarda haberlerin ulaştırılmasında bizleri kullanmak, hız bakımından tabii çok kazançlı oluyordu. Romalılar, Yunanlılar, keza Araplar, posta işinde bizi kullanırdı. Hele Araplarda, bu usul, daha yaygın bir hal almıştı. Bağdat'tan Halep'e, bütün küçük Asya sahilleri boyunca İskenderiye'ye kadar hep arkadaşlarımızı kullanıyorlardı. Bazen bu vazife kırlangıçlara da gördürülürdü.

"Bütün yaralar kolay mı kanar?" diye yazılmıştı bir yerde.

Kim olduğumu, ne olduğumu söylemek bile istemiyorum, geceleri deyişlerle uçuyorum. Gezilerimde hep susuyorum.

Elimde altın çekiç, demir kapıya yöneliyorum. Hep görmüşümdür, ev yapılırken odacı unutulmuştur.

İyi bir aşçı aynı zamanda iyi bir doktor mudur?

İnsan nasıl yaşarsa öyle uyur, çok yemek yiyen rahat uyuyamaz.

Her şeyi isteyen, her şeyi kaybeder.

*   *   *

Büyük İtalyan fizikçisi Galvani, yıllarca kurbağalar üzerinde deneyler yapmış, sonunda kendi adıyla anılan elektrik cereyanını buluşu, pek az kimse müstesna, herkes tarafından alayla karşılanmıştı. Kahkahalar sürerken o şu satırları yazdı: "Akıllılar ve aptallar olmak üzere iki grup insanın hücumuna uğruyorum. Her iki grubun da maskarası oldum. Benim için kurbağaların dans hocası diyorlar. Ama her şeye rağmen ben, yeni bir tabiat kuvveti keşfetmiş olduğumdan eminim."

Köprüler, gazeteler ve mucizeler...

Trende uçuyordu kahverengi gözleri ağaçlarla birlikte, uzaklaşıyordu. Camlara vuran yağmurla buğulanıyordu geçmişi. Adım adım ilerledi anıları bahçede. Hamağında uzanırken, ellerine baktı, avuçlarında küçük adımlarla ona yaklaşan kadının gözleri giderek büyüyordu.

"Bu gece gidiyorum," dedi kadına, "biletim Paris'e." Sonra geri döndü ve sanki bir anda kayboldu.

Ağır işlerden yorgun düşmüş nasırlı ellerini hissetmedi yüzünde, silemedi sanki gözyaşlarını. Parmaklarından akan su damlarının yol alışını izledi, avuçlarının derin çizgilerinde.

Çantasından küçük bir kutu çıkardı ve orada zamanı hapsetmiş bir saate öylece baktı kaldı. Sonra saati okşar gibi dokundu, yıllar öncesinin bir ayrılık anını seyre koyuldu. Anne ve babası karşısındaydı. Babası yeleğinden çıkardığı saati ona uzatıyordu. Sarılmışlardı, Andreas'ın dolu gözleri yapışmıştı cama.

Köprünün altında güneş ateş renginde göründüğünde, üzerinden uçup giden gazete sayfaları onu sabah ayazıyla baş başa bıraktı. Yerinden kalktı, sendeleyerek musluğa kadar yürüdü, sonra ceplerini yokladı, hiç parası olmadığı anladı, sessizlik onu üzmedi, merdivenlere yöneldi.

Artık her sabah, nehrin kenarında böyle başlıyordu her şey.

Karşısında biri duruyordu şimdi. Merdivenlerden ağır ağır inişini gözlemişti adamın. Elinde bastonu, melon şapkasıyla etrafa bakıyordu. Yüzünde garip bir ifade vardı, sanki hem gülüyor, hem de ağlıyordu. Andreas'a döndü ve:

"Bir ihtiyacınız var mı?" diye sordu.

"Teşekkür ederim, kendimi iyi hissediyorum, dün akşam üzerimdeki gazeteyi okurken kendimi çok şanslı biri olarak düşünmüştüm..." dedi Andreas.

"Sizi rahatsız etmek istemem, belki size bir yardımım dokunabilir. Zaman, hepimiz için dünyanın lütfetmesi ve mahrumiyetlerin toplamıdır. Yönümüzü neyin tayin edeceğini bilemeyiz bile. Mutlaka bir bağlantı kurulur sırlar arasında... "

"Beni tanımıyorsunuz bile..."

"Önemli değil, bende fazla olan sizde hiç bulunmayabilir, şu sulara biraz eğilebilsek balıklara ulaşabiliriz, onlar da bizi görebilir; bakın size biraz para verebilirim."

"Birkaç frank yeter bana."

Melon şapkalı adam, elini ceketinin cebine atar ve cüzdanını çıkarır ağır hareketlerle:

"Size 200 frank verebilirim..."

"Ama size nasıl geri ödeyebilirim, bilmiyorum, adresinizi öğrenebilir miyim?

"Adresim yok, ben de köprü altında kalıyorum, ama size bir rahibenin adını vermek istiyorum, paranız olursa bir pazar ayinden sonra ona verebilirsiniz."

Adam, parayı Andreas'a verir ve merdivenlerden çıkar, gözden kaybolur.

Andreas, kısa bir süre adamın arkasından bakar, şaşkınlığı geçince o da basamaklardan tırmanır, kendini caddeye atar. Karşıya geçer, hemen bir meyhaneye girer ve içmeye başlar, akşam olunca da bir otele gider.

Uzun zamandır yaşamadığı yeni bir hayata geçmiş gibidir. Küvete bırakır kendini...

Sabah olduğunda yine aynı yere gider, bir kahve, bir de rom söyler. Biraz sonra yanındaki masaya biri gelir, ona bir iş teklif eder. Hemen kabul eder Andreas, paranın yarısını da avans olarak alır. İki gün sonra da iki yüz frankı alır ve kendine nefis bir ziyafet çeker.

Ertesi gün yine aynı meyhanededir, akşama kadar içer yine, sonra otele gider, orada da içmeyi sürdürür.

Sabah çan sesleriyle uyanır, birden pazar olduğunu hatırlar ve borcunu vermek için yola koyulur. Artık parayı ödeyebileceği için çok sevinçlidir.

Kiliseyi bulduğunda ayine kadar biraz zamanı olduğunu anlar, yine bir meyhaneye girer ve içmeye başlar. Çan seslerini tekrar duyduğu anda iskemlesinden düşer ve öylece kalır. Birkaç kişi onu kiliseye taşır. Yarı baygın karşısında rahibeyi gördüğünde elindeki parayı uzatmak için bir hamleye girişir, ama başaramaz, son nefesini verir.

Sahnedeki sandığa vuran ışık...

Şehrin tramvayları beyaz bir örtünün içinde ilerliyordu. Genç kadın, gideceği yere daha iki durak olmasına rağmen yerinden kalktı, kapıya doğru ilerledi. Köşede, paltolarının içinde kaybolmuş iki çocuk konuşuyordu:

"Nefret ediyorum yatılı okuldan..."

"Ablam da nefret ederdi..."

"Eve gitmek ne güzel..."

Alice camdan kendini seyrederken, çocukluk yıllarında karlar içinde yol alan kızağını görüyordu. Kırmızı beresi, ışıklar ve Vertov'un kamerasıyla parçalanan görüntüler hızla akıyordu. Bir adam, iskambil kâğıtlarıyla oyunlar yapıyordu. Ellerinin çabukluğu şaşırtıyordu herkesi. Hüner ve sihrin büyüsü bir çocuğun gözlerinde hayat buluyordu.

Sonra kardeşiyle bir kuklanın gözyaşlarına tanık oluyordu. O da ağlıyordu sessizce.

Bir gece önce yine karlar içinde yürüyordu sayfalar arasında. Kırmızı lekeler kısa bir sürede beyaza dönüşüyor, uzaklardan bir şarkı duyuluyordu kesik kesik. Sonu anlaşılmıyordu.

Vera'yı kaybetmiş Boris'in çabaları, yazılarının satır aralarında yeni bir tarihin başlangıcı gibiydi.

Buzlanmadan öncesi...

Boris'in notlarında okuduğu, anlatılamayan soğuk geceler bir kez daha üşütüyordu onu, Vera'nın ayak izleri şimdi onu tiyatroya götürüyordu. Boş sokaklarda hızla yürüyordu.

Salona girdiğinde birkaç kişiye selam verdikten sonra yan taraftan kulise yöneldi. Heyecanlıydı.

Ona sahneye çıkmadan önce iyi şanslar dilemeye gelmişti. Kapının önünde biraz durdu, söylemek istediklerini aklından geçirdi. İlk kelimelerin söylendiği, satırların yazıldığı saatler, birinci perdenin son cümlesi...

Ben sadece yolu biliyorum, rehber değilim...

"Kendimi senin beni gördüğün gibi düşünüyorum artık. Bu sadece kısa beraberliğimizin bir sonucu. Değiştiğimi de söylemek istemiyorum tabii, başka biri olamam zaten. İlk zamanlarda ruhsal sayılabilecek desteğini aldığım günlerin etkisi sürüyor hâlâ.

Kendini sahneye hazırlarken, sana bunları söylemem ne kadar gereksiz olacak..."

Alice eve döndüğünde içinde garip bir duygu vardı. Sevgilisinin hem yazıp hem oynadığı oyun için çıkan bir eleştiri, onu birçok açıdan rahatsız etmişti.

Kendini huzursuz bir alanda, karışık, içinden çıkılmaz cümlelerle tuhaf bir kuyuya düşmüş gibi hissediyordu.

Anlamanın, tiyatronun incelikleri üzerine boşluklar o kadar fazlaydı ki...

Ama yine de tanıdığı bir yapıtı incelemenin zorluğuyla karşı karşıyaydı.

Aklı fikri oyundaydı; oyuncular geçiyordu gözünün önünden odanın içinde.

Birinci perdeden cümleler geliyordu.

Kendi sırlarını dışa vuracak kadar cesur değildi, kendi kurduğu dünyanın dışına itilmişti.

Çevresi boğuyordu sözcükleri.

Sandığa vuruyordu ışıklar...

Genç kadının sandığını açmaya hiç niyeti yoktu, yardıma da ihtiyacı yoktu.

Zil çaldığında hemen kapıya koştu Alice.

Sakladıklarını yıllarca kimseye göstermemişti.

Sürekli sandığa baktığını görüyordu seyirci.

Dalıp gitmişti lambaya.

Sadece geceleri nereye baktığını görüyordu seyirci.

Işıklar yandığında, alkışları duyuyordu.

Okuduğu yazıdaki kayıtsızlık, özensizlik öyle korkunçtu ki devamını getiremedi.

Onun hakkında yazı yazmanın ne kadar zor olduğunu bir kez daha düşündü. Aslında her şeyi yeniden ele alıp bir yanlışa düşmekten kurtarmaya çalışıyordu kendini, hem de yazıyı...

Tepeden bakan biri gibi yorumlayanlardan farklı bir stille sıyrılmak istiyordu. Çevresini saran birilerine benzemekten korkuyordu kalemi.

"Onlar ki istedikleri zaman ortaya çıkar," diyordu, "birilerinin gözüne girmek için çeşitli konularda gerekeni yapar, çevreye birçok değersiz insanı katıp kaybolurlardı." Hatta ilerde, bazılarının satırlarına göz attığında da karşısında farklı bir oyundan bahsedeceklerinden emin gibiydi. Neler yazamayacaklarını görüyordu.

Yalan söylemenin, önemi yoktu onlar için, en büyük günah yetersizliklerini birinin ortaya dökmesiydi.

Kapıyı açtığında karşısında yorgun ama çok mutlu bir adam vardı, sarıldı...

Bir gözü siyahla kapanmış adam...

Filmin ilk karesinde Claude
kameraya şöyle diyordu:
"İyi kitaplardan kaçmaz kimse,
Sebastian'ı hiç anlamış değilim..."

Bir banka oturmuş, yine notları arasında dolaşıyor, Paris'te geçen her kitaptan farklı bir tat alınabileceğini düşünürken yalnız bir kadına takılıyor gözü. Yazmayı sürdürüyor: "Telafi edilemez hayat, istenirse yeniden yaşanır, büyük çaba ister karanlıkları çizmek, her yanın tablolarla dolu olduğu zamanlarda bile. İlgi alanında kaderi çizilmiş bir kuşa rastlarsın. Kullandığın boyaları bir yana bırakır, kimsenin bilmediği bir rengi keşfedersin, balkondan gelen çocuk seslerini dinlersin. Titreşimlerin varlığına, çocukların şarkılarının sürmesine dua edersin.

Her iyi kitapta farklı bir tat olmalı, nerede geçtiğini anlamamalıyım bazen, kent susmalı aniden, sürekli çoğalan yorgunluk rasgele çıkıvermeli odadan, alakayı arttıran, yolda, rüyada yalnız kadınlarla buluşan, bitmeyecek bir Paris kokusuna bırakmalı cümleler meydanı.

Damlarda kemikler, tırnaklar, biber koklayan sırtlanların yaşamadığı bir roman hayal ediyorum, bir ışık kaynağı...

Neresinden tekrar okumaya başlasa, ilk cümleyi okuyor gibi, sonunda da bitiremeyeceği duygusuna kapılıyor insan. Luxembourg Bahçesi'nde ilk dolaştığı günler geliyor aklına. Çiçekler arasında fısıldaşıyor sevgililer. Ve kitaptan ayrılamıyorlar bir türlü. Yıllarca sürüyor beraberlikleri...

*   *   *

Babür, Paris'te yine yürüyüşe çıkmış o gün, çok sıkıntılı, kitabını bir türlü bitiremiyor. Romanı teslim etme günü çoktan geçmiş, telefonlara çıkmamayı bile düşünüyor. Yarattığı biriyle, Kosker'le başı dertte, hiç hoşlanmıyor ondan, gerçekten haz etmiyor. Neden sevemediğini ise yazmadığı için bilmiyor, bir kazada yok etmeyi planlıyor. Oysa diğer kişiler hiç onun gibi düşünmüyorlar, ona değer veriyorlar. Bir gece masasında telefon acı acı çalıyor, Kosker'in romandan kaçtığı bildiriliyor. Birden yıllar önce okuduğu bir hikâye geliyor aklına.

"Hayır bilmesine imkân yok, roman kahramanlarımın başka kitapları okumuş olabileceklerini düşünmek bile istemem. Hele o yazarı, asla..." diye yazıyor günlüğüne.

O gece uyuyamıyor Babür, Kosker'in yer aldığı sayfaları tekrar okuyor, kaçış nedenlerini bulmaya çalışıyor, kazadan yaralı kurtulmasını düşünüyor.

Birkaç romanını filme almış Claude'u arıyor. "Biliyor musun Claude," diyor, "eğer Kosker o hikâyeyi biliyorsa, bir daha ona ulaşmam çok zor olacak."

Claude de şöyle cevaplıyor: "Hangi hikâyeden bahsettiğini bilmiyorum ama senin yapacağın tek şey, ona, senin tarafından yaratıldığını tamamen unutturmak olabilir ancak, hatta acele etme, bir süre kendini gerçekten var olmuş biri sanması en iyisi, meselenin kilit noktası cehaleti tabii, yerini bulmana yardımcı olur. Ama bir görüşe göre de romandan dışarı çıkabilen ya da kaçan biri gerçeğe de dönüşebilir, sen sadece yazdığın için bilemiyor olabilirsin, hatta duymamış da..."

Eski bir roman kahramanı Sebastian'la ilgili çok şey biliyordu Claude. "Belki Kosker'in kaçışında onun parmağı vardır. Onun durumu farklıydı biraz; bilirsin bir kural vardır, yazar ölünce kaçan karakter bir daha geri dönemez, gerçek dünyaya mahkûm edilir ve çoğunlukla ya serseri olur, ya sefil, avare. Sebastian'sa farklıydı, çeşitli kaçışları planladığı, müstear adla da anılarını yazdığı bilinir. Hatta Fernando Reis adıyla bir gemide kaptanlık da yapmıştır. Onu bulursam belki Kosker'e yaklaşabiliriz."

Kosker'in kaçışında Sebastian'ın gerçekte çok büyük yardımı olmuştu. Ayrı dünyalardan kopup gelmiş, farklı üslupların ürünü iki karakterin buluşmasıydı bu. Kosker yaralıydı, Sebastian olmasa o sıkıcı romanda hayatı sona erecekti. Ve sonunda küçük bir ses onu hayata döndürmeye yetecekti sanki. "Uyan ne olur Kosker..." dedi Sebastian büyük bir kararlılıkla. O da gözlerini açtı, etrafına bakındı, kimseyi göremedi. Belki de derin bir rüyaydı odanın kasveti, pencerelerin camlarına yansıyan ağaçların yapraklarını sessizce bırakmaları.

Kosker, Sebastian'a. "Senin niye dönmek istediğini anlayamıyorum" dedi, "ama kaçma nedenlerini biliyorum..."

"Böyle sayfalardan, yansımalardan benzetmelere geçişte çok yavaşım," dedi Sebastian, "senin Babür'den kurtulup özgür olmanı istiyorum, baskı altındayım, bana ne kadar güvenirler bilmiyorum, çok uzakta kalıyor korkularım. Doktor, gördüğünü sanıyor filmin sonunu, kitabı da hemşire okuyacak demişler, şimdi ikisi de banyoda..."

Sıcak bir çorbanın hayaliyle doğruldu yatağında Kosker, komodine uzandı, lambayı yaktı, hemen giyindi, kapıdan sızan ışığın gölgesiyle buluştuktan kısa bir süre sonra Prens Sokağı'na doğru hızla ilerledi, Cioran ve Boris onu bekliyordu.

Tek gözünü siyahla kapatmıştı.

Lucas'ın çantası

Vera, Roma'da bir otelde geçirdiği altı ayın sonunda, bir sabah telefonla uyandı. Hemen hazırlandı ve aşağıya indi, karşısında, çok iyi tanıdığı Boris'in çocukluk arkadaşı Lucas'ı buldu.

Uzun zamandır Boris'ten haber alamamanın sıkıntısıyla gözlerine baktı genç adamın, Boris'in arkadaşının aydınlık yüzü içini ferahlattı, endişe verici bir şey olmamasına sevindi.

"Seni görmek ne güzel Lucas," dedi, sarıldılar birbirlerine ve bir süre öyle kaldılar.

"Bu mektup sana," dedi Lucas, "seni bekletmeye hiç niyetim yok..."

Vera, zarfı açarken çok sakin görünüyordu, yavaşça lobide bir koltuğa çöktü, okumaya başladı:

"Sevgili Vera,

"Şimdi yazacaklarımı ne zaman okuyabileceğini bile bilmiyorum, hava hızla kararıyor, bir lambanın altında şapkamdan düşen su damlalarını seyrediyorum.

"Zaman beni yutuyor, sana hiçbir şey anlatamadan oradan oraya sürüklenen, aynada kendine bakmaktan çekinen birine dö-nüştürüyor.

"İzlerini şimdilik savaşın sildiği şapkalı bir adamın yazgısı bu...

"Bir de senin için bir defterim var, gece gündüz yazıyorum, hatta bazı çizimler bile var içinde. Bir gün eline geçerse umarım hoşuna gider. Fritz'in durumuna benzemiyor hiçbir şey. Bizim için sadece iki renk hiç olmadı, bütün meselemiz fazlalıklarımızı bile birbirimize anlatacak koşulları yaşayamamış olmamız. Seni tanımış olmak Vera, doğru kelimeyi, rengi bulmuş olmak benim için.

"Bu yazdıklarımın ne anlama geldiğini, tüm detaylarıyla ancak deftere yazabildim.

"Kendimden birkaç satırla söz etmem gerekirse, kendi dünyasında ve hep birinin hayaliyle yaşıyor, onunla nefes alıyor, adımlarını onunla birlikte atıyor, nerede olduğunu bile bilmiyor. Bir gün yeniden bir araya geleceklerini düşünüyor sadece.

"Her gece otelinde bir mum yakıyor.

"Bütün gün Londra sokaklarında yağmur altında yürüdüm, sonra bir kafede sana yazmaya başladım. Ne kadar kolay olurdu, birden yanımda olduğunu hissettiğimi söylemek; sessizce senle konuşmaya başladım demek.

"Her kelimede sana dokunuyordu korkularım.

"Neyi korurken, neyi kaybettiğimi yazamayacak kadar üşüyordum. Bir kez daha yanılmak için dua ettim, boş gözlerle etrafa bakındım. Hayat, geri geldi sanki.

"Bir tebeşirle, masanın üzerine senin görüntünü çizdi bir el, belki de bıraktı, ellerime güç verdi, kahvemin karanlığından fırlayan mızrağın hızında bir aryaya dönüştü. Beklenmedik ve şaşırtıcı bir hızla gerçekleşti her şey.

"Gözümün önünde ama yakalayamadığım bir hızda.

"Tarihi kendi amaçları için yazdırmaya çalışanlardan kurtarmak; bütün çabam buydu...

"Bir defterle başlamak gerekiyordu...

"Bizi takip eden mevsimlerin hızına ayak uyduramadık.

"Doğrular bir senfoni gibi yazıldı defterime sadece.

"Bahar, tarihsel hamlesini yapmak için bizi bekliyor, günahların yanına bile yaklaşamadan bataklıklardan sert bir rüzgârın gelmekte olduğunu haber veriyor.

"Seni kaybettiğim noktada hep gece oluyor ve lanet olası budalalıkları yazmaktan parmaklarım şişiyor, seni kurtarırken kendi korkumu unutuyorum.

"Geceleri tek öğrendiğim şey, böceklerin hangi yöne gidebileceklerini kestirebilmemin imkânsızlığı.

"Sana ulaşabileceğimi bile bilmiyorum.

"Kapı her açıldığında yağmurun sesi yaklaştırıyor seni bana.

"Şimdi bir De Sica filmine gideceğim.

"Elveda...

"Boris."

Vera'nın gözleri dolmuştu, Lucas otelin önüne çıkmış, turluyordu. Vera dışarı çıktı:

"Nerede olduğunu sormayacağım Boris'in," dedi.

Lucas çantasını Vera'ya uzattı:

"İçinde sana ait bir defter var," dedi.

Vera, çantaya sımsıkı sarıldı, teşekkür etti...

Rothko ve güvercin...

Gerçek, hem kendini hem de
gerçek olmayanı gösterir.
Veritas est index sui et falsi.

Uzun bir süredir kırmızı boyalarla uğraşıyordu.

Geceleri ne zaman Toledo'nun dar sokaklarında dolaşmaya çıksa, yağmur da Tristana'nın gölgesiyle eşlik ederdi ona bir başkası için. Mum ışığının aydınlattığı pencerenin önünde dururdu saatlerce. Karaltı belli etmese de kendini, oydu mutlaka ve hiç düşünmeden düşerdi peşinden kaldırımlara yavaşça.

O bir ışıktı bazen, bazı geceler bir sevgili. Sebastian'ın sözünü ettiği gibi belki de labirentlere girmemeye özen göstermiş anlaşılma şansı yüksek bir yapıttı sadece.

Bütün gece kırmızıyı aradı odasında, yüzlerce tüp boşalttı...

Çizgiyi siyah olarak düşünüyordu. Hayatı ikiye bölen, turuncuyu bekleyen, sarı tarlalarda koşan bir çocuk gibiydi fırçası. Bulmuştu bir şeyler, titreyen elleri kadehine uzandı, bir erken konyak saati, diye geçti içinden.

Hayatında belirli bir işaret sayılmasa da kurtarırdı onu renklerle oynamak, sessizce kavuşurdu yaşama yeniden. Dışarıdan gelen sesti, çoğalırdı, yoldaşı olurdu, onunla solumaya başlar, Latince karşılığıyla yaşama geri döndürürdü. Bu da yetmez, aynı solukta başka biri olamamanın sıkıntısını yaşayanlarla arasındaki mesafenin çizildiğini hissetmesine yardımcı olurdu. Kendi olmanın daha önce bilinebilirliği üzerine bir çalışmaydı bu. Hayatı boyunca onunla birlikte olmuş, kaybolmamış, kendi çizgileri üzerine kurulmuş, renklerle örülmüş, kendi nehrinde akmakta olan bir ev. İstediği renge dönüştürebildiği bir kulübe, bir sığınak ya da bir barınak.

Gördüklerini kimseyle konuşamamanın, anlatamamanın ağrılarıyla uyanmıştı.

Üst tarafı kırmızı çizmeyi denemişti tuvalinde. Kalın bir siyahla ayıracaktı turunculardan. Bu bir düşünceydi. Yarıya kadar kırmızıları taşıdı, bir sesle döndü, böldü resmi, bir güvercin gelmişti pencereye.

"Rengi bulmadan geldi," diye düşündü.

Üşüyordu, pencereyi açtı, içeri aldı kuşu, onu sobanın yanına buyur etti. Dışarıda beklemenin sona erdiğini hissetti güvercin, "Konuşabilseydim," dedi, "umutsuzluktan kurtulmanın ilk adımları gibi, ama yine de kendini aramanın ya da bulamamanın bir yolu derdim size, ıssız ve az ışıklı bir saat, hepsi size ait..."

Tuvale baktı Mark Rothko, sonra da kırmızının son haline. Her saatte değiştiğini bildiğini söyledi güvercine. Aldı fırçasını kırmızının ilk cümlesini kurdu bir çırpıda. Yavaş yavaş yayıldı boyalar, konuşa konuşa siyah çizgiyi beklemeye koyuldular. Bir portakal kokusu gibi koştu turuncu kırmızıları hissederek. Giderken sarıları selamladılar.

"Her renk kendini bulduğunda çıkacak siyah ortaya," dedi Rothko güvercine bakarak. Açtı kapıyı ve attı kendini sokağa. Saatlerce yürüdü ışıklar altında ve sadece Matisse'in tablolarını düşündü.

Hep böyle bir simge hayatına girerdi, dolaşmaktan iyice yorulmuş, nereye gideceğini bilen. Tanrılar ve canavarlar olmadan bir oyun sahnelenemez, diyordu bir yerlerde. Her şey, insan duygularının dışavurumu olarak yaşatılabilirdi. Siyah, bir gün nasıl olsa gelirdi, ne zaman geleceğini siz tayin edebilirdiniz ancak. Pencerenin önünde oturmanız gerekmiyordu. Küçük bir sesin etkisi bile sizi uyandırabilirdi. Duygunun ritmi, hislerin şarkısı, heyecanların her türlüsü kurardı köprüleri. Ellerimiz o zaman beynimize hareket halinde olduğunu gösterebilirdi. Renkler, şekiller bizdik, koruduğumuz ya da dışına çıktığımız kapının anahtarı elimizdeydi. Ona sımsıkı sarılmamız da gerekmiyordu. Size aitti o, o yüzden de kaybolması imkânsızdı. Önemli olan kendi olmaktı, kendine sadık kalmak, kendini tanımak...

Kapıdan girdiğinde tuhaf bir ses, siyah çizginin zamanının geldiğini söylüyordu...

Li'nin hikâyesi...

Her sabah aynı yerde görürdük Honglei'yi. Bazen nehir boyunca keçisiyle ve köpeğiyle yürüyüşe çıkar, bazen de Ying Kesong ağacının altında Huangshan Dağları'nı seyre dalar, iki yıl önce ektiği tohumların yeşermesini, çiçeklerin açmasını beklerdi.

Gerçi herkes bilirdi ki bu kutsal arazilerde toprağın bereketi, yıllardır efsanelerin temel konusu, rengârenk yamaçların hele Yuni Tepesi'ne çıkan patikaların kokusu, varlığı kısaca her şeyiydi. Oysa bu kez Honglei'nin tohumları işe yaramamış, tabiatın zenginliğinden, cömertliğinden küçük bir kuşku düşmüştü toprağa.

Esirgenmiş bir mor çiçek, diyordu sevgilisi Honglei'ye. İnançlarının kaybolmadığını konuşuyorlardı geceleri haikular yazarken, çiçeklerinin adını anarken. Yataklarının karşı duvarında asılı, sevgilisi Li'nin yaptığı tabloyu seyrederlerken, Honglei şöyle demişti bir gece: "O çiçekler bizi görüyor, şimdilik belki sadece bizi, ama bir gün herkes görecek onları, eskilerin dediği gibi, konukları iyi karşılayan ağaçların altında."

Li resminde çizdiği mor çiçekleri henüz kimsenin görmemiş olduğunu düşünüyordu. Honglei'nin gözlerine bakıp, "Görebilmelerini çok isterdik, öyle değil mi?" dedi. "Ama beklemeliyiz, göstersek de sadece Huangshan Dağları'nı fark ederler gibi geliyor bana."

O sabah da birlikte yürüyüşe çıkmışlardı, keçi en önde gidiyordu her zamanki gibi. Tohumların yanına geldiler, yine bekledikleri gelişme olmamıştı. Honglei, toprağı suladıktan sonra ağacın altına çöktü, Li'ye kendini yorgun hissettiğini söyledi. Bu arada patikadan inmekte olan iki köylü yan gözlerle tohumlara baktıktan sonra yollarına devam ettiler.

Honglei o gece rüyasında köpeğini gördü, yatağının başında sürekli havlıyor onlara bir şeyler anlatmak istiyordu.

Li sabah uyandığında, karşısında köpeğinin kan çanağı gözleriyle karşılaştı, ürpererek yataktan fırladı, boğulur gibi oldu, Honglei'nin onu yalnız bıraktığını hissetmişti.

Aradan üç ay geçmişti.

Li yine aynı şeyleri yapıyordu.

Honglei'nin mezarına çiçekler bırakmış, sonra tohumları ektikleri yere gitmiş, hüzünle Ying Kesong ağacının altında hayallere dalmıştı. Birden köpeğinin sesiyle açtı gözlerini, mor çiçeklerin tomurcuklarını gördüğünü sandı, hâlâ düş görüyor gibiydi. Hızla ayağa kalktı, yarılan tomurcukların sesi tüm vadide yankılanıyordu artık. Kartallar dağların eteklerinden havalanmışlar, Honglei'nin mezarının çevresinde çırpınan keçi ve köpeği seyre dalmışlardı.

O sırada şiddetlenen yağmurla birlikte Ying Kesong ağacı da beş yaprağını bıraktı aşağıya.

Haber çabuk yayıldı.

Biri Li'ye: "Ne yazık Honglei'nin kendi çiçeklerini görememiş olması..." dedi.

Li hiç umursamadan cevap verdi: "O, daha önce her şeyi gör-müştü..."

*   *   *

Tren dağların içinden hızla yol alıyordu. Papp, bir köşede hızla bir şeyler anlatıyordu. Ama öyle neşeli ve hareketliydi ki kimse sonunda ne diyeceğini bile düşünmeden ona katıla katıla gülüyordu. O da aldığı enerjiyle anlamını bile doğru dürüst bilmediği şeyleri sıralayıp duruyordu. Tren bir istasyonda durduğunda o da duruyordu. Ünlü, "şimdi anlatılmaz" sözü ona aitti. Tren hareket edince o da başlıyordu fıkralara. Kimse araya giremiyordu.

Yıllarca trenden inmediği yayılmıştı çevrede.

Her yolculuğa çıkanın ona rastlamayı düşündüğü söylenirdi, ama Mikes'le hiç karşılaşmadılar...

*   *   *

İki adam yolda karşılaşır. Biri diğerine, "Biz, seneler önce Newcastle'da görüşmemiş miydik?" diye sorar.

Adam başını sallar: "Ben Newcastle'a hiç gitmedim."

Öteki, "Ben de gitmedim," der ve düşünceli düşünceli devam eder: "Demek ki onlar başka iki adamdı."

Doktor Mabuse'nin gölgesinde...

Fritz, ne zaman bir komşusu sesini yükseltse çalışmasına ara verir, kendini sokağa atardı.

O sabah da uyandığında, iyi çalışamamış olduğundan kendini suçlu gibi hissediyor, üzerinden kötü gecenin etkilerini atmaya çabalıyordu. Hikâyesinin gelişimindeki tıkanıklık, kararsızlık onu zaten günlerdir o kadar yormuştu ki küçük bir kıvılcım bile ruhsal durumunu perişan etmeye yetiyordu.

Anlattığı hikâyede bir şeyler oluyordu...

Karakterlerinden biri farklı şeyler söylemeye başlamıştı, hiç bilmediği yerlere gidiyor, sürekli kendini başka türlü göstermeye çalışıyordu. Odasında dolaştı durdu, mutfağa yöneldi, bir kahve yaptı kendine, pencerenin önünde oturdu, kuşları seyre daldı.

Sete erken gelmişti yine.

*   *   *

Paris'te ilk gecesiydi. Yağmur altında ağır adımlarla ilerliyordu, bir kafenin önünde durdu, pencereden uzakta bir masada oturan tek başına bir kadın dikkatini çekti. Ellerini masaya dayamış, önünde bir defter, bir cümleyi bekler gibiydi. İçeri girdi, kadına yakın bir masaya oturdu, bir içki söyledi.

Kadını daha önce tanıdığını unuttu bir anda, yazılarına daldı, bir sevgiliye yazılan mektuba dönüştü her satır.

Bir gece önce Berlin'de trenimi beklerken, anılarımın, filmlerimin, yaşadığım andan koparak uzaklaştığını görür gibi oldum. Raylarda, kompartımanın her köşesinde Mabuse'nin gölgesiyle baş başa kalmış gibi dolaşacaktım bundan böyle. Söylenen her sözün, yaşanan her korkunç olayın geniş bir alanda değerlendirilmesi söz konusu olduğunda, geleceğin sisli atmosferini çizebilecek, anlatacak zaman yoktu şimdi. Sen nehri geçmeyi hiç düşünmedin zaten. Beraber olduğum kadına söylemediklerimi ne kadar içimde tutabilirim, bundan sonra kime ne anlatabilirim, hiç bilmiyorum. Belki de bir hikâyeyi kurarken herhangi bir dilde kaybolup gidecektim. Sonrasında birçok soru işareti, şaşkın bakışlar, kopartılmış sayfalar ya da yazılamamış bir suskunluk kalacak ve sana güvenemediğimi susmak...

Bu acıyı Agnes'le, İstanbul'da biri anlatacak eminim.

Bekliyordum şimdi, konuşmuştum onlarla, yeniden deneyecektim başa dönmeyi.

Trene mümkün olduğu kadar geç binmeye çalışmam gerektiğini düşünüyordum. Beni tanıyanlardan en çok kaçtığım dakikalardı bunlar, ancak bir düdük sesi kâbusu biraz olsun dindirebilirdi. Neler olabileceğini önceden görmüştüm, yanımdakilerin görememiş olması ne hazin...

*   *   *

Fritz'in Paris'te çevirmekte olduğu Liliom'un bitimine bir hafta kala Viviane bir gece bir öykü anlatır Les Deux Magots'da. Madeleine, Artaud, Roland, Charles ve Boris de masadadır.

Simon, savaşta tüm yakınlarını kaybedince her şeyden kopar, köyün en yüksek tepesinde bir ev yapmayı hayal etmeye başlar. Bir gün kendi kendine, madem buna ben karar verdim, sonuna kadar gitmeliyim, der.

Bir gece bir kızın sesini duyar karanlığın içinden. Sakın oraya çıkma, der ses. O kadar yumuşak, o kadar naziktir ki Simon'u tam olarak ikna edemese de, bir kez daha düşünmeye zorlar. Bütün gece sesin kime ait olduğuna kafayı yorar Simon, bitkin düşer, evin yapımını erteler, nehrin kenarındaki küçük barınağında yaşamını sürdürür. Bir gece verandasında kahvesini yudumlarken sesi yeniden duyar. Bu kez ona fısıldar gibi bir şarkı söyler kız. Simon heyecandan kendini tutamaz, yalvarırım, der, kimsin sen, ne olur görün bana. Kızın sesinde de bir değişiklik, bir titreme sezilir. Yapamam, der ve Simon gecenin sessizliğiyle baş başa kalır yine.

Sabah olduğunda tüm şaşkınlığı üzerindedir. Kızın şarkısı beyninde defalarca yankılanır durur, ufka bakar, gözlerinden yaşlar boşalır...

Köprüdeki adam...

Bazı fikirleri, düşünceleri kaleme alırken insan, nasıl olur da yaşamının geride kalan bölümünde neler olacağını hesaplamayı tercih eder? Kendini özgür sanma hassasiyetini gösterenleri incitmek için mi?

Üst üste kaçıncı bardaktı bu?

Üç yıldır Solferino Sokağı'nda bir dairede yaşıyordu Boris.

Vera'nın hiç bilmediği bir yerdi burası, hatta kimsenin.

Öyle bir çalışma içindeydi ki ne biteceğine inanıyordu, ne de kabul görüleceğine, ama ne olursa olsun devam etme konusunda kendini zorluyor, bu da üzerinde ağır bir baskı yaratıyordu. Belki de kimseye iletemeyeceğinden korktuğu son yazısıydı.

Ara verdiği bir anda balkona çıktı, önce aşağıya bir göz attı, sokak lambasının önünde iki kişi dikkatini çekti, sonra karşı binadan göğe yükselerek bir süre kuşları izledi.

Masasına döndüğünde yıllar geçmişti, işin tuhafı her şey bıraktığı gibiydi. Açıktı pencere yine, kâğıtlar uçmamış, kalemler yuvarlanmamıştı. Koltuğa oturdu, cebindeki gazeteyi çıkardı ve bize uzattı. Jean bir köşeye çekildi, okumaya başladı.

O günden sonra bir daha hiç görüşmedik... Her gittiğim yerden mektup attım ona, o hiç yazmadı ya da yazamadı. Savaş sonrası bir gün, hiç unutmuyorum, Jean da o kafedeydi, ellerim buz gibiydi içeri girdiğimde. Sıcak bir kahve istedim. Benden sonra bir kadın girdi, o da donmaktan kurtulmuş gibi sıcak bir şeyler söyledi sanırım. Masama bir zarf bıraktı ve hızla çıktı gitti. İçinde bir adres vardı, hemen oraya gittim, bir cümleye rastladım, kimseyi bulamadım.

Bir gün dönemesem de yazdıklarımı kime bıraktığımı bilen birkaç dostum var.

Vera ağlıyordu...

*   *   *

Marne Nehri'nin yakınlarında dolaşıyordu Hidayet bir akşamüzeri. Kararlı gözleri, kendine verdiği söze hazır gibi çevresini zor görüyordu. Bazı hikâyeleri geçiyordu aklından, sanki tüm gençliğinde ona eşlik etmiş yazarlarla konuşuyor, vedalaşıyordu ağaçların altında. Kuşların her melodisinde belleğindeki esrarlı sayfalar çevriliyor, sevdiği yapıtlardan süzülen seçilmiş cümleler yanı başında bitiveriyordu.

Dalların arasından nehrin sessiz sularına vuran günün son ışınları yazacaklarının habercisiydi belki, ama o bilmiyordu. Hatta kayığı, sevgilileri de görmüyor, küreklerin sularla buluşmasını da duymuyordu.

O dönemde sanki herkes aynı yerde buluşmuştu.

Bir köprüye doğru yürüdü, çevresine bakındı, etrafta kimsenin olmadığından emindi. Attı kendini sulara.

*   *   *

Sarı renkler, Amsterdam kanallarında dolaşan kırmızılarla buluşmuştu o gece.

Binlerce sayfa çıkarılmıştı sulardan.

O günden sonra tezler, kitaplar birbirini izleyecekti. O sıralar kaybolan Boris'in defterlerini Jean saklayacaktı.

Sahilde, ellerinde mumlarla başları dik binlerce insan, yalnızlığa mahkûm edilmiş temaları yaşatan yapıtları karşılıyordu. Jean, kadehinden şarabını yudumluyordu.

*   *   *

Gecenin son saatlerinde parkta gül kokularının içinde, Vera'yla Boris bir bankta el ele oturuyorlar; uzun zamandır kendilerini hiç bu kadar iyi hissetmediklerini, ama artık gitmeleri gerektiğini söylüyorlar birbirlerine.

*   *   *

Daha uyanmamış Paris, kruvasan (croissant) kokuları henüz sokaklara yayılmamış, lambaların sönmesini bekliyor.

Odeon metrosunun merdivenlerinde duvara yaslanmış iki büklüm bir adam, artık kalkıp az görünebileceği bir yerlere gitme zamanının geldiğini düşünüyor. Dünyaya neden küstüğünü belli etmeyen camlaşmış gözleri, yeni bir güne başlayan birinin değil sanki. Yavaş yavaş ayağa kalkıyor, siyah paltosunun içinde bir gölge gibi tırmanıyor merdivenleri, bitkin cüssesi şehrin tenhalığına karışıyor.

*   *   *

Boris şöyle yazmıştı: İnsanın kendini tanıyamaması da bir ömür sürer... İspanya'dan geçmemeliyiz.

Boris Paris'te...

Bir erkeğin yüreği çok şeye dayanır. Savaşa, zafere, ihanete dayanır! Nefrete dayanır, hatta çoğu kez aptallığa bile. Ama bir erkeğin yüreğinin pek dayanamayacağı şey şudur: Hiçbir şeyi sevmemek.
Ernst Glaeser

Çocukluk yıllarının büyüsünü, sıkıntılarını saniye saniye hatırladığını, hiçbir günü unutamadığını yazar Ernst anılarında. Hatta yazarken her şeyi yeniden yaşadığını, cümleleri kurarken kestane ağaçlarının kokularının ona eşlik ettiğini, Fransa sınırına çok yakın kahverengi Braun kasabasının çamurlu yollarını, at pisliklerinin tümseklerine takılıp düşüşünü, Kohlhaas gibi konuşan, hiç gülmeyen rahibin öğütlerini ve annesinin çöreklerini öyle canlı anlatır ki ilk savaşı görmüş herhangi bir Avrupalı o satırları okurken, kendini bir siperden çok atlıkarıncadaki bir çocuk gibi hisseder.

Araba, zaman zaman yarı yolda kalacak hissi vererek Rüsselheim'a doğru ilerliyor. Bir elinde adamın, Voltaire'in Candide'i var. Donuk, yüzü çok yorgun, dışarıya bakıyor bazen, yanında uyuklayan kadının timsah derisi çantasına takılıyor, cebindeki şişeyi yokluyor sanki, büyük bir karar verdiğinin tam farkında değil henüz.

Nereye gidiyorum, neleri bırakıyorum geride, düz bir çizgi mi tarih?!

Opera binasının yakınlarında Thomas ellerini havaya açmış öylece duruyor.

Binlerce kitabın yanışını izleyemeyiz biz, içinde biz olsak da, kararımı verdim, gidiyorum, diyor Ernst.

Ve bir kitabına dönüyor aniden.

"Gerçekten onun öldüğüne inanıyor musun?!"

"Hayır, bu bize bağlı!"

Von Möckendorff söyle diyor: "Ben ölmeyeceğim!"

Gitmesi biraz zaman alıyor İsviçre'ye...

Üç yıl Almanya'dan, kitabını yakan Nazilerden uzakta yaşıyor. 1 Nisan 1939'da dönüyor geri, tam izah edemediği gerekçelerle. Yine yazmaya başlıyor, Nazilere katılıyor, İtalya'ya gidiyor, ama bir daha eski kitaplarının ruhunu yakalayamıyor, garip bir yazgı bile diyemeden, evinin spiral merdivenlerinden üst kata çıkmayı düşlüyor, eski kitaplarına ulaşmayı hayal ediyor.

Bir gece rüyasında, evinin kapısını hızlı hızlı çalan bir kadınla karşılaşıyor, nereden tanıdığını bir türlü çıkaramıyor. Kadın, uzun bir yolculuğa çıktığını, bir kiraz bayramının kendinde saklı coşkusunu hatırlayamamanın yüzündeki ifadesini görmemek, yukarda asılı büyük aynadan kaçmak için hep alt katta yaşamayı tercih edeceğini söylüyor ona.

*   *   *

Boris, Les Deux Magots'da her zamanki masasında Vera'yı beklerken, Victor'un kitabını okuyor, yıllar sonra okuyacağımız Almanya Üzerine Düşünceler kitabı için notlar alıyor.

Hava kararmış Berlin'de, yüzleri seçmek zor, herkes birbirine benziyor, sanki cehennemde dikilmiş, kükürt kokulu elbiselerle koşuşturan birileri, varlığına bile tahammül edemedikleri kitapları yığıyorlar meydana, ellerinde meşaleler mutlu uykusuzları rahatsız edeceklerini düşünmüşler, çocukluklarını gömmüşler mendillerle, seslerini bile unutmuş, şimdi de ejderhaları öldürüyorlar masallarda tek tek... Sayfalar alev alev göğe yükseliyor, aylardan mayıs, 1933...

25 Kasım 1936'da Joseph Gobbels günlüğüne söyle yazıyor: "Dün allak bullak bir gündü. Carl von Ossietzky, Nobel Barış Ödülü'nü aldı. Küstah bir provokasyon! Harika bir plan kuruyorum aslında: Onun bizden yana olduğunu reklam etmek. Ama olmaz, zira çok önceden vatana ihanetten ceza almıştı. Mutlaka bir şeyler yapmalıyız. Führer kafa yoruyor fakat bir türlü neticeye varamıyor."

Saat kulesinin çevresinde...

Sinemanın büyük yaratıcılarının kendine ait ışıkları, mekânları ve temaları vardır. Kurosawa'nın mekânı ile Mizoguchi'ninki karıştırılamaz.
Gilles Deleuze

Bazı suskunlukları anlamakta zorluk çekmiyordu Boris. Tarihi yansıtmak dendiğinde, Çarın gizli polis teşkilatı Okhrana'dan arta kalanları ayıklayamamış bir ortamda, 1917'lere uzandığında Victor'ın deneyimlerini esas almayı seçmişti, çünkü o bazılarının aralarına sızdıklarını ve bu sayının çok yüksek olduğunu bildiğini söylüyordu. Çar zamanında oynadıkları oyunları artık tekrarlayamazlardı kuşkusuz, ama şimdi neler planladıklarını kim kestirebilirdi ki?

O korkunun bitmemiş olmasını sezmenin bir işe yaramadığını görmenin acısıyla kahroluyordu. Kaybolan her düşüncenin en azından birkaç kelimesini yansıtmayı gerçekleştirmeye çalışmak gerekir, diyordu. Gerisini çözemezsin zaten, her şey çoktan birbirine karışmış.

Oturduğu evin üst katında, haftada en az üç kez gördüğü Stan denilen biri kalıyordu.

Sessizce yere basan, hiç yalpaladığını görmediği, kirli paltosunun yakasını kulaklarına kadar kaldıran, elinde hep bir dosya, gözlerinin altı çökmüş, kırkını çoktan geçmiş, özellikle Boris'le karşılaşmaktan çekinen bir adam.

Victor'un notlarında sayılarının yirmi beş binin üzerinde olduğu belirtilmişti. Boris şöyle yazmıştı: Ne inandıklarından söz edebilirdiniz, ne de bir fikirleri olduğundan. Sadece sizin gibi olmak zorundaydılar, eskiden göründükleri tavır içinde. Aynı kılıkta, aynı yerde Kropotkin esintileri bile taşıyabilirlerdi. Artık daha da saklanmaları gerekiyordu, konuşacakları kimse de yoktu çevrelerinde. Yürüyüşleri aynı olmalıydı, ciddiyetleri ölçülü, ne söyleyeceklerini, nasıl hareket edeceklerini daha önce öğrenmişler, yeni düzende de bunları rahatlıkla uygulayabilecek esneklikte kendilerini hazırlamışlardı. İşin güç görünen yanı, size karşı çıkmalarına imkân yoktu, neleri rayından çıkaracakları ise zamana bırakılmıştı. Ve bir gün dengelerin bozulacağını seziyordum. Stan, belki bunlardan biri değildi, belki de bazıları gibi yıllar sonra Çar döneminde yaptıklarını mektuplara dökeceklerden biriydi sadece.

Joseph Roth'u bilmediklerini söylediler sürekli; Jacob'u, Yevno'yu tanımadıklarını fısıldadılar, bazıları da öyle saçmalamaya başladılar ki geçmişe özlem duymayanlar bile nereye kaçacağını şaşırdı.

O günleri bir çırpıda anlatmayı seçmemişti Boris.

Die Schrift bricht ab...

Yazı burada kesiliyor...

*   *   *

Şehri çok az tanıyordu.

Otobüsün en arkalarında en az altı kişinin arasında sıkışmış Wilhelm, üç yüz metre ilerdeki saatin altında güneşten yüzünü buruşturan Sophie'yi hareket halinde seçebilmenin şaşkınlığını yaşıyordu. Bir durak sonra, zorlukla kendini dışarı atabildi. Hızla yürürken, belki de benzettim, dedi. Saate ulaştığında değil Sophie, ona benzeyen biri dahi yoktu ortalıkta. Bir banka çöktü, elini cebine attı, mendiliyle yüzünü gizledi bir süre. Çaresiz, hava kararana kadar orada oturdu, altı sigaradan sonra paketin boşalmış olduğunu gördü, zor kalktı banktan, üzerinde büyük bir ağırlık hissediyordu. Oteline doğru yürümeye başladı.

*   *   *

Boris, Roth'un, Bir Katilin İtirafları (Beichte eines Mörders) kitabını henüz bitirmişti ki, Paris'te bir restoranda Joseph'e rastladı. Joseph, yıllarca karısının hastalığıyla boğuşmaktan bitkin düşmüş, yazdıklarıyla zar zor geçinirken, şimdi de Almanya'da tüm kitapları yasaklanmıştı. Nazilerin varlığı her alanda kendini hissettirmeye başlamıştı bile. İkisi de sıkıntılıydı o gece. Roth'un kitabından söz açtığında Boris, Okhrana üyesi Golubtschik karakterinin çok başarılı çizildiğini söyledi. Emsalsiz bir anlatım, dedi, kısaca kusursuz bir roman, diye ekledi, uzun uzun övdü, çağrıştırdığı tiplerle kıyasladı, hatta pek istemeden Stan'i bile anlattı.

Votkalar gidip gelirken, sonra notlarında haksızlık ettiğini yazacağı gibi, Bir Katilin İtirafları'nın Roth'un, Örümcek Ağı'ndan bu yana en iyi romanı olduğunu söyledi, ama Joseph aradaki kitaplarının atlanmasından duyduğu üzüntüyü masaya hiçbir zaman taşımadı, Boris'e teşekkür etti. Aziz Ayyaşın Efsanesi'ne henüz başlamamıştı.

Roth, 1939'da sefalet içinde öldüğünde 45 yaşındaydı...

Nil kıyısında bir akşamüstü...

Princessa Elena gemisinin güvertesinde kahvaltısını etmekte olan Momus, birden karşısında Çılgın Kalabalıktan Uzak filminden tanıdığı Julie'yi görünce hiç şaşırmadı, yamacın ötesinden atmosfere bir çığlık gibi yayılan keskin şimendifer düdüğünün eşliğinde kahvesinden bir yudum daha aldı, ayağa kalktı, güzel oyuncuyu masasına davet etti. Julie'nin o gemide ne için bulunduğunu ise ancak gece yarısı öğrenecekti.

Cemile, bugün iyi çalıştım, diye düşündü. Sokağa çıktı, ağır adımlarla iki sokak geçtikten sonra bir kafeye girdi, dip masalardan birine doğru ilerledi, bir kahve söyledi. Defterini açtı, gözlerinde bir sevinç okunuyordu, yine yazmaya başladı.

Öyle bir sandık ki bir türlü dolmuyordu. Eline geçen ne varsa içine atıyordu. Kötü kumaşlardan yapılmış elbiseler, kurumuş dereler, böbürlenen kobralar, meydanı boş bulmamış pazarlamacılar, tahta merdivenler, kış uykusunda kurbağalar, soğuk havaları seven sebzeler, oyuncakları çok sever görünenler, yüksek binaları övenler, yengeç yiyen kuyruksürenler ilk dikkati çekenlerdi. Sandığı hemen kapattı. O kadar kolay hallettiğine kendi de şaşırdı, bir süre üzerinde oturdu.

O zamanlar derenin akışını, kuşlarla ve kurbağalarla birlikte yaşardık, buradaki tartışmaların canlılığı gibi. Aç kaldığı bir günün sonunda firavunfaresinin gözleri, yiyecek tek bir timsah yumurtasının bile kalmadığını anlatıyordu Nil kıyısında. Akşama ağırlığının yüzde beşini kaybedeceğini biliyordu, bir ihtimal olarak da kobraya rastlayabileceğini. Zehri aldığında hafif bir baygınlık geçireceğini, kısa sürede toparlayıp yine saldıracağını kobra hesaplayamıyordu. Yılanı öldürdüğünde kuyruğu üzerinde yükseldi ve zaferini izleyen var mı diye bakındı çevresine.

*   *   *

Merdivenleri koşarak çıkıyordu Raymond, Momus'un tarihin akademik bir yolculuk olmadığı tezine çok içerlemiş, son yazısında da, "Kobra zehrinden etkilenmeyen hayvanı tanımam ben," diye yazmıştı. Tabii tüm arkadaşları onu desteklemişler, firavunfaresi uzmanı Mısırlı Halil'e de uzun bir süre akademik çevrelerden uzaklaşma cezası vermişlerdi. "Konuşmaya değmez," demişti Halil kardeşine, beraber oynadıkları günleri anarak.

Cemile de başka nedenlerden kovulmuştu aynı yerden ve hemen doğduğu kasabaya dönmeyi seçmişti. İki yıl önce, ama şimdi kardeşinin yanında bir polisiye roman yazmaya çalışıyordu. Kahramanı, Momus adlı bir tarihçiydi ve hayranı olduğu Boris Smoktunowski'nin yöntemleriyle çalışıyordu. İlk kural, tıkandığına inandığı, kaderinin çizilmiş olduğunu söyleyen insanlardan uzak durmaktı.

Tabii bu incelikleri keşfetmenin ne kadar güç olduğunu çok iyi biliyordu, ama burada ikinci kural giriyordu devreye: Nepotizmin, ırkçılığın en küçük birimi olduğunu unutmamak.

Julie, bir şey söylemek için gelmiş gibiydi. "Her şeyi bilmiyorum, ama," dedi, "Boris'in anlattıklarını saklıyorum. Sizden ricam Bay Momus, bana onu bulun lütfen. Tükenmiş, bugün için yetersiz, mecburen bir şeyler karalamış tarihçilerden ayırın bu saygın insanı. Değerlendirmeyi beklemiyor, insan karakterinin bütün imkânları üzerine yanılmışlardan utanıyor sadece, zihinsel farklılığı bir üstünlük bile değil onun için.

"Görüyorum onu, sessiz bir ormanda, bir ağacın tepesinde sağanak altında gülerek bize el ediyor, Cemile'nin romanını okuyor, notlar alıyor."

*   *   *

Raymond, rüyasında, odasında gözlerini duvara dikmiş öyle bakıyor, James Last dinliyor, hasır mindere dayalı dirseğinin acıdığını hissetmiyor, biraz sonra yiyeceğini düşündüğü fırın makarnanın hayalini kurarken yataktan düşüyor.

Boris'in not defteri...

Hayatta en sıkıcı şeylerden birinin, geleceğinden emin olmadığımız birini beklemek olduğunu okumuştu bir yerde Vera. Boris'in ortadan kaybolduğu ilk ayın sonunda da kendini tamamen bu duygunun esiri hissetmişti. Çevresiyle iletişim kuramamasını da buna bağlıyordu doğal olarak, Anna'ya şöyle yazmıştı: "Gideceği yeri söyleseydi, Paris ya da Trieste ne fark ederdi ki; ama hiçbir belirti yok. Son kez yürüdüğümüz yolda beni üzmemek için susmuş olabileceği aklına gelebilir, ama beni en çok yaralayacak olanın bu olduğunu çok iyi bilirdi. En kötüsü bir mektup yazardı, gittikten sonra elime geçecek olan ya da bir telefon açıp sessiz kalabilirdi. Şimdi kuşkularım her yönde büyüyor, daha fena sonuçlar çıkarmaya başlıyorum, bir tek defteri bana yardımcı oluyor, dün başka türlü yorumlayabildiğim birçok cümle bugün başka anlamlar çağrıştırıyor bana. Senden tek isteğim, beni bekletme, hemen yaz..."

Dünyayı mı gezmeye çıkmıştı, yoksa yerinden ya da kendinden hoşnutsuzluğu mu dağıtmaya? Geminin ipleri koptuğunda anladı her şeyi; evden uzaklaşmaya başladığını, nereye gideceğini bilmediğini ve öfkesinin sınırsızlığını hissetti. İçinde kurduğu, hayal ettiği, sadece "bilmediğim" diye tanımlayacağı sonsuz bir alanda kaybolup gitmek, bilinmeyen arazilerde, beldelerde ya da garip kuşların ilk kez şarkılarını rahatlıkla söyleyebildikleri ormanlarda dolaşmaktı. Belki de biraz zenginleşmenin kendinde olanı kaybetmeyi göze almak olduğuna inanıyordu. Her ne olursa olsun, Boris yoktu artık...

*   *   *

Ülkeler gördüm görülmedik, çiçeklerine

Gözler karışmış, insan yüzlü panter gözleri

Büyük ebemkuşakları gerilmiş engine,

Morarmış sürüleri çeken dizginler gibi.

*   *   *

Yıllarca Vera, ona gelen mektuplarda ne gariptir Boris'le ilgili tek satırın yer almamasına hep şaşırdığını söylemiştir ve bu onda, kayboluş hikâyesinin ardında yine onun olabileceği kuşkusunu yaratmıştır. Bir dergide yayımlanan Eisenstein'ın Korkunç İvan filmi üzerine bir yazı da şüphelerini iyice arttırmış, bu üslubun, yani Boris'in taklit edilemeyeceğini ısrarla belirtmiştir, ama zamanla başta Anna olmak üzere dostları onu bu düşüncesinden uzaklaştırmışlardır.

Vera, verandada sabahın ilk kahvesini yudumlarken, eli bir akşam önce masada bıraktığı Boris'in defterine dokundu yavaşça. Okşar gibi kapağı kaldırdı, sayfalara koklayarak yaklaştı, yazının kalitesinin güzelliğine ve eskizlere hayran kaldı, büyülendi. İncelikle işlenmiş notlardan rasgele okumaya başladı.

Her şey anlatış biçimlerine göre belirleniyordu sanki. Tarihin birçok olayını, kişisini yakından incelemeye koyulduğunda insan, farklı çerçeveler içinde aynı resimleri gördü hep. Gerçekte kim olduklarını öğrendiğini düşündü, onları öyle yaşattı kendi dünyasında. Zamanla resimler değişmeye başladı, silinmedi ama bazen görünmez bile oldu. Önce kendi bakış açısına bağlamaya çalıştı farklılıkları. Belki de sadece kendi değişime uğramıştı, oysa okuduğu her cümle, her bilgi kişilerin yüzüne yansıyor olabilirdi pekâlâ. İşin kötüsü, bunu paylaşacak kimse yoktu çevresinde; şaşkınlığını hep içinde yaşadı bu yüzden. Değişimi satır satır yazarak konuşuyordu, tarihin değer verdiği simalarıyla.

Araya zaman zaman öyle önemli yazarlar girdi ki, çok az bildikleri insanları en iyi onlar anlattı, derinlikli çözümlere ulaştırdılar. Hiç tanımadan yazanlar, o kadar yaklaştı ki o insanlara, tarihin yanlış, eksik anlatılmış birçok kişisi artık kendileri gibi olmaktan sıkılmamaya başladılar, yavaş yavaş bizlere korkmadan görünebildiler.

Yeni bir kitaba ya da bilgiye ulaşan kişi ne kazanmıştı acaba, neler eklenmişti hayatına? Soruyu böyle ele aldığımızda şöyle diyebiliriz: Daha önceki halimle ancak şimdi kıyaslayabilirim kendimi. Bir başka yol bu gece yürüdüğüm. Ay bir başka, engebeler farklı, taşlar sararmış, gözlerim seni daha iyi görüyor, ellerim masaya daha yakın. Ne gece ama, diyorsun sessizce...

*   *   *

Bataklıklar gördüm, geniş fıkır fıkır kaynar;

Sazlar içinde çürür koskoca bir ejderha,

Durgun havada birdenbire yarılır sular,

Enginler şarıl şarıl dökülür

girdaplara.

Rimbaud

Anna, Boris ve Herder...

Taş bir sözcük düştü parçalandı
Henüz yaşayan göğsümde
Zararı yok, ben zaten hazırdım
Gelirim bunun da üstesinden.
Anna Ahmatova

Anna Ahmatova, şöyle yazıyordu:

"Ben bizim kadınlarımıza nasıl konuşulması gerektiğini öğrettim, ama onları sessizleştirmenin nasıl olacağını bilmem."

İşte... yazın hışırdayan sıcak soluğu

Bayram gibi sarıyor pencereyi.

Ben çoktan sezmiştim bu

Aydınlık günü ve boş evi

*   *   *

Hedeflerinin neler olduğunu söyleyen, tarihsel olarak da ispatladığını düşündüğümüz ya da saydığımız nice kişinin gerçekte neleri söylemediklerini ve yenemedikleri korkularının gizli damarlarının sinir uçlarını araştırmak için yola çıkmıştı sanki Boris. Bir görüşe göre de, üniversiteye bu yüzden girmiş, sekiz yılda üç tez hazırlamış, ama hiç kabul görmemişti zavallı Boris. Oysa ölümünden dokuz yıl sonra, St. Petersburg'da yayımlanan bir dergide ondan "geleceğin habercisi" diye söz ediliyor ve tezinden geniş bir bölüme yer veriliyordu:

"Bir gün Mozart'ın Sihirli Flüt operasındaki ‘Cehennemin İntikamı Kalbimde Kaynıyor' aryasını tekrar tekrar dinleyeceksiniz, o gün yeniden Zhdanov şehri eski adı Mariupol olacak ve Andrei Zhdanov'un heykeli yıkılırken, Shostakovich çalacak meydanda ve bir genç kız, Osip Mandelstam'ın şu dizelerini okuyacak Anna için:

Yenisey'in aktığı geceye götürün beni

Çanların yıldızlara değdiği,

Çünkü benim kanım kurt kanı değil,

Ancak bir benzerim öldürebilir beni.

Andrei, edebiyatı dış etkilerden koruma bahanesiyle en iyi yazarları temizlemeye çalıştığı yıllarda, sabahtan akşama kadar elinde bardağıyla dolaşır, Josef'e meyve suyu içiyorum, derdi. Kimseye itimadı olmayan lider Josef ise ona güveniyor görünse de içkiye düşkünlüğünden dolayı sık sık onu ortadan kaldırmayı düşünürdü."

*   *   *

Kronolojik olarak tarih söz konusu olduğunda önde gelen kişilerden biri olmasa da kendi küçük çevresinde sevilen biriydi Cahit Hüsnü Bey. Neden sevildiğini bir gün kendi kendine şöyle açıklamıştı: "Felsefeyle hiç işim olmadığını çok iyi biliyorlardı, sadece tarihleri sıralıyordum onlara, biliyormuş gibi yapmalarına da ses çıkarmıyordum. Bu, eski bir yöntemdi; geçerli, dikey ve zararsızdı. Birkaç basamak çıkabilmek için ideal bile sayılabilirdi. Tarih öğrencisiyken tanıdığım sıkı bir Epikürcü olarak tanınan Victor'dan söz etmek isterim size; dünya felsefesini taramış, dil üzerine sürdürmüştü çalışmalarını. Marx'ın arkadaşı Heine'den iki şiir çevirmiştim o yıllarda ve ona göstermiştim. Hiç düzeltmemek daha iyi, öyle kalsın, demişti. O zamanlar şakacı biri olduğunu kimse anlamamıştı, bugün bile sıkıntıları vardır bu konuda."

*   *   *

Sayılı günlerdendi. Ellerini masaya dayamış, benzer bir günü tam anlamıyla yaşıyor sayılmasa da, iyiden iyiye sıkıldığını hissetti tüm benliğiyle. Bazı kelimeleri hiç kullanmamayı özenle sürdüren bir yazarla tanışmıştı bir yemekte. Neden, diye sormak gafletinde bulunmuş, açıklamalarını dinlerken buna binlerce kez pişman olmuştu.

*   *   *

"Tarihte yasalar aramaktan vazgeçilmelidir, her tarihsel olay bir kez ortaya çıkan bir gerçekliktir," diyordu Herder.

Boris'in günlüğü...

Tarih sahnesine geç çıkan ülkeler, erken çıkanlara göre büyük bir ayrıcalığa sahiptir; bu ayrıcalık, öteki ülkelerce biriktirilen tarihsel deneyimin bu ülkelere, bir sonraki adımlarının ne olacağının oldukça doğru bir imgesini sunmalarına ve öteki ülkelerin elde ettikleri şeyleri içgüdüsel olarak değil, bilinçli olarak elde etmeye çalışmalarına, karanlıkta el yordamıyla ilerlemek yerine bu yolda nelerden sakınılması gerektiğini bilerek ilerleme olanağı vermesine dayanmaktadır.
V. V. Vorontsov

Vera o gece sabaha kadar uyumamış, sanki olacakları biliyormuş gibi hep ağlamıştı. Fritz'in etkisinde kaldığıma inanmış gibiydi. Oysa çevremizde binlerce tuzak vardı. Ben öyle düşünüyordum basitçe. Ona da sadece temkinli olmamız gerektiğini hatırlatmıştım. Eğer Fritz karısına kaçışını söylemiş olsaydı, neler olacağını bilemeyeceğimizi anlatmıştım, ama ben de her durumdan kuşku duymayı yeni öğrenmiş sayılmazdım. Vera'ya, köşeye sıkıştırılabileceğini anlatmaksa çok zordu. Kendine güveni ve aşkı beni eziyor, çaresiz kılıyordu.

Sessizce gitmek gerektiğine iyice inanmıştım. Sadece benim için değil, Vera için de iyi olacaktı, çünkü nereye baksam tehlikenin kokusunu alıyordum.

Güven konusunda ona bir şeyler söyleyemediğim için de çok sıkılıyordum. Sonuç olarak, Fritz'in hikâyesine benzemiyordu bizimki. Thea'nın Fritz gibi düşünmediğini biliyorduk hepimiz.

*   *   *

Lacivert çizgili ceketi ve kırmızı kravatıyla hemen tanımıştı onu.

Yüzündeki ifadeden olayı nasıl anlatacağını anlamıştı. Önce çantasını bıraktı masaya, bir bardak su istedi garsondan. Yıllarca içinde bulunduğu sıkıntıdan kurtulmak istediğini söylemişti Boris'e, "Evet," demişti, "bir an önce gitmeliyim buradan, sana gelmemin tek nedeni, bir tek sana güvenmem."

Yıllarca peşindeydi Boris'in, ondan nefret ediyordu, şimdi ondan kaçmaya çalışıyordu.

Gittiği yerde belki kendi gölgesiyle buluşacaktı.

*   *   *

"Tarihe yaklaşım, bir belge meselesi olduğu kadar geniş bir sezgi ve zekâ işidir," diyordu Victor. "Hafıza da belgelerle konuşur durmadan, masada bazen o kadar uzun süre kalır ki unutulur hizmetleri, sonra hayatın akışı adı altında, umursamaz bir seans başlar odada, o da o bölüm bölüm ele alındığından salona taşar, yazılamadan kaybolur gider.

Bellek ya da hafıza hep çaresizdir, içe dönüktür, dışlanır, yaptıklarının anlaşılmadığını sananlar tarafından da sürekli aşağılanır.

Kötü bir dille yazılmış tarih bile geçerli sayılır ve her zaman özenle seçilmiş ya da bulunmuş birkaç budalaya taşıttırılır.

İşte, gerçek dedikleri ağ da böyle sıkı sıkıya birbirine bağlıdır. Örüldüğü zaman da, ipleri tutan da bilinmez sanılır, işte herkes burada yanılır..."

*   *   *

Kamera adım adım ilerliyordu Paris sokaklarında. Araba, giyotinin kurulduğu alana doğru hızla yol alıyordu.

İki sepetin arasında uyuyakalmış yavru bir kedi, çevresinde dolaşan çalışmasını yeni bitirmiş bir karga tekerlek gürültüsünü duymuyor bile.

Çekimler başlamadan kruvasan kokuları her yanı sarıyor, pencereler yavaş yavaş açılıyor. Wajda, kahvesini yudumluyor.

Bu kadar sade görüntüler eşliğinde sürükleniyor araba.

Gerard oynuyor Danton'u.

Robespierre, sonsuza kadar sürecek sanıyor saltanatını.

Danton'un kafası uçuyor giyotinde, Robespierre rahatlıyor.

Birkaç ay sonra bu kez giyotin Robespierre'in başını alıp götürüyor.

Boris, Danton için not düşüyor:

Terörü durdurmak gerektiğine inanıyordu.

Bilge dostumun hatırlattığı gibi, tüm Fransa'da Robespierre'in bir tek heykeli, büstü bile yoktur.

"Tüm ideolojiler, hatta gerici ideolojiler bile ilerici olduklarını ileri sürme hakkına sahiptir," demişti bizim tarihçilerden Tkaçyev.

Max, Karşıyaka ve Berivan...

Acılar da yanılabilirler.
Elias Canetti

Birçok hayat, başladığı günden itibaren nereye gideceğini kestiremeden öylece akar gider, çevrenin onun varlığıyla olan ilişkisinden nasibini alır. Ve evin atmosferi, bakışı, çocuğa biçim verir, ilk adımın yönünü belirler. Max Jacob da o günleri anlatırken, yaşadıklarından duyduğu sevinci tüm hayatı boyunca gözlerinde taşıdığından söz eder. Başka birinde de her zaman ilk dikkatini çeken şey, gözlerin nereye baktığından çok nelerle yüklü olduğudur. Bir bakışta çocuklukların nasıl geçtiğini, evlerdeki yaşamları görür gibi olur. Ellerin kullanış biçimlerinden bile sezer her şeyi. Şiirlerle, resimlerle yaşar. En yakın dostları Picasso ve Apollinaire'dir, ama Apollinaire'in zamansız ölümü onları perişan eder. Kendi de 1944'te Gestapo tarafından tutuklanıp kamplara gönderildiğinde, akıbeti iki kardeşi gibi olacaktır. Hepsinden çok yaşayan Picasso da, iki dostunun yokluğunu hayatı boyunca derinden hisseder, hep eksik yaşadığını vurgular.

Atlas Okyanusu'na bakan küçük bir şehirdir Quimper. "Birleşmiş nehirler" anlamına gelir. Paris'te geçirdiği yıllarda aklı hep buradadır Max'ın. Nereye giderse gitsin, çocukluğunun geçtiği bu şehri ve yirmi yılı hiç unutamadığını yazar. Quimper, onun için bir neşe kaynağıdır her zaman. "Nereye gidersem gideyim Quimper'deki günlerimi hiç unutamadım," diye yazar.

*   *   *

Edip Cansever'in unutulmaz "Şairin Kanı" şiirinden:

Kanıdır şairin bu sevilmeyen yüz

Gözleri bir köpeğin, bırakmış köpeğini

Tanrısız, kimsesiz, her şeysiz biraz

Gözleri bir başına insanlar gibi

Kanıdır şairin ölümle kımıldamaz.

*   *   *

O gece sinemaya bilet almış eve dönmüştü, iki saati vardı. Kız kardeşi çocuklarının dersleriyle uğraşıyor, gözleriyle televizyondaki donmuş resme bakıyordu. İzmir'in Karşıyaka semtinin görüntüsü öylece duruyordu ekranda. Birden kız kardeşinin ağladığını hissetti. Çocuklar da kalemleri bir yana bırakmış annelerine sarılmışlardı. Küçük çocuğu da ağlamaya başlamıştı. Yirmi yaşında İstanbul'a yerleşmişti annesi, kardeşi yanına geldi, o da bir süre Karşıyaka görüntüsüne baktı, arıza giderilememişti hâlâ. Birbirlerine baktılar, yaşadıklarının hikâyelerini, bahçelerindeki koşmalarını hatırladılar.

*   *   *

Berivan o gece, yine yatma vakti geliyor diye huzursuzdu. Annesi onun yatağa gittiğinde hemen uyumadığını çok iyi biliyordu, çünkü yeni yaşındaki Berivan ressam olmayı kafasına koymuş, ele avuca sığmaz bir boya tutkunuydu. Duygularını resimle anlatıyordu, bir şey söyleyeceği zaman hemen çizmeye koyuluyordu.

Bir gün bir rüyasını çizmişti, akşam yatağına girdiğinde annesi onu öpmek için odasına girdi. Gözlerini kâğıttan ayıramıyordu ama annesini de o kadar seviyordu ki, boyalarından bir an olsun ayrılmayı göze aldı. Annesine sarıldı ve, "Şu evin duvarını boyar boyamaz uyuyacağım, söz veriyorum anneciğim," dedi. Annesi resimlerini çok seviyordu Berivan'ın. Öptü kızını ve usulca çıkıverdi odadan.

*   *   *

O yazarken, kertenkelesi cebinden sıyrılıp tavanda eğleniyor. Kertenkele tepesinde oraya buraya seğirtirken, o da cümleler kaleme alıyor, kimi zaman kertenkeleye ıslık çalıyor, ya da bunun tersi oluyor.

İşi bitince, artık aklına hiçbir şey gelmeyince, kertenkele yeniden onun cebine süzülüyor.

Elias Canetti'nin Saatin Gizli Yüreği kitabından, Ahmet Cemal'in nefis çevirisiyle.

Michel ve Oduncu

"Yaşamın sebep olduğu olayları yaşamın
kendisine tercih etmek saçmadır."
Francis Bacon

Yıllardır matbaalarda çalışan Michel'in emekliliğine üç yıl kalmıştı.

O gece de yine işlerinin yoğunluğundan geç çıkmıştı.

Hava buz gibiydi Paris'te. Yakasını kaldırdı. Sokaklarda kimseler yoktu. Alman askerleriyle dolu bir kamyon geçti yanından. Bir ürperti hissetti. Fırına yöneldi, iki baget sıkıştırdı koltuğunun altına. Merdivenlerden çıkarken birini yarılamıştı bile.

Üç saat önce karşı pencerede bir Fransız, matbaacının karısını ve kızını Nazilerin tutuklayıp götürüşünü seyrediyordu. Yahudi olmadığından emindi.

Bir hafta sonra, bu kez isim benzerliğinden kendisi ölüm kamplarına giden trendeydi.

Dönemeyeceği bir yolculuğa çıkıyordu. Yahudi olmadığını düşünüyor, öyle olmadığını bilmesine rağmen, onlarla birlikte öldürüleceğinin nedenini hiç anlayamıyordu.

İnsan sadece bildiğini hatırlar.

Onun gidişini de Michel penceresinden izledi...

Karısı ve kızını bir daha göremedi.

Anılarını yazdı, Yahudi olmayan komşusunu hatırladı bir gün.

Yaşamın sebep olduğu olayları, yaşamın kendisine tercih etmek üzerine düşündü durdu...

İnsan bilmediği bir şeyi nasıl unutabilirdi.

Eski fotoğraflara baktı.

Kimseye cehennemden söz etmek istemiyordu...

Paris yine buz gibiydi...

...

Yaşadığı yer, sanki ormanın içine saklanmış, ışıl ışıl, kalabalık bir köydü.

Herkes sokaktaydı...

Oduncu, sabah erkenden kalkar, görevini yapmak için ormana giderdi.

Bir sabah yine yola koyulmuş, akşama kadar odun kesmişti. Dönme vakti geldiğinde bir elinde fener, bir elinde balta huzur içinde geri dönmeye hazırlanıyordu.

Kuş sesleri rüzgârın hafif esintisiyle ağaç yapraklarındaki böceklere nefes aldırıyordu.

Etrafta kimsecikler yoktu. Günlük odun kesme işini bitirmiş, terziye uğrayıp evine gitmeyi düşünüyordu.

Köye vardığında iyice şaşırdı. Büyük bir sessizlik kaplamıştı her yanı. Işıklar sönmüş, kapılar açık bırakılmıştı. Sanki köy boşalmıştı. Oduncu, hemen terzinin evine yöneldi. Kızının gelinliğini merak ediyordu. Eve vardığında terziyi bulamadı ama gelinlik oradaydı. Bitmemişti.

İşini bitirmemiş, görevini tamamlamamış insanlara öfke mi duymalıydı...

Sokağa çıktı, bir fırına uğradı, birkaç simit attı torbasına...

Simitler tazeydi...

Şimdi yavaş yavaş şaşkınlıktan kurtuluyordu. Köy boşalmıştı. Ama oduncunun aklı fikri gelinlikteydi. Evine uğramadan komşu köye yöneldi. Kahvede oturan bir ihtiyara yaklaştı ve köyündeki insanların nerede olduklarını sordu.

"Bilmem, ne hikmetse," diye ellerini havaya kaldırdı yaşlı adam, hafifçe gülümsedi ve, "her yıl böyle giderler," dedi, "nereye gittiklerini de kimsenin bildiğini sanmam..."

"Peki, buralarda terzi var mı?" diye sordu oduncu, "Kızımın gelinliğini bitirecek biri..."

Yaşlı adam, "Merak etmeyin dönerler," dedi, "zaten nereye gidecekler..."

Romy ve Uykusuzluk...

Aşka, hırsa, topluma sırt çevirenlerden kendinizi
sakınınız. Vazgeçmiş olmanın intikamını alacaklardır.
E. M. Cioran

Hayatın basitliğinden, insanların yataktan kalkıp günü geçirdiklerinden, çalışıp yorulup sonra yattıklarından, tekrar uyanıp başka bir güne başladığından söz eder filozof E.M. Cioran.

Romen asıllıdır, Fransızca yazar, yıllarca sürmüş uykusuzluktan mustariptir ve hep kopukluğun olmadığı izlenimini uyandıran bir ruh halindedir.

"Uyku bir süreci durdurur. Ama uykusuz insan, gecenin ortasında, ne zaman olursa olsun, uyanıktır. Gece gündüz fark etmez onun için. Bu bir çeşit sonu gelmez zamandır."

Tabii sabah uyanan insan, güzel bir uyku gecesinden sonra yeni bir şeye başladığını sanabilir. Ama bütün gece uyanıksanız hiçbir şeye başlamazsınız.

İşte trajedi buradadır, sokaklarda dolaşmalar uzadıkça ilerlemenin manasızlığına vardırır düşüncelerini Cioran'ın. Zihnin ıstıraplarındaki bir ağırbaşlılık vardır ki beyhude yere kalbindekilerde de aranır.

Geceler gündüz olur, yalnızlık küstahlıkla yumuşayan büyük azaba dönüşür, felsefe hüzne karşı bir panzehir hizmeti görür, gerçeğin nefes darlığı yaptığını haykırır.

Uykusuz gecelerinde sürekli Dostoyevski okur, Çehov'u da ıskalamaz. Ama sadece hasta yazarları sever ve şöyle der: "...gerçeği söylemek gerekirse, benim için, hasta olmayan bir yazar davayı daha baştan kaybetmiştir."

...

1956 yılında tüm dünya, gözleri ışıl ışıl yanan, melekleri bile kıskandıracak bir gülümseyişe sahip bir oyuncuyla, Romy Schneider'la tanıştı. Canlandırdığı kişi ise, tarihin ünlü imparatoriçelerinden Avusturyalı Wittelsbachlı Elisabeth'di. Kendisine halk tarafından Sissi denilen bu güzel ve zeki kadın, kısa sürede Romy Schneider'la özdeşleşmişti. Bir yıl sonra da iki Sissi filmi daha çevirdi.

Filozof Cioran'ın en sevdiği tarihi kişilerden biriydi Sissi.

Cioran'ı Paris'te Odeon sokağındaki çatı katında Sissi filmlerini izlerken hayal edebilir insan. Ya da Sissi'nin bir şiiri okurken:

Yalnız, lanetli bir İmparatoriçe

Ben, perilerin kraliçesi...

Yalnız ben bulamam, hiçbir zaman

Ruhumun kardeşini...

Kaç kez indim, boşuna!

Zambaklarla süslü tahtımdan...

İmparatoriçe, Shakespeare'in soytarılarına hayrandı ve deli diye adlandırdığımız herkese akıllı gözüyle bakmaktan yanaydı.

Hayatı facialarla doluydu Sissi'nin.

Kaynı Maximillian Meksika'da idam edilmiş, görümcesi Charlotte delirmiş, yeğeni II. Ludwig ölmüş, oğlu Rudolf kaybolmuş, kız kardeşi Alençon düşesi Paris'te bir hayır eşleri kermesi yangınında diri diri yanarak ölmüştü.

Ailesi üzerine çöken felaketler, sadece insanlardan uzaklaşmasına neden olmamış, görevlerini unutmasını da kolaylaştırmıştı.

Dünyaya eşine az rastlanır bir kaçış örneği sunmuştu. Ve on dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru bir eylül günü, İsviçre'nin Leman Gölü kıyılarında, Lucheni adlı bir anarşist tarafından hançerlenerek öldürüldü.

Lucheni ise aslında hedefini şaşırmış, Bir imparatoriçeyi, monarşinin bir simgesini yok ettiğini sanıyordu, oysa o, yaşamı boyunca Habsburg egemenliğine başkaldıran kadını öldürmüştü.

...

Romy, Sissi'den sonra sinema tarihinde çok önemli, unutulmaz filmlerde oynadı. 1981 yılında on dört yaşındaki oğlu David'i kaybetti. Bir yıl sonra da evinde ölü bulundu...

Medrano Sirki ve Baudelaire

Serçe kafese girince / Gökyüzü hiddetlenir.
William Blake

Zaman taşımaz hileleri...

Neyi nasıl, niçin yaptığını vurur yüzüne,

Hastalıklı bir rengin çığlığı

Kader saklanamaz.

Pencerenin altından geçer

Defineler ararsın

Ve batarsın diplere...

Ama her zaman biri yardım eder...

Düşmezsin

...

Küçük bir evde yaşıyordu Sibel. Uzaklarda sevdiği biri vardı, bazen onu ziyarete geliyor, günlerce kalıyor, sonra yine kaybolur gibi uzaklaşıyordu. Yıllardır böyle sürüyordu hayat. İlk zamanlarda duyduğu yalnızlığı da aştı giderek. Artık bildiği bir şey vardı. Bir sabah uyandığında onun gitmiş olabileceği...

...

Şiirler arasında yaşardı Nathan. Yıllarca mimar olarak hayatını kazanmış, sonunda kendini resme vermişti.

Bazı dizeleri çok severdi, büyük kâğıtlara yazar, odasına asardı.

Resimlerinin her birinde çeşitli dizeleri bulurdunuz. Baudelaire en sevdiği ozandı.

Bir gün evine biri geldi ama kendisine o kadar çok benziyordu ki ne yapacağını şaşırdı, heyecanlandı, eli ayağı birbirine dolandı.

Kuzey Dakotalı olduğunu, resmini yaparsa istediği parayı vereceğini söylüyordu. Özellikle birinin resmini yapma fikrinden hiç hoşlanmıyordu Nathan, ama karşısındaki adam ona o kadar çok benziyordu ki, sanki kendi resmini yapacağını geçirdi aklından.

Bir otoportre bile yapsa ona benzerdi...

Kabul etti, adam ertesi gün gelebileceğini söyleyerek ayrıldıktan sonra kendine bir kahve yaptı ve koltuğuna oturdu. Hiç tedirgin olmadığını düşündü.

Ertesi gün erkenden kalktı.

O adamı bir daha hiç görmedi.

...

Biri her zaman yardım eder, düşmezsin.

Başka bir gün aynada okumadığın kitaplar gelir aklına. Başka bir gün pencereden bakar gülersin.

Odasında yıllarca bekleyen birini bilmezsin, zaten kimse de söylemez sana. Günün birinde öğrenir ama gitmezsin.

Çevrende görmediğin biri için dua da etmezsin, elin ayağın birbirine dolanır, sendeler ama düşmezsin.

Küçük küçük şarkılar ezberleyip komşularına söylersin, karşına iyi bir şarkı çıktığında salonu terk edip gidersin.

Çarşambaları eve geç gelir, perşembeleri neden geç kalktığını bilmezsin.

...

İnsan ne zaman kendini özgür hissetse, baş dönmesi de birlikte gelir. Farklı olduğunu hissetmenin rahatlığı bir tedirginlik yaratır, tedbirsizliğin yol açtığı huzursuzluk, bireyin yaptığı şey için değil, yapmak zorunda olduğu ve yapabileceği şey için kaygılanmasına yol açar.

...

Medrano sirkinin İstanbul'a geldiği yıllar...

Kasımpaşa'da bayramlarda ata binen çocukların geceleri...

Gözlerinin önce parladığı sonra uykuya daldığı saatler...

Kapı çok yavaş çalınmış, sanki biri usulca dokunmuştu zile. Erken girmişti yatağa Cemil, yorganını başının üstüne çekmiş dalmıştı hayallere. Uyku tutmuyordu. Zili duyduğunda heyecanlandı ama annesi yatağından hiç çıkmamasını söylediği için hiç kıpırdamadı, gelenin kim olduğunu biliyordu ama onu görmeye izni yoktu. Birkaç saat daha gözlerini kırpamadı.

Sonra daldı hayallere...

Ormana yakın bir yerlerdeydi. Nehrin kıyısında beyaz bir ata takıldı gözü. Uzun bir koşudan dönmüş gibiydi at, yeleleri ıslak, gözleri güvenle bakıyordu. Ona dokunmak istiyordu, belki arkadaş olabilirler, onunla gezintilere çıkabilirdi.

Birden içerden gelen konuşmalarla açtı gözlerini, dokuz yaşındaydı.

Dinlemek istemiyordu...

Yine daldı hayallere...

Görmek istediği filmlerden birine daldı bu kez. Sabu'yla karşılaştı. Geniş gövdesi olan bir ağacın önünde duruyordu, hızla sarmaşıkları kaldırdığını ve ağacın içinde kaybolduğunu heyecanla izledi. Peşindekilerden kurtulmuştu. Ağacın içinde bir gizli geçit vardı.

...

Pencereden bakıyordu bir gün.

Otobüs durağında insanlar üşüyordu.

Birine takıldı gözü, evlerine bakıyordu.

Son otobüsü bekleyen insanlar sanki onu tedirgin ediyordu.

Hokusai ve Geçici Dünyadan
Mektuplar...

Peki salyangoz-
Tırman Fuji Dağı'na
Yavaş yavaş ama
Issa

Japon resminden söz etmeden önce uzun uzun Fuji Dağı'nı seyretmeli ve susmalı. Belki yıllar sonra bir şeyler söylenebilir. Eskiden beri ölümsüzlüğün sırrının bulunduğu yer olarak bilinir burası. Ve bu gelenek, resmin delisi olarak da nitelenen Hokusai için de dağa ilişkin bir saplantının kaynağıdır.

*   *   *

Onlarla tanıştığım yıllarda hepsi üniversitenin tiyatro kolundaydı. Sevim, Jim, Paul, Grace ve diğerleri. Gece yarılarına kadar çalışırlardı. Daha o zamanlar herkesin dikkatini çekmişlerdi. Grubun en yetenekli, gelecek vaat eden oyuncusu Sevim'di. Jim Fuller Toland çiçeği burnunda bir oyun yazarıydı.

Yıllar sonra onlara tekrar İstanbul'da rastladığımda Sevim'le Jim evlenmiş, iki çocukları olmuştu. Jim, üniversiteden ayrılmış, kendini oyunlarına vermişti. Sevim tiyatrodan tamamen kopmuş, Jim'le çocuklara yetişmekten başka bir şey düşünemez olmuştu.

Bir sabah beni kahvaltıya çağırmışlardı. Jim yeni kitabından söz ediyor, Sevim söz tiyatrodan açıldığında susuyor ve başını öne eğiyordu.

Bütün gece Jim'in kitabını okudum.

*   *   *

Her sabah gözlerini açtığında aynı şeyi hissediyordu. Sanki aynada biri ona geçmişten aynı sözleri tekrarlıyordu. Düşleriyse farklı bir dünya gösteriyor, yataktan indiğinde her şey yeniden başlıyordu. Yıllar akıp gitse de bir umut hep vardı içinde.

Peki, aynı evde, aynı insanlarla nasıl olacaktı bu iş? Hele tüm yaşamı boyunca öyle şeyler görmüş, öyle konuşmalara tanık olmuştu ki; değil değişme, her şeyin daha da kötüye gideceğine bahse bile girebilirdi.

Sessizce kaybolur gibi yine erken çıkmıştı evden. Ara sokaklarda dolaşıyor, iki aydır bitiremediği yazısını düşünüyordu. Son mektubunda şöyle yazmıştı: "Korkuyorum, içinde bulunduğum durum, beni senden uzaklaştırıyor. Yazdığım her cümle, her satır, tekrar okuduğumda başka düşüncelere itiyor beni. Bir gün gelecek artık sana yazamayacakmışım gibi geliyor. Bazı geceler en çok bu korkuya kapılıyorum. Okurken hayal ediyorum seni ve yazdığım her satırı boşuna yazmış olduğumu düşündüğünü hissediyorum, hatta görüyorum.

"Her satırın, her kelimenin üzerinde ne kadar titizlikle durduğumu düşündüğümde, ne boş bir kuruntu, demekten de kendimi alamıyorum. Sana yazacak gücü belki de bir daha bulamayacağımı düşünmek beni delirtiyor.

"Bunları sana yazmak istemezdim ama yıllardır duyduğum bu kaygıdan kurtulmak artık zor, beni tamamen avucuna almış, nereye gitsem benimle.

"Sonra bir sokağa saptım, küçük bir kafede bir masaya oturdum ve bildiğin o defterime yazmaya koyuldum. Karşı masada Franz oturuyor.

"Bir anda söylediklerimden uzaklaştım. Sana biraz daha yakın olabilseydim diye her düşündüğümde düştüğüm bir kuyu sanki bu, kaybolacak sandığım cümleler yine benimle, sana doğru yola çıkmak ister gibiler. Kahvemi içerken biraz sakinleştim. Evdeki herkesi unutmuştum."

Kafeden çıktığında hava kararmak üzereydi.

*   *   *

Sürerken tarlayı:

Yolu soran adam

Kayboldu

Yosa Buson

Hokusai, gitme zamanının çoktan gelmiş olduğunu hissediyor, dört gecedir niye gidemediğini kendi kendine soruyordu. Başladığı yere geri dönen biri olmamak için çabalamıştı hayatı boyunca. Çizdikçe ustalaşabileceğini, bunun da yüz yaşına kadar süreceğini yetmiş üç yaşında dile getirmişti.

Otuz bin eser yaratmıştı yaşamı boyunca. En çok da kuşlar, böcekler, balıklar, dalgalar ve Fuji Dağı yer aldı onun resimlerinde. Fuji Dağı onun için bir tutkuydu. En korkunç dalgaların ardında bile bu muhteşem dağı görmek mümkündü. Yapıtlarındaki karışıklığın kaynağında ise kullanılan renklerin çeşitliliği yatıyordu.

Yaşamın sıkıcılığını, yetersizliğini hep aynı olarak kalmanın boğuculuğunu hissediyordu. Geçimsiz biriydi Hokusai. Ama hangisi? On yılda bir başkası oluyordu en geç. Bir gelenekti bu ve 20-25 takma adla dolaşmıştı ülkeyi. Bugün bile bir karışıklıktan söz edilebilir onun hakkında.

Resim, onun için bir arayış değil, değişimin ta kendisiydi. "Yeni bir renk bulmak, yeni bir tona ulaşmak ya da yaklaştığımı hissetmem benim için bir problemi çözmekten daima daha zor olmuştur," diyordu.

Öğrencilerinden birinin -belki de değil-:"Sürekli başka biri oldu, yerini, yurdunu değiştirdi, yeni üsluplar yaratarak şaşırttı insanları hayatı boyunca. Seksenin üzerinde ev değiştirdi, adını değiştirdi. Benim tanıdığım belki de sadece bir tanesiydi. Hangisi benim hocamdı bilmiyorum. Sanırım benim ona hayranlığım öğrendiğim şeyler yüzünden değil, onun gerçek dünyasına erişemememle ilgili, O dünyanın parçalara ayrılmış hali, birbirinden kopuk gibi ama izleri her yerde. Fuji Dağı gibi, erişilmesi imkânsız, sadece bazı tahminlerle ayakta duran bir tarih," demesi boşuna değil galiba...

Avcılar ve Nazunya

Dikkatle baktığım zaman
Çitin yanında yeşeren bir
Nazunya görüyorum!
Bashō

Lionel Stander, Amerika'da McCarthy döneminde insan avına maruz kalan oyunculardan biriydi. Komünist damgası yemiş,1951-61 yılları arasında işsiz bırakılmış, ancak 1966'da Avrupa'da Roman Polanski'nin Cul-de-Sac (Çıkmaz Sokak) filmiyle yeniden hayata dönebilmişti. Filmin diğer oyuncularıysa Donald Pleasence ve genç yaşta bir otomobil kazasında hayatını kaybeden Françoise Dorléac'tı ve Catherine Deneuve'ün kız kardeşiydi.

Polanski'nin İngiltere'de çektiği bu filmde ilk günler her şey çok güzel gidiyordu. Ama bir gün Polanski midesini bulandıran bir tutumla karşılaştı. Lionel Stander'le günlük ücret üzerinden anlaşma yapılmıştı ve ortada bir kurnazlık söz konusuydu. Lionel işi ağırlaştırıyor, daha fazla iş günü yaratma çabası gösteriyordu. Tabii bunu anlamak Polanski için zor değildi ama başta böyle bir ahlak anlayışını Lionel'e yakıştıramamıştı. Oysa ispatı zor gerçek ortadaydı. Lionel beceremiyor, huzursuzluk yaratıyor, gün başına alacağı her pound için mesleğini ayaklar altında çiğnemekten vazgeçmiyordu. Çekimler sona erdiğinde Polanski, her şeyden çok böyle bir karakter oyuncusundan kurtulduğuna sevinecekti.

*   *   *

Nazunya sıradan, otsu bir çiçektir; yolun kenarında yeşerir sessizce... O kadar sıradandır ki, kimse bakmaz bile. O değerli bir gül ya da lotus değildir, oysa bir göl üstünde yüzen, nadir bir lotusun güzelliğini görmek kolaydır.

Nazunya sıradan, adi bir çiçektir; bakıma ve bahçıvana ihtiyaç duymaz. Ona kalbinle bakmadığın sürece göremezsin. Onun güzelliğini kelimelere dökemeyebilirsin ama işaret edebilirsin. Tabii hiçbir şey bilinmeyen olarak kalamaz ve zihin her şeyi bilmediği sürece korkar. Eğer gizemli bir şey varsa korkarsın.

Zihin, anlamın yıkımıdır çünkü, her şeyin bilinmesinde ısrar eder.

Ünlem işaretine "kana!" denir; şaşkınım, hayretler içindeyim, çitin yanında Nazunya yeşeriyor anlamına gelir.

O, yolun kenarında bir şaire ilham verir istemeden. Onun niyeti başkadır, kendi başına sessizce yaşamak ister sadece. Bir gül, bir lotus değildir. Onu ancak dikkatle baktığın zaman görürsün ve şiirde ünlem işaretini tam anlamıyla tanıman gerekir...

*   *   *

Wolfram Eberhard'ın Çin Denemeleri'ndeki bir hikâyede, geyik sansardan korkar; sansar kaplandan, kaplan da ayıdan. Sarı ayı, saçı başı açık bir insana benzer ve insan gibi iki ayağı üzerinde durur, müthiş kuvveti vardır ve insan için son derece tehlikelidir.

Hunan eyaletinin güneyinde bir zamanlar avcılar vardı; bunlar bambudan yapılmış bir kavalla hayvan seslerini taklit edebiliyorlardı.

Günün birinde oklarını, yaylarını, ateş çanağını alıp ormana gittiler, geyikleri çekmek için geyiğin sesini taklit ettiler. Geyikler gelinceye kadar beklediler, sonra ateş çanağını açıp hayvanlara ateş ettiler.

Sansar da geyiklerin sesini işitti ve geldi. Avcılar korktular ve sansarı korkutmak için kaplanın sesini taklit ettiler. Sansar kaçtı ama kaplan geldi. Bunun üzerine avcılar daha çok korktular ve ayının bağırmasını taklit ettiler. Ayı gelince onları boğdu, parça parça etti ve yedi.

Cebir ve Hamlet

Kimse palmiyeler altında
etki altında kalmadan yürüyemez.
G. E. Lessing

Sınıfta herkes bir yandan konuşuyor, bir yandan da kapıya gözlerini dikmiş öğretmenlerini bekliyordu. Ders cebirdi ve sınıfın büyük bir kısmı problem çözmeyi çok seviyordu. Biraz sonra kapı açıldı ve herkes sessizce ayağa kalktı. Şimdi tahtada yazılı bir problem vardı. Çözmeye başladı çocuklar. Zaman doluyor, sonuçlar dökülmek üzereydi yavaşça. Arka sıralarda bir çocuk erken bırakmıştı kalemi nasılsa; öylece bekliyordu sürenin dolmasını. Yüzünden, kendinden emin hafif gururla karışık bir tebessüm yayılıyordu. Daha önce de olmuştu böyle erken çözmek problemleri. Birden, önden biri arkasını döndü ve sordu:

"Sen kaç buldun?"

Hemen cevap verdi:

"19."

Öndeki çocuk yüzünü buruşturdu.

"Bende 23 çıktı."

Yanındaki çocuk da hemen atıldı:

"Bende de 23!"

Kısa bir sürede şu anlaşılmıştı ki; hemen hepsi 23 sayısında buluşmuşlardı. Bir tek kendisinin 19 bulduğunu söyleyen çocuksa susmuş öyle kalmıştı.

Bu sırada, öğretmeni her zaman olduğu gibi birini tahtaya çağırıp problemi çözmesini isteyecekti.

Bu da yazısı en güzel olan, sonucu 19 olarak bulan o çocuğa nasip oldu.

Yerinden kalktı, küçük adımlarıyla tahtaya vardı. Sıralardan geçerken diğer çocukların kıkırdamalarını işitiyordu.

Gülüşmeler canını sıkmıştı. Sonucun ne olduğunu düşünmüyordu; onun esas kafasını kurcalayan bir tek kendisinin farklı bir rakama ulaşmış olmasıydı. Büyük bir yanılgı içinde olsa da bu ilk kez oluyordu. Ortada bir problem vardı ve sonucu değişik bulan bir tek oydu.

Tebeşiri eline aldığında, problemin sonucunu hangi yoldan ortaya çıkarması gerektiğini düşünüyor, ama içindeki ses kendi yolunun daha iyi olduğunu söylüyordu.

Çözmeye başlamıştı, herkesin onun sonucunun yanlış olduğunu söyleyeceği anı beklediğini hissediyordu.

Koro halinde söylenecekleri duyar gibiydi. Onlar gibi bir sonuca varsa sevinecekler ama bu sevinç belki çok kısa sürecekti. O hep bildiğini yaptı, kendi yöntemiyle çözmeye devam etti. Tabii kaybetmeyi de göze almıştı.

Problemi çözdüğünde sonuç yine 19'du. Sınıfta hafif bir uğultu duyuldu birden. Bazıları gülüyor, bazıları acıyor, üzülüyormuş gibi laflar atıyorlardı.

Birden öğretmenin sesi duyuldu:

"Kesin gürültüyü, doğrusu 19; şimdi kim bu sonuca ulaştı parmağını kaldırsın bakalım!"

Kimse kıpırdayamamıştı.

Sınıfta çıt çıkmıyordu.

Tahtadaki çocuk sınıfa döndü ve arka sıralardaki yerine doğru yürümeye başladı. Başını kaldırdığında onu süzen gözlerin hiç de güzel bakmadığını gördü, yerine oturdu, tek doğruyu kendisinin bulmasını garip bir duygu gibi hissetti. Elleri terledi, yüzü kızardı ve benliğini saran tuhaf bir utançla bütün gün kimseyle konuşmadı.

*   *   *

Evin her yanına, sobanın üzerindeki portakal kabuklarının kokusu yayılmıştı. Odanın bir köşesinde defterine bir şeyler çizen Sibel oturuyordu. Annesi mutfaktaydı, bir yandan bir şeyler hazırlıyor, bir yandan da kendini kızıyla yapacağı konuşmaya hazırlıyordu. Onun gitmekte olduğunu hissediyordu. Hem de çok uzaklara. Belki de bir daha onu hiç göremeyecekti.

Öylece daldı pencereden bakarken, gözleri doldu. "Başka kimsem olmadığından değil, onu çok sevdiğimden," diyordu içinden. Domatesleri keserken kızını yanında buldu:

"Beni anla anne, bana uçmayı öğretecekler, ancak bir leylek aşar okyanusu. Tamamlanmamış bir eserden kim söz eder ki? Bırak gideyim..."

Anne büyük gözlerini önüne eğmişti, sözlerin bazılarını duyamadı bile. Sadece sanki başka bir dünyada yaşıyormuş hissine kapıldı. Sibel'in yumuşak sesi onu ilk kez ürkütmüştü. Konuşmasının diriliği, insanı kalabalığa çekişi, yalvarmayan bir tutkunun melodisiyle buluşma isteğine dönüşüyordu sesinde. Sibel'e sadece burada bulamadıklarını onlarda bulduğunu ilk duyduğunda, sevgisinin büyüklüğünü örtemeyeceğini söylemekle yetinmişti.

Şimdi, "Yarın gidiyorum," diyordu. Oysa Sibel'in burada da her şeyi yapabileceğine inanıyordu. Ama esas sorun ondan kopmaktı, en sevdiği kişiden koparılmak. Sibel'i kucakladı ve öptü. Sibel küçük adımlarla mutfaktan dönüyordu, "Ama onlar bizden iyi," dedi.

Birden Sibel'in yüzünde bir başka ifade belirmişti. Bu söz, annenin belki de hiç beklemediği bir cümleydi. Geriledi, musluğu kapadı, ellerini kuruladı.

O ifadedeki küçümseyişi hiç unutamadı...

*   *   *

"Onlar sadece kendilerine aitmiş gibi gösterdikleri ve ne yazık ki sundukları fikirlere yaslanmamışlardı. Öbürlerinin kabulü de bir tür anlaşmaya dönüşmüştü. Esas çatışma, bunu anlayanların gemiye çıkarılmamasıydı. Bunun için de sadece sandalları batırmak yeterli," diye düşünüyordu Veneziano. "Onlar sadece neyi nerede bulabilmekten yoksun değildiler," diye de sürdürdü konuşmasını. "Onlar aynı zamanda, eskimiş bir yapının yeni olduğuna tanıklık eden, inanır görünen bir güce de tapmayı öğrenmişlerdi. Yoksa onlar içinde Avrupa klasik sanatının hiçbir çocuğuna kimse korkunç deme cesaretini gösteremezdi. Çok iyi yüzme bildiğimden, biraz da şansın yardımıyla sesleniyorum sizlere.

"Size bir müjdem var; benim gibi kurtulan birçok kimse daha var."

"İnsanda sınırın tayini sadece akılda mıdır," diye sordu Veneziano."O sıçramasını yapar, etkisini göklere çıkarır; kartalların bulutların yanında uçar, salar gücünü dağlara taşlara. Attığı her adım büyütür topraklarını, düşlerini azdırır. Bir gün gelir hayallerinin rengi kaybolur, kırar mavi camlarını gökyüzünün. Akıl kaybeder kendini; çevresindeki yetiştirdiği ağaçlar dallarına söz geçiremez olur. Durmasını unutur Cesare; yeri ise hatırlamaz artık. Mesafeleri şaşırır, kuşları dinlemez olur.

"Akıl kuşatılır, hücrelere perdeler iner.

"Cesare'nin karşısına Brutüs'ün çıkması bir rastlantı değildir, onun bulunduğu yer Cesare'nin fazla adımlarının gölgesiyle gizlenmiştir.

"Tarihçiler boşuna mı ilk başta Shakespeare'in Hamlet'i yazmasını hiç istememişlerdi."

Taşa solucanın dediği gibi, "Bana zaman ver, seni oyayım..."

Pascal ve Sigara

Cromwell hemen hemen Hıristiyan âleminin tümünü mahvetmek üzereydi; kraliyet ailesi yitirildi, onların yerine Cromwell'in kendisi iktidar makamına kuruldu – ama sidik torbasına giren az bir kum tanesi için. Neredeyse Roma bile onun pençesi altında inlemek üzereydi. Fakat bir kere o küçücük kum taneleri oraya girince, Cromwell öldü, ailesi gözden düştü, yeniden barış sağlandı ve krallık yeniden kuruldu.
Pascal

Küçük bir köydü yaşadığı yer, sabah erkenden kalkar, defterini alır, dere kenarındaki her zamanki yerine yollanırdı. Bunu yıllardır yapıyordu, hatta bir gün bile aksatmadığını yıllar sonra kendini anlatmaya çalıştığı bir hikâyede de dile getirmişti. Şöyle yazmıştı: "Uzun süre önce okuduklarımdan şöyle bir sonuca varmıştım. Yazdıklarını bastıramayanların büyük bir üzüntüye kapıldıkları ve yazdıkça bu sıkıntının daha da büyüdüğü gerçeği. Onları sürekli postacının getireceği bir dergiden mektubu pencerede beklerken hayal ederdim. Tabii ben de yıllarca postacıyı bekledim. Bir gün, bir öykümün kabul edildiğini bildiren bir mektup aldım ve her şey değişti hayatımda. Ama yine her gün erken kalktım, defterimi aldım ve dere kenarına gittim, durmadan yazdım..."

*   *   *

Tam bir aşkla sevilmesi olabildiğine doğal gözüken herhangi bir fikir, hayata tercih edilebilir.

Ateş bizi hem üşütür, hem de terletir. Soğuk algınlığı buna güzel bir örnektir. Soğuk alınca, insanın ateşi yükselir. Bu yüksek ateş de bizatihi ısıya dönüşerek üstümüzden geçer gider.

Ne çocuklar yanlış hocaların derslerinde hayata küsmüşler, ne şarkıcılar kötü şarkılarla yok olup gitmişlerdir. Neyin neye uygun olduğunu tam bilemeyenlerce iletilen bilgilerle geçer güzel zamanlar ve işin en kötü yanı, bir daha da geri gelmezler. Ve çocuklar büyür, kendilerine en doğru şeylerin verilmiş olduklarını sanarak yürümeye başlarlar. Ve her şeyi biliyormuş görünürler. Bazıları daha da ileri gider ve kendilerinden bahsetmeye başlar, saygı kaybolur. Pascal'ın dediği gibi: "Çok büyük bir ihtimalle, bir gemiye kaptan olarak, o gemide doğmuş birini seçmeyiz.

"Bilgi için de durum aynıdır. İnsan kendini bilginin sahibi sanır. Ama bir hastalık gelir, tüm bilgisini alır götürür."

*   *   *

Babası onu matematikten nasıl uzaklaştırması gerektiği üzerine düşünüp duruyordu. Ama yasaklar nereden gelirse gelsin Pascal, kısa sürede geometride çığır açan teorileriyle kendi yolunu kendi çizmeyi başaracaktı. On iki yaşında herkesi büyüleyen, durdurulamaz buluşlarla tüm duvarları yıkmış, on altısında da zamanındaki tüm ustaların önüne geçmişti.

*   *   *

Herkese anlatırken içini sızlatan bir hikâyeydi. Cephede sigarasını yakarken yanındaki arkadaşı sigaranın zararlarından söz etmeye başlamıştı aniden. İşte o anda, arkadaşına isabet eden bir şarapnel parçası son noktayı koymuştu hayatına arkadaşının. İlk dumanı içinde hissetmeden arkadaşını kaybetmişti, hem de onun yazılarını ilk okumuş sevgili arkadaşını.

Yıllar sonra yaşadıklarını kaleme alırken ağzında sigara, cephedeki günlere dalıp itmişti öyle. Yanına sokulan garson kızı fark etmemişti bile. "Size bir şey sorabilir miyim?" diye fısıldadı genç kız.

Birden toparlandı adam ve, "Tabii," dedi.

"Sizi günlerdir izliyorum. Elinizden düşmeyen sigarayla saatlerce yazıyorsunuz. Sonra bir an geliyor, yazmayı bırakıyor, dalıyor gidiyorsunuz. Sanki hiçbir şeyi görmez oluyorsunuz o andan sonra. Dış dünyadan kopuyorsunuz. Belki bana bir şeyler anlatmak istersiniz diye düşündüm, beni affedin..."

"Yok," diye başladı söze adam. "Affedecek ne olabilir. Anlattıklarınız çok doğru. Bir gün yazdıklarımı okursanız, beni daha iyi anlayabilirsiniz. Ama size yine de bir şeyler anlatmak istiyorum. Bunlar belki yazamadıklarım da olabilir. Askerde bir arkadaşım vardı, sürekli yazdığı şiirleri bana getirirdi, ben de yazdıklarımı ona verirdim. Şimdi artık o yok ve yazamıyor. Bense durmadan yazıyorum ama o okuyamıyor."

Kopernik ve Korku

Uzakları görebildiysem, bunu devlerin
beni omuzlarına almalarına borçluyum.
Newton

Çok geniş bir ilgi alanına ve öğrenme merakına sahip Miletli Tales, tarihe geçen, "Cahillik ağır yük," deyişinin de sahibidir. Hem de bu deyişi öyle kolay kullanabilen biri hiç değildir. Onun için bilgiye ulaşmak, bilgi sevgisi ve araştırma, bir yaşam biçimidir. Ve her şeyden önce, felaketlerinin kaynağındaki bu temel eksikliğin giderilmesi gerektiğine dikkatleri çeker. Dünyayı dolaşır, her türden bilginin kökenini araştırır, gözleri hep gökyüzündedir. Hatta Ezop ve Platon, bir gece Tales'in gökcisimlerini incelerken kuyuya düşmesini alaya alırlar. Ne gam! O çevresindeki her şeyi incelemekten vazgeçmez, canlılar, tabiat ve rüzgârlar üzerine düşünür, sırlar dünyasında çalışmalarını sürdürür.

*   *   *

Simon, uzun bir süredir ders vermeyi bırakmış, kendini kaybolduğuna inanılan bir yazarın biyografisini yazmaya vermişti. Gece gündüz kitapçıları, kütüphaneleri dolaşıyor, yeni ipuçları bulmaya çalışıyordu. Ama tüm çabaları boşunaydı. Bir noktadan sonra kendini dipsiz bir kuyuya düşmüş gibi hissetti, araştırma tutkusunu yitirmek üzere olduğuna inanmaya başladı. O sabah da aynı duyguyla uyandı, yataktan inmeye hiç niyeti yoktu, iki saat daha oyalandı. Sokağa çıktığında, soğuğun etkisiyle biraz kendine gelir gibi oldu. Bir kafeye girdi, notlarını yeniden gözden geçirdi. Birden uzak masalardan birinde, bir kadının gözlerini dikmiş kendisine baktığını gördü. Kadın kısa bir süre sonra yerinden kalktı ve Simon'un masasına doğru yürümeye başladı. Hiç konuşmadan masaya oturan kadın, Simon'a konuşma fırsatı bile vermeden, "O kadar yanlış bilgilerle dolusun ki, bir şey bulmana hiç ihtimal vermiyorum. Sana verdiğim kitaplara da göz atmamışsın bile," diye söze başladı. Simon afallamıştı, kadın: "Senin derslerinde çok bulundum, hep geçerli olduğuna inandığın temalar üzerinde dolaşıp duruyordun, anlattıklarını herkes çoktan kabullenmişti, sen onları kendi süzgecinden geçirmiş gibi yıllarca anlattın, paylaştığımızı sandın. Köhne fikirlerinden bıktığımızı fark etmedin bile. Benim çalıştığım kütüphaneden yararlanmak istedin. Sana bazı kitaplar sundum, sen onları incelemedin bile. Eğer hangileri olduğunu bulup okursan belki yeni bir yol bulursun, ama istediğini sanmıyorum. Sana antipode derlerdi. Yani ayakları tepede başı aşağıda biri... Yıllardır böyle yürünebileceğini savunuyorsun, ama zor tabii, biliyorsun..."

*   *   *

Korku ve acıları nedeniyle de, kuşkusuz en ilgi çekici kişiliklerden biridir Nicolas Kopernik. Şehrin varoşlarında, iki katlı bir kulede hemen hemen kimseyle ilişki kurmadan yaşar. Bu kuleden nerdeyse 40 sene hiç çıkmaz ve orada yaşamını yitirir.

Arthur Koestler'e göre de, yetenekleri sayesinde ya da şartların zorlaması sonucu insanlığın kaderini şekillendiren insanların en donuğudur. Polonya'da Frauenburg katedrali papazları arasındadır, yaşamı bir bedel almadan sürdürdüğü tıp ve astronomi çalışmaları arasında bölünmüştür. Uç bir ihtiyatlılık ama belki de çok çekingenliği nedeniyle yalnızlığı seçer. Ancak 1543 yılında, ölümüne yakın eserinin tamamını yayımlamayı göze alır. Papa III. Paul'e ithaf ettiği giriş yazısında da: "Yani bu düşüncelerimi yayımlamam gerekir mi, diye kendimle çok uğraştım. Dokuz değil, nerdeyse dört defa dokuz yıl bekledim. Bu metinler beni de Yeryüzü'nün hareket halinde olduğunu düşünmeye sevk etti. Bu şekilde düşünmek saçma görünmekle birlikte, benden öncekilerin göksel olguları açıklamak için onca çember düşleme özgürlüğüne sahip olmalarına bakarak, Yeryüzü'nün hareket halinde olduğunu kabul etmeme izin verileceğini düşündüm; böyle yapmasam, göksel cisimlerin hareketlerini onların yaptığından daha doğru açıklayamazdım," diye kaygılarını dile getirmiştir.

Jean-Marie Vigoureux'ya göre Kopernik, buluşunun yol açacağı sonuçların tümünü elbette görememişti ama kuşkusuz sezmiş olmalıydı. "Kopernik'i sıradan bir çekingenliğin pençesinde, ünü için endişelenir görmekten belki kurtulur, elinden tüm dayanak noktalarını alan, kendi öz yaşamının anlamını bile sorgulamaya yol açan bir gerçek karşısında kıvranan bir insan olarak görürüz. Gecelerin ve düşlerinin nelerle dolu olduğunu kim bilebilir? Frauenburg katedralindeki o bitmez günlerini, o sığınak kulesinde geçmek bilmez saatlerini hangimiz paylaştık? Eski dünyayı çökertip yok eden kâbuslar görmüş olamaz mı? Belki de bunalımının kökeni, umutsuz keşfini dünyayla paylaşma görevinde yatmaktaydı."

Oysa insanlık yıllarca görüşlerine önce katılmadığı ama sonra baş tacı ettiği insanların çabalarıyla ilerledi her zaman. Kopernik'in dediği gibi, matematiğe ilişkin şeyler matematikçiler tarafından yargılanamadı bir türlü. Güneş merkezli sistemi düşünen ilk kişi olan Sisamlı Aristark'ı unuttuğu gibi, birçok buluşu da zamanında göz ardı etti. Ve Kopernik, iki bin yıl önceki Aristark'ın buluşunu ortaya koyarken bile korkularını yenemedi ama insanlığa hizmet duygusunu da sonuna kadar korumayı başardı, sistemi yeniden keşfetti ve bu basit buluşu sunmak için yıllarca bekledi.

*   *   *

Sonra Kepler girdi bilim dünyasına, buluşa giden yol onun için buluşun kendisi kadar önemliydi ve bu düşünceye o kadar inanıyordu ki, kendi kitaplarını acımasızca eleştirdi. Kozmik Gizem kitabının 25 yıl sonraki basımında, "Zavallı ben, yine bir hata yaptım," diye yazdı. Saptığı yanlış yolları, bu yollarda karşılaştığı tuzakları, bulduğu sonuçlar gibi aynen yayımladı.

Fritz Lang ve Borges

Kıskançlığın un ufak ettiğini,
ün ikiye katlayarak geriye getirir.
Elias Canetti

Bazı öykülerin gerçekleşme serüvenleri, bazen hiç tahmin edilemeyecek araç gereçleri ve kişileri karşı karşıya getirir. Neyin nasıl oluştuğu anlatılamaz, okurken duyulan sevinç, büyü, şaşkınlığa yol açar, duyduğunuz sesler sizin olur. Ve zaman, aşınan maddelere kayıtsız, kaybedenlere kapalı sessizce ilerler.

Arşivde onun fotoğraflarını ilk gördüğünde sekiz yaşındaydı. Özellikle içlerinden birini çok sevmişti, kendine ayırmayı düşündü, bunu biriyle paylaşıp paylaşmama konusunda henüz bir fikri bile yoktu. Kimseye söylememeye karar verdi, annesinden bir kek almak için mutfağa koştu.

Evde yalnız olduğunu anladı...

Bir sabah banyonun taşlarında gördüğü bir yüzü resmetmek istedi. Masaya oturdu, boyalarını çıkardı ve çizmeye koyuldu. Sonra okula gitmek için kendini sokağa attı.

Hep şöyle deniyordu ona, zaman bazen çabuk geçer, bazen ağır, bazen de hiç geçmez. Zamanı kullanma konusunda da kimin ne düşündüğünü bilemeyiz, yıpranma payını göremeyiz.

Alandaki bir heykelden küçük bir parça düşmüştü, pencereyi açarken macunun erimiş olduğunu gördü, elinde kitaplar olan şapkalı bir adam bir kafeye girdi, peşinde iki kişi köşede belirdi...

*   *   *

Berlin, yıl 1933...

Nazilerin iktidara geldiği günler...

Fritz Lang'ın Metropolis'ini görmeyen kalmamış, son filmi Dr. Mabuse'nin Vasiyeti yasaklanmıştır. Marc Ferro'ya göre, tarihçi-sinemacıların en büyüğü Fritz Lang sıkıntılıdır, ülkenin geleceğinden duyduğu kaygıyı eşi Thea'yla bile paylaşamaz.

Propaganda bakanı, Hitler'in en yakınındaki isimlerden Goebbels, Almanya'nın dünyaca ünlü yönetmeni Fritz Lang'ı makamına davet eder ve ona sinemanın başına geçmesini teklif eder. Goebbels, dev sinemacının karşısında adeta onun Yahudi asıllı olduğunu bile unutur. Fritz Lang'ın bunu hatırlatması üzerine de Goebbels, "Kimin Yahudi olduğuna biz karar veririz," der. Soğukkanlılığını koruyan Lang, teklifi düşünmek için 24 saat mühlet ister.

Almanya'daki günlerinin sayılı olduğu geçer aklından.

Sokağa çıkar, bankalar kapalıdır, bir arkadaşına telefon eder, evde bir tren bileti alacak kadar parası vardır. Pasaportunu alır ve Kuzey Garı'na yönelir, Paris trenini beklemeye koyulur.

Senarist, Nazi partisi üyesi eşi Thea von Harbou'yu aramaz bile. Gara yakın bir kafeye oturur, Berlin'i seyre dalar, belki de son kez bu çok sevdiği kente baktığını düşünmektedir.

Önce Paris'e, sonra Amerika'ya gider. Ülkesine ancak 20 yıl sonra dönebilecektir.

*   *   *

Babil'in Asma Bahçeleri'nde bir kral yaşarmış. Bu kral bir gün maiyetini ve mimarlarını yanına çağırarak bir labirent yapmalarını buyurmuş. Ama bu öyle bir labirent olmalıymış ki en akıllı insanlar bile içeri girmeye cesaret edememeli, girenler de mutlaka yollarını şaşırmalıymış. Oysa şaşırtma ve mucize insanların değil Tanrı'nın işi olduğundan, bu yapıt da bir skandal olarak nitelenmiş. Gel zaman git zaman günün birinde Arapların kralı Babil kralını ziyarete gelmiş. Babil kralı da (konuğuna sadeliğini göstermek için) onu labirente sokmuş; o da korku ve şaşkınlık içinde gün ağarana kadar labirentin koridorlarında dolaşıp durmuş. En sonunda ancak Tanrı'nın yardımıyla kapıyı bulabilmiş. Çıktığında Babil kralına Arabistan'da daha iyi bir labirent olduğunu, Allah kısmet ederse günün birinde göstermek istediğini söylemiş ama hiç şikâyet etmemiş.

Arabistan'a döndüğünde ordusunu toplamış ve bilinen bir yıldızın altında Babil'i yerle bir etmiş, kaleleri yıkmış ve halkı imha ederken Babil kralını da kendi yakalamış. Onu en hızlı devesine bindirmiş ve çölün ortasına götürmüş. Üç gün süren yolculukları sırasında Arap kralı, Babil kralına şöyle demiş: "Ey zamanın ve sabrın kralı, ey yüzyılın örnek insanı, Babil'de beni bronz bir labirentin içinde merdivenlerle, kapılarla, duvarlarla gözden düşürmeye çalıştın. Ama şimdi Allah benim sana labirentimi göstermemi buyurdu. Benim labirentimde tırmanılması gereken kapılar, dolaşılması gereken yorucu koridorlar, yolunu değiştirmeye zorlayan duvarlar yoktur."

Daha sonra Arap kralı, Babil kralının zincirlerini çözmüş ve onu, açlık ve susuzluktan öldüğü çölün ortasında bırakıvermiş. Ölmemişse şanındandır.

Borges'ten...

*   *   *

Edgar Allan Poe, damanın satrançtan daha sıkı bir oyun olduğunu söyler.

*   *   *

Buda için anlatılan hikâyelerden biri, ok meseli olarak da bilinir. Yine Borges'in anlattığına göre, adamın biri savaşırken okla yaralanmış, ama oku çıkarmalarını istememiş. Önce oku atanın adını, hangi kasttan olduğunu, okun neden yapıldığını, okçunun oku attığı sırada nerede durduğunu, okun uzunluğunu öğrenmek istemiş. Bütün bunları öğrenmeye çalışırken de ölmüş. Buda olup biteni duyunca, "İşte ben, insanın önce oku çekip çıkarması gerektiğini öğretiyorum," demiş.

Atlar, Hitchcock ve Zen...

Dünyanın en komik fıkrası:
"Dün gece rüyamda yünlü kekler yiyordum.
Uyandığımda battaniyem gitmişti."
Kurt Vonnegut

Eskiden Japonya'da kamışla kâğıttan yapılan, içine mum konulan fenerler kullanılırmış. Bir gece, arkadaşının evinden kendi evine dönmek için yola çıkan bir köre fener vermek isterler.

"Fenere ne gerek var? Karanlık da aydınlık da bir bana," der görmez.

"Yolu görmen için fenere gereksinmen yok, biliyorum," diye yanıtlar arkadaşı, "ama fenersiz gidersen başkaları çarpabilir sana. Alsan iyi olur."

Görmez alır feneri, düşer yola. Çok geçmez, gelir birisi bindirir ona. "Önüne baksana," diye bağırır görmez, "Feneri görmüyor musun?"

"Mumun sönmüş, arkadaş!" yanıtı gelir yabancıdan.

*   *   *

Uzun yıllar önce, dedesi atlara olan tutkusunu tüm çevresine yaymıştı. Kurduğu çiftlikte herkes kendi atıyla ilgilenir, en büyük sorunlar bile birer toz zerresi gibi görünürdü. Dört bin yıldır insanlarla arkadaş olmuş atlar için de herhalde cennete en fazla benzeyen yer burası olmalıydı. Torunu Daphne de sevgili Arap atı Yağmur'la bütün gün çayırlarda dolaşır, annesiyle küçük yarışlara hazırlardı kendini. Fransız annesi bir gün Daphne'yi Fransa'ya, annesinin yanına tatile gönderdi. Daphne, Yağmur'la vedalaştı ve yola çıktı.

Aradan kısa bir süre geçmişti. Çiftlikte herkes atlarıyla dolaşmalarını sürdürüyordu, ama Yağmur'un Daphne'siz dolaşmaya hiç niyeti yok gibiydi. Bütün gün hüzünlü bakışlarıyla sadece kendi çevresinde birkaç tur atmakla yetiniyordu.

Bir gün çiftliğe ata binmeye üç kişi geldi. İçlerinde Daphne yaşlarında Öykü de vardı. Daphne'nin annesi, kızına çok benzeyen Öykü'den Yağmur'la dolaşmasını rica edince, Öykü bu teklife çok sevindi ve kısa sürede Yağmur'la arkadaş oldu.

İlk gezintilerinde Yağmur, Öykü'yü çok sevdiğini fısıldar, ama Daphne'nin atı olduğunu söylemeyi de ihmal etmez. Öykü de tüm çocukların anlayacağı gibi, gerçekte Daphne'nin atı olduğunu bildiğini, sadakatini saygıyla karşıladığını söyler, yelelerini okşar Yağmur'un ve hava kararana kadar birlikte nehir kenarında gezinirler.

*   *   *

Dokuz parmaklı tavşanın öyküsünü yazmaya başladığında on altı yaşında olduğunu söyler S. J. Zican. Sonra, "Dile kolay," diye devam eder, "üzerinde çok çalışmış, bir türlü istediğim gibi olmamıştı. Çevremde öyküyü anlamsız bulanlar çoğunluktaydı. O zamanlar bir yazıyı yeniden yazmak ya da yarım bırakmak diye bir şey de bilmezdim. İçimdeki sese kulak verirdim her zaman: Başladığın işi mutlaka bitir.

Yıllar sonra bir panele katılmıştım. Hiç okumadığım bir yazar üzerine konuşuluyordu. Yanımda oturan kişinin sürekli notlar alması dikkatimi çekmişti. Sonra onun da o yazarı hiç okumadığını öğrendim. "Ben Stalin'den başkasını bilmem," demişti lafın arasında. Sonra o yazarın Stalin tarafından öldürüldüğünü söylemişti. Isaac Babel adını ilk kez o panelde duymuştum..."

*   *   *

Ünlü bir Japon ozanına, Çin şiiri nasıl yazılır, diye sorarlar.

"Bildiğimiz Çin koşuğu dört dizedir," diye açıklar ozan, "ilk dize giriş dizesidir; ikinci dize şiirin sürmesidir; üçüncü dize bu temayı bırakır bir yenisini başlatır; dördüncü ise ilk üç dizeyi bağlar. Örneğin şu çok sevilen Japon türküsü:

Kyotolu ipekçinin güzelmiş iki kızı

Küçüğü on sekizmiş, yirmisinde ablası

Savaşçı kılıcıyla öldürür ya bir eri,

Erkeklere saplanır bu kızların gözleri."

*   *   *

Tanzan, yaşamının son gününde altmış kişiye yazdığı mektupları, postalaması için uşağına verir. Sonra da göçer gider.

Bakın yazdığına:

Bu yerden ayrılıyorum.

Son sözüm budur.

(Tanzan – 27 Temmuz 1892)

*   *   *

Kurt Vonnegut şöyle yazar: "Ben, en müthiş Amerikan hikâyesi olan Ambrose Bierce'in ‘Owl Creek Köprüsü'nde Bir Olay'ını okumamış olan herkese ahmak gözüyle bakarım. Siyasetle uzaktan yakından ilgisi yoktur. Duke Ellington'ın ‘Sophisticated Lady'si veya Franklin'in sobası gibi, Amerikan dehasının kusursuz bir örneğidir."

"Ölüm öyle itibarlı bir şahsiyettir ki, gelişi bilindiği zaman onu en yakından tanıyanlar tarafından bile resmi bir saygı gösterisiyle karşılanır. Orduda sessizlik ve hareketsizlik saygı gösterisidir."

"Owl Creek Köprüsü'nde Bir Olay", Bierce'in Yaşamın Ortasından kitabında yer alıyor.

*   *   *

Bir yerlerde William Saroyan'ın "Uçan Trapezdeki Cesur Genç Adam" ile "Soğuk Bir Gün" hikâyelerini de bulursanız kaçırmayın. Bu hikâyeler de Yetmiş Bin Süryan kitabında Saroyan'ın.

*   *   *

Okyanusun ortasında geçen filmde nereden geldiğini kestiremediği için müzik kullanmak istemediğini söyler Hitchcock bestecisine. Yanıt da şöyledir Hitchcock'a: "Siz okyanusta kamerayı nereye koyacağınızı gösterin, ben de müziğin nereden geldiğini söyleyeyim..."

Filmin adı: Lifeboat...

Simenon, Hannah ve Martin

Doğanın bana verdiği bu ödülden
Çıldırıp yitmemek için
İki insan gibi kaldım
Birbiriyle konuşan iki insan
Edip Cansever

Kendi kaderine duyduğu sadık sevginin sınırlarında, o da tıpkı Dostoyevski gibi, başına geleni kurtuluş olarak hissetmiş miydi acaba?

Yahudi düşmanlığının kol gezdiği, Nazilerin iktidara yürüdükleri yıllarda, felsefe âşığı bir genç kız Almanya'da korkunun gölgeleri arasında nasıl yürüyebilirdi? Kant okumuş, Yunanca ve Latinceye iyice hâkim, üstelik Yahudi... Bir arkadaşı onu şöyle anlatıyor: "Onun en göze batan tarafı, gözlerinden yayılan o etkileyici güçtü. İnsan gözlerinin içinde neredeyse batıyor ve bir daha yukarı çıkamamaktan korkuyordu."

Hannah'nın yücelttiği biriydi Heidegger.

"Bir pardösü giymişti, şapkasını iyice yüzünün üzerine çekmişti ve ara sıra ağzından, neredeyse hiç duyulmayan bir fısıltıyla ‘evet' ya da ‘hayır' sözleri çıkıyordu." Hannah Arendt'in imgesi böyle kazınmıştı Martin Heidegger'in aklına. Hannah'nın mektuplarından, ilişkinin 1924 yılının şubatında başladığı anlaşılıyor.

Martin evliydi ve iki çocuğu vardı, bu ilişkinin kurallarını da o koyuyordu. Hannah'ya şifreli mektuplar yolluyor ve bir sonraki buluşmanın detaylarını bildiriyor, incelikli sinyallerle, tedbirlerle, talimatlarla belirliyordu her şeyi...

"Sevginin, diğer kişinin sadece Kim'ini kavramasını sağlayan tutkuda, bizi başkalarına bağlayan ve aynı zamanda onlardan ayıran dünyevi ara mekân, sanki alevler içinde yok olur. Sevenleri etraflarındaki dünyadan ayıran, dünyasız olmalarıdır, dünyanın sevenler arasında yanmış olmasıdır."

Bu "dünyevî ara mekân" sadece tutku tarafından değil, dışarıdan dayatılan gizlilik zorunluluğu tarafından da silinir. Sevginin kendini gösterme izninin olmadığı yerde, gerçeklik ile hayal arasındaki ayrımın ölçütü de kolayca kaybolur. Aşklarının gizli kalma zorunluluğu Hannah'yı iyice yıpratır. Bir otoportre yazarak Heidegger'e ulaştırır. Çünkü bu ilişkide, Rüdiger Safranski'nin belirttiği gibi, gerçekten mevcut olmadığı duygusu ona işkence etmektedir. Sevgisini, "Biricik olan bir şeye katı bir adanmışlık," olarak niteler. Bu dönemden kalma bir şiirinde şöyle der:

Neden elini bana / utangaç bir sır gibi veriyorsun?

O kadar uzak bir ülkeden misin? / Şarabımızı tanımıyor musun?

Hannah'nın üniversiteye çok yakın çatı katında, zaman zaman onu görmek için Berlin'den, Königsberg'den gelen arkadaşlarıyla uzun felsefe tartışmaları yaşanır. Martin'in gelişleriyse bir muamma gibidir. Kimsenin görmediği, bilmediği, hatta aklına bile getirmediği bir ilişkidir bu, Yahudi genç kızla Nazilerin yanında duran felsefe hocasının aşkı olarak sürer gider.

İlişkinin uzaması gizliliği zorlaştırır. Başka kente taşınır Hannah, mektuplar başlar, zamanla kesilir. Yıllar sonra tekrar buluştuklarında, Heinrich Blüchner'e şunları yazar: "Aslında, asla unutmama konusunda haklı olduğumun basit bir onayını aldığım için mutluyum..."

*   *   *

Georges Simenon, her yönden özel bir yazardı. İlk yıllarında her ay bir kitap yayımlıyordu. Ayın ilk günü kitapçılarda uzun kuyruklar oluşuyor, hayranları yeni Maigret romanı okumanın heyecanını yaşıyordu.

1931 yılında okuyucularla tanıştırdığı Maigret karakteri üzerine, Simenon 1950 yılında da "Maigret'nin Anıları" adlı bir kitap yayımladı. Bu kitapta da Simenon, romancılığın güzel bir buluşunu yansıtır, Maigret'nin gazetecilik yıllarında Simenon'u nasıl tanıdığını anlatır. İlk tanışmalarında Simenon'u Maigret'ye, "gazeteci Georges Sim" diye takdim ederler, ama Simenon düzelterek, "yazar" diye takdim edilmesi gerektiğini vurgular.

Yazarlığı sırasında muhabirliği bırakmayan Simenon, 1933 yılında İstanbul'a gelir ve Büyükada'da o sırada sürgünde olan Troçki'yle bir röportaj yapar. Bu dönemden sonra da Türkiye'de geçen iki roman yazar.

*   *   *

"Çevresinde biriken pislikleri, rezaletleri iyice anlamadan, iyiliği belirtmenin olanağı var mıdır?" diye sorar Sade...

*   *   *

Van Gogh'a inanan, onun büyük bir ressam olduğundan emin olan Theo, hayatı boyunca onu desteklemiş, hep yanında olmuştu.

Van Gogh, biricik eşsiz eserinde Theo'ya bir mektubunda şöyle demişti:

"Böylesine çok ortak yanımızın olması beni öyle sevindiriyor ki... Yalnızca çocukluk anılarını paylaşmıyoruz biz... Benim şimdiye dek çalıştığım işte çalışıyor olman, bildiğim tanıdığım bir sürü insanı ve yeri senin de tanıman ve doğayı, sanatı bunca sevmen..."

Diyojen, Dostoyevski ve Chesterton

Kuru pantolon ile balık tutulmaz.
Cervantes

Küçükken gördüğü bir rüyayı hatırlar durmadan. Resimlerden tanıdığını sandığı bir canavar vardır sokakta. Evlerinin penceresinden ne zaman baksa, canavarın onların evine baktığını görür ve hemen yatağına koşar, battaniyesinin altına girer. Uyuyamaz, ama rüyasında canavarın ne yaptığını izleme olanağı vardır. Bazı sesler duyar kapının önünde, canavar bir çocuktan söz etmektedir: "Ona bir emanetim var, ulaştırmam gerekiyor, sanırım doğru adresteyim. Biraz önce pencerede gördüm onu..." Çocuk şaşırır kendisinden söz edilmesine, fırlar yataktan, ama temkinlidir pencereye yaklaşırken. Perdenin arkasından hafifçe süzer sokağı, canavarın elindeki pakete takılır gözü, geri çekilir. İçerden annesinin sesini duyar, mutfağa koşar, hiçbir şey olmamış gibi kahvaltısını eder, canavardan tek söz etmez, hayatı boyunca emanetin ne olduğunu merak edecektir. Kimsenin anlamayacağı şeylerden kimseye söz etmemeyi o gün öğrendiğini yazar yıllar sonra.

*   *   *

Halka açık yerlerde, yoksulluk içinde yaşar, yiyeceğini dilenerek toplar Diyojen. Tek amacı, kişinin en kısıtlı yaşam koşularında bile mutlu ve bağımsız olabileceğini göstermektir. Bunun kaynağı bilgeliktir. Bilgeliğe değer vermenin önemini vurgular sürekli olarak. Elinde fener, dürüst bir adam aradığını söyler soranlara. Simgeler onun yaşamına dönüşmüştür adeta. Herkesin hemfikir olduğu uygarlık değerlerini gereksiz, anlamsız ve saçma bulur. Sadeliği yakalamak için toplumdaki yapaylıkları, gelenekçiliği reddeder, doğallığa karşı olan her şeye karşı çıkar, ama kimseye kendisi gibi yaşamasını öğütlemez.

O sadece gösteren olmuştur.

Diyojen bir gün çeşmeden avucuyla su içen bir çocuk görür ve, "Bu çocuk bana fazla eşyam olduğunu öğretti," der, su çanağını kırar.

*   *   *

Diyojen'e bir adamın ne kadar akıllı olduğunun nasıl anlaşıldığını sordular. Yanıtı kısa oldu; "Konuşmasından," dedi.

Bir soru daha sordular, "Peki adam ya hiç konuşmazsa?"

Diyojen'in yanıtı bu kez şöyle oldu: "O kadar akıllı olanı henüz yok dünyada."

*   *   *

Aziz Paulus Kalesi'ndeki bir hücrede dört ay kalır Dostoyevski, bir suikasta karıştığı düşünülmektedir. Ve bir sabah tanyeri ağarırken, dokuz arkadaşıyla birlikte ölüm yolculuğuna çıkar. Yaşamla ölüm arasında geçirdiği korkunç geceler artık sona mı erecektir? İdam gömleği giydirilir, elleri ve ayakları direğe bağlanır, gözleri kapatılır. Artık gökyüzüne de bakamayacaktır. Suçsuz olduğunu bile unutmuştur. Kaderin ona hazırladığı son sahne, ölüm fermanının okunması, davulların çalmaya başlamasıyla bileklerini kanatırcasına sıkan iplerle vücudunu sarar, zaman umutsuz bir çınlamayla beynini titretir.

Ve bir beyaz mendil her şeyi değiştirir bir anda, ölüm cezası Sibirya'da hapis cezasına çevrilmiştir. Dostoyevski'nin ikinci hayatının başladığı an...

*   *   *

Bir melek avare bir gezgin kılığına girer, Fransisken tarikatı manastırının kapısını çalar. Fakat kapıyı öyle gürültülü çalar ki, kardeşleri iyice sinirlenirler ve kapıyı açan keşiş: "Nerden geliyorsun sen kuzum, böyle saygısızca kapı çalınır mı hiç?" der. Melek, nasıl çalması gerektiğini sorduğunda da, "Aralıklı olarak üç defa çalar, sonra beklersin. Kapıyı açacak olana duasını bitirecek kadar zaman bırakmak gerek. Bu kadar zaman geçer de gelmezse, kapıyı yine çalarsın."

Melek: "Evet ama, işim çok acele," der.

Andre Gidé, "Dostoyevski de bu meleği hatırlatır bana," der.

*   *   *

Gençlik arkadaşı Riesenkampf, büyük yazarı şöyle anlatır: "Dostoyevski öyle bir adamdır ki, onun yanında ömür süren herkes çok rahat eder ama kendisi ömrü boyunca züğürt kalacaktır."

Nietzsche, Dostoyevski için, "Psikolojide bana bir şeyler öğretmiş tek insandır," der.

"Cehenneme gidersem muhakkak ki günde on mektup yazarak günah işlediğim için gideceğim...

"Ömrüm boyunca para kazanmaya çalıştım, ömrüm boyunca da para sıkıntısı çektim. Hele şimdi her zamankinden çok... Öylesine sıkıntıdayım ki kendimi asmaya hazırım... Ne borçlarımı ödeyebiliyorum, ne de yol param olmadığı için çekip gidebiliyorum..."

*   *   *

Borges, ondan bahsederken şöyle der: "Chesterton, bir Edgar Allan Poe ya da bir Kafka olabilirdi, ama çok şükür Chesterton olmayı yeğledi." Kahramanı Peder Brown öyküleriyle polisiye türünde eşsiz yapıtlar sunan Chesterton, ayrıca biyografileriyle de dikkati çeker. Özellikle Anglikan Kilisesi'nden ayrılıp Katolikliği seçtikten sonra, yapıtlarında dini savunma belirgin olarak göze çarpar. Şişmanlığı da dillere destan olan Chesterton, bir gün otobüste kalkıp üç kadına yer vermiştir.

Yıllar sonra Peder Brown'u sinemada canlandıran Alec Guinness de, çekimler sırasında Chesterton'dan o denli etkilenir ki, o da Katolik olur.

Tarih öncesine ait hikâyeler...

İyilik yapmak için insanların
elinden bir şey gelmez.
Onlar sadece kötülük yaparlar.
Voltaire

Montaigne şöyle yazar: "Aynı şeyin bir ulus bir yüzüne, bir ulus başka yüzüne bakar."

Diyojen, bir gün lahanalarını sularken oradan geçen Aristippos'a, "Lahana ile yaşamasını bilseydin, bir zorbaya dalkavukluk etmezdin," der. Aristippos'un karşılığı ise şöyle olur: "Sen de insanlar arasında yaşamasını bilseydin, böyle lahana sulamazdın."

*   *   *

"Neden böyle yan yan yürüyorsun yavrum!" diye sorar anne yengeç yavrusuna ve arkasından da ekler: "Düzgün yürüsene!"

"Pekâlâ, anne!" der yavru yengeç, "Sen önümden düzgün yürü, ben seni takip ederim."

*   *   *

Ellerini öylesine havaya kaldırmış, daha önceki hatalarından arınmak istercesine gözlerini toprağa dikmiş, "Büyük beklentilerim yok, bu nedenle hayal kırıklığına ve umutsuzluğa kapılmam söz konusu değil; yine de şunu biliyorum ki, bilgi geçmişi kapsar, gelecek açıktır. Bugünün planlarını biliyor görünenler sana inanmayabilirler, toprağa düşen her çocuk yakacak yarınlarınızı...

"O köprüden, sizden söz etmeye değmeyeceğini bilerek geçecekler, bunu bilin..."

*   *   *

Herkes dediğim -topu topu altı kişi- ona küçümser gibi bakıyor, bir mağarası bile yok diye hor görüyordu. O ise nedenini anlamasa da, çok üzülüyormuş gibi yapıyor, dışlanmışlığının kabulünü mantar toplayarak geçiştiriyordu. Çünkü o zamanlar onu beğenmeyenler gibi hayatı tanımıyordu; gelişmiş duygular üzerine de bilgisi pek yoktu.

Hava karardığında, ayışığının yardımıyla yoluna devam etti. Bir mağaranın ne olduğunu yeni öğrenmiş, duvarlara sürekli bir şeyler çizdiği için kovulmuş, yalnızlığına geri dönmeye zorlanmıştı. Köpeğinin çağrısı ona rehberlik ediyordu ağacına ulaşmak için.

Yıldırım düşmüş bir ağacın gövdesine yaslanmıştı köpeği, onu görünce bir memnuniyet işareti olarak sol arka ayağını öne uzattı. O da patisini okşadı köpeğinin. Yorgun görünüyordu. Daha sonra, ilkbahar denecek cıvıltılarla dolu atmosferde nehre doğru ilerledi, birkaç balık yakalamayı umuyordu karnını doyurmak için. Bir şanssızlık eseri ayağı kaydı, suya düştü, başını vurdu bir taşa. Ayağa kalktığında, avucunda bir balık vardı.

Her yerde mağara yoktu tabii o zamanlar, kendisine de tarih öncesi insanı -onu çağırmak için Ku diyorlardı- denmesine çok kızıyordu. Resim yapmanın duvarları kirletmek olarak algılandığı yıllar...

Yattığı yerle mağara arasındaki uzaklık zaten hep canını sıkmıştı. Kovulmanın hayırlı olabileceği geçti aklından.

*   *   *

Bir kış sabahı Ku, köpeğiyle ava gitmişti. Donmuş nehirde ilk kez yüzünü gördü, gözlerindeki ürkekliği ve özellikle, mağarada yaşayan adamlara ne çok benzediğini o gün keşfetti. Ona kızmalarını da duvara çizdiği hayvan figürlerine bağladı.

Yansıtmanın bedeli henüz bir kavram olarak belirmemişti.

*   *   *

Artık mağaralardan kimse gelmiyordu yanına. O da gündüzleri avlanıyor, nehrin öbür yanındaki bir kayaya rastladığı bizonları çizmeyi deniyordu. Hiç aksatmadan sürdürüyordu gördüklerini aktarmayı.

Bir gece yıldızları seyre dalmıştı köpeğiyle.

*   *   *

İnsan çalıştığı yere çok uzakta yaşamamalı.

*   *   *

Ne zaman göğü seyretse uykusu kaçar, etrafında mevcut olmayan kıpırtıların, var olmamış nesnelerin mevcudiyetinden sıkılır, kendine dönerdi. Hayatında gördüğü birkaç kişinin benzeri olduğunu, onların bilmemiş olmalarını anlamak istemiyordu. Bir mağaraya sahip olmak için yollara mı düşmeliydi yoksa?

Sabah uyandığında yerinde kalmayı seçti.

*   *   *

Yüzyıllar sonra Ku'nun torunlarından biri olduğunu iddia eden ünlü sahaf Oka, günlüğünde şöyle yazar: "Hiçliği andıran varlığı onu hiçbir zaman yıldırmamış, yalnızlığını bir destana dönüştürmeyi başarmış, ilk köprüyü o yapmış, köpeği de ilk geçen olmuştur.

"İnsan güzel sözlerle yaşamayı sevmişse, kendinden az söz etmeyi de bir prensip haline getirebilmeli.

"Tarih öncesi insan, dili keşfetmeden önceki dönemde nasıl yaşardı?

"Bir köstebek gibi yerin altına girip çıkmadan hayatın ne tadı var ki? Yaşam savaşında, değer ve kriterleri bilmeden, geceyi tanımadan korkuyu taşımak...

"Meyve bahçelerinin ortasında bir ağaca ilk kez o ev demişti kısaca..."

*   *   *

Eğer birinin verdiği görevi hiç anlamadan yapmaya girişmişseniz, hiç tahmin edemeyeceğiniz sonuçlara da katlanırsınız veya şaşırmamaya hazırlanmış olmanız gerekir.

*   *   *

Tarih öncesi insan, doğal olarak tabiatı anlamıyordu, şimdi ise insanoğlu kendi yarattığı toplumu anlamıyor.

Boğulur şiddet gösterisi...

İyi görmeyen birileri bile görmeye başlayacak...

Ahmaklar kaybolacak.

Raymond Carver'dan söz ettiğimizde...

Ve artık o her yerdeydi, akşam saati gibi.
Rilke

Bir sabah Ray, günlerdir yazmaya çalıştığı öyküsünü yeni bitirmişti. Hemen annesine koştu ve ondan daktiloya çekmesini rica etti. Annesi daktiloda yazmasını bilmediği gibi, evde daktilo da yoktu. Bir daktilo kiraladı ve yazmaya koyuldu. Birlikte, korkunç bir çalışma sonunda öyküyü temize çektiler ve Ray bir dergiye yolladı.

Yazarken ağlıyordum bu satırları.

Çok az yazar Raymond Carver gibi yaşamın içinde dolaşır, yalınlığını korur ve insanın en sıradan durumlarını, davranışlarını şiire dönüştürebilir. Öyle süssüz bir anlatımı vardır ki, insanı heyecanlandırır, dürüstlüğü yaralar, tüyler ürpertici keşifleriyle insanı büyüler. Bakmak için başınızı çevirdiğinizde zaman durur, tabaklar odada bir uçan daire gibi dolaşır, balık avına çıkacağınız gün gelip çattığında kalkamaz, hiçbir ziyaretçiyi kabul edemeyecek kadar yorgun hissedersiniz kendinizi.

*   *   *

50 yaşında ölen Raymond Carver'ın ardından yazar eşi Tess Gallagher şöyle yazmıştı: "Bu yitirişi bu biçimde anlatmayı hiç düşünmemiş olsam da, karısı kanserden öldükten sonra Leonard Bernstein'ın yatıp altı ayını yatakta geçirmesini anlıyorum. Benim ailemde kimseye böyle bir rahatlama hakkı tanınmazdı. Normale dönmek için kalkıp çalışman, üstüne düşen görevleri yapman gerekirdi ve kendini nasıl hissettiğinin bu işle bir ilgisi olmazdı..."

*   *   *

Carver bir yazıda, yazarın yazdığı şeylerle yargılanması, işlerin böyle olması gerektiğini söylemişti ve ona göre yazıyı hazırlayan koşulların başka bir şey, edebiyat dışı şeyler olduğunu vurgulamıştı.

İçmeye, hayatta kendisi, yazdıkları, karısı ve çocukları için düşündüklerinin asla olamayacağını fark ettiğinde başlar. "İnsan hayata hiçbir zaman iflas eden bir kişi, bir alkolik, ya da sahtekâr, hırsız ve yalancı olmak isteğiyle başlamaz."

*   *   *

"Partinin yarısında bir bardak şarap içmiştim ve hatırladığım son şey buydu."

Tabii böyle başlamıyordu öyküsü, ama çeşitli işler, evlilik, çocuklar ve içki onun yaşamının büyük bölümünde daktilosunun yanında göze çarpıyordu.

"Karım ve benim kutsal olduğunu düşündüğümüz ya da saygıdeğer olduğunu kabul ettiğimiz şeylerin, bütün manevi değerlerin paramparça olduğu zamanlar geldi ve geçti. Başımıza korkunç şeyler gelmişti. Başka bir ailede olduğunu hiç görmediğimiz şeylerdi bunlar. Tam anlamıyla neler olduğunu kavrayamıyorduk. Bu bir toprak kaymasıydı ve biz engelleyemiyorduk."

*   *   *

İşin en ilginç yanı, onla ilgili hiçbir şey bilmiyordum o güne kadar. Etrafında onu belli bir yere koyan, onu sayan ve tartışılması çok zor biri olarak kabul eden o kadar kişi vardı ki; sanki onu başka biri olarak düşünmeye gerek bile yok, diye düşünüyordum. Bir gece Charles'la içki içerken rastladım ona. Hava çok sıcaktı ve gittiğim bar, çalıştığım yere iki adımdı. Canım sıkkındı o gün, kendi başıma bir şeyler içmeyi düşünüyordum. Ama Raymond beni masalarına davet edince fikrimi değiştirdim ve yanlarında buldum kendimi.

Charles'ı birkaç hikâyesinden tanıyordum, ama sohbet biraz koyulaştığında yeni bir hikâyesinin içinde hissetmiştim kendimi. Raymond çok neşeliydi ve içkiden yeni kurtulmuştu. Yazıya nasıl başladığını anlatmaya koyuldu:

"Size verebileceğim tek açıklama, babamın bana kendi çocukluğu hakkında, kendi babası ile büyükbabası hakkında birçok öykü anlatmış olmasıdır. Büyükbabası İç Savaş'ta çarpışmıştı. İki tarafa da hizmet etmişti! Döneğin tekiydi. Güney savaşı kaybetmeye başlayınca Kuzey'e geçmişti ve Birleşik Güçler adına çarpışmaya başlamıştı. Babam bu öyküyü anlatırken gülerdi. Bunda bir hata görmezdi, sanırım ben de görmezdim. İşte böyle, babam ormanlarda gezinti ya da demiryolu seyahatleri ve demiryoluna giden inekleri kovalamakla ilgili, içlerinde ahlak olmayan öyküler, aslında anekdotlar anlatırdı. Onunla birlikte olmayı çok sever, bana bu öyküleri anlatırken onu dinlemeye bayılırdım."

*   *   *

Tess Gallagher şöyle yazmıştı: "Theodore Roethke, iyi şeyler mutlu insanların başına gelir, demişti ve ben Ray'in o mutlu insana dönüşmesini izlerken kendimi ayrıcalıklı hissediyordum. Onun sık sık hayatta olmaktan ne kadar çok mutluluk duyduğunu ve mutluluk duyduğu için eşini böyle erken terk etmiş olmaktan üzüntü duyduğunu hatırlıyorum şimdi. Bunu sizden saklamayacağım. Yalnızca istemek yeterli olsaydı, Ray bugün hayatta ve bizimle birlikte olurdu."

*   *   *

Bazı cümleler hiç inandırıcı gelmiyor küçük Sibel'e, annesinin söyledikleri dışında.

*   *   *

Carver, son şiirinde şöyle seslenir:

SON PARÇA

Peki elde ettin mi?

Bu hayattan istediklerini yine de?

Ettim.

Peki ne istemiştin?

Sevilen biri oldum diyebilmek,

Sevildiğimi hissedebilmek yeryüzünde.

*   *   *

Carver'in öykülerini Zafer Aracagök'ün nefis çevirileriyle bulabiliriz Türkçede. Robert Altman'ın, Short Cuts filmi de Carver'ın dünyasına hayat veren eşsiz bir yapıt.

Kierkegaard, hayaller ve sokaklar

Baktım ki ağzımın tadı kaçmış, buruklaşmışım, baktım ki içime o soğuk kasım yağmurları çiseliyor, işte o zaman bir an önce denize açılmanın zamanı geldi diye düşünüyorum.
Herman Melville

Ona gönderilen küçük kâğıtta sanki her şey özetlenmişti. Baştan aşağı unuttuğu, kendi kendine sonuca vardığını sandığı birkaç problemin farklılığı üzerine yeniden düşünmeye başlamış, zamanın geldiğini hissetmişti. Yine de onu dinleyecek kimsenin olmadığını biliyordu. Korkusu bu yüzdendi.

Pencereden bakarken çalan telefonla irkildi, Boris'in çok hasta olduğunu öğrendi. Onu çocukluğundan beri tanırdı. Birlikte geçirdikleri günler geldi aklına, hayallerinin ne kadarını gerçekleştirmiş olduğunu düşündü.

Yeğenlerinden dört yaşındaki Mustafa, bir gün onun için para biriktirdiğini söylemişti. Söylenen böyle bir söz ilk başta ağır bir şaka gibi gelse de çok sevindirmişti onu. "Bu küçük benim sıkıntımı nasıl da fark etmiş, kimsenin anlamadığını sandığım her şeyi o yakalamıştı, bana gösterdiği kumbarasını hiç unutamadım," demişti. Yıllar sonra Fransa'ya yerleştiğini duymuştum. Bir kaza geçirmişti, ama hiç umudunu yitirmemiş, çalışmalarını sürdürmüştü.

Onu ziyaret etmek için yola çıktı.

*   *   *

Alan W.Watts bir yerde şöyle yazar: "Alışılmış şeylerden kurtulmayı istemek onları aşağılamak değil, onlarca aldatılmaya boyun eğmemektir." Bu sözü sürekli tekrarlamak gerekir.

*   *   *

İnsanların dıştan hiç bilgi almadan aklıyla her şeyin üstesinden geleceği, gizli yasaları sezebileceğini düşünen biriydi. Yalnızdı ve zamanının büyük bir kısmını piyanosunun başında geçiriyordu. Yıllar önce sevgilisinden kısa bir süre kopmak zorunda kaldığında, döndüğünde her şeyin değişmiş olduğunu görmüş, ne yapacağını iyice şaşırmıştı. Sevgilisi başka biriyle nişanlanmış, ona da yeni bir yaşama başlaması gerektiğini duyurmuştu. Sanki Kierkegaard'ın başına gelenleri yaşıyordu. Kimden duyduğunu hatırlamıyordu ama bu filozof da buna benzer bir şeyler yaşamıştı. O da kitabını yazmak için sevgilisinden uzaklara gitmiş, aldığı bir mektupla gerçeği öğrenmişti.

Bir gün sokakta dolaşırken ona rastladı, yalnızdı ve kimseyle konuşmaya niyeti yoktu. Oysa o kadar yakındaydı ki kaçamadı, eski sevgilisi: "On yıldan fazla sana hiç rastlamamış olmam ne tuhaf, bir ay sonra bu kentten ayrılıyorum, hiç değişmemişsin..." dedi. Önüne baktı, "Demek gidiyorsun," dedi ve hızlı adımlarla yürümeye başladı. Eve döndüğünde piyanosunun başına oturdu, çok eski bir şarkısını çaldı.

Babasının bıraktığı parayla geçiniyor, kendine yetmenin sırlarını keşfetmeye çalışıyordu. Bir gün bestelerini ortaya çıkarma düşüncesini terk etti, artık sokakta ona rastlamayacağından emindi.

*   *   *

Jack Kerouac yerinde durmayı sevmeyen, kendini yollara adamış biridir. Şöyle der: "Daha uzun bir yol vardı aşılacak. Ama ne tasa, yol yaşamdır." Bazı akımları, o enerjileri yaratanlar sürükler. Beat Kuşağı da varlığını bir avuç gezgine borçludur. Ginsberg, Ferlinghetti, Burroughs, Orlovsky, Corso gibi bu akımın önde gelen yazarları da Amerika'yı bir baştan bir başa dolaşırlar, yaşayıp yazmayı seçerler. Kerouac'ın örnek aldığı kişi de maceraların adamı, büyük yazar Jack London'dur.

*   *   *

André Maurois: "Niçin bir turna balığına, bir sazan balığına üç yüz yıl veriliyor da Byron'a, Mozart'a yalnız otuz yıl yeterli görülüyor," diye sorar.

Penceredeki çocuk...

Şeytanla yemeğe oturanın, kaşığı uzun olmalı!
Alman Atasözü

İstasyonda bir banka oturmuş kitabını okuyordu kadın. Arada bir trenlerin gelişiyle başını kaldırıyor, etrafı süzüyor, beklediği kişinin gelmediğini anlayınca yine kitabına dönüyordu. Kitabın nerdeyse sonuna gelmişti ki bir el omzuna dokundu, birden irkildi. Elinde küçük bir çanta tutan çocukla göz göze geldi. Hemen sarıldılar birbirlerine, hiç konuşmadan öylece kaldılar.

"Bir haftanın nasıl geçtiğini anlamadım," dedi çocuk. Garın duvarlarında çeşitli filmlerin afişleri vardı.

O kadar sevinçle izliyordu ki çevresini...

Gardan çıktılar, yürümeye başladılar, bir sinemaya girdiler.

*   *   *

"Gün doğarken ona, benimle gel, demiştim. Şimdi Akanuma sazlıklarının gölgesinde yapayalnız uyumak... Ah! Nasıl da anlatılamaz bir perişanlıktır bu!"

Bu dizeleri söyledikten sonra dedi ki: "Ah, bilemezsin! Ne yaptığının farkında bile değilsin! Ama yarın Akanuma'ya gittiğinde göreceksin sen. Evet, göreceksin!" Böyle söyleyerek ve acınacak bir halde ağlayarak çekip gitti.

Lafcadio Hearn, bir samurayın kızı Koizumi Setsu'ya âşık olunca Japon yurttaşlığına geçti ve bir Japon adı aldı: Koizumi Yakumo. Japon "tuhaf öykülerini" derlediği Kvaidan'ı 1904'te yayımladı.

*   *   *

Uçsuz bucaksız bir arazide ilerliyordu tren.

Her yer kar altındaydı. Evlerin damları, ağaçlar, yollar bembeyazdı.

İlk kez gittiği Toledo gezisinden yeni dönmüş, yüzünde alışılmadık bir sevinç seziliyordu. Masanın üstündeki mektuplara bakarken, bir zarfın üzerindeki Miró'nun stilini andıran küçük bir desen dikkatini çekti. Mektupta şöyle yazıyordu: "Size daha önce de yazmıştım, hatırlarsınız. Derginizi garip bulduğumu, pek anlamadığımı, konulara ısınamadığımı yazmıştım. Siz de anlayışınızı bir yazınızda açıklamış, birçok izahatta bulunmuştunuz. Ama ben yine bir şey anlamadığım için tekrar yazıyorum. Yine yazarsanız ve yine bir şey anlamazsam yine yazmayı düşünüyorum. Saygılar sunarım..."

*   *   *

Sıkıntı ve korkuyla karışık bir duygu içindeydi penceredeki çocuk. Sokaktan bağırarak geçen insanların ne dediklerini pek anlamıyordu. Hava kararmak üzereydi. Altı yaşındaydı, boyu yetmediği için pencereden dışarıyı zor görüyordu. Bir tabure çekti.

Alt sokaktaki üç katlı evin üst katından uzanan bir kadın dikkatini çekti. Bir sepetle büyük bir tenekeyi yukarıya çekmeye çalışıyordu. Biraz sonra sepeti tekrar aşağıya bıraktı. Kadının akrabası olduğunu sandığı başka bir kadın tenekeleri sepete atıyordu. İspiro'nun dükkânı boşaltılıyordu. Kadın durmadan tenekeleri yukarı çekiyordu. Sonra başka sepetler sarktı evlerden. Saatlerce sürdü taşımalar. Sokaktaki sesler kesilmişti. Sabah olduğunda, kardeşiyle sokağa çıktı. Bakkal İspiro'yu gördü dükkânının önünde. Ağzında her zaman olduğu gibi sigarası, yaşlı gözlerle boş dükkânına bakıyor, hiç konuşmuyordu. Çevresinde mahalle sakinleri yağmalanmış dükkâna şaşkın gözlerle bakıyor, İspiro'yu teskin ediyorlardı. Birden sepetli kadının da aralarında olduğunu fark etti. O da sahte bir yüzle, "Geçmiş olsun," diyordu. İspiro hiç konuşmuyordu ve peynir tenekelerinin tam olarak nereye gittiğini hiçbir zaman öğrenemeyecekti.

Hayatı boyunca o kadının yüzünü unutmadı, tenekelerin on yedi kilo olduğunu da yıllar sonra öğrenecekti.

İyiliğin tezahürleri...

Savunma amacıyla, gerçeklik yalnızca anılarda değil,
doğrulandığı anda bile çarpıtılabilir.
Primo Levi

Belki de Sibel bilinçli olarak susuyordu, konuşmak yerine gözlerini kaçırıyordu. "Böyle çizmiştir bahçeyi; ancak bundan emin olmak da güç," diyordu. Bu arada köprüyle evin arasında bir çınar vardı, daha önce kimsenin görmediği ya da bilmediği... Masasının başına oturduğunda derin bir nefes aldı, çayını yudumladı, bahçenin resmine tekrar baktı, "Galiba böylesi daha güzel," diye geçti aklından. Yazmaya koyuldu.

*   *   *

Kurtulmuştu Fransa, her yerde bayraklar süslüyordu bulvarları. Şarabından bir yudum aldı Pierre Vollard: "Ne yazık ki yetersizlikler üzerine hiç konuşulmaz, anlatılanlarla geçiştirilir çoğunlukla. Almanlar geldiğinde kendini kaybedenlerle, ne yapacağını önceden kestiremediğimiz insanlarla karşı karşıya kalmıştık. Yetersizlikler deyince daha geniş ele almalı, söylenmemiş, kabul görmüş, hatta yazılmış bir tarihin satır aralarını kastediyorum. Onları denetlenemez olarak görüyorum, ayrıca hepsinin yanında onları destekleyen bir yan hikâye anlatıcısı vardı. Sadece destekleyen, hem de körü körüne. Kısaca yetersizdi, yalandı anlatılanlar, sonra hepsi yeniden katıldı kutlamalara, en önde, en yüksek sesleriyle..."

*   *   *

Buñuel'in Nazarin filminde şöyle bir soru sorulur: "Senin hayatın çok iyi, benimkiyse çok kötü, ama her ikimiz de ne başardık ki?"

Gerçekleri zaman yansıtır kayıtsızlıkla, bir çağın nerede sona ereceğini kim bilebilir, senle ilgili en doğru olanı kim söylemek isteyecek? Bir koruyucu bekliyorsun. Eğer sevmediğin şeyleri saklıyorsan dolaplarda, ağlıyorsun, kardeşin gibi onlardan kurtulmayı hiç düşünmemişsin. Sevgiline bir mektup daha yazıyorsun, uzun zamandır bir mektup almadığını söylüyorsun. Elinde değil üzülüyorsun, ama "Hayat her zaman bana gülmüyor," diye avunuyorsun. Küçük bir eşyan kaybolsa, saatlerce arıyorsun. Bir kitapla yaşıyorsun, olgunluğun kaynaklarıyla kendine dönerek, cam tüplerin kırılmaz olmadığını yazıyorsun...

*   *   *

O sabah yine erkenden attı kendini sokağa, aşağı mahalleye doğru yürüdü. Bacalardan çıkan sakin dumanlar bir akordeon sesine karışıyor sisler içinde. Bir horoz sesi duyuluyor ardından, otobüse yetişiyor en sonunda. İki öğrencinin yanında ayakta duruyor. Çocuklardan biri uykusunu alamamış gibi, diğeri bir şeyler anlatıyor, sonra susuyor. İki durak sonra iniyor, fabrikaya giden sokağa sapıyor, daha hiçbir dükkân açılmamış...

*   *   *

Bizler ne zaman alanlarımızı genişletebiliriz? Ne zaman bilmediğimiz sesleri duymaya alışacağız. Sigara için teşekkür ediyor, her zamanki nezaketiyle. Atkısıyla o kadar uyumlu ki, dikkati çekiyor. Bir cümle daha okumak için neredeyse otobüsten inemeyecek. "Tutku," diyor, "bir kelime olarak yaşamıyor, bir dans gibi süzülüyor..." Üşüyor, elleri terliyor, bir karganın yürüyüşüne takılıyor gözü.

*   *   *

Kuzgunlar, zevk için uçarlar ve yeteneklerinin bütünlüğünün tadını çıkarırlar.

Ne eker ne biçerler; ne ambarları, ne de samanlıkları vardır, ama Tanrı onları besler...

Boria Sax, Toplumun Aynasında Karga kitabında şöyle yazar: "Romalılar saksağanların dilsel yetilerini kargalar ve kuzgunlarınkinden bile daha etkileyici buluyorlardı. Plinius bazı saksağanların sık kullanılan bazı sözcükleri tekrarlamakla kalmayıp, bunları sevdiklerini ve sürekli anlamları üzerinde düşündüklerini yazar. Bir saksağan sevdiği bir sözcüğü anlayamazsa, hayal kırıklığından ölebilirdi. Kuzgun bir savaşçıysa, saksağan da kendini adamış bir akademisyendi.

*   *   *

Sinemacılar arasında o mutlaka bir film daha çekmeli meselesi vardı, ustalar arasında. Bir çanta ulaştı bir gün Akira'ya, Steven, Francis ve George tarafından. Sete koştular onu izlemeye, kumaşlar dokundu, çizgiler şaha kalktı, kırmızılar canlandı...

*   *   *

Edgar Allan Poe'nun Kuzgun şiirinden:

Oda kapımın üstünde, Pallas'ın solgun büstünde

Oturmakta, oturmakta Kuzgun hiç kıpırdamadan

Hayal kuran bir iblisin gözleriyle derin derin

Bakarken yansıyor koyu gölgesi o tahtalardan,

O gölgede yüzen ruhum kurtulup da tahtalardan

Kalkmayacak – hiçbir zaman!

*   *   *

Sonra o da yalnız başına kayboldu karanlıklarda...

Rüyalar, Oyunlar ve Helga...

Sizi yaraladığını bildiğinizden
şüphelenen birisine, asla güvenmeyin.
Henry Fielding

Gide'e göre, "Büyük sanatçı, güçlüğün coşturduğu, engeli kendisine sıçrama tahtası yapan adamdır. Derler ki Michelangelo'yu Musa'nın ellerine toplu bir hareket vermeye zorlayan, mermer yetersizliği olmuştur."

*   *   *

Helena otelin holünde, yakasında kırmızı bir fular, koridordan süzülen kadına şöyle bir baktı. Şaşırtıcı bir şekilde düşündüğü gibiydi. Genç kadın elinde küçük bir bavul, halının üzerinde yabancı adımlarla ilerliyor, bir yandan da çekingen bakışlarla Helena'yı süzüyordu. "Ben, Helga," dedi ve karşısındakini beklemeden ekledi: "Beni kabul ettiğiniz için teşekkür ederim..."

Helga, kocasının tiyatrodaki gözdelerinden sadece biriydi. Ona odasının hazır olduğunu söyledi. Her zamanki gibi son derece nazikti.

Gece olduğunda Helga yorgunluğunu üzerinden atmış, rolünü ezberlemeye koyulmuştu. Geç saatte kapının vurulmasına hiç şaşırmadı. Bekliyordu. Gelen, oyunun yazarı ve tiyatronun yöneticisi Helena'nın kocası Bert'ti. Adam, "Seni özledim," dedi, ışıklar söndü.

İki hafta sonra oyun sahnelendiğinde Bert çok hastaydı, herkes Helga'nın müthiş oyunundan söz ediyordu. İki gün sonra Bert'in ani ölümü tüm ekibi perişan etmişti.

Helga bir akşamüstü yürüyüşe çıkmıştı, döndüğünde resepsiyonun önünde duran küçük bavulunu hemen tanıdı.

*   *   *

O gece tuhaf rüyalarından birini daha görmüştü Sibel. Belki bu yüzden evdeki tüm canlıların nefes almalarını istemişti. Sadece kendinin duyabileceği bir sesle, "Ne olur biraz dışarıda kalın," diyerek, elinde kahve fincanı mutfak masasına oturdu.

Yine ormandaydı. Arabasıyla ağaçların arasında hızla ilerliyordu. Bir şeylere çarpıyor olmalıydı, sesini duyuyor ancak hiçbir engele takılmadan devam ediyordu. Işıklar altında bir kafes gördü. İçinde köpeği ulumaktan yorulmuş, yalvaran gözlerle ona bakıyordu. Koşuyordu, ama bir türlü kafese ulaşamıyordu. Arabası içinde kendisi ona doğru geliyordu. O ise elleri boşluğu yakalanmış kafese ulaşmaya çalışıyordu. Arabayla, kendisiyle, boşlukla yarışıyordu. Araba kafese büyük bir gürültüyle çarptı. Köpeğin uluması çocukların çığlıklarına karışıyordu. Çocukları arabada unutmuş olabilir miydi? Bu kez rüyadan çıkmadan onları kurtarmalıydı ama beceremiyordu işte.

Merdivenlerden yorgun adımlarla indi, kendini hasta hissediyordu, arabanın anahtarını üzerinden alıp sabahlığının cebine koydu, pencereleri açtı, sonra kapıyı.

*   *   *

Savaş yıllarında birçok arkadaşı gibi Louis de, bazı konularda hiç konuşmuyor, düşüncesini söylemesi gerektiğinde ise "dengeleri bozmamak gerekir" demekle yetiniyordu. Bir gece sinemadan çıkmış evine doğru yürüyordu. Sokaklar insan doluydu. Birden, heykel ustası eski bir dostunun evinin önünden geçtiğini fark etti, ona bir merhaba demek geldi içinden, avluya yöneldi. Aynı anda onun da son zamanlarda kendisi hakkında ileri geri konuştuğu geldi aklına. Hızla geri döndü, karşısında dostu duruyordu. İkisi de bir şey söylemeden yürüyüp gittiler...

Fotoğraflardan silinen kahramanlar

Bülbülün ve karganın ses organları benzer yapıdadır, ama birincisinin çeşit çeşit şakımak için kullandığı bu organları, ikincisi yalnız gagalamak için kullanmaktadır.
Charles Darwin

Şöyle yazar Oscar Wilde: "Acıya duyulan sempati elbette var olacaktır. O, insanın ilk dürtülerinden biridir. Birey hayvanlar, tabiri caizse daha yüksek hayvanlar, bu duyguyu bizimle paylaşırlar.

"Fakat şunu unutmamalı ki, sevinci paylaşmak dünyadaki sevincin toplamını yoğunlaştırırken, acıya yerinmek acının miktarını gerçekten azaltmaz. İnsanın kötülüğe daha iyi göğüs germesini sağlayabilir, ama kötülük ortadan kalkmaz. Vereme yerinmek veremi ortadan kaldırmaz; bunu Bilim yapar."

*   *   *

En büyük amacın, evrensel temel yasalara ulaşmak olduğunu ve bu yasalara giden mantıksal yolların olmadığını söyler Albert Einstein. Ona göre, onlara yalnızca sezgiyle, deneyimin sempatik kavranışı ile varılabilir.

Hayatın içinde söylediğimiz her söz, her davranış, oturup seyrettiğimiz her oyun bize aklımızın, sezgilerimizin yeterliliği konusunda apaçık veriler sunar durur. Kâh dururken, kâh düşünürken tüm çizelgeler yanılgılarımızda ya da doğru tahminlerimizde yanıp yanıp sönerler. Kime ne söylediğimizi duymaya başlarız sessizce. Geçmiş denilen takvimden kopmuş zaman birimine kötü bir benzetmeyle bakmayı öğreniriz, acımasızca uzak durur, doğrularımızla baş başa kalmanın acısını çekeriz. Kime ne söylediğimizi hatırlamak bile istemeyiz.

Bazı toplumsal değerlerin kitlelerin beğenileriyle yeniden düzenlenir görünmesinden ürkmenin altında yatan neden de budur. Anlatamamak değildir bu, tam tersine her şeyi mükemmel düşünmektir. Kimsenin yanınızda olmamasına da üzülmenizin çabuk atlatılabilir olmasına da pek şaşırmamak gerekir.

Eğer tarihteki fotoğraflarda yer alan kişileri silmeye çalışan birine hayranlık duyanlara rastlarsanız, ne düşündüğünüz hiç önemli değildir artık. O, beklemediğiniz bir yerde duymayı bile hayal edemeyeceğiniz cümleler taşımaktadır kafasında. Comines şöyle der: "Zalim insan hiçbir zaman cesur olmamıştır."

*   *   *

1990'larda, Japoncada "gönüllü olarak aşırı çalışmak" anlamına gelen "karo" sözcüğünden, "aşırı çalışmaktan ölmek" anlamına gelen "karosi" sözcüğü türetilmişti ve kelime kısa sürede İngilizce, Almanca ve Fransızcaya girdi. 1994'te ölü sayısı 32, ertesi yıl da 76 olarak açıklandı. Artık hastalık tescil edilmişti.

*   *   *

Theodor W. Adorno'dan: "Kültürlü zevksizler bir sanat yapıtının onlara bir şey ‘vermesi' gerektiğini düşünürler hep. Radikal yapıtlara artık kızmıyor ve su utanmazca alçakgönüllü mazerete sığınıyorlardır: Anlamıyorum.

"Bu tavır, hakikatle son negatif ilişkileri olan muhalifliği bile ortadan kaldırır ve tacizkâr nesne de tatlı bir gülümsemeyle kendi benzerleriyle birlikte kataloglanır: Reddetme veya yeğlenme sorumluluğu bile üstlenilmeden reddedilebilecek veya yeğlenebilecek tüketim mallarıdırlar artık."

*   *   *

Şöyle der Kafka: "İki hasmı var: Birincisi onu ardından, başlangıçtan bastırıyor. İkincisi ise yolun ilerisini kesmiş. Her ikisine karşı da savaş veriyor. Tabii ikincisine karşı savaşında birincisinden destek alıyor, çünkü birincisi onu ileri itmek istiyor. Aynı şekilde birincisiyle olan savaşında, kendisini geriye ittiği için ikincisinden destek alıyor. Ama bu yalnızca teorik olarak böyle. Zira ortada yalnızca iki hasım yok, kendisi de var; gerçekten kendi niyetinin ne olduğunu biliyor mu? Yine de savunmasız kaldığı bir anda -ki bu ânın şimdiye dek hiçbir gecenin olmadığı kadar karanlık olması gerekir- kavga hattının dışına sıçramanın ve kavgadan edindiği tecrübeyle hasımların birbirleriyle olan savaşında hakemlik konumuna yükselmenin hayalini kuruyor."

Hannah Arendt de bu hikâyeyi şöyle yorumluyor: "Bütün basitliği ve kısalığıyla bu hikâyede ‘düşünce olayı' denebilecek bir zihinsel bir görüngü (fenomen) anlatılır. Sahnede geçmiş ile geleceğin güçlerinin birbirleriyle savaştığı bir savaş alanı vardır; aralarında da ayakları üzerinde durmak için her iki tarafa karşı da mücadele vermek zorunda kalan, Kafka'nın o dediği insan yer alır. Dikkat edilmesi gereken ilk şey sadece geleceğin değil, aynı zamanda geçmişin de bir güç olarak görülmesidir; öte yandan geçmişin yükü, geleceğe doğru ilerlemekte olan insanların sırtlarından atabilecekleri, hatta atmaları gereken bir yük değildir.

Faulkner'in deyişiyle, "Geçmiş asla ölü değildir, hatta geçmiş bile değildir." Üstelik geriye, başlangıç noktasına kadar uzanan bu geçmiş insanı geriye çekmez, ileriye iter ve beklenenin aksine, bizi geriye, geçmişe doğru çeken gelecektir."

Francisco ve Solange

Biliyorum, öyle bir yerde
durmuşsunuz ki, sizin için hiçbir şey
ifade etmiyor bu fotoğraf.

Beethoven, mutlak sessizliğe gömüldüğü anda mı ilk kez müziği duymaya başladığını söylemişti, iç dünyasına hapsolmuş, mabedinin meçhul duvarlarına yaslanmıştı, bilinmez.

Solange, villasının önünde, ellerini yüzüne kapatmış, kısık sesler çıkararak ağlıyordu. Geçmiş zamanın izleri dalga dalga yayılıyordu beyninde, garip olaylarla dolu hayatı saniye saniye gözünün önünden akıyor, sanki her şeyini kaybetmiş birinin davranışlarını sergiliyordu. Yağmurun sürüklediği demir kokan bu şehrin dehlizlerinde ezilmiş mektupların yeniden okunamayacağını bir tek o biliyordu. Kaybolduğunu dile getirmese ne olurdu? Başa dönmenin imkânsızlığını, ya da oraya taşındığı ilk günde olduğu gibi ona bir daha rastlayamayacağını geçirdi aklından. Yüzü öyle acıyla doluydu ki, sokaktan biri geçse ne düşünürdü kimbilir, belki de içi sızlardı. Bilmek öyle bir şeydi, ulaşmak, dokunmak, sarsmak ve en azından kurtarmaya çalışmak gibiydi. Oysa durduramıyordu gözyaşlarını, yağmur gibi. O kadar yorgundu bedeni; bir parça dinlenmek için yaslandığı kapının aniden açıl- masıyla uyanır gibi oldu, sendeledi, şaşkınlığını gizleyemedi, gözleri kapandı, kendini bırakıverdi usulca, kapının kapandığını duyamadı bile.

Sanki küçük adımlarla ilerliyordu rüyasında. Pencereye birkaç metre kalmıştı, ulaşacağına emindi yine. Öfkesinden çıldırmış bir kadının sesi tüm sokağı çınlatıyordu. Çocuk, adam Solange'ı kucaklayıp içeri aldığında başladı ağlamaya.

*   *   *

Her gece aynı bölümü tekrar tekrar okuyordu, sonra yeni eline geçen Gustave Doré'nin çizgileriyle hayallere dalıyordu. Yıllarca bu düşle gizli bir dünya yaratmış, İspanya'nın her yanını dolaşma fikriyle, kafasında bir destana dönüşen eserin her satırını yeniden yaratmayı, filme almayı sayıklar hale gelmişti. Yıllar sonra her çabası bu emele ulaşmak için bir vesile olacak, başka filmlerden kazandığı her kuruşu bu işe yatıracaktı. Kurduğu setlerde Cervantes'le birlikteydi artık; geçmişe dönmüş, saldıracağı yel değirmenlerinin yanına koymuştu çocukluk hayallerini.

Şimdilik pencereden bakmak yetiyordu fakir şövalyeye...

Orson Welles, 25 yıl uğraştı Don Quijote'nin montajıyla. Bu, bir hayranlığın da ötesinde büyük bir tutkuyla, koskoca sandığımız yaşamda mufassal bir kitaba yolculuktu. Nerede, ne zaman başladığını kestiremediğimiz, ama bitişiyle ilgili bazı ipuçlarına sahip olduğumuz bir serüvendi.

Gerçekte rüyalarının büyük bir bölümü Francisco Reiguera'nın bir gün Mexico'dan gelen ölüm haberiyle sona ermişti; Francisco, Don Quijote'yi canlandıran oyuncuydu, ama film Orson'un son gününe kadar sürecek, belki de hiç bitmeyecekti.

*   *   *

En zor durumda olanlar bir daha başlayabilecekleri bir şeyleri olmadığına inananlardır, diye yazmıştı Sibel, günlüğüne. "Bir bahar günü," diye başlıyordu. Sibel, aldığı notları yıllarca saklamış, birkaç yıl önce de onun için yazdığı bir denemede yayınlamıştı. Adını nedense anmak istemediği, çok sevdiği bir yazarın konferansında olmaktan çok mutlu olduğunu sık sık belirtiyordu. "Hatta bugün bile," diyordu: "İnsan unutamıyor, cümleler yeni anlamlar kazanarak, bazen de eksilerek kafamda çınlıyor hâlâ, şu anda bile aynı duygularla yazabiliyorum. Şöyle dediğini hatırlıyorum üstadın: Sabah, buraya geleceğimi bilen bir dostumdan bir telefon aldım. Katılamayacağımı, fazla konuşmak istemediğini, yarım kalmış bir hikâyeyi bitirmeye çalıştığını ve çok zorlandığını ekliyordu."

Ve bir gün vapurda biri yanıma geldi, bana üzerinde Sibel'e hitaben yazılmış bir zarfı vermek istediğini söyledi, akşam Sibel'e götürdüm, kime götüreceğini tahmin edebiliyordum. Bu onu son görüşümdü.

Soytarılar ve McKenzie...

Geçmişi, yani tarihi durup
seyrettiğimizde, ilk gördüğümüz
yalnızca yıkıntılardır.
Hegel

Hava çok soğuktu.

Yağmur iyice şiddetlenmişti.

Şapkalı bir adam ağır adımlarla ilerliyordu o yolda, şairin adını taşıyan, ona ilham vermiş zeminde.

Yıllarca aynı konu üzerinde çalışmanın aşırı güven ve tedirginliğini aynı anda yaşıyordu sanki. Dışlanan, sevilen, hor görülen ve sevilen olmanın tüm zorluklarını yaşamış soytarılardan söz edecekti. Bazen onların hazırlanış biçimlerini, bazen de sorumluluklarının sınırsızlılığını düşünürken, her şeyi söylemenin tehlikeli labirentlerinde kaybolduğunu hissediyordu.

Onları Shakespeare'in oyunlarında tanımıştı. Kâh saraya hâkim bir filozof gibiydiler, kâh itilip katılan, alaylarının bedelini ödeyemeyecek kadar dışarıda kalıyordu bu insanlar. En büyük özellikleri her zaman sahnede aynı performansı göstermeyi mecbur hissettiklerini öğrenmiş olmalarıydı. Enerjilerinin, zekâlarıyla atbaşı gitmesi için sürekli tetikte, dinamik ve ayakta olmaları gerektiğini çok iyi biliyorlardı.

Soytarılar için her yer sahneydi, belki de hayat öyleydi. Sarayların her alanı, her santimi, ışıkların, mumların, şamdanların her gölgesi gözleri, kulaklarıydı. Yağmurlar, gözyaşları, nehirler, göller, şelaleler her biri aynı yatakta akıyordu.

Alayla gerçeği birleştiriyorlardı tahtların önünde. Efendilerine akıl verirken bazen en kestirme yollardan gidiyorlar, bazen de sütunların arkasında, çaresizliklerini yansıtan aynaları acı bir tebessümle paramparça etmeyi hayal ediyorlardı.

Anlattıkları hikâyelere önce kendilerini inandırıyorlar, Cervantes gibi yel değirmenlerinin gerçeğini göremeyen kahramanların aptallıklarını sahipleniyorlar, kendilerini yok saymayı göze alıyorlardı. Hakikat ise sadece bir kahkaha, bilinmeyen sınır geçildiğinde keskin bir kılıç gibi parlıyordu.

"Soytarılık çok güç bir meslektir" diye başladı söze McKenzie. Sakin görünüyordu, elli yaşını biraz aşmış, bir konferans için bulunduğu Duino'da, Rilke'nin odasından yeni çıkmış, sanki başka bir diyardan gelmiş gibiydi. Çok sevdiği şairin koltuğunu, masasını yakından görmüş olmak onu çok mutlu etmişti.

"Yaratıcı insan tipinin atasıdır bir anlamda soytarılar. Adlarını pek bilmez kimse, onlara ortak isimler konmuştur hep. Zamanı, aklı, nükteyi pek beceremeyenlerin yarı küçümsedikleri, ama giderek onların etki alanına girdikleri kişilerdir. Meczup, deli ya da kusurlu görünürler. Bu yüzden de hep karşılarında gizlenen öfkenin hışmından korunurlar. Bugün adını bile bilmediğimiz birçok soytarı her alanda yeteneklerini dökmüşlerdir ortaya. Rönesans yıllarında altın devirlerini yaşarlar ve Shakespeare onları efsaneye dönüştürür. Kendi gelişmesiyle birlikte, eserlerinde soytarıları da olgunlaşır, birer bilgeye dönüşürler. En muhteşemleri Kral Lear'in soytarısıdır. Bir yerde şöyle der kralına soytarı:

– Akıllanmadan yaşlanmamalıydın.

"Soytarılar, hakikatleri farklı biçimlerde söyleme yeteneğinde olan dönemlerinin en cesur insanlarıdır. Hakir görülme, beğenilmediklerinde, gözden düştüklerinde dövülme ve çeşitli cezalara çarpıtılırlar. Onlar birer, ‘tokatlanan adam'dır bir anlamda. Sıkıntıları, dertleri hep sarayın dışında kalır, onları yaşayamaz, belli edemezler.

"Sarayda sevilseler de efendilerini eğlendiremediklerinde başlarına her şey gelebilir. Ferrara'nın sarayında Gonella şakadan idama mahkûm edilir, tam infaz sırasında başından aşağı bir kova su dökülür, ama bu kez kalp krizi Gonella'yı yaşamdan koparıverir."

Masasına oturur, not defterinden Gasset'in şu sözlerini tekrar okur:

"Eğer konuşmanın en çok sessizliklerden oluştuğunu fark etmeye başlamazsak, dil yetisi denen o harika gerçekliğin kökenine inemeyiz."