İletişim Yayınları, Modern Klasikler, 1999-2010 (5 baskı)
© 1999 İletişim Yayıncılık A. Ş.

El Informe de Brodie (1970)
© 1989, María Kodama
Bu kitabın yayın hakları The Wylie Agency (UK) Ltd. aracılığıyla alınmıştır.

© Önsöz: 2013, James Woodall, new introduction
The Man in the Mirror of the Book. A Life of Jorge Luis Borges
Önsözün hakları Aitken Alexander Associates’ten alınmıştır.

İletişim Yayınları 121 • İletişim Klasikleri 63
ISBN-13: 978-975-05-1235-3
© 2013 İletişim Yayıncılık A. Ş.
1. BASKI 2013, İstanbul
2. BASKI 2015, İstanbul

DİZİ YAYIN YÖNETMENİ Murat Belge
YAYINA HAZIRLAYANLAR Bahar Siber, Osman Yener, Emrah Serdan
KAPAK Suat Aysu

KAPAK RESMİ Hieronymus Bosch,
“The Temptation of Saint Anthony” (Berlin), detay

UYGULAMA Hüsnü Abbas
DÜZELTİ Sait Kızılırmak
BASKI ve CİLT Sena Ofset · SERTİFİKA NO. 12064
Litros Yolu 2. Matbaacılar Sitesi B Blok 6. Kat No. 4NB 7-9-11
Topkapı 34010 İstanbul Tel: 212.613 03 21

İletişim Yayınları · SERTİFİKA NO. 10721
Binbirdirek Meydanı Sokak İletişim Han No. 7 Cağaloğlu 34122 İstanbul
Tel: 212.516 22 60-61-62 • Faks: 212.516 12 58
e-mail: iletisim@iletisim.com.tr • web: www.iletisim.com.tr

JORGE LUIS BORGES

Brodie Raporu

El Informe de Brodie

İSPANYOLCADAN ÇEVİREN
Yıldız Ersoy Canpolat

JAMES WOODALL’UN ÖNSÖZÜYLE

JORGE FRANCISCO ISIDORO LUIS BORGES 24 Ağustos 1899’da bütün malvarlığını kaybetmiş, İngiliz asıllı bir ailenin ilk çocuğu olarak Buenos Aires’te doğdu. Babasının edebiyata olan düşkünlüğü, Borges’in çocukluğundan itibaren edebiyata yönelmesine sebep oldu. Küçük yaşta İngilizceyi öğrendi. 1914’te babasının göz ameliyatı sebebiyle ailesiyle yurtdışına çıktı ve Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle, savaş yıllarını yurtdışında geçirmek zorunda kaldı. Cenevre’de Calvin Koleji’ne devam eden Borges burada Almanca, Fransızca ve Latince öğrendi. Bu dönemde sembolizmden etkilendi. 1921’de Buenos Aires’e geri dönen Borges iki yıl sonra ilk kitabını yayımladı. 1931’den itibaren Arjantin’in en önemli edebiyat dergisi Sur’da düzenli olarak yazmaya başladı. Babasının ölümünden sonra 1937’de geçimini sağlayabilmek için bir halk kütüphanesinde çalışmaya başladı. İkinci Dünya Savaşı sırasında iktidardaki Juan Perón’a muhalif duruşu sebebiyle kütüphanedeki işinden uzaklaştırıldı. 1946-1955 yılları arasında para kazanmak için ders vermeye ve yazmaya ağırlık verdi. Düzyazıyla şiiri birleştiren kendine özgü yazım tarzında çok sayıda eser verdi. Juan Perón devrildiğinde Buenos Aires Kütüphanesi’ne müdür oldu. Borges, 1955’te aileden gelen kalıtsal rahatsızlığından dolayı görme yetisini tümüyle kaybetti. Yapıtlarının yazımını annesi, sekreterleri ve arkadaşları devraldığı için uzun metinlerden ziyade kısa öykü ve şiire yöneldi. 1961’de Samuel Beckett’le paylaştığı Formentor Edebiyat Ödülü, Avrupa’da ün kazanmasını sağladı. Şiir, kısa öykü ve denemelerden oluşan eserleri dünya çapında yayımlandı. Borges fantastik öğeleri ağır basan kendine özgü tarzıyla, 20. yüzyılın önemli edebiyatçılarını etkiledi. 14 Haziran 1986’da hayatını kaybetti. İletişim Yayınları tarafından yayımlanan kitapları: Ficciones (1998), Alef (1998), Brodie Raporu (1999), Alçaklığın Evrensel Tarihi (1999), Kum Kitabı (1999), Yedi Gece (1999), Dantevari Denemeler / Shakespeare’in Belleği (1999), Sonsuz Gül (2002), Evaristo Carriego (2002), Öteki Soruşturmalar (2005), Şifre (2009), Yaratan (2011), Atlas (2012).

KRONOLOJİ

Tarih
Yazarın Hayatı ve Eserleri
Dönemin Önemli Olayları

1896

- İstanbul’da Ermeni milliyetçiler Osmanlı Bankası’na saldırdı. Yetkililer şiddetle karşılık verdi ve üç bin Ermeni öldürüldü.
- H. G. Wells, Dr. Moreau’nun Adası.

1897

- Macaristan’da Yahudi gazeteci Theodor Herzl, Dreyfus Olayı’yla bağlantılı Anti-semitizm’den rahatsız olarak Basel’de ilk Siyonist Kongresi’ni topladı.
- Bram Stoker, Dracula; H. G. Wells, Görünmez Adam; Joseph Conrad, Narcissus’un Zencisi.
- Paul Gauguin, Nereden Geliyoruz? Neyiz? Nereye Gidiyoruz?; Henri Rousseau, Uyuyan Çingene. Monet hayatının sonuna kadar devam ettireceği Nilüferler serisini resmetmeye başladı.

1898

- İspanya-Amerika Savaşı. Küba, bağımsızlığını ilan etti; Birleşik Devletler Porto Riko, Guam ve Filipinler’i ele geçirdi.
- Romancı Émile Zola, Genelkurmay Başkanı ve yüksek rütbeli subayları Dreyfus Olayı’ndaki yaklaşımından ötürü kınayan “J’Accuse...!” (“Suçluyorum...!”) başlıklı yazısını kaleme aldı. İftirayla suçlanan Zola, İngiltere’ye kaçmak zorunda kaldı.
- Henry James, Yürek Burgusu; H. G. Wells, Dünyalar Savaşı.

1899
Jorge Luis Borges 24 Ağustos’ta Buenos Aires, Arjantin’de dünyaya geldi. Babası Jorge Guillermo Borges Haslam bir albayın oğluydu ve eğitimli bir aileden geliyordu. Annesi Leonor Acevedo Suarez, criollo kökenli bir Uruguaylı ailenin kızıydı.

1899 - 1914
Borges on bir yaşına kadar evde eğitim almış, babaannesi İngiliz olduğundan evde sürekli konuşulan dili öğrenmiş, on iki yaşında Shakespeare’i İngilizce okuyabilecek seviyeye gelmiştir.

1900

- İtalya’da Kral I. Umberto suikaste uğradı. Max Planck, Kuantum Teorisi’ni geliştirdi. Sigmung Freud, Düşlerin Yorumu’nu yazdı.
- Frank Baum, Oz Büyücüsü; Joseph Conrad, Lord Jim.

1901

- Birleşik Devletler Başkanı William McKinley suikaste uğradı, Theodore Roosevelt başkan oldu. Kraliçe Victoria hayatını kaybetti.
- Thomas Mann, Buddenbrooklar.

1902

- II. Boer Savaşı sona erdi.
- Joseph Conrad, Karanlığın Yüreği; Arthur Conan Doyle, Baskerville Tazısı.

1903

- Birleşik Devletler, Panama’nın Kolombiya’dan bağımsızlığını ilan etmesini sağladı. Wright Kardeşler, tek kanatlı ve buhar motorlu havadan ağır uçan ilk pervaneli uçuşu gerçekleştirdi.
- Jack London, Uçurum İnsanları.

1904

- New York metrosu hizmete girdi. İngiltere-Fransa Dostluk Antlaşması imzalandı.
- Joseph Conrad, Nostromo.

1905

“Kanlı Pazar”: Rusya’da ayaklanmalar Kışlık Saray’a ulaştı; isyanlar şiddetle bastırıldı, iki yüz ila bin arasında devrimci öldürüldü. Albert Einstein, izafiyet teorisini geliştirdi. Aralarında Henri Matisse’in de bulunduğu Fovist sanatçılar, Paris’te Salon d’Automne’da ilk kez sergi düzenlediler.

1906

- Roosevelt’in başarısız imla devrimi gerçekleşti. Büyük San Francisco depremi oldu, sonrasında yangınlar dört gün boyunca sürdü. Finlandiya, kadınlara oy hakkı tanıyan ilk ülke oldu.
- Upton Sinclair, Chicago Mezbahaları.

1907

- İlk elektrikli çamaşır makinesi icat edildi. Pablo Picasso, kübizmi başlattı.
- Joseph Conrad, Gizli Ajan.

1908

- Osmanlı’da İkinci Meşrutiyet ilan edildi. İtalya’da meydana gelen depremde 150.000 kişi öldü. Ford, Model T otomobili piyasaya sürdü. Tunguska olayı: Sibirya’da nedeni belirsiz, büyük bir patlama meydana geldi.
- E. M. Forster, Manzaralı Bir Oda; Kenneth Grahame, Söğütlükte Rüzgâr.

1909

- Robert Peary, Kuzey Kutbu’na ulaşan ilk insan oldu. Japonya’da Prens İto suikaste uğradı. Plastik keşfedildi.
- Jack London, Martin Eden.

1910

- Halley kuyrukluyıldızı dünyadan geçti. Tango müziği popüler oldu.
- E. M. Forster, Howards End; Gaston Leroux, Operadaki Hayalet.

1911

- Mona Lisa tablosu çalındı. Çin’de devrim oldu. Antik İnka kenti Machu Picchu keşfedildi.
- Edith Wharton, Ethan Frome; Max Beerbohm, Zuleika Dobson.

1912

- Arjantin’de Sáenz Peña Yasası’nın yürürlüğe girmesiyle tüm erkeklere gizli ve evrensel seçmenlik hakkı getirildi; bu gelişmeler ‘80 Kuşağı oligarşisinin sonunu hazırladı.
- Titanic faciası: Batmaz denilen gemi, 14 Nisan günü buzdağına çarptı, 1500’ün üzerinde insanın ölümüne neden oldu.
- Thomas Mann, Venedik’te Ölüm; Lev Tolstoy, Hacı Murat.

1913

- Henry Ford, yürüyen bant tekniğini kullanan ilk fabrikayı açtı.
- D. H. Lawrence, Oğullar ve Sevgililer; Marcel Proust, Swann’ların Tarafı.

1914
Borges ailesi Avrupa ziyaretleri sırasında I. Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle Cenevre’ye yerleşti. Borges ortaöğretimini burada tamamladı, Fransızca ve Almanca öğrendi.
- Arşidük Franz Ferdinand’ın, Saraybosna’da suikaste uğramasıyla I. Dünya Savaşı başladı. Charlie Chaplin, ilk kez Şarlo karakteriyle beyazperdede boy gösterdi.
- James Joyce, Dublinliler.

1915

- Ermeni Kırımı. Britanyalı yolcu gemisi RMS Lusitania, Almanya tarafından batırıldı, gemide bulunan 1198 kişi hayatını kaybetti. Çanakkale Savaşı.
- Franz Kafka, Dönüşüm.

1916

- Arjantin’de Radikal Parti’den Hipolito Yrigoyen başkan seçildi. Enflasyonla mücadele için asgari ücret uygulamasını başlattı.
- I. Dünya Savaşı’nda Batı Cephesi’nde Somme ve Verdun Muharebeleri yapıldı. İrlanda’da isyancılar Paskalya Ayaklanması’nı başlattı.
- James Joyce, Sanatçının Genç Bir Adam Olarak Portresi;

1917

Rusya’da Bolşevik Devrimi: Lenin önderliğindeki Bolşevikler, Petrograd’daki Kışlık Saray’ı ele geçirdiler. Mata Hari casus olduğu suçlamasıyla idam edildi.

1918

Arjantin’de öğrenciler, üniversitelerde reform talebiyle gösteriler yaptı. Devrilen Rus Çarı II. Nikola ve Romanov ailesi Bolşeviklerce öldürüldü. İspanyol Nezlesi Salgını tüm dünyaya yayıldı. Bugün bu salgında 100 milyon kişinin öldüğü tahmin edilmektedir.

1919
Savaşın sona ermesinden sonra İspanya’ya gitti ve Ultraísmo adlı edebi harekete katıldı. İlk şiiri Grecia dergisinde yayımlandı.
- İtilaf Devletleri ve Almanya arasında imzalanan Versay Barış Antlaşmasıyla I. Dünya Savaşı resmen sona erdi.
- Sherwood Anderson, Winesburg, Ohio.

1920

- Birleşik Devletler’de Volstead Yasası’nın yürürlüğe girmesiyle alkol yasağı başladı. Kadınlara Birleşik Devletler’de oy hakkı tanındı. İlk ticari radyo yayını yapıldı.
- D. H. Lawrence, Âşık Kadınlar; Edith Wharton, Masumiyet Çağı.

1921
Ailesiyle birlikte Arjantin’e döndü ve Arjantinli dostlarıyla kendi ultraistler grubunu kurdu. Yayımladıkları Prisma dergisinin dağıtımını, Buenos Aires’in duvarlarına yapıştırarak yapıyorlardı.
Almanya’da enflasyon rekor seviyelere ulaştı. Yalan makinesi icat edildi.

1922

- Mussolini, Roma’ya girdi. Michael Collins, İrlanda İç Savaşı sırasında öldürüldü. Firavun Tutankamon’un mezarı keşfedildi.
- James Joyce, Ulysses; Virginia Woolf, Jacob’ın Odası; T. S. Eliot, The Waste Land.

1923
Filozof Macedonio Fernández ile tanıştı ve arkadaş oldu. İlk şiir kitabı Fervor de Buenos Aires’i yayımladı.
Hitler, başarısız darbe girişiminin ertesinde hapse atıldı. Çarliston dansı moda oldu. Sesli filmler gösterime girdi.

1924

- “Yüzyılın Davası”: İki zengin ve parlak Chicago’lu genç olan Nathan Leopold ve Richard Loeb, sıkılmalarını sebep göstererek 14 yaşındaki Bobby Franks’i kaçırdılar ve öldürdüler. V. İ. Lenin öldü.
- Thomas Mann, Büyülü Dağ; E. M. Forster, Hindistan’a Bir Geçit; Franz Kafka, Dava.

1925
İkinci şiir kitabı Luna de Enfrente yayımlandı.
- Hitler, Kavgam’ı yayımladı.
- F. Scott Fitzgerald, Muhteşem Gatsby; Virginia Woolf, Mrs Dalloway; Franz Kafka, Dava.

1926

- Mussolini’ye ilk suikast girişimi. Sihirbaz Houdini yediği yumruk sonucu hayatını kaybetti.
- Ernest Hemingway, Güneş de Doğar; William Faulkner, Aşk ve Ölüm; Vladimir Nabokov, Mary.

1927

- Cordoba’da Fabrica Militar de Aviones uçak imalat fabrikası kuruldu. BBC kuruldu. Charles Lindbergh, Atlantik Okyanusu’nu bir uçtan bir uca tek başına uçtu. Amerika’da İtalyan göçmenlere duyulan nefret; cinayet ve gasp olaylarıyla suçlanan Nicola Sacco ve Bartolomeo Vanzetti’nin idamına sebep oldu.
- Virginia Woolf, Deniz Feneri.

1928

- Yrigoyen tekrar başkan seçildi. Penisilin keşfedildi. İlk Mickey Mouse filmi gösterildi.
- Evelyn Waugh, Gerileme ve Çöküş; Virginia Woolf, Orlando.

1929
Üçüncü şiir kitabı Cauderno San Martin yayımlandı. Denemelerini derlediği kitabıyla belediyeden 3.000 pesoluk bir ödül kazandı.
- “Kara Perşembe” günü New York Borsası dibe vurdu ve tüm dünyayı etkileyecek tarihin en büyük ve en uzun soluklu ekonomik krizi Büyük Buhran başladı. Akademi Ödülleri ilk kez düzenlendi.
- William Faulkner, Ses ve Öfke; Ernest Hemingway, Silahlara Veda; Erich Maria Remarque, Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok.

1930
Evaristo Carriego yayımlandı.
- General Uriburu önderliğinde tüm Arjantin Silahlı Kuvvetleri darbe yaparak Yrigoyen’i görevinden indirdi ve Arjantinlilerin deyişiyle “Alçak On Yıl” başladı. Pluton keşfedildi. Nazi partisi, Almanya’da mecliste çoğunluğu elde etti.
- William Faulkner, Döşeğimde Ölürken.

1931

- Seçimlerde hileyle General Agustín Justo başkanlığa geldi.
443 metrelik Empire State Binası tamamlandı; 1972 yılına kadar dünyanın en yüksek gökdeleniydi.
- Virginia Woolf, Dalgalar.

1932
Kaybolmamış ilk deneme derlemesi olan Discusión yayımlandı.
- Arjantin’de tekrar sivil yönetime geçildi. Amelia Earhart, Atlantik Okyanusu’nu geçen ilk kadın pilot oldu. Bilimadamları bu yıl atomu parçaladı.
- Aldous Huxley, Cesur Yeni Dünya; Vladimir Nabokov, Karanlıkta Kahkaha.

1933

İlk Nazi toplama kampı inşa edildi. Adolf Hitler, Almanya’da şansölye oldu.

1933-34
Alçaklığın Evrensel Tarihi’ni yayımladı.

1934

- Dust Bowl: Kuzey Amerika’da şiddetli toz fırtınaları, ekinlere büyük zarar verdi ve toplu göçlere sebep oldu. Sovyetler Birliği’nde “Terör” dönemi. Soyguncu âşıklar Bonnie ve Clyde, polis tarafından öldürüldü.
- Mihail Şolohov, Ve Durgun Akardı Don; Evelyn Waugh, Bir Avuç Toz.

1935

Almanya, Yahudi karşıtı Nüremberg Kanunları’nı yürürlüğe koydu. John Maynard Keynes, ekonomi teorisini geliştirdi.

1936
Deneme derlemesi Sonsuzluğun Tarihi yayımlandı.
- Berlin’de Nazi Olimpiyatları düzenlendi. İspanyol İç Savaşı başladı. Kral VIII. Edward, tahttan çekilmeye karar verdi ve krallığı kardeşine bıraktı.
- William Faulkner, Abşalom, Abşalom!

1937
İşçi mahallesi Miguel Cane’de bulunan Buenos Aires Belediye Kütüphanesinde çalışmaya başladı. Dokuz yıl bu işe devam etti.
- Hindenburg Faciası: Almanya bandıralı Hindenburg zeplininde New Jersey’ye iniş sırasında yangın çıktı. Yolcu ve mürettebattan 36 kişi hayatını kaybetti. Amelia Earhart’ın uçağı, Pasifik Okyanusu’nda kayboldu. Japonya, Çin’i işgal etti.
- Virginia Woolf, Yıllar.

1938
Babası Jorge Guillermo öldü. Noel arifesinde, Borges kafasından ağır bir sakatlık geçirdi; tedavisi sırasında kan zehirlenmesinden ölmekten son anda kurtuldu.
- Üçüncü Reich, Avusturya’yı ele geçirdi. Kristal Gece: Alman diplomat Ernst vom Rath’ın Paris’te suikaste uğramasının ardından Joseph Goebbels’in Yahudilere karşı ayaklandırdığı halk, evlerine, işyerlerine ve ibadethanelerine saldırdı.
- Graham Greene, Brighton Rock; Vladimir Nabokov, İnfaza Çağrı; Jean-Paul Sartre, Bulantı.

1939
Bir ay boyunca kan zehirlenmesiyle mücadele etti. İlk Borgesvari hikâye olarak kabul edilen “Don Kişot’un Yazarı Pierre Menard” öyküsünü mayıs ayında yayımladı.
- Almanya’nın Polonya’yı işgaliyle II. Dünya Savaşı patlak verdi. Arjantin, tarafsızlığını ilan etti.
- James Joyce, Finnegans Wake; Christopher Isherwood, Hoşçakal Berlin; Raymond Chandler, Büyük Uyku; John Fante, Toza Sor.

1940

- Almanya Hollanda, Belçika ve Fransa’yı işgal etti. İngiltere’de Churchill başbakanlığa seçildi.
- Ernest Hemingway, Çanlar Kimin İçin Çalıyor; Arthur Koestler, Gün Ortasında Karanlık.

1941

- Yahudi Soykırımı başladı. Almanya Selanik’i işgal etti, Girit adasını uçaklarla bombaladı. Pearl Harbor’a yapılan saldırı sonrası ABD, II. Dünya Savaşı’na girdi. Hitler, Sovyetler Birliği’ne doğru ilerledi; Leningrad’ın işgali başladı.
- Vladimir Nabokov, Sebastian Knight’ın Gerçek Yaşamı; Bertolt Brecht, Cesaret Ana; Henri Bergson, James Joyce ve Virginia Woolf öldü.
- Orson Welles’in başyapıtı Yurttaş Kane gösterime girdi.

1942
Öykü kitabı Yolları Çatallanan Bahçe yayımlandı. Adolfo Bioy Casares’le birlikte H. Bustos Domecq mahlasıyla Don Isidro Parodi’ye Altı Bilmece kitabını yayımladı.
- Arjantin, Pearl Harbor saldırısı sonrası Japonya ve Almanya’yla diplomatik ilişkilerini kesmeyi reddetti. Fizikçi Robert Oppenheimer başkanlığında Manhattan Projesi başladı. Stalingrad Muharebesi.
- Robert Musil, Niteliksiz Adam.

1943

- Albay Juan Perón’un içinde bulunduğu milliyetçi kurmaylar “Ulusal Devrim” yaparak yönetimi ele geçirdiler, tarafsızlık politikasını sürdürdüler. Varşova Gettosu Ayaklanması başarısızlığa uğradı. Tahran Konferansı yapıldı.
- Antoine de Saint-Exupéry, Küçük Prens; Bertolt Brecht, Sezuan’ın İyi İnsanı; Jean-Paul Sartre, Varlık ve Hiçlik.

1944
İkinci öykü kitabı Artificios yayımlandı; bu kitap Yolları Çatallanan Bahçe’ye eklendi ve Ficciones adıyla yayımlandı. Perón’un iktidara gelmesinden sonra kütüphanedeki görevinden ayrıldı; İngiliz ve Amerikan edebiyatı öğretmeye başladı.
- San Juan depremi kenti yerle bir etti, 10.000 kişinin ölümüne neden oldu. Normandiya Çıkarması. Baltık devletleri Sovyetler Birliği tarafından işgal edildi.
- Jean Anouilh, Antigone; Friedrich Hayek, Kölelik Yolu.

1945

- Arjantin, Japonya ve Almanya’yla diplomatik ilişkilerini sonlandırdı ve iki ülkeye savaş ilan etti; Birleşmiş Milletler’e kurucu üye olarak katıldı.
Perón tutuklandı, daha sonra Descamisados (“Gömleksizler”) adı verilen grubun protestoları sonrası serbest bırakıldı. Dresden bombalandı. Yalta Konferansı toplandı. Hiroşima ve Nagasaki’ye atom bombası atıldı. II. Dünya Savaşı sona erdi. Franklin Delano Roosevelt, Adolf Hitler ve Benito Mussolini’nin ölümleri. Postdam Konferansı’yla Avrupa, Batı ve Sovyet bloklarına ayrıldı.
- Amerikalı şair Ezra Pound, İtalya’da direnişçi örgütlerce tutuklandı ve serbest bırakıldı. ABD Silahlı Kuvvetleri’nce tutuklu bulunduğu kışlada, ünlü kantolarını yazdı. Pablo Neruda, Şili’de Komünist partiden senatör oldu. Aleksandr Soljenitsin Stalinist hükümeti eleştirdiği için sekiz yıl hapse mahkûm edildi. Hermann Broch, Vergilius’un Ölümü; Jean-Paul Sartre, Akıl Çağı; George Orwell, Hayvan Çiftliği; John Steinbeck, Sardalya Sokağı.

1946

- Perón başkan seçildi. Halka maaşlarda artış ve sosyal güvenlik vaatlerinde bulundu. “Evita” ismiyle bilinen karısı Eva’yı işçi ilişkileri sorumlusu yaptı. Toprak reformu isteyen halk, Malón de la Paz’dan başkent Buenos Aires’e kadar yürüdü. İtalya cumhuriyet oldu.
- W. H. Auden, ABD vatandaşı oldu. Christopher Isherwood, Berlin Öyküleri; Nikos Kazantzakis, Zorba; Boris Vian, Mezarlarınıza Tüküreceğim. Gertrude Stein ve H. G. Wells’in ölümü.

1947

- Arjantin’de kadınlara oy hakkı tanındı. Komünizmle savaş için Truman Doktrini uygulamaya kondu. CIA kuruldu. Ses duvarı aşıldı.
- Albert Camus, Veba; Max Horkheimer ve Theodor Adorno, Aydınlanmanın Diyalektiği.

1948

- İsrail devleti kuruldu. Berlin Ablukası başladı. Mohandas Gandhi suikaste uğradı.
- Norman Mailer, Çıplak ve Ölü; Bertolt Brecht, Kafkas Tebeşir Dairesi.

1949
İkinci öykü derlemesi Alef’i yayımladı.
- Yeni anayasayla başkanın yetkileri artırıldı. Peróncuların çoğunluğunu oluşturduğu meclis, hükümet aleyhine konuşanlara hapis cezası getiren yasayı kabul etti. Rejim karşıtları hapsedildi, bağımsız gazeteler baskı altına alındı. NATO kuruldu; Berlin Ablukası sona erdi ve Almanya, Sovyet kontrolündeki Alman Demokratik Cumhuriyeti’yle NATO destekli Almanya Federal Cumhuriyeti olarak ikiye ayrıldı.
- Brecht’in Cesaret Ana oyunu Doğu Berlin’de Deutsches Theater’da ilk defa sahnelendi. George Orwell, Bin Dokuz Yüz Seksen Dört; Joseph Campbell, Kahramanın Sonsuz Yolculuğu; Simone de Beauvoir, İkinci Cins.

1950
Sociedad Argentina de Ecritores (Arjantin Yazarlar Birliği) başkanı seçildi.
- Comisión Nacional de Energía Atómica (Ulusal Atom Enerjisi Komisyonu) Juan Perón’un emriyle kuruldu. Kore Savaşı başladı.
- George Orwell, Cesare Pavese ve George Bernard Shaw’ın ölümü.

1951

- Perón ezici bir çoğunlukla tekrar başkan seçildi.
- Julio Cortázar, Bestiario; J. D. Salinger, Çavdar Tarlasında Çocuklar; Vladimir Nabokov, Konuş, Hafıza: Tekrar Ele Alınmış Bir Otobiyografi. Sinclair Lewis, Ludwig Wittgenstein ve André Gide’in ölümü.

1952
Ünlü deneme kitabı Öteki Soruşturmalar yayımlandı.
- Eva Perón kanserden ölünce; Perón’a destek azalmaya başladı. II. Elizabeth, Britanya kraliçesi oldu. Mısır’da devrim sonrası Kral I. Faruk devrildi, İngiliz işgali sona erdi. ABD, atom bombasından çok daha yıkıcı bir silah olan hidrojen bombasını geliştirdi.
- Arthur Miller’ın Cadı Kazanı oyunu ilk kez Broadway’de sahnelendi. James Baldwin, Git Onu Dağa Anlat; J. D. Salinger, Dokuz Öykü.

1953

- Josef Stalin’in ölümü. Muhammed Musaddık, darbe sonrası görevden uzaklaştırıldı. Kore Savaşı sona erdi. Albay John Hunt’ın liderlik ettiği Britanyalı dağcılar, Everest Tepesi’ne ilk ulaşan insanlar oldu. DNA keşfedildi.
- Dublin’de “Bloomsday” ilk kez kutlandı; Aldous Huxley, Algı Kapıları. Colette öldü.

1954

- Sovyetler Birliği, nükleer enerjiyi kullanarak elektrik üretti. Cezayir’de savaş başladı.
- Nabokov’un Lolita kitabı Paris’te yayımlandı. Yaşar Kemal, İnce Memed; Françoise Sagan, Hoşgeldin Hüzün; Samuel Beckett, Godot’yu Beklerken. Thomas Mann öldü.

1955
Perón’un devrilmesinden sonra Arjantin Ulusal Kütüphanesi müdürlüğüne getirildi. Bu dönemde ailesinde kalıtımsal bir hastalık olan görme kaybı, giderek körleşmesine neden oldu.
- Arjantin’de binlerce kişinin öldüğü iç savaş sonrası Silahlı Kuvvetler darbe yaptı. Perón görevinden istifa etti ve bir Paraguay gambotuna saklandı. Önce Paraguay’da, sonra İspanya’da sürgün hayatı yaşadı. Birleşik Devletler anayasası model alınarak yazılmış 1853 federal anayasasına dönüldü. Varşova Paktı imzalandı.
- Ted Hughes’la Sylvia Plath evlendi. James Baldwin, Giovanni’nin Odası; Saul Bellow, Günü Yaşa; Allen Ginsberg, Uluma. Bertolt Brecht öldü.

1956
Buenos Aires Üniversitesi’nde İngiliz ve Amerikan Edebiyatı profesörlüğüne getirildi, bu görevi on iki yıl boyunca sürdürdü.
- Fransa’da Beşinci Cumhuriyet kuruldu. Stalinist hükümete karşı ayaklanan Budapeşte’yi Sovyet birlikleri işgal etti. Süveyş Kanalı’nı millileştiren Cemal Abdül Nasır, Süveyş Bunalımı’nı tetikledi. Brasilia inşa edildi.
- Jack Kerouac, Yolda; Vladimir Nabokov, Pnin; Boris Pasternak, Doktor Jivago; Ayn Rand, Atlas Silkindi.

1957

- Uzay Çağı’nı başlattığı kabul edilen Sputnik 1 yörüngeye gönderildi. Avrupa Ekonomik Topluluğu’nu oluşturan Roma Antlaşması imzalandı.
- Harold Pinter’ın oyunu Doğum Günü Partisi, Londra’da bir hafta sahnede kaldı. Chinua Achebe, Parçalanma; Truman Capote, Tiffany’de Kahvaltı; Claude Lévi-Strauss, Yapısal Antropoloji.

1959

- Küba’da diktatör Fulgencio Batista’nın rejimine karşı ayaklanan Fidel Castro ve silah arkadaşları, yönetimi yılbaşında devraldı. Kıbrıs ve Singapur, bağımsızlığını ilan etti.
- Philip Roth, Hoşçakal Columbus; Kurt Vonnegut, Titan’ın Sirenleri; Jean Anouilh, Becket; Erving Goffman, Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu; Karl R. Popper, Bilimsel Araştırmanın Mantığı.
- “Müziğin Öldüğü Gün”: Richie Valens, Buddy Holly ve Big Bopper’ın uçağı, Iowa yakınlarında düştü.

1960
El hacedor (Yaratan) yayımlandı.
- Afrika’da on yedi devlet bağımsızlığını ilan etti. Patrice Lumumba’nın suikaste uğramasıyla Kongo Krizi patlak verdi. Türkiye’de 27 Mayıs ihtilali oldu. Liverpool’da The Beatles ilk kez sahneye çıktı.
- Penguin Yayınevi, Lady Chatterley’nin Âşığı romanını basmaktan dava edildiği müstehcenlik suçundan beraat etti. Harper Lee, Bülbülü Öldürmek; John Updike, Tavşan Kaç; Eugene Ionesco, Gergedanlar. Albert Camus trafik kazasında öldü.

1961
Samuel Beckett’le birlikte ilk kez verilen Prix Formentor’a layık görüldü ve uluslararası üne kavuştu. Texas Üniversitesi’ne konuk profesör olarak davet edildi.
- Berlin Duvarı inşa edildi. Yuri Gagarin, uzaya ilk çıkan insan oldu.
- Joseph Heller, Madde 22; Stanislaw Lem, Solaris; J. D. Salinger, Franny ve Zooey; Muriel Spark, Bayan Jean Brodie’nin Baharı; Kurt Vonnegut, Gece Ana.

1962

- Arjantin’de darbe sonrası Arturo Frondizi’nin sivil hükümeti devrildi. Küba Füze Krizi patlak verdi. Cezayir’de savaş devletin bağımsızlığını ilan etmesiyle sona erdi. Papa XXIII. Jean, Vatikan II’yi açtı.
- Marilyn Monroe ve Arthur Miller, Meksika’da boşandı; Vladimir Nabokov, Soluk Ateş; Aleksandr Soljenitsin, İvan Denisoviç’in Bir Günü. e. e. cummings, Hermann Hesse, Georges Bataille ve William Faulkner’ın ölümü.
- The Beatles’ın ilk albümü Birleşik Devletler’e ulaştı; Batı dünyasında Beatlemania ve “İngiliz İşgali” başladı.

1963

- John F. Kennedy, Dallas’ta suikaste uğradı. Martin Luther King Jr., Washington’da Lincoln Anıtı önünde “Bir Hayalim Var” başlıklı konuşmasını yaptı.
- John Fowles, Koleksiyoncu; Mary McCarthy, Grup; Sylvia Plath, Sırça Fanus; Thomas Pynchon, V.; Kurt Vonnegut, Kedi Beşiği. Sylvia Plath, Nâzım Hikmet, Theodore Roethke, Aldous Huxley ve C. S. Lewis öldü.

1964
Dördüncü şiir kitabı El Otro, el mismo yayımlandı.
- Kolombiya’da devletle FARC (Kolombiya Devrimci Silah Güçleri) ve ELN (Ulusal Kurtuluş Ordusu) gibi köylü gerilla örgütleri arasında günümüze kadar devam eden savaş başladı.
- Saul Bellow, Herzog; Vladimir Nabokov, Lujin Savunması.

1965

- Winston Churchill öldü; Malcolm X, New York’ta suikaste uğradı.
- Sylvia Plath, Ariel.

1966

- Arjantin’de General Juan Carlos Ongania darbe sonrası yönetimi devraldı ve tüm siyasi partileri susturdu.
- Mihail Bulgakov, Efendi ve Margarita; Truman Capote, Soğukkanlılıkla; Tom Stoppard, Rosencrantz ve Guildenstern Öldü; Michel Foucault, Şeylerin Sırası. Evelyn Waugh ve André Breton öldü.

1967
Elsa Astete Millân’la evlendi. Adolfo Bioy-Casares’le, H. Bustos Domecq mahlasını tekrar kullanarak Crónicas de Bustos Domecq adlı deneme kitabını yayımladılar.
- “Aşk Yazı” ile hippi hareketi gençler arasında hızla yayıldı ve yarattığı sosyal değişim, 1960’ların geri kalanını ve 70’lerin ilk yıllarını etkiledi. İsrail ve Arap ülkeleri arasında Altı Gün Savaşı yapıldı. Ernesto “Che” Guevara öldü.
- Gabriel García Márquez, Yüzyıllık Yalnızlık; Angela Carter, Büyülü Oyuncakçı Dükkânı. Dorothy Parker, Siegfried Sassoon ve Carson McCullers öldü.

1968

Başkanlık seçimleri öncesinde Martin Luther King Jr. ve Robert F. Kennedy peş peşe suikaste uğradı. Alexander Dubcek’in iktidara gelmesiyle başlayan Prag Baharı, SSCB ve Varşova Paktı müttefiklerinin ülkeyi işgal etmesiyle sona erdi. Fransa’da Mayıs 68 gösterileri yapıldı. Kuzey İrlanda’da artan şiddet olaylarıyla “The Troubles” başladı.

1969
Beşinci şiir kitabı Karanlığa Övgü yayımlandı. Margarita Guerrero ile yazdığı Kurgusal Varlıklar Kitabı’nı yayımladı.
- Mayıs ayında Cordobazo gösterileri sonrası binlerce vatandaş orduyu ve polisi etkisiz hale getirerek iki gün boyunca Córdoba’yı işgal etti. Apollo 11 ayın yüzeyine indi, Neil Armstrong aya ilk basan insan oldu. Woodstock Müzik Festivali düzenlendi.
- Vladimir Nabokov, Ada ya da Arzu; John Fowles, Fransız Teğmenin Kadını; John Cheever, Bullet Park; Philip Roth, Portnoy’un Şikâyeti; Kurt Vonnegut, Mezbaha No. 5. John Kennedy Toole ve Jack Kerouac öldü.

1970
Üçüncü öykü kitabı Brodie Raporu yayımlandı. Elsa’dan boşandı.
- Ongania’nın görevinden alınmasından sonra General Alejandro Lanusse başkanlığa geldi. Solcu Montoneros ve Ejército Revolucionario del Pueblo örgütleriyle antikomünist kontrgerilla grupları arasında iç savaş başladı. Polonya’da ayaklanma; Kamboçya’da iç savaş patlak verdi. Ürdün’de Kara Eylül olayları oldu. Jimi Hendrix ve Janis Joplin hayatını kaybetti.
- Dario Fo’nun Bir Anarşistin Kaza Sonucu Ölümü oyunu ilk defa Varese’de sahnelendi. Bertrand Russell öldü.

1971
Oxford’dan fahri doktora aldı.
İdi Amin, Uganda’da devrim sonrası yönetimi ele geçirdi. İlk mikroçip üretildi.

1972
Altıncı şiir kitabı El oro de los tigres yayımlandı.
- Kuzey İrlanda’da Kanlı Pazar yaşandı. Münih’te düzenlenen 1972 Olimpiyatları kana bulandı, Kara Eylül adlı Filistinli grup 11 İsrail olimpiyatçıyı öldürdü.
- Sir John Betjeman, Birleşik Krallık kraliyet şairi oldu. Italo Calvino, Görünmez Şehirler; Vladimir Nabokov, Saydam Şeyler.

1973
Arjantin Ulusal Kütüphanesi’ndeki görevinden istifa etti.
- Perón yanlısı parti Mart’ta seçimleri kazandı, Hector Campora başkan oldu. Arjantin’de terör olayları. Ezeiza katliamı: 18 yıldır sürgünde olan Juan Perón’u karşılamaya gelen kalabalıkta Peronistlerin sağcı kanadı kalabalıkta solculara ve Montoneros üyelerine ateş açtı, on üç kişi öldü, yüzlerce kişi yaralandı. Campora görevinden ayrıldı, Perón Eylül ayında tekrar başkan oldu. Yom Kippur Savaşı. Watergate skandalı.
- Şilili şair Pablo Neruda’nın cenazesi, Pinochet yönetimine karşı gösterilere dönüştü. Efendi ve Margarita, ilk defa Sovyetler Birliği’nde eksiksiz olarak yayımlandı. Thomas Pynchon, Gravity’s Rainbow. W. H. Auden öldü.
- Pablo Picasso’nun ölümü.

1974

Juan Perón öldü, karısı Isabel Martinez de Perón başkan oldu. Terör arttı, yüzlerce kişi öldü. Grevler ve gösteriler patlak verdi. Kıbrıs Harekâtı düzenlendi. Portekiz’de Karanfil Devrimi sonrası demokrasiye geçiş başladı. Birleşik Devletler’de Richard Nixon görevinden istifa etti.

1975
Dördüncü öykü derlemesi Kum Kitabı ve yedinci şiir kitabı La rosa profunda (Sonsuz Gül) yayımlandı. Annesi 99 yaşında hayatını kaybetti.
- Arjantin’de enflasyon %300‘e yükseldi. Kuzey Vietnam güçlerinin Saigon’a girmesiyle Vietnam Savaşı sona erdi. Francisco Franco öldü.
- Saul Bellow, Humboldt’un Armağanı; Carlos Fuentes, Terra Nostra.

1976

- General Jorge Videla cuntası Martinez de Perón’u devirdi ve yönetimi devraldı, meclis feshedildi. Rejim karşıtları tutuklandı, on binlerce kişi kayboldu. Çin Kültür Devrimi sona erdi.
- Raymond Carver, Lütfen Sessiz Olur musun Lütfen?; Michel Foucault, Cinselliğin Tarihi I. Agatha Christie öldü.

1977
Sekizinci şiir kitabı Historia de la noche yayımlandı.
- Voyager uzaya gönderildi, ilk topluca üretilmiş kişisel bilgisayarlar piyasaya girdi.
- Iris Murdoch, Deniz, Deniz. Jacques Prévert ve Vladimir Nabokov öldü.

1978

Afganistan’da iç savaş başladı; İspanya tamamen demokrasiye geçti. I. Ioannes Paulus’un otuz üç gün süren papalığının ardından ölmesiyle, yerine II. Ioannes Paulus geçti. Yapay insülin geliştirildi, ilk tüp bebek dünyaya geldi.

1979

- Sovyet-Afgan Savaşı başladı. İran Devrimi sonrası Şah Rıza Pehlevi sürgüne kaçtı, İranlıların ABD Konsolosluğu’nu basmasıyla İran Rehine Krizi patlak verdi. Margaret Thatcher, Britanya Başbakanı oldu.
- Angela Carter, Kanlı Oda; Jean François Lyotard, Postmodern Durum: Bilgi Üzerine Bir Rapor.

1980

- Ronald Reagan, ABD Başkanı oldu. İran-Irak Savaşı başladı. Türkiye’de 12 Eylül askeri darbesi oldu.
- J. M. Coetzee, Barbarları Beklerken; Salman Rüşdi, Geceyarısı Çocukları; Carl Sagan, Kozmos. Barbara Pym, C. P. Snow, Marshall McLuhan, Henry Miller, Katherine Anne Porter ve JeanPaul Sartre öldü.
- John Lennon öldürüldü.

1981

- General Leopoldo Galtieri, askerî rejimin başına getirildi. Columbia Uzay Mekiği, yörüngede ilk turunu tamamladı.
- Raymond Carver, Aşk Konuştuğumuzda Ne Konuşuruz. William Saroyan öldü.

1982

General Leopoldo Galtieri’nin Falkland Adaları’na asker çıkarmasıyla Falkland Savaşı başladı. İngiliz güçleri Haziran ortasında adayı geri aldı, 700 Arjantinli çatışmalar sırasında öldü. Galtieri’nin yerine General Reynaldo Bignone getirildi. İsrail Lübnan’ı işgal etti.

1983
Légion d’Honneur’e layık görüldü.
- Arjantin sivil yönetime döndü, radikal Raúl Alfonsin başkan oldu. İnsan haklarını ihlal eden askerî liderler, yargı karşısına çıkarıldı. Karayipler’de bulunan Grenada Adası Birleşik Devletlerce işgal edildi. Beyrut’ta ABD Konsolosluğu bombalandı.
- Thomas Bernhard, Bitik Adam; Raymond Carver, Katedral.

1984

- Şili ve Arjantin arasında imzalanan antlaşmayla, Picton, Nueva ve Lennox Adaları üzerinde sınır anlaşmazlıkları son buldu.
- Martin Amis, Money. Julio Cortázar ve Truman Capote öldü.

1985
Dokuzuncu şiir ve düzyazı derlemesi Los conjurados yayımlandı.

1986
Asistanı María Kodama’yla evlendi. Cenevre’de karaciğer kanserinden 86 yaşında hayata gözlerini yumdu ve Cimetière des Rois’ya gömüldü. Mezarı hâlâ oradadır.
- Arjantin, Diego Maradona kaptanlığında 1986 Dünya Kupası’nı kazandı. Uzay Mekiği Challenger havalandıktan yetmiş üç saniye sonra parçalandı ve içinde bulunan yedi kişilik mürettebatın ölümüne neden oldu. Çernobil faciası. İsveç Başbakanı Olof Palme suikaste uğradı. Halley Kuyrukluyıldızı bir kez daha Dünya yörüngesinden geçti.
- Christopher Isherwood ve Simone de Beauvoir öldü.

ÖNSÖZ
JAMES WOODALL

Jorge Luis Borges öleli yirmi yedi yıl oldu. Bu dönem, onun ölümünden çok önce kazandığı şöhretinden hemen hiçbir şey eksiltmedi.

Borges, 1960’larda, saflarında Samuel Beckett, Patrick White ve Herman Hesse gibilerin bulunduğu 20. yüzyıl yazarlar panteonunda yerini aldı. Amerikalı eleştirmen Harold Bloom, 1994’te Borges’i Batı uygarlığının olmasalardı manen daha az zengin olacağımız yazarlarının uzun listesine yerleştirdi (Bloom’un Borges’in hemen yanına koyduğu iki yazar Şilili Pablo Neruda ve Portekizli Fernando Pessoa’dır).1

Borges 1970’lerde belki de bugün okunduğundan daha çok okunuyordu; onun ayrıcalığı, 1961’den önce, ya da, Fransızca okuyanlar için 1951’den önce adını bile duymadıkları Borges’in yeni, savaş sonrası, modernizm sonrası bir yazarlar kuşağı üzerindeki güçlü etkisidir. Gelişigüzel çevrilmiş küçük metinlerle Borges edebi kurgu yöntemlerini değiştirmekle kalmadı, yazıların içeriğini ve yazarların düşüncelerini de değiştirdi. “Borgesvari” sıfatı artık edebi terminolojide “Kafkavari” deyimi kadar çok kullanılmaktadır.

Borges hiç roman yazmadı ve uzun yaşamında –seksen altı yaşında öldü– düzyazıları kadar çok şiir yayımladı. İspanyolca konuşan dünyada Borges, zengin şiirsel bir dil olan İspanyolcanın, 17. yüzyıldan bu yana Luis de Góngora ve Francisco de Quevedo ile aynı değerde bir ustası addedilmektedir. Quevedo, Borges’in kahramanıydı ve Borges, Buenos Aires’de yaşayan bir Kastilyalı’dan bekleneceği üzere, bütün yazarların en büyüğü olan İspanyol yazar Cervantes’e yakınlık duyuyordu.

Bütün bunlara rağmen şöhret ona geç ulaştı. 1946’dan bu yana, Arjantin’de, 1940’larda yazdığı iki önemli öykü kitabı Yolları Çatallanan Bahçe ve Alef kadar, General Juan Perón’un diktatörlüğüne karşı uzlaşmaz tavrıyla da tanınıyordu. Belki de bütün bunlardan çok, bir eleştirmen ve makale yazarı, günün littérateuse’ü Victoria Ocampo’nun çalışma arkadaşı ve Arjantin’in ünlü edebiyatçılarından Adolfo Bioy Casares’in yakın dostu olarak tanınıyordu.

Borges 1940’ların ortasında Fransızcaya tercüme edilmeye başlayınca, ileride Avrupa’da kazanacağı şöhretin yolu açıldı. Borges’in yaygın ün kazanması, 1944’te Buenos Aires’de yayınlanan Yolları Çatallanan Bahçe’deki bütün öykülerinin altı yeni öyküyle birlikte sunulduğu Ficciones ile, 1961’de Formentor Ödülü’nü Samuel Beckett’le paylaştığı zaman gerçekleşti (Beckett on yıl önce Godot’yu Beklerken’le ünlenmişti). Borges Anglosakson dünyada, özellikle Birleşik Devletler’de Labyrinths adlı tuhaf, kendi derlemediği bir kitapla tanındı.

Labyrinths’in en garip yanı, Borges’in yazdığı ve başlıklarında labirent sözcüğünün geçtiği iki öykünün kitaba alınmamış olmasıdır.1* Özgün İspanyolca baskılarından derlenmiş yirmi üç öykü ve Borges’in deneme yazarı olarak lezzetinin ilk işaretini veren kısa düzyazılarından seçmeler kitapta yer almaktaydı.

Labyrinths’in dayandığı fikir, ilk olarak 1953’te Fransa’da Roger Caillois tarafından derlenen ve yayımlanan bir kitaptan boy vermişti. Fransızca Labyrinths sadece dört öyküyü kapsaması bakımından İngilizce derlemeden farklıydı.2* Labyrinths’in İngilizce çevirisinin 1962’de, Borges’in Formentor Ödülü’nü alması şerefine aynı yıl İngilizcesi yayımlanan Ficciones’in hemen ardından gelmesi, Borges’in Arjantin dışında ilk önemli yayın olayıydı: kitap, Ficciones’in aksine iyi sattı ve Borges Atlantik’in iki yakasında, dünyanın en çok konuşulan dilinde okunmaya başlandı. Borges’in çeşitli yazılarının bir derlemesi ve böyle olduğu için de onun kırk yılı aşkın bir süreyi kapsayan çalışmalarının temsilcisi olan Labyrinths, 1960’larda Latin Amerika edebiyatının mihenk taşı oldu. Çok okundu ve kısa bir süre sonra “Büyülü Gerçekçilik” denecek olan ekolün en önde gelen metni addedildi.

Bu deyimi Franz Roh 1924’te Alman Neue Sachlichkeit (Yeni Nesnellik) tarzındaki resimlerini tanımlamak için icat etmişti.2 Daha sonra Kübalı yazar Alejo Carpentier deyimi lo real Maravilloso biçiminde kendine maletti. Bir dizi Latin Amerikalı’nın garip yazıları ve kurguları, bu yazarların kendi kıtalarının sarsıntılı ve fantastik tarihini yansıtıyordu. Avrupalılar için bu deyim, anlatıda gerçekçiliğin sınırlarını yıkmış, gerçeğin yeni bir görünümünü müjdelemişti.

Borges gerçekten garip, fantastik ve yeniydi. Aynı zamanda Arjantinliydi ve Carpentier’in deyimi zamanla uluslararası bir nitelik kazandı: Büyülü gerçekçilik, kısa zamanda moda bir tarz oldu. Borges her zaman tarzlara karşı çıkmıştı ve çıkacaktı – nasıl moda olunacağını bilmezdi. Garcia Márquez’in Yüzyıllık Yalnızlık’ı 1967’de yayımlandığı zaman, büyülü gerçekçilik en iyi örneğini bulmuştu. Márquez, tropikal şehveti, çılgın düş gücünü, Karayip şenliklerini temsil eden bir yazardı; onun özlü üslubu ve kurgudaki becerileri Carpentier’in sözünü ettiği coşkulu anti-natüralizm’i tam olarak karşılıyordu.3*

Borges, hem Arjantinli olması hem de yarattığı yeniliklerin benzerinin bulunmaması nedeniyle kronolojik olarak büyülü gerçekçilikten önce gelmekte ve farklı bir yazar olarak öne çıkmaktadır. 1970’li yıllar boyunca büyülü gerçekçiliğin kurucusu ilan edilmiş, ama bu onun gerçek önemini; çeşitli geleneklerden sade ve yeni bir edebiyat yaratan, Arjantinli bir yazar olduğu gerçeğini gölgelemiştir.

Kafası Henry James’in öyküleri ve Franz Kafka’nın romanlarıyla olduğu kadar, kendi Arjantin cedlerinin şiiri, goşo gelenekleri ve porteño argosuyla da doluydu. Meksikalı hümanist Alfonso Reyes’in düzyazı üslubu kadar, Schopenhauer’in düşüncelerine de hayrandı. Onun İspanyolcası için Perulu romancı Mario Vargas Llosa şunları söylemiştir:

Borges’in düzyazısı genelgeçer kurallara aykırıdır, çünkü titiz bir tutumla, az sözle ifadeyi yeğleyerek, İspanyol dilinin aşırılığa olan doğal eğilimine derinden derine karşı gelmektedir. İspanyolcanın Borges ile anlaşılır hale geldiğini söylemek, bu dilde yazan başka yazarlara hakaret gibi gelebilir, ama değil... Borges’de daima mantıklı, kavramcı bir düzey vardır, geri kalan her şey buna hizmet eder. Onunki, hiçbir zaman aşağı bir düzeye indirilmemekle beraber, dolaysız ve ölçülü sözlerle ifade edilen berrak, saf, aynı zamanda olağanüstü fikirler dünyasıdır.3

Bu sözler, büyülü gerçekçilik için pek geçerli bir formülü ifade etmiyor. Aslında, Borges’in başlıca erdemlerinden birini betimliyor: olağanüstü evrenleri, sinsi, nerdeyse küstah bir üslup ekonomisiyle yaratma yeteneğini. Düzyazıları, dili edebi gösterişten kurtarma arzusunu sergiler. Borges’in büyüsünde maharetlere yer yoktur, öte yandan edebi-eleştirel mizahı yeni doruklara yükseltir. Ve evrenlerini buharlı ekvator iklimlerinde değil, –bir iki Paris arkaplanı dışında– siyasi açıdan karanlığa gömülmüş Buenos Aires’de, münzevi, çoğu zaman uykusuz yalnızlığında yaratır.

Dünyanın kendi yurttaşlarından –hatta kendisinden bile– önce keşfettiği Arjantinli Borges bilinçli olarak moderndi, yine de yaşamının büyük bir bölümünde kendine güveni yoktu. Eserlerine, özellikle öykülerine, pek kıymet vermezdi. Yine de onun içaçıcı parlaklığı, modernizmin tükettiği ve edebiyatlarını kupkuru bıraktığı Fransız, İngiliz ve Birleşik Devletler kültür iklimine ilaç gibi geldi. Borges şaşılacak kadar çok sayıda edebiyatı besledi ve onlardan esinlendi. Başta şiir olmak üzere, edebiyat için İngilizcenin en iyi dil olduğunu düşünüyordu. İşin tuhafı Cervantes’i ilk kez İngilizce çevirisinden okumuştu. Daha çocukken, en büyüklerden sayılmayan –Robert Louis Stevenson, Lewis Carrol, H.G.Wells gibi– İngiliz yazarlar onun üzerinde belirleyici bir etki yapmıştı.

Ömrü boyunca, özellikle kör olduktan sonra, kendisine okunmasını istediği yazarlar Rudyard Kipling ve Gerard Manley Hopkins’di. Tahsilini Cenevre’de yaptığı için Fransızca öğrenmişti; Almancayı, Heinrich Heine’yi okuyarak, kendi kendine öğrendi. Ellili yaşlarının sonlarına doğru, kör olmaya başladığı zaman, olağanüstü bir çabayla kendi kendine Anglosakson dilini öğrenmeye girişti, bu da onu Eski İskandinav dilini öğrenmeye götürdü.

Eğer bütün bunlar –kalemleri ceplerinde, dosyaları uçuşan, ceket dirseklerinde deri yamalar olan– titiz bir akademisyen izlenimi veriyorsa, bundan daha yanlış bir şey olamaz. Borges, 1930’larda ve 1940’larda yazar olmaya çabalarken içine dönük ve yalnızlığı belki de bilerek seçmiş bir adamdı, ama Funes’in Belleği ya da Alef’in yaratıcısının Hemingwayvari bir eylem adamı veya Lawrencevari bir Lothario olmasını bekleyemezsiniz.

Borges’in 1960’ların başlarında Kuzey Amerika üniversitelerine gelmesi ona yeni ve popüler bir kimlik kazandırdı. Artık küresel bir meta olmuştu. John Updike 1965’te The New Yorker dergisinde, onu bir tür edebi El Dorado olarak tanıttı. Updike, “Jorge Luis Borges’in dehası geç de olsa Kuzey Amerika’da tanınmaya başladı,” diye başlamıştı makalesine. Ve şöyle devam ediyordu; “Günümüz Amerikan öykü ve romanının çıkmaz sokak narsizmi ve süprüntü niteliğine karşın, Borges, felsefe ve fizikte bulunan bir şeyi, aklı, edebiyat ve kurguya sokmaktadır.” Üstelik Borges “keyif verici ve eğlendirici”ydi.4

Borges’i altın madeni gibi görenler ve eleştiri cephesinin ön mevzilerini tutanlar hızlı davrandılar; Borges, yeniyi ve tuhafı çabucak masseden bir ülkede Kuzey Amerikalı bir yazarmış gibi benimsendi. Buenos Aires’in güney yarımkürede yer almasının ve çok kültürlü olmasının hiç önemi yoktu; kuzeyle aynı kıtadaydı ve “Amerikan”dı!

Ona duyulan hayranlık nihayet kendi vatanına da sirayet etti. 1960’ların sonlarında Borges’in kariyerinde ilk kez Arjantinliler, okumasalar da, ona övgüler düzmeye başladılar. Uluslararası itibarı, edebi ürünleri o ana kadar taşralı düzeyi aşamamış bir ülke için büyük bir onur kaynağıydı. Borges, patlama yapan Latin Amerika edebiyatında Arjantin’e sağlam bir yer kazandırmıştı.

Che Guevara ve Borges’in nefret ettiği Juan Perón dışında, bu kör porteño 20. yüzyıl Arjantini’nde çıkan ünlü kişi oldu. Yaygın olarak okunmasa bile, 21. yüzyılda hâlâ âkim konumunu korumaktadır. Arjantin daha ona pek önem vermezken, İngiltere’de, Birleşik Devletler’de ve Fransa’da çok önceden ünlü olması, o günlerin Arjantini için çok şey söylemektedir. Çünkü tam Borges dünyada Fransızca olarak elden ele dolaşmaya başlarken, Perón –tam olarak 1946-1955 arası– ülkesine büyük bir zarar veriyordu ve bu zarar Borges’in hayatının sonuna kadar sürecekti. Arjantin sanat açısından korkunç bir çoraklığa gömülmüştü.

Edebiyat uygarlığının doruklarından olan Borges’in, ülkesinin hükümetleriyle ölünceye dek tartışmalı bir ilişkisi oldu: Arjantin’in siyasi kaderinin yarım yüzyıldan bu yana ilk kez düzelmeye başlamasından birkaç yıl sonra ölmesi, Borges’ten çok ülkesinin bir kaybı olmuştur. Kendisi de bu kaybı vurgulamak istermiş gibi, ülkesinde değil Cenevre’de ölmeyi seçti.

Borges alışılmış yurtseverlerden değildi; tam olarak demokrat olduğu da söylenemez. O bir kitap kurdu, bir yabancı diller ve felsefi paradoks sevdalısı, hiçbir zaman reddetmediği kökenini zahmetsizce aşan dünya çapında bir aydındı. Dış dünyanın onu seyretmesinden, belki de dış dünyayı göremediği için hoşlanırdı. Daha sonraki yıllarda kendini siyasal solcular indinde sevilmez yaptı, çünkü ilan ettiği tutuculuğu onu, ister istemez, Arjantin’de 1970’lerin ve 1980’lerin başlarının cani rejiminin yanında gösteriyordu. 1976’da askerlerin gelmesini hoş karşılamakla kendine hiç de iyilik etmedi, ama bu onun Peronizme veda biçimi olmuştu. Solun daha sonra anlayamadığı, Borges’in generallerin getirdiği karmaşayı –baskı, işkence ve cesetleri– pek az görebilmesiydi. Politize olmuş Borges karşıtlarının gözünde, onun generallere, gerektiğini düşündükleri ölçüde karşı çıkmamış olması, hâlâ kanayan bir yaradır. Onu sağcı olarak damgalayıp kötülemek çoktandır moda olmuştur. Böyleleri öykülerini boykot edebilirler ya da şöhretini azaltacak şeyler söyleyebilirler; Borges’in 28 Nisan 1980’de Buenos Aires’de yayımlanan günlük La Prensa gazetesinin Madrid muhabirine söylediği şu sözleri görmezlikten gelmek bu gibilerin işine gelecektir: “Terör ve baskıların ülkede yarattığı ciddi ahlaki sorunu gözardı edemem. Bunca ölüm ve kayıp olayı karşısında sessiz kalamam.”5

Bir ay sonra, bir hükümet karşıtı demeç daha geldi: “Bu hükümet üzerinde hiçbir etkim yok. Bu milliyetçi bir hükümet ve ben milliyetçi değilim, Hıristiyan olduğumdan da emin değilim; olsaydım da, Katolik olmazdım. Ben hiçbir mevki sahibi değilim. Özgür bir insanım.”6

Borges’i konuşturmak zordu; çok az şeyi çok geç söylemiş olabilir, ama aynı zamanda özgür bir ruhu vardı ve ideolojik inançların basite indirgenmiş gerçeklerine, siyasal açıdan tepkileri çok değişkendi. Borges’in siyasal düşüncelerini incelemek yoluyla onun hakkında, insanları şaşırtmaktan ve rahatsız etmekten hoşlandığı dışında, fazla bir şey öğrenemeyiz.

Peronizme karşı tavrı ise, aksine, hem yazarı hem ülkesini anlamamıza yarar. Borges’i kamuya malolmuş biri olarak anlatırken, bu konuda söylenecek çok şey olacaktır. Özel yaşamında ise, hakkında anlatılanlardan daha garip, daha anlaşılmaz, bazen daha Don Kişotvari, bazen de daha hüzünlü biriydi.

Borges her zaman âşıktı. Duyguları nadiren karşılık görmüştü ve bu onun ömrü boyunca acı çekmesine neden oldu. Anlattığı acı değildi, aşktan bahsederken de başarılı sayılmazdı. Yapıtlarında her iki duygudan da çok az söz edilmektedir. Yaradılışında bulunmakla beraber, aşk onun malzemesi değildi.

Bu noktada Borges en çok 18. yüzyılın akılcı düşünürlerine benziyordu – favorilerinden biri, öğrenimi, entelektüel coşkuları, profesyonel yazarlık yaşamı aşk başarılarından ağır basan Samuel Johnson’du. Johnson hastalık derecesinde melankolikti; daha gizli olmakla beraber, Borges de, özellikle şiirinde onun gibidir. Borges birçok kadını entelektüel açıdan cezbetmişti; ancak yalnızca birkaçı onunla yatmak istedi: Ve Borges onlarla yatmayı ne denli istemiş olursa olsun, muhtemelen bu konuda nasıl davranacağını bilmiyordu.

Viktorya devrinin sonlarında doğmuştu, kendinden sık sık, “un ser victoriano”, Viktorya devri adamı, olarak söz ederdi. Kadınlarla beraber olmaktan ve daha sonraki yıllarda onları göremez olunca, seslerini duymaktan çok hoşlandı; ama utangaç bir adamdı. 1920’lerde, Paris ve Londra’da olduğu kadar Buenos Aires’de de başlayan hoşgörü ortamından kararlı bir biçimde uzak tutulmuştu. Annesi Leonor Acevedo onun yaşamında normalin ötesinde önemli bir rol oynadı; Borges’in eksantrikliklerinden biri, altmış, yetmiş yaşına geldiği halde hâlâ annesiyle yaşaması ve onun himayesinde olmasıydı.

Doksan dokuz yaşına kadar yaşayan annesi criollo’lardan geliyordu ve “savaşçı kanı” ile övünürdü. Yaşamının tek bir döneminde, 1960 sonlarında, oğlunun üç yıl süren felaket evliliği sırasında Borges’den ayrıldı; evlilik sona erince Borges, beş yıl sonra ölecek olan annesinin kucağına döndü. Bu, Borges’in kendi seçimiydi, ya da kör bir yazar olarak böyle yapması gerekiyordu. Düş kırıklığı yaratsa da, bu ilişkide Oedipus etkisi yoktu. Annesinin onun stilini tutuklaştırdığına dair bir işaret olmadığı gibi, tutuklaştıracak pek az stil vardı ortada. Borges, fazla zengin olmadan sakin bir yaşam sürdü, hiçbir pahalı alışkanlığı olmadı –ne içki ne sigara içerdi– ve hemen hemen ne istiyorsa onu yaptı.

Leonor’un uyguladığını varsaydığımız psikolojik baskısından daha önemli bir etkisi, sağladığı hizmetlerdi. Yüzyılın başından bu yana kör bir adamı idare etmişti; kocası Jorge Guillermo’ya İngiliz annesi Fanny Haslam’dan yırtık retina hastalığı miras kalmıştı. Bu yüzden Leonor, giderek çalışma ve ailesini geçindirme yeteneğini kaybeden bir koca ile başetmek zorunda kaldı. Dünyadan kopukluğu kocasınınkine benzeyen bir oğula bakabilmek için onun banka yöneticisi, sekreteri, menajeri ve gözü olmak, ikinci tabiatı olmuştu.

Leonor, Borges’i bir zırh gibi korudu. Borges kadınlarla ilişkisindeki yeteneksizliğini, kimsenin değiştirmeye cesaret edemediği bir ev yaşamının ardına gizleyebiliyordu. Bu durum, daha sonra, onun uluslararası bir entelektüel guru statüsü kazanmasıyla güçlendi ve kötü niyetlilerin uzak tutulmasında oldukça yararlı oldu. Annesinin ölümünden sonra Borges âdeta halkın malı oldu. İnsanlar onu kabullendiler ve onun beyninden beslenmeyi umut etmeye başladılar. Borges 20. yüzyılın en parlak edebi dehalarından biriydi. 1960’larda yüceltilen bu deha, 1970’lerde herkesin sahip çıkmak için giriştiği sessiz bir mücadeleye neden oldu. Calle Maipu’daki dairesine giden özel yolu arşınlayan kadın ve erkek hayranlarının listesi uzundu. Birçoğu onunla “konuşmak” veya “diyalog kurmak” konusunda başarılı oldu; bunların hepsi de sonradan gazetecilik ve edebiyat âleminde kazanca dönüştürüldü; Borges tarihte kendisiyle en çok mülakat yapılan yazarlardan biridir. Bir teyp ya da not defteri karşısında rahat fakat muğlak konuşması efsanevi yönlerinden biriydi. Denenmiş yollardan nadiren sapardı; her mülakatçıya aynı malzemeyi sunmak için ince bir nüansla değiştirilmiş esprilerle, kelime oyunlarıyla, en sevdiği yazarlardan, Arjantin için tuttuğu yastan söz açardı; öte yandan, Borges’in konuşmaları körlükten bir kaçış ve –yaşamsal anlamda– bir başka yazı biçimiydi.

Körlük Borges’e bir şok gibi değil, kaçınılmaz bir kader gibi geldi. Ailesinde de körlük vardı. Gözleri her zaman zayıftı ve her zaman en kötüsünü bekledi. Bu durumu duygusallığa kapılmadan kabul etmişti. 1969’da Richard Burgin’e şöyle dedi:

... okuyamamanın belli bir yararı olduğu söylenebilir, çünkü okumayınca zaman başka bir biçimde akıyor. Gözlerim görürken, hiçbir şey yapmadan yarım saat geçirecek olsam, çıldırırdım, çünkü okumam gerekirdi. Ama şimdi uzun zaman yalnız kalabiliyorum.

Sanırım yapacak bir şeyim olmadan yaşayabiliyorum. İnsanlarla konuşmam ya da bir şey yapmam gerekli değil...7

Kâhinin etkileyici dinginliği, hikmet sahibinin tevekkülü – ve kabuğundan dışarı çekildiği zaman, usta bir yazarın sonu gelmeyen sohbeti: Bu birleşim çok çekiciydi. Borges iletişim tekniklerini, muazzam iç entelektüel gücüne dayanarak, ona soru soranların ve hayranlarının beğeneceğini bildiği bir imajı cilalayarak, uzun yıllar sınayarak mükemmelleştirdi.

Borges için körlük bir kalkandı. Onun arkasında dünyanın hevesle aradığı bir kişiliği geliştirebilirdi. Şaşırtıcı belleği –körlükle başetmesinde birinci silahı– ve mahremiyeti, değişimden pek etkilenmiyordu. Ne duygusal yaşamının ne de yazar Manuel Peyrou ve şair Carlos Mastronardi ile dostluklarının ayrıntıları, sözgelimi, “Sohbetler”de yer almaktadır; ama Borges hem duygusal hem de dost canlısı bir adamdı ve yalnız olmadığı zamanlar –ki çoğu zaman yalnızdı– yakın tanıdıkları arasında bu özelliklerini, özellikle ikincisini, bol bol kanıtlardı.

“Georgie”den “Borges”e giden yol uzundu. En temel özelliklerini –konuşma zenginliği, geniş bir dost çevresi, cinsel çekingenlik, doymak bilmez bir öğrenme isteği– ömrü boyunca muhafaza ettiği halde, birden fazla Borges vardı.

Walt Whitman hayranı ve Birinci Dünya Savaşı sırasında İsviçre’de iç içe geçmiş dizeler işleyen delikanlı çağındaki Avrupalı deneyimci; 1920’lerin Madridi’nde dışavurumculuk benzeri bir hareket olan ultracılığın kavgacı broşür yazarı; editör Borges, şair Borges, kütüphaneci Borges, Perón karşıtı Borges, öğretmen ve konuşmacı Borges, siyasi huzursuzluk yaratan Borges, tutucu Borges ve elbette, fantastik öyküler mucidi Borges, yüzyılın ortasında postmodernizm daha akla gelmemişken, dünyaya baştan çıkarıcı postmodern öyküler veren yazar. Borges gizemini hâlâ korumaktadır. Kendini pazarlamaktan acizdi, maddi hiçbir hırsı yoktu. Okudu ve yazdı (bu sırayla), çünkü her zaman yaptığı ve yapacağı iş buydu. Şöhret hoş ama zaman zaman rahatsız eden bir yan üründü.

Borges asla sevdiği kadınları anlatan özyaşamöyküleri yazmadı, ama onun sevgisine mazhar olanlardan başlıcası, Estela Canto, kaleme sarıldı; kitabı Borges a contraluz (Borges’in Silueti, 1989) Borgescileri ikiye ayırdı. Bir bölümü onun Borges’i nerdeyse iktidarsız olarak anlatması doğru derken, başkaları aşk konusundaki sorunlarının hiç yazılmaması gerektiğini öne sürdüler. Her neyse, 1940’larda yaşanan ilişki Borges açısından duygusal bir felaketti.8

Borges ayrıca, ömrünün büyük bir bölümünde parasızdı, para kazanmaya ilk kez Kuzey Amerika’da konferans turnelerinde başladı. Bunlar onu, 1967’de, Anglosakson yayın hayatındaki ikinci önemli olaya götürdü: Harvard’da Norman Thomas di Giovanni ile tanıştı.

Di Giovanni Buenos Aires’de Borges ile beş yıl beraber çalıştı. Onun ilk önemli İngilizce çevirmeni oldu ve Borges’in adını Birleşik Devletler’de tükenmek bilmeyen bir çabayla yaymaya çalıştı; burada daha önce sözü edilen Labyrinths’den başka yapıtları İngiltere’de de tanınmaya başladı: Borges’in 1935’te ilk kez yayımlanan yarı-öyküler kitabı Alçaklığın Evrensel Tarihi, Alef (bütün dünyanın duyduğu meraka yanıt olarak di Giovanni’nin Borges’i yazmaya ikna ettiği “Özyaşamöyküsü Denemesi” bu kitaba dahil edilmişti), Brodie’nin Raporu, Kum Kitabı, Seçilmiş Şiirler ve başkaları.

Di Giovanni, Borges’in yeniden yazmasını sağladı denebilir. Di Giovanni yaş ve şöhretin Borges’de belli bir tembellik yarattığı bir zamanda sahneye çıkmıştı. Borges şiir yazıyordu –dikte ediyordu– ama onu şöhret yapan radikal öyküleri bırakmış görünüyordu.

Her iki adam için çeviri yaratıcı bir eylemdi, özellikle Borges’in İngilizceyi çok iyi anlaması ve bu enerji, mutlu bir olaya, Brodie’nin Raporu’nun yazılmasına yol açtı. Borges, kitabı yazmasının nedenini şöyle açıkladı: “O kadar çok insan beni taklit ediyordu ki, ben de çalışıp kendi kendimi taklit etmeye karar verdim.” Beş yıl sonra Kum Kitabı yayımlandı. Bu bir öykü derlemesi idi ve Borges’in öbür kitaplarıyla karşılaştırıldığında, sanki Borges’den alıntı yapılmış gibiydi; yorgun bir üslubu vardı. Bu onun son öykü kitabı oldu.

Brodie’nin Raporu hakkında söylediklerinden de anlaşılacağı gibi, Borges uzun şöhret yıllarında “Borges” olarak yaşadı ve çalıştı. Ne denli rahatsız edici olursa olsun, şöhret, tadı çıkarılması için oradaydı ve Borges şöhretin tadını zarafetle çıkardı. Sonuna kadar şiir yazdı ve inatla kendini şair olarak tanımladı; buna karşılık Arjantin edebiyatının aficionado’su olmayan, ama Borges’i seven okurları, onu büyük bir öykü yazarı olarak selamladılar.

En iyi öykülerini 1938 ile 1953 arasında yazmıştır. John Sturrock’un Borges’in şiirleri hakkındaki, “düşünceli, duygularını bastıran ve belki biraz da donuk”9 değerlendirmesine katılıyorsam, bunun nedeni benim de, birçokları gibi, neredeyse yetmiş yıl sonra bile hâlâ, öykülerinin güçlü ve kalıcı etkisine karşı koyamadığımdan ve onlardan kurtulamadığımdandır.

Çeviren ARMAĞAN ANAR

ÖNSÖZ

Kipling’in son öyküleri, Kafka’nınkilerden ya da James’inkilerden daha az karışık, daha az korku verici değildir, kuşkusuz onları aşar bile; ama Kipling 1885’de, Lahor’da bir dizi kısa, yalın öykü yazmaya koyuldu, 1890’da da bunları bir araya getirecekti –In the House of Suddhoo, Beyond the Pale, The Gate of the Hundred Sorrows– gibi bunların çoğu özlü birer başyapıt; bir gün düşündüm ki yaşlılığın sınırına gelmiş, mesleğinin bilincinde olan bir yazar da, pekâlâ ukalalık etmeden, dâhi bir gencin tasarlayıp ortaya koyduğu bir yapıta öykünebilir.

Bu öyküleri sarkıtmadan, kısa kısa yazmaya özen gösterdim, ne derece başarılı oldum, bilmiyorum. Yalın olduklarını söylemeye cesaretim yok; en belirgin özelliği karmakarışıklık olan evrenin peşinden giden tek bir yalın sayfa, tek bir yalın sözcük yoktur yeryüzünde. Açıkça belirtmek isterim ki, ne bugün ne de daha önce eskilerin masalcı ya da meselci dedikleri, şimdilerde güdümlü denilen bir yazar olmadım. Bir Ezop olma niyetinde değilim. Benim öykülerimin amacı Binbir Gece Masalları gibi insanları inandırmak değil, eğlendirmek ve coşturmaktır. Bu amaç, Hz. Süleyman örneği, fildişi kuleye kapanacağım anlamına gelmemeli. Politika konusundaki düşüncelerimi herkes çok iyi bilir; Muhafazakâr Partiye üye oldum, bu bir tür kuşkucu olmak demektir, ve böylece hiç kimse beni komünistlikle, milliyetçilikle, Yahudi düşmanı olmakla, Hormiga Negra ya da Rosas yanlısı olmakla suçlayamadı. Zamanla hükümetler olmadan yaşamayı hak edeceğiz sanıyorum. En sıkıntılı yıllarda bile düşüncelerimi hiçbir zaman gizlemedim, fakat Altı Gün Savaşı coşkusunun zorlaması dışında, düşüncelerimin yazınsal yapıtlarıma sızmasına hiçbir zaman izin vermedim. Yazın uğraşı gizemlidir; görüşlerimiz geçicidir ve bir şiirin yazılmasının zekâ işi olduğuna inanan ya da inanır gibi görünen Poe’nun tezini değil de, Platon’un Esin Perisi tezini yeğlerim. Klasiklerin romantik tezi, romantik bir ozanın da klasik tezi desteklemelerine hayran kalmaktan kendimi alamıyorum.

Bu kitaba adını veren ve Lemuel Gulliver’in yaptığı son geziden esinlenen metin dışında, benim öykülerim, bugün moda olan terimi kullanacak olursam, gerçekçidir. Öykülerimin hepsi, sanırım, kısa bir zamanda bıkacağınız ya da çoktan bıktığınız öteki türlerden daha az basmakalıp olmayan bu türün bütün kalıplarına uymaktadır. Onuncu yüzyıldan kalma Maldon’un Anglosakson baladının, ve daha geç dönemlerdeki İzlanda söylencelerinin en güzel örneklerinde olduğu gibi bu öykülerde de koşulların gerektirdiği olgusal buluşlar var bol bol. İki öykü –hangileri olduğunu söylemeyeceğim– bu fantastik yoruma uygun düşer. Dikkatli bir okuyucu birtakım gizli benzerlikleri yakalayacaktır. Tüm yaşamım boyunca çok az olay bende derin izler bıraktı; son derece tekdüze bir insanım ben.

Seçkinin en güzeli öyküsü olan “Marcos’a Göre İncil” başlıklı öykünün ana çizgilerini Hugo Ramirez Moroni’nin bir düşüne borçluyum; imgelemimin ya da aklımın uygun bulduğu değişikliklerle bozmuş olmaktan korkuyorum. Zaten yazın, güdümlü bir düşten başka bir şey değildir.

Barok biçemin sürprizlerini de, beklenmedik bir son hazırlayan sürprizleri de hep bir yana bıraktım. Kısacası bir şaşkınlık sergilemektense bekleneni hazırlamayı yeğledim. Yıllarca değişik ve yeni şeyler sayesinde iyi bir yazı çıkaracağımı sandım; şimdi yetmiş yaşımı geride bırakırken kendi sesimi bulduğuma inanıyorum. Sözcüklerle oynamak, ağır bir tümceyi hafifletmek ya da tumturaklı bir tümceyi yumuşatmak dışında, yazılanı ne bozar ne de düzeltirim. Her dil bir gelenek, her sözcük ortak bir simgedir; bir yenilikçinin değişiklik yapabilmesi saçmadır; Bir Mallarme’nin ya da bir Joyce’un görkemli fakat çok zaman okunmaz yapıtlarını anımsayalım. Bu mantıksal nedenler yorgun düşmenin bir sonucu olabilir. Yıllar bana Borges olmaya boyun eğmeyi öğretti.

Yansız olmak gerekirse, Paul Groussac’ın hüzünlü yargısına göre her baskısı bir öncekini aratan (dont chaque édition fait regretter la précédente) İspanyol Kraliyet Akademisi Sözlüğü ve Arjantin sözcüklerini ve deyimlerini içeren ağır sözlükler pek tedirgin etmiyor beni. Okyanusun batısındaki sözlükler de doğusundaki sözlükler de dilimizi bölmek ve ayrılıkları vurgulamak amacı taşıyor. Roberto Arlt’ın argo bilmemesi yüzüne vurulduğunda “Ben Villa Luro’da yoksul ve yasadışı insanlar arasında yaşadım ve gerçekten bunları inceleyecek zamanım olmadı,” diye yanıt verdiğini anımsıyorum. Aslında argo, tango yazarları ve bestecileri tarafından uydurulmuş yazınsal bir şakadır ve gramofon plaklarıyla öğrenenler dışında varoşlarda yaşayanlar bu dili pek bilemezler.

Öykülerimi zaman açısından olsun uzam açısından olsun bir parça uzağa yerleştirdim. Böylece imgelem daha özgürce hareket edebilir. Geçen yüzyıl sonunda Palermo ya da Lomas varoşlarının nasıl olduklarını bin dokuz yüz yetmiş yılında, ayrıntılı bir biçimde kim anımsayabilir? İnanılmaz gibi görünse de, bir polis gibi, ufak dalgınlıklar peşinde koşan hasta kafalar var. Örneğin Martin Fierro’nun kemik çuvalından değil de kemik torbasından söz etmesine dikkat ediyorlar ve hiç hakları yokken, atın tüylerinin pembe doru olmasını da yadsıyorlar.

Ey okuyucu, Tanrı seni uzun önsözlerden korusun. Alıntı Quevedo’dan: Sonunda keşfedilecek bir tarih yanlışlığı yapmamak için Shaw’un önsözlerini hiç okumadım.

J.L.B
Buenos Aires, 19 Nisan 1970

ARAYA GİREN

2 Samuel, I,26

Bu öyküyü Nelsonların en küçük çocuğu Eduardo’nun bin sekiz yüz doksan küsur yılına doğru, Morón Çiftliği’nde, eceliyle ölen ağabeyi Cristián’ın ölüsünün başında (pek olası değil ama) anlattığı söylenir. Gerçek olan, peş peşe Paraguay çayı içilen o uzun üzüntülü gecede, bu öyküyü birisinin bir başkasından duyduğu, o başkasının da bunu, bana anlatacak olan Santiago Dabove’ye yinelediğidir. Yıllar sonra aynı öyküyü olayın geçtiği yerde, Turdera’da anlattılar bana. Biraz daha ayrıntılı olan ikinci anlatım, doğal olarak ufak birkaç değişiklik ve çelişkiye karşın, sonuçta Santiago’nun anlattıklarını doğruluyordu. Bugün bu öyküyü yazmamın nedeni, bunun, eğer yanılmıyorsam, eski kırsal kesim insanlarının vicdanına küçücük trajik bir ayna tutmasıdır. Aslına bağlı kalacağım, ama kimi ayrıntıları eklemek ya da öne çıkarmak konusunda yazının baştan çıkarıcılığına dayanamayacağımı şimdiden görür gibiyim.

Turdera’da onlara Nilsenler derlermiş. Rahip, kendisinden önceki rahibin bu insanların evinde, gotik harflerle kaleme alınmış, kara ciltli eski bir İncil gördüğünü ve buna şaştığını anımsadığını anlattı bana; el yazısıyla son sayfalarına adlar ve tarihler yazılıymış. Evde bulunan tek kitapmış. Her şey gibi yitip gidecek olan, Nilsenlerin rastlantı sonucu kalan tarihçesi. Şimdi yerinde yeller esen harabe ev, sıvasız, tuğladanmış; dış kapıdan sonra birisi kırmızı taş döşeli, birisi toprak iki avlu ayrılıyormuş. Bu eve yabancılar pek girmezmiş, Nilsenler yalnızlıklarını özenle korurlarmış. Boş odalardaki portatif karyolalarda yatarlarmış. Bütün lüksleri atlar, eyerler, kısa saplı bıçaklar, cumartesi günleri giyilen şık giysiler ve kavga çıkarmalarına neden olan içkilermiş. Uzun boylu ve kızıl saçlı olduklarını biliyorum. Bu iki Arjantin yerlisi damarlarında, kuşkusuz adlarını bile duymadıkları Danimarka’nın ya da İrlanda’nın kanını taşıyorlardı. Mahalleli bu iki kızıl saçlıdan korkuyordu; adlarının bir cinayete karışmış olması olanaksız değildi. Bir kez omuz omuza verip polisle çatıştılar. Küçüklerinin Juan Iberra ile çatıştığı ve bu işten anlayanlara göre de hiç de altta kalmadığı anlatılır. Sürü güdücülüğü, araba sürücülüğü, at hırsızlığı ve kimi kez de kumarda hile yapmışlar. İçki içerken, kumar oynarken eli açık olmaları dışına, cimrilikleriyle ün kazanmışlardı. Akrabaları var mıydı, nereden gelmişlerdi kimse bilmiyordu. Bir kağnıları, bir çift de öküzleri vardı.

Costa Brava’ya damgasını vuran kabadayılardan bedensel açıdan farklıydılar. Bu durum ve bilmediğimiz başka şeyler aralarındaki ilişkiyi anlamamıza yardımcı oluyor. Bunlardan birisiyle arayı bozmak iki düşman kazanmak demekti.

Nilsenler çapkındılar, ama aşk öyküleri o zamana değin batakhanelerden ve genelevlerden öte gitmiyordu. Bu yüzden, Cristián birlikte yaşamak üzere Juliana Burgos’u eve getirdiğinde dedikodunun ardı arkası kesilmedi. Hizmetçisi olduğu doğruydu ama kadına çirkin, sahte takılar takıp eğlenceye götürdüğü, insan önüne çıkardığı da en az onun kadar doğruydu. Kimi tango figürlerinin ve kadınlara sulanmanın yasak olduğu, hâlâ bol ışık altında dans edildiği yoksul mahalle eğlenceleriydi bunlar; Juliana esmer tenli, badem gözlü bir kızdı, gülümsemesi için birinin bakması yeterdi. Çalışmanın ve bakımsızlığın kadınları yıprattığı yoksul bir mahallede fena sayılmazdı.

Başta, Eduardo onlara eşlik ediyordu. Sonra bilmem ne işi için Arrecifes’e gitmesi gerekti; dönüşte yolda bulduğu bir kızı eve getirmiş, birkaç gün sonra da kapının önüne koymuştu, gittikçe asık suratlı olmuştu, barda tek başına kafayı buluyor, kimseyle konuşmuyordu. Cristián’ın kadınına tutulmuştu. Belki de bunu kendisinden önce anlamış olan mahalleli, iki kardeş arasındaki gizli rekabeti haince bir zevk alarak gözetliyordu.

Bir gece Eduardo, geç vakit köşeyi döndüğünde Cristián’ın siyah atının evin önündeki kazığa bağlanmış olduğunu gördü. En güzel giysilerini giymiş olan ağabeyi avluda onu bekliyordu. Kadın elinde Paraguay çayı gidip gidip geliyordu. Cristián Eduardo’ya:

“Fariaslardaki bir eğlenceye gidiyorum,” dedi, “Al, Juliana senin olsun; istediğin gibi kullan.”

Ses tonu yarı buyurgan, yarı içtendi. Eduardo bir süre ona bakakaldı, ne yapacağını bilemiyordu. Cristián kalktı, bir nesneden başka bir şey olmayan Juliana’ya değil de Eduardo’ya veda etti, atına bindi, hiç acele etmeden sürüp gitti.

O geceden sonra kadını ortaklaşa kullandılar. Mahalleliyi çileden çıkaran bu çirkin üçlü ilişkinin ayrıntılarını kimse bilmeyecekti. İşler birkaç hafta iyi gitti, fakat böyle süremezdi. Kardeşler kendi aralarında Juliana’nın adını hiç kullanmıyorlardı, hatta ona seslenirken bile. Fakat birbirleriyle dalaşmak için bahane arıyorlardı ve buluyorlardı da. Hayvan postlarını satarken tartışıyorlardı, ama asıl tartıştıkları başka şeydi. Cristián sesini yükseltiyor, Eduardo ise susuyordu. Farkında olmadan birbirlerini kıskanıyorlardı. Bu berbat mahallede bir erkek, bir kadının kendisi için çok önemli olduğunu, onu arzuladığını, sahip olmak istediğini ne başkasına ne de kendine söylerdi, fakat iki kardeş de âşıktılar. Bu da bir biçimde onları küçük düşürüyordu.

Bir gün, öğleden sonra Lomas alanında Eduardo, Juan Iberra ile karşılaştı, çalıştırdığı bu güzel parçadan ötürü kutladı onu Juan. Öyle sanıyorum ki işte o zaman Eduardo ona küfretti. Onun yanında hiç kimse Cristián’la alay edemezdi.

Kadın, hayvansı bir boyun eğmeyle ikisine de hizmet ediyordu, fakat paylaşmaya karşı çıkmayan ama hiç sözünü de etmeyen küçük kardeşi yeğlediğini de saklayamıyordu.

Bir gün Juliana’ya birinci avluya iki iskemle çıkarmasını ve ortalarda görünmemesini buyurdular, çünkü konuşmaları gerekiyordu. Juliana konuşmanın uzun süreceğini umuyordu ve öğle uykusuna yattı, fakat kısa bir süre sonra onu uyandırdılar. Cam tesbihi ve annesinin bıraktığı haçı unutmadan nesi var nesi yok bir torbaya doldurttular. Hiçbir açıklamada bulunmadan kadını arabaya bindirdiler, sessiz ve yorucu bir yolculuğa çıktılar; yağmur yağmıştı, yollar berbattı, Morón’a geldiklerinde saat sabahın beşi olmalıydı. Orada kadıncağızı genelev patronuna sattılar. Önceden anlaşmışlardı; bütün parayı Cristián aldı, sonra kardeşiyle paylaştı.

Turdera’da o zamana dek, o korkunç aşkın (aynı zamanda bir alışkanlık olmuştu) hayhuyu arasında yuvarlanıp giden Nilsen kardeşler yeniden erkek erkeğe sürdürdükleri o eski yaşamlarına dönmek istediler. Kumar oynamaya, horoz dövüştürmeye ve sazlı sözlü eğlenceli yaşamlarına yeniden başladılar. Kim bilir, belki pislikten kurtulduklarını sanıyorlardı, fakat her ikisi de ayrı ayrı zamanlarda, nedenli nedensiz ortalarda görünmez oluyordu. Yılbaşından az önce kardeşlerin küçüğü başkentte bir işi olduğunu söyledi. Cristián, Morón’a gitti; bizim de artık bildiğimiz o evin önündeki direğe bağlanmış olan Eduardo’nun atını tanıdı. Girdi içeri; kardeşi içeride sırasının gelmesini bekliyordu. Cristián ona:

“Böyle sürerse atları yoracağız. Yanımıza alsak daha iyi olur,” demiş olmalı.

Patronla konuştu, kemerinden para çıkardı ve kadını eve götürdüler. Juliana, Cristián ile arkaya oturmuştu; Eduardo ise onları görmemek için atını mahmuzladı.

Sözünü ettiğimiz eski yaşamlarına döndüler. İğrenç çözüm yolu başarısızlıkla sonuçlanmıştı; her ikisi de birbirlerini aldatma çabasına yenik düşmüşlerdi. Kabil oralarda dolaşıyordu ama Nilsenlerin birbirlerine duydukları sevgi derindi –birlikte ne sıkıntılara, ne tehlikelere göğüs germişlerdi– hınçlarını başkalarından çıkarmayı yeğlediler. Hiç tanımadıkları bir insandan, köpeklerden, aralarının açılmasına neden olan Juliana’dan.

Mart ayı sona ermek üzereydi ve sıcaklar hâlâ azalmamıştı. Bir pazar günü (pazarları insanlar erken yatmaya alışıktırlar) bardan dönen Eduardo Cristián’ın öküzleri arabaya koştuğunu gördü. Cristián:

“Gel,” dedi ona, “şu derileri Pardo’nun dükkânına bırakmamız gerekiyor; ben zaten yükledim; havanın serinliğinden yararlanalım.”

Pardo’nun dükkânı, sanırım daha güneydeydi; Tropas Yolu’nu tuttular, daha sonra başka yola saptılar. Gece ilerledikçe kırlar daha da bir büyüyordu.

Çayır boyunca yürüdüler; Cristián yaktığı sigarayı fırlatıp attı ve ağır ağır konuştu:

“Hadi iş başına birader. Daha sonra akbabalar yardımımıza gelirler. Bugün onu öldürdüm. Üstü başıyla şurada kalsın. Artık kimseye zararı dokunamaz.”

Kucaklaştılar, nerdeyse ağlamak üzereydiler. Şimdi başka bir bağ birleştiriyordu onları: acı bir biçimde kurban edilmiş olan kadın ve onu unutma zorunluluğu.

AŞAĞILIK ADAM

Kent üzerine kafamızda oluşan imge her zaman biraz gerçeğe aykırı olmuştur. Kahve bara dönüşmüştür; avluları ve çardağı hayal meyal görmemizi sağlayan hol, öte yanında bir asansör bulunan loş bir koridordur şimdi. Bunun için ben yıllarca Buenos Aires Kitabevi’nin, Talcahuana Caddesi’nin belli bir yüksekliğinde beni beklediğini sanmışımdır; bir sabah onun yerini bir antikacı dükkânının aldığının ayrımına vardım ve kitabevinin sahibi Don Santiago Fischbein’ın öldüğünü söylediler bana. Bir hayli şişmandı; yüz hatlarından çok, uzun söyleşilerimizi anımsıyorum. Kendine güvenen, dingin birisiydi. Musevileri, tek bir geleneğe, tek bir ülkeye bağlı sıradan bir insana dönüştürebilen siyonizmi hep suçlardı, bugün Yahudileri zenginleştiren karmaşık ilişkilerden ve anlaşmazlıklardan uzaktı. Okunmasını çetrefilleştiren, fantastik kurama düşsel bir ağırlık veren her türlü tumturaklı Öklid anlatımından arındırarak Baruch Spinoza’nın yapıtlarından geniş kapsamlı bir seçki hazırlamakta olduğunu söyledi bana. Rosenroth’un ilginç bir Kabbala denutada baskısını gösterdi bana, ama satmak istemedi, fakat kitaplığımda Ginsburg ve Waite’nin onun damgasını taşıyan birkaç kitabı vardı.

Baş başa olduğumuz bir öğleden sonra, yaşamının bir bölümünü açtı bana, bugün ondan söz edeceğim. Görüleceği gibi kimi ayrıntıları değiştireceğim.

“Kimseye açıklamadığım bir şeyi anlatacağım size. Ne karım Ana, ne de en yakın dostlarım biliyor bunu. Aradan pek çok yıl geçtiği için başkasının başına gelmiş bir olay gibi duyumsuyorum. Belki de bir öykü yaratmanıza yarar, çarpıcı şeyler eklersiniz. Entre Irmağı yakınlarından geldiğimi daha önce hiç söylemiş miydim size, bilmiyorum. Sığırtmaç Yahudiler olduğumuzu söylemeyeceğim; hiç sığırtmaç Yahudiler diye bir şey olmadı. Tüccardık, çiftçiydik. Çok az anımsayabildiğim Urdinarrain’de doğmuşum; ailem bir dükkân açmak üzere Buenos Aires’e geldiğinde çok küçüktüm. Maldonado birkaç ev ötemizdeydi, sonra da kıraç topraklar vardı.

Carlyle, insanların kahramanlara gereksinme duyduklarını yazmıştı. Grosso tarihi San Martín’e saygı duymamı sağlamıştı, fakat ben San Martín’de Şili’de savaşmış bir askerden başka bir şey bulamamıştım, şimdi ise bronzdan bir yontuydu ve bir alanın adıydı. Rastlantı karşıma çok farklı bir kahramanı, Francisco Ferrari’yi çıkardı, ikimiz için de bir şanssızlık. Adını ilk kez duyuyor olmalısınız.

Söylendiğine göre mahallemiz Corrales ve Bajo gibi gürültülü patırtılı değildi ama fedai çetesi olmayan tek bir bar da yoktu. Ferrari, Triunvirato ve Thames barına uğrardı. Benim, onun adamlarından birisi olmamı sağlayan olay da işte orada geçti. İki yüz elli gram Paraguay çayı almaya gitmiştim. Uzun saçlı, bıyıklı bir yabancı geldi ve cin istedi. Ferrari yumuşak bir ses tonuyla:

‘Söylesenize bana,’ dedi, ‘dün gece Juliana pavyonunda görüşmemiş miydik sizinle? Nereden geliyorsunuz?’

‘San Cristóbal’dan,’ dedi öteki adam.

‘Bir daha buralara uğramamanızı size salık veririm,’ dedi Ferrari. ‘Size kötülük yapabilecek saygısız insanlar var burada.’

San Cristóballı, bıyıklı, boylu poslu adam çekip gitti. Belki karşısındakinden daha az yürekli değildi, ama orada bir çete bulunduğunun ayrımındaydı.

O günden sonra Francisco Ferrari benim on beş yaşımın düşlediği kahraman olup çıktı. Esmer tenli, oldukça uzun boylu, sağlam görünüşlü ve dönemin anlayışına göre yakışıklı bir adamdı. Hep siyahlar giyinirdi. İkinci bir olay bizi birbirimize yaklaştırdı. Annemle ve teyzemle birlikteydik; birkaç kabadayı ile yüz yüze geldik, içlerinden birisi yüksek sesle ötekilere:

‘Bırakın geçsinler, moruk bunlar,’ dedi.

Ne yapacağımı bilemedim. Bu sırada evinden çıkan Ferrari araya girdi. Kışkırtıcı delikanlının karşısına dikildi ve, ‘Canın kavga etmek istiyorsa niçin benim karşıma çıkmıyorsun?’ diye sordu.

Her birinin yüzüne ayrı ayrı, ağır ağır dikkatlice baktı, hiçbirinin çıtı çıkmadı. Tanıyorlardı onu.

Omuz silkti, bize selam verdi ve çekip gitti.

‘Yapacağın bir iş yoksa bir ara kahveye uğra.’

Şaşırıp kalmıştım. Sarah teyzem lafa karıştı.

‘Kadınlara saygı göstermeyi öğrenen kibar bir bey.’

Annem beni şaşkınlıktan kurtarmak için düşüncesini açıkladı:

‘Daha çok rakip tanımayan bir kabadayı bence.’

Olanları size nasıl anlatsam, bilemiyorum. Saygın bir işim var, hoşuma giden, kitaplarını okuduğum bir kitapçı dükkânım var, bizimki gibi dostluklardan zevk alıyorum, karım ve çocuklarım var, sosyalist partiye üye oldum, iyi bir Arjantinli ve iyi bir Yahudiyim. Herkesin saygı duyduğu bir adamım. Şimdi beni nerdeyse kel bir adam olarak görüyorsunuz; o zamanlar ben kıyı mahallelerden birinde yaşayan kızıl saçlı, yoksul bir delikanlıydım. Herkes bana tepeden bakardı. Bütün gençler gibi, ben de başkaları gibi olmaya çalışıyordum. Göz boyamak için Jacobo yerine kendime Santiago adını takmıştım, fakat Fischbein adı kalıyordu. Hepimiz, başkalarının bizimle ilgili olarak düşledikleri imgeye benzeriz. İnsanların beni küçümsediklerini duyumsuyordum, ben de kendimi küçümsüyordum. O zamanlar ve özellikle o ortamda yürekli olmak önemliydi; korkağın teki olduğumu biliyordum. Kadınlardan utanıyordum; namuslu bir ödlek olduğum için gizliden gizliye utanç duyuyordum. Kendi yaşımda arkadaşlarım yoktu.

O gece kahveye gitmedim. Keşke hiç gitmemiş olsaydım. Bu çağrının bir emir anlamı taşıdığının ayrımına sonradan vardım: Bir cumartesi günü, yemek yedikten sonra kalkıp gittim kahveye.

Ferrari masalardan birinin baş köşesine oturmuştu. Öteki oturanları daha önce bir yerlerde görmüştüm; yedi kişi kadar olmalıydılar: Yorgun argın ve az konuşan, yalnızca adı –Don Eliseo Amaro– aklımda kalan yaşlı bir adamı saymazsak Ferrari en büyükleriydi. Ablak ve şişko suratında boydan boya bir yara izi vardı. Sonradan bana onun bir süre hapis yattığını söylediler.

Ferrari beni soluna oturttu; Don Eliseo yerini değiştirmek zorunda kaldı. Aklım başımdan gitti. Ferrari’nin birkaç gün önceki sevimsiz olayı anıştırmasından korkuyordum. Böyle bir şey olmadı; kadınlardan, oyun kâğıtlarından, seçimlerden, gelmesi beklenen fakat gelmeyen bir ses sanatçısından, mahalledeki olaylardan söz ettiler. Beni aralarına almaları başlangıçta zorlarına gitmişti; sonra kabullendiler, çünkü Ferrari böyle istemişti. Çoğunun adının İtalyan olmasına karşın her biri kendisini Arjantinli, hatta sığırtmaç olarak duyumsuyordu (başkaları da onları böyle düşünüyordu). İçlerinden birisi seyis, birisi arabacı, birisi de mezbaha kasabıydı; hayvanlarla ugraşmaları köy halkına yaklaştırıyordu onları. Sanırım en büyük düşleri birer Juan Moreira olmaktı. Sonunda bana Kızılcık adını taktılar, fakat bu takma adın küçümseyici bir yanı yoktu. Sigara içmeyi ve daha başka şeyleri onlardan öğrendim.

Junín Sokağı’ndaki bir evde birisi bana Ferrari’nin dostu olup olmadığımı sordu. Hayır diye yanıt verdim; olumlu yanıt vermenin övünmek olacağını düşünmüştüm.

Bir gece polis baskın yaptı ve üstümüzü aradı. İçimizden birisinin karakola gitmesi gerekti; Ferrari’ye dokunmadılar. On beş gün sonra aynı sahne yinelendi; bu kez, kemerinde kama olduğu için Ferrari’yi de alıp götürdüler. Kim bilir belki de mahallenin şefi ünvanını yitirmişti.

Şimdi Ferrari’yi düş kırıklığına uğramış, aldatılmış zavallı bir delikanlı olarak görüyorum, bir zamanlar benim için bir Tanrı gibiydi.

Dostluk, aşktan ya da yaşam denen şu karmaşanın herhangi bir yüzünden daha az gizemli değildir. Zaman zaman gizemsiz tek şey mutluluk mu acaba diye geçmiştir içimden, çünkü kendiliğinden oluşur, çözümlenir. Ortada bir gerçek vardı, Francisco Ferrari gibi gözünü budaktan sakınmayan güçlü kuvvetli bir adam benim gibi beş para etmeyen birisine dostluk göstermişti. Ferrari’nin yanıldığını, bu dostluğa layık olmadığımı duyumsuyordum. Ondan kaçmaya çalıştım ama buna fırsat vermedi. Bu sıkıntım, annemin ayaktakımı dediği insanlarla arkadaşlık yaptığım ve onlara öykündüğüm için beni kınamasıyla daha da arttı. Size anlattığım öykünün özünü, Ferrari ile olan ilişkim oluşturuyor, şimdi artık pişmanlık duymadığım o uğursuz olaylar değil. Pişmanlık sürdükçe suçluluk da sürer.

Ferrari’nin yanındaki eski yerini almış olan yaşlı adam ona gizlice bir şeyler söylüyordu. Bir dolap çeviriyor olmalıydılar. Masanın öteki ucundan, mahallemize yakın bir yerde tekstil fabrikası bulunan Weidemann’ın adı kulağıma çalınır gibi oldu. Biraz sonra, fazla bir açıklama yapmadan beni, fabrikanın çevresinde dolaşmak ve kapılarını saptamakla görevlendirdiler. Irmağı ve demiryolunu geçtiğimde güneş batmak üzereydi. Oraya buraya serpiştirilmiş evleri, söğütlüğü ve kıraç toprakları anımsıyorum. Fabrika yeniydi ama ıssız ve harap görünüyordu; anılarımda şimdi onun kırmızı rengi günbatımının kızıllığı ile karışıyor. Demir parmaklıklarla çevriliydi fabrika. Zaten kapıdan başka arkada, güneye bakan ve doğrudan doğruya odalara açılan iki kapı vardı.

İtiraf ederim, sizin çoktan anladığınız işi ben bir hayli geç anladım. Öğrendiklerimi anlattım, çocuklardan birisi de doğruladı. Kız kardeşim bu fabrikada çalışıyordu. Bir cumartesi gecesi çetenin kahvede olmaması herkesin aklına takılırdı. Ferrari saldırının bir sonraki cuma günü yapılmasına karar verdi. Erketecilik görevi bana düşüyordu. Bu arada kimsenin bizi birlikte görmemesi daha doğru olurdu. İkimiz sokakta yalnız kalınca Ferrari’ye sordum:

‘Bana güveniyor musunuz?’

‘Evet,’ dedi. ‘Bir erkek gibi davranacağını biliyorum.’

O gece ve daha sonraki geceler iyi uyudum. Çarşamba günü anneme kent merkezine gidip yeni bir kovboy filmi göreceğimi söyledim. En iyi giysilerimi giydim ve Moreno sokağına yollandım. Lacroze’de yolculuk bana çok uzun geldi. Karakolda beni beklettiler, fakat sonunda adı Eald ya da Alt olan bir görevli beni kabul etti. Kendisine çok gizli bir işi anlatmak için geldiğimi açıkladım. Korkmadan konuşabileceğimi söyledi bana. Ferrari’nin yaptığı işi anlattım. Bu adı daha önce duymamış olması şaşırttı beni; Don Eliseo’dan söz edince işler değişti.

‘Ha!’ dedi bana. ‘O, Uruguaylının çetesindendi.’

Bu konuyla ilgili olan başka bir görevliyi çağırdı ve ikisi aralarında konuştular. Birisi alay ederek sordu bana:

‘Kendini iyi bir vatandaş sandığın için mi ihbar etmeye geldin?’

Nasıl olsa beni anlamayacağını sezdim ve yanıt verdim ona.

‘Evet bayım. Ben iyi bir Arjantinliyim.’

Şefimin bana verdiği görevi yerine getirmemi ama güvenlik görevlilerinin geldiklerini görünce ıslık çalmamamı istediler benden. Yanlarından ayrılırken içlerinden birisi beni uyardı:

‘Dikkat et,’ dedi. ‘İspiyoncuları nelerin beklediğini bilirsin.’

İlkokul öğrencileri gibi polis memurları da argo konuşmaktan pek hoşlanırlar.

‘Umarım beni öldürürler. Benim için en iyisi de budur,’ dedim.

Cuma sabahından itibaren beklenen günün gelmesiyle bir rahatlama ve hiçbir pişmanlık duymadığım için de pişmanlık duydum. Saatler uzadıkça uzuyordu. Hemen hemen hiçbir şey yemedim. Gece saat onda fabrikanın bir blok ötesinde buluştuk. Bizimkilerden birisi yoktu; Don Eliseo her zaman bir korkağın çıkabileceğini söyledi. Daha sonra bütün suçun onun üzerine atılacağını düşündüm. Yağmur yağmak üzereydi. Birisinin yanımda kalmasından korkuyordum, fakat beni arkadaki kapılardan birisinin önünde yalnız bıraktılar. Biraz sonra polislerle bir komiser geldi. Yürüyerek geldiler; dikkati çekmemek için atlarını boş arsada bırakmışlardı. Ferrari kapıyı kırdığı için polisler hiç gürültü yapmadan içeri girebilmişlerdi. Dört el silah sesi duyunca şaşkına döndüm. Binanın içinde, karanlıkta birbirlerini öldürdüklerini sandım. Bu sırada polisle birlikte elleri kelepçeli gençlerin çıktığını gördüm. Daha sonra iki polis, Francisco Ferrari ile Eliseo Amaro’nun cesetlerini sürükleyerek dışarı çıktı. Tabancayla öldürmüşlerdi onları. Tutanakta teslim olmamak için direndikleri ve ilk ateş açanın onlar olduğu yazılıydı. Bunun yalan olduğunu biliyordum, çünkü üstlerinde tabanca taşıdıklarını hiç görmemiştim. Polis eski bir hesabı kapatmak için bu fırsattan yararlanmıştı. Günler sonra Ferrari’nin kaçmaya yeltendiğini, fakat tek bir kurşunun yettiğini söylediler bana. Kuşkusuz gazeteler onu, benim düşlediğim, onun ise hiçbir zaman olmadığı bir kahraman yapmışlardı.

Ötekilerle birlikte beni de tutukladılar, fakat az sonra serbest bıraktılar.”

ROSENDO JUÁRE’İN ÖYKÜSÜ

Gece saat on bir olmalıydı; Bolivar ile Venezuela Caddelerinin kesiştiği köşedeki şimdi yerinde bir bar olan kahveye girmiştim. Köşede oturan bir adam işaret etti bana. Hemen boyun eğdiğime bakılırsa, pek cerbezeli biri olmalıydı. Küçük masalardan birisine oturmuştu; nedendir bilmem, uzun süredir hiç kımıldamadan küçücük boş kadehinin karşısında oturduğu duygusuna kapıldım. Ne uzun boyluydu ne kısa; işinin ehli bir zanaatçıya ya da yaşlı bir köylüye benziyordu. Seyrek bıyıkları kırlaşmıştı. Tüm Buenos Airesliler gibi üşengeç olduğundan pançosunu çıkarmamıştı. Kendisiyle bir şeyler içmem için beni yanına çağırdı. Oturdum ve çene çaldık. Bütün bu olaylar 1930’lu yıllarda geçiyordu.

Adam:

Siz yalnızca benim adımı duymuşsunuzdur, fakat ben sizi tanıyorum bayım. Ben Rosendo Juárez’im. Merhum Paredes benden size söz etmiş olmalı. Yaşlı adamın kendine özgü davranışları vardı: yalan söylemekten hoşlanıyordu, aldatmak için değil, insanlarla dalga geçmek için. Şu anda ikimizin de yapacak bir işi olmadığına göre, o gece gerçekte neler olduğunu anlatayım size. Tongacıyı öldürdükleri geceyi. Bayım, siz bu olayı benim pek değerlendiremediğim bir romanda ele aldınız, fakat ben bu yalan yanlış haberlerin gerçek yüzünü bilmenizi istiyorum.

Anılarını toparlamak ister gibi bir süre durakladı ve sonra konuşmasını sürdürdü:

İnsan, başına gelen olayları yıllar sonra anlayabiliyor. O gece başıma gelenler uzaklardan geliyordu. Ben Floresta’nın çok ötesinde, Maldonado’nun bir mahallesinde büyüdüm. Ölüm saçan bir çöplüktü burası. Neyse ki sonradan üstünü kapadılar. Hiç kimsenin ilerlemeyi engelleyemeyeceğine inanmış bir insanım. Sonuç olarak her insan nerede doğabilirse orada doğuyor. Bana can veren babamın adını öğrenmeye hiçbir zaman kalkışmadım. Annem Clementina Juárez ekmeğini ütücülük yaparak kazanan çok dürüst bir kadındı. Bana göre ya Entre Rios’luydu, ya da Uruguaylı; bildiğim kadarıyla Uruguay’daki Concepción’da bulunan yakınlarından söz ederdi. Ayrık otu gibi büyüdüm. Öteki çocuklarla birlikte ucu yakılmış bir sopa ile dövüşmeyi öğrendim. İngilizlerin sporu olan futbolu henüz bilmiyorduk.

Bir gece kahvede Garmendia adında bir oğlan benimle dalaşmaya yeltendi. Duymazlıktan geldim, fakat zilzurna sarhoş olan oğlan diretti. Dışarı çıktık; kaldırımdan geri gelip kahvenin kapısını açtı ve içeridekilere seslendi:

“Merak etmeyin, birazdan geri geleceğim.”

Üstümde bir bıçak vardı; birbirimizi dikizleyerek ağır ağır ırmağa doğru yöneldik. Benden birkaç yaş büyüktü, birkaç kez dövüşmüştü benimle ve bıçağını karnıma saplayacağını hissettim. Ben yolun sağından gidiyordum, o da solundan gidiyordu. Garmendia’nın ayağı moloz yığınlarına takıldı ve sendeledi, ben de neredeyse hiç düşünmeden üzerine atıldım. Bıçakla yüzünü yaraladım, birlikte yere yuvarlandık, öyle bir an geldi ki her şey olabilirdi ve sonunda bir bıçak daha sapladım, son oldu bu. Ancak daha sonra onun da beni yaraladığının ayrımına vardım, birkaç sıyrık vardı. O gece bir insanı öldürmenin ya da öldürülmenin zor olmadığını öğrendim. Irmağın suyu çekilmişti, zaman kazanmak için cesedi tuğladan örülmüş bir fırının arkasına gizledim. Sırf şaşkınlıktan ne yapacağımı bilmeden Garmendia’nın her zaman taktığı yüzüğü çıkardım. Parmağıma geçirdim, geniş kenarlı şapkasını giydim ve kahveye döndüm. Hiç heyecanlanmadan daldım içeriye ve, “Gördüğünüz gibi geri dönen benim,” dedim.

Bir kadeh içki istedim, gerçekten de buna gereksinim duymuştum.

O zaman birisi üzerimdeki kan lekesini gösterdi bana. O gece yatağımda bir o yana bir bu yana döndüm durdum; gün ağarıncaya dek uyuyamadım. Gün batımına doğru iki polis beni almaya geldi. Toprağı bol olsun annem avazı çıktığı kadar bağırıyordu. Bir katilmişim gibi davranıyorlardı bana. İki gün iki gece hücreye dayanmak zorunda kaldım. Gerçek dostum Luis Irala dışında kimse beni görmeye gelmedi, onun da girmesine izin vermemişlerdi. Bir sabah bir komiser beni yanına çağırttı. Bir iskemlede oturuyordu: Yüzüme bile bakmadan:

“Şu halde Germendia’yı öteki dünyaya yollayan sensin,” dedi.

“Siz öyle diyorsanız öyledir,” diye yanıt verdim.

“Benimle ‘efendim’ diye konuşulur. Dolambaçlı yollara sapma. Tanıkların ifadeleri ve senin evinde bulunan yüzük, işte burada. Şu itirafları imzala bakalım.”

Yazı kalemini mürekkep hokkasına batırdı ve bana uzattı.

“İzin verin, biraz düşüneyim komiser bey,” diyebildim.

“Hücrede iyice düşünebilmen için sana yirmi dört saat izin veriyorum. Acele ettirmeyeceğim. Aklını başına toplamazsan uzun bir süre Las Heras Sokağı’na yerleşeceğini kafandan çıkarma.”

Sizin de düşünebileceğiniz gibi hiçbir şey anlamamıştım.

“Eğer itirafta bulunursan birkaç günle kurtulursun. Sonra seni salıveririm, zaten Don Nicolás Paredes de senin işini halledeceğini söyledi bana.”

On gün geçti. Nasıl olduysa beni anımsayabildiler. İstedikleri her şeyi imzaladım ve polislerden birisi Cabrera Sokağı’na dek bana eşlik etti.

Direklere bağlanmış atlar vardı; avluda ve içeride de genelevlerdekinden daha çok insan bulunuyordu. Sanki bir toplantı vardı. O sırada çay içmekte olan Don Nicolás beni gördü sonunda. Hiç acele etmeden, beni seçim hazırlıklarının yapıldığı Morón’a yollayacağını söyledi. Senyor Laferrer’e beni bir denemesini tavsiye etti. Siyahlar giyinmiş bir genç yazdı mektubu, serseriler, kabadayılar ve ünlü kişileri pek ilgilendirmeyen konularda şiirler yazdığını duymuştum. Gösterdiği ilgiye teşekkür ettim ve çıktım. Çıkışta yanımda muhafız yoktu.

Her şey yolunda gitmişti: Yüce Tanrı ne yaptığını bilir. Başlangıçta beni bir hayli sıkıntıya sokan Garmendia’nın ölümü şimdi önümü açıyordu. Kuşkusuz etkili ve yetkili kişilerin avcuna düşmüştüm. Partiye hizmet etmeyecek olursam kodese tıkacaklardı beni, fakat daha atak olmuştum ve kendime güvenim artmıştı.

Senyor Laferrer yanında dimdik yürüyecegimi ve kendisine muhafızlık edeceğimi bildirdi bana. Benden beklendiği gibi davrandım. Morón’da da mahallede de şeflerimin güvenini kazandım. Polise ve partiye göre taş yüreklinin tekiydim: Başkentte ve taşra kentlerinde aranan bir seçim görevlisi oldum. O zamanlar seçimler kavgalı gürültülü olurdu, arada bir kan akardı, ayrıntılarla başınızı ağrıtmayayım bayım. Kene gibi Alem’e yapışıp duran radikallere hiç mi hiç dayanamadım. Bana saygı göstermeyen tek bir kul yoktu. Bir kadınım oldu, Lujanera, ve bir de pırıl pırıl al renkli, güzel benekli atım oldu. Yıllarca Moreira’ya özendim, büyük bir olasılıkla bir zamanlar o da başka bir sirk binicisine özenmişti. Kendimi kumara ve absente verdim.

Biz yaşlılar konuşur, habire konuşuruz, fakat şimdi artık anlatmak istediğime, sadede geliyorum. Size Luis Irala’dan söz ettim mi bilmiyorum. Kolay kolay ele geçmez bir dost. Görmüş geçirmiş bir adamdı, işten kaçtığını hiç görmedim, bana dostça yaklaşmıştı. Yaşamı boyunca Komiteye uğramamıştı. Marangozluk yaparak geçiniyordu. Kimsenin tatlısına tuzlusuna karışmazdı, kimseyi de kendi işine karıştırmazdı. Bir sabah beni görmeye geldi ve bana:

“Casilda’nın beni bırakıp gittiğini sana anlatmışlardır,” dedi. “Onu benden çalan Rufino Aguilera idi.”

Bu konu Morón’da kulağıma gelmişti. Yanıt verdim.

“Evet, haberim var. Aguileraların en az pisliğe bulaşmış olanı.”

“Pisliğe bulaşsın bulaşmasın, şimdi bana hesap vermesi gerekiyor.”

Şöyle bir düşündüm ve ona:

“Kimse kimsenin elinden bir şey almaz,” dedim. “Eğer Casilda seni bırakıp gittiyse demek ki Rufino’yu seviyordu ve seni pek takmıyordu.”

“Peki herkes ne der? Korkağın teki miyim yoksa?”

“Sana tavsiyem, başkaları ne diyecek diye, bir kadın seni sevmiyor diye olay çıkarmaya değmez.”

“Kadına aldırdığım yok. Bir kadını ara vermeden beş dakika düşünen erkek, erkek değil kancıktır. Casilda acımasız. Birlikte olduğumuz son gece artık yaşlanmaya başladığımı söyledi bana.”

“Gerçeği söylemiş.”

“Gerçek acı verir insana. Şimdi benim için önemli olan Rufino.”

“Dikkat et. Merlo alanında Rufino’nun nasıl çalıştığını gördüm. Tam bir yıldız o.”

“Ondan korktuğumu mu sanıyorsun?”

“Ondan korkmadığını biliyorum, fakat iyi düşün. İkisinden birisi: Ya sen onu öldüreceksin ve hapsi boylayacaksın ya da o seni öldürecek ve kendini Chacarita’da bulacaksın.”

“Olabilir. Peki benim yerimde sen olsan ne yapardın?”

“Bilmem, zaten benim yaşamım örnek alınacak gibi değil ki. Kodesten kurtulmak için Komitede görev almayı kabul etmiş bir gencim.”

“Komitede görev almaya hiç hevesli değilim ben, görülecek bir hesabım var.”

“Peki hiç tanımadığın bir adam ve seni sevmeyen bir kadın için dertsiz başını derde mi sokacaksın?”

Beni dinlemek istemedi ve çekip gitti. Ertesi gün Morón’da, bir dükkânda Rufino’yu kışkırttığı ve Rufino’nun da onu öldürdüğü haberi geldi.

Bile bile ölüme gitmişti, kurallara uygun olarak erkek erkeğe dövüşürken öldürülmüştü. Ona dostça öğüt vermiştim, yine de kendimi suçlu hissediyordum.

Cenaze töreninden birkaç gün sonra bir horoz dövüşüne gittim. Horoz dövüşü hiçbir zaman hoşuma gitmemişti ama o pazar günü iyice tiksindim. Bu hayvanlara ne oluyor da böyle birbirlerini öldürüyorlar diye düşündüm durdum.

Öykümün geçtiği gece, daha doğrusu öykümün son gecesi arkadaşlarla Parda’da dans etmek için buluşmak üzere sözleştik. Aradan yıllar geçti ve ben şimdi bile kız arkadaşımın çiçekli giysisini çok iyi anımsıyorum. Eğlence bahçede oldu. Gürültü patırtı çıkaran sarhoşlar yok değildi, ama her şeyin Tanrı’nın istediği gibi yolunda gitmesini sağladım. Yabancılar geldiklerinde daha saat on ikiyi vurmamıştı. Tongacı dedikleri ve o gece kalleşçe öldürülen adam hepimize birer içki ısmarladı. Rastlantı bu ya, ikimiz de aynı kalıptan çıkmıştık sanki. Bir kötülük düşünüyor olmalıydı; bana yaklaştı ve beni pohpohlamaya başladı. Kuzeyli olduğunu, ta oralarda bile benim adımı duyduğunu söyledi. Bıraktım istediği gibi konuşsun, fakat kuşkulanmaya başlamıştım. Belki de cesaretini toplamak için habire cin içiyordu, sonunda benimle kavga etmek istedi. İşte o zaman kimsenin anlayamadığı bir şey oldu. Bir aynaya bakıyormuşum gibi bu aptal kışkırtıcıda kendimi gördüm ve kendimden utandım. Hiç korkuya kapılmadım; belki de korkuya kapılsaydım kavga etmek için dışarı çıkardım. Her şeyi oluruna bıraktım. Karşımdaki adam neredeyse yüzünü yüzüme değdirerek herkesin işiteceği bir sesle bağırdı:

“Anlaşıldı ki, sen pis bir ödlekten başka bir şey değilsin.”

“Olabilir,” dedim. “Bana ödlek denmesine hiç aldırmam. Hoşuna gidiyorsa bana orospu çocuğu demeyi, yüzüme tükürmeyi ihmal etme. Rahatladın mı şimdi?”

Lujanera yeleğimin cebinde sakladığım bıçağı çıkardı ve öfkeden köpürerek elime sıkıştırdı. İşi bitirmek için bir de: “Rosendo,” dedi, “sanırım buna ihtiyacın olacak.”

Bıçağı yere fırlattım, hiç telaşlanmadan dışarı çıktım. Herkes şaşkın kalakaldı. Ne düşündükleri umurumdaydı sanki.

Bu yaşamdan kendimi kurtarmak için Uruguay Cumhuriyeti’ne gittim, orada arabacılık yaptım. Döndükten sonra burada ev bark edindim. San Telmo her zaman kavgasız gürültüsüz bir mahalle olmuştur.

KARŞILAŞMA

Susana Bombal’a

Her sabah gazetelere şöyle bir göz gezdirenler, ya her şeyi unutmak ya da o günün akşamı birileriyle çene çalarlarsa gerekir diye yaparlar bunu; bu yüzden de sonradan hiçbir şey anımsamamaları şaşılacak bir durum değildir, kimi zaman da çok tartışılan ünlü Maneco Uriarte ile Duncan olayında olduğu gibi düşte görmüşçesine anımsarlar. Üstelik söz konusu olay, kuyrukluyıldızın görüldüğü ve Yüzüncü Bağımsızlık Yıldönümünün kutlandığı 1910’da geçmişti, o zamandan beri çok şey kazandık ve pek çok şey yitirdik. Olayın kahramanları çoktan öldüler; olaya tanık olanlar ise susmak konusunda yemin etmişlerdi. Yemin etmek için ben de elimi kaldırmıştım ve dokuz on yaşımın tüm romantik ciddiyetiyle bu işin önemini duyumsamıştım. Ötekiler benim söz verdiğimi duymuşlar mıydı, bilmiyorum; onlar verdikleri onur sözünü tutmuşlar mıydı, bilmiyorum. Her neyse, öykü öyküdür, burada zamanın ve de iyi ya da kötü yazının neden olduğu kaçınılmaz değişikliklerle anlatılıyor.

O akşam yeğenim Lafinur beni, Laurellerin çiftliğinde bir ızgara partisine götürdü. Şimdi yerini tam kestiremiyorum; büyük kentlerle ve çevresindeki ovayla hiçbir benzerlik göstermeyen kuzeyin o pek güneş almayan, dingin, ırmağa doğru uzanan köylerinden birini düşünelim. Tren yolculuğu canımdan usandıracak kadar uzun gelmişti bana, ama bilirsiniz, çocuklar için zaman ağır ağır ilerler. Çiftlik evinin kapısından geçtiğimizde hava kararmaya başlamıştı. Orada, en eski, temel şeylerin bulunduğunu sezdim: Kızaran et kokusu, ağaçlar, köpekler, kuru dallar, insanları bir araya getiren ateş.

Davetlilerin sayısı bir düzineyi geçmiyordu; hepsi de yaşını başını almış insanlardı. Sonradan öğrendiğime göre en yaşlısı henüz otuzunda bile değilmiş. Çok geçmeden bugün bile benim cahili olduğum konularda onların çok bilgili olduklarını anladım: yarış atları, giysiler, arabalar, son derece pahalı kadınlar. Kimse benim utangaçlığıma karışmadı, kimse bana takılmadı. İşçilerden birisinin yavaş yavaş, büyük bir ustalıkla pişirdiği kuzu, uzun süre bizi yemek salonunda alıkoydu. Şarapların üretim tarihleri üzerine tartışıldı. Bir gitar vardı; kuzenim, eğer yanlış anımsamıyorsam Elias Regules’in La tapera ve el gaucho’sunu çalmıştı ve o yıllarda Arjantin’in pek de zengin olmayan ve lunfardo denilen argosuyla, Janin Sokağı’nda geçen bıçaklı bir kavgayla ilgili dizeler mırıldanmıştı. Kahve ve yaprak purolar getirdiler. Eve dönmenin lafı bile edilmiyordu. Çok geç kalmaktan korkuyordum (Lugones’in tümcesi). Saate bakmak istemedim. Büyükler arasındaki çocuk yalnızlığımı gizlemek için hoşuma gitmeye gitmeye bir iki kadeh attım. Uriarte yüksek sesle Duncan’a baş başa poker oynamak önerisinde bulundu. Birisi ikili oynamanın pek tatsız olduğunu ileri sürerek dörtlü bir poker partisi yapmayı önerdi. Duncan destekledi bunu, ama Uriarte anlamadığım, anlamaya da çalışmadığım bir inatçılıkla ilk önerisinde diretti. Başlıca amacı şaka yaparak, şiir okuyarak, vakit öldürmek olan truco oyunu ve fala bakmanın basit labirentlerinde dolaşmak dışında, iskambil kâgıtlarından hiç hoşlanmamışımdır. Kimse farkına varmadan oradan uzaklaştım. Bir çocuk için tanımadığı ve karanlık (yalnızca yemek odası aydınlıktı) bir ev, bir gezginin hiç tanımadığı bir ülkeden daha çok anlam taşır. Ağır ağır odaları keşfe çıktım; bilardo salonunu, dikdörtgen ve baklava biçiminde camlarla süslü galeriyi, iki sallanan koltuğu ve çardağa bakan bir pencereyi anımsıyorum. Karanlıkta yolumu şaşırdım; yıllar sonra adı aklımda Acevedo ya da Acebal gibi kalmış olan ev sahibi sonunda buldu beni. Bir iyilikte bulunmak ya da koleksiyoncu gururunu okşamak için beni bir vitrinin önüne götürdü. Lambayı yakınca içinde sivri uçlu, kesici silahlar olduğunu gördüm. Her biri bilinen bir olayda kullanılmış bıçaklardı bunlar. Pergamino’ya yakın bir yerde küçük bir arazisi olduğunu ve bu bölgeye gidip gelirken bu silahları topladığını anlattı bana. Vitrini açtı ve etiketlere yazılı olan bilgilere hiç bakmadan, aşağı yukarı hep birbirinin aynı, fakat kullanıldığı yerler ve tarihler değişik olan öykülerini anlattı. Silahlar arasında Moreira’nın bıçağının olup olmadığını sordum, daha sonra Martin Fierro ve Don Segundo Sombra’nın örnek aldıkları gaucho tipinin ilk örneği idi o zamanlar. Yok demek zorunda kaldı, fakat tıpkı onun gibi U biçiminde kabzası olan bir başkasını gösterebilirdi. Patırtılı gürültülü birtakım sesler lafını ağzında bıraktı. Hemen vitrini kapadı; ben de peşinden gittim.

Uriarte, bağıra çağıra karşısındakinin hile yaptığını söylüyordu. Arkadaşları ayağa fırlamış, tepelerine dikilmişlerdi. Duncan’ın ötekilerden daha uzun boylu, güçlü kuvvetli, biraz kamburca olduğunu, anlamsız yüzünü, beyaza yakın saçlarını anımsıyorum; Maneco Uriarte çevik, esmer, biraz çekik gözlüydü, seyrek ve sarkık bıyıkları vardı. Hepsinin zil zurna sarhoş oldukları apaçık ortadaydı; yere fırlatılmış iki üç şişe var mıydı, yoksa çok sık sinemaya gitmek belleğimi mi yanıltıyor, bilemiyorum. Uriarte’nin kışkırtıcı ve ağır küfürleri bitmek bilmiyordu. Duncan onu duymuyormuş gibi yapıyordu; sonunda burasına gelmiş gibi kalktı, bir yumruk indirdi ona. Uriarte devrildiği yerden bağırarak bu hakareti hoş göremeyeceğini söyledi ve düelloya davet etti onu.

Duncan kabul etmedi ve açıklamada bulunmak istermiş gibi konuştu:

“Çok korktuğum için.”

Herkes kahkahalarla güldü.

Ayaga kalkan Uriarte de yanıt verdi:

“Sizinle dövüşeceğim, hem de hemen şimdi.”

Birisi, Tanrı günahlarını affetsin, evde pek çok silah olduğunu söyledi.

Vitrini kimin açtığını bilmiyorum. Maneco Uriarte en çok göze çarpan, en uzun ve U biçiminde kabzası olan silahı aradı; Duncan ise rastgele, tahta saplı, madeni kısmına küçük bir ağaç resmi kazılmış olan bir bıçak aldı. Birisi, Maneco’nun kılıç seçmeyi iyi bildiğini söyledi. O sırada elinin titremesine kimse şaşırmadı; aynı şeyin Duncan’a da geçmesi herkesi şaşırttı.

Gelenekler dövüşecek insanların kabul edildikleri eve saygısızlıkta bulunmayarak dışarı çıkmalarını gerektirir. Yarı ciddi yarı şaka, nemli gecede çıktık dışarı. Ben şarapla değil ama bu serüvenle sarhoş olmuştum; daha sonra anımsayabilmek ve anlatabilmek için birinin ötekini öldürmesini çok istiyordum. Kim bilir belki o anda ötekiler de benden daha olgun değillerdi. Kimsenin engelleyemeyeceği bir kasırganın bizi sürüklediğini ve alıp götürdüğünü duyumsadım. Kimse Maneco’nun suçlamalarına hak vermiyordu; herkes bunu, şarapla abartılan eski bir rekabetin sonucu olarak yorumluyordu.

Ağaçlar arasında yürüdük, çardağı arkamızda bıraktık.

Uriarte ile Duncan önden gidiyorlardı; beklenmedik bir şeyden çekiniyorlarmış gibi birbirlerini gözetlemeleri çok şaşırttı beni. Bir çimenliğe geldik. Duncan tatlı sert bir tonla: “Burası uygun gibi geliyor bana,” dedi.

İkisi de orta yerde, kararsız kalakaldılar. Biri bağırdı onlara: “Sizi rahatsız eden o demir parçalarını bırakın da gerçekten dövüşün.”

Fakat iki adam dövüşmeye başlamışlardı bile. Birbirlerini yaralamaktan korkuyorlarmış gibi başlangıçta oldukça ağırdan aldılar; önce çeliklere, sonra da birbirlerinin gözlerine baktılar.

Uriarte öfkesini unutmuştu, Duncan da ilgisizliğini ve küçümsemesini. Tehlike onları değiştirmişti; şimdi dövüşen iki delikanlı değil, iki erkekti. Ben dövüşü bir çelik çatışması sanmıştım, ama izleyebildiğim kadarıyla, daha doğrusu az çok izlediğim kadarıyla bir satranç oyunu gibi geldi bana. Kuşkusuz yıllar gördüklerimi abartmaktan ya da silikleştirmekten geri kalmamıştır. Ne kadar sürdüğünü bilmiyorum; öyle olaylar vardır ki alışılmış zaman ölçülerine uymaz.

Koruyucu poncho’ları olmadığı için darbeleri ön kollarıyla engelliyorlardı. Az sonra giysilerinin yırtılan kolları kandan kıpkırmızı olmuştu. Bu tür kılıç oyununu bilmediklerini sanmakla yanıldığımızı anladım. Biraz sonra silahlarını değişik biçimde kullandıkları dikkatimi çekti. Silahlar birbirinin aynı değildi. Duncan bu elverişsiz durumdan kurtulmak için ötekine daha çok yaklaşmak istiyordu; Uriarte ise uzun ve alçaktan darbeler indirmek için geri çekiliyordu. Vitrini gösteren kişinin sesi yükseldi:

“Birbirlerini öldürüyorlar. Durdurun şunları.”

Kimse araya girmek yürekliliğini gösteremedi. Uriarte geriye çekilmişti; bunun üzerine Duncan yüklendi ona. Bedenleri birbirine dokunmak üzereydi. Uriarte’nin bıçağı Duncan’ın suratını arıyordu. Birdenbire bıçak gözümüze daha kısa göründü, çünkü Duncan’ın göğsüne saplamıştı. Duncan çimlere serildi. O zaman çok alçak bir ses:

“Ne tuhaf,” dedi. “Her şey bir düş gibi.”

Gözlerini kapamadı, kımıldamadı; ben bir adamın bir başkasını öldürdüğünü görmüştüm.

Maneco Uriarte cesedin üstüne eğildi ve kendisini bağışlamasını istedi ondan. Gizlemeye gerek görmeden hıçkıra hıçkıra ağlıyordu. Bu işin bir cinayetle sonuçlanması amacını aşıyordu. İşlediği cinayetten çok, yaptığı işin saçmalığı yüzünden pişmanlık duyduğunu şimdi anlıyorum.

Daha fazla bakmak istemedim. Çok istediğim şey gerçekleşmişti, ama çok kötü olmuştum. Daha sonra Lafinur bana, bıçağı çıkarmakta hayli güçlük çektiklerini söyledi. Bir fısıldaşmadır başladı. Olabildiğince az yalan söylemeye ve bıçak dövüşünü kılıç düellosuna dönüştürmeye karar verdiler. Aralarında Acebal’ın da bulunduğu dört kişi tanık olmayı gönüllü olarak kabul etti. Buenos Aires’te her şey kılıfına uydurulur, birinin dostu olan biri bulunur hep.

Maun masanın üstünde kimsenin görmek de dokunmak da istemediği İngiliz oyun kâğıtları ile paralar karmakarışık duruyordu.

Daha sonraki yıllarda, birkaç kez bu öyküyü bir dosta anlatmayı düşündüm, ama her zaman, bir sır saklamanın beni, onu anlatmaktan daha çok sardığını duyumsadım. 1929 yılına doğru bir rastlantı sonucu yaptığım bir söyleşi, birden bu uzun sessizliği bozmama neden oldu. Emekli komiser Don José Olave, Retiro Mahallesi’ndeki bıçak kullanma ustalarını anlatıyordu bana; bu adamların hasımlarından önce davranmak için her türlü namussuzluğu yapabildiklerini, oysaki Podestá kardeşlerden ve Gutiérrezlerden önce, Güney Amerikalıların hemen hemen hiç düello yapmadıklarını söyledi. Böyle bir olaya tanık olduğumu açıkladım ve yıllarca önce geçen olayı anlattım ona.

Mesleğine özgü bir dikkatle dinledi beni ve sonra dedi ki: “Uriarte ile ötekinin daha önce hiç bıçak kullanmadıklarından emin misiniz? Belki de köydeyken bir süre talim yapmışlardır.”

“Hayır,” diye yanıtladım. “O gece orada bulunanlar birbirlerini tanıyorlardı, bunun için şaşıp kaldılar.”

Olave yüksek sesle düşünüyormuş gibi ağır ağır konuştu: “Bıçaklardan birisinin kabzası U biçimindeydi. Bunun gibi bıçaklardan özellikle ikisi çok ün kazandı, Moreira’nınki ve Tapalquen’li Juan Almada’nınki.”

Belleğimde bir anı canlandı; Olave sürdürdü konuşmasını: “Siz kendiniz tahta saplı, ağaç markalı bir bıçaktan söz ettiniz. Bunlardan binlerce var, ama bir tanesi var ki…”

Bir an durdu, sonra sürdürdü konuşmasını:

“Senyor Acevedo’nun Pergamino yakınlarında bir kırevi vardı. Geçen yüzyılın sonlarında tam da o civarda ünlü bir kabadayı yaşıyordu: Juan Almanza. On dört yaşındayken işlediği ilk cinayetinden başlayarak hep bu türden kısa bir bıçak kullanmıştı, çünkü kendisine şans getirmişti. Juan Almanza ile Juan Almada birbirlerine kin besliyorlardı, insanlar onları karıştırıyorlardı çünkü. Uzun süre birbirlerini aradılar ve hiç karşı karşıya gelmediler. Seçimler sırasında bir kör kurşun Juan Almanza’yı öldürdü. Öteki, sanırım, Las Flores hastanesinde eceliyle öldü.”

O akşam başka bir şey konuşulmadı. Düşüncelere daldık. Benim gözlerimle gördüklerimi, bugün artık hayatta olmayan dokuz on kişi gördü –bıçağın gövdeye derinlemesine girdiğini ve gökyüzünün altında yatan cesedi– ama gördükleri çok eski bir öykünün sonuydu. Maneco Uriarte, Duncan’ı öldürmemişti; öldüren insanlar değil silahlardı. Bir el onları uyandırıncaya dek vitrinin içinde yan yana uyumuşlardı. Belki uyanırlarkan titrediler; Uriarte’nin eli bunun için titredi, Duncan’ın eli bunun için titredi. Her iki silah da kavga etmesini biliyordu –onların aletleri olan insanlar değil– ve o gece de çok iyi dövüştüler. Uzun taşra yollarında uzun uzun birbirlerini aramışlardı ve sonunda, sığırtmaçları çoktan toprak oldukları zaman birbirlerini buldular. Çeliğin içinde uyuyor ve insansı bir kin besliyorlardı.

Nesneler insanlardan daha çok yaşarlar. Bu öykünün burada bitip bitmediğini, bıçakların yeniden karşılaşıp karşılaşmayacakları kim bilebilir?

JUAN MURAÑA

Yıllarca Palermo’da büyüdüğümü yineledim. Şimdi bunun yazınsal bir övüngenlikten kaynaklandığını biliyorum; işin gerçeği mızrak biçimindeki uzun demir parmaklıkların öte yanında, içinde babamın ve dedelerimin kitaplığı bulunan bahçeli bir evde büyümüş olmam. Bıçağın ve gitarın Palermosu köşe başlarında kol gezer (yeminle söylemişlerdi bana); 1930’da bir araştırmamı, kenar mahalleleri coşturan komşumuz, şarkıcı Carriego’ya adadım. Az sonra bir rastlantı beni Emilio Trápani ile karşılaştırdı. Morón’a gidiyordum; pencere yanında oturan Trápani adımla seslendi bana. Hemen tanıyamadım. Thames Sokağı’ndaki bir okulda aynı sırayı paylaşmamızın üzerinden yıllar geçmişti. Roberto Godel bunu anımsar.

Birbirimizi hiç sevmemiştik. Zaman bizi ayırdı, zaten birbirimize karşı ilgisizdik de. Şimdi anımsıyorum, günlerin belli başlı argo sözcüklerini öğretmişti bana. Geçmişin işe yaramaz olaylarını deşip dururken, adından başka bir şey kalmayan bir arkadaşın ölümünü ortaya çıkaran o ipe sapa gelmez konuşmalardan birisine dalmıştık. Birdenbire Trápani bana:

“Carriego üzerine yazdığın kitabı verdiler bana,” dedi. “Sürekli kabadayılardan söz ediyorsun; söyle bana Borges, kabadayılar hakkında ne bilirsin ki?”

Gözlerini aça aça baktı bana.

“Belgelere dayandırdım,” diye yanıt verdim.

Konuşmamı sürdürmeme fırsat bırakmadan ekledi:

“Belgelere dayandırma, laf bu. Belgeler yanıltmaz beni; bu insanları tanırım ben.”

Kısa bir sessizlikten sonra bana bir sır veriyormuş gibi:

“Ben Juan Muraña’nın yeğeniyim,” dedi.

Doksan küsur yıllarında Palermo’da bulunan kabadayılardan en çok sözü edileni Juan Muraña idi. Trápani sürdürdü konuşmasını:

“Teyzem Florentina onun karısıydı. Öykü sana ilginç gelebilir.”

Tumturaklı anlatış biçimi ve kullandığı uzun tümceler bu öyküyü ilk kez anlatmadığı kuşkusunu uyandırdı bende.

“Kız kardeşinin Juan Muraña ile yaşamını birleştirmesini hiç istememişti annem, ona göre insanlıktan uzak birisiydi, Florentina teyzeme göre de eylem adamıydı. Eniştem üzerine pek çok öykü anlatıldı. Zilzurna sarhoş olduğu bir gece Coronel Sokağı’nda köşeyi dönerken arabanın koltuğundan yuvarlandığı ve kafasını taşlara çarpıp yardığı bile söylendi. Polisçe arandığı, Uruguay’a kaçtığı söylenenler arasındaydı. Eniştesine hiç dayanamayan annem anlatmıştı bütün bunları. Ben çok küçüktüm, hiç anımsayamıyorum onu.

Bağımsızlığın yüzüncü yılı sırasında Russell Sokağı’nda uzunca, dar bir evde oturuyorduk. Her zaman anahtarla kilitli tutulan arka kapı San Salvador’a açılıyordu. Artık bir hayli yaşlanmış ve biraz bunamış olan teyzem çatı katında oturuyordu. Zayıf, bir deri bir kemikti, belki de bana öyle geliyordu, çok uzun boyluydu ve çok az konuşurdu. Açık havadan korkar, hiç dışarı çıkmazdı, odasına girmemizi de istemezdi, kaç kez onu yemek aşırıp gizlerken yakalamıştım. Mahallede, Muraña’nın ölümünün ya da kaybolmasının onu çıldırttığı söylenirdi. Onu hep karalar giyinmiş olarak anımsıyorum. Kendi kendine konuşur olmuştu.

Ev sahibimiz Barracas’da bir berber dükkânı olan Senyor Luchessi adında birisiydi. Annem ısmarlama elbise diken bir terziydi ve para sıkıntısı çekiyordu. Anlamlarını pek kavrayamadığım, gizli gizli söylenen sözcükler duyardım: Haciz memuru, haciz, vadesinde ödenmeyen borçlar yüzünden tahliye. Annem korkunç üzülüyordu; teyzem ise inatla yineliyordu: Gringo’nun bizi sokağa atmasına Juan izin vermez. Kocasının yürekliliğinden kuşku duyan bir kadınla ilişki kuran haddini bilmez bir güneylinin –hepimizin ezbere bildiği– öyküsünü anımsatıyordu bize. Kocası durumu öğrenir öğrenmez kentin öteki ucuna kadar adamı izlemiş, bulunca bir bıçak saplayarak işini bitirmiş ve cesedini Riachuelo’ya atmıştı. Öykünün doğru olup olmadığını bilmiyorum, ama önemli olan olayın böyle anlatılması ve buna inanılmasıdır.

Kendimi Serrano Sokağı’nın çukurlarında uyurken, sadaka isterken ya da bir sepet şeftali satarken görüyordum. Bunun sonuncusu daha çekici geliyordu, çünkü okula gitmekten kurtarıyordu beni.

Bu sıkıntıların ne kadar sürdüğünü bilmiyorum. Bir gün merhum babam paranın centavo ile ya da peso ile ölçüldüğü gibi zamanın günlerle ölçülemeyeceğini söyledi bize, çünkü peso hep aynı pesoydu, ama her gün hatta her saat değişiyordu. Ne demek istediğini pek anlayamamıştım ama tümce kafama takılıp kalmıştı.

Bu gecelerden birinde karabasana dönüşen bir düş gördüm. Düşümde Juan eniştemi gördüm. Onu hiç tanımamıştım ama güçlü kuvvetli, uzun saçlı, seyrek bıyıklı, Kızılderili kırması gibi düşlüyordum. Geniş otlaklar ve makiler arasından güneye doğru ilerliyorduk, bu otlaklar ve makiler aslında Thames Sokağı idi. Düşümde güneş yükseklerdeydi. Juan eniştem karalar giymişti. İnşaat iskelesine benzer bir yere yakın, bir geçitte durdu. Eli yeleğinin altında, yüreğinin hizasındaydı, silah çeken değil de silahını gizleyen bir insana benziyordu. Üzüntülü bir sesle: Ben çok değiştim, dedi. Elini çıkardı, gördüğüm şey bir akbaba pençesiydi. Karanlıkta çığlıklar atarak uyandım.

Ertesi gün annem Luchessilere giderken beni de yanında götürmek istedi. Mehil isteyeceğini biliyordum. Kuşkusuz alacaklının perişanlığını görmem için götürüyordu beni. Bu kadar alçalmasını onaylamayacağı için kız kardeşine hiçbir şey söylemedi. Barracas’a hiç gitmemiştim; daha çok insan, daha çok trafik, ama daha az işlenmemiş toprak vardı. Sokağın köşesinden, aradığımız kapı numarası önünde bekçiler ve bir insan kalabalığı gördük. Komşulardan birisi, bir oraya bir buraya giderek, sabahın üçünde kapıya vurulan tekmelerle uyandırıldığını, kapının açıldığını, birinin içeri girdiğini duyduğunu söyleyip duruyordu. Kapıyı kimse kapamamıştı; gün doğarken Luchessi’yi yarı çıplak, evin holünde yere serilmiş bulmuşlardı. Bıçak darbeleriyle öldürülmüştü. Yalnız yaşıyordu. Polis suçluyu hiçbir zaman yakalayamadı. Hiçbir şeyi çalınmamıştı. Birisi son zamanlarda gözlerinin görmez olduğunu anımsadı. Bir başkası otoriter bir ses tonuyla “Vadesi gelmiş” dedi. Bu yargı ve ses beni çok etkiledi; yıllar sonra, bir insan öldüğü zaman birilerinin hep aynı şeyi keşfettiğini gözlemledim.

Cenazenin başında bekleyen insanlar bize kahve ikram ettiler. Ben de bir fincan içtim. Tabutta ölü yerine balmumundan bir yüz vardı, bunu anneme söyledim; cenaze alayında bulunanlardan biri, siyah giysili adamın Luchessi olduğunu açıkladı. Büyülenmiş gibi kalakaldım. Annem kolumu çekiştirdi.

Aylarca başka şeyden söz edilmedi. O zamanlar çok az cinayet işlenirdi; Melena, Campana ve Silletero olaylarından ne denli söz edildiğini bir düşünün! Bütün Buenos Aires’te kılını kıpırdatmayan tek kişi Florentina teyzem oldu. Yaşlılığa özgü bir inatla yineleyip duruyordu:

“Gringo’nun bizi sokağa atmasına Juan’ın dayanamayacağını söylemiştim size.”

Bir gün bardaktan boşanırcasına yağmur yağdı. Okula gidemediğim için evi kolaçan etmeye başladım. Çatı katına çıktım. Teyzem kollarını kavuşturmuş, orada duruyordu; hiçbir şey düşünmediğini sezinledim. Oda nem kokuyordu. Bir köşede demir karyolası duruyordu, parmaklıklardan birisinde tespihi asılıydı; başka bir köşede giysilerini koyduğu bir ahşap dolap vardı. Beyaz badanalı duvarlardan birisine Meryem Ana resmi asılmıştı. Gece masasının üzerinde de bir şamdan vardı.

Teyzem gözlerini kaldırmadan bana dedi ki:

“Ne için buraya geldiğini biliyorum. Annen yolladı seni. Bizi kurtaranın Juan olduğunu hâlâ anlamak istemiyor.”

“Juan mı?” deme yürekliliğini gösterebildim. “Juan öleli on yıl oldu.”

“Juan burada. Görmek ister misin onu?”

Gece masasının çekmecesini açtı ve bir hançer çıkardı. Tatlı bir ses tonuyla konuşmayı sürdürdü “İşte burada. Hiçbir zaman beni bırakıp gitmeyeceğini biliyordum. Onun gibi başka bir insan gelmemiştir dünyaya. Gringo’ya tek bir soluk alma fırsatı vermedi.”

Ancak o zaman gerçeği kavradım. Luchessi’yi bu zavallı deli kadın öldürmüştü. Kinle, çılgınlıkla ve belki de kim bilir seviyle, güneye bakan kapıdan kaçmış, gecenin geç saatlerinde sokak sokak dolaşmış, sonunda evi bulmuş ve kemikli, iri elleriyle hançeri Luchessi’ye saplayıvermişti. Bu hançer Muraña idi, her zaman taptığı ölüydü.

Olayı anneme açıp açmadığını hiç bilmiyorum. Sokağa atılmadan az önce ölmüştü.”

İşte kendisiyle bir daha hiç karşılaşmadığım Trápani’nin öyküsü burada bitiyor. Tek başına kalınca kendi erkeğini, kaplanını, bırakıp gittiği acımasız şeyle, bir yığın olayın silahı ile karıştıran bu kadının öyküsünde bir simge ya da birçok simge görür gibi oluyorum. Juan Muraña bildiğim sokaklarda dolaşan, insanların bildiklerini bilen, ölümün zevkine varan, daha sonra bir bıçak olan, şimdi de bir bıçağın anısı olan bir adamdı, yarın unutulup gidecek, herkes gibi.

YAŞLI KADIN

1941 Ocağı’nın on dördünde María Justina Rubio de Jáuregui yüz yaşına basacaktı. Bağımsızlık savaşçılarının hayatta kalan tek kızıydı.

Babası albay Mariano Rubio’nun, saygısızlık olmazsa, küçük bir kahraman olduğu söylenebilir. Merced beldesinde, taşralı bir toprak ağasının oğlu olarak dünyaya gelmiş, And ordusunda teğmenliğe yükselmiş, Chacabuco’da, Maipú’da Cancha Rayada bozgunu sırasında, iki yıl sonra da Arequipa’da çarpışmış. Bu harekâtın arefesinde José Olavarria ile kılıçlarını değiş tokuş ettikleri söylenir. 1823 Nisan’ının ilk günlerinde ünlü Cerro Alto Savaşı yapılır, vadide yapıldığı için Cerro Bermejo Savaşı da denir. Bizim utkumuzu her zaman kıskanan Venezuelalılar bu savaşı da general Simon Bolivar’a mal ettiler, fakat yansız bir gözlemci, bir Arjantinli tarihçi bunu yutmaz ve başarının albay Mariano Rubio’nun olduğunu çok iyi bilir. Kolombiyalı süvarilerin oluşturduğu bir alayın başına geçen Mariano Rubio, kılıç ve mızrakla çarpışmaya karar verdi ve Ayacucho Savaşı kadar ünlü olan, kendisinin de yaralandığı savaşa hazırlandı. Burada bir yara aldı. 1827’de de doğrudan doğruya Alvear’ın komutasında, Ituzaingo’da aslanlar gibi savaştı. Rosas’la akraba olmasına karşın Lavalle’nin yanında yer aldı ve kendisinin önemsiz diye nitelediği bir çarpışmada gerillaları bozguna uğrattı. Fakat Birlikçilerin yenilgiye uğraması üzerine Uruguay’a göç etti ve orada evlendi. Büyük Savaş sırasında, Oribeli beyazların kuşattığı Montevideo’da öldü. Kırkdört yaşına girmek üzereydi ama o zamanlar için yaşlı sayılırdı. Florencio Varela’nın dostuydu. Askerî Okul’daki öğretmenlerin onu sınıfta bırakmaları olasılığı çok yüksek; yalnızca savaşlara katılmış ama tek bir sınava girmemişti. Arkada iki kız bırakmıştı, bunlardan bizi ilgilendiren küçük kızı María Justina idi.

1853 yılının sonlarında albayın dul eşi ve kızları Buenos Aires’e yerleştiler. Diktatör Rosas’ın el koyduğu topraklara hiçbir zaman sahip olamadılar, ama ellerinden çıkan bu arazinin anısı uzun süre aile çevresinde yaşayıp gitti. María Justina on yedi yaşındayken, sivil olmasına karşın Pavón’da ve Cepeda’da çarpışan ve sarı humma salgınında kendi mesleğini yaparken ölen Doktor Bernardo Jáuregui ile evlendi. Bir erkek iki kız çocuk bıraktı arkasında; en büyükleri Mariano maliye müfettişiydi ve sık sık Ulusal Kitaplığa ve Arşiv Dairesi’ne giderdi, kahramanın tam bir biyografisini yazmak amacındaydı, ama hiçbir zaman bitiremedi, belki de hiç başlamamıştı. Büyük kız Maria Elvira, kuzenlerinden birisiyle, Maliye Bakanlığı’nda memur olan bir Saavedra ile evlendi; Julia ise, İtalyan adı taşımasına karşın Latince öğretmenliği yapan, Molinari adında çok aydın bir kişiyle evlendi. Torunları ve torun çocuklarını bir yana bırakıyorum; okuyucum destansı bir gölgenin ve sürgünde doğmuş bir kızın yönetiminde talihi dönmüş namuslu bir aile düşlesin yeter.

Palermo’da Guadalupe Kilisesi yakınlarında oldukça gösterişsiz bir yaşam sürüyorlardı. Mariano buradan, La Gran Nacional’daki bir tramvayın penceresinden görmüş olduğu oluklu çinkodan çatısı olmayan, sıvasız, taş kulübelerin çevirdiği gölü hâlâ anımsıyordu; dünkü yoksulluk sanayinin bize şimdi getirdiği yoksulluk kadar göze batmıyordu. Servetler de daha azdı.

Rubio’nun evi, mahalle tuhafiyecisinin üst katındaydı. Yandan eve çıkan merdiven dardı; sağdaki trabzan, bir elbise askısı ve birkaç iskemlenin bulunduğu loş koridor boyunca uzanıyordu. Koridor, kumaş kaplı koltukların bulunduğu bir salona açılıyordu, buradan da maun mobilyalar ve bir vitrin bulunan yemek odasına geçiliyordu. Güneş girer korkusuyla her zaman kapalı tutulan demir panjurlar ışığın ancak hafifçe girmesine izin veriyordu. Uzun süre kapalı kalmış eşyaya özgü bir koku anımsıyorum. En dipte de yatak odaları, banyo, çamaşır yıkanan kurnalı küçük bir oda ve hizmetçi odası vardı. Bütün evde Andrade’nin bir cildinden, kahramanın, içine elle notlar düşülmüş monografisinden ve taksitle ödedikleri mobilyalarla birlikte verilen, Montaner ve Simon’un Amerika İspanyolcası sözlüğünden başka kitap yoktu. Her zaman ellerine geç geçen emekli aylığı ve bir de Lomas de Zamora’daki –o eski uçsuz bucaksız çiftlikten arda kalan– bir tarlanın geliriyle geçiniyorlardı.

Öyküyü anlattığım sırada yaşlı kadın, dul kalmış olan Julia ile ve ondan olma kız torunuyla yaşıyordu. Artigas’ı, Rosas’ı ve Urguiza’yı çekiştirir dururdu; haklarında çok az şey bildiği Almanlara karşı kin beslemesine neden olan Birinci Dünya Savaşı ona göre Doksan Devrimi’nden ve Cerro Alto Savaşı’ndan daha az gerçekti. 1932’den beri yavaş yavaş eriyordu; tek gerçek oldukları için ortak eğretilemeler en iyileridir. Kuşkusuz katolik mezhebine bağlıydı, ona göre bu din ne Üçlemeli ama tek olan bir tek Tanrı’ya ne de ruhun ölümsüzlüğüne inanmak anlamına geliyordu. Anlamadığı dualar mırıldanıyor, elleriyle tespih çekiyordu. Paraguay çayı yerine çay içtiği gibi, Paskalya ve Krallar Günü yerine de Noel’i yeğliyordu. Protestan, Yahudi, mason, zındık, ateist sözcükleri onun için eş anlamlı sözcüklerdi ve ayrı anlamlara gelmiyordu. Annesi babası gibi İspanyolca yerine olabildiğince Gotça konuşuyordu. 1910’da ne olursa olsun yine de bir Prenses olan Infanta’nın, beklenenin tam tersine, soylu bir Arjantinli hanımefendi gibi değil de, bayağı bir Galiçyalı gibi konuştuğuna bir türlü inanmak istemiyordu. Bu inanılması güç haberi damadının cenazesinde, evlerinin eşiğinden hiç adım atmamış olan ve adı gazetelerin sosyete sütunlarında hiç eksik olmayan varsıl bir akrabası vermişti. Senyora Jáuregui’nin kullandığı ad listesi artık çok eskimişti; Artes Sokağı’ndan, Temple Sokağı’ndan, Buen Orden Sokağı’ndan, Piedad Sokağı’ndan, iki Largas Caddesi’nden, Park ve Portones alanlarından söz ediyordu. Aile bireyleri yaşlı kadının çok doğal olarak kullandığı bu arkaik sözcüklere alışmışlardı, Uruguaylılar yerine de Doğulular diyorlardı. Yaşlı kadın evden dışarı çıkmıyordu: Buenos Aires’in değiştiğinden ve gittikçe büyüdüğünden kuşkulanmıyordu bile. İlk anılar en çok yaşanmış olanlardır; yaşlı kadının, sokak kapısının hemen dışında olduğunu düşlediği kent, kent merkezinden taşınmak zorunda kaldıkları günlerdekinden daha öncelere ait olmalıydı. Kağnılara koşulan öküzler On Bir alanında dinleniyor olmalılardı, ölmüş menekşeler Barracas villalarını hoş kokulara boğuyor olmalıydılar. Artık düşlerimde yalnızca ölüleri görüyorum ondan işitilen son şeylerden birisiydi. Hiç de aptal değildi, fakat bildiğim kadarıyla zekâ oyunlarının tadına varamamıştı; belleğin, daha sonra da unutmanın bıraktığı keyifler kalmıştı geriye. Her zaman eli açık davranmıştı. Renkli, dingin gözlerini ve gülümsemesini anımsıyorum. Bir zamanlar güzel olan bu yaşlı kadın, şimdi yitip gitmiş olsalar da kim bilir hangi tutkularla yanıp tutuşmuştu. Sessiz, gösterişsiz yaşamları kendi yaşamına benzeyen bitkilere düşkündü, odasında begonya yetiştiriyordu ve artık göremediği yapraklarına dokunuyordu. Yarı düş evrenine gömüldüğü 1929 yılına dek tarihsel olayları anlatırdı, fakat Tanrı Babamız duası gibi hep aynı sözcüklerle ve aynı sırayla anlatırdı ve ben bu sözcüklerin artık imgeleri çağrıştırmadığından kuşkulanmaya başlamıştım. Önüne ne konulursa yerdi. Kısacası mutluydu.

Bilindiği gibi uyku, eylemlerimizin en gizemlisidir. Yaşamımızın üçte birini uykuya ayırırız, yine de onu bir türlü anlamayız. Kimilerine göre uyanık kalışımızın gölgelenmesinden başka bir şey değildir; kimilerine göre dünü, şimdiki zamanı ve yarını içeren karmakarışık bir durumdur; başka birilerine göre de kesintiye uğramamış bir dizi düştür. Senyora Jáuregui’nin on yılını dingin bir kaos içinde geçirdiğini söylemek belki yanlış olur; bu on yılın her anı, öncesi sonrası olmayan salt bir şimdiki zaman olmuş olabilir. Günlerle, gecelerle pek çok takvimin yüzlerce yaprağı ile, tedirginliklerle, olaylarla saydığımız bu şimdiki zamanın büyüsüne fazlaca kapılmayalım; her sabah kendimize gelmeden önce ve her gece uyumadan önce aldığımız yol hep şimdiki zamandır. Her gün iki kez yaşlı bayanız.

Daha önce de söylediğimiz gibi Jáureguiler oldukça yapay bir dünyada yaşıyorlardı. Soylu olduklarını sanıyorlardı, oysaki soylu insanlar onları tanımıyorlardı bile; bir kahraman soyundan olduklarını söylüyorlardı ama, tarih kitapları onun adını es geçmeyi alışkanlık edinmişti. Adının bir sokağa verildiği doğruydu, ama çok az insanın bildiği bu sokak Batı Gömütlüğünün ıssız bir köşesinde yitip gitmişti.

Büyük gün yaklaşıyordu. Ayın onunda, üniformalı bir asker çıka geldi, bizzat Bakanın imzasını taşıyan ve ayın on dördünde ziyaretlerine geleceğini bildiren bir mektup verdi eline; Jáureguiler bu mektubu bütün komşularına gösterdiler ve özellikle antetli kâğıda ve bakanın eliyle attığı imzasına dikkat çektiler. Daha sonra haberi kaleme almak isteyen gazeteciler geldiler. Onlara gerekli bütün bilgileri sağladılar; kuşkusuz albay Rubio hakkında bir şeyler duymuşlardı. Hiç tanımadıkları insanlar bile davet edilmek için telefon ettiler.

Büyük gün için özenle hazırlandılar. Yerdeki parkeleri cilaladılar, pencere camlarını sildiler, örümcekleri temizlediler, maun mobilyaları boyadılar, vitrindeki gümüşleri parlattılar, mobilyaların yerlerini değiştirdiler ve kadifeden klavye örtüsü göze çarpsın diye piyanonun kapağını kaldırdılar. Herkes koşuşturup duruyordu. Bu telaşa uzak kalan tek kişi, hiçbir şey anlamıyormuş gibi görünen Senyora Jáuregui idi. Gülümsüyordu; Julia, hizmetçi ile birlikte bir cenaze süsler gibi süsledi onu. Çağrılı olanların eve girerlerken görecekleri ilk şey kahramanın yağlıboya bir resmiydi, biraz aşağıda ve sağda da pek çok savaşta kullandığı kılıç yer alıyordu. Yokluk çektikleri dönemlerde bile onu satmayı içleri elvermemişti. Tarih Müzesi’ne vermeyi düşünüyorlardı. Çok kibar bir komşuları bu münasebetle bir sardunya saksısını onlara ödünç olarak vermişti.

Şenlik saat yedide başlayacaktı. Kimsenin kapıyı ilk açanın kendisi olmasını istemeyeceğini bildikleri için herkese altı buçuk diye bildirmişlerdi. Saat yediyi on geçe bile kimsecikler yoktu. Biraz bozularak dakik olmamanın iyi ve kötü yanlarını tartıştılar. Tam saatinde gelmekle övünen Elvira, insanları bekletmenin bağışlanamaz bir saygısızlık olduğunu söyledi; kocasının söylediklerini yineleyen Julia, geç kalmanın nezaket gereği olduğunu ileri sürdü, çünkü herkes böyle davranırsa daha iyi olurdu ve kimse kimseyi rahatsız etmezdi. Saat yediyi çeyrek geçe ev dolup taşıyordu. Tüm mahalleliler hemen hemen hiçbir toplantıya kendilerini çağırmayan Senyora Figueroa’nın ancak arabasını ve şoförünü görebildiler ve imrendiler, yine de büyük bir coşkuyla karşıladılar. Çünkü yalnızca bir piskoposun cenazesinde görebildiklerinden hiç kimsenin kuşkulanmasını istemiyorlardı. Devlet Başkanı, Cerro Alto kahramanının kızının elini sıkmaktan onur duyduğunu söyleyen kibar bir beyi temsilci olarak yollamıştı. Erken ayrılmak zorunda olan Bakan, her nedense Albay Rubio’dan çok, San Martín’den söz ettiği çok anlamlı bir söylev verdi. Yaşlı kadın koltuğunda, yastıklar arasında oturuyordu ve arada bir başını eğiyor ya da yelpazesini düşürüyordu. Seçkin bayanlardan oluşmuş bir grup, Vatan Kadınları ona Ulusal Marşı söylediler ama duymuyor gibiydi. Fotoğrafçılar yarışırcasına davetlileri çok güzel gruplar biçiminde bir araya getirdiler ve flaşlarını harcayıp durdular. Küçük kadehlerle bol bol Porto ve Jerez sunuldu. Pek çok şampanya şişesi patlatıldı. Senyora Jáuregui tek bir laf etmedi; belki de kim olduğunu bile bilmiyordu artık. O geceden sonra yatağından kalkamadı.

Çağrılılar kalkıp gidince aile bireyleri akşam yemeği olarak soğuk bir şeyler yediler. Tütün ve kahve kokusu pek kuvvetli olmayan aselbent kokusunu dağıtmıştı.

Sabah gazeteleri de akşam gazeteleri de masum yalanlar yazdılar: “Arjantin tarihinin yüzyıllık pürüzsüz arşivi” diyerek kahramanın kızının belleğinin mucize gibi olduğu üzerine edebiyat paraladılar. Julia bu yazıları yaşlı kadına göstermek istedi. Loş ışıkta yaşlı kadın gözleri kapalı, hareketsiz duruyordu. Ateşi yoktu; doktor onu muayene etti ve her şeyin yolunda olduğunu söyledi. Birkaç gün sonra da öldü. Kalabalığın hücumu, alışık olmadığı gürültü patırtı, fotoğraf makinelerinin flaşları, söylevler, üniformalar, ikide bir el sıkışmak, ve patlatılan şampanya sonunun gelmesini çabuklaştırmıştı. Belki de Mazorka teröristlerinin saldırdıklarını sanmıştı.

Cerro Alto’da ölenleri düşünüyorum, Amerika’nın ve İspanya’nın atlarının nalları altında can veren, unutulmuş insanlarını düşünüyorum; Peru’da çatışan mızrakların son kurbanının, yüz yıldan fazla bir zaman sonra, yaşlı bir kadın olmasını düşünüyorum.

DÜELLO

Juan Osvaldo Viviano’ya

Henry James olsaydı –çalışmalarını bana, iki kadın kahramanımdan biri olan Senyora Figueroa haber vermişti– belki bu öyküyü küçümsemezdi. Ona karmakarışık ve titizce seçilmiş cinaslı diyaloglarla süslü, mizahla ve sevecenlikle dolu yüzden fazla sayfa adayabilirdi. Birtakım melodramatik eklentiler yapması da olanak dışı değildi. Olayın farklı yerlerde, Londra’da, Boston’da sahneye konmasıyla öykünün özü değişmezdi ki. Olaylar Buenos Aires’te geçtiği için ben de orada bırakacağım. Ağır ağır gelişmesi ve yüksek sosyete ortamı benim yazınsal alışkanlıklarıma yabancı olduğu için olayın özetini vermekle yetineceğim. Bu öyküyü yazdırmak benim için basit ve ikinci dereceden bir serüven. Olayların, bunlara neden olan durumdan ve kişilerden daha az önemli olduklarını okuyucuya önceden söylemeliyim.

Clara Glencairn de Figueroa uzun boylu, kendini beğenmiş ve kıpkızıl saçlı bir kadındı. Aydın kibri taşımasa da anlayışlıydı, hünerli değildi ama erkeklerin, hatta kadınların bile hünerlerini değerlendirebilecek bir yeteneği vardı. İçten konukseverdi. Değişikliklere bayılırdı, belki de bunun için çok gezmişti. Yazgının bir cilvesiyle kendisine düşen yaşadığı ortamın, bir keyfi kurallar ve törenler bileşimi olduğunun ayrımındaydı, fakat bu kurallar hoşuna gidiyordu ve bunlara saygıyla uyuyordu. Ailesi onu çok gençken Doktor Isidro Figueroa ile evlendirmişti, doktor bir zamanlar Kanada’da elçi olarak bulunmuştu, fakat daha sonra telgraf ve telefon çağında elçiliklerin çağdışı olduklarını ve gereksiz bir görev yaptıklarını ileri sürerek bu görevinden istifa etmişti. Bu kararı bütün meslektaşlarını çileden çıkardı; Clara Ottawa’nın ikliminden hoşlanmıştı –ne de olsa soyunda İskoçyalılık vardı– ama bir elçi hanımına düşen görevleri yerine getirmek de canını sıkmıyor değildi, fakat karşı koymak aklının ucundan bile geçmemişti. Kısa bir süre sonra Figueroa öldü; Clara, kararsızlık ve gizli bir arayışla geçen birkaç yıldan sonra, belki de arkadaşı Marta Pizarro’ya öykünerek resimle uğraşmaya başladı.

Marta Pizarro’nun en belirgin özelliği, herkesin onu, evlenmiş ve ayrılmış olan güzeller güzeli Nélida Sara’nın kız kardeşi olarak tanımlamasıydı.

Fırçayı seçmeden önce Marta Pizarro edebiyatçı olmayı düşünmüştü. Okulda öğrendiği Fransızcayı akıcı konuştuğu söylenebilirdi. Corrientes’te taşralı kadınların Guarini dilini kullandıkları gibi İspanyolca da ona göre yalnızca evde kullanılabilecek basit bir araçtan başka bir şey değildi. Gazeteler, Luganes’den, Madridli Ortega y Gaset’den sayfalarca yazı koymuşlardı önüne, okumuştu; bu ustaların biçemi, yazgısı gereği anadili olan bu dilin, düşünce ve tutkuların açıklanmasından çok boş boş gevezelik yapmaya uygun bir dil olduğu konusundaki kuşkularını doğrulamıştı. Müzik üzerine bildikleri yalnızca düzenli bir biçimde konserlere giden her insanın bildiği şeylerdi. San Luisliydi; mesleğine, Juan Crisostomo Lafinur’un ve Albay Pascual Pringles’in titizce çalışılmış portreleriyle başladı, bu resimler, önceden anlaşılabileceği gibi Bölge Müzesince satın alındı. Yerel kahramanlardan Buenos Aires’in eski evlerine geçti, sönük avluları sönük renklerle boyadı, başkalarının yaptığı gibi göz alıcı renklerle değil. Birisi –kuşkusuz bu Senyora Figueroa değildi– bütün sanatının on dokuzuncu yüzyıl Cenova ustalarının yapıtlarıyla beslendiğini söyledi. Clara Glencairn ile Nélida Sara (bir zamanlar doktor Figueroa’yı sevdiği söylenirdi) arasında her zaman bir tür rekabet olmuştu; belki de düello ikisi arasında olmuştu, Marta ise yalnızca bir araçtı.

Bilindiği gibi, her şey önce başka ülkelerde olur, sonra yavaş yavaş bize geçer. Bugün hakları yenerek unutulmuş olan, mantık ve dil için besledikleri küçümsemeyi belirtmek ister gibi somut ya da soyut denilen Ressamlar Birliği bunun sayısız örneklerinden biridir. Nasıl ki müziğin, seslerden oluşmuş kendine özgü bir evren yaratmasına hakkı varsa, onun kız kardeşi olan resmin de gözlerimizin gördüğü nesneleri yansıtmayan renkleri ve biçimleri denemeye hakkı olduğunu ileri sürüyorlardı, sanırım. Lee Kaplan, kentsoyluları kızdıran tablolarının, İslam’ın da katıldığı İncil’deki insan eliyle canlı varlıkların putlarının yapılması yasağına uyduklarını yazmıştı. Dürer ve Rembrandt gibi sapıkların çarpıttıkları gerçek resim sanatı geleneğini sonunda bağnazların düzelttiklerini söylüyordu. Karşıtları, halıların, kaleydoskopların ve kravatların bize neler sağladıkları örneğinden yararlanmakla suçladılar onu. Estetik alanında yapılan devrimler insanları sorumsuzluk sapkınlığına ve kolaya kaçmaya iterler. Clara Glencairn soyutçu bir ressam olmayı yeğlemişti. Her zaman Turner kültürüne bağlı kalmıştı; onun sonsuz güzellikleriyle somut sanatı zenginleştirmeye çalışıyordu. Çalışırken hiç acelesi yoktu, birçok resmini yırtıp attı ya da yeniden yaptı ve 1954 kışında Suipacha Sokağı’ndaki bir galeride bir dizi suluboya resim sergiledi; bu galeri, o zamanlar pek moda olan askere özgü bir eğretilemeye yer veriyordu. Çelişkili bir durum ortaya çıktı: genel olarak eleştirmenlerin beğenisini kazanmıştı, fakat Ressamlar Birliği’nin resmî yayın organı bu anormal biçimleri onaylamadı, elbette figüratif değillerdi; bu resimler bir günbatımının, bir ormanın ya da denizin coşkusunu veriyorlardı ve yalnızca katı dairelerle, çizgilerle yetinmiyorlardı. Bunlara ilk gülen kuşkusuz Clara Glencairn oldu. Yenilikçi olmak istiyordu ama yenilikçiler ona yüz vermiyorlardı. Resim yapmak başarı kazanmaktan daha önemliydi onun için, çalışmayı bırakmadı. Resim sanatı, bütün bu olan bitenlere aldırmadan kendi yolunda ilerliyordu.

Gizli düello başlamıştı bile. Marta yalnızca bir sanatçı değildi; sanatın yönetsel yanı diyebileceğimiz işlerle de yakından ilgileniyordu ve Giotto Kulübü adlı bir dernekte sekreter yardımcısı olmuştu. 1955 yılının ilk yarısında, derneğe çoktan üye olmuş olan Clara’nın yeni Yönetim Kurulu üyeleri listesinde yer almasını sağladı. Önemsiz gibi görünen bu konu üzerinde durmaya değer. Marta arkadaşını desteklemişti ama gizemli bir biçimde de olsa, torpil olan kişinin, kayırılan kişiden daha üstün olduğu tartışma götürmez.

1960 yılına doğru “uluslararası düzeyde iki fırça” –bu jargon için bağışlayın bizi– birincilik ödülü için çekiştiler. Adaylardan birisi, yaşlı olanı, İskandinav boyutundaki görkemli yağlıboya tablolarını korkunç sığırtmaç figürleri çizmeye adamıştı; bir hayli genç olan rakibi ölçülü taşkınlıklarıyla hem alkış toplamış hem de skandal yaratmıştı. Elli yaşını aşmış jüri üyeleri geri kafalılıkla suçlanmaktan korkuyorlardı ve hiç beğenmemelerine karşın bu ikinciye oy verme eğilimindeydiler. Başlangıçta nezaket kuralları çerçevesinde yapılan fakat sıkıcı bir halde uzayıp giden tartışmalar sonunda bir anlaşmaya varamadılar. Üçüncü oturumda birisi düşüncesini ileri sürdü:

“B iyi gelmiyor bana; gerçekten de Senyora Figueroa’dan daha aşağı olduğunu düşünüyorum.”

“Oyunuzu verir miydiniz ona?” diye sordu bir başkası, biraz alaylı bir biçimde.

“Evet,” dedi ilk konuşan, çok sinirlenmişti.

O gün öğleden sonra, ödül oybirliği ile Clara Glencairn’e verildi. Seçkin bir kişiliği vardı, güzeldi, ahlakına diyecek yoktu, Pilar’daki köşkünde çok pahalı dergilerin fotoğraflarını yayımladığı yemekli eğlenceler düzenlerdi. Onuruna verilen akşam yemeğini Marta düzenlemiş ve sunmuştu. Clara kısaca ve yerinde sözcüklerle teşekkür etti; gelenekselle yeni arasında, düzenle serüven arasında bir çelişki olmadığını, geleneğin yüzyıllık serüvenin sonucu olduğunu belirtti. Şölene yüksek sosyeteden pek çok kişi, hemen hemen bütün jüri üyeleri ve birkaç ressam katılmıştı.

Hepimiz rastlantıların bize kötü bir çevre sunduğunu, başka çevrelerin çok daha iyi olduğunu düşünürüz. Sığırtmaçlar ve Beatus ille kentlilerin özlemleridir; günlük rutin işlerden bıkmış olan Clara Glencairn ve Marta ise sanatçıların, yaşamlarını güzel şeyler yaratmaya adamış olan insanların dünyasına özeniyorlardı. Sanırım, cennetteki kutlu kişiler de bu alemin sunduğu üstünlükleri, oraya hiç gitmemiş olan dinbilimcilerin abarttığı kanısındadırlar. Belki de cehennemdeki lanetliler de sürekli mutlu değiller.

İki yıl sonra Cartagena kentinde, Birinci Uluslararası Latin Amerika Plastik Sanatlar Kongresi toplandı. Her ülke bir temsilci yolladı. Gündem –bu jargon için bağışlayın beni– insanı coşturacak denli ilginçti: Sanatçı yerel olanı bir yana bırakabilir mi? Hayvan türlerini ve bitki örtüsünü unutur ya da görmezlikten gelebilir mi? Toplumsal sorunlara duyarsız kalabilir mi? Sakson emperyalizmine karşı savaşım verenlere katılmayabilir mi? v.s, v.s. Doktor Figueroa Kanada büyükelçisi olmadan önce Cartagena’da başka bir diplomatik görevde bulunmuştu; aldığı ödülle gururlanan Clara, şimdi oraya bir sanatçı olarak dönmeyi çok istiyordu. Bu umudu suya düştü; hükümet bu göreve Marta Pizarro’yu atadı. Buenos Aires’teki yansız muhabirlerin tanıklığına göre, çalışmaları (her zaman inandırıcı olmasa da) çok kez göz kamaştırıcı oldu.

Yaşam bir tutku ister. İki kadın bu tutkuyu resimde ya da daha doğrusu resmin, kendi aralarında sağladığı ilişkide yakaladı. Clara Glencairn Marta’ya karşı ve bir bakıma Marta için resim yapıyordu; her biri ötekinin hem yargıcısı hem de tek izleyicisi idi. Artık hiç kimsenin yüzüne bakmadığı bu resimlerde ister istemez birbirlerinin etkisinde kaldıklarını saptadığımı sanmıyorum. İkisinin de birbirlerini sevdiklerini ve bu gizli düello boyunca çok dürüst davrandıklarını unutmamak gerekir.

O yıllarda artık pek genç olmayan Marta kendisine yapılan bir evlilik önerisini geri çevirdi; yalnızca savaşımı ilgilendiriyordu onu.

1964 yılının 2 Şubat günü Clara Glencairn kalp büyümesinden öldü. Kadının, bugün bile henüz birey değil türünün bir örneği sayıldığı ülkemizde, gazeteler Clara’nın ölüm haberine sütunlar ayırdılar. Resme olan tutkusu ve ince zevkiyle ilgili kısa yazılardan başka dindarlığı, iyi yürekliliği, göstermelik olmayan sürekli insanseverliği, soylu kökeni –General Glencairn Brezilya Savaşı’nda çarpışmıştı– ve yüksek sosyetedeki seçkin yeri göklere çıkarıldı. Marta yaşaması için bir neden kalmadığını anlamıştı. Kendisini bu denli gereksiz duyumsamamıştı hiç. Artık çok gerilerde kalan ilk girişimlerini anımsadı ve her ikisinin de hayran olduğu İngiliz ustaları biçeminde Clara’nın sade bir portresini çizip Ulusal Galeri’de sergiledi. Kimilerine göre en iyi yapıtıydı bu. Bir daha da resim yapmadı.

Yalnızca benim gibi birkaç yakın dostunun sezinlediği bu nazik düelloda ne yenilgi ne yengi ne en ufacık bir çatışma ne de saygılı bir dille yazdıklarım dışında gözle görülebilir başka koşullar söz konusuydu. Yalnızca (estetik beğenilerini bilmediğimiz) Tanrı son ödülü verebilir. Karanlıkta başlayan öykü karanlıkta biter.

ÖTEKİ DÜELLO

Romancının oğlu Carlos Reyles’in* bir yaz günü, akşama doğru, Adrogué’de bana bu öyküyü anlatmasının üzerinden yıllar geçti. Şimdi belleğimde uzun süren bir kinin öyküsü ve acıklı sonu ile okaliptüslerin ilaç kokusu ve kuş sesleri birbirine karışıyor.

Her zamanki gibi iki ülkenin tarihinin iç içe girmiş olmasından söz etmiştik. Yiğitliği, nüktedanlığı ve çapkınlığı ile tanınmış Juan Patricio Nolan’ı kuşkusuz anımsamam gerektiğini söyledi bana. Ona yalan söyledim, evet dedim. Nolan doksan yılına doğru ölmüştü, fakat insanlar hâlâ onu bir dost olarak anımsıyor. Arkasından konuşanlar da vardı elbette. Pek çok şeytanlıklarından birini anlattı bana. Olay Manantiales Savaşı’ndan az önce olmuştu; kahramanları Cerro Largolu iki sığırtmaç idi, Manuel Cardoso ve Carmen Silveira.

Birbirlerine karşı nasıl ve niçin kin beslemişlerdi? Son düellonun kendilerine sağladığı ünden başka ünleri olmayan bu iki adamın karanlık öyküsünü yüz yıl sonra nasıl kurmalı? Reyles’in babasının, Ladérecha takma adlı ve “kaplan bıyıklı” ustabaşısının sözlü olarak derlediği kimi ayrıntıları, unutkanlıktan ve belleğin uydurmacılığından dolayı pek emin olmasam da, anlatmaya çalışacağım.

Manuel Cardoso ile Carmen Silveira’nın otlakları birbirine bitişikti. Öteki tutkular gibi kinin kökeni de her zaman karanlıktır, fakat bu kinin damgalanmamış hayvanlar konusundaki bir anlaşmazlıktan ya da daha güçlü kuvvetli olan Silveira’nın düzenlenen bir yarış sırasında Cardoso’nun atını yarış alanının dışına atmasından kaynaklandığı söylenir. Aylarca sonra beldenin kahvesinde ikisi karşı karşıya geçip on beşe on beş denen uzun bir kumar partisi çevirdiler; hemen hemen her elin sonunda Silveira rakibini kutluyordu, ama oyunun sonunda onu beş parasız bıraktı. Parayı kemerine soktuktan sonra kendisine verdiği ders için Cardoso’ya şükranlarını sundu, öyle sanıyorum ki işte bu sırada kapışacak noktaya geldiler. Kumar partisi çok çekişmeli geçti; izlemekte olan bir yığın insan onları birbirine düşürdü; o zamanlar erkek erkekle, bıçak bıçakla buluşurdu; bu öykünün tuhaf yanı Manuel Cardoso ile Carmen Silveira’nın çok zaman, gece bastırırken ya da güneş doğarken bıçaklı olarak karşı karşıya gelmeleri ve son olaya dek kavga etmemeleriydi. Belki de yoksul, ilkel yaşamlarının tek serveti kindi ve bu yüzden kinlerini biriktiriyorlardı. Hiç farkında olmadan birbirlerinin kölesi olup çıktılar.

Anlatacağım olayların sonuç mu neden mi olduklarını ben de bilmiyorum. Cardoso aşktan çok salt bir şey yapmış olmak için komşu kızı Serviliana’ya sevdalandı; Silveira bunu duyar duymaz kendi yöntemiyle kızı ayarttı ve kulübesine götürdü. Birkaç ay sonra da bıktığı için kızı yüzüstü bıraktı. Kötü duruma düşen kız Cardoso’nun yanına sokulmaya çalıştı; Cardoso da onunla bir gece geçirdi ve ertesi gün öğle üzeri başından attı. Başkasının artığını istemiyordu.

İşte o yıllarda, Serviliana olayından önce ya da sonra bir çoban köpeği olayı çıktı. Silveira köpeği çok sevmiş, ona Otuz Üç adını takmıştı. Bir gün köpeği bir hendekte ölü buldular; Silveira köpeğini kimin zehirlemiş olduğunu hemen anladı.

1870 yılının kış aylarına doğru Aparicio Devrimi onları aynı masada kumar oynarken yakaladı. Dağ gerillalarının başındaki melez Brezilyalı orada bulunanlara bir nutuk çekti ve vatanın onlara gereksinim duyduğunu, hükümetin zulmünün artık dayanılmaz olduğunu söyleyerek beyaz kurdelalar dağıttı, hiçbir şey anlamadıkları halde bu konuşmanın sonunda hepsini peşinden sürükledi. Aileleriyle vedalaşmalarına bile izin vermedi. Manuel Cardoso ile Carmen Silveira yazgılarına boyun eğdiler; asker yaşamı sığırtmaç yaşamından daha güç değildi. Açık havada, bir eyer üstünde uyumak için yaratılmışlardı onlar; hayvan öldürmeye alışmış ellerin insan öldürmesi zor olmuyordu. İşe başlarken her ne kadar bir parça zorlandılarsa da, imgeleme yetisinden yoksun olmaları korku ve acıma duygusundan kurtarıyordu onları. İlk saldırılarda süvari sınıfı harekete geçtiği zaman duyulan ilk şey üzengi ve silah şakırtılarıdır. İlk anda yaralanmayan insan kendisine kurşun işlemeyeceğini sanır. Ülkelerini hiç özlemediler bile. Vatan kavramı onlar için yabancı bir şeydi; geniş kenarlı şapkalarının beyaz kurdelalarına karşın hangi yanda oldukları hiç önemli değildi. Bir mızrağın ne işe yaradığını öğrendiler. İlerlerken ve geri çekilirken yandaş olmanın hasım olmayı engellemediğini duyumsadılar. Omuz omuza dövüştüler ve bildiğimiz kadarıyla birbirlerine tek laf etmediler.

Yetmiş bir sonbaharı çok kötü geçti ve sonları demek oldu.

Bir saat bile sürmeyen çarpışma adını hiçbir zaman öğrenemedikleri bir yerde oldu. Adları daha sonra tarihçiler koyarlar. Bir önceki akşam Cardoso sürüne sürüne komutanın çadırına girmiş ve alçak sesle, eğer ertesi gün savaşı kazanacak olurlarsa kendisine bir kızılderili ayırmasını istemişti ondan, çünkü o zamana dek hiç kızılderili boğazlamamıştı ve nasıl bir iş olduğunu bilmek istiyordu. Komutanı ona, erkek gibi davranacak olursa bu iyiliği yapacağına söz verdi.

Beyazlar sayıca daha kalabalıktılar, fakat ötekilerin daha iyi silahları vardı ve bir tepenin doruğundan ateş açarak bozguna uğrattılar hepsini. Tepeye ulaşamadıkları başarısız iki saldırı sonunda ağır yaralanan komutanları teslim oldu. Kendi isteğine uyarak hemen oracıkta öldürüverdiler onu.

Adamlar silahları bıraktılar. Kızılderililere kumanda eden yüzbaşı Juan Patricio Nolan dolambaçlı bir konuşmanın ardından doğal olarak tutsakların idam edilmesini istedi. Cerro Largoluydu ve Silveira ile Cardoso arasındaki eski düşmanlığı iyi biliyordu. Onları yanına çağırttı ve:

“Birbirinizi görmeye dayanamadığınızı biliyorum,” dedi. “Epeyce zamandır birbirinizin peşindesiniz. Size iyi bir haberim var; güneş batmadan önce hanginiz daha yiğitsiniz, göstermelisiniz bana. Ayaktayken ikinizin de boğazını kestireceğim, sonra yarışacaksınız. Tanrı bilir, hanginiz kazanacak.”

Onları getiren asker aldı, geri götürdü.

Haber, kısa zamanda, bütün savaş alanına yayıldı. Nolan, öğleden sonraki idamlardan sonra yarışın yapılmasını kararlaştırmıştı, fakat tutsaklar yolladıkları bir haberciyle, kendilerinin de yarışa tanık olmak ve ikisinden birisi üzerinde bahse girmek istediklerini bildirdiler. Mantıklı bir adam olan Nolan’ın bu işe aklı yattı; zamanı gelince dul karılarına ve alacaklılarına teslim edilecek olan paraları, giysileri, silahları ve atları üzerine bahse girdiler. Hava alışılandan öte sıcaktı; kimse öğle uykusundan yoksun kalmasın diye bütün işler saat dörde ertelendi. (Silveira’yı anımsamaları güç oldu). Nolan, tam bir Arjantinli olarak bir saat bekletti onları. Öteki subaylarla, kazandıkları utkuyu yorumluyor olmalıydı; emireri içki şişesiyle girip çıkıyordu.

Toprak yolun her iki yanında, çadırların karşısında tutsaklar yere sırayla oturmuşlardı, güçlük çıkarmasınlar diye elleri arkalarından bağlanmıştı. Kimileri küfürler savuruyordu, bir başkası Pater Noster duasını okuyordu, hemen hemen hepsi aptallaşmış gibiydi. Kuşkusuz sigara içemiyorlardı. Artık bu yarış pek ilgilendirmiyordu onları, ama yine de bakıyorlardı.

“Beni de boğazlayacaklar,” dedi birisi kıskanarak.

“Evet, ama herkesle birlikte,” dedi yanındaki.

“Senin gibi,” diye ekledi bir başkası.

Bir çavuş elindeki kılıçla yol boyunca bir çizgi çizdi. Elleri bağlıyken koşamazlar diye Silveira ile Cardoso’nun ellerini çözdüler. İkisinin arasında beş metreden fazla bir ara vardı. Ayaklarını çizginin üstüne koydular. Bazı komutanlar gevşememelerini istediler, çünkü onlara güvenip bir hayli yüksek parayla üzerlerine bahse girmişlerdi.

Silveira’nın şansına Pardo Nolan düşmüştü, dedeleri yüzbaşının ailesinin yanında esir olarak çalışmışlardı kuşkusuz, onun adını taşıyorlardı; Cardoso’ya ise yıllardır bu işi yapan, tutsakları rahatlatmak için omuzlarına vurarak “Cesaret dostum, kadınlar doğururken daha çok acı çekerler,” diyen Correntli bir cellat düşmüştü.

Göğüsleri öne doğru çıkmış, tedirgin iki adam birbirlerine bakmıyorlardı.

Nolan işareti verdi.

Yaptığı işten gurur duyan Pardo bir hamle yaptı; Silveira’nın boğazını bir kulağından ötekine kadar kesti; Correntliyse kısa bir bıçak darbesiyle yetindi. Her ikisinin boğazından kan fışkırıyordu; birkaç adım attılar ve yüzüstü düştüler. Cardoso yere düşerken kollarını öne uzatmıştı. Yarışı kazanmıştı, ama muhtemelen bundan hiç haberi yoktu.

GUAYAQUIL

Higuerota doruğunun Pasifik Körfez sularına yansıdığını görmeyeceğim, Estado Occidental’a gitmeyeceğim, Buenos Aires’ten çeşitli biçimlerde imgelediğim ve kuşkusuz asıl ve sayısız kopyalarını bulunduran o kitaplıkta Bolivar’ın yazısını çözemeyeceğim.

İkinci paragrafı kaleme almak için bu ilk paragrafı yeniden okuyorum ve üzünçlü ama görkemli olan biçimi beni şaşırtıyor. Biraz uzaktan bile olsa en tanınmış tarihçisi kaptan José Korzeniovski’nin görkemli biçemini yansıtmadan Karayipler Cumhuriyeti’nden söz edilemez, fakat benim böyle yapmamın bir başka nedeni var. Oldukça acı, ama çok da basit bir öyküye böylesine dokunaklı bir hava vermek için kafamdaki gizli bir düşünce bana ilk paragrafı yazdırdı, bundan ötesini bütünüyle aslına bağlı kalarak anlatacağım. Bu, belki benim de onu iyi anlamama yardım edecek. Üstelik bir olayı aktarmak demek, onu gören ve anlatan bir tanık olmak için kahramanı olmayı bir yana bırakmak demektir, anlatıcı, olayı gerçekleştiren değildir.

Olay geçen cuma günü, yazımı yazdığım bu odada, yine öğleden sonra aynı saatte –ne var ki şimdi biraz daha serin– başıma geldi. Bilirim, tatsız şeyleri unutmak isteriz. Unutkanlık alıp götürmeden önce Sur Üniversitesi’nden Profesör Eduardo Zimmermann ile yaptığım konuşmayı kâğıda geçirmek istiyorum. Anısı henüz çok tazeyken.

Öykümün anlaşılabilmesi için, kaybolduğu sanılan ve torunu Profesör Ricardo Avellanos’un 1939’da bulup yayımladığı, bugün kamuoyuna mal edilen Elli Yıllık Çöküntünün Tarihi adlı yapıtın yazarı Profesör Avellanos’un arşivinin gün ışığına çıkardığı Bolivar’ın birtakım mektuplarının başına gelen tuhaf serüveni kısaca anımsatmam gerek. Değişik yayınlardan sağladığım bilgilere bakılacak olursa, Kurtarıcının General San Martín ile yaptığı görüşmelerle ilgili ayrıntıları açıklayan ve Cartagena’dan yazılmış 23 Ağustos 1822 tarihli mektup dışında, öteki mektuplar pek fazla önem taşımıyor. Bolivar’ın kısmen de olsa Guayaquil’de geçen olayları anlattığı bu belgenin değerini belirtmeme gerek yok. Resmî olan her şeye inatla karşı çıkan Profesör Ricardo Avellanos, bu yazışmaları Tarih Akademisi’ne vermeyi kabul etmedi, ama onları çeşitli Latin Amerika cumhuriyetlerine önerdi. Elçimiz Profesör Melaza’nın övgüye değer çabaları sayesinde bu bedava öneriyi ilk kabul eden Arjantin hükümeti oldu. Bir temsilcinin Estado Occidental’in başkenti Sulaco’ya gitmesine ve mektupların burada yayımlanabilmesi için fotokopinin alınmasına karar verildi. Latin Amerika Tarihi bölüm başkanı olarak görev yaptığım üniversitemizin rektörü bu görevi yerine getirmek üzere bakana beni salık verme iyiliğinde bulundu; üyesi olduğum Ulusal Tarih Akademisi’nde de hemen hemen oyların tümünü aldım. Bakanın beni kabul edeceği tarih kesinleştiği sırada, bu kararlar hakkında hiçbir bilgisi olmayan Sur Üniversitesi’nin, Profesör Zimmermann’ın adını önerdiğini öğrendim.

Belki okuyucunun da bildiği gibi bu kişi, Üçüncü Reich’ın ülkesinden kovduğu ve şimdi Arjantin vatandaşı olan yabancı bir tarihçidir. Hiç kuşkusuz çok değerli olan çalışmalarından ben yalnızca, en büyük düşmanları olan Romalıların tarihçi çocuklarının yargılarına dayanan, düşmanlarınca, Romalılarca yargılanan Sami Kartaca Devleti ile ilgili olan bir araştırmasını ve hükümetin belirgin ve duyarlı bir görevi olmaması gerektiğini destekleyen bir tür denemesini inceleyebildim. Gazete başlıklarının fotokopileri aracılığıyla, modern bir devlet başkanının adsız olması şöyle dursun, görkemli sahnelere ve söylevcilik sanatının bütün inceliklerine çekinmeden başvurarak, halkının dramını ortaya koyan bir başoyuncu, bir koro şefi, dans eden bir Davut olduğunu kanıtlayan Martin Heidegger tarafından bu sav kesin bir biçimde çürütüldü. Zimmermann’ın –Yahudi dememek için– İbrani kökenli olduğunu da kanıtladı. Bu tanınmış varoluşçunun yayını, konuğumuzun birdenbire göç etmesine ve gezip dolaşma eylemlerine neden oldu.

Zimmermann, kuşkusuz bakanla görüşmek üzere Buenos Aires’e gelmişti; bakan da, sekreterinin aracılığı ile benden, iki üniversite arasındaki anlaşmazlığın tatsız bir gösteriye dönüşmesini engellemek için Profesör Zimmermann’la konuşmamı ve durumu ona anlatmamı istemişti. Doğal olarak kabul ettim. Eve döndüğümde, Profesör Zimmermann’ın, telefonla akşam saat altıda geleceğini bildirdiğini söylediler. Bilindiği gibi Chile Sokağı’nda oturuyorum. Zil çaldığında saat tam altıydı.

Cumhuriyetçilere özgü bir sadelikle ona kapıyı ben açtım ve çalışma odama buyur ettim. Avluya bakmak için durdu; siyah ve beyaz yer taşları, iki manolya ağacı ve sarnıç güzel sözler söylemesine neden oldu. Sanırım biraz sinirliydi. Dikkat çeken bir yanı yoktu; kırk yaşlarında olmalıydı ve büyükçe bir kafası vardı. Koyu renkli gözlükleri gözlerini gizliyordu; arada bir gözlüklerini masanın üzerine koydu, sonra yeniden taktı. Selamlaşırken, sevinerek ondan daha uzun boylu olduğumu gördüm, sonra da böyle sevindiğim için utandım, ne fiziksel ne de töresel bir düello idi söz konusu olan, belki de hoş olmayan bir mise au point idi. İyi bir gözlemci değilimdir, hatta hiç değilimdir, fakat bir ozanın çirkinlikte onu tanımlamaya uygun düşen sözlerini anımsıyorum, aptallığı giyimini süslüyordu. Koyu mavi, bir sürü düğmesi ve cebi olan giysisi hâlâ gözlerimin önünde. Dikkat ettim, kravatı iki lastik iplikle tutturulmuş hokkabaz fiyonkları gibiydi. Belgelerle dolu olabileceğini düşündüğüm deri bir çantası vardı. Bıyığı asker bıyığı gibi kısaydı; görüşmemiz sırasında bir puro yaktı ve o zaman bu yüzde pek çok şey olduğunu sezdim. Kendi kendime Trop meublé, dedim.

Laf ebeliği, üzerinde durduğumuz olayları gereksiz yere abartır, çünkü her sözcük sayfada bir yeri, okuyucunun kafasında da bir anı işgal eder; sıraladığım önemsiz görsel belirtilerden öte, adam, mutsuz bir geçmişi olduğu izlenimini veriyordu.

Çalışma odamda Bağımsızlık Savaşları’na katılmış olan büyük dedemin oval bir resmi ve kılıçların, madalyaların ve bayrakların sergilendiği vitrinler var. Bu gurur verici eski şeyleri açıklama yaparak gösterdim; bir görevi yerine getiriyormuş gibi hızlı hızlı bakıyor ve sözlerimi tamamlıyordu, istemeden ve lafın gelişi olduğunu düşündüğüm densizlikler de yapmadı değil. Örneğin:

“Doğru,” diyordu. “Junin Savaşı. 6 Ağustos 1824. Juárez komutasındaki suvari saldırısı.”

“Suárez,” diye düzelttim.

Bu yanlışı isteyerek yaptığından kuşkuluyum. Doğulular gibi kollarını açtı ve bağırdı:

“İlk yanılgım, son yanılgım da olmayacak! Metinlerle besleniyorum ve dilim sürçüyor; sizin ilginç geçmişiniz canlılığını koruyor.”

Hemen hemen tüm v harflerini f gibi söylüyordu.

Böylesi dalkavukluklardan hoşlanmam. Kitaplarla daha çok ilgilendi. Bakışlarını sevecenlikle ciltler üzerinde gezdirdi ve şöyle dediğini anımsıyorum.

“Ah, Schopenhauer, hiçbir zaman tarihi önemsemedi! Grisebach’ın gözetiminde yayımlanan bu baskısı bende de vardı, Prag’dayken edinmiştim, kullanışlı büyüklükteki bu ciltlerle dostluk ederek yaşlanacağımı düşünürdüm, fakat bir delide somutlaşan tarih, beni evimden ve ülkemden ayırdı. İşte şimdi Amerika’da, konuksever evinizde, sizinleyim…”

Yanlışlar yapıyordu ama konuşması akıcıydı; hafifçe Almancaya çalan aksanı ile İspanyolcayı peltek peltek konuşuyordu.

Yerlerimize oturduktan sonra son sözlerinden yararlanarak konuya girdim:

“Burada tarih daha insaflı. Doğduğum bu evde öleceğimi umuyorum. Tüm Amerika’yı dolaşan şu kılıcı dedemin babası bu eve getirmiş; geçmişimi burada inceleyip kitaplarımı yazdım. Şu kitaplığımı hemen hemen hiç bırakıp gitmediğimi söyleyebilirim, ama şimdi yalnızca harita üzerinde dolaşabildiğim ülkeleri gezip görmek için artık buradan çıkacağım.”

Abartmalı görünebilecek konuşmamı gülümseyerek yumuşattım.

“Karayipler’deki bir devletten mi söz ediyorsunuz?” diye sordu Zimmermann.

“Evet, doğru. Yakında yapacağım bu geziyi, beni onurlandıran ziyaretinize borçluyum,” diye yanıtladım.

Trinidad kahve getirdi bize. Kendime oldukça güvenerek konuşmamı sürdürdüm:

“Herhalde biliyorsunuz, Profesör Avellanos’un arşivinde bir rastlantı sonucu bulunan Bolivar’ın mektuplarını kağıda dökmek ve bu mektuplara bir önsöz yazmak görevini bakan bana verdi. Bu görev, mutlu bir rastlantıyla bütün yaşamımın yapıtını, bir bakıma damarlarımda taşıdığım yapıtı taçlandırıyor.”

Söylemek istediğimi söylemek beni rahatlattı. Zimmermann sanki beni duymamıştı; gözleriyle bana değil de arkamdaki kitaplara bakıyordu. Belli belirsiz kabullenir gibi yaptı, sonra tumturaklı bir biçimde konuştu:

“Evet, kanınızda. Siz gerçek bir tarihçisiniz. Atalarınız tüm Amerika ülkelerini dolaşmış, büyük savaşlara katılmış, oysaki benim geçmişi karanlık ailem o zamanlar gettodan yeni çıkıyordu. Anlamlı sözlerinizden, tarihi kanınızda taşıdığınız anlaşılıyor; bu iç sese dikkat etmeniz yeter. Buna karşılık ben Sulaco’ya gitmek, belki de sahte olan bir sürü kağıdı çözmek zorundayım. İnanın bana Profesör, size imreniyorum.”

Bu sözlerde ne bir meydan okumak ne de bir alay seziyordu; geçmiş gibi geleceği de değiştirilmez kılan bir istemin ifadesiydi. Uslamlama pek önemli değildi; güç, insandaydı, diyalektiğinde değil. Zimmermann ders veriyormuş gibi ağır ağır konuştu:

“Bolivar (özür dilerim. San Martín) konusunda sizin yeriniz tartışma götürmez, sevgili üstadım. Votre siège est fait. Bolivar’ın o ünlü mektubunu henüz dikkatle okumadım, fakat onun kendini temize çıkarmak için yazdığını ileri sürmek kaçınılmaz ya da mantıksal olur. Ne olursa olsun çok şişirilen bu mektup, San Martín’in düşüncelerini değil de Bolivar’ın düşüncelerini ortaya koyacak. Bir kez yayımlandıktan sonra bu mektubu gözden geçirmek, incelemek, eleştirel bir gözle değerlendirmek ve hatta gerekiyorsa çürütmek gerekecek. Büyütecinizin altında bu son değerlendirmeyi yapmakta kimse sizin kadar yetkili olamaz. Bilimsel kesinlik skalpeli de bisturiyi de gerekli kılabilir. Mektubu çözenin adının mektuptan ayrı tutulamayacağını eklememe izin verin. Böyle bir birliktelik hiçbir biçimde sizin işinize gelmez. Kamuoyu ayrıntıları görmez.”

Şimdi anlıyorum ki, daha sonra tartıştıklarımız tamamiyle gereksizdi. O zaman birdenbire farkına vardım; karşı çıkmış olmamak için bir ayrıntıya takıldım ve mektupların sahte olduklarına gerçekten inanıp inanmadığını sordum.

“Mektupların Bolivar’ın elinden çıkması ve kendi el yazısı olması bütün gerçeğin bu mektuplarda olduğu anlamına gelmez,” diye yanıt verdi bana. “Bolivar mektubu yazdığı kişiyi yanıltmak istemiş olabilir, ya da yalnızca kendisi yanılmıştır. Bir tarihçi, bir düşünür olarak siz, gizemin sözcüklerde değil, bizzat bizim içimizde olduğunu benden daha iyi bilirsiniz.”

Bu parlak genellemeler canımı sıktı ve önümüzde bulunan bilmeceler arasında, general San Martín’in en büyük tutkusundan vazgeçip Latin Amerika’nın yazgısını Bolivar’ın ellerine bıraktığı Guayaquil görüşmesinin incelenmeye değer bir bilmece olduğunu belirttim.

Zimmermann yanıtladı:

“Yığınla açıklaması var bunun… Kimileri San Martín’in oyuna getirildiğine inanıyor; kimileri Sarmiento gibi, hiçbir zaman anlayamadığı bir kıtada yolunu yitirmiş Avrupalı bir asker olduğunu düşünüyor; kimileri, genellikle Arjantinliler onu bir özveri simgesi gibi algılıyor, kimilerine göre de bıkkınlık simgesi. Bilmem hangi mason locasının gizli bir tarikatından söz edenler bile var.”

Ne olursa olsun Peru’nun Koruyucusu ile Kurtarıcı’nın birbirlerine söyledikleri sözcükleri tam olarak gün ışığına çıkarmanın ilginç olacağını ileri sürdüm.

Zimmermann düşüncesini şöyle açıkladı:

“Birbirlerine karşı kullandıkları sözcükler belki de çok sıradandı. İki insan Guayaquil’de karşı karşıya geldiler; eğer birisi ağır bastıysa, diyalektik oyunlarıyla değil de istencinin büyüklüğüyle olmuştur bu. Gördüğünüz gibi Schopenhauer’ımı unutmadım ben.”

Gülümseyerek sürdürdü konuşmasını:

“Words, words, words. Sözcüklerin erişilmez ustası Shakespeare, sözcükleri küçümserdi. Guayaquil’de olsun, Buenos Aires’de ya da Prag’da olsun, her zaman sözcükler insanlardan daha az değerlidirler.”

O anda, bize bir şeyler olmakta olduğunu, hatta olduğunu duyumsadım. Başka bir deyişle başkaları olup çıkmıştık. Akşam karanlığı odaya süzülüyordu ve ben lambaları yakmamıştım. Laf olsun diye sordum:

“Praglı mısınız, Hocam?”

“Praglıyım,” diye yanıtladı.

Asıl konudan saptırmak istedim:

“Acayip bir kent olmalı. Hiç bilmem, fakat Almanca olarak okuduğum ilk kitap Meyrink’in Golem’i idi.” Zimmermann yanıtladı:

“Gustav Meyrink’in anımsanmaya değer tek kitabı. Ötekilerin kapağını kaldırmamak daha iyi olur, kötü bir yazın, daha da kötü bir teozofi ürünü. Prag’daki birtakım acayiplikler, başka düşler arasında yitip giden bu düşler kitabında cirit atıyor. Prag’da her şey gariptir, ya da gönlünüz öyle istiyorsa hiçbir gariplik yoktur. Her şey olabilir. Londra’da da akşam olurken aynı duygulara kapılmıştım.”

“Siz,” dedim, “istençten söz ettiniz. Mabinogion’larda iki kral bir tepenin doruğunda satranç oynarlarken, askerler aşağıda savaşıyorlar. Krallardan birisi oyunu kazanıyor; o sırada öteki ordunun yenildiğini haber veren bir atlı geliyor. İnsanların savaşı, satranç tahtasından geçen savaşın bir yansımasıdır.”

“Ha, bir büyü işi!” dedi Zimmermann.

Ona yanıt verdim.

“Ya da farklı kampta bir istencin ortaya çıkması. Bir Kelt söylencesinde iki ünlü ozanın atışması anlatılır. Bunlardan birisi arp eşliğinde gün doğuşundan karanlık basıncaya dek şarkı söyler. Yıldızların ya da ayın altında da arpını ötekine verir. Beriki ise arpı bir yana bırakıp ayağa kalkar. Birincisi kendisini yenilmiş sayar.”

“Ne büyük bilgelik! Nasıl bir sentez gücü bu!” diye haykırdı Zimmermann.

Sonra da daha dingin bir sesle ekledi:

“Brötanya konusundaki bilgisizliğimi, korkunç bilgisizliğimi itiraf etmek zorundayım. Siz, güneş gibi Batı’ya da Doğu’ya da egemensiniz, oysaki ben yalnızca Latin Amerika tarihinden kırıntılar eklemeye çabaladığım Kartaca köşeme sıkışıp kaldım. Değersiz bir yöntem uygulayıcısıyım ben.”

İbrani köle ruhu ile Alman köle ruhu birleşmişti sesinde, fakat davayı kazandığı için, bana hak vermesinin ve beni övmesinin onun için hiç de zor olmadığını duyumsadım.

Gitmesi ile ilgili bir girişimde bulunmamam için yalvardı bana (kullandığı kaba sözcük pazarlık idi). Daha sonra görevden çekilme nedenlerimi ve Profesör Zimmermann’ın herkesçe bilinen erdemlerini açıkladığım, bakana yazılmış bir mektup çıkardı ve imzalamam için kalemini elime tutuşturdu. Mektubu geri alırken Ezeiza-Sulaco uçuşu için mühürlü bir onay yazısına göz ucuyla baktım.

Çıkarken Schopenhauer ciltlerinin önünde durdu ve konuştu:

“Hocamız,” dedi, “ikimizin de hocası hiçbir eylemin istençdışı olamadığı kanısındaydı. Eğer siz bu evde, bu güzel, görkemli evde kalıyorsanız burada kalmayı gerçekten istediğiniz içindir. İstencinizi saygıyla karşılıyorum ve bu konuda size şükran borçluyum.”

Tek bir söz söylemeden bu son sadakayı kabul ettim.

Onu sokak kapısına dek geçirdim. Birbirimizden ayrılırken bana:

“Kahve nefisti,” dedi.

Hemen ateşe atacağım bu karmakarışık sayfaları bir daha okuyorum. Görüşme kısa olmuştu.

Daha fazla bir şey yazmayacağımı seziyorum. Mon siège est fait.

MARKOS’A GÖRE İNCİL

Olay, 1928 yılı mart ayının son günlerinde Junin kasabası civarındaki Los Alamos Çiftliği’nde geçti. Olayın başkişisi tıp öğrencisi olan Baltasar Espinosa idi. Ramos Mejia İngiliz Koleji’nde güzel konuşma yeteneğiyle birden çok ödüle layık görülmesini ve sınırsız denebilecek iyi yürekliliği gibi özelliklerini şimdilik bir yana bırakırsak, onu başkaca dişe dokunur bir özelliği olmayan pek çok Buenos Airesli delikanlıdan birisi olarak tanımlayabiliriz. Tartışmaktan hiç hoşlanmazdı; kendisinin değil de karşısındakinin haklı çıkmasını yeğlerdi. Talih oyunlarına pek düşkün olmasına karşın iyi bir oyuncu değildi, çünkü kazanmak hoşuna gitmiyordu. Üstün zekâsı tembeldi; otuz üç yaşında, mezun olması için geçmesi gereken bir dersi vardı hâlâ, bu da onu en çok çeken dersti. Dönemin bütün beyefendileri gibi babası da özgür düşünceliydi, Herbert Spencer öğretisiyle yetiştirmişti onu, fakat annesi Montevideo yolculuğuna çıkmadan önce her gece Pater Noster duasını okumasını ve haç çıkarmasını istemişti ondan. Yıllar boyunca bu sözünde hiç durmamıştı. Yürekli olmadığı söylenemez; bir sabah üniversitedeki boykota katılması için kendini zorlayan birkaç arkadaşına iki üç tokat atmıştı. Uzlaşmaya yatkın olduğu için, sık sık tartışma götürür düşünce ve davranışlar sergilerdi; ülkesi, başka yerlerde kıllı yaratıklar olduğumuzu sanmaları tehlikesinden daha az önemliydi; Fransa’ya saygı duyuyor fakat Fransızları küçümsüyordu, Amerikalıları pek sevmezdi, fakat Buenos Aires’te gökdelenler olmasını onaylıyordu; ovadaki sığırtmaçların, yaylalardaki ya da dağlardaki sığırtmaçlardan daha iyi binici olduklarına inanıyordu. Kuzeni Daniel, yazı Los Alamos’ta geçirmesini önerdiği zaman hemen peki, dedi; kır yaşamı hoşuna gittiğinden değil de, doğasındaki incelikten, zaten hayır demek için geçerli nedenler de aramamıştı.

Çiftlik binası genişti ve biraz da bakımsızdı; adı Gutre olan kâhyanın oturduğu yer çok yakındı. Gutreler üç kişiydiler: baba, pek yontulmamış bir oğul ve babası belirsiz bir kız. Hepsi de uzun boylu, güçlü kuvvetli, iri kemikliydiler, kızıla çalan saçları, kızılderili yüzleri vardı. Hemen hemen hiç konuşmazlardı. Kâhyanın karısı yıllar önce ölmüştü.

Espinosa köyde hiç bilmediği, aklına bile getirmediği şeyler öğreniyordu. Örneğin evlere yaklaşırken atın tırısa kaldırılamayacağı ve hiç kimsenin bir işi olmadan ata binmeyeceği gibi. Zamanla kuşları cıvıltılarından ayırt etmeyi bile öğrenecekti.

Daniel’in bir hayvan işini çözümlemek için, birkaç günlüğüne başkente gitmesi gerekti. Alış veriş ancak bir haftasını alacaktı. Kuzeninin bonnes fortune masallarından ve modaya düşkünlüğünden bıkan Espinosa çiftlikte, kitaplarıyla baş başa, kalmayı yeğledi. Boğucu bir sıcak vardı, gece bile serinlik çıkmıyordu. Tan ağarırken gök gürültüsüyle uyandı. Rüzgâr çam ağaçlarını sallıyordu. Espinosa ilk yağmur damlacıklarının sesini duydu ve Tanrı’ya şükretti. Birdenbire serin bir hava esti. O gün öğleden sonra Salado Çayı taştı.

Ertesi gün Baltasar Espinosa taraçadan sular altındaki tarlalara bakarken, düz ovayı denizle karşılaştıran eğretilemenin, en azından o sabah için hiç de yanlış olmadığını düşündü; oysaki Hudson, denizi, at üstünden ya da boyumuzun hizasından değil de gemi güvertesinden gördüğümüz için bize daha büyük geldiğini yazmıştı. Yağmur durmak bilmiyordu; Gutreler köylülerin hem yardımları hem ayak bağı olmaları sonunda hayvanların çoğunu kurtarmışlardı, yine de pek çok hayvan boğulmuştu. Çiftliğe çıkan dört yol vardı, dördünü de sular basmıştı. Üçüncü gün akan sular kâhyanın evini de tehdit etti. Espinosa, onlara avlunun bir ucunda, alet edavat konulan hangarın yanında bir oda verdi. Bu taşınma işi onları birbirlerine daha da yaklaştırdı; büyük yemek odasında birlikte yemek yiyorlardı. Anlaşmaları zor oluyordu; köyle ilgili pek çok şey bilen Gutreler bunları açıklamayı beceremiyorlardı. Bir gece, Espinosa, Junin’de garnizon olduğu dönemde, yerlilerin yaptıkları baskınları anımsayıp anımsamadıklarını sordu onlara. Evet, diye yanıtladılar ama Birinci Carlos’un idam edilişini sorsaydı da aynı yanıtı vereceklerdi. Espinosa, sık sık babasının, köydeki insanlara uzun ömür biçilmesi, ya bellek bozukluğundan ya da köylülerin tarihler konusunda belirsiz düşünceler taşımalarından ileri gelir, dediğini anımsadı. Sığırtmaçlar doğum tarihlerini bilmedikleri gibi kendilerini dünyaya getirenin adını da bilmezler.

Bütün evde La Chacra dergisinin birkaç sayısından, bir baytarlık elkitabından, Tabare’nin lüks bir baskısından, Shortorn’un Arjantin Tarihi’nden, birkaç erotik ya da polisiye öyküden ve yeni yayımlanan Don Segundo Sombra’dan başka kitap yoktu. Espinosa, yemekten sonra bir biçimde onları eğlendirmek için okuma yazmaları olmayan Gutrelere bir iki pasaj okudu. Ne yazık ki kâhya kendi sürüsünü yitirmişti, başkalarının serüvenleri umurunda değildi. Bunun zor bir iş olmadığını, yanlarında her zaman gerekli gereçlerle bir hamal götürdüklerini ve eğer sığırtmaç olmamış olsaydı, ne Gomez Gölü’ne, ne Bragado’ya, ne de Nuñezlerin Chacabuco’daki tarlalarına asla erişemeyeceğini söyledi. Mutfakta bir gitar vardı; anlattığım olaylardan önce işçiler halka yaparak otururlardı; içlerinden birisi gitarı akort ederdi ama hiçbir zaman çalamazdı. Buna guitarreada denirdi.

Sakal bırakmış olan Espinosa değişen yüzüne bakmak için sık sık aynanın karşısına geçerdi ve Buenos Aires’e gidince Salado’daki seli anlata anlata arkadaşlarını bıktıracağını düşünür, gülümserdi. İşin ilginç yanı hiç gitmediği ve gitmeyeceği yerleri özlemesiydi: Cabrera Sokağı’nda posta kutusu bulunan köşe, Once Alanı’na yakın olan Jujuy Sokağı’nda bulunan bir ana giriş kapısının üstündeki duvarcı işi aslanlar, nerede olduğunu tam bilmediği, karo taş döşemeli bir dükkân. Erkek kardeşlerine ve babasına gelince, suların taşması yüzünden yalıtıldıklarını –etimolojik olarak doğru bir sözcük– Daniel’den öğrenmiş olmalıydılar.

Çevresi hâlâ sular altında kalan evi didiklerken İngilizce bir İncil buldu. Son sayfalarına Guthrieler –gerçek adları böyleydi– tarihlerini yazmışlardı. Inverness’den gelmişlerdi, kuşkusuz bu kıtaya on dokuzuncu yüzyılın başlarında işçi olarak gelmişler ve yerlilerle karşılaşmışlardı. Tarihçe 1870 küsur yıllarında son buluyordu. Birkaç kuşak sonra İngilizceyi unutmuşlardı; Espinosa onları tanıdığı zaman İspanyolcayı da güç konuşuyorlardı. İnançtan yoksundular, fakat kalvinizmin katı bağnazlığı ile Pampa batıl inancının karanlık izleri hâlâ kanlarında dolaşıyordu. Espinosa onlara bulduğu şeyden söz etti, ama onu hemen hemen hiç dinlemediler.

İncil’i karıştırdı ve parmakları Markos’a Göre İncil’in ilk sayfalarını açtı. Çevirmeye çalışmak, belki de onların bir şey anlayıp anlamadıklarını görmek için yemekten sonra metni onlara okumaya karar verdi. Önce dikkatle, sonra da ilgili bir sessizlikle dinlediklerini görmek şaşırttı Espinosa’yı. Belki de kitabın kapağında altın harfler bulunması onlara saygı telkin etmişti. Bu, kanlarında olmalı, diye düşündü. Çağlar boyunca insanların her zaman iki öyküyü yineleyip durduklarını da düşündü: Akdeniz’in sularında şefkatli bir ada arayan yitik bir geminin ve Gólgota’da kendini çarmıha gerdiren bir Tanrı’nın öyküsü. Ramos Mejia’daki güzel konuşma derslerini anımsadı ve meselleri söylemek için ayağa kalktı.

Gutreler İncil okunması gecikmesin diye ızgara etleri ve sardalyeleri çabuk çabuk atıştırıyorlardı.

Genç kızın okşayıp mavi kurdela ile süslediği küçük kuzusu dikenli tellerle yaralandı bir gün. Kanı durdurmak için örümcek ağı koymak istiyorlardı; Espinosa birkaç hapla iyileştirdi hayvanı. Bu tedavi için kendisine minnettarlık duymalarına bir hayli şaşırdı. Başlangıçta Gutrelere pek güveni yoktu ve yanındaki iki yüz kırk pesosunu kitaplardan birisinin içine saklamıştı; ev sahibi olmayınca onun yerini almıştı, çekingence verdiği emirler hemen yerine getiriliyordu. Gutreler, yollarını yitireceklermiş gibi odalarda, koridorda hiç onun peşini bırakmıyorlardı. Kendisi okurken Gutrelerin, masaya döktükleri kırıntıları toplamaları dikkatini çekti. Bir gün öğleden sonra saygıyla ve birkaç sözcükle kendinden söz ederlerken üstlerine geldi. Markos’a Göre İncil’i okuyup bitirince geriye kalan üç İncil’den birisini daha okumak istedi; baba, daha iyi anlamaları için önce okuduğunu bir kez daha okumasını rica etti. Espinosa değişiklikten ya da yenilikten çok, çocuklar gibi bir şeyin yinelenmesinden hoşlandıklarını sezdi. Bir gece düşünde Tufan’ı gördü, şaşılacak bir şey değildi bu; gemi yapılırken gelen çekiç sesleriyle uyandı ve bunun gök gürültüsü olabileceğini düşündü. Gerçekten de hızını yitiren yağmur bardaktan boşanırcasına yeniden başladı. Hava çok soğuktu. Fırtınanın alet edavat konulan hangarın damını çökerttiğini, kirişleri onardıktan sonra kendisine göstereceklerini söylediler. Artık bir yabancı değildi, hepsi ona saygı gösteriyor, hatta şımartıyordu da. Hiçbiri kahve sevmiyordu ama Espinosa için bol şekerli küçük bir fincan kahve her zaman oracıkta hazırdı.

Bir salı günü fırtına koptu. Perşembe gecesi önlem olarak her zaman anahtarla kapadığı kapının hafif hafif vurulduğunu duydu. Kalkıp açtı: genç kızdı gelen. Karanlıkta pek seçemedi, ama adımlarından ayaklarının çıplak olduğunu, sonra da, yatakta, avludan oraya dek çırılçıplak geldiğini ayrımsadı. Kız ona sarılmadı bile, tek laf etmedi; adamın yanına uzandı, titriyordu. İlk kez bir erkek tanıyordu. Giderken de öpmedi; Espinosa, kızın adını bile bilmediğini düşündü. Açığa vurmak istemediği gizli bir nedenle, Buenos Aires’te bu öyküyü kimseye anlatmayacağına yemin etti.

Ertesi gün, babanın Espinosa’ya, İsa’nın bütün insanları kurtarmak için mi öldürülmeye boyun eğdiği sorusu dışında, öteki günler gibi başladı. Özgür düşünceli olan fakat okuduklarının doğru olduğunu onlara kanıtlamak zorunda kalan Espinosa:

“Evet,” diye yanıtladı. “Bütün insanları cehennemden kurtarmak için.”

Bunun üzerine Gutre:

“Cehennem nedir?” diye sordu.

“Ruhların cayır cayır yandıkları, toprak altında bir yer.”

“Onu çarmıha gerenler de mi kurtuldu?”

“Evet,” diye yanıtladı din bilgisi pek yeterli olmayan Espinosa.

Kâhyanın, gece kızına ne yaptığı konusunda kendisinden hesap sormasından korkmuştu. Yemekten sonra son bölümleri okumasını istediler ondan.

Espinosa uzun bir öğle uykusuna yattı, sürekli çekiç sesleri ve belli belirsiz önsezilerle hafif uykusu bölünüyordu. Akşama doğru kalktı ve koridora çıktı. Yüksek sesle düşünüyormuş gibi konuştu:

“Sular alçalmış. Çok az kaldı.”

“Az kaldı,” diye yineledi Gutre yankı gibi.

Üçü de peşinden geldi. Taş zeminde diz çöktüler ve kutsanmak istediler. Sonra da ona küfrettiler, yüzüne tükürdüler ve avluya dek sürüklediler. Genç kız ağlıyordu. Espinosa kapının dışında kendini neyin beklediğini anlamıştı. Kapıyı açtıkları zaman gökyüzünü gördü. Bir kuş öttü; saka kuşu diye düşündü. Hangarın çatısı yok olmuştu; Çarmıh yapmak için kirişleri söküp almışlardı.

BRODIE RAPORU

Sevgili arkadaşım Paulino Keins’in bana verdiği, Lane’in çevirisi olan Binbir Gece Masalları’nın birinci cildinin (Londra, 1840) bir yazma nüshasında aşağıda İspanyolcaya çevireceğim bir el yazması bulduk. Bu güzel el yazısı –yazı makinelerinin bize unutturmaya çalıştığı sanat türü– aynı tarihte yazılmış olduğu izlenimini veriyor. Bilindiği gibi Lane ayrıntılı, açıklayıcı notlar düşer; sayfa kenarlarında bol bol notlar, soru işaretleri ve kimi zaman da düzeltmeler var, ama yazı, el yazmasındaki yazının aynı. Okuyan kişi, Şehrazat’ın görkemli masallarından çok, İslam töreleriyle ilgilenmiş denebilir. En altta kırmızı bir şekille süslenmiş olan David Brodie adı üzerine, Orta Afrika’da, sonra da Brezilya’nın kimi ormanlarında Hıristiyanlığı yaymaya çalışan Aberdeenli bir İskoç misyoneri olması dışında hiçbir bilgi edinemedim, Portekizce bilmesi onu Brezilya’ya dek sürüklemiş olabilir. Nerede öldüğünü, ne zaman öldüğünü bilmiyorum. Bildiğim kadarıyla bu el yazması hiç basılmadı.

Tatsız tuzsuz bir İngilizceyle yazılmış raporu aslına uygun olarak çevireceğim, kimi İncil bölümlerinden ve iyi bir presbiteryen olduğu için, edepli davranıp Latince olarak bıraktığı Yahooların cinsel yaşamları ile ilgili tuhaf bir bölümden başka hiçbir yerini atlamayacağım. İlk sayfa eksikti.

“… maymun-adamların (Apemen) talan ettikleri bölgenin ötesinde, Mlch’lerin1 evleri vardır, okurlarıma hayvansal özelliklerini unutmasınlar diye ve kaba dillerinde ünlüler olmaması yüzünden tam bir harf çevirisi vermek olanaksız olduğu için, ben bunlara Yahoolar diyeceğim. Maki örtülü alanlarda, daha güneyde yaşayan Nr’leri de sayarsak kabile bireylerinin sayısı, sanırım, yedi yüzü geçmez. Söylediğim rakam varsayımsal, çünkü kral, kraliçe ve büyücüler dışında Yahooların belli bir yerleri yoktur, nerede akşam olursa orada sabahlarlar. Humma ve maymun-adamların ardı arkası kesilmeyen saldırıları sayılarını azaltıyor. Yalnızca birkaçının adı var. Birbirlerine seslenmek için çamur atarlar. Bir arkadaşını çağırmak için yere yatıp debelenen Yahoolar bile gördüm. Dar alınları ve zenciliklerini hafifleten bakırımsı tenleri dışında fiziksel açıdan Kroolardan pek ayırt edilmiyorlar. Meyve, bitki kökleri ve sürüngenlerle besleniyorlar; kedi ve yarasa sütü içiyorlar ve elleriyle balık avlıyorlar. Yemek yerken gizleniyorlar ya da gözlerini kapatıyorlar; bunun dışında kalan her şeyi kinik düşünürler gibi herkesin gözü önünde yapıyorlar. Erdemleri kendilerine geçsin diye büyücülerin ve kralların ölülerini çiğ çiğ yiyorlar. Bu geleneklerini yüzlerine vurdum; kuşkusuz ölülerin de yenebileceğini açıklamak –belki bu çok kurnazca bir şeydi– ya da yediğimiz her şeyin zamanla insan etine dönüştüğünü benim anlayabilmem için ellerini ağızlarına ve karınlarına götürdüler.

Savaşlarda, toplayıp yığdıkları taşları ve büyülü ilençleri kullanıyorlar. Çıplak dolaşıyorlar; giyim ve dövme sanatını bilmiyorlar.

Temiz su kaynaklarıyla gölge veren ağaçların bulunduğu, çimlerle örtülü bir ovaya sahip olmalarına karşın yakıcı Ekvator güneşinden ve pislikten zevk alıyorlarmış gibi üssü çeviren balçık deryasında sıkışıp yaşamayı seçmiş olmaları dikkate değer bir olay. Yamaçlar oldukça dik ve maymun-adamlara karşı bir duvar oluşturuyor. Kuzey İskoçya yaylalarında, klanlar, kalelerini bir dağın tepesine kurarlardı; örnek alsınlar diye büyücülere bundan söz ettim ama yararı olmadı. Buna karşın, geceleri havanın daha serin olduğu bir yaylada bir kulübecik yapmama izin verdiler.

Sınırsız yetkili bir kral yönetiyor kabileyi, fakat gerçekte yönetenlerin kralı seçen ve ona yardım eden dört büyücü olduğunu sanıyorum. Doğan her çocuk sıkı bir kontrolden geçiriliyor; bana açıklamadıkları birtakım imleri varsa Yahoo krallığına yükseltiyorlar. Hemen arkasından, bu alem onu bilgelikten uzaklaştırmasın diye sakat ediliyor (he is gelded), gözleri yakılıyor, elleri ve ayakları kesiliyor. Alcázar (Qzr) adıyla bilinen bir mağaraya tıkılıp orada yaşıyor, bu mağaraya yalnızca dört büyücü ile ona bakan ve bedenini gübreyle örten iki köle girebilir. Eğer savaş olursa büyücüler onu mağaradan çıkarırlar ve kabileyi yüreklendirmek için onu gösterirler, savaşın en şiddetli anında bayrak ya da nazarlık gibi omuzlarında taşırlar. Genellikle böyle durumlarda maymun-adamların fırlattıkları taşlarla hemen ölür.

Bir başka Alcázar’da ise kralını görmesine izin verilmeyen kraliçe yaşıyor. Kraliçe beni yanına kabul etmek lütfunda bulundu; güler yüzlüydü, gençti ve bu ırktan olanlar ne kadar olabilirlerse o kadar hoştu. Madeni ve fildişi bilezikler ve dişten kolyeler çıplaklığını süslüyordu. Bana baktı, kokladı ve dokundu, sonunda bütün nedimelerinin gözleri önünde kendisini bana sunmaya karar verdi. Giysim (my cloth) ve törelerim nedeniyle, genellikle büyücülere ve kafileleri (kervanları) krallığın topraklarını bir uçtan bir uca geçen, genellikle Müslüman olan köle avcılarına tanınan bu onuru kabul edemedim. İki üç kez altın bir iğneyi etime batırdı; bu iğne batırmalar kraliçenin lütufta bulunmasının belgesidir; onun kendilerine iğne batırdığına inandırmak amacıyla kendi kendilerine iğne batıran Yahooların sayısı az değildir. Belirttiğim süsler başka ülkelerden geliyor; Yahoolar bunların doğal olduklarını sanıyorlar, çünkü en basit bir nesneyi bile üretme yeteneğinden yoksundurlar. Birçoğu, benim yaptığımı görmelerine ve yardımda bulunmalarına karşın kulübem kabileye göre bir ağaçtı. Başka eşyalarım arasında bir saat, mantardan bir başlık, bir pusula ve bir İncil vardı; Yahoolar bu nesnelere bakıyorlar, inceliyorlar ve nereden aldığımı bilmek istiyorlardı. Genellikle bıçağımın keskin kısmından tutuyorlardı; kuşkusuz başka bir şeymiş gibi algılıyorlardı. Bir iskemleyi nasıl algıladıklarını bilmiyorum. Birkaç odalı bir ev onlara göre bir labirent demekti, fakat yine de böyle bir yeri zihninde canlandıramasa bile yolunu yitirmeyen bir kedi gibi onlar da bu evde yollarını yitirmiyorlardı. O zamanlar kızıl renkte olan sakalıma hepsi hayrandı; uzun uzun okşarlardı sakalımı.

Kokmuş çiğ et ve kokuşmuş şeylerden aldıkları keyif dışında acıya ve zevke karşı duyarsızdırlar. İmgeleme yoksunluğu onları acımasız olmaya sürüklüyor.

Kraldan ve kraliçeden söz ettim; şimdi büyücülere geçiyorum; dört kişi olduklarını söylemiştim; bu sayı aritmetikte bildikleri en büyük sayıdır. Parmaklarıyla bir, iki, üç, dört ve daha çok diye sayarlar; başparmakla sonsuz başlar. Buenos Aires çevresinde dolaşıp duran kabilelerin de kesinlikle bunlardan farklı olmadıklarını söylediler. Bildikleri en büyük sayı dört olsa da onlarla alış veriş yapan Araplar onları hiç aldatmazlar, çünkü takas ettikleri her şeyi birlik, ikilik, üçlük, dörtlük paylara ayırırlar ve her birini yanlarına dizerler. Ticaret yavaş yürür ama yanlışlık ya da aldatmaca söz konusu olmaz. Bütün Yahoolar arasında gerçekten ilgimi çekenler yalnızca büyücülerdir. Halk, onların insanları isterlerse kaplumbağaya isterlerse karıncaya dönüştürme yetenekleri olduğuna inanır; benim buna inanmadığımı düşünen biri, bunu kanıtlamak ister gibi, bana bir karınca yuvası gösterdi. Yahooların bellekleri bir hayli zayıf, hatta yok gibi. Leopar baskınları yüzünden uğradıkları felaketi anlattılar, ama bu felaketi bizzat kendilerinin mi yoksa atalarının mı gördüklerini ya da bunun bir düş mü olduğunu bilmezler. Büyücülerin ise çok az da olsa bellekleri vardır; akşamları, sabah ya da bir önceki akşam meydana gelen olayları anımsayabilirler. Geleceği görme yetenekleri vardır; on ya da on beş dakika sonra ne olacağını güvenle, rahat rahat söylerler. Örneğin Enseme bir sinek dokunacak, ya da Az sonra bir kuşun öttüğünü duyacağız, derler. Bu tuhaf yeteneğe yüzlerce kez tanık oldum. Bu konu üzerinde uzun uzun düşündüm. Geçmişin, anın ve geleceğin en ince ayrıntılarına dek Tanrı’nın kutsal belleğinde, onun sonsuzluğunda olduğunu biliyoruz; tuhaf olan insanların bilinçsizce geleceğe değil de geçmişe bakmaları. Daha dört yaşıma yeni girmişken Norveç’ten gelen yüksek bordalı bir yelkenliyi net bir biçimde anımsayabiliyorsam, bir başkasının biraz sonra olacak olan bir şeyi önceden kestirmesi neden beni şaşırtsın? Düşünsel açıdan bellek, geleceğin kestirilmesinden daha az olağanüstü bir şey değil; yarınki gün, bize, her şeye karşın hâlâ anımsadığımız İbranilerin Kızıl Deniz’i geçme olayından daha yakın. Kabilenin yıldızlara bakması yasaktır, bu ayrıcalık büyücülere tanınmıştır. Her büyücünün daha çocukken yanına alıp gizli gizli kendi öğretisini aşıladığı ve ölünce kendi yerini alacak olan bir öğrencisi vardır. Böylece her zaman dört kişidirler, bu büyülü bir sayıdır, bu insan zekasının erişebileceği en büyük sayıdır. Kendi anlayışlarına göre cehennemi ve cenneti öğretirler. Her ikisi de yeraltındadır. Hastalar, yaşlılar, işkence görmüşler, maymun-adamlar, Araplar ve leoparlar aydınlık ve kurak cehennemde kalacaklar; karanlık ve bataklık olarak düşündükleri cennette ise yeryüzündeyken mutlu, acımasız ve kan akıtıcı olan kral, kraliçe ve büyücüler. Adı Gübre olan bir tanrıyı kutlu sayarlar, onu kafalarında kralın biçiminde ve bir benzeri gibi algılamaları da olası; sakat, kör, sıska ve sınırsız gücü olan bir varlıktır. Sık sık bir karınca ya da bir karayılan biçimini alır.

Bu anlattıklarımdan sonra, orada bulunduğum süre içinde, tek bir Yahoo’yu bile dine döndürmeyi başaramayışıma kimse şaşmamalıdır. Babalık kavramını bilmedikleri için Tanrı Babamız sözcükleri kafalarını allak bullak ediyordu. Dokuz ay önce gerçekleştirilmiş bir eylemin, bir çocuğun doğumu ile ilişkisi olabileceğini anlamıyorlar; böylesine uzak, böylesine olanaksız bir şeyi kabul etmiyorlar. Üstelik tüm kadınlar cinsel ilişkide bulunuyorlar ama hepsi de anne olmuyor.

Dilleri çok çapraşık. Üzerlerine bir şeyler bildiğim dillerin hiçbirisine benzemiyor. Tümceden söz edemeyiz, çünkü tümce diye bir şey yok. Tek heceli her sözcük, konuşmanın tümü içinde ve mimiklerin yardımıyla genel bir düşünceyi verir. Örneğin nrz sözcüğü dağılma ya da lekeler anlamına gelebilir; yıldızlı gökyüzü, leopar, kuş sürüsü, suçiçeği ya da çiçek bozuğu, dağılma eylemi ya da bozgundan kaçış anlamını da verir. Hrl ise sıkı ya da yoğun olan anlamını verir; kabile, ağaç gövdesi, taş, taş yığını, taş yığmak, dört büyücünün toplantısı, cinsel ilişki ve koru anlamına da gelebilir. Başka bir biçimde telaffuz edilince ya da mimiklerle söylenince, her sözcük karşıt anlam da verebiliyor. Çok şaşırmayalım buna; bizim dilimizde de to cleave fiili hem yarılmak hem de yapıştırmak anlamını verir. Kuşkusuz ne tümce var ne de yarım tümce.

Böyle bir dilin gerektirdiği zihinsel soyutlama gücü Yahooların, barbarlıklarına karşın, ilkel değil de yozlaşmış bir ulus olduklarını düşündürdü bana. Bir yaylanın tepesinde bulduğum ve harfleri atalarımızın kazıdıkları İskandinav run yazısına benzeyen yazıtları bu kabilenin çözememesi benim bu düşüncemi doğruluyor. Sanki yazı dilini unutmuşlar da ortada yalnızca sözlü dil kalmış.

İnsanların tek eğlenceleri eğitilmiş kedilerin dövüştürülmesi ve idamlardır. Bir kimse kraliçenin namusuna toz kondurmak ya da bir başkasının gözleri önünde yemek yemekle suçlanmayagörsün, kralın onu hemen ölüm cezasına çarptırması için ne tanıkların ifadesine gerek duyulur ne de itiraf etmesine. Sanık, şimdi anımsamak bile istemediğim işkencelere katlanmak zorunda kalır, sonra da taşlanır. İlk taşı ve genellikle artık işe yaramayan son taşı atma hakkı kraliçenindir. Öteki insanlar da gül ve pislik atarak onun yeteneklerini ve güzel yanlarını över, çılgın gibi alkışlarlar. Kraliçe sessizce gülümser.

Kabilenin bir başka geleneği de ozanlarla ilgilidir. Diyelim ki bir adamın aklına genellikle anlamsız altı ya da yedi sözcük gelir. Dayanamaz, ayağa fırlar, yerlere uzanan büyücüler ve insanların oluşturduğu çemberin ortasında bağıra bağıra bu sözcükleri haykırır. Eğer şiir insanları coşturmazsa sorun yok; ozanın sözcükleri etkileyecek olursa kutsal bir korkuya (under a holy dread) kapılarak yanından uzaklaşırlar. Ruhun onu çarptığına inanırlar; kimse, hatta annesi bile ne ona bakar ne de konuşur onunla. Artık bir insan değil bir tanrıdır ve herhangi bir kişi artık onu öldürebilir. Ozan bir yolunu bulursa kuzeydeki kum çöllerine sığınmaya çalışır.

Yahooların topraklarına nasıl geldiğimi daha önce anlatmıştım. İnsanlar çevremi sarınca havaya bir el ateş ettiğimi ve bunların ateş sesini büyülü bir gök gürültüsü olarak algıladıklarını okuyucu anımsayacaktır. Bu yanılgıları daha da artsın diye hep silahsız dolaşmaya özen gösterdim. Bir ilkyaz sabahı, gün doğarken aniden maymun-adamların saldırılarına uğradık; bulunduğum tepeden elimde silahla indim ve bu hayvanlardan ikisini öldürdüm. Ötekiler şaşkına dönüp kaçıştılar. Bilindiği gibi kurşun görülmez. Yaşamımda ilk kez beni alkışladıklarını duydum. Kraliçenin beni kabul etmesi işte o zamandı sanıyorum. Yahooların bellekleri çok zayıf; aynı gün öğleden sonra oradan ayrıldım. Orman serüvenim pek önemli değil. Toprağı ekip biçmesini, dua etmesini bilen ve Portekizce anlaşabildiğim zencilerin yaşadıkları bir köye ulaştım sonunda. Katolik bir misyoner, Peder Fernandes beni kulübesine aldı ve yorucu yolculuğuma yeniden başlayabilecek duruma gelinceye dek bana baktı. Başlangıçta, hoşgörüsüzce ağzımı açıp lokmaları tıkması midemi bulandırdı. Ya elimi yüzüme kapıyordum ya da gözlerimi başka yana çeviriyordum; birkaç gün içinde alıştım buna. Dinsel konularda yaptığımız tartışmaları sevinçle anımsıyorum. Onu gerçek İsa inancına döndürmeyi bir türlü başaramadım.

Şimdi Glasgow’da yazıyorum. Yahoolar arasında geçen günlerimi anlattım, fakat tümüyle peşimi bırakmayan, hatta düşlerime giren büyük korkudan kurtulamadım. Sokakta hâlâ peşimden geldiklerini sanıyorum. Yahooların barbar, hatta dünyanın en barbar halkı olduklarını biliyorum, ama onları bağışlatacak kimi özelliklerini unutmak haksızlık olur. Kurumları var, bir kralları olmasından hoşnutlar, erillik-dişillik kavramlarına dayanan bir dil konuşuyorlar, İbraniler ve Grekler gibi şiirin kutsal kökenine inanıyorlar ve ruhun bedenden çıktıktan sonra yaşadığını seziyorlar. Cezaların ve ödüllerin gerekliğini onaylıyorlar. Kısacası onlar da kültürü bizim, tüm günahlarımıza karşın, algıladığımız gibi algılıyorlar. Maymun-adamlara karşı onlarla aynı saflarda savaştığıma hiç pişman değilim. Onları kurtarmak görevimiz. Majesteleri hükümetinin, sunmak yürekliliğini gösterdiğim bu raporu dosya altı yapmayacağını umuyorum.”

Notlar

Önsöz

1

The Western Cannon, Macmillan (Londra), 1994, s. 463-77.

1*

“İki Kral ve Onların İki Labirenti” (“Los dos reyes y los dos laberintos”) ve “İbn-i Hakan al-Buhari, Labirentte Ölüm” (“Abenjacan el Bojarí, muerto en su laberinto”): Her iki metin de ilk kez Alef’in İspanyolca baskısında yer almıştır (1952). Daha sonra Aleph and other stories başlığı altında İngilizce Cape baskısı 1971’de yayımlandı.

2*

Caillois, Borges tercümelerini, resmen, 1944’te üstlenmişti. “Babil’de Piyango” ve “Babil Kütüphanesi”nin Fransızcalarını Nestor Ibarra’nın çevirisiyle Buenos Aires’de sürgündeyken çıkardığı Lettres françaises dergisinde yayınladı. Borges’in Fransızca olarak yayımlanan ilk metni ‘L’approche du caché’ başlığıyla 15 Nisan 1939’da Mesures dergisinde yer almıştı. Bu öykünün çevirmeni de Ibarra idi.

2

Deyim sanatsal-tarihsel işlevini yıllarca korudu.

3*

Gerçekte Kolombiyalı yazar, kurguda karnaval yaklaşımını, Borges’in yazdıklarından çok, Bahia’lı Jorge Amado ile paylaşmaktadır; Brezilya ve Güney Amerika’nın kuzey ülkeleri, aralarında, Arjantin’le pek kurmadıkları bir kültürel yakınlık paylaşırlar.

3

“Borges’s Fiction”, A Writer’s Reality, Mario Vargas Llosa, s. 10.

4

“The Author as Librarian”, John Updike, The New Yorker, 30.10.1963.

5

“Se ha planteado un grave problema ético para el país, tanto con el terrorismo como la represión”, J.Iglesias Rouco, La Prensa, 6.5.1980.

6

“World View: Argentine repression deplored by writers”, Arrigo Levi, The Times, 5.6.1980.

7

Conversations with Jorge Luis Borges, Richard Burgin, s. 22.

8

Yazar Silvina Bullrich Arjantin televizyonunda Borges’in iktidarsız olduğu yolundaki ünlü açıklamasını yaptı; Ekim 1993’te Estela Canto bana Borges’in iktidarsız olup olmadığını bilmediğini, çünkü bunu öğrenme fırsatı olmadığını söyledi. Canto’nun kitabında bazı abartmalar bulunduğunu biliyoruz, yine de kırk yıl önceki olayları olanca berraklığıyla hatırlamaktadır. Borges’in kendisine gönderdiği on dört aşk mektubu, yazarın Canto’ya beslediği ateşli aşkın çürütülemeyecek kanıtlarıdır (Borges a contraluz, s. 123-54); bu mektupları içeren kitabı Borges’e ilişkin en otantik anekdotları ve anıları içermesi bakımından önemlidir.

9

Paper Tigers: The Ideal Fictions of Jorge Luis Borges, John Sturrock, s. 1.

Öteki Düello

*

Carlos Reyles: Uruguaylı romancı - ç.n.

Brodie Raporu

1

ch'ye loch sözcüğündeki değeri veriyorum - yazarın notu.