 Ali Şeriati - Biz ve İkbal

Muhammed İkbâl, İslâm kültürünün insanlığa kazandırdığı bir fikir adamıdır. İslâm,

insan ruhunu çeşitli yönlerde geliştirmiş ve büyük bir insan tipi oluşturmuştur.

İnsanlık birçok büyük şahsiyetlerini İslâm'a borçludur. İkbâl onlardan birisidir. Ama

İkbal'i bu büyük insanlardan ayıran özellik şudur:

İslâm kültürünün büyük bir felâkete uğradığı, hüzünlü bir sonbahar suskunluğuna

girdiği ve Batı'nın fikrî sömürüsü altında kalarak ölüme mahkûm olduğu bir anda ve

bu felâkete uğramış bahçenin bahçıvanının bile uykuya daldığı bir zamanda, İkbâl bir

şahlanış yapmış ve insan ruhunun çeşitli yönlerinde yükselmiştir. İşte böyle bir anda,

bozguna uğramış ve kurumuş bir çölden ansızın selvi ağacı gibi özgürce yükselerek

dostun ve düşmanın gözlerini kamaştırmıştır.

ANKA YAYINLARI: 82 DÜŞÜNCE: 13

Kitabın adı:

Biz ve İkbâl

© Anka Yayınları, 2006

Yazan:

Ali Şeriati

Çeviren:

Ergin Kılıçtutan

Yayın Editörü:

Erhan Güngör

ISBN: 975-9044-164 3. Basım: Ocak 2006

Kapak Tasarım:

Yalçın Yoncalık

Ofset Hazırlık:

Anka

Baskı-Cilt:

İstanbul Matbaacılık

(0212.637 93 00)

'ir**-

flfSKfl

ANKA YAYINLARI

Çatalçeşme Sk. Yücer Han No: 46/8 Cağaloğlu/İSTANBUL

Tel: (0212) 514 53 54 Faks: (0212) 514 53 55

www. ankakitabe vi. com anka@ankakitabevi.com

BİZ VE İKBAL

ALİ ŞERİATI

ri£;

Iffiö)

ANKA YAYINLARI

ALİ ŞERİATI, 23 Kasım 1933'te Horasan eyaletine bağlı Sebzivar'm Mezinan

köyünde dünyaya gelir. 1950'de Meşhed'deki Öğretmen Koleji'ne girer. 1952'de

Meşhed'in yakınlarındaki Ahmedabad köyünde öğretmenliğe başlar. 1955 yılında

Mekteb-i Vâsıta'yı yazar. Ebû Zer-i Gıfarfyi tercüme eder. 1956'da Meşhed

Üniversitesi'ne girer. Ulusal Direniş Hareketi'ne üye olduğundan, babası ve diğer

üyelerle birlikte tutuklanır, altı ay tutuklu kalır. 1959'da Alexis Carrel'den Dua'yı

tercüme eder. Üniversiteden başarıyla mezun olur. 1960'da Fransa'ya gönderilir,

orada Sosyoloji ve dinler tarihi üzerine çalışır. Cezayir Kurtuluş Hareketi'ne aktif

olarak katılır. Bu faaliyetlerinden dolayı Paris'te tutuklanır; bu arada bir çok makale,

konuşma ve çevirisi değişik dergilerde yayınlanır. Sosyoloji ve dinler tarihi üzerinde

doktorasını tamamlayarak 1962 de İran'a döner ve sınırda tutuklanır; aylarca hapiste

kalır. Öğretmenlik ve Meşhed Üniversitesi'nde asistanlık yapar. Meşhed, Hüseyniye-i

İrşad, Tahran Üniversiteleri ile diğer merkezlerde konferanslar vermeye başlar.

Hüseyniye-i İrşad 1973 Eylül'ünde kapatılır. SAVAK, Şeriatî'yi aramaya başlar.

Kendisini bulamayınca babasını tutuklar. Babası bir yıl kadar hapsedilir. Şeriatı

teslim olur ve on sekiz ay hücrede kalır. 1975-77 arası SAVAK'm takibinden sürekli

kaçarak, başkalarının evlerinde kalarak çalışmalarına devam eder. Sabahlara kadar

süren konuşmalar yapar. 16 Mayıs 1977'de Avrupa'ya hicret eder. Otuz gün sonra

İngiliz İstihbaratı'nın da yardımıyla SAVAK tarafından şehid edilir.

İÇİNDEKİLER

İÇİNDEKİLER 5

ÖNSÖZ 7

BİRİNCİ BÖLÜM

ASRIMIZDAKİ MÜSLÜMAN'IN DERTLERİ VE

SORUNLARI 13

Benim yirminci asırdaki dertlerim 14

Bölünmüş İslâm 16

Binada Yenilik 1#

İKİNCİ BÖLÜM

İDEOLOJİLER VE İSLÂM'IN KONUMU 75

Allah ölümsüzdür #7

Dine karşı din: 144

5

ONSOZ

Muhammed İkbâl, İslâm kültürünün insanlığa kazandırdığı bir fikir adamıdır.

İslâm, insan ruhunu çeşitli yönlerde geliştirmiş ve büyük bir insan tipi oluşturmuştur.

İnsanlık birçok büyük şahsiyetlerini İslâm'a borçludur. İkbâl, onlardan birisidir. Ama

İkbal'i bu büyük insanlardan ayıran özellik şudur:

İslâm kültürünün büyük bir felâkete uğradığı, hüzünlü bir sonbahar suskunluğuna

girdiği ve Bah'nm fikrî sömürüsü altında kalarak ölüme mahkûm olduğu bir anda ve

bu felâkete uğramış bahçenin bahçıvanının bile uykuya daldığı bir zamanda İkbâl, bir

şahlanış yapmış ve insan ruhunun çeşitli yönlerinde yükselmiştir. İşte böyle bir anda,

bozguna uğramış ve kurumuş bir çölden ansızın selvi ağacı gibi özgürce yükselerek,

dostun ve düşmanın gözlerini kamaştırmıştır.

Evet kurak ve yanık bir çölde yaşayan unutulmuş bedevi, vahşî ve köle insanlardan

on yıl içerisinde şahsiyetler yetiştirerek uygarlık tarihine yeni bir ruh veren ve

yeryüzünde özel bir insan tipi oluşturan İslâm değil miydi? Askerî, siyâsî ve medenî

açıdan süper güç syılan iki imparatorluğun arasında kalmış fakir ve âciz birkaç

kabileyi, yirmi beş yıl gibi az bir sürede Roma ve İran sömürgeciliğinden kurtararak

özgürlüğe kavuşturan ve yığınları Doğu ve Batı egemenliğinden, zâlimlerden,

kayserlerden ve kilise diktatörlüğünden kurtaran mücâhidleri yetiştiren İslâm değil

miydi?

İkbâl, yalnız sözü ile değil, kendi yaşamı ile de sömürülmüş

7

ÖNSÖZ

BİZ VE İKBÂL

Müslümanlara büyük bir öğretici ve yol gösterici olmuştur.

O, İslâm'ın cehalet, durgunluk ve dış askerî güçlerin egemenliği altında iken bile

yeniden büyük şahsiyetler yetiştirebileceğini göstermiştir. Özlü, oldukça yüce, güzel

ve güçlü ruhları, İslâm kültürünün kendisine inanan kişileri yeniden Batı'nın egemen

kültüründen ve uygarlığından kopararak, kendi kucağında besleyebileceğini

göstermiştir. Avrupa sömürüsü altında yaşayan ve onun sömürüsüne boyun eğen bir

ülkeden İslâm kültürü İkbal'i yetiştirmiş ve insanlık dünyasına armağan etmiştir.

İkbâl, birkaç boyutta yetişmiş bir ruhtur ve bu bir rastlantı değildir. İslâm'ın ruhu

böyledir.

İslâm'ın Allah'ı, İslâm'ın kitabı, İslâm'ın peygamberi, İslâm'ın özel olarak

eğittikleri, İslâm'ın Medîne'si ve hatta camisi böyledir. Allah, Yahova'nın yani

Yahudi tanrısının gücüne, İsa'nın Rabbi'nin rahmetine sahiptir. Kur'ân, Tevrat'ın

topluma dönük niteliğine ve İncil'in ruhâniyetine sahiptir. Ve Hz. Muhammed (s.a.v),

Mûsâ gibi mücâhid ve özgürlükçü, İsâ gibi ince ruhlu ve seven; Medîne silahlı Roma

gibi güçlü, Atina gibi düşünceli ve hikmetli; cami, kilise gibi ibâdet ve bilimsel

akademiler gibi şûra yeri ve Ali de bir işçi olduğu kadar siyâsî bir önder, askerî bir

kahraman, arif ve çok güzel bir konuşmacı, düşünceli bir hekim, sabır, suskunluk ve

sevgi abidesidir.

İkbâl, bu ailenin çocuğu ve bu kültürün ürünüdür. Filozof, siyasetçi, mücâhid,

İslâm'ı bilen, şâir ve Doğu ile Batı'nın kültürüne sahip bir kişidir.

Batılı filozofların gözünde İkbâl, Henri Bergson'la eşit düzeyde bir kişidir. Ama

hiçbir zaman felsefe O'nu, aç ve sefil bırakılmış halkının kaderini düşünmekten

alıkoymamıştır.

Köşesine çekilip çok derin felsefî düşüncelere dalmayı, fikrî, bilimsel ve kuramsal

tartışmalarda bulunmayı kendine iş edinmedi; tersine, İngiltere sömürüsüne karşı

mücâhid-lerle birlikte ön saflarda savaştı. İslâmî ilimlere ve tarihedalarak, bugünkü

kültür, uygarlık ve bilimden uzaklaşmadı, yabancılaşmadı ve eski çevreler içinde

kalarak çürümedi; uygarlık, bilim ve yeni düşünce ile doğrudan temasa geçerek, 20.

yüzyılın insanı oldu. Batı'da tahsil ve araştırma yapmasına rağmen, Avrupa kültürü

onu kendi hâlinden, kültüründen ve imanından yani İslâm'dan koparamadı.

Avrupa'nın taklitçisi bir profesör olmadı ki; Batı'ya yönelsin de, kendi halkına,

halkının yaşamı, dertleri ve psikolojisine yabancı kalsın ve bununla da iftihar etsin.

Aklî ve felsefî görüş, O'nu şiirin güzellik ve özelliklerinden yoksun bırakmadı ve

şairliğin yüzeyselliği onu felsefî derin düşüncelerden alıkoymadı. Dinsel inanç onu

tutuculuğa götürmedi ve "açık dünya görüşü", imânı gönülden silmedi. Siyâset onu

güncelliğin çerçevesine hapsetmedi ve irfan ruhunu ve duygularını yeryüzünden

koparıp göklere yükselttiğinde, toplumun kötü alınyazısı toplumun siyâsetine yön

verme işini gözünden bir an için olsun uzaklaştırmada Kısaca Bergson gibi

düşünüyor, Mevlânâ gibi seviyor, Nasır Hüsrev gibi imânın şiirini söylüyor, Seyyid

Cemâl gibi Müslüman halkların sömürüden kurtulması için savaşıyor, Tagor gibi

uygarlığın mutlak akla yönelme faciasından kurtulması için çalışıyor, Kari gibi

kurumuş insan hayatına ve cesedine dostluğun ve ruhun girmesini arzuluyordu.

İkbâl, bir din ve dünya insanı, imân ve ilmin, akıl ve duygunun, felsefe ve

edebiyatın, İslâm ve siyâsetin, Allah ve halkın, ibâdet ve cihâdın, inanç ve kültürün,

dünün ve bugünün kişisi, gecelerin âbidi, gündüzlerin arslanı idi; tek bir kelime ile

"Müslüman" di.

Kendisini kaybetmiş ve özünden soyutlanmış aydınlarımızın, uyutulmuş

halkımızın, yeni ve eski ilimlerde yetişmiş kişilerin O'nu tanımasının ne kadar önemli

ve gerekli olduğu ortadadır. Halkın bilgisizliğinden güç alanların, ışıktan korkanların,

Müslüman halkı uykuda tutmak için görevlendirilenlerle her zaman halk yığınlarını

"koyun sürüsü" gibi

ONSOZ

BİZ VE İKBÂL

görmek isteyenlerin, İkbâl gibi bir Müslüman'ın adı anıldığı zaman korkmaları bizi

şaşırtmasa gerek.

Hüseyniye-i İrşâd kurumu, 1957 yılında İkbal'i bütün yönleriyle tanıtmak için tüm

İranlı ve yabancı düşünürleri, uzmanları bir araya gelmeye çağırdı. Amaç, asrımızda

Müslümanlara gurur verici düşünce ve uyanış sağlayan İkbal'in yüce ruhunun

tanmmasıydı. Yabancı kişileri tanımaya mahkûm olmuş İran halkı, bu kez

kendisinden olan bir çehreyi tanısın ve O'nun berrak aynasında kendi ruhunu ve

kendi bütünlüğünü, kişiliğini, imânını görsün ve "İkbâl" olmayı bilsin ve onu

görmekle, kaybolmuş imânına dönsün, kendine olan inancı yenilensin.

Hayatını başarıyla tamamlamış bir büyük insanı tanıyoruz; O'nun ruhunu kendi

cesedimize üfürerek, O'nunla yaşıyoruz ve bize yeniden hayat veriyor.

Hüseyniye-i İrşâd kurumunun bu değerli ve faydalı hizmeti, belki şu dönemde ilk

kez dünya üzerinde "İslâmî fikir" "insanî görüş" ve uluslararası İslâmî bilimsel

araştırma mantığına dayanılarak yapılmıştır. Böyle bir akımın öncüsünün aramızda

Muhammed İkbâl olduğu görülmektedir. Müslümanlar şu durgunluk ve suskunluk

döneminde, daracık kavmiyetçilik ve ulusçuluk çevresine sıkışarak, İslâm'ın

öngördüğü evrenselliği öz İslâmî görüşü yitirip unutmuş bulunuyorlar.

İslâm'ın öngördüğü evrensel birlik, hiçbir özel kavme ve toprak parçasına özgü

değildir. Şimdi ise bu birlik bölünmüş durumdadır. Ne yazık ki Müslümanlar,

inzivaya çekilip kendi içlerine kapanmışlardır; daracık tarihî geleneksel çerçeveler

içerisinde, çeşitli hurafeler ve câhilî inançlara, İslâm dışı düşüncelere kapılarak veya

İslâmî düşünceleri ters anlayarak kapalı bir alanda ölüme mahkûm olmuşlardır âdeta.

Ama bugün sorumlu İslâmî aydınlar tarafından düzenlenen böyle programlar, İran

başta olmak üzere zamanın ve insanlığın bütün penceresi üzerine çekilmiş, dar fikrî

çerçeveleri kırmakta ve zamanın zâlimleri tarafından bu bölünmüş vücûdun

bütünleşmesi için yararlı olmaktadır. Tüm bu çabalar, o "tam birliğin", o "İslâmî

birliğin" sağlanması ve bu birlik sağlanmadan İslâm'ın canlılığını sürdüremeyeceği

için bu binada yenilenme olması yönündedir.

Bu "yenilenme" deyimi, Muhammed İkbal'in İslâmî Düşüncede Yenilenme adlı

eserinin tam karşılığıdır.

Çalışmamızın, İslâmî araştırmalar konusunda manevî, fikrî, ilmî sahalarda İslâm'ın

tanınmasına iyi bir başlangıç olmasını ümit ediyorum. İnşaallah, gelecekte daha

dikkatli, değerli, faydalı araştırmalara tanık oluruz.

Özellikle yan ölmüş İslâmî toplumların cesedine rûh üfleyen Seyyid Cemâl Afgânî

üzerinde de araştırmaların yapılmasını arzu ediyorum. Uyumuş Doğu'nun uyanması

için ilk kez bağıran O'dur; ama hâlâ kuşkulu fikirlere bulanmış eller, onun

gölgesinden bile korkmaktadır. Şimdi bile hâtırasını lekelemektedirler. O, yalnız

İslâm toplumlarını ve İran toplumunu değil; esaret zincirine vurulmuş tüm ulusları,

Frantz Fanon'un deyimiyle "Yeryüzünün Lanetlileri"ni etkilemiştir. O'nun hakkında

da tartışalım ve O'nu tanıyalım. Yalnız O'ndan söz edelim demiyorum. Belki Seyyid

Cemâl ve İkbâl gibi kişileri tanımak, yalnız bir tek kişiyi tanımak değil; bir "dîn"i ve

bir "ideoloji"yi tanımaktır ve kendi durumumuzu bilmektir. İkbâl, bir dönemin

başlangıcıdır. Biz İkbal'i ve Seyyid Cemâl'i tanımakla, bu kişileri yetiştiren ideolojiyi

düşünüyoruz; bunun içindedir ki Seyyid Cemâl ve İkbal'i tanımak, İslâm'ın özünü

tanımak, Müslümanları tanımak, şimdiyi ve gelecek zamanı tanımaktır.

Birinci Bölüm

ASRIMIZDAKİ MÜSLÜMAN'IN DERTLERİ VE SORUNLARI

Bu yurdun herhangi bir köşesinde yaşayıp, kendi geleceğini, almyazısını ve

dünyada olup bitenleri düşünen ve bir kurtuluş yolu arama zorunluğu duyan binlerce

Müslüman'ın dilinden konuşuyorum...Ben onlardanım; benim gibi dertli olanlara

sesleniyorum: İkbâl bir "işaret" tir.

Bu kurak topraklarda, zamanımızın coşkun ve fırtınaya kapılmış "çöl"ünde

araştırmaya susamış düşünür, her düşünceye veya dîne yöneliyor, tüm kurtuluş

yollarını gösteren fikirlere bakıyor; ama doymuyor. Doğru yolu bulduğu ve iyi bir

sonuca vardığı zaman ise, yine de tüm dertlerine çâre bulmuş olmuyor. Çünkü benim

gibiler asrımızdaki akıma bağlı olarak yalnız kendi ülkelerinin coğrafî sınırlarında,

kendi toplumlarında, kendi tarihlerinde yaşamaktadırlar.

Böylelikle gelişmiş teknolojinin ve yeni bilimlerin, zorbaların, fitneciliğin ve

Batı'nm yanlış anlaşılmış uygarlığının karşısında durmuş olduğumu; bu zıt cephelerin

önünde,

13

ASRIMIZDAKİ MÜSLÜMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

BİZ VE İKBÂL

varlığımı yok etmeye kararlı olan fırtınanın karşısında olduğumu bilmeliyim. Öte

yandan ben bir insanım; bu tabiatta ve bu dünyada, "insanî yaratık olarak" ne

olduğumu bilmeliyim, nasıl yaşayaccağımı anlamalıyım. Kaderim nedir? Nasıl

yaratıldım? Niçin geldim? Niçin yaşamalıyım? Yaratılışın anlamı, yaratılışa egemen

olan rûh ve tedbir nedir? Ben neye inanmalıyım? Benim görüşüm, hayatım, içinde

yaşadığım toplum, zamanın karşısında ve kendi karşımda ne olmalıdır? Bir başka

yandan ise "Doğu" denilen dünyaya bağlıyım. Düşündürücü ve üzücü geçmişiyle,

şimdiki zaman ve geleceğiyle. Aynı zamanda İslâm ümmeti denilen bir ümmet ve

topluma bağlıyım; hamurum, kaderim, eğitimim bu ümmetle sınırlıdır ve bu ümmet

içine düştüğü durumdan çok acı çekmektedir, ben bunun karşısında sorumsuz

kalamam. Bilmiyorum ki, duygularımı hangi temellere oturtayım? Hangi felsefe

gözüyle dünyaya bakayım? Neye gerçekten inanayım?

Bu soruların hepsi de cevapsız kalmıştır.

Dinlerin özel bir konumu vardır ve eğer din şimdiki görüşlerle, acılarla ve

perişanlıklarla ilgilenmezse, yukarıda anılan sorulara doğru cevap vermezse,

kuşkusuz günümüz insan toplumundan uzağa düşecekür; gerçekte de böyle olmuştur.

Bu sorulara cevap verme iddiasında bulunan bilim, özellikle teknoloji, burjuvazi

sanatı ve ticâret kültürü öyle bir noktaya varmıştır ki; bütün bunlar karşısında

günümüz gençliğinin ve hatta âlimlerimizin imanı sarsıntı geçirmektedir. Evrende bir

insan olarak neye inanıp neye inanmayacağımı bilemiyorum. Çözüm yolu hangisidir?

Evrene egemen mutlak gerçek midir? Tabiatta amaç var mıdır, yok mudur?

Benim yirminci asırdaki dertlerim

XX. asrın yakalandığı dertleri, bugünkü uygar insanlık çekmektedir, ben de

çekiyorum. Gerçi Doğulu olan ben, yeni

uygarlıktan yararlanmıyorum, nimetlerinden yoksunum; fakat tüm ahlâk dışı

fesatlarından, hastalıklarından ve kötü bahtından, uygar Avrupalının kendisinden

daha fazla etkileniyorum. Henüz "teknokrasi"ye ulaşmamışız! Bürokrasi dönemine

girmemişiz! Teknoloji ve kapitalizm aşamasına geçmemişiz. Fakat, yine de Batı'da

var olan perişanlıkları, dertleri, acıları ve özel hastalıkları tüm vücûdumuzla, tüm

duygularımızla tatmaktayız. "Doğulu olan ben"im bunların dışında; Doğulu olduğum

için daha başka dertlerim vardır! Çünkü azgelişmişliğin, daha doğru bir deyimle "geri

bıra-kılmışlığm", açlığın, bilgisizliğin ve kötü bahtlı oluşun acılarını çekmekteyim.

Sorun şudur; "uygar Batı" tüm mikroplarını bana hediye etmiştir ve beni medeniyetin

nimetlerinden yoksun bırakmıştır; "Doğulu olan ben"im yüklendiğim dertleri Batılı

yüklenmemiştir; en azından orada açlık ve azgelişmişlik gibi sancılar

çekilmemektedir. "Ben" iki çelişkili dönemin arasında hem Doğu ve hem de Bah'nın

açığa çıkardığı dertleri yüklenmekteyim! Şöyle ki, hem geri kalmış insan olarak geri

kalmışlıktan, maddî zayıflıktan, kültür yoksunluğundan, okuma yazma bilmemekten

ve "ekmek-sizlik"ten acı duyuyorum; hem de teknolojiye, tekniğe ve bunların

getirdiği ilme ulaşmadan, bunların sonucu olan fikrî perişanlık, ruhsal hastalıklar,

felsefî ümitsizlik, yalnızlık, yirminci asrın ve uygarlığın getirdiği tüm sapmalar ve

fesatlardan acılar çekmekteyim.

Ben ne yapmalıyım? Bu sorulara kim cevap vermelidir?

Uyanık, dertli, sorumlu ve aynı zamanda "DOĞULU VE MÜSLÜMAN."

Kuşkusuz Seyyid Cemâl'i, "İslâm düşüncesinin yeniden oluşturulmasının öncüsü"nü

bekliyorum; fakat Seyyid Cemâl'in bu yolda gelişmiş çehresi olarak İkbal'i

görüyorum. İkbâl yalnız fikirleriyle değil, yaşamıyla da benim sorunlarıma cevap

vermektedir. En son demek istediğim sözümü, başlangıçta söylüyorum: Ben İkbal'i

düşündüğümde, O'nun da Ali gibi gelişmiş pek çok yönleri olduASRIMIZDAKİ

MÜSLÜMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

BİZ VE İKBÂL

ğunu görüyorum. Ali gibi olmak isteyen ve O'na varmak isteğiyle çabalayıp ilerleyen

bir insan ve doğal olarak XX. asrın yeteneklerini de buna ekleyen bir insan. Neden?

Çünkü Ali, yalnız konuşma ve düşüncesiyle değil, belki tüm vücut ve yaşamıyla da

insanlığın "çok yönlü" ihtiyaçlarına, tüm zamanlar ve dönemlerde cevap vermektedir.

Bölünmüş İlâm

Ne yazık ki İslâm, tarihsel süreci içinde bazı etkenler sonucu bölünmelere uğradı.

(Şu anda bölünme etkenlerini anlatmam için zaman dardır.) Ama İslâm ölmedi. Ali

ölmedi. İslâm dini içeriğiyle mevcuttur. Fakat İslâm dinini devrimci niteliğinden

soyutlayan ve hayatî duygusundan arındıran "İslâmî bütünlük" parçalanmıştır. Ama

bu onun ölmesi demek değildir.

İslâm, insanlık tarihi boyunca ilk kez diğer dinlerin aksine, her zaman dinin mucize

yaratan gücünü içe dönüklükle ve nefsi çeşitli günahlardan arındıran kendi içine

kapanma yöntemiyle korumuş ve ideal bir insan meydana getirme amacıyla "dini

gökten yere indirmiştir". Bireysellik ve içgüdülerin büyük manevî gücünün yaratmış

olduğu hareketi dışa dönük olarak sosyal ilerlemede kullanmış ve insan toplumunun

yapısında ve bu dünyada (yalnız âhiret için değil), insanlığın düzlüğe kavuşması için

büyük hayat önderleri oluşturmuştur.

Önderlik: Ahlâkî önderliği İsa'ya, siyâsî önderliği de Kayser'e verelim.

Hayat; âhiret yaşamının temelini dîne ve dünya yaşamının temelini akla

dayandırmak değildir.

Ve insan... Ne yalnızca içte aşk, iman ve irfandan, ne de yalnızca dışta madde ve

ilimden ibaret bir varlıktır. Bireyci ve toplumcu bir din olarak İslâm, dünyayı ve

dünya görüşünü, maddîyi ve manevîyi birleştiren tevhîd temeline oturtur ve defalarca

belirttiğim üzere; tevhîd, tarihte ve düşünürlerle

ruhanîlerin zihinlerinde algılandığı gibi, yalnızca felsefe ve kelâmın kalıpları

içine sıkıştırılamaz. Allah'ın Zâtının birliği anlamında tevhîd, yapısında maddî ve

insanî olanın yanı sıra, dünyevî mantığın yansımalarını ve gerekliliklerini barındırır.

Tevhîd insanlık içinde birlik, insan sınıflarının temel yapısında birlik ve yaratılışta

tam bir birliktir. Bu inanç içinde insan, doğal çizgisinde evrime uğrar. Bu, İslâm

tevhîdinin anlamıdır; bu yalnız felsefenin ve mezhebin temeli değil, belki tarih

felsefesinin ve sosyoloji ilminin, insanın tanımının ve yaşamın tanımının da temeli

sayılmaktadır. Bu tevhîd dîninde, Peygamber'in elinde Ali ve benzeri pek çok

şahsiyetler yetişmiştir. Bunlar iki yönlü şahsiyetlerdir; irfan âlemine ve iç dünyaya

girildiğinde bedenlerinden sıyrılmış bir ruhu andırır bunlar. Manevî göklerin yolunu

yeryüzü yollarından daha iyi tanırlar. Böyle ruhlar, geceleri sabaha kadar uyumazlar.

Neden? İslâm toplumunun en uzak bir köşesinde bir aç kişi uyumaktadır.

Toplumdaki açlık sorunu karşısında bu kadar duyarlı bir ruh. Bir aç kişiye karşı

gösterilen bu tür duyarlılık, tümüyle maddî ve halkçı bir önderin işidir. Öyle ki, bu

önder halkın maddî hayatını temel olarak kabullenmiştir.

Bu söz ve bilinç, düşünce ve sevgi adamı, kılıcından ölüm saçan ve dilinden vahiy

dökülen adam; bu kişi ideal insan düşüncesinin var olmuş bir gerçeğidir. Bu büyük

sahabeler, insanlık idealinin örnek şahsiyetleridir. Onları Peygamber kendi dininin

verdiği terbiyenin bir ürünü olarak tarihe, insanlığa ve İslâm ümmetine gösteriyor ki,

başkaları da onlar gibi olsun. Tam insan, ideal insan; sosyoloji ilminde "Le Homme

Total" diye tanımlanan insan, yani tüm boyutlarda gelişmiş ve ideal bir insan sıfatını

kazanmış "İnsan", herkesin kendisine örnek edinebileceği yüce bir insandır.

Ali'nin kişiliği ve İslâm dininin içeriği aynı şekilde kalmıştır. Yalnız o şekilde

bölünmüştür ki, ben varım; fakat bir yandan kolumu kesmişler, bir yandan ayağımı,

bir başka

ASRIMIZDAKİ MÜSLÜMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

yandan başımı ve gözümü, bir başka taraftan ise kalbimi ve beynimi almışlar.

Ben varım, hiçbir zaman yok olmamışım; hatta var oluşum nedeni ile yüceltiliyor

ve kutsallaştırılıyorum. Ama yaşamdan ve hareketten yoksun bırakılmışım. Öyle ki,

gerçekte hayatta değilim. Ali'nin irfan boyutu çok saf; yüce ve derin bir tasavvuf,

latif ve olgun bir irfandır. Bu insanî irfan İslâm tarihinde gelişmiştir.

Ali'nin kahramanlık boyutu yiğitlik, mertlik ve iyi kalplilik sembolü olarak, üst

düzeyde topluma ve onun irfânî boyutuna yansımıştır.

Hikmet ve Kur'ânî ilim boyutunda, tefsir ve İslâm'ı tanıma ilminde, hadîs ve İslâmi

bilgilerde coşkun bir kaynak görünümündedir.

Düşünce boyutu, tefekkür, söz ve ilim çizgisinde ilerlemiştir.

Siyâsî boyutu adaletin ve "Hakk"ın sembolü olarak o kadar gelişmiştir ki, O'nu

tarihin ezilmiş halkları gözünde üstün bir dereceye kadar yükseltmiştir.

Görüyoruz ki Ali kaldı; fakat parça parça. İslâm kaldı; ama çözülmüş bir şekilde.

Kur'ân elimizde, İslâm'ın yetiştirdiği büyük şahsiyetler ve bu kültürde ve bu dinde

yoğrulan kişiler yine var; fakat her yöne tek bir açıdan bakılıyor. Her şey parça parça

olmuş ve her şey ve her bir parça ayrı bir soyluluk derecesiyle yüceltiliyor.

Binada Yenilik

"Binada yenilik" yapmak; dönüş yapmak ve aramak demektir: Kendi kültürümüzü,

kendi bilgilerimizi, kendi tarihimizde ve kendi tarihî senetlerimizin arasında aramak,

bu düşünceyi ve bu kişileri yetiştirmiş olan malzemeyi bulmak, bu terbiyenin temel

yapısını araştırmak ve tüm boyutlarda yetişmiş ve terbiye görmüş örnek şahsiyetleri

(Zihnî ve felsefî olarak ya da efsânelerdeki semboller olarak değil)

BİZ VE İKBÂL

gerçekte var oldukları biçimde tanımak, bu şahsiyetlere ve bu büyük dine yeniden

"dönüş yapmak" demektir. İslâm'ın yapısında yeniliğe gitmek, yeniden örnek

gösterilecek bir insan meydana getirmek ve bu birbirine karışmış olan, her sayfası,

her bölümü bir başkasının elinde bulunan Kitâb'ı ilk dönemlerinde olduğu gibi tam

bir ruh olarak bütünleştirmek demektir.

Bir düşünce ve bir ruh bir cisimde bütünleştiği zaman gerçek bir vücut ortaya

çıkmıştır diyebiliriz; eğer onu parçalarsak etkisini yok etmiş oluruz ve parçalanmış

kısımları ne kadar yüceltirsek yüceltelim ve bu birbirinden ayrı düşmüş kısımları ne

kadar geliştirirsek geliştirelim, bir kez temeli oluşturan ruh yok olduğu için şahsiyet

ölmüştür. Bu bakımdan İslâm binasının yenileştirilmesi çalışmamızda gerekli olan

ruh tüm boyutları ile hazır bulunmalıdır.

İslâm, günümüzde var olduğu biçimi ile bizi harekete yöneltmiyor; tam tersine bizi

sessizliğe, oturmaya ve sabretmeye itiyor. Yalnız, buradaki "sabır" sözcüğünden,

bizim anladığımız sabrı kasdetmek istemiyorum. İslâm'daki anlam dolu sabrı değil,

(Çünkü, bu konuda bizim anlayışımızla İslâm'ın anlayışı birbirine ters düşmektedir.)

her şeye karamsar gözlerle bakmayı, hayatı, tabiatı, toplumu, İslâm'ın yaşamını

ümitsiz gözlerle görmeyi ve tüm ümitleri dindarlık adına ölüm sonrasına bırakmayı

kasdetmek istiyorum. İyi ama, bu ruh ne zaman ilk günlerindeki hâline dönecektir? O

ilk günler ki, yirmi beş yıl içerisinde vahşî insanlardan bu dünyaya uygarlık yaratan,

tarih yapan ve tarihin akış yönünü değiştiren bir nesli yetiştiren ruh. Bu ruh artık bir

kez daha bir Ebû Zer yetiştirecek midir? Yani, yarı vahşi, oku-ma-yazması olmayan;

yalnız dünyadan değil, kendi ülkesinden bile haberi olmayan bir adamdan, bir Ebû

Zer-i Gıfârî yetiştirecek midir? İnsanı, tüm insanlığı mutluluğa götüren yolda ilham

kaynağı ve mazlum ulusların ümidi olan bu ruh, ne zaman böyle bir değişim

yapacaktır?

ASRIMIZDAKIMUSLUMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

BİZ VE İKBÂL

Ortaçağ tarihinin karanlıklarında bölünmüş olan bu bedeni yeniden bütünleştirelim.

Bütünleştirelim ki, bu ruh asıl bedenine dönsün ve uykuya yatmış olan bu cisim,

kendisine kutsal ruh İsrafil'in sûru üfürülmüş gibi yirminci asrın ölmüş toplumlarına

hayat versin, onları harekete geçirsin ve eskiden olduğu gibi gücü ve manayı yeniden

oluşturuver-sin. Müslüman ve örnek bir insan olarak Muhammed İkbâl, yirminci

asırda böyle bir dönüşüm yapmış ve o ruh, onun bedeninde tecellî etmiştir.

Muhammed İkbâl, İmam Gazzâlî veya Muhyiddîn Arabî ve hatta Mevlânâ gibi

yalnız ve yalnız irfan âlemine dalarak madde ötesini düşünen ve nefis terbiyesiyle

kendisini ve kendisi gibi birkaç kişiyi yetiştiren, dış âlemden ve Moğol-lar'm ümmet

üzerindeki baskı ve zulmünden habersiz bir arif değildir. Ebâ Müslim ve Selâhaddîni

Eyyûbî gibi İslâm tarihinin yalnız savaş, mücâdele ve kılıç adamlarından da

değildir. Yalnızca düzeltme ve değiştirme ile uğraşan, düşüncede devrim yapan ve

sosyal ilişkilerde insanî terbiyeyi düşmana güç ve zor kullanarak kazandırmayı

yeterli bulanlar gibi de değildir. Hindli Seyyid Ahmed Han gibi, İslâm toplumu ne

durumda olursa olsun, hatta İngiltere saltanatı egemenliği altında bile olsa; onun

birleşimci bir etkiyle veya ilmî ve yirminci asrın mantıkî yorumları ve Kur'ân'da

derin ve filozofça araştırmalar yapmakla diriltilebileceğine de inanmıyor.

İkbâl, Batı gibi, yalnızca ilmi insanlığın kurtuluşunun gelişmesi ve dertlerinin

giderilmesinin çaresi olarak görmediği gibi, filozoflar gibi de ekonomiyi ve maddî

ihtiyaçları temel ilke saymıyordu. Öte yandan kendi vatandaşları gibi (yani Büyük

Hint düşünürleri ve Budistler), içe dönüklüğü ve ruhun "samsaraî" hayatından

kurtulup, "karmaî" dolambaçlarından geçerek "nirvana"ya erişmesini beşeriyetin

risâleti olarak düşünmüyordu. Öyle ki, toplumda açlık vardır; kölelik, zayıflık,

sömürü ve zillet vardır; bu durumda

arındırılmış ve yükseklere ulaşmış yüce insanlık ruhundan ve temiz ahlâktan söz

etmek mümkün değildir. Hayır, İkbâl kendi dini ile, aslında kendi oluşu ile bağlı

olduğu düşünceyi gösterdi. Yani, İslâm dünya ve maddî ihtiyaçlara çok şiddetli bir

şekilde yöneldiği halde, insana öyle bir kalıp armağan etmektedir ki; kendi deyişi ile,

insan hayatın en güzel anlarını güneşin çıkıp da yeryüzünü aydınlattığı an şevkle

görüyor.

Sanki büyük bir ariftir ve ruhu her türlü maddecilikten arındırılmıştır. Öte yandan

bir başka kişiliği daha vardır ki; ilme, teknolojinin gelişmesine ve insan aklının

ilerlemesine bu zamanda yüce bir göz ile bakmaktadır. Onun Doğululuğu ve

duyguları "tasavvuf", "Hıristiyanlık" ve "Lao Tzu" "Buda ve .." gibi ilmi küçümseyip

aklı, ilmî gelişmeyi küçümsemek biçiminde değildir. Francis Bacon ve E. Bernard

gibi salt ilim gözüyle maddelerarası ilişkilere bakarak, doğanın güçlerini akılla yenip

insanın maddî refaha ulaşmasını da amaçlamıyordu. Yine felsefe, doğruluk, ilim, din,

akıl ve vahyi birbirine monte ederek ortaya biçimsiz bir nesne de çıkarmadı. Belki

kendi dünya görüşü içinde düşünce ve ilmi, bugün dünyada olduğu gibi kendisine

araç edinerek bunları aşk, duygu, ilham, irfan ve ihlâsla yoğurup insan ruhunun

geliştirilmesi için kullandı.

İkbal'in insanlığa en büyük mesajı şudur: İsâ gibi kalbiniz, Sokrat gibi düşünceniz

ve Kayser gibi de kolunuz olsun. Yalnız bir insanda, beşer olan bir yaratıkta yüce bir

ruh temeli bulunsun. İkbal'in kendisi siyâsî uyanışın en yüksek mertebesindeydi.

(Öyle ki bazıları O'nu siyâsî lider biliyorlar.) Felsefe ve ilmî düşünce açısından ise

Batı'da büyük bir düşünür ve asrın filozofu olarak görülüyordu; Bergson gibi, İslâm

tarihindeki Gazzâlî gibi. Ve aynı anda biz onu İslâm toplumunun büyük ıslahatçısı

olarak tanıyor ve adlandırıyoruz. İçinde yaşadığı insan toplumunu ve İslâm

toplumunu düşünüp, onun uyanışı, kurtuluşu ve özgürlüğü için

ASRIMIZDAKİ MÜSLUMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

BİZ VE İKBÂL

mücâdele verdi. J. P. Sartre'in dediği gibi, entelektüellik pozunda bir politikacı

değildi. Solcu geçinenler gibi değil, fakat sorumlu bir insandı. Üzerine düşeni yaptı,

çalıştı, uğraş verdi. Aynı zamanda Mevlânâ gibi âşıktı ve ruhî miraçlarda onunla

yolculuk yaptı. Aşk ateşiyle ruhun ızdırab-larmdan kalbine kor düşmüş gibi

yanıyordu. Fakat hiçbir zaman tek yönlü olmadı, bölünmedi, herhangi bir yönü ağır

basmadı. Yani tam bir Müslüman'dı. Mevlânâ'ya âşık olduğu zaman bile, kendisini

asla onda yok etmedi ve bir tarafa eğilmedi.

İkbâl, bir filozof olarak Avrupa'ya gitti ve orada kendisini gösterdi. Avrupa'nın

felsefî ekollerini öğrendi ve tanıdı. Herkes bilir ki o, XX. asırda Batı medeniyetinde

yaşamıştır. Mevlânâ'nm karşısmdadır, ama ona vurgundur. İslâm ruhunun tüm

boyutlarında olgunluğa erişmek için ona mürîd olmuştur. Tasavvuf, "Ezelde

kısmetimizi ve kaderimizi bize sormadan tesbit ettikleri için, eğer hayat senin

gönlünün rızası doğrultusunda değilse, onu fazla eleştirme" veya "Eğer zamanın akışı

seninle iyi değilse, sen onunla iyi ol"der. İkbâl ise, "Eğer zamanın akışı senin

yönünde değilse, onunla mücâdele et" der. Burada zaman yani insanın geçmişi ve

geleceği, insanın kendisi sahilde durgun bir dalga gibi değildir. Onun oluşu ve varlığı

yalnız harekettedir. İkbal'in irfanında insan, Hint tasavvufuna ve mezhebî tutuculuğa

bağlı değildir; belki Kur'ân irfanına bağlıdır ve zamanı Kur'ân'a göre değiştirir.

İslâm'ın Kur'ân'ı, insanın hiçbir katkısı ve rolü olmaksızın ilâhî irâdeyle, düşünce

ve esas olarak insanı kabul eden "insanî kaderi" aslî temeline oturtmuştur.

Ve bu çok büyük evrimci bir temeldir; İslâm'ın dünya görüşü, hayat felsefesi ve

dini, insanın tanımından kaynaklanan ilerici bir görüştür. Çünkü, hümanizmin ve

özgür düşünen yeni asrın aydınlarının "dîn"e en büyük eleştirisi şudur: "Dinî inanç

gökyüzünün mutlak irâdesine, yani ilâhî meş'iyyete

dayanmakta ve insan irâdesi mutlak bir hiçe, yokluğa ve yenilgiye mahkûm

edilmektedir. Mantıksal açıdan da, insan görülmeyen güçlerin karşısında iradesiz bir

oyuncak olarak görülmekte; bu zillet, kölelik ve insanın özgürlüğüyle gücünün

elinden alınması ve sonuç olarak da sorumluluğun hiç sayılması ve mevcut duruma

rıza göstermek ve başına gelen her şeyin ilâhî bir irâde sonucu geldiğine inanmak

durumu ortaya çıkmaktadır. Bu hiçlik ve anlamsızlık karşısında birşeyler yaparak,

mevcut durumu değiştirmeye çalışmak boştur. İnsanın istediği değil, belki, önceden

kendisi için ne yazılmışsa o olacaktır ve her ne varsa ve her ne olacaksa, bu gökte

yazılmış bir kaderin sonucudur; insanın tedbîri onu değiştiremez ve düzeltemez de.

Hem, böyle bir şeye kalkışmak akıl dışıdır ve meşru değildir."

Ama, İslâm'ın felsefesi tek bir Allah'ın mutlak irâdesine dayanır. "Yaratmak", hem

de evrene hükmetmek O'nun elindedir. O yaratır ve O emir verir. Aynı zamanda

insanlık, bu büyük hükümdarlığın ve sultanlığın bir üyesi olarak, evrende geçerli

olan kanunlardan dışarı çıkamaz. Ama buna rağmen özgürce yaşam hakkı verilmiştir

kendisine. Allah insanlara şöyle diyor: "Biz sizi onurlu ve üstün kıldık; karaları ve

denizleri, yeryüzünü ve gökleri sizin emrinize verdik ve kendi ruhumdan irâde,

seçme, önderlik, tedbir, uyanış, düşünce, doğaüstü yeteneklilik ve buluculuk simgesi

olarak sizlere üfledim; bakalım hanginiz daha güzel emellerde bulunacaksınız!"

İslâm'ın insanı irâde, isyan gücü veya itaat etme yeteneğine sahiptir; bunun içindir

ki kendisini yetiştirme sorumluluğunu taşımaktır. "Her nefse kendi kazandığından

sorulacaktır." Yani, her insan kendi yaptığından sorumludur ve "insan için çalışma va

çabalama sonucu elde ettiğinden başka bir şey yoktur" (Kur'ân). İkbâl, Kur'ân ile

birlikte kendi âleminde irfânî seyre çıkarken; bu temele, yani "soylu sâlih amel"e ve

"insan sorumluluğu"na varmıştır; yani hümanistler ya da egzistansiyalistler ve

radikalistlerin dini ve Allah'ı inkâr ederek insanlığı ulaştırmak istedikleri düzeye

ulaşmıştır. Bunlar haklı olarak, düşüncelerde yerleşmiş olan dini ve Tann'yı;

özgürlük, izzet, sorumluluk ve insanî sorumluluğun karşısında görüyorlardı. Fakat

İslâm, pek öyle felsefî yorumlar da getirmeden, insan kaderinin sonucunun insanın

kendi elleriyle yapıp gönderdiği ameller karşısında belirleneceğini ortaya koydu.

İkbâl, tüm felsefî menzilleri ve asrımızın ruhunu İslâmî iman ve irfan çizelgesinde

seyretmiştir. "O, bir Müslüman muhacirdir" diyebiliriz. Okyanusun derinliklerinde,

Hind esrarı içerisinden Avrupa'nın en yüksek güçlü dallarının tepesine yükseldi. Ama

orada kalmadı; bizim aramıza döndü ve getirdiği ilginç hediyeleri kendi halkına, yani

bizlere armağan etti. Ben onun kişiliğinin, İslâmî uyanıklığın yirminci asrın dertli,

yalnız ve perişan neslimiz için bir örnek daha yarattığını görüyorum.

Alevlenen bir ruh; Doğu kültürünün ruhundan ilham alarak doğup taşmış, Batı'nın

büyük düşüncesinden esinlenerek uygarlık ülkesinin, akim, ilmin, yaratma gücü ve

ilerlemenin tadını almış ve böyle bir kişilikle XX. asrı tanımıştır.

Gericiler ve geriye tapanlar gibi, seçme ve ayırma gücüne sahip olmadan her

yeniliğe, yani uygarlık ve Batı'dan gelen her şeye körü körüne düşman kesilenlerden

olmadığı gibi, eleştirme ve seçme cesaretini göstermeden körü körüne Batı

taklitçiliğini yapanlardan da değildir. İlmi kullanmıştır kullanmasına ama, ilmin

insanın tüm manevî ihtiyaçlarını gideremeyeceğine, onu manevî yüksekliklere

çıkaramıyacağına ve insanın duygularına her yönüyle cevap veremiyeceğine de

inanmıştır. Herhalde İkbâl öyle bir dünya görüşüne sahiptir ki, bu dünya görüşünün

temeli olarak, rûhânî âlemden felsefî yorumlar getiriyor ve insandan da kendi sosyal

sistemini kendi kültür ve tarihinin temellerine dayandırarak kurmasını istiyor. Öyle

ki, XX. asır insanının elindeki araçları alıyor ve "Ali ayarında" bir kişi olarak

karşımıza çıkıyor.

Bİfc VE İKBÂL

Ne demektir Ali ayarında olmak? Şu demektir ki, Do-ğu'nun kalbi Batı'nın aklı

vardır Cnda. Çok derin, doğru ve güzel düşünen, bir taraftan da seven, çok seven bir

insan. Ruhun dertleri ve hayatın acılarını bilen bir insan. Hem Allah'ı tanıyor, hem

halkı. Bilginin nurlu ışığında aşkın ateşiyle kavrularak ortaya çıkmış bir temizlik

sembolü, ulusların kaderinin üzerine siyah perdeler çekip gözlerden uzaklaştıran ve

zincire vuran gaflet ve cehalet O'nun keskin bakan gözlerinin önünde barınamıyor;

ıslâh etme, yeniden diriltme ve devrimci düşüncesinde değişiklik yapamıyor.

Francis Bacon'ın dediği gibi, salt ilim gözüyle âlemin gerçeğine ermemizin

mümkün olmadığını anlamış ve çılgıncasına âşık bir kalple, yemeden içmeden

kesilme, nefsi terbiye ve içgüdüleri geliştirme ile de bir yerlere varılmayacağını

sezmiştir. Çünkü insan, toplumuna bağlıdır, hayata ve maddeye bağlıdır, onlardan

kendisini soyutlayamaz. Kişi, içinde yaşadığı toplumun kervanı ile birlikte yol alır ve

kendi yolunu tek başına seçemez.

Taşıdığımız düşünce ve görüşler felsefî gereksinmemize cevap vermeli

(dünyamızdaki görüşler ve felsefeler insanlığın bugünkü düşüncesine cevap

vermiyor) ve bugünkü dünyayı, uygarlığı ve yeni kültürü tanıyan ve kendisiyle,

kendi kültürünün zenginliklerine yabancı kalmayan düşünürler yetiştirmelidir. Bu

düşünürler kendi kültürümüzü, manevî servetlerimizi ve dinimizi çok yakından

tanımalı, ama zamanın dışında yani dördüncü veya beşinci asırda yaşamamalıdırlar.

Bu düşünürler, dikkatli düşünce ve ilmî görüşleriyle ümmetin içine düştüğü

esaretten, acılardan ve yaşadığı hayattan habersiz olmayıp, eğer açık ve maddî

dertlerle ilgileniyorlarsa; şimdiki perişanlıklarını ve talihsizliklerini, kendi

toplumlarının ve insanlık âleminin kaderini düşünüyorlarsa; o halde ideal bir insanın,

tarihte her zaman için yaşamış olan üstün insanın risâletinden uzak kalmamalıdırlar.

İnsanı ve tüm insanlık ideallerini maddî tüketim seviyesine indirmemelidirler.

ASRIMIZDAKİ MÜSLÜMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

Bu aradıklarımızın hepsini İkbal'de bulabilmekteyiz; çünkü, İkbal'in bir Müslüman

olarak yirminci asrın İslâm toplumundaki başarısı şudur: Kendi kültürünün

zenginliklerini ve yeni kültürün zenginliklerini tanıyarak, kendi inandığı görüşün

doğrultusunda yani İslâm'ın çizgisinde kendisini yetiştirmiştir. Bu, İkbal'in büyük

başarısıdır ve bizim yirminci asır toplumumuzda bir yüceliştir.

Hiçbir zaman mutlak bir kişilikten bahsetmiyorum; sembol bir kişilikten söz

etmiyorum. Parçalanmış olan İslâm kişiliği, Müslüman kişiliği onda yirminci asırda

yeniden bütünleşerek yenilenmiştir. Ve bu yenilenme, sorumlu Müslüman aydınlar

için bir başlangıçtır. Bu başlangıcı sürdürmeli ve en büyük sorumluluğumuz olan

toplumumuzun yapısını ve kendi yapımızı yeniden kurma bilinci içine girmeliyiz. İlk

kez Seyyid Cemâl, asırların uyuttuğu bu büyük toplumu uyandırdı; "Ne

durumdaydın, ne durumdasın, ne idin, ne oldun?" diye sorarak. İşte bu hareketin

verdiği ilk meyvedir. Seyyid Cemâl'in, ümmetin kurumuş çölünde serptiği tohumun

ilk sonucudur İkbâl. Bu ilk meyve, olgunlaşıp büyük bir önder ve bizim için yol

gösterici oldu.

Biz Doğulu ve yeryüzünün Doğu noktasına bağlı insanlardan olarak kendi

tarihimize inanıp, İkbal'i örnek edinmeli ve Batı insanının karşısında öylece

durmalıyız. İkbâl, ıslâh edicidir. Ne anlaşılıyor acaba bundan. Islâh, toplumu

gerçekten perişanlıklardan, acılarından, talihsizliğinden kurtarabilir mi? Yoksa

düşünce ve sosyal ilişkilerde aniden ve temelden bir devrim yapılması mı gerekiyor?

Biz İkbal'i ıslâh edici unvanı ile andığımız zaman; okumuşlar yani bugünün deyimi

ile uğraşanlar bu kelimeyi bugünkü sosyoloji ve siyâset bilimlerinde moda olan

"reform" anlamına almakta ve onun karşılığının devrim olduğunu sanmaktadırlar.

Biz ıslâh dediğimiz zaman, genellikle üstyapıda aşamalı bir değişimi anlıyoruz;

devrim dediğimiz zaman ise, ani bir değişimi ve üstyapının yıkılışıyla yeni bir

altyapıya

BİZ VE İKBÂL

dayanılarak, yeni bir sistemin oluşmasını kastediyoruz. Fakat biz, İkbâl ıslah edicidir

derken; bunu, toplumun yavaş yavaş değişmesine ilgi gösterdiğimiz için demiyoruz;

aşamalı bir değişimi ve üstyapının düzeltilmesini de kastetmiyoruz. Bu deyimi,

devrim sözcüğünü de içerecek bir biçimde geniş bir anlamda kullanıyoruz.

İkbal'in ıslah ediciliği veya Seyyid Cemâl'den sonra asrımızın en büyük düşünürü

olması, onun, toplumun üstyapılarında aşamalı bir gelişme taraftarı olmasından

değildir. Hayır! Belki bu derin ve köktenci bir devrimin destekleyicisi olması,

düşüncede devrimci, duyguda devrimci, görünüşte devrimci, ideolojide devrimci ve

kültürde de devrimci olması demektir.

İkbâl, Seyyid Cemâl, Kevâkibî, Muhammed Abduh ve "Batı Bilginleri Encümeni"

üyeleri ve yüzyılımızda Doğu'yu titreten kişilerin hepsi "ıslâh" ve "devrim" derken,

kişinin ıslâhının bu görüşte olamayacağını itiraf etmişlerdir. Birkaç kişi ıslâh

olunabilir belki, hepsi o kadar. "Ben kendi istediğim gibi düşünüp yaşayabilirim,

zaman ve toplumdan etkilenmeden ve eskimiş bir toplumda kokuşmadan 'doğru ve

yüce bir insan' olabilirim". Eğer durum gerçekten böyle olsaydı, kişinin toplumsal

sorumluluğu anlamsız olurdu. Ben böyle bir ıslâhı kuşkuyla karşılıyorum. İnsan nasıl

olur da hem bir çevrede yaşar hem de o çevreden etkilenmez?

Çevre (yani tarih, doğa, toplum, kişisel ilişkiler, ailevî özellikler, kalıtım, bireyi

dıştan ve içten sarıp onu yetiştiren özellikler) kişiyi oluşturur, bunun yanı sıra kişi de

çevreyi etkiler. Gerçi kişinin çevreyi etkilemesinin derecesi, onun irâde gücü,

uyanıklığı, ilmî araç ve gereçlerle donanması, ileriliği ve teknik gücü ile doğrudan

bağlantılıdır.

Benim, 19. asırda yaygın bulunan ve sosyoloji ilminde konusu edilen bireysel

soyluluğun topluma yeğ tutulmasına veya toplumsal sorumluluğun bireyin önüne

geçmesi sorununa kendimce diyeceklerim vardır.

Ondokuzuncu asırda bireyciler, radikaller, hümanistler bireyin irâde ve

düşüncesinin toplumu yönlendirdiğine ve tarihi harekete geçirdiğine inanıyorlardı.

Buna karşılık sosyalistler; naturalistler, materyalistler sonra da Darwinizm'in

etkisinde kalarak (Darwinizm'in sosyal bilimlerde ve hatta edebiyatta ve güzel

sanatlar dalında temel kabul edildiği sıralar) insanı doğadan ayrı bir varlık olarak

görmüyorlar; ağaç gibi, hayvan gibi zorunlu çevre koşullarının terbiye ettiği bir

varlık, sosyal çevrenin zorunlu kanunlarının yetiştirdiği tarihsel ve sosyal

kavramların oluşturduğu bir yaratık olarak tanıyorlardı.

Bugün sosyoloji ilminde "birey" ya da "toplum" tartışması, yerini "sosyoloji" mi

yoksa "psikoloji" mi tartışmasına bırakmıştır. Psikoloji ile sosyolojinin çatışması,

bizim yarı aydınlarımız arasında - fikrî ve ilmî akımları bir asır geriden izledikleri

için - hâlâ şiddetli bir biçimde sürmektedir.

Ben, bu konuda hocam Gurvitch'in görüşlerini benimsiyorum. O şöyle diyordu:

İnsanî problemler öylesine karmaşıktır ki, bir etkilem-etkilenen ilişkisi içine

sığdırılamaz ve çözümlenemezler de; belki bu ilişki bazı durumlarda söz konusu

olabilir. Bir "sosyal fenomen" veya herhangi bir sosyal sorun, birtakım tarihî,

kültürel, ekonomik ve doğal etkenler sonucu ortaya çıkabilir. Ne var ki etkenlerin

hiçbirisi, doğal bilimlerde insanî ve sosyolojik sorunların çözümünde

kullanılabilecek derecede basit değildir. Bunlardan rastgele yararlanmaya kalkarsak,

saptırıcı sonuçlar doğabilir. Bu iş aydınlar için her ne kadar çekici, şevk verici ve

doyurucu ise de, sosyolojide hiç de böyle değildir; ama bir fikrin tebliği ve yayılması

için pek de kötü sayılmaz. Yalnız, araştırma ve ilmî çözümleme için zararlıdır. Öte

yandan birey ve psikoloji arasında tek taraflı bir etkilem-etkilenen ilişkisi yoktur. Bu

ilişki iki taraflı karşılıklıdır. Bireyin vicdanı ile toplumun vicdanı karşı karşıyadır ve

karşılıklı olarak birbirlerinden etkilenirler.

Etkilem ile etkilenen arasında karşılıklı bir ilişki vardır. Yani etkilenen aynı anda

etkilemdir ve etkilem de aynı anda etkilenen olabilmektedir. O halde tartışma konusu

olan, birey mi toplumu, toplum mu bireyi yapar sorunu şu açıdan ele alınmalıdır.

Birey ve toplum sürekli olarak birbirlerini yapmak ve yetiştirmek uğraşı içindedirler.

Burada benim özel bir düşüncem var: Bu tartışmada üçüncü bir neden

unutulmamaktadır, o da bireye her zaman gelişme ve yücelme gücü veren etkilemdir.

Gurvitch olsun, bireyciler olsun, hepsi de insanı "değişmez bir gerçek" olarak ele

almışlardır. Bireyden kastımız kişi değildir. Belki kişiliktir ve kişilik ya da birey

burada insanın bireysel iradesidir. Toplumun, tabiatın, tarihin, verasetin karşısında

insan gücünün iç yeteneklerine dayanarak çevrede yaptığı değişiklik ve çevreyi kendi

istediği gibi değiştirme gücüne sahip olmasıdır. Ve böyle bir irâdenin tarih boyunca

değişik toplumlarda ve değişik sosyal gelişmelerde, kültürlerde ve medeniyetlerde

başka başka olduğu görülmüştür. Kabile sisteminin ilkel gelişme çağlarında birey

yoktu, toplumculuk ruhu egemendi, ve birey tümüyle bu egemenliğin etkisi altında

doğuyor ve eğitiliyordu. Tarihin zaman sürecinde ilerlemesi, uygarlığın ve kültürün

yücelmesi ve ilimle tekniğin gelişmesine parelel olarak birey "kendi tanımı"na vardı

ve kendisini tanıyabildi, düşündü, çözümledi, sonra değerlendirme yaptı ve

kendisinde eleştiri ruhu gelişti; ilim ve teknikle donatıldığı için değiştirdi, ıslâh etti,

yıktı ve yeniden yaptı. Nitekim bu gerçeği tabiat ve insan ilişkisinde açıkça

görüyoruz. Onun için bu soruya cevap vermeden önce "birey mi toplumu yapıyor,

yoksa toplum mu bireyi yapıyor" sorununda psikoloji mi temeldir, yoksa sosyoloji

mi sorusuna cevap ararken; bizim de şu soruları sormamız gerekir. Hangi kültürel

gelişimin aşamasında? Hangi toplumda? Hangi birey için?

Birey bugün eleştiri ruhuna sahiptir ve hükümetini, dinini, yaşam biçimini, sosyal

geleneklerini değiştirebilmekte ve

bunların yerine yenilerini getirebilmektedir. Kabile bireyini yapan yukarıda

saydığımız nedenlerin dolaylı etkisidir, ve bundan dolayıdır ki kutsallaştırılmış,

yüceltilmiş ve sonsuz-laştırılmıştır. Bu bakımdan Durkheim'in görüşüne dayanarak

diyebiliriz ki, medeniyetler tarihin zaman sürecinde gelişme göstermişlerdir.

Sosyalizm (toplumculuğun temel düşünce sayılması) de, bireycilik de (bireyin

toplumdan ayrı bağımsızlığı) bu süreç içinde ortaya çıkmıştır. Uygar Avrupa

toplumlarını eski yerli ve kabile sistemleriyle (Araplar câhiliye döneminde kabile

kabile İslâm'ı kabul ediyorlardı; bireyler olarak değil.) karşılaştırarak da aynı sonuca

varabiliriz.

Evet, birey kültürel ilerlemesiyle bağlantılı olarak kendi tanım gücünü

geliştirmekte, yaşadığı çevrede değişiklik yapmakta, ıslâh ve sosyal devrim gücünü

artırmakta ve öyle ki artık kendi kaderini ve toplumun kaderini yönlendirme gücüne

sahip olabilmektedir. En azından toplumun kurulmasında ortaktır ve işte esas olan

"sorumluluk" da buradan doğmaktadır. Sonuç olarak, "İlk önce bireyi mi iyi ve güzel

yetiştirelim, yoksa toplumu mu iyi ve güzel yapalım?" sorusu anlamsızdır. Bu ikisi

birbirinden ayrı değildir. Yalnız ve yalnız sosyal bir mücâdele vermekle, insan doğal

ve doğru yönde geliştirmektedir. İnzivada filozof, şâir, âbid yetiştirebiliriz; ama

"Müslüman" yetiştiremeyiz. Tam ve iyi bir Müslüman yalnız ve yalnız "inanç ve

cihâd doğrultusunda" oluşabilir. İslâm Peygamberi'nin çalışması iki döneme

ayrılmıştır: Bireyi yetiştirme dönemi (13 yıl Mekke'de), toplumu yetiştirme dönemi

(10 yıl Medine'de). Mekke'de bireyi yetiştirme döneminde, O'nun bireyleri nasıl

yetiştirdiğini görüyoruz. Birey toplumun kervanında yürüyor ve bu kervanın tarihî

çizgisinde hareket ediyordu. Eğer bir köşede oturup başkalarından koparak içe

dönmekle ve kervanın öncüsüne dikkat etmeksizin yol göstericilere ve kervanı

yönlendirenlere bakmaksızın, birey kendisini yetiştireceğini sanıyorsa bu bir

aldatmacadır. Eğer yetişmişse, sanmasın ki

kervanın yolundan ve kaderinden ayrı yolda ve ayrı kaderde yetişmiştir. Aksine

kervanın yürüdüğü istikamette yürüyüp, kervanın vardığı hedefe birlikte varmıştır.

Ama görüyoruz ki zaman kokuşmuş, ruh ve sosyal ilişkiler kokuşmuş, kültür, eğitim,

hareket çizgisi, ruhî, siyâsî ve ekonomik ilişkiler kokuşmuştur. Bu ortamda bireyin

tek başına başarılı olması imkânsızdır. Eğer böyle bir ortamda iyi insanlar

olacağımıza inanıyorsak, aldanıyoruz demektir ve ümitlerimiz boşunadır. Eğer her

şeye rağmen birey kendini kurtarabilir, toplumun düşüşünden sıyrılarak kurtulmayı

başarır ve gerçekten kurtulmuş olur ve kendisini yitirmezse, yine de en büyük ihaneti

yapmış demektir; çünkü onun en büyük görevi başkalarını ve toplumu ıslâh etmektir,

ama bu durumda etmemiştir. İnsan başkalarına ihanet etmekle kendisine hizmet

edemez. Eğer birey çabalaması ve akıllılığı sonunda kardeşleri, fikirdaşları,

derttaşları ve özgürlük savaşçılarıyla birlikte tutsak olarak kaldığı zindandan

arkadaşlarını bırakarak kaçarsa, kendi özgürlüğüne kavuşabilir; fakat ona biz yine de

özgür insan diyemeyiz. Değersiz, bencil, aşağılık kendi rahatına düşkün bir yaratıktır

o; kavuştuğu özgürlüğüyle iftihar etmeye hakkı yoktur ve hiçbir zaman bu kurtuluş,

sözü edilecek bir kurtuluş değildir, belki bir zillettir. Benim düşünceme göre;

İslâm'ın en büyük ve insanî değere lâyık devrimci niteliği ve uygarlığa ve insanlık

tarihine ettiği hizmet şudur: Ruhunun devrime uğraması ve kendini aşması için

insanın her zaman benliğinde taşıdığı dinsel güç ve mucize yaratan madde dışı irfânî

duygu; onu, ölümü ve şehitliği kolayca kabul edebilecek derecede eğiten, kendisini

ve çocuklarını tapındığı ilâh uğruna mabedde kurban edebilmeğe yönelten ve

toplumun kurulup, adaletle ayakta kalması ve maddî-manevî gelişmesi yönünde

uğraşmaya çeken başlıca etkendir. Nitekim dinler tarihinde görüyoruz ki, bilinçsizce

dinsel tutuculuklar sonucu; Tanrı'nm hoşnutluğu, tapmakların, putların, dinsel süs ve

özelliklerin korunması uğruna insan topluluklarım - ister Çinli veya Hintli, isterse

Hıristiyan veya Yahudi olsun- grup grup ateşlerde yakmışlar ve bir hiç uğruna ölüme

mahkûm etmişlerdir. Ama Hz. Muhammed (s.a.v) dosttan ve düşmandan yalnızca iki

bin kadar ölü ile tarihin yönünü değiştirmekle kalmamış, devrimci bir atılımla, ilkel

bir bedevî ve kabilevî sistemde yaşayan bir toplumu, dünya üzerinde gelişmiş

ideolojik bir topluma, özel bir kültürle yeni temellere dayanan ilerici bir topluma

dönüştürmüştür.

Bu ölçüde yapıcı ve tarihte eşine ender rastlanan devrimci bir güç, aniden nereden

kaynaklanıverdi böyle?

Benim görüşüme göre, dinin manevî ve yaratıcı ruhî gücü, sosyal yaşama

kaydırılarak; kuytu köşelerden, ruhların içerisinden ve karanlık tapmaklardan,

manastırlardan, kiliselerden çıkarılarak sokaklara adım attı; salt âhiret hayatını

güzelleştirmek için harcanan güç, sosyal ve uygarlığa ulaşma yönünde de harcandı.

Dinciler, nefislerini günahlardan arındırmak, şeytanı kovmak, kötü ruhları defetmek

ve ruhanî (insan ruhunu güzelliklere iten güç) güçleri kazanmak için çocuklarını

putların ayağı altında kurban ediyorlardı. Ama Müslümanlar bu fedâkârlıklara

toplum için katlanıp, düşünce gücü ve imanla, sosyal hayatta zulüm, despotluk, dinî,

siyâsî ve ırksal hurafelerle mücâdele ederek câhilî gelenekleri yok ettiler. Eski

değerleri, hükümleri, hatta egemen olan aile geleneklerini, kayserlerin ve İran

kisralarınm saraylarını yıkarak; halkı aldatmak için yaptıkları tapmakları ortadan

kaldırarak; sınıfsal ayırım ve çelişkiyi yok edip ulusal değerleri değiştirerek halkları

kölelikten kurtarıp özgürlüğe kavuşturdular. Düşüncelerini yükselterek onlara

hürriyet, birlik ve izzet armağan ettiler. Rûhânî sınıfı, saray soylularını ve

imparatorları ortadan kaldırarak, halkı firavun hükümetinden kurtardılar. Tüm

bunların yerine, yeni insanî değerleri getirdiler. En sonunda da sosyal hayatta ve

insan yaşamının düzeltilmesinde yalnızca maddî yaşama yönelmekle

kalmayıp, topluma ekonomik güç, siyâsî kudret, ahlâkî, kültürel ve manevî

değerler armağan ettiler. Bununla da yetinmeyip, tek tek bireylere ideoloji

kavgalarını ve toplumsal görevlerini başarırlarken; sosyal hayat çizgisinde ahlâkî

yüceliş, takva, nefsî arınma, ruhî ıslâh, temiz duygular, fazîlet ve sabır bahşettiler.

İslâm'ın belki en büyük devrimci niteliği, sosyal hayattaki değişimi din gücüyle

yapması, yani manastırlarda, puthanelerde boşuna akıtılan kanların ve boşuna

harcanan zamanların, toplumun gelişmesi yönünde kullanılması ve despotluğu,

sömürüyü, ulusların cehaletini yok edip, adalet ve eşitlik ruhunu, kültürel, bilimsel

gelişmeleri teşvik ederek yeni bir çığır açmış olmasıdır.

İşte budur bireyleri ıslâh eden tek yol; nefsî arınma, ahlâkî gelişim ve takvayı

kazanma. Sonuç; "ıslâh olmuş-ıslâh eden insan".

Takvayı kazanmak; nefsi arındırmak ve kendini ıslâh etmek, köşelere çekilip,

toplumdan koparak toplumun kaderinden gafil kalmakla ve sosyal sorumluluğu

unutmakla olmaz; İslâm da zaten bunu istemiyor, kesinlikle istemiyor. İnancımız,

düşünce yapımız ve bu inançla yetişen insanlar bunu onaylamıyorlar. İslâm'ın

yetiştirdiği ve terbiye ettiği büyük insanlar da böyle değillerdir.

Peygamber'in çevresini alanlar bir âbid veya köşelerine çekilmiş sahâbîler

değillerdi; hattâ, ariflerin ve zâhidlerin benzemek ve bağlanmak istedikleri "Suffe

Ashabı" da böyle değildi; elde kılıç cihâda hazır durumda beklerlerdi. Yirminci

asırdaki Müslüman ıslâh ediciler de aynı fikrî özellikleri ve bu temel inancı

taşımaktadırlar. Çünkü bu İslâm'a özgü bir sorundur ve İslâm inancımn ayrılmaz bir

parçası ve temel taşlarından biridir. Genel olarak, "yön", "cephe", "yol" ve İslâm

ruhunun apaçık karakteridir. Hattâ öyle ki, İslâm'ın düşmanları bizim

Peygamberimizi "silahlı peygamber" diye adlandırmışlardır; İslâm'ı kılıç dini olarak

tanımlamışlardır. İslâm'ın sosyal bir din olduğunu itiraf etmişlerdir. Böyle olmasaydı

irfânî duygu, nefsî annma, bireysel ıslâh ve sözde takva varken, klasik anlamda kılıç

çekmeye ihtiyaç duyulmazdı. Çünkü, kılıç çekme işini her rejimde ve her türlü

koşullar altında yapmak imkânı vardır. Despotluk, sömürü, zulüm, gasp ve cinayetin

başlıca işleri kılıç çekmek olduğu halde, senin kılıç çekmene engel olması için uygun

ortamı hazırladılar. Hazırladılar ki, sen bir yana çekilip halkının kaderiyle

ilgilenmeyesin, yalnız kendi nefsinle savaşasın. Evet nefsinle mücâdele işinde seni

her zaman destekler bunlar.

İslâm'da birey toplumun ıslâhı için çalıştığında, kendisini de ahlâkî yönden ıslâh

etmiş olur. Mücâdelesinde başarılı olmasa bile, bizim inancımız şudur ki, fâsid bir

toplumda sâlih bir kişi olabilir. Birey, halkı tanıyıp, onu saptıran etkenlerle mücâdele

ettiği zaman, sorumluluğun bilincinde demektir.

Müslüman kişi halkın kaderinden ve düşünce biçiminden Allah katında

sorumludur. Fikrî, sosyal ve gündelik bir sorumluluktur bu; iyiliği emredip,

kötülükten sakındırma sorumluluğudur. Ne yazık ki, böyle ilerici bir ilkeyi de gülünç

hâle sokmuşlardır. Bugün Batılı aydınlar arasında "insan ve aydının sorumluluğu,

bilgin ve sanatçının sorumluluğu sorunu" söz konusudur. İyiliği emredip,

kötülüklerden sakındırmak, bir babamn çocuklarına yaptığı öğütlerden ibaret

değildir; yalnızca temizlenme hükümlerini öğretmekle ve anlamım bilmeden doğru

tecvid ile Kur'ân okumak veya edebli davranmakla yerine getirilen bir sorumluluk da

değildir.

"Emr-i bi'1-ma'rûf, nehy-i ani'l-münker"; kişinin kendi toplumunda oynaması

gereken rol ve bu çizgide, yani inandığı ideoloji dorultusunda üstüne düşen görev

demektir; sorumlu bir aydının, ideolojisine bağlı bir bireyin, geri bırakılmış tutsak bir

toplumda yaşayan insanın, sömürülen, yoksun ve mustaz'af sınıfa bağlı kişinin, bir

filozofun, düşünürün, yazarın, bilginin, sanatçının insanlık karşısındaki görevidir.

XX. yüzyılın ıslâh edicilerinden ne yazık ki söz

34

BİZ VE İKBÂL

edemeyeceğim, onları teker teker anlatmak için vaktim yok; anlatmaya kaklksam

bile, yalnızca eserlerine ve yaşadıkları zamana değinmem gerekecek, bunun da yararı

olmayacak. Bu bakımdan, Müslüman aydınların ve tüm Müslümanların ana

çizgilerini görebilmeleri için "uyanış" hareketinden veya "İslâm'ın yeniden doğuşu"

ve siyâsî hayata yansıyışından söz edeceğim biraz.

"Yeniden doğuş" (Rönesans) deyimi, gerçekten çok anlamlı bir deyimdir. "Yeniden

doğuş" hareketine, önderlerine ve ileri sürdükleri fikirlere birazcık dikkat

ettiğimizde; bunun Ortaçağ'ın bilgisizliğine karşı Avrupa'nın başlattığı Rönesans

hareketinden çok daha önemli olduğunu görüyoruz. Bu yeni bir "düşünce

oluşumu"dur. İnancımız ve tarihsel gerçekler açıkça ortaya koymaktadır ki, bizim

toplumumuz yeni bir "düşünce oluşumu"na başlarsa, bu "ölü Müslüman toplumu" ilk

parlak günlerindeki güce yeniden erişecek ve yeniden dünyanın her yanma dal budak

salacaktır.

İslâm'ın doğuşunu tarihler nasıl anlatıyor? İslâm'ın Peygamberi doğduğu zaman

kitaplıklar çoğaldı, bilgi ve irfan ateşleri yandı. "Aşk tanrıçası" sarsıldı, "ilim tanrısı"

heyecana geldi, "barış tanrısı" titredi. Herkül'ün elinden ok ve yay düştü. Işıklar

parüdadı, yeryüzü depremlerle sarsıldı. Farslı-lann yalana ateşleri söndü. Neden

"yalancı ateşler?" Çünkü bu ateşler gerçekte "Ahuramazda"nın ateşi değildi. Ahuramazda'nın

ateşi bir iken, bu ateşler üçtü. Keştasep'in ateşi Azerbaycan'da şahlar,

şehzadeler ve soylular için yanıyordu. Zerdüşt'ün ateşi mabetlere aittir. Bu sımf

sömürücü egemen sınıfa bağlı olarak halkın kanını emen sınıftı. Bunların ateşi

yalancı ve aldatıcıydı. Öbür ateşlerden daha kötü bir ateşti. Onlar zorbalık ve para

ateşiyken, bu düşünceleri saptıran yalana ve aldatıcı bir ateştir. Din adına

aldatıyordu. Onlar "sömürü ve despotluk ateşi" iken, bu yakma, kavurma ve kızartma

(istihmâr) ateşiydi. Bu ateşin daha çok yakıa ve kavurucu olduğunu bilmeyen mi var?

İslâm gelince bu

ASRIMIZDAKİ MÜSLÜMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

ateş söndü, halkı her zaman Ahuramazda adına, ama Ehrimen'in yararına yakan

ateşler söndü. Sasanîlerin sarayları yerle bir oldu.

Anlamlı bir doğuştu bu; yeni bir irfanın, yeni bir duygunun, Doğu'nun doğuşu, bir

dinin doğuşuydu; ama diğer dinlerin tam tersine zulme, sömürüye ve göklere

yükselen saraylara savaş açan ve onlara son vermeye azmetmiş bir dinin doğuşuydu.

Bu dinin peygamberi Zerdüşt, Mani, Mazdek, Konfüçyüs v.s. gibi saraylarda

oturmak ve şâirlerle, nedimelerle, gözdelerle eğlenmek için gelmedi; aksine bunların

hepsini yok etmek için geldi.

İslâm'ın Peygamberi'nin dünyaya gözlerini açar açmaz "Fars tapınaklarında yanan

ateşlerin" sönmesi ve Medâin Sarayı'nın burçlarının yıkılması, İslâm'ın dünyaya

bakış açısını ve dünya üzerindeki görevini simgelemektedir. Ama, ne yazık ki

bugünün bazı Müslüman aydınları, İslâm'ı günümüzün anlayışına uygun olarak

günümüzün diliyle anlatmaya çalışırlarken, moda olmuş birtakım ideolojilere ve

fikirlere kapılıyorlar. Dünyada barış, tüm ulusların özgürlüğü ve her türlü fikre saygı

gibi moda düşüncelere kaptırıyorlar kendilerini. Hatta bir edebiyatçı günün birinde

bana, "Sen kendi görüşünü tebliğ ederken, başkalarının görüşlerine karşı çıkıyor ve

düşmanlık aşılıyorsun." demişti. Demek istiyorum ki, günümüzün birtakım

Müslüman aydınları liberallerin, demokratların, hümanistlerin hoşuna gidecek işler

yapıyorlar. Neymiş? "İslâm", "seleme" kökünden geliyormuş, "seleme" barış

demekmiş. Yani, fikir, düşünce ve inanç ayrılığına bakmaksızın, tüm insanların

yeryüzünde kardeşçe bir arada yaşamasını öngörüyormuş...

Ne tuhaf? İslâm "barış" değil, "savaş"tır. Sömürücülerin, papaların ve Hıristiyan

din adamlarının iftiralarından çekinerek, meydanı boş bırakmamalıyız. İslâm'ı,

bugünün boyalarıyla boyamakla hiçbir olumlu sonuca varamayız. Gerçeği

36

BİZ VE İKBÂL

olduğu gibi kabul etmeliyiz, başkalarının beğendiği biçimiyle değil. Cihâda

"savunma savaşı" dememeliyiz. Savunmanın nitelikleri başkadır, cihâdın nitelikleri

daha başka. Bu aslında Hz. Adem'den bu yana süregelen bir Hak-bâtıl sorunudur.

Müslüman ıslah edicilerin başlattığı "yeniden doğuş hareketi", Çin'den Basra

Körfezi'ne, oradan da Kuzey Afrika'ya kadar, İslâmî çerçevede olmak koşuluyla 19.

yüzyılın ikinci yarısından bu yana süregelen bir harekettir. Bu hareket, Hz. İbrahim'in

getirdiği dinin devamı niteliğindedir. Bu hareket yalnız kelâm, felsefe veya metafizik

alanlara özgü değildir. Bu hareketin en açık ve en net karekteri, halkın et ve kemiği

üzerinde kurulan yönetimlere karşı olmasıdır.

Karşınıza bir Asya ve Afrika haritası açınız. Afrika'yı çok iyi tanıyoruz. Çünkü, daha

yakın zamanlarda sömürüye ve Batı sömürgeciliğine karşı yürütülen hareketlere

Afrika'da tanık olduk. Afrika'da Müslüman ülkeler olduğu kadar, Müslüman olmayan

ülkeler de var. Afrika asıllı bir Fransız yazarı olan Chandel'in deyimiyle, "Afrika

haritasının tümü, yerküre üzerinde bir damla gözyaşını, sıcak bir gözyaşı damlasını

andırmaktadır". Evet, Afrika yerkürenin gözyaşı-dır, kavrulmuş bağrıdır. Kalp de

gözyaşı damlası gibi değil midir? Her ikisi de dert arkadaşıdır, aynı tür yaşantı

içindedirler. Afrika bu yerkürenin yaralı kalbi, yanık gözyaşları-dır. Neden mi? Tarih

boyunca kölelik ateşlerinde yanan ve yeni tip sömürünün de hedef seçtiği

kurbanlıktır Afrika da ondan. Tarih boyunca, yalnızca İslâm'ın yönetiminde kalan

bazı Afrika ülkeleri köle olmamışlardır. Fas, Tunus, Cezayir ve Mısır, İslâm'ın

yönetimi altındayken köle olmamışlardır. Ama şu son bir-iki yüzyılda, zorla veya

hile ile Afrika kökleşmiştir. Orta Afrika, Batı Afrika ve Doğu Afrika yeni yeni

anlamaktadırlar sömürünün nasıl gelip, nasıl yerleştiğini.

Sömürü Afrika'ya ya Hıristiyan misyonerlerce, ya da yatırım yapma ve iş alanları

açma gibi bahanelerle gelen Avrupalı

göçmenler ve tüccarlar tarafından sokuldu. Gerçi zaman zaman bunlara karşı tepkiler

olmuyor değildi; ama kısa zamanda bu zorbalar her şeye sahip çıkmakta

gecikmediler.

XIX. yüzyılda renkli camların, elmasın ve değerli taşların bulunmasıyla birlikte,

Batılılar Afrika'ya ayak bastılar. Bu "yedi renkli yalan'İa kabile şeflerini serseme

çevirdiler. Önce bu renkli camlardan birkaç avuç alarak Afrika'ya götürüp kabile

şeflerine, şeyhlere ve halkın ileri gelenlerine verdiler. Düğünlerde, derneklerde bir

avuç sahte elmasın karşılığında sürü sürü koyunlar aldılar.

Süse yönelme ilkel bedevî toplumların ruhlarında ve düşüncelerinde yer eden bir

tutkudur. Modern bedevinin süsü ile- modern olmayan bedevinin süsü arasında

temelde bir fark yoktur.

Süsleme düşkünlüğü, ruhî güzelliklerle manevî değerlerden; insanı yücelten

devrimci düşünce ve fikirlerden; ilimden, felsefeden, irfandan ve edebiyattan yoksun

yüzeysel, yoksul insanların özentisidir. Sosyal, kültürel ve fikrî bakımdan değişik

insanlara baktığımızda, bu gerçeği çeşitli yönleriyle görebiliriz. Uluslar da böyledir.

Hemen ilk anda akla gelenin tersine, geri kalmış toplumlar ileri toplumlardan

(Afrika, Asya'dan; Asya, Avrupa'dan; Avrupa, Amerika'dan) daha çok lükse

tapıyorlar. Bizim toplumumuzda da eski gelenekçi kadınlar modern kadınlardan,

okumamış kadınlar da okumuş veya aydın kadınlardan daha çok süs eşyası

takmaktadırlar. Kendisini medenî sanan birtakım kadınlar makyajlarıyla binbir renkte

"yağlı boya" sürünerek göz yaşartıcı bomba atılmışçasma, yüz metre karelik alanda

insanların gözünden yaş getirmekte ve burun mukozalarım tahriş etmektedirler.

Süslenip püslenince bedenleri pek değerli oluyormuş gibi, kollarına ve boyunlarına

takükları süs eşyalarıyla, boydan boya takındıkları altınlar, şu "makine asrı"nda

Tahran gibi kalabalık bir kentte yürürlerken insanı kulaklık takmaya zorlamaktan

başka işe yaramıyor. Neden böyle yapıyorlar? Pek

değersiz ve hiçbir yüceliği olmayan ruhları var, kişilikleri bir hiç düzeyinde; böyle

olunca da var olduklarını kanıtlamak için süsten başka bir şeylerinin, bedenlerini

yokluktan kurtaracak hiçbir nesnenin olmadığını görüyorlar. Kişiliklerini ortaya

koymak için, ne yapsınlar başka? Sermâyenin gücüyle, süsün etkisiyle, Tahran'm

güzellerine (!) özenerek, cici cici taşlar ve pahalı eşyalarla, gönül aldaücı keskin

kokularla varlıklarını kanıtlamaya çalışıyorlar. Bir hiç olan bedenlerinin anlamsız ve

yine bir hiç olan kişiliklerinin böylelikle varlık dünyasına ayak bastığını sanıyorlar;

bu yapay varlıkları sayesinde yoksulluklarını ve hiçliklerini gideriyorlar. Eh, böylece

bu zavallı, yok olmuş hiçler var olmuş oluyor; varlıkları belli olsun da nasıl olursa

olsun!..

Bu kadınlar sayılan, sevilen insanlara benzemek için düşünce ve duygularda değil

de, süs eşyalarında, yüzeysel bakışlarda ve dış görünümde kişilik kazanmaya

çalışmaktadırlar. İnsan ruhu, tanınmama zavallılığından çok acı çeker, bir düğüm

olur ruhlarda "hiçlik". Bu düğüm çözülmedikçe, cinayete kadar varan kötülüklere

bulaşır insan. Bu düğümü çözüp, hiçliğini gidermek için çeşitli yollara başvuracaktır.

Yeter ki düğümü çözdüğüne, hiçliğini giderdiğine kendisini inandırsın; başkalarını,

hatta kendisini bile aldatsın. Bir topluluk içinde unutulan ve varlığının bile farkında

olunmayan bir çocuk nasıl ağlar, kızar ve başka çocuklara duyulan ilgiden dolayı

perişan olursa; bir toplum içinde de, bir toplantıda da farkına varılmayan bir

beyefendi de huysuzlanmaya başlar. Bu türden davranışlar da fayda sağlamazsa -ki

çoğunlukla sağlamaz - kötülük yapmaya başlar, olay çıkarır, topluluğu dağıtır;

övülmeye değer bir şey yapamıyorsa, hiç olmazsa başkalarını şaşırtacak işler yapar;

bu da bir yarar sağlamazsa şöhret olmak, tanınmak pahasına kötü işlere girişir,

başkalarına saldırır, kendi üzerlerine başkalarını saldırtır; yeter ki varlığı söz

konusu olsun, herkes onun varlığının farkına varsın. Kötü bir sıfatla da olsa

kötülüklerle de

olsa, Descartes'm "varlık varlıktır" yöntemiyle, kendi varlığını kanıtlamak ve

varlığını inkâr eden, görmeyen topluluğa, "Bakın ben kötülük yapıyorum, öyleyse

ben varım" diyebilmek için ve,

"İtaat elden gelmiyor, öyleyse kötülük yapmalı Her hîle ile dostun gönlünde yer

açmalı"

diyen Hafız gibi, sevgilisini kendisine çekmek ve onun gönlünde, gözünde ve

duygularında canlanmak için her türlü hileye ve kötülüğe başvurur; yeter ki herkes

varlığının farkında olsun.

İşte lüksle geri kalmışlık arasındaki ilişki burada belirginleşiyor, psikolojik

kökenleri ortaya çıkıyor ve sosyal, sınıfsal derinlikleri kendini göstermeye başlıyor.

"Kırk sütunlu, kırk pencereli" ve kırmızı boyalı kadın tipi, kokteyllerde göz

kamaştırıcı elmas, yakut, zümrüt gerdanlık ve altınlar içinde iyi bir tiyatro oyunu

sergilemekte ve kuyumcu vitrinini andıran göğsü ve birkaç güzel koku sürülmüş

bedeniyle seyirciler karşısında sanki bir serginin açılışını yapmaktadır. Bu gösteri

sayesinde herhalde hanımefendi kişiliğine, aslî temizliğine ve aile onuruna eriyor ve

Allah'ın kendisine armağan ettiklerinin farkına varıyor; yoksun olduğu tüm insanî

erdemleri böylelikle kazanıyor! Kişilikleri ceplerindeki parayla ölçülen babası veya

kocası önünde, göz kamaştırıcı ve güzel süs eşyalarıyla içindeki düğümü çözmüş

oluyor.

Bilgiden, soyluluktan, manevî kişilikten, yüce duygulardan, amaçtan ve sosyal

sorumluluktan uzak olan bu kadın, siyah çarşaf altındayken modern kadın çehresi

karşısında duyduğu aşağılık duygularım süslenmekle gidermiş oluyor. İnanç, sanat,

insanlık, fikrî, sosyal ve hatta kadınlık güzelliklerini sergileyemediği veya bu

güzelliklerden yoksun olduğu için, çareyi aşırı biçimde süslenmekte buluyor.

Süslenmekle ve yalana bir kişiliğe bürünmekle bağırmak istiyor:

BİZ VE İKBÂL

"Ey insanlar, bakın ben de varım!"

Modern kadını gören geleneksel kadın, kendisi eski inanç ve düşüncelere sahip

olup, modern kadın gibi bin bir türlü süslenme araçlarıyla süslenmediğinden, modern

kadının daha ilerici düzeyde olduğunu sanarak aşağılık duygusuna kapılmaktadır.

Aslında gerçek hiç de sanıldığı gibi değildir. Modern kadının süsü, onun ahlâkî

değerlerinin yüce olduğuna veya gösteriş için olmadığına bir delil değildir. Belki

buradaki ayrılık, zevklerin ve güzellik ölçülerinin kadından kadına değişmesinden

ileri geliyor olabilir. Ben 1970'lerde maksi eteğin moda oluşunu, kadınların eski örf,

âdet ve geleneklerine dönmesi ve eski değerlerine yönelmesi veya Amerika ve

İngiltere gibi ülkelerde erkeklerin sakal bırakmalarını dine dönüş kabul edecek kadar

saf değilim. Batı'da çıplaklığın yayılması ise, gözlemlerin sonucunda diyebilirim ki,

savaşın kötü sonuçlarının getirdiği yıkıntıların topluma dolaylı olarak yansıyışıdır.

Evet sanat -özellikle, film, tiyatro, bale ve opera - toplumun ve toplumdaki yaygın

gerçeklerin, halkın hayatına işlenmiş değerlerin aynasıdır. Çıplaklığın yayılması,

erkek ve kadın yıldızların doğuşu toplum açısından bir "mesajdır. Sanat da realizm,

felsefenin bir göstergesidir. Realizm, günümüz Amerika ve Avrupa toplumsal

gerçeklerinin yansıtıcısıdır. İkinci Dünya Savaşı sonrası Amerika ve Avrupa

toplumsal gerçeklerinin yansıtıcısıdır. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Amerika ve

Avrupa halkı, özellikle filmlerde kendi yoksulluğunu, savaşın çeşitli dertlerini ve

yıkıntılarını görmekteydi. Halk yoksuldu, giyim giderlerini karşılayamıyor veya

tenini gösteren ince gömlekler giyiyordu. Çoğunlukla dar, kısa ve arkadan yırtmaçlı

etekler giyiliyor, namuslu kadınlar bile kendilerini istedikleri biçimde örtemiyorlardı.

Çıplaklık kuşkusuz açlığın yoldaşıdır. Aç insanların yüzleri soluk,

bedenleri incedir. Yüzlerindeki renk

uçmuş, vücutlarındaki yağ erimiştir. Savaştan sonra açlık yaygındı. Yemek

yememek, 24 saatta bir kez olsun karın doyurmamak ve çeşitli nimetlerden yoksun

kalmak yaygın bir durum olmuştu. Bu toplum sinemada ideal kadın vücudu arıyordu,

modada ise "Twiggy"leri. Bir sosyolog ve Ba-tı'yı tanıyan bir aydın olarak, siyâsî,

sınıfsal, sosyal ve sanatsal değerlendirmelerim bu noktadadır.

Batılaşmaya karşı, aslî İran geleneklerine taraftar, kültür ve âdetlerimizin, kök

salmış manevî ve sosyal değerlerimizin koruyucusu ve Doğu'ya dayalı sanatımıza ve

halkın kültürüne bağlı bir aydın olarak; halkı uyandırmayı, bilimsel eleştirilerle

gerçeklere eğilmeyi ve kendi sanatımıza, kendi edebiyatımıza, irfanımıza ve kendi

ruh, kültür ve değerlerimize dönüşü gerekli görüyorum. Bu "öze dönüş"tür. Bu öze

dönüşün ulusalcılıkla hiçbir ilişkisi yoktur. Kadın yönünden ise sorun şudur: Modem

kadın da eski kadın gibidir ve aralarında temelde hiçbir fark yoktur. İkisi de bir

boşluk içinde olup, erdemli ve olgun kadın tipi karşısında aşağılık duygusuna

kapılırlar. Bu nedenle de, delicesine kendilerini gösterme çabası içine girerler.

Yoksun oldukları insanî değerlerin yerini doldurmak için ilgi çekici moda

yöntemlerine başvururlar. Bir insanda yüce değerler, sanat, çeşitli güzellikler, insanî

çekicilikler, düşünce ve ruhî değerler yer etmemişse; o insan, boşluğunu duyduğu,

tüm bu erdemlerin yerini doldurmaya çalışır.

Gerek eski gerekse yeni tip kadın, manevî değerlerden yoksun oluşun acısını

çekmektedir. Ve bu acıdan; iki varlık veya kişiliği bir bedende barındırma

çelişkisinden doğan acıdan kurtulmak için de, aşırı ve mide bulandırıcı yollara

başvurmaktadır.

Kişisel varlığı ve sosyal onuru arasındaki çelişkiden söz ediyorum. Kişisel varlığı

tam bir boşluk, soysuzluk, fikrî ve duygusal, bilimsel veya sanatsal, ya da sosyal va

ahlâkî değerlerden yoksunluk içindedir. Sosyal onuru babasına veya

kocasına ya da her ikisine bağlıdır. Bunların kişiliği ise cep-lerindeki parayla ölçülür;

kafalarındaki düşünce veya sahip oldukları değerlerle değil. Bu tür insanların makam

ve mevkileri yüksek olabilir; ama kendi değerlerini parayla veya sınıfsal

konumlarıyla elde etiklerinden, toplum içindeki mevkileri yapay ve temelsizdir.

Başkalarından, insanî değerler açısından hiçbir üstünlükleri yoktur; sınıfları ve

ekonomik refah içinde olmaları dolayısıyla da zâlimce bir hayat sürerler. Huyları

çarpık, karakterleri düşük, yaşam sorunlarından habersiz, ailevî ddeğerleren yoksun,

daha da önemlisi düşünmek ve çalışmak nedir bilmeyen insanlardır bunlar.

Düşünmezler hiç; bizim geleneksel kadın tipimiz eğitim-öğretim görmez, hiçbir dinî

düşünceye bile sahip değildir. Çalışmaz da; çünkü evinin dışında çalışmak için

yetiştirilmemiştir, dahası dışarda çalışmayı kötü bilir ve üretime katılma

sorumluluğunu taşımaz.

Modern kadın tipine gelince: Bu kadın tipinin nitelik ve karakter açısından

geleneksel kadın tipinden farklı olduğu sanılmaktadır çok kez. (Hatta aydınlar ve

sanatçılar, özellikle sinemacılar, tiyatrocular ve roman yazarları bu farklılığın

üzerinde durmaktadırlar.) Bu yanılgı oldukça yaygındır. Halbuki bizim modern

kadınımız eski geleneksel kadınımızdan yalnızca görünüşü yönüyle değişiklik

göstermektedir. Değişen; giyim, süslenme, tüketim, eğlenme ve davranış biçimiyle

zevklerdir. Ama düşünüş biçimi, bakış açısı, duygu derinliği, uyanıklık düzeyi,

manevî gelişme derecesi, sosyal sorumluluk ve inanç anlayışı, dünyagörüşü ve ahlâkî

değerlerin varlığı veya yokluğu iki kadın tipinde de aynıdır. Modern kadm eski

zincirlerden kurtulduğunu sanmaktadır. Oysaki, "özgürlük"le "kurtuluş" birbirine çok

karıştırılan iki deyim olarak çıkmaktadır karşımıza. "Kaçış" ya da "kurtuluş" olumsuz

bir nitelik taşımaktadır. "Özgürlük" ise bir gelişme düzeyim gösterir; insanın

çalışması, uyanıklığı ve

bilinci ile elde ettiği bir değerdir. Bir kişinin zindandan çıkması onun için bir

kurtuluştur; ama - ister bir köle, ister bir hırsız veya isterse bir özgürlük düşmanı

olsun- belli bir gelişme ve bilinç düzeyine varan her insan, tutsak da olsa, zindanda

da olsa özgürdür.

Bir tutsaklıktan veya insanlık dışı bir sapıklıktan kurtulan bir insan için "özgür"

sözcüğünü kullanacak olursak, hem o insanı kandırmış, hem de özgürlük sözcüğüne

ihanet etmiş oluruz. Kendisini sarmış olan eski gelenek zincirlerinden kurtulan

modern kadının yönü nedir, ne durumdadır? Bu zincirlerinden kurtulan modern

kadının yönü nedir, ne durumdadır? Bu zincirlerin yerine neyi koymuştur? Eski kötü

geleneklerin yerine hangi yeni değerleri yerleştirmiştir? Önce bu sorulara cevap

vermek gerekiyor.

Belki aklınıza şöyle bir soru gelebilir: "Bileklerimize kelepçe gibi vurulan engelleri

kırmak bir erdem değil mi?". Cevabım net ve kesin olacaktır. Hayır! Önce şunu

sorayım: Bu kelepçeleri kim çözdü, neden çözdü? Bu kelepçeleri çözenler, senin

ellerini günahsız insanların kanma bulamak için çözdülerse sen onları övecek misin?

Chombe, zindandan kaçan Katanga'yı arkadan vurması için Lumumba'yı zindandan

salıvermişti ve o da gidip Katanga'yı vurmuştu. Görüyorsunuz ki, kim kimi, ne için

kurtarıyor. O halde, özgürlüğü tanımak ve iyi seçmek gerekiyor. Özgürlük, bir

gelişme, bir değer ve bir aşamadır.

Şimdi, modern kadının eski zincirlerden kurtuluşunu bir başarı olarak

değerlendirsek bile, düştüğü ahlâkî çukurları görmezlikten gelemeyiz. Eski zincirleri

kırmak gerçekten aydın kadın için bir başarı ve gelişme sayılabilir. Hatta, övgüye

değer bulunabilir. Aydın kadın bu zincirleri kırmakla özgürlüğünü elde etmiş de

olabilir. Ama modern kadının eski zincirlerden kurtulduktan sonra düştüğü fitne ve

sapıklık, daha kötü ve daha korkunç bir zincirdir.

Aydın kadın fikrî zincirleri kırmakla özgürlüğe, modern

kadın ise kayıtsızlığa varmıştır ve bu ikisinin farkı, özgürlükle lâubalilik arasındaki

fark kadardır. Aydın kadın zincirleri koparıp özgürlüğe kavuştuktan sonra

sorumluluğa ererken; modern kadın lâubaliliğe, kaygusuzluğa ve sorumsuzluğa

ermektedir. Aydın kadın ilericidir; özgür, sorumlu, bilinçli, amaç ve değer sahibidir.

Ahım şahım süslenmeye ve süse tapmaya ihtiyacı yoktur, aydın kadının.

Fransa'da 19. yüzyılda bir sihirbaz kuru sütten bir mezhep türetti. Aslında 19.

yüzyıl özel bir yüzyıldı. Aynı yüzyılda 3-4 veya 12'şer yıl aralıklarla 11 yalancı

imam ortaya çıkmıştı. Bu yüzyılda ortaya çıkan mezheplerden biri de işte bu kuru süt

mezhebiydi. Avrupa'da kuru süt yeni yeni yapılıyordu o dönemlerde. Bir sihirbaz

yanma birkaç kilo kuru süt alıp Afrika'ya gitti ve halka şöyle seslendi: "Ey ahali!

Allah sizin açlığınızı görüp yoksulluğunuza acıdı ve beni kurtarıcı olarak size

gönderdi. Benim başka peygamberle-rinkine benzemeyen mucizelerim vardır. Benim

mucizelerim karın doyurur, onlarınki gibi metafizik değildir. Suyunuz var, Allah

bana öyle bir güç vermiştir ki Afrika'nın şu aç insanları için suyu süt yaparım, hem

de şu bildiğiniz sütten. İnanmayan varsa, gitsin su getirsin."

Sihirbaz gelen sulara okuyup üfledikten sonra, gizlice kuru sütten karıştırıyordu.

Bu sütten içenler de, bu sihirbaza iman ediyorlardı.

Bu sihirbazın dini kısa zamanda yayıldı. Adına şiirler yazıldı, dualar okundu. "Ben

mehdiyim, peygamberim" diyor ve ardından ekliyordu: "Allah benden sonra insan

kılığında gelecektir, ben onun müjdecisiyim."

Bu papazdan sonra General Geyyum geldi Afrika'ya. Bu generali, sihirbazın

müjdelediği Allah yerine koydu Afrikalılar. Öyle ki, benim Afrikalı arkadaşlarımdan

bir Moritanyalı, doktorasını bu din üzerine yapmıştı.

Bu, sömürünün kimsenin farkına varmadan sessizce gi-riverdiği dünkü Afrika idi.

Afrikalı sömürüyü sezdiği zaman, dördüncü kuşağını yetiştiriyordu emperyalizm.

Afrikalı henüz, "Ben de Afrika'nın yönetiminde söz ve oy sahibi olabilir miyim?"

diyordu.

Afrika bugün Jomo Kenyatta, Lumumba, Nyrere, Ema Sezar gibi büyük önderlere

ve düşünürlere sahiptir. Bunlar, Batılılar diye bilinen yeşil gözlü cinlerin nasıl

geldiklerini ve Afrika'ya nasıl girdiklerini biliyorlar artık. Kenyalı önder ne diyor

bakın: "Avrupalılar geldiği zaman onların İncil'i vardı bizim toprağımız; şimdi ise

onların toprağı var, bizim ise İncilimiz."

Müslüman olmayan ülkelerin dışında kalan Afrika'ya şöyle bir bakacak olsak,

sözgelişi Kuzey Afrika'da 1812 ile 1961 yılları arasında geçen birbuçuk asrı aşkın bir

zaman içinde, silahın elden bırakıldığı bir dönemi görebilir miyiz? Uzak köylerde ve

çöllerde oturan kabileler bile sürekli savaş halindeydiler; kimlere karşı? Eski

kültürlerine, dinlerine, dillerine, bağımsızlıklarına ve uygarlıklarına uzanan Fransız

askerine, Fransız kültürüne ve Fransız uygarlığına karşı.

Bu görüş açısını ve dinsel düşünceyi, bu düşüncenin sosyal ve devrimci niteliğini

eski medreselere egemen olan düşünce biçimini bilenler anlar. Sömürünün XIX.

yüzyılda uyguladığı kültürel hileleri, fikrî ve kültürel devrimin sosyal uyanıştaki

rolünü, sözgelimi Rönesans'ı, Ortaçağ Avrupası'nı ve Protestanlığı tanıyanlar anlar.

Seyyid Ce-mâl'in bir çağrısıdır bu.

Kuzey Afrika'da düşünce ve dinsel inançların değişmesinden sonra ilk kez "Kuzey

Afrika'nın Yıldızı" adlı siyâsî bir örgüt, Kuzey Afrika Müslümanlarmı ekonomik,

kültürel, askerî ve siyâsî sömürüden kurtarmak için kuruldu. Bu örgüt, Kuzey Afrika

Müslümanlarının kurtuluşuna kadar silahlı mücâdeleyi sürdüren daha başka

örgütlerin ve kuruluşların çekirdeğini oluşturdu. Afrika'da Müslüman toplumların

kurtuluşundan sonradır ki, diğer Kara Afrikalılar da kurtuluş savaşlarını

başlatmışlardır.

Şimdi şu soruyu sormanın tam zamanıdır: "Neden Müslüman uluslar, Müslüman

olmayan uluslardan önce sömürüye karşı bağımsızlık savaşını başlatmışlar ve Fransa

ile İngiltere sömürüsü karşısında durmuşlardır?" Batı'nın kültürel ve uygarlık

salvolarının karşısında durabilen Müslümanların en büyük dayanakları ve

uyanışlarının etkeni, zengin bir manevî ve kültürel mirasa sahip olmalarında

yatmaktadır. Bu İslâm kültürünün temel yapısıdır; bu kültür uyarıcı, ayaklandırıcı;

ruhu, düşünceyi ve duyguları geliştiricidir. Bu kültüre sahip olan bir Müslümanm

sosyal sorumluluktan yoksun olması düşünülemez. İslâm kültürü yalnızca manevî bir

kültür; Buda, Veda, Hıristiyanlık ve Zerdüşt-lük gibi sırf ahlâkî ve fizik ötesi bir

kültür değil, sosyal ve siyâsî sorumluluğu gerektiren bir kültürdür. Kur'ân, günlük

ibâdet ve fıkhî hükümlerden çok, cihâd'dan söz etmektedir. İslâm'ın Peygamberi,

ömrü boyunca düşmanla siyâsî ve askerî savaşlar yapmış ve Medîne döneminde

ortalama her 50 günde bir savaşa çıkmıştır. İslâm tarihi cihâd, kahramanlık ve güç

tarihidir. Böyle bir tarihin bilincinde olan bir Müslümanı uyuşukluk, kölelik ve siyâsî

zillet içinde nasıl tutabilirsiniz? İslâm, öbür dinlerin aksine "kılıç dini" olarak

tanınmıştır. XIX. asırda tüm Müslüman toplumlar, İslâm bilginlerinin önderliğinde

Batı işgalciliğine ve sömürgeciliğine karşı isyan halindeydiler. İran'daki tütün

hareketine bakınız; ne yazık ki bu hareketin boyutları henüz kavranabilmiş değildir.

Bu hareket Hasan Şirâzî'nin sade bir fetvacı-lığı ile başlayıvermiştir; O'na bu fetvayı

verdiren de Seyid Cemâl olmuştur. Şöyle diyordu Şirâzî'ye yazdığı mektubunda: "Bu

bir tütün sorunu değildir; onlar bizim tütünümüzü değil, bizim varlığımızı ve

soyluluğumuzu yok etmek amacmdadırlar. Tahran'daki şirket binasının yapısına

bakınız: Neden bu kadar büyük ve 10 metre kalınlığında duvarlarla çevrili? Bir tütün

için böyle bir yapıya ne gerek var? Bu yapı, siyâsî ve askerî bir yapıdır". Bu mektup

karşısında

sorumluluğunu hisseden Mirza Hasan Şirâzî ünlü fetvasını verdi.

Görüyoruz ki, din ile dünya İslâm'da nasıl birbirinden kopmaz iki parçadır. Ama

emperyalizm, dinin dünya hayatından ayrı olduğu safsatasını attı ortaya.

Aydınlarımız da bilinçsizce gevelediler bu safsatayı. Güya, kendilerince Avrupalı

aydınların Kilise'ye karşı takındıkları tavrı takmıyorlardı. Özden, temelden, esastan

ne kadar da uzaktılar!..

Mirza Hasan Şirâzî şöyle diyordu fetvasında: "Şu anda ne durumda ve hangi

nitelikte olursa olsun, tütün içmek haramdır ve On İkinci İmam'la savaş anlamına

gelmektedir."

Devrin Savunma Bakanı, uşağına, "Bana tütün getir" dediğinde o getirmiyordu ve

hanımı bile tütünü kendisinden esirgiyordu.

Büyük insan Gandi'nin "Olumsuz Dayanışma Felsefesi" "Tütün İçme Yasağı

Felsefesi"nin tümüyle etkisinde kalmamış mıdır? Mirza Şirâzî'nin tütün rejisi altında

biçimlenen ekonomik sömürüye karşı verdiği savaş, Hindistan'da yabancı şirketlere

karşı verilen savaşın aynısıdır. Hintliler de Şirâzî'nin savaş biçimini taklit etmekten

öte bir şey yapmamışlardır.

Kimse çalışmadı, kimse silaha sarılmadı, kimse tüketimde bulunmadı. Tüm halk

toplu halde olumsuz bir dayanışmaya giriştiler o kadar; ve böylece sömürünün

yeşermeye yüz tutan ilk ağacını kökünden kesip attılar. Milyonlar harcayarak üretim

merkezlerine, tarlalara, insanlara ve madenlere el atan sömürü gördü ki; tek bir fetva

ile isyan eden Müslüman bir toplumun bu derece siyâsî uyanıklığı karşısında hiçbir

şey yapılamaz. Tütünün haram edilmesiyle Reji Şirketi aleyhine başlatılan bu

olumsuz dayanışmanın aynısını, Gandi İngilizlere karşı uyguladı. Tüm Hindistan'da

İngilizlerin üretim araçlan işlemez hâle geldi ve koca kıtayı elleri boş terk edip

gittiler.

Sömürü, yerel halkı kendi üretiminin işçisi ve tüketicisi

BİZ VE İKBÂL

yapabilirse yaşamını sürdürebilir. Eğer halk direnir ve mo-demize olmazsa ve de

kendi ürettiğini tüketirse, sömürü ölür. Ama, böyle olmadığı zaman sömürü boy atar.

Bu bakımdan, bizi sömürebilmek için önce bizi modernleştirdiler. Meşrûtiyet

hareketinin uyanış belgelerini, XIX. yüzyılın sonlarında aramak gerekir. Eşitlik

istemi, kanun egemenliği savunusu ve bireysel despotizm aynı yıllara rastlar.

Meşrûtiyet hareketi de fikrî ve kültürel temelleri bulunan devrimci bir harekettir.

Müslüman Afrika'nın tamamı da (Tunus, Cezayir, Fas, Mısır, Sudan) XIX. yüzyılın

ikinci yarısında bir bütün olarak silahlı ayaklanmaları başlatmışlar ve Avrupa'nın

silahlı ordularına karşı silahlı direnişlere geçmişlerdir. Hindistan Yarımadası'nda

birbiri peşi sıra başlayan siyâsî ve askerî ayaklanmaların temelinde yine kültürel ve

fikrî yönde bir İslâmî uyanış yatmaktadır. Hindistan'ın sömürüye karşı verdiği

savaşın manevî desteğini ve temelini İslâm kültürü oluşturmuştur. Tüm bu isyanlar,

devrimler ve uyanışlar, İslâm kültürü sayesinde olmuş ve geniş bir bölgede cereyan

eden devrim hareketleri tüm zorluklara karşın başarılarını, İkbal'in deyimiyle,

İslâm'da yeniden doğuş hareketini başlatanlara borçludur. Bunlar, İslâm'ın

birbirinden ayrı düşmüş parçalarını ilk dönemlerde olduğu gibi yeniden bir araya

getirmeyi başarmışlar ve İslâm düşüncesinin tek bir vücut olduğunu ortaya

koymuşlardır. Uyanık İslâm âlimleriydi bunlar, bilinçliydiler.

Seyyid Cemâl, İslâm'daki bu yeniden doğuş veya İkbal'in deyimiyle "İslâm

Düşüncesinin Yeniden Oluşumu" hareketinin öncüsüdür. O bu hareketi yürütmek

için, Selefiyye hareketini başlatü. Yani, İslâm'ın ilk dönemlerindeki hayata dönme

veya daha güzel bir deyişle, ölmüş cesede eski ruhu üfürme tezini ortaya attı.

Yeniden bir doğuştu bu; kokuşmuşluğa, uyuşukluğa, ölüme ve durgunluğa karşı

çıkan devrimci ve ilerici bir hareket. Ve bu hareket, yeni, ilerici ve güçlü bir toplum

oluşturdu. Rönesans düşüncesi, Ortaçağ Avrupası'nda Kilise'ye ve skolastik

düşünceye karşı eski Yunan çağma dönüş olarak ortaya atıldığında gerici bir hareket

miydi?

Dış görünüşe ve isimlere bakarak kesin hükümler verip, yanılgılara düşmemek

gerekir. Her dönüş hareketi eski ve gerici değil.

Avrupa'nın sömürücü ve hastalıklı kültür ve uygarlığına karşı savaşan ilk uluslar ve

toplumlar Müslümanlardı. Batılılaşmanın sömürü kokuları geldiği andan beri,

Avrupa dışındaki sömürülmüş ülkeler öze dönüş ve Batı'nın tüm kültürel

değerlerinden soyutlanış hareketini başlattılar.

Bu hareket, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Afrika ve Latin Amerika'da Eme

Sezar, Eliyum Dip, Sengur, Frantz Fanon, Radha Krişna ve Sinyat Sin gibi büyük

düşünürlerin önderliğinde başladı. Batı kültürüne karşı saldırıya geçerek, "Bizim

daha derin, daha insancıl kültürümüz, daha değerli sanatımız ve dinimiz var!" diye

haykırdılar. O zamana kadar, tüm yerel halklar ve hatta bir uygarlık tarihine sahip

olanlar bile Batı'nın insanî değerlerinin ve uygarlığının tartışma götürmeyecek

biçimde üstün olduğunu kabul ediyorlardı. Müslüman düşünürler, ilerici bilginler ve

sömürüye karşı çıkan fikir adamları, eleştirici bir ruhla Batı'ya karşı iyimserlik

ruhunu geliştirerek tehlikenin karşısında durdular. Ve "öze dönüş" hareketi,

siyahların toplantılarında veya Eme Sezar, Sengur ve Julius Nyerere gibi kişiler

tarafından tüm dünyaya duyuruldu. Halbuki, aym hareket İslâmî düşünürler

tarafından Batı'nın ezici kültürünün, askerî ve ekonomik emperyalizminin karşısında

yüz yıl önce başlatılıp, tüm dünyada duyulmuştu bile.

Batı sömürüsünün en tehlikeli -dolayısıyla gizli ve tanınmamış- olan yönü, fikrî ve

kültürel sömürü yönüdür. Batı, önce düşüncemizi ve dine bakış açımızı değiştirerek,

içimize giriş yollarını kontrol altma alır ve sonra da çeşitli korunma yöntemleriyle

fikirlerimizde ve dünyamızda pekişir.

Ardından askerî ve ekonomik saldırılar başlar. Emperyalizmin kendine özgü

kültürü olmasaydı, hiçbir zaman içimizde yol bulamazdı. Ama, aydın Müslümanlar

emperyalizmin çirkin yüzünü örten perdeyi kaldırmakta gecikmediler çok şükür.

Amacı, bizi kültürümüzden koparmak, dinimizi, maneviyâtımızı, ruhumuzu ve

soyluluğumuzu, ahlâkî erdemlerimizi yok etmek olan bu çirkin yüz karşısında durma

gereği duydu Müslüman aydınlar. Cezayirli İslâm bilginleri uyanık bir biçimde,

"İslâm dinimiz, Arapça dilimiz, Cezayir de vatanımızdır" sloganını benimsediler.

Fransa'nın yalnızca yeni bir uygarlık, yeni bir tüketim modeli getirmediğini veya

yalnızca yeraltı ve yerüstü kaynaklarını sömürmeye gelmediğini çok iyi

biliyorlardı. Fransa'nın, tarihi değiştirmek ve insanî değerleri yok etmek için

geldiğinin bilincindeydiler. Fransızlar onlara, "Sizin diliniz Fransızca, dininiz

Hıristiyanlık, vatanımız da Fransa'dır" diyordu. Onlar da "Hayır!" dediler;

"Dinimiz İslâm, dilimiz Arapça, vatanımız Cezayir" diye karşı durdular.

Aydın olmanın, uyanık olmanın, sosyal ve siyâsî açıdan ilerici olmanın ve

sömürüye karşı durmanın anlamı budur işte.

Gün, maymun gibi Batı'dan gelen her türlü değerleri taklit etme günü değildi. O

gün, tüm genç aydınların II. Dünya Savaşı'ndan sonra dünyadaki ve özellikle

Afrika'daki sömürüyü sezdikleri gündü. İlerici Afrika ve Lâtin Amerika aydınları,

önlerindeki tehlikeyi görüşmüşlerdi bir kez.

Nyerere, Doğu Afrika'nın önderlerindendir. Ülkesindeki aydınlar Londra'da eğitim

görmüşler ve kendi ülke dillerinin yerine İngilizce konuşmaktadırlar. Bunun üzerine

Nyerere, tüm okullarda ve üniversitelerde, devlet dairelerinde, siyâsî ve bilimsel

araştırma merkezlerinde İngilizce yerine kendi halkının dilinin kullanılacığını ilân

etti; bu diller ne kadar gelişmemiş, yarı ilkel bir dil olsa bile.

Böyle bir düşünce, devrimci bir kişiliği sahip ilerici bir aydının düşüncesidir.

Mazlum ulusların XX. yüzyıldaki önderleri olarak tanınan kişiler, şu gerçeği

temelden benimsemişlerdir: "Batı'nm kültürel değerlerini bir yana itip, öz kültürel

değerlere dönüş yapmak." Biz de son yüzyılda gelip geçen tüm bilgin ve

aydınlarımızdan, İslâm toplumlarında görülen ilerici, kurtarıcı ve uyandırıcı

hareketleri incelemelerini, araştırmalarını ve Batı'nm saldırılarına karşı uygulanan

korunma yöntemlerini öğrenmelerini beklerdik. Beklerdik ki, kendilerini aydın

yerine koyan yerli modern kişiler eliyle hazırlanmış olup, sömürü için güzel bir

tüketim toplumu oluşturan modernleşme oyunu karşısında kimlerin direndiğini

görsünler.

Batı sömürgeciliğinin kültürel ve hatta siyâsî ve ekonomik saldırılarına karşı koyan

yüzler arasında, ilerici, korkusuz ve uyanık İslâm bilginlerini en ön saflarda

göreceksiniz. Bu tarihsel bir gerçektir, yaşanmış bir gerçektir; ben bunu salt bir

Müslüman olarak söylemiyorum, gerçek olduğu için söylüyorum.

İslâm dini ve İslâm bilginleri hakkında Ortaçağ Avrupası ve Katolik Kilisesi'ne

bakarak değerlendirmeler yapmaya kalkan Batı taklitçisi "yarım aydmlar"a benim

herhangi bir diyeceğim yok. Nesnel araştırmalarına ve doğrudan kendi düşüncelerine

dayanan aydınlar, geçtiğimiz yüzyılda bilginlerin, dinin ve caminin siyâsî uyanış

hareketleri ve devrim-lerdeki rollerini açıkça görmektedirler.

Bilinmelidir ki, İslâm'da Hıristiyanlık'ta olduğu gibi ruhanî bir örgüt yoktur.

İslâm'da bilginler, toplumun doğal ürünleridir ve her birinin ayrı ayrı bağımsız

kişilikleri vardır. Böyleyken, İslâm'da ayrı bir ruhanîler sınıfı görmeye çalışmak,

bilinçsizce bir çabadan başka bir şey değildir.

Ortaçağ'ın Hıristiyan ruhanîler sınıfıyla, İslâm'daki bilginler topluluğu kesinlikle

birbirine karıştırılamaz. Ben, emperyalizme karşı mücâdele ruhunu canlandırıp,

sömürgeciliğe karşı savaş açan liderler ve önderlerin İslâm bilginleri ve düşünürleri

olduğunu söylüyorum. Afrika ve Asya'daki

Müslüman ülkelerin, emperyalizm ve sömürgecilikle yaptıkları anlaşmaların

hiçbirinin altında tek bir İslâm bilgininin imzasını bulamazsınız. Ne kadar utanç

vericidir ki, bu imzaların hepsi "modern", "aydın", "çağdaş", "tutucu olmayan", "açık

dünya görüşüne sahip", "hümanist", "ilerici ve dinî inanç taşımayan kişiler"e aittir!

Bu bilginlerden biri böyle bir imzayı atmak istediğinde, geleneksel giysisini çıkarıp

kravat takıyor, sakalını kesiyor ve Times Nehri'nde boy abdesti alıp modern, ilerici

ve Batılı olduktan sonra ancak atabiliyordu.*

Bu İslâm düşünürleri ve önderleri şöyle haykırıyorlardr. "Batı yalnızca bizim

petrolümüzü, tüm yeraltı-yerüstü zenginliklerimizi yağmalamak için gelmedi; Batı

tüm kültürel sermayemizi, ahlâkî erdemlerimizi, inançlarımızı, kişiliğimizi,

tarihimizi ve ulusal varlığımızı yağmalamak için geldi." Batı sömürgeciliği

tehlikesinin bilincinde olan bu bilginler, aydın geçinenlerin tersine halktan kopmuş

değillerdi; halkın dinî ve manevî değerleriyle iç içe bulunan kişilerdi.

Bunlar ilk defa olarak emperyalizme karşı çıktıklarında, ulusal liderler gibi

mücâdelelerini yalnızca ekonomik ve siyâsî alanda vermediler; sağlam ideolojik

temellerine, düşünüş biçimleri ve meanevî güçlerine dayanarak her alanda

sömürgeciliğe karşı savaş açtılar; özellikle fikrî ve kültürel alanlarda. Batı'nm fikir ve

kültürüne karşı kendi fikir ve kültürleriyle çıktılar.

İkbâl, Batı sömürgeciliğiyle savaşırken, Asya ve Afrikalı ulusal savaşçılar gibi

yalnızca Batı'nm siyâsî ve ekonomik egemenliğinden kurtulmak için savaşmıyor,

insanî bir lider olarak Batı'nm uygarlığına kültürüne ve fikirlerine de karşı çıkıyordu.

"İnsanlığın düşmanlarına" saldırıyordu; başka kültür ve uygarlıkları yok etmek

isteyen uygarlığa, insanlığa

* İran'da Takizâde'yi kastediyor. (Ç.)

karşı olan yaşam ve düşünce biçimine saldırıyordu; salt siyâsî tutsaklıktan kurtulmak

için değildi kavgası.

Sömürgeciliğe karşı verilen savaşta, İslâm'ın ilerici dünya görüşü ve insancıl

niteliği Müslüman ıslah ediciler tarafından Batı'nın değerlerine karşı ortaya

konmuştur. Bu, ulusalcı ve sınırlı bir siyâsî görüş değildir. Oghan, Eme Sezar, Kâtib

Yasin, Eliyu Dib, Nyerere ve Sengur gibi büyük düşünürlerin birleştikleri ortak nokta

ve düşünüş biçimleri bizim toplumumuzda da yankılar uyandırmıştır. Aslında,

Seyyid Cemâl, Kevâkibî ve İkbâl gibi bizim kendi düşünürlerimiz çok daha önceden

söylemişlerdi yukardakilerin söylediklerini, kavgayı çok daha önceden

başlatmışlardı; ama bunlar bizden oldukları halde, biz yarı mü'minler bu değerli

insanlarımızı hiçbir zaman tanıyamadık; tanımamakla kalmadık, onlara habire çamur

attık. Yüz yıldır ne yapıyoruz? Seyyid Cemâl için, düşmanların iftiraları karşısında

susmaktan başka yaptığımız bir şey mi var? Zaten modernleşmiş, dinî düşünceden

soyutlanmış ve Baü'dan gelen fikir ve tercüme eserler sağanağıyla bağımsız düşünme

gücümüzü yitirmişiz!

İslâm ve İslâm kültürü diğer dinlerden ve ideolojilerden, daha çok sömürgecilikten

darbe yemiş, böyleyken de her ideoloji ve düşünce sisteminden daha çok

sömürgecilikle savaşmıştır. Bu konuda çok açık bir örnek vermek istiyorum:

Ben Cezayir Bağımsızlık Savaşı'nm doruk noktasında olduğu 1958 yılında

Fransa'daydım ve F.L.N. mücâhidleriyle doğrudan ilişkiler içindeydim; sorunlarını

yakından biliyordum. Hareketin tüm liderlerini, düşünce yapılarını, sosyal ve siyâsî

düşünceye sahip Cezayirli önderleri çok yakından tanıyordum. Bunların hemen

hemen hepsi Müslümandı ve amaçları da İslâmî bir yönetimdi. Ama, 1961'de Cezayir

bağımsızlığına kavuştuğu zaman, çoğunlukla dinsizler parlamentoda ve hükümette

önemli yerleri ele geçirdiler. Çoğunluğu dine karşı olan solcular oluşturuyordu. İlk

işleri, devlete isim ve unvan vermek oldu. Tüm aydınlar ve ilerici

gruplar (!) dünya üzerinde ortak bir özelliğe sahiptirler; o da demokratik ve liberal

devletlerin özgürlük gerekçesi olarak 'laik' olmaları gerektiği iddiasıdır. Eğer, devlet

kendisine bir din seçecek olursa, irticaî bir iş yapmış olur aydınlara göre. Çünkü, dinî

hükümetler kamuoyu önünde mahkûmdurlar. Devletin tüm grupları ve her dinden

insanı temsil etmesi gerekirmiş. Devlet kendisine bir din seçtiği zaman bu gericilik

ve anti demokratiklik olurmuş. Bu nedenle, solcu milletvekilleri yeni siyâsî rejimin

adını "Halkçı ve Sosyalist İslâm Cumhuriyeti" olarak koydular. Oysa, Cezayir'in

kurtuluşu için mücâdele veren Özgürlükçü Cephe'nin en önde gelen düşünce ve fikir

adamları, Avrupa'da öğrenim görmüş olan öğrencilerdi. Bunlar Müslümandılar ve

halktan, toplumdan yanaydılar; kafeteryalarda oturup bira içerek devrimcilik satan

solculardan değildiler. Yerleri dağlardaki siperlerdi. 1954 yılında Cephe'nin çağrısı

üzerine hepsi okullarını, Paris'te, Londra'da ve Brüksel'de sürdürdükleri

öğrenimlerini bırakarak dağlara koşmuşlar ve elde silah savaşmışlardı. Bunların

örgütünün adı "Cezayirli Müslüman Öğrenciler Birliği" idi. Her ne kadar solcu ve

dinsiz de olsalar, ilk meclis üyelerinin şu kanunu kabul etmek zorunda kaldıklarını

da görüyoruz ki, bu da Cezayir hareketinde İslâm'ın ve Müslümanların gücünü ve

etkisini göstermektedir: "Cezayir ulusu Müslüman bir ulustur; bu bakımdan, bazı

yabancı oteller ve özel birtakım yerler dışında tüm Cezayir'de içki içilmesi yasaktır."

Avrupa sömürgeciliğinin silahlarından veya yaptıklarından biri de, her

sömürdükleri ülkede tek bir ürünün üretilmesine önem vermeleridir. Örneğin, ülkede

hem buğday, hem arpa, hem pamuk, hem meyve ve hem de tütün yetişiyor ve halk

kendi gereksinimlerini kendi toprağından gide-rebiliyorsa, sömürgecilik hemen

harekete geçer ve bu ülke topraklarında tek bir ürünün yetişmesi için elinden geleni

yapar. Asya, Afrika ve Lâtin Amerika ülkeleri özgür ülkeler

değildir, bu ülkelerin her birinde ayrı birer ürün yetişmeli-dir. Küba yalnız pancar

yetiştirmeli, Mısır pamuk ekmeli, Vietnam ise kauçukla uğraşmalıdır. Bu durum,

sömürgecilerin ne kadar yararına oluyorsa; sosyal, ekonomik ve siyâsî bağımlılığa

neden olduğundan, sömürülen ülkenin o kadar zararına olmaktadır.

Cezayir'de tüm ekili alanlar üzüm için ayrılmıştı. Çünkü, Cezayir bol güneş

alıyordu ve tatlı şaraplar üretme imkânı fazlasıyla vardı. Böylece Cezayir, Fransa için

şarap üreten bir ülkeye dönmüştü. Şarap içmeyen ve şarap nedir bilmeyen Müslüman

Cezayirlilerin tek geçim kaynakları şarapçılık olmuştu.

Cezayirliler Fransızları topraklarından atıp da, kendi kaderlerini ellerine aldıkları

zaman şaraptan başka bir gelir kaynakları yoktu; onu da Fransızlar almayacak

olurlarsa, toprakları çöle dönecekti, içeride başka ürün üretilemiyordu, tüm topraklar

üzüme ayrılmıştı. Devletin üzüm bağlarını söküp de yeni bir ürün yetiştirinceye

kadar birkaç yılın geçmesi gerekti. Öyleyken, yeni Cezayir yönetimi önce şarabı

yasakladı ve siyâsî rejimlerinin adına İslâm kelimesini de koydu, neden? Onlar o

zamanlar işin bilincindeydiler, sözcükler anlam ifâde ediyordu kendileri için, İslâm'la

şarap bir arada barınamazdı; ama bizim yarı aydınlarımız bundan ne anlar?

Bizim toplumumuzda aydınlar, orada burada Avrupalı aydınların dine karşı

oldukları duyuldu mu, hemen kendileri de hiç düşünmeden, şu din bu din demeden

dine karşı oluverirler. Böyle olmakla Avrupalı aydınların düzeyine ulaştıklarını

sanırlar. Benim görüşlerimi okumadan, bilmeden, incelemeden; gerçek aydınlığın

yansıtıcısı oldukları halde, ben dindar olduğum için onlara hemen karşı çıkarlar.

Ama, öte yandan bazı yobazlar da giysime ve sakalımın olmayışına bakarak,

sözlerimi ve düşüncelerimi anlamadan, dinlemeden reddetmeye kalkarlar. Bu

grupların ikisi de aynı yolun yolcularıdır.

Aydın geçinenlerden biri bir vakit bana şöyle demişti: "İslâm kültürüne döndüğümüz

zaman kişiliğimizi ve bağımsızlığımızı kazanacağımız, İslâm'a hurafelerin

sokulduğu, ama gerçek İslâm'ın ilerici ve uyarıcı bir hayat dini olduğu ve bu dinin

ruhu yeniden diriltildiğinde Batı'nm saldırıları karşısında durabileceğimiz doğru.

Halk dinine bağlı olduğu için, gerçek İslâm'la onları da harekete geçirebiliriz. Tüm

bunlar kabul... Ama, gerçek İslâm'ı diriltmek yıllarca sürecek bir iştir. En iyisi

İslâm'ın üzerine kırmızı bir çizgi çekelim ve sonra da halka açıkça şunu diyelim: İşte

yol, işte

kuyu!"

Şöyle cevap verdim ona: "Eğer sen dediklerine gerçekten inanıyorsan, bir doğrunun

getirilmesinin zor olduğu ve çok zaman alacağı onun getirilmesi için bir engel

değildir. Eğer, İslâm'ın yüce, doğru ve ilerici bir düşünce yapısına sahip olduğuna

inanıyor ve kurtuluşu ister istemez ona bağlanmakta buluyorsan, sana ne onu hayata

döndürmenin zorluğundan ve çok zaman alacağından?"

Efendiler! Bu din gerçek ve hak bir dindir. Öyleyken, onu şu anda toplumsal

yaşantımızda yeniden diriltip uygulamak zordur ve zaman alacaktır diye daha kolay

uygulanabilecek bir sistem peşinde gidemem.

Bana diyorlar ki: "Yirminci yüzyıl dinsizlik yüzyılıdır; bu durumda din yoluyla

topluma hizmet etmek, sosyal yapıda değişiklik yapmak ve ölmüş zihinleri diriltmek

imkânı var mıdır?"

Ne tuhaf bir soru? Zamanın XX. yüzyıl olması beni ne ilgilendirir? Aydınlarımız

takvimin gösterdiği zaman ile sosyolojik zamanı aynı sanıyorlar. Takvimsel zaman

açısından aynı anda nefes alıp veren insanlar çağdaş kabul edilirler; ama aydınların

yapacakları ilk iş, bu zamana bakmak değil, kendi toplumlarının sosyal zamanını

belirlemektir. Yani, içinde yaşadıkları toplum hangi tarihî süreçten geçiyor, bunu

anlamaları gerek. XX. yüzyılda öyle toplumlar vardır ki,

henüz tarihin akışına bile girmemişlerdir, tarihten önceki yüzyıllarda yaşamaktadırlar

daha. Daha feodalite dönemini yaşayan, okur yazar oranının düşük dolduğu ve

anayasasının demokratik yapıyı öngörmediği bir toplumun XX. yüzyılda yaşadığını

iler sürmek, kendi kendimizi aldatmaktan öte bir anlam taşımaz. Böyleyken,

bürokrasiden, demokrasiden; makinacılık, kapitalizm, proleterya, liberalizm,

burjuvazi, hümanizm ve enternasyonalizm, hiçlik felsefesi ve evrensel sınıftan söz

etmek boştur. İranlı aydın XX. yüzyılda, Avrupa'nın XIX. yüzyılda yaşamış

aydınlarını; Hegel'i, Nietzsche'yi, Prodhoun'u, Saint Simon'u, Marx'ı ve Engels'i

ancak tanıyor daha. XVIII. yüzyılda Büyük Fransız Devrimi ve İngiltere Sanayi

Devrimi gerçekleştiği zaman Voltaire vardı, Rousseau vardı. XVII. yüzyıldaki

aydınlanma hareketleri ve XV. ile XVI. yüzyıllarda Rönesans hareketleri olurken

Galile ve Kopernik vardı. Bu yüzyılların ötesi karanlığın, bağnazlığın, kilise

diktatörlüğünün, aklî ve bilimsel özgürlüğün yasaklanışının egemen olduğu

yüzyıllardı.

Ama, bizim 100 yıl önceki toplumumuz hangi durumdaydı? Avrupa'da Hegel,

Nietzsche, Proudhon ve Marx varken, kapitalizm felsefesi, tarih felsefesi, sosyal

hizmet ve güvenceler konuşulur ve işçi hareketleri olurken; bizde Şeyhiye, Mirza Ali

Muhammed Bab, Mirza Hüseyin vardı; Bahâî ve Babîlik ayaklanmaları oluyordu.

Herkes bid'atları tartışıyor ve Asrın İmamı'mn zuhurunun işaretlerinden söz ediyor ve

peygamberlerin ve İmam'm cinsiyeti üzerinde duruluyordu.

XVII. yüzyıl dinsel ve Safevîlerin ulusal felsefî düşüncelerinden geriye

gittiğimizde, aydınlığa, diri bir kültüre ve insanî değerlere rastlarız. O zamanlar

Avrupa Ortaçağ'm karanlıkları içinde yaşıyordu; ama bizim aydm bir kültürümüz,

evrensel bir uygarlığımız, özgür bir düşüncemiz, bilimsel buluşlarımız ve aklî

değerlerimiz vardı. Benim toplumumun tarihi ve Avrupa toplumunun tarihi birbirinin

tam tersidir; onlar Ortaçağ'dan altmçağa, uygarlığa, akla ve bilime geçerlerken; biz

altmçağdan karanlıklara, ölüme ve Ortaçağ'm dipsiz derinliklerine daldık. XX. yüzyıl

toplumu mu? Yoo, ben kendi toplumumun yüzyılı ile ilgileniyorum. Almanya'nın

XIX., Fransa'nın XX., ve İtalya'nın XV. ile XVI. yüzyılında yaşamıyorum. Benim

yaşadığım yerler Tahran'dır, Meşhed'dir, İsfehan'dır, Tebriz, Kum ve

Huzistan'dır. Gerçekçi olmak gerek. Sosyal yargılarımızı, başka dünyanın

aydınlarının eserlerinden değil, kendi toplumumuzdan; kitaplara bakarak değil,

halkın içine girerek vermeliyiz. XX. yüzyıl dinin kabul edilmediği bir yüzyılmış,

bana ne bundan? Benim toplumum dindar bir toplumdur; ben dindar da olsam, dinsiz

de olsam toplumdaki bu gerçeği itiraf etmeliyim. Çoğunlukla aydınlar -hele hele

bizim aydınlarımız- kişisel inançları ile sosyal gerçekleri birbirine karıştırırlar.

Kendileri dine karşı oldukları için, toplumdaki siyâsî ve sosyal hareketleri de dine

karşı imiş gibi yorumlamaya- özen gösterirler. Ama, gerçeğe inanan aydın idealist

olamaz, yani açık toplumsal gerçekleri kendi inançları ile karıştırmaz. Ben

görüyorum ki toplumuma egemen olan ruh dindir. Ve yine görüyorum ki,

sömürgecilik bile bazen dinle şiddetli biçimde çatışırken, bazen de dinden

yararlanma yoluna gider.

İngiltere sömürgeciliğinin babalarından biri, Kur'ân'ı yere çalarak, "Bu kitap var

oldukça biz Müslümanların içine giremeyiz." diye bağırmıştı. Benim bildiğim bir şey

varsa, o da; ilerici bir aydının kendi öz kültürüne, ruhuna, kişiliğine, halkına ve

toplumuna dayanarak bir hareket yapabileceğidir. Bir bildiğim daha var ki, o da;

ulusal kültürümüzün İslâmî bir kültür olduğudur.

İslâm (ister inanayım, ister inanmayayım) sosyal ve siyâsî sınıflaşmaya karşıdır ve

açık bir dünya görüşüne, derin bir mücâdele ve kahramanlık kültürüne sahiptir. Bu

nedenle, İslâm benim toplumumda bir imandır, harekete yöneltici

58

59

ASRIMIZDAKİ MÜSLÜMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

BİZ VE İKBAL

güçlü bir etkendir. Hem bir tarihtir, hem ulusal kültürümüzün hamurudur.

Despotluğa ve eşitsizliğe karşıdır, uyarıcı ve yapıcıdır; insanlığın izzet ve onuruna,

sosyal ve maddî ilerlemesine büyük değer vermektedir.

Bu gerçeği anlamamak hiçbir şeyi anlamamak demektir. Aydın, "Ben bu zengin ve

derin kültürü değerlendirip, İslâm'a inanan halkı İslâmî uyanıklıkla silahlandırır,

gözlerini de tarihlerinin kalbi olan kahramanlık, canlılık, bilinç ve yüce duygulara

çevirebilirsem, bir aydın olarak görevimi yerine getirmiş olurum." inancında

olmalıdır. Zaten aydının yapacağı başka bir görev yoktur. Manevî kişilik ve ulusal

kültür üzerinde ulusal mücâdeleyi başlatacaktır o kadar. Siyâsî önderlik halkın kendi

işidir.

Şu aydınların haline bakın! Ben sosyal sınıflaşmanın ve kapitalizmin karşısında

devrimci ve dindar bir kişi olarak Ebû Zer'i örnek gösterdiğim veya özgürlük

meş'alesi, eşitsizlik ve zorbalığa karşı bir mücâhid ve tam bir kahraman olarak

Ali'den söz ettiğim zaman, başlarını sallayıp; "Aah! Sen taa eski dinlerden söz

ediyorsun" diye karşı çıkıyorlar. Ama kendileri Voltaire'i taklit ederek bilmem hangi

Hıristiyan din adamının, İsa'nın eşeğinin pisliğinin temiz olduğunu söylediğini

anlatıyorlar. İran topraklarının genişlemesi için ok atan Areş'ten, Rüstem'den,

Eşkapus'tan ve Keyka-vus'tan söz ediyorlar, beyaz devi konuşuyorlar. Böylece ilerici

olduklarını, halkı uyandırdıklarını, kahramanlık duygularını galeyana ggetirdiklerini

sanıyorlar. Yahu, bizim halkımız Ebû Zer'in veya Ali'nin eşitlik için verdiği kavgaya

mı inanır ve bu kavgadan mı etkilenir, yoksa Rüstem'in, Areş'in serüvenleriyle mi

harekete geçer? Onlara Zeyneb mi özgürlük ve zulüm karşısında ayaklanış dersi

verir, yoksa Gord Aferid mi?

Ben efsâneleri inkâr etmem; ancak şu apaçık tarihsel gerçekler ve herkesin ruhuna

işlemiş inançlar varken, aydınların ulusal uyanışı gerçekleştirmek ve sosyal ve

kültürel değerleri

canlandırmak için nasıl olup da çoğunlukla unutulmuş bulunan efsânelerden

yararlanmaya kalktıklarına şaşırıyorum. Bizim dinî kültürümüz aşağılatıcı ve

sorumluluk duygularını öldürücü bir kültür değildir. Yapıcı ve güç verici bir

kültürdür. Eğer bizim dinimiz, "kılıç dini" diye tanınan dinimiz, sosyal mücâdele ve

sömürüye karşı savaş denilince hemen kabuğuna çekilmeyi öngören Hıristiyanlık'la

bir tutulursa; bu ancak büyük bir gaflet, dehşetli bir saflık ve korkunç bir cehalet

olur, o kadar.

Eğer toplumumuzun almyazısını ağartmak istiyorsak, bu ümmeti uyandırmak ve

ölmüş cesedine yeniden ruh vermek kararlığında isek, dinî ruhu canlandırmaktan

başka çaremiz yoktur. İslâm'ı içine sokulan hurafelerden, yanlış inançlardan ve gerici

öğelerden arındırarak, sömürgeciliğin girdiği yolun tam tersi bir yöne

koyulduğumuzda görevimizi başarmamak için hiçbir neden kalmayacaktır. Ali'nin

dediği gibi, dîne kürkü ters giymişler, İslâm'ın düşmanlarla cihâd ilkesini Budist-lerin

ve Hıristiyanların nefisle cihâd etme biçimine dönüştürmüşler. Hatta İmam

Hüseyin'in coşkun devrimci kanını uyuşturucu bir maddeye çevirmişler. Eğer

aydınlar, sömürgeciliğin, despotluğun ve gericiliğin, dinden halkın aleyhine olarak

yararlandıklarına inanıyorlarsa, o zaman bu silahı halkın yararına olarak

sömürgeciliğin elinden alsınlar.

Düşmanı nasıl silahsız hâle getirebiliriz? Silahı elinden alarak mı, yoksa halkı bu

silahın değersiz ve yararsızlığına inandırarak mı? Aydınların İslâm topraklarında din

aleyhine giriştikleri mücâdeleler, halkın düşmanlarına en büyük hizmet olmuştur.

Bizim toplumumuzun aydını şu iki esası çok iyi bilmek zorundadır: Her şeyden önce

bizim toplumumuz Müslümandır. İkinci olarak da, İslâm kitleleri harekete geçiren bir

dindir. Eğer bir düşünür, sosyal gelişme ve kültürel ilerlemeyi, halkı İslâm

çerçevesinde uyandırarak ve kendi özüne dönmeye çağırarak gerçekleştirmeye

girişecek olursa başarısı çabuk, kesin ve kaçınılmaz olacaktır.

60

61

ASRIMIZDAKIMÜSLÜMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

BİZ VE İKBÂL

Seyyid Cemâl'e bakın: Hiçbir sınıfa, ayrıcalıklı bir aileye veya gruba bağlı olmayan

bir köylü; Esedâbâd'dan Hemedan'a geliyor. Batı sömürgeciliğinin doruk noktasında

olduğu, Doğu'nun ise kış uykusuna daldığı ve Müslümanların başında her yerde

Nâsıreddîn Şah gibi aptalların hüküm sürdüğü bir zamanda tek başına, mezarlığa

dönüşmüş İslâm topraklarında İsrafil'in Sûru gibi ses veriyor. Bu kadar güçlü bir

başarının ve sesinin ülkeden ülkeye yayılıp gönüllerde yankılanışmm sırrı nedir

acaba? Bu sesin, Müslümanların tanıdıkları ve bildikleri bir ses olmasından başka bir

şey midir bunun sırrı? Müslümanlar biliyorlar ki, ses kendi ruhlarının ve gurur dolu

tarihlerinin derinliklerinden gelmektedir. Batı'dan, Batı'nm düşünsel akımlarından

gelen yabancı bir ses değildir bu. Mekke'de, Medine'de, Uhud'da, Kadisiye'de,

Kudüs'te ve Haçlı savaşlarında yankılanan sestir bu. Cihâda, izzete, güce ve yüceliğe

çağıran İslâm kahramanlığı dolu bir sestir.

Müslümanlar bu sesi duygularının ve düşüncelerinin derinliklerinden tanıyorlar. Bu

ses güven veriyor onlara. Anılar canlanıyor hafızalarda, herkes kendi ruhunun sesini

dinliyor. Bu aydının dili, halkının kültürü ile tanışıktır. Ve bu tanışıklık, sömürgeci

güçlerin egemenliklerine son verecek bir mücâdelenin temel noktasıdır. Bizim

aydınımız, eğer İslâm kültürünün yaşamdan ve maddeden kopmuş ve kendi

kabuğuna çekilmiş içe dönük bir kültür olmadığını anlayacak olursa, bu büyük dinî

güç İslâm toplumlarında kolayca bir uyanış hareketine dönüşebilir.

Bu kültür cihâd kültürüdür, siyâsî bir kültürdür, sosyal bir kültürdür, önderlik ve

sorumluluk yaratan bir kültürdür. Bu kültür dünyaya yöneliktir. Tüm diğer dinlerin

ideali olan âhiret, İslâm'da bu dünyanın ve bu dünyadaki yaşamın yalnızca bir

uzantısı ve yansıtıcısıdır. Dünyanın her şeyi âhiretin öncüsüdür. Âhiret de dünya

hayatından başka bir şey değildir.

Ekonomi vazgeçilmez temellerden biridir. "Yiyecek ekmeği olmayan aç insan, yalın

kılıç herkese saldırmalıdır; çünkü herkes onun açlığından sorumludur." (Ebû Zer).

İslâm ayrıcalıklı bir sınıf kabul etmez. Din tüm insanların dinidir. Bu din egemen

sınıflarla amansız bir mücâdeleyi emreder. Mütreflerle, mele* ve hatta ruhbanlık ve

ahbârla mücâdele etmeyi emreder. İslâm'ın son hedefi tüm dünyada adaleti ve eşitliği

sağlamaktır.

İslâm'ın tarih felsefesine baktığımızda, zayıflara ve kölelere yönetim ve insanlara

önderlik hakkı verildiğini görürüz. "Biz ise diliyoruz ki, zayıf bırakılmışları

yeryüzünde vârisler ve imamlar kılalım" (Kasas: 5) Savaş alanlarında canlarını veren

dinî önderler ve şahsiyetlerle kendi kabuklarına çekilerek ölüp giden dinî önderler

arasında çok büyük farklar vardır. Ama bizim birtakım aydınlarımız ve

düşünürlerimiz, ne yazık ki bu farkı görebilecek kapasitede değillerdir. İslâm'ın

Peygamberi, "Maddî hayatı (dünyası) olmayanın âhireti de yoktur; yoksullukla

imansızlık birbirinin kapı komşusudur." derken; Ebû Zer de, "Yoksulluk kapıdan

girdi mi iman da pencereden çıkar." diyor. Bu din Sadî'nin dediği gibi, "Mideni

yemekten boş tut ki, içinde irfan nuru görünsün" demez. Boş olan karında görülen,

açlıktan gurul-dayan bağırsaklardan başka bir şey değildir.

İşte böyle bir İslâmî görüşle sosyal, siyâsî ve kültürel açıdan bakıldığı zaman,

İkbal'in ve yaptıklarının büyüklüğü daha iyi anlaşılıyor. O, Batı'yı yakından

tanıyordu; ama kendi toplumunu, kültürünü, uygarlığını, tarihini de çok iyi bildiği

için Batı'ya köle olmadı. Batı'ya ve Batılılaşmaya

* Kur'ân'da "mustaz'afîn" kelimesinin zıddı olarak üç terim sürekli tekrarlanır.

"Müstekbirîn": Kibirlenenler, büyüklenenler, yeni deyimle "ezenler, zorbalar";

"Mütrefîn": Yaşamayı ve dünya hayatını hedef edinmiş servet sahipleri (Burjuva

kapitalistler). "Mele": Bir yerin zenginlikten şımarmış ileri gelenleri, hilekârlar,

hâkim sınıf.

62

63

ASRIMIZDAKİ MÜSLÜMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

karşı mücâdele vermek için Batı'yı iyi bilmek gerekir. Batı'yı süsüne püsüne dış

görünüşüne bakarak değerlendirenler, Batı'yı hiç ama hiç tanımayanlardır.

Böylelerinin Batı'yı Batı uygarlık ve kültürüne körü körüne karşı çıkan eskiye tapıcılarla

hiçbir farkları yoktu.

İkbâl, Batı düşüncesinin doruk noktasına vardı. Modern Avrupa'nın bilimsel ve

teknolojik değerlerini tanıdı, öte yandan İran'ı ve İran'ın kültürünü de biliyordu.

Müslüman İran'ın ruhî ve manevî güzelliklerini, irfanın ve bu irfanı yansıtan

edebiyatını tanımıştı. Dolayısıyla, İkbâl kafasını düşünce, kalbini de manevî

duygular, ruhsal zevkler ve ilham dolu bir halkın kültürüyle yoğurdu.

İkbâl Hindistan'da gözlerini büyük ve derin manevî bir ruh içinde açtı ve yeteneğini

öylesine geliştirdi ki, İslâm düşüncesinin kopmuş ve dağılmış öğelerini bir araya

getirerek bu düşünceyi yeniden oluşturmayı başardı.

Muhammed İkbâl tüm ruhsal boyutlarda gelişmiş bir Müslümandır. O'nun en

büyük eseri, İslâm düşüncesinin dağınık öğelerini bir araya getirerek yüzyıllar boyu

siyâsî aldatmacalar ve yanlış felsefî ve sosyal yorumlamalarla parça parça edilmiş

İslâm'ı diriltmek ve yeniden bütünleştirmekten çok kendisini tüm boyutlarda

yetiştirmesi olmuştur.

İslâm'ı Muhammed İkbâl gibi bir düşünürden manevî, ilmî, tarihî, sosyal ve siyâsî

yönleriyle tanımak, gerçekten onu en özgün bir biçimde tanımaktır. Biz İslâm'ın

dışında başka herhangi bir düşünce veya ideolojiye bağlansak bile, İslâm'la

bağlarımızı yine koparamayız, çünkü bu topraklarda doğmuş ve bu topraklarda

büyümüşüz. Bu toprakların çocuğuyuz biz.

İkbâl, Müslüman bir ıslâh edici ve devrimci bir düşünürdür. Luther ve Calvin gibi

Batılı ıslahatçıların yaptıklarını bir düşünün: Çürümüş Hıristiyanlığı durgunluktan,

sıkışıp kaldığı kalıplardan ve Katolisizm sapıklığından kurtarma hareketi olan

Protestanizm'i ve bugünkü Avrupa uygarlığının ve

64

BİZ VE İKBÂL

maddî gelişim hareketinin doğusundaki etkisini şöyle bir tartın; göreceksiniz ki,

günümüzün uyuyan ve yosun tutan Müslüman toplumlarında devrimci ve uyandırıcı

Müslüman ıslahatçılara olan gereksinimiz ne kadar büyüktür.

İslâm'ın günümüzdeki durumuyla, olması gereken durumunu tartıp

değerlendirebilen devrimci Müslüman ıslahatçıların hareketlerinin dayanak noktasını

ve nereden işe başlayacaklarını çok iyi bilmeleri gerekir. İşte, İkbâl gibi İslâm'ı iyi

bilen büyük bir düşünürü, sömürgeciliğe karşı savaşmış, sorumlu, sosyal uyanıklığa

ve ilerici bir ruha sahip devrimci bir insanı tanımak; içinde yaşadıkları Müslüman

toplumlarda üzerlerine düşen sosyal sorumluluklarının bilincinde olan ve bu

toplumlarda kültürel, sosyal ve siyâsî bir devrim gerçekleştirme amacı güden

aydınlar için vazgeçilemeyecek bir ihtiyaçtır.

İkbâl, sömürgeciliğe karşı savaş vermiş Müslüman bir önderdir. O'nun kişiliği,

fikirleri ve düşünce yapısı farklı tarihsel dönemler ve değişik toplumsal koşullardaki

davranış biçimimizi belirleme açısından bize iyi bir örnektir. Sömürüye uğramış ve

geri bırakılmış bir toplumda sömürgeciliğe karşı yalnızca siyâsî alanda savaş vermek

yetersizdir. Bu savaşa koşan fertlerin insanî kişilikleri, uyanıklık dereceleri, bilinçsiz

düzeyleri, ahlâk ve erdemleri, takva ve amellerinde-ki titizlikleri de aynı derecede

önemlidir. Bugün bir Avrupalı, "Ben bir filozofum, yazarım, sanatçıyım, doktorum,

mühendisim, mimarım veya iktisatçıyım, ama politikacı değilim; ben siyâsî olayları

siyâset adamlarına bırakmış biriyim." diyebilir. Ama, sömürüye uğramış bir Asyalı,

Arikalı ve Lâtin Amerikalı aynı şeyi söyleyemez. Çünkü ilerici ve sağlam temeller

üzerine kurulmuş bir toplumda politika uzmanlık isteyen sosyal bir bilim dalıdır.

Herkesin bu alanda sorumluluk duyması gerekmez. Bir Avrupalı, iktisatçı olabilir,

filozof olabilir, yazar veya sanatçı olabilir ve politikayı da bu alanda uzmanlaşmış

kişilere bırakabilir. Ama, geri kalmış ve sömü-

65

ASRIMIZDAKI MUSLUMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

rüye uğramış bir ülkede siyâsetle ilgilenmek kesinlikle şarttır. Burada sözünü

ettiğimiz siyâset, hükümet işleriyle, partilerle, birtakım özel sorunlar veya dış

ilişkilerle ilgilenmek demek değildir. Siyâset burada hayatî ve mutlaka gerekli olan

bir uğraş biçimidir; denizde boğulmakta olan birisini kurtarmak veya bir yangını

söndürmek, ya da ölüme terk edilmiş bir yaralının yarasını sarmak gibi. Avrupa'da

politika uzmanlık konusu olmuştur; fakat geri kalmış toplumlarda bir akıllının kalkıp

da, "Efendim; ben filozofum, ressamım, din adamıyım, ahlâk öğretmeniyim, şâirim,

tarihçiyim veya inşaat mühendisiyim; politika benim neyime?" demesinden daha

saçma bir şey olamaz.

"Yetkin bir Müslüman"m kendi kişiliğini yeniden oluş-turmasıydı bu. O, "büyük

öz"ün değerli yapıcısı İkbâl, İslâ-mî bir program çerçevesinde yetiştirdi kendisini.

Hindistan'da geleneksel bir toplum içinde dünyaya gelmiş, İngiltere'de Batı eğitimi

görmüş, Londra'da felsefe doktarası yapmış ve Farsça şiirler yazmış genç bir aydın.

Sömürge bir ülkede sömürgeciliğe karşı çıkan, XX. yüzyılın Ali boyutlarında bir

Müslümanı. "Ali boyutları" da ne demek?

İkbâl, yalnızca sömürüye karşı savaşan bir Müslüman önder değildi. Batı'nm felsefî

akımlarını, aklını ve mantığını, kültürünü, kısaca her şeyini tanıyan Doğu ruhlu bir

düşünür. Müslüman İran'ın derin irfanına dalmış, Arap edebiyat ve kültürünü çok iyi

bilen, İslâm felsefesine, tarihine ve düşünce yapısına hakkıyla vakıf, Mevlâna'ya

âşık, Kur'ân'la her bakımdan ülfet kurmuş, Kur'ân'ın ruhunu, dilini ve derin dünya

görüşünü içine iyice sindirmiş ve varoluş felsefesi, insan ve dünyadaki yaşamı

konusunda özlü yorumlar getirmiş mü'min bir devrimci. İçinde yaşadığımız dünyanın

felsefî ve düşünce çıkmazlarını bilen İkbâl, özellikle sosyal ve maddî perişanlıklar

içinde yüzen biz Üçüncü Dünya toplumlarının dünyaya egemen olan düşünce

ekollerinin etkisindeki aydınları için, kaynağını Kur'ân'ın oluşturduğu bir

BİZ VE İKBÂL

kurtarıcı olarak doğuyor. Yani, tüm insanî boyutlarda gelişmiş bir Müslüman; Ali

gibi.

Özgün dünya görüşü, felsefî yorumları, düşünce yapısı, derin irfanı ve engin

tasavvufî yönüyle, Ebû Ali Sina, İbn Rüşd, Gazzâlî ve Molla Sadra gibi filozof ve

bilginlerin düşünce kalıpları içine sıkışıp kalmış bizler için, değerli ve mutlaka

tanınması gereken yepyeni bir sestir İkbâl.

İkbâl, aynı zamanda İslâm'ı çok iyi bilen biridir de. Bir kısım insanlar vicdanî bir

doygunluk içinde İslâm'ı, kafalarında biçimlenmiş bulunan İslâm'ı gerçek İslâm

sanarak "Artık İslâm'ı öğrenmemize gerek yok" tavrı içindedirler. Aslında, İslâm'ı

bilmeden bildiklerini sanan böyleleriyle, veya İslâm'ı bilmeden İslâm'a inanan

kişilerle ona hiç inanmayanlar veya onu hiç tanımayanlar arasında temelde bir fark

yoktur. Ama, bir ideolojiyi veya düşünce ekolünü tanımadan hakkında yargıda

bulunmaktan çekinen özgür düşünceli insanlar; inançları giyim-kuşam modası gibi

Avrupa'nın günü birlik düşünce ve inanç modasından kaynaklanmayan haysiyetli

kişiler; modern olmak gibi aşağılık bir kaygı beslemeyen, sahte aydın olmaktan

nefret eden, hurafelere bulanmış geleneksel bir dine inanmaktan çekinen ve bunun

yanı sıra, ona buna uyarak dini inkâra da yeltenme-yen gerçek ve soylu aydınlardır

ki; içinde yaşadıkları toplumu, bu toplumun kültürünü, kalbini ve duygularını

tanımaya çalışırlar. İnsanlık tarihini ve bu tarih boyunca gelmiş geçmiş uygarlıkları

ve içindeki yaşadıkları yüzyılı öğrenme ve bilme çabasındadırlar. İşte bu aydınların,

halkımızın dinî, fikrî, ahlâkî ve düşünsel duygu ve özelliklerini, sosyal ve siyâsî

yaşamını tanımaları için en başta İslâm'ı tanımaları gerekmektedir.

Bu bakımdan Asyalı, Afrikalı ve Lâtin Amerikalı bir aydının ilerici bir düşünür,

erdemli bir insan, sorumlu bir filozof ve kesinlikle sömürgeciliğe karşı bir politikacı

olması gereklidir. Yalnızca filozof veya sanatçı olmak, sosyolog

66

67

ASRIMIZDAKİ MÜSLÜMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

veya şâir olmak ya da salt maneviyatçı veya dinsiz olmak onun için söz konusu

değildir. Özellikle Müslüman bir ıslahatçı düşünürün yukarıda sözünü ettiğimiz tüm

nitelikleri üzerinde taşıması zorunludur.

Tüm hak dinlerin ve özellikle İslâm'ın amacı, yeryüzünde adaletin ve eşitliğin

sağlanması, ezilmiş, zayıf bırakılmış ve köleleştirilmiş insanların yeryüzünün

önderleri ve varisleri olmasıdır. İslâm'ın Peygamberi'nin sahabelerine şöyle bir göz

atın da bu noktayı derin derin düşünün. Mücâhid olmayan, savaşa katılmayan ve

kavgadan kaçan bir kişi var mıydı onların içinde? Müslüman başka bir nedenle değil,

yalnızca Müslüman olduğu için hayatı boyunca silahlı bir mücâhid olmak

zorundadır.

İslâm, konuşmak ve öğüt vermekle yetinen bir din değildir. Yerine göre kılıç

çekmesini de bilen bir dindir İslâm. Peygamber bir elinde kitap taşırken, diğer elinde

de kılıç taşıyordu. Gerçek bir Müslüman, kılıcı elinden bırakıp da köşesinde 'irşâd'da

bulunan insan değildir, olamaz da.

Ahmed Gulam Kadıyânî, Hindistan'da yeni bir İslâmî ekol oluşturmaya çalıştı.

İngiltere İmparatorluğu'nun Hindistan'daki egemenliği sorunu ile ilgilenmiyor ve

hatta İngilizlerin huzuru için Hindularm Müslümanlara karşı besledikleri düşmanlığı

kırmaya çalışıyordu. İslâm'dan cihâdı da kaldınverdi. Müslümanların gözünde ıslâh

edici bir önder değil, bid'at getirici sapık bir hâindi o.

Ama İkbâl öyle mi? Uyanıktı, sömürgeciliğe karşı savaş veren bir önderdi. O'nun

Hindistan'ın özgürlüğe kavuşmasında ve berrak bir İslâmî toplumun oluşması

yolunda harcadığı çabalar unutulmamıştır. Öte yandan yalnızca sömürgeciliğe karşı

savaş veren siyâsî bir önder de değildi. Müslümanları İngiltere'nin köleliğinden

kurtarmak kadar, gerici ve hurâfeci inançlardan da kurtarmaya çalışan bir mürşid, her

türlü sömürgeciliğe karşı bir mücahid şâir, yaratıcı, ağır başlı, ciddi bir sanatçıydı.

BİZ VE İKBÂL

Celâleddîn Muhammed Belhî, tarihimizi kahramanlıklarla, göğsümüzü yıldızlarla

donatan kişilik sahibi bir şâirdir. Nedir şâir olmak?

Bir tür konuşma sanatına sahip olmak demek. Bu bakımdan her şâirin değeri,

konuştuğu söze bağlıdır. İkbâl yetenekli, uyanık ve sorumlu bir sanatçı için en büyük

örnektir. Bugün yaşadığımız dünyada, adı edilen sanatçılar sorumluluk taşıyan

sanatçılardır artık. Günümüzün sorunlarına, dertlerine, halklarının sosyal ve siyâsî

dertlerine çözüm arama çabasında olan sanatçılardır.

"Sorumlu edebiyat". Yani ister istemez halkın hizmetine girip, onu sömürücü

sınıfların, kapitalizmin ve burjuvazinin egemenliğinden kurtarma savaşımı veren

edebiyat. Sorumlu edebiyat, Avrupa'da işçilerin kurtuluşu için kapitalizme ve

sınıflaşmaya karşı savaş verdi veya veriyor. Ama üçüncü, özellikle sömürüye

uğramış dünyada sorumlu edebiyat sömürgeciliğin her türlüsünü karşısına almak

zorundadır.

Yeri gelmişken şu noktayı da belirtmek isterim. Tutucu Marksistler, sömürüye

uğramış toplumlarda altyapının sömürünün kendisi olduğunu kavrayamıyorlar.

Edebiyatın, siyâsetin, tüm sosyal yapının ve hatta bireylerin dinsel anlayış

biçimlerinin bile sömürüye maruz kaldığı bir toplumda ekonomiyi, üretim ilişkilerini

ve mülkiyet sorununu altyapı kabul etmenin ne anlamı vardır ki? Bu bakımdan

sömürüye uğramış toplumlarda altyapı yalnızca sömürüdür, başka bir şey değil.

İkbâl bir sanatçıdır. İçinde yaşadığı zamanı iyi bilen sorumlu bir sanatçı. Bu demek

değildir ki, O'nun düşünceleri, duyguları ve sanatının ürünleri birkaç günübirlik

düzeysel, siyâsî slogandan ibarettir. Hayır, hayır! O'nun sanatındaki sorumluluk

yalnızca günlük olaylardan kaynaklanan bir sorumluluktan öte geniş, derin, bilinçli

ve tüm dünyada sömürüye karşı çıkan insanî ve evrensel bir sorumluluktur. İkbâl,

Batı'ya karşı olan; ama iki aşırı uç arasında bocala-

68

69

ASRIMIZDAKİ MÜSLÜMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

BİZ VE İKBÂL

yıp duran Asya ve Afrika toplumlarının bulamadığı orta yolu bulmuştur. Bazıları,

bizim Takizâde ve Mirza Mülküm Han gibi Batı karşısında hiçbir seçim gücüne

sahip olmayıp, "Batı'nm uygarlığı, kültürü, ahlâkî düşüncesi, sanat ve değerleri

parçalanamaz bir bütündür; dolayısıyla bunların hepsini birden almalıyız." inancında

olup, tırnaklarından saçlarına kadar Batılılaşma iddiasındadırlar. Bir kısım insanlar

da var ki, körü körüne Batı düşmanlığı yaparlar; otobüse binmeyi ve Batılı

yöntemlerle öğrenim yapmış bir doktora gitmeyi doğru bulmazlar. Bu fikir; kültürü,

uygarlığı, tekniği ve her şeyiyle Batı'yı tümden reddetme biçiminde, özellikle

Hindistan ve Japonya halkı ile Yahudi hahamları arasında mevcuttur.

Ya İkbâl ne yapıyor? Batı'nm ve Doğu'nun kültürüne, uygarlık ve hayat tarzlarına

eleştirici bir kafayla yaklaşıp, "Doğu Hakk'ı gördü, dünyayı görmedi; Batı ise

dünyayı gördü, ama Hakk'tan kaçü" diyor. Batı kültürüne topyekûn teslim olmayı

Doğu'nun köleleşmesi olarak görüyor ve insanlığın ihtiyacı olan Doğu değerlerinin

kaybolup gitmesine göz yumamıyor. Hakk'a tapma, fizik ötesi aşkı, gaybı arama,

erdem peşinde koşma ve yaratılış karşısında sürekli kuşku içinde olma... İşte,

mutlaklığm, mutlak gerçek ve yaratılış sırrının karşısında didinip duran bu "Doğulu

rûh"u bırakmıyor İkbâl. Ama Batı uygarlığını ve tekniğini bilmeden bilinçsizce

reddetmeyi de, Batı'nm köleliğini ve egemenliğini kabullenme olarak görüyor.

Çünkü sanayileşmemiş ülkeler her zaman için sanayileşmiş emperyalizmin köleleri

olmaya mahkûmdurlar.

Düşünceleri gidip gelen düşünürlerin aksine; Batı'nm ilmini ve sanatını alıp, kültür,

ahlâk, sosyal ilişkiler ve yaşam biçimimizi kendi değerlerimize göre kurmalıyız diyor

İkbâl. Yücelere uzanan aşklar, Doğulu gönüller, derin bir irfan, manevî ve ahlâkî

değerler ve tertemiz lezzetlerle, ilkel tarımsal araçları traktöre çeviremeyiz diye bir

kural yoktur.

Eşeğe bineceğimize uçağa binelim, gaz lambasını kaldırıp elektrik yakalım. Bu

madde ile mananın birleşmesidir; ideal bir insan toplumunun gerçekleştirmesini

gereken hedeftir. İnsanlık bu hedef gerçekleştiği zaman gerçek bütünlüğe varmış

olacaktır; gönüller bir yandan aşkla, irfanla ve ruhî güzelliklerle dolup mi'râca

ererken, öte yandan yıldızlara füzeler gönderilip uzay fetholunacaktır. Bunu

yapabilen insan; işte o gerçekten mutlu olan, maddeyi ve manayı egemenliğine almış

tam bir insandır.

İkbal'in mesajı şudur: "Öz ateşimizi gönüllerimizde yakalım; iman ateşini, insanı

yücelten o büyük aşkı ve insanı yeniden gönüllerimizde parlatalım. Bunu yaparken,

tabiatın sırrına varmayı da elden bırakmayalım. Maddî başarının, maddî gücün ve

sosyal refahın doruğuna ulaşalım. Avrupa gibi sanayileşelim; ama salt

sanayileşmenin insanı manevî bir boşluğa, karamsarlığa, inanç perişanlığına ve

düşünce sapıklığına götürdüğünü aklımızdan çıkarmayalım. Bu bakımdan dinimize

sarılalım, manevî zirvelere ulaşalım, aşağılık ve şeytanî duygulardan, ruhu ve ahlâkı

zayıflatıcı işlerden kurtulalım. Kısaca tam bir özgürlüğe kavuşalım. Bunun yanısıra

Batı'dan bilimi, teknolojiyi, yaşamsal aklı da alarak dünyaya egemen olalım; tabiatı

kendi emrimize alalım ve böylece yoksulluktan, zayıflıktan ve kölelikten kurtulalım.

Yani bilimin ve teknolojinin sağladığı imkânlarla maddî gereksinimlerimizi

giderebilir, dinî-manevî değerlerimizle ruhumuzu doyurabiliriz. Böylece ortaya tam

ve gerçekten mutlu bir insan çıkacaktır."

Japonya deneyimi her ne kadar İkbal'in ideali için örnek olmasa da, ilerlemenin tek

çaresinin kültürümüzü ve ahlâkî-manevî değerlerimizi bile korumaya gerek

görmeden yalnızca Avrupa'nın ilmini ve sanatını taklitte gören aydıncıkların burnunu

sürtmeye yetmektedir. Yirmi beş yıl gibi kısa bir zaman içinde, Avrupa ülkelerinden

daha ileri bir sanayiye sahip olan bir ülkedir Japonya. Şu Japon kadınına bakınız.

70

71

ASRIMIZDAKİ MÜSLÜMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

Çağıran en lüks ve en modern arabası önünde, eski ulusal ve geleneksel giysileri ile

duruyor. Japon, giysi modasını ve geleneksel Japon süslenme biçimini korumasını da

biliyor.

Bir de şu İranlı ve Afrikalı zenci kadınlara bakın. Burda dergisinin reklamını

yaptığı ve İsviçreli kadınların giydiği giysilerin daha lüks ve daha açık-saçık olanını

giyiyor da, insanın İsviçre kadınının geri kalmışlığına acıyası geliyor. Ya bizim

modern erkeklerimiz? Amerikalı uzaya uydular gönderirken, bizimkiler burada neyin

cakasını satıyorlar bilmem.

İkbâl, Pakistan'ın yirminci yüzyılda İslâm adına büyük bir deneyim olacağı

inanandaydı. Batı sanayisini kendi geleneklerini koruyarak getiren bir Hindistan veya

yüce ruhunu Batı uygarlığına katan bir Hindistan'dı görmek istediği. Böyle bir

toplum, istenilen İslâmî toplum olacaktı.

İkbal'in kendisi de böyleydi. Yeni baştan oluşturduğu irfanını Batı aklıyla

karıştırabilmiş insandı. Yalnızca Müslümanların değil, tüm insanlığın kurtuluş yolu

bu yücelikteki insanların yetişmesine bağlıdır. İnsanlık yarısı Doğu'da, yarısı Batı'da

birbirinden kopuk kaldığı sürece, bu kopukluk da sürecektir. İki kanadı birbirinden

ayrı bir kuşu andırıyor bugünkü durum. Bu iki kanat tek başlarına ne kadar

gelişirlerse gelişsinler, bir araya gelmedikçe kuşun yerden kalkması imkânsızdır.

İslâm'ın istediği, toprağa düşmüş olan bu bedeni, iki kanadı bir araya getirerek

yükseltmektir. Ama, heyhat! İslâm'ın kendi alınyazısı da işte bu kanatları kopmuş

kuş gibidir. İkbal'in didinmesi, İslâm düşüncesini yeniden oluşturma çabaları, bu iki

kanadı aynı bedende birleştirmeyi amaçlıyordu. Bu bakımdan İkbal'in çalışmaları

olsun, tüm diğer Müslüman aydınlann çahşmalan olsun, tek bir ulus ve tek bir din

çerçevesine sığdmlamaz. Çünkü bu çalışmaların temel ve son amacı, tüm insanlığa

gerçek uygarlık ve kültürü kazandırmak veya daha doğru bir deyişle, yeni bir nesil

meydana getirip, tüm yeryüzünde yeni baştan bir insanlık

72

BİZ VE İKBÂL

oluşturma yoluna gitmektir. Gerek Fanon'un arzuladığı, gerekse Seyyid Cemâl'in

başlattığı "öze dönüş" hareketi, Basra Körfezi'nden Kuzey Afrika'ya, oradan da Çin'e

kadar dağılmış olan İslâm ümmetinin birleşmesini gerçekleştirmektir. Ama bu "öze

dönüş" hareketi, ne Batı'yı maymun gibi *aklit etmeyi, ne de Doğu câhiliyetinin mide

bulandırıcı geleneklerine ve ulusal-hurâfeci inançlara dönmeyi amaçlamaktadır. "Öze

dönmek", asıl kültürümüzü diriltmek ve kendi, diri, canlı, yapıcı, yüceltici, uyancı ve

hareket verici öz kaynaklarımıza dönmek demektir. Öze dönüş, Batılılaşmaya ve

Batılılaşma sevdalılarının moda olarak benimsedikleri şeylere karşı çıkmak olduğu

kadar, Batı'ya küfretmek ve eski gerici geleneklere dönmek de değildir.

"Öze dönüş" derin bir harekettir, öz yapıyı kurmak olan çetin bir harekettir. Bu

hareketi yürütmek için Batı kültürünü, içinde yaşadığımız dünyanın tüm

güzelliklerini ve çirkinliklerini, bugünkü uygarlığın tarihini, kültürünü ve

edebiyatını, dini, insanı, sapıklığın nedenlerini, kendi toplumumuzu, halkımızın

psikolojisini, sömürgeciliğin bizden alıp götürdüğü değerleri bilmek, yıllar hatta

yüzyıllar boyu pas tutmuş değerlerimizi temizlemek gereklidir. Bu iş bir çeviri veya

röportajla, ya da Eme Sezar'dan, Fanon veya bir iki İranlı yazardan kitap ve

makaleler yayınlamakla olmaz. Öyleyse, "öze dönüş hareketi" nasıl

gerçekleştirilebilir? İşte önümüzde canlı bir örnek; İkbâl! Ne yaptı İkbâl? Avrupa'ya

gitti, çağdaş bir filozof ve düşünür oldu. Yaptığı inceleme ve araştırmalarla Batı

toplumunun kültür ve uygarlığını tanıdı. Ardından aşılması güç engelleri aşarak,

çetin bir mücâdelenin sonunda İslâm'ı tamdı ve tanıttı. Kur'ân'ı öğrendi. Halkının

kültürünü, irfanını, yazgısını, memleketini, İslâmî yönetim biçimini, Hindistan

toplumunu ve dünya çapında egemen olan sömürgeciliği bilen ve tanıyan biri olarak,

bu sömürgeciliğe karşı özgürlük ve bağımsızlık savaşını siyâsî, edebî, sanatsal ve

felsefî alanda başlattı. Kendi özünü gördü

73

ASRIMIZDAKÎ MÜSLÜMANIN DERTLERİ VE SORUNLARI

ve bu öze döndü. Dünya ufuklarında yaptığı gezintiden sonra Doğulu bir düşünür,

Müslüman bir mücâhid, filozof, sanatçı, yazar, şâir, siyâset adamı, edib ve İslâm

bilgini oldu. "Öze dönmek" diye işte buna derler.

Budur yirminci yüzyılda yaşamak. Budur geri kalmış, sömürüye uğramış İslâm ve

Doğu topraklarında aydın olmak. Budur şu felsefî çıkmazlar, boşluklar ve düşünce

perişanlıkları içerisinde bir dünya görüşüne sahip olmak. İşte Ali gibi yaşamak da

budur... Kısaca diyeceğim şu ki; Muhammed İkbâl, içinde yaşadığımız şu yüzyılda

tam bir Müslüman olarak İslâm düşüncesini yemden oluşturmayı başarmıştır.

Ben ırkçı, ulusçu biri değilim, olamam da; ama şu gerçeği de görmezlikten

gelemem. İranlının düşüncesi, İslâm tarihinin zor dönemlerinde ve çetin koşullar

altında kendisine İslâm diye sunulmaya çalışılan dinin gerçek İslâm değil de, üstü

örtülü İslâm olduğunu sezmiştir. İranlılar Ümeyye ve Abbasoğulları'nm geniş

propagandalarına rağmen, İslâm'da bir hakkın ayaklar altına alındığının farkına

varmışlardır. İranlının düşüncesi, hicretin ikinci, üçüncü ve dördüncü yüzyılında

İslâm uygarlık ve kültürüne altın bir çağ yaşatmıştır. Mısırlı Abdurrahman el Bedevî,

"İslâm kültürünün, ruhunun, uygarlık ve maneviyâtının tek önderi İran oldu." derken,

pek de haksız değildir.

Ve bugün de İslâm'da öze dönüş hareketinin, İslâm ruhunun diriltilmesi, İslâmî

düşünce ve uyanış, İslâm toplumlarını uyandırma hareketinin öncüsü Seyyid Cemâl

Esedâbâdî bizim içimizden çıkmıştır. Onun yolunu devam ettiren Allâme İkbâl de,

biz İranlılara şöyle seslenmektedir:

"Ey Acem gençleri! Caddelerinizde bir mum gibi yanın! Ey sudan ve topraktan

yaratılmış vücutlar, çevreme toplanın! Gönlümde sizin atalarınızdan kalma

sönmeyen bir ateş var."

Bu söylediklerimi, ulusumla övünmek veya ulusçuluk duygularını harekete

geçirmek için söylemiş değilim. Amacım, uyanık aydınlarımıza toplumumuza karşı

olan sorumluluklarını hatırlatmak ve dertlerimizi anlatmaktır.

İkinci Bölüm

İDEOLOJİLER VE İSLÂM'IN KONUMU

Bazı ideolojiler, eserler veya insanlar vardır ki, onlardan söz etmemek imkânsızdır.

Dünya onlardan söz ederken, halkın çoğunluğu onlar hakkında bir-iki kelime de olsa

bir şeyler bilirken ve zaman zaman isimleri gündeme gelip dururken, bizim onlar

hakkında konuşmadan durmamız zordur. Bir şeyler demeliyiz onlar için; şimdiye

kadar söylenmemiş ve gizli kalmış bir şeyler.

Ama gerçeklerin ters yüz edildiği bir yüzyılda, eşi az bulunur insanlar hakkında

konuşmak ne dereceye kadar mümkün olabilir?

Yazarlık bir sanattır; saatler yıllar geçer, konuşan hep sayfalar ve kitaplardır, sanki

insan hiç bir şey dememiştir.

Çeşitli konuşma ve yazma biçimleri vardır. Örneğin Peygamber, İmam, Kur'ân,

İslâm, İlim, İctihâd, Velayet, İmamet, Adalet, Hak, Eşitlik, Emr-i bi'1-Ma'ruf,

Münker'lerden Korunma, Şehâdet, Ali, Hüseyin... hakkında, bunların iyilikleri

erdemleri ve kerametleri, yüce ve değerli nitelikleri hakkında mısralar dizen şâirlerin,

hayal güçleri çok yüksek ozanla-

74

75

İDEOLOJİLER VE İSLÂM'IN KONUMU

BİZ VE İKBÂL

nn ve söz ustalarının yazdıkları milyonlarca cildi bulsa ve bu ciltleri okumaya insan

ömrü yetmese bile, yine de bunların gerçek niteliklerini ortaya koyucu birtakım

sözcüklerin kalemden düşmüş olduğunu; hatta akla bile gelmediğini görüyoruz.

Yıllardır şehâdetten, velayetten, bekleyişten, İslâm kültüründen, imandan ve bilimsel

sorumluluktan söz edilip duruluyor. Ama ne yazık ki, bugün gerçeklerin çarpıtıldığı

bir dönemde Peygamber'i anlatmak, O'nu gerçek yüzüyle Müslümanlara tanıtmak

bile gerçekten zor bir iştir.

Toplumumuzda herkes ilmin faziletlerinden söz ediyor, ama onun gerçek anlamını

bilen birkaç kişiyi geçmez.

Sözgelimi, Hegel'in, Descartes'in, Jean Paul Sartre veya Russel'in küçük birer

kitaplarını okuduğumuz zaman, görüşlerini ve ne demek istediklerini aşağı yukarı

anlamış oluruz. Ama bir ömür boyu söyler ve dururuz. Biz Müslümanız, inancımız

İslâm'dır. İslâm'ın dünyadaki mertebesi çok yüksektir. İmam Ca'fer es-Sâdık dört bin

öğrenci yetiştirmiştir. Bu öğrencilerin her biri ilmin çeşitli dallarında, hatta dinî

ilimlerin dışındaki ilimlerde bile söz sahibi kişilerdi. Kimya ilminin babası Câbir İbn

Hayyân bile İmam'ın öğrencisi idi. İmam, ona ilmin derinliklerini vermişti. Ve... ama

ne yazık ki, Ca'ferî mezhebine bağlı olan bizler, İmam'ı ve hayret verici ilmini

öğrenmek için bir yabancı dil bilip, Strausbourg'a gitmek zorunda kalıyoruz.

İşte budur sürekli konuşup durmak, ama hiç konuşmamak.

İkinci tanıtma yolu; bu kişilerin düşüncelerini incelemek, yazdıkları kitapları

okumak ve eserlerine dalmakla olur. Ama bu konuda da yetersiziz. Bizim yaptığımız,

bir kitabın sayfa başlangıç ve bitişlerini okumaya benziyor. Bu tür kişiler hakkında

suskunluğa giremeyiz. Gerçi böyleleri sansür edilmişse de, yine de biz elimizden

geldiğince konuşmalıyız onları. Onlardan biri de, Farsça şiirler yazan, ebedî çehreli

ve evrensel siyâsî önder Muhammed İkbal'dir. İkbâl, bizde her yıl Pakistan

Büyükelçiliği'nde çok yüzeysel biçimde anılmaktadır.

İkbal'i yalnızca Farsça şiirler yazan bir şâir olarak tanıtmak, devrimci ve

ilerici düşünür Luther'i "güzel yazıyı ve güzel endamı olan bir erkek olarak"

Hıristiyanlık dünyasına tanıtmak gibidir.

Gerçekten nasıl tanıtalım İkbal'i? O'nu tanımadan önce kendimizi tanımalıyız, bu

çok daha önemlidir. Şeyhin biri bir toplantıda, "Ben Allah'ın varlığını kanıtlamak için

on dört delil buldum." der. Şems-i Tebrizî buna şöyle karşılık verir: "Ben Allah adına

sana teşekkür ediyorum. Be adam, sen git de kendini kanıtla! Allah'ın kanıtlamana

ihtiyacı mı var?"

Allah, din, uygarlık, kültür, ideoloji, tanımlar, sorumluluklar, yollar, arzular,

gerçekler, düşünce akımları ve tarihimizin incelenmesi; anlamsız araştırmalar,

yararsız emekler boş bilgiler, amaçsız çalışmalar, ictihâdlar ve eleştirilerden, ruhsuz

zevkler, dertsiz, acısız uğraşılardan kaçmıldığı ve insan yaşamına, hayat gerçeğine,

çağımızın dertlerine ve günlük uygulamalara yabancı kalınmadığı sürece bir değer

kazanabilir.

Her şeyden önce, "kendimizi kanıtlamak" zorundayız. Kimiz biz, neyiz, istediğimiz

nedir? Yetenekli ve eski ilimlerle, Arap edebiyatı ve eski felsefeleri bilen biri, bu

kadar kültür ve ilmine rağmen Tahran'da Nüfus İşleri'nde çalışıyordu. Arap dili ve

edebiyatını bildiği gibi şiir yazma yeteneği de vardı. Ne ki, bu yeteneğini

kullanabileceği fırsat ve imkânlara sahip değildi. Ama, bu yeteneğini kullanmak ve o

kadar ilim ve kültürünü boş yere harcamamak için şiir yazmaya karar verdi. Bu kez

de, nasıl bir şiir yazacağını kesti-remiyordu. Sonunda, noterlikte bulunan 1932-1942

yıllarına ait dosyaların tüm içeriğini şiir hâline getirdi.

Biz edebiyat araştırıcısı değiliz; incelemelerde bulunmuyor, bilgin ve erdemli

kişiler hakkında makaleler de yazmıyoruz. Ana dilimizde yazdığı halde İkbal'i bile

benimsemiyoruz; hattâ, ilme ve dîne olan ihtiyacımız da bizi İkbal'i tanımaya sevk

etmiyor ve aslında İkbal'in kim olduğunu ve

76

77

İDEOLOJİLER VE İSLÂM'IN KONUMU

BİZ VE İKBÂL

neler yaptığını öğrenmek de istemiyoruz. Yani, ilim için bile olsa ilim yapmak

peşinde değiliz.

Ana sorun, yaşadığımız çağda kendi gereksinimlerimizi karşılayabilmek için, bizim

İkbal'den neler alabileceğimiz-dir. Yani, "doğru yolu bulmak", "ilerlemek" ve

"kurtuluşa ermek" için burada, bu bölgede yaşamış, içinde yaşadığımız koşulların

acısını çekmiş ve tarihimizden esinlenerek, kendimize özgü dertlerimizi, imanımızı

ve almyazımızı dile getirip, üzerine düşen sorumluluğun bilincine varmış olan bir

kişiden biz nasıl yararlanabiliriz?

Sartre, "insanî situation" (oluş, durum)dan söz eder. Yani insanın vücudu

egzistansiyalist anlamda belli bir situati-on'un sınırları içinde belirgin hâle gelir.

İnsanın inanma niteliği var oluşundan sonradır ve bu insanın sınırlarını belirleyecek

olan onun "situation"udur.

Ben bu görüşün doğru veya yanlış olduğunu söylemiyorum. Demek istediğim şu ki,

biz bir ümmet olarak kendi tarihimizin, kültürümüzün ve imanımızın getirdiği ortak

dertler ve sorunlar içindeyiz. Bizim kendimize özgü bir alınyazımız var ve bu "öze

dönüş" diye adlandırdığımız uyanış hareketinde, her birimizin üzerine ayrı ayrı

sorumluluklar düşmektedir.

Her birimizin yani bizim; daha açık söyleyişle, "biz Müslümanlar" m...

Jean Paul Sartre'in bizim için ileri sürdüğü görüş ve bağımsızlık biçimi açık

olmayabilir, geçerli de sayılmayabilir. Ama, gerçek olan bir şey var; "uyanış,

özümüze uyanış ve özümüzü tanımlama." Şu soruya bir cevap bulalım önce: "Şimdi

biz tarihin hangi noktasındayız ve şu sınırlarla yönler arasında bizim takınmamız

gereken tavır ne olacaktır?"

"Tarihteki yerimiz"i ve "takınmamız gereken tavır"ı ortaya koyabildiğimiz an

kendimizi "tanımlamış" olacağız.

Evet, "uyanış, öze dönüş" duyguları sağlam ve doğru olan duygulardır; bunun

dışmdki duygularımız yanlış ve

çürük olabilir. Çünkü, telkin, taklit ve propoganda sonucu bedenimize değişik

unsurlar girmiş ve fıtratımızı bulandırmıştır. İçimize, "kendimiz" yerine bir "yabancı"

gelip oturmuştur.

Aline olmuşuz; kendimizden uzaklaşmış ve yalancı duyguların etkisine kapılmışız.

Bu bakımdan, duyduğumuz acılar, kederler ve gereksinimlerin, taşıdığımız

sorumlulukların ve seçtiğimiz çıkış yollarının hepsi boş, hepsi aldatıcı ve hiç biri bize

ait değil. Çünkü içimizde "biz" yerine bir "yabancı" var.

Ve Şems'in belirttiği gibi, Allah'ı kanıtlamaya girişmekten ve bir dinin veya yolun

doğruluğunu-yanlışlığını ortaya koymaya çalışmaktan önce "kendi özümüzü

kanıtlayalım", "insanlık konumumuzu belirleyelim" ve bu belirlemenin sonucunda

"onurumuzu ve kişisel varlığımızı" bulalım. Onur, yerimiz ve tutumumuz demektir,

en derin anlamıyla kişiliğimiz demektir.

Bizim tarihî yerimizi ve dünya üzerindeki konumumuzu çevreleyen sınırlar

şunlardır:

Doğu: Biz Doğuluyuz; bu sözcük coğrafî anlamının yanı sıra kişiliğimizi, dünya

görüşümüzü, hayat tarzımızı, dinimizi, kültür ve uygarlığımızı da yansıtan bir

sözcüktür. Doğulu olmak bizi Batılı olmaktan tam anlamıyla ayırıyor, tavrımızı

belirliyor; daha açık bir deyişle Bah'yla aramızdaki kesin sınırı oluşturuyor.

İslâm: Biz Müslümanız, İslâm bizim için her şeyden önce bir inanç sistemi ve bir

ideolojidir. Şu kadarı var ki, yeni ortaya çıkmış bir ideoloji ile veya bir ulusun yeni

benimsediği bir düşünce sistemi ile, bir ulusun yüzyıllardır önce seçtiği ve etkisi

alünda kaldığı ideolojinin o ulus üzerinde bıraktığı iz çok farklıdır. Bu açıdan

bakıldığında, İslâm bizim için aynı zamanda bir tarihtir, bir dildir; bir kültür, görüş

biçimi, ahlâk ve sosyal ilişkiler sistemi, duygu ve dünya görüşü ve hayatımızı

biçimlendiren bir düzendir. Böyle

78

79

İDEOLOJİLER VE İSLÂM'IN KONUMU

BİZ VE İKBÂL

olduğu için de İslâm saptırılarak kültürümüzün, fıtratımızın, toplumsal vicdanımızın

ve sosyal ilişkilerimizin dışında bir din olarak tanıtılmaya çalışılmıştır. İşte İslâm'ı

gerçek niteliğinden uzaklaştırıp, İslâm diye sunduklarını gerçek İslâm diye

yutturmaya kalkanlar, aydın geçinenlerimizin gözlerini perdelemeyi başarmışlardır.

Eğer biz hiç gecikmeden İslâm'ın gerçek gücünü toplumumuzda, kültürümüzde ve

tarihimizde kanıtlayamazsak; İslâm tarihsel, toplumsal ve kültürel bir gerçek

olmaktan çıkarak, salt bir metafiziksel düşünce ve bir üstyapı kurumu olarak

kalacaktır. İslâm bizim için bir ideoloji olmasının yanı sıra, tarihte biçimlenmiş bir

ruh, kültür, hayat tarzı, sosyal hareket, toplumsal sorumluluk; kısaca özel dünya

görüşümüz, yaratılış ile ilşkimiz, fıtratımızda oluşmuş bir insanî değerler

manzumesidir. O eskidiği zaman çıkarılıp atılan, yerine moda olmuş biçimleri giyilen

bir giysi değildir.

Dar ve siyâsî bir çerçeve içerisinde kilitlenip kalan mekanik bir değişime inanan ve

üretim ilişkileri, dağıtım türü veya aldığı Batı kültürü sonucu tüketime öncelik

tanıyan aydıncıklar İslâm'ı kuşkusuz anlayamazlar. Çünkü bu önceliklerin ve tarihin

derinliklerinden gelen ve düşüncenin yüksekliklerinden akan bir devrimdir İslâm.

Gönülleri değiştiren, insanı başka bir insan yapan ve peygamberce bir risâlete erdiren

bir devrim. Büyük İslâm toplumlarının İslâm'dan koparılması büyük bir faciadır; öyle

bir facia ki, kök salmış kültürleriyle ün yapmış uluslardan köksüz, anlamsız ve

kültürsüz bir ulus çıkarıyor ortaya. Başkalarını taklit etme aşağılığına kapılmış,

zengin ve köklü bir tarihe ve anlamlı bir kültüre sahip bir ulustan zavallı, perişan ve

yoksul bir toplum doğuyor. İnsanca bir yaşamdan alıkonulmuş, ruhsal

zenginliklerinden yoksun bırakılmış ve atalarıyla olan bağları koparılmış kitlelerin

içine yuvarlandıkları boşluğu doldurabilecek hiçbir düşünce, ideoloji veya dünya

görüşü yoktur.

Sorumluluk duymayan bir düşünür, imanını hiçe sayan bir düşünürdür. Eğer üzerinde

Müslümanlık sıfatını taşıyorsa, o bu tür Müslümanlığı bir yana itebilir. Halkının

karşısında sorumluluk duyan ve onu uyanışa ve örgütlenmeye götürecek bir aydın,

halkının sosyal ve psikolojik yapısını, tarihsel ve kültürel bağlarını, dilini, fıtratını,

duygularını, sahip olduğu değerleri, dünya görüşünü ve hayat tarzını bilmek

zorundadır. Bundan sonra ihlâs, doğruluk ve içtenlikle işe koyulduğu zaman,

kendisinin de halktan biri olduğunu ve köklü bir ağacın dalları ve yaprakları gibi

halkıyla aynı nefesi alıp verdiğini görecektir.

Müslüman olmak, bizim diğer ideolojiler karşısındaki tutumumuzu, tarihimizi ve

kültürümüzü belirlemekte ve tarih boyunca süregelen almyazımızdaki sosyal ve

insancıl geçmişimizi tayin etmektedir.

Üçüncü Dünya: ne olursa olsun, biz Üçüncü Dünya'nm kopmaz bir parçasıyız.

Bu durumu yaratan biz değiliz ve bunu inkâr etmekle elimize geçecek hiçbir şey

yoktur. Ama, şu noktayı da belirtmeliyim ki, "Üçüncü Dünya" dan kastım, Batı

kapitalizmi ve Doğu Marksizmi'nin sınırlarını çizdiği bölgeler değildir. Üçüncü

Dünya, Fanon'un kurulması için çalıştığı, arzuladığı ve ileri sürdüğü "üçüncü yol"

dur.

İki süper gücün karşısında, umutsuzluğa kapılmış dünyanın sahip çıkması gereken

düşünsel ve ideolojik bir kavramdır "Üçüncü Dünya". Yoksa coğrafî veya jeopolitik

bir kavram değildir; iki süper gücün karşısında "üçüncü bir

yol" dur.

Tüm geri kalmış ülkeler, süper güçlerin sahip olduğu servet, silah ve sanayiden

yoksundurlar. Ama, bunun karşılığında süper güçlerin elinde bulunmayan iki değerli

hazineye sahiptirler. Bunlardan birisi, tarihlerinden gelen coşkun ve derin bir insanî

kültür; diğeri ise, Batı'nın tattığı Karun Hazi-nesi'nin neden olduğu özgürlük (!)

yenilgisi ile, Doğu'nun

80

81

İDEOLOJİLER VE İSLAM'IN KONUMU

BİZ VE İKBÂL

tattığı "Firavun despotluğunun" neden olduğu eşitlik (!) ye-nilgisidir. Gerek

kapitalizm, gerekse komünizm insanları âcizleştirerek tüketim putunun köleleri

yapmışlardır.

Yirminci Yüzyıl: Biz aydınlar olsun, halk olsun hepimiz XX. }oizyılda yaşıyoruz.

XX. yüzyıldan kastım, ideolojik ilişkiler, düşünsel özellikler, kültürel ve ahlâkî

değerler ve tüm zorluklar, çıkmazlar, yenilgiler, başarılar, çirkinlikler veya

güzellikleriyle yaşadığımız şu dönemde bizi etkileyen koşullar ve etkenlerin

toplamıdır.

Nedir XX. yüzyıl veya bu yüzyılı oluşturan etkenler ve koşullar?

Kilisenin yenilgiye uğramasıyla dinin kabuğuna çekilmesi, burjuvazinin gelişmesi,

orta sınıfın güç kazanmasıyla soylular sınıfının ve bu sınıfa ait değerlerin

egemenliğinin zayıflaması ve halkın güçlenmeye başlaması, Büyük Fransız Devrimi,

ingiltere'de Sanayi Devrimi, gelişen özgürlükçü düşüncelere parelel olarak halkçı

yönetim özentileri; ruhanîlerin, diktatörlerin, sultanların ve feodallerin yavaş yavaş

ortadan kalkmasıyla, sanayi ve teknolojinin gelişmesi sonucu ortaya çıkan üretim

ilişkileri nedeniyle sömürünün yüz değiştirerek kapitalizme dönüşmesi,

emperyalizmin dünyayı iki ayrı bloka ayırması sonucunda tüm insanlığa sunulan

dertler ve facialar...

Felsefî veya ahlâkî metaryalizmin, ya da her ikisinin ekonominin altyapısını

oluşturması; insanî değerlerin kaybolmaya yüz tutması, maneviyâtın, gerçeklerin ve

sevgi duygularının zayıflaması; maddî değerlerin egemenliği, maddeye yönelme ve

çıkar peşinde koşma, bilimi bu amaçlara alet etme, teknolojinin gelişmesiyle yoksul

sınıfları sömürme, emperyalizmin yoksul ülkelere karşı giriştiği askerî, siyâsî ve

kültürel saldırılar, sınıf kavgaları, ulusal ayaklanma hareketleri ve kapitalizmin

egemenliği ile yeni emperyalizmin sultasına karşı gelişen ırkçı ve sosyalist

düşüncelerin güç kazanması.

Öte yandan, demokrasinin, bireysel özgürlüklerin, liberalizmin, insan haklarının ve

Fransız Devrimi'nin getirdiği hukuksal değerlerin hiçe sayılması; kapitalizmin güç

kazanarak maddeciliğin egemen olması; dünyevî değerlerin ruhî ve manevî

güzelliklere tercih edilmesi, sevginin ve bilimin parayla alınıp satılması ve bu alımsatım

ilişkileriyle insanın değerinin ve kişiliğinin sıfıra indirilip üretim ve tüketim

kölesi hâline getirilmesi!

Kapitalist değerlere tepki olarak, doğanın tüm servetlerinden ve nimetlerinden

herkesi eşit bir biçimde yararlandırmak; sosyal adalet ve eşitlik ilkelerini

gerçekleştirip sınıf egemenliğine son vermek; ekonominin ve teknolojinin

köleliğinden kurtulmak; siyâsî alinasyon ve ekonomi hastalıklarını iyileştirmek;

bürokrasiye ve insan birliğini bölen ulusçuluk ve sınıf ayırımına son vermek; paranın

yığılması, ahlâk dışı rekabete, yağma, yalan-dolan ve hırsızlıklara set çekmek; kadını

süsten-püsten ve freudizmin ileri sürdüğü çirkin cinsel ilişkiler anlayışından

uzaklaştırıp fuhşun önüne geçmek ve emeğin gerçek değerini vermek iddiasıyla

yapılan çalışmalar...

Ama ardından gelen Ekim Devrimi, Stalinist, Maoist komünizm uygulamasıyla

dünya boğuk ve korkunç bir bürokratik sistemin nasıl kurulduğuna tanık oldu.

Ekonomi ve devlete tapma ile tek önderlik diktası altında siyâset, ekonomi, inanç,

felsefe, bilim, edebiyat ve hatta güzel sanatlar bile devletin ezici egemenliğinin

kontrolü altında alındı. Kim, doğru kabul edilenin dışında bir şey yazacak veya

söyleyecek olsa ya hâin ilan ediliyordu, ya da deli. Her yeni düşünce ve her değişik

yorum haramdı. Her türlü yenileştirme (revizyon) ise küfürle karşılanıyordu.

Devrimin, diyalektizmin önderlerinin yazdıklarına veya söylediklerine, ya da

diyalektik esaslarına ve Stalin'in verdiği buyruklara kim karşı çıkarsa, sonunu kendi

elleriyle hazırlamış oluyordu.

Bu sistemde ideoloji halkı uyutma aracı olarak kullanıl-

82

83

BİZ VE İKBÂL

İDEOLOJİLER VE İSLÂM'IN KONUMU

maktadır. Stalin'in komünist çizmelerinin altında ezilen, insan ruhundan başka bir şey

değildi. Firavun'un sihirbazları, Rum kayserleri, Safevî şahlan ve Arap halifelerinden

daha beterdi bu yeni diktatörler.

Sonuç olarak; çağdaş insan iki devrimi de yaşadığı son beş yüz yıl boyunca, Allah'a

tapınmayı bir tarafa bırakıp, maddeye tapar oldu. Böyle yapmakla Allah inancının

getirdiği düşünce tutsaklığını atıp özgürlüğe kavuşmak istiyordu kendince. Ne tuhaf!

Bu özgürlük yüzyıllar boyu en temiz kanlarla sulandı, meyvesini de kapitalizm aldı

götürdü. Kadın ise örtüsünün doğurduğu saygıyı bırakıp, özgürlüğüne ve insanî

kişiliğine kavuşmak istedi; istedi ama, sonuç ne oldu? Onu, bu kez de câhiliye

döneminkinden daha kötü bir cinsel zevk ve ahm-sahm aracı hâline getirdiler. Tüm

kadmsal değerlerini felç ederek, varlığım salt vücut güzelliğiyle sınırlı hâle getirdiler

ve olanca güçleriyle bu güzelliği sömürme yoluna gittiler.

İnsanı bilimin kollarına terk ettiler. Bilimi de dinin hizmetinden çıkarıp, sonunda

insanlığı kuşkuya, karamsarlığa ve boşluğa ittiler. Ve tüm ümitlerini, değerlerini ve

imanını alarak, yolun yarısında bitkin ve perişan bir halde kendi başına terk ettiler.

İnsan paranın hizmetine girdi (amaç yine bilim) ve yansızlığını ilân ederek amaçsız,

halkın dertlerinden habersiz ve sorumsuz bir yaratık oldu, çıktı.

Sömürgeciliğin gücü, kapitalizmin kötülükleri, burjuvazinin çirkinlikleri,

aydınların dayanılmayacak noktalara varan çelişkileri, yoksulluk, tüketim sistemi,

paranın egemenliği, emeğin karşılıksız kalması, teknolojinin ve lüksün insanî

değerlerin yerini alması ve kuvvetin gerçeğe, maddî çıkarların güzelliğe ve cinsel

duyguların aşk ve sevgiye tercih edilmesi; uyanık, özgür iradeli, insanî duygularını

henüz yitirmemiş ve düşünen vicdanları isyana sürükledi. Sınıfların temsilcileri

aydınlardan, bencil düşüncelerden ve maddecilikten nefret eden bu insanlar birlik,

kardeşlik, insanlık

ve sevgi gibi en derin ve en temel ahlâkî değerlerin insanî duyguların kavgasını

vermeye başladılar zaten.

Tüm XIX. ve XX. yüzyılın ilk yarısı, teknolojinin, sömürü ve kapitalizmin tüm

dünyada zirveye ulaşmasına ve burjuvazinin va'd ettiği cennetin -Allah'a ve dine

gereksinim duymadan, akim ve bilmin önderliğinde teknolojinin yardımıyla kurulan

cennet - kurulma çalışmalarına tanık oldu.

Sonra, yoksul halk kitlelerinin çektiği dertlerin ve acıların, sorumlu aydınların

gönüllerinde tutuşturduğu uyanış ve özgürlük ateşi düştüğü yeri kor gibi yakıp,

gerçeğe varma aşkıyla sömürgeciliğin temellerini sarsan bir lâv seli hâline gelmeye

başladı.

Yeni bir düzen kurma ve şâirin dediği gibi "feleğin çarkının dönüş yönünü tersine

çevirme" kavgalarına girişildi. Bu yeni düzende emeğin karşılığı verilecek, insan

kapitalizmin köleliğinden kurtulacak; özgürlük, kapitalizmin elinde olduğu gibi

sorumsuz ve hiçbir engel tanımayan bir saldırgan olmaktan çıkacak, bilim paranın

hizmetine girmeyecek ve işçiler talancı egemen sınıfların eğlence aracı olmayacaktı.

Bir dünya oluşacaktı bu yeni düzende. Herkes tabiatın tüm nimetlerinden adaletli bir

biçimde yararlanacak, herkese ekmek, bilim, kültür, sanat, özgürlük insanî değerler

ve eğitim hakkında eşit derecede payını alma fırsatı tanınacak ve herkes çalıştığının

karşılığını hakkıyla alacaktı.

Russel'in dediği gibi, "Kant beyefendi, bu kadar servet ve onuru elde etmek için

doğum derdinden başka hangi zahmete katlanmıştı ki!" İşte onun bunun sırtından

sermaye sahibi olarak yaşama biçimine son vermek ve paranın parayı kazandığı bir

sistemi yıkmak için, adalet ve eşitlik sloganlarıyla harekete geçti ilerici aydınlar ve

adalet özlemcisi insanlar. İnsanların hiç yorulmadan, yeteneklerini ve güçlerini

kullanmadan ve yarattıkları değerlere bakmadan, salt insan olmaları nedeniyle eşitlik

içinde yaşayabilecekleri bir sistem arzuluyorlardı.

84

85

BİZ VE İKBÂL

İDEOLOJİLER VE İSLAM'IN KONUMU

Devletsiz bir sistemde 'eşitlik'! Aman ne kadar güzel! Ne altının egemenliği olacak,

ne de gücün... İnsanlık, özgürlükten fazla eşitlik için kan döktü. Döktü de sonuç ne

oldu?

Karun düzeninin elinde bir oyuncak hâline geldi yalnızca; aldatıldı ve Firavun'un

ehramlarının yapısında her adalet isteyen mücâhid bir taş olarak kullanıldı.

Uç yüzlü, üç köşeli ehramın milyonlarca güzel taşında üç ölü yatmaktadır şimdi.

Ruh, özgürlük ve komünizm, içinde yaşadığımız çağın acı ve hüzün dolu feryatlarını,

ümitsiz insanın yeryüzü cehenneminde çektiği işkence ve ızdırabları; bir de tüm

ömrünü iki cennet, yani özgürlük ve sosyalizm uğrunda yanıp tutuşmakla geçiren bir

yazarın ağzından dinleyelim. Sanırsınız ki, gökyüzündeki tüm bulutlar onun hâline

ağlamaktadır.

"...Hepsi geri kalmış, tırnaklarıyla pençeleri kanlı ve tozlu topraklı, mezarlıktan

geliyorlar. Hiçbirini tanıma olanağı yok. Birbirlerinden ayırt da edilemiyorlar.

Hepsinin yüzünde maskeler var, yani hayvanların maskesi. Öyle ki, en yırtıcı ve

vahşî hayvanları bile korkutuyorlar. Aman ne korkunç ve kötü bir dünya! Ne su var,

ne ayna var, ne de bir yıldızın göz kırpışı. Onlar yalnızlığımızı, ümidimizi, hatta

geçmişteki güzel anılarımızı bile bizden aldılar."

"Seninle benim ekmeğimizi eşitçe bölecek yarınları arzu-luyorduk ve rahat nefes

alıp, Allah'ı sevmeyi, mutlak gerçek ve güzellik olan ve bu dünyadaki hayata

anlamını veren Allah'ı sevmeyi... Hayır yalnızca sevmeyi değil, tapmayı ve

birbirimizi sevmeyi arzuluyorduk."

"Ama onlar toza dumana bulaşmış kanlı pençeleriyle mezarlarından çıkıp geri

geldiler."

"Artık bundan böyle aşk, özgürlük, eşitlik, uyanış, barış, güzellik, hayır, halk,

gerçek, olgunluk, iman ve değer terimlerine Allah ve insan için ağıt yakmamız

gerekiyor." (Chandel)

Allah ölümsüzdür

Ama hayır, hayır!.. Allah ölümsüzdür ve O'nun ruhunu taşıyan, O'nun risâletine

sahip olan ve O'nunla sözleşme yapan insan, bu anlamlı ve kutsal doğada O'nun

vârisidir.

Tabiat kutsaldır; çünkü Allah'ın gücünü ve güzelliğini kendi aynasında

yansıtmaktadır. Allah'ın kanunları çerçevesinde yeşeren, eğiten uyanık bir varlıktır

ve bu toprağın her zerresinde bir güneş ışığı vardır. Ve her bir taşın, bir damla suyun,

bir toprak zerreciğinin ve gülün kendilerine özgü dilleri vardır. Sevgiden söz eder

bunlar, Allah'ın kudretiyle şiirler yazarlar; ruhsuz, bilinçsiz, anlamsız, amaçsız,

soğuk, kararsız, karanlık, kara, bâtıl, hareketsiz ve loş değildirler. Sonsuz

okyanusların derinliklerinden kopup gelen her dalganın taşıdığı sonsuza ulaşan bir

gerçek vardır. Ve, insan bir ruhun, bir bilincin ve bir vücûdun coşkun

çeşmesindendir. Hayat, hareket, güzellik, değer ve uyanış ve tüm varlığa ruh veren;

yaşama anlam, insan hayatına değer, sorumluluk, hareket ve yön veren... Allah'ın

önünde tanrısal sıfatlara sahip, özgür uyanık ve yaratıcı bir varlık.

Öyle ki, melekler önünde secde ediyor; yer, gök ve bu ikisi arasındaki tüm varlıklar

gücünün etkisi altında. Gerçeğe, güzelliğe ve hayra bilim, sanat ve ahlâkın gücüyle

erişiyor; değerlere bağlanıp özgürlük peşinde koşuyor ve dünyayı tanıyıp öz uyanışa

erişerek Allah tanımına varıyor ve o zaman günlük, yorucu ve ölüme itici yaşamdan

sonsuzluğa; puta tapıcılıktan 'tevhîd'e; yokluktan varlığa; dünyaya tapmaktan

düşünce, seçim, bakış açısı genişliği, hareket, varoluş ve yaşamsal

yüksekliklere ulaşılıyor. Ahirete, maddeden meâd'a şirkten tevhide geçiyor...

Öylesine yükseliyor ki; İsrâ'da Mescidü'l-Aksâ'ya ve Mi'râc'da Sidretü'l- Münte-hâ'ya

çıkıyor... Aman Allahım! İnsanla arandaki yakınlık nedir böyle! Allah'ın ruhuyla

nefes alıp veriyor. Bu insan ma'rûf, münker, aşk ve kinle doludur; isyankârdır, bu

dünyada yabancıdır ve kendi gerçek özü peşindedir. Burada

86

87

İDEOLOJİLER VE İSLÂM'IN KONUMU

BİZ VE İKBÂL

yaşadığı bir sürgün hayatıdır sanki; bu nedenle gaybî düşüncelerle doludur, aslına ve

kopup geldiği gerçeğe bir kez daha dönmek için çabalamaktadır.

Hareketsizlikten ve kokuşmaktan nefret eder. Özlem onu bir yerlere sürüklüyor,

ama nereye? O yerin burası olmadığı kesin. Kendi varlığından bıkmış ve varlık

gömleği artık bedenine dar gelmeye başlamıştır. Bu dünya değerlerinin dışına

çıkmak istiyor; ayağındaki papuçları dar ve kendisi de yorgun düşmüş... Artık varlık,

böyle bir varlık ve bu noktada kalış, yaşayış, bu tür bir yaşayış çekilmez olmuştur.

Bilimin ve akim sınırlarını aşmak öyle bir yaratıcılık gücüne erişiyor ki, yokluktan

varlığa, olumsuzluktan ispata geçiyor; hayatında ve ölümünde şehâdete, kölelikten

özgürlüğe ve itaattan isyana ulaşıyor; ve ömrü boyunca her gün beş kez Hakk'm

sesini kendi maddî varlığında duyuyor. Her tekbir getirişinde tüm yalancı putları ve

tanrıları, kralları, insanları afyonlaştıran içi şer ve vesvese dolu 'hannâs'ı, kulağının

ve kafasının ardına atarak tüm zayıflıklar ve sahte büyüklen-meleri küçümsüyor;

yalnız ve yalnız bir tek gerçeğe tapıyor. O, kâfirler ve bir ömür boyu yağcılık ve

yaltakçılıkla geçinip, onun bunun karşısında alnını secdeye koyan müşrikler gibi

değildir. İkbal'in deyimiyle, "Köpeğin köpeğe baş eğerek kulluk ettiği

görülmemiştir." Böyleyken, zora ve altına tapıp, zillet içinde yaşayanlar, ne pahasına

olursa olsun onur ve haysiyetini satarak tağutların, yalancı efendisinin önünde

kendilerine bir parça kemik atmaları için baş eğip duranlar pek çoktur. O gerçek

insan, asla bunlardan değildir.

Bir ömür, sabah güneşin doğuşundan akşam güneşin batışına kadar ve karanlık

gecelerin kalbinde zaman zaman şunu tekrarlar durur o: "Hamd ve sena yalnızca

âlemlerin rabbi olan Allah'a mahsustur. Rahman ve Rahîm'dir O. Din gününün

sahibidir O, mülk ve saltanat da O'nundur. Biz yalnızca O'nun önünde eğilir, O'na kul

oluruz ve yalnızca O'ndan yardım bekleriz (Küçük ve günlük gereksinimlerini

giderecek yardımlar değildir yalnızca istediğimiz). Kendilerini nimetlendirdiklermin

yoluna, doğru yola ilet bizi; bu yola girmemiz için bize yardım et; kötülerin,

karamsar düşünenlerin, bitkinliğine ve boşluğa düşenlerin ve gazaba uğrayanların

yoluna iletme."

Böylece insan Allah'a biat ediyor, takva elbisesini giyip tevhîd kalesine giriyor;

irfanla görüyor, duâ ediyor ve ibâdetle rablığm cevherine varıyor; aşk ateşinde yanıp

hicret ve cihâd kazanında pişerek tam insan oluyor.

İngiltere'nin büyük şâiri Fitzgerald, Hayyâm'm rubailerini İngilizce'ye çevirirken,

Hayyâm'ın duygularına ve ifâdelerine kendi zevkini de katarak, anlamlı bir sanat

eseri ortaya çıkarmış. "Eğer elim Allah gibi feleğe erişebilseydi, onu yeryüzünden

alır ve herkesin gönlünün arzuladığı bir felek yapardım" beytini şu şekilde çevirmiş:

"Ah aşk! Ne olurdu; sen, ben ve Allah; üçümüz el ele vererek başka bir dünya

kursaydık!"

Radha Krişna'nm dediği gibi, biz böyle bir dünyayı kurmak için gelmişiz aslında.

Allah, insan ve aşk el ele verdikleri zaman, yenilgi yüzü görmeyecekler ve zorun,

altının ve hilenin büyüsünü yok edeceklerdir.

Ve, Kur'ân'ın güzel deyimiyle, "Suyun yüzündeki köpükler kaybolmaya

mahkûmdur." İnsanlık Allah'a ulaşma kavgasında kendisini kanıtlayacak, 'hannâs'm

vesveselerine, gecenin karanlığında bağları koparan sihirbazların büyülerine ve hâin

hasetçinin arkadan hançerlemesine rağmen; insanda bulunan Allah'ın ruhu onu

kurtuluşa ve faziletlere giden yolda olgunluğa eriştirecek ve başarılı kılacaktır. Ve,

zaman eninde sonunda gösterecektir ki, yeryüzü bu kadar haksızlıklar, adaletsizlikler,

eşitsizlikler ve cinayetlerden sonra, adalete ve Hakk'a teslim olacak ve Allah'ın va'di

olan mustaz'afların ve yeryüzünün ezilmişlerinin hükümeti yeryüzünde

gerçekleşecektir.

Biz Doğuluyuz; kültürümüzü, uygarlığımızı, yaşantımızı

88

89

İDEOLOJİLER VE İSLAM'IN KONUMU

BİZ VE İKBAL

ve insanlığımızı değiştirecek; bize kendi isteği doğrultusunda değerler aşılamak ve

sahte değer yargılarıyla bizi kendisinin ruhsuz, anlamsız ve dayanıksız taklitçisi

yapmak isteyen Batı'nm karşısında durmalıyız. Ve çeşitli büyüleyici yollarla dünyayı

yutmaya girişen bu devin etkisinden kurtularak, canımızı ve dünyamızı, insanlığın

ömrünü baştan uca aydınlatan ve sevgiye, aydınlığa götüren güneşe ısmarlamalıyız.

Bazı bulutlar yalnız havayı karartırlar, ama hiçbir zaman yağmur yağdırmazlar.

Biz Üçüncü Dünya'nın üyesiyiz. Gerçi, bu 'üç' rakamının bir anlamı da yoktur.

Dolayısıyla 'İkinci Dünya' dememiz gerekiyor. Çünkü, dünyada insanlar her zaman

iki kısma bölünmüşlerdir; bu durum şimdi de aynıdır. Bu bakımdan, biz tüm Hak

yolunda çalışan ve yalancı sistemleri değiştirerek, büyük bir düzeltme hareketine

girişen doğru insanların; dünyanın mustaz'aflarmın, Fanon'un deyimiyle

"Yeryüzünün Lânetlileri"nin ortak bir yazgısı vardır. Mademki millet ortak amacı ve

dertleri olan insanlar topluluğudur; o halde biz de tek bir millet sayılırız. Bu nedenle

de günde beş kez, bu bizim milletimizden olan insanlara selâm göndermekteyiz.

Biz yirminci yüzyıldayız; ama her ne kadar yirminci yüzyılı yaşıyorsak da, içinde

bulunduğumuz çevrenin değer yargıları görüş açımızı daraltmamak ve geleneksel

kavmî inançlar, boş ve uydurma hurafeler ve çeşitli bağlılıklar bizi oyala-mamalıdır.

Yaşadığımız çağda, dünyanın içinde bulunduğu koşullardan ve bize egemen olanların

oyunlarından gafil olmamalıyız. Bakış açımız çevremizi kuşatan sınırların ötelerine

uzanmalı ve tüm yönlere, hayırlara ve serlere nüfuz ederek; dünyayı, insanlığı, tüm

çirkinlik ve güzellikleri, hastalıkları ve tüm düşünüş biçimlerini önümüze sermelidir.

Kendi kabuğumuza çekilip, donup, gerici, durgun ve gözlerimiz kapalı olarak

zâlimlerin boğazından kolayca geçiverecek lokmalar olmayalım. Milletin, olayların,

gerçeklerin ve hayat mücâdelesinin ortasında ve kalbinde buluna-

Ixin. Çağımızda ve çağımızın gerçeklerinden soyutlanarak kavga verilemeyeceğini

bilelim. Bir köşeye çekilmiş, varlığı ile yokluğu belirsiz insanlar olmayalım.

İnsanlığın yaşayışını değiştirmek ve tarihi yeniden yapmak için yeryüzüne gönderiliş

görev ve sorumluluğumuzu üstlenelim.

Yoksa biz "vasat ümmet" değil miyiz? Biz Müslümanız ve İslâm bizim dünya

nizamımızdır. İslâm; Hıristiyanlık, Yahudilik, Budizm ve daha başka dinler gibi salt

fizik ötesi inançlara, geleneklere, duygulara, örf-âdet ve kutsal sloganlara, eski

bilgilere ve uyutma kurallara dayanan afyonlaştırı-cı bir din değildir. İslâm, insantabiat

ilişkilerini, tabiatın yaratılış nedenini, tarih felsefesini, yaşamın gerçeğini,

bireyin yaşayış biçimini ve geçimsel temellerini, sosyoekonomik ilişkileri, kısaca

yeryüzündeki her oluşu içeren ve çepeçevre kuşatan tam bir ideolojidir. Bizim için

bir değerler sistemi, sosyal bir düzen ve bir dünya görüşüdür. Toplumsal

oluşumumuza, sosyo-kültürel ilişkilerimize, tarihimize ve almyazımıza yeniden yön

verecek olan da İslâm'dır.

Batı'yı doğru düzgün tanıyacak ve karşısında tüm gücümüzle mevzileneceğiz.

Doğu'ya yönelecek, mustaz'af-larm, yeryüzünün lânetlilerinin ve yoksulların

alınyazısını paylaşacak ve dinî düşüncemizi yeniden oluşturarak; İslâm'ın ilk

temelleri yani Kitâb, hikmet, emekçiye emeğini vermek, mîsâk, sâlih amel, feragat,

ruh, takva, iyilikleri emretme, kötülüklerden sakındırma, teklif, sorumluluk, mizan,

demir, Allah'ın yeryüzüne varislik verdiği mustaz'afların imameti üzerinde tevhidi bir

dünya oluşturacağız.

Bizim konumuz İkbal'di değil mi? Ama hiç söz etmiyoruz ondan. Evet, ondan hiç

söz etmiyoruz; fakat bizi böyle konuşmaya iten de İkbâl değil midir? Bulutların

görevi okyanuslardan su çekip yine okyanuslara yığmaktır. Biz bu derslerin hepsini

onun derslerinden, düşüncesinden öğreniyoruz. Seyyid Cemâl'in devrimci eylemine

ideolojik güç katarak, onun diktiği ağaca derin kökler saldıran İkbal'dir.

90

91

İDEOLOJİLER VE İSLÂM'IN KONUMU

BİZ VE İKBAL

Doğu'ya dönüş! Yeni kültürün doruk noktadma varmış kişilerin yani Hegel'e,

Nietzsche'ye, Kant'a ve Goethe'ye öğrencilik eden; onların düşünceleriyle beslenen

ve çağımız Batı düşüncesinin en yüksek ufuklarında uçan İkbâl, Ba-tı'nın yenilmez

felsefi kültürünü Mevlânâ'nın ayakları altına atıyor. Ve, aşk güneşinin şualarıyla bu

kültürü köreltiyor; sonra da Paris'i, taştan yapılmış eşitlikten anlamayan bu kör

Frengistan'ı terk ederek, tüm yaşamını boğazında bir haykırış olarak özetleyen

minarelere dönüş yapıyor.

Her sabah ve her akşam, gece ve gündüz, insanı bataklıktan en yüce değerlere, yani

Allah'a götüren mi'râc yoluna adımını atıyor. Ufukların en yüksek noktalarına kanat

açıyor ve irfan okyanusunun dalgalarıyla boğuştuktan sonra, İslâm'ın sahillerine

çıkarak ve ancak Kur'ân'in yanında huzur bularak şöyle diyor:

"Batı'da yıllarca boş yere tükettiğim ömrüme yazıklar olsun!" Avrupa'nın felsefi,

bilimsel, insanî değerleri, yaşamı ve duyguları, her şeyi, ama her şeyi; teknolojinin

yarattığı saygısız, kuru ve ruhsuz zihinsel olgulardır. Ve sevgiden, özden ve

erdemlerden uzak olan doğası, hayatı, davranışları ve insanı, fotoğraf makinasmın

yansıttığı yalancı ve gölge görünümlerden başka şeyler değildir. Böyle demekle

zâhidce, sofice ve idealistçe bir sevgiyi ve ruhu amaçladığım sanılmasın. Tabiatın

ruhundan, eşyanın özünden ve insandan söz ediyorum. Salt akla dayanarak resim

çeken, fotoğraf makinası karşısındaki nesneyi bir varlık olarak sapüyor, o kadar.

Karmaşık, yüce, derin, güzel ve anlamlı yapıyı, içteki yaratıcı cevheri, hayat ötesi

ışınları ve gizli yönleri yansıtamıyor. Kimyasal formüllerle oluşmuş bir cisim, bir

madde veya kalıptır insan bu makinamn karşısında; onun gönlünde yanan ateşleri,

gösterinin anlamını ve rûhî-manevî duygularını ne bilsin! Eşyayı değerlendirmede

salt kuru akıl, bu fotoğraf makinasından daha mı yeteneklidir ki!

Şimdi, bu fotoğraf makinasının bizim güçlü olmamızda,

ihtiyaçlarımızı gidermemizde, yaşamın felsefesini anlamakta ve varlıklar üzerinde

egemenlik kurmamızda ne yararı olacaktır? Öyleyse, akim yanı sıra, Allah'ın insana

verdiği tüm diğer yetenekler de; gerçeği anlamada, öz uyanışı gerçekleştirmede;

evreni, bulunan duygulu ruhla tabiatın nabzında eleştirmede ve ortaya yeni bir yapı

çıkarmada; fıtratları keşfetme, bağımlılıkları anlama, tarih, çevre ve genetiğin

getirdiği ve üzerimize yüklediği günlük hayvanı yaşamdan kurtulma, bedence mi'râca

çıkma, değerleri olgunlaştırma ve toplum ve bireyi kurtarma eylemlerinde

kullanılmalıdır.

Batılı görüş açısından bilimin, felsefenin, sanaün hatta ideolojilerin ve adalet

düşüncelerinin teknolojiye dayanması bir rastlantı değildir. Kendilerinin de itiraf

ettikleri gibi, ideoloji teknolojiye köle yapılmıştır Batı'da. Bu da, ideolojilerin

temelde teknolojik gelişiminin zorunlu bir yansıması olmasından ve burjuvazinin

kara göğsünden süt emip, materyalizmin kucağında eğitilmesinden ileri gelmektedir.

Bu kucak tarih boyunca laubali, haklıyı ezen, sorumsuz ve bozguncu düşünce

sistemleriyle, Yezîd gibi ayyaş, arsız, fâsık ve ahlâksız çocuklar yetiştirmiştir. Bu

düşünce sisteminde para biriktirmek, zorbalık, tüm gerçekleri ayakları altına alıp,

tüm değerleri hiçe saymak kendi çıkarlarına uygun geldiği sürece mubahtır ve bu

mubahlık hiçbir sınır taşımaz, gerçeklerle alay ederek şöyle der: "Ne Kitâb vardır, ne

Allah. Ne kıyamet vardır, ne de hesap günü... Varsa da yoksa da her şey bu

dünyadadır."

Doğal olarak Hakk'ın ve gerçeğin olmadığı yerde, lezzetin ve zevklerin egemen

olacağı kesindir. Eh, dünyada hesap kitap da olmadığına göre, öyle demiyor mu

Lenin: "Her ahlâkî değer yalandır; çünkü amaçsız, duygusuz ve bilinçsiz bir

dünyada, değerler hayâlden ve telkin edilmiş duygulardan ibarettir; halka yutturulan

bilim dışı aldatmalardan başka bir şey değildir."

Ne var ki, bu realist ve materyalist anlayış bile karşısm-

92

93

İDEOLOJİLER VE İSLAM'IN KONUMU

BİZ VE İKBÂL

dakini yenerken idealist dayanaklar arıyor. Öte yandan; tarihin akışı, sosyolojinin

verileri, sosyal devrim ve sınıfsal diyalektiğin, materyalist diyalektik ve tüm sosyalist

devrimlerle bağdaşmadığını görüyoruz. Tanık olduğumuz sosyalist devrimlerin

hepsi, sanayileşmemiş toplumlarda ve proletaryanın, teknolojinin ve kapitalizminin

söz konusu olmadığı toplumlarda ortaya çıkmıştır. Tek bir istisna için olsun,

kapitalist toplumlarda proletarya sınıfının gerçekleştirdiği bir devrim yoktur. Aksine,

bir yerde teknoloji ve kapitalizm ne kadar gelişme göstermişse, o yerdeki toplum

sınıfsal patlamadan o kadar uzak kalmıştır. Ve öyle ki, Amerika ve Avrupa

proletaryası artık geçmiş yüzyıldaki coşkusunu da yitirmiş durumdadır ve Batı'daki

komünist partiler hızla sağa kayarak kapitalizmin siyâsî araçları hâline gelmişlerdir.

Gerçek, göklerin kalbinden güneş gibi ışıklarını salıyor. Sosyalizm istemlerini

devrim sancılarını Habeşistan ve Yemen gibi feodalizm aşamasına bile gelmemiş

toplumların yaşadığı ülkelerde aramak gerekiyor; Amerika'da, Kuzey Avrupa'da, ileri

bir teknolojiye sahip olan ve proletarya sınıfının zenginleştirdiği Almanya'da değil.

Yaşadığımız çağ, sosyal altyapıyı değiştiren, halkın ahnyazısmı etkileyen ve

ulusların irâdesine yön veren etmenlerin, tarihin zorlaması ve üretim araçları değil,

uyanık ve mücâhid insanlar olduğunu gözler önüne sermiştir.

Zihinsel realizme, akılsız materyalizme, skolastik düşüncelere ve kelâm

safsatalarına kaçmadan; Peygamber'in deyişiyle, Kur'ân'daki âyetleri ve açıklanan

gerçekleri kendilerine göre eğip bükmeden olduğu gibi görenler, Allah'ın şu

sünnetini hemen anlayacaklardır: "Toplumun yapısını kuran devrimdir; yoksa

devrimi yapan toplum yapısı değildir."

Ne var ki, materyalist diyalektiğin zihinsel esasları, tutucu kelâm idealizmi gibi,

maddî oluşları materyalist idelerin kalıbına dökerek, onlardan maddî gerçekler

üretmeye çalışırlar ve böylelikle hem insan gerçeğini, hem tarihin akışını

ve hem de meydana gelen olayları yanlış yorumlayarak, gerçeklerden, soylu insanî

isteklerden ve toplumun gereksinimlerinden uzak düşmüş olurlar.

Sonuç olarak, bir ideolojinin başarısı veya başarısızlığı, gerçekleri tanıyıp, insanı

doğru yola götürerek dünyadaki risâlet görevini gerçekleştirip gerçekleştirmemesinde

yatar.

Öyle bir otomobil düşünün ki, motoru çok güçlü; ama farları doğru düzgün

çalışmıyor ve direksiyonu da kilitlenip kalmış. Bu otomobil ne kadar tehlikelidir

değil mi? İşte bugünkü Batılı düşüncenin saplanıp kaldığı çıkmaz da bu otomobilin

durumu gibidir.

Doğulu düşünce, insanî değerleri, ruhun cilvelerini, güzelliği, olgunluğu,

erdemliliği, Batı deyimiyle tabiatı ve tabiattaki olguları ve tüm evreni manevî

gözlerle görmektedir. Eflâtun idealizminin, Yunan fizik-ötesi felsefesinin, Yunanlılaşmış

öğretilerin, Hıristiyanlık kelâm ve felsefe kültürünün ve dünyayı fizik ve

fizik-ötesi diye ikiye bölen; dünyayı aşağılıkların, âhireti ise yüceliklerin yeri sayan;

yeryüzünü küçümseyip, maddeyi boş ve marifete ulaşmada bir perde kabul eden ve

Allah'ı meleklerin yanında, doğanın ötesinde bir yerde arayan sözde İslâmî

düşüncenin tersine; gerçek ve soylu İslâm düşüncesi, tabiatı ve eşyayı, Mir

Fendereski'nin deyimiyle, varlık güneşince türlü renkteki camlar üzerinde yansıyan

Allah'ın bir nuru olarak görür.

Öyle ki Batı düşüncesi bunu kavrayamaz ve Batı'nm değerlendirme ölçüleri buna

inanmaz; çünkü bu Kur'ân'm, Vahy'in dilidir. Bu düşüncenin içinde Allah'ın delilleri

yatar. Aristo düşüncesindeki filozofların, Eflâtun türündeki mutasavvıfların

yaptıklarının tam tersine; bu düşünce yalnızca tabiat ötesine, tarihe ve manevî hayat

kaynaklarına dayanmakla yetinmez; Allah'ı toprakların kalbinde aradığı gibi, tabiatın

görünen cilvelerinde, hareket kanunlarında, yani materyalizmin maddî zorunluluk ve

maddî eşya diyerek Allah'ı inkâra yeltendiği, dinsel idealizmin de tam tersi-

94

95

İDEOLOJİLER VE İSLAM'IN KONUMU

BİZ VE İKBAL

ne maddî zorunluluk ve maddî eşyayı inkâr ederek Allah'ı kanıtlamaya giriştiği; ama

Kur'ân'm "Allah'ın sünneti" ve "Allah'ın âyeti" diye adlandırdığı maddî oluşlarda da

arar. Allah'ı kanıtlamak için onlardan soylu bir vücut, uyanık bir irâde, yaratıcı bir

güç, anlamlı bir hareket, bilimin anlamadığı gerçek bir bilim, hesap, kitap, anlam,

amaç, hedef, sevgi, yaşam, değer ve sonuçta; tabiatın beyni, ruhu ve kalbi olarak

"büyük bir insan" çıkarır. Doğayı kendiliğinden işleyen bir araba, ölü, karanlık,

yalancı, perişan, hareketsiz, saçma ve boşluk içerisinde sanatsız bir boşluk değil, bir

"şehâdet âlemi" olarak tanımlar. Bilimsel kanunlar için fizikte, fizyolojide ve

biyolojide "vahiy" deyimini kullanır ve Peygamber'in insanları doğru yola götürme

sorumluluğuna "risâlet" der.

Ve "nahl (balansı)" adı verir bir sûreye. Bu vahiy kitabı, kutsal sûrelerin adlarını

meleklerden, meleklerin niteliklerinden, fizik ötesi deyimlerden, gaybî ve hatta

felsefe, psikoloji, tasavvuf ve zihnî idealizm deyimlerinden değil; açıkça görülen,

yaşantımız içinde gözlenebilen, tarihsel gerçekler içinde var olan; toplumun

hareketinde, uyanışında, hayatında ve sorumluluğu yönlendirmede etkisi olan

sözcüklerin arasından seçiyor.

Güneş, şimşek, ışık, duman, zeytin, yıldız, ay, demir, sabah, gece, deprem...

Kur'ân'da adları geçen hayvanlar; inek, dört ayaklılar, balansı, karınca, çekirge, fil,

deve...

Kur'ân'da adları geçen insan grupları; kadınlar, mü'min-ler, şâirler, halk,

münafıklar, kâfirler, ileri gelen servet sahipleri, mustaz'aflar...

Kur'ân'da adları geçen tarihsel olaylar; İmran Ailesi, İsrâiloğulları, ahzâb (hizipler),

Sebe, Kureyş, Roma...

Mesaj getirenlerin ve risâlet sahiplerinin adları; İbrâhîm, Hûd, Yûnus, Yûsuf,

Meryem, Nuh, peygamberler...

Ekonomik adlar; sofra, zeytin, incir, ganîmet, zekât...

Sosyal ve insanî sorunlar; mürekkep, kalem, ihlâs, yardım, asır, zaman, fazla istek,

değer, mücâhidleri yerden koparan atlar (nâziât), savaş sırasında soluk soluğa koşan

atlar (âdiyât), başarı, körü önemsemek, şûra...

Şaşırmaymız; bunlar aşağılık dünyevî ve değersiz şeyler değildir. Kendilerine

Allah'ın yemin ettiği değerlerdir. Vahyin dili nelere dikkat ediyor bakın: " Andolsun

insanın sermayesi olan zamana. İman eden ve sâlih amellerde bulunanların

dışındakiler hüsrana uğrayanlardır. Andolsun Güneş'e ve onun aydınlığına. Ardından

gelmekte olan Ay'a. Onu açığa çıkaran gündüze. Onu örtüp bürüyen geceye. Göğe ve

onu bina edene. Yere ve onu yayana. Nefse ve onu düzenleyene... İncire, zeytine,

emin şehre... Şafağın söktüğü âna. On geceye... Bürüyüp örttüğü zaman geceye.

Açıldığı zaman gündüze... Göklere, beklenen güne, şâhid olana ve şâhid olunana.

Kıyamet gününe, batan yıldıza, mürekkebe ve yazdığı zaman kaleme..."

"Koştukça koşanlara, kıvılcımlar saçanlara, sabah sabah baskın yapanlara, tozu

dumana katanlara, haykırarak düşmanın kalbine saldıranlara... Andolsun hızla

yerinden kopanlara, her yandan saldırıp tehlikenin kalbinde yüzenlere... Cihâd

yarışmasında canlarından geçerek birbirlerini geride bırakanlara..."

Acaba bu sözler insanları uyutan sözler mi? Bu tür kahramanlık masallarını (!)

dinlemek insanlarda afyon etkisi mi yapıyor? Gerçek, Feuerbach'm dediği gibi midir

yoksa; yani, "Zengin olan Allah, gücünü yoksulların ve zayıfların kendisine

tapmasından mı alıyor; ve Allah'a tapmakla içini boşaltan insan kendisine

yabancılaşıyor ve irâdesi felce mi uğruyor?" Veya Marx'm dediği gibi; "Din zavallı

bir yaratığın âhı, taştan bir dünyanın kalbi, ruhsuz bir vücûdun ruhu ve insanları

uyutan bir afyon" mudur?

Bunlar böyle kesin yargılar ileri sürerlerken, yeryüzünün her beş kişisinden birinin

inandığı Kitâb'ın en küçük biı

96

97

İDEOLOJİLER VE İSLÂM'IN KONUMU

sûresini olsun okuma zahmetine girmişler miydi acaba? Halkın yaptıklarına ve

bazılarının söyledikleri sözlere bakarak eleştiride bulunmaya kalkanların, en azından

Kur'ân'ı okumaları ve dinin tarihini olsun incelemeleri gerekirdi.

Allah ve din hakkında bu tür değerlendirmelerin yapıldığı sıralarda, Roma

emperyalizminin saptırdığı İsa'nın dini Hıristiyanlık, Kayser'e, "Bir yüzüne tokat

atılırsa öteki yüzünü de çevir." diyordu. Ve iki bin yıldır başındaki dikenli tacıyla,

"Bilim imparatorluğu genişledikçe genişlemesine rağmen, sürekli ağzını kapatıp

Sezar'a teslim olan bu ölü tanrı" ile, mücâhidlerin cihâd sırasında atlarının

ayaklarının altından çıkan kıvılcımlara yemin eden Allah arasındaki farkı göremeyen

ve Yunan'in köhne tanrılarına ve bu tanrıların insanı zayıflığa ve cehalete

sürüklemelerine bakarak yargılamalarda bulunan Yeniçağ Avrupa'sının kokuşmuş

burjuva aydınlarına binlerce defa yuh!

Biz uyanık aydınlar ve dünyanın bu bölgesinde oturan soylu ve sorumlu kişiler

olarak, şu esası kesinlikle bileceğiz. Batılılar bizi anlamıyor ve ne büyük facia ve ne

büyük tehlikedir ki, bizim aydınımız da kendisini görmek için onların yaptıkları

gözlükleri takıyor; kendi tarihini, imanını, kültürünü ve düşüncesini anlamak ve

öğrenmek için Batılıların döktükleri zihinsel kalıplar içinde kalıyor ve Batılıya özgü

düşünsel yöntemleri bilerek veya bilmeyerek taklit ediyor.

Acaba İkbâl, Doğu'ya yönelmekle bölgesel bir bağnazlığa mı kapılmıştı? Öze dönüş

felsefesindeki istek, kültürel orijinalizm, düşüncelerindeki romantik psikolojik

özellikler bir tür gericiliği mi simgeliyordu? Hint ruhuna ve Hindistan halkına

dayanarak, Batı'ya o denli karşı çıkışı ve kendi tarihinden, gizli kalmış ulusal

değerlerinden yararlanarak Batı kültürünü ve ruhunu aşağılaması, 20. yüzyıl faşist

Almanya'sının kapıldığı nasyonalizm hastalığı mı oluyordu?

İkbâl, Kur'ân'a dönüş fikrini kuvvetli imanıyla savunur ve 19. yüzyılın bilimsel

ruhuna, Hegel'in ve Nietzsche'nin

98

?i. {

BÎZ VE İKBÂL

din aleyhindeki düşüncelerine karşı çıkıp Allah'a, İslâm'a, Muhammed'e, Ali'ye,

Fâhma'ya, Hasan ve Hüseyin'e olan sevgisiyle dinine bağlanırken; çağımız insanına

ve dünyaya yabancılaşmış, egemen güçlerle, sınıfsal ve uluslararası ilişkilere kayıtsız

kalmış ve eskiye tapma hastalığına mı tutulmuş oluyordu?

İkbâl, İslâm dünyasının bir tek dünya olması gerektiği inancıyla Müslümanların

evrensel güçlerini yeniden dirilterek, İslâm'a inanan tüm ulusları tek bir ümmet

hâlinde toplayıp, bu ümmetin tek bir siyâsî merkezden yönetilmesini savunurken,

dinsel bir imparatorluk mu öneriyordu?

Yani, Seyyid Cemâl'in içine girip de çıkamadığı yola dalarak, özellikle Osmanlı

İmparatorluğu'nun yıkılmasının ardından, dağılan İslâm birliğini yeniden oluşturmak

için İkbâl, her yerden daha çok Hindistan'da çalışmalara girişti de, bu çalışmaların

sonunda Pakistan mı ortaya çıktı?

Acaba İkbâl, dinî bir ülke, yani siyâsî rejimi, hukuk ve ekonomisi, eğitim, basın,

kültür, düşünce, kısaca tüm sosyal, siyâsî ve manevî yönleri dine dayanan bir ülke

kurma niyetini taşırken; bir düşünce diktatörlüğü ve dinsel despotizmin kurulup

Ortaçağ Avrupa'sına dönüşü, aklın ve bilimin tutsak edilmesini, özgürlüğün yok

edilip yüzyıllar boyu verilen kavgalar sonucu elde edilen hukukî değerlerin yok

sayılmasını mı düşünüyordu?

İkbal'in amacı; gerek bireysel açıdan, gerekse ahlâkî ve toplumsal açıdan İslâm'a

dayanan bir sistem, bir ideoloji sunmaktır. Tüm insanî boyutları kapsayan, sosyal

alanda, maddî ve manevî alanda hayat kanunları çıkaran, temel toplumsal kuruluşta

yapıcı bir rol alan, tarihi yönlendiren, insanın kaderine ve yaşam biçimine yön veren;

sosyal, sınıfsal üretim-tüketim ilişkilerini düzenleyen; ahlâkî, eğitsel ve kültürel

alanda kurallar koyan ve siyâsî önderliğin yönü ve amacını belirleyen bütün bir

ideolojiydi bu. Bu İslâm ideolojisine inanan kimseler gaflete düşmezler, rahatlık ve

durgun-

99

İDEOLOJİLER VE İSLÂM'IN KONUMU

BİZ VE İKBÂL

luk içine girmezler, salt teşbih, duâ, namaz ve oruçla yetinmezler ve velîlerin

kerâmetiyle uğraşıp durmazlardı.

İslâm'ın bu şekilde yeniden bir dünya görüşü olarak ortaya çıkması ve insanlığın

yaşamında davetin, risâletin ve bi'setin amaçlarının belirginleşmesi ve dinin gökten

yere inmesiyle, ölümden önce tevhîde ve adalete sarılmak; İngiltere emperyalizmi ve

cehalet, uyuşukluk, hurafeler ve uykular üzerinde kurduğu sultası için bütün bir

tehlike olduğu kadar, sömürünün Müslüman ülkelere girmesinin karşısında güçlü bir

direnme kaynağı ve büyük bir engel değil midir?

İslâm, Louis Gardet'in de dediği gibi, "Hem dindir, hem ümmet; onun peygamberi

de hem risâlet, hem de imamet görevinden sorumludur" ve bu İslâm'ın kendine, aslî

yapısına döndüğü zaman sömürüyü -gerek maddî, gerekse kültürel açıdan- sınır dışı

etmesi, Marksizmin devrimci ve ideolojik yönünün yerini alması oldukça doğaldır.

Şöyle bir soruyla her zaman karşılaşabiliriz: İnsan mantığına ve soyluluğuna

gereken değer verildiği, halkın yönetimini eline aldığı, düşünce özgürlüğünün

gerçekleştirildiği, siyâsî rejimlerin dine dayanmadığı, sosyal ilişkilerin dinin

etkisinden kurtulduğu; sömürüye uğramış ulusların, Üçüncü Dünya ülkelerinin ve her

soydan ve her dinden gelen insanların emperyalizmin karşısında birleştiği ve sanayi

mücâdelesine girişerek, burjuvazinin, kapitalizmin ve insanın insanı sömürmesinin

önüne geçmeye çalıştığı bir zamanda, dinsel düşünceyi yeniden oluşturarak irfânî

duyguları diriltmekle, ahlâkî değerler ve takvaya öncelik vermek, aşın biçimde

maneviyâta yönelmek, eski düşünsel ve kültürel ruhu yeniden gündeme getirmek,

özbenlik ateşi ve nuru ile yanıp tutuşan bir tohum oluşturmaya çalışmak; tarihin

zorunlu akışından, insanın gelişimi yolundan ve bilimsel kanunlardan sapmak değil

midir? Ve kendi dar çevremizin eğitiminden geçip, özellikle tasavvufî etkilerin

altında kalarak, bir tür felsefî idealist ve mutlak bir amaca yönelmiş

devrimci-romantik bir insan ve fizik ötesine gönül bağlamış, geçmişe tapan, dinsel

tutuculuk ve sofiyane düşüncelere yönelmiş, ahlâkî ve duygusal bir ütopya yaratmış

olmaz mı?

Evet, soruna eğer Batılı düşünce biçimiyle yaklaşacaksak, o zaman her şeye Batılı

gözlerle bakmamız ve Batı'nın diliyle konuşmamız gerekecektir. Bu durumda,

yukarıdaki soruyu İkbâl hakkında sorarsak, cevabımız "evet" olacaktır. Ama, asıl

facianın yattığı nokta şurası: Bizim aydınımız kültürel, düşünsel ve sosyal alanda

gittiği yolun doğru olduğunu ve kendi halkım temsil ettiğini sanıyor. Oysaki, bizim

kültürümüzün ve düşünce yapımızın temelini atanlar İmam Ali ve İmam Sâdık'tır. Ya

şimdiki üniversitelerimiz? Onlar bin bu kadar yıllık kültürel temellerimize değil,

Batı'nın cin dili ile tercüme edilmiş kitaplarına dayanmaktadır.

Bizim aydınlarımız ana ve ulusal dillerini konuşmuyorlar; Fransızca ve İngilizce ile

karışık bir Farsça konuşuyorlar. Ama tam olarak ne Fransızca bildikleri var, ne de

İngilizce. Bildikleri taklitten ileri gitmiyor. Onların, bizim dinimizde, kültürümüzde,

ahlâkımızda, düşüncemizde, tarihimizde, toplumumuzda ve fikirlerimizde varolan

güzelliklerin hiçbirini anlayabilecek kapasiteleri yoktur. Aslında, onların kafalarına

başka türlü bir anlayış biçimi enjekte etmişler ve ondan kurtulmaları kolay değildir.

Kan kanseri gibi can damarlarına ve kalplerindeki tüm hücrelere kadar dağılan bu

düşünüş biçimini değiştirmedikçe, hiçbir şey değişmeyecektir.

"Allah kendi içlerinde olanı değiştirmedikleri sürece hiçbir kavmin durumunu

değiştirmez."

Burada, "içte olanı değiştirme"nin çok geniş ve derin anlamı vardır.

İkbal'in içinde olanı anlamak için, kendi anlayış biçimimizi değiştirmemiz

gerekiyor. Her biri Kadir Gecesi ayarında olan en büyük fırsatları yitirdik. Bu halk en

aziz İsmâille-rini kurban etti; öyleyken, tâğûtların üçü de yine ayakta ve Meş'ar

gecesinde ihrama bürünmüş insanlar hasret içinde

dolaşıp, güneşin doğuşunu bir türlü göremediler.

Şeytanı üç kere taşlamadan önce Kurban Bayramı'nı kutladılar; ihramlarını

sırtlarından çıkardılar ve fetih sloganları atmakla hacı olduklarını sandılar. Biz hayat

sahnesinde, iman, cömertlik, ihlâs, aşk, sevgi ve amaç ülkesinde traş olup kurban

kesen hacıların ellerinin içini okuduğumuzda; gönüllerinde hannâs'm vesveselerinin

halâ silinmemiş olduğunu ve şeytanın egemenliğinin sürüp gittiğini gördük.

Nasıl oluyor da, İbrâhîm gibi olması gerekenler, perde arkalarında Nemrud'la dost

oluyorlar ve Ashâb-ı Kehf'iz diye geçinenler Dakyanus'un alımlarıyla oynuyorlar?

Hacdan dönmüş olan bu hacıların gönülleri daha da kararıyor ve hilede, gösterişte,

hakkı ezmede daha da acımasız hâle geliyorlar!

Arkalarından edilen duadan, zikirden ve aldatıcı sloganlardan başka hiçbir nasibi

olmayan Müslümanlara yazıklar olsun! "Bu topraklarda ve bu unutulmuş ülkede ne

bir su var, ne bir yeşillik, ne de bir Müslümanm haykırışı!"

Tarihin kazandırdığı tecrübeler bunlar olamaz; bunlar olsa olsa, Üçüncü Dünya'nm

zavallı insanlarının gönüllerinde duydukları acı ve iç yakıcı duygulardır. Hiçbir

meyve vermeyen mücâdelenin tecrübeleridirler belki de.

Çağımız insanının yenilgisini ve bozulmuşluğunu anlamayan bir aydın

düşünemiyorum. Gün geldikçe acılar ve facialar öylesine çoğalmaktadır ki, putlara

tapanlar ve sermaye sevgisine tutulan taklitçilerle, bunların müridleri bile

endişelenmeye başlamışlardır. Ama, aydınlar bu dertlerin nedenini anlayamamakta,

hastalığa teşhis koyamayan doktorlar gibi onun bunun yakasına yapışmakta ve siyâsî

felsefeler yumurtlayanlar gibi, kurtuluşa giden yola giremediklerinden, çeşitli

düşüncelere ve yalancı ideolojilere kapılarak kendilerini avutmaktan öteye bir şey

yapmamaktadırlar.

Bunların uğraşıp uğraşıp da içinden çıkamadıkları toplumsal sorunlar ve gençliğin

içine yuvarlandığı psikolojik

bunalım ve ümitsizlik, insana Ortaçağ dinsel düşüncesinin felsefî tartışmalarını

anımsatıyor. O zaman, o kadar kan dökülmüş ve suçsuz insanlar öylesine oradan

oraya sürüklenmişlerdi ki, tüm o zamanki nesiller ve tüketilen zamanlar heder olup

gitmişti. Sonunda, hiçbir sonuca varmayan bu tartışmalar ve yok yere akıtılan kanlar,

insanları dinden soğumaya itmişti.

Şimdi de aynı durum söz konusu. Bir yenilik çıkıyor ortaya, biri burjuvazi diyor,

öbürü revizyonizmden söz ediyor. Kimileri kişilere tapma hastalığıma tutuluyor,

kimileri de Maoist ve Stalinist oluyorlar. Birisi Allah'a iman sorununa temel açıdan

yaklaşmaya kalktı mı, hemen ona ve dine karşı cephe almıyor. Devlet başkanları,

reis-i cumhurlar hâin ilân ediliyorlar veya gerçekten ülkelerine ihanet ediyorlar.

Komünist parti liderleri kapitalizme yeşil ışık yakıyorlar. Gerçek aydınlar yenilgiye

uğruyorlar. Sömürü gittikçe azmanla-şıyor. Tüm günahlar feleğe yükleniyor ve

"kader utansın" diye kadere yükleniyor kimileri de. Neden oluyor tüm bunlar? Her

şeyin temeline imlemediğinden; olayların temel nedenleri kavranamayıp, nedenmiş

gibi sunulanların üzerinde durulduğundan. Bilimsel tarih felsefesine gönülden

inanmış aydınların da gerçeği hiç mi hiç gördükleri yok. İnsanı yapanın kendi öz

uyanışı değil de, sosyal ilişkileri olduğunu ileri sürüyorlar. Siyâsî edebiyat deyince

akıllarına gelen yalnızca "işçi ve halk"tır. Üretim araçları ve üretim-dağılım ilişkileri

tüm insanın hayatını kuşatan ve tarih felsefesini belirleyen faktörlerdir onlar için.

İnsan olsun, halk ya da işçi olsun, hepsi de üretim ilişkilerinin bir ürünü! Bu nedenle,

insanın almyazısmı çizen ekonomik üretim biçiminden başka bir şey değildir! Her

insanın veya her toplumun kaderi, dış çevrenin güçlü ve yenilmez ellerindedir.

Marx'm deyimiyle, kişilerin vicdanı sosyal durumlarının doğada ortaya çıkan zorunlu

sonucudur.

Bu adamlar için, bu gerçeği anlamak ve insanın soyluluğunu reddetmek, özgür bir

akıldan başka hiçbir şey gerektirmez.

İslâm, tarihin oluşumunda bilimsel kanunları, sosyal ilişkileri ve sosyal nedenleri

inkâr etmez; insanı bunları tanımaya ve ibret almaya çağırır. Ama, insanın

alınyazısmı ve sosyal sistemini değiştiren; uyanık, özgür, yapıcı ve seçme yeteneğine

sahip sorumlu insandır. Bu bakımdan, alınyazısının değişmesi için üretim biçiminin

değil, üretim biçiminin de değişmesi için insanın kişiliğinin değişmesi; öz uyanış

hareketinin gerçekleştirilip, imana ve sâlih amele dayanılması gerekmektedir.

Toplumlardaki sosyal yapıya biçimini veren insanın kendi düşüncesidir; toplumsal

yapıyı değiştirecek insan her şeyden önce kendisini değiştirmeli ve "gerçel iman"la

"sâlih amel"i dayanak noktası kabul etmelidir. Aksi halde, kişilerin içlerinde olanlar

değişmedikçe, toplumun yapısı da hiçbir zaman değişmeyecektir.

Burada insanın soyluluğu, sorumluluk bilinci, sosyal ve toplumsal yaşantıda

altyapıyı oluşturan değerleri ve tarihin akışının değişmesindeki etkinliği ortaya

çıkıyor. Ama tarihin akışına yön verenin sosyal değişimler olduğu kabul edilirse,

insan bu durumda etkilenen derecesine düşmektedir.

İslâm, bir toplumun alınyazısmı belirlemenin ağır sorumluluğunu aydın ve öz

uyanışa erişmiş insanların omuzlarına yükler. Bu insanlar, tarihsel süreç içinde

zorunlu olarak değişip duran üretim sistemlerinin yön verdiği oyuncaklar değillerdir.

Değişimi gerçekleştiren insandır; sosyal yapıyı belirleyen de insanın risâlet

sorumluluğudur. İnsanın bağlandığı ve yerine getirmekle yükümlü olduğu bir

taahhüdü vardır yeryüzünde. Bu bakımdan toplumdaki perişanlığın, yoksulluğun ve

tutsaklığın günahı insanın boynundadır. Dolayısıyla, Mûsâ veya İbrâhîm gibi

olduğunda onu ödüllendirmek, Firavun veya Nemrud gibi olduğunda ise

cezalandırmak aklın gereğidir. Çünkü toplumun tarihî akışı yönünden sorumlu olan

odur.

İnsanın tarih içindeki sorumluluğu, sosyal ve siyâsî değişimlerde biricik söz sahibi

olma özelliği, yönümüzü seçmek ve görevimizi yerine getirmek için mücâdele

etmemiz gerektiğini ortaya koyuyor.

İşte, bir İslâm bilgini, bir büyük düşünür, akıllı, ilerici ve sorumlu bir mücâhid

olarak İkbâl; içinde yaşadığı yüzyılın bir eylem adamı olmak özelliği ile,

sömürgeciliğe karşı halkının zihin ve vicdanmdaki psikolojik değişime dayanıyor.

İkbal'in bu tutumunu iyi değerlendirenler, sorumlu aydının ilk yapması gerekenin ne

olduğunu anlayabilirler.

İkbâl ilk olarak yepyeni ve özel bir dünya görüşü ortaya koyuyor. Batılı anlamda

bir ideoloji ve kültür anlayışı içinde olanlar gibi, Müslüman aydınlar da bu dünya

görüşünü kolay kolay kavrayamazlar. Bu dünya görüşü yeni olmasına rağmen,

kökleri bizim imanımızda ve kültürümüzde yatmakta ve suyunu bizim maneviyât

çeşmelerimizden içmektedir. Bu dünya görüşünün temelinde Doğulunun Doğululuk

cevheri, irfanı, tevhîdî görüşü, güzelliği, düşünce derinliği ile pozitif bilim anlayışı,

aydınca bir sorumluluk duygusu ve gerçek aşk yatmaktadır. Bu içerikte bir dünya

görüşü, çağdaş uygarlık düşüncesinin en yükseklerine ulaşan ve Batı felsefesinin en

derin noktalarına inen İkbal'e aittir.

Bu dünya görüşünün doğal ve mantıkî bir soyluluğu vardır. Zihnî ve felsefî bir

dünya görüşüdür aynı zamanda. İnsanların birbirleriyle olan ilişkilerine yorum

getirir, tarihin akış yönünü çizer, Müslüman'ın dertleriyle ilgilenir, bu dertler

karşısında büyük bir sorumluluk duyar. Bu dinî bir dünya görüşüdür; felsefî ve

rûhânî dünya görüşü değildir. Bu dinî dünya görüşü ile felsefî/rûhî dünya görüşü

arasındaki fark, peygamberlerle filozoflar arasındaki fark kadardır. İbrâhîm, Mûsâ ve

Muhammed ile Sokrat, Eflâtun ve Aristo arasındaki veya Ebû Zer ile Ebû Ali Sina

arasındaki fark kadar.

Dünya görüşü: İkbal'in dünya görüşünü oluşturan temellerden biri, felsefeye karşı

giriştiği saldırılardır.

Yunan felsefesinin hicrî üçüncü yüzyılda İslâm düşüncesini etkilemeye

başlamasıyla, İslâm dünyasında Ibn Sina, Râzî ve Ibn Rüşd gibi birtakım filozoflar

yetişti. Bunun sonucunda, dinî düşüncemizde de birtakım felsefî akımlar kendilerini

belli etmeye başladılar. Felsefenin körü yönde yaptığı etkiler, bilginlerin bir

bölümünün direnciyle karşılaştı.

Yunan felsefesi her ne kadar aklın daha geniş biçimde kullanılmasına yol açtıysa

da, özellikle Kur'ânî dünya görüşünün yavaş yavaş değişiminde kötü rol oynadı. Ve

İslâmî düşünce, eylem biçimi ve itikat alanlarında birtakım sapmaların meydana

gelmesinde etkili oldu. En kötü etkisi ise, İslâm'ın sosyal sorumluluk, canlılık, sosyal

yapı üzerindeki siyâsî etkisi, adalet ve önderlik ilkelerinden soyutlanıp, salt bir felsefî

ekole dönüştürülmesinde görüldü. Sonuç olarak, Medine'yi Atina'dan, Peygamber'in

mescidini Eflâtun'un akademisinden ve Suffe Ashâbı'nı Nizamiye bilginlerinden

ayıran etken yok oldu. Gerçi o dönemde Müslüman bilginler pek de ilerici bilginler

değildi. Hatta birtakım yüzeysel gerici düşünceler ve tutuculuk egemendi bilginlerde.

Eş'arîlerin, hadisçilerin ve bazı fakihlerin kafasında İslâm, birtakım günlük ameller

ve yerine getirilmesi gereken birkaç emir veya yasaktan öte bir anlam taşımıyordu.

Ama her şeye rağmen, İslâm dışı felsefî görüşler Müslüman toplumlarına girdikleri

zaman, onların temel İslâmî çizgiden uzaklaşmalarına yol açtı. Sözgelimi, zâhidler ve

mutasavvıfların çoğunluğu dolaylı olarak Eflâtunculuk, Hıristiyânî ruhbanlık, Hint

irfanı ve Çin'in manevî düşüncelerinden etkilenmişlerdir. Öte yandan, İslâmî dünya

görüşüne sahip, tutucu ve yüzeysel düşüncelerle Batı dogmatizminden uzak,

akıllarını kullanabilen ve körü körüne taklitte bulunmayan ilerici bilginler; sapık

felsefî görüşlerle mücâdeleye girişerek, İslâm'ı Yunan düşüncesinden kurtarmaya

çalışmışlardır. İşte İkbâl'in

felsefeye karşı açtığı ve tarih boyunca süregelen soylu savaş bu alandadır.

Eskilerin sakız gibi çiğneyip durdukları taklidî fikirleri bırakarak, çağdaş bir akıl ve

düşünce yapısıyla Yunanhlaşmanın karşısında İslâmî kültür ve değerlere sarılmış;

bizi şu anda Batılılaşma adıyla tehdit eden büyük tehlikeye karşı etkili bir fikrî

mücâdeleye girişmiştir.

İkbâl, Eflâtun'un görünmeyen berzaha hayran olduğunu ve düşünürleri A'raf'a

yerleştirdiğini belirtip, şöyle diyor: "Kitâb (Kur'ân) senin gönlüne inmediği sürece,

ne bir sırrı çözebilir, ne de bir düğümü açabilirsin."

Neden? İkbâl, Yunan veya Avrupa felsefesine neden karşı çıkıyor? Batı

felsefesinin doruğunda kabul ettiği Hegel'i, Doğu kültürünün büyük şahsiyeti

Mevlânâ'nm karşısına koyuyor ve Mevlânâ'nın yanında Hegel'i güneşin karşısındaki

mum gibi görüyor; neden?

İkbal'in sırrını anlamaya yanaşabiliyoruz artık. Bizim dünya görüşümüz Batılı

dünya görüşü gibi salt akla dayanan ruhsuz, coşkusuz ve maneviyâtsız bir dünya

görüşü değildir. Gerçekle doğrudan ilişki içindedir. Ateşin yanma formülünü

keşfetme değil, ateşin kendisinde yanmaktır bizim dünya görüşümüz. Evrenle

birleşen ve varlığın ruhuna eren insanın tabiat içindeki yaşamıdır. Veya tabiatın ve

yaşamın, insanın vücut derinliğinde sürmesidir. Kısaca, "sonlu küçüğün" "sonsuz

büyüğün" karşısında O'na doğru mıknatıs gibi çekilmesidir. Victor Hugo'nun da

dediği gibi, "işte namaz budur."

Bu bir bilim değildir, yani görünen fenomenleri bilmek veya "meşhûd"u (tanık

olunup durulanları) keşfetmek değildir; varlığın azameti ve tabiatın güzelliği

karşısında düşülen bir şaşkınlıktır bu, bir hayret ifadesidir. Sonunda kalbimizi kırıp,

kafesten dışarı fırlayarak havalanmak ve gerçek hayata, âlemleri elinde tutan ve

ruhun, şu büyük tabiat güzelliğinin irâdesini yansıttığı Allah'a doğru kanat açmaktır.

Teorik bir bilim, zevksiz ve boş akıl okuyanları değildir

bu. Varlığın sırlarını aydınlatan, yakıcı ve yaratıcı bir bilimdir. Bir bilim ki, insanı bu

dünyadan başka bir dünyaya ve başka bir yaratılışa bağlar.

Bana Haydar'in gücü yeter,

Eflâtun'un aklı da, zekâsı da senin olsun.

Benim için Haydar'in gücünde güzellik de vardır,

Çünkü, güç karşısında felekler secde eder.

Felsefî görüş açısından -ister yeni olsun, ister eski- dünya şunların toplamından

ibarettir: "Olaylar, gerçekler, cevherler, gümüş, madde, bileşim, toprak, soyut, somut,

dış âlem, iç âlem, özel, aklî, etkilem, etkilenen, enerji, pozitif yük, negatif yük,

elektron, proton, hareketler, ilişkiler, çekim, itim, ve ...insan."

Böyle bir dünyada insanın zihni, olup bitenlerle ilgili açıklamaları yansıtan bir ayna

gibidir; ister doğru yansıtsın, ister yanlış, ister açık açık yansıtsın, ister kapalı, isterse

de renkli, paslı veya tuzlu olarak yansıtsın... İşte bunun adı ilimdir.

insanla tabiatın ilişkisi, zihnin dışarıyla ilişkisidir. Filozofların görüp de bilimsel

gerçekler sandıkları şeyler, bu zihnî verilerden başkası değildir. Onlar varlık alemiyle

doğrudan, perdesiz ve içten bir ilişkiye girmezler. Filozof kendi zihninin ürünleriyle

oynar, bu eğlendirici oyunun adına da felsefe derler.

Felsefe doğanın varlığı, varoluş nedenleri ve insanın nereden gelip nereye gittiği

gibi konularda hep kuşkular içinde bocalamış ve dolayısıyla filozoflar da hiçbir

doyurucu sonuca ulaşamamışlardır. Filozofların şimdiye değin çözüm-leyebildikleri

bir sorun görülmemiştir. Felsefî bilgi kesinlik taşımayan bir haberden ibarettir; ama

irfânî bilgi eşyanın kalbine girerek, tabiatın sırlarını çözümler ve evrenin kalbinde

oturarak varlığın ruhuna dokunabilir.

İrfânî bilgi renklerle oyalanıp, fenomenleri araştırmada

şaşkınlığa kapılmaz ve felsefî bir gurura kapılarak, yararsız bilgiler içinde bocalayıp

durmaz. O haberci değil söz, sahibi olan bilgidir. Onun gözleri nura bakar, gerçekleri

görür, gerçeğin vurgunu ve âşığı olarak, ona yetişmek için didinir. Her zaman

"kavuşmak" arzusuyla yanar. Üzerine yağmur yağan çöl gibi, dostuna kavuşmanın

şevki ve zevki içindedir.

Çağımız karanlık yolların ışığı sanıyor aklı " Oysa bu, susuz çölün buluttan

yağmur beklemesi gibidir. ? Delilikte bile bir düşünce vardır, biliyor musun? "'

Aklın yaptığı haber vermektir yalnızca, :i İrfandadır senin derdinin çaresi.

İşte bu nedenle, aşkın kanlı yollarının öncüsü olan İkbâl, toprakları nuru ile

aydınlatan Mevlânâ'ya soruyor:

Toprağın kalbini aydınlatan bir akıl sahibi gördün mü? ' İlim midir, yoksa irfan mı

insanı yücelten? Mevlânâ cevap veriyor: İnsan bir bakıştır, geri kalanı hiçtir, Bir

bakıştır, gözlere dostu görme imkânı veren!

Bu ideolojinin özel deyimlerini ve kültürünün ruhunu bilmemiz gerekiyor. Batı

felsefesi ve Batı'nın felsefî-mantıkî deyimleriyle şartlanmış olan kafamızı arıtıp

temizlemek, İkbal'i anlamanın ilk şartıdır.

Evet, bilimsel uyanışın yanında bu irfânî uyanış maneviyâtın armağanıdır.

Gerçekleri gören gözün ışık kaynağı neresidir? Cevabı yine İkbâl versin.

Gören göz bir çeşmedir ki ırmaklar akıtır kandan İlim âciz bir oyuncaktır imanın

elinde

İlim nedir? Gören gözün çeşmesinden kaynaklanıp akan "kan ırmağı" neyin

nesidir? Bu ideolojide "görmek"le, "kan" birbiriyle yakından ilgilidir. Ne gibi bir

ilgi?

"Görmek" veya "tanımak" bilimsel/ felsefî dünya görüİDEOLOJİLER

VE İSLÂM'IN KONUMU

şünde bir başka, dinî/irfânî dünya görüşünde bir başkadır. Bilimsel-felsefî görüş veya

tanıyış haber vermenin sınırlarını aşamaz; ancak insanla gerçek ve bilenle bilinen

arasındaki zihinsel ilişkiyi belirtebilir. Ama, dinî-irfânî dünya görüşünde insanın

görmesi başka türlüdür; her şeyin gerçeğine varır, gerçeği görür. Gerçek gönlünün

derinliklerinde yer eder, vicdanında yerleşir. İşte o zaman, güneşin göğün tam

ortasından şualarını saçması gibi, varlığının bilincine erer ve dünyanın ölüme terk

edilmiş cesedine ruh üfürür. Halkla birlikte nefes alıp verir, zirvelere çıkar ve okunan

ezanlarla "gerçek budur, hakk buradadır" der. Karanlığın egemenliğine, zulmün

gücüne ve cehaletin koyuluğuna karşı durur; zayıflıktan, vesveselerden, küçük

şeylere gönül vermekten ve yalancı mutluluklara saplanıp kalmaktan kurtularak

İsa'nın soluğuyla solur ve aç çocuk gibi aşkın sevimli eteğinde şehâdet memesinden

süt emer. Bu soluğu, bu ruh üflemeyi ve bu süt içmeyi salt akla dayanan bilginler

anlayamazlar.

İkbal'in sırrı işte burada yatıyor. Dinî-irfanî uyanışla bilimsel-felsefî uyanışı

karşılaştırıp, aralarındaki farkı görüyor ve bize uyanışın üç temele dayanması

gerektiğini bildiriyor: "Dert, aşk ve amel". Bu üç temeli ne Hegel'in karmaşık

felsefesi anlayabilir, ne de Francis Bacon'un kuru bilimsel gözü. Medeniyetin

günümüzde ruhsuz sert taşlar gibi kuru, soğuk ve zayıf insanlar üretmesinin nedeni

işte budur ve Paul Simon'un deyimiyle, "Bu insanlar ancak durakta taksi beklerler,

başka bir şey değil."

Uyanış; aşk, dert ve amelle aynı soydan gelmektedir. Refahı arayan insanla manevî

olgunluğu arayan insan arasında ve iki akıl, iki uygarlık, iki kültür, iki sanat, iki

yaşam biçimi ve iki zıt bilim arasında "dert"in çizdiği bir sınır vardır.

Bacon'ın dediği gibi; bilim gerçeğin peşinde idi, ama şimdi güç sahibi olmak

hevesinde. Ekmek kuponu veren bilimle, ruh veren bilim; güç peşinde koşan bilimle,

ışık saç-

BİZ VE İKBÂL

mak isteyen bilim; insanı maddî doyuma götüren, fenomenlerin dış yüzünü tanıtan

ilişkileri belirlemekten öte gitmeyen bilimle, gerçeğe götüren, değer ve özgürlük

yaratan, takva ile nefis terbiyesini marazî duyuların yerine koyarak insanı

olgunlaştıran bilim; satılık ve oportünist teknolojinin parayla ilişkisinden bir piç

meydana getiren bilimle, karanlıkları aydınlatan, insanlığa manevî ufuklarda uçması

için kanat taktıran ve insanı mi'râca, Allah'ın arşına, gerçeğe, hayra güzelliğe,

tamlığa, kurtuluşa ve doğruya götürüp, onu Allah'ın ahlakıyla ahlâklanmış bir

insanlık yapan bilim arasındaki farkı ve zıtlaşmayı görmemeye imkân var mı?

Felsefeciler, İkbal'in deyimiyle, Ebû Ali gibi tabiatın cesedi üzerinde veya dünya

kadar geniş bir mezarlıkta gezinip, haber peşinde koşan muhabirlerden farksızdırlar.

Arayan, âşık, susuz, içinde bulunduğu zindandan veya kafesten kurtulmaya

çabalayan, her an, her saniye, her saat yalnızlığını ve garipliğini duyup evrendeki

gerçek yerini bulmaya çalışan ve özüne dönüş arzusu içinde ve sanki bir şeyini

yitirmiş de onu arıyormuşcasma kıvranan bir insan... Sonunda, Mikat'a varıp, Mikat'a

ulaşan ve dostun Ha-rem'inde dostu görme imkânı bulan Ali uyanıklığında bir insan.

Budur dinî, irfânî dünya görüşünün insanı.

O insan ki, tabiaü bir âyetler toplamı olarak görür, zamanın ve mekânın sırlarını

kavrar. Tabiatın cesedi karşısında bir muhabir değil, gönlünü tüm bağlılıklardan ve

kokuşmaya çağıran tüm isteklerden arındırıp, hicret eden insandır. Allah'ın

değerlerine hicret eden bir muhacirdir. Şimdi ise karanlıklardan ve gurbet

korkularından kurtulup, bildiği dostunun ve sevgilisinin yanma varabilme uğraşı

içindedir.

Gören gözler, bu kan çeşmeleri, toprak üzerinde akan ırmaklar oluşturuyor. Bu

gözler her bakışında, birbirlerine sürtünen yağmur bulutlarının çıkardıkları

yıldırımlar gibi ateş yalımları saçıyorlar çevreye. Bu yıldırımların ışığında gerçeğin

güzel yüzü görünüyor. Haydar'ın gücüyle güzellik

birleşerek ayrılmaz bir bütün oluşturuyorlar. Büyük kâinat sarayının içinde tabiat,

kapısı kapanmış bir Kabe'dir. Sanki Allah'ın evidir; ve bu kapalı kapının eşiğine

varan insan artık daha fazla dışarıda kalamaz, rahat edemez içeri girmeden. Bu evden

salt haberler vermekle yetinmez, dar çevreyle uğraşmaz, dünya değerlerinde ve

maddî doyumda mutluluk aramaz. Peki ne yapar bu insan, ne durumdadır?

Tüm varlığıyla dostunun çağrısına koşmaktadır o. Kapının dışında kalma

korkusuyla yanıp tutuşmaktadır. Evin içine girme arzusu, görünmeyeni görme arzusu

ve kavuşma derdi içini yakmaktadır. Tüm vücudunu ve varlığını kapı halkası yapar.

Derdin büyüklüğü ve arzunun gücü saldırgan yapar kendisini. Dosta erişme ve onda

yok olma isteğiyle, kapının halkasına vurdukça vurur. İçeriden kendini çağırıp kapıyı

yüzüne açsınlar diye vurur...

Bu ideolojide bilim budur, aşk budur, dert budur, amel budur, duâ budur, duada

insanın rükûsu ve secdesi budur. Öyle demiyor mu Peygamber? "Rükû ile secde

Hakk'a açılan kapının vücut halkasını zorlamaktan başka bir şey değildir."

Artık şimdi, Doğu kültürünün derinliklerine kök salan ve dinin özünden

kaynaklanan "düşünüş biçimi"ni anlamaya başlıyoruz. Kuru ve soğuk akılcı

felsefenin karşısında yer alan, Suhreverdî'nin deyimiyle "kızıl akıl" dan söz etmenin

zamanı geliyor.

"Yaratıcı, yakıcı ve kişiyi eyleme iten akıl", evrenin derinliklerine nüfuz eder,

dünyanın ruhuyla temasa geçer; susuzdur, gerçeğin peşindedir. İçinde taşıdığı

devrimci bir özle tabiatta değişiklikler; sosyal, sınıfsal ve tarihsel ilişkilerde

yenilikler ve güzellikler; özgürlük ve değerler meydana getirerek, hayvânî arzular ve

maddî doyum peşinde koşan maymundan bir insanın yerine Allah'ın nitelikleriyle

donanmış bir insan çıkar ortaya.

Ama, Allah'ın niteliklerine sahip olan bu insan, yeryüzündeki kaderi gereğince

topraktan yaratılmış bir varlıktır.

İslâm onun topraktan ve çamurdan yaratılmış olduğunu tekrar tekrar vurguluyor. Bu

yönüyle, maymunla ve tüm diğer hayvanlarla ortak bir yanı bulunuyor insanın. Öte

yandan, Allah'ın ruhu da var yaratılışında. O'nun emânetini yüklenmiş ve O'nunla bir

sözleşme yapmış. Görülüyor ki insanın yapısında çelişki var. Bu bakımdan insan öz

uyanışı ne kadar gerçekleşirse gerçekleşsin, yine de bu çelişkiden doğan acılar

çekiyor, hayatın maddî lezzetlerinden, günlük yaşamdan, yalan mutluluklardan,

yemekten-içmekten ve cinsel ilişkilerden çekip koparmıyor toprağa bulaşmış olan

vücûdunu. Ama burada gurbette olmanın acıları, inleyen bir neye dönüştürüyor onu.

Bir yandan da adımlarını dosta varan kanlı yollara atıyor. Bu uyanışın sonunda

felsefe yalnızlığa mahkûm ediyor onu, başıboşluğa itiyor; işte varoluşçuluk felsefesi!

Ama, irfan bu noktada ayrılıktan söz ediyor:

Yalnızlık kimsesizlik demektir. Ayrılıksa O'nsuzluk demektir, insan yalnızlık içinde

umutsuzluğa kapılır. Ayrılık hâlinde ise aşka ulaşır.

Şimdi artık, İkbal'in sabah vakitlerinde gönüller yakan ahlarının anlamını

kavramaya başlıyoruz, nedenini de anlıyoruz.

Bu noktada bilimle aşk, iki ayrı dünya görüşü olarak ve birbirine ters düşen

özellikleriyle karşımıza çıkıyor. İkbâl şöyle diyor:

Evrendeki kavga, aşkın sıcaklığmdadır,

Bilim niteliklerin kölesi, aşk ise, bakıcısıdır kişinin.

Saltanat, yoksulluk ve din mucizevî yaratıklarıdır aşkın;

Aşk'tan yoksun olan, zenaatsız köleye, taçsız sultana benzer

Haramdır dost yolunda yakınmak

Kasırgalar koparmadadır lezzet, haramdır sahilde durmak.

Ne anlamı kalır bu dünya görüşünde Batı'nın yaygın felsefî deyimlerinin;

idealizmin, realizmin, materyalizmin,

objektivizmin, subjektivizmin, egzistansiyalizmin, hümanizmin, ateizmin ve

naturalizminin ne anlamı kalır? Bu dünya görüşünde bunların taşıyabileceği hiçbir

anlam yoktur. Böyle iken Batı kültürünün bizi zorladığı biçimde, bu dünya görüşünü,

kuru ve dar çerçevelerin ve anlamsız zihnî kalıpların içerisine sıkıştırmak gerçeğe

ihanet etmek olur. Çünkü bu dünya görüşünü dar çerçevelerin içerisine hapsettiğimiz

zaman, çaresiz onun elini kolunu kesmiş oluruz. Bu dünya görüşünün ana niteliği,

kalıplara sığmaması ve çerçeveler içerisine sıkıştırılamamasıdır. İnsan gerçeği ve

dünyanın görünen gerçeği de bunu gerektirir.

Bu dünya görüşünün dert ve aşktan sonra gelen üçüncü temel öğesi "amel"dir.

Nasıl dert ve aşk durulamaz ve hareketsiz kalamazsa, amel de bu gören kanlı göz

anlayışında derin, zengin ve üstün bir anlam taşıdığı için durgunlaşa-maz ve dar

çerçeveler içinde kalamaz. Batı kültürünün ameli mekaniktir ve faydacılığa dönüktür.

Maddî yaşamın gelişmesi ve maddî uygarlığın güçlendirilmesi yönünde kullanılır.

Ama insanın sorunlarını çözmez, dertlerine çare olamaz ve onu yüce varlık

değişimlerinden geçiremez. Bakın İkbâl nasıl anlıyor ameli:

"Biz yakıcı ve kanlı bir dünya görüşü ile karşı karşıyayız.

Amel zevki"

Yakıcı ve devrimci bir ameldir söz konusu olan. Söz yine İkbal'in:

Gönlünü Hz. Muhammed'in sözüne bağla, amel neymiş anlarsın Derdin tan atışından

ve aşkın yakışından doğan amel

Burjuva teknolojisi, Marksist ekonomi ve felsefesi ve Amerikan

pragmatizmindekinden çok daha farklı bir amel anlayışı ortaya koydu İkbâl.

"Bu meyhanede amelin sarhoş edici şarabını kim içer?

BİZ VE İKBÂL

Mücâhidi"

"Sûfînin tarikatında yalnız 'hâlin sarhoşluğu' vardır." diyor İkbâl.

"Mollanın şeriatında 'sözün sarhoşluğu'

Ölmüş, solmuş, şevksiz şâirin azığı ise

'Düşünce sarhoşluğu', ne uyanıktır o, ne de uykulu.

Ben damarlarında yalnız ve yalnız 'amel sarhoşluğu' dolaşan bir mücâhid

göremiyorum."

Evet, işte dört tür sarhoşluk, 'hâlin sarhoşluğu', 'sözün sarhoşluğu', 'düşüncenin

sarhoşluğu' ve son olarak da 'amel sarhoşluğu'.

Dört belirgin aydın tipini ve dört değişik dünya görüşünü ortaya koyuyor bu dört

sarhoşluk ayrımı: Sûfî, rûhânî, sanatçı ve mücâhid.

Şu soru akla geliyor bu noktada: "Peki, filozofun yeri neresidir?" İkbâl bu soruya

şöyle cevap veriyor: "Filozof sarhoş değildir ki!".

Bu dünya görüşünde dert, aşk ve amel arasındaki mantıksal ilişkiyi açıkça

görüyoruz. Ve, bundan daha açık bir biçimde kelâm ve felsefenin yersizliği ve

anlamsızlığını görüyoruz.

Bu dünya görüşünü, yani "Haydar'm gücüyle kanlı, yıkıcı ve anlamlı güvenliği

birleştiren dünya görüşü"nü anlamak için İkbal'in dilini bilmek gerekir.

İkbâl, "dinî dünya görüşü" diyor buna; diyor ama, bizim 'din' sözcüğünden

anladığımız nedir? Eğer biz dini halkın veya dine karşı olan aydınların

değerlendirdiği şekilde anlı-yorsak, İkbal'i yalnızca anlamamış olmakla kalmayız;

onun demek istediğini saptırmış ve hatta tam tersine çevirmiş oluruz.

Bugün birbirinin düşmanıymış izlenimini veren, ama temelde aynı, birbirinden hiç

de farkı olmayan iki grup var

İDEOLOJİLER VE İSLÂM'IN KONUMU

ortada; dindarlar ve din düşmanı aydınlar. Bunların biri dine karşıdır, diğeri de

kendisinden başka dindar tanımaz. Birbirlerine düşmanca bakarlar; ama birinin dine

karşı oluş nedeniyle, öbürünün dinden anladığı şey aynıdır; yani din deyince ikisinin

de aklına aynı şeyler gelmektedir.

"Allah kendi elleriyle topraktan bir heykel yapmıştır bunlara göre; sonra da bu

heykele ruhundan üfürmüş ve böylece Âdem ortaya çıkmıştır. Âdem yanında bir de

kadın isteyince, Allah onun kaburga kemiklerinden Havva'yı çıkarmıştır. Sonra ikisi

de şeytana kapılıp buğday yemişler ve cennetten çıkarılmışlardır. Ve, o gün bu

gündür insanlar ilk anne-babalarınm midelerinin düşkünlüklerinin cezasını

çekmektedirler. Bu yüzden ağlayıp sızlayarak, yalvarıp ya-kararak, ondan bundan ve

Allah'a yakın kişilerden şefaat dilenerek, Allah'ı merhamete getirip suçlarını

bağışlatmaktır, bu günahkâr babanın çocuklarının yapmaları gereken iş. Amaçları da

öldükten sonra kovuldukları cennete geri dönmektir." İşte bundan ibarettir dine karşı

olanlarla dindar geçinenlerin din anlayışı.

İnsanın yeryüzünde adaleti yeniden sağlaması, dünyayı düzeltmesi ve zâlimlerle

mücâdele edip sömürgecilerin ve kara kalplilerin egemenliğine son vermesi için

yaptığı çalışmalar daha başından sonuçsuz kalmaya mahkûmdur. Çünkü, ilâhî

meş'iyyetin karşısına çıkmakta ve Allah'ın takdir ettiği tarihin akış yönü ile insanlığın

kaderi zıtlaşmaktadır. Bu bakımdan, adaleti sağlamak ve hakkı diriltmek için yapılan

her çeşit mücâdele ve girişilen her türlü ayaklanma boşunadır. İnsanın irâdesinin

felce uğratılması ve halkın alm-yazısı, toplumların tarihi, insanlığın geleceği ve

fitnenin egemenliği karşısında sosyal sorumlulukların unutulması, zulmün saltanatına

teslim olmak ve cebbarların, cellâtların ve gerçeğin düşmanlarının her gün artan gücü

karşısında âciz ve çaresiz kalmak demektir. Bu durumda, yapacakları hiçbir şeyin

olmadığına inananlar, özgürlüğün insanların

116

BİZ VE İKBAL

elinden alındığı, adaletin hiçe sayıldığı ve Hakk'a tapmanın terk edildiği şu günde

âhir zaman imamının mucizevî bir biçimde ortaya çıkarak, fizik ötesi ve insan üstü

bir güçle adaleti getirip, yeryüzünü düzeltmesini bekliyorlar.

Her insan, kendi toplumundaki zulüm ve fitneden sorumludur. Adaletin

gerçekleşmesi ve yeryüzünün düzeltilmesi sana bağlıdır. Gaybubet döneminde veya

zuhur döneminde gelmek senin elinde değildir. Bizim çarşıda pazarda duâ eden

Müslümanlarımız, âhir zaman imamını beklemekten, oturup duâ etmeyi anlıyorlar.

İlerici, devrimci, bilimsel sosyalist aydınlarımız da bunu anlıyor. İkisi de aynı

düşüncede; ama ayrıldıkları konu, imamın geleceğine inanmak veya inanmamak.

Ama asıl önemli olan, sorunu kökten yanlış anlamalarıdır. Yanlış bir anlayışı

kanıtlamaya veya inkâr etmeye çalışmak ise zaten boşunadır.

Öğrenciyken, eski ilimlerin okutulduğu okulda okuyan öğrencilerle tartışmalarda

bulunurdum. Bir gün benimle tartışan öğencilerden biri, oda arkadaşı olan bir başka

öğrenciyle bir şiirin açıklaması üzerinde şiddetli bir tartışmaya girmiş, sonunda

aralarında bir inanç uyuşmazlığı doğmuş. İkisi de kendi görüşlerinde öylesine

diretiyorlarmış ki, bin dereden su getirerek birbirlerini ezmeye çalışıyorlarmış.

Benimle tartışan çocuk şâirin düşüncesini destekliyordu. Şâir şiirinde, ibriğin

ruhsal açıdan kalbi eğiteceğini söylüyormuş. "Çünkü, ibrik vücudu temizleme

aracıdır," diyormuş delil olarak. Temiz vücutta ise temiz kalp bulunur. Kalbin ışığı

ruhun sefasını artırır. Rasûlullah da, "Temizlik imandandır" demiyor mu? O halde,

iman da kalbi eğitir.

Çocuk buradan şöyle bir mantıksal kıyas yapıyor;

Büyük önerme: İman kalbi eğitiyor,

Küçük önerme: Temizlik imandan geliyor,

Sonuç: Temizlik kalbi eğitir,

Büyük önerme: Temizlik kalbi eğitir,

Küçük önerme: İbrik temizlik aracıdır,

Sonuç: İbrik kalbi eğitir.

Böyle bir mantıkla ve şer'an geçerli olan bir hadîse dayanarak, bizim arkadaş

ibriğin ruhsal açıdan kalbi eğiteceğini ortaya koyuyor. Karşı taraftaki ise, ilerici,

aydın ve realist görünme hevesiyle, böyle lafazan ve boş konuşan bir şâir görmedim

diyor ve delillerini açıklıyor: "Efendim, ibriğin kalbi eğitmekle ne ilgisi var? Kalbi

eğiten kafadır, ibriğin böyle şeylerle işi ne? Yok ruhsal açıdanmış, yok ruh ibriğiymiş...

İbriğin manevî eğitimle ilgisi nereden geliyor?..."

Çetin bir ideolojik tartışma çıkıyor ortaya. Biri oldukça tutucu görünen ve şâirin

teorisine uzak bir mü'min; karşısındaki ise, kâfir bir aydın olmaya hevesli ve şâirin

ekolüne düşman birisi. Ben de bir yaklaşayım dedim konuya. Ne görsem iyi?

Horasanlı bir şâirin oldukça anlamlı bir şiirinin ilk mısraında geçen "âfitâb"

sözcüğünü "âfitâbe" biçiminde okumuş. "Âfitâb" sözcüğü Farsça'da "Güneş"

anlamına gelirken, "âfitâbe" sözcüğü "ibrik" anlamına geliyor. Horasan şivesinde

"rûh"a, "rûy" derler. "Rûy" ise "bakır" anlamına gelir. Bizim tartışmacılar gönül

güneşini "ruh ibriği" anlamına alıp başlamışlar tartışmaya.

Dünyada dinin lehinde ve aleyhinde yapılan tartışmalar da, işte bu türden yapılan

tartışmalardır. Ruhsal ibrik insanları manevî yönden geliştirir mi geliştirmez mi? İşte

tartışmaların konusu yanlızca budur. Bu arada şâirin öğretici güzel ve anlamlı sözleri

kaynayıp gitmektedir.

Mü'minlik iddiasında bulunanla, bilimden yana aydınlık iddiasında bulunan şu

kişiyi bir yana bırakalım. Birisinin imanına, diğerinin uygarlığına aldanmayalım. Her

ikisi de Allah'ın kitabında yazılı olanların derin anlamını, Allah'ın şiirinin

kavramlarını anlamaktan uzaktır. Bir kez her ikisi de yanlış okumaktadır yazılanları.

Biz, güneşin kalbi eğiten ve insana derin ve zengin güzellikler bahşeden ve onu

yücelten ruhunu tanımalı ve bataklığın içinde kalmış olan tohumu güneşin lâtif

ışınlarının karrşısma çıkartıp yeşertmeliyiz.

Aslında güzellik, yücelik ve gelişmecilik taşıyan İkbal'in dünya görüşünün özünü

"dert, aşk ve amel" oluşturmaktadır. İkbâl, "dinî dünya görüşü" diyor buna;

böylelikle de onu felsefî dünya görüşünden, tasavvufî dünya görüşünden ve sanatçı

dünya görüşünden ayırıyor. Onun dünya görüşü felsefî, idealist ve materyalist dünya

görüşlerinin hepsini kapsamına alıyor. Dili, Allah'a dayandığı için irfânî bir dildir. O,

görüşünün sûfîlerce ve tutucularca yanlış anlaşılmasından korkuyordu. Allah

kavramı, her Müslüman filozofun veya her dindar kelâmcmın düşünce

yapısmdakinden çok daha etkilidir onun dünya görüşünde. Sûfîlerden daha çok aşkın

ateşinde yanmaktadır. Allah-insan-aşk ilişkileri hakkındaki düşünceleri çok daha

bambaşkadır.

İkbal'in ve İkbâl gibilerin en büyük derdi yanlış anlaşılmalarıdır. Kendi kafalarından

yeni bir ideoloji, felsefe veya fikir üreten filozofların böyle bir sıkıntıları yoktur.

Çünkü her şeyden önce konuştukları dil basit ve tek boyutludur. Sözlerinde ve

yazdıklarında, değişik anlamlara gelebilecek sözcüklere, çözülemeyen sırlara ve

ilham dolu deyimlere rastlayamazsınız. Her sözcük veya deyimin anlamı, söyleyenin

veya yazanın vermek istediği anlamdır. Ama dinin gerçeğinden söz eden kişinin

karşılaşacağı pek çok zorluklar vardır. Bir kez, dinin yeryüzüne indiği günden bu

yana yüzyıllar geçmiş, çeşitli kavimler, kültürler ve uygarlıklar var veya yok

olmuşlardır. Ve, bunları yansıtan çeşitli kalemler, duygular, güçler, sınıflar, rejimler

ve gruplar türemiştir. Irksal saplantılar, siyâsî hileler, bireysel ve toplumsal ihanetler,

felsefî, bilimsel, dinî ve irfânî gerçeklere göz yummalar dini büyük ölçüde

kaynağından saptırmış ve tarih boyunca sayısız yanlışlıklar ve uydurmalar dinden

birer parça hâline gelmiştir. İçeriğinde iki veya üç bin yıllık bir fikir, kültür, siyâset,

sosyal değerler ve hukuk kavramları barındıran din, her zaman yanlış anlaşılmak

korkusuyla karşı karşıya gelmiştir. Birbirleriyle mücâdele içinde olan çeşitli sınıfsal

siyâsî ve sosyal gruplar ayrı ayrı açılardan bakmışlardır dine. Kuşkusuz bu tür

anlaşmazlıklar, mücâdeleler ve farklı siyâsî, sosyal ve kültürel bakış açıları İslâm

dinine inanan Müslümanlar arasında görülmektedir. Bu tür farklı anlayış ve çelişkiler

tarih boyunca Müslümanları, aralarında kanlı çatışmalara ve bölünmelere

götürmüştür.

"Mülk Allah'ındır." Bu ilke İslâm'da 'tevhîd'in dayandığı temel noktadır. Öyle ki,

mutlak mâlikin Allah olduğu ortaya çıkmaktadır. Ebû Zer gibi mü'minler, sömürüye,

kapitalizme karşı çıkıp sınıfsal ayrımların 'tevhîd'le çeliştiğine inanırlar. Tüm

amaçlarını ve mücâdedelerini bu temele dayandırarak adalet yolunda savaşırlar.

Mülk Allah'ın ve mutlak mülk sahibi de Allah olduğundan, sömürüye yol açan

mülkiyet anlayışının ve bireyci kapitalizmin geçersizliğine inanırlar. Mülkiyet genel

anlamda tüm insanlara aittir. Çünkü insanlar Allah'ın birbirlerine eşit olan kullarıdır.

Ama, görüyoruz ki herkesten daha çok bu ilkeye dayanan ve bu ilkeyi yönetiminin

temeli yapan Muâviye, "Mülk Allah'ındır, ben de Allah'ın halifesiyim; öyleyse ondan

istediğimi yararlandırır istediğimi yoksun bırakırım." diyordu. Bunun karşısında Ebû

Zer gibi bir mücâhid böyle bir anlayışa dayanan sömürüyle mücâdeleye girişiyor ve

bu ilkenin, altım biriktirip yığanların elinde bir araç olarak kullanıldığını görerek

şöyle haykırıyordu: "Allah'ın malı deme, Müslümanların malı de!"

İslâm'dan söz etmenin ne kadar zor olduğunu görüyorsunuz. Allah'tan, aşktan,

ibâdetten, mead'dan, Kur'ân'dan, namaz, hacc, şehâdet ve Ali'den söz etmek böyle

zordur işte. Konuşuyoruz, anlatıyoruz; ama kendimizi birden Şam'm ve Bağdat'ın

sapık ve kokuşmuş hilâfet saraylarının egemenliği altında buluyoruz. İlerici

deyimleri ağzımızda geveleyip duruyoruz; ama sûfîden daha çok sûfî, gericiden daha

çok gericiyiz.

İslâm, Ali ve Hüseyin'in yüzündedir. İslâm, Muâviye ve Yezîd'in de yüzündedir.

Tarihimizdeki sosyal ve siyâsî olayların

ve smıf ayrımlarının temelinde de İslâm vardır. Gasp olunmuş hilâfetle gerçek

imamet arasındaki uzaklığı görebiliyor musunuz?

İkbal'in "dinî dünya görüşü"nden söz ederken, önce onun "din" sözcüğü ile neyi

kastettiğini görelim ki yanılgıya düşmeyelim.

Tüm Müslüman filozoflar ve kelâmcılar Allah'tan söz etmişlerdir. İşte bu noktada

maddeci filozoflardan ayrılmaktadırlar. Müslüman filozoflar Allah'ın varlığını

kanıtlamak için, zorunlu olarak O'nu inkâr edenlerin delillerine de değiniyorlar.

Felsefelerin temel konusu Allah'ın varlığıdır. Allah'ın varlığını kanıtladıktan sonra,

O'nun sıfatlarına geçiyorlar, bunun ardından da diğer konulara. Öte yandan, bunlar

Allah'ı, Newton'un yerçekimi kanununu anlatır gibi anlatıyorlar. Sanki ülkenin

başında sultan veya bir yapının mimarı, ya da elektrikte Edison'durlar. Tabiaün temel

öğelerinin yani su, ateş ve atomun peşinde olan Yunan filozofları gibi ilk buluşlarına

dayanarak araştırmalarını sürdürüp gidiyorlar.

Ama, İkbal'in dünya görüşünde Allah "mutlak varlık; varlığın anlamı; gerçeğin son

bulduğu varlık; hareketin, gücün, ışığın ve hayatın ana kaynağı; güzelliğin ve aşkın

coşan çeşmesi; mutlak celâl, mutlak büyüklük ve mutlak ilâh; değerlerin ana sebebi;

insana şehâdet, cömertlik, fedâkârlık, vefa, takva, yön, özgürlük ve hakka tapma

duyguları veren; güzelliğin özü, gerçeğe ve hayra doğru gelişmenin son durağı;

tabiatın ruhu; uyanık dünyanın irâdesi; evrenin güneşi; yaratıkların tavaf kâbesi,

âyetlerin tümünün zâtı; tüm şehâdetlerin gaybı; hareket kanunlarının sebebi;

olguların, olayların, bağlılıkların vahdeti; işlerin mantıkî ve bilimsel olmasının asıl

sebebi; rastlantıların ve abes işlerin imkân dişiliği; amacın belirgin yönü ve her

gerçeğin, sayının ve sıfatın yönü" dür. Kısaca; "yaşamın anlamı, fenomenlerin

cevheri, doğanın vicdanı, dünyanın ruhu" ve İkbal'in kendi deyimiyle, "âlemlerin öz

vücûdu" Allah'tır.

İşte Allah'ı böyle bulmak gerekir; felsefî meteryalizmin, felsefî idealizmin ve hatta

kelâmcılarm ve sûfîlerin duydukları, anlattıkları; aslına bakarsan inkâr ettikleri

biçimde değil. Allah'ı, İkbal'in tanıdığı gibi tanımak veya onun bulduğu gibi bulmak,

bizi dünya ve yaşam hakkında da İkbal'in yaptığı yorumlara götürüyor. Bu yorumlar

fiziğin, kimyanın ve jeolojinin sınırları içerisinde kalmıyor; fenomen ilişkileri

konusunda bir şeyler söylemekle yetinmiyor; görünmeyenden bulma ve varlığın

sırrını çözümleme yoluna gidiyor. Sırlara gömülmüş olarak akan bu çeşmenin

kaynağını bulmak için çabalıyor; gerçeğin ayak izlerini sonsuzluk çölünün

ortalarında boyuna araştırıyor. Tabiatın benliğini ve dünyanın özünü tanıma arzusu

ile, topraktan yaratılan doğayı küçümsemeden ve doğadaki oluşları görmezlikten

gelmeden incelemelerde bulunuyor ve bilimsel kanunlara saygı gösteriyor. Tabiatı

kıymetli, pahalı ve cömert bir okyanus olarak görüyor; ama varlığın özüyle sırrına ve

fizik ötesi gerçeğine ancak bu okyanusa dalıp, tehlikelere göğüs germekle ve

dalgaları yarıp, bu kasırgalı okyanusun derinliklerine inmekle erişilebileceğini iyi

biliyor. Bu derinliklerde eteğini hakikat sedefleriyle dolduracaktır. Bu sedeflerin her

birinin göğsünde inci gibi gerçekler dizilidir. Bu gerçeğin deyimleri Levh-i

Mahfûz'da Allah tarafından yazılmıştır. "Kaza ve kaderin kalemi, apaçık Kitabı

gerçeğin diliyle yazmıştır. Ancak ilimde rüsûh mertebesine erenlerdir ki, işte onlar

büyük uyanışa varmışlar ve Kitâb'daki ilmi tanımışlardır. Hidâyete erenler de yalnız

bunlardır."

Bunlar tabiatı, gökleri, yeri ve ikisinin arasmdakileri tanıyorlardı. Bunlar bilgin

gözüyle bakıyorlardı her şeye. Kuru ve kavurucu çöller için yaratılmış develerde,

birbiri ardı sıra gelen gündüz ve gecede, ay ve güneşte, bulutlarda ve yağmurlarda,

otlaklarda ve kazıklar gibi yeryüzüne çakılmış olan dağlarda, güneşin doğuşunda,

soluk alıp veren sabahlarda, incirde, zeytinde, balansı, örümcek ve karıncada,

toprakta, ekmekte, her şeyde Allah'ı ararlar ve Allah'ı görürler.

Onların gözleri sûfîlerin, filozofların, maddecilerin, Allah'a inanmayanların,

düşmanlarının gözleri gibi belli bir noktaya çakılıp kalan; yalnızca fizik ötesini veya

maddeyi, yalnızca serveti veya serveti aşağılamayı ve gerçeklerin tersini gören gözler

değildir. İdealistlerin, subjektivistlerin, nihilistlerin, spiritüalistlerin, sürrealist,

hümanist ve mistiklerin, Eflâtun gibi hayâl üretenlerin, ruhbanlar gibi yalnızca

âhirete yönelenlerin, Budistler gibi kendi içlerine kapananların, Hindular gibi göklere

bakanların, akıl dışı Tao'ya tapanların, salt ruhâniyete yönelik Hıristiyanların ve

dindar geçinip de âhireti hiç görmeyenlerin gözleri gibi de değildir. Evrende varolan

oluşları, tarihin ve toplumun akış yönünü ve insanların çalışıp didinmelerini Allah'ın

sünneti ve kutsal âyetleri olarak görürler. Balansının, dağların ve çöllerin

dönemeçlerinden hiçbir iz ve ışık olmayan karanlık gecelerde gelip peteğini

bulmasını da aynı biçimde değerlendirirler. İnsanlara doğru yolu gösteren

peygamberliğin gücü, gelenekler, istekler, hevesler, çeşitli düşünüş biçimleri;

çekişmeler, öze tapmalar, körlükler, durgunluklar, çökmeler... İnsanın alınyazısı

peteği, susuzluğu, karanlık yolların işaret taşları olan imanların şehâdeti hep birer yol

göstericidir. Balansına peteğini bulduran güçle, peygamberleri doğru yolun öncüsü

yapan gücün aynı olması bir rastlantı değildir; bu güç yalnızca VAHİY'dir.

"Rabbin balansına vahy etti ki, dağlarda evler edin, ağaçlarda ve kovan olarak

hazırlanmış yerlerde de; sonra tüm meyvelerden ye ve Allah'ın yoluna gir..." ( Nahl-

16: 68-9)

"İçlerinden birine, insanları uyarması için vahy etmemiz insanların tuhafına mı

gitti?" (Yûnus-10: 2)

Yalnızca hayat kanunlarının ve hayvânî arzuların değil, tabiat kanunları ve fizik

kurallarının da adı "vahy"dir.

"Sonra duman hâlindeki göğe yöneldi; göklere ve yere 'isteyerek ve istemeyerek'

gelin dedi... Sonra onlan iki gün içinde yedi gök yaptı ve her göğe işini vahy etti."

(Fussilet: 2)

Kur'ân'ın öğrettiği en sağlam ve temel derslerdir bunlar. Ne var ki, tarihimiz

boyunca Yunanlılaşma ve Batılılaşma, filozoflar; Doğululaşma, sûfîler;

Hıristiyanlaşma da zâhidler üretmiştir. Kur'anî dünya görüşünün belirgin yönlerini

oluşturan Allah'ı tabiatta arama, insanı tanıma ve insan yapısının gerçeklerine

yönelme ilkeleri bakış açımızda, düşüncemizde, mantığımızda, ahlâkî

değerlerimizde, sosyal yapımızda ve hayat tarzımızda yer etmedi. Dolayısıyla her

Müslüman yaygın ideolojilere veya kendi zamanında geçerli olan düşünce

biçimlerine kapılandı; kendi yaşadığı çağa egemen olan felsefe, ahlâk ve dinsel

düşüncelere teslim oldu. Sonunda Hz. Muhammed'i ve Kur'ân'ı kendi düşünce

yapısına göre yorumlamaya kalktı. Rivayetler ve hadisler uydurdu, akıl ve mantık

dışı te'villere ve yorumlara kaçtı. Oysa İslâmî risâletten kaynaklanan insanlar, Allah'ı

tanımada, tabiatı anlamada; insanı, tarihi, olayları, sistemleri, güçleri, başka ulusların

yapılarını ve davranış biçimlerini, bilimsel kanunları ve Allah'ın sünnetini öğrenmede

ve değerlendirmede ve ölümden sonraki hayatı her zaman için göz önünde

bulundurmada "vasat bir ümmet" oluşturmak zorundaydılar. Rasûlullah; insanlık

için, insanın ve toplumun yapısı için "güzel bir üsve (örnek)" idi. Ne var ki,

Müslüman bunların hepsini unuttu, kendine ve dinine yabancılaştı. Görüş ve

düşüncesini, bilimsel incelemeleri eski dinlerden, felsefelerden ve düşünüş

biçimlerinden kaynaklanır oldu. Tüm bunların doğal sonucu olarak, Allah'ı tabiatın

ötesinde aramaya ve İslâm'ı ölümden sonrasının dini yapmaya koyuldu. Cahillik,

gerilik ve yoksulluk egemen oldu Müslümanların yaşamında ve Müslüman

toplumlarda. Bugün dünyayı tanımak, hayatı ve hayatta olup bitenleri anlamak ve

güçlü bir topluma sahip olmak isteyen genç ve aydın neslimizin İslâm'a karşı olması

yadırganacak bir tutum olmasa gerek.

Gerçekler görülmediğinden, dinin uygarlığa karşı olduğu sanılıyor. Sınıfsal

ayırımların, siyâsî despotluğun, düşünsel

çöküşün, cehaletin, hatta okuma-yazma bilmemenin, durgunluğun, geri

kafalılığın, yeni düşüncelerden korkmanın, içtihada ve düşünce özgürlüğüne karşı

çıkmanın, dünyaya yabancılaşmanın, olayların gerisinde kalmanın, devrimci ruhtan

soyutlanmanın, tutucu olmanın, yeniliğe karşı çıkmanın, aristokrasiye dayanmanın,

ruh ve cisim ayrılığı yapmanın, toplumu köle/efendi, aşağı/yukarı, alt/üst gibi

sınıflara ayırmanın ve sınıfsal feodolizmi savunmanın dinden kaynaklandığı ileri

sürülüyor.

Kültürümüz, ahlâkî değerlerimiz ve sosyal sistemimiz, aristokrasinin 'şirk'e

bulaşmış milliyetçiliğinden alıyor rengini. Bu sistem soya, boya, ırka, aileye,

kavmiyetçiliğe, soylulara, şeriflere, azizlere, efendilere ve prenslere dayanan eski

sistemin devamıdır. Bu yüksek sınıfın toplum içinde özel kişilikleri, yerleri ve

onurları vardır. Halktan ve ümmetten bir karış yukarıdadırlar. Halktan kopmalarının

doğal sonucu olarak, kendilerine özgü ayrıcalıklar, giysiler, nişanlar, ilişkiler, dil,

teşrifat ve gelenekler ortaya çıkarmışlardır. Saraylıları taklit ederek kendilerine yüce

sıfatlar ve adlar yakıştırmaktadırlar. Tüm bunların İslâm'dan değil de 'şirk'ten

kaynaklandığını bu genç nesle anlatmak zordur.

Evet bu öğrenciden, mühendisten, doktordan, çevirmenden, sosyologtan,

hukukçudan, şâirden, sanatçıdan, özgürlükçü esnaftan, ilerici memurdan, devrimci

işçiden, uyanık yoksul köylüden; sapıklığa, aşağılanışa ve ayrıcalıklara isyan eden

aydından, sömürüye karşı olan milliyetçiden, feodalite ve yeni tür kapitalizme

düşman emekçiden ve kitap okuyan aydından; bilimsel gelişmelerden, kültürden,

uygarlıktan, sosyal özgürlükten, insancıl hukuktan, ilerici hareketlerden, adaleti

sağlayan devrimlerden, sömürüye ve sınıflaşmaya karşı olan ideolojilerden anlayan

kimselerden; akıl ve bilim dışı, insanlığa karşı, toplumsal düşünce, sosyal sistem ve

sosyal görüşten yoksun böyle bir dine inanmalarını bekleyemeyiz.

Ve Allah, mead, Kur'ân, Muhammed, imamet, adalet, ümmet, Hakk, kenz (mal

yığmak), kist, ribâ, dünya, âhiret, iman, sâlih amel, cihâd, felah, takva, şehâdet,

tevhîd, vahdet, kardeşlik, sorumluluk, âyetler, sünnet, büyüklenme (istikbâr), tâğût,

vesvâs, hannâs, vâkib, neffâse, mele, mütref, Nemrud, Karun, Bel'am Baura,

ekonomik şirk, siyâsî şirk ve dinsel şirk, Rabbü'n-nâs, Melikü'n-nâs, İlâhi'n-nâs,

Allah ve Rasûlü'ne açıkça savaş açan faizci sermaye sömürücüsü... Tüm bunları

Kur'ân'dan alabilen bir bilgin şu gerçeğe varabilecektir. Dili vahy, cevheri ruh,

düşüncesi din ve peygamberi ümmî olan bu Kitâb, her şeyden daha çok tarihe;

toplumların, düşünce ekollerinin, davetlerin, hareketlerin, imanın, amelin ve

insanların tarihine dayanmakta; ısrarla tabiata yönelerek tüm oluşları, hareket

kanunlarını ve hayatın sırlarını çözebilmemiz için bilgiler vermekte, emirler

yayınlamakta; "Bakınız, düşününüz, hatırlayınız, akıl ediniz, tedbir alınız, gerçekleri

görüp yaratılışın sırrını çözünüz" diyerek bilimden, hikmetten, basiretten,

tartışmadan, eleştiriden ve dinlemeden söz etmekte; teoriler yerine ameli koyup,

inceleyip araştırdıktan sonra zorla, tekfir, tahrik ve hurafelerle karşıdakileri ezmeğe

değil -bilimsel ve fikrî tartışmalardan kaçarak da değil- ama en güzel bir biçimde

insanlarla tartışmaya ve onları uyanışa, amaca, gerçeğe, akla, hikmete ve güzel

sözlere dayanarak Allah'ın yoluna çağırmaya davet etmekte; hayâllerle, fizik ötesi

efsânelerle veya rûhânî iç düşüncelerle, gerçek dışı cezbeler ve duygularla, felsefî

saçmalıklarla değil, ama bilimsel araştırma ve incelemelerle ve eşyanın derinliklerine

inmekle tabiatı tanımamızı, ölümün ve yaşamın sırlarını çözmemizi ve ilerlemenin

temellerini keşfetmemizi emretmektedir.

Yaratılışın ve evrenin gerçeğini, varlığın gizli anlamını ve sonuç olarak da Allah'ı

tanıyıp, imanı bu tanım üzerinde gerçekleştirmeye, sonrada tarihi inceleme ve insanın

iradesiyle amel anlamındaki görevini anlamaya; güçlülerin, bilginlerin, zenginlerin,

ruhanîlerin, ileri gelenlerin (mele), dünya

hayatını ve zevk içinde yaşamayı amaç edinenlerin (mütref), halk yığınlarının,

uyanık insanların, Hakk'a tapan mü'min ve mücâhidlerin, hakkı ezenlerin, dünyaya

tapanların, kâfirlerin, zâlimlerin ve Kitâb'a, hikmete çağıran peygamberlerin tarih,

toplum, uygarlık, kültür ve değerler içindeki rollerini ve sorumluluklarını

öğrenmeye; sosyolojik bilimsel kanunlara dayanarak tarihin akışına yön veren

etkenleri bulmaya; sonuç olarak, insanlığın geleceğini, yönünü ve yolunu, dinin ve

uygarlığın almyazısını kavramaya çağırmaktadır..

Bir yanda büyük Fransız Devrimi, İngiltere Sanayi Devrimi, çağdaş Batı uygarlığı,

kültür ve bilimi, felsefî düşünceleri, köleliğin kaldırılışı, Amerikan Bağımsızlık

Savaşı; öte yandan Bacon, Pascal, Descartes, Kant, Hegel, Spengler, Nietzsche,

Feuerbach, Stuart Mili, Smith, Voltaire, Rousseau, Darwin, Freud, Bergson, Schiller,

Proudhon, Saint Simon, Marx, Engels, Plehanov, materyalizm, naturalizm, diyalektik

liberalizm, demokrasi, sosyalizm, nasyonalizm, hümanizm, sosyal demokrasi,

siyantizm, egzistansiyalizm, idealizm gibi ideolojiler ve felsefe türleri... Ve tarih

sosyolojisi, tarih felsefesi, çeşitli ekonomik sistemler, insanın felsefî ve bilimsel

açıdan tanımı, dinin tanımı, ahlâk, estetik, sanat, edebiyat, kültür, zooloji,

evrimleşme ve ekoloji gibi yeni bilim alanlarının ortaya çıkışı; insan davranış,

düşünce ve duygularının tarih, doğa, coğrafya, çevre, sosyal altyapı, üretim ilişikleri,

soy, psikoloji, kişilik ve biyolojiye göre incelenmesi... Ve, tüm bu bilgi dallarının ve

her türlü yeni gelişmelerin dinle sürtüşmesi.

Böyle bir dünyanın içinde; tarihin, toplumun, ekonominin, politikanın, felsefe,

bilim, sanat ve ideolojilerin saldırıları karşısında, kendisine eski kitaplarda sunulan

hurafelere karışmış İslâm'dan yüz çeviren aydın nereye sığınacaktır?

Günümüz gençliğini kendisine sunulan kültür, hukuk sistemleri, ideolojiler, felsefe

ve yabancı siyâsî sistemlerden ve Sartre'dan, Marx'tan kurtarmak için ne yapmamız

gerekiyor?

Derim ki; onu önce dini kuşatan dar çerçevelerden kurtarmahyız.

Bunu yaptıktan sonra ona şöyle seslenmeliyiz:

İnsanlık ve kardeşlik Fransız Devrimi'nin burjuva kültüründe değil, İslâm

düşüncesinde vardır. Dünyanın ve yaşamın anlamını materyalizm de değil 'tevhîd'de

aramalısın. Kapitalizme karşı olan, Marksizm değil İslâm'dır. Burjuvaziye karşı

birleşmek ümmetleşmekle olur. Emekçinin emeğini alması, haksızlığın yok edilmesi,

malı yığmanın ve belirli ellerde dolaşmasının önüne geçilmesi; mülkün Allah'a,

dolayısıyla insanlara verilmesi, Ebû Zer'in düşüncesinde, Ali'nin ekonomik

sisteminde, İslâm'ın devrimci önderliğinde, halkın hükümetinde, yani biat, şûra ve

icmâ ile gerçekleşen mustaz'afların hükümetinde, sömürülenlerin, ezilmişlerin ve

yoksulların yönetiminde gerçekleşebilir. Adaleti sağlayacak olan İslâm'dır. Akıl,

mantık ve bilim yenilmemiş, hayır ve şerrin amelde olduğu bildirilmiş, tabiata uyanık

irâdelerin egemen olabileceği ilan edilmiş ve boş, amaçsız yaşamın, hesapsızlığın ve

hareketsizliğin hiçliği anlatılmıştır. Kıyamet bir yok oluş değil, dünya hayatının

devamından ibarettir. İnsanla Allah ve âhiret ilişkisi kendini aşkta, ibâdette, takvada,

nefsi arındırmada, ihlâsta, amelde, irâdede, özgürlükte, yaratıcılıkta, hidâyette,

adalette, bağımsızlıkta, gerçekte, güzellikte, sevgide, yücelikte, insanları sevmede,

zayıfların derdine çare olmakta; insanları ezme peşinde koşanlarla, acımasızlarla,

despotlarla, zâlimlerle, ikiyüzlülerle ve faizcilerle mücâdelede; yetimlerin, zulme

uğramış ve mustaz'afların yardımına koşmada gösterir.

Bu dinde bir tek tanrı vardır o da Allah'tır. İnsan O'nu tanımakla, O'nu anlamakla,

sürekli O'nu düşünmekle; O'na dayanmak, O'na güvenmek, O'na inanmak ve yalnızca

O'ndan yardım isteyip, yalnız O'ndan korkmakla; O'na hamd ve sena etmek, O'na

ibâdet etmek, O'na teslim olmak, O'na yönelmek ve O'nun yolunda candan geçmekle

öz uyanışa, özgürlüğe, bağımsızlığa ve varlığına kavuşur. Kendisini bağlayan tüm

bağlardan, kölelikten; uzaklaşmasına yol

açan tüm eksi değerlerden kurtulur; yalnızca O'na ibâdet eder; evrende tek mutlak

varlık olan O'nu dinler ve tüm değerlerini O'ndan alır. Bu değerler, dindarların veya

dinsizlerin sosyal, siyâsî ilişkilerde sözünü ettikleri değerler değildir. Bu değerler

yalnızca O'nun aşkından ve O'nu amaç edinmekten kaynaklanan değerlerdir.

Değerlerini O'ndan alır, O'nun dışındaki tüm sevgilileri bir yana iter. O'ndan başka

amaç tanımaz ve O'nun dışındaki tüm güçlere karşı çıkar. Ve sonunda, büyük ve

doğru bir âbid Ali'nin dediği gibi, eğer bu ibâdet gerçek dostların ibâdeti ise, âbidi

mabud gibi ve O'nun en yakını yapar. Nitekim bugünkü psikoloji bilimi velayeti

kanıtlıyor.

Seven ve sevilen iki insan eskiden beri sürdürdükleri aşklarını ihlâsla ve

kendilerinden geçerek yaşatacak olurlarsa, zamanla aynı niteliklere bürünerek

birbirlerinin aynı olurlar. Bu benim görüşüm değil, Peygamber'in sözü, hatta emridir:

"Allah'ın ahlakıyla ahlâklanın".

Allah'ın ahlâkını alın, Allah'ın değerlerini kendi değerleriniz yapın; O'nun

niteliklerine bürünün demektir bu. Allah'ın şu buyruğuna bakın bir de: "Kulum! Bana

itaat et! Ta ki, seni kendim gibi yapayım"*

Nasıl bir ufuktur bu, bu ne yüceliştir; İslâm'ın imanı ve ideolojisi insanı nerelere

kadar götürmektedir!

Dini böyle anlamak, tevhîdî dünya görüşünü böyle yorumlamak, insanı sosyolojik

ve özyapısı itibarıyla böyle tanımlamak; sorumluluktan, siyâsetten, ekonomi ve hayat

felsefesinden, Kur'ân, tevhîd, risâlet, şehâdet, kıyamet, veraset, adalet, ibâdet, hacc,

duâ, şefaat, takiyye, taklit, ictihâd, cihâd, ümmet ve imametten bu açıdan söz etmek;

zayıflık,

* Bu söz, Buhârî gibi sahih hadis kitaplarında geçen şu anlamdaki hadîs-i kudsî'nin

bir diğer ifadesidir: "Kulum, ben kendisini sevinceye kadar bana ibâdet eder. Ne

zaman ki Ben onu severim, o zaman onun gören gözü, işiten kulağı, tutan eli,

yürüyen ayağı olurum..."(y.)

büyüklenme (istikbâr), hannâs, vesvâs, rabb, melik, ilâh, nâs, gâsık, neffâse, hasetçi

(hâsid), mele, mütref, riba, kenz, takva, tezkiye, Âdem, düşüş, cennet, yasak meyve,

isyan, iblîs, hikmet, Kitâb, mîzân, demir, âyet, Sünnet, gayb, şehâdet, orta ümmet,

üsve, levh-i mahfuz, ecel-i müsemma, kader, ruh, fecr, nâziât, âdiyât, felah, iman,

ümmî, risâlet ve vahy deyimlerine gerçek anlamlarını vermek; aşağılık duygusuna

kapılmış ve kişilik kırıklığına uğramış bizlere ve aydınlarımıza, Müslümanlar olarak

Batı'nın Marxist veya burjuva fikir, kültür ve düzenleri ve liberalizm, siyantizm,

hümanizm gibi ideolojileri ve felsefeleri karşısında kişilik kazandıracak, bizi

savunmadan saldırıya geçirecek ve her türlü bâtıl ideoloji ve sistemler karşısında bizi

en sağlam noktaya getirecektir. Bizi ideolojik doyuma ulaşmış, öz uyanışa varmış,

ıslâh edici, mücâhid, devrimci, sorumlu ve güçlü kişiler yapacaktır.

Ve böyle bir insan, vasat ümmetin bir bireyi olarak kendisini zamanın içinde ve

inanç savaşının ortasında görecektir. Tüm olayları, çatışmaları, yaratılışı, risâleti,

hayatı, daveti, yolu, amacı, yıkıp yeniden yapmayı, kurtuluşa ve aydınlığa açılan

kapıyı, gerçeği, adaleti, özgürlüğü, felahı tanıyacak; insanlığın gömüldüğü mezarlığa,

İsrafil'in sûrunu üfle-yecek ve öz uyanışa varıp, Allah'ın değerlerini kazanacak ve

kendi kendisinin insanı olacaktır. Böyle bir insan, materyalist düşüncenin dar

dünyasına sığabilir mi artık?

Bu büyüyen ve Allah'a yönelen insan bir daha maneviyât yoksulluğuna, kültür ve

ideoloji yetersizliğine düşmeyecek, kendi kendinden nefret etmeyecek, felsefî

safsatalara kanmayacak, kendisini yitirmeyecek ve teknoloji ile ideoloji

imparatorlukları karşısında eğilmeyecektir. Çünkü bu insan böyle bir bakış açısıyla

dünyaya baktığından ve dinin, İslâm'ın, insanın tam bir tanımına vardığından; uçsuz

bucaksız, düşünce, kültür, değerler, güzellikler, duygular, yüce amaçlar, mucizevî

yetenekler, hayat verici güçler ve devrimci,

yıkıcı ve yapıcı ateş okyanuslarına sahip olmuştur. Yüzyıllar boyu cihâd, ictihâd,

çalışma, cömertlik, şehâdet ve uyanıklıkla birikmiş tarihin en zengin, en derin ve en

coşkun kültür mirasına konmuştur.

İmanlı ve aydın gericimiz böyle bir inancın doruğuna çıkarak öz uyanışa varıyor ve

önüne dönüp, birkaç yıl içinde bize takvada Suffe Ashâbı'nı, adalet sisteminde Ebû

Zer'i, duâ ve ibâdette İmam Seccâd'ı, şehâdette İmam Hüseyin'i tüm insanî erdemler

ve İslâmî değerlerde Ali, Fâtıma ve Zeyneb'i anımsatıyor. Çağını tanımış, zamanı

fethetmiş ve kavganın içinde gerçek yüzünü göstermiştir artık o.

İslâm her zamanki gibi yaşıyor ve insanlık için ideal simalar yetiştiriyor. İslâm

kuru, çirkin, geleneksel maskeyi çıkarıp, anlaşılmaz hurafeleri, tuhaf inançları,

övünmeleri, keramet ve lâkapları, ruhsuz ve tekrar edilip duran niteliklerini atmış ve

damarlarında hayat dolu coşkun bir kanın dolaştığını insanlığa göstermiştir. Bu

ideoloji derin ve mantıksal bir dünya görüşü olarak insanları sosyal sorumluluğa,

hidâyete, hayata, özgürlüğe, bilimsel görüşe ve devrimci bir öze çağırıyor.

Sömürüye, burjuvazinin yaşantısına ve sınıfsal ayırımlara karşı çıkıp, mustaz'afların

hakkı ve emeği için, kardeşlik, adalet ve refah için mücâdele ediyor. Kur'ân'a göre

yaşamaya çalışan, düşünce ve amel sahasında yücelmiş fetih erleri yetiştiriyor.

Yahudilerin bilginleri, Kayzer'in ruhbanları, Kisra'nın mabedleri, Firavun'un

sihirbazları ve Kureyş'in şeyhleriyle birleşen ve kendilerini İslâm'ın koruyucuları ve

Rasûlul-lah'm vekili sananlara diyoruz ki: "Sizin temsil ettiğiniz ve İslâm diye

sunduğunuz din İslâm değildir. İslâm, tevhîdî bir dünya görüşüne sahip devrimci bir

imametin önderliğinde hakk ve adalet temelleri üzerinde yükselen, aynı düşünce ve

sorumluluğu paylaşan bir ümmetin dinidir. Bu dinin ekonomisinde emek kutsaldır,

herkes hakkını alır - ne bir eksik, ne bir fazla-, sosyal adaleti gerçekleştirmek esastır.

Adaleti

yerleştirecek ve kâfirlerden intikam alacak olan imamı bekleyip oturmak değil,

tarihin akışını onun geleceği yöne çeviren bir bekleyiştir. Adem'in yaratılış hikâyesi

insanın tanımını veren bir hikâyedir. Takva devrimci özyapının adıdır. Takiyye,

düşmanı aldatmak ve örgütün sırlarını korumak için başvurulan bir taktiktir!"

Ama artık önemli değil, içinde bulunduğu kafesi kıran ve çağımızın geniş çölüne

egemen Ad kavminin başında kük-reyen, Kur'ân'ın deyimiyle...* -geç olmuştur artıkİslâm

imanda ve amelde, fikrî ve sosyal alanda yaşadığı Ortaçağ'ı ve çağın tüm

çıkmazlarını ve bataklıklarını geride bırakmıştır. Saldırıya geçmiştir artık İslâm.

Bilim, kültür, teknoloji, toplum, uygarlık, siyâset, halkın tarihini eline alarak; iki

kutba ayrılmış olan dünyada emperyalist Batı ve Doğu süper güçlerinin ve onlara

bağımlı yaltakçı rejimlerin yıkıntıları üzerinde, Saadet Asrı'nda olduğu gibi

mustaz'afları, sömürüye uğramış açları, özgürlüğe susamış, günlük ekmeğe ve ışığa

muhtaç insanları varisler ve önderler kılacaktır.

Ama, düşman hiç durmaz. Hileler kurup durmayı elden bırakmaz. Bu talancı ve

insanlık düşmanı güç, kendisine karşı ayaklanan İslâm'ı ezmek için elinden geleni

ardına koymaz. Sırtında hırkasıyla cami ve mihrap köşelerinde oturmayı öngören

İslâm'ı pek sever o. İslâm'ın pasaportunun yalnızca duâ ve ibâdet için geçerli

olmasını ister. Mezarlıklar da onun sevdiği yerlerdir. Ona göre İslâm'ın kuralları

ölüler ve ölümden sonrası içindir; kente gelme, meclise, üniversiteye, gazetelere,

radyo ve televizyona, partiye, politikaya ve ekonomiye girme hakkı yoktur.

Ama, görülüyor ki İslâm, kendisine yüklenen bu pasaportu çöplüğe atmış ve ortaya

çıkmış bulunuyor. Kanser-leşmiş sistemleri ve saltanatları yıkmak için meydana

atılmış

" Burada âyetin aslı anılmamıştır; fakat arkadan gelen cümleler söylenmek isteneni

açıklamaktadır, (ç)

İslâm: Hz. Muhammed (s.a.v) gibi ayağını inzivaya daldığı mağaradan dışarıya

atmış, kabuğundan çıkmış ve bir elinde Kitâb, öteki elinde demirle herşeyi mîzâna

vurmak, halkı ayağa kaldırıp adaleti gerçekleştirmek için Mekke'ye inmiş durumda.

Ne var ki, yine üçünün bir araya geldiğini görüyoruz:

-Kâsitûn (Adaletin düşmanları)

-Mârikûn (Dostlukları yolun yarısına kadar olanlar)

-Nâsikûn (Arkadan hançerleyen dostlar)...

Kâsitûn, Mârikûn ve Nâkisûn; bu hayırsız üçgen, insanların gönlüne hannâs ve şirk

vesveselerini ekerek, onları boşluğa ve yok olmaya çağırıyor, vicdanları ve akılları

uyuşturuyor. İnsanları kendilerine yabancılaştırıyor. Seyyar put gibi insanların rabbi

oluyor, sonra renk değiştirerek insanların meliki oluyor ve bir daha renk değiştirip,

insanların ilâhı oluyor.

Kara ve evrensel emperyalizm, sömürgeciliğin gücüyle, vâkıb, ğâsık ve

neffâse'leriyle halkın içlerine düğümler atıp, büyülüyor ve Firavun sarayının

sihirbazlarını da kullanarak, kılıcın kestiği, altının satın aldığı ve teşbihinin

aldatabildiği yere kadar 'tevhîd'in kökünü kazımaya çalışıyor. Kitap, terazi ve

demiriyle câhiliyetin soylularını, Ebû Süfyân'm rejimini, Deccal'ın kültürünü yıkması

kesin olan ümmeti; adaletsizlik, cehalet ve zayıflığın içine itmek istiyor. İslâm'ın

ilerici ve devrimci bir ideoloji olarak yeryüzünde yayılması, tevhîdî bir dünya

görüşünün çevresinde oluşmuş bir ümmetin ortaya çıkması, imametin siyâsî bir

felsefe ve devrimci bir önderlik biçiminde kendini göstermesi, verasetin temelde

Adem'den kıyamete değin uzanması, Mehdî'yi bekleyişin 'sıkıntıdan rahatlığa çıkış'

olarak değerlendirilmesi, Âdem'in isyanı ve hubûtun (cennetten indirilme) en derin

bir hümanizm oluşu, özgürlüğün, irâdenin, yaratıcılık ve sorumluluğun insanda

birleşmesi, iman temeline dayanan ve ırksal ayrımları parçalayan bir evrenselliğin

kabul edilmesi ve tüm yeryüzünde eşitlik, kardeşlik ve adaletin gerçekleşmesi

emperyalizmin işine gelmez.

Sınıfları birleştirip, sınıf ayrımını yok etmek ve ekonomide eşitliği sağlamak için

Marksizm'e ve Hegel'in idealizmine başvuranlar; insanı yaratılan varlık olmaktan

çıkarıp yaratan varlık yapmak, insanı yeryüzü gurbetinde başıboş bırakmak,

özgürlüğüne kavuşturmak ve böylece örnek insan yaratmak için egzistansiyalizme

başvuranlar; insanın soyluluğunu, özgürlüğünü, güzelliğini, erdemlilik ve

saygınlığını hümanizmde görenler; sosyalizmi, toplumculuğun ve emeğin

egemenliğini gerçekleştiren, sermaye ve paraya tapmanın önlendiği, parazit yaşamın,

sömürünün, sınıflaşmanın, mal yığmanın ve üretime tapmanın yok edildiği bir sistem

sananlar; siyantizmin tabiatı yansız gözlerle görüp, gerçekleri ortaya çıkardığı

inancına kapılanlar; düşünce özgürlüğünün destekleyicisi ve koruyucusu olarak

liberalizmi ortaya sürenler; zâlim yönetimlerin saltanatlarının yıkılması ve halka

egemen olan despot güçlerin ezilmesi için demokratik yöntemler icat edenler ve

demokrasi işlerlik kazandığında yoksul ulusların ve mustaz'af yığınların

kurtulacağına inananlar; kısaca sağa-sola kaymayı zâlimlerin dertlerine çare samp,

mütreflere ve sermayedarlara savaş açarak halkı ileriye, gerçeğe ve kurtuluşa

götüreceklerini iddia eden tüm ideolojiler, sömürü altında inleyen ulusları ve yoksul

sınıfları boş sözler ve hiçbir zaman gerçekleştiremeyecekleri hayâlı hedeflerle

uyuttular durdular.

Batı'da doğan siyantizm ve liberalizm gibi ideolojiler ve felsefî akımlar, bir bakıma

herkesin yönetime katılabileceği özgür bir ortam yarattı Batı'da. En azından herkes

kendisini özgür kabul ediyor ve "demokratik bir yönetimde ben de oy sahibiyim"

diyebiliyor. Kurulan hükümetlerin çoğunluğun

hükümeti olduğunu görüyor. Ama gel gör ki, paranın gücü kendini burada da

gösteriyor ve sandıklarda istediği oyların yığılmasını sağlayabiliyor. Kapitalizm

sistemi kendi yararına olan her şeyi halkın gönlünde tercih edilir hâle getiriyor.

Sandıklardan yine halkın değil de kapitalizmin istediği çıkıyor.

Öte yandan, materyalizm her türlü inancı ve ahlâkî değerleri reddedip, evrendeki

her şeyin maddeye dayandığını ileri sürüyor. Oysa, tarih maddeye yönelmenin, her

zaman hakkı, değeri ve gerçeği hiçe saymaya vardığını bize göstermektedir. Dünyada

Allah ve maneviyât olmadığı zaman her türlü kötülüğün caiz hâle geleceği açıktır.

Materyalizmin geçmişte Yezidî bir dünya görüşüne dönüşmesi bir rastlantı değildir.

Çünkü, varlıklar dünyasında hiçbir manevî ölçü, ahlâkî değer ve Kitabî bir mîzân

kabul edilmezse; o zaman her gerçek, her sorumluluk, amaç, insan ve yaşam tümüyle

anlamsızlaşır. Yaşamın amacının yalnızca tat ve lezzetler içinde yüzdükten sonra

ölüp gitmek olması kaçınılmaz hâle gelir. Ve Dostoyevski'nin dediği gibi, Allah'ı

varlıklar dünyasından çekip alırsak, her istediğimizi yapmak için hiçbir ciddi engel

kalmaz; böyle bir dünyada yaşama iznini de Epikürizm'e inananlar alabilir.

Gerçekten de, eğer varlıklarda bilinç, yaşamda hesap ve insanda hedef olmazsa,

lezzetten başka bir şey düşünmeyen anlamsız idealizmle çocuksu bir romantizm

ortaya çıkar. İşte bu mantık 1.400 yıl öncesinin bedevîsiyle, günümüzün hümanist

Batı uygarlığı ve burjuva kültürünün öncüsü olan aydını aynı düzeye getirir. Bu iki

tip arasında var olan her türlü ayrılığa rağmen, hayattan ve dünyadan zevk alma her

ikisini de ortak bir noktada birleştirmektedir. Bu noktada materyalist dünya

görüşüdür. Yargılar aynıdır:

"Herşey bu dünya ve bu hayat için!" Bilimsel ve bedevî materyalizm, mekaniksel

veya diyalektik materyalizm, düşünsel veya felsefî materyalizm... Ne

tür olursa olsun, materyalizmin yansıttığı tek gerçek dünya hayatıdır. Bu felsefeye

dayanan Marksizm ise, yeni çağın aydınlarıyla Katolik kilisesinin temsilcileri

arasında sermaye birikimine ve burjuvaziye, sömürgeciliğe ve sınıfsal ayrımlara karşı

çıkıp, adalet ve eşitliği gerçekleştirme amacıyla Avrupa'da yayılmaya başladı. Ne var

ki, Marksizm'in bu amacı dinin de temel amacıdır. Ve bu amacın gerçekleşmesi için

tevhîdî bir dünya görüşü ve bu dünya görüşü içinde ahlâkî, manevî değerlerin,

takvanın ve âhiret inancının bulunması kesinlikle zorunludur. Fakat üzülerek tanık

olduk ki, mantık ve tarih, kökünden koparılarak materyalizme bağlandı. Yoksul ve

mazlum insanların ümidi olan ve uğrunda kanlar dökülen, canlar verilen bu çocuk;

anasının kucağından yani 'tevhîd'den koparılıp, materyalizmin kara canavar göğsünde

süt emmeye verildi. Burjuvazinin, makinanm ve rasyonalizmin kucağında

Descartes'in aşksız ve ruhsuz duygularıyla büyütüldü. İnsana karşı olan aşağılık Batı

ekonomisiyle beslendi ve Mazdek ile Nûşirevân'm huyunu aldı. Faciaya bakın ki,

yüzyıllardır uğrunda şehid verdiğimiz adalet, özgürlük ve uyanış özlemleriyle

savaştığımız çocuk, Ebû Zer'i bırakıp Yezîd'in gönlüne girdi. Büyüdü, bıyık ve sakal

bıraktı. Başarı tahtına oturup da, zafer tacını giydiğinde yüzüne bir de baktık ki,

hayret! Bu tevhîd değil, üçlemeci şirkin birliğiydi. Bu birlikte hem Firavun, hem

Karun, hem de Bel'am vardır!

Komünizm, başını ekonomizmin eteğinin altından çıkarıp, insanlığın elinden çağlar

boyu köleliğin, feodalizmin ve hatta burjuvazinin bile alamadığı değerleri ve hakları

almayı nasıl da becerdi? İnsanın; zorun, altının ve ikiyüzlülüğün* egemenliğinden

kurtulmak için verdiği savaş, başka bir süper gücün doğmasına neden oldu.

İnsanlığın tüm arzuları acımasızca mezara gömüldü.

* Zer u zor u tezvir (altın, baskı ve aldatma).

Evet; Allah'a dönmek ve yeniden Allah'ın iman ipine sarılmak ölüme yönelmek

değil, arzuları mezara gömmek değil; dini ve arzuları mezarlıktan çıkarmak, iman ve

cihâd ruhunu diriltmek, aşkın ateşini yeniden körüklemek, Nem-rud'u çökerten ve

putları kıran İbrâhîm'in tevhîd bayrağını yıkıntılar üzerinde yeniden dalgalandırmak,

uyanışın kesik kollarını yerine takmak, adalet ve özgürlüğü esas köküne çevirmek ve

çocuğu kendi anasının kucağına teslim etmektir. Dine böylesine bir dönüş yapmak ve

'tevhîdî risâlet'e gerçek işlevini yüklemek, İslâm'a çağımızda sahip olduğu gerçek

güzellik, çekicilik ve aydınlığını yaniden kazandıracak ve ilericilik iddiasında

bulunan saldırgan ideolojileri yerlerine oturtacaktır. Ama, bu ideolojilerin

kendiliklerinden yerlerine oturup süslenmiş-püslenmiş davetiyelerini İslâm'a

kaphrıvereceklerini beklemek aptallık olur. Bu bakımdan yerlerini İslâm'a vermemek

için bu ideolojiler fitne üretecekler, sabotajlara girişecekler, arkadan

hançerleyecekler ve bu yeni doğan arslanı boğmak için yeni-eski tüm biçimleriyle

ittifak edeceklerdir.

Bu devrimci bi'setin ve tevhid risâletinin karşısında çığlık atan ve onu yıkmak için

elinden geleni yapan düşman ideolojilerin yanı sıra, dost görünen bağnazlar da onu

yok etmek için cephe gerisinde düşmanla işbirliği yapmaktadır. Ve yağmur gibi

yağan belâların bataklığa çevirdiği bir ortamda savaşan mücâhidlerin arkasından

inanılmaz biçimde ümitsizlik âyetleri okumaktadırlar. Bununla da yetinmeyerek,

düşmanın ezmek için saldırdığı .nü<--"hidler ve şehidler cephesine dolaylı yoldan

saldırılarda bulunmaktadırlar. "Bu dinin Allah'ı, bunların 'tevhîd'e verdiği anlamı

hiçbir zaman vermedi; tevhîd gökte bir Allah'ın olduğuna inanmaktan başka bir

anlam taşımıyor." demektedirler.

'Tevhîd'le 'şirk'in savaşının hiçbir zaman sosyal düzenler, insanın özgürlüğü,

sınıfsal kavgalar ve insanlığın yazgı-sıyla ilişkisi olmamıştır bunlara göre. Allah,

Adem'i eliyle

yaptığı çamurdan heykele ruh vererek yaratmış ve onu cennetine koyup, buğday,

elma, armut, hurma; her ne ise, herhangi bir meyveden yemesini yasak etmiştir.

Fakat Âdem bu yasağı çiğnemiş ve cennetten yeryüzüne indirilmiştir. Bunun insanın

niteliği veya insan anlayışıyla hiçbir ilgisi yoktur. Bu olay insanı ilgilendiren bir olay

değildir. Adalet Allah'ın sıfatlanndandır. Kıyamet gününde O, kullarına adaletle

hükmedecektir. İslâm'daki bu tür kavramların ve hükümlerin dünya ile ilgisi yoktur!

Bu dost görünen düşmanların iddiaları bu kadarla kalmaz. İslâmî anlamda ileri

sürülen siyâsî, sosyal, sınıfal, ekonomik, tarihî ve düşünsel ilişki ve kavramların,

ilerici dünya görüşünün, halka yönelişin, insanın soyluluğunun, kapitalizm ve

sömürgecilikle savaşma gereğinin, sosyal tevhîd ve mülkiyeti ümmete verme

anlayışının İslâm'la hiç ama hiç ilgileri yoktur! Bu sözleri İslâm'a mal eden bizim

gibi câhillerdir, bunların hepsi bid'attır! Bu sözler ve iddialar Marksizm'den,

sosyalizmden, hümanizmden, liberalizmden, demokrasiden, devrimcilik ve yeni

felsefî ekollerden aktarmadır.

Müslüman'ın yapması gereken, elinden geldiği kadar günahlardan uzak durmak,

tevbe ve istiğfar etmek, yoksulsa sabır ve kanâat etmek, şeytanın vesveselerinden

korunmak, zenginlerin malına göz dikmemek, kendisi zenginse zekâtını vermek,

Allah'ın evini ömründe bir kez ziyaret etmek, yoksullara yardım etmek ve yetimlerin

elinden tutmaktan ibarettir.

İbâdetleri aksatmamak ve nefsi her türlü günahtan temizleyerek âhireti kazanmaya

bakmak gereklidir. Bir de, ara sıra bilimsel araştırmalarda bulunmaktan da geri

kalmazlar. Örneğin, faiz almanın ve bankacılığın Şeriat'le uyumlu hâle getirilmesi

veya Şeriat'e uygun hâle getirilmesi gibi!.. Günlük namazlarını kılıp, mübarek

Ramazan orucunu da tuttun mu, koyver gitsin artık; senden iyi Müslüman yoktur.

Başkalarının işinden sana ne?

Bunlar tevhîdî dünya görüşünün, Kitabî risâlet ve adâletin

İslâm'la ve Müslümanlarla ilgisinin bulunmadığını ileri sürerler. Toplumsal

olaylar, sosyal devrimler, çeşitli yapısal değişimler, mülkiyet düzeni, üretim-tüketimdağıtım

ilişkileri ve emeğin soyluluğu ve sermaye ile olan ilişkisi... Hayır! Bunları

dünyalık insanlara bırakmak gerekir, Müslüman'ın bunlarla oyalanacak vakti

yoktur!..

Dünya emperyalizmi, ulusların sömürülmesi, sınıfsal ayrımlar, işgücünü sömürme,

siyâsî önderlik düşüncesi, tarihin akış yönü, sosyal kanunlar, hukuk, toplumsal yapı

değişimleri ve nedenleri, Müslüman bireyin ümmet karşısındaki sorumluluğu,

Müslüman ümmetin insanlık âleminde oynaması gereken rol, yeni çağda ortaya çıkan

gelişmeler, sömürgecilik, Siyonizm, siyâsî ve ekonomik bağımlılıklar, İslâm

ülkelerinin emperyalizme köle edilişi, makinacılık, kapitalizm, burjuvazi, kültürel

sömürü, değerlerin değişimi, siyantizm, teknokrasi, bürokrasi, câhiliye ruhunun

yeniden tüm dünyaya egemen olması, nasyonalizm, faşizm, soya tapma, tek boyutlu

insanların üremesi, sanayi kapitalizmi, tüketime tapma, refaha yönelme, sanayi işçi

sınıfının doğuşu, gelişmesi... Ekonomizm, Freudizm, nihilizm, egzistansiyalizm,

dadaizm, makinadan kaynaklanan dünya görüşü, boş edebiyat, sanat, seks,

maddeleşmiş insan, lezzete tapma, paranın saltanatı, güce kölelik, duyguların ölmesi,

Doğu aydınlığının karanlığa bürünmesi, aşk ateşinin küllenmesi, tarihten kopma,

özüne yabancılaşma, insanın tek boyutlu bir varlık hâline gelmesi, makinaya köle

oluş, teknolojinin egemenliği, Müslümanlar olarak kişiliğimizin yok olması, insanlar

olarak fıtrattan uzaklaşmamız... Küfür, nifak, fesâd, şirk, putçuluk, sihirbazlık,

faizcilik, günahkârlık, insanların köle edilmesi ve 'hannâs'm çağımız insanlarının

kalplerine her saniye vesvese üfürmesi...

Tüm bu olup bitenlerin ve tüm bu yaşanan gerçeklerin İslâm'la hiç ilgisi yok,

bunlar hep bid'at öyle değil mi a saygıdeğer efendiler!? Hem Vahhâbîlik, hem Şîîlik,

hem Batıcılık,

hem cami, hem kilise, hem de komünizm... İslâm'ı tanımak mı istiyorsunuz, eski

kitaplara başvurun; kurtulmak mı istiyorsunuz, hiç durmadan gözyaşı dökün; başarı

mı istiyorsunuz, mezarlığa gidin!..

Evet!.. Kendilerine "Müslüman" ismini veren bu kişiler, 'tevhîd'in azametini, Hz.

Muhammed'in insanî risâletini, İslâm'ın evrensel ideolojisini, kanla, ateşle, aşkla ve

bilgiyle yazılan İslâm'ın tarihini, sonsuz kültür hazinelerini, cihâd'ı, şehâdet'i ve

kısaca İslâm'ı bilmeyen bu dar kafalılar, kendi kafalarına sığacak bir İslâm arıyorlar.

Tevhîdin ümmeti; Kur'ân'ın deyimiyle, Rasûlullah'ı "üsve" kabul ederek tüm

dünyaya örnek olmak üzere oluşmuş vasat bir ümmettir. İnsanlık için insanların

içinden çıkarılmış, 'ma'ruf'a çağıran, 'münker'den nehyeden ve Allah'a inanan bir

ümmetir.

Bunların gözünde İslâm el değmemiş bir köy gibidir. Sessiz, suskun, durgun ve

karanlık dar çerçeveler içinde kalmış, ışıkları sönük, kapıları kapalı ve girişinde

ahaliyi ezmek için jandarmanın nöbet tuttuğu bir köy. Kimileri Şah'in sopasıyla ezer,

kimileri altının sopasıyla, kimileri de Allah'ın sopasıyla. Bunlar için İslâm ümmeti,

halkın yapısını koyunlaştırmak için el ele veren din adamlarıyla, servet sahiplerinin

oluşturduğu bir toplumdur, bir insan yığınıdır... Ve bunların gösterdiği yoldan ve dar

İslâmî kalıplardan çıkan, Allah'a isyan etmiş ve küfür vadisine girmiş demektir; tekfir

okuyla kalbinden vuruverirler hemen onu. İşin ilginç yönü, İslâm'ı böyle yorumlayan

ve bizim İslâm anlayışımızı küfür sayıp Firavun'a, Karun'a ve bu ikiliyi İslâm'ın

koruyucuları olarak da tanıtanların din adamları olmasıdır.

Öte yandan, İslâm'a cephe alan materyalizm, Marksizm, diyalektikçi, bilimsel

felsefeci, akılcı felsefeci, sözde ilerici, sol eğilimli, devrimci, siyantist, demokrasi ve

insan özgürlüğü taraftan olanlar; kısaca İslam'a karşı olan her ideoloji mensubu,

yukarıda sözünü ettiğimiz sözde Müslümanların

dinî anlayışlarını esas alarak, reklamını yapıp durmaktadırlar. Aslında bir sistem, bir

ideoloji ve bir dünya görüşü olan 'tevhîd'den bunlar da korkmaktadırlar. O 'tevhîd'in

kitabı Kur'ân, kutsal bir duâ ve hikâye kitabı değil; uyanış, amel, hidâyet ve

sorumluluk kitabıdır. Taklidî sünnetler, dogmatik inançlar, dış görünüşe önem veren

teşrifatlar, dualar, efsâneler, müzeler, eski bilimler ve ecdâd anısı inanç ve eserlerden

söz eden bir kitap değil; ortaya fıtrî bir ideoloji, insanî düşünce, sosyal davet ve

sorumluluk, yön, amaç, tarih felsefesi, eylemci bir iman, bağımsızlık, öz uyanış,

irâde, özyapı ve vasat bir ümmet koyan devrimci bir ruh oluşturan bir kitaptır...

Sonuç olarak, bu Kitâb'm dini, tapmağın kapısından dünya hayatının ortasına atılıp,

risâlette, önderlikte, akim güzellik ve çekiciliğinde, bilim, siyâset ve insaniliğin

parlak yüzünde varlığını kanıtlamış ve cehalete, zayıflığa, öze yabancılaşmaya ve

eskimeye karşı çıkmıştır. Hayatın dışında yaşayan insanları hayata, izzete, hikmete

adalete, nimete, ilme, akla, kurtuluşa ve Hz. Muhammed gibi olmaya çağırmıştır. Hz.

Muhammed gibi olmak! O Muhammed ki, Hüsrev'in zâlim saltanatını yerle bir edip

servet denizini kurutmuştur. Etten kemikten yaratılmış bir insan, bir elinde Kitâb,

öbür elinde demirle meydana atılıp adaleti, hakkı ve ihlâsı yerleştirmiş; cehaleti,

durgunluğu, sınıf ayrımını ve malı biriktirip yığmayı yok etmiştir. Açların,

zavallıların ve sermayeye kurban edilenlerin dostuydu O. Mustaz'afların kurtarıcı

önderi, yeryüzünde yoksulluğa ve yoksunluğa itilmiş olanların devrimci kahramanı.

Ve nasıl yaşanılacağı, nasıl davranılacağı, nasıl konuşuluıp, nasıl susulacağı, nasıl

savaşılıp nasıl sabredileceği ve nasıl düşünülüp, nasıl sorumluluk alınacağı

konularında insanlık için en güzel bir "üsve".

İşte, böyle bir iman ve böyle bir İslâm'dan bunlar da korkuyor. İslâm'ın devrimci,

ilerici, eyleme itici 'tevhîd' ideolojisi, geri kafalı dindar tutucuları korkuttuğu gibi,

üç-dört

yüzyıldır kendilerini ilerici dünya görüşünün, eyleme itici ideolojilerin ve devrimci

hareketlerin önderleri ve temsilcileri kabul eden Avrupalı aydınları da korkutuyor.

Korkuyorlar; çünkü İslâm hem papanın silahını alıyor, hem de Marx'm; amacı ise

Sezar'ı yerle bir etmek.

Görülüyor ki, İslâmî tevhîd inancı kendini bulduğu zaman tarihî rolünü de

oynamaya başlıyor... Uyanış, adalet ve kurtuluş yolunda düşünceleri harekete

geçirmeye, vicdanları coşturmaya, geçitleri aydınlatmaya, fikrî ittihada, gericilik ve

durgunluğa "hayır" demeye yöneliyor, zulüm ve şirke karşı cihâd açıyor ve hile

ateşlerini söndürmeye çalışıyor.

Ve evet, hemen birbirlerine karşıymış gibi görünen üç güç kendilerini tehlikede

görüp, İslâm'a karşı çıkmaya başlıyorlar. Özleri ayrı ve düşünce ile uygulama

alanında da birbirinden farklı oldukları halde, İslâm tehlikesi karşısında hiç olmazsa

yeniden canlanıp güç kazanmak ve tarihte, toplumlarda, inanç ve vicdanlarda etkili

olabilmek için doğrudan veya dolaylı yollarda ittifak kurmaya girişiyorlar.

Bu üç güç şunlardır:

1- Halkın düşmanları, güçlüler ve sermayedarlar. Bunların

bir elleri halkın kafasında, öteki elleri ise halkın cebindedir.

İnsanlığı tutsak ederek, yağlı/renkli, talan ve cinayet sofrala

rında otlarlar ve insanların boyunlarına binerler. Bunlar İs

lâm'ın yeniden gündeme gelmesi ile kopan kasırganın karşı

sında sarayların temellerinin çatırdadığmı görmektedirler.

Bu yeni doğan çocuk, zulüm örgütlerini temellerinden çökertecek ve bu bi'set ve

uyanış, soyluluk, ayrıcalık ve ticâret putlarını kıracaktır.

Titriyorlar bu İslâm'ın karşısında; bu saldırgan İslâm, çağa ve yeryüzüne egemen

tüm güçlerin yüreklerine korku salmıştır. Altm, zor ve hile üçlüsü yıkıma doğru

gidiyor.

2- Kendilerini İslâm'ın ve Peygamber'in varisleri ve Al

lah'ın âyetlerinin yorumcuları sanan; gerçekte ise, eski gele

nekleri, ilkel dinî efsâneleri, atalardan kalma boş öğretileri,

sosyal durgunluğu, fikrî cehaleti ve tarihsel gericiliği temsil eden; büyük bilgin ve

fakih Nâilî'nin deyimiyle, dinsel des-' potluğun kurucuları ve güçlerin, ileri gelen

azgınların, beylerin, paşaların ve irticanm destekleyicileri olan adamlar. Bunlar diğer

iki güçten daha çok, bu tevhîdî bi'setin yıkıcılık gücünü kavrıyorlar! Asıl düşmandan

daha çarpıcı bir şekilde tevhîdî uyanışın tehlikesini seziyorlar.

Takvimler yeni bir mevsimi, yeni bir dönemi ve yeni bir oluşumu gösteriyor.

İlkbahar yağmurları yeni bir dönemi ve yeni bir ruh yeşertiyor. Bulutlardan boşalan

yağmurlar çölün yüzeyinde coşkun ırmaklar meydana getiriyor. Ve bu ırmaklar,

ikinci tür düşmanın evine dolup taşıyor. Bu bakımdan her şeylerini yitirmek

korkusuna düşen düzenbazlar, bu coşkun ırmağa olanca güçleriyle karşı koymaya

çalışıyorlar; Mûsâ'nm "yed-i beyzâ"sı (beyaz eli) karşısında şaşıran sihirbazlar gibi,

hileyle dokudukları iplikleri ortaya atıyorlar.

İsa'nın gelişinde, İsrâiloğullan dininin ve kavminin kurtarıcısının çıkışında; Yahudi

hahamları, Roma ileri gelenlerinin, Kayser'in, ve Filistin kâfirlerinin yaptıklarından

daha daha çok tekfîr ve tefrîk (fâsık yapma) bayraklarını yüceltiyorlar.

Yukarıdakilerin hışmını, aşağıdakilerin ise karamsarlığını, bu yeni tevhidi uyanışın

üzerine çekme çabasındalar. Hz. Peygamber'in geleceğim bildikleri halde, geldikten

sonra zamansız düşmanları kesilen ve Kur'ân'm sürekli olarak hakkı yalanlamak ve

gerçeği gizlemekle suçladığı Arap ve Yahudi din adamlarıyla ileri gelenleri gibi, bu

yeni uyanıştan önce Allah'tan, Peygamber'den ve İslâm'dan söz edip dinsizliğe,

imansızlığa ve ahlâksızlığa karşı çıkarak halkın yanında itibar kazanan ve üne

kavuşan bu bezirganlar, gerçek uyanış hareketinin başlamasıyla birlikte, sosyal

mevkilerini, ünlerini ve itibarlarını tehlikede görerek hemen ona düşman

kesiliverdiler.

Dine Karşı Din:

Tarih her zaman gerçek dinle sahte dinlerin saavşına tanık olmuştur. Tevhîd, tevhîd

adına gerçek niteliğinden çıkarılmış ve İslâm en acı darbeleri yine İslâm'dan yemiştir.

İnsanı kurtarmak için her türlü zilleti, yabancılaşmayı, irâde felcini, aklî sapmaları

ve varlık zaafını atmanın tek yolu dini gerçek kaynağına döndürmek ve düşüncenin

yeniden oluşmasını sağlamaktır. Tanrıların tutsaklık ve egemenliklerinden kurtulmak

için Allah'ın yaratıcı ve kurtarıcı gücünden ilham ve yardım almak, böyle durgun ve

sapık İslâm'ın yerine gerçek İslâm'ı koyarak Müslümanların alın-yazısmı değiştirmek

zorundayız.

Vurdumduymazlık, hurafeler, cehalet, meskenet, zillet, şirk, zihinlerin kokuşması,

şuur felci, ruh hastalıkları, kişilere tapma, zulmün ve fitnenin yaygınlığı canına tak

mı dedi; bunlardan kurtulmak mı istiyorsun? Öyleyse, durma git ve Muhammed'in,

Ali'nin ve Fâtıma'nın kapısını çal; onlar sana kurtuluş yolunu göstereceklerdir.

Siz ey kurtuluş arayan insanlar, özgürlük kavgası veren uluslar, adalet nerede diyen

sınıflar, hakka tapan aydınlar, yoksul, yoksun ve dertli ruhlar! Siz ey ezilmiş ve hor

görülmüş insanlar! Cehaletin kapkara tapınaklarının ve yeşil, beyaz ve kırmızı

sarayların kurulduğu bu kentte, Fâtıma'nın küçücük toprak evinden başka nereye

gidebilirsiniz? Varın o eve, yakıcı ve aydınlatıcı adalet ve imamet meş'alelerini

alarak karanlık ve soğuk yüzyılları aşın. Bu meş'alelerle örümcek ağından örülmüş

saltanatları, despotlukları, sınıf ayrımlarını ve halkı avlamak için yapılan tapmakları

ve mabedlerin vârislerini yakın. Safevîlerin getirdiği Şiî inancını bırakın; gerçek

İslâm'a dönün.

Bilginin cehaleti, ışığın karanlığı, hareketin durgunluğu ve uyanıklığın uykuyu

giderdiği gibi, gerçek din de gerici dinleri bir yana iter; iki tür dinden birinin varlığı,

diğerinin olmadığının kesin delilidir.

3- Gericilik, renksizlik ve sahte ilericilik gibi süslerini yitirmekten korkan dine karşı

aydınlar, devrimci imanın ve bi'setin karşısındaki üçüncü gücü oluşturmaktadırlar.

Toplumumuz tarihten kopmuş ve ilk manevî çeşmemizle varlık kaynağımızın arasına

uçurumlar girmiştir. Tarih toprağında kök salan ve iman güneşini, özgürlük havasını,

diğer bulutlardan gelen yararlı yağmurları ve tarihin akışı içinde verimli kültür

topraklarından besin alabilen bir toplum ancak yeşerip meyve verebilir.

Ne yazık ki, bizim varlık ağacımız, düşmanın acımasızca indirilen baltalarıyla yara

üstüne yara aldı. Câhiliyye, cehalet, sınıf ayrımı, saltanat, ırkçılık, kölecilik, fikrî

tutuculuk, feodalite, kölelik, siyâsî despotizm, dinsel diktatörlük, diğer kültürlerle

yapılan hastalıklı birleşimler ve eski câhiliyye ve şirk düşünceleri gelişmek için

uygun ortamlarını buldular. Sonunda yaralanmış ve çürümeye yüz tutmuş İslâm

ağacı içten içe kemirilmeye başlandı. Düşünce ve mezhep ayrımları, siyâsî ve

kavmiyetçi bölünmeler bu ağacı parça parça etti. Özellikle bizim ulusumuz, kavmî

bir tutuma kapılarak açık havada yağmur getiren bulutlarla, baharı muştulayan

zengin uygarlıklar, kültürler ve düşünce okyanuslarıyla ilişkilerini koparıp attı. Ve

kendisini İslâm dünyasından çekti çıkardı. Doğal olarak, toprağın derinliklerine kök

atmış bu zeytin ağacı ne Doğulu oldu ne Batılı. Çok geçmedi solmaya yüz tuttu,

sarardı ve bakımsız, meyvesiz yabanî bir orman ağacına döndü. Yıllar geçti, ölü

yıllar ve uykuda geçen yıllar, yüzyıllar...

Bir sömürgecilik çıktı ortaya. Batı'da yetişen bahçıvan tüm dünyayı

şenlendireceğim diye çıktı ortaya. Amerika'ya, Afrika'ya ve Asya'ya el attı.

Sömürgeciliğin (istismar) amacı şenlendirmek, meyve verdirmek değil miydi zaten?.

Varlık ağacımızı kendi topraklarımızdan söküp aldılar, kökünü tarihimizin

kalbinden kazıdılar. Küçücük bir saksıda sun'î gübreyle büyütmeye çalıştılar. Bu

saksıya önceleri

(meşrûtiyet) diyorlardı. Sonra "demeokrasi" dediler. Batı özgürlüğü de diyorlardı.

Verdikleri yalancı özgürlüğün de tehlikeli hâle geldiğini görünce onu da aldılar.

Batılı bahçıvanlar, dünya da eşi görülmemiş bir kap yaptırdılar sonunda. Bahçıvanlar

da değişmedi hiç. Mirza Mülküm Han, Seyyid Hasan, Takizâde, Gogalap, Seyyid

Ahmed Han v.s... Yavaş yavaş ve birden hareket eserleri beliriverdi. Ağacımızın

gövdesine taze su yürüyordu. Yeşermeye başladı yeniden. Tomurcuklar patlıyordu

ardı ardına. Bak iyi bak! Gerçeği gör, olanları tanı! Ağacımız meyve veriyor yine.

Yaprak aynı yaprak, meyve aynı meyve

Aynı beyaz yaprak, aynı jale gülleri

Ne oldu birden? Neden öyle duruldunuz?

Herkes suskun. Neden soğuk bakıyorsunuz birbirinize?

Ümitsiz bir kara bahtlı, başlar eğik.

Acı ile fısıldaşıyorlar; "kâğıt güller veren bir bahçeyi

Neden sulayıp duralım?" diye.

"Kâğıt güller"

Toprağından çıkarılan, kökü kesilerek sun'î gübre ile baslenen ve Batı

sömürgeciliğinin kanlı kusmuğuyla sulanan bu ağaç kâğıt güller veriyordu.

Bizde aydınlanma akımı, Batı'nın sömürgeci kültürünün bilimsel, fikrî ve kültürel

girdileriyle başladı. Aynı sömürgecilik okulunda okuyan bedevî kavimlerin okuryazarlan

gibi, bizimkilerin de nesi var nesi yoksa hepsi Batılı. Derilerinin rengi

hâriç... Geri kalmış toplumlarda aydın sayılıyordu bunlar. Tarihlerini, kültürlerini,

dinlerini ve hatta kendilerini bile Batı kalıplan içinde değerlendiriyorlar. Ve her şeyi

Batılı kalıplara dökerek yapıyorlardı. Batı'nın tarihsel kalıplarına bakalım örneğin:

Üç belirli dönem göze çarpar burada.

Eski Dönem: Bilim kültür, uygarlık ve ilerleme (Roma ve Yunan uygarlığı).

Orta Dönem: Hıristiyanlık, bilim ve aklın boğulması, feodalizmin

güçlenmesi, zayıflık ve gerilik.

Yeni Dönem: Öze dönüş, dinsel baskının ve egemenliğinin zayıflaması, kültür,

sanat, bilim ve uygarlıkta diriliş hareketleri.

Tarih gerçeği gösteriyor. Avrupa'da Hıristiyanlık gitti, uygarlık geri geldi. Demek

oluyor ki, uygarlığı öldüren Hıristiyanlık idi. Bizim aydınımız böyle bir incelemeye

girişmez. Çünkü Batılı değildir o, Batılılaşmıştır yalnızca. Batılı olmak, bir tür uygar

olmak demektir; Batılılaşmak ise bir çeşit hastalıktır.

Bizim aydınımız gerçeği bulmak için bilimsel tarihsel incelemelere girişmez;

dinini, uygarlığını ve kendisini tanımak için çalışmak zahmetine katlanmaz. Batı ne

yaparsa o da aynısını yapar. Batı'nın kendi tarihi, uygarlığı ve dini hakkında yaptığı

araştırmaları ve vardığı sonuçları gözü kapalı olarak kendi tarihi, uygarlığı ve dini

için uygulamaya koyulur. Hıristiyanlığı atar, yerine hiç düşünmeden "İslâm"ı

koyuverir, o kadar. Böylece sihirli bir biçimde aydın olur o. İlericidir de; tarihsel

sorunları mantıkî ve felsefî yorumlarla çözüverir. Din, tarih ve uygarlık arasındaki en

karmaşık ilişkileri bile bir çırpıda gün ışığına çıkarır. Bu ad değiştirmekle yani

"Hıristiyanlığın" yerine "İslâm"ı koyuvermekle, bilimsel, materyalist, liberal, yapıcı,

deemokrat ve modern aydınların toplumumuzda nasıl da türeyiverdiğini

görüyorsunuz işte. Batı'nın aydını kendisini Rönesans'ın ve Büyük Fransız

Devrimi'nin kültür ve düşünce vârisi biliyor. Bunca bilimsel ilerlemenin ortağı,

Voltaire'in, C. Bernard'm, Galile'nin, George Danon'un eserlerinin, kilise ile

mücâdele sonucu ortaya çıkan kültürün, ilerlemenin ve uygarlığın vârisi biliyor.

Voltaire'in ve Renan'm tarih felsefelerine dayanarak Hıristiyanlığı Roma

İmparatorluğu karşısında bir zillet ve teslimiyet felsefesi, kölelik huyu ve korkaklık

ahlâkı kabul ediyor.

Bizim aydınımız ise, İslâm'ın, Roma'nın sınıf ayrımına

karşı olduğunu bilmeden; Doğu ve Batı imparatorluklarını yıkan silahlı Peygamber'in

risâletini anlamadan; İslâm'ın sermayenin belirli ellerde toplanmasını yasak ettiğini

düşünmeden ve baştan başa cihâd ve özgürlük kavgalarıyla dolu olan şehid

kanlarıyla yazılmış tarihine hiç göz atmadan; Voltaire'den kaptığı düşüncelerle

oldukça küstah bir biçimde Hıristiyanlığın yerine İslâm'ı koyuyor ve kendince fikirler

yürütüyor, kalem oynatıyor, yüzeysel yargılarda bulunuyor.

İmparatorun darağacına çektiği Mesih'le imparatorluklar yıkan Hz. Muhammed

arasındaki farkı, kölelik ruhu aşılayan Hıristiyanlık'la kılıç dini olan İslâm arasındaki

farkı ve imanın temelini yoksulluk kabul eden Saint Paul'le, yoksulluğu küfrün temeli

sayan Ebû Zer arasındaki farkı bizim aydınımız görmez. Bin yıl süreyle sömürüye

karşı verilen savaşları, kurtuluş hareketlerini bilmez ve feodalizme, sınıf ayırımına ve

belli bir aile, sınıf veya hanedanın despotizmine karşı olan İslâm'la Budizm'i;

ezilmişlerin, hakları elinden alınmışların Peygamberiyle, Hindistan'dan Çin'e kadar

saray saray dolaşan Buda'yı birbirinden ayıramaz. Ezenle ezileni, zâlimle mazlumu,

öldürenle öldürüleni mezhep kavgalarının sonucu kabul edip aynı kefeye koyar.

Ve bizim tarihimizde görülen dinle bilim ve ilerleme arasındaki ilişkinin, Batı

tarihindekinin tam tersi olduğunu bilmez. Bizim Ortaçağımız yani dinî ruhun egemen

olduğu üçüncü ve dördüncü yüzyıllarımız, kültür ve ilmimizin doruk noktasına

ulaştığı yüz yıllardır. İslâm uygarlığının yetiştirdiği bilginler, dünyayı

fethetmişlerdir.

Bizim bu aydınlarımız, modern kadınlarımız gibi modaya uyarak birden uygar

kesiliverdiler, bilimsel öz uyanışı gerçekleştirdiler ve isim değiştirmekle aydınca

yargılarda bulundular. Felsefî, bilimsel ve sosyal alandaki yargılamalarını Batı'nm

tarihine bakıp, Batı'nm kalıplarına dökerek yapıyorlar. Kendileri yok; yerlerinde

Batılı veya Batılı olmayan

bir yabancı var sanki. Öz uyanışa vard .ça kendilerinden uzaklaşıp yabancıl

aşıyorlar bizim aydınlarımız; yabancıların gereksinimlerini, zorluklarını, amaç ve

değerlerini kendilerinin sayıyorlar. Hastalıkları Batılı doktorlar gibi teşhis edip,

tedaviyi de Batılı doktorlar gibi yapmıyorlar aslında. Batılı doktorların yazdıkları

reçeteleri hastanın adını değiştirerek kullanmaya kalkıyorlar. Kendi dertlerini

duymuyorlar, kendi hastalıklarını anlamıyorlar. Felç olmuş duygularıyla,

başkalarının dertleriyle iki büklüm oluyorlar.

Ekonomimiz daha tarımımızın sorunlarını çözememiş, ekip-biçme dönemini

yaşıyoruz henüz; kendi ekmeğimizi, peynirimizi, soğanımızı daha kendimiz temin

edemiyoruz; aydınımız kalkmış, teknoloji toplumlarının hastalıklarından ve

teknolojiden söz ediyor.

Başkentte günlük geliş-gidişi için altında arabası yoktur; ama teknolojinin

egemenliği nedeniyle özünden yabancılaşmış gibi Avrupa'nın iki dünya savaşı

sonucu yakalandığı karamsarlık, değerlerini yitirmesi, lâubalilik, ümitsizlik

hastalıklarına çözüm aramaya kalkar. Psikoloji, düşünce, sanat, edebiyat, ahlâk ve

ideolojide aynı hastalıklara yakalanmış numarası yapar. Devlet dairelerinde çay

içerek uyuklar; ama kendisini haşin bürokrasinin kurbanı sayar. Su, ekmek, et,

ulaşım, yol, konut ve okuma-yazma bilmeme gibi sorunlar çözülemeyecek kertede

iken; varoluşçuluktan, dadaizmden, nihilizmden, François bilmem kimin

tavırlarından ve bilmem kimin oyunlarından söz eder; lükse ve yapmacık güzelliklere

kaçar; seksle, tüketimle, ekonomizm ve bireycilikle ilgilenir.

Kadın; güzelliğin aynası, ruhun dostu, aşk ilhamcısı, Peygamber'in deyimi ile

yaşam bahçesinin gülü, göklerin temiz emâneti, fıtratın tanışığı, hayâl giysisinin

ruhu, erkek ruhunun dinlendiği mekân, yalnızlığın aası ve vahşeti karşısında ilk

gereksinim ve isteği olması nedeniyle Allah'ın Adem'e ilk hediyesi, Âdem'in ilk

duası ve dert yoldaşı, kutsal bir

âyet ve Allah'a inananların namazda döndükleri, asırlar ve nesillerdir tavaf ettikleri

Allah'ın evinin komşusu hatta bir parçası iken; İslâm'ın gözünde kadın bu kadar

değerli iken... şimdi aydınımızın gözünde güya değerini bulmuş ve cinsel bir

oyuncak, ikinci derecede bir ekonomik araç, yani hem eğlence hem de tüketim aracı

hâline gelmiş ve çarşıda satılan bir yaratık olmuştur. Boyanarak ve süslenerek

gösteriş yapan bir hayvandır artık kadm. Lisanı, kişiliği bir eğlence aracı olarak dış

vücut yapısında yansıyan bir hayvan. Sosyal rolü ise, tüketimi artırmak ve erkeğin

şehvetini uyandırmak ve doyurmaktır o kadar.

Yararlıdır belki bir dereceye kadar; ama değersizdir, başı boştur, saygı ve iffet

sınırlarını aşmış, kutsal yalnızlıkların dert yoldaşı ve erkek hakkı tanımışlardır ki,

istediği yerde vücut güzelliğini gösterebilsin ve bu yoldan istediği geliri elde etsin.

Ama ideal düşünceyi, gönül yorgunluğunun ilacını, ilham çeşmesini, ruh

susuzluğunun pınarını, yalnızlık yoldaşını, hayatın ve varlığın anlamını, hayat

cevherini; yaşamda, edebiyatta, kültürde, düşünce ve sanatta ilham kaynağını; çirkin

yeryüzünü, soğuk doğayı ve günlük boş hayatı güzelleştiren ve ısıtan ruhu ve iki

kutsal ateşi, yani aşk ve şiiri yitirdik.

Ve bilinci, ruhu ve yaşam sermayesi İslâm olan toplumumuz uykuya daldı ve

geleneksel kalıplara girerek, uyanıştan uzak zihnî durgunluğa, resmî dış görünüşlere,

amaçsız teşrifatlara, yararsız ve yüzeysel taassuplara, ölü ve sapık eski ilimler adına

kültür yoksunluğuna düştü. Kendi kabuğuna çekilerek, İslâmî risâlet ve uyanışın çok

gerilerinde kaldı. Zamanımızın toplumsal gerçeklerine yabancılaştı. Ve bu arada

Müslümanlar Batı ile ilişki kurmaya başladılar.

O Batı baştan başa burjuva ve sermayecilik özelliği ve ahlakıyla, teknolojinin

gücüne dayanarak tüm ezilmiş ulusları sömürüsünün altında ezdikçe eziyordu. O

sömürü ki, bir elinde bilimi ve diğer elinde teknolojiyi, sermayenin ve aşağıhk

kapitalst burjuva düşüncesinin emrine vermişti. Dünyada ve insanlara egemen olan

boğazıyla yalnız ve yalnız sarı şeytana tapıyordu. İstiyordu ki; tüm bağlılıklar,

gelenekler, soyluluklar, aşklar, imanlar, kutsal düşünceler ve dinler bu sarı şeytanın

göz kamaştırıcı ve sihirli ışınları altında rengini ve kıymetini kaybetsin.

Özgürlüğe giden tüm uyanış yolları kapansın. Tüm toplumların tek bir hedefi olsun:

Tüketim. Tüm uluslar bir şeye köle olsun: Tüketim. Doğu'nun ve Batı'nın tüm

ülkeleri burjuvazinin dininin tarlaları hâline gelsin. Bu burjuvazi dini ve ahlâkının

dışındaki tüm diğer dinler, ahlâk ve inançlar, düşünce ve değerler; evet hepsi de

akılcı değildir, bilim dışıdır ve çağdışıdır. Hangi bilimin dışında? Tabii ki

burjuvazinin biliminin...

Aklı gücün hizmetine, bilimi teknolojinin, teknolojiyi üretimin ve üretimi de

kazancın hizmetine veren "Yeni Skolastisizm."

Artık, yeni Batı uygarlığı ile burjuva kuralları ve kültürünün anlamını anlıyoruz.

Materyalizm, realizm, enternasyonalizm, ekonomizm, siyantizm, liberalizm... Evet,

evet; hepsi de, Allah'a tapmanın yerini altına tapma alsın; ekonomik maddeye tapan

burjuvazi, felsefî maddeye tapsın (materyalizm) diye... İnsanlar zorunluluk

zincirine.(cebriyye) bağlanarak köleleşsin diye. "Üretim ve tüketim" zorunluluğuna

yani... Tüm insanî idealler ölsün; yüce istekler, manevî değerler, gerçek güzellikler,

hayır, kemâl, erdemler, özgürlük istemleri, fikrî yücelişler, amaç, kurtuluş çabaları,

sırları çözme, susuzluğu gideren kaynaklar, öz uyanış, cömertlik ve aşk... Evet, tüm

bunlar yok olsun diye...

Dünyanın ruhuna yol bulabilme, gerçek benliğe varma, varlığın temel anlamını

bilme, hayatın sonunu görme, insanı tanıma ve yaratılışın sırrına erme çabaları

sönmelidir ki; burjuvazinin istediği tipte, lezzete, refaha, paraya düşkün, salt

ekonomiye inanan ve yalnızca gelirinin artmasını düşünen bir yaratığa dönüşsün

insan.

Ne farkı var materyalizmle burjuva düşüncesinin? İkisinin de amacı aynı değil mi?

İkisi de ekonomik kazançtan başka ne düşünüyor? İkisi de, her gün sabahtan işe gidip

akşam eve dönüyor, tüketim için üretim yapıyor ve paranın çevresinde tavaf edip

durmuyor mu? İkisinin yaşamı da refah ve refahı getirici araçları aramakla geçiyor.

Paul Simon'un dediği gibi; "Başka bir şey değil, yalnızca durakta otobüs beklemek"

tir, her iki izm'in de anlamı.

Amaç, tüm ulusları ve ülkeleri tüketim pazarları hâline getirmek ve tüm nitelikleri,

huyları, soyluluk, yüz hattı, ulusal ve manevî değerleri yok etmek ve her şeyin belli

bir kalıba sığmasını sağlamaktır. Çünkü, sanayici sermayedar hep belirli kalıplar

içerisinde üretir.

Şu yeni hümanist akım bile tanıklık ediyor ki, artık dünya ahlâkî ve manevî

değerlere; adalet, eşitlik, kardeşlik, kutsallık, sorumluluk, yücelik, erdemli olma, salt

hayvânî arzulara tutsak olmayı aşağılama; kazanç ve güç peşinde koşmakla bencilliği

hor görme; cömertlik, hakk, fedakârlık, amaç, vefa, ahde bağlılık ve inanç gibi tüm

duygulara yabancıdır.

Tabiat maddî güçlerden ve cebrî kanunlardan başka bir şey tanımaz oldu. Kör ve

duygusuz yaşamdan o da etkilendi artık. Zayıfların ölüp, güçlülerin kalması kural

hâline geldi. Orman kanunu, hayatın temeli ve tabiat rejiminin anayasası oldu.

Realistim diye ortaya çıkan bilimsel düşünürler yalnızca maddeye, dış tecrübelere,

fizik ve biyoloji kanunlarına dayanarak düşünce üretiyorlar; bilimin temellerini

bunlar üstüne kurmuşlar. İnsanın Allah'a tapmasını bile maddî bir oluş ve doğanın

ürünü olarak görüyorlar. Orman kanunu neden geçerli olmasın böyle bir dünyada;

bilimsel, sosyolojik, biyolojik ve ideolojik veriler duygulara, manevî değerlere,

inançlara pay mı ayırıyor ki!?

Bu bilim ve bu cebrî kanunlar hayata egemen olunca, maddecilikten uzak soyut

kavramlara, idealist düşüncelere, dine, fizik ötesine ve inanca elbette yer kalmayacak

ve bunlar hayâl, ütopya ve duygusal olarak niteleneceklerdir.

İnsan ve insan toplumu da böyle maddî bir varlıktır; zooloji biliminin konulan içine

girer. Sonuç olarak, gördüğümüz tüm varlıklar maddî doğanın yansımasıdırlar ve

hayatı egemen olan kanunlara tabidirler. Toplum da denizler ve ormanlar gibi açık

bir alandır. Her insan yaşam kavgası vermek zorundadır ve herkes bu alanda gücü

yettiği oranda savaşacak ve yeteneğini ortaya koyacaktır.

İnsan, gücü arttıkça daha ileriye, refaha, başarı ve mutluluğa, Darwin'in deyimiyle

en doğru yöne gider. Güçlü olan ilerler, kazanır ve yaşar, arkada kalan ise yitirir ve

ölür. Yaşam mahkemesinde verilen kararlar hep bu yöndedir. Bu mahkemenin

temelinde yatan adalet değil, zulümdür; çünkü yargılamada temel kural yetenektir.

Hak güçlünündür ve tabiatın düzeninde zayıflar ezilmeğe mahkûmdurlar.

İnsanlık tarihinde hakkı ve hududu belirleyenler fâtihler olmamış mıdır?

Mülkiyetin zordan başka bir koruyucusu görülmüş müdür? Allah'ın yeryüzünü

kimler, hangi esasa ve hangi yasalara dayanarak böldüler? Amerika gözümüzün

önünde bir örnektir; zorun galebesini bazıları ruhun ve aklın üstünlüğü ve dışa

yansıması olarak övüyorlar. Mani, dünyayı karanlıkla aydınlığın savaş alanı görüp,

peygamberlik iddiasında bulunarak şöyle diyordu: "Fâtihler aydınlığın öğelerinden,

yenilenlerse karanlığın öğelerindendir." Ni-etzsche, ateşli ve heyecanlı aklını gücün

hizmetine sokarak, gururla "Tanrı ölmüştür" diye bağırıyordu. "Sultanın önünde

secdeye kapanmıştı o." Mesih'i kavminin vicdanında yeniden çarmıha gererek,

Kayser'in dönüşüne ortam hazırladı. Hitler'in gelişinin müjdecisiydi o. Ve ölümünden

otuz yıl sonra taptığı "süpermen", Tann'nm yerine geçti.

Bir gerçektir; tarihin ve tabiatın kanıtladığı ve ulusların

kültürüne yerleştirdiği bir tecrübedir, zorun her hakkın üstünde olduğu.

İnsan toplumu çeşitli türde bireylerden oluşur: Aptallar, çalışkanlar, tembeller,

zekîler, yetenekliler, yeteneksizler, zayıflar, güçlüler, hastalar, sağlamlar, üstün

zekâlılar, geri zekâlılar...

Herkes boyca, vücutça, yüzce, ağırlıkça ve renkçe birbirinden farklı olduğu gibi;

yetenek derecelerine, pratik zekâlarına, zihinsel ve ruhsal yapılarına göre de

birbirinden farklıdır.

Güneş, hava, su, toprak, orman, maden, otlaklıklar... Hepsi de tabiatın nimetleridir

ve bu nimetlerde herkesin hakkı vardır.

Her şey buraya kadar iyi geliyor; sosyalizm, hak, özgürlük, eşitlik...

- Neye göre hak?

- Yalnızca "çalışma"ya göre!

- Güzel; daha güzeli de olamaz zaten. Hangi koşullar ve ölçüler çevresinde?

- Hiç, herkesin kendi liyâkati ve yeteneği ölçüsünde.

Tabiat servetin esas kaynağıdır ve yaşam sermayesidir.

Tüm insanlara aittir tabiat. Herkesin yeteneğini ve yapabilirliğini gösterebilmesi için,

kimsenin eline ve ayağına zincir vurmayınız; sınırları ve çizgileri ortadan kaldırınız;

kimsenin önüne engel çıkarmayınız. İlerici güçlerin önüne geçmeyiniz ve el-kol

bağlayıcı, ümit kırıcı yasalarla yaratıcılık, hareketlilik, atılım, yol buluculuk,

devrimcilik, kişisel yetenekler, örgütleyicilik ve önderlik yateneği bulma ve keşfetme

yeteneklerini bastırmayınız. Devletleri, millletlerin başı üzerinden kaldırınız ve

milletleri ticâret, üretim, güç kazanma, servet sahibi olma ve doğal kaynaklan

çıkarmaktan alıkoymayınız.

Devlet egemenliğine hayır! Ve, 18. yüzyıl fizyokratlarının "Bırakınız yapsalar,

bırakınız geçsinler" sloganlarına da.

Eşitlik, hak, insanlık, adalet? Bunlar hep idealistlerin düşünceleridir. Dinin verdiği

öğütler olsun, bu tür idealistçe düşünceler olsun, böyle romantik ve fizik ötesiyle

ilgili duyguları tabiat, tarih ve bilim mahkûm ediyor. Gerçek olan şu fizikî dünyadır;

bu dünya da yalnızca yetenek ve liyâkati esas almaktadır. Eşitlik ve adalet Rüstem'in

atıyla MoUa'nm eşeğini aynı kazığa bağlamanın adlarıdır. En feci ve en ayrıcalıklı

bir zulümdür bu. Tarih boyunca oynamak ve köle olmaktan başka hiçbir yeteneği

görülmeyen zenci ırkla, yeryüzünü değiştiren ve büyük uygarlıklar yaratan Arî ve

Cermen ırklarına aynı hakkı vermek; Arî ve Cermen soyunun hakkını elinde

almaktır.

İnsanlık mı? Ortak bir cevher, gerçekler ve değerlere sahip olan insanlıktan söz

eden yalnızca dinî düşüncedir. Allah'tan söz edip, insanları Allah karşısında eşit

sayan dinî düşünce; tabiattaki kardeşlik, eşitlik ve ayrı yeteneklerde olma

özelliklerine ters düşmektedir. Tarihin zorunlu akışı, soy ilmi, psikoloji, genetik,

kısaca tüm bilimler bu gerçeği kanıtlıyorlar.

İnsanlıktan, insanlardan ve insanların sosyal düzenleriyle bu dünyadaki özel

yerlerinden söz etmek, zorunlu (cebrî) kanunlara, tabiatın kesin ve egemen

kurallarına ve mutlak maddiyâtın esaslarına ters düşen din diliyle konuşmaktır.

Realizm, materyalizm, natüralizm, biyoloji, genetik, psikoloji, fizyoloji, tarihsel

materyalizm, sosyolojinin tecrübî kanunları ve zihin dışı tüm oluşlar ve duyular bu

dile yabancıdır.

Bilimle akıl ayrı dillerden konuşmuyorlar. Din ve ahlâk ne derse desin; bilimsel

gerçeklerin, görünür doğruların, zorunlu kanunların, günlük yararların, çalıştırma,

sömürme ve yaratılışın, hayatın ve olup bitenlerin dili, gücün ilerleme ve gelişmenin

temeli olduğunu söylüyor.

Ekonomizm, siyantizm ve liberalizm... Ekonominin soyluluğu, bilimin soyluluğu

ve özgürlüğün soyluluğu... Ba-tı'nın materyalizmi de, burjuvazi kültürü de aynı

şeylerden söz ediyor.

Burjuvazi Ortaçağ'm sonlarında "orta sınıf" sayılıyordu. Kentte oturan esnaf takımı,

feodal düzende yüksek tabaka ve köylü tabakanın ortasında bir sınıf oluşturuyordu.

Ekonomik açıdan olsun, manbk açısından veya insanî ilişkiler, sosyal hukuk, siyâsî

fikirler, özgürlük ve demokrasi açısından olsun; feodal sınıfa, halkı aşağılayan

aristokrasiye ve dinsel despotluk, siyâsî durgunluk, diktatörlük, hurafeler, fikir ve

kültürde tutuculuk ve Kilise egemenliğine dayanan saray ve ruhâniyet düşüncesine

göre burjuvazi ilerici ve hareketli bir düşüncenin sahibi olarak görülebilirdi. Ama,

Asya ve Afrika'yı sömürmesi sonucu bedavadan hazinelere kondu. Makinanm gücü

ve yığılan sermayenin acımasızlığı sonucu yüksek aristokrat tabaka ile köylüler

arasındaki sınıf ayrımına dönüşte. Bu orta sınıf yavaş yavaş veya birden (Fransa'daki

gibi) eski kral ve kral çocuklarının yerini alarak, yeni sınıf düzeninin temellerini attı.

Teknolojinin de gelişmesiyle sade ilişkiler karmaşık sistemlere, basit ticâret ve

çalışma faize ve paraya dayanan ekonomik düzenlere ve sermayenin en büyük

kazanç nedeni olması biçimlerine dönüştü. Bankalar, kurumlar, holdingler, çok

uluslu şirketler, dövize ve borçlanmaya dayanan dünya ekonomisi derken; "cinspara-

cins" formülünün, "para-cins-para" formülüne dönüşümü... Ki artık, para

ticârette araç değil, cins araç, para ise amaçtır. Bir kanser gibi gelişen burjuvazi

sistemi, iki hayırsız sonuç doğurmuştur: Uluslararası sömürü ve sınıfsal sömürü.

Kanserleşmiş burjuvazi, sınırlarını aşmış, insanların hakkını yemenin de ötesine

geçip, insanların varlık cevherlerini ve gerçek insanlıklarını kemirmeye başlamıştır.

Adaletçi sosyalistler, sermaye sahiplerinin işçinin hakkını vermediğini; onun

kazancını cebine indirip, emeğini sömürdüğünü söylüyorlar. Bu sosyalistler işin hiç

de gerçeğinde ve derinliğinde değiller; İmam Hüseyin cellat Yezîd'in elinde

Kerbelâ'da şehid edildiği zaman birtakım sözüm ona dinciler ah vah edip,

"Öldürdünüz ama, neden su vermediniz?"

diye üzüntülerini dile getiriyorlar.

Acımasız zorunluluk, insanı yutan dev, kanserleşmiş tümör, vesvese verici hannâs,

taşı karartan sihirbaz, gerçeği örten cadı, cinsiyeti değiştiren usta cerrah, vahdeti

ayıran, fıtraü değiştiren, yaratılışı saptıran güç; Allah'sız bir çağın üç serden oluşan

şirk'i: Materyalizm, kapitalizm ve makinizm.

İnsan artık Allah'ın kutsal âyeti değil, bir araçtır. Teknoloji kralının makinasma

takılmış ve bu makinanın bir vidası olmuştur. Zorbalık değirmeninde başkalarıyla

birlikte kazanç çalgılarıyla oynuyor.

Varlık felsefesi mi? Üretimde oynadığı roldür. Mutluluğu mu? Tüketimdeki

payıdır. Sorumluluğu mu, ahlâkı mı, dini mi? Maddenin zorunlu kanunları karşısında

teslim olmaktır; sermayenin ve makinanın hükmüne boyun eğmektir. Aşkı mı?

Refah. Amacı mı? Emekli olabilme. Son arzusu mu? Emeklilik döneminde ölüm

odalarında ölümü beklemek. Varlığının hayatı boyunca kazandığı anlam mı?

Bankadaki parası.

Sermayedar? Sermayesinin miktarınca varlığını yitirmiş zavallı. Toplumun kanını

soran ve insanın bağırsaklarında yaşayan bir parazit. Başını ahırından kaldırmayan

domuz. Bir ömür kaçan, çabalayan ve toplayan karınca. Yemeyen, yiyemeyen,

yalnızca diş etlerinin kaşınmasını gidermek için dişleyen kör fare... Çaldığı altınları

dolambaçlı yollardan güneş görmeyen yerlere götürüp habire biriktirmek ve onlarla

oynamakla meşgul.

"Topluyor ve yalnızca sayıyor." (Hümeze: 3)

Şu Kur'ân, paraya tapanların ve hak yiyenlerin psikolojisini nasıl da güzel ifâde

ediyor. Onlar malı toplar, sayar, ama yemezler; toplarlar ve sayarlar yalnızca.

O artık bir hastadır; kuduz hastasıdır. Tehlikeli ve tehlikeli olduğu kadar da iç

acmdırıcı bir hastalık. Bu altına tapma dini ve çoğalttıkça çoğaltma deliliği onu tüm

ahlâkî degederden, insanî ihtiyaçlardan, varlık yeteneklerinden, güzelliklerden,

hoşlanmadan, uyanıştan, imandan, hayırdan, kemâlden ve yaşamın anlamından

yoksun bırakmış; para kokusuyla deliler gibi koşuyor, ölüm toprağına düşünceye ve

mezara gömülünceye kadar sürecek de koşusu.

"Çoğaltma arzusu sizi boğdu; her güzellik, iyilik, kemâl ve sorumluluktan

alıkoydu; sonunda mezarlarla görüşüp buluştunuz." (Tekâsür: 1-2)

Altın, bu "sarı şeytan."

Cinler gibi kölelerinin içine girmiş; içlerinde insanlık adına bulduğu eserleri yok

ediyor, özüne oturuyor onların. İşte bu alinasyondur; burjuvazi içinde yaygın olan

deliliktir.

Bu delilik dindeki delilikle aynıdır. Bazı dindarların arasında ibâdet sufiyâne bir

aşk biçimi alıyor ve dine uygun arifane bir öz uyanışa bürünüyor; hıra tın, İhlasın ve

takvanın güçlenmesi sonucunda da sûfî, ayak tırnağından saçının tellerine kadar

cezbeye tutuluyor. Sûfî arük hastalanmıştır ve hastalığı sırasında sayıklayıp Hallâc

gibi, "Ene'1-Hakk" diye bağırır; zanneder ki, içinde yaşadığı toplumda Allah'tan

başka kimse yoktur. Bu hâle tasavvufta "vahdet-i vücûd" diyorlar. Yani görülen her

şey boştur ve her ne varsa Allah'tır; ben de Allah'ım... Bu da bir tür hastalıktır.

Altına tapma dininde de, Sarı Şeytan'a iman getirmiş olan kullar, her sabah ve her

akşam onun kıblesine dönerek namaz kılarlar ve bu altından putun karşısında

alınlarını kölelik toprağına sürerek secde ederler. Ve âşıkane tavaf ve delice sa'y

ederek, 'Altın Ev'in haccmı edâ ederler ve son durakta özgürlük, eşitlik ve uyanış

değerlerini kovarak, öz insanlıklarını cömertlik ve ihlâs yolunda sonsuzluğa ermek

için yok ederler; altına daha çok yakın olmak amacıyla İsmâ-illerini kurban ederler

ve en son olarak da, altının rabbliği, melikliği ve ilâhlığı önünde eğilmek arzusuyla

saçlarını traş ettirirler.

Bunlar, bu dinin gerçekten inanmış kullarıdırlar. Bu dinde

de bazen olur ki, ibâdet aşka dönüşür ve iş vahdet-i vücûd'a varır. Altın tasavvufuyla

sarhoş sûfîler cezbeye, riyazete, aşka, altını zikre ve teşbihe yönelirler. Altın

mevlâdır ve bunların varlık nedenidir. Haktır ve gerçektir. Güzellik ve çirkinlik,

hayır ve şer, eksiklik ve tamlık, aşağılık ve şeref, hakk ve bâtıl, erginlik ve çocukluk,

kurtuluş ve batış için mihenktir, ölçüdür. Amelin mizanıdır; imam, velî, müctehid,

mürşid, cennet ve cehennemin sahibidir. Herkesin dönüşü onadır. Öldürmek ve

yaşatmak onun elindedir. Kaza ve kader onun hükmü altındadır. Dilediğini mutlu

eder, dilediğini mutsuz. Dünyayı kudret elinde döndüren odur. Yaratan, rızıklandıran,

şekil veren, hakîm, azîz, kadir, ğânî ve güçlü olandır. Ondan başka her şey bir hiçtir;

evrenin ruhunda yatan odur; ben de ondanım, tanrı da ondandır.

İşte buna altının vahdet-i vücûdu derler. Altın tasavvufunun Hallaçları, kendilerini

gerçekten altın sanmaktadırlar; yaşadıkları oplumlarda altından başka hiçbir şeyin

olmadığını hissetmektedirler. Kendi uyruklarını ve soylarını gerçekten necîb, azîz ve

kerîm saymaktadırlar.

İnsanoğlu topraktan yartılmıştır ve zayıflığı da topraktan gelmektedir. Bunlarsa

altından yaratılmışlardır. Kendilerinde de ne cevher varmış meğer; bu kadar gurur ve

benliğin. kaynağı da burasıdır işte. İnsanlar topraktan, bunlar ise altından olma. Bu

yüzden insanları aşağılarlar; onların değer ve erdemlerini tanımazlar. Âdemoğulları

karşısında hiçbir zaman boyun eğemezler. Çünkü Âdemoğulları topraktan

yaratılmışlardır, bunlar ise altından; altın hiç toprağın karşısında eğilir mi?

Bu Sarı Şeytan'ın kulları onun huyunu kapmışlardır. Sarı Şeytan içlerine girmiş ve

onlar da vahdet-i vücûda ermişler. Kullarının boğazından konuşan Sarı Şeytan'ın

kendisi. Şeytanı şeytan yapan benlik, gurur ve Âdem'e secde etmemek, kendi

yaratılış madeninin üstün olmasından ileri gelmemiş miydi?

"Ben ondan daha üstünüm, dedi; çünkü, onu topraktan yarattın, beni ise ateşten."

(A'râf: 12)

"Ben topraktan yaratılmış olan birisine mi secde edeceğim? dedi." (İsrâ: 61)

Ahlâkçı sosyalistler burjuvaziyi insanlık için bir âfet olarak görüyorlar ve onu para

delisi olmakla suçluyorlardı. Halkın inancına göre, bir cin veya şeytan insanın

vücûduna girerek onu deli eder ve kendinde uzaklaştırır; alinasyon da bundan farklı

bir şey değildir. Burjuvazinin beynine, gönlüne ve cevherine sızan dinar şeytanı, para

ecinnileri ve Ib-lis'in sarı çocukları onu fıtratından uzaklaştırır ve kendisine

yabancılaştırırlar. Allah'ın koyduğu fıtrat, Sarı Şeytan'm fıtratına dönüşür. İblis

böylece yaratılışın başlangıcında söylediği gibi, Âdemoğulları'ndan öc alıyor;

"Âdemoğulla-rı'nın içlerindeki maddeye aşırı biçimde yönelme ve dünya içinde

boğulma duygularını harekete geçirerek..."

Altının niteliklerinden değil midir tüm bunlar? Allah burjuvazinin psikolojisini,

sosyolojisini ve bu sınıfa özgü ahlâk, ruh ve yaşam biçimini ne güzel anlatıyor!

Karun gibi insanların huylarından ve ömrünü kazanç peşinde geçiren altının

dostlarından söz ederken, devrimci insanın psikolojisine ve halkın sosyolojisine de

değiniyor: "Gece gündüz, açık gizli, mallarını sarfedenlerin mükâfatlarını Rableri

verecektir. Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. Faiz yiyenler mahşerde

ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların 'zaten alışveriş

de faiz gibidir' demelerindendir. Oysa Allah alışverişi helâl, faizi haram kıldı. Kime

rabbinden bir öğüt gelir de faizcilikten geri durursa, geçmişi kendinedir, onun işi

Allah'a aittir. Kim faizciliğe dönerse, işte onlar cehennemliktir ve onlar orada ebedî

kalacaklardır." (Bakara: 275)

Bu kadar nefret ve öfke, ve Allah'a karşı açıkça savaş ilan etmek...

Bedevi düzende ekonomi hayvancılık dönemindeydi daha.

Kureyş'in sermayesi topu topu bir-iki yüz bin deveydi. Birkaç sömürücü vardı. En

ünlüsü de, Peygamber'in son hacanda ilan ettiği ve Arafat'ta herkesin önünde rüsvay

ettiği 100 bin deve sahibi amcası Abbâs İbn Abdu'l-Muttalib'di. Kureyş bu

aşamadaydı daha Peygamber gelmeden.

O günün faiz yiyen Abbâs'ı, develer sahibi Ebû Süfyân'ı, köle tüccarı Ümeyye bin

Halefi ve esnaf Ebû Leheb'i; bugün Rockefeller'e, Ford'a, General Motor gibi

şirketlere, Krupp, Standart Oil, Aramco ve Chevron gibi kuruluşlara dönüşmüştür.

Bu dev şirketlerin sermayesi bazen olur ki, Fransa gibi kalkınmış bir ülkenin bile

bütçesini aşar. Tüm dünya üzerinde milyonlarca işçi ve milyarlarca tüketicinin

kanlarını emmektedirler.

Bir göz kırpmayla büyüyorlar, tehlike çanları çaldırıyorlar yeryüzünde. Savaşlar

çıkartıyorlar; çocukları, zayıf ülkeleri ve gençleri ölüm ticâretini artırmak için savaş

alanlarında katlediyorlar; imanın köklerini kurutup, ulusların temellerini yıkıyorlar.

Ahlâkî değerleri öldürüp, birlikleri parçalıyor ve nesillerin tarihle olan ilişkisini

kesiyorlar. Kültürlerin, dinlerin ve yerli uygarlıkların varlıklarına son verip, kutsal

hürmetlere, namus sınırlarına, erdemlere, manevî hazinelere, nesillerin yüzyıllar

boyunca biriktirdikleri değerli miraslara, insanlığın yüzyıllar boyu yeryüzünde elde

ettiği değerlere saldırıyor, tüm bunları yağmalıyor ve bataklıklara gömüyorlar. Tüm

ulusları istedikleri kalıba sokup, yaşamı tüketimciliğe, insanları de boşluğa,

imansızlığa, karanlığa, amaçsızlığa, aşağılığa, zayıflığa, gerçeklerden ve

maneviyâttan soyutlanmaya, soysuzluğa ve insanlık dışı düşüncelere sürüklüyorlar

İnsanlar cansız ve soğuk mankenlere dönüştüler; cansız mankenler gibi değişip

duran modalar sırtlarına ne giydirir-se giydirsin, "Hayır!" diyemiyorlar.

Yüce amaçları: Fazla çalışmak, otomobil ve apartman sahibi olmak.

160

161

İDEOLOJİLER VE İSLAM'IN KONUMU

BİZ VE İKBAL

Dertleri: Borç, trafik, taksitler ve giyim.

İnanç ve düşünceleri: Kitle iletişim araçları ve tüketim toplumlarının haberleşme

araçlarının şırınga ettiği bilgi ve haberler.

Edebiyat ve sanatları: Esrar, alkol, marihuana, polisiye romanlar, hasta ruhların

saçmalıkları, sapık izmler, seks ve vurdulu kırdık filmler, şiir geceleri, resmî kültürel

toplantılar, renkli televizyon dizileri, reklam posterleri, moda gibi değişip duran

felsefe, ideoloji ve siyâsî yöntemler...

Ahlâkları ve aile ilişkileri: Uygar Amerikan ailelerinin yaşam dolu serüvenleri...

Bay Dr. Hartoon'un ailesi aydın ve eğitim görmüş kişilerden oluşmaktadır. Aileden

biri çıkar, yengelerini hâmile bırakır; sonra durumu doktora aktarır ve bir diğer

yengesine sıranın gelmesini bekler. Ve bu tür 'ilerici' yaşam biçimleri, yıllarca eğitici

ve öğretici programlar niteliğinde aile sevgisini, temizliğini Amerikan türü 'sıla-i

rahm'i anlatmak için uygar, özgür, ilerici ve bilimci Amerikan ailesinin yaşantısı

olarak verilir.

Kadınları ve aşkları: Bunlar artık çözüme kavuşturulmuş sorunlardır. Manhattan

mahallesinin kuzeyindeki renkli bahçeler, yoksul ulusların sorunlarına çare diye

gösterilir. Özel apartman alamayan yoksul sınıflar ve renkli partilere gidemeyen, özel

otellere giremeyen ve kadınları üzerinde kumar oynayan insanların kadın ve aşk

sorunu yoktur...

İlerici bir toplumda tüm sorunların nasıl da çözülüverdi-ğini görüyorsunuz. Para ve

biraz da bilimsel bir mantık oldu mu, her şey tamamdır. Sermaye sahiplerinin, yoksul

halkın karşılaştığı zorluklardan habersiz olduklarını sanmayın sakın! Onlar,

kimseden lütûflarını esirgemeyecek kadar insancıldırlar (!) Her şeyin baş döndürücü

bir hızla pahalandığı dünyamızda, bir dolara bir kitap alıp da, sanat ve aşk yazılarını

okumamız bir iyilik değildir de, nedir?! Onlar, Afrika'nın kavurucu çöllerinde ve

Asya'nın yaşanmaz dağlarında yaşam kavgası veren ve New York, Paris, Stockholm'

ve Londra

uygarlığının nimetlerinden yoksun kalan gençlerimizi bile düşünürler de, değerli

Playboy dergilerini ve daha başka kıymetli seks dergi ve kitaplarını bedava dağıtırlar.

İslâm'ın Peygamberi, bedevî üretim sisteminde, kabile düzeninde; sarı şeytanın

egemenliğine karşı savaş açıp faiz yemenin Allah'la savaşmak anlamına geldiğini

söyler ve ümmetini, dünyaya ve altına tapmanm kötülüklerine karşı mücâdeleye

çağırırken; maddeciliğin, Allah'a ulaşmanın karşısında nasıl bir set oluşturduğunu ve

imanın, ahlâkın, uyanışın, hidâyet ve felahın nasıl da tehlikeli bir düşmanı olduğunu

gerçekten çok iyi biliyordu. Ve eğer o günkü Taif'in bahçe sahiplerinin, Kureyş'in

deve sahiplerinin ve Abbâs İbn Abdi'l-Muttalib'in yerini bugün dev kartel ve

tröstlerin, petrol şirketlerinin ve daha başka çokuluslu şirketlerin; İsviçre

bankerlerinin, komprador burjuvazinin ve sınırsız miktarda sermayelere sahip

olanların almış olduğunu ve korkunç borsa oyunlarını, ihtikâr ve dolandırıcılıkları,

sınırların ötesini de sömüren bankaları, senet, borçlanma ve döviz oyunlarını kendi

döneminde görmüş olsaydı da, yaygınlaştığını görseydi, herhalde Kurayzaoğulları

Yahudileri-ne yaptığının aynısını yapardı.

Geçen yüzyılda böyle bir düzenin; insan haklarını hiçe sayan, insanı tüm

gerçeklerden, tüm değerlerindejı koparıp bataklığa sürükleyen, en yüce duyguları ve

insan ruhunun kutsallığını parayla alıp satan, hayvanca bir rekabet ve artırma

hırsından başka hiçbir manevî değere (!) yüz vermeyen ve insan varlığının çeşitli

boyutlarda gelişmesine imkân tanımayan kokuşmuş burjuva düzeninin karşısına

sosyalizm çıktı.

Din eski resmî Kilise çevrelerinde idi ve Kilise'nuv kendisi Batı sermayecilerinin

en büyüklerindendi. Fikrî ve kültürel altyapıyı Avrupa'nın Ortaçağ'ında feodalizm

oluşturuyordu. Kilise işte bu Ortaçağ'da feodalizmle yaptığı işbirliğini, şimdi de

burjuvazi ve kapitalizmle yapıyor ve sosya-

162

163

İDEOLOJİLER VE İSLAM'IN KONUMU

BİZ VE İKBAL

lizme karşı çıkıyordu. Allah, iman, gayb, maneviyât ve ahlâk adına tüm gücüyle

sosyalizme yükleniyor ve kapitalizmin fedaîsi rolünü oynuyordu. Bu durum

karşısında, dinin kapitalizme destek olduğunu gören sosyalizm, sığmağı

materyalizmde bulup, onunla nikâh yaptı. Din de sermaye ile nikâh yapmış ve

maneviyât maddiyâta dönüşmüştü, maddiyât da maneviyâta. Şu tersliğe bakın siz!

Tanrı dünyaya ve paraya tapan, mal yığan ve insanları paraya tapmaya çağıran bir

halk düşmanı oldu; insanların da Karun'un köleleri ve Sarı Şeytan'm kurbanları

olmalarını istiyordu.

Toprak birden âhiretperest kesildi; hakkı, eşitliği ve adaleti övmeye, parayı ve

maddî lezzetleri küçümsemeye, bireyci hevâ ve hevesleri aşağılamaya, insanı

kurtuluşa ve maddî hayatın etkilerini silmeye çağırıyordu. Halktan kendi çıkarlarını

düşünmemelerini, toplum ve kardeşlik ruhunu, eşitlik ve inanç sorumluluğunu, takva,

ahlâk, sabır, cömertlik, dünyadan yüz çevirme, insanlara hizmet etme gibi hayırlı

amellere yönelmelerini ve Firavun'u boğup, Karun'u gömmelerini istiyordu.

Her şey yer değiştirmişti. (Tanrı'dan amacım ilâhî değerler ve din; topraktan

amacım ise, bunun dışındaki tüm ideolojilerdir.) Birbirlerinden farkı toprakla tanrı

kadar olan bu iki zıt kutup birbirinin yerine geçmişti.

Din dünyaperest oldu; materyalizm de maneviyatçı. Doğaldı bu; çünkü Kilise dini

dünyaya tapanların hizmetine vermişti; sermaye düzenini, sömürüyü, paraya tapışı,

çoğaltma hırsını ve hakka tecâvüzü koruyordu. Musa'nın asası gerçekte yılan olmuş

ve Firavun'un başına ineceği yerde, Karun'un hazinesinin başına oturmuştu. Papa,

İbrahim'in vârisi oldu. Roma imparatorları İsa'nın mirasına konarken, Hz.

Muhammed'in mirası da Şam ve Bağdat halifeliklerine gitti. Ve akıllı materyalizm de

sahipsiz kalan değerlere sahip çıkıp, kafilenin başında yürümeye yeltendi. Tarihin

uzun yolları boyunca öncülüğünü hep peygamberlerin yaptığı ve

Âdem'den bu yana kırmızı şehâdet çizgisi üzerinde tevhîd bayrağıyla yürüyen

kafilenin başına materyalizm geçti.

Sanayici sermaye sahipleri, tarımcıları kendilerine çekerek sanayi işçileri sınıfını

oluşturdular. Bu işçiler teknolojinin zincirlerine tutsak edilerek, her türlü kişiliklerini

yitirdiler ve teknolojinin uyduları hâline geldiler. İş güçlerini makine sahiplerinin

ellerine verdiler; böylece, kendine özgü dili, kültürü ve toplumsal ilişkileri ile yeni

bir sınıf ortaya çıkmış oldu. Sömürgeciliğin aşırı boyutlara varması, teknolojinin

hızla gelişmesi ve iş kuruluşlarının büyümesi sonucu sınıfsal çelişkiler baş gösterdi.

Bir yanda sermaye, öte yanda işgücü kutuplaşırken; kapitalizm de yaşam garantisini

işçinin sömürülmesinde görüyordu. Ve sonunda, kurtuluş yolları aramaya başlayan

işçi sınıfı hakk ve hukuktan yana olduklarını ileri süren aydınları da yedeğine alarak

maki-nizme ve sermayeye karşı savaş açtı. Dolayısıyla sosyalizm işte bu dönemde,

kördüğümü çözüp, insanları paranın egemenliğinden ve teknolojinin zorundan

kurtaracak; kazanca tapma hastalığı, ahlâkî bozulma ve sosyal-insânî sapıklıkları

önleyecek bir sistem olarak gündeme geldi.

Sonunda bu iki kutup arasında kavga başladı. Dinle faşizm, kapitalizmin yardımına

koştular; sosyalizmse destek alan düşmanının karşısına materyalizm ve proletarya

dikta-törlüğüyle birleşerek çıktı. Her ne kadar sosyalizmin özü ahlâkî idealizm ve

insan özgürlüğü düşüncesinden kaynaklanıyor idiyse de, sonunda kapitalizmin dine

yaptığı gibi, materyalizm de sosyalizme yapacağını yaptı ve onu kendi safına

çekmeyi başardı.

Kapitalizm aşkın, tamlığm, varlık gerçeğinin ve insanî değerlerin düşmanı idi.

Amacı; ihlâs, varlığın yücelmesi, insanın aşağılık arzulara kapılmasının önüne

geçmek ve dünyanın baskılarından insanı kurtarmak olan din; kendi düşmanlarının

hizmetine girerek, sömürücülerin yanında mevzilenmişti. Aynen bunun gibi adalet,

eşitlik, sevgi, insanlar arasında kardeşlik, özgürlük ve maddenin gücünden,

sermayeciliğin ezici ekonomik düzeninden, kazanca tapmadan, çoğaltma hırsından,

altını biriktirme ve paraya tapma hastalığından, sermayenin egemenliğinden ve

kendine yabancılaşmadan insanı kurtarmak sloganlarıyla ortaya çıkan sosyalizm de

materyalizmle birleşerek; siyâsî diktatörlüğe, fikrî baskıya, kalıplaşmış bir ahlâk

düzenine, burjuva huyunun en kötüsü olan ekonomiyi esas almaya, işçi devleti

kurmak parolasıyla insanları ezen bir polis iktidarına ve öndere tapma hastalığı

içinde koyu bir despotizme dönüştü. Burjuvaziye, faşizme ve dine karşı yönelttiği

suçlamaların aynısını kendisi yapar oldu.

İşte, yaşadığımız dünya bu; ister istemez bu dünyada yaşayan insanlar olarak

birtakım öğeler karşımıza çıkıyor:

Sermaye sahibi olma.

Eski anlamıyla değil; biraz paran varsa onu kanunî veya kanun dışı yollarla

çoğaltmaya bakmak, ziraata, hayvancılığa, faizcilik ve ihtikâra yönelmek...

Bugün, gerek nicelik, gerekse nitelik olarak; elde etme yolları, tüketim biçimi,

üretmedeki amaç, varlık felsefesi, sosyal rolü, psikolojik sonuçları ve insanla olan

ilişkisi bakımından sermaye ve sermaye sahibinin sermayeye kurban edilen

insanlarla ilişkisi eskiden olduğu gibi değildir. Yanlışlık veya ihanetlerin

kaynaklandığı en önemli nokta burasıdır ki, birtakım fakihler, hukukçular, sosyolog

ve ekonomistler ister bilerek olsun, isterse bilmeyerek olsun; bilgilerini, kalemlerini,

sanatlarını, dinlerini ve araştırmalarını sermayeciliğin ve ona bağlı güçlerin

hizmetine vermişlerdir. Farkında olarak veya olmayarak, ya da Marksizm'den nefret

ettikleri için sermaye sahiplerinin eteklerine koşuyorlar.

İşin kötüsü başka sığmak da bilmiyorlar. Eskiden teknoloji öncesi dönemlerde

insanların özgürlük ve bağımsızlıklarının güvencesi, halkın zorbaların

tecâvüzlerinden korunması ve ellerindeki varlıklarının yağma edilmemesi için bir

çare olarak görülen özel mülkiyetin üstün yönlerini göstermeye ve bunun çalışma,

ekonominin gelişmesi, toplumların üretime yöneltilmesi, sanayide, ticârette ve

madencilikte ilerlemenin sağlanması açılarından da yararlı olduğunu savunmaya

çalışıyorlar. Fakihler, insanların ancak kendi emeklerinin karşılığını alabileceği,

hırsızlığın haram olması, halkın mallarım gasbetmenin yasak oluşu ve tarih boyunca

dinin de hoş görmesi, hattâ teşvik etmesi gibi gerekçeler ileri sürerek, özel

mülkiyetin meşruluğu ve kutsallığı konusunda fetvalar veriyorlar. Özel mülkiyet ilâhî

imiş; imana, vahye, tevhide ve nübüvvete dayanıyormuş; insanları kurtuluşa ve

takvaya götürüyormuş. Daha nice gerekçe ve delillerle sermayeciliğin korunmasına

yardım ediyor fakihler. "Kim bir ölü toprağı ihya ederse o toprak onun olur" kuralını

ileri sürüyorlar. Oysa burada kutsanan, ölü toprağı özel mülkiyete geçirme değil, ölü

toprağı şenlendiren, ihya eden ve işlenir hâle getiren insan emeğidir.

Sermaye sahipliği faizcilik ve kazanç hırsının sonucudur; ve bugün artık sermaye

politik oyunlara girişmekte, savaşlar çıkarmakta ve güç yarışları yapmaktadır.

Nemrud'un saraylarında, Şeddâd'm bağlarında, baş döndürücü kumar evlerinde,

cinsel eğlencelerde, ayyaşlık ve şeytanî işlerde bin bir gece hayatı yaşamaktadır

sermaye. Ekonomide karteller ve tröstlerle devlet işlerine uzanıyor, elini seçimlere,

siyâsî ve sosyal devrimlere atıyor. Piyasaları ele geçirmeye, uluslar arasında savaşlar

çıkarmaya; imanı, değerleri, kültürleri, insanların manevî duygularını, dinlerini,

soylu uygarlıklarını ve köklü geleneklerini yok etmeye çalışıyor. İnsanları

insanlıklarından ediyor...

Yeni sermaye sahipliğinin özellikleri şunlardır:

Sermaye miktar olarak çoğalırken, sermaye sahibi sayısının azalması; bir başka

deyimle tekelleşmeye yönelme.

Eskiden orta büyüklükte bir kentte yüzlerce mal sahibi, varlıklı ve paralı kişi

bulunurdu. Ama şimdi, tüm ülkede

sermaye sahipleri parmakla sayılabilecek kadar azdır. Bunun nedeni de, sanayi ve

ticarî sermayeciliğin, esnaf ekonomisinin yerini almasıdır. Öte yandan, sermaye

düzeninde makine başkalarıyla büyük bir yarışın içinde olmak zorundadır. Çünkü

yarışa giremeyen ve yarışı sürdüremeyen bir makine gerek nicelik, gerekse nitelik

açısından birkaç yıl içinde ölmeye mahkûmdur. Tüketim piyasasını ellerinde tutmak

isteyenler, üretimle eş oranda, malın çekiciliğini de artırmak zorundadırlar. Üretim

hem cins ve güzellik açısından doyurucu olmalı, hem de ucuz olmalıdır ki, tüketim

piyasası elde tutulabilsin. Bunun dışında, üretimin yalnızca büyük bir hızla artması

geniş bir sermaye yatırımına, teknik ve yönetsel hünerlere ve aynı zamanda özel

yönetimlere muhtaçtır.

Sanayi üretiminin teknik ve yönetsel sisteminin gün geçtikçe karmaşık bir biçim

alması ve büyük sermayelerin ihtiyaç duyduğu üretim makinalarınm büyümesi,

şirketlerin kurulmasını gerektirmekte ve bunun sonucunda da şirketler kişilerin yerini

alıp, kişiler paylaşılan bir mal durumuna düşmektedirler.

Ekonominin teknikle, uzmanlıkla, işletmeyle, mühendislikle, sosyolojiyle,

psikolojiyle, hukukla, politikayla ve başka uluslarla yakından ilişkisi vardır. Bu

nedenle, sermaye sahibi her geçen gün işinden ve sermayesinin almya-zısmdan

uzaklaşır; kendisiyle sermaye, makine, işçiler yani mâlî gücü, üretim araçları ve

insan gücü arasına alım-satım, alıcı, piyasa ve tüketici gibi faktörler girer. Bu durum,

bir orta sınıfın doğmasına yol açar; yeni doğan bu sınıf hızlı bir gelişmenin içine

girer; sermaye sahibiyle sermayesi arasında aracılık yapar. Bu sınıf mühendis,

ekonomist, hesap uzmanları, sanayi işyerleri müdürleri, işveren, üretime bağlı

uzmanlar, reklamcılar, pazarlamacılar, istatistikçiler, teknokratlar ve sanayi

sosyologları gibi meslek sahiplerinden oluşur.

Eskiden orta sınıf burjuva idi; yani dükkân sahipleri, tüccarlar, el sanayicileri,

yönetsel işlerle uğraşanlar ve çoğunlukla kentte yaşayanlar... Bunlar köylüyle feodal

ağa sınıfı arasında bir yer işgal ediyorlardı; köylüden biraz yukarıda feodallerden

biraz aşağıda idiler. Bazıları boyacılık ve marangozluk gibi işleri yapar, bazıları da

köyden kente mal getirerek satar veya faizcilikle uğraşırlardı. İşte sonradan dükkân

sahibinin dükkânını süper markete, han sahibinin hanını pasaja, küçük işyeri

sahibinin işyerini fabrikaya ve faizcinin işi bankacılık ve bankerliğe dönüştürmesiyle

büyük sermaye sahipleri sınıfı oluştu. Bu bakımdan, Ortaçağ toplumlarındaki duruma

ya da 19. yüzyılın sosyolojik veya Marksist deyimlerine bakarak, bugün

burjuvaziden bir orta sınıf olarak söz etmek yanlıştır.

Sanayi sermayeciliğinin geliştiği düzenlerde, egemen sınıf büyük burjuvazi ya da

sermaye sahipleri sınıfıdır. Bu sınıf Ortaçağ'm feodallerinin, işçi sınıfı da köylülerin

yerini almıştır. Marksist sosyolojinin söylediğinin tam tersine olarak, eskiden orta

sınıfı oluşturan küçük burjuvazi yok olmamış, şimdiki egemen burjuvaziye

dönüşmüştür; işçi sınıfıyla arasındaki boşluğu ise teknokratlar sınıfı doldurmuştur.

Bu sınıf eskiden olduğu gibi artık parayı değil, bilimi kullanma yolunu tutmaktadır.

Ne tuhaf; eski düzendeki köylüyle toprak ağasının ilişkilerini düzenleyen mübaşirin

yerini, yeni düzende okumuşlar, düşünürler, bilginler ve sanatçılar, kısaca aydınlar

almıştır.

Bilimin, şu yeni uygarlığın egemenliğinde aldığı biçim ve çekildiği yöne bakın.

Yeni burjuvazinin dine karşı açtığı örgütlü savaş ve onu hayattan, toplumdan ve

insanların kalbinden silme çabasında bilim önemli bir rol oynuyor. Burjuvazi, bilimin

özgürlüğü, akim bağımsızlığı, kültürün insancıllığı, eğitimin ulusallığı, ahlâkın

mantıkîliği ve sanatla dinin zincirlerden kurtulması gibi cafcaflı ve yalancı

sloganlarla dine karşı savaş veriyor.

Tüm aydınlar, hatta burjuvaziye karşı olan devrimci aydınlar, Doğulu aydınlar ve

Müslümanlar, din ve kültür açısından yeni Batı burjuvazisinin kurbanı oldular. Oysa,

yüzyılımızda oluşan siyâsî, sosyal ve kültürel gelişmeleri ve politikada, sosyal

sistemlerde, ahlâkta ve düşüncede olup bitenleri görüyorlardı. Maneviyâta karşı

realist ve materyalist akımlara; dine karşı bilimsel iddialara, erdemlere karşı

modernleşmeye, Allah'a tapmaya karşı paraya tapmaya tanık oluyorlar. Ahlâkın

yerini çıkarların, erdemlerin yerini faydacılığın, gerçeğin yerini ekonomik refahın,

insanın kurtuluşu tezinin yerini ilerlemenin; hakkın yerini ihtikâr, aldatma, kuşku,

sosyal burkun tu ve bilimsel, sanatsal ve eğitsel yönelişlerin; insanî soyluluğun yerini

tüketimciliğin ve değerlerin yerini maddî lezzetin, gücün, biriktirmenin ve

ekonominin aldığını; hakka tapmanın, aşkın, güzelliğin, değerlerin, yüce amaçların,

varlığın ve evrenin ruhunun, fıtratın, sonsuz susuzluğun, gayb gerçeğinin,

sonsuzluğun, insanı tarih içinde hayvandan ayıran ve onu hidâyete, doğruya,

özgürlüğe ve uyanışa götüren nedenlerin yok edildiğini ve tüm uygarlıkların,

kültürlerin, toplum ve ulusların gelişmesindeki ana etkenin iman olduğunu

biliyorlardı.

Durkheim, dine toplum ruhunun tecellisi diyor ve tarihte dinsiz bir toplum

yaşamadığını belirtiyor. Ona göre toplumların ilkel gelişme süreçlerindeki kavramlar

kutsal kavramlardır. Schiller, tarihin hareketinin nedeni olarak aşk ve açlığı

gösteriyor.

Ruh, ebedî yaşam düşüncesi, fizik ötesine uzanan irâde, aşk, tapınma, nasıl olmak,

ne yapmak ve nasıl düşünmek gerektiği; doğanın sırrını, eşyanın ruhunu ve yaşamın

anlamını çözmeye çalışmak ve sonunda gaybe inanma, Kahîr Güc'e yaklaşma,

oluşları araştırmak ve olayların nedenlerini bulmaya çalışmak insanı araştırmaya,

ilerlemeye ve yorumlara itmiştir. Hattâ, tekniğin gelişmesinin ilk kaynağının da

sihirbazlık, kimyacılık, tapmaklar yapma, büst yapma, ressamlık,

güzelliği tanımlama, yıldızları, doğada olup bitenleri tanımaya çalışma ve

hastalıklara karşı ilaçlar yapma gibi çabalar olduğu söyleniyor.

Sorunun daha ilginç olan yanı şurası ki; Marksizm insanlık tarihinde ilk kez iş

uygarlığının soyluluğundan söz ettiğini itiraf ediyor. Bu uygarlıkta insan iş aracına

dönüşerek aşağılaşıyor; öyle ki makine ana işçi, insan ise onun yan kolu hâline

geliyor. Sonra ruh ölüp, aşk terk edilerek, Allah'a, mutlak gerçek ve yüce değerlerin

tecellisi olan Allah'a tapmanın yerini; tüketime, cinsiyete ve yeni yeni başka

tanrılara, tarihin Kisra, Kayser ve diktatörlerinin yerine geçen reislere, liderlere, parti

genel sekreteri ve devrim önderlerine tapma alıyor. Uyanık, yaratıcı, güzelliğe,

özgürlüğe, gelişmeye ve hakka yönelmek isteyen insana, sosyalizm kantinlerinde

sunulan ideoloji yeterli hâle geliyor.

Ne tuhaf!.. Dini, bilime karşı ve halkı uyutan afyon diye gösterdiler. Özgürlüğü,

izzeti, insanın bağımsızlığını felce uğratan sapık bir fanatizm olarak nitelediler dini.

Oysa, insanı yeryüzünde Allah'ın halifesi yapan dinden başka bir felsefe veya

ideoloji değildi.

Bilim, felsefe ve hümanizm dinin zirveye oturttuğu insanı aşağılara indirip bir iş

aracına dönüştürdüler. Petek yapan balansı, ya da rızık toplayan karınca yerine

koydular onu. Marksizm'in yaptığı da bundan farklı bir şey değil. Marx ve Engels'in

çağdaşı E. Berth'in şu sözünü burada anmak ne kadar yerinde olacaktır. Diyor ki E.

Berth: "Marxizm, üretenlerin felsefesidir." Marksizm'in düşünsel nitelikleri ve ahlâkî

yönelişlerinin arkasında burjuvazinin keskin kokusu gelmektedir. 17. ve 18. yüzyılda

gelişip, 19. yüzyılda doruk noktasına ulaşan burjuvazi, maneviyâtı, irfanı, ruhu, ahlâk

ve değerleri reddedip, tüm bunların kaynağı olan dini karşısına aldı. Maddeyi kıble

edinerek, realizme, ekonomik refaha, pragmatizme, piyasacılığa, tüketime, üretime,

çıkara, lezzet, servet ve güce yönelerek tüm

amaçlan ve yüce değerleri romantik ve dinî idealizmin ürünü bularak fırlatıp attı.

Bugün sosyolojik sorunlardan anlamayanlar bile, günümüze egemen olan sosyal

ilişkilere, ekonomi düşüncesine ve toplumları kuşatan değer yargılarına

baktıklarında; yeni sanayi burjuvazisinin işten ve çalışmaktan başka bir şeye kıymet

vermediğini ve kâbesinin yalnızca para olduğunu kolayca göreceklerdir.

Marksizm ile burjuvazinin sonunda çıktıkları kapı aynı kapıdır; aralarında amaç

olarak hiçbir fark yoktur.

Her sabah erken saatlerde Paris, Londra veya Washington'un yeraltı geçitlerinde arı

gibi kaynayan ve işe yetişme kaygusuyla ana-kız, erkek-kadm acele metrolara

koşuşan milyonlarca insanı gördüğümüzde; azaba uğramış kavimleri, tufana uğrayıp

kaçan Nuh kavmini ya da Ad kavmini anımsıyoruz. Bu koşuşup duran insanlar,

uğradıkları bir azaptan kaçıp kurtulmak çabası içindedirler sanki. Evet; iş

uygarlığının, paranın, bilimin, gücün, teknolojinin acımasız ağırlığı altında ezilip

kalmış bir şehîd var çağımızda; insan.

Teknoloji insanlara refahı getirecekti; ama şimdi, bu refah aracının altında kalmış

insanlığın feryatları geliyor kulaklarımıza. Kıyamet günü müdür nedir?

Mezarlarından çıkan ölüler korkarak oraya buraya kaçışıyorlar sanki. Mahşer

gününün korkunç anları kuşatmış insanlığı. Mahşer mi? Evet, büyük mahşer. Nereye

koşuşuyor bu insanlar? "Gebe develer korkudan yavrularını düşüreceklerdir." diyor

Kur'ân, kıyamet hâllerini anlatırken.

Londra'da, Paris'te, Hamburg ve Tokyo'da koşuşan insanların yanı sıra, ancak bir

polis ya da müfettiş gördüklerinde kıpırdanabilen uyuşuk komünist ülke insanlarına

ne denir? Bu insanların ruhları ölmüştür. Diyalektik, propaganda, reklam, ideolojik

nutuklar ve partinin bitip tükenmek bilmeyen övgüleri uyutmuştur onları. Ama bu

insanları da çalışmaya iten yine paradır; polis gücünden daha üstün gelen para.

Yüzyılın büyük bir tecrübesi bizi bir gerçeğe götürüyor. Sermaye birikimi, refah ve

lezzet aşkı, hırs ve kazanç peşinde olma; insanlığı gece-gündüz yaşam boyu para

toplamaya, güç kazanmaya, lükse, sapık eğlencelere, biriktirme hastalığına ve

manevî-ahlâkî değerleri, varlık felsefesini, fıtrat cev-hp'ini, Hakk'a tapmayı,

özgürlüğü, adaleti, yaşamın tüm güzelliklerini ve bireyin gelişmesini feda etmeye

götürüyor. İnsan paranın karşısında ve aşağılık arzular içinde, hemcinsleriyle bitmez

bir çekişme ve düşmanca ilişkiler ortamında yalnızca dünyaya yönelik, ruhunu,

ahlâkını ve kültürünü bırakıyor ve sonunda kendine yabancı bir yaratık hâline

geliyor. Daha kısa bir deyimle, burjuvazinin ahlâkına bürünüyor.

Bu hastalığı ve getirdiği sapıklıkları eski kültürler ve dinler bildiği gibi, bugünün

sosyolojisi ve insanı anlayabilen ideolojileri de biliyor.

İnsan, uğrunda en kıymetli şeylerini, tüm güzelliklerini ve varını, yoğunu feda edip

de ulaşamadığı; devrimler, cihâdlar ve şehâdetler aracılığıyla peşinden koştuğu kendi

gerçeğini, yüce değerlerini, ahlâkını, amaç ve sorumluluklarını, gerçek siyâsî

düzenini, varlık felsefesini, tabiatın ve yaratılışın sırrını ve kutsal güzelliklerini

istiyor. Aradığını kapitalizmde bulamadı, burjuvazide bulamadı, Marksizm'de

bulamadı; materyalizm, egzistansiyalizm, nasyonalizm ve faşizmde bulamadı ve

arayış içindeki gözler ister istemez İslâm'a yöneliyor. Ve;

İkbâl bunun yolunu bize gösteriyor.