Çin’den Görünen Osmanlı

Çinli Düşünür Kang You Wei’in Türk Seyahatnâmesi

Giray Fidan

Yayın Yönetmeni
Mustafa Karagüllüoğlu

Editör: Aykut Can

© Yeditepe Yayınevi
T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Sertifika No: 16427

ISBN: 978-605-5200-17-6

Yeditepe Yayınevi: 194
Araştırma İnceleme: 162

1. Baskı: Nisan 2013

Sayfa Düzeni
İrfan Güngörür

Kapak Tasarımı
Sercan Arslan

YEDİTEPE YAYINEVİ

Çatalçeşme Sk. No: 27/15 34410 Cağaloğlu-İstanbul

Tel: (0212) 528 47 53 Faks: (0212) 512 33 78

www.yeditepeyayinevi.com / bilgi@yeditepeyayinevi.com

Doç. Dr. Giray Fidan

1980 yılında Ankara’da doğdu. Lisans eğitimini Ankara Üniversitesi D.T.C.F. Sinoloji ve Pekin Dil ve Kültür Üniversitesinde tamamladı. Yüksek Lisans ve Doktorasını Ankara Üniversitesi D.T.C.F. Sinoloji bölümünde bitirdi. Doktora çalışmaları sırasında Pekin Merkez Milletler Üniversitesinde Tibetçe ve Tibetoloji öğrenimi gördü. Halen Bozok Üniversitesinde öğretim üyesi olarak görev yapmakta ve Okan Üniversitesi Konfuçyüs Enstitüsü başkanlığı görevini yürütmektedir.

“Türkler, Hunlar’ın, Yin Hanedanı’nın ve

Chun Wei’in soyundan gelmektedirler, b

izim ile aynı köktendirler.”

“突厥出自匈奴,盖殷人淳维之后; 而吾同种也.”

Önsöz

Kang You Wei 1858 yılında Çin’in Guang Dong eyaletinde dünyaya gelmiş ve 1927’de Çin’in Shan Dong eyaletinde hayata gözlerini yummuş Çin’in 19. yüzyıl sonu 20. yüzyıl başı en önemli düşünce ve devlet adamlarından biridir. 19. yüzyıl Çin’i batılı güçlerin etkisi altında bir yarı sömürge durumundadır. Batı etkisi Çin’i her alanda bu dönemde geri dönülmez şekilde dönüştürmeye ve geleneksel Çin sosyal ve devlet yapısını değiştirmeye başlamıştır. Qing (Mançu) Hanedanı yönetimine 1644’de giren Çin 19. yüzyılın sonunda artık oldukça zayıflamış ve nerdeyse yıkılmak üzere olan bir devlettir. 1840 – 1842 arasında İngiltere ile yaşanan Afyon Savaşı ardından gelen büyük yenilgi ve 1894 – 1895’de Japonların Çin’i savaşta mağlup etmesinin ardından Kang You Wei’in de dâhil olduğu Çinli düşünürler artık bir değişimin kaçınılmaz olduğunu görmüşlerdir. 1898 yılında Kang You Wei genç imparator Guang Xu1’ye anayasal bir meşrutiyet yönetiminin kurulması için raporlar sunmuştur.2Batılı kaynaklarda 100 gün reformları3 Çin kaynaklarında ise Wu Xu Reformu4 olarak geçen bu reform hareketi İmparatoriçe Ci Xi5 ve yönetimin diğer unsurları tarafından engellenmiş ve Kang You Wei 16 yıl sürecek olan bir sürgün hayatına adım atmıştır6. Kang, bir reformcu olarak geleneksel Çin düşüncesinin temeli olan Konfuçyanizm’in özellikle sosyal ve ahlaki unsurlarına ilgi duymuş, yeni bir Konfuçyanizm yorumu oluşturmaya çalışmıştır. Reformların diğer öne çıkan savunucularından Liang Qi Chao7 bu nedenle Kang You Wei’i “Konfuçyanizm’in Martin Luther’i” olarak da adlandırmaktadır.8

Kang bir filozof olarak yeni ve ütopik bir dünya görüşü öne sürmüştür. Onun düşüncesine göre sosyal gelişim üç aşamadan oluşmaktadır. Kaos ve kargaşanın hüküm sürdüğü birinci aşama, barışın gelişeceği ikinci evre ve büyük birlik diye nitelendirdiği ve insanlığın ulaşacağı son aşama. İlk aşamada insanlık kabileler ve klanlar halinde yaşamakta ve kendilerini bulundukları bölge ile tanımlamaktadırlar. Kang’a göre Konfuçyüs’ün yaşadığı dönem bunun tipik bir örneğini oluşturmaktadır. İkinci aşama halen devam etmekte olan Ulus – Devlet çağıdır, üçüncü ve son aşama ise büyük birliğin9 oluşacağı ve sınırların ortadan kalkacağı dünyada sadece bir dil ve devletin kalacağı insanlığın gelişiminin son aşaması olacaktır.10

Kang’ın Osmanlı İmparatorluğu’na ilgisi I. Meşrutiyet’in ilanı ile başlamış olmalıdır ve Kang Osmanlı İmparatorluğu’nu 40 yıldan uzun zaman yakından takip etmiştir.11Kang, 1898’de imparatora sunduğu “Türkler’in Gerilemesi” adlı raporunda Osmanlı’da Midhat Paşa döneminde yapılan reformlardan övgüyle bahsetmekte, bu reformların Türkler ve Çinliler arasındaki büyük benzerliklerden dolayı Çin için en iyi reform örneği olduğunu savunmaktadır.

Kang You Wei Osmanlı üzerine yazdığı bu yazıda Osmanlı’nın son dönem Meşrutiyet ve modernleşme hareketlerine büyük önem verdiğini göstermektedir. Kang You Wei Osmanlı Devleti’ni tanımlarken ilginç bir isim kullanmaktadır. 1923’e yani Türkiye Cumhuriyeti kurulana kadar yazdığı bütün yazılarda Osmanlı ya da Türkiye ismi yerine “Tu Jue12” yani “Türk” veya “Göktürk” adını kullanmaktadır.13 “Tu Jue” Türk veya Göktürk ismi Çin tarih kayıtlarında Tang Hanedanı14 döneminde yazılmış olan “Zhou Shu15” tarih kayıtlarından itibaren geçmektedir. Türkler’le ilgili kayıtlar, Zhou Shu’dan başka “Bei Shi16”, “Sui Shu17”, “Tong Dian18”, “Jiu Tang Shu19”, “Xin Tang Shu20”, “Tai Ping Xiang Yu Ji21”, “Wen Xian TongK ao22”, “Si Yi Kao23”, “Tong Zhi24”, “Bei Guo25” ve “Tang Hui Yao26” adlı tarih kayıtlarında yer almaktadır.27

Çin tarihinde ilk olarak Song28dönemindeki Çin tarih kayıtlarında Osmanlı Devleti ile ilgili bölümlere rastlanmaktadır. Songtarihinde Osmanlı Devleti’nden “Lu Mei29” olarak bahsedilmekte, Song Hanedanı ardından gelen Yuan30 dönemi tarih kayıtlarında da Osmanlı “Lu Mu31” olarak anılmaktadır. Mingtarih kayıtları içerisinde de Osmanlı için “Lu Mi32” ya da “Lu Mi Guo33” isimleri geçmektedir. Bu isimlerin tamamı “Rum” veya “Roma” isminin Çince sesler kullanılarak yazılmış halleridir.34Son olarak 7. yüzyılda Tang Hanedanı döneminde Türkler’den “Tu Jue” olarak bahsedilmesinin ardından yaklaşık bin yıl sonra Osmanlı Devleti’ni, Hunlar ve Göktürkler’in devamı ve Türk İmparatorluğu olarak düşünen, Çin tarih kayıtlarındaki en eski isimleri olan “Tu Jue” ile tanımlayan ilk Çinli düşünür ve devlet adamı Kang You Wei olmuştur. Bu bakımdan Kang’ın Osmanlı Devleti’ne ve tarihimize bakışı son derece önemlidir.

19. yüzyıl sonundan itibaren Çince’de Osmanlı İmparatorluğu için “Tu Er Qi35” ismi kabul görmeye başlamıştır ve günümüzde de Türkiye için aynı isim kullanılmaktadır. 1849’da yayınlanan ve Çin tarihinin o güne kadar yazılmış en kapsamlı dünya coğrafyası kitabı olan “Ying Huan Zhi Lue36” içinde Osmanlı Devleti için “Tu Er Qi” ismi kullanılmış ve dönemin Osmanlı Devleti’nin sınırlarını gösteren ayrıntılı haritalar eser içinde gösterilmiştir. Eserde Osmanlı için “Tu Er Qi” ismi dışında on farklı isim daha bulunduğu belirtilmiştir.37Kang’ın Osmanlı Devleti’ne Tangd öneminde Çinliler’in Göktürkler için kullandıkları “Tu Jue” ismini uygun görmüş olması bir tesadüf değildir. Kang, Osmanlılar’ı Göktürkler’in bir devamı olarak görmekte ve bu tarihsel sürekliliğin altını çizmektedir. Kang You Wei 1898’de yazdığı ve Çin imparatoruna sunduğu “Türkler’in (Osmanlı’nın) Zayıflaması38” adlı yazısında dönemin Osmanlı Devleti ile ilgili önemli saptamalarda bulunmaktadır. Kang, söz konusu yazıyı yazdığı sırada henüz Osmanlı Devleti’ne seyahatini gerçekleştirmemiştir ancak Osmanlı ve Osmanlı’da yaşanan reform hareketleri ile ilgili çok ayrıntılı bilgilere sahiptir.

Kang’ın 1908’de Osmanlı’ya gelerek kaleme aldığı “Türk Seyahatnâmesi” 1913 yılında Bu Ren39 dergisinin birinci cildinde yayınlanmıştır. Birinci cilt içerisinde Osmanlı İstanbul’unda çekilmiş ve Kang’ın el yazısıyla üzerinde notlar bulunan fotoğraflar da yer almaktadır. KangseyahatnâmesindeII. Meşrutiyet’in ilan edilişinden üç gün sonra vardığı İstanbul’u ve yaşanan olayları ayrıntılı şekilde anlatmaktadır40. Kang İstanbul’u anlatırken birkaç farklı isim kullanmaktadır. İstanbul’un tamamı için Konstantinapol ismini kullanırken, tarihi yarımadanın bulunduğu bölge için ise İstanbul (Shi Dan Pu) ismini kullanmaktadır. Ayrıca metnin çeşitli yerlerinde İstanbul için “Türk başkenti” demektedir. Kang, seyahatnâmede tarih hatası da yapmıştır. Örneğin İstanbul’un Fethi için verdiği tarih 1476’dır. Birçok yer ve kişi ismi Çince sesler ile yazılmıştır. Metin içerisinde bu isimlerin tamamının Çinceleri dipnotlarda verilmiştir. İsimlerin Çince karakterlerle yazılmış olanlarının büyük kısmı anlaşılabilmektedir ancak bazılarının tam olarak ne oldukları anlaşılamamaktadır. Bu tarihi Çince metinlerin çeviri ve incelenmesinde sıklıkla karşılaşılan bir sorundur. “Türkler’in Zayıflaması” ve “Türk Seyahatnâmesi Önsöz” ve “Fotoğraf ve resimler” kısımlarının orijinal metin, fotoğraf ve resimleri “Bu Ren” dergisinden, “Türk Seyahatnâmesi”nin orijinal metni ise 1995 yılında Shang Hai Halk Yayınevi tarafından tıpkıbasımı yapılan “Kang You Wei’in Seyahatnâmeleri”41isimli eserden alınmıştır.

Bu çalışmada Kang You Wei’in İstanbul izlenimlerini aktardığı “Türk Seyahatnâmesi” dışında İstanbul’dan ayrıldıktan sonra kaleme aldığı “Türk Seyahatnâmesi Önsözü” ve “Türklerin Zayıflaması” adlı yazıları da bulunmaktadır. Seyahatnâme içerisinde kullanılan bazı bilgilerde hatalar bulunmaktadır. Zaten Kang kendisi de seyahâtnmenin sonunda bir yabancı olarak vereceği bilgilerin bir sınırı olduğunu belirtmiştir. Seyahatnâmenin bir diğer özelliği de Kang’ın Osmanlı kişi, kurum ve kuruluşlarını Çin’deki muadillerine göre yazmış olmasıdır. Kişi, unvan, kurum, kuruluş ve yer isimlerinden Türkçe veya yabancı dilde karşılıkları bulunanlar metnin içerisinde karşılıkları ve dipnotlarda Çinceleri ile verilmiştir. Tam karşılıkları olmayan veya bilinmeyenler ise Çince (Pinyin) okunuşları veya Türkçe karşılıkları ile ifade edilmiştir. Kang’ın seyahatnâmesi bize son dönem Osmanlı İmparatorluğu ile ilgili ilginç bilgiler ve tespitler sunmaktadır. Kang’ın eseri Osmanlı ile benzer bir kaderi paylaşan Çin’den gelen önemli bir şahsiyetin Osmanlı’ya bakış açısını ortaya koymakta ve Osmanlı’nın son döneminde Çin’den nasıl görüldüğü ve algılandığını yansıtmaktadır.

Bu çalışmada yardımlarını esirgemeyen Okan Üniversitesi’nden değerli hocam Song Chun Ju’ye ve Zhang Yuan’e, Prof. Dr. Hasan Ünal’a, Doç. Dr. Yunus Özger’e ve eşim Ayşe Gül Fidan’a teşekkür ederim.

Giray FİDAN

Nisan-2013

1 GuangXu reformları hayata geçirmek istediği sırada 27 yaşındadır.

2 Butcher, Borton (1928), “TheEmperor’sAttemptto Reform the Chinese Goverment in the Summer of 1898”, PoliticalScience Quarterly, Vol. 43, No: 4, sayfa551 – 552.

3 100 days reform, bakınız: Luke, Kwong, S.K. (2000), “ChinesePolitics at the Crossroads: Reflections on the Hundred Days Reform of 1898”, Modern Asian Studies, Vol. 34 , No: 3, sayfa 663 – 695.

4 戊戌变法, 1898 yılının klasik Çin takviminde verilern isim Wu Xu’dur. Bu sebeple Wu Xu Reformları olarak adlandırılmıştır.

5 慈禧, 1835 – 1908 yılları arasında yaşamış Çin’in son hanedanı Qing – Mançu Hanedanının imparatoriçesi.

6 X. L. Woo (2000), Empress Dowager CiXi: China’s Last Dynasty and the Long Reign of a Formidable Concubine, Algora Publishing New York, Sayfa 204 – 206.

7 梁启超, 1873 – 1929 yılları arasında yaşamış Çinli düşünür, gazeteci ve reformcu.

8 Hsiao Kung-ch’uan (1975), A Modern China and a New World: K’ang Yu-Wei, Reformerand Utopian, University of Washington Press, sayfa 105.

9 大同, Büyük Birlik, bakınız: Thompson, Laurence G. (1958) The One World Philosophy of K’ang YuWei, George Allen&Unwin Ltd.

10 Collinson, Diana (1999), Fifty Key Eastern Thinkers, Routledge, London, sayfa 297 – 299.

11 戴东阳 (2000), “戊戌变法时期康有为的土耳其观与其联英策”, 史学月刊, sayfa 146 .

12 突厥

13 戴东阳 (2000), “康有为突厥游记稿刊本的差异及其成因”, 近代史研究, 第2期; sayfa 224

14 Tang Hanedanı 唐朝, 618 – 907 yılları arasında Çin’i hâkimiyeti altına almış olan Hanedan.

15 周书

16 北史

17 隋书

18 通典

19 旧唐书

20 新唐书

21 太平襄宇记

22 文献通考

23 四裔考

24 通志

25 北国

26 唐会要

27 薛宗正 (1992), 突厥史, 中国社会科学出版社, 北京; sayfa 1- 2.

28 Song Hanedanı 宋朝, 960 – 1279 yılları arasında Çin’i hâkimiyeti altına almış olan Hanedan.

29 卢眉

30 Yuan Hanedanı 元朝, 1271 – 1368 yılları arasında Çin’i hâkimiyeti altına alan Moğol kökenli hanedan.

31 卢目

32 鲁密

33 鲁密国

34 马建春 (2007), “明嘉靖,万历朝鲁密铳的传入，制造及使用”, 回族研究, vol. 68, no. 4, sayfa 70.

35 土耳其

36 瀛寰志略

37 徐继愈 (1848), 瀛寰志略,台湾华文书局,台湾, sayfa 447. Kitap içerisinde Osmanlı veya Türkiye için “Tu Er Qi ” isminden başka on isim daha bulunmaktadır. Bunlar: “Tu Er Ji” “土耳基”, “Tu Er Ji Ya” ” 土耳基亚”, “Du Er Ji” “都耳基”, “Duo Er Qi” ”多而其”, “Du Lu Ji” “都鲁基”, “Te Er Ji” “特而济”, “Du Er Ge” “杜而格”, “Kong Ge Er” “控葛而”, “Ge DuoMa Nuo” “格多马诺” ve “A Duo Man” “阿多曼”dır.

38 进呈突厥消弱记序

39 不忍杂志.

40 Kang İstanbul’a 27 Temmuz 1908’de varmıştır, II. Meşrutiyet 24 Temmuz 1908’de ilan edilmiştir.

41 康有为(Kang You Wei) (1995), 康有为遗稿, 列国游记(Kang You Wei’in El Yazıları, Seyahatnameler) 上海人民出版社 (ShangHai Halk Yayınevi).

Türkler’in Zayıflaması (İmparatora Sunulan Rapor)42

1898 yılı Haziran – Temmuz ayı 43

Bildiğim kadarıyla bir hastalığın ağır olup olmadığını anlamak için doktora gitmek gerekir, (bunun gibi) elinde ayna varsa ancak güzel veya çirkin olduğunu anlarsın. Günümüzdeki olaylara bakmak tarihe bakmaktan, anlamaktan daha önemlidir, bize uzak örneklerle kendimizi karşılaştırmaktansa bize yakın örnekler ile karşılaştırmak daha iyidir. Bu sebeple, hastalığı anlamak için hastalığı iyice araştırmak gerekir. Ben birçok ülkeye gittim, bizim ile onları karşılaştırdım, (aralarında) bize en yakın olan44, bizim için örnek olabilecek en iyi tecrübeye sahip Türkiye’dir. Türkler Hunlar’dan45, Yin Hanedanı46 ve ChunWei’in47 soyundan gelirler, Bizim ile aynı köktendirler. Sui48 ve Tang dönemlerinde Kuzey’de (Çin’in Kuzeyinde) Binlerce Li alanı kontrol altına aldılar, Moğollar’dan önce bütün Orta Asya’yı kontrolleri altına aldılar. Qi Dan’lara49 yenildikten sonra Batı Göktürk ismini aldılar, Moğollar’ın Timur’u tarafından yenildikten sonra bugünkü Türkiye’ye50 geldiler. Doğu Roma’ya saldırdılar ve büyük başkentleri Konstantinapol’a yerleştiler. Bu dönemde büyük bir imparatorluk oldular, kuzeyde Rusya, doğuda Persler (İran), güneyde Afrika, ortada Eski Yunanistan, Avrupa’da Romanya dâhil Karadeniz, Akdeniz, Hind Okyanusu’nda güçlendiler, Eski Roma’nın sınırlarını kontrolleri altına aldılar, Avrupa’nın doğusunun tamamını ele geçirdiler. Ming Hanedanı döneminin ortasında Sultan Süleyman süvarileri ile bütün Avrupa’yı kontrolü altına almıştır. Viyana kapılarına kadar gitmişler ancak birleşik ordular51 ve yağan yağmur nedeniyle başarıya ulaşamamışlardır yoksa bütün Avrupa’yı yutmalarını kimse durduramazdı. Sonraki 300 yıl boyunca Avrupalılar Türk ismini duyduklarında yüreklerine korku salınmıştır. Ancak bu üç yüz yıl içinde Avrupalılar yeni teknikler geliştirmiş, Kolomb52 Amerika Kıtası’nı keşfetmiş, yeni bilgiler elde etmişler, İtalya’nın Rönesans’ının ardından, Protestanlık ortaya çıkmış, Descartes’ın53 yeni düşünceleriyle, maddecilik temelli yeni bir sanat ve yeni ürünler ortaya çıkmıştır. Türkler Moğollar’dan elde ettikleri toplar ve barut ile Avrupa’yı yenmiş ve uzun zaman devam eden feodalitenin 54de sonunun gelmesine neden olmuşlar, krallar güçlenmiş, büyük devrimler olmuş ve her ülke anayasasını yapmıştır.

Son birkaç yüzyılda, Avrupa’da siyaset istikrarlı bir hale gelmiştir, yeni yönetim biçimi, yeni bilim ve yeni makineler, eskiden olmayan şeylerdir. Onların demiryolları, trenleri, telgraf ağları, balonları bütün dünyaya yayılmıştır. Avrupalılar’ın bu yeni buluşlarını dünyada kullanmayan bir yer kalmamıştır. Türkler ise sadece güçlerine dayanmaktadırlar, hemen (Avrupalılar’ın) yanıbaşında derin bir uykudadırlar, yüzyıllar boyunca bunun farkına varamamışlardır, bu çok tuhaftır! Avrupalılar’ın gelişmelerine paralel olarak orduları da güçlenmiş ve yurt dışına da asker göndermeye başlamışlardır, (Türkler’in) yaşadıkları yerler 3 denizle çevrili çok bereketli topraklardır, ancak burada mücadelelerin sonu gelmemektedir. Avrupalılar buradaki halkları ayaklandırmıştır, Mısır, Yunanistan ve onlarla beraber Romanya ve Sırbistan bağımsız olmuştur, Bulgaristan isyanından sonra, Ruslar bunu bahane ederek ordu göndermiştir, binlerce Kazak55 askerini yollamışlar, Ba Da Kan56 dağının en üstüne kadar ele geçirmişlerdir, buradan bütün Konstantinapol görülebilmektedir. O sırada Türk imparatoru ve üst düzey memurlar ülkelerinin sonunun geldiğini düşünmüşlerdir, İngilizler Ruslar’ı durdurmak için, Fransızlar’la, İtalyanlar, Almanlar ve Avusturyalılar’ın ordularıyla Ruslar’ın geri çekilmesini sağlamışlardır. Bu ülkelerin tamamı güçlü ülkelerdir, sonra da bu toprakları paylaşmışlardır, Ruslar Karadeniz’i ve Kafkasya’yı Avusturya Hersek’in iki eyaletini, İngilizler Mezopotamya’yı57 almış; Karadağ58 bağımsızlığını kazanmıştır, Türkiye küçülmüş bu nedenle geçici bir huzur tesis edilmiştir, ülke bu sırada az kalsın tamamen ortadan kalkmanın eşiğine gelmiştir. O dönemde dahi bir sadrazam olan Midhat Paşa sayesinde anayasa ilan edilmiş, kanunlar yenilenmiş ve yeni bir diplomasi tesis edilmiştir. Ülkesinde güvenliği yeniden tesis etmiştir, halk da memnun olmuştur. Eğer Türk sultanı Midhat Paşa’yı dinlemiş olsaydı, Türkler güçlü ordularının da yardımıyla, bu reformlarla ülkelerini güçlendirebilir, 20 yıl içinde Fransa, Almanya, Avusturya ve İtalya ile aynı noktaya gelebilirdi. Ancak Türk Sultanı Midhat Paşa’yı sürgüne göndermiş, anayasayı askıya almış, eski yönetim tarzına dönmüş ve Türkler karanlığa gömülmüştür. Topraklar ekip biçilmemekten sarı otlarla kaplanmıştır, bizim ülkemizle aynıdır, yollar kirlidir, bizim ülkemizle aynıdır, su tesisatı yoktur, kanalizasyon yoktur, elektrik yoktur, makine yoktur, bizim ülkemizle aynıdır, ülkede çok az demiryolu vardır, telgraf ve ulaşım zayıftır, bizim ülkemizle aynıdır, halk çok eski düşünceleri devam ettirmektedir, dini kitaplardan başka bir şey okumazlar, dünyanın gelişmesinden haberleri yoktur, okullarda dünya ile ilgili bir ders yoktur, kimya, elektrik, ağır sanayi, mühendislik, makine dersleri ve bölümleri yoktur, ticari gemi kaptanlığı yoktur, bu bizim ülkemizin öğrencilerinin Klasik Çince yazılar yazmalarıyla aynıdır, halkın hiçbir hakkı yoktur, meclis yoktur, yerel meclisler yoktur, seçim yoktur, bizim ülkemizle aynıdır, maliye kargaşa içindedir, halk atlar ve inekler gibi çalışır, bizim ülkemizle aynıdır, mahkemeler sık sık kesilir, hapishaneler berbat durumdadır, bizim ülkemizle aynıdır, dış borçları çoktur, bizim ülkemizle aynıdır, İngiliz, Rus, Fransız, Avusturya ve İtalyan büyükelçileri iç işlerine karışmakta gün geçtikçe baskılarını artırmaktadırlar; halk çaresizdir, bizim ülkemizle aynıdır, halk arasında isyanlar çoktur, herkes imparatoru değiştirmek istemektedir. Ama Türk sultanı ve onun eski karanlık yönetim biçimi devam etmektedir fakat o artık Avrupa’nın güçlü ülkelerince kuşatılmıştır, halkın üzerinde rahatça uyumaktadır, işte bu adeta barut fıçısının üzerinde veya kaplanların yanında uyumak gibidir, kaplanın yanında rahatça uyumak ve kaçmaya çalışmamak gibidir durumu! Türkiye yıkılmak istemiyorsa devrimden başka çaresi yoktur, sadece topraklarını küçültmekle kurtulması mümkün değildir!

Kitap der ki: “Kanuna göre ve düzenle yönetilenler, mutlu; Kanuna uymayan ve kaos ile yönetilenler ise mutlaka yok oldu.59” Osmanlı ve Çin de aynı durumdadır, Batı Avrupa uzun zamandır ikisini doğunun “Hasta Adamları” olarak görmektedir, hangisinin önce öleceği belli değildir. Günümüz Çin’i ve Osmanlı’sı her bakımdan aynıdır, Çin’in hastalığı Osmanlı’nın da hastalığıdır. Ben Türkler’in durumunu görünce bizim de aynı tehlikeyle karşı karşıya olduğumuzu düşünüyorum. İmparatorumuz reformlar yapmak, anayasa ilan etmek istemektedir, hastalığı ve tedavisini bilmektedir. İşte bu noktada Türkler’le ayrılmaktayız.

Memurunuzun Osmanlı’nın durumunu size bildirmesinin nedeni, bizim de aynı sorunlarla boğuşmamızdır, bu imparatorumuza bir örnek oluşturabilir, yeni politikalar uygulamalı ve bir anayasayı yürürlüğe koymalıyız; böylece hasta ayağa kalkacaktır, (Türkler’in yaptığı hatayı yapmayarak) Türkler’den farklı olabiliriz. Böylece Çin yıkılmaz, halkı köle durumuna düşmez, imparatorumuz hüküm sürmeye devam eder.

Kang You Wei yazmıştır.

42 进呈 imparatora sunulan yazılar için kullanılan bir ifadedir.

43 戊戌五月, geleneksel Çin takviminde bu tarih 19 haziran – 18 temmuz 1898 tarih aralığına denk gelmektedir.

44 比拟同类

45 匈奴

46 殷朝 Shang Hanedanı 商朝olarak da bilinir; M.Ö. 1766 – 1122 yılları arasında Çin’de hüküm sürmüş hanedan.

47 淳维, M.Ö. 1600 – 1046 yılları arasında Çin’i hâkimiyeti altına alan Xia hanedanının son hükümdarının oğlu. Çin kaynaklarına göre kuzeye giden Chun Wei Hunlar’ın atasıdır.

48 Sui Hanedanı, 581 – 619 tarihleri arasında Çin’i hâkimiyeti altına alan hanedan.

49 Qi Dan 契丹, Kitay ya da Khitan olarak da bilinen 4. yüzyıldan itibaren Çin’in kuzeyine hâkim olan göçebe bir halk.

50 Kang, burada da “Tu Jue” Türk ya da Göktürk ismini kullanmaktadır.

51 Burada kast ettiği Avrupa’dan birleşerek gelen feodal beylerin ordularıdır.

52 科仑布

53 苗卡儿

54 Çince’de “Feng Jian” “封建” olarak tanımlanmaktadır. Avrupa’daki feodalite’ye karşılık gelmektedir.

55 可萨克

56 巴达坎

57 毛鲁塌布加利亚

58 门的内哥

59 Kang, burada kadim Çin kitaplarından olan “Shang Shu” “尚书” içinde geçen bir söze gönderme yapmaktadır. Klasik Çince metinlerde “Shang Shu” yerine sadece “Shu” “书” yani “Kitap” sözcüğü kullanılır.

Türk Seyahatnâmesi Önsöz

Bu yöntemle hastalık tedavi edilemez, tedavi edilemeyen bir hastalık yüzünden sinirlenmek ise hastalığı daha da şiddetlendirmekten başka bir işe yaramaz. Bu hastalığı tedavi etmek için kendi kendini ameliyat etmeye kalkmak ya insanı sakatlar ya öldürür. Ülkede kargaşa yaratan insanlar, siyasetten anlamazlar ve ülkeyi yönetmeyi öğrenmeye çalışmazlar, onlar sadece sanki ellerine neşter alıp kendilerini yaralar gibi bağırır çağırır ve ülke böyle kurtulmaz derler. Böyle bir yol seçilirse mutlaka insan kendi ülkesine zarar vermiş olur. 1908 yılının Temmuz ayında60 Türk ülkesini gezdim, onların anayasasının ilanına denk geldim, bütün ülke bunu kutlamaktaydı, bu Jön Türkler’in bir başarısıdır, Türklere sordum ve onların Fransa’dan örnek aldıklarını öğrendim. Türklere tekrar sordum: “Anayasayı neden istiyorsunuz ne beklentiniz var?” Onlar eski yönetimi yok edip hepimiz eşit ve özgür olmak istiyoruz dediler. Ben onlara dedim ki “her ülkenin anayasası ancak kanun ile yönetim fikriyle başarılı olabilir”61. En üstten en alta herkes kanunla yönetilmelidir, bu kanunların tamamen ortadan kalkması herkesin tamamen eşit ve özgür olması demek değildir. Ben bunu onlara söyleyince hiçbiri beni ciddiye alıp dinlemedi. Türkiye’deki Alman büyükelçisi Sun Jun Bao Qi62 bana Türkler’e nasıl baktığımı sordu, ona dedim ki; Türkiye’nin düzelmesi çok zordur, bu ülke yıkılacaktır. Eşitlik ve özgürlük Fransız devrimi sırasında hastalığı tedavi eden ilacın adıydı, çok kısa bir süre için içip herkesin mutlu olması içindi, bu sadece bir süre devam edebilirdi. Burada hastalık çok ilerlemiştir bunun kolayca düzelmesi zordur. Bu eski yönetimin birkaç bin yıllık tarihi vardır, bu yönetim şekli artık bir tür alışkanlığa dönüşmüştür, ülkenin kaderi ise kanunlara bağlıdır. Bunun kötü tarafları olsa da yavaş yavaş bu hastalıktan kurtulabilirler. Eğer bir anda eski yönetimden vazgeçilirse, insanların alışkanlıkları ve gerçek durum dengeli olmaz. Jön Türkler Fransa’da yaşamışlardır, her gün devrim ve eşitlik diyerek ülkenin yıkılmasına sebep olmaktadırlar, onların yönetime bakışları içinde siyaset ve maliye gibi konular bulunmamaktadır. Ayrıca her gün Avrupa’nın güzel ve iyi taraflarını konuşmakta ancak Avrupa’yı derinlemesine bilmemekte ve incelememektedirler. Asker ile padişahı tehdit etmişler ve padişahın yetkilerini almışlardır ve eski kanunların hepsini yürürlükten kaldırmışlardır, bir anda 200’den fazla kanunu değiştirmişlerdir. Bu insanı çok mutlu eden bir iştir. Ancak eski sistem ortadan kaldırılmış fakat yeni sistem de olgunlaşmamıştır.63Amerika ve Avrupa çok başarılı reformlar yapmıştır, Türkler bunu bir anda yapamazlar. O nedenle Türkler ne yapacaklarını bilmemektedir. Sokaklarda bağırıp çağırmaktan başka bir şey yapmamaktadırlar. Türkiye’den ayrıldıktan birkaç ay sonra sultanın tahttan indirileceğini duydum, Jön Türkler’in üzerindeki baskı da eski sultanın dönemindekinden daha fazlaymış. Türkiye’de büyük karışıklık yaşanmaktadır, halk bir felaket yaşamaktadır. Halk bu durumdan hiç memnun değildir. Ancak eski düzene dönmek (de) mümkün değildir. Yeni düzen de henüz oturmamıştır. Durmaksızın birbirleriyle tartışmakta ve düşmanları da gün geçtikçe artmaktadır. Böyle giderse yıkım kaçınılmazdır. Bizim ülkemizin yönetimi ve alışkanlıkları (adetleri) burasıyla aynıdır. İki halkın düşünce biçimleri de birbiriyle aynıdır. O sebeple korkarım bizim ülkemizin gelecekte yapacağı reformlar da Türkler’in reformları gibi olacaktır. Eğer bir ülkede her gün karmaşa olursa yıkılması kaçınılmazdır.

1908 yılı Aralık ayı.64

60 戊申七月

61 以法治国

62 孙君宝琦

63 青黄不接

64 光绪三十四年戊申十二月, Geleneksel Çin takviminde Aralık ayı 23.12.1908 – 21.01.1909 tarihleri arasını kapsamaktadır.

Türk Seyahatnâmesi

Ayın 27’sinde saat 12’de Türk başkentine ulaştım, bilmiyorum benim dışımda kaç Çinli Karadeniz’i geçmiştir?65

Romanya’dan gemiye bindim, 1908 yılının Temmuz ayının66 27. gününün şafağından itibaren, gemiden Karadeniz’e baktığımda göz alabildiğince berrak ve pürüzsüz olarak bütün denizi görebiliyordum, menekşe renkli büyük dalgalar hızla hareket ediyordu, yavaş yavaş dağların zirvelerini görüyordum, (o halde) çok düşünmemek gerek. Dong Po Qi Shan Şiiri67 şöyledir: Dağlar var kırmızı topraktan tepeleri çıplaktır.68Bir zaman (ilerledikten) sonra, yavaş yavaş Türk başkentine69 yaklaştık, düz tepelere doğru aheste aheste, yamaçlarda taş evleriyle köyler, kuru ve zayıf dağlar, (burası) Avrupa’dan çok farklıdır (ve ben de) geldim görmeye Türkler’in çöküşünü.

Temmuzun 27’sinde Karadeniz’de şafak aydınlık sonsuz mavilikte, adeta bir aynaya benzer (bu manzara) kim düzleştirmiştir bu manzarayı. Artık menekşe dalgalar görünmüyor, adeta (yatarken) kafayı yastığa koyar gibi sakince ilerliyorduk. Uzakta Akdeniz’e geçiş ve derin sular. Küçük dağlar gibi ötede savaş gemileri. Ben barış ve huzur içinde geldim ve ne mutlu görmek (burada) bir kargaşa olmadığını. Yükselen Güneş (ışıklarıyla) ısıtarak (etrafı) yükseliyor, altın(dan) parlak bir ağı yansıtıyor. Bu büyük topraklara sahip ülkeyi gördüğüm için içimden şarkı söylemek geliyor. İmparator Konstantin70 zamanında altın kılıç71 kullanırdı. İki denize hâkim oldu, burasını kendi evi yaptı, uzaklarda tepesi çıplak dağlara bakınca, yıkılmış gibi uzanan dağ, Türkler’in güçlü olduğu eski zamanlardan sonra, bugün ise artık gerilemekteler. Dalgalar büyük bir güçle dövüyor (tekneyi), kuzey kıyısında birçok Rus gemisi bulunuyordu. Boğazdan aç gözlü şekilde çıkan, İngiliz Fransız çapaları.72Doğu denizine doğru (öfkeyle) çıkarken, (yaraları sarılan) bir felaket ile karşı karşıya kaldım. Karadeniz çok az insanın geldiği bir yerdir, ancak dinlemek isteyen birisi olursa müziğini ona dinletir. Kim gelir burada şiir söyler, (bence) önce biz Çinliler söyleriz.73

11 buçukta, Konstantinapol’a74 yaklaşıyorduk, deniz kenarındaki tepeler yeşilleşmeye başlıyordu, her yerde insanlar vardı, bu yerin adı Yeni Maha’dır75, başkentten 7 mil76 uzaklıktadır, burada Avrupa tarzı evler vardır, beyaz pencereli 3-4 katlı, İngiliz, Alman, Hollanda elçilerinin yazlık villaları da buradadır. Karadeniz’e karşı, deniz kenarında, bu evler birbirlerine yakındırlar.

Boğaza girişin olduğu bölüme çok uzak olmayan bir yerde, Avrupa ve Asya birbirleriyle bulaşmaktadır, iki kıyının birbirine yakın olduğu yerde eski şehrin surları denizle birleşir. Avrupa kıyısı yuvarlaktır, burçları iyi durumdadır, yükseklerinde bulutlar vardır, Asya kıyısı yıkık vaziyettedir, sadece çevre duvar ayaktadır, elle yapıldığı anlaşılan bu kiremit yapı Muhammed77 tarafından yıkılmış bir Yunan Kilisesi78 üzerine yaptırılmıştır. Buradan iki kıyının mesafesi onlarca Li’dir79, Tıpkı Jiang Hu80 gibi. Evler o kadar çoktur ki dağın üstünü kaplamışlardır, buharlı gemilerin yelkeniyle deniz birbirini tamamlar, manzara çok güzeldir, Chang Jiang81’ın Wu Chang’ına82, Han Kou Huang He Bina’sının83 önüne, Qing Chuan Konağı’nın84 dışına benzer. İç bölgelerde böyle güzel manzaralar bulunmaz. Burası iki denizi de kontrol eder, coğrafyası çok büyük ve güçlüdür, kış ve yazları mülayim bir iklimi vardır, gerçekten söylenebilir ki büyük bir coğrafyanın başkenti olmak için birinci sıradadır. Konstantin85 bu yeni başkenti kurarken, gerçekten de çok bilgece (bilerek) hareket etmiştir. Avrupa ve Asya’yı kontrol eden merkezi bir başkent yapmıştır, Roma bile burasıyla karşılaştırılamaz, bugünkü Paris86, Londra87, Viyana88, Berlin89 buranın yanından bile geçemez! (Bu kentin kurulması) Yakın dönem Ruslar’ın Peter’inin90 Saint Petersburg’u91 kurması gibidir ancak orası burası ile yarışamaz. İki denizin birleştiği yeri merkez haline getiren (bu yer), iki kıtanın topraklarını da kontrol etmektedir, burası eşsiz bir başkenttir. Çin, Hindistan, İran’da İstanbul kadar güzel ve eşsiz bir yer bulunamaz. Böyle güzel bir yer, Türkler’in elindedir, Ne yazık!92Napolyon93, Bismarck94 kuzeye sefer düzenlemiş ve Ruslar’ı yenilgiye uğratmıştır, güneye donanma göndermiş İtalya95, Avusturya96 ve İspanya’ya97 rahatsızlık vermişler, Cebelitarık98, Mısır’ın deniz kenarı, doğuda İran99’a kadar etkilerini genişletmişlerdir, Avrupa’yı bir araya getirmek, bu kadar zor mudur? Ne yazık ki bu sırada Türkler rahat içerisinde suskundular.

Başkent dağlar (kara) ve denizleri kontrol eden stratejik ve ulaşılması zor bir yerdedir, ayrıca oldukça büyüktür, eşsiz bir yerdir, dağların ardından doğan nehir denizin yakınından geçer, birçok tepe vardır, derin sular gibidir, dallar ve yapraklar kat kat bambular (gibi), Yang Zhou’nun100 Shu Dağı’na101 benzer. Ancak oranın manzarası burası kadar güzel değildir.Konstantin bu yere gelip, surları inşa ettirmeye başladığında, deniz boyunca 10 Li’den fazla kazdırdı, bu yüksek duvara hayranlıkla baktı, bu surlar adeta dağlar gibiydi, dağlara yaslanmış (güçlü) yapılardı, Miladi 1476 yılında, Türkler başkente girmişler ve zarar vermişlerdir, bugün görünen kısmı ise ayakta kalanlardır. (Bunlar) 2 bin yıllık eserlerdir, hükümdarın (eserlerinin) yadigârları, her yerde görkemli şekilde görünmektedir. Çin Seddi’nin102 dışında, Chang An103, Luo Yang104 çoktan harabeye dönmüştür, bugünkü Nan Jing105 ve Bei Jing106 (burası ile) karşılaştırılınca çocuk denecek kadar yenidir, Nan Jing buraya (bazı yönleriyle) daha çok benzemektedir, ancak (buranın) ihtişamı ve güzelliği ile karşılaştırılamaz. Pers başkenti Moğollar’ca107 harabeye çevrilmiştir, Hindistan’ın tamamını gezdim dolaştım, Sravasti108 (burası ile) karşılaştırılamaz, bu durumda şehir olarak, burası ihtişamlı ve tacın süslemesi109 gibi bir yerdir. Kahramanların yaptığı işler insanı hayrete düşürür, Konstantin 2 bin yıl önce, (işte) bu işleri başarmıştır. Ben bütün şehri (at üstünde) dolaştım, bu harabelere ve taşlara110 dokundum, bunlar hayret vericidir!

Ana kapının bulunduğu yapıya gelindiğinde, aşağı doğru bakılınca dağlar ve deniz manzarası görülür, (işte) bu tepe İstanbul’un111 en yüksek yeridir, çünkü burada saray bulunmaktadır. Sol kısım tepeden biraz aşağıdadır (böylece) (saray) kuşatmalardan korunur, buranın ön kısmı da aynı şekildedir, tamamı 10 Li’dir, (sarayın) tamamı köşkler112 ile doludur. Dışarıdan 4 ada ile muhkemdir. Buranın güzelliğini ifade etmek mümkün değildir, burası Avrupalılar için bir sayfiye yeridir113, yan yana bahçeler bulunur, günümüzde artık tren114 vardır, gelecek de onlar (motorlu araçlar) daha çok olacaktır (zafer kazanacaklardır), bu gerçekten inanılmazdır. Buranın da uzağında (burayı) çevreleyen 3 ada bulunur, Türkler eskiden buraya mahkûmları ve mahkûm edilecek şehzâdeleri götürürlermiş115, (şimdi) burada binlerce köpek vardır. (eski) Başkent büyüktür, 100 Li alana yayılmıştır, sıradan insanlar116 da bu şehirde yaşamıştır, nüfusu 1 milyondur117, başkentin yakınında köyler118 bulunur, bugün bunlar artık birbirleriyle birleşmişlerdir, ancak buranın büyüklüğüne bakınca, bence nüfus 1 milyondan fazla olmalıdır.119Bahçeler ve köşklerin sayısı gün geçtikçe artmaktadır. 100 Li’den fazla alan boyunca birleşmişlerdir, sanki gelecekte bir zamanda adalarla birleşecek gibi durmaktadırlar, 200 Li sonra deniz ve dağlar birleşmektedir, (burası) çok büyük bir yerdir, buradan daha iyi bir yer bulunamaz. Bugün Berlin120 yeni başkent olarak 25 kilometrekarelik121 bir alanı kapsamaktadır, Londra122 ile rekabet halindedir, Paris’in123 etrafı dağlarla çevrilidir, geniş güzel ve bereketli bir yerdir, (bu şehirler) Konstantinapol ile karşılaştırılırsa; (Konstantinapol) deniz ve dağları kontrol etmektedir, manzarası çok zengindir, oralarla burayı karşılaştırmak cennet ile dünyayı karşılaştırmak gibidir. (Ancak) Türk başkenti kadar kötü durumda olan, Avrupa’da başka bir yer de yoktur. İnsanlar gece ve gündüz temizlik yapmaktadırlar, hepsi (çöplerini) kapı dışına ve yollara atmaktadırlar, bu da kirliliğin nedenlerinden biridir. Türk başkentinin insanlarının tamamı köpek beslemektedir, bunlardan fazlası ise sokaklarda yaşayan başıboş köpeklerdir, bunlar insanlara ait değildir ve sokaklarda yaşamaktadır, devlet (bunları) öldürmeyi yasaklamıştır, (yoldan) bir araba geçtiğinde, köpekler yolu kapatacak şekilde yatarlar, (arabalar) ise yoldan çıkarak onları rahatsız etmeden geçerler, gerçekten çok zahmetlidir. Bu köpeklerin hiçbir işleri yoktur, bütün gün tembel tembel yatarlar, halkın sokağa attığı çöplerle beslenirler, bu çöpler etrafı da kirletir, bu kirliliğin ikinci nedenidir. Fakirlerin çoğu yalınayak, üstleri başları yırtık pırtıktır, hasta olan bazıları da yürüyerek dilenirler, yollarda oturur ve yatarlar, iyi bir görüntü değildir, bu da kirliliğin üçüncü nedenidir. Evlerin önemli bir bölümü eskidir, uzun zaman boyanmamıştır, yıkık dökük olsa da tamir edilmemiştir, tahtaları ayrılmakta çatılardaki kiremitler uçmaktadır, bu kirliliğin dördüncü nedenidir. Yollar taşlarla yapılır, zaman geçtikçe bunlar (yerlerinden oynar) ve yollar düzlüğünü kaybeder, birçok çukurlar oluşur. Taş olmayan yollarda ise, yağmursuz açık günlerde kalkan tozlar insanın gözlerini kör eder, yağmur yağınca her yer çamur olur. Hatta öyle ki, kanalizasyon üstünde bulunan kiremitler kırıldığında, çok kötü bir koku yayılmaktadır, bu da kirliliğin beşinci sebebidir. Bu yere geldiğimde, burnumu kapatarak geziyorum, (bu durumdan) utanıyorum, (çünkü) buranın 10 yıl öncesinin Pekin’inden bir farkı yoktur.124Dar sokaklarda bulunan dükkânlarda, çalışanlar ve her çeşit mal bulunur, bu Çin’e benzemektedir ancak Çin’de sokaklarda köpek bulunmaz. Elbette Avrupa ve Amerikalılar’ın benim ülkemle İran’ı, Türkiye’yi karşılaştırmalarında bir hata yoktur, (hepsinin) kötü yönetim sistemleri vardır. Bu kadim medeniyet ve ülkelerin siyasetleri köhnemiştir, gerçekten kopmuşlardır125 (bu nedenle) farklı olmaları da beklenemezdi! Ben İran’a gitmedim, fakat oranın da farklı olmadığını tahmin ediyorum. Duyduğuma göre Türk başkentinde yaşayan insanlar 3 Pi Ya Shi Da126 (para) yol yapımı için vergi ödemekteler, bu gerçekten az bir miktar değildir. Bu Pekin’in yıllık yol yapım ve onarım gideri olan 600 binden farklı değildir, bu paraların hepsi memurlarca yenmektedir127, bu da daha önce anlattıklarımızla aynıdır. Türk başkentinde belediye başkanı128 yoktur, burada yerel yönetimler (kendi kendini yönetme) yoktur129, Pekin’de olduğu gibi yönetim bürokratların130 elindedir (ve) bu bürokratlar ellerindeki gücü istediği gibi kullanmakta, halkın herhangi bir icraat için açıklama isteme hakkı bulunmamaktadır. Sadece yerel yönetimler olursa ve halk kendi belediye başkanını seçebilirse yolsuzluklar biter; belediye başkanı da tek başına olmayacaktır, her gün denetlenecektir. Kendini seçen halkını yönetmek aynen kendi evini yönetmek gibi olacaktır, her yıl toplantılar yapılacaktır. Böylece yönetim kendiliğinden düzelecektir. Memurlar halktan tamamen kopuk yaşamaktadır, halk ile ilgilenmezler, adeta halkı görmemezlikten gelirler, böylece memurlara başvuranlar ve günlük işleri azalır, gün geçtikçe daha da tembelleşirler, hem çalışmazlar hem de yolsuzluk yaparlar! Bu şartlar altında da başka bir şey zaten beklenemez. Bu sebeple eğer onlara yetki verilirse, padişah çok iyi olsa da ülke iyi yönetilemez, sadece bir kişinin istemesiyle işler başarılamaz, Bu sebeple Türkiye’nin131 ve bizim ülkemizin yozlaşması ve başkaları tarafından küçük görülmesi yönetimin iyi olmamasından kaynaklanmaktadır, başka bir sebebi yoktur.

Türkler’in ülkesi Avrupa’dan, Almanya’dan ve Fransa’dan tren ile 2 günden az bir uzaklıkta, Avusturya ile sınırları ise birkaç yüz Li mesafededir. Son 200 yılda Avrupa’da bulunan ülkeler aniden çok hızlı bir ilerleme kaydettiler, güçlü bir medeniyet oluşturdular. Doğumuzdaki ülkeler ise132 buradan 10 bin Li uzaktadır, orada da (Avrupa gibi) bu değişimler duyulmuş; onlar da değişimlere ayak uydurmak istemişlerdir. Türkler (Avrupa’ya) komşu olsalar da, adeta horlayarak uyumaktadırlar, hareketsizce ölümü bekler gibilerdir, biz kesinlikle değişmeyiz (demektedirler), bu çok tuhaf bir olay değil midir?133İslamiyet tarafından baskı altında oldukları söylenebilir, ancak bu kadar da etkisi olmuş olamaz herhalde!134

Son yıllarda, (özellikle) Bulgaristan135 savaşından sonra, Türkler’in büyük bir değişim yapması kaçınılmazdı. Benim gördüklerim ve izlediklerimden çıkardığım; ülkenin yönetimi, söz gelimi askeri sistemi, ceza sistemi, okullar, polisler, giyim kuşam, kullanılan ev eşyaları, neredeyse Türkler’in tamamının Avrupa’dan bir farkları kalmamıştır.

Türkler ağızlarını açınca hep güçlü orduları ile övünürler, (ordunun) askeri eğitimini Almanlar’dan almışlardır, (ordularında) barış zamanında 400 bin, savaş zamanında 1 milyon 200 bin asker vardır, profesyonel136 asker sayısı 800 bindir. Aralarında Makedonya Eyaleti’nden137 askerlerin sayısı 150 bindir, çok iyi askerlerdir, (ordudaki) Araplar138 da çok dayanıklıdırlar, bugün anayasanın ilanını isteyenlerin büyük bölümü de askerlerdir. Türkler’in kara ordusu çok meşhurdur, benim gördüğüm (kadarıyla) çok ciddiyetli değillerdir, komutanlar ise kesinlikle cefakâr ve dayanıklıdır.

Türkler’in kanunları da değişmiştir, (eskiden) memurlar halka istedikleri gibi davranabiliyorlardı, bugün ise kanunlara uymak zorundadırlar, artık avukatlar139 da mahkemelerde bulunmaktadır. Ben bir mahkeme salonuna gittim, 4 hâkim (kadı) yukarıda oturur, avukatlar (salonda) kuzeyde oturmaktadır, sanıkların oturmasına izin verilmez, arkada izleyiciler için yerler bulunur. Mahkeme binası çok büyük ancak çok kirli ve karmaşıktır, hâkimler (kadılar) ve avukatlar rüşvet alırlar, hâkim 25 lira140 rüşvet alırsa, bir katili bile salıverir. Yabancılar eğer suç işlerse onları yakalamazlar. Ancak çok büyük bir suç işlerse yakalar, bu durumda ise elçilikten (görevliler) gelirler ve onları alır, elçilikte sorgular ve eğer büyük suç işlemişse ülkesine geri gönderirler. Benim gördüğüm gardiyanların tamamı yabancılardır141, yerli insanları burada kullanmaya cesaret edemezler. Hapishanelerin duvarları ve kiremitleri vardır ancak içleri ahşaptan yapılmıştır, birkaç tane bile yatak142 yoktur, her bir hücre 2 Zhang143 büyüklüğündedir 40 – 50 tane mahkûm bulunur, demirli pencereleri vardır, duvarlar çok yüksek değildir, bir zıplamayla geçilebilir, aslında ancak cinayet gibi büyük suç işleyenlerin böyle bir yere konulması gerekir. Bu hapis sadece Türkler içindir, beyazlar (Avrupalılar) bu hapishaneye kapatılmazlar.

Yukarıda anlattıklarımdan sonra, şu anda yürürlükte olan kanunlar ne işe yarar? Her yerde polisler vardır. Ben yüksek mahkemeye144 gittim, binanın hem içi hem dışı kirli ve karışıktır. Orada çalışanların hepsi, çay içer, sohbet ederler herhangi bir iş yapmazlar. Aslında birçok devriye gezen insan vardır ancak mahkeme bu durumdayken devriyenin ve suçlu yakalamanın ne anlamı vardır? Yollardaki polisler de sadece hediyeler kabul etmekte ve rüşvet almaktan başka iş yapmamaktadır. Eskiden eğer yabancı dille konuşan birileri olursa onları yakalarlardı. 145Bunlar sadece baskının bir aracı haline gelmişlerdir.

Son on yılda, bütün ülkede okullar Fransa tarzı batılı eğitime geçmiştir. Çocuklar okula başlayınca, aylık 4 Pi Ya Shi Da146 para alınır, yabancı insanlar147 ölünce onların bütün mallarını (satar) eğitime harcanan paraya katarlar. Derslikler vardır, bu dersliklerde çeşitli resimler asılıdır, karatahtalara yazı yazılır. Ben bir okula gittim, 160 öğrenci vardı, her yıl 2 ay yaz tatili vardır. Çok az öğrenci bulunur, (zorunlu) dersler dışındaki dersleri öğrenenler sadece 200 kişidir. Bunlar içinde, hukuk, askerlik, tıp, mühendislik olmak üzere 4 çeşittir. Felsefe ve Teoloji bilimleri yoktur. Mühendislik 2 yıl, Tıp 3 yıldır. Hukuk içerisinde felsefe, edebiyat ve yabancı dil dersleri bulunur. Askerlik ile ilgili ayrıca bir fakülte vardır ve sadece ilgili dersler verilir, bu durumda bir ülkenin de neden zayıf olduğu anlaşılabilir. Türkler Avrupalılar’ın neden ileri olduklarını bilmemekte onları sadece şeklen taklit etmektedirler. Ben onların Ticaret ve Endüstri Okuluna148 gittim, 10 yaşından 20 yaşına kadar 350 öğrenci vardı. Öğrenciler (bu okullarda) çok az şey öğrenmektedir, derslikleri çok basittir. Ancak yurtları ve yemekhaneleri son derece iyidir, yıllık öğrenim ücreti 45 bindir149. Bütün ülkede sadece 25 kadar böyle okul bulunmaktadır. Okulların tamamı oldukça büyüktür, Avrupa’dan gelen eğitim malzemesi çok azdır, yerde halı bulunmaz, (bu nedenle) burası hiçbir şeye benzememektedir. Tavanda bulunan resimler son derece güzeldir ancak yerde bir tek halı bile yoktur, son derece uyumsuzdur, o sebeple mutlaka buraların tefrişinin daha düzgün (uyumlu) yapılması gerekir. Bakanın150 bana verdiği mihmandar, çok kibar birisidir151, buraya daha önce hiçbir Çinli’nin gelmediğini (burayı anlamadığını) düşünmektedir (kibar davranmakla buranın eksiklerini görmemi engelleyeceğini düşünmektedir)152. Türkler’in büyük kısmı böyledir. Okullara gelen öğrenci çok azdır, halkın düşüncesi oldukça geridir, (mihmandar bana kibar yaklaşsa da) bu kadar az öğrencinin geldiği okulla ve bu kadar geri düşünceler ile nasıl başarılı olabilirler ki? Okullar on yıl önce ıslah edilmiştir, ancak bu şekilde ne kadar süre geçse de bir şey değişmeyecektir, muhtemelen bu önceki dönemin baskısından kaynaklanmaktadır!

Bugün Türkler’den yabancı dil konuşanların hepsi Fransızca konuşmaktadır. Dil ve yazı Fransızlar’ındır, siyaset ve teori de Fransa’dan öğrenilmektedir. Türk sınırlarından giren bir kişi eğer Fransızca konuşup yazamıyorsa, kör ve dilsiz gibidir. Ancak Fransızlar İngiliz ve Almanlar’a hiç benzemezler, onlar siyasetten anlamazlar, sadece devrim diye bağırır çağırır gürültü ve karışıklık çıkarırlar. Türkler’in ataları, çok uzun zaman padişahın153 baskısı altında kalmıştır, sürekli Fransızlar’ın yaptıklarını (devrimlerini) düşünürler, bununla sonraki nesillere yol göstermek isterler, bu yöntemle ne elde edilebilir ki! Sadece görünüşte bir değişim vardır, bugün anayasanın kabulü konuşulmaktadır, ancak bu gerçekleşse de korkarım işler düzelmeyecektir.

Şehrin içinde gezdim, herkes Avrupa kıyafetleri giymektedir, kısa elbiseler, deri ayakkabılar, saçlar kesilmiş, elbiseler değiştirilmiştir, sultandan en sıradan halk tabakalarına kadar herkes böyledir. Dinlerini onlara hatırlatan (eskiden kalan) tek şey fesleridir154, o sebeple yolda yürürken baktığımda her yerde fesleri görüyorum, fes dışında Avrupa ile bir farkları yoktur. İstanbul’un155 çok fakirleri eski Türk kıyafetlerini giymektedir, bu elbiseler son derece eskidir. Bu eski kıyafetlerin içerisinde kırmızı ve sarı yamalar vardır, aynı Moğol Lamaları’na156 benzerler. Bu uzun elbiselerde düğme yoktur, Çinliler’e benzemektedir, İslam’ın eski kıyafetlerine de benzer, bizim Xin Jiang da aynen böyledir, Araplar ve Farslar da böyledir. Soylular ve zenginlerin evlerinde Avrupa tarzı eşyaları kullanmayan bir tanesine bile rastlamak mümkün değildir. Türkler eskiden küçük bir minderi altlarına alır oturur bunun yanında küçük bir masaları olurdu, yaşamları Hindistan ve İran ile aynıydı. Elbiseler ve diğer eşyaların değişmesi 10 yıllık bir meseledir.

Türkler’in askeri okulları çok büyüktür, elbiselerinin tarzı, polislerin kuralları Avrupa ile aynıdır, zayıf, fakir ve kirli oldukları için yabancılar (Türkler’in) üstüne gitmektedir, onları küçük görmektedir. Kanunları değiştirenler sadece görünüşte elbiseler gibi konuları değiştirmiş ama işin temelinde bir değişiklik yapmamıştır, halkın elbiseleri değiştirmesi neye yarar ki! Bu durum mutlaka üzerinde kafa yorulması gereken bir konudur.

Nehri köprüden geçip İstanbul’a varınca157, sırtları dağlara yaslanmış önü deniz olan yerler Türkler’in yaşadığı yerlerdir, Konstantin’in eski sarayı da buradadır. Türkler (Konstantin’in eski yaşadığı yeri) kendi sarayları yaptılar, burası deniz kenarında bulunan güzel bir yerdedir. Burada Ayasofya158, Süleymaniye159 ve bunlarla birçok mabed, hapishane, karakol, okul, müze, kapalı çarşı160 ve bütün tarihi eserlerin ve Türkler’in tamamı İstanbul’da bulunmaktadır. O sebeple Türkler’in gerçek yaşamını anlamak istiyorsanız mutlaka İstanbul’a gitmelisiniz, aksi takdirde Türkiye’ye gitmemiş sayılırsınız.

İstanbul’un yolları son derece kirlidir, insanların giydiği giysiler eksi püsküdür, yalın ayak dilenciler ve yerlerde yatan köpekler burada çoktur. Yollarda satıcıların olduğu harabelerin üzerine kurulmuş derme çatma yerler vardır, bazısı şarkı söyleyen bazısı yerde yatan, fal bakan, bazısı sohbet eden insanlar vardır, Pekin’in eski haliyle aynıdır. Bu şehir Hindistan’daki (şehirler) gibi pek büyük değildir.

Burada bir pazar161 bulunur, pazarın adı Wei Xie Lu162 Pazarı’dır, kendi içinde bir şehir gibidir. Çok kalın bir çatısı vardır, ne hava girer ne ışık; bu sebeple içerisi cehennem gibi sessiz ve karanlıktır, 140 yıllık bir tarihi vardır. ondan fazla kapısı, içerisinde onlarca yolu vardır, içeri girer girmez insanın başı döner, ürünler sıra sıra dizilmiştir ilaç163 satan aktarlar vardır, yüksekte otururlar, arkalarında ilaçlar bulunur. Pirinç satanların arkasında da pirinç çuvalları olur, bu çuvalların arasında ancak bir kişinin ayakta durabileceği kadar bir yer bulunur, bütün pazar bu şekildedir. Çin’deki gibi çorba satanlar bulunur.164Bunların arasında her şeyin bulunabildiği büyük dükkânlar vardır, bunların parası çoktur, ürünler sıra sıra dizilmiştir. Her şey bulunur ancak dünya haritası165 bulmak mümkün değildir, satılanların hepsi Türkler’in günlük kullanım eşyalarıdır. (Türkler eskiden) ticaret yaparken, ticareti kolaylaştırmak için, (ürünlerin az olması nedeniyle de) kendi yöntemlerinin en iyisi olduğunu düşünmüşlerdir, ancak bugün Avrupa’dan gelen yiyecek malzemesi ve diğer ürünleri satan dükkânlar satışta hala eski istifleme yöntemlerini kullanmaktadır. İçeride ışık bulunmaz, ter kokusu o kadar dayanılmazdır ki içeri girdikten birkaç adım sonra burnumu kapatmak zorunda kaldım, nasıl olur da Avrupalılar küçük görüp bu durumlara gülmezler zaten!

Akşamları yollarda yürüyen insan bulunmaz, sokaklarda lamba yoktur, insanlar at arabalarıyla evlerine dönerler, (sokak lambaları olmadığı için) bu oldukça zordur, Fransa ve Amerika’nın ürünlerini satan gece pazarları ise bu sessizlik ve karanlıkta (yürürken) aniden önünüzde belirince gecenin karanlığı ve sessizliği bir anda yok olur. Buraların dışındaki yerler ise sessiz, sakin ve karanlıktır. Bu durumlar benim ülkemde de çoktur, Biz Türkler’le aynı durumdayız.

İstanbul köprüyü geçtikten sonra çok uzak değildir, burası Konstantin’dir166. Dikilitaş167 yedi bölümden oluşur, her biri yaklaşık 1 Zhang uzunluğundadır, altta bulunan iki bölüm kule kaidesi168 gibidir, eskiden en üstünde altından bir tanrı heykeli169 bulunurmuş ancak yıldırım çarpması sonucu yok olmuştur, 2 bin yıllık tarihi vardır.

Konstantin’in mezarı bu dikilitaştan uzak değildir, bugün artık tamamen yok olmuştur, harabeden geriye sadece bir çukur kalmıştır. Konstantin bir haremağası170 tarafından öldürülmüştür, onun mezarı da aynı yerdedir. Yerliler burada mum yakar ve dua ederler. Efsaneye göre Konstantin halka karşı çok acımasızdır bu sebeple haremağası tarafından öldürülmüştür, insanlar da bu zalimi öldürdüğü için ona dua ederler.

Burada bulunan saray, tapınak, tarihi eserlerin tamamı İstanbul’un deniz kenarı olan yerinde bulunmaktadır. Doğu Roma sarayı, dağa sırtını vermiş yüzünü denize dönmüş büyük bir yapıdır. Ayasofya’nın arkasında bulunmaktadır, burada birçok eski ağaç vardır, aynı benim ülkemin kömür dağındaki ağaçlar gibidir171, ancak surları ve eski saray hala ayaktadır. Chang An’dan172, Han173 ve Tang174 dönemlerinden kalan mezarların hiçbirisi ayakta kalmamıştır o sebeple burası bizden çok iyi durumdadır. Sarayın surları Çin’dekilere benzer, içerisi birkaç Li büyüklüğündedir, adliye175 surların dışındadır ve çok büyüktür. Türk başkentinin Hükümet Merkezi’nin (Bâbıâli)176büyüklüğü ile Savunma Bakanlığı’nın (Harbiye Nezareti)177büyüklüğü aynıdır ve ikisi de çok büyük yapılardır. Surların dışında bir çeşme178 vardır, 10 Chi büyüklüğündedir. Bu çeşme 160 yıl öce Sultan üçüncü Ahmed179 tarafından yaptırılmıştır, üzerinde birçok renklerde yazılmış çok güzel resimler vardır, 5 kubbesi bulunur, burası sarayın en güzel parçalarından biri sayılabilir, adeta bir müze gibidir, çeşmenin suyu son derece tatlıdır, sultan bu sudan içtikten sonra iş yaparmış. Müslüman din adamları180, bir Chi181 uzunluğunda bir şapka takarlar, siyah renkte uzun kıyafetler giyerler, elbisenin önü açıktır. Bu şehir kapısı eskiden sarayın bulunduğu yerdir, bu kapının üzerinde bir oda vardır, içinde devlet hazinesi182 saklanır, bu da Musa’nın asasıdır.183

Sultan, sarayda oturan dışarı çıkmayan biridir, yılda sadece bir kez bir odada görüşme yapar. Darphane184 buradadır, yakınında çok sayıda süvari185 bulunur, bunları izleyen sayısız insan olur.186Şehirde çok eski ağaçlar vardır, bunlar 600 yaşındadır. Kapının yanında iki küçük taştan tapınak187 vardır, büyük memurlar188 eğer suç işlerlerse burada ölüm cezasına çarptırılırlar, kelleleri de bu küçük tapınağa asılır, buradan da geçmişte ne kadar acımasız bir yönetim olduğu anlaşılabilir. Buraya girdikten sonra uzun otlar189 görülür, Konstantin’in inşa ettiği mabed de buradadır. Bu mabedin dışında dört tane selvi ağacı190 bulunur, etrafı duvarla çevrilidir, içerisinde İslamiyet’in önde gelenlerinin mezarları 191ve 1700 yıllık eserler bulunur. Hemen yanında üç katlı bir yapı vardır, sarı boyalıdır, burası darphanedir.192Bu darphanenin önünde 600 yıllık büyük bir ağaç bulunur. Önünde Bai Wu193 adında bir Beyaz saray bulunur, iki kulesi ve beş kapısı vardır, 2 Zhang uzunluğunda duvarlarla çevrilidir, Doğu Roma’lılar194 ve Türkler’in imparatorları195 burada yaşamıştır, burası en eski saraydır. Eski imparatorun196 beş hanımı197 hala burada yaşamaktadır, Türkler bu hanımları koruma görevini harem ağalarına198 bırakmıştır. Son dönemdeki imparatorlar sarayın dışında Avrupa tarzı saraylar yaptırmışlardır bu sebeple burada yaşamak istememektedirler. Harem ağalarının tamamı Afrikalı siyahlardır, çünkü (Türkler) kendi ülkelerinin insanlarına zarar vermek istemezler, bu noktada bizim ülkemizden daha ilerilerdir. Bu saraya kimsenin girmesine izin verilmez.

Denizden buraya bakılınca saray çok güzel görünmektedir. Hemen arkasında 20 – 30 tane bacası199 olan o dönemde cariyelerin200 yemek yaptıkları mutfakları bulunur.

Ayasofya201 bu sarayın dışındadır, 2 bin yıllık tarihi vardır, o kadar güzeldir ki insanı hayrete düşürmektedir. En eski dönemlerden bugüne202 burası dünyanın en büyük ve en güzel yapısıdır. Ancak çok eskidir, savaşlara ve büyük hasarlara maruz kalmıştır, böyle olsa da Batı Roma’nın203 Saint Peter204 ve Saint Paul Kilisesi205 ile karşılaştırılabilir. Ancak sadece 200 – 300 yıllık bu mabedler büyüklük ve güzellik olarak ve çok fazla zarar görmedikleri için onunla karşılaştırılabilir. Ayasofya Saint Peter Kilisesinin hocası sayılabilir, eğer bana kalırsa, bu yapı (Ayasofya) kesinlikle dünyada birinci sıradadır. Ne olursa olsun onu dünyanın üçüncüsü sayamayız, ne Hindistan’ın Tac Mahal’i206, ne Çin’de ne de dünyanın başka bir yerinde (Ayasofyayı) geçecek bir yapı yoktur. Sofya, bu dinin en eskilerindendir207. Bugün bu dinin takipçileri için Peter208 ve Paul209 ne ise Sofya da aynı şeydir. Benim yazdığım “İtalya Seyahatnâmesi”nde210 Ayasofya’dan bahsetmiştim. Ancak orada kullandığım isim biraz daha farklıydı, fakat burada yerlilerin ona verdiği ismi kullanarak ona, sahibinin ismi ile aynı olan Ayasoyfayı kullandım.211Bu mabed Konstantin’in hükümranlığının ortalarında yapılmıştır, imparator Julianus(?)212yapımını devam ettirmiştir, Justinyen’in213 hükümdarlığının son yıllarında tamamlanabilmiştir, yapımı tam 300 yıl sürmüştür. Saint Peter Kilisesi ile aynı sürede tamamlanmıştır. Çok yüksek, heybetli, dört köşesinde minareleri214 olan bir yapıdır. O kadar uzundurlar ki bulutlara değerler, Hind tarzıdır. Büyüklük olarak Saint Paul’ü geçmiştir ancak Saint Peter’den biraz küçüktür. Dünyada bu tür mabedler çok azdır, Saint Peter Kilisesi tarzı yapılar, Fransız tarzı yapılardır. Arka kapısından girince iç ve dış iki büyük koridor bulunur. Bunların içinde sekiz tane kapı dokuz tane sütun vardır, sütunlar çok uzundur, duvarlarında yazılar bulunur, her kapının 3 Zhang yüksekliği vardır, tavanında altın işlemeli resimler vardır215, Orta kapısı çok büyüktür, üzerinde eski imparatoriçenin216 iki resmi bulunur, Müslümanlar bu resimleri kazımıştır, ancak kalıntıları durmaktadır. İçeri girince görülen sütunun üzerinde bir delik vardır, Müslümanlar parmaklarını bu deliğe sokarlar, baştan ayağa ellerini vücutlarına sürerler ve hastalıkları geçer, bu delik (ellerini içine sokanlar nedeniyle) zamanla çok büyük hale gelmiştir. Bu sütunun arkasından içeri girilir, büyük bir kubbesi217 vardır ve bunun yanında dört yarım kubbe218 bulunur, dört tarafında odalar vardır, ön ve arkasında dört köşesi vardır, binanın duvarlarından bazıları içe doğru kavislidir.219Minberin220 iki yanında odalar vardır, her birinde beş sütun vardır, alt katta da 2 büyük sütun bulunur, batı ve doğuya bakan odalarda ise altı tane sütun bulunur, alt katta ise 4 tane sütun vardır, bunların tamamı yeşil mor taşlardandır221 , üst kattaki koridor 1 Zhang’dan uzun, 3 Chi genişliğindedir, içinde 1 Zhang’dan uzun bir sütun vardır, duvarın kalınlığı 5 Chi’dır, pencereler 1 Chi büyüklüğündedir, bunların hepsi Konstantin’den kalmıştır. Üst katın duvarları, yeşil kırmızı222 taştandır, kapı da aynı taştan yapılmıştır. Alt ve üst kattaki kapıların üzerinde haç223 vardır, Müslümanlar onları silmiştir ama kalıntıları görülebilir. Bu kapılardan birinin iyi bir tanrının224 anahtarla açtığı bir kapı olduğuna inanılır, arkadaki kubbenin alt katında imparator Justinyen’in resimleri bulunur. Zemine bakılınca doğu tarafında 1240 yılında ölen kör General Henricus Dandolo’nun225 mezarı görülür, binada sayısız güvercin yuvası bulunur, çünkü kutsal insanlar226 eskiden güvercinlere dokunulmamasını söylemiştir. Kubbeden aşağıya kadar her yerde altın işlemeli resimler vardır, her çeşit yuvarlak formda resimler bulunur, insan kendini cennette gezer gibi hisseder.227Müslümanlar bunların birçoğunun üstünü boyamış olsa da bu güzel resimlerin228 büyük kısmı hala oradadır. Sadece altın işlemeli resimlerinin güzelliği ve büyüklüğü bile onu eşsiz yapmaktadır, ayrıca bu yapı 2 bin yıllık bir tarihe sahiptir! Ben İran ve Rusya hariç bütün dünyayı gezdim, bütün saray ve mabedleri gördüm, şunu söyleyebilirim ki, burası dünyanın en güzel yapısıdır. Haçlılar229 buraya gelmiştir, onların medeniyetini herkes bilir, ancak ben görmedim. Arka kubbede altın süslemeli resimlerin bulunduğu yerde, Hristiyanlık resimleri bulunur, Müslümanlar tarafından üstüne bir çiçek resmi yapılmıştır ancak eski hali anlaşılabilmektedir. Bugün artık burası bir Müslüman mabedidir230, ancak Hristiyanlar231 burada hala o eski (Hristiyanlık) resimlerini gösterirler, böyle bir mabedi kendi dinin için kullanmak son derece güzel bir düşüncedir. Bugün benim ülkemde Budizmi232 sevmeyen insanlar vardır, ve tapınakları yıkmaktadırlar, mesela benim ülkemin Guangdong233 bölgesinin Guang Zhou234 şehrinde Chang Shou Si235 adında bütün bölgenin en güzel ve en tarihi Tao tapınağını236 yıktılar, aslında bunu müze yapabilirdik, bunu yıkmanın anlamı neydi? Bu en güzel ve en eski yapıyı en iyi tekniklerle de olsa yeniden inşa etmek imkânsızdır, bu yapıyı yıkıp yol yapmak ne anlama gelir, yol her yere yapılabilir? Bizim ülkemizin insanları tarihi eserlerin nasıl korunacağını bilmezler, tarihimizi yok etmektedirler, dışarıdan gelen insanlar bizim tarihimizi anlayacak bir eser göremeyeceklerdir, bizden sonra gelenler de tarihimizi bu nedenle bilemeyeceklerdir. Bu tuhaf alışkanlık, vahşi ülkeler237 de dahi yoktur, Çin’in entelektüelleri bu durumu fark edememekte ve eserleri yıkmakta bir beis görmemektedir, bu gerçekten nefret edilesi bir durumdur!238Büyük kubbede Arapça, imparatorun sonsuza kadar hüküm süreceği239 yazılmıştır. Mihrabın240 olduğu yerin yanında iki tane beyaz mum vardır, sütun büyüklüğündedir, dışarıda bulunan iki mum ise daha da büyüktür, hünkâr mahfelinin241 solunda bir minber242 vardır; burada hutbe243 okunmaktadır, üstünde iki bayrak bulunur, bu iki bayrak Türkler’in Doğu Roma’yı yendikleri savaşta kullanılan bayraklardır. Bu minberde yirmi basamak vardır, yapının altı köşesinde üstünde Arapça yazılar bulunan altın tabaklar244 bulunur, bunların üzerinde din büyüklerinin245 ismi yazılıdır. İçeride sol ve sağında 3 Chi büyüklüğünde taştan küreler vardır, bunlar Marmara246 adasından getirilmiştir. Hemen altında taştan küçük bir havuz bulunur, namaz kılanlar burada günde beş kez abdest alırlar. Mermerden247 yapılmış birçok ibadet alanları248 vardır, üst ve alt kat ibadet edenlerle doludur. Buradaki sütunlar kırmızı mermerdendir249, üstlerinde çiçek resimleri ve altlarında bronz250 kaide bulunmaktadır. Avrupa’lılar bugün hala bu tarzı taklit etmektedir. Sütunlardan birinin üzerinde kanlı bir el izi vardır, (söylenenlere göre) 460 yıl önce Müslümanlar’ın öldürdüğü 20 binden fazla Rum’un kanlarından bu iz çıkmıştır.251Bu bütün yapının kapıları beş renkli mermerden252 yapılmıştır, üstündeki desenlerin bazıları buluta bazıları dağa benzer, her çeşidi vardır, burası yapının içindeki253 en güzel yerdir. Saint Paul Kilisesi de bu tür her çeşit ve renkten taşlar kullanılarak yapılmıştır, ama aslında en iyisi (Ayasofya) burasıdır. Venedik’teki Meclis254, Fransa’da IV. Louis’in Sarayı255, Paris’teki Hu Hua Sarayı256, Avrupa’daki bütün yapılardaki tarz bu mabedden alınmıştır. Ben dünyada her yeri gezdim, saraylarda kullanılan bu tür taşlar insanları en çok cezbeden şeylerdendir, eğer üzerlerinde altın süslü resimler var ise çok daha güzel olurlar. Bir yapı, ancak altın ve taş bir araya gelince imparatora yakışır bir yer haline gelir. 2 bin yıl önce böyle bir tarz olduğu için, bugün saraylar çok daha güzel yapılabilmektedir. Onların bu eski yapıları taklit etmekten başka çareleri yoktur, yeni saraylar eski yapılardan daha güzel değildir, ben inanıyorum ki dünyada onu (Ayasofya) geride bırakacak bir yapı yoktur. Sonradan birçok yeni yapılar ortaya çıkmaktadır ama eskileri geçmeleri mümkün değildir, (Ayasofya) dünyadaki bütün yapılar arasında en güzelidir ve eşsizdir! Saint Paul Kilisesi ve Saint Peter Kilisesi ancak onun torunu sayılabilirler. Onlar da güzel yapılar olsa da onu geride bırakamazlar! Dışı sarıya boyanmıştır, herhangi bir yazı yoktur (çok sadedir), Gotik257 ve Hind tarzı258 dışarıdan bakılınca daha güzel görünmektedir. Yapının içerisinde sayısız lamba vardır, bunlar yağ lambalarıdır259, kadın erkek binlerce insan ibadet etmeye gelmektedir. Mabedin dışındaki bahçe duvarı taştandır ve demirden bir ağ260 vardır, bahçe duvarının içinde bir çeşme ve sayısız musluk261 bulunur, bunlar ibadete gelen kişilerin el ve ayaklarını yıkamaları için hazırlanmıştır, Türk tapınağı herkese açıktır. Bu mabedin dört köşesinde dört tane minare262 bulunur, Türkler’in dört sultanı eklettirmiştir, bunlar da Hind tarzında yapılmıştır. Türkler mabedde ders görmek için yıllık 2 Pi Xian Da263 para öderler, böylece mabed ayakta kalabilmektedir. Başkent Konstantinapolis’te264 2 bin yıllık güzel mabedler hala ayaktadır, dağın arkasında kuzeyde çok güzel bir mabed bulunur, Yan Di Li Na Bakanlığı’nın265 içinde bir mabed daha bulunmaktadır, adı Mo Se266’dır. Konstantin tarafından yapımına başlanmış, Julianus267 tarafından tamamlanmıştır. Bu mabed biraz küçüktür, Ayasofya’nın onda biri kadar yoktur ancak yapının tarzı, içinde ve kubbesinde bulunan resimler Ayasofya ile yarışabilir, ayrıca ikisi de 2 bin yıllık tarihi olan yapılardır, bunlardan sadece 2 tane vardır, bunlar şüphesiz dünyanın en güzel yapılarıdır. Ayasofya’dan 18 Li uzaktadır, eskiden bu mabedler birbirlerine yer altı tünelleriyle bağlıdırlar.268Doğu Roma imparatorları buraya gelip ibadet etmiştir. Yakın zamanda büyük bir deprem olmuştur, tüneller zarar görmüştür ama hala ele bir mum alınıp gezilebilir, fakat ben girmek istemedim. Mabedin kapısında Julianus’un resmi bulunur, bacakları beyaz uzun bir elbisesi vardır, bu imparator mabedin içine gömülmüştür, sağ ve solunda Peter ve Paul’un resimleri vardır, kubbe ve duvarlarda altın süslemeli resimler bulunur, resimlerin önemli bir bölümü dökülmüştür. Hemen yanında bulunan kubbeli yapının içindeki resimler ise çok iyi korunmuştur bunlar 12 havarinin269 ve Hristiyan doktorların270 resimleridir, tamamı mozaik271 resimlerdir, son derece güzellerdir. İçeride elips272 şeklinde gizli bir ibadet odası273 bulunur, kubbe duvarında ise bir mozaik vardır. Tahta üzerinde274 Konstantin’in eşinin275 resmi bulunur, mabedin altında bir kilise bodrumu276 vardır ve buradan Ayasofya’ya gidilir. Mabedin içi277 çok küçüktür, kubbedeki mozaiklerin tamamı dökülmüştür, sadece duvardaki beş renkli mermerler278 kalmıştır insanların bir araya getirdiği bu doğal taşlar, çok güzel gözükmektedir! 2 tane küçük mabed279 vardır, bunların yönü eskiden Kudüs’e280 doğrudur, Türkler ise Mekke281 yönüne çevirmişlerdir, (elbette) her ikisi de kendi dinlerine saygı için bunu yapmışlardır. Bu mabed İstanbul’da değildir. Ancak burada çok sayıda Türk yaşamaktadır, bu kadar güzel bir eseri de mutlaka burada yazmak istedim.

Ayasofya’dan282 100 adım mesafede, Sultanahmet283 adında çok büyük bir mabed vardır. Bu mabede Türkler’in eski sultanının ismi verilmiştir. 300 yıllık tarihi vardır. Yüzölçümü 20 Zhang’dan fazladır, yanında bir imparator mabedi284 bulunur, bu biraz daha yenidir ve çok güzel bir yapıdır, her iki yapı da mermer ile yapılmıştır ve birbirlerine benzerler. Mabedin sağ ve solunun ön kısmında koridorlar285 üstünde kısa bir kubbe286 vardır Mekke’de bulunan mabede287, Svasti’deki Budist288 tapınaklarına benzer, bunların hepsi Hind tarzıdır.289Koridorlarda altışar tane sütun bulunur, avlusunda bir çeşme vardır, bu da mermerden yapılmıştır, dışarıda da 6 tane sütun vardır, ana giriş kapısında290 8 tane sütun bulunur, kapının üzerinde bulut şeklinde bir şey vardır, iç mekan 10 Zhang’dan büyüktür, içinde 4 büyük sütun vardır, bu sütunların yüksekliği 1 Zhang’dan fazladır, tam ortasında çok büyük bir kubbe291 vardır, dört köşesine yarım kubbe ve her bir köşesinde ise küçük kubbeler bulunur, bunların tamamı çinilerle kaplıdır292, içeride sayısız yağ lambası vardır. Yerde hasırdan yapılmış halılar ibadet için gelenleri bekler, bütün Türk mabedleri bu şekildedir. Şimdiki padişah şehzâdeyken293 dilek tutarak yaktığı lamba294 hala burada bulunmaktadır. Yapının içi de Hind tarzındadır, burada bulunan lambaların çokluğu Hindistan’daki ve Çin’deki tapınaklara benzemektedir, bunlar da Hindistan’dan kaynaklanan bir alışkanlıktır. Bu mabed dokuz yıl önceki bir depremde hasar görmüş, tamirden geçmiştir, şu anda oldukça iyi ve yeni gözükmektedir.

Mabedin önünde bir Mısır Dikilitaşı295 bulunur, üstünde Mısır Yazıları296 vardır, Hristiyanlık’tan 4 bin sene öncesinin eseridir, bu dikilitaş Paris’teki ile aynıdır. Roma İmparatoru Theodosius297 tarafından bulunduğu yerden buraya getirilmiştir. Hemen yanında yeşil demirden298 bir sütun vardır, 5 Chi’dan fazla uzunluktadır, bu da 5 bin yıllık tarihe sahip bir eserdir.

Bir de burada Yahudiler’in artık eskilikten harabe olmuş bir sütunları vardır299, ne kare ne yuvarlaktır300, 4 Zhang yüksekliğindedir, 800 yıllık bir eserdir, bu iki eserin de etrafında demir çitler bulunur, bu üç eser de birbirlerine bakmaktadırlar.

Yol üzerinde Alman İmparatoru Wilhelm’in yaptırdığı hatıra çeşme bulunur301 (Alman Çeşmesi), çok büyük ve haşmetlidir, bu yapıdan Wilhelm’in302 büyük hırsı303 anlaşılabilir.

Hapishane Alman Çeşmesi’nin304 önündedir, o gün tam da anayasanın ilanının kutlamalarına denk geldim, birçok mahkûmu salıverdiler, kutlamaları izleyenlerin sayısı çok fazlaydı, hepsi yaşasın diye bağırarak tezahürat yapıyorlardı305, ağır suç işleyenler ise salıverilmelidir, Birçok insan hapishanenin kapılarını zorlayıp onları da çıkarmak istedi, sonunda onlar da serbest kaldılar.

Mısır Dikilitaşı’nın306 önünde eski elbiseler ve şapkalar bulunan bir müze vardır, bunu daha sonra ayrıntılarıyla anlatacağım307.

Bu yerin büyüklüğü 100 Zhang kadardır, saray, eski mabedler, hapishane ve bütün eski yapı ve eserler burada bir aradadır. Türk başkentinin en önemli yeri burasıdır.308

Shu Lun Mo Er Shun309 adında eski bir mabed bulunur, eskiden bir Hristiyan kilisesidir, Süleyman310 onu camiye çevirmiştir, çok güzel ve büyük bir yapıdır. 1 Zhang’dan uzun sütunları vardır ve çini süslemeleri311 bulunur, adeta bir saray gibidir, içinde 12 bin lamba vardır.

Beyaz güvercin mabedi312 çok güzel ve büyük bir yapıdır. Bu mabed de mermer kullanılarak inşa edilmiştir, önünde koridorlar ve de kare şeklinde bir çeşme bulunur, 360 yıllık tarihi vardır. Burada çok güvercin vardır, öyle ki havadaki güvercinler yerdekilerin görünmesini engellerler, insanların onları yakalaması yasaktır, ayrıca onlara yiyecek de verirler. Her gün en az beş kez, güvercin ve tavuklar313 bir araya gelir, böyle bir manzarayı görmek her zaman nasip olmaz. Türk başkentinin güvercinleri bu sebeple meşhurdur. Eskiden bir kadın dilenci padişaha yalvarır, padişah da ona iki güvercin verir, bugünkü güvercinler padişahın verdiği o iki güvercinden çoğalmışlardır.

Türk başkentinde toplam 300 mabed vardır, tamamı yuvarlak kubbeli 4 minarelidir.314Küçük tepelerden bile büyüktürler. İstanbul deniz kenarındadır, tepenin kenarında en büyük, uzaktan bakınca sanki dağa yaslanmış (adeta dağı bastırmış gibi), bu 4-5 mabed aralarında en öne çıkanları, en güzelleridir. İstanbul köprüsünü geçince bir mabed vardır, 290 yıllık tarihi vardır, o da diğerleri gibi büyük ve güzeldir. Gelip gidenler orada oturur ve uzanırlar, önünde bir pazar vardır, bizim ülkemize benzer, burası gezmekle bitmez, yazmakla bitmez bir yerdir.315Burayı insan mutlaka kendi gözleriyle görmeli. Süleyman316 Türkler’in en meşhur padişahıdır. Onun mezarına gittim oldukça küçüktür, büyüklüğü 3 Zhang kadardır, kabri317 de içindedir, Avrupa’da olduğu gibi onu toprağa gömmemişlerdir.318Bu mabedin içindeki en yüksek tabut319 Süleyman’ındır, yüksekliği 7 Chi uzunluğu 1 Zhang’dır, tabutun kenarlarında yazılar vardır, üstünde beyaz, onun da üzerinde mavi kadife kumaştan320 bir de örtü vardır, diğer tabutlar da bununla aynıdır, onları artık ayrıntılı anlatmayacağım. Solunda II. ve III. Süleyman’ın tabutları bulunur321, bunlar 1 Chi büyüklüğündedir. Bunların da solunda ve arkada 3 tane daha tabut bulunmaktadır, uzunluğu bir adam boyu kadardır, bunun nedeni Türklerin kadınları küçük görmeleridir.322Önünde ve arkasında 6 tane büyük beyaz mum vardır, uzunluğu birkaç Chi’dır. Bu mabed küçük olsa da duvarlarında İran’dan gelen bin yıllık çiniler323 bulunur, üzerinde Arapça yazılar vardır, bunlar da çok değerli şeylerdir. Bu mabedin dışında bir bahçe bulunur, (bahçedeki) ağaçlar ve çiçekler çok güzeldir, bu bahçede de paşalar ve ileri gelenler gömülüdür, mermer sütunların temelleri çok sağlamdır. Birçoğu iki sütundan oluşur, biri yataydır324 ve üzerinde Arapça yazılar vardır, üzerinde altın kakmalar325 yer alır, bu bahçede yatan paşalar ve ileri gelenler padişaha iyi hizmetlerinden dolayı mı burada yatmaktadır? Soldaki küçük odada Süleyman’ın eşinin326 mezarı bulunur, yanında iki oğlu da yatmaktadır, bu tabutların önünde 3 kutu vardır, önlerinde de 3 Kuran327 durmaktadır, bu Kuran’lar birkaç yüzyıllıktır. Çini duvarlar328 hem çok güzeldir hem de mekâna bir ciddiyet katmaktadır, Süleyman’ın tarihte eşine rastlanmamış bir şekilde 300 bin asker, bayrakları ve miğferleriyle Macaristan’a sefer yaptığını hatırlayınca, kendi kendime şöyle düşündüm; böyle bir kahraman, böyle 7 Chi’lik bir mezarda yatmaktadır, şimdi (bu büyük kahraman) nerededir? Bu beni çok duygulandırdı! Bunun için bir şiir yazdım:

Macaristan’a askerleriyle sefer yaparken, Altın bayraklı kahraman askerleri güzel kızlar uğurladı.

O zamanlar (Süleyman’ın) ismi bütün Avrupa’yı titretirdi, ancak bugün onun kahramanlığı ve cesareti (burada) gömülüdür.

Lambadan çıkan ışıklar geceyi aydınlatır ve insan rüyalarını düşünür, insan (bu büyük kahramanın yalnız yattığını görünce) yalnızlığını hisseder.

Burada çok duygulandım.

Ben şimdi bu dini yerdeyim, o sebeple burada biraz daha gezmek istiyorum, eskiden beri Mekke’ye gitmek istemiştim. Ancak Mekke’ye329 bu dine mensup olmayanlar330 giremezler, bu nedenle gezmem mümkün olmadı. Duyduğuma göre o gidemediğim yer çok güzeldir. Mekke’nin resimlerini buldum ve ayrıca burada gördüğüm bu uyku mabedi331 de Mekke’ye benzemektedir, Muhammed’in kabrini332 göremedim ama bunları görünce biraz da olsun içime su serpildi. Aşağıda Mekke’yi anlatacağım.333

Mekke’nin etrafı tepelerle çevrilidir, tepelerin arasından yol ile şehre girilir, yoldan gidilince kare şeklinde bir şehir görülür. Şehrin surlarında 300334 tane kubbe vardır, Muhammed’in kabri şehrin ortasındadır. Koridor ve odalarında 34 tane sütun vardır, hepsi dikdörtgen ve gri renktedir. Tam ortasında kare şeklinde bir kule vardır, kulenin yanında küçük bir kapı vardır, bu kapıdan yukarı çıkılır, bu kulenin en üstünde Muhammed’in tabutu bulunur. Bunların dışında hiçbir şey yoktur. Kule dışında 3 çeşme bulunur, burası çok görkemlidir. Eskiden duyduğum kadarıyla onun tabutu yere değmez havada dururmuş, (herhalde) mıknatısla havada durmaktadır, Bazı hurafelerle halkı bin yıldır kandırıyorlar, Ah! Muhammed!335

Türkler’in yakın dönem inşa edilmiş olan uyku mabedine336 gittim, önceki padişahın adı da Muhammed’dir337, tabutu çok büyüktür. Onun çocuklarından birinin adı Ya Tao Ya Shi Shi338 ve öldürülmüştür, onun da tabutu oldukça büyüktür. Sol ve sağı biraz eğimlidir, atalarının mezarları da buradadır. Toplam 9 tabut vardır, dördü padişahların, 5 tanesi de padişah hanımlarınındır.

Padişah Muhammed’in339 sarığının üzerinde çok büyük bir elmas vardır, İngiliz kraliçesi Viktorya’nın340 hediye etmiş olduğu bir lamba vardır, Fransız III. Napolyon’un341 hediye ettiği 2 tane duvar saati de burada bulunmaktadır. Söylenenlere göre Muhammed tarafından yazılmış 900 yıllık bir Kuran da bulunmaktadır.342Bu mezar da yukarıda anlattığım kabirler ile aynıdır, dışarıda bir koridor etrafını çevreleyen bir çit vardır, taşların üzerine işlenmiş resimler çok güzeldir, bu kabir de erkek ve kadınlar tarafından rahatça ziyaret edilmediktedir, (burada) küçük kızlar birbirlerine çiçekler verirler, bu alışkanlıklar bizim ülkemizden daha güzel ve iyidir. Böyle birçok mezarlıklar, kabirler ve türbeler343 vardır, bunların tamamında mermerden yapılmış ve üzerlerinde yazı olan mezar taşları vardır. Büyük çoğunluğunda iki tane sütun bulunur ve üzerlerinde altın kakma yazılar vardır mezarların etrafı da mermer ile çevrilmiştir. Bunların üzerinde de çiçek resimleri bulunur. İstanbul’da her şey birkaç yüzyıllıktır, buranın ne kadar eski bir kültüre ve medeniyete sahip olduğu görülür.

Şehirde iki tane müze bulunur ve ikisi de İstanbul’dadır. Amerika ve Avrupa’da müzeler hep birbirinin aynıdır, çok gezince insanı sıkarlar. Mesela Avustralya344, Java345, Myanmar’ın346 müzeleri, çok fazla görülecek eserlere sahip değildir. Sadece Kalküta’da347 Hind eserleri görülebilir, Kahire’de348 Mısır eserleri görülebilir, Konstantinapol’un müzelerinde ise Türkler’in ve Müslümanlar’ın349 eserleri görülebilir, bunlar çok bilinmeyen eserler olduğu için insanın ilgisini çeker. Türk başkentinin müzesi biraz küçüktür, içindeki eserler de çok değildir, Mısır ve Hindistan ile karşılaştırılınca çok zayıf kalır, ancak Arap medeniyeti350, Türkler’in ihtişamı351 sadece bunlara bile bakılsa, medeniyetlerinin büyüklüğü görülebilir. Ben henüz İran’a352 gitmedim ancak sanırım oranın alışkanlıkları Türkler’le aynıdır, mesela Fransa’nın Paris’ine gittiyseniz, İngiltere’nin Londra’sını görmüş kadar olursunuz. Ben Amerika ve Avrupa’ya gittim, bu 3 yerin de müzeleri mutlaka gezilmelidir, eğer buraları gördüyseniz dünyanın her yerini görmüş kadar olursunuz!

Müze bir tepenin üzerindedir ve denize bakmaktadır, bir bahçenin içerisindedir, Avrupa stilindedir. Dış kapısı oldukça serin bir yerdir, İstanbul’un en serin353 yeridir. Müze binası heybetli ve güzeldir, taşların üzerindeki işlemeler ve süslemeler çok güzeldir. Müzede iki bölüm bulunur, birinci bölüm birçok ülkeden gelen eserlerin sergilendiği Avrupa tarzı bir yapıdır. Diğer bölümde Türk eserleri sergilenir ve Türk tarzındadır. Bu iki tarz birbirlerini tamamlamaktadır.

Avrupa tarzı olan bölüm iki katlıdır, burası 10 yıllık yeni bir binadır. İskender354 döneminden kalan lahitler355 vardır, Yunanlılar’ın356 Persler (İran’lılar) ile olan savaşlarını anlatır, üzerine yapılmış at tasvirleri çok güzeldir. Die Liaoshi’ının357 lahit üstündeki tasviri adeta gerçek bir insan gibidir, bu lahit üzerinde birçok insan tasviri bulunur, 4 köşesinde hayvan tasvirleri vardır, hepsi çok güzel ve büyük tasvir edilmiştir, büyüklüğü 1 Zhang’dan fazladır. Buradan Yunanlılar’ın sanatlarının güzelliği ve medeniyetlerinin büyüklüğü de görülebilir. Burada üzerinde tasvir ve süslemeler bulunan çok lahit vardır ancak en güzeli bu lahittir. İskender’in kafası çok büyüktür, bu tasvirler renklidir ve üzerinde desenler vardır. Roma İmparatoriçesi’nin358 lahtinde üç kat heykeller bulunur, çok güzeldir, uzunluğu 1 Zhang 5 Chi’dir, bu İskender’in lahdi kadar güzel değildir, bunların dışındakiler başka ülkelerle aynıdır.

Türk tarzı bölüm ile Avrupa tarzı bölüm karşı karşıyadır, bunların ikisi de Türkler’in eski sarayından esinlenerek yapılmıştır. Burası Ming Tang’a359 benzer, her biri 9 odalı 5 bölümden oluşur, yukarıda yuvarlak bir kubbe vardır ve alt kısmı ise kare şeklindedir. Her bir odada bir yuvarlak kubbe, arkasında da bir küçük kubbe bulunur, dış kapıda bir koridor vardır, bütün müzenin dış duvarlarının içi ve dışında İran’dan gelmiş mavi ve yeşil renkte360 çiniler vardır. İnsan bakınca içi ferahlar. Roma’nın mermerini ve İran’ın mavi yeşil çinilerini, bu iki güzelliği bir arada duvarda kullanmak büyük bir incelik ve güzelliktir. Ancak taş daha uzun ömürlü olduğundan zaman içinde geriye kalan Roma’nın mermerleri olacaktır. Son zamanlarda Avrupalı ve Amerika’lılar bir tür ipek ve kâğıtla361 duvarları kaplamaktadır, bu son derece ekonomik ve kolaydır, bununla sadece duvarın içindeki görüntüyü bozabilecek malzemenin görünmemesini sağlarlar. Bizim Han Hanedanı zamanında da zenginler duvarlarını dantellerle362 kaplarlardı, bu yöntem buradan çıkmış olmalıdır.

Bu müzede kumaş, ahşap, bronz, çini, yazma ve resim eserler363 bölümleri vardır, bunların tamamı eski eserlerdir. Duvarlardaki çiniler364 çok eskiden kalmadır. Eski padişah hamamı çok küçüktür ancak çok güzeldir, bütün bu eski eserlerin arasında en güzelleri ise gümüşlerdir.365Alttan ısıtmalı topraktan yatak366 Çin’dekilere çok benzemektedir, işte bu sebeple Türkler’in bizim Dong Bei367’den geldiğini düşünüyorum, oradan geldikleri için bizim ülkemizin bu alışkanlığını da buraya getirmiş olmalılardır. Sultan’ın burada kuran okurken368 vefat ettiği söylenmektedir, bunların yanında 800 yıllık nakış bir resim369 bulunur. Türkler nakış sanatında çok iyilerdir. Bir oda tamamen İran eserleriyle doludur, 1 Chi uzunluğunda bir oturak370 vardır, dikdörtgen371 şeklindedir ve çok eskidir.

İran eserleriyle Türk eserleri arasında pek fark yoktur, çünkü hem (coğrafi olarak) yerleri birbirine yakındır hem de aynı dine inanırlar, Sanırım İranlıların medeniyeti daha eskidir, Türk Medeniyeti de İran’dan gelmiş olabilir. Burada üzeri işlemeli mermerler bulunur, buranın açılışı çok yenidir, hala dışarıdan eski eserler aramaktadır, henüz tamamlanmamıştır, birkaç yıl içinde mutlaka çok ayrıntılı bir müze haline gelecektir.

Bu müzeden çok uzakta olmayan bir yerde, Konstantin’in yaptırdığı 1700 yıllık bir yer altı odası372 vardır. Aşağı doğru 100 basamak inince373 büyük bir hole374 girilir, burası altın ve gümüşlerin375 saklandığı yerdir. İçerisinde 466 sütun vardır, bunların hepsi yuvarlak mermer kullanılarak yapılmıştır, 1700 tane de su akan çeşme376 vardır, eğer içeri biri girmeye çalışırsa, bu musluklar açılır ve su her yeri kaplar, içeri girmeye çalışan kişi de boğularak ölür. Ben buraya girdim, burası hala çok nemli bir yerdir.

Konstantin 7 tane hazine sakladığı377 yer inşa ettirmiştir, en büyüğünün içinde binden fazla sütun vardır, bizim gittiğimiz ise küçüğüdür. Bu kadar eski yapılar nasıl olur da bu kadar heybetli ve ihtişamlı gözükür! Roma’lılar büyük yapılar inşa etmekte çok mahirdir, büyük su kemerleri378 ve yer altında tüneller379 yapmışlardır. Bunların büyük bir kısmı 100 Li’den uzun ve büyüktür. Bugün Avrupalılar’ın yeni yaptıkları her şey buradan öğrenilmiştir, bu kadar büyük projeleri görünce Çin’de bunların olmadığını düşündüm. Bizim ülkemiz ahlakla yönetilir, böyle büyük yapılar israf etmek gibidir, bizim alışkanlıklarımıza göre çok israf etmek iyi değildir, (bu sebeple) elbette böyle eserlerimiz olmaz, bu benim ülkemin bir eksikliği diğer taraftan da onun özelliği ve iyi tarafıdır.380Konstantin ihtişamlı olsa da bizim Qin Huang’ımız381 ve Han Wu’umuzun382 gerisinde kalır!

Çok büyük binalar vardır, bunlar 6 büyük ülkenin elçilikleridir, Türkler uzun zamandır zayıflardır, bu sebeple İngiliz, Rus, Alman, Fransız, Avusturyalı ve İtalyanlar383 tarafından rahatsız edilmektedirler384. Bu 6 elçinin Türkiye’de çok büyük etkileri vardır ve çok saygı görmektedirler. Burada istedikleri zaman toplantı yapabilmektedirler, Sultan onlardan çok çekinmektedir385, bu ülkenin vatandaşları istediklerini yapmaktadır386, Türkler onlara ne yapabilirler ki. Türkler bu 6 ülkeye borçludurlar, her gün onlara borç ödemektedirler, günlük Ruslar’a 1000 pound, İngilizler’e 600 pound, Fransızlar’a 400 pound, İtalyanlara 300 pound, Avusturyalılar’a 150 pound, Almanlar’a 100 pound ödemektedirler387. Türkler’in bu hastalığı, bizim hastalığımızla aynıdır.388Onların elçilik binalarına bakınca, dönüp bizim başkentimizi düşünüyorum389, (Türkler’in) hastalığıyla bizim hastalığımız aynıdır ve birbirimize acıyarak bakmaktayız!390

Mısır Dikilitaşı önünde küçük bir müze vardır, içinde Türkler’in eski dönemlerinin elbiseleri ve şapkaları bulunmaktadır. Türkler 1894’te391 Avrupa kıyafetleri giymeye başlamışlardır, 1498 yılından 1893 yılına kadar bu eski kıyafetleri ve şapkaları kullanmışlardır, Ming Hanedanı İmparatoru Hong Zhi’ın392 ilk yıllarında Türkler Roma’yı fethettikten sonra kendilerine Yeniçeri393 adını vermişlerdir. O dönemde yaşayan insanların hepsinin resimleri vardır ancak imparatoriçelerin394 resimleri yoktur. Bütün memurlar395 bağdaş kurarak oturur, eski düzende böyledir. Bugünün Mançu ve Moğollar’ı396 da bağdaş kurarak otururlar, o sebeple bana göre Türkler (Çin’in) kuzeyinden gelmiştir, kesinlikle oradan gelmiş olmalılardır397, eğer cenazeleri olursa yere dizlerini koyarak eğilirler398 bu (Çin’in) kuzeyin çok eski bir geleneğidir399, Çin’de Song hanedanı400 öncesinde Çinliler’de bu gelenek401 yoktur, bu gelenek Moğollar’dan geçmiştir.

Savunma Bakanlığı’nın büyük memurlarının402, elbiseleri yeşil renkte ve uzundur, bunun içine altın sarısı renkte bir elbise daha giyerler, dört köşe beyaz 1 Chi uzunluğunda bir şapka takar, deri ayakkabılar giyerler, sağ ve sollarında beyaz mavi kumaşlar olur, elbiselerini kırmızı bir kemerle kapatırlar. Yaverleri403 kadife404 den pantolon ve elbise giyerler, çorapları olmaz. Subaylar405 kırmızı kumaştan uzun elbise giyer, üstlerinde yeşil gömlek olur, gömleklerinin önü açıktır, kadifeden bir kuşakları olur ve çorapları yoktur. Bölge Komutanlarının406 beyaz uzun şapkaları olur, bellerinde tabanca vardır. Diğer subaylar turkuaz407 renginde elbiseler giyer kılıç taşırlar, yemek yapan askerler beyaz elbise giyerler.

Hâkimler408, beyaz uzun elbise giyer, kolları geniştir409, yardımcısı lila renkte410 elbise giyer, omuzlarına yeşil renkte bir kumaş atarlar. Beyaz elbise giyenlerin elbiselerinin altında bir kat daha elbise olur.

İç ve dış işlerden sorumlu memurlar (Dahiliye ve Hariciye memurları) 411, mor ve beyaz renklerde sarık412 takarlar, kadife bir cüppe giyerler. Sağ ve solunda duran memurlar beyaz yarım Chi uzunluğunda şapka takarlar ve cüppe giyerler, yeşil cüppeli ve kırmızı gömlekli olanları da vardır. Sadrazamın413 da elbisesi aynıdır, sadece omzuna kadife bir kumaş atar, belinde bir kılıç olur. Yardımcıları 1 Chi uzunluğunda şapka takarlar arkalarından mutlaka kırmızı bir ip sarkar, kemerlerinde bakır414 bir toka bulunur. Üst düzey memurlar415 beyaz sarık takar, yeşil dar bir elbise giyer, sarı kadife bir kumaşı omuzlarına atarlar. Sağ ve solundaki yardımcılar416 aynı şekilde giyinir, farklı olarak sadece bir tane uzun beyaz şapkaları olur ve sırtlarından beyaz 2 Chi uzunluğunda bir kumaş iner. Üzerinde deriden kısa bir yelek bulunur, göğsünün üzerinde kare şeklinde bir yama417 vardır, bu Çin’e çok benzer. Haremağalarının başı418, 1 Chi’dan uzun bir şapka takar, kadife bir elbisesi olur ve elinde bir asa taşır. Yanında 6 kişi bulunur, sivri beyaz renkte şapkalar takarlar, şapkalarının ortasında yeşil ve kırmızı şeritler bulunur, şapkanın iki yanında yeşil çıkıntılar olur, elbiselerini birleştiren kuşak beyaz renktedir, uzun elbiseleri vardır ve elbise kolları dardır. Katillikten mahkûm olanların saçları kazınır, uzun elbiseler giyerler, cellâtlar419 yeşil renkte deriden elbise giyerler üstlerinde Avrupa tarzı tunçtan bir zırh olur420. Şimdi Türk başkentinde Padişah ve sıradan insanların hepsi Avrupa tarzı giysiler giymektedirler. Fesleri dışında bütün giyimleri değişmiştir, başkent dışında yaşayanlar ise eskisi gibi beyaz renkte elbiseler giyer, kırmızı yeşil renkte kuşaklar takarlar. İran’lılar siyah şapka takar, Türk din adamları 1 Chi uzunluğunda gri renkte şapka takar siyah renkte cübbe giyerler, cübbeleri yere kadar uzanır, bugün de bu giyimleri değişmemiştir. Türkler’in eskiden başlarına taktıkları uzun şapkalar artık çok azdır, kafaya takılacak şapkalar ile ilgili yasalar çok serttir, (bu tarz şapkalar) artık çok az görülmektedir. Bazı elbiselerde omuzdan aşağı doğru inen kumaşlar olur, bunlar benim ülkemin tarihte giydiği elbiselere çok benzer, Türkler bizim ülkemizden gelmişlerdir, bu sebeple aramızda çok benzerlikler vardır.421Zeng Jie Gang’ın422 günlüğünde de Türkler’in elbiselerinin bizim ülkemizle aynı olduğu yazılıdır, onun bu günlüğü yazdığı günlerde demek ki elbiseler henüz değişmemişti.

Türkler’in bütün bakanlıkları (nezaretler)423Avrupa tarzındadır, çok büyük yapılardır. Adalet Bakanlığı424 Ayasofya’ya çok yakındır, Savunma Bakanlığı425 beyaz güvercin camisine426 yakındır, bu ikisi aralarındaki en büyük yapılardır. Savunma Bakanlığı’nın önündeki kapı kale kapısı gibidir427, üstündeki işlemeler çok güzeldir. Çünkü Türkler bir ordu devlettir428, o sebeple Savunma Bakanlığı429 binaların en büyüğüdür, çok katlıdır, uzunluğu 100 Zhang’dır, önünde bulunan boş alan da 100 Zhang’dır, çok haşmetli bir yapıdır, birçok ülke içinde en büyüğü sayılabilir. Askeri okul da çok büyüktür, kışlalar saray gibidir430, bizim ülkemizden çok çok iyi durumdadır.

Duyduğuma göre Türk başkentinde eskiden 400 tane saray varmış, bugün bunların tamamı hala ayaktadır, önceki padişah güzel gördüğü her yere saray yaptırmıştır. Çok saray yapılmış olsa da, bunlar duvarları olan içinde bir bina olan ve süslemeleri olan basit yerlerdir. Bin yıllık asıl saray431 İstanbul’dadır, eski padişahın hanımı hala orada yaşamaktadır, sultan yılda bir kez buraya gelmektedir. Şimdi sarayların, köşklerin tamamı deniz kenarında inşa edilmektedir, hepsi çok büyük yapılardır, bunların hepsi şimdiki sultanın babası tarafından yaptırılmıştır ve imparatoriçe432 buralarda yaşamaktadır. Çok yüksek binalar değillerdir ancak süslemeleri çok güzeldir, kapının dışı altın rengindedir433, hasbahçesi434 biraz küçüktür. Şehzâdeler435, prensesler436, damatlar437, hepsi deniz kenarında oturmaktadırlar, binalarının hepsi Avrupa tarzındadır ve dışı beyaz renktedir, hepsi çok küçüktür o sebeple gidip bakmaya değecek yerler değillerdir. Onların hemen karşısında Ya Shan438 tepesi vardır, burada bir saray bulunur, Avrupa tarzındadır. Alman imparatoru Wilhelm439 burada kalmıştır, bu sarayın arkasında da tepeye yaslanmış büyük bir bahçe vardır, Wilhelm burada 3 ay kalmıştır, her gün Türkler’in memurları ve basit insanlarla görüşmüştür, onları yatıştırmaya çalışmış onlara iyi görünmeye çalışmıştır. (3 ay burada kalıp memurlar ve sıradan insanlarla konuşması) ne anlama gelir, kalbinde ne vardır bilinmez. Diğer bütün ülkelerin büyükelçilikleri saraya yakındır. Büyükelçilik binaları 5 katlı ve büyük binalardır, şimdi sultan deniz kenarında küçük bir tepenin üstünde yeni bir saray yaptırmaktadır, 10 Li büyüklüğündedir, bir ormanın içindedir, 50 tane köşkü bulunur, büyük bölümü Avrupa tarzındadır, bazıları ise Türk tarzındadır. Sultan’ın halvet440 için önceden belirlenmiş bir zamanı yoktur, (bu yeni saraya) yılda bir kez gelmektedir, o sebeple sarayın içini büyük ve güzel yapmışlardır ki orada yaşayan (cariyeler) zaman geçirebilsinler. (Sultan) nereye giderse gitsin, ne yaparsa yapsın hepsi gizlidir441, sadece cariyeleri onun nerede olduğunu bilir başka kimse bilmez, böyle yaparak suikastlardan korunmuş olur, onun işi de hiç kolay değildir!442Bu sarayın dört tarafı duvarlarla çevrilidir, Pekin’de Xiang Shan’da bulunan Jing Yi Yuan’e443 benzer, içeri kimsenin girip gezmesine izin verilmez. Ben sarayın dış kapısından baktım, duvarları çok uzun ve büyüktür, hemen dışında altın kaplamalı bir cami, caminin karşısında bir köşk444 vardır, bunların dışındaki her yer ormandır, çiçekler ve ağaçlar çok güzeldir, tamamı Avrupa tarzındadır. Ben Çinli olduğum için benim içeri girmeme izin verdiler445. Ben de içeri girdim, sarayın büyük kapısında altın süslemeler vardır, 1 Zhang uzunluğunda ve genişliğindedir, kapı doğuya bakar, kapının içerisinde bir yol vardır ve bu dar yolun iki tarafında ağaçlar ve çiçekler vardır, buradan ana köşke446 geldim, buradan sonrasını gezmeme izin vermediler. Bu ana köşk çok büyük değildir. Vali’nin447 yaşadığı yer buradan büyüktür.

Dünyada birçok saray vardır ancak hiçbiri Çin’in sarayları kadar büyük olamaz. Bizim ülkemizin binlerce yıllık tarihi vardır, bu büyük ülke birlik içindedir448, tarih içinde ülkemiz sürekli büyümüştür, (bu açıdan) hiçbir ülke bizimle karşılaştırılamaz. Avrupalılar feodal birliklerden449 bugüne gelmiştir, Türkler çok kahraman olsalar da, Avupa’yı tamamen egemenlikleri altına alamamışlardır. Bu sebeple bizim ülkemizle karşılaştırılamazlar. Ben İran’a gitmedim ama orası da (sonuçta) 10 milyonluk bir küçük birliktir450, orayı da tahmin edebiliyorum. İçerisinde küçük saraylar451 40 tane, büyük saraylar452 toplam 4 tanedir.

Türk imparatorunun harem ağaları vardır, sarayların dışında, yollarda ve kıraathanelerde453, harem ağaları görülebilir, Avrupa tarzı uzun elbiseler giyerler, elbiseleri temiz ve düzgündür, duyduğuma göre 800 kadar haremağası vardır. Şu anda haremağalarının tamamını Türkler’den değil zencilerden seçmektedirler, Çin ile ne kadar da benzemektedir!454Erkek ve kadınları birbirinden ayırmak, ve bu kadar cariyeyle uğraşmak için ancak harem ağaları kullanılabilir.

Sultan saraydan çok az, yılda bir kez ancak dışarı çıkar, bugün anayasanın ilanı nedeniyle455, halkın gönlünü kazanmak için dışarı çıkmıştır. (Aynı gün) ben Temmuz’un 2’sinde camiye gittim, çok insan toplanmıştı456. Polisler de çoktu ancak anayasa ilan edilmiş olduğu için (halkın gönlünü kırmamak için) kalabalığa müdahale etmediler, sadece bağırdılar. Fakat izlemeye gelen insanların sayısı hızla arttı ve sonunda kalabalık taşıp sarayın kapısından içeri girdi, polislerin yapabileceği bir şey yoktu, insanların bazıları kapıların üstünde, bazıları duvarların üstünde, bazıları da ağaçların üstünde olanları seyretmeye çalıştı. Bu insanlar daha sonra hasbahçeye457 doğru ilerlediler, kalabalık orada bulunan süvariler tarafından da durdurulamadı. Kalabalık sarayın ikinci kapısına geldi, bazı memurlar haremağalarının bulunduğu yere kadar gittiler, sonra polis onlarla konuşarak kalabalığı dağıttı. Padişahla beraber giden padişah alayının458 düzeni defalarca kalabalık nedeniyle bozuldu birçok kez yeniden sıraya girip düzen almak zorunda kaldılar. En sonunda kalabalığın arasında sadece imparatorun arabasının geçebileceği kadar bir yol açılabildi. Eğer herhangi bir kural koyulmazsa sonucu doğal olarak bu olacaktır. Polisler eğer halktan (bu şekilde) korkarlarsa, sanırım ilerde daha büyük kargaşalıklar çıkacaktır, korkarım Türk imparatorunun sonu da XVI. Louis459 gibi olacaktır. Sultan çok dışarı çıkmamaktadır, bu sebeple onu görmek isteyenler de çok olmuştur, dört ülkenin elçisi de bu kalabalığın içindedir ve sultanı görmek için gelmişlerdir. Ben padişahı koruyan askerlerin460 en arkasına düştüm, harem ağaları ve diğer memurlar sarayın ikinci avlusundaydı. Subayların altın süslemeli elbiseleri vardı ve kılıçları bulunuyordu, hepsi tamamen Avrupa tarzındadır, (Avrupa ile aynı olduğu için) bunlara dikkat etmeye değmez. O sırada anayasa artık ilan edilmişti, (Türkler) yabancılar (yurtdışından olanlar) ne derse onu dinliyorlardı. Bir koruma subayı yanıma gelip elimi sıktı ve halimi hatırımı sordu, bir harem ağası da gelip elimi sıkıp benimle selamlaştı461. Sonra kalabalığın içinden geçtim, harem ağası da neler oluyor diyerek etrafa sorup biraz dolaştıktan sonra gitti, padişahın yanında da korumaları462 ve harem ağaları463 toplam 20-30 kişi vardı. İki sıra piyade askeri464, 10 kadar süvari465 sıraya dizildi, bu sırada üç siyah araba içlerinde üçerden dokuz cariye466 ile dışarı çıktılar, padişahın yanında çalışanların467, siyah şapkalarının tepesi altın rengindedir ve elbiselerinde altın ipler olur, bütün cariyeler468 yüzlerini beyaz örtülerle örtmüşlerdi, altın işlemeli ve mor renkte elbiseler giymekteydiler. Sultan çift atlı bir arabayla altın kapıdan çıktı, bütün memurlar ellerini arkalarına koyup saygı ile eğildiler. Cariyeler çıktıktan sonra, altın kapı açıldı, padişahın korumaları469 2 kişilik gruplar halinde, sırasıyla çıktılar, en son kırmızı elbiseli bando dışarı çıktı, korumalar atlarıyla çıktı yaklaşık 10 kişiydiler. Sultan II. Abdülmahid470 dört atlı bir arabaya binmişti, altın kapıdan dışarı çıktı, başında şapka olanların hepsi (saygıdan) şapkalarını çıkardılar, kalabalık hep bir ağızdan yaşa diye bağırıyor tezahürat ediyordu. Sultan da ayağa kalktı, kafasını sallayarak kalabalığı selamladı. Sultan 62 yaşındadır, beyaz sakalları ve fesi vardır, Avrupa tarzı siyah bir elbise giymekte, altın renkte apoletleri ve kılıcı bulunmaktadır. Sonra yavaş yavaş camiye girdi. Padişahın korumaları471, kalabalığa çay, kurabiye, kahve ve limonata472 dağıttılar, ben de gidip aldım, sonra herkes dağıldı. Padişahla beraber giden memur çok değildi, tören oldukça sadeydi. Bizim ülkemizin törenlerini düşününce buradaki törenlerin oldukça mütevazı olduğunu düşündüm. İlk başta aslında Türkler’in padişahının çok güçlü ve despot473 olduğunu düşünmüştüm, bugün töreni görünce bizim ülkemiz ile karşılaştırılamayacağını anladım.474Duyduğuma göre eskiden padişah dışarı çıktığında yanında 20 bin asker olurmuş, bilmiyorum gerçekten böyle miydi, ya da bugün artık sayılarını mı azalttılar? Avrupa’nın kuzeyindeki krallar ve kraliçeler, halkın giydiği elbiseleri giyerler ve sokaklarda dolaşırlar, halklarının gezdikleri yerlerde gezerler ve onlarla iç içedirler. Ben Danimarka’da475 ve İsveç’te476 çok kez sokakta krallarıyla karşılaştım, Yunan kralı477 ve en büyük hâkimleriyle478 birlikte ellerinde bastonlarıyla yürüdüklerini görmüştüm. Portekiz’in başkentinde479 imparatoriçeyi ve yanında bir bayanı siyah elbiseler giymiş şekilde sokakta yürürken görmüştüm, bunların dışında da günlük kıyafetlerle at arabalarında veya ata binerek gezenler çoktur, (ancak) Türk sultanı doğunun geleneklerini sürdürmektedir. Bundan sonra ise imparatorun yetkileri azalacaktır, binlerce askerin yanında yürüdüğü büyük törenler de yavaş yavaş kaybolacaktır. Sanırım eskiden Çin’de binlerce insanın katılımıyla yapılan törenlerin dünyada eşi benzeri yoktur, ancak bunlar da gelecekte kaybolacaktır. Türk imparatoru çok az dışarı çıkar, erkek ve kadın arasında da büyük bir sınır vardır, kadınlar dışarı çıkarken mutlaka yüzlerini kapamak zorundadır480. Sarayda yaşayan padişah hanımlarını ise görmek mümkün değildir481, (ülkelerinde) gezerken farkında olmadan bu alışkanlıklara şahit oldum482. İranlılar’ın ve Türkler’in bu alışkanlıkları aynıdır, ben dünyanın bütün ülkelerinin alışkanlıklarını, yaşam tarzlarını gördüm hepsini bilirim, bunların hepsini gördüğüm için gelecekte hangilerinin iyi olduğunu bildiğimden en iyi olanlarını (Çin için) seçme şansım olacaktır.

Türkler’de kadın ve erkekler çok ayrıdır, bu sebeple haremde harem ağaları olur, sarayın dışında, sarayın yakınındaki yollarda, dükkânlarda, birçok harem ağasıyla karşılaşılır, hepsi Avrupa tarzında çok temiz ve düzgün giyinirler, insanlarla selamlaşır ve tokalaşırlar, bugünkü sultan artık Türkler’i harem ağası olarak kullanmaz, bunların yerine zencileri kullanır, kendi insanlarına bu acıyı çektirmez. Hadım etme teknikleri bizimkiyle aynıdır483, ancak onlar kendi milletlerine zarar vermezler, bu sebeple bu anlamda bizden ileridirler.484Ancak Avrupalılar bu alışkanlığa gülmektedir, bu ülkenin utancıdır! Bizim ülkemiz de Türkler’le aynıdır. Şu anda bizim ülkemizde, İran’da ve Türkler’de bu tuhaf alışkanlık devam etmektedir, bu çok kötü bir şeydir! Chang Si485 Han hanedanını yıktı, Tian Ce486 Tang hanedanını yıktı, Wei Shi487 ise Ming hanedanını yıktı, bunların hepsi çok açık felaketlerdir, bunları bildiğimiz halde devletimiz bu kötü alışkanlığı devam ettirmektedir, hem çok tehlikeli hem de çok utanç verici bir durumdur bu! Eğer erkek ve kadınları ayrı tutmak istiyorsak, hizmet edenlerin hepsini kadınlardan seçebiliriz. Avusturya kralının 4 bin kadın hizmetçisi vardır, Alman imparatorunun 3 binden fazladır, son derece güzel ve iyi giyimlilerdir, koşuşturup dururlar, bunlar imparatorun yatağını ve evini temizlerler, bu ne kadar da güzeldir, neden sarı ırktan ve siyah ırktan hadım edilmiş insanları kullanırlar ki? Eski çağlarda böyle cezalandırılanlar imparatorun yanında bulunamazlardı, eğer bir kişi hadım edilmişse mutlaka ya ailesi çok fakirdir ya da bir suç işlemiş olmalıdır. Bunlar genellikle bilgisiz insanlardır, bu tür insanların ne düşündüklerini bilmek çok zordur, mutlaka kötü niyetleri olur. Saraya geldikten sonra mutlaka önce iyilik yaparlar, ancak güçlenince imparatorun ismini kullanarak kötü işler yaparlar.488Bunlardan daha da önemlisi devletin yönetimine el atarlar, devletin siyasetini yönetirler, imparatorlar adeta onların öğrencisi gibi olur.489Ülkenin kaderi onların eline kalır, hanedan bile onların kararlarını bekler, bu kadar kötü tecrübe varken, nasıl olur da bunu sona erdirmeyiz, bütün ülkeler birbirlerine bu kadar yakınlaşırken ve yeni bir çağ başlamaktayken, harem ağalığı da yavaş yavaş yok olacaktır. Bu ilkbahar-sonbahar490 döneminde olan bir alışkanlıktır. Han hanedanı döneminde harem ağası yoktur, İmparator Han Wu’dan sonra haremde491 kullanılmaya başlamışlardır. Ben Türkler’in bütün saraylarını gezdim, bir seferinde böyle birisiyle karşılaştım, yüzüne bakınca, kendi ülkemi hatırladım, bu alışkanlık ile kargaşa el eledir492, bunları düşününce endişeden terledim ve bir şiir yazdım:

İnsan iyi ve kötüyü ayırmalıdır, bir ülke tehlikeli olandan uzak durmalıdır. Utanmayı bilmesek de tehlikenin nerden geldiğini bilmek gerekir. Han hanedanı Chang Si yüzünden battı, Tang hanedanının hocası Tian Ce idi, dönemin imparatoru onun öğrencisi konumuna düştü, (imparatora) ben öğretmenin olduğum için sen ancak imparator oldun dedi, imparatorluğun da benim elimdedir. Ben istediğim gibi büyük memurları yerlerinden ederim, halkın benim karşımda ne yapabilir ki. Han ve Tang hanedanları iyi yönetimle uzun zaman hükmettiler. Ancak harem ağaları politikaya karışınca sonları geldi. Qing hanedanının başında, harem ağaları sadece sarayla ilgilenirlerdi ancak siyasete karışamazlardı, eğer karışırlarsa öldürülürlerdi, bu bizim atalarımızın yoludur. Son zamanlarda Li Lian Ying493 adında bir harem ağası, yetkileriyle çok yolsuzluk yaptı. Sadrazamlar ve sınırlardaki memurlukları494 satarak büyük paralar kazandı. O imparatoru bile yerinden edebilirdi, bu kötülükleri yapardı. Yabancı ordular gelince ordumuzun gidip onlara karşı savaşması gerekirken onları halka karşı kullandı, birleşik ülke495 orduları pekininin dış mahallerine kadar geldiler. Tianjin496, LiaoNing497 kana bulandı, savaşa giden yollarımız yağmurdan geçilmez oldu. Pekin’in dış mahalleleri ve mabedlerimizi yakılıp yıkıldı. Çin’in oğlu Lu Shen498, düşmanlara karşı geldi. Birçok insan yurtdışına kaçtı, on yıl dışarıda kaldılar. Birçok yer gezdim dolaştım ve sonunda Türkiye’ye geldim, birçok kez saraylarının önünden geçtim. Burada birçok harem ağası bulunur, zenci yüzleri ve Avrupa tarzı kıyafetleri vardır. Duyduğum kadarıyla sayıları 800’den fazladır, onlarla karşı karşıya gelince yüzümü buruşturdum. Aslında bizim ülkemiz ile aynı kaderi paylaşmaktadır burası. Hadım etmek insanlık dışı bir iştir, bu iş insanlık dışıdır. Böyle cezalandırılan insanların, imparatorun yanında durması, ilkbahar-sonbahar dönemimde yazılan kitaplarda bile eleştirilmiştir. Bu insanların ne bilgisi vardır ne de iyi karakterleri, ayrıca (hadım edildikleri için) öfke doludurlar. Ülkenin yönetimi onların ağızlarından çıkacak sözlere bırakılmamalıdır, imparatorlar ve memurlar adeta onların malları gibi olmuşlardır. Haremde dolaşıp dedikodu yaparlar, bunlar ülkeye büyük zarar vermektedir. Böyle örnekler çoktur, neden hala bu yöntem devam ettirilmektedir. Ayrıca ülkeler artık birbirlerine daha da yakınlaşmıştır, herkes her şeyi bilmektedir. Neden hala bu harem ağaları yüzünden ülkenin utanmasına izin verilir anlayamıyorum. Avrupa’da saraylarda hizmet eden kadınlar499 bulunur, bunlar güzel elbiseler giyen güzel kadınlardır. Avusturya’da 4 bin tane böyle kadın vardır, Almanya’da ise 3 bin tane. Güzel elbiselerle imparatorun yatağını temizlerler, imparator çalışmaya giderken önünden ilerlerler. Eflatun kıyafetlerle imparatorun yanında bulunurlar, imparator bunları görünce mutlu olur. Bunlar harem ağalarından daha güzel değil midir? (Bu güzel kadınların yüzleri) onların sarı siyah kırışık yüzlerinden daha güzel değil midir? Bu karışıklığa karşı uygulanacak en iyi yöntemdir, eğer bunlara dikkat edilirse çok büyük başarılar kazanılır. Türkler en azından zencileri hadım ederler, biz ise kendi insanımıza bu eziyeti yaparız. 2 bin yıllık bu utancımızı, bu sözlerimle bitiririz diye ümit ediyorum. Bir ülkede bunlar olmazsa çok daha iyidir, böylece tehditleri adeta bir su ile yıkamış ve gidermiş oluruz. Burada devletimize yalvarıyorum (bu alışkanlığı bitirmesi için), bu benim ülkeme olan sevgimin bir göstergesidir, bütün bunları gözlerimden yaşlar akarak söylüyorum.

Türk sultanının sarayı ve Avrupalılar’ın yaşadığı yerin adı Galata’dır.500Burası adını eski bir kuleden almaktadır.

Bugünkü sarayın olduğu yer başkentin en güzel yeridir, üzerinde bulunduğu tepe şehrin en yüksek tepesidir, 500 yıllık bu Galata kulesi, yuvarlak formdadır ve o kadar uzundur ki tepesi bulutlara değer, 10 Zhang yüksekliğindedir, dört katlıdır ve çok görkemlidir. Yanında bir askeri okul ve kışlalar501 bulunur. Bu iki yapı neredeyse saray kadar büyüktür. Bunun nedeni Türkler’in orduyu çok önemsemesidir. Başkenti koruyan502 80 bin asker vardır. Burası zenginlerin, üst düzey memurların ve önemli kişilerin yaşadığı bir yerdir, burada yaşayanların evleri en iyi durumda olanlardır, beş katlıdırlar, ancak bunlar çok eski binalardır. Bu tepenin üzerinde eski bir mabedin temeli vardır, bu mabed eski imparatorlardan biri tarafından yaptırılmıştır. Yeni imparator bir önceki imparatoru öldürmüş ve bu mabedi yıktırmıştır, bu mabedin hemen altında ise imparatorun hanımının sarayı bulunur.503

Sadrazamın konutunun504 duvarı topraktandır, üç katlıdır, çok eski ve sade bir binadır. Bahçesinde çiçek ve ağaçlar bulunur ama hepsi oldukça küçüktür. Savunma Bakanı’nın (Harbiye Nazırı)505evi daha büyüktür, ancak onun evinin duvarı da topraktandır. Üst düzey memurların bu evleri nesilden nesile miras kalmaktadır. İçlerinde Avrupa tarzında olsalar da (Avrupa’da olduğu gibi) dışarı çiçek koyanları çok azdır. Yolları çok tozludur, odaları çok eskidir, bakınca bizim başkentimizle aynı durumdadır. Ancak buradaki ahşap binalar Çin’dekilerden biraz daha yüksektir, Avrupa büyükelçiliklerinin binaları da aynı durumdadır. İngiliz büyükelçiliği aralarında en büyüğüdür ancak o da oldukça eski ve kötü durumdadır. İçeride iki küçük (halka açık ) park506 vardır, 10 Zhang büyüklüğündedir, oldukça küçük ve çok sadedir, ancak bilet satın alarak içeri girebilirsiniz. Anayasanın ilk ilan edildiği zamanlarda, akşam olunca müzik başlar, ellerinde bayraklarla insanlar konuşmalar yaparlar, çok sayıda insan bunları dinler, bakınca dinleyenlerin hepsinin Avrupalı olduğu görülür, kadınların Avrupalı olduğu daha da iyi anlaşılır, ben şu ana kadar tek bir Türk kadını bile görmedim ki parkta gezsin. Bu park Avrupalılar için yapılmıştır, anayasa ilan edilmemiş olsaydı burada gezen çok daha az insan olurdu, burada 225 bin Avrupalı yaşamaktadır. Bunlar burada uzun süredir yaşadıkları için ten renkleri de siyahlaşmakta ve sarılaşmaktadır507. Türkler’in alışkanlıklarına uyarak onlar da fes takmaktadırlar, bunları Türkler’den ayırmak da oldukça zordur. Toplam 14 tane banka vardır, bunların tamamı Avrupalılar’ındır, Türkler’in bir tane bile bankası yoktur. Ulaşım ve ticareti yabancılar ellerinde tutmaktadır, Almanlar çoktur. Oteller508 de böyledir. Benim kaldığım otelin adı Ke Lan’dır509, bu Türk başkentinin en iyisidir, burada 3 bin oda olduğunu söylenir aslında birkaç yüz odası vardır. Burada Avrupalılar yaşıyor olsa da, yollardaki toz ve kirlilik Türkler’in yaşadığı yerlerle aynıdır, yoların üstünde pislikler vardır, sokak köpekleri her yerde yatmaktadır ve sürekli yemek isterler. Sokaklar dilencilerle doludur, bir elleri yerde bir elleri havada para isterler, sürekli onlarla karşılaşanları zor durumda bırakırlar. Yollar çok dardır, iki at arabası aynı anda geçemez. Burası Avrupalılar’ın ve Avrupa mallarının çok olduğu kalabalık bir yerdir, en fazla Almanlar’a rastlanır. Çok sayıda restoran, kıraathane ve kahvehane vardır.

Rumeli Hisarı’nın tepelerle birleştiği yerde, Avrupalılar ve üst düzey memurlar yaşamaktadır, burası şehrin en kalabalık ve canlı yeridir, köprüyü geçince İstanbul’a varılır, Türkler’in yaşadığı yer burasıdır. Eski mabedler, devlet daireleri510, tarihi eserlerin hepsi de buradadır.

Rumeli Hisarı’nın511 altında bir ırmak vardır, tatlı su’dur, birçok tepenin birleştiği yerdedir. Hava güzel olduğunda, bayramlarda, burada kayıklarla gezilir, birçok genç kız buraya gelir, güneş batarken, geç kızların güzel kokuları duyulur, ırmağın kenarında herkes birbirini görür, işte burada Türk kızları yüzlerini açıp gezmeye cesaret ederler.512Burada oturacak bir yer dahi yoktur, etrafında yabani otlar, ağaçlar ve fabrika bulunur, büyükelçiler513 ve ileri gelenler de buraya gelip gezerler. Karşıdaki Anadolu Hisarı’nın514, bulunduğu yerde de küçük bir ırmak515 vardır, Konstantinapol’ün gezilecek en güzel yerleri de işte böyledir!

Rumeli Hisarı’nı516 geçtikten sonra Ke Shi Ke517 adında bir yer vardır. Burası Karadeniz’in girişine yakındır, çok güzel binalar vardır, büyük çoğunluğu Avrupa tarzıdır, Avrupalı büyükelçilerin518 ve zenginlerin villaları buradadır. Büyük Kadı’nın yaşadığı ev519, yeşil pencereli ve beyaz boyalıdır, bir tarafı denize bakar ve çiçeklerle doludur burası sessiz ama çok güzel bir yerdir.

Burayı geçtikten sonra Yan Ma Jin520 köyü vardır, Ruslar Türk başkentini işgal ettiklerinde buraya kadar gelmişlerdir. Yan MaJin köyünde bir park vardır otları ve çiçekleri çok güzeldir. Tam olarak Avrupa tarzındadır, Türk başkentinde buranın benzeri bir yer daha yoktur. Bu park İranlılara aittir, 340 yıl önce Türk - İran savaşında İran padişahının kızını esir almışlar ve buraya yerleştirmişlerdir, padişah buraya gelip gezdiğinde onun şarkı söyleyen güzel sesini duymuş ve ona âşık olmuştur. Bu köyü de ona hediye etmiştir, işte o sebeple burası İran’lılarındır. Bu köy şehirle birleşmiştir, ulaşım çok kolaydır. Buharlı gemiyle çok hızlı gelinir, at arabasıyla birkaç 10 Li uzaklıktadır.

Köprüyü geçtikten sonraki yere Ge Dun Kan521 denir, ayrıca Altın Boynuz522 (haliç) da denir, Deniz Bakanlığı (Bahriye Nezareti)523da buradadır. Çok büyük bir binadır, hemen üst tarafında Deniz Askeri Okulu bulunur.524Oraya henüz gitmedim, büyük bir kayıp! Bu tepe yüksektir, üzerinde çam ağaçları vardır, aşağısı denizdir, savaş gemileri525 denizde beklerler. Burada çok eski mezarlıklar ve mezar taşları vardır. Aralarında meşhur insanların da mezarları vardır, o yüzden buraya birçok insan gelir ve gezer, ben de ata binerek oraya gittim, bu tepenin arkasından Karadeniz görülebilir. Burası Türk başkentinin Avrupa bölümüdür.

İstanbul tepesinin önünde küçük bir ada vardır, bu adada küçük bir kule bulunur, 1455 yılında, fal bakan bir kişi526 imparatora çok sevdiği kızının yılan sokması sonucu öleceğini söyler. Ancak fal bakan kişi ile evlenmesi halinde bu sondan kurtulacaktır. İmparator ise kızını bu adadaki kuleye gönderir ancak prenses adaya varır varmaz yılan sokar, falcı ona ilaç verir ve prensesi iyileştirir.

Ge Dun Kan tepesi Asya tarafındadır. Asya tarafında böyle birçok tepe bulunur, burada da birçok ev vardır fakat fabrikalar daha çoktur.

Yavaş yavaş Asya tarafının surlarına gidince Avrupa tarafıyla karşı karşıya olduğu görülür, surların arkasında tepeler vardır, aralarında küçük ırmaklar akar. Hemen yakınlarda bir saray bulunur, söğüt ağaçları vardır, buraya gezmeye çok insan gelir. Çay satanlar, su satanlar, kayıklar burada toplanmıştır, kayıklarla küçük ırmağın girişine gelinir, suyun kenarında oturulur ve uzanılır. Rumeli Hisarı’nın527 altından da gidiş gelişler olur iki yakaya ve sırayla farklı bir kıyıda bir araya gelirler, Tang528 döneminin Qu Jiang’ı529 gibidir. Ancak bir tek temiz yer bile yoktur, oturacak ve dinlenecek yer bulunmaz. Sadece kayıklar çoktur ve iki yaka arasında gelir giderler bu sebeple çok canlı bir yerdir. Burası Pekin’in Nan Hai Pao’su, Shi Sha Hai’ı530 gibi çok sadedir. Büyükelçilerin, kadınların ve zenginlerin gidebileceği başka bir yer de yoktur zaten. Ben de buraya bir kez gittim, Almanya ve Hollanda elçilerini gördüm, onlarla sohbet ettim ve hem burayı, hem de kendi ülkemi eleştirdim. Bu küçük ırmak gibi yerler gerçekten de büyük şehirlerde zor görülen şeylerdir.

Ata binerek eski şehir ve saraya gittim, küçük bir kayık531 ile Anadolu Hisarı’na gittim ve bir şiir yazdım.

İki hisarı birbirine bağlayan boğaz vardır, başkent denize karşıdır. Zaman içerisinde yıkılıp yapılan mabedler, yıkık dökük surlarla çevrilidir. Eskiden birçok kahramanlar gelip geçmiştir buradan, evler çok eskidir, bu eski tarz yönetim sebebiyledir. Şimdi eskinin savaşları (mücadeleleri) unutulmuştur, güneş batarken gemiler gelir geçer, ne güzel bir manzaradır.

Ben Asya’ya gittim, burada birçok park ve ormanlar bulunur, bir saray vardır, burası Alman imparatoru Wilhelm’in532 kaldığı yerdir. Wilhelm burada bir saray daha yaptırmaktadır, çok büyük ve görkemli bir saraydır. Sarayın arkasında bulunan bahçesi tepeyle birleşir, duvarları o kadar yüksektir ki tepeyi görmenize bile engel olur. Wilhelm burada 3 ay kalmıştır, Türk memurları ve halkla bir araya gelmiştir, ne yapmak istediğini ise tahmin etmek mümkün değildir. Bu saray Türk sarayının tam karşısındadır, aralarından deniz geçmektedir. Denizde sultanın küçük bir buharlı gemisi533 vardır.

Saray yapıldıktan sonra buraya gelenlerin sayısı hızla artmıştır, sarayın doğusuna doğru başkaları da evlerini yapmaya başlamıştır. İstanbul’un karşısında bulunan bu yere Qiao Di Li534 (Kadıköy?) denir, İngiliz askerlerinin mezarları bulunur.5351855 yılında536 İngilizler Türkler’e Ruslar’a karşı savaşta yardım etmek için asker göndermişlerdir. 8 bin kişi ölmüş ve buraya gömülmüştür. Burada ayrıca İngiliz kraliçesi Victoria’nın537 bir heykeli vardır. Bu tepenin üzerinde kışlalar538 topçu bataryaları539 bulunur. Buralar deniz kenarındadır.

Türkler’in başkentinin manzarası çok güzeldir, burası dünyanın en güzel yeridir540. Boğazın iki yakasında evler vardır ve ortalarından deniz geçer, boğazın iki tarafından başka dört tane de ada vardır, birkaç yüz Li büyüklüğündedirler ve hepsinde yaşayan insanlar vardır. Burada çok güzel binalar, köşkler, parklar ve ormanlar vardır, buralar sessiz ve sakin yerlerdir, Türk başkentinde yaşayan zenginler burada otururlar, çünkü burası en güzel manzaralı ve en meşhur yerdir. Buraya bir çok gemi gelir ve gider, bu dört ada sıra halindedir, soldakine Po Ji541 Adası, orta solda olana An Di Ge Ni Adası542, orta sağdakine Gao Ji Dao543 adı verilir. Bu adaların önünde bulunan tepede bir okul vardır, etrafında çam ağaçları vardır, burası Ortodokslar’ın din adamlarının544 okuludur.

Solda bulunan adanın adı Bing Qi Po’dur545, bu ada hem büyük hem yüksektir, Avrupalılar’ın burada birçok villası bulunur, burası en güzel yerlerden biridir. Sabah erkenden, gemiye binip Asya’ya gittim. Tren ile birkaç Li gittikten sonra geniş bir ova vardır, binalar ve ormanlar görülür, burada her gün bir inşaat devam etmektedir. Son 20 yıldır inşaatlar sürekli artmaktadır. Burada oturanların evleri birbirine çok yakın değildir aralarında birkaç Li mesafe bulunur, hepsi Avrupa tarzında güzel yapılardır, Burası Konstantinapol’dan çok daha güzeldir. Duyduğuma göre burası başkent olduğu için birçok insanı bir araya toplamak kolaydır, yeni yerlerde inşa başlatmak kolaydır. Böylece düzenli ve güzel yerler inşa etmek mümkün olmaktadır. Türkler böyle yaptıklarına göre, bizim ülkemizin de böyle yapması gerekir!

Tren garı546 çok güzeldir, trenler ve tren yolları çok güzeldir, sorunca öğrendim ki burayı Almanlar yapmıştır. Asya’ya giden bir demiryoludur, Yang Dian Na Eyaleti’ne547 gitmektedir. Arap548 ülkelerinin sanayisi yoktur. burası Almanya’nın tamamen kontrol ettiği yerler değildir. Mao De Bi Pi549 adında küçük bir şehir vardır, burada gemiden indim, bu küçük şehir çok kirlidir, (tekrar) gemiye bindim yarım saat sonra Bing Qi Bo adasına’na550 ulaştım. Adada birçok bina vardır, bütün tepelerin üstü binalarla doludur, geminin durduğu yer adeta bir pazar yeri gibi kalabalıktır, kıraathaneler ve meyhaneler551 vardır. Bu binaların tamamı yenidir. İtalyan operası552, Türkler’in güzel şarkıları553 kulağınıza gelir, her taraf gezmeye gelen insanlarla doludur. Ata binip adanın tepesine çıktım, tepenin üstü büyük çam ağaçlarıyla doludur, dar yolların iki tarafında evler bulunur, park ve ormanlar vardır, burada yaşayanların büyük bölümü Avrupalılar’dır, Rumlar554 da burada uzun zamandır yaşamaktadır. Burada çiftçilerin555 büyük bölümü Rumlar’dır. Adanın etrafını dolaştım, adanın büyüklüğü 20 Li kadardır, adanın en yüksek tepesinde, yeşil çam ağaçları arasında patikalar bulunur, 4 tarafı denizle çevrilidir, ne tarafa baksanız alabildiğine denizi görürsünüz, en yüksek tepede büyük yuvarlak bir taş556 ve üzerinde otlar olan bir çardak557 vardır, Türkler burada içki satmaktadır.558Bir taraftan içkimi içip bir taraftan da manzaraya daldım, deniz ve gök birleşmişti, bu ada çok güzel bir yerdir, burası eskiden gittiğim Na Bo meyhanesinin559 güzelliğini geçmiştir. Yan tarafta Xian Zuo Zhi’ın560 eskiden yaşadığı yer vardır, burası küçük bir mabede çevrilmiştir, bu mabed ancak 1 Zhang büyüklüğündedir, duvarının kalınlığı 2 Chi kadardır, mabedin çatısı mağara şeklindedir, o kadar karanlık ve nemlidir ki gerçekten bir mağaraya girmiş gibi hissedilir. Ancak yerleri mermerden yapılmıştır, binyıllık bir yapıdır. Xian Zuo Zhi’ın yaşadığı dönem bizim Doğu Han hanedanı dönemimizdir561, bir ejderhayı öldürdüğü için ünlenmiştir. Avrupalılar’ın resimlerinde ve süslemelerinde hep o vardır, bizim ülkemize benzer, Avrupalılar ona çok saygı duyarlar. Öğle yemeğini tepedeki büyük bir restoranda yedim, duvardan aşağıya beyaz perdeler inen bir yerdi, beyaz dalgaların sesleri ve rüzgârla deniz suyunun geldiği bir yerdi. Çamların gölgeleri her yerdedir, o kadar güzel ki burasını cennet zannettim, bu ada gerçekten ününü hak etmektedir, ayrıca başkente de çok yakındır. Bu restorana birkaç Li uzaklıkta bir yerde, bahçesi ve binası çok güzel olan bir yer vardır, bahçesinde eski dönemden kalma heykeller vardır, çok güzel çiçekleri vardır. (çiçekleri sulamak için kullanılan) Birçok musluk vardır, ancak çiçeklerin ve otların üzerinde tozlar vardır, Kuzey Avrupa ile karşılaştırılamaz. Bu denizin ortasındaki adada toz olması da normaldir! 100 Li içerisinde, her yer parklar, köşkler ve ormanlarla doludur, hepsi Avrupa tarzındadır, bizim ülkemiz buradan geridir.562Eğer trenler ve gemiler olmasa 100 Li uzaklığındaki bir adaya bu kadar insan gelebilir miydi? Adanın bu canlılığının nedeni geçmişteki insanların hayal bile edemeyeceği bir şeydir.

Bu dört adanın dışında iki ada daha vardır, 12 yıl önce, Türk sultanı hükümete karşı gelenleri563, bu adaya hapsettirmiştir.564Bundan daha uzakta olan adanın adı köpek adasıdır565, Türkler’in çok köpeği vardır566, eskiden bu adaya birçok köpeği getirmişlerdir.

Türk parası sistemlidir, 4 basamaklıdır, bu yöntem Hindistan ile aynıdır, onlar bunu Hindistan’dan almış olmalılardır, ancak son derece zordur. Ben Hindistan’dayken, Hind’li entelektüellerle hesap yaptık, ben onlardan 4 kat daha hızlı hesapladım, buradan anlaşılabilir ki onların bu hesaplama yöntemi çok geri kalmıştır. Ne yazık ki Türkler bu sistemi değiştirmemektedirler.

Türkler’in bakır paralarına567 Pi Ya Shi Da568 denir, en önemli paraları budur. En küçük paraya da Ba la shi569 denir. Toplam 7 çeşit para vardır, bunlar 5, 10, 20, 40, 50, 100 ve 200’dür. 5 olan en küçüğüdür. 20’nin üzerinde olanlar bakırdandır570, 40’ın üzerindekiler gümüştür571, her bir 40 Ba La Shi 1 Pi Ya Shi Da eder.

Pi Ya Shi Da 8 çeşittir, 1, 2, 2,5, 5, 10, 20, 20’nin gümüş ağırlığı Çin’in 7 qian 2 fen gümüş572 kadardır. 1 Pi Ya Shi Da bizim 3 Fen 6 Li küçük gümüşe573 eşittir. 2 Pi Ya ShiDa’nın üstündeki paralar küçük gümüş paralardır. 27’den sonrası altın’dır. Bizim ülkemizde 10’luk sistem kullanılmaktadır ve kullanımı çok kolaydır, fakat Türkler bu sistemi kullanmamaktadır, bu sebeple hesap yapmak çok zordur, buraya gezmeye gelenler bu parayı anlamamakta ve sürekli kandırıldıklarını düşünmektedir. Buradaki bütün paralar Pi Ya ShiDa’dan başlamaktadır, çok küçük bir şey bile alsan 100, 1000 gibi rakamlar ödersiniz. Eğer daha büyük bir şey alırsanız rakamlar 10 bin, 100 bin olur. Altın paralar 27’den başlar, küçük paraya çevirerek hesaplamak çok zordur. Çok zaman alır ve hesaplamada kolayca yanlışlık yapılır. Daha küçük olan gümüş paraları hesaplamak da çok zordur. Altın ve gümüşün karşılıklı hesaplanması da birçok sıfırlı bir hesaplamayı gerektirir. Başkentte çok Avrupalı vardır, (bu sebeple) aynı zamanda İngiliz Pound’u574 da kullanılır. Her bir Fransız Frank’ı575 5 Pi Ya Shi Da eder, İngiliz Pound’unu hesaplarken önce Frank’a çevirmek gerekir, o sebeple gezmeye gelenler kazıklandıklarını düşünürler. Buranın para sistemiyle İspanya576 ve Portekiz’in577 para hesaplama şekli aynıdır ve aynı hataları paylaşmaktadır, ülkelerinin zayıf olması bu nedenledir, bir hükümetin başarısını ya da başarısızlığını paradan anlamak mümkündür.

Altın paraya Lira578 denir, dört çeşittir, 1 Lira 27 Pi Ya Shi Da eder. Ağırlığının yarısı, çeyreği ve beşte biri vardır, çok karmaşıktır.

Türkler tarihten beri savaş sanatlarında çok iyilerdir579, ancak şimdi eski feodal580 sistem ortadan kalkmıştır, herkesin eşitliği meselesi benim ülkemle aynıdır.581Çünkü Türkler’in siyasal gücü Avrupalılar kadar değildir.

Türkler’de nesilden nesile geçen memurluk ve zenginlik artık kalmamıştır, ailelerin isimleri devam etmektedir ancak bunların artık bir gücü yoktur, sadece bir isimden ibaret kalmıştır. Eskiden (padişah) memurlara toprak verirdi582, bunlara Pi583 (paşa?) denirdi, eğer çok büyük toprak verilmişse, bunlara Pi Li584 denir, sadece bu iki mevki vardır. Çin’in ilkbahar-sonbahar döneminde zamanında zadegânlara585 birçok toprak586 verilebilirdi. Bunların tamamına Dai Fu587 denirdi. Han hanedanından sonra, sadece Hou’lar588 vardır, yönetim ilçe, köy ve mahalle589 olarak ayrılmıştır. Avrupalılar bunu Pi590 veya Ma Gui Shi591 olarak çevirirler, Japonlar ise Hou592 derler, bu Han hanedanı ile aynıdır. Yüz yıl önce Sultan II. Mahmut593, bugünkü sultanın dedesi, paşaların topraklarını ve yetkilerini ellerinden aldı, Avrupa’nın yolundan gitti, paşaların ellerinde unvanlarından başka bir şeyleri kalmadı, bu isim nesilden nesile geçebilmekteydi ancak hiçbir güçleri kalmamıştı, Avrupa’daki aristokratlarla bunları karşılaştırmak mümkün değildir. Daha sonra reform yapmak kolay olmuştur.

Bugün Türkler’in sadrazamları594, üst düzey memurları595 ve büyükelçilerinin596 hepsinin paşa597 unvanı vardır, bu onların adı değildir, bu Avrupa ile aynıdır, bu sadece bir unvandır.

Paşa olduktan sonra, bu onların soyadı olur ve çocuklarına torunlarına miras bırakırlar. Bu eskiden Çin’de bulunan zadegânlara598 benzemektedir. Bugün artık bu alışkanlık bitmiştir, bunlara toprak da verilmemektedir, bu da Çin ile aynıdır.

Ben çok paşa599 gördüm, çok zengin ve saygı gören insanlar sayılmazlar. Ayrıca yabancı dillere, Paşa’yı Aristokrat600 olarak çevirirler, Pi Shi Pi’yi601 Bian Shi602 olarak çevirirler, eğer Çince’ye bu imparator603 olarak çevrilirse bu büyük bir hata olur. Bu mutlaka bilinmelidir.

18. yüzyılda, sultan bütün küçük ve büyük paşaların yetkilerini ellerinden almaya çalışırken, bu paşalar sultanı bir gemiye hapsetmişlerdir, (sultan) bundan sonra paşaların ordusunu başkente çekmiş ve onların 80 bin tanesini öldürmüştür, böylece yetkilerini ellerinden almayı başarmıştır, böyle bir şeyi gerçekleştirmek çok zordur gerçekten. 80 bin askeri öldürmek, çok sert mizacı olmayan bir kişi tarafından yapılamaz. Almanya’da uzun zamandır karmaşa vardır, Jia Yi604 bir fikir ortaya atmıştı, mutlaka feodal beylerin605 yetkileri ve güçlerinin azaltılmasını önermişti, bu fikir ve politika gerçekten çok başarılıdır. Han hanedanı bu politikayı uygulamıştır. Fransa’da Richelieu’nun606 ve Çin’in Moğollar’a karşı uyguladığı politika çok başarılıdır607, bunlar Türkler’in yönteminden daha etkilidir.

Türkler’in vergileri çok ağırdır608, halk son derece fakirdir, her yıl Türkler 4 Pi Ya Shi Da, yabancılar 10 Pi Ya Shi Da vergi verirler, yol yapım vergisi609 3 Pi Ya Shi Da, kayıkların610 vergisi aylık 20 Pi Ya Shi Da’dır. Maliyede reform yapılmamıştır611, en üstten en alta (toplumun tamamı) çok fakirdir.

Türkler gerçekten çok fakirdir612, ülkenin tamamında 14 tane banka vardır ve bunların tamamı Avrupalılar’ındır, bütün ticareti Avrupalılar yapar, başkent çok büyüktür ancak en zengin insanların bile en fazla 200 – 300 bin Poundları vardır. Sadece Rumlar’da613 1 milyonu olan zenginler vardır, aylık 100 Pound harcamak yeterlidir. Zenginler günde 100 – 200 Pi Ya Shi Da harcar, orta sınıftakiler 100 Pi Ya Shi Da, fakirler 1 ayda 300 Pi Ya Shi Da harcarlar, bu bizim ülkemizin 10 altınından biraz fazladır614. Bir evin kirası aylık 25 Pi Ya ShiDa’dır, ancak bir evde birçok insan yaşayabilir, evlerin içinde yatak ve masa yoktur tıpkı Japonya’ya benzer615, iki kişi birlikte aynı yerde kalırsa çok tasarruf etmiş olur. Herkesin günlük yemek masrafı 2 Pi Ya Shi Da, bizim 7-8 fen gümüşümüze616 denk gelir, Çinliler’den daha tutumlulardır.617Vergilerin ağırlığı ve halkın fakirliğinin en önemli nedeni sanayi ve ticaretin olmamasıdır. Halkın fakirliği Çin’i geride bırakmaktadır.618O sebeple burada çok dilenci vardır.619Her yer kirli ve karmaşıktır, bütün dilenciler bir elleri ile yere yaslanır diğer elleriyle dilenirler. Türkler’in yiyeceklerinde çok baharat vardır, yiyecekleri çok ince keserler, bu açıdan Avrupalılar, Fransa, İspanya, Portekiz620 Türkler’e yetişemez, Türkler yemek konusunda hepsinden iyidir. Bütün etler küçük parçalara ayrılır, önce baharat koyulur, bu Çin’e çok benzer. Yemek yaparken mutlaka tavuk eti, kuzu veya dana etini bir arada yaparlar, yemekleri hepsinden iyidir. Türkler Çin’in kuzeyinden gelmiştir, Çin’in lezzet katma621 yöntemlerini öğrenmişlerdir. Ben İstanbul’da bir restoranda yemek yedim, Türkler’in zenginleri hep burada yemek yerler, ülkeleri zayıf olduğu için, Avrupalılar onları hep horlar, yiyeceklerin 4-5 çeşit lezzeti vardır. Türkler içki içmez622, dinleri içki içmeyi yasaklamıştır.623Meyve suları624 ve şerbetleri625 çok güzeldir, çarşılarda büyük cam şişelerde satılır, gelen geçenler satın alıp içerler. Türkler’in tamamı pilav yerler, yapılışı Çin ile aynıdır, ancak yaparken içine çok tuz veya kıyma626 atarlar. Küçük restoranlarda çok büyük bir tencerede pilav olur, hemen yanında içinde et suyu627 ve kıyma bulunan628 büyük bir tabak olur, fakirler burada yemek yerler. Kızartılmış, dana, kuzu, tavuk, ördek etleri restoranın içinde asılıdır, aynı bizim ülkemizdeki restoranlar gibi güzel kokar. Kurabiyeleri629 ve unlu mamulleri630 çok lezzetlidir, bunların hepsi bizim ülkemize (yemek kültürü açısından) yakın olmalarındandır, (mesela) Japonların balık kızartmaları631 dışında bize benzeyen bir yanı yoktur.

Türkler’in müzikleri; Pi Pa’ları632 (Ud?) 23 tellidir, dört kişiden bir müzik grubu oluşur, iki tane çok ince davul633 olur. İspanyol’larınkine benzer, bazen tek başına bazen hep beraber şarkı söylerler, sesler birbirine karışır, ancak Hindistan634, Java635, Myanmar636 şarkıları gibi acıklı şarkılar değildir, şarkıları çok karmaşıktır.

Türkler’in sarayları çok yüksek ve heybetlidir, büyük çoğunluğu 4-5 katlıdır, her birinde çok oda ve büyük bir salon bulunur, kubbelerinde çiçekli süslemeler olur, ancak duvarlarında ve yerlerinde süsleme olmaz. Kapıları ve pencereleri aynı tarzdadır, kapı ve pencereleri çoktur, ancak Türkler kapı ve pencereleri kapalı tutarlar, bu kadınların dışarı bakmasını önlemek içindir.637Bütün odalarda bir kapı ve iki pencere mutlaka bulunur, (odaların) ortasında dışarı doğru açılan bir koridor bulunur, hepsi bu şekildedir, renkleri de aynıdır, bu da Çin’e çok benzemektedir, bütün odalar birbirine benzer. Ancak büyüklüğü, biraz İspanya’yı andırmaktadır. Kuzey Avrupa’da yaşanan büyük gelişmelerden önce İspanya, Türkiye ve Hindistan’da halkın yaşadığı yerler dünyadakileri arasında en büyükleri sayılırdı. Benim ülkem bunlara göre oldukça geridir. Birçok tahtanın638 olduğu odalar vardır, bunlar İspanya ve Hindistan ile karşılaştırılamaz!

Türkler erkekleri önemser, kadınları baskı altında tutarlar639. Kadın ve erkek arasındaki fark çok nettir. Kadınlar dışarı çıkarken mutlaka yüzlerini siyah bir bezle kapatırlar640, uzun elbiseler ve deriden ayakkabılar giyerler, kimse onların neye benzediğini göremez. Kadınların elbiseleri çoğunlukla ipektendir, çok güzel ve temizdir, (kadın) dilencilerin elbiseleri de böyledir, bir tane bile üstü başı kötü saçları dağınık kadın göremezsiniz, bu bizim ülkemizden çok çok iyidir.641Çoğunluğu yürürler, at arabasına binenleri çok azdır. Yaşadığı yerde herkes bir evde birliktedir, kendi akrabası veya kardeşi olmayan erkekler ile oturup konuşamazlar. Evlendikten sonra, yılda bir kez anne babasının evine gidip onları ziyaret edebilirler. Düğünleri Çin ile çok benzerdir, ayrıca Araplara da benzer, bu aynı dinden olmalarından kaynaklanmaktadır. Ancak kadınlara baskıda bizim ülkemizi geçerler. Eski medeniyetlerin ülkelerine bakınca, Hindistan, Mısır, İran ve Türkiye kadınları adeta mahkûmlar gibi baskı altında tutarlar, (oysa) kadın ve erkek hepsi insandır, nasıl böyle bir muamele yapılabilir? Bizim ülkemiz Avrupalılar kadar açık ve rahat değildir (böyle olmak istememektedir), ancak bu ülkelerle karşılaştırılınca biz kadınlarımıza daha fazla hak veriyoruz denebilir. Ben bu dört ülkenin adet ve geleneklerini inceledim, bu geleneklerin bazıları neden Çin ile aynıdır, bunları başka yerde ayrıntılarıyla yazdım. Çok eşlilik neticesinde bir erkeğin soyu çoğalır. Bu sebeple Çinliler dünyanın en kalabalık milletidir, ancak mısırın eski halkı artık neredeyse yoktur, İranlılar’da birkaç milyonu geçmez, Türkler de 30 milyondan fazla değillerdir, bu ancak bizim bir eyaletimizin nüfusu kadardır, işte böyledir.

Türkler çok eşlidir, şimdiki imparatorun 18 tane cariyesi vardır. Eskiden imparatorların 800 cariyesi olurmuş, bugün bu alışkanlık çok değişmiştir. Halk arasında ise en fazla olanların 8-10 karısı vardır. Türk kadınlarından hayat kadını olan yoktur642, hayat kadınlarının tamamı Avrupalıdır. Türkiye’de tecavüz çok azdır, (oysa) Avrupa ve Amerika’da bu tür olaylar çoktur, bunun nedeni yasaların çok sert olmasından kaynaklanmaktadır. Türkler’in kadınları güzeldir, ten renkleri sarı ve beyazdır, kırmızıya yakın olanları da vardır, insanların derileri Jiang Su643 ve Zhe Jiang’lılara644 benzer. Erkekler güçlü ve uzun boyludur ancak büyük çoğunluğunun kaşları birleşik ve alınları çıkıktır, insan görünce korkar, sanki üzülmüş gibi bir yüz ifadeleri vardır (çok ciddilerdir), başka ülkelerde böyle bir şey görülmez, İran’lılar ile aynı dindendirler ancak İran’lılar çok daha rahattırlar. Bana göre bu burasının bir asker ülkesi olmasından kaynaklanır645, sürekli savaş ve mücadeleler yaşanmıştır, ayrıca halk her gün çok çalışmakta ama ancak hayatta kalabilmektedir, mutlu olacak hiçbir olay yoktur, nesilden nesile bu hayatı sürdüklerinden bu hale gelmiş olmalılardır646. Çinliler’in de kaşlarını çatmaması gerekir yoksa nesiller sonra biz de bu hale geliriz! Türkler’in ayakları hem kalın hem büyüktür647, acaba namaz kılmadan önce abdest aldıkları ve yalınayak ibadet ettiklerinden zaman içinde nesilden nesile mi bu hale gelmişlerdir, bu iki örnekten görüleceği gibi alışkanlık haline getirdiklerimize çok dikkat etmeliyiz.

Türkler’in hamamı648 dünyanın en iyisidir, mermer ve çeşmeler vardır, etrafında küçük odalar bulunur, çok aydınlık ve güzeldir ve Ming Tang’a649 benzer, dokuz oda bulunur, herkes istediğini seçer. Hem soğuk su hem de sıcak su havuzları vardır, her bir havuzun başında bir musluk bulunur, herkes sırayla yıkanır, içerde masaj yapan hizmet eden çalışanlar bulunur.

(Hamamın) ortasında büyük bir mermer650 bulunur, üzerine uzanır ve terlenir, terledikten sonra büyük havuza veya küçük bir odaya girilir ve orada uzanılır. Bugün Avrupa ve Amerika’da Türk tarzı hamamlar vardır, bu tarzı buradan almışlardır. Türkler’in ülkesi sıcaktır bu sebeple halk yıkanmayı sever, zaman içinde böyle bir yöntem ortaya çıkmıştır. Roma zamanında hamamlar çok güzelmiş, Bang Bi Chen651 şehrinde bunu görmek mümkündür, bence Türkler Romalılar’dan da örnek almış olmalılardır. Bu ülke böyle bir alışkanlığı ortaya çıkarmış ve diğer ülkeler de bunu ondan öğreniyorsa, bu onların bir medeniyeti olduğunu gösterir.Bugün Türkler çok fakirdir ve şehirleri küçüktür ancak hamamları çok büyük ve görkemlidir, bu halkın güzel adetlerinden biridir.

Türkiye despotik652 bir ülkedir. Türkler, 27 Temmuz 1908’de653 büyük tezahüratlarla anayasayı yeniden ilan ettiler, 14 Ekim’de654 de parlamentoyu yeniden açmaya karar verdiler. Ben de onların anayasayı ilan ettiği gün Konstantinapol’e vardım. Arabaların içinde ve gemide onların tezahüratlarının seslerini duyabiliyordum, başkente geldikten sonra 15 gün içinde her yerde yarım ay (hilalli) bayraklar asıldı, içkiler içildi, davullar çalındı, herkes birlikte şarkılar söyledi ve dans etti. Yaşasın yaşasın diye tezahürat ettiler, bu gece ve gündüz hiç durmadı, yollar, parklar, her yer bu haldeydi. Anayasanın kabulü 3 gün içinde tamamlandı, parlamentonun açılmasından 3 ay sonra da seçimler yapıldı, dünyada bu kadar hızlı ve kolayca anayasayı kabul eden başka bir ülke yoktur, bu gerçekten de çok tuhaftır. Anayasal yönetim ilk kez, 1878’de655 Türkler’in Ruslar’a savaşta yenilmesinden sonra bilge sadrazam656 Midhat Paşa657 tarafından ilan edilmiştir. Fakat sultan bu yönetimi beğenmeyip karşı çıkmış, Midhat Paşa’yı sürgüne yollayıp anayasayı da ortadan kaldırmıştır, halka büyük baskılar yapmış, reformdan bahseden herkesi de sürgüne yollamıştır, Avrupalılar’la iletişimi yasaklamış, anayasa ve halkın haklarına karşı çıkmıştır. Kimse ona karşı çıkmaya cesaret edememiştir. 30 yıldır insanlar reformları beklemektedir, ancak sultan eski yönetimi devam ettirmiş yeniliğe karşı çıkmıştır, değişim için hiç ümit kalmamıştır. Anayasanın kabulünü hayal dahi etmek mümkün değildir, bir parlamento ve seçimleri düşünmek daha da imkânsızdır. (Oysa şimdi) insanlar üç gün tezahürat yaptıktan sonra anayasa kabul edilmiştir, bu çok tuhaf bir olaydır! Duyduğuma göre o sırada bir düşük rütbeli bir subay658 olan Niyazi Bey659 (8. Sınıf bir asker660, Japonların Zhong Jue’sine661 denktir) önce Ya Lü Ban Nian662 (Manastır?) eyaletinden on farklı şehirden toplanan askerlerle dağa çıkmış ve anayasanın ilanı için yemin etmişlerdir. Padişah663 bu duruma çok sinirlenmiş ve 8 bin askerini664 onların üzerine göndermiştir, gönderilen askerler isyancılara katılmış ve padişaha Niyazi Bey’in hain olmadığı sadece anayasanın ilanını ve parlamentonun açılmasını istediğini anlatan bir telgraf çekmişlerdir. Aynı amaçlara sahip olduklarını o nedenle onlara saldırmalarının mümkün olmadığını anlatmışlar ve padişahın derhal anayasayı ilan edip parlamentoyu açmasını istemişlerdir.665Türk sultanı bunun üzerine daha da sinirlenmiş666, ikinci gün 20 bin askeri onların üstüne göndermiştir, ancak onlar da diğerleri gibi davranıp isyancılara katılmıştır. Türk sultanı bu kez çok şaşırmıştır.667Bu sırada 80 bin asker daha telgraf çekerek anayasanın ilanını ve parlamentonun açılmasını istemişlerdir. Sultan, Türkler’in en iyi askerleri olan Arap668 ve Makedon669 askerlerinden oluşan 200 bin kişilik bir kuvveti isyancıların üzerine göndermiştir. Ancak onlar da isyancılara katılıp anayasanın ilanını ve parlamentonun açılmasını istediler. İşte Türk sultanı o zaman ne yapacağını bilememiştir. Bütün generalleri670 çağırıp yaşananların sebebini sormuştur. Hepsi sultanın önünde eğilerek şöyle demiştir: “Bütün ülkelerde anayasa vardır, sadece Türkiye önce anayasayı ilan etti sonra ise yürürlükten kaldırdı, halk bu durumdan memnun değildir. Askerlerin fikirleri değişti, biz memurlar olarak ne yapacağımızı bilmiyoruz (nasıl öleceğimizi bilmiyoruz), siz de lütfen Fransa’nın XVI. Louis’ini, İngiltere’nin I. Charles’ının671 felaket sonlarını düşününüz, lütfen kararı siz verin.” Türk sultanı hiçbir şey söyleyemedi ve aynı soruyu üst düzey memurlara672 sordu, hepsi önünde eğilip generallerin söylediklerini tekrar etti, Türk sultanı hiçbir şey söyleyemedi, sonra harem ağalarının başını673 çağırdı ve onlara sordu, hepsi korkudan titreyerek diğerleri gibi konuştu. Türk sultanı hiç bir şey söyleyemedi, sarayına döndü ve eşlerine ve cariyelerine sordu, hepsi önünde eğilerek harem ağalarının söylediklerinin aynısını ağlayarak tekrar ettiler. Lütfen çabuk karar veriniz diye yalvardılar aksi takdirde hepimiz burada öleceğiz, bize acıyın diyerek feryat ettiler. Türk sultanı hiçbir şey söyleyemedi ama gözlerinden yaşlar indi.674Bir kalem aldı ve yazmaya başladı. Parlamentonun açılmasına karar verdi, hava daha aydınlanmadan bütün üst düzey memurları topladı ve şöyle dedi: “Anayasanın ilanına ve parlamentonun açılmasına karar verdim, bu haberi hemen herkesi bildirin, halkımı yatıştırın” Bütün memurlar önünde eğilerek yaşasın yaşasın diye bağırdılar. Niyazi Bey’i de affetti. Bütün ülke tezahürata başladı, üzerinde Türk sultanı Abdülhamid’in, Niyazi Bey ve iki hilal şeklinde bayrakların olduğu sayısız kağıt basıldı ve dağıtıldı.

Niyazi Bey 33 yaşındadır, uzun boylu ve yakışıklıdır, ülkenin kahramanı haline gelmiştir, eğer bir yerde konuşma yaparsa, herkes onu dinlemek için koşup gelir.

San Yi Paşa675 adında biri vardır, adı Wu’dur676, eski bir diplomatın677 oğludur, teyzesi bir cariyedir678, babasından paşa679 ünvanı almıştır, soyadı680 San Yi’dir681. Yeni partinin zenginlerindendir682, beni tanıdığı ve bana hayran olduğu için beni evine yemeğe davet etti683, evinin bahçesi çok büyüktür, içerisinde ağaçlar ve köşkler bulunur, Avrupa tarzında güzel bir binadır. O Niyazi Bey’i tanır, beni onunla tanıştırmasını rica ettim, Hüseyin Hilmi Paşa684 bana dedi ki: “Bu Niyazi Bey’in tek başına yaptığı bir iş değildir. Bu benim ve bizim Jön Türkler685 partisinin yaptığı bir iştir. Midhat Paşa686 sürgüne gönderildikten sonra bizim partimize üye birçok insan da kaçmak zorunda kalmıştır, o sebeple hepimiz Avrupa’nın dört bir tarafına dağıldık ve bu yabancı ülkelerde kitap ve gazeteler yazıp yayınlamaya başladık. Ülkemizin insanlarını uyarmaya çalıştık, halkımız da zamanla dünyada yaşanan gelişmemeleri anlamaya başladı ve partimize katılanların sayısı gün geçtikçe arttı. Birçok general ve üst düzey memur da sultanın baskılarına dayanamayıp partimize katıldı. Sultanın yetkileri çok fazlaydı, ancak anayasayı ilan edip parlamentoyu açarak ülkemizi kurtarabilirdik, fakat elimizde hiç askeri güç bulunmuyordu. Partililerimizi askerlerle bir araya gelmeleri için yönlendirdik, onları tanımakla da iş bitmiyordu, para olmadan hiçbir şey yapılamazdı687. Evlerimizde para getirecek her şeyi sattık ve paraya çevirdik, 400 bin Pound para topladık. Gizlice askerler, harem ağaları688, üst düzey memurlar, cariyeler689 ve generallerle bir araya geldik690. Aslında olayların arkasında gizlice işleri yönlendiren kişi benim691. Kendimi açık edemediğim için en güvendiğim kişi olan Niyazi Bey’i öne çıkardım, sonra bütün ülkeye telgraf çekip hepsini aynı anda ayağa kalkmaya çağırdım, sultan korktu ve anayasayı aniden ilan etti. Bu bizim bütün partililerimizin 30 yılda adım adım, ailelerimizden bile vazgeçerek ortaya koyduğumuz bir sonuçtur. Niyazi Bey sadece bizim öncülerimizden692 biridir. Partimizin üyeleri soylu, zengin ve güçlü kişilerdir, bu sebeple kendimizi açık edemeyiz693, bu, onun tek başına başardığı bir iş değildir.” Ben de bu sözlerden sonra anlamış oldum. Bu partinin cesaretine ve sabırlarına hayran kaldım, ayrıca başarıya ulaşmış olsalar da bunu çok dile getirmemekteler. Bu aynı Chen Ping694 40 bin Jin695 altınla Yan Zhi’ı696 satın almasına benzemektedir. Ancak kargaşa dönemlerinde böyle insanlar ortaya çıkar.

Midhat Paşa sürgünde çok uzun zaman kalmıştır, birçok ülkeye gitmiş sonunda da ölmüştür. Parti ise gün geçtikçe güçlenmiştir. Sultanın da eskiden Shi Pai697 adında bir partisi vardır, bugün artık ortadan kalkmıştır. Anayasa ilan edildiği için, sultan artık halkın isteklerine saygı duymaktadır. Sultan, mahkumları affetmiş, polislerin işlerini rahatlatmıştır, halkın gönlünü kazanmak için her şeyi yapmaktadır, herkes sultanın çok akıllı olduğunu konuşmaktadır. Fakat birçok insan sultanın baştan itibaren bu reformları hayata geçirmesi gerektiğini söyleyerek onu eleştirmektedir. Sultan reformları ancak halkın isyanından sonra gerçekleştirmeye yeltenmiştir. Elbette, o da hatasını görmüş ve reformları hayata geçirmiştir, geç de olsa bunu yapmıştır. Anayasa ilan edilmiştir ve isteyen istediği partiyi kurabilmektedir, sürgünde olanlar geri dönmüştür, sultan halk istediği için sadrazamını azletmiştir. Yeni partinin Xi Paşası’nı698 sadrazam ilan etmiştir, bu kişi çok yetenekli ve cesaretlidir, eski hükümetin politikalarını ortadan kaldırmıştır, birkaç gün sonra yolsuzluk yapan 200 memuru sürgüne yollamış, eski üst düzey memurların neredeyse tamamını görevden almıştır. Ben Yunanistan’a giderken gemide üç kişi ile karşılaştım, ailelerini de yanlarında gittikleri yere götürüyorlardı. Bunlar eski hükümetin yolsuzluk yapan memurlarıdır, halk da bunların sürgüne gidişlerine sevinçle bakmıştır, polislerin nezaretinde ülkeden ayrılmışlardır, bu eski yolsuzluk yapan memurlar halk tarafından nefret edilen kişilerdir, bazıları da sakallarını tıraş edip699 gizlice kaçmışlardır. Gazeteler her gün yeni politikaları yazmaktadır, eski kötü yöntemler terk edilmiştir, halk çok memnundur, her gün tezahürat yapmaktadırlar, bu kadar uzun zaman baskıdan sonra ancak bu noktaya gelebilmişlerdir!

27 Temmuz 1908’de700 Konstantinapol’e geldim, bu Türk sultanının anayasayı ilan ettiği güne rastladı, halk bunu on gün kutladı, duygularımı ve düşüncelerimi anlatayım:

Yüzlerce kişi davul çalarak, zurnalarla701 (bir çeşit müzik aleti), binlerce insan yolları kapattı atlar yollarda kaldı, on binlerce insanlar ellerinde hilalli702 bayraklarıyla tezahürat ettiler, şehirdeki bütün erkek ve kadınlar mutluluktan şarkı söyleyip dans etti. Reformları kutladılar, parkların kapıları açıktı ve bütün lambalar yanıyordu. Herkes konuşma yapan insanların etrafında toplanmıştı, elleri alkışlamaktan patlamıştı. Havai fişekler ayın ve yıldızların parlaklığını kapattı, mahkûmlar affedildi. On gün büyük kutlamalar yapıldı, sultan bizzat halkın arasında dolaştı. Altın bayraklar ve etrafında askerlerle gezdi, sarayın kapıları açıldı halk içeri girdi. Askerler ve polisler sadece ayakta durdular ve bir şey yapmaya cesaret edemediler, halk bu kadar uzun zaman sonra ilk defa bu kadar mutlu olmuştu. Peki, Bütün ülke ne için bu kadar sevinmektedir? Çünkü sultan anayasayı ilan etmiştir. Bu kadar büyük bir devlet işi bu kadar kolayca halledilmiştir, (oysa) Avrupa’da 100 yıllık savaşlar sonucunda ancak bu iş başarılabilmiştir. (Anayasa için) Fransız halkının kanı ve eti birbirine girmiştir, (burada ise) hayret verici şekilde 3 gün içinde anayasa ilan edilmiştir. Bunların bu kadar hızla gerçekleşmesini sağlayan kimdir, Niyazi Bey703 bunu başarmıştır. O bu çok parlak olmayan askeri yöntemlerle bu işi başarmış olsa da bunu bir şans olarak görmek gerekir. O 3 bin askerle dağa çıkmıştır. Anayasanın ilanını istemiş ve sultanı sinirlendirmiştir, sultan ordu gönderip onları kuşatmıştır. Gönderilen ordunun içinde 8 bin asker de isyancılara katılmış ve anayasanın ilanını istemişlerdir. Sultan daha da sinirlenmiş ve kendi özel ordusunu üstlerine yollamıştır. Bu 30 bin kişilik bir ordudur. Onlar daha başkentten ayrılmadan ülkenin bütün orduları ve askerleri telgraf göndererek anayasanın ilanını istemişlerdir. Sultan çok korkmuş, generalleri çağırıp onlara ne yapılması gerektiğini sormuştur. Onlar da anayasayı ilan etmekten başka çare olmadığını söylemişlerdir. Üst düzey memurlara sormuş, onlar da aynı sözleri tekrar etmişlerdir. Harem ağalarına ve hanımları ile cariyelerine sormuştur. Hepsi yerlere kapanarak ve ağlayarak, görünüşe göre hepimiz öldürüleceğiz, sonumuz Fransa’dakilerin sonu gibi olacak diye feryat etmişlerdir. Sultan hiçbir şey söyleyememiş, o da korkmuş ve göz yaşlarına hakim olamamıştır. Bir gece boyunca uyuyamamış, kendi elleriyle anayasanın ilanını yazmıştır. Anayasanın yeniden ilanı ile parlamento da yeniden açılmıştır. Halk çok memnun olmuştur. Duyduğuma göre Niyazi bey sonradan general yapılmıştır. Bu generalin gönlü reformlardadır. Yeni parti704 Midhat Paşa tarafından kurulmuştur. O, otuz yıl önce anayasa askıya alındıktan sonra, birçok ülkeye gitmiş ve halkı reformlar için yüreklendirmeye çalışmıştır. 30 yıl çok uğraşmasına rağmen başarılı olamamıştır. Baskı ise gittikçe artmıştır. Soylular705, üst düzey memurlar706 ülkenin parçalanmasından707 korkuyorlardı, o sebeple onlar da bu partiye yardım ediyorlardı. Ailelerinden bile vazgeçtiler ve birlikte 400 bin Pound para ile ülkenin kaderini değiştirdiler. Askeri okullar da onlarla birlikte ayaklandı, askerler, üst düzey memurlar708 ve cariyeler onlara para verdi. Herkes anayasanın ilanında hemfikirdi, böylece asker üzerinden sultanı tehdit ettiler. Ah böyle kargaşa dönemlerinde parasız iş yapılamaz, anayasanın ilanı için de para gerekmektedir. Ah! Kargaşa zamanında para ile iş yapılır, bizim ülkemizde de bu durum görülmüştür.

Türkler’in bugünkü anayasası otuz yıl öncekinin aynısıdır. Bu anayasa Midhat Paşa’nın709 eseridir, o ayrıca birçok ülkenin iyi yöntemlerini de kullanmıştır. Bu sebeple bugün eski anayasanın yeniden yürürlüğe girmesini daha fazla anlatmayacağım. Ben buradan ayrıldıktan 3 ay sonra ekim ayında parlamento yeniden açılacaktır. Ben gemide bir Türk parlamenteri710 ile karşılaştım, bana dedi ki: “Türkiye’nin dört bir yanında yaşayan halk daha anayasaya alışamadı, seçim kanunu ise çok ciddiyetsiz ve eksiktir711. Güçlü olan bir kişi parlamenter olmak isterse kolaylıkla olabilir, partililer ise çok bencildir712, hile yapanlar çoktur, o sebeple parlamenterlerin çoğu ya çok güçlü insanlardır ya da para ile oy satın almışlardır713, aslında politikayla alakaları yoktur714, sadece bağırıp çağırırlar715, korkarım Türkiye’deki kargaşa durmayacaktır716.”

Midhat Paşa’nın partisinin üyelerinin büyük bölümü Fransa’da kalmıştır, ülkelerine döndükten sonra ise özgürlük istemişler ve halkı etkilemişlerdir. İlk başta Konstantinapol’de Türk sultanı onların yarattığı kargaşadan hoşlanmamış ve onları küçük Asya’ya717 göndermiştir. Onlara çok kötü muamele edilmiştir. Midhat Paşa’nın partisindekiler öfke ile dolmaya başlamış, özgürlük adına despot yönetime karşı ayaklanmışlardır. Küçük Asya’da insanları isyan etmeye ikna etmişlerdir. Küçük Asya’nın insanları ise uzun zaman baskı altında yaşadıkları için özgürlük nedir unutmuşlardı, Jön Türkler718 ile birlikte onlar da uykularından uyanmış ayağa kalmışlardır, böylece Küçük Asya’dan bütün ülkeye etkileri yayılmıştır. Yavaş yavaş Müslümanlar719, Hristiyanlar720, Türkler721 ve Ermeniler722 de özgürlük ve baskıdan kurtulmayı istemişlerdir. Kastamonu723 halkı telgrafhaneyi724 basıp, Türk sultanına yeni vergilerin kaldırılması ve kaymakamın725 görevden alınmasını istedikleri bir telgraf yollamışlardır. Türk sultanı her dinden insan ve askerlerin de onlar ile birlikte olduklarını bildiği için onları cezalandıramamıştır, bu sebeple başka yerler de onlardan örnek alarak isyan etmeye başlamıştır. Türk sultanı hem onları cezalandırmaya cesaret edemiyor hem de onların bulunduğu bölgelerdeki memurları sürekli değiştiriyordu, üçüncü kez yeni bir memur atadıktan sonra onu dört manga726 asker ile şehre yolladı. Fakat halk onların şehre girmesine izin vermedi, geri dönmek zorunda kaldılar, Filibe’ye727 gönderilen kaymakam halk tarafından ağır şekilde dövüldü ve geri gönderildi. Türk sultanı onları da cezalandırmaya cesaret edemedi. Lapseki728 , Diyarbakır729 dahil yirmi eyalet730 ve ilçe731 de onlarla aynı şekilde isyan etti ve ordu da onlara katıldı. Türk sultanı hiçbirini cezalandırmaya cesaret edemedi. Türk halkı Türk sultanını artık zayıf görmeye başlamıştı732. Halk başına buyruk davranmaya başladı. Anadolu’da733 anayasanın ilanını isteyen parti taraftarları yeni anayasanın ilanı ile ilgili notaları734 bir şarkı haline getirip735 hükümete sundular. Aralarından bazıları yakalanmış olsa da, her yerde isyan edenlerin sayısı artmaktaydı. Ordudan ve memurlardan bunlara katılanların sayısı da her geçen gün artıyordu. Onlara göre Türk sultanı korkulacak bir şey yapamazdı, eski korkular kaybolmuştu ve tebası artık ondan korkmuyordu. Bu bir günde olan bir şey değildi. Bir yıl içinde 16 çeşit yeni gazete yayınlanmaya başlandı. Gazetelerin hepsi hükümetin despot yönetimini eleştiriyor ve özgürlüğü savunuyordu. Bu gazetelerdeki makaleler Türkçe736, Arapça737, Yunanca738, Arnavutça739 ve Ermenice’ydi.740Her gruptan insanın anlayabileceği şekilde propaganda yapıyorlardı, o sebeple bir kez başlayınca adeta bir sel gibi önünde durulamaz bir hal almıştı, işler artık durdurulamaz bir noktadaydı.

Türk halkı biraz saf ve muhafazakardı ve anayasanın ne anlama geldiğini pek anlamıyorlardı.741Anayasa ilan edilince her şeyin özgür olacağını ve her istediklerini yapabileceklerini düşünüyorlardı. Bütün yönetimin ve ilgili geleneklerin anayasanın ilanından sonra ortadan kalkacağını düşünüyorlardı. Bir hükümetin yönetim sistemi olmazsa halkın haklarının bir sınırı olmaz. Yeni yasalar ve reformlar hayata geçirilince, imparator kendi yetkilerini halka devretti, kendisinin durumu da oldukça zorlaştı. Halkın isteklerinin sonu yoktur. İmparatorun onların isteklerinin tamamını gerçekleştirmesi mümkün değildir, bu sebeple yönetici ve yönetilenler arasında her zaman çelişki742 ortaya çıkar, işte böyledir. İmparator bir şeye hayır derse halk kalabalıkları buna karşı çıkar, eğer o sırada her şey kuralsız şekilde olursa sonradan bunları kontrol altına almak istediğinde halk buna çok kızar. Eğer onların istedikleri yapılırsa, herkesin istekleri farklıdır ve isteklerin sonu yoktur, imparatorun onları tatmin etmesi imkansızdır ve tatmin olmazlarsa daha da sinirlenirler ve isyan ederler. İmparator ya parlamentoyu kapatarak bir değişim yapacaktır ya da halk ve asker bir araya gelirse imparator için tehlike ortaya çıkacaktır. Askerler imparatora çok yakındır ancak artık emirleri dinlememektedirler. İran’da son zamanlarda yaşananlara bakarsanız bunu çok iyi anlayabilirsiniz. Bu sebeple Türkler anayasayı ilan etmiş olsalar da kargaşa devam etmektedir. Eskiden insanlar Ruslar’ın imparatoru Alexander’a743 gülüyorlardı ve yaptıklarının cezasını çektiğini söylüyorlardı. Türkler’in geleceği belirsizdir. Avrupa ülkeleri bu nedenle diken üstündedir.

Doğu Avrupa744, Batı Asya745, Rusya746 ve İran747, bu ülkeler Fransızca konuşmakta, okullarında Fransız kitapları okunmakta ve Fransızlar’ın yolundan gitmektedirler. Despot yönetimlerin baskısı altında çok uzun zaman kalanlar isyana en yakın olanlardır. Bunların hepsi Fransız Devrimi’ne748 özenmektedirler, ayrıca halklarına da bu örneği göstermektedirler. Her şeyi Fransa’dan öğrenmektedirler, kendi ülkelerinin insanlarının da Fransızlar gibi cesur olmasını ve ülkeleri için bir şey yapmasını istemektedirler. Türkiye, Rusya, İran, Romanya, Karadağ749, Bulgaristan ve Sırbistan’da750 hep Fransızca öğrenilmektedir. Bu ülkelerde gezebildim çünkü Fransızca’ya meyleden çok fazladır.751Herhangi bir şeye çok meyletmek zararlıdır, baskı çok olursa da mutlaka büyük bir değişim yaşanacaktır. Eğer öğrenciler Fransızca öğrenir ve Fransız kitaplarını okuyarak memuriyete girerse, bütün ülke halkı her gün Fransız devrimini konuşursa, gönüllerinin derinliklerine kadar bu düşünceler işleyecektir, hükümetin yaptıkları Fransa gibi olmazsa halk bundan mutsuz olacaktır. Böyle bir durumda kargaşa olmaması şaşırtıcı olurdu. İran ve Rusya’da olanları herkes görmüştür, Türkler nasıl olur da bu olaylardan etkilenmezler? Korkarım Fransız devrimi gibi bir devrim Türkiye’de de yaşanacaktır. Veya şöyle denebilir ki bugün Türkiye’de anayasanın ilanını isteyenlerin hepsi askerdir752. Askerler düşünür değildir, askerler arasında kargaşa olmazsa halk arasında nasıl kargaşa ortaya çıkar?753O sebeple denilebilir ki Türkiye’de aslında kargaşa olmayabilirdi. Kargaşa var mı, yok mu? Ne yazık ki vardır.754Bu, benim gibi buraya kısa süreliğine gelmiş biri için anlaması zor bir iştir.755

Türkler Müslüman’dır.756Bu dinde birçok tarikat vardır. Dervişleri757 gördüm, sema yaparlar ve kuran okurlar758, ahşaptan Ming Tang759 tarzında ibadethaneleri vardır. Din adamlarının çoğu üst katta oturur, bazıları da alt katta ney üfler760 ve davul çalar.761Sonra üst kattakiler alt kata inerler. Ortada kare şeklinde bir mihrap762 vardır ve etrafı ahşap ile kaplıdır. Dışarıda izleyenler bulunur, içeride bulunanlar ise ibadet ederler. Aralarında 80 yaşında bir din adamı vardır. Bu kişi (ibadet sırasında) bazen ayakta durur bazen oturur, bazen eğilir, gözlerini kapatır ve ellerini kavuşturur. Sessizce dudaklarını oynatarak dua okur763, diğer din adamları da onun yaptıklarını yaparlar, bu şekilde üç tur bulundukları yerde dönerler, diğerleri de onu takip ederler, ayakta, oturarak, eğilerek, dönerek ibadet ederler, sonunda dururlar. Dönüş durduktan sonra yaşlı din adamı ortada ayakta durur, aralarından genç olan din adamı yaşlı olanın önünde eğilir ve yaşlı olanın elbisesini koklar.764 Sonra sırtları birbirlerine ve karşı karşıya gelecek şekilde dönmeye devam ederler, hepsi bu şekildedir. Sema yapanların gözleri kapalı ve elleri yukarıdadır, elbiseleri beyaz ve uzundur, rüzgarla birlikte dağılırlar, bu ibadet 1 – 2 saat kadar sürer, yaşlı olan çok yorulur. Çok güçlü olanları bile yorulur, ben 10 kadar din adamı gördüm, genç olanlarındandı ve yorulmamıştı. 3 kez dinlenirler ve tekrar dönmeye devam ederler, hepsi aynı şekildedir, çok büyük bir değişiklik olmaz. Bunun anlamı yavaş yavaş göğe varmak ve güzel düşüncelere dalmaktır, ancak çok uzun sürmektedir ve oldukça yorucudur. Yaşlı olanları baş din adamıdır.765

Başka bir tarikatı da gördüm, ahşap bir binalarının ortasında dört köşeli ahşap bir yerleri vardır. İçeride bir oda vardır ve odanın içinde bir mihrap766 vardır ve orada dua ederler, birçok insan yaklaşık buradan 1 Zhang uzaklıkta dizlerinin üzerinde dururlar, belli bir ritimle767 bazen secde ederler bazen ayağa kalkarlar. Ayrıca birçoğu bedenlerini ileri geri sağa sola sallarlar768, bu çok tuhaftır.769Buradaki herkes yere oturup ibadet edebilir770, fakat mihrabın771 önüne ancak din adamları772 gidebilir.

65 Kang, Romanya’dan yola çıkarak İstanbul’a gelmiştir. Bu ifade Kang’ın Romanya Seyahatnâmesi’nin sonunda yer almaktadır. 康有为 (Kang You Wei)(1995), 康有为遗稿, 列国游记 (Kang You Wei’in El Yazıları, Seyahatnameler) 上海人民出版社 (ShangHai Halk Yayınevi), sayfa 535.

66 戊甲, 1908 yılı, bakınız: 方诗铭 (FangShiMing)(2007), 中国历史纪年表, 上海人民出版社 (ShangHai Halk Yayınevi), sayfa 150. 农历, geleneksel Çin takvimine göre 6. Ayın 29’u, miladi takvime göre 27 Temmuz 1908’e (六月廿九) denk gelmektedir.

67 东坡岐山诗

68 有山秃如赭, 苏轼 (Su Shi) Song Hanedanı döneminde yaşamış şair (1037-1101), Qing Hanedanı döneminde tıpkı burada Kang You Wei’in kullanmış olduğu gibi Su Shi’ın şiirlerinden parçalar kullanmak oldukça yaygındır. Bakınız: 王水照 (1997) 苏轼研究 (Su Shi Araştırmaları), 河北教育出版社, sayfa 285 -290.

69 突京

70 君士但丁帝

71 金戈

72 锄

73 吾应先支那。

74 君士丹丁那部, Konstantinapol’ün Çince karakterlerle yazılmış şeklidir.

75 耶尼玛哈, bu yer ismi Türkçe bir ismin Çince seslerle yazılmış halidir. Yeni Mahal veya Yeni Mahalle olabilir.

76 英里, İngiliz mili.

77 摩诃末, Fatih Sultan Mehmed’i kastediyor olmalıdır.

78 希腊教庙

79 里, Çin’e has bir uzunluk birimi. Qing Hanedanı döneminde yaklaşık 600 metreye denk gelmektedir. Günümüzde standart olarak 500 metredir.

80 江湖

81 长江

82 武昌

83 汉口黄鹤楼

84 晴川阁

85 君士丹丁

86 巴黎

87 伦敦

88 维也纳

89 柏林

90 彼得

91 圣彼得

92 惜哉付之突人，如此江山，岜不可惜!

93 拿破仑

94 俾士麦

95 意, Çince’de İtalya’ya verilen 意大利 isminin ilk karakteri kısaltma olarak kullanılmıştır.

96 奥, Çince’de Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’na verilen 奥匈帝国 isminin ilk karakteri kısaltma olarak kullanılmıştır.

97 西, Çince’de İspanya’ya verilen 西班牙 isminin ilk karakteri kısaltma olarak kullanılmıştır.

98 直布罗陀

99 波斯, İran’ın Çin kaynaklarındaki en eski isimlerinden, Pers anlamına gelmektedir.

100 扬州

101 蜀山

102 长城

103 长安

104 洛阳

105 南京

106 北京, Pekin.

107 蒙古

108 舍卫国, Sravasti, Hindistan’da bulunan eski bir kent ve krallığın ismi bakınız: Legge James (1965) A Record of BuddhisticKingdoms: Being an Accountby Chinese Monk Fa-Hien of His Travels in India and Ceylon (A.D. 399 - 414) in Search of The Buddhist of Discipline, New York, Paragon Book Corp., Dover Publications Inc., sayfa 55 – 63.

109 冠: Soyluların ve hükümdarın kullandığı şapkalar için kullanılır. Aynı zamanda hükümdarın tacı anlamında da kullanılmaktadır. 古代汉语词典(Klasik Çince Sözlük)(2002)北京商务印书馆, sayfa 502.

110 灰石, gri taş, kireç taşı

111 士坦逋 (Shi Tan Bu), Kang’ın İstanbul için kullandığı isimlerden biri. Bu ismi tarihi yarımadanın bulunduğu bölge için kullanmaktadır.

112 楼阁

113 避暑地, Sıcak zamanlarda gidilen sıcaktan uzakta serin yer anlamındadır.

114 汽车

115 Orijinal metinde burada bulunan iki Çince Karakter okunamamaktadır. Bu cümlede okunabilen karakterlerden çıkarılacak anlama en yakını kullanılmıştır. Bakınız: 康有为 (Kang You Wei)(1995), 康有为遗稿, 列国游记 (Kang You Wei’in El Yazıları, Seyahatnameler) 上海人民出版社 (ShangHai Halk Yayınevi), sayfa 538.

116 闾阎

117 其人口号百万

118 邑聚

119 实今不止百万矣

120 柏林

121 启罗迈当 (QiLuo Mai Dang) Fransızca’dan geçmiştir. Çinliler uzunluk birimi 里Li’yi daha sıklıkla kullanmaktadırlar.

122 伦敦

123 巴黎

124 Kang, 1898’de Pekin’i terk etmek zorunda kalmıştır. Sürgünde geçirdiği günlerde İstanbul’a gelmiştir.

125 闭门造车，出门合辙: Song Hanedanı dönemine ait 中庸或问 içinde geçmektedir. Anlamı “Kapıyı kapatıp araba yapsan da yola çıkınca diğer arabalar ile aynı olacaktır”. Kapı kapatıp araba yapmak gerçek durumdan kopmayı ve toplumun ihtiyacı olan yenilikleri zamanında yapamamayı anlatır.

126 啤亚士打, Osmanlı para birimi.

127 中饱

128 市长

129 自治

130 官吏

131 突

132 东洋, Çin’in doğusunda bulunan ülkeler anlatılmaktadır, bu isim ayrıca Japonya anlamına da gelir. Çince’de Japonya için çoğunlukla “日本” kullanılmaktadır.

133 而突在近邻，有若鼾睡, 甘为坐亡，绝不少动，岂非大异事哉！

134 虽有回教压抑, 亦何闭赛乃尔！

135 布加利牙, Günümüz Çincesi’nde Bulgaristan için “保加利亚” ismi kullanılmaktadır. Her ikisi de Bulgaristan isminin sesinden yola çıkarak üretilmiştir.

136 精炼者

137 马西多呢州

138 阿喇伯

139 辩护士, günümüz Çincesi’nde律师 denmektedir.

140 镑 , Bang Pound ve Lira anlamlarına gelir.

141 奥人

142 塌

143 丈 uzunluk birimi, 10 尺 (Chi)’a eşittir, yaklaşık 3.3 metre古代汉语词典(Klasik Çince Sözlük)(2002)北京商务印书馆, sayfa 1998.

144 总监, Hucker, Charles O. (1985). A Dictionary of Official İmperial Titles of China. Stanford University Press, sayfa 530.

145 昔延外人操外语则拘囚之.

146 啤亚士打, Kang bunun bir Osmanlı para biriminin ismi olduğunu belirtmektedir.

147 外人, burada yabancılardan kasıt şehrin dışından gelen insanlar olmalıdır.

148 工商业学校

149 Burada ne kadar para olduğu belirtilmemiştir.

150 总理, Qing döneminde “Grand Minister”, “Büyük Bakan” mevkiinde bulunan devlet memuru. Burada Osmanlı’daki muadilini bu ifadeyle anlatmaktadır. Hucker, Charles O. (1985). A Dictionary of OfficialİmperialTitles of China. Stanford UniversityPress, sayfa 532.

151 总理派人导游，则甚恭.

152 以为中国人末尝有到此也.

153 君权.

154 红绒帽, Fes.

155 士担逋

156 蒙古喇嘛, Tibet Budizmi’ne bağlı Moğol lamaları çoğunlukla bordo ve sarı ağırlıklı kıyafetler giymektedir. Kang, bu elbiseleri onlara benzetmektedir.

157 过河桥为士担逋, Burada bahsedilen nehir Haliç olmalıdır. Kang tarihi yarımadanın bulunduğu bölgeyi İstanbul olarak adlandırmaktadır.

158 生苏非庙

159 素立曼庙

160 巴沙

161 巴沙

162 尾屑路

163 售药之医

164 亦有粥卖如中国. 粥, Zhou, Çin’de günümüzde de içilmekte olan pirinçten yapılan bir tür çorba.

165 地球万国之图

166 君士但丁.

167 华表.

168 塔

169 金神.

170 奄人

171 Kömür olan yerde ağaçlar sık olmaz; burada bir teşbih yapmaktadır. 如吾煤山草木.

172 长安

173 汉朝, Han hanedanı Çin’i M.Ö. 206 – M.S. 220 yılları arasında yönetmiş olan hanedan.

174 唐朝, Tang hanedanı, Çin’i 618 – 907 yılları arasında yönetmiş hanedan.

175 法部审院

176 突京衙署, 衙门, Yönetim merkezi , Hucker, Charles O. (1985). A Dictionary of Official Imperial Titles of China. Stanford University Press, sayfa 575.

177 兵部署, Ministry of War, Hucker, Charles O. (1985). A Dictionary of Official Imperial Titles of China. Stanford University Press, sayfa 384.

178 泉亭

179 苏丹厄蔑第三.

180 回僧人

181 尺, Çin’de kullanılan bir uzunluk birimi; 33 cm’e eşittir. 古代汉语词典(Klasik Çince Sözlük)(2002)北京商务印书馆, sayfa 197.

182 国宝

183 摩可末, Hz. Muhammed veya Hz. Musa olabilir.

184 银币局

185 骑从

186 观者如堵

187 石龛

188 大臣 adında

189 荒草

190 柏树

191 回教先贤

192 钱币局

193 百武

194 东罗马

195 突厥诸先主

196 先帝, geçmiş imparatorlar.

197 遗妃 haytata olan imparator eşleri.

198 奄人.

199 圆弯

200 妃子

201 生苏菲庙

202 古旧理论

203 西罗马

204 彼得庙

205 保罗二庙

206 沙之刊陵

207 苏非者, 教之先贤也.

208 彼得

209 保罗

210 意国游记

211 生苏非

212 非礼多韶士

213 如斯底年

214 宝塔

215 金摩色画

216 昔帝后

217 穹

218 半穹

219 洼半壁式

220 神座, Budist tapınağında buda heykelinin bulunduğu yer.

221 青紫圆文石

222 青红石

223 十字

224 善神

225 轩力可士但多罗士

226 先贤

227 殊秒如游天宫

228 金光摩色

229 东十字军

230 摩可末庙

231 耶教,

232 佛教

233 粤

234 羊城

235 长寿寺

236 寺观

237 野蛮国

238 真可恨也！

239 与月地明

240 正中神座

241 王座

242 金塔

243 讲经

244 金牌

245 先贤

246 麻巫拉岛

247 文石

248 亭

249 红文石

250 铜

251 一柱有掌血痕,盖四百六十年前, 回人杀希腊人二万于此染成云.

252 五色文石

253 正殿

254 匪尼士议院

255 路易十四之花赊喇宫

256 巴黎护华宫

257 峨特

258 印度式

259 油灯

260 铁网

261 水管

262 黄塔

263 啤先打

264 君士丹丁那不京

265 烟地利那部门, hangi bakanlık olduğu anlaşılamamaktadır. Türkçe bir bakanlık isminin Çince seslerle yazılmış hali olmalıdır.

266 摩色庙

267 非礼多韶士

268 旧有地道相通

269 基督十二徒

270 基督医人

271 摩色画, Çince sesler ile mozaik resim olarak ifade edilmiş olmalıdır.

272 长椭室 elips

273 密祷室

274 牑

275 君士丹丁后

276 地穴

277 正殿

278 五色文石

279 龛

280 耶路撒冷

281 麦加

282 生苏非

283 厄灭庙

284 王庙

285 前廊

286 矮穹

287 麦加庙

288 舍卫佛讲堂

289 印度制

290 正门

291 穹

292 金碧瓷贴

293 小儿时

294 许愿灯

295 埃及华表

296 刻埃及文.

297 刁多廖士

298 绿铁

299 犹太极缺石

300 不方不圆

301 德霸主威廉纪念亭

302 威廉

303 雄心

304 威廉纪念亭

305 咸呼万岁

306 埃及华表

307 别详于后

308 Buraya kadar olan bölüm Kang’ın el yazılarından oluşmaktadır. 康有为(Kang You Wei), (1995), 康有为遗稿, 列国游记(Kang You Wei’in El Yazıları, Seyahatnameler) 上海人民出版社 (Shang Hai Halk Yayınevi), sayfa 546.

309 疏伦墨尔顺

310 素立曼

311 贴金碧瓷

312 白鸽庙

313 鸽鸡

314 圆穹四塔

315 余游不胜游, 书不胜书

316 素立曼者

317 柩

318 如欧制不葬也, Kang, muhtemelen kabrin üstünde tahta bir kısım olduğu için gömülmediğini düşünmüş olmalıdır.

319 棺

320 蓝绒

321 左为素立曼第二第三两棺.

322 俗抑女 kadınları aşağı görmek.

323 瓷砖

324 横式

325 填金

326 素立曼后

327 经

328 瓷壁

329 麦加

330 非本教者

331 寝庙, 寝 uyumak anlamına gelir, uyku mabedi . Kanuni Sultan Süleyman’ın türbesinden bahsetmektedir.

332 摩诃末陵塔

333 Kang Hz. Muhammed’in kabrinin Mekke’de olduğunu düşünmektedir.

334 穹

335 昔闻其棺悬空中不贴地,盖摄以吸铁, 今观之果然,虽以诡术惑愚民,亦足千年矣,點哉! 摩诃末

336 寝殿

337 摩诃末, burada padişah II. Mahmud’tan bahsediyor olmalıdır.

338 鸭套丫诗士, bu ismin Türkçesinin ne olduğu anlaşılamamaktadır.

339 王摩诃末

340 域多利

341 拿破仑

342 一写经九百年矣,传为先教皇摩诃末所写云.

343 坟堂

344 澳洲

345 爪哇

346 缅甸

347 加拉吉打

348 启罗

349 突厥及回人物.

350 阿刺伯之文明

351 突厥之宏伟

352 波斯

353 清胜

354 亚历山大

355 石棺

356 希腊

357 爹聊士

358 罗马后

359 明堂

360 蓝绿瓷

361 缎绫

362 文绣

363 织, 木, 铜, 瓦 , 书 ,画

364 壁瓦

365 银器

366 瓦炉炕床

367 东北

368 诵经

369 织画

370 座

371 矩形

372 地下室

373 下百级

374 广堂

375 藏金银

376 喷水管

377 金藏

378 天上飞渠

379 地中通随

380 盖吾国为政以德,导俗以俭,自无从产此,吾国之短,乃吾国之美也.

381 秦皇, M.Ö. 259 – M.Ö. 210 yılları arasında yaşamış Çin’i tarihinde ilk kez birleştiren imparator. Bakınız: 张分田(2003)秦始皇传 (Qin Shi Huang Biyografisi), 人民出版社.

382 汉武, M.Ö. 156 – M.Ö. 87 yılları arasında yaşamış Han hanedanı İmparatoru: Bakınız : 寇养厚 (1999) “汉武帝为何重视” (Han WuDi Neden Önemlidir), 文史哲第4期.

383 英，俄，德，法，奥，意

384 欺负

385 苏丹甚畏之

386 六国人之横行

387 俄千镑, 英六百镑, 法四百镑, 意三百镑, 奥一百五十镑，德百镑,

388 吾闻之即病突人,亦自病也.

389 回首燕京

390 真所谓同病相怜者矣！

391 光绪二十年, 甲午方诗铭 (FangShiMing)(2007), 中国历史纪年表, 上海人民出版社 (ShangHai Halk Yayınevi), sayfa 150.

392 明弘治、 1487 – 1505 yılları arasında yaşamış Ming dönemi imparatoru.

393 赞尼沙利士

394 君后

395 各官皆盘坐

396 满，蒙人

397 计突厥传自北方, 必有自来.

398 其白事者多跪

399 亦北方旧俗

400 宋朝, Çin’de 960 – 1270 yılları arasında hüküm süren hanedan.

401 跪礼

402 兵部大臣, Ministry of war, Hucker, Charles O. (1985). A Dictionary of Official Imperial Titles of China. Stanford University Press, sayfa 384.

403 侍者

404 锦

405 兵官

406 参将, Assistant Regional Commander, Hucker, Charles O. (1985). A Dictionary of Official Imperial Titles of China. Stanford University Press, sayfa 517.

407 突色

408 法部大臣

409 广袖

410 雪青

411 外部内部大臣

412 缠首

413 宰相

414 铜

415 堂上官,Senior Official. Hucker, Charles O. (1985). A Dictionary of Official Imperial Titles of China. Stanford University Press, sayfa 487.

416 侍官

417 补服

418 奄官首领

419 刽手

420 铜甲

421 盖突厥出自我、宜其类也

422 曾劫冈日记

423 衙门

424 法部

425 兵部

426 白鸽寺

427 堡垒式

428 突以兵立国.

429 兵署

430 兵房同于王宫

431 正宫

432 太后

433 镏金

434 御园

435 王子

436 公主

437 驸马

438 亚善冈

439 威廉

440 行幸

441 踪迹甚密

442 亦苦矣哉！

443 北京香山静宜园

444 殿阁

445 以吾为中国人,特许游

446 正殿

447 督抚将军, Governor, Hucker, Charles O. (1985). A Dictionary of Official Imperial Titles of China. Stanford University Press, sayfa 539.

448 一统之公主

449 诸侯邦

450 小邦

451 行宫

452 大宫

453 茶楼

454 然今皆不阉突种,而用黑人矣,与中国何暗合乃尔！

455 今以立宪故

456 乃以吾七月二日谒其庙, 观者如堵.

457 御园

458 仗队

459 路易十六

460 羽林军

461 有卫将军握手讯问、奄官亦然.

462 卫官

463 奄官

464 兵对两列

465 马队

466 嫔妃

467 御者

468 嫔妃

469 卫将

470 苏丹鸭都哈密第二

471 卫士

472 茶, 饼, 架非, 柠檬水

473 专制

474 今观之终非吾国一统大朝之比也.

475 丹

476 瑞

477 希腊王

478 刑部尚书

479 葡京

480 女子出必障面

481 益不可得见

482 吾不意以漫游而尽见其礼仪

483 其用阉与吾国同

484 而不残同种, 犹胜我国.

485 常侍, Han hanedanı dönemindehanedanın yıkılmasına neden olan haremağaları. Bakınız: 李庆西 (2009) “十常侍乱政”, 书城, 第三期, sayfa 20 – 26.

486 天策

487 魏氏

488 狐狸假虎威

489 门生天子

490 春秋, İlkbahar-Sonbahar dönemi M.Ö. 771 – M.Ö. 476 yılları arasındadır.

491 后宫

492 与乱通道

493 李联英

494 宰臣与疆吏

495 国联军

496 天津

497 辽宁

498 中国儿陆沈

499 宫婢

500 加拉隳

501 兵校，宾房

502 京中卫兵

503 太后宫

504 宰相宅

505 兵部大臣

506 公园

507 久居于此, 色亦变黄黑

508 大客舍

509 克兰大客舍

510 官署

511 欧垒

512 敢掠其面纱而游焉

513 公使

514 亚洲古垒

515 溪

516 欧垒

517 科士科

518 公使

519 法部大臣住宅

520 奄马近

521 哥敦刊

522 金角

523 海部署

524 海军校

525 兵舰

526 术者

527 欧洲垒下

528 唐

529 曲江, 西安Xi An yakınlarında bulunan bir sayfiye yeri.

530 南河炮, 十刹海

531 小艇

532 威廉

533 汽船

534 乔地利

535 有英宾坟

536 咸丰五年

537 域多利

538 兵房

539 炮垒

540 皆甲全球

541 坡忌岛

542 安底哥尼岛

543 高忌岛

544 东教僧人

545 冰奇坡岛

546 汽车场

547 佯颠拿洲

548 阿连五国

549 茅德必卑

550 冰奇坡岛

551 茶馆酒楼

552 意大利戏

553 弦歌

554 希腊人

555 耕者

556 盘石

557 亭

558 突人卖酒于是

559 奈波之酒楼

560 先佐治

561 在吾东汉

562 则吾国甚愧之

563 恶民

564 囚士民于此

565 犬岛

566 突人多犬

567 铜钱

568 啤亚士打

569 巴拉士

570 铜

571 银

572 七钱二分银圆

573 三分六厘小银

574 英镑

575 佛郎

576 班

577 葡

578 厘拉

579 突人自古虽尚武功

580 封建

581 其平等颇与吾国同

582 邑地封功臣

583 啤

584 啤厘

585 大夫

586 邑

587 大夫

588 侯

589 县, 乡, 亭

590 啤

591 马规士

592 侯

593 摩来第二

594 宰相

595 大臣

596 公使

597 啤沙

598 大夫

599 啤沙

600 侯

601 啤士啤

602 编士

603 王

604 贾谊, M.Ö. 200 – M.Ö. 169 yılları arasında Han hanedanı döneminde yaşamış şair ve devlet adamı.

605 诸侯

606 黎塞留, Kardinal Richelieu, 1585 – 1642 yılları arasında yaşamış Fransız devlet adamı.

607 与国朝之待蒙古亦行之

608 突税甚重

609 修路费

610 小舟

611 然财政不修

612 突人甚贫

613 希腊人

614 十余金矣

615 以其无床桌如日本

616 分银

617 亦甚俭过中国矣

618 故民之贫过于吾国

619 以故乞者遍地

620 法, 班, 葡

621 调味

622 突人皆不饮酒

623 以其教禁之故

624 果汁

625 甜水

626 肉粒

627 肉汁

628 肉粒

629 点心

630 面食

631 烧鱼

632 琵琶

633 薄鼓

634 印度

635 爪哇

636 缅甸

637 盖不令妇女视外也

638 板

639 突人尊男抑女

640 女子出门必以黑纱弊而

641 无一敝服垢面者; 此胜吾国远甚.

642 突女无为娼者

643 江苏

644 江浙

645 窃意以兵力国

646 习而成貌.

647 突人足迹极厚大

648 突之浴堂

649 明堂

650 大石板

651 邦俾沉

652 专制

653 光绪三十四年六月二十九日

654 西十月十四日.

655 光绪四年

656 贤相

657 阿士文

658 小校

659 呢诗宾, Ni Shi Bin olarak okunur, Niyazi Bey olmalıdır.

660 武爵

661 中爵

662 亚吕班年州

663 突主

664 卫兵

665 请王即立宪开国会

666 突主大怒

667 突王大惊异之

668 亚喇伯

669 马亚多呢

670 大将军

671 楂里第一

672 大臣

673 宦官首领

674 突主无语垂涕

675 三益啤者

676 吾

677 外部大臣

678 其姨为妃

679 啤

680 三益

681 Bu kişi’nin adı 吾三益, Wu San Yi’dir. Çince karakterlerin seslerinden anlaşıldığı kadarıyla Hüseyin Hilmi Paşa olmalıdır.

682 新党之豪富

683 慕吾而宴于其第

684 三益啤

685 少年党, Genç parti anlamına gelir. Kang bu parti için bazen bu ismi, bazen de 轻年党 isimlerini kullanmaktadır.

686 阿士文

687 非散金不能也

688 内监

689 宫妃

690 卫将军

691 某阴实主其事

692 先锋

693 不便出名耳

694 陈平, Han hanedanı döneminde yaşamış devlet adamı.

695 斤, Çin’de kullanılan bir ağırlık birimi, yaklaşık 500 gram’a eşittir.

696 阏氏, Hunlar’ın imparator hanımlarına verilen isim.

697 士湃

698 蓰巴沙, Mehmed Said Paşa olmalıdır.

699 剃须

700 戊申六月二十九日

701 笳

702 半月旗

703 少校呢诗宾

704 新党, Jön Türkler’i kastediyor olmalıdır.

705 贵族

706 大僚

707 瓜分

708 贵官

709 蔑乞 (MAHATPACHA)

710 突议员

711 选举法又草率未善

712 党人自私

713 举议员多豪强暴夫

714 无政治学

715 只有喧哗

716 恐突之乱未艾云

717 小亚细亚,

718 青年党

719 回教徒

720 耶教徒

721 突厥人

722 亚马尼亚人

723 喀司他摹尼 , Ka Si Ta MoNi, Çince seslerle Kastamonu.

724 电局

725 罢长吏

726 四大队

727 皮得利士地, Pi De LiShiDi

728 来平孙忒, LaiPing Sun Tui

729 茄尔别克尔

730 州

731 县

732 轻突主之无能

733 阿那忒利耶

734 檄文

735 加以歌词

736 突文

737 阿拉伯语

738 希腊语

739 亚马班尼亚,

740 亚马尼亚

741 不识立宪之义

742 矛盾

743 亚力山大

744 欧东

745 亚西

746 俄

747 波

748 法革命

749 门的内哥

750 塞维亚

751 法之倾动力.

752 或曰突今请立宪者,皆出于兵官.

753 兵官非学者也、兵官不乱，夫谁与乱？

754 故突可不乱，其然欤？不然欤

755 非吾旅人所能深识而预断也.

756 摩诃末教

757 爹维士

758 大舞诵式

759 明堂式

760 吹笛

761 击鼓

762 坛

763 口喃喃诵

764 以首俯嗅老僧身Burada sadece eğilme vardır. Kang bu harekete anlam veremediği için kokladığını zannetmiş olmalıdır.

765 主教

766 神位

767 颇有节奏

768 腰身

769 则可异也

770 拜诵

771 神位

772 僧人

Türk Seyahatnâmesi

Fotoğraf ve Resimler

Resim: 1

不忍，第一册

Bu Ren Dergisi 1. Cilt.

Resim: 2

Resmin üzerinde: 突京, 君士坦丁那布戊申更生游焉, Türk başkenti, Konstantinapol, 1908 yılı, burada bulunmuştum.

Resmin altında: 突厥京, 君士坦丁那布全景. Türk başkenti, Konstantinapol’ün genel görünümü.

Resim: 3

Üstünde: 地球环城, 第一戊申六月更生游焉, Dünya gezisi sırasında, 1908 Temmuz ayı, burada bulundum.

Altında: 君士坦丁二千年古城, Konstantin’in 2 bin yıllık eski surları.

En altta: 君士坦丁那布古城拓影, Konstantinapol’ün eski surlarının fotoğrafı.

Resim : 4

Üstte: 摩河末垒, Muhammed Hisarı.

Altta: 君士坦丁那布亚洲垒拓影, Konstantinapol’ün Anadolu Hisarı fotoğrafı.

Resim :5

Üstte : 摩河末垒, Muhammed Hisarı.

Altta: 君士坦丁那布欧洲垒拓影, Konstantinapol’ün Rumeli (Avrupa) hisarı fotoğrafı.

Resim: 6

Üstte: 突京市, Türk başkenti.

Altta: 突京市拓影, Türk başkenti fotoğrafı.

Resim: 7

Üstte sağ: 突京厄蔑庙, Türk başkenti Sultanahmet Camii.

Üstte sol: 生苏非庙, Ayasofya Camii.

Resim: 8

Resim üstünde: 生苏非殿内君士但丁垒王茹斯底年成凡三百年，地球第一庙

Ayasofya Jüstinyen tarafından 300 yılda yaptırılmıştır, dünyanın bir numaralı mabedidir.

Resim: 9

Resmin üstünde: 厄蔑庙殿内突京, Sultanahmet Camii’nin içi, Türk başkenti

Resmin altında: 厄蔑庙拓影, Sultanahmet Camii’nin fotoğrafı.

Resim: 10

Resim üstünde: Tam olarak okunamamaktadır.

Resim altında: 王庙拓影, Sultanın camii fotoğrafı.

Resim: 11

Resim üstü sağ: 突王摩辣第一陵, Türk Sultanı MoLa’nın mezarı.

Resim altta: 王陵拓影, Sultan mezarı fotoğraf.

Resim: 12

Resim üstünde: 突京，烟颊士多影马巴洁住宫门，烟颊士，即门楼,

Türk başkenti, Yan Jia Shi Dolmabahçe (Ma Ba Jie) Sarayı’nın ana kapısı, Yan Jia Shi, Büyük Kapı.

Resim: 13

Resim üstünde: 突京王宫, Türk başkenti saray.

Resim altında: 王宫拓影, Saray fotoğrafı.

Resim: 14

Resmin üstünde: 王宫御座, Sarayda bulunan taht.

Resim altında 苏丹御座拓影, Sultanın tahtının fotoğrafı.

Resim: 15

Resim üstünde: 陆军署, Kara Kuvvetleri Komutanlığı (Asakir-i Berriye / Asakir-i Nizamiye).

Resim altında: 陆军署拓影, Kara kuvvetleri komutanlığı fotoğraf.

Resim: 16

Resim üstünde: 突京古坟, Türk başkenti eski mezar.

Resim altında: 古坟拓影, Eski mezar fotoğrafı.

Resim: 17

Resim üstünde: 突京士担逋市内, Türk başkenti Sti Tan Bu (İstanbul) Pazarı’nın içi.

Resim altında: 巴沙市内影，巴沙突语市也。Pazarın içi, Başa Türkçe Pazar demektir.

Resim: 18

Resmin üstünde: 突京欧洲甜水男女游回处. Türk başkenti Avrupa yakasında tatlı su kenarında erkek ve kadınların gezdiği yer.

Resmin altında: 欧洲甜水井游处拓影, Avrupa tarafı tatlu su kuyusu gezi yeri fotoğrafı.

Resim: 19

Resmin üstünde: 突主妃嫔曰哈庙, Türk sultanının cariyesi, adı Ha Miao (Muhtemelen “Hamiyet’’)

Resmin altında: 苏丹妃嫔拓影, Sultanın cariyesinin fotoğrafı.

Resim: 20

Resmin üzerinde: 突京内监守宫门者, Türk başkenti harem ağası, saray kapısı koruması.

Resmin altında: 苏丹内监拓影, Sultannın harem ağasının fotoğrafı.

Resim: 21

Resmin üzerinde: 突厥苏丹宫中仆役, Türk sultanının saray hizmetçileri.

Resmin altında: 苏丹宫人拓影, Sultanın sarayında bulunanların fotoğrafı.

Resim: 22

Resmin üstünde: 苏丹御厨, Sultanın aşçıları.

Resmin altında: 苏丹御厨拓影, Sultanın aşçılarının fotoğrafı.

Resim: 23

Resmin üstünde: 宰相入宫趋朝图, Sadrazamın saraya girişi.

Resmin altında: 宰相趋朝拓影, Sadrazamın saraya girşinin resmi.

Resim: 24

Resmin üstünde sağda: 突厥判官, Türk yargıcı.

Resmin üstünde solda: 告人或罪人 Davacı veya davalı.

Resim: 25

Resmin üstünde sağda: 教部长, Şeyhülislam.

Resmin üstünde solda: 侍者, Hizmetçi veya koruma.

Resmin altında: okunamamaktadır. 白

Resmin en altında: 教不长拓影, Şeyhülislamın resmi.

Resim: 26

Resmin üstünde solda: 海部大臣, Deniz Kuvvetleri (Bahriye Nezareti) yüksek düzey memur.

Resmin altında: 海部大臣拓影, Deniz Kuvvetleri yüksek düzey memur resmi.

Resim: 27

Resmin üstünde: 突厥大官, Üst düzey Türk memurları.

Resmin altında: 突厥大官拓影, Üst düzey Türk memurlarının resmi.

Resim: 28

Resmin üstünde: 突厥官, Türk Memurları.

Resim: 29

Resim üstünde: 突厥兵官, Türk Subayları.

Resim: 30

Resmin üstünde: 突厥炮兵官, Türk Topçu Subayları.

Resim: 31

Resmin üstünde: 突主卫兵, Türk sultanının muhafızları.

Resmin altında: 卫军兵拓影, Muhafız askerlerin resmi.

Resim: 32

Resmin üstünde:突劲兵，马西尼兵，顷别立国, Güçlü Türk Askerleri, Makedon Askerleri, Qi Bie Li Ülkesi.

Resmin altında: 马西尼兵操拓影, Makedon askerleri.

Resim: 33

Resmin üstünde: 回教舞, Sema.

Resmin altında: 回教舞拓影, Sema yapanların fotoğrafı.

Resim: 34

Resmin üstünde: 突京女俗, Türk başkentinde sıradan Türk kadınları.

Resmin altında: 女俗拓影, Sıradan Türk kadınları fotoğrafı.

Resim: 35

Resmin üstünde: 突京道上争犬卧食狼籍, Türk başkentinde yol üzerinde yemek yedikten sonra yatan köpekler.

Resmin altında: 突京犬争卧道拓影, Türk başkentinde yolda yatan köpeklerin fotoğrafı.

Bibliyografya

康有为 (Kang You Wei)(1995), 康有为遗稿, 列国游记 (Kang You Wei’in El Yazıları, Seyahatnameler) 上海人民出版社 (Shang Hai Halk Yayınevi).

方诗铭 (FangShiMing)(2007), 中国历史纪年表, 上海人民出版社 (ShangHai Halk Yayınevi).

王水照 (1997) 苏轼研究 (Su Shi Araştırmaları), 河北教育出版社 (He Bei Eğitim Yayınevi).

Legge James (1965) A Record of Buddhistic Kingdoms: Being an Account by Chinese Monk Fa-Hien of His Travels in India and Ceylon (A.D. 399 - 414) in Search of The Buddhist of Discipline, New York, Paragon Book Corp., Dover Publications Inc.

古代汉语词典(Klasik Çince Sözlük)(2002)北京商务印书馆.

王力 (2004) 中国古代文化史讲座, 广西师范大学出版社.

Hucker, Charles O. (1985). A Dictionary of Official Imperial Titles of China. Stanford University Press.

李庆西 (2009) “十常侍乱政”, 书城, 第三期.

Butcher, Borton (1928), “The Emperor’s Attemptto Reform the Chinese Goverment in the Summer of 1898”, Political Science Quarterly, Vol. 43, No: 4, sayfa 554 – 565.

X. L. Woo (2000), Empress Dowager CiXi: China’s Last Dynasty and the Long Reign of a Formidable Concubine, Algora Publishing New York.

Thompson, Laurence G. (1958) The One World Philosophy of K’ang Yu Wei, George Allen&Unwin Ltd.

Collinson, Diana (1999), Fifty Key Eastern Thinkers, Routledge, London.

戴东阳 (2000), “戊戌变法时期康有为的土耳其观与其联英策”, 史学月刊, sayfa 144 – 147.

戴东阳 (2000), “康有为突厥游记稿刊的差异及其成因”, 近代史研究, 第2期, sayfa 223 – 234.

马建春 (2007), “明嘉靖,万历朝鲁密铳的传入，制造及使用”, 回族研究, vol. 68, no. 4, sayfa 70 – 76.

徐继愈 (1848), 瀛寰志略, 台湾华文书局,台湾.