ETRÜSKLER TÜRK MÜYDÜ?

ADİLE AYDA

●

ePub düzenleme ve kapak tasarım:

BZ Yayın

2014

●

İlk kez Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü tarafından Etrüskler Türk Mü İdi? adıyla 1974 yılında Ankara’da yayınlanmıştır.

İçindekiler

ÖNSÖZ

GİRİŞ

ETRÜSKLERİN TARİHİ ÖNEMİ

İTALYA’DA ETRÜSKLERİN HÂKİMİYETİ

ETRÜSKLERİN GÜNLÜK HAYATI

ETRÜSKLERİN ROMALILAR TARAFINDAN YOK EDİLİŞİ

ETRÜSK MEDENİYETİNİN YENİDEN ORTAYA ÇIKARILIŞI

TEZ VE DELİLLER

ETRÜSK MUAMMASI

ESKİ YUNAN TARİHÇİLERİ

PELASGLAR KİMDİ?

TÜRKOLOGLAR VE SİNOLOGLAR

LİSANÎ DELİLLER

DİNÎ DELİLLER

ARKEOLOJİK DELİLLER

RESİMLER

NOTLAR

ÖNSÖZ

Bugün Atatürk’ün Dil ve Tarih çalışmaları söz konusu olduğu zaman, birçok aydınımız üstün bir tavır takınarak, “Ha evet, şu Güneş-Dil Teorisi” deyip geçmeyi bir meziyet saymaktadır. Aslında ne dediklerinin farkında değillerdir. Çünkü Güneş-Dil Teorisi başka, Atatürk’ün şu veya bu konudaki tarihî nazariye ve görüşleri başkadır.

Atatürk’e göre Sümerler ve Hititler Türk’tü. Bu, Sümerbank ile Etibank’a verdiği adlardan bellidir. Ayrıca Atatürk mühim bir gemimize Etrüsk adını vermişti. Bu da Etrüskler hakkındaki kanaatini göstermektedir. Kendisinin tarih alanındaki çalışma arkadaşlarından Dr. Reşat Galip, Atatürk’ün inandığı görüşleri yansıtan Birinci Türk Tarih Kongresi’nde okuduğu Türk Irk ve Medeniyetine Bakış başlıklı tebliğde, Etrüsklerin Türkler gibi brakisefal olduklarını hatırlattıktan sonra Etrüsk kelimesinin bir diğer şekli olan Tursk kelimesi hakkında söyle diyordu:

“Bu kelimenin cezrinin Türk kelimesiyle dikkati calip ve aşikâr yakınlığı işaret edilmeğe değerlidir.”

Atatürk’ün bir diğer çalışma arkadaşı olan ve Güneş-Dil Teorisi’ni kabul etmediği için Atatürk’ün sitemlerine maruz kalmış bulunan rahmetli babam Profesör Sadri Maksudi bana birkaç defa, “Hititleri bilmem ama Sümerler ile Etrüsklerin Türk olduklarından eminim” demiştir. Nitekim o zamandan beri Hititlerin dili çözülmüş ve kendilerinin Hint-Avrupalı bir ulus oldukları ispat edilmiştir.

Babamın Etrüskler hakkındaki fikri bende o kadar yer etmiştir ki, vefatından beri elime fırsat geçtikçe, Etrüskler hakkında bilgi toplamaya çalışmışımdır. Roma Büyükelçiliği’ne elçi-müsteşar tayin edilince, fırsatların en büyüğüne kavuştuğumu düşünerek, vaktiyle Etrüsklerin yaşadığı bu memleketin dilini, yani İtalyancayı öğrenmeye, öğrenir öğrenmez de, Etrüsklerin menşei hakkındaki İtalyan kaynaklarını incelemeye koyuldum.

Ayrıca, Etrüsklerle ilgili enstitü ve müzeler ile Etrüsk mezarlarında tetkikte bulunduğum gibi, her tatilde bir Etrüsk şehrini gezmeyi prensip edindim. Böylece Etrüsk araştırmalarının merkezi olan Floransa’dan başka, Tarquinia, Orvieto, Chiusi, Bolsena, Viterbo, Perugia, Alatri, Capua şehirlerindeki Etrüsk medeniyetinin kalıntılarını yakından inceleme imkânı buldum.

Araştırmalarım ilerledikçe, tarihin her devrinde anavatanlarından çıkarak, yeni vatanlar bulmak için mesafeleri hiçe saymış olan eski Türkler ile Etrüskler arasındaki benzerlik dikkatimi çekti ve Etrüsklerin Türk olduklarına dair kanaatim her gün biraz daha kuvvetlendi. Bu kanaat bende yer ettikçe ve kendime göre mühim saydığım ipuçları elime geçtikçe, bunları Batı ilim dünyasına tanıtmanın bir ilmî ve millî vazife olduğunu düşündüm. Bu düşüncenin etkisiyle Fransızca olarak bir kitap yazmaya başladım. Tabiîdir ki, bu kitabın tamamlanması zaman isteyecek, yayınlanması da belki ancak beş-on sene sonra mümkün olabilecekti.

Hâlbuki Etrüsklerin Türklüğü ve bunu ispat eden deliller bana o derece aşikâr görünüyordu ki, bu ilmî gerçeği bir başkası benden evvel davranıp açıklar korkusuyla delillerimden bazılarını bir an evvel ortaya koymak ihtiyacı duydum. İşte, bu şartlar altında, 1970yılında, Roma Arkeoloji Enstitüsü’nde bir konferans verdim. Konferans metnini bir sene sonra Les Etrusques étaient-ils des Turcs? adıyla aynen bastırdım. Bu defa, metnin Türkçeye tercümesini burada sunmaktayım.

Ancak Etrüskler hakkında dilimizde hemen hemen hiç eser bulunmadığını göz önüne alarak, bir Giriş faslı halinde, bu ulus hakkında kısaca bilgi vermeyi faydalı buldum. Etrüsklerin Türk oldukları hakkındaki tez yeni değildir. Fakat benim bu tez lehindeki bütün delillerim yenidir. Bunlar tamamen şahsî buluşumun eseri olup araştırma, karşılaştırma, düşünme ve inceleme sonucudur. Sunu da belirtmeliyim ki, okuyucunun bu kitapta bulacağı deliller Fransızca olarak yazmakta olduğum geniş çaplı eserimde ortaya koyacağım delillerin belki onda biridir.

Bu küçük kitabın gerek kapağında, gerek içinde, Türk yerine Proto-Türk tabirini kullanmanın belki daha ilmî olabileceğini kabul ediyorum. Fakat Türk ulusu zaman ve mekân içinde o kadar az değişen, ezelî ve ebedî bir ulustur ki, onun en eski atalarına bile sadece Türk demeyi tercih ettim.

Bundan hemen hemen 30-40 sene evvel tarih-öncesi sayılan bazı devirler bugün tarihin sınırları içine girmiştir. Ayni şekilde meselâ, Proto-Hitit adı verilen kavimler bugün belirli isimler alarak, tarihte kendilerine has mevkii işgal etmişlerdir. Batılı bilginler Yunanistan’da, Ege Denizi’nde ve Batı Anadolu’da yaşamış en eski kavimlere evvelce Pré-héllénique deyip geçmişken, simdi her birine ayrı birer ad ve hüviyet aramak mecburiyetini hissetmektedirler. Yani, tarihte “proto”lar, “pré”ler yavaş yavaş yok olmaktadır.

Etrüsklere dair Roma’da yaptığım konferansı bastırırken, Fransız okuyucularına hitap eden bir önsöz yazmıştım. Bunun bir kısmını Türkçeye çevirerek aşağıya alıyorum:

“Biliyorum, kanaat ve imanlarının temelini yıktığım bazı Etrüskologların şiddetli hücumlarına hedef olacağım. Veyahut karşımda sadece bir sükût duvarı örülecektir. Şunu biliyorum ki, Etrüsklerin Çinli veya Moğol olduklarını iddia etmiş olsaydım, Batı ilim âleminde daha az mukavemetle karşılaşabilirdim. Bunun sebebi şudur: Birçok ahval, Haçlı Seferleri’nin hâtırası, Osmanlı fütuhatı, yüzyıllardan beri fanatik Hristiyan çevrelerinin yaptığı menfi propaganda ve saire Türk milletini Batıda sevimsiz bir millet haline getirmiştir.

Bununla beraber, bu dünyada, hakikatin kendini er geç kabul ettirdiğine inanıyorum. Günün birinde, Orta Asya’daki kazıların neticeleri ırkçı peşin hükümlerin ve politik mülâhazaların tesirinde olmayan bilginler tarafından daha objektif ve daha tarafsız bir şekilde incelenir, bilginler arasında Orta Asya’nın sanatı ile Etrüsklerin sanatı arasındaki şaşılacak benzerliğin farkına varılır ve Etrüsk dilinin tetkikini Romanist veya Germanist bilginler değil, Türkologlar ele alırsa, o zaman ister istemez, Roma Arkeoloji Enstitüsü’ndeki konferansımda ileri sürdüğüm ve bu küçük eserle geniş okuyucu kitlesine tanıtmaya çalışacağım teori kabul edilecektir.”

Bu Önsöz’e son verirken, şunu da söyleyeyim ki, benim bugün için, Üniversitenin içinde ve dışında bir ilmî görevim olmadığını sebep göstererek, bu kitabın ciddiye alınamayacağını iddia etmek isteyenler olabilecektir. Fakat hakikî âlimlerin, yani ilmî gerçeğe âşık olanların, şahsımı bir tarafa bırakıp, sadece esere ve eserin ilmî olup olmadığına bakacaklarından eminim.

ADİLE AYDA

●

GİRİŞ

●

I

ETRÜSKLERİN TARİHİ ÖNEMİ

Etrüsklerin menşei, asıl adı ve dili hakkında Etrüskoloji bilginleri arasında fikir ayrılıları olduğu halde, bir noktada hepsi sözbirliği halindirler. O da, Etrüsklerin medeniyet tarihinde çok önemli bir mevkii olduğudur. Gerçekten, bugün İtalyan müzelerini, Louvre Müzesi’ni, British Museum’u dolduran Etrüsk sanat eserleri, yüksek bir medeniyet seviyesini gösteren, inceliği, mükemmelliğiyle göz kamaştıran eserlerdir.

Bilindiği gibi, Batı medeniyetinin temeli Yunan ve Roma medeniyetleridir. Roma medeniyeti ise, bugünkü tarihî ve arkeolojik incelemelerin kesin olarak ispat ettiğine göre pek çok unsurunu Etrüsklere borçludur. Misal olarak bazı alanlardaki Etrüsk tesirine işaret edelim:

1 – Devlet Teşkilatı ve Hukuk:

Romalılar siyasî ve idarî kuruluş şekillerinin çoğunu Etrüsklerden almışlardır. Meselâ, önce bir danışma müessesesi olup, daha sonra yasama yetkileri kazanmış olan Yaşlılar Meclisi (Senato) Romalılara Etrüsklerden geçmiştir. Etrsükoloji bilginlerine bakılırsa, Roma Hukuku’ndaki meşhur Imperium mefhumunu bile Romalılar Etrüsklerden almışlardır. Eski Türklerdeki “Kut” mefhumuna tekabül eden ve devlet otoritesi, yönetme yeteneği veya icra kuvveti diye izah ve tarif edebileceğimiz bu mefhum, bilindiği gibi bugün her Anayasanın temelidir. Romalılar sadece devlet otoritesi fikrini değil, devlet otoritesinin sembol ve amblemlerini de Etrüsklerden almışlardır. Bu arada diğer Latin dillerine de geçmiş, “taht” anlamındaki trona kelimesi bile Etrüskçedir.¹

2 – Ordu Teşkilatı:

Romalılar askerî müesseseleri de Etrüsklerden almışlardır. Esasen, Roma Ordusunun kurulması ve düzenlenmesi Etrüsk kralları devrinde olmuştur. Onbaşılık, yüzbaşılık, binbaşılık müesseseleri Etrüsklerden Romalılara, Romalılardan da diğer Batı milletlerine geçmiştir.²

3 – İnşaat ve Mimarlık:

Romalılar sur, kale, mabet, köprü inşa etmeyi Etrüsklerden öğrenmişlerdir. Etrüsklerin dini, dünya işlerine ait bilgileri de içine alıyordu. Meselâ, bir köprü inşasına ait sanat, usul ve teknik ancak rahiplerin bildiği birer sırdı. Onun için rahiplerin bir ismi de “Köprü Yapan” idi. Romalılar bunu tercüme ederek, Pontifex şeklinde kendi rahiplerine de unvan yapmışlar ve kelime Romalılardan Hıristiyan Kilisesine geçmiştir. Bugün Papanın taşıdığı başlıca unvan Latince olarak Pontifex Maximus, Fransızca olarak Pontife Suprême’dir. Manası da “Büyük Köprü Mimarı”dır.³

4 – Yol İnşaatı:

Romalılardan evvel Etrüsklerin İtalya yarımadasını yollara kavuşturduğu bugün ispat edilmiştir. Bugün Roma çevresindeki meşhur yollardan biri olan Via Clodia Etrüskler tarafından yapılmıştır.⁴

5 – Bataklıkları kurutma ve toprağı sulama tekniği:

Romalıların bunları Etrüsklerden öğrendiklerini gösteren hikâye ve efsaneler mevcuttur.⁵

6 – Plâstik Sanatlar:

Bugün Etrüskler bilhassa resim ve heykelcilik alanında meydana getirdikleri sanat hazineleri ile tanınmaktadır. Roma kurulduktan sonraki ilk yıllarda Roma’yı, Roma’nın meydanlarını, binalarını, mabetlerini hep Etrüsk sanatçıları süslemişlerdir.⁶

7 – Kuyumculuk:

Romalılar kuyumculuğa da Etrüsklerden öğrenmiş ve daha sonra diğer Batı milletlerine öğretmişlerdir. Avrupa’nın çeşitli müzelerinde bugün seyredilebilen Etrüsk mücevherlerinin güzelliği ve inceliği insanı hayran ve şaşkın bırakmaktadır. Meşhur Fransız Etrüskologlarından Raymond Bloch şöyle diyor:

“Bunların eşi bugün yapılamamaktadır… Bugünkü kuyumcular Etrüsklerin bu inceliği elde etmeyi nasıl başarabildiklerine akıl erdirememektedir.”⁷

II

İTALYA’DA ETRÜSKLERİN HÂKİMİYETİ

Geçen yüzyılın başında bilginlerin ekserisi Etrüsklerin M.Ö. 8’inci asırda tarih sahnesine çıktıklarına, o sırada birdenbire yoktan var olduklarına inanıyordu. Bu sebeple, İtalya’nın Bologna şehrinin yakınındaki Villanova kasabasında yapılan kazılarda Etrüsklerin medeniyet eserlerine pek benzeyen, fakat M.Ö. 8’inci asırdan daha öncesine olan ait eşya bulununca bilginler pek şaşırdılar. Bulunan sanat eserlerini meydana getirenlere bir hüviyet ve isim verilememesi yüzünden, kendileri için Villanovian adı münasip görüldü.

Bir müddet sonra, daha da önceki devire ait eşya meydana çıkınca bunların sahibi Protovillanovien oldu. Bu acayip adlı milletler hakkında pek çok yazılar yazıldı, eserler yayınlandı.

Bugün artık bilginlerin çoğu Villanovien’lerin de, Protovillanovien’lerin de,

Etrüsklerden başkası olmadığı kanaatindedir. Böylece, İtalya’da, Etrüsklerin geçmişi M.Ö. 10’uncu ve hatta 13’üncü yüzyıla kadar çıkmaktadır.

Tez ve Deliller kısmında da görüleceği üzere, Etrüsklerin menşei meselesi bilginler arasında tartışma konusudur.⁸ Ancak hiçbir bilginin inkâr edemeyeceği tarihî bir gerçek varsa, o da M.Ö. 8’inci asrın başında İtalya’da güçlü bir Etrüsk devletinin mevcut olduğudur.

Meşhur Romalı tarihçi Titus Livius Etrüsklerin siyasî kudreti hakkında şöyle der:

“Etrüsk devletinin kuvveti o kadar büyüktü ki, şan ve şöhreti Alp Dağları’ndan Messina Boğazı’na kadar, kara ve denizleri sarmıştı”.

Ünlü Romalı hatip Cato ise “Bütün İtalya Etrüsklerin egemenliği altındaydı” der.

Tabiîdir ki, her iki yazar bu sözleri Etrüsk hâkimiyetinin zirvesinde bulunduğu devir için söylemiştir. Bu devirde, yani M.Ö. 8’inci ve 7’inci yüzyıllarda⁹, Arno ile Tiber nehirleri arasında bulunan Merkezî Etruria’dan başka, Etrüskler İtalya yarımadasının kuzeyindeki Po Nehri vadisini de ele geçirmişler, güneyde ise Yunan kolonilerine komşu olan toprakların çoğunu fethederek, Kapua şehrine kadar uzanmışlardı. Gerçekte Kapua’yı bir serhat şehri, yani Etruria’nın güneydeki kapısı olmak üzere, kendileri kurmuşlardı.

Milâttan önceki 7’nci ve 6’ncı yüzyıllar Etrüsklerin deniz gücü bakımından da, en kuvvetli oldukları devirdir. Bu devirde Etrüskler Akdeniz’in Batı kısmına tamamen hâkimdir. Ancak müttefikleri Kartacalılara Sardenya’nın bazı sahillerini işgal etmeye müsaade etmektedir. Korsika adası Etrüsk egemenliği altındadır. Etrüsk resmî donanması kadar, Etrüsk korsanları da, Yunanlı denizcileri dehşet içinde yaşatmaktadır. Bu duruma tepki gösteren Yunanlılar (Foçalılar) Etrüskler tarafından M.Ö. 535 de, Aleria’da ağır bir yenilgiye uğratılıyor.

Etrüsklerin siyasetçe kudretli oldukları devirde, Kuzey, Orta ve Güney Etruria’yı teşkil eden bölgelerin esaslı bir merkezî sisteme bağlı oldukları anlaşılıyor. Başlangıçta, her birinin birer kabilenin yaşama alanı olduğu tahmin olunan bu bölgeler, zamanla Yunanistan’da olduğu gibi, birer site-devlet halini almış ve bunun neticesinde Cerveteri, Vulci, Volsinii gibi gelişmiş şehirler meydana gelmiştir.

Tez ve Deliller kısmında görüleceği gibi, bazı Etrüskologlara göre¹⁰ bu devirde Roma da, Etrüskler tarafından kurulmuş bir Etrüsk şehri idi.

Efsane der ki, Romulus M.Ö. 743 de Roma’yı kurduktan sonra, şehri iskân etmek için ırk ve sınıf ayırımı yapmadan şehre vatandaş kabul edeceğini ilân etmiş, fakat Roma vatandaşlığına talip olanlar da önce asylum (asul: sığınak; tecrit yeri-BZ) adı verilen bir sahada karantinaya tabi tutulmuştur. Böylece şehre Etrüsk olmayan birçok unsurlar dolmuştur. Fakat anlaşıldığına göre Etrüskler kendileri kurucu ve soylu sayarak ayrı mahallede oturmuşlardır. Çünkü imparatorluk devrinde bile, Roma’nın göbeğinde Vicus Tuscus, yani “Etrüsk Mahallesi” diye bir bölge mevcuttu.

Roma’ya gelip yerleşen ve ekserisi bekâr olan yeni vatandaşların aile kurabilmeleri için, Romulus kestirme bir çare düşünerek, en yakın komşu kavim olan Sabinler nezdinde toptan kız kaçırma olayı tertip eder. Bunun üzerine Sabin babalar ve ağabeyler Romalılara savaş açarlar. Ancak Romalı kocalarını beğenmiş olan Sabin kızların araya girmesi üzerine savaş durdurulur ve anlaşma yapılır, hatta bir nevi siyasî birleşme olur.

Roma’nın ilk kralı olan Romulus, genç yaşta bir fırtına esnasında kaybolur. Efsaneye göre göğe yükselip ilahlaşır. Fakat bir rivayete göre de, İhtiyarlar Meclisi (Senato) üyelerinden bir grup onu öldürüp cesedini yok etmiştir. İnsanın ister istemez aklına gelen şudur ki, olay bir soy mücadelesi neticesidir ve muhtemelen Latinlerin intikamının bir eseridir.

Romalı tarihçilere göre, Roma’nın Romulus’tan sonraki krallarından bazıları Etrüsk, bazıları Latin idi. Ancak bunlardan önemli işler basarmış ve Roma’nın hayatına yenilikler getirmiş olanların Latin olarak gösterilmesi bilhassa dikkat çekmektedir. Meselâ, Roma’da askerî ve idarî alanda büyük reformlar yapan ve bugün bile bir kısmı ortada duran meşhur Roma surlarını yaptıran Servius Tullius, Romalı tarihçilere dayanılarak, Sabin, yani Latin zannedilirdi. Zamanımızda bulunmuş vesikalar kendisinin Etrüsk olduğunu ispat etmiştir.

Aynı şekilde, Roma’da Etrüsk dinini yerleştiren ve kökleştiren dindar kral Numa Pompilius’un Etrüsk olmaması düşünülemez. Hâlbuki o da, Romalı tarihçilerin iddiasına göre, bir Latin idi.

Bugün birçok Etrüskolog Roma’nın kuruluşundan sonraki kralların hepsinin Etrüsk olduğunu düşünüyor ve Roma’nın krallık devrini “Etrüsk Devri” diye niteliyor.

Roma’nın krallık devri M.Ö. 509 yılına kadar devam eder ve şöyle nihayet bulur:

İtalya yarımadasının güneyinde bulunan ve Etrüsklerin siyasî kudretini çekemeyen Yunan siteleri, Etrüsk devletini yıkmak için en iyi çarenin, en güçlü Etrüsk sitesi olan Roma’da karışıklık çıkarmak olacağını düşünürler. Etrüsk olmayan ahalinin gittikçe çoğaldığı bu siteye tüccar kılığında ajanlar göndererek, gerek halk, gerek asilzadeler arasında, Etrüsk kralı ve büyükleri aleyhinde propaganda yapmaya, halkı kışkırtmaya ve isyana teşvik etmeye başlarlar. Kral ailesi hakkında çeşitli yalan ve iftiralar uydurarak, krala da “Mağrur Tarhan” adı takarak, bu tabirin halk arasında yayılmasına dikkat ederler. Böylece zemin hazırlandıktan sonra, halkı ayaklandırabilecek vesileyi yaratmak için, kralın yetişkin oğullarından birini kullanmayı münasip görürler. Prense, genç ve güzel bir kadını önce yarı çıplak gösterdikten ve onunla yalnız kalmasını temin ettikten sonra, kadının namusuna tecavüz edildi diye sokak sokak bağırarak halkı ayaklandırırlar.

Kral, hayatını kurtarmak için, ailesiyle birlikte Roma’yı terk eder ve idare Etrüsk olmayanların eline geçer.

Roma tarihçileri bu olayı demokrasi ruhunun istibdada karşı zaferi şeklinde göstermek istemişlerse de, aslında bunun Latinlerin Etrüsklere başkaldırması, yani bir soy tepkisi niteliğinde olduğunda şüphe yoktur. Ayrıca, Romalı tarihçiler komplonun sırf bir millî tepki zannedilebilmesi için, işin içindeki Yunan parmağını daima gizlemişlerdir. Bu sebeple bugün bunu pek az tarihçi bilir ve zikreder.

III

ETRÜSKLERİN GÜNLÜK HAYATI

Etrüsklerde aile bağları kuvvetli ve aile hayatı önemli idi. Birçok Etrüsk mezarında bulunmuş karı-koca heykelleri ve bunlardaki yüz ifadeleri, esler arasındaki karşılıklı şefkati göstermesi bakımından, bunun delili sayılmaktadır. Etrüsklerde aile hayatı, aile dışında da devam ederdi. Çünkü Etrüsk kadını her yere kocası ile birlikte gider ve onun meslekî meşguliyetleri dışında hayatına iştirak ederdi. Kendilerinde harem-selâmlık hayatı mevcut olduğu için, Yunanlılar ve Latinler buna pek şaşardı.

Etrüskler spora ve spor gösterilerine pek düşkündü. Millî ve dinî bayramlarda, bütün Etrüsk şehirlerinde at yarışları ve güreş gibi gösteriler düzenlenirdi. Bunun dışında da, sık sık çeşitli spor yarışmaları tertip edilir ve bunlar, bugünkü futbol maçları gibi, halkın büyük eğlencesini teşkil ederdi. Romalılardaki “sirk”¹¹, yeni her çeşit yarışma merakının Etrüsklerden geldiğini ve hatta meşhur “gladyatör” oyununun bile Etrüsklerden alınma olduğunu tarih bilginleri yazar.¹²

Etrüskler sahne oyunlarını da pek severlerdi. Romalı tarihçilerin kayıt ve ifadesine göre, Etrüskler arasında trajedi yarları bile varmış. Latin dilindeki, tiyatro ile ilgili hemen bütün kelimelerinin aslının Etrüskçe oluşu Romalıların tiyatro, sanat ve tekniğini de Etrüsklerden almış bulunduğunu göstermektedir. Esasen, Romalılar İmparatorluk Devri’nde bile, muayyen millî günlerde gösteriler tertip etmek lâzım olduğu zamanlar, Etrüsk şehirlerinden tiyatro ve raks sanatçıları getirirlerdi.¹³

Etrüskler maddî hayatı mühimsemekle beraber, manevi hayata da büyük değer verirlerdi. Başka deyimle, Etrüskler çok dindar idiler. İnsanlarla tanrılar arasında aralıksız bir diyalog halinde sürüp giden manevi ilişkilerin bulunduğuna inanırlardı. Tanrılar bir takım işaretler ve olaylar seklinde, insanlara talimat ve mesajlar gönderiyorlardı. Bir ağacın dalının kırılması, bir kusun pencere kenarına konması, yağmurun su veya bu şiddette gök gürlemesi tanrılardan gelen birer haberdi. Bunların her biri tanrıların muayyen bir arzusuna alâmet veya memnuniyet, hiddet gibi hislerine işaretti. Rüya tabir eder gibi bunları tabir ve tefsir etmek rahiplerin başlıca vazifesiydi.

Etrüsk rahipleri kuşların uçuşuna, şimşek çakmasına ve kurban edilen hayvanların karaciğerine bakmak suretiyle de tanrıların arzularını keşfederler, onların gizli ve kutsal dilinin tercümanlığını yaparlardı.

Etrüsk kadını tıpkı, ziyafetlerde, tribünlerde olduğu gibi, dinî törenlerde de, süsünü kıyafetlerini ihmal etmeksizin, kocasının yanında yer alırdı.

Esasen Etrüsk kadını da erkeği de, yiyip içmeği sevdikleri kadar, giyinip kuşanmayı severlerdi. Kadının elbisesi iki parçadan ibaretti: İnce kumaştan topuklara kadar inen bol etekli entari, onun üzerine işlemeli veya desenli ağır kumaştan bir nevi kaftan.

Chiusi müzesinde gördüğüm kadın heykellerine bakılırsa, genç kız ve kadınların, saçlarını, Türkmen kızları gibi, incecik örgüler halinde omuzlarına bıraktıkları anlaşılıyor.

Erkekler de, Yunan modasının tesirinden önceki devirde, eski Türkler gibi uzun saç bırakırlardı. Bu uzun saç üzerine, yine eski Türkler gibi tepesi sivri bir başlık (tutulus), yani bir nevi külâh giyerlerdi. Erkeklerin elbisesi tabansa idi. Sonraları Romalıların toga dedikleri bir cübbeyle vücutlarını sarmaya başlamışlardır.

Gerek erkekler, gerek kadınlar burnu sivri ve kalkık bir çeşit pabuç giyerlerdi ki, süslü olduğu kadar da sağlamdı. Bu “Etrüsk pabucu” dünyada meşhurdu ve bugünkü İtalya, nasıl Fransa’ya, İngiltere’ye ayakkabı ihraç ediyorsa, o zamanki Etruria da Yunanistan, Fenike gibi ülkelere, başka mallar meyanında, gemiler dolusu pabuç satardı.

Süsüne düşkün olan Etrüsk kadını mücevhere de değer verirdi: Törenlere, ziyafetlere gittiği zaman, kolye, küpe, iğne, yüzük, bilezik gibi çeşitli mücevherler takmağı severdi.

Böylece, sağlam bir ekonomiye dayanan kuvvetli bir devlet kurmuş olan Etrüskler, refah ve bolluk içinde yasayıp gidiyor, her şeyi kendilerinden öğrenmiş, her şeyi kendilerinden almış olan Latinlerin ruhuna gizli aşağılık kompleksinin Etrüsk milleti için ne büyük tehlike teşkil ettiğini akıllarına getirmiyorlardı.

IV

ETRÜSKLERİN ROMALILAR TARAFINDAN YOK EDİLİŞİ

Roma’nın Etrüsk idaresinden çıkması Etrüsk sitelerinde endişe yarattı. Durumu gören Chiusi¹⁴ Kralı Porsenna, tahtından kovulan Roma kralını yeniden tahtına oturtmak için askerî teşebbüse girişti. Fakat bir aralık Roma’yı zapt etmeye bile muvaffak olmasına rağmen, teşebbüsü sonuçlanamadı. Bir müddet sonra da, oğlu Latin Siteleri Birliği’nin ordusuna yenilince, Roma Latinlerin eline geçti.

Romalılar bu zaferlerden büyük cesaret aldılar ve sırayla diğer Etrüsk şehirlerini de zapt etmeyi tasarladılar.

Yukarıda işaret edildiği üzere, Romalılar her şeyi Etrüsklerden öğrenmiş, medeniyetlerini Etrüsklerden almış olduklarından, onlara karşı kuvvetli bir aşağılık duygusunun tesiri altında idiler. Bunun neticesi olarak, Romalılar Etrüsklere karsı düşmanlık ve kin besliyordu. Her Romalı Etrüskleri yenmek, ezmek Etrüsk olan her şeyi tahrip etmek arzusu ile yanıp tutuşuyordu. Dört asır süren Etrüsk-Roma mücadelesi sırasında bu dinmez kinin vahşi ve korkunç tezahürlerine defalarca şahit olunmaktadır.

Romalılar kentlerine pek yakın olan Veies¹⁵ şehrini kuşatmakla işe başladılar. 10 sene süren kuşatmanın sonunda bir hileyle girdikleri şehirde misli görülmemiş katliam yaptılar. Kendi milletini daima şirin göstererek yazan Titus Livius bile, ilk 24 saatin her dakikasının adam öldürmeyle geçtiğini kaydeder.¹⁶

Muzaffer Romalılar, sanat ve medeniyet seviyesini, zenginlik ve refahını öteden beri kıskandıkları Veies’nin mabetlerini, meydanlarını, parklarını ve bahçelerini süsleyen 3 bin (!) heykeli Roma’ya taşımayı da ihmal etmediler. Bu arada, Ana Tanrıça Ani’nin heykeli Roma’ya götürülerek, Junon ismiyle bir mabede yerleştirildi ve tanrıçanın sadece heykeli değil, kendisi de artık Roma’ya taşındı diye Roma halkı inandırıldı.

Bundan sonra Etrüskler için çöküş devri başlar. Bir yandan Yunanlılar Etrüsklerin kuzeydeki Adria, Spina gibi limanlarını zapt ederler, bir yandan da Romalılar, Etrüsk tesanütünü diplomasi ile yıkmağı başararak, sırayla Cerveteri (M.Ö. 351), Tarquinia (300), Volterra (295), Volsinies (283), Vulci (273) şehirlerini ele geçirirler. Bu şehirlerin hepsinde merhametsizce katliam yapılır, katliamdan kurtulan ahali de esir olarak satılır.¹⁷

Roma tarihinin karışık bir devri olan M.Ö. 2’nci yüzyılın ortalarında Marius ile Sulla arasındaki siyasî rekabet yüzünden çıkan iç savaş sırasında, Etrüsk halkının desteklediği Marius yenilince, Sulla bütün Etrüsk şehirlerinde katliamı emreder ve bu şehirlere askerî garnizonlar yerleştirir.¹⁸

İsa’nın doğumundan 40 yıl önce Perugia zapt edildikten sonra, şehrin ileri gelenlerinden 300 kişi Roma’ya götürülerek, Sezar’ın mezarı üzerinde birer koyun gibi kurban edilirler.¹⁹

Burada sunu kaydetmek lâzımdır ki, Etrüsklerin Romalılar tarafından yok edilişi dünya tarihindeki ilk metodik ve sistemli jenosid hareketidir. Bu “ulus öldürme” hareketi kendini sadece maddî sahada değil, manevi sahada da göstermiştir. Bizzat bir İtalyan yazarı şu itirafta bulunur: “Romalılar Etrüskleri yok etmekle kalmayıp, medeniyetlerinin en ufak izini bile ortadan kaldırmak için ellerinden geleni yapmışlardır.”²⁰ Ünlü İngiliz yazarı Lawrence’ın Etruscan Places adlı eseri de buna benzer hükümlerle doludur.²¹ Roma’nın gerek cumhuriyet, gerek imparatorluk devrindeki idarecileri bir yandan Etrüskleri millet olarak, nüfus olarak yok ederken, bir yandan da medeniyetlerini ve kültürlerini yok etmeye çalışmışlardır.

Burada tabiî olarak bir sual doğuyor: Etrüsklerin kültürü, yani edebiyatı var mıydı ki? Tarihçi Titus-Livius’un kaleminden kaçmış aşağıdaki cümle bu suale açık bir cevap teşkil ediyor. Etrüsklere yapılan kötülükleri daima meşru ve vatanî şeklinde gösteren bu şoven tarihçi söyle der:

“Bugün nasıl gençlerin Yunan edebiyatını öğrenmeleri moda ise, bir zamanlar da, Romalı gençlerin Etrüsk edebiyatını tahsil etmeleri âdetti.”²²

Titus-Livius’un bahsettiği bu edebiyat maalesef bugün yoktur. Romalılar tarafından yazılan eserlerin hemen hiç biri kaybolmamış olduğu halde, Etrüsk edebiyatına ait eserlerin hepsinin toptan kaybolmuş olmasını bugün Batılı Etrüskologlar “garip” buluyorlar ve bunların Romalı devlet adamları tarafından kasten yok edilmiş olduğunu ima ediyorlar.²³

Gelgelelim Romalı yazarlardan bazılarının eserlerinde muayyen Etrüsk şiirlerine ait imalar ve muayyen Etrüsk trajedi yazarlarına ait kayıtlar vardır. Bugün Romalı bilgin Varron Etrüsklerin tarih kitaplarını Latinceye tercüme ettirdiğini ve bunlardan çok istifade ettiğini bildirir. Meşhur hukukçu ve filozof Çiçero Etrüsklerin dine ait eserlerini kaynak gösterir.

Hani bütün bu eserler?

Bu arada İmparator Claudius’un hikâyesi cidden ilginçtir:

Roma tarihinin yine karışık bir devri olan İsa’dan sonraki 1’inci yüzyılda, Osmanlı tarihindeki Yeniçeri kazan kaldırması gibi, Roma’da da, Pretoryenler, yani “Saray Muhafızları” ikide bir isyan edip, istediklerini imparator seçerdi. Bu arada, Agrippa adlı bir Yahudi, belki de kendi soyu için faydalı olacağını düşünerek, Claudius adlı bir Etrüsk’ü evvelâ Pretoryenlere, daha sonra Senatoya, bir takım çabalar sonunda, imparator ilân ettirmişti. 13 sene imparatorluğun başında kalan bu arada Büyük Britanya adasını Roma İmparatorluğu’na ekleyen Claudius şuurlu bir Etrüsk milliyetçisi olduğu için, politikadan artan bütün zamanını kendi soyunun parlak tarihini yazmakla geçirmiştir. 20 cilt tutan bu eserden birçok Romalı yazar bahseder. Bu arada tarihçi Suetonius, bu eserin İskenderiye Kütüphanesi’nde, senede bir kere, başından sonuna kadar halka okunduğunu kaydeder.²⁴

İşte bu mühim eser de bugün mevcut değildir. Ancak son zamanlarda Lyon şehrinde yapılan kazılarda bu eserden birkaç satır meydana çıkarılmıştır.

İmparator Clausus, Etrüsk soyundan olmakla beraber, o zamanlar Lugdunum ismiyle mevcut olan bugünkü Lyon şehrinde doğmuştu. Bu şehre yaptığı ziyaretlerden birinde, halka hitaben bir siyasî nutuk söylemiş ve nutkunda kitabından bir parçayı okumuştur. İmparator konuşurken, tabiî olarak saray kâtipleri not tutmuşlar, Lyonlular da bu konuşmayı şerefli bir hâtıra olarak tabletlere kazımışlardır. İşte Lyon’da yapılan kazılarda bulunan ve Etrüsk tarihinin bazı devirlerine ışık tutan satırlar bu tabletlerdedir.

Romalılar Etrüskler tarafından yazılmış tarih kitaplarını yok etmekle kalmamış, kendi yazdıklarında da tarihi tahrif etmekten, gerçekleri gizlemek ve olmayan şeyler uydurmaktan çekinmemişlerdir. Bugünkü tarafsız Etrüskologlar Romalı tarihçilerin şovenlik ve Romalılık gururu ile tarihî gerçekleri tahrif ettiklerini ve meselâ Titus-Livius gibi bir tarihçinin söylediklerini ihtiyatla karşılamak gerektiğini yazarlar.

Romalılar Etrüsk milletini yok edip manen ve maddeten gömdüklerini zannederken, kendilerine en büyük oyunu oynayan Etrüsk mezarları olmuştur.

IV

ETRÜSK MEDENİYETİNİN YENİDEN ORTAYA ÇIKARILIŞI

Etrüsklerin mezarları eski Mısırlılarınki ve eski Türklerinki gibi, ölü ile birlikte, onun hayattayken sahip olduğu eşyanın da gömüldüğü bir yerdi. Onun için, bilhassa varlıklı sınıfa mensup Etrüsklerin mezarı, bu eşyanın sergilenmesine müsait bir veya birkaç odadan ibaret olurdu. Duvarlarının resimlerle süslendiği bu oda veya odalarda, ölü erkek ise, silâhları ve hazinesi, kadın ise mücevherleri ve diğer süs eşyası en mutena yere yerleştirilirdi. Ölünün kalkıp dolaşacağı farz edildiğinden, odalar döşenir, şuraya buraya masa ve sandalyeler ile tabakların ve bardakların içine yiyecek içecek konurdu.

İşte bu sebepledir ki, Etrüsk mezarları Etrüsklerin günlük hayatını, yani medeniyet ve sanatını asırlar boyunca olduğu gibi muhafaza etmiş ve 19 uncu asırda ilim dünyası tarafından keşfedilmesine imkân vermiştir.

Aslında bu mezarların ve ihtiva ettikleri eşyanın keşfi 19’uncu asırdan çok önce başlamıştır. Bu da mezar soyguncuları sayesinde olmuştur. Yer yer soyulan mezarlardan çıkan eşya amatörlerin ve neticede bilginlerin dikkatini çekmiştir.

Fakat define arayıcıları ve mezar soyguncuları tarafından değil de, aydın kimseler tarafından, sanat eserleri bulmak maksadıyla kazılar yapılması bilhassa 19’uncu yüzyıla tesadüf eder. Gariptir ki, Mısır incelemelerinin, yani Ejiptolojinin doğmasında birinci derecede rolü olan Napolyon’un kardeşi Lucien Bonaparte Etrüskolojinin gelişmesinde de mühim bir rol oynamıştır.

Napolyon İtalya’yı fethettikten sonra, orada kardeşine geniş arazi hediye etmişti. Günün birinde prensin adamlarından biri, bir parkı düzenlerken, elindeki âletle bir mezar duvarına çarpar. Lucien mezardaki eşyayı bozdurmadan çıkartır ve bunlara iyi fiyat veren alıcılar bulur. Bundan sonra genç prens, kazılar yaptırıp çıkan eşyayı satmayı bir kazanç vasıtası yapar. Avrupa müzeleri bu paha biçilmez sanat eserlerini kapışırlar.

19’uncu asrın ikinci yarısında, bir yandan ilmî dernekler ve kuruluşların, bir yandan da resmî makamların işe karışmasıyla kazı işi ilmî ve metodik şekil almaya başlar.

Etrüskler tarafından yapılan sanat eserleri meydana çıkarıldıkça, bütün dünyada bu medeniyetin sahibi olan milletin menşei, dili, tarihi hakkında ilmî eserler, araştırmalar, incelemeler birbirini takip eder. İşte Etrüskoloji denen ilim böyle doğmuştur.

Bugün Floransa’da bulunan Etrüsk Araştırmaları Enstitüsü (Istituto Studi Etruschi) ve bu Enstitünün çıkardığı Studi Etruschi dergisi Etrüsklere ait her şeyi merkezîleştirmek ve bu alandaki faaliyetleri yönetmek gayretindedir.

İtalya’nın beş-altı üniversitesinde Etrüskoloji kürsüsü vardır. Bu kürsülerde Etrüsklerin İtalya’nın yerlisi oldukları ezberletildiği için, onların menşeinden ve geçmişinden ziyade sanatları üzerinde durulmakta, Etrüsklere ait çanak çömlek itina ile incelenmektedir.

Roma Üniversitesi’ndeki Etrüskoloji Enstitüsünde yaptığım araştırmalar ve bu Enstitünün kütüphanesinde sürdürdüğüm çalışmalar sırasında tanıştığım öğrencilerin bu bilim dalını seçmelerinde Etrüsk ulusunun meçhul ve esrarengiz oluşunun büyük payı olduğunu ve hepsinin “Etrüskler kimdir?” sualine cevap aradığını müşahede ettim.

Etrüsklere ait mezarlar ve Etrüsklere ait müzeler turist çektiği için İtalyan Hükûmeti Etrüskoloji çalışmalarını teşvik etmektedir. Bugün bile İtalyan ve yabancı ekipler tarafından İtalya’nın çeşitli bölgelerinde kazılar yapılmaktadır. Zamanımıza kadar, 3 bin Etrüsk mezarı meydana çıkarılmıştır.

***

Bu küçük kitabın Giriş kısmı burada sona ermekte ve bundan sonraki sayfalarda Etrüsklerin menşei, soyu ve dili hakkındaki kendi görüşlerimiz açıklanmaktadır.

●

TEZ VE DELİLLER

●

Prof. Afif Erzen ve Prof. Ugo Dettore’nin Büyük Tarih Atlası’ndan alınmıştır. (Arkın Kitabevi, İstanbul)

I

ETRÜSK MUAMMASI

Her Etrüskoloji eseri, ister mevcut bilgileri yaymak için yazılmış olsun, ister araştırma maksadıyla kaleme alınmış bulunsun, fasıllarından birinde, muhakkak “Etrüsk Esrarı” veya “Etrüsk Muamması” diye bir bahis ihtiva eder. Nedir bu muamma? Bu, Yunanlılarınkine eş bir sanata sahip oluğu bilinen, dinî inanışları, teşkilatçılığı, mimarisi, tiyatrosu ve müziği tanınan, takdir ve hayranlıkla anılan bir milletin, dili ve menşei bakımından “meçhul” diye nitelenmesi garabetidir.

Burada yapacağımız şey bu muammayı çözmeye, Etrüsklerin kim ve dillerinin hangi dil olduğunu tespit etmeye çalışmak olacaktır.

Etrüsklerin menşei bahis konusu olduğunda, Etrüskoloji bilginleri arasındaki âdet, bu konuyla ilgili iki nazariyeyi incelemekle işe başlamaktır: Bunlardan biri Etrüsklerin İtalya’nın yerlisi olduklarına, diğeri de bu kavmin başka yerden gelerek İtalya’da yerleşmiş olduğuna dair nazariyedir. Son zamanlarda bu ikisine üçüncü bir nazariye de eklenmiştir ki, o da “teşekkül” nazariyesidir.

Etrüsklerin ezelden beri İtalya’da yasamış olduklarına dair görüşün taraftarları Halikarnaslı Dionyssos’un iddiasına sığınırlar. Bu, İsa’dan önce 1’inci yüzyılda Roma’da yasamış olan bir Yunanlı tarihçidir. Fakat işin aslı araştırılacak olursa, Halikarnaslı Dionyssos’un Roma’nın Geçmişi adlı kitabında Etrüsklerin İtalya’nın yerlisi olduklarını açıkça ifade etmekten uzak olduğu görülür. Hakikatte, adı geçen tarihçi, bir yandan Etrüskleri yerli sayan, bir yandan da bunların başka yerden göçüp geldiklerini ileri süren yazarların görüşlerini sayıp döktükten sonra, şahsî kanaatini aşağıdaki şekilde belirtir²⁵:

“Etrüsklerin İtalya’nın yerlisi olduklarını söyleyen yazarların görüşü bana daha makul ve daha doğru gibi görünmektedir… Çünkü Etrüskler son derece eski bir millet oldukları gibi, gerek dillerinin, gerek örf ve âdetlerinin diğer²⁶ milletlerinkine benzer tarafı yoktur.”

Görülüyor ki, tarihçi gayet ihtiyatlı bir lisan kullanmaktadır. Bu ihtiyat belki de, tarihçinin yaşadığı devrin şartlarından ileri gelmekteydi. Zira bahis konusu devir Roma tarihinin en parlak çağlarından olan İmparator Augustus devriydi.

Bir müddet önce Etrüsklerin tamamen temsil edilmesi (özümsenmesi-BZ) ve Latinleştirilmesi için idari tedbirler²⁷ almış olan imparatorun, Etrüsklerin yabancı diyarlardan kalkıp geldikleri nazariyesinden hoşlanacağı şüpheliydi. Roma, medeniyetini yabancılardan almış olamazdı. Fakat Halikarnaslı Dionyssos aynı zamanda yazar ve sanatçıların koruyucusu, Etrüsk asıllı Mecanas’ın dostuydu. Mecanas ise, yine Etrüsk asıllı olan ve Eneid adlı eserini yazmakta bulunan Vergilius’un nazariyesini tercih edebilirdi.²⁸

İşte herkesi memnun etmeye azmetmiş görünen ve bu sebeple vuzuh ve samimiyetten yoksun olan²⁹ Halikarnaslı Dionyssos’un ifadeleri Etrüsklerin yerliliğine dair görüşe delil ve temel teşkil edememektedir. Başka yazarlardan aşırılmış Tages efsanesine gelince, bunun da anılan görüşe pek yardımcı olmaması gerekir. Çünkü bu efsaneye sarılanların muhakemesinin dayandığı “Tarkinya toprağı” tabiri sadece “Etrüsk toprağı” demektir ki, Etrüsklerin yaşadığı ve yaşamış olduğu toprakların hepsi Etrüsk toprağı sayılabilir.

Tarihçi Xanthos’un Etrüsklerin hicretini zikretmemesi ise, mühimsenecek bir itiraz olamaz. Her tarihçi mevcut olaylar arasında bir seçim yaparak, eserinin planına uymayanları bir tarafa bırakmak hürriyetine sahiptir.

Nihayet, Halikarnaslı Dionyssos’un Lydia ile Etruria’da konuşulan lisanlar arasındaki farka ait iddiası da ciddiye alınacak nitelikte değildir. Etrüsklerin Anadolu’dan ayrıldıkları tarih ile Halikarnaslının eserini yazdığı devir arasında bin sene geçmiş bulunduğundan, bahis konusu fark fazlasıyla tabiîdir.

Buna göre, Von Vacano’nun dediği gibi, tarih ilminin bugünkü ilerlemiş durumu itibariyle, Etrüsklerin menşei hakkındaki bu birinci nazariye tatmin edici olmaktan çıkmıştır.

Diğer taraftan, İngilizlere, Amerikalılara, İspanyollara ve hatta Bulgarlara tatbik edildiğinde mükemmel bir izah tarzı olan, fakat Etrüskler gibi tarih sahnesine teşekkül etmiş olarak çıkmış, her bakımdan yekpare bir millete tatbiki imkânsız bulunan “teşekkül” nazariyesi üzerinde durmak lüzumunu bile hissetmiyorum.

Bu surette elimizde hicret nazariyesi kalıyor ki, ister istemez bunu kabul etmek mecburiyetindeyiz: Etrüskler, hiç şüphesiz, İtalya’ya bir yerden göçüp gelmişlerdir, ama nereden? Bu suali cevaplandırmak için pek uzağa gitmeye lüzum yoktur. Etrüsklerin parlak devirleri olan 6’ıncı ve 5’inci asırlarda eserlerini yazmış Yunanlı tarihçilere başvurmak kâfidir.

II

ESKİ YUNAN TARİHÇİLERİ

Etrüsklerin menşei hakkında en önemli eseri yazmış olan İtalyan Etrüskoloji bilgini Luigi Pareti, Etrüsklerden, daha doğrusu Tyrhenlerden bahseden bütün Yunanlı yazarların adlarını namuskârane bir şekilde eserinde sıralamıştır. Ancak Etrüsklerin İtalya’ya başka bir ülkeden gelmiş olması kendisinin peşin hüküm ve kararına uymadığından, her cümlesine şöyle başlar: “Yunanlı tarihçiler şu yanlış iddiayı ileri sürerler ki…” Veyahut: “Yunanlı tarihçilerin yersiz kanaatine bakılırsa…”³⁰

Etrüsklerden Tyrhen (bazen de Tyrsen) adıyla bahsetmiş olan Yunanlı tarihçilerin başlıcaları şunlardır: Hesiodos, Hekateus, Herodotos, Thukidydes, Hellanikos, Kallimakhos, Strabon, Bizanslı Stefanos ve saire.

İşte bu yazarlar bir de Pelasg adlı bir kavimden bahsederler ki, Homeros’un da zikrettiği bu kavim, bazılarının ifadesine göre kuzeyden gelerek dağınık gruplar halinde Yunanistan’da ve Anadolu’da yerleşmiş ve Troya muharebesinden sonra İtalya’ya hicret ederek, orada Etrüsk adını almıştır. Modern tarihçiler arasında bilhassa Beloch, Fick, Treidler, Meyer, Ehrlich gibi Alman bilginleri Pelasglar konusunu incelemişlerdir. Ekserisi Pelasglar ile Etrüsklerin aynı kavim olduğunu ileri sürmekte tereddüt etmemektedir.

Fransız âlimleri ile Fransız dilinde yazan âlimler arasında da, bu konuya eğilenler aynı temayülü göstermektedir. Meselâ 1924 yılında bile, Meillet ve Cohen’in klâsik eser olarak kabul edilen Dünya Dilleri’nde aşağıdaki satırları okumak mümkündü:

“Pelasgca Milattan sonra 5’inci yüzyılda bile Trakya sahillerinde, Propontid’in güneyinde ve İmros, Lemnos gibi adalarda henüz konuşulmaktaydı. Hem Lemnos adasında 1885 yılında bulunan, fakat henüz deşifre edilmeyen o meşhur yazıt belki de bu dilin bir örneğini vermektedir... Yazıtta kullanılan dilin terkip özellikleri Pelasg dili ile Etrüsk dili arasında bir akrabalık ihtimalini hatıra getirmektedir.”³¹

Bugün Liège Üniversitesi Profesörlerinden A. Severyns gibi bir bilgin Homer’den Önce Yunanistan ve Yakın Doğu adlı eserinde, daha emin bir ifadeyle şöyle der:

“Esrarengiz Etrüskçe ile Lemnos yazıtlarında kullanılan ve daha az esrarengiz olmayan dili mukayese eden bilginler, bu iki dil arasında garip benzerlikler bulmuşlardır. Etrüsklerin, İtalya’yı işgal etmeden önce Tyrsen adı altında, Ege’nin bir köşesinde yaşamış oldukları hatırlanırsa, bunda şaşılacak bir şey bulunmadığı neticesine varılır.”³²

Diğer taraftan, Etrüsklerin Lydia’dan geldiklerine dair Herodotos tarafından ileri sürülen görüş ile Troya’dan geldiklerine dair Virgilius tarafından terennüm edilen inanış arasında çelişki yoktur.³³ Çünkü Pelasglar hem Lydia’da, hem Troya’da yerleşmiş bulunuyorlardı. Göçleri için kullandıkları İzmir limanı da oralara pek uzak değildir.³⁴

Sofokles’in Hellanikos tarafından zikredilen İnachos adlı trajedisinde Etrüsklere Pelasg-Tyrsen adını verildiği malûmdur. Mesela derinleştirildikçe, “Etrüsk= Pelasg” denklemi bir gerçek olarak ortaya çıkmaktadır. Fakat böyle olsa bile burada, bizi asıl meşgul eden problemin çözümüne doğru ancak yarı yolda bulunduğumuzu kabul etmemiz gerekir. Zira Etrüskler Pelasglar idi demek kâfi değildir. Asıl Pelasgların kim olduklarını ve bugünkü hangi millete tekabül ettiklerini tespit etmek mühimdir.

Pelasg adlı kavim hakkında eski Yunan tarihçilerinin eserlerinde mevcut bilgiler şöyle özetlenebilir:

1) Pelasglar kuzeyden gelmiş bir kavimdir. Bu, kendilerinin ya Yunanistan’ın ya da Karadeniz’in kuzeyinden geldikleri manasına gelir.

2) Bu kavim durmadan yer değiştirirdi, yani göçebeydi.

3) Pelasglar oturdukları bölgelerin veya kendilerini yöneten başbuğun adına göre kolayca ad değiştirirdi.

4) Pelasglar inşaatçı ve imarcı bir milletti. Atina’ya hâkim bulundukları sırada, orada öyle bir duvar meydana getirmişlerdi ki, bunun bir parçası asırlara meydan okumuştur.

5) Nihayet, Pelasgların komşu milletler açısından pek hoş olmayan bir âdetleri vardı: O da başka milletlerin kadınlarıyla kız kaçırma şeklinde evlenmeleriydi.

6) Yukarıdaki beş noktaya Yunanlı tarihçiler tarafından işaret edilmeyen, fakat Lemnos yazıtlarının teyit ettiği ve bilginlerce Etrüsk lisanı ile Pelasg lisanının birbirine benzetilmesinden çıkarabileceğimiz şu noktayı da ilâve edebiliriz: Pelasglar Hint-Avrupa olmayan, agglutinatif (bükünlü, eklemeli-BZ) ve ses uyumuna tabi bir dil konuşurdu.

III

PELASGLAR KİMDİ?

Pelasgların, yani Etrüsklerin bugünkü hangi ırka tekabül ettiklerini tespit etmek için, yukarıda sayılan özelliklerin hangi ırkta bulunduğunu araştırmak gerekir. Bahis konusu ırk veya kavim hangisidir?

İşte babamın teorisi burada yerini bulmaktadır. Sadri Maksudî’ye göre, Etrüskler o millettendir ki, İsa’dan 1400 yıl önce Çin tarihlerinde adı geçmektedir. Bu milletin askerî kuvveti birçok Roma imparatorunun uykusunu kaçırmış, yüksek medeniyet seviyesi Bizans Elçisi Zemarkhos’un³⁵ ve Saint-Louis’in adamı Rubruck’un gözlerini kamaştırmıştır. İtalyan seyyahı Marko Polo Çin’e geldiği zaman, Çini idare eden o milletti; o millet ki tarihinin muayyen bir devrinde Akdeniz’e “Bizim Deniz” diyebilmiştir; XIV. Louis gibi bir hükümdar o milletin padişahına “Büyük Efendimiz” diye hitap etmiştir; o millet ki, Mısır’ı fethedip uzun zaman idare etmiş ve orada Napolyon gibi bir kumandanı yenilgiye uğratmıştır. Aynı millet asırlarca Hindistan’ı idare etmiş³⁶ ve orada Tac Mahal gibi nefis mimarî eserleri bırakmış, İsfahan’da, Şam’da, Lahor’da, bugün turistlerin hayranlıkla setrettikleri medeniyet hazinelerini meydana getirmiştir. Bu millet tarihte bir kere değil, dört kere, beş kere Romalılarınki kadar büyük imparatorluklar kurmuş, bir kere değil, birkaç kere bugün kalıntılarıyla Orta Asya’da kazı yapan arkeologların ağzını açık bırakan medeniyetler yaratmıştır. Başka tabirle, babam Sadri Maksudî’ye göre, Pelasglar, yani Etrüskler Türk ırkına mensup bir kavimdi.

Bu kanaat, zannedilebileceği gibi, şovenlikten doğan ve hissî neviden olan bir kanaat değildir, “Pelasglar= Etrüsk” denkleminde kaynağını bulan ve mantıkî bir muhakemeye dayanan ilmî bir görüştür.

Pelasgların özelik ve niteliklerine tekrar göz atacak olursak, onların hangi etnik gruba dâhil olduklarını tespit sırasında ele alabileceğimiz ırk ve kavimler mahduttur. Çünkü seçeceğimiz kavmin dili hem agglutinatif, hem de ses uyumu kanununa tabi olmalıdır: Macarlar, Finler, Moğollar ve Türkler. Fakat Pelasgların yukarıda işaret edilen altı özelliğini hatırlayacak olursak, ancak Türk ırkının gereken şartlara uygun olduğu meydana çıkar³⁷.

Esasen, Pelasgların Türkçe konuştuklarına dair, biricik olmakla beraber, mükemmel bir delile sahip bulunmaktayız. Gerçekten Lâtin bilginlerinden Varron’a göre tepae kelimesi Pelasgca bir kelimeydi ve “küçük dağ” manasına gelirdi.

Burada sunu açıklamalıyız ki, “Pelasg kavminin hususiyetleriyle Türk milletinin hususiyetleri aynıdır” dediğimiz zaman Türk milleti tabiri zaman ve mekân içinde en geniş manasında, yani tarihinin bütün safhalarını ve bugün mevcut bütün Türk zümrelerini kapsayacak şekilde anlamak lâzımdır.

Açıklamakta olduğum nazariyenin bugün kabul edilmiş fikirleri alt üst eder nitelikte olduğunun farkındayım. Onun için, bu nazariyenin analojik metotla bir kontrolünü yapmanın, yani Etrüsk kavminin karakteristik vasıfları ile Türk milletinin özellikleri arasında bir paralel çizmenin faydalı olabileceğini düşünmekteyim.

Etrüsklere dair herhangi bir kitapta bu kavmin savaşçı, cesur ve binicilikte usta bir kavim olduğuna³⁸, 12 siteden kurulu siyasî birlikler teşkil ettiklerine, senelik siyasî ve dinî kurultayları bulunduğuna, çalgı ve oyuna düşkün olduklarına, hayvan motiflerinden ilham alan sanatları ve ölülere ibadetle fala dayanan dinleri bulunduğuna işaret edildiği görülür.

Türklere gelince askerî kabiliyetlerinin, savaştaki cesaretlerinin ispat edilmeğe muhtaç olmadığını zannediyorum. Aynı şekilde, binicilikte ustalıkları dünyaca bilinmektedir. Esasen hemen bütün Alman ve Macar etnologları ata binme âdetini dünyaya Türklerin yaydığı konusunda sözbirliği etmektedirler.³⁹ Türklerin inşaatçı bir millet olduğunu hatırlamak için İstanbul ufuklarının zarafetini seyretmek ve Ayasofya’ya ilâve ettikleri güzellikleri göz önüne getirmek kâfidir.

Demirciliğe gelince, ileride bahis konusu edeceğimiz kazılar, Orta Asya Türklerinin bronz çağında bile çok usta maden işleyicisi olduğunu ispat etmiştir⁴⁰. Meşhur bir Türk efsanesine göre, Türkler tarihlerinin belirli bir devresinde, Ergenekon adlı bir vadide mahsur kalmışlar ve oradan, dağı eritmeği başaran demircileri sayesinde kurtulmuşlardır.

IV

TÜRKOLOGLAR VE SİNOLOGLAR

Eski Türklerin de hemen hemen Etrüsklerinkine benzer ve siyasî teşkilata sahip olduklarına ve Fanum Voltumnae’deki gibi yıllık siyasî toplantılar yaptıklarına kanaat getirmek için Deguines, De Groot, Klaproth gibi bilginlerin eserlerini okumak yeterlidir.⁴¹

Dans ile müziğe gelince, komşuları olan Türklerde bu iki sanata gösterilen rağbete Çinlilerin şaştıklarına, Fransız Çin tetkikleri bilgini Edouard Chavannes’ın eserinde işaret ettiğini burada kaydetmeliyiz.⁴²

Bu münasebetle şunu hatırlamak gerekir ki, İslamiyet’ten evvelki, yani Mecusi Türklerde Kam adlı rahipler dinî rakslar icra ederlerdi. İslamiyet’ten sonra ise, Konya’da bugün bile zarif sema hareketlerini seyretmek mümkün olan Mevlevî tarikatını kurmuşlardır. Aynı şekilde Etrüskler “sıçrayan” veya “raks eden” rahipler sınıfını meydana getirmişlerdir ki, Romalılar da bunu bermutat onlardan almışlardır.

Fransız Sinoloğu Edouard Chavannes’dan sonra Alman Sinoloğu Karl Eberhard’ı da burada zikredelim. Bu bilgin, 1942 de yayınlanan Çin’in Hudut Komşusu Milletlerde Örf ve Âdetler adlı eserinde, Çin tarihlerinde Türkler hakkında mevcut kayıtlara işaret eder. Eberhard’a göre Çin tarihlerinde bahsedilen kavimler arasında Türkleri ayırt etmek için şaşmaz kıstaslar vardır. Bunların başlıcaları Kurt efsanesi ve mağaraların mübarek sayılmasıdır.

Eserinin VIII’inci faslının 49’uncu sahifesinde aynen söyle der: “Türk kavimlerinin tipik efsanelerinden olan kurttan üreme efsanesi (falanca kabilede) vardır… vs.”

Bu bize, tabiî olarak, Remus ve Romulus efsanesini hatırlatıyor. Bilindiği gibi, bugün Kapitol müzesinde olan Dişi Kurt heykeli, ekseri Etrüskologlara göre Veies şehrinden Vulka adlı bir Etrüsk heykeltıraşının eseridir. Bebek heykelleri sonradan, Rönesans devrinde ilâve edilmiştir.⁴³

Yukarıda da işaret ettiğimiz gibi, son yayınlanmış eserlerin çoğunda Roma kentinin kuruluşlarından beri bir Etrüsk kenti olduğuna, bu kentin Etrüskler tarafından, Etrüsk âdetlerine göre kurulduğuna inanma eğilimi vardır.⁴⁴

Efsane ve mitlerin oluşma kanunu, bir kurt atadan doğma efsanesinin bir dişi kurdun sütünü emme efsanesi halini de alabilmesini pekâlâ izah eder. Hem Romulus’un babasının Savaş İlâhı Mars olması bir zaruretti. Öte yandan, Türklerde kurt, kuvvet ve savaş sembolü sayılırdı. Yaygın bir efsaneye göre, ilk Türk akıncılarına boz renkli bir kurt, Bozkurt, önderlik etmiştir.⁴⁵

Türklerde mağaralara kutsal nazarıyla bakılması konusu münasebetiyle de hatırlayabiliriz ki, her çeşit geleneğini Etrüsklerden almış olan Roma’da, Lupercale (Kurt Mağarası) pek büyük itibar görürdü.

Çin tarihi uzmanı Eberhard’ı takip ettiğimizde öğreniyoruz ki, kendileri sarı rengi çok seven Çinliler, Türklerin de kırmızı rengi sevdiklerini tarihlerinde kaydetmişlerdir.⁴⁶ Romalıların Etrüsklerden miras aldıkları kırmızı togayı ve eski Roma’da kırmızı rengin asil renk sayıldığına dair bin bir delili zihinden geçirmemek kabil mi?

Eberhard’a göre Türkler fevkalâde iyi flüt çalar, iki çeşit flüt kullanırlardı. Etrüsklerin ise flüt çalmaktaki ustalığı Yunanistan’da bile ün salmıştı ve Etrüsk kelimesi “iyi flüt çalan” manasına gelirdi.⁴⁷

Eberhard’ın eserinde bir de, Çinliler tarafından Tarkan şeklinde telâffuz edilen bir asalet unvanından bahsedilmektedir. Alman Sinoloji bilginine göre bu, Türklerdeki “prens” manasına gelen Tarkan veya Tarhan unvanından başka bir şey değildir.

Bilindiği gibi, Roma’yı kuruluşundan sonraki yüzyıllarda idare eden Tarquin’ler sülalesine mensup kralların adları Etrüsk yazıtlarında Tarhun veya Tarhan olarak gösterilmiştir.⁴⁸

V

LİSANÎ DELİLLER

Yukarıda izahlarım beni lisanî delillerimi ortaya koymaya mecbur etmektedir. Çünkü şayet Etrüsklerle Türkler ayni soydan iseler, Türk dili Etrüsk dilini deşifre etmek için bir anahtar vazifesi görebilmelidir.

Birçok Etrüskoloğun kanaatinin aksine, ben, Etrüsk alfabesinin henüz iyice bilinmediğine, yani harflerinin telâffuz değerinin iyice tanınmadığına kaniyim. Esasen Etrüskolog Granier tarafından Etrüsk alfabesinin bilinen bütün Yunan alfabelerinden daha eski olduğu ispat edilmiştir.

Diğer taraftan, Etrüskologların dikkatini çekmiş bir hususiyet de Etrüsk imlâsının bazı sesli harfleri “yuttuğu”, yani Arap imlâsındaki bazı sesler için olduğu gibi, yazıda bir harfle temsil edilmediğidir.

Bu keyfiyeti Etrüskologlar kelimenin ortasındaki heceler için ileri sürmektedirler. Ben ise, onların müşahedesini tamamlayan bir nazariye ortaya atmak cesaretini göstereceğim: Bana göre, Etrüsk imlâsı sesli harfleri sadece kelimelerin ortasından değil, ayni zamanda hem başında, hem de sonunda “yutmaktadır”.

Buna göre bence klan kelimesi uklan, Rumak (Roma’nın Etrüskçe adı) kelimesi de Urumak seklinde okunmalıdır. Bundan başka, birçok kelimelerin sonunda yazılmayan, fakat telâffuz edilen birer sesli harf bulunduğu hesaba katılmalıdır. Ezcümle, genitif eki (iyelik takısı-BZ) zannedilen, fakat hakikatte bir sıfat eki olan -al ile nihayet bulan kelimeler böyledir.

Tarhnal kelimesi bana göre Tarhnalı veya Tarhanlı okunmalıdır. Son harf Türk alfabesindeki noktasız i (ı) gibi genzin çok gerisinde telâffuz edilen bir harf olsa gerekti.

İşte yukarıdaki sebeplerle, Etrüsk yazıtlarından yanlış okunması muhtemel kelimeler almaktansa, Lâtin yazarlarının Etrüskçe olduğunu belirttikleri kelimeleri mukayesemize esas almak bana daha ihtiyatlıca bir hareket gibi geliyor.

Meselâ, Latin gramercileri bize, toga kelimesinin ve bu kelimenin ifade ettiği cübbe seklindeki elbisenin Etrüsklerden geldiğini söylerler. Ayrıca biliniyor ki, Latincede -us, -a ve -um ile nihayetlenen bir kelime bahis konusu olduğu zaman, Latinceleştirmek ve ona cinsiyet kazandırmak için katılan bu ekler ile kelimenin kökünü birbirinden ayırmak lâzımdır. Şu halde toga kelimesini tog-a şeklinde yazalım.

Eski Türkçede ve Orta Asya’nın bugünkü lehçelerinde elbise için tong denir. Buradaki n harfi müterennim (genizsil-BZ) şeklinde, Fransızca Intention kelimesindeki üçüncü n gibi telâffuz edilir. Romalılar bu harfi telâffuz edemediklerinden, ortadan kaldırmışlardır ve böyle tong, tog olmuştur. Bunun Latinceleştirilmiş ve dişileştirilmiş şekli de toga’dır.

Latin yazarlarının Etrüskçeden geldiğini haber verdikleri bir kelime de templum’dur (mabet). Kelimenin kökü ile Latince ekini ayıralım: Templ-um. Türkçede ibadet etmek manasına gelen tap-mak fiilinin pasif sekli tapl-mak tır. Mastar ekini çıkarırsak, tapl kalıyor. Buna Latincedeki nötr ekini ilâve ettiğiniz zaman tapl-um olmaktadır ki, lengüistik kanunları kelimenin sonundaki m harfinin “boya vererek” kelimenin ilk hecesini etkilemesini ilmen izah eder. Şu halde: Tamplum veya templum.

Etrüsklerde uğurlu olan şeyleri uğursuz olanlardan ayırt eden ve mutlu olaylara mutsuz olayları önceden haber veren rahiplere augur denirdi. Türkçede ezelden beri ugur kelimesi saadet, talih, mutlu istikbal manalarında kullanılmıştır. Bugün Romalıların, binaenaleyh Etrüsklerin varisleri olan İtalyanların Auguri temennisinde bulundukları yerde Türkiye’de ve her iki Türkistan’da (Çin’deki ve Sovyetlerdeki) uğur kelimesi kullanılır, “Uğurlar olsun” denir.

Etrüskçede sık veya zık kelimesi kız manasına gelir. Akla geliyor ki, burada, sessiz harflerin yer değiştirmesinden ibaret bir fonetik hâdise olan “metatez” karsısında bulunuyoruz. Bu, Türk lehçelerinde çok sık tesadüf edilen bir lisanî olaydır. Bilindiği gibi, Türkiye’de şehirlilerin kibrit dedikleri yerde çok defa köylüler kirbit der, çömlek yerine çölmek der…

Şimdi de, Etrüskologlara göre Etrüskçede “oğul” manasını ifade ettiği bildirilen klan kelimesini ele alalım. Daha önce de söylediğim gibi, bana göre burada baştaki sesli harfin yutulması hâdisesi mevcuttur. Bu sebeple, kelimeyi uklan seklinde okumak gerekmektedir. Bilindiği üzere, bazı Türk lehçelerinde “oğlan” kelimesi bu şekilde telâffuz edilmektedir (ukalan, uflan, oğlan).

Etrüsk yazıtlarında Roma şehrine Rumah veya Rumak adı verilmektedir. Benim nazariyeme göre, bu kelime urumak okunmalıdır. Bilindiği gibi, Türkçede, lehçeye göre telâffuzu değişen urumağ, ırımağ, ırımak, ırmak kelimeleri nehir manasına gelir.

Böylece, Etrüskler için en mühim bir nehir⁴⁹, yani Tiber üzerinde kâin bulunan Roma “Irmak Şehri” olarak adlandırılmıştır. Denebilir ki, Roma eskiden İtalyanların Fiume (İtalyanca ırmak) adını verdikleri, bugün de Yugoslavların Riyeka (Slavca ırmak) dedikleri şehrin muadili teşkil eder…

Türk dili ile Etrüsk dili arasındaki bu mukayeseyi sahifeler boyunca devam ettirmek mümkündür. Fakat bir konferansın dar çerçevesi içinde bulunduğumuzdan, şimdi de Etrüsklerin dini ile eski Türklerin dini olan Şamanizmi birbiri ile karşılaştıralım.

VI

DİNÎ DELİLLER

Batı’nın ilmî çevrelerinde Şamanizm konusu umumiyetle Romanyalı bilgin Mircea Eliade’nin kitabı vasıtasıyla tanınmıştır. Fakat bu kitap yetersiz ve noksandır. Çünkü Şamanizmdeki vecit tekniğini incelemekle yetinmiştir. Eski Yunanlıların dinini tanımak için Delphoi’deki meczup rahibenin tutumunu incelemekle iktifa eden bir kitap farz edelim. İşte Romanyalının eseri de bu derece tek cephelidir.

Hâlbuki Şamanizm dininde bir tanrılar dünyası, bir yaratılış efsanesi, bir de ahlâk sistemi vardı. Tanrıların en büyüğü gökte ikamet eden Tengri veya Tingri’dir. Etrüsklerin başlıca ilâhları ise Tinia’ydı.⁵⁰ Tengri’ye tabi olan iki nevi ilâh vardı: Gök ilâhları, bir de yer ve su ilâhları. Şaman dininin akidelerini incelemek hayli kolaydır. Çünkü bugün bile Orta Asya’nın kuzeyinde bu dinin icaplarına göre yaşayan Türk zümreleri vardır.

Şamanizm mitolojisini incelemiş olan Rus bilginlerine göre Şamanist Türklerde doğum üzerinde etkili olan ve çocuk ile anneyi koruyan tanrıçalara Aeset adı verilmektedir.⁵¹ Latin gramercileri de diyorlar ki, Etrüsk dilinde Aeser tanrıça demektir.⁵²

Bu iki kelimenin son harflerinde görülen farklılığı, Etrüskler ile bugünkü Sibirya Türklerini iki bin sene kadar bir zamanın ayırmasıyla izah etmek mümkündür.

İslamiyet’in zuhurundan az sonra Türker arasında bir seyahat yapmış olan Arap tarihçisi İbn Fadlan, seyahatnamesinde, Türklerin, ölülerinin mezarı üzerine bir höyük yaptıklarını ve bunun üzerine balbal adlı heykeller yerleştirdiklerini yazar.⁵³

Bin sene sonra aynı bölgelerde seyahat etmiş Rus Türkoloğu Biçurin ise, söyle der:

“Şamanist Türkler ölülerinin mezarı üzerine birer abide inşa ederler ve bu abidenin iç duvarlarına ölünün savaş hayatına ait sahneler resmederler. Ölünün sahip olmuş olduğu her türlü eşyayı mezarının içine koyarak, üzerindeki yapıyı da bir höyükle kapatırlar.”⁵⁴

Tarquinia’daki Etrüsk mezarlarını ve Orvieto şehri yanındaki Crocefisso del Tufo gibi mezarlıkları gezmiş olanlar için yukarıdaki satırların anlamı açıktır. Eserlerinin çoğunu Almanca olarak yazmış diğer bir Rus Türkoloğuna göre, eski Türkler yer altında bir Cehennem Âlemi bulunduğuna ve bu âlemin birkaç kattan ibaret olduğuna inanırlarmış.⁵⁵

Aynı bilgin, eserinin bir başka sahifesinde, Türklerin kazlara mukaddes nazarıyla baktıklarını, çünkü onların kuş şekli almış birer tanrıça olduklarına iman ettiklerini yazmaktadır.⁵⁶

Romalıların kazlara olan saygısı, onlara şüphesiz Etrüsklerden geçmiştir. Bu saygı, adı geçen kuşların Gallyalıların Kapitol’ün tepesine çıktıklarını haber vermeleri olayı sayesinde tarihte yer almıştır. Fakat esasen bu kazların Kapitol’ün üzerinde bulunmalarının sebebi de, onların, bir Etrüsk ilâhesi olan Junon’un mabedine vakfedilmiş olmalarından dolayıydı. Ancak bu Etrüsk ilâhesinin asıl adı Ani⁵⁷ idi. Bugün Orta Asya Türklerinden bir kısmı “ana” demek için eni der. Junon da Romalılarda tanrıların anası sayılmaz mıydı?

Eski Türklerin dininde, yani Şamanizmde en mühim unsur tanrıların gönderdiği mesajları tefsir etmek ve böylece geleceği keşfetmekti. Kam adını taşıyan Şamanist rahipler ilâhlara kurban edilmiş hayvanların uzuvlarını muayene suretiyle fala bakarlardı.⁵⁸

Bu münasebetle hatırlatalım ki, eski Roma’da Jupiter’in mabedinde hizmet eden genç rahiplere Camillus (Kam-illus)⁵⁹ denirdi. Bilindiği gibi -illus eki Latincede, bizim “-cik”, “-cık” gibi küçültme ekidir (yani genç Kam).

Bir de Şamanist Türklerde, ölülerin öbür dünyaya yolculuğa çıktıkları ve bir takım cinler ile perilerin kendilerine refakat ettikleri zannedilirdi.

Herkes bilir ki, Etrüsk mezarlarının duvarları ölülerin kanatlı cin ve ilâhların refakatinde yaptıkları seyahatlerin tasvirleri ile doludur.

Mezarlardan açılmışken şunu da hatırlatayım ki, gerek Orta Asya’da⁶⁰ öteden beri Türklerin oturdukları bölgelerde, gerek Anadolu’da, Pelasgların “Lydialı” adıyla oturmuş oldukları kısımlarda⁶¹, Etrüsk mezarlarına benzeyen, tepecik halinde mezarlar mevcuttur.

Böylece arkeolojik delillerime geçmiş olduğumu görüyorum. Bu deliller bana Etrüsk sanatının hususiyetleri ile Orta Asya’daki eski Türk sanatının hususiyetlerini mukayeseye vesile olacaktır.

VII

ARKEOLOJİK DELİLLER

Talihin garip cilvelerinden biri şudur ki, İtalya’da Etrüsk mezarlarının dikkati çektiği sırada, Rus çarlarına Orta Asya’da ve Sibirya’nın birçok yerlerinde hazine dolu mezarların bulunduğu haber veriliyordu. İşte Avrupa müzelerinin Etrüsk sanat eserleriyle dolduğu sıralarda da, Rus müzeleri ve bilhassa Petersbug’daki Ermitaj Müzesi, vaktiyle Türk imparatorluğuna ait topraklar olup, sonradan birer Rus vilayeti haline gelmiş bölgelerdeki mezarlardan çıkarılan hazinelerle dolup taşmaya başlamıştır. Söz konusu mezarları kaplayan ve hep Türkçe ad taşıyan dağ ve nehirlerin civarında bulunan höyüklere yerli halk tarafından kurgan denmekteydi. Bu kelime eski Türkçede (“kurmak” mastarından) yapı manasına gelirdi. Orta Asya’da, bu mezarların bulunması Rus bilginleri bakımından içinden çıkılmaz müşkül durumlar yaratmıştır.⁶²

Tarafsız bilinen Rus bilginleri bile kurganları iki kategoriye ayırmışlardır: Bronz Çağı kurganları, Demir Çağı kurganları. Demir Çağında Orta Asya’nın anılan bölgelerine, hep Türklerin oturmuş olduğu bilindiğinden, bu çağda yapılmış kurganların Türklüğe ait olduğu inkâr etmek mümkün değildi. Bronz çağına ait kurganlara gelince, bunlarda bulunan sanat eserlerinde aynı motifler ve aynı teknik görüldüğü halde, bu eserlere Türk olmayan sahipler arandı. Şimdilik Sovyetlerin resmî ilmi bunlara “İskit sanat hazineleri” adını vermeyi münasip görmektedir.

Nitekim ekserisi Türk sanat eserlerinden müteşekkil olup, 1967 yılında, Paris’te “Rus sanatı” etiketi altında tertiplenmiş sergi münasebetiyle yayınlanmış katalogda, Türk eserlerinin hepsine “İskit” adı verilmiştir.

Onun için, Etrüsk sanatı ile eski Türk sanatının mukayesesini yaparken, İskit Sanat Hazineleri adlı kitabı⁶³ ele almak mecburiyetindeyiz.

İnsan bir yandan bu kitabı, bir yandan da Raymond Bloch tarafından yayınlanmış Etrüsklerin Sanatı⁶⁴ adlı cildi karıştırırsa, Etrüsk sanatı ile eski Türk sanatı arasındaki benzerliğe dikkat etmemesi, hatta bu benzerlikten dolayı şaşkınlık duymaması mümkün değildir. Her ikisi hayvan tasvirlerine dayanan, her ikisi umumiyetle hayvanların ve bilhassa kurt, aslan, kartal, horoz gibi yaratıkların duruş ve ifadelerinin realist ve canlı temsilinde eşsiz olan bu iki sanat aynı felsefî ve dinî inanışları açığa vurmakta ve sadece aynı konuları, aynı motifleri değil, aynı malzemeyi ve aynı tekniği kullanmaktadır.

Bir yandan Etrüsk, bir yandan da eski Türk sanat hazinelerinin fotoğrafla röprodüksiyonlarının, mukayeseli metoda uygun olarak, ayni ciltte bir araya getirilebildiği gün, Etrüsklerin Türk soyuna mensup olduklarına dair arkeolojik delil, burada ileri sürdüğüm tarihî, dinî ve lisanî delillerden daha da ikna edici olacaktır.⁶⁵

Fakat o gün de, birçoklarının esef edeceği üzere, “Etrüsk esrarı” ortadan kalkmış olacaktır.

●

RESİMLER

●

Bugünkü Kırgız ve Başkırt kıyafetlerine benzeyen en eski Etrüsk kıyafetleri. Louvre Müzesi, Paris.

Etrüsk rahibinin geleneksel kıyafetini gösteren bronz heykel (rahibin başlığı Osmanlı devri kavuk ve külahlarını da andırıyor). Gregoriano Müzesi, Roma.

Kul-Oba kazılarında bulunmuş bir altın vazo üzerinde görülen kıyafet (Başlık Etrüsk rahibininki gibi kulaklıkla tutturulmuştur). Ermitaj Müzesi, Leningrad.

Üçgenlerle süslenmiş Etrüsk vazosu. M.Ö. 7’nci Yüzyıl. Tarquinia Müzesi, İtalya.

Üçgenlerle süslenmiş olup, eski Türk yurdunda (Minussinski) bulunmuş vazo. M.Ö. 11’inci Yüzyıl. Ermitaj Müzesi, Leningrad.

Bir Etrüsk mabedini süsleyen çift at (baş ve ayakların duruşuna dikkat) M.Ö. 4’üncü Yüzyıl. Tarqunia Müzesi, İtalya.

Eski Türklerde Kuşlar (İpekli üzerine işleme) M.Ö. 5’inci veya 4’üncü asır Pazırık, Altay. Ermitaj Müzesi, Leningrad.

Etrüsklerde griffon denen hayali hayvan (Bir mermer tabut üzerinde). Tarqunia Müzesi, İtalya.

Kazakistan’da bulunmuş bir kap üzerindeki sürü halinde aslanlar. M.Ö. 10’uncu Yüzyıl. Ermitaj Müzesi, Leningrad.

Etrüsklerde kutsal sayılan kuslar. (Bir freskten) M.Ö. VI. Yüzyıl. Tarqunia, İtalya.

Kuban’da bulunmuş bir keçi başı (Yedi Kardeşler kazısında, 4’üncü Kurgan). Emitaj Müzesi, Leningrad.

Bir Etrüsk kemeri üzerinde, sürü halinde aslanlar. M.Ö. 7’nci Yüzyıl, Villa Giulia Müzesi, Roma.

Altaylarda bulunmuş bir altın kemer üzerindeki çift at (baş ve ayakların duruşuna dikkat). M.Ö. 6’ncı Yüzyıl. Ermitaj Müzesi, Leningrad.

Etrüsklerde kutsal sayılan keçiye ait bir bronz heykel. M.Ö. 6’ncı Yüzyıl Floransa Arkeoloji Müzesi.

Kul-Oba’da bulunmuş bir gümüş vazo üzerindeki griffon’lar. (Bir boğaya saldırı halinde). Ermitaj Müzesi, Leningrad.

Etrüsklerde balta. M.Ö. 6’ncı Yüzyıl. Floransa Arkeoloji Müzesi.

Kelermes’de bulunmuş altın saplı balta. Birinci Kurgan. Ermitaj Müzesi, Leningrad.

Etrüsklerde ayna. Gregoriano Müzesi, Vatikan.

Eski Türklerde ayna. M.Ö. 5’inci veya 6’ncı Yüzyıl, Altay, Pazırık, II, Ermitaj Müzesi, Leningrad.

TÜRKLERDE GÖÇ YOLLARI

Prof. Afif Erzen ve Prof. Ugo Dettore’nin Büyük Tarih Atlası’ndan alınmıştır. (Arkın Kitabevi, İstanbul)

●

NOTLAR

●

[←1]

Massimo Pallotino, “Etruscologia”, Hoepli, Milano 1968, s. 221.

[←2]

Agnes Carr Vaughan, “Those Mysterious Etruscans”, Robert Hare, London 1966, s. 144–145.

[←3]

H. V. Morton, “A traveller in Rome”, Methuen and Co. London 1966, s. 358.

[←4]

Hugh Hencken, “Tarquinia and Etruscan Origins”, Nijmegen 1968, s. 23.

[←5]

H. H. Scullard, “The Etruscan Cities and Rome”, Thames and Hudson, London 1967, s. 62.

[←6]

Dr. Şükrü Akaya, “Etrüsk Kültürü ve Roma Kültürüne Tesiri” Türk Tarihinin Anahatları, Seri III, No. 4, s. 20-21.

[←7]

Raymond Bloch, “The Etruscans”, Thames and Hudson, London 1965, s. 184.

[←8]

Bu konuda, tarihin babası sayılan Herodot’un, her Etrüskoloji eserinde zikredilmesi âdet olan satırları şunlardır:

“...Manes’in oğlu Atys’in krallığı zamanında Lydia’da çok korkunç bir açlık hüküm sürmüştü… Kral halkı iki gruba ayırmış ve kur’a ile bir grup kalıp öteki grubun göç etmesini kararlaştırmıştı. Lydia’da kalanlara kendi, göç edenlere de oğlu Tyrrhenos kumanda edecekti. Kur’a çekildikten sonra bir kısım Lydialılar İzmir kıyılarına gittiler ve orada gemiler inşa ederek hayatlarını kazanmak için bir yurt bulmak üzere denize açıldılar. Birçok ülkeden geçtikten sonra, İtalya’nın kuzeyindeki Umbriya bölgesine geldiler ve buraya yerleştiler…” (Herodot, Perihan Kuturman tercümesi, Hürriyet, İstanbul 1973, s. 43).

[←9]

Etrüsk sanatının gelişmesi bakımından, bilhassa 6’ncı yüzyıl mühimdir.

[←10]

Tez ve deliller kısmında 20 sayılı dip nota bakılsın.

[←11]

Sirk kelimesi Yunancadaki kirkos kelimesinden gelen Latince circus’un kısaltılmasıdır. “Yuvarlak düzey” demektir.

[←12]

Massimo, Pallotino, “Etruscologia”, s. 328.

[←13]

O. W. Von Vacano, “The Etruscans in the Ancient World”. Midland Book 1965, s. 6.

[←14]

Etrüskçe “Kamar”.

[←15]

Etrüskçe “Veia”.

[←16]

Christopher Hampton, “The Etruscans and the Survival of Etruria”, Camelot Press Ltd., London 1969, s. 116.

[←17]

Ch. Hampton, ayni eser, s. 141.

[←18]

R. Bloch, “Les Etrusques”, Presses Universitaires, Paris 1968, s. 46.

[←19]

Ch. Hampton, aynı eser, s. 35.

[←20]

Indro Montanelli, “Storia di Roma”, Rizzoli, Milano 1970, s. 31-32.

[←21]

D. H. Lawrence, “Mornings in Mexico”, “Etruscan Places” Penguin Books, Great Britain 1970, s. 97, 98.

[←22]

Jacques Heurgon, “La vie quatidienne des Etrusques”, İtalyanca baskı, Đl Saggiatore, Milano 1963, s. 322.

[←23]

Ch. Hampton, aynı eser, s. 23

[←24]

Ch. Hampton, aynı eser, s. 253.

[←25]

Denys d’Halicarnasse, “Antiquites romaines”, Gabriel François de Jay, Paris MDCC XX, Tome I, s. 30.

[←26]

Çevirmen burada “yabancı” kelimesini kullanmıştır.

[←27]

Hakikatte bahis konusu tedbir yasamaya ilişkin bir karardı, yani kanundu.

[←28]

Zira en ufak bir şüphe yoktur ki, Eneas efsanesi bir Etrüsk efsanesi idi. Virgilius, her halde, doğrudan doğruya

İmparator Augustus’un verdiği talimat gereğince, edebî ve ideolojik bakımdan iki kavmin kaynaşmasına yardımcı olmak üzere Etrüsk efsanelerini Romalılaştırmakta ve Roma’nın geçmişini Etrüskleştirmekteydi.

Değerli Fransız Etrüskoloğu Alain Hus, “Esrarengiz Millet, Etrüskler” adlı eserinde, benim kanaatime yakın olan şu görüşü savunmaktadır: “Etrüsklerin yazmış oldukları tarihler, onların destanları, efsaneleri Roma’ya mâl edilmiştir.” (İtalyanca tercümesi s. 137).

Dikkate değer olan cihet şudur ki, Eneas, Ankiz Truva atı gibi motifleri taşıyan vazo, heykel ve aynalar ne Roma’da, ne de Yunanlıların Cumes şehrinde bulunmuş olup, bilâkis Veies, Vuici gibi Etrüsk şehirlerindeki kazılardan çıkarılmıştır. Bazı Etrüskologlar safça, bunların Yunanlılardan alınmış motifler olduğunu zannetmişlerdir. Oysa Amazonlar harbi de dâhil olmak üzere, bütün bu motifler şüphesiz Etrüskler için millî tarihle ilgili sahnelerdi.

[←29]

Bu yazarın birçok Etrüskolog tarafından yanlış anlaşılmış olmasının sebebi de budur. Esasen, son zamanlarda bazı yazarların bu Yunanlı tarihçinin görüşlerine daha az önem verdikleri Görülmektedir. Meselâ, daha önceki eserlerinde (“Les Etrusques”, Presses Universitaires, 1954, “The Etruscans” Thames and Hudson, London 1958) Halikarnaslı Dionyssos’un iddialarına inanır gibi görünen ünlü Fransız Etrüskoloğu Raymond Bloch, son eserinde söyle der: “Fakat daha esaslı şekilde tahlil edildiği zaman Dionyssos’un delillerinin göründüğü kadar sağlam olmadığı anlaşılmaktadır.” (The Ancient Civilization of the Etruscans” Editions Nagel, Genève, 1969).

[←30]

Lugi Pareti, “Gli Origini değli Etruschi” Firenze 1926. Bemporad e figlo ed.

[←31]

Paris. (Dipnotun geri kalanı ilk baskıda eksik. BZ)

[←32]

A. Severyns, “Grèce et Proche-Orient Avant Homère” Presses Universitaires de Bruxelles, 1968, s. 43.

[←33]

Bilindiği gibi Virgilius, öleceği sırada Eneid’in müsveddelerini yakmak istemiştir. Yakınları buna mani olunca, onlardan eserin yayınlanmayacağına dair söz almıştır. Bunu sebebi kendi soyunun efsanelerine ihanet etmiş, bunları Roma çıkarı uğruna kullanmış olmaktan ileri gelen bir vicdan azabı mı idi acaba?

[←34]

Bugün pek çok Etrüskoloji bilgini Etrüsklerin Lydia’dan, yani Anadolu’dan geldiğini kabul etmektedir. Wladimir Georgiev ise, (“Die Träger der Kreitsch-Mykenischen Kultur”, Sofia, 1937), (Etrüsklerin Hitit olduğunu iddia etmeden önce) onların Truvalı olduklarını ileri sürmüştü. Bize göre, bu iki görüş arasında çelişki yoktur. Etrüskler Pelasg, Lydialı, Truvalı gibi çeşitli isimler altında Ege denizinin Doğu ve Batı sahillerinde oturmuşlardır.

[←35]

Menander Protector (Dietrich’in “Byzantinische Quellen zur Länder-und-Völkerkunde” adlı eserinde. Cilt V, Fasıl II, s. 192-195)

[←36]

Hindistan’da gelişmiş Türk medeniyetine Moğol medeniyeti denmiş olmasının sebepleri politiktir. Hatıralarını

Türkçe olarak yazmış olan İmparator Babür Hindistan’ın kuzeyinde Türk dilini ve Türk medeniyetini getirmiştir. Bugün Pakistan’da konuşulan ve çoğunlukla Türkçe kelimelerden yapılmış olan “ordu” lisanı Hindistan’ı fetheden ordunun lisanı idi. Daha doğrusu, bu Türkçe konuşan ordunun tesiriyle meydana gelmiş lisandır. “Ordu” kelimesi Türkçedir. Babür’e, Ekber’e ve onların haleflerine “Büyük Moğol” denmesi tarihi bakımdan yanlıştır, çünkü onlar birer “Büyük Türk”tür.

[←37]

Pelasglar gibi Türkler de, Yunanistan ve Anadolu açısından, kuzeyden gelme bir kavimdir. Türkler de durmadan oradan oraya göç etmişlerdir. Çeşitli Türk zümreleri, baslarındaki kumandanın isminden adlarını alarak, Timurî, Selçukî, Osmanlı diye anılmışlardır. Türkler inşaatçı bir millettir. Bir de Türk edebiyatında, müstebit babaların menfaat izdivacı merakına karsı tepki olmak üzere, en güzel ask hikâyelerinin mevzuunu, sevilen kızın kaçırılması teşkil etmiştir. Atinalı kadınların Pelasglar tarafından, Helena’nın Troyalı Prens Paris tarafından ve Sabin kadınlarının da ilk Romalılar tarafından kaçırılışı arasında münasebet kurulmalıdır.

[←38]

Augustos devri tarihçilerinden Sicilyalı Diodorus “Tarih Kütüphanesi” adlı meşhur eserinde Etrüskler için bu sıfatları sıralıyor.

[←39]

Ezcümle Koppers, Brandenstein, Manghin, Rashony ve saire.

[←40]

Rus bilgini Yadrintseff, Fin bilgini Tallgren ve başkaları eski Türklerin madenleri işleme hususundaki ustalığını ortaya koymuşlardır.

[←41]

J. Deguines, “Histoire des Huns, des Turcs et des Mongols” Paris, 1856. De Groot, “Die Hunnen der

Vorchristlichen Zeit” Berlin 1921, H. J. Von Klaproth, “Mémoire sur l’identité des Toukiou et des Hioung-

Nou avec les Turcs” Paris 1925.

[←42]

Edouard Chavannes, “Documents sur les Toukiou occidentaux”. Saint – Pétersbourg, 1903

[←43]

Tarquinia’da “Tomba dell’Orco” denen mezarda bulunmus kurt basını da burada hatırlatabiliriz.

[←44]

Bu eserlerin başlıcalarını göstermekle yetineceğim:

a) R. Bloch, “Les Etrusques”, Paris 1956, Prensses Universitaires, s. 117.

b) H. Scullard, “The Etruscan Cities and Rome”, London 1967, s. 247, 255.

c) Ch. Hampton, “The Etruscans and the Survival of Etruria”,

[←45]

Bunun içindir ki, eski Türklerin bayraklarında bir kurt resmi bulunurdu.

[←46]

W. Eberhard, “Kultur und Siedlung der Randvölker China’s”, Leiden 1942, s. 46.

[←47]

Alain Huns, “Les Etrusques, peuple secret”, İtalyancaya Rosadoni tercümesi, 1959, s. 197

[←48]

Bizanslı tarihçi Menander Protector’a göre, İkinci Jüstinyen’in elçisi Zemarkhos Türklerin İmparatoru İstemi

Han’ı ziyaret ettikten sonra Han, elçiye refakat etmek üzere, kendisine Tagma Tarhan adlı bir mihmandar

vermiştir.

[←49]

Virgilius bu nehre “kutsal ırmak” der. (Eneid’in VIII inci kısmında)

[←50]

Luisa Banti, “Il Mondo degli Etruschi”, Roma 1960, Casa Editrice Primato, s. 122.

[←51]

V. İ. Verbitskiy, “Altaysky İnorodsi”, Moskova 1903. W. Radlof, “Aus Sibirien”. Leibzig 1893.

[←52]

Varron, “De lingua latina” M. Pallotino, “Etruscologia”, s. 415 (ais, aiser)

[←53]

Z. V. Togan, “Ibn Fadlan’s Reisebericht”, Leipzig 1935, s. 14

[←54]

Biçurin (Hyacinthe), “Orta Asya’da Yaşayan Kavimlerin İnanışları” (Rusça). Petersburg 1851, s. 269-270

[←55]

W. Radloff, Proben der Volkslitteratur der türkischen Stämme”, Cilt I, s. 155, 166.

[←56]

W. Radloff, aynı eser.

[←57]

Sophus Bügge’ye göre Etrüskler bazen uni, bazen ani derlerdi. (“Etruskische Forschungen und Studien”,

Viertes Heft. Stuttgart. 1883, s. 41.

[←58]

V. Katanof, “Minusinsk Bölgesinde Seyahatten Notlar”, Kazan 1897, s. 37-39

[←59]

W. Deecke, “Etruskische Forschrungen und Studien” Sechstes Heft. Die Etruskische Beamten und Priester

Titel, s. 59, Stuttgart 1884.

[←60]

Burada “Orta Asya” tabiri, Rus bilginlerinin kullandıkları dar ve teknik manada değil, Sibirya ve Kırımı da içine alacak şekilde geniş manada kullanılmaktadır.

[←61]

Bahis konusu mezarlar, İzmir civarındaki, Binbir Tepe diye bilinen mezarlardır.

[←62]

Bir taraftan Rus İmparatorluğu’na tabi Türk kavimlerini hor görmeleri, bir taraftan da kazıların meydana çıkardığı yüksek medeniyete karşı duydukları hayranlık, bu bilginlerin mevcut tarihî ve ilmî gerçeği kabul etmelerini imkânsız kılmıştır. Söz konusu gerçeği itiraf etmemek için, bu bilginler kurnazca formüllere başvurmaya mecbur olmuşlardır. Mikail Gryaznov adlı Rus arkeoloğu 1969 da Fransızca olarak yayınlanmış

“Güney Sibirya” (Editions Nagel, Genève) adlı eserinde bakın neler diyor: “Daha önceleri muayyen bir medeniyetin şu veya bu unsurunun hangi millete ve hangi ülkeye ait olduğunu tayin etmek büyük mesele teşkil ediyordu… 1939’dan sonra, bütün Sovyet arkeologları… araştırmalarını tarihî maddiyatçılık prensibi açısından yapmışlar ve bilhassa eski toplulukların ekonomik hayatının gelişme derecesini incelemeği hedef edinmişlerdir…” (s. 21, 24, 42)

Göründüğü gibi, Orta Asya medeniyetinin Türk kavimlerine at olduğunu gizlemek için, bu medeniyeti yaratanların etnik menşei hakkında hiçbir şey söylemeksizin, onları sadece ekonomik gelişmeleri açısından incelemek modası icat edilmiştir.

Arkeolog Gryaznov, bütün pesin hükümlerine rağmen, ilmî gerçeğin kırıntılarının kaleminden dökülmesine mani olamamaktadır… (Kurganların göz önüne serdiği ince medeniyetin Türklere ait olduğuna dair bu gerçek Yirminci Yüzyılın şüphesiz en büyük ilmî kazancıdır.) Sovyet bilgini söyle demeğe mecburdur:

“… En büyük kesif 1939–1940 yıllarında, Kopiona köyü civarında, Kırgız asilzadelerine ait zengin bir mezarın ortaya çıkarılması olmuştur. Bu mezar altından yapılmış önemli sanat eserleriyle doludur.” (s. 20)

Herkes biliyor ki, Kırgızlar halis Türk’tür.

Bilgin devam ediyor:

“Kudirgede yapılan kazılar da çok önemlidir. Çünkü bunlar Altay Türklerinin kültür ve sanatının tetkiki bakımından yeni bilgiler getiren vesikalar sağlamıştır.” (s. 21)

“1946 ile 1954 arasında, bu kitabın yazarı… ilk defa olarak Sibirya’da, Bronz Çağı, Demir Çağı ve Türk

Çağına ait ufak köyler bulmuştur.” (s. 22)

Sani bu bölgelerde Türk olmayan çağların bulunduğuna dair ilmî delil varmış gibi…

Rus bilgini bir de söyle demektedir:

“... Altay’ın Pazırık tipindeki zengin kurganları (münasebetiyle...), Kisselev, ilk defa olarak, 1949 da, bunların İsa’dan önce 5’inci ve 3’üncü Yüzyıllara ait İskit sanatı olduğunu reddetmiştir. Çünkü bu kurganlarla

Moğolistan’daki Hunların ve Karadeniz bozkırlarındaki Sarmatların kurganları arasında benzerlik bulmuştur.”

(s. 39)

Herhangi bir tarafsız ansiklopediyi açıp bakacak insan Sarmatların Türk olduklarını anlayacaktır.

[←63]

Paris, 1969. Libraire Gründ.

[←64]

Milan 1965. Maison d’edition Il Parnasso.

[←65]

Bu kitabın sonunda konu bakımından bir iki örnek vermekteyiz. Bu konuların müşterek efsanelere veya dinî inanışlara dayandığını düşünmek mümkündür.