Claude Lévi-Strauss
Irk, Tarih ve Kültür

1908 doğumlu. 1934-37 yılları arasında Brezilya’da Sao Paulo Üniversitesi’nde sosyoloji profesörlüğü yaptı ve ilk saha çalışmalarını da burada gerçekleştirdi. 1941-45 arası New York’ta New School for Social Research’te ders verdi. “L’analyse structurale en linguistique et en anthropologie” (Dilbilim ve Antropolojide Yapısal Çözümleme) adlı tartışma açıcı makalesini bu dönemde yayımladı (1945). 1950-79 yılları arasında Paris Üniversitesi Uygulamalı Yüksek Araştırmalar Okulu’nda sosyal antropoloji çalışmaları yöneticisi olarak görev aldı. 1959-82 yılları arasında Collège de France’ta yine antropoloji kürsüsünde eğitim verdi. Brezilya’nın yanı sıra, bugünkü Bangladeş’te de alan çalışmaları yapan Lévi-Strauss, 1973’te Académie Française üyeliğine seçildi. 2009’da aramızdan ayrıldı.

Başlıca yapıtları arasında Les structures élémentaires de la parenté (1949); Race et Histoire (1952, Irk, Tarih ve Kültür, Metis, 1994); Tristes Tropiques (1955, Hüzünlü Dönenceler, YKY, 1994); Anthropologie structurale (I. Cilt 1958, II. Cilt 1973); La Pensée sauvage (1962, Yaban Düşünce, Hürriyet Vakfı Yay., 1984, YKY, 2000); Mythologiques, I. Cilt: Le Cru etle Cuit (1964), II. Cilt: Du miel aux cendres (1967), III. Cilt: L’origine des manières de table (1968), IV. Cilt: L’Homme nu (1971); Le Regard éloigné (1982), La parole donnée (1984), Regarder, écouter, lire (1993) kitaplarını sayabiliriz.

“Önsöz”ün yazarı ve bu kitabın oluşumunu daha fikir aşamasından kendisine borçlu olduğumuz OLIVIER ABEL, 1980-84 yılları arasında Galatasaray Lisesi’nde felsefe öğretmenliği yapmıştır. Halen aynı görevi Paris’te sürdürmektedir. Lévi-Strauss’la radyo konuşmalarını gerçekleştiren GEORGES CHARBONNIER, 1949’dan beri Fransız radyosunda çalışan, özellikle bilim ve sanat konularında uzmanlaşmış önde gelen bir program yapımcısıdır.

Metis Yayınları
İpek Sokak No. 9, Beyoğlu/İstanbul

IRK, TARİH VE KÜLTÜR
Claude Lévi-Strauss

Özgün Adı:
Race et Histoire, Unesco broşürü, 1959; “Race et Culture”, Revue internationale des sciences sociales, c. XXIII, sayı 4, 1971; Entretiens avec Claude Lévi-Strauss, Fransız Radyo Televizyon Kurumu, 1959.

© Bu çevirinin bütün yayın hakları
Metis Yayınları’na aittir, 1994.
© “Lévi-Strauss’a İkinci Önsöz”, Olivier Abel, 1994.

Birinci Basım: Nisan 1985
Genişletilmiş İkinci Basım: Şubat 1995
İlk basımdaki önsözünü güncelleştirmek amacıyla Olivier Abel’in “Lévi-Strauss’a İkinci Önsöz”ü ve Lévi-Strauss’un 1971 tarihli “Irk ve Kültür” makalesi eklenmiştir.

ISBN 975-342-61-7

Dizgi: Metis Yayıncılık Ltd.
Baskı: Yaylacık Matbaası, Cilt: Örnek Mücellithanesi

Claude Lévi-Strauss Irk, Tarih
ve
Kültür

Önsöz: Olivier Abel

Fransızcadan Çevirenler:
Haldun Bayrı
Reha Erdem
Arzu Boyacıoğlu
Işık Ergüden

LÉVİ-STRAUSS’A
İKİNCİ ÖNSÖZ
Olivier Abel

Irk ve Tarih’in yeni basımının yapılmasından yararlanarak “Irk ve Kültür”ün eklenmesi, kitabın ufkunu öylesine genişletip değiştiriyor ki, önsözü gözden geçirmekle yetinmeyip yeniden yazmanın yararsız olmayacağını düşündüm. “Irk ve Kültür”ün üzerinden de bir yirmi yıl geçtiğini düşünürsek (“Irk ve Tarih” 1952’de, “Irk ve Kültür” 1971’de yayınlanmıştı) Levi-Strauss’un kırk yıl evvel onca açıklıkla ortaya koyduğu sorunu yeniden toparlamayı denemenin zamanı geldi gibi görünüyor: Alışverişlerini ve teknik akılcılığını geliştiren dünya çapındaki tek uygarlık, belki de insan türünün oluşturucu etkenlerinden biri olmuş olan kültür çeşitliliği için bir şans mıdır, bir tehdit mi; yoksa insan ekolojisi için bir zenginlik kaynağı mı?

Başka bir deyişle, kuşkusuz her kültür, hayatını alışverişlerle sürdürür ve “bir insan topluluğunu yıkıp geçebilen ve doğasını bütünüyle gerçekleştirmesini engelleyen tek bela ve tek sakatlık, yalnız kalmaktır.” Fakat her ne kadar alışveriş yeni kültürel birleşimlerin yaratılmasına olanak verir, yani farklılıkları artırırsa da, farklılıkların beslediği bu aynı alışverişler tarafından aşıldığında bizzat farklılıkları yok eden bir eşik bulunmaktadır; bütün paradoksun ya da sorunun bu noktada çıktığı kesindir: “Bütün ilerlemelerin nedeni olan bu ortak oyun, kısa ya da uzun vadede, zorunlu olarak her oyuncunun kaynaklarının homojenleşmesine yol açar.” “Irk ve Tarih”in ortaya koyduğu ve bugün yeniden ele almamız gereken pratik sorun budur.

Lévi-Strauss ve Kültür Farklılığının Övülmesi

Kitabın birinci basımındaki önsözde, Lévi-Strauss’un ikili tasarısına dikkat çekmiştik. Daha ziyade pratiğe yönelik olan ilk tasarı, ırkçı ideoloji yapılarının ya da bu ideolojilerin sahte-bilimsel gerekçelerinin dağıtılmasını konu alıyordu. İnsanlığın, üstün ya da uygarlaşmış ırklar ile aşağı ya da geri kalmış ırklara bölünmesinin önüne geçmek, gerçek bir kültür diyaloğunun şartlarını hazırlamak söz konusuydu. Bu iddiaya cevaben daha kuramsal olan ikinci tasarı ise insanlığın nasıl tek ve bölünmez olduğunu göstermekten ibaretti: Bu tasarı, yapısal antropolojiye, söz konusu kültür diyaloğunun üzerinde kurulduğu değişmez uyuşum kuralları arayışına yer veriyordu. Birinci basımdaki o ilk önsözüm işte bu kuramsal ve eleştirel tasarıya özel bir yer verip, bunun Rousseau’daki kökenlerini gösteriyor, yöntemini açıyor ve bazı sınırlarını tespit etmeye çalışıyordu.

Fakat zaman değişti. Gezegenimiz, bazı sınırları ihlal ederken birçok yenisini ortaya çıkaran milliyetçiliklerle dolup taşıyor; tam da artık sınırların modasının geçtiğini, bunların aşıldığını zannettiğimiz bir anda… Belki de komünist dünyanın çöküşü, dünya kapitalizmini “evrenselciliğin” tek şampiyonu olarak bırakıp, bütün evrenselcilik biçimlerini kendi bozgunuyla birlikte sürükleyip götüren bir alt üst oluşa neden oldu – Batı tarafından araçsallaştırılışı hakkındaki soruların gitgide arttığı liberalizm de bu evrenselcilik biçimlerinden biridir. Göründüğü kadarıyla insanlık, gelecekteki birliğini düşlememektedir artık; geçmişteki çeşitliliğini düşünmekte ve dehşete kapılıp oraya kapanmak istemektedir. İçgüdüsel olarak daha iyi bir biçimde hayatta kalma koşullarını arayan türün ve hayatın bir hilesi midir bu? Lévi-Strauss’un başka bir yerde, “Irk ve Kültür”de ortaya attığı açıklama önerilerinden biridir bu.

“Irk ve Kültür”de Lévi-Strauss, “sahte-evrimcilik” diye adlandırdığı şeye bir kez daha saldırmaktadır: “Yakın zamana kadar geçerli olan, diğer toplumlar geride kalırken sadece Batı’nın duraklamadan katetmiş olduğu bir yol boyunca sürekli ilerleme fikrinin yerini, böylelikle, farklı yönler arasında seçim yapma mefhumu alır; öyle ki herkes, kazanmak istediği alanların bedeli olarak, bir ya da birkaç alanda kaybetmeyi göze almak durumunda kalır”. Böylelikle de çizgisel bir tarih görünümünün yerini bir ağaç veya daha ziyade bir “kafes” görünümü alır. Dolayısıyla burada Lévi-Strauss, insanlığın çoğulluğu kavrayışını öne çıkarmaktadır.

İnsanlığın artık “bir ve bölünmez” olmadığı anlamına gelmez bu; fakat “yapısalcılığın”, sadece farklılıkların anlamlı olduğu ve sistem oluşturduğu yolundaki büyük fikrine güç vermektedir. Burada Fransız düşüncesinin farklılık üzerindeki o ısrarıyla da (örneğin, Derrida ve Lyotard) yeniden karşılaşılır. Yeri gelmişken belirtirsek, bu konu Alman düşüncesi (özellikle Habermas) tarafından derinlemesine yanlış anlaşılmıştır; iki ayrı geleneğin günümüzde aynı soruları benimsememesindendir bu. Habermasçı iletişim etiği, dinlerin ve ulusların geri dönüşü karşısında, evrenselleştirilebilecek asgari kuralları arar. Yapı-çözüm (déconstruction) okulu ise, iletişimsel bütünlüğün kendi konsensüsünü dayatmak istediği yerde, alt edilemeyen ihtilaflara işaret etmektedir. Fakat üçüncü bölümümüzün sorusu olacaktır bu.

Lévi-Strauss için, sahte evrimciliğe karşı mücadele, genetik biyolojiyle çeşitli kültürlerin etnolojisi arasında kolaycı bir belirlenme ilişkisi kurmanın reddinden de geçmektedir. Daha ziyade karşılıklı bir zenginleşme vardır; halklar arasındaki genetik birleşimlerle kültürel birleşimler karşılıklı olarak birbirlerine destek olur: “Her kültür genetik yetenekleri ayıklar ve bu yetenekler, karşı etki yoluyla, öncelikle güçlenmelerine katkıda bulunmuş kültür üzerinde etki ederler.” Örneğin bir kabilede, yeni birleşimleri olanaklı kılan dışevlilik ilişkilerinde bir tür doz ayarı, edinilen farklılıkları güçlendirmeyi de olanaklı kılan görece bir yalıtıklık vardır; biyolojik evrimi hızlandırıp kültürel buluşlardaki canlılığı kamçılayan da bu doz ayarı olmuştur. Dolayısıyla “Irk ve Tarih”le aynı tezleri bulmuş oluruz, fakat bu kez, bile bile, insanlığın birliğine nazaran çoğulluğu, kurucu yükümlülüğüne nazaran alışverişlerin zorunlu olarak sınırlanması vurgulanmaktadır.

Irkçılığa karşı mücadele ise birçok zorlukla karşılaşır. Birincisi, ırkçılığın saçmalığının, örneğin ırk ve kültür “saflığı”nın imkânsız olduğunun, bilimsel olarak gösterilmesiyle kolektif nefretlerin kökünün kazınabileceği sanılmamalıdır. Birbirine çok yakın topraklarda, gerçekten eşit olmayan, ya da birbirlerini saygınlık anlamında eşit kabul etmeyen halklar, nüfus baskısıyla her bir araya gelişlerinde, bu nefretler zincirinden boşalmaktadır. Pratik olarak, görece bir eşitlik ve yeterince aralıklı bir toprak dağılımı gereklidir. Daha da kaçınılmaz olan ikinci zorluk, “ayrımcılığın bütün biçimlerine karşı mücadelenin, insanlığı bir dünya uygarlığına, (…) estetik ve manevi değerleri yaratmış olma onurunu elinde bulunduran eski bölgesel özellikleri yok eden bir uygarlığa götüren o aynı hareketin bir parçası olması”dır. Irkçılığı altetmek için, bütün sınırları ve bütün engelleri yıkmak mı gerekmektedir?

Lévi-Strauss’un insanlık meselesine –moda bir terim olmadan önce– “ekolojik” bir yaklaşımı olduğu söylenebilir. Onun önerdiği hümanizm, “insanı doğanın efendisi haline getirip, kendinden sonra geleceklerin en açık ihtiyaç ve çıkarlarını göz önünde bulundurmadan doğayı talan ettirmek yerine, (…) ona doğada makul bir yer verir”. “Irk ve Kültür”ün sonuna doğru şunu da yazar: “insanın hemcinslerine karşı duymasını dilediğimiz saygı, hayatın bütün biçimlerine karşı hissetmesi gereken saygının özel bir durumudur sadece”. Böylelikle, insana ve topluma ekolojik bir bakışın, biyolojik ve kültürel farklılıklara ayrıcalıklı bir yer verme eğiliminde ve bunları koruma arzusunda olacağı anlaşılır. Bireyleri o farklılıkların içine hapsetme ve oradan çıkmalarını yasaklama pahasına mı olacaktır bu?

Aslında kendimizi, “bir gün insanlar arasında, çeşitlilikleri tehlikeye atılmadan eşitlik ve kardeşliğin hüküm süreceği hayaliyle oyalıyoruz”. Lévi-Strauss’un bizi içine yerleştirdiği ikilem ve trajik durum şudur: Ya birbirinden alışveriş özgürlüğünün hem olanaklı kıldığı hem engellediği evrensel eşitlik, ya da halkların birbirlerinden tecrit olmalarıyla hem olanaklı kılınan hem de engellenen çeşitlilik ve farklılaşma. Zira, “birbirlerinden uzak partnerlerin birbirlerini teşvik edebilmeleri için yeterli iletişimin olduğu; bununla birlikte, tıpkı gruplar gibi bireyler arasında da çıkması kaçınılmaz olan engellerin azalacağı, öyle ki alışverişin kolaylığı yüzünden çeşitliliğin bozulup eşitleneceği yoğunluk ve hızda bir iletişimin olmadığı dönemler, en yaratıcı dönemler olmuştur”. Günümüzdeki bunalım bu anlamda daha vahim, daha köktendir ve antropolojik durumu kapitalizmle komünizm arasındaki o eski çatışmadan daha iyi açığa vurmaktadır. Lévi-Strauss, kültürel alışveriş için böyle bir üst eşik tanımlarken, bugün hepimizin yüz yüze geldiği büyük sorunu açıklıkla ortaya koymaktadır. Şimdi, durumun güncel unsurlarından yola çıkarak ve bazı yönelimler arayarak üzerinde durmak istediğim de bu sorudur.

Yeryüzü İletişimi mi, Ulusların Çeşitliliği mi?

Devir değişti. Sorunun ve verdiği zararların nerelere kadar yayıldığını ölçmek için iki örneği ele alalım. İlki dünya turizmidir. Turizmin hem çağdaşı hem de faili olan iki yüzü var. Bir yandan yitik ülkeler özlemini ifade ediyor: Bir yolculuk çoğunlukla zamanın başlangıcına doğru yola çıkmanın, “başka bir yerde-kendi evine” dönmenin bir biçimidir; çocukluğumuz da bizi tatillerde bekler; pazarın tekbiçimliliğinin parçalamadığı başka yaşam tarzlarına duyulan özlemi ifade eder. Ama aynı zamanda, pazarı bu farklılıklarla besler, ona soluksuz kalmaya başladığı bir anda işletilmeye açık yeni bir alışveriş alanı açar ve çoğu zaman güçlenmesine yardım ettiği dünya eşitsizliklerinden yana oynar. Turistlerle göçmen işçiler arasındaki statü farkını görmek yeterlidir. Kaynaklara dönüş ve bir çocukluk ya da başka bir bekaret arayışı da bazen en çıkarcı görünümleri almaktadır. Turizmin kültürel, toplumsal, ekolojik sonuçlarının uzun vadede ne olacağı bilinmemektedir.

İkinci örnek ise iletişim toplumudur. Bu “karışım dini”nin her şeye kadir vektörleri haline gelen büyük medyalar iki tavır arasında gidip geliyor: 1) Tekbiçimlileştirilmiş ve bazı çekici, boş ve genelgeçer figürler etrafında yeniden şahsileştirilmiş bir dünya görüşünü dizi halinde yeniden üretmek; böylelikle azınlıklar marjinalleştirilir ve “en çok iletişim sıfır bilgidir” (R. Debray); 2) En göz alıcı şekilde marjinal olan, farklılıklarına en çok gömülmüş “diller”in ve yerleşik geleneklerin reklamını yapmak; o zaman “ortak çıkar”ın laik anlamını üstlenenler marjinalleşir, çünkü skandal çıkarmamaktadırlar ve yeterince çekici değildirler. Fast-food uygarlığıyla batini bir tarikat arasında artık bakacak hiçbir şey yoktur; dağılınız.

Bugün dünyaya kabaca iki mantık hâkim olmuştur. Vektörü Pazar olan ve otoriter kalelerin karşısına “evrensel liberalizmi” çıkaran, fakat kültürlerin ve yaşam biçimlerinin çeşitliliğini ezen bir teknik tekbiçimlileştirme mantığı. Diğeri ise vektörü Devlet bazen de Din olan, Pazar buldozerinin önüne ulusal sınırlarla geçen, fakat bireyleri zorlayıcı toplulukların içine hapseden bir etnik parçalama mantığı. Bu iki mantık birçok yönden suç ortağıdır. Önce, aşırılıklarıyla birbirlerini güçlendirirler; her biri diğerinin yol açtığı yıkımları tamir etme iddiasındadır. Bu karşıtlık coğrafi olarak, kapitalist bir merkezle milliyetçi bir çevre arasında tamamlayıcı bir unsur gibi görünür; zira gelişmiş ülkelerdeki liberalizmin, sınırları denetlemek, kitlesel göç hareketlerini engellemek, karışıklıkları bastırmak vb. için çevre ülkelerdeki otoritarizme ihtiyacı vardır. Sadece emeğin ekonomik dağılımı değil, iktidarın siyasal dağılımı da dünya çapında bir sistemin sıradan sonuçlarıdır.

Batı demokrasilerinin demokratik-olmayan çevre ülkelere ihtiyacı vardır. Antropolojik terimlerle alışveriş, “tüccar” biçimini aldığında “soylu” farklılıklarla beslenir ve ardında ham bir ekonomik eşitsizlikten başka bir şey bırakmaz. Lévi-Strauss’un hatırlattığı gibi, alışverişe giren kaynaklar fazla homojenleştirilmişse, mümkün iki çözüm kalmış demektir: ya oyuna yeni oyuncular sokmak (sömürgeleştirmenin işlevlerinden biri bu olmuştur) ya da eşitsizlikler üretmek. Kısacası, yaşam tarzlarının dünya çapında bir pazar tarafından tekbiçimlileştirilmesi, ancak bu pazarın derinlemesine eşitsiz yapısı tarafından telafi edilmektedir.

Binyıllar boyunca alışverişin, ekonomik yararlılığının ötesinde, bir kimlik alanına aidiyeti (ailevi, ekonomik, askeri, dinsel) tanımlama işlevi olduğunu görmemiz gerekir; bunun modeli, görece bir kendi yağıyla kavrulma, belirli bir kendine-yeterlikti. Bugün revaçta olan alışveriş mantığı ise her tür kimlik edinmeyi aşmakta ve zorunluluğunu evrensel ve sınırsız olarak dayatmaktadır: İnsanlar artık birbirleriyle alışverişleri aracılığıyla kimlik edinememektedir. Belki ekonomik yararcılığın hesabına uygundur bu; fakat emek ve yaşam, dağılım ve tüketim biçimi ekonomisinin barındırdığı ve taşıdığı simgesel için, özellikle de kimliklendirme işlevi için aynı durum söz konusu değildir. Bunun içindir ki kimlik ihtiyacının bütün ağırlığı, ulusal, etnik, dinsel zeminlere, kısacası alışveriş içine girmeyen her şeye yönelmektedir.

Kapitalizm tarafından neredeyse kabilesel bir kalıntı durumuna itilen Ulus-Devlet’in, aradığımız ikiliği içinde taşıdığına dikkat çekerek, Pazar’la Devlet’i karşı karşıya getiren tabloya ek bir nüans getirilebilir. Gerçekten de burada, akılcılık ve evrensellik vektörü olan Devlet’i buluruz, tüccar evrenselliğinden başka bir “evrensel” söz konusu olsa dahi: Yurttaşlık ülküsü biçimini ya da yönetimsel akılcılık biçimini alabilen siyasal bir evrensellik. Ve bir aidiyet duygusunun vektörü olan Ulus’u buluruz: Bir geleneğe, bir dile, bir yaşam tarzına, vb.’ne aidiyet. Bu anlamda Ulus-Devlet zaten karmaşık bir uzlaşmaydı. Bugün aşılmış görünmektedir ve artık kapsayamadığı, birbirine rakip ve birbirini tamamlayan iki mantık tarafından parça parça edilmiştir.

Bu yetersizlik laiklik söz konusu olduğunda iyice hissedilir: Laik ulus, kimlik talebinde bulunanlar için fazla geniş bir çerçeve, aşırı bol bir elbise haline gelmiştir artık. Parçalanma olgusunun dinsel, dilsel ya da etnik bütün farklılıklardan yararlanması bundandır. Çoğulcu kentsellik olarak laiklik, kafalarında sadece kendi kimlikleri olan tek-dinli ya da tek-uluslu toplumlarda çok kırılgan bir hale gelmiştir. Fakat laik devlet, dünya çapında modernliği isteyenler için fazla dar bir çerçeve, aşırı sıkı bir elbise haline gelmiştir; dünya pazarı da bellekleri, yaşam tarzlarını, vb.’ni köksüzleştirmeye ve karıştırmaya devam edecektir. Asgari bir ortak kimlik olarak laiklik, kafalarında sadece kentsel bir arada yaşamayı çatışmasız kılma olan ve dinsel olmayan toplumlarda kırılgandır.

Günümüzde siyasetin bütün sorunu bu zor eklemlenme etrafında dönmektedir: Nasıl yeni bir evrenselcilik, yeni bir enternasyonalizm icat etmeli? Ve nasıl yeni bir cemaatçilik, birbiriyle bağdaşabilen memleket ve “manzara” anlamları icat etmeli? Üstelik, söz konusu olan sadece siyasal bir sorun değildir. Tıpkı uluslarüstü evrenselleştirme işlevlerini artık sadece pazara bırakmamak ve siyasal denetleme mercileri icat etmek gerektiği gibi, ulusal ya da bölgesel kimlik verme ve toplumsal paylaştırma işlevini de artık sadece devlete bırakmamak gerekir: Ekonomik yaşamın kademelerinde bu mikro-ölçütlerin, bu mikro-pazarların yeniden icat edilmesi zorunludur. Aslında bütün mesele, iki mantığın kütlesel karşıtlaşmasından iki ölçütün dengeli bir eklemlenişine geçmekten ibarettir.

Bu tartışma pek yeni değildir; Avrupa uzun zamandır Aydınlanmacılar’la Romantizm arasında “sallantıdadır”, akıl evrenselciliği ile geleneklerin yeniden kurulması arasında… Avrupa, evrenselliğin şampiyonu olmakla evrenselleştirici mekanizma tarafından yenilip yutulmak arasında kalmıştır ve kendi dokusunu oluşturan farklılıklar ağını kaybetmektedir. Bu anlamda Avrupa, sadece adına dünyanın her tarafına sömürgeler yerleştirdiği o özgürleştirici büyük anlatı olarak varolmaktadır; Avrupa, sömürgelerinin düşleriyle, başta Amerikan rüyasıyla varolmaktadır sadece; bu anlamda da Avrupa artık yoktur ve bir ucundan diğerine uzanan derin farklılıklar üzerine bir kitabın eksikliğini çekmekteyiz. Fakat Avrupa, sanki bütün zamanlarda ve bütün yerlerde geçerli tek bir demokrasi biçimi varmışçasına vazettiği demokratik evrensellikte de ahlakdışı bir konumda kaldığını keşfetmektedir! Modeli olduğunu iddia ettiği kültürel karmaşıklık ya da dilsel çoğullukta da ahlakdışıdır ve bu haliyle sıkı sıkıya korunan bir ben-merkezcilik modeli oluşturmaktadır.

Kısacası, tartışma yeni değildir, ancak şu sıralar tıkanıp kalmıştır:

1) İnsanlığın tek olduğunu düşünen, fakat bu tekliği, bütün toplumların aynı duruma yöneldiği bir aşamalı gelişme olarak, neredeyse evrimci bir ölçüte dayandıran evrensellik savunucuları; bu açıdan, Marksizm’de herkesin eleştirdiği nakaratı liberal demokrasiler devralmıştır.

2) Farklı kültürlerin ortak ölçüleri olmadığını ve birbirleri için anlaşılmaz olduklarını, halkların, kendi “ekosistemleri”ne hapsedilme pahasına birbirlerinden korunması gerektiğini düşünen bir kültürel göreciliğin savunucuları. Bu alternatif aşılıp, farklılıklara saygının başka biçimleri keşfedilerek evrensellikle yeni bir ilişki kurulabilir mi? Şimdi, bütün sorun budur.

Evrensel Nedir?

Tek bir evrensellik kutbunun değil, rekabet halinde bir evrenseller çokluğunun olduğu tespitinden yola çıkmak gerekir. Kent örneğini ele alalım. Eskiden şehirler birkaç “tarım bölgesi”nin kavşağında olurdu (şehirler arasındaki yapısal farklılıklar bu yüzdendir) ve bu kavşaklar, bireyin artık sadece geleneklerle özdeşleşmek zorunda olmadığı kamu alanlarını oluştururdu: Evrensellik işlevini gören bir üst ilke, gelenekleri mesafeli bir konumda tutardı. Her şehrin kendi hâkim “evrenseli” vardı. Çağdaş kentleşmeler birçok şehir kültürünün kesiştiği yerlerde bulunurlar; birçok rakip şehri, birçok üst ilkeyi içlerinde barındırırlar: sanayi siteleri, üniversite merkezleri, ticaret şehirleri, siyasal ve idari merkezler, Köln’ün, Verona’nın, Chicago’nun ya da Kahire’nin karışık “kentsel ortak değerleri”yle üst üste binmişlerdir. Bugün her büyük şehirde her biri kendini gerçekleştirmeye uğraşan bir “görünmez şehirler” kalabalığı vardır.

Bu büyük çağdaş kentleşmelerde, anonim karışımla cemaat sıcaklığı arasındaki “geçiş alanı” noksanlığı, yalnız bireyleri, içinde memleketlerin unutulduğu, öz kültürlerince aktarılan kentsel ortak değerlerin unutulduğu “kabile”lerini aramaya yöneltir. Bu anlamda tehdit altında olan, kültürlerin özgünlüğü değil, ortak değerleridir. Zira bir yanda dönüştürülmez farklılıklar, tam da çevrilemez olmalarından ötürü, ayakta kalacak ve güçlenecektir. Öte yanda, evrensel pazara, Disney-world’a sokulabilen her şey o evrenselliğe varacaktır.

Ama evrenselliği maksat edinenler, her kültürün içinde gerçekten evrensel olan değerler… işte onlar yok olmaktadır. Dillerimizin ve kültürlerimizin kendi ifadelerine özgün yaratıcılık yolları bulmak için kendilerine özgü mitsel, estetik ya da etik kaynaklardan yararlanmaları, fakat öte yandan, bu kaynakların evrensel kapsamlarını açığa çıkarmak için onları mümkün başka evrensellerle yüzleştirmeleri gerçeğine çok az önem verilmektedir. Mizahın, belki de her halkın en tercüme edilmez özelliği olması, ama yine de gülüşün, her şeye rağmen bulaşıcılığı anlamında, evrensel olması gerçeğine fazla önem verilmemektedir.

Betimlediğimiz tuzaktan çıkmak için, sadece kendi bağlamlarında ortak değerler olduğunu kabul etmemiz gerekir. Evrenselliğe, ancak bu “kendi bağlamlarında ortak değerler”in daha neredeyse yeni başlatmış oldukları uzun bir tartışma içinde varabiliriz. Evrenselliğe, kentselliğe ya da laikliğe (tartışmanın terminolojisine göre), her tür aidiyeti, özel bir gelenek içinde kurulmuş her şeyi reddederek ya da inkâr ederek, ya da mümkün tek temelin temel yokluğu ve kaybı olduğunu belirterek (E. Morin) varılacağını sanmak bir hatadır. Bu “temel yokluğu”nda rahatsız edici olan şey, tam da her rakibe hemen uygulanabilir olan o dolaysız evrenselliğidir. Gerçekten de fazla “tartışılmaz” bir temeldir bu! İstese de istemese de her kültür, P. Ricœur’ün ifadesini kullanırsak, özel bir karışımdan oluşmuş “etiko-mitsel bir çekirdek”tir. Bu çekirdek, eleştirilmek yerine inkâr edildikçe, çoğu zaman daha da etkinleşmektedir. Bunu söylerken özellikle her kültürün dinsel boyutunu, toplumsal ve siyasal her kapanmanın dinsel boyutunu (R. Debray) düşünüyorum.

Böylelikledir ki, hukukun dinsel arkeoloji içindeki kökleri inkâr edildikçe o hukuka daha çok mahkûm olunur ve başka bir hukuku anlamakta zorluk çekilir. Bu durumda, modern ve Batılı hukuk Müslüman hukukunu anlamakta zorluk çekmektedir. Şunu sadece yalınlıkla kayda geçmek gerekir: Evrenselliğe varma yollarımız metaforik kalmakta, Hıristiyan, Müslüman ya da Budist vb. diller “evreni” içinde hapsolmaktadır. Laikliklerimiz de kendi bağlamlarında laikliktirler. Burada genel varsayımım şudur: Farklı dinler, evrenselle ilişkinin, bir dil ya da bir geleneğin özellikleri içinden kök almış olduğunu bilen taşıyıcılarıdırlar; birbirini izleyen dünya çapındaki tüm ideolojiler karşısındaki, özellikle de “demokratik” ideoloji karşısındaki “avantaj”ları da budur. Fransızca’daki sözcükle oynarsak; “Culte”ler (tapınma yolları) “culture” (kültür) nüvelerinin, başlangıç senaryolarının hayata geçme biçimleridir. Ve bu tapınma yolları da, bizzat evrenselliği amaçlamalarıyla, ortak değerlerimizin hâlâ bölgesel olduğunun tanıklarıdır.

Dinlerin bu avantajını telaffuz etmek, dinsel önyargılara karşı tüm eleştirel yaklaşımlardan vazgeçmek demek değildir. Tam tersine, dinlerden, onlara vermiş olduğumuz ayrıcalığa ulaşmak istiyorlarsa, sadece dil olmayı (bu bakımdan) ve tek bir evrensel dil olmadığı gibi evrensel bir dinin de olamayacağını kabul etmelerini istemektir bu. Herhangi bir din evrenselleşmeyi çok iyi başarsa bile iç farklılaşma ilkesi tarafından kısa zamanda parçalara ayrılırdı. Buna ek olarak, dinlerden talep etmemiz gereken şeyin sadece dinsel çoğulculuk olmadığına da dikkati çekmeliyiz: Her din, “bütün hakiki yaratılar” gibi, “diğer değerlerin çağrısı karşısında, onların reddi, hatta inkârına kadar gidebilecek belirli bir sağırlık içerir,” (“Irk ve Kültür”); dinlerden sivil çoğulculuğu da talep etmeliyiz, zira şehirlerimizde ve toplumlarımızda, artık birbirine karışmış birçok “Tanrı dili” vardır.

Bu çoğulculuk mümkündür, çünkü dinlerimiz kuramsal değil ama içsel bir bilgiyle, ortak değerlerinin metaforik olduğunu ve evrenselliğe ancak bir dile, bir kültüre, bir tarihe, bir bağlama özgü metaforlar aracılığıyla varılabildiğini bilirler. Ancak kültürler arasında uzun bir konuşma, bu “kendi bağlamındaki ortak değerler” arasındaki uyum ve sapmaları temkinlilikle saptamayı mümkün kılabilirdi. Oysa kültürlerin karşılaşması tam da her birinin kendi içindeki en evrensel şeyler yüzünden daha da güç gerçekleşmektedir; çünkü her zaman en zor olan şey, ortak değerlerin yüz yüze gelmesidir, uzun ve karmaşık arabuluculuklar gerektirir. Bu arabuluculuklar yönünde etkinlik gösteren kişi, kendisini o ortak değerlerin üzerine bir ayağı birinin, öteki diğerinin üzerinde ve kafası aşkınlık yıldızlarına ermiş bir şekilde yerleştiremez! Kökendeki bağlamını kabul etmeli, kendini azar azar yurtsuzlaştırmalı ve yurtsuzlaşmanın aynı zamanda bir parçalanma olduğunu bilmelidir.

Ortak değerler arasındaki diyaloğa bu şekilde bağlanmış kişi için tek aşkınlık ötekilerin bakış açısıdır. Bu aşkınlık evrenseldir; çünkü zekâya, evrenselliğe nihaî olarak ulaşmış olma iddiasında bulunabilecek sentetik bir bakış açısında olmadan başka soruları, başka bakış açılarının anlama yollarını açar. Eğer ortak değerlerin diyaloğu için başkasını ve kendini sorgulama yeteneği bir zorunluluksa ve bu diyalog hep aynı zorluktaysa, Disneyworld’ün her-yerde-geçer evrenselliğiyle yetinmek ya da kendi dilinin en tercümeye gelmez ve köklü bölümlerine sığınmak cazipliğini koruyacaktır. Bununla birlikte en çok eksikliğini çektiğimiz şey, ortak değerler arasındaki diyaloğun o uzun ve güç yoludur.

Daha dolaysız olan ve tuzağa düşmeden kültür diyaloğuna geçmeyi mümkün kılan bir yola işaret etmeden bitirmek istemiyorum. Tekil yaratılar arasında bir hareket birlikteliği vardır. Bu hareket birlikteliği de, kuşkusuz, ortak değer terimleriyle açıklanamaz, fakat iletilebilir; birinden diğerine geçicidir. Bu hareket birlikteliğinin varlığı, bizzat dinlerde bile saptanabilir: Gerçekten de inancın derinliğidir bu; o birlikteliğin en canlı ve en özgün şekilde belgelendiği yer, en çok farklılık ve özgünlük ürettiği yer, ötekilerin inancında canlı ve yaratıcı olan şeyle en şaşırtıcı yakınlığın hissedildiği yer… Şiirsel, müzikal ya da plastik eserlerde bu yakınlık daha da açıktır. Bir “üslûbun”, diğer üslûplarla hareket birlikteliğine girme yeteneği, üslûp sezgisi diye adlandırabileceğimiz şeyi açığa vurur: Yani, karşılaşılan özgünlükleri kendi içinde yeniden yaratabilme yeteneği. Her şeyi yeniden yaratamasak da, bizim için kayıp yaratılar olsa da, ve bunun böyle olması bir zorunluluk olsa da, kendimiz yaratmaya devam etmek istiyorsak, o güzel, mümkün hayatların üzerine tükürmek yerine, yalın mevcudiyetlerini uzaktan selamlayabiliriz.

IRK VE TARİH

Irk ve Kültür

Irkçı önyargıya karşı mücadeleyi amaçlayan bir broşür dizisinde, ırkların dünya uygarlığına katkılarından söz etmek şaşırtıcı olabilirdi. Bilimin bugünkü aşamasında, bir ırkın bir diğerine göre zihinsel üstünlüğünü veya aşağılığını onaylatmak için hiçbir verinin bulunmadığını göstermek uğruna harcanan çabalar ve yetenekler, insanlığı oluşturan büyük etnik grupların ortak mirasa sadece varlıklarıyla özgül katkılarda bulunduklarını kanıtlama çabası, ırk kavramına tekrar el altından hak vermekle sonuçlanacaksa, abes olurdu.

Ama hiçbir yol, amacımıza, ırkçı öğretinin dolaylı olarak biçimlendirilmesi sonucuna varan bu girişimden daha ters düşemezdi. Biyolojik ırkları özgül psikolojik nitelikleriyle belirginleştirmeye girişince, tanımlama biçimi olumlu ya da olumsuz olsun, bilimsel gerçekten aynı ölçüde sapılır. Tarihin ırkçı kuramların atası durumuna getirdiği Gobineau’nun, aslında “ırkların eşitsizliği”ni niceliksel değil niteliksel olarak ele aldığı unutulmamalıdır. Ona göre, başlangıçta ilkel denmeksizin insanlığı oluşturan ilk büyük ırklar –beyaz, sarı, siyah– mutlak değerde, özgün yeteneklerinin farklılığı kadar eşitsiz değillerdi. Gobineau’ya göre soyların yozlaşması, ırklara tek bir değerler skalasıyla yaklaşıldığında her ırkın ortaya çıkan durumuna değil, melezleşme olgusuna bağlanıyordu; dolayısıyla bu yozlaşma, ırk farkı gözetmeksizin gitgide artan bir melezleşmeye mahkûm olan tüm insanlığa yönelikti. Ancak antropolojinin ilk günahı, salt biyolojik olan ırk kavramı (bu sınırlı alanda bile nesnellik iddiasında bulunabilen söz konusu kavrama karşı modern genetiğin itirazını göz önüne almak gerekir) ile kültürlerin sosyolojik ve psikolojik oluşumlarını birbirine karıştırmakta yatar. Bu günahı işlemiş olması bile Gobineau’nun kendini, aslında iyi niyetin de varolduğu düşünsel bir yanılgıdan, tüm sömürü ve ayrımcılık yöntemlerinin istemdışı meşrulaştırılmasına götüren ve çıkışı olmayan bir çemberin içine hapsolmuş bulmasına yetti.

Bu çalışmada ırkların uygarlığa katkılarından söz etsek de, bu, Asya’nın, Avrupa’nın, Afrika’nın ya da Amerika’nın kültürel katkılarının, bu kıtaların kabaca değişik ırksal kökenden gelen insanların yerleşim alanı olmasından dolayı herhangi bir özgünlük kazandıkları anlamına gelmiyor. Eğer böylesi bir özgünlük varsa –ki varlığı şüphe götürmez– bu, siyah, sarı ya da beyazların fizyolojik veya anatomik yapılarına bağlı farklı yeteneklerinden değil, sosyolojik, tarihsel ve coğrafi koşullardan ileri gelmektedir. Ancak bu broşür dizisinin, olumsuz bakış açısına karşı durmaya uğraştığı ölçüde bile, insanlığın gelişme sürecinin yine çok önemli bir diğer yönünü ikinci plana atma tehlikesiyle karşı karşıya kaldığını fark ettik. Şöyle ki, bu süreç bir tekbiçimli tekdüzelik (uniforme monotonie) düzeninde değil, uygarlıkların ve toplumların çok çeşitlenmiş biçimleri arasında gelişmektedir. Bu zihinsel, estetik ve sosyolojik çeşitlilik, insan topluluklarının biyolojik planda gözlemlenebilir bazı yönleri arasındaki herhangi bir farklılığa bir neden-sonuç ilişkisiyle bağlanmış değildir: Birinci çeşitlilik (zihinsel, estetik, sosyolojik) ikinciye (biyolojik) ancak ayrı bir düzlemde koşuttur. Ama aynı zamanda ondan iki önemli özelliği ile ayrılır. İlk olarak, bu çeşitlilik ayrı bir büyüklük sisteminde yer alır. Kültürlerin sayısı ırklara oranla çok daha fazladır; birisi binlerle diğeriyse yalnızca birimlerle ölçülür; aynı ırktan insanların yoğurduğu iki kültür, ırk olarak birbirinden uzak iki topluluğun kültürleriyle aynı oranda, hatta daha da farklı olabilir. İkinci olarak, temel anlamda ırkların yeryüzündeki dağılımları ve tarihsel kökenlerini sergileyen ırklar arası çeşitliliğin tersine kültürler arası çeşitlilik ortaya birçok sorun çıkarır; bunun insanlık için yararlı mı olduğu, yoksa insanlık için bir handikap mı oluşturduğu sorulabilir – doğal olarak birçok yeni soruya ayrışan genel bir sorudur bu.

Son olarak, biyolojik temellerinden ancak kopartılabilen ırkçı önyargıları, yeni bir alanda yeniden oluşurken görmek pahasına da olsa, öncelikle bu çeşitliliğin nelerden oluştuğunu sorgulamalıyız. Çünkü, sokaktaki adamın, deneylerle de kanıtlandığı gibi dört elle sarıldığı, “madem doğuştan ırksal yetenekler yoktur, o zaman diğer renkli halkların kimisi yarı yolda, kimisi de binlerce hatta on binlerce yıl geride kalırken, beyaz insanın kurduğu uygarlık nasıl o bilinen ilerlemeleri yapabilmiştir?” sorusu karşısında yanıtsız kaldığımıza göre, onu, kara veya beyaz derili, düz veya kıvırcık saçlı olmanın ahlaki ve zihinsel bir anlamı olduğu yolundaki düşüncesinden vazgeçirmeye çalışmak son derece anlamsız olur. Dolayısıyla, kültürlerin eşitsizliği –ya da çeşitliliği– sorununa eğilmeden, ırkların eşitsizliği sorununun olumsuzlamayla çözüldüğü ileri sürülemez; çünkü bu iki eşitsizlik halkın kafasında yanlış bir şekilde birbirine sıkıca bağlanmıştır.

Kültürlerin Çeşitliliği

Kültürlerin kendi aralarında nasıl ve hangi ölçüde farklılaştıklarını, bu farklılıkların geçerliliklerini yitirip yitirmediğini veya çelişip çelişmediğini ya da uyumlu bir bütün oluşturmaya yardımcı olup olmadığını anlamak için, önce bu kültürlerin dökümüne girişmek gerekiyor. Ancak güçlükler de tam bu noktada başlamaktadır; çünkü kavramamız gereken, kültürlerin kendi aralarında aynı biçimde ve aynı düzeyde farklılaşmadıklarıdır..

Yeryüzünde birbiriyle yan yana duran, kimi yakın kimi uzak, fakat sonuçta çağdaş olan toplumlarla karşı karşıyayız. Ayrıca, zamansal olarak birbirini izleyen ve dolaysız deneyle ulaşamadığımız toplumsal yaşam biçimlerini de göz önünde bulundurmak durumundayız. Her insan antropolog olabilir ve ilgilendiği herhangi bir toplumun gündelik varoluş biçimini paylaşmak üzere çalışma alanına gidebilir; öte yandan tarihçi veya arkeolog olabilse de, yok olmuş bir uygarlıkla asla dolaysız ilişkiye giremez; ilişki düzeyi salt bu toplum –ya da diğerleri– tarafından bırakılmış yazılı belgeler ve resimli yapıtların taşıdığı dolaylılık içinde kalacaktır. Son olarak, “yabanlar” ya da “ilkeller” diye adlandırdığımız, yazıdan habersiz kimi çağdaş toplumların da –yöntemimizin dolaylılığı nedeniyle öğrenemediğimiz– farklı yaşam biçimlerini geride bırakmış olduklarını unutmamamız gerekiyor. Dürüst bir döküm, kendimizi üzerinde söz söylemeye yeterli saydığımız bölümlerin yanında, kuşkusuz sayısı bunların kat kat üzerinde olan bilemediğimiz bölümlerin varlığını gözardı etmemelidir. Burada bir ilk saptama yapmak gerekiyor: Pratik olarak günümüzde, yine pratik ve kuramsal olarak geçmişte, insan kültürlerinin çeşitliliği asla öğrenemeyeceğimiz kadar zengin ve büyüktür.

Ancak, bu sınırlılığın bilincinde olmamıza ve alçakgönüllülüğümüze karşın, başka sorunlarla da karşılaşıyoruz. Farklı kültürler sözünden ne anlaşılmalıdır? Bazı kültürler farklı görünümü verirler, fakat aynı kökten geliyorlarsa, gelişmelerinin hiçbir anında ilişkisi olmamış iki toplumun farklılığından daha değişik bir farklılık sunarlar. Böylece, Peru İnkaları’nın eski krallığı ile Afrika’daki Dahomey’in eski krallığı arasındaki farklılaşma, örneğin yine farklı toplumlar olarak ele alınması gerekmesine karşın bugünkü İngiltere ve ABD arasındakine oranla daha belirgin kalmaktadır. Buna karşılık, gözardı edilemeyecek bir olgu da, birbirleriyle sonradan yakın ilişkiye giren, ancak söz konusu noktaya farklı yollardan gelen toplumların aynı uygarlık görüntüsü sunuyormuş gibi olmalarıdır. Toplumlarda karşıt yönlerde çalışan ve uğraşları eşzamanlı olan güçler vardır: Bu güçlerin bir bölümü yerel özelliklerin korunmasına hatta keskinleşmesine uğraşırken, diğer bölümü birliktelik ve kaynaşma yönünde çaba gösterir. Bu tür olgulara ilişkin çarpıcı örnekleri dil konusunda bulabiliriz: Aynı kökenden gelen diller birbirlerine bağlı olarak değişme eğilimi gösterirken (Rusça, Fransızca, İngilizce gibi), komşu topraklarda konuşulan değişik kökenli diller de ortak özellikler geliştirirler: Örneğin Rusça, dolaysız komşuluk alanında konuşulan Türk ve Fin-Uygur dillerine en azından bazı sesçil hatlar bakımından yakınlaşmak uğruna, diğer slav dillerinden belli bir ölçüde farklılaşmıştır.

Bu tür olguları incelediğimizde (ki uygarlığın toplumsal kurumlar, sanat ve din gibi özellikleri de benzer örnekler sağlayacaktır), toplumların, karşılıklı ilişkileri açısından üst sınırlarını aşamayacakları ve kolayca gerisinde de kalamayacakları bir çeşitlilik optimumu’yla tanımlanıp tanımlanamayacağı sorusuyla karşılaşıyoruz. Bu optimum ancak, toplumların sayısına, nüfussal önemlerine, coğrafi uzaklıklarına ve kullandıkları maddi ve zihinsel iletişim araçlarına bağlı olarak değişebilir. Gerçekte çeşitlilik sorunu, sadece karşılıklı ilişkileri içinde düşünülen kültürler düzeyinde değildir; çeşitlilik aynı zamanda her toplumun bağrında, o toplumu oluşturan bütün topluluklarda kendini gösterir: Tabakalar, sınıflar, mesleki ve dinsel çevreler vb., sonradan her birinin aşırı bir önem atfederek sarılacağı farklılıklar geliştirirler. Toplum diğer ilişkilerin etkisi altında, daha yoğun ve daha bağdaşık hale geldiğinde, bu iç çeşitlenme’nin, aynı eski Hindistan’daki arî egemenliğinin kurulmasının hemen ardından oluşan kastlar düzeni örneğinde olduğu gibi, sürekli artma eğilimi gösterip göstermediği düşünülebilir.

Böylelikle kültürlerin çeşitliliği kavramının, durağan bir kavram olarak algılanmaması gerektiği görülüyor. Söz konusu çeşitlilik, ne cansız bir numune derlemesinin ne de kuru bir kataloğun çeşitliliğidir. İnsanlar kuşkusuz coğrafi uzaklıkları, içinde bulundukları ortamların kendine özgü nitelikleri ve dışlarındaki dünyadan habersizlikleri nedeniyle farklı kültürler yoğurmuşlardır; fakat bu da ancak her kültür ya da her toplumun kendi içine kapanıp, diğerlerinden soyutlanarak gelişmesiyle mümkün olabilirdi. Oysa bu durum, hiçbir zaman, belki sadece Tasmanyalılar’ınki gibi (ki burada da salt sınırlı bir süre için geçerlidir) istisnai örnekler dışında gerçekleşmemiştir. Toplumlar hiçbir zaman yalnız kalmamışlardır; en ayrık göründükleri zamanlarda bile topluluklar ya da sürüler halinde olmuşlardır. Bu durumda kuzey ve güney Amerikalı kültürlerin on bin ile yirmi beş bin yıl arasında dışlarındaki dünyayla ilişkilerinin kopuk olduğunu varsaymak abartma olmayacaktır. Ancak bu ayrık insanlık parçası da, kendi aralarında çok sık ilişkileri olan, irili ufaklı birçok topluluğu barındırıyordu. Soyutlanmanın sonucu olan farklılıkların yanı sıra, yakınlıktan ileri gelen çok önemli farklılıklar da vardır: kendini gösterme, farklı olma, kendisi olma arzusu. Birçok gelenek, iç gereklilikten ya da birtakım elverişli rastlantılardan değil, kendilerinin koymayı bile düşünmedikleri kuralları başarıyla kullanan komşu topluluğun gerisinde kalmama isteğinden doğmuştur. O halde, kültürlerin çeşitliliği bizi, parçalara ayırıcı ya da parçalara ayrılmış bir incelemeye çekmemelidir. Kültürlerin çeşitliliği insan topluluklarının birbirinden yalıtılmasından çok, onları birleştiren ilişkilere bağlıdır.

Halk-merkezcilik

Yine de, kültürlerin çeşitliliğinin insanlar tarafından çok ender olarak gerçek haliyle, yani toplumlar arası dolaylı ya da dolaysız ilişkilerin sonucu gelişen doğal bir olay olarak algılandığı açıktır; insanlar çeşitliliği daha çok bir yaradılış aykırılığı ya da bir skandal olarak gördüler. Bu konulardaki bilginin ilerlemesi de, daha doğru bir bakış lehine bu yanılsamayı ortadan kaldırmaktan çok, onu kabul etmek ya da katlanmanın yolunu bulmaktan ibaret olan sonuçlar doğurdu.

Beklenmeyen bir durumla karşılaştığımızda hepimizde yeniden ortaya çıkma eğilimi gösteren ve kuşkusuz sağlam psikolojik temellere dayanan en klasik tavır, kendimizle özdeşleştirdiğimiz kültürel, yani ahlaksal, dinsel, toplumsal, estetik biçimlere uzak düşen biçimlerin açıkça yadsınmasından ibarettir. Bize yabancı olan yaşam, inanış ve düşünme biçimleriyle karşılaştığımızda, “yaban alışkanlıklar”, “bu bizden değil”, “buna izin verilmemeliydi”, vb. türünden ürperti ve tiksinti dile getiren kaba tepkiler gösteririz. İlkçağ da Yunan kültürünün içinde yer almayan her şeyi “barbar” adı altında topluyordu; Batı uygarlığı daha sonra yaban deyimini aynı anlamda kullandı. Oysa bu sıfatların ardında tek bir yargı gizlenmektedir: “Barbar” sözcüğü kök bakımından, insan dilinin anlamlı akustik imgesine karşı, eklemsiz kuş şakımalarının karmaşıklığından kaynaklanıyor olabilir; ve yine “ormana ilişkin” anlamına gelen “yaban” sözcüğü de insan kültürüne karşıt hayvansı yaşam biçimini çağrıştırır. Her iki şıkta da kültürel çeşitlilik olgusu yadsınır; yaşamımızı düzenleyen normlara uymayan ne varsa kültürün dışına, doğaya atılması yeğlenir.

Bu naif, fakat insanların çoğunda son derece yerleşik olan bakış açısının, bu broşür zaten bunları çürütmek için yazıldığından, tartışılması gerekmiyor. Burada, bu bakış açısının oldukça açık bir paradoksu içerdiğini belirtmek yeterli olacaktır. “Yabanlar”ın (ya da böyle adlandırılan herkesin) insanlık dışına atılmasına dayanak hazırlayan bu düşünce yöntemi, aslında söz konusu yabanların en belirgin ve en ayırt edici yöntemidir. Gerçi, ırk ya da uygarlık farkı gözetmeksizin, insan türünün tüm biçimlerini kapsayan insanlık kavramının çok geç ortaya çıktığı ve yayılmasının sınırlı olduğu biliniyor. Bu kavramın, gelişmesinin doruğuna ulaşmış gibi göründüğü noktada bile, karmaşıklıklar ve gerilemelerden etkilenmeyecek biçimde oluşmuş olduğu hiç de kesin değildir – yakın tarih bunu kanıtlamaktadır. Dahası on binlerce yıl boyunca, insan türünün büyük bir bölümü için bu tür bir kavramın hiç söz konusu olmadığını da görüyoruz. İnsanlık, kabilenin, dilbirliği olan topluluğun, hatta bazen köyün sınırlarında biter; öyle ki, ilkel diye adlandırılan büyük toplulukların çoğu, onlara göre tümüyle “kötüler”, “reziller”, “yer maymunları” ya da “bit yumurtaları”ndan oluşan diğer kabile, topluluk ve köylerin insanlığın –ya da doğanın– erdemlerini paylaşmadıklarını varsayarken, kendilerini “insanlar” (hatta bazen –hafifçe fısıldayalım ki– “iyiler”, “mükemmeller”, “kusursuzlar”) anlamına gelen bir adla tanımlamışlardır. İş çok kez yabancıyı, artık en alt düzeydeki bir gerçeklikten bile yoksun bırakıp, bir “hortlak”, bir “hayalet” gibi görmeye kadar vardırılır. Böylelikle, iki tarafın birbirine çok sert karşılıklar verdiği durumlar ortaya çıkar. Büyük Antiller’de, Amerika’nın bulunmasından birkaç yıl sonra İspanyollar, yerlilerin bir ruh taşıyıp taşımadıklarını anlamak için araştırma ekipleri yollarlarken, yerliler de beyaz tutsakların ölülerini çürüyüp çürümediklerini anlamak için sürekli gözetim altında, suda tutuyorlardı.

Tuhaf ve aynı zamanda korkunç olan bu küçük öykü (başka yerlerde farklı biçimler altında bulacağımız) kültürel göreceliğin paradoksunu iyi açıklamaktadır: Kültürler ve gelenekler arası bir ayrım getirilmeye çalışıldığı ölçüde, yadsınmaya kalkışılan söz konusu kültür ve geleneklerle tümüyle özdeşleşilmektedir. Örnekleri arasında en “barbar” ya da en “yaban” gibi görünenleri insanlığa kabul etmemek, böyle tanımlananlara ait olan en tipik tutumun yinelenmesinden başka bir şey değildir. Barbar, her şeyden önce barbarlığa inanan insandır.

Kuşkusuz, insanlığın büyük dinsel ve felsefi sistemleri –örneğin Budacılık, Hıristiyanlık, İslamiyet ya da Stoacı, Kantçı, ve Marksist öğretiler– bu sapmaya sürekli karşı çıkmışlardır. Ancak tüm insanlar arasındaki doğal eşitliğin, onları ırk ve kültür ayrımı gözetmeksizin birleştirmesi gereken kardeşliğin bu basit beyanında, gözlemlenebilir gerçek çeşitliliği gözardı ettiği için, aldatıcı bir yön vardır. Çünkü bu ayrılığın meselenin özünü etkilemediğini söylemek, insanın kuram ve uygulamada bunu yok saymasına yetmez. Nitekim UNESCO’nun ırklar sorunu üzerine ikinci bildirisinin girişinde, sokaktaki adamı ırkların varlığına inandıranın, “bir Afrikalı, bir Avrupalı, bir Asyalı ve bir Amerikalı yerliyi yan yana gördüğünde algıladığı açık kanıt” olabileceği çok yerinde bir biçimde belirtiliyor.

Büyük insan hakları bildirileri, insanın doğasını soyut bir insanlık içinde değil, en devrimci değişimlerin bile hâlâ bazı parçalarını oldukları gibi sürüp gitmeye bıraktığı, zaman ve mekân içinde kesinlikle tanımlanmış bir durumun işlevleri olarak açıklanabilen geleneksel kültürler içinde gerçekleştirdiği olgusunu çoğunlukla unutan bir ideali dile getirdikleri için, hem güçlüdürler, hem de zayıf. Kendisine duygusal olarak ters gelen denemeleri mahkûm etme eğilimi ile zihinsel olarak kavrayamadığı farklılıkları yadsıma eğilimi arasında kalmış olan çağdaş insan, bu karşıt kutuplar arasında sonuçsuz uzlaşma noktaları bulmak ve kültürlerin çeşitliliğini kendisi için hoş olmayan ve utanç verici yanlarından arındırarak açıklayabilmek için yüzlerce felsefi ve sosyolojik spekülasyona girişti.

Ancak birbirinden oldukça farklı ve hayli garip olabilmelerine karşın aslında bütün bu spekülasyonlar, kuşkusuz en iyi biçimde sahte evrimcilik terimiyle tanımlanabilecek tek bir reçeteye indirgenebilir. Nelerden oluşmaktadır bu reçete? Söz konusu olan, tam anlamıyla, kültürlerin çeşitliliği olgusunu tümüyle kabul eder görünerek, onu bertaraf etme eğilimidir. Çünkü uzak ve eski toplumların içinde bulunduğu birbirinden farklı durumlar, ortak bir noktadan hareket ederek aynı hedefe yönelmesi gereken tek bir gelişme sürecinin belirli düzey ve evreleri gibi ele alındığı takdirde, çeşitliliğin salt görüntüde kaldığı ortaya çıkar. İnsanlık tek bir kalıp olarak kendisiyle özdeş duruma gelmektedir; ama bu teklik ve özdeşlik, ancak yavaş yavaş gerçekleşebilecektir ve kültürlerin çeşitliliği de, derin gerçekliği gizleyen ya da ortaya çıkışını geciktiren bir sürecin anlarını açıklamaktadır yalnızca.

Darwinciliğin büyük fetihleri akılda olduğu sürece, bu tanım insana çok üstünkörü gelebilir. Ancak bizi ilgilendiren bu değil; çünkü biyolojik evrimcilikle, burada konu ettiğimiz sahte evrimcilik birbirinden çok farklı iki öğretidir. İlki, yoruma çok az yer verilen gözlemlere dayalı, geniş bir çalışma varsayımı olarak ortaya çıkmıştır. Örneğin, atın soyağacını oluşturan farklı cinsler, iki nedenden ötürü tek bir evrimsel dizide sıralandırılabilir: Birinci neden, bir atın döllenebilmesi için onu dölleyecek başka bir atın gerekliliğidir; ikinci neden ise, tarihsel olarak yeniden eskiye doğru giden, üst üste binmiş toprak katmanlarının, aynı şekilde, aldığı en yeni biçimden en eskisine kadar kademeli olarak değişen at iskeletleri barındırmasıdır. Böylece, Hipparion’un Equus caballus’ün gerçek atası olması son derece olası görünüyor. Aynı düşünme biçimi kuşkusuz insan türüne ve ırklarına da uygulanıyor. Ne var ki biyolojik olgulardan kültür olgularına geçildiğinde her şey son derece karmaşıklaşır. Toprak altında maddi nesneler bulunabilir ve jeolojik katmanların derinliğine, nesnenin üretiliş biçim ve tekniğine göre aşamalı bir gelişme gözlenebilir. Ancak bununla birlikte, bir balta, bir hayvan gibi, başka bir baltanın varolmasını sağlayamaz. Bu durumda bir baltanın bir diğerine bağlı olarak evrim gösterdiğini söylemek, sonuç olarak biyolojik olaylara uygulanan benzer söyleme bağlı olan, bilimsel kesinlikten yoksun, eğretilemeli ve yaklaşık bir formül oluşturacaktır. Fiziksel olarak yeryüzünde varolan ve bilinen dönemlere ait nesneler için doğru olan, genel olarak geçmişini bilemediğimiz kurumlar, inançlar ve zevkler için daha da doğrudur. Biyolojik evrim kavramının denk düştüğü varsayıma atfedilen olasılık katsayısı, sosyal bilimler alanında karşılaşılabilen en yüksek değerdedir; oysa toplumsal ya da kültürel evrim kavramı olsa olsa olguların çekici, ama tehlikeli olacak düzeyde de kolay bir sunum yöntemini getirir.

Dahası gerçek ve sahte evrimcilik arasındaki sık sık gözardı edilen bu farklılık, bunların karşılıklı ortaya çıkış tarihleriyle açıklık kazanmaktadır. Kuşkusuz sosyolojik evrimcilik, biyolojik evrimcilikten önemli bir itici güç sağlayabilirdi; fakat olgular düzeyinde onun öncülü olmuştur. Pascal tarafından da ele alınan ve insanlığı sürekli çocukluk, ergenlik ve olgunluk dönemlerinden geçen bir canlıya indirgeyen eski anlayışlara kadar uzanmaya gerek kalmadan, 18. yüzyılda, sonradan birçok farklı kullanıma araç olacak temel taslakların geliştiğini görürüz: Vico’nun, Comte’un “üç durum yasası”na kaynaklık eden “üç çağ kuramı” ve ayrıca “sarmalları”, Condorcet’nin “merdiveni”. Toplumsal evrimciliğin iki kurucusu Spencer ve Tylor, öğretilerini Türlerin Kökeni’nden önce ya da onu okumadan hazırladılar ve yayınladılar. Bilimsel bir kuram olarak biyolojik evrimciliği önceleyen toplumsal evrimcilik, gözlem ve tümevarım yoluyla bir gün çözülüvereceği hiç de kesin olmayan eski bir felsefi sorunun sahte bir bilimsellikle süslenmiş halinden başka bir şey değildir.

Eskil Kültürler ve İlkel Kültürler

Her toplum, kendi bakış açısıyla kültürleri üç bölüme ayırabilir: Kendisinin çağdaşı olan fakat yeryüzünün başka bir köşesinde bulunanlar; yaklaşık olarak aynı bölgede, ancak zaman içinde kendisinden daha önce yer alanlar; bir de, gerek zaman gerekse yer bakımından onun içinde bulunduğu zaman ve bölgeye uymayanlar.

Bu üç grubun tanınmasında büyük eşitsizlikler olduğunu gördük. Sonuncunun durumunda ve hele yazıdan ve mimariden yoksun, basit tekniklerin kullanıldığı kültürler söz konusu olduğunda (bugün yeryüzündeki insanların yarısının ve uygarlığın başlangıcından beri geçen zaman içinde, bölgelere göre, insanların % 90-99’unun durumu gibi), onlar hakkında hiçbir şey bilmediğimiz ve bu konuda yapılan tüm çalışmaların ucuz varsayımlara dayandığı söylenebilir.

Buna karşılık, birinci grubun kültürleri arasında, zaman içindeki sıralanış düzenine denk düşecek ilişkiler kurmaya çalışmak son derece çekicidir. Elektrikten, buharlı makinadan habersiz olan bazı günümüz toplumlarının, Batı uygarlığının kendi gelişmesine denk düşen evresini çağrıştırmamaları mümkün müdür? Yazıyı ve madenciliği tanımayan, fakat kayalara resimler çizip, taş aletler yapan yerli kabilelerle, Batı uygarlığının –Fransa ve İspanya’daki mağaralarda bulunan kalıntıların korkunç benzerliği kanıtladığı– eskil biçimlerini karşılaştırmamak mümkün müdür? İşte sahte evrimciliğin kendini tutamadığı yer de burası olmuştur. Bununla birlikte, her fırsatını bulduğumuzda karşı koyulmaz bir istekle kendimizi bıraktığımız bu hoş oyun (Batılı gezgin, Doğu’da “Ortaçağ”ı, I. Dünya Savaşı Pekini’nde “14. Louis dönemi”ni, Avustralya veya Yeni Gine yerlilerinde “Taş Devri”ni bulmaktan hoşlanmaz mı?) son derece tehlikelidir. Yokolmuş uygarlıkların sadece bazı yönlerini bilmekteyiz ve bildiğimiz bu yönler, en eski kabul edilen uygarlık söz konusu olduğunda, orantısız derecede azdır; çünkü bu yönler salt zamanın aşımına karşı ayakta kalabilmiş olanlarıdır. Buna bağlı olarak yöntem de, bütüne varmak için parçayı alıp –halen varolan uygarlıklarla, yokolmuş olanlar bazı yönlerden benzeştikleri için– tüm yönler için analoji kurmaktan ibarettir. Bu düşünce biçimi, mantıksal olarak savunulması olanaksız olduğu gibi, birçok kereler olgularca da yalanlanmıştır.

Yakın sayılabilecek bir döneme kadar Tasmanyalılar ve Patagonyalılar yontma taştan aletlere sahiptiler ve bu aletler Avustralya ve Amerika’nın bazı kabilelerinde halen yapılmaktadır. Fakat bugün, bu aletlerin incelenmesi, paleolitik dönemdeki alet kullanımını anlayabilmemiz için fazla yardımcı olamamaktadır. İngiltere’den Güney Afrika’ya, Fransa’dan Çin’e kadar üretiliş biçim ve teknikleri yüz, iki yüz bin yıldır (kullanımları çok belirgin bir amaca yönelik olmalı ki) hiç değişmeden kalmış şu ünlü el baltalarından nasıl yararlanılmaktaydı? Maden yataklarında yüzlerce bulunan ve hiçbir varsayımın açıklamayı başaramadığı üçgen ve yassı biçimli, olağanüstü parçaları ne işe yarıyordu? Rengeyiği kemiğinden yapılmış, sözümona “buyruk sopası” denen şeyler nelerdi? Arkalarında, alabildiğince çeşitli geometrik şekillerde yontulmuş ve insan elinin boyutlarına uymayan, inanılmaz çoklukta küçük taş parçaları bırakan Tardenozyan kültürlerin teknolojisi ne olabilirdi? Tüm bu belirsizlikler, paleolitik uygarlıklar ve bazı günümüz yerli toplumları arasında her zaman bir benzerliğin varolduğunu göstermektedir: Hepsi de yontulmuş taş araç ve gereçten yararlandılar. Fakat teknoloji düzeyinde bile daha ileri gitmenin olanağı yoktur: Yapım aletlerinin kullanımı, gereç çeşitleri ve kullanılış amaçları farklıdır ve bu yüzden de günümüzdeki yerli toplumlar bize diğerleri (tarih içindekiler) hakkında pek az ipucu sunabilmektedirler. Şu halde bu toplumlar, dil, toplumsal kurumlar ya da dinsel inançlar konusunda bize nasıl bilgi verebilirler?

Kültürel evrimciliğe esin kaynağı olan en yaygın yorumlardan birisi, paleolitik toplumların bugüne bıraktığı mağara resimlerini, av törenlerinin büyüsel betimlemesi olarak ele alır. Bu düşünme biçiminin işleyişi şöyledir: Günümüzdeki ilkel toplumların, bize yararsız gelen av törenleri vardır; kayalara oyulmuş tarihöncesi resimler hem sayıları, hem de mağaraların derinliklerindeki yerleriyle, bize kullanım değerinden yoksun görünürler; bunların yaratıcıları da avcılardı; o halde bu resimler av törenlerine hizmet ediyordu. Bu örtük savı açıklamak, tutarsızlığını anlamak için yeterlidir. Zaten bu kanıtlama biçimi özellikle uzman olmayanlar arasında geçerlidir; (kültürlerin bütünlüğü olgusu çiğnenerek sahte bilimsel bir tür yamyamlıkla her işe bulaştırılan) o ilkel toplumlar üzerine birinci elden bilgi sahibi olan etnograflar ise, incelenen olgular içinde, söz konusu belgeler hakkında hiçbir şeyin bir varsayım oluşturmaya elvermediği görüşünde birleşirler. Burada mağara resimlerinden söz ettiğimize göre, Güney Afrika’dakilerin (ki bazılarınca, yörenin yerlileri tarafından yeni yapılmış oldukları kabul edilmektedir) dışındaki “ilkel” sanatların, çağdaş Avrupa sanatından olduğu kadar Magdalenyan ve Aurignasyan sanatlardan da uzak olduğuna dikkati çekeceğiz. Zira, tarihöncesi sanat çarpıcı bir gerçekçilik sunarken, bu sanatlar aşırı bir şekilsizliğe kadar giden, biçemlemenin çok yüksek bir derecesiyle nitelenebilirler. Bu söz konusu dönem içinde Avrupa sanatının kökenini arama isteğine de kapılabilinir; ancak bu da yanlış olacaktır, çünkü paleolitik sanat aynı topraklarda aynı özelliği taşımayan farklı biçimler tarafından izlenmiştir; kendi öncellerinin eserlerinden habersiz ya da bunlara kayıtsız ve her biri beraberinde karşıt inançlar, teknikler ve biçimler getiren farklı toplulukların, aynı toprak üzerinde birbirini izlediği düşünüldüğünde, coğrafi sürekliliğin hiçbir şeyi etkilemediği görülür.

Kolomb öncesi Amerika, keşfin hemen öncesinde barındırdığı uygarlıklarla, Avrupa’nın neolitik dönemini hatırlatır. Ancak incelenmeye başlandığında böyle bir benzerliğin söz konusu olmadığı ortaya çıkar: Amerika’da gelişme, oldukça kuraldışı bir yolla, hayvancılığın hemen hemen hiç bilinmediği (ya da çok az bilindiği) bir dönemde tarım tarafından yönlendirilirken, Avrupa’da tarım ve hayvanların evcilleştirilmesi başabaş gelişir. Amerika’da taş alet kullanımı, zaman olarak Avrupa’da madenciliğin başlangıcına denk düşen bir tarım ekonomisi içinde sürüp gider.

Örnekleri çoğaltmak gereksiz. Çünkü, kültürlerin zenginliğini ve özgünlüğünü tanımak ve bunları Batı uygarlığından eşitsizce geri kalmış kopyalar durumuna indirgemek için yapılan girişimler çok daha farklı ve çok daha büyük bir güçlükle karşılaşırlar: Genellikle (daha sonra yeniden ele alacağımız Amerika’nın dışında) tüm toplumların yaklaşık olarak aynı büyüklük düzenine sahip bir geçmişleri vardır. Bugün geri olarak nitelendirilen bazı toplumların durumunu, yine gelişmiş ya da ileri diye adlandırılan diğer toplumların daha önceden katetmiş oldukları bir “aşama” olarak ele alabilmek için, bu ikinciler birtakım aşamalar katederken ötekilerin hiçbir şey yapmadıklarını –ya da çok az şey yaptıklarını– varsaymak gerekirdi. Ve gerçekten de, “tarihi olmayan toplumlar”dan (bazen de bunların daha mutlu olduklarını söylemek için) söz edilir. Oysa bu eksiltili formül, söz konusu toplumların tarihi olmadığını değil, sadece tarihlerinin bilinmediğini ve bilinmez kalacağını gösterir. Onlarca hatta yüzlerce bin yıl boyu, oralarda da, seven, nefret eden, acı çeken, keşfeden, savaşan insanlar yaşadı. Gerçekte, çocuk halklar yoktur; çocukluk ve ergenliklerinin günlüğünü tutmamış olanlar da dahil olmak üzere, tüm halklar yetişkindir.

Kuşkusuz, toplumların “geçmiş zamanı” farklı biçimlerde kullanmış oldukları (ki bazıları için bunun kaybedilmiş bir zaman olduğu) ve kimileri yol boyunca oyalanırken kimilerinin de hızla yollarına devam ettikleri söylenebilirdi. Böylece, buradan da iki tür tarih ayrımına gelinirdi: keşif ve icatları büyük uygarlıklar kurmak için biriktiren, ilerleyici ve içerici bir tarih ve yine, belki aynı derecede etkin ve beceriyi aynı oranda yapıta dönüştürebilen, fakat birincinin özelliği olan sentezleyici yetenekten yoksun bir diğer tarih. Bu tarihte her yenilik, kendinden önceki benzer yönelimle yeniliklere ekleneceği yerde, hiçbir zaman ilkellikten kurtulmasına izin vermeyecek değişken bir akış içinde eriyip giderdi.

Bu görüş bize, önceki paragraflarda çürüttüğümüz kolaycı bakış açılarına oranla daha esnek ve daha ayrıntılı görünüyor. Kültürlerin çeşitliliğini yorumlama denememizde, bunların hiçbirine haksızlık etmeden, bu görüşe de yer verebileceğiz. Ancak oraya gelmeden önce, birkaç sorunu incelememiz gerekiyor.

İlerleme Kavramı

Öncelikle, bakış açısı veri alınan kültürün –bu hangisi olursa olsun– tarihsel olarak kendinden önce geldiğini düşündüğü toplumları, yani yaptığımız ayrımda ikinci grubu oluşturan kültürleri incelemeliyiz. Bunların durumları, geçen örneklerde gördüklerimizden daha karmaşıktır. Çünkü, bir evrim varsayımının –ki yeryüzünde birbirinden uzak çağdaş toplumları aşama aşama düzenlemek amacıyla kullanıldığında son derece belirsiz ve zayıf kalır– burada çok zor tartışma götürdüğü ve aynı zamanda olgular tarafından da dolaysızca doğrulandığı görülmektedir. Arkeolojinin, prehistoryanın, paleontolojinin tanıklıklarıyla, Avrupa kıtasında, önce çakmaktaşından kabaca yontulmuş aletler kullanan Homo cinsinin farklı türlerinin yaşadığını; bu ilk kültürleri, taşı daha ustaca yontan ve sonra beraberinde cila yapıp, kemik ve fildişini işleyen kültürlerin izlediğini; daha sonra, belli evrelere ayırabileceğimiz, madenciliğe kadar uzanan, çömlekçilik, dokumacılık, tarım ve hayvancılığın ortaya çıktığını biliyoruz. Bu halde, birbirini izleyen bu biçimler kimileri üstün, kimileri aşağı olmak üzere bir evrim ve bir ilerleme doğrultusunda sıralanmaktadırlar. Fakat, eğer bu doğruysa, acaba söz konusu ayrımlar, bizim aralarında benzer farklılıklar sergileyen çağdaş biçimleri ele alma yöntemimizi, kaçınılmaz olarak etkilemezler mi? Bu yeni dolambaçlı yolla birlikte, önceden vardığımız sonuçlar yeniden sorgulanmak durumuyla karşılaşıyor.

İnsanlığın, başlangıcından beri yaptığı ilerlemeler o denli belli ve o denli açıktır ki, bunları tartışmak için yapılacak her girişim sonunda gelip bir retorik çalışmasına dayanacaktır. Ancak yine de, bunları düzenli ve sürekli bir dizi içinde sıralamak sanıldığı kadar kolay değildir. Bundan yaklaşık elli yıl kadar önce, bilim adamları bu ilerlemeleri kafalarında canlandırmak için son derece basit şemalardan yararlanıyorlardı: Yontma Taş Çağı, Cilalı Taş Çağı, Bakır, Bronz ve Demir Çağları. Bu tümüyle basit bir yöntemdir. Biz bugün, taşın cilalanması ve yontulmasının kimi kez yan yana yeraldığını düşünüyoruz; ikinci teknik birinciyi tamamen gölgede bıraktığında, bu, bir önceki aşamada kendiliğinden ortaya çıkmış bir teknik ilerlemenin sonucu değil, fakat gerçekte, aynı dönemde yer almış ve kuşkusuz daha çok “ilerlemiş” diğer uygarlıkların sahip oldukları metal silah ve aletleri taştan taklit etme eğiliminin sonucudur. Buna karşılık, salt “Cilalı Taş Çağı”na ait olduğu sanılan çömlekçilik, bazı Kuzey Avrupa bölgelerinde Yontma Taş’a kadar gitmektedir.

Sadece paleolitik denen Yontma Taş Çağı ele alındığında bile, daha birkaç yıl önce, söz konusu yontma tekniğinin farklı biçimlerinin –sırasıyla “çekirdek”, “kopuntu” ve “kesici” işleyimleri niteleyen– aşağı paleolitik, orta paleolitik, yukarı paleolitik diye adlandırılan üç aşamalı bir tarihsel ilerlemeye denk düştüğü düşünülüyordu. Bugün, tek yönlü bir ilerlemenin aşamalarını değil, durağan olmayan ve çok karmaşık, değişik ve dönüşümlere bağlı bir gerçekliğin görünümlerini –ya da bizim dediğimiz gibi yüzlerini– oluşturan bu üç biçimin bir arada varolduğu kabul ediliyor. Gerçekten de, daha önce sözünü ettiğimiz ve gelişmesi M.Ö. iki yüz elli ile yetmişinci binyıllar arasında yer alan Levalozyan yontma tekniğinde, iki yüz kırk beş ile iki yüz altmış beş bin yıl sonra, ancak neolitik dönemin sonlarında ortaya çıkması gereken ve bugün bile onu yeniden üretmekte çok zorlanacağımız bir yetkinlik düzeyine erişilmiştir.

İki süreç arasında karşılıklı hiçbir bağlantı kurulamasa bile, kültürler için doğru olan her şey ırklar konusunda da doğrudur: Avrupa’da Neandertal insan, Homo sapiens’in en eski biçimlerinden önce gelmedi; tersine bunlar onların çağdaşları, belki de öncelleriydiler. Ve Güney Afrika’nın “pigme”leri Çin ve Endonezya’nın “dev”leri, vb. gibi insanımsıların en değişik tiplerinin, aynı bölgede olmasa bile aynı zaman içinde birlikte varoldukları reddedilmemektedir.

Bir kez daha tekrarlayalım ki, bütün bu söylediklerimiz insanlığın ilerleme gerçeğini yadsımıyor, tersine bizi bu gerçekliği daha temkinli kavramaya davet ediyor. Tarihöncesi ve arkeolojik bilgilerin gelişimi, bizim zaman içinde art arda dizilmiş olarak düşünmeye zorlandığımız uygarlık biçimlerini alan içinde sergilemek eğilimindedir. Bu iki şeyi ifade eder: Öncelikle, “ilerleme” (eğer bu terim hâlâ daha önce uyguladığımızdan çok farklı bir gerçekliği belirtmeye uygunsa) ne kaçınılmazdır, ne de süreklidir; atlamalar, sıçramalar ya da biyologların dediği gibi mutasyonlardan kaynaklanır. Bu atlama ve sıçramalar sadece daha ileri doğru ve sürekli aynı yönde olmazlar; yön değiştirerek giderler, bunu çeşitli yönlere hamle olanakları bulunan, ancak bunların hiçbiri aynı yönde olmayan satrançtaki ata benzetebiliriz. İlerlemekte olan insanlık, her bir yeni hareketiyle onun için artık tırmanılmış olan basamaklara yeni basamaklar ekleyen, merdiven çıkmakta olan bir adama pek benzetilemez; bu ilerleme daha çok, zar atmakta olan ve şansı zarların üzerine dağılmış bir oyuncuyu hatırlatır, her atışında, zarların masanın üzerine farklı birleşimlerde saçıldığını görür. Birinde kazanılan, sürekli öbüründe kaybedilir ve tarih sadece zaman zaman birikimseldir, yani kısacası sonuçlar uygun bir birleşim oluşturmak için toplanırlar.

Söz konusu birikimsel tarihin, salt bir uygarlığa ya da tarihin belli bir dönemine özgü olmadığının en inandırıcı örneği Amerika’dır. Bu uçsuz bucaksız kıta, insanın gelişini büyük bir olasılıkla M.Ö. yirminci binyıldan önce, kuşkusuz son buzullar sayesinde Bering boğazını geçen küçük göçebe topluluklarda görmüştür. Yirmi ile yirmi beşinci binyılda, yeni bir doğal çevrenin kaynaklarını tepeden tırnağa tarayarak, kendi yiyecek, zehir ve ilaçları için en çeşitli bitki türlerini (birçok hayvan türüyle birlikte) evcilleştiren ve –hâlâ çok gariptir– manyok gibi zehirli maddeleri temel gıda maddesine veya diğerlerini uyarıcı ya da uyuşturucuya dönüştüren; hayvan türleri üzerindeki farklı etkilerine göre yine birçok zehir ve uyuşturucuyu düzenleyen; dokumacılık, seramik ve değerli metal işçiliği gibi zanaatleri doruk noktasına vardıran bu insanlar, birikimsel tarihin dünyadaki en şaşırtıcı gösterilerinden birini başarmışlardır. Bu müthiş eserin değerini anlamak için, Amerika’nın Eski Dünya uygarlıklarına katkısını ölçmek yeterlidir. En başta, kuşkusuz çeşitli kullanımlarıyla Batı kültürünün dört temel direğini oluşturan patates, kauçuk, tütün ve koka (modern anestezinin temeli); belki de, daha Avrupa gıda düzeninde yaygınlaşmadan önce, Afrika ekonomisinde devrim yapan mısır ve yerfıstığı; ve sonra kakao, vanilya, domates, ananas, biber, fasulyenin, pamuğun ve kabakgillerin birçok türü. Ve yine, aritmetiğin ve dolaylı olarak modern matematiğin temeli olan sıfır, Hintli bilginlerin bulmasından –ki Avrupa’ya da bunlardan Araplar aracılığıyla gelmiştir– en az beş yüz yıl önce Mayalar tarafından biliniyor ve kullanılıyordu. Kullandıktan takvimin, aynı devirde Eski Dünya’da kullanılandan daha doğru olması belki de bu nedenledir. İnkalar’ın siyasal düzeninin toplumcu mu totaliter mi olduğu konusu üzerine çok yazılıp çizildi. Şu bir gerçek ki, İnka, Avrupa’nın yaşadığı aynı tip olayları yüzyıllarca önce yaşıyor ve çok daha modern formüller kullanıyordu. Ok zehiri konusuna son zamanlarda yeniden uyanan ilgi, Amerikalı yerlilerin dünyanın diğer bölgelerinde kullanılmayan birçok bitkisel maddeye uygulanan bilimsel bilgilerinin, gerektiğinde daha hâlâ birçok katkılar sağlayabileceğini göstermektedir.

Dural Tarih, Birikimsel Tarih

Geçen bölümdeki Amerikan örneği tartışması bizi “dural tarih” ve “birikimsel tarih” farklılığı konusundaki düşüncemizi geliştirmeye yöneltmelidir. Birikimsel tarihi Amerika’ya özgü bir şey olarak kabul ediyorsak, bu onu, gerçekten de yalnızca bu kültürden aldığımız, ya da bizimkilere çok benzeyen birtakım katkıların yaratıcısı olarak görmemizden değil midir? Peki kendine özgü değerler geliştirmeye özen gösteren bir uygarlığın söz konusu özdeğerlerinin hiçbirisi, gözlemcinin kendi uygarlığının dikkatini çekecek nitelikte olmadığında, durumumuz ne olacaktır? Bu gözlemci söz konusu uygarlığı, “dural” diye nitelemek zorunda kalmayacak mıdır? Başka bir deyişle, iki tarih biçimi arasındaki ayrım, bu ayrımın uygulandığı kültürlerin içsel doğasından mı kaynaklanmakta, yoksa bizim farklı bir kültürü değerlendirirken sürekli kullandığımız halk-merkezci bakış açısından mı ileri gelmektedir? O zaman bizimkine benzer yönde gelişen, yani gelişimi bize göre anlam yüklü olan her kültürü birikimsel kabul ederdik. Bunun dışındaki diğer kültürler de, gerçekten dural olduklarından değil, gelişme çizgileri bizim için bir anlam taşımadığından, kullandığımız başvuru sistemlerinin sınırları içinde ölçülebilir olmadıklarından, bize dural görünürlerdi.

Durumun böyle olduğu –kendi toplumumuzdan farklı olanları değil, onun içinde yer alan toplumları nitelemek için– iki tarih arasındaki ayrımı uyguladığımız koşulları kısaca incelediğimizde, açıkça ortaya çıkar. Bu sanıldığından çok daha sık görülen bir uygulamadır. Yaşlılar, gençlik yıllarını birikimsel tarih olarak kabul ederken, yaşlılıklarında akıp geçen tarihi dural görürler. İçinde etkin olarak yer almadıkları, hiçbir rol oynamadıkları bir çağın onlar için hiçbir anlamı yoktur: Bu çağda hiçbir şey olmamakta ya da olanlar gözlerine hep olumsuz şeyler gibi görünmektedir; oysa bu sırada, torunları bu dönemi dedelerinin artık unutmuş oldukları büyük bir coşkuyla yaşamaktadırlar. Bir siyasal düzenin muhalifleri varolan düzeni gönüllü olarak kabul etmezler; onu toptan mahkûm edip, sanki yaşanan dönem koskoca bir araymış da bunun sonunda yaşam yeniden başlayacakmış gibi, tarihin dışına atarlar. Bunun yanında, iktidardakilerin aygıtın işleyişine daha yakından ve daha yüksek bir düzeyde katıldıkları sürece tam tersini düşündüklerini görürüz. Bir kültürün ya da bir kültürel sürecin tarihselliği ya da kesin konuşursak olay zenginliği bunların içsel özelliklerine değil; bizim onlara bağlı çıkarlarımızın çeşitliliği ve çokluğuna, karşılarındaki durumumuza bağlıdır.

İlerleyen kültürlerle dural kültürler arasındaki karşıtlığın, öncelikle bir odaklama farkından doğduğu görülmektedir. Odaktan belirli bir uzaklıkta “yerini alan” mikroskoplu gözlemciye, odağın berisine ya da ötesine yerleştirilmiş cisimler –uzaklık sadece milimetrenin yüzde biri olsa bile– belirsiz ve bulanık görünebilecekleri gibi, hiç görünmeyebilirler de: Çünkü hep “oradan” bakılır. Bir başka karşılaştırma, aynı yanılsamayı ortaya koyma olanağı veriyor; bu, görelilik kuramının ilk nüvelerini açıklamak için kullanılan karşılaştırmadır. Cisimlerin hareketlerindeki boyut ve hızın mutlak değerler olmadığını, tersine bunların, gözlemcinin durumuna bağlı olduklarını göstermek amacıyla trenin penceresinden bakan bir yolcu için, diğer trenlerin hız ve uzunluklarının gitmekte oldukları yöne göre değiştiği hatırlatılır. Bu hayali yolcu, içinde bulunduğu trene ne kadar bağlıysa, herhangi bir kültürün her üyesi de kendi kültürüne, sıkı bir şekilde o kadar bağlıdır. Zira, doğduğumuz günden beri, bilinçli ya da bilinçsiz binbir yolla çevremiz birtakım değer yargılarına, güdülenmelere, (verilen eğitim yoluyla benimsediğimiz, uygarlığımızın tarihsel oluşumunun düşünsel bakışını içeren) ilgi merkezlerine dayanan, karmaşık bir başvurular~sistemini, sanki bunlar olmaksızın bu uygarlık düşünülemezmiş ya da gerçek davranışlarla çelişirmiş gibi, zorla kafamıza sokar. Bu başvurular sistemine tamı tamına uyarak hareket ederiz, kendi dışımızdaki kültürel gerçeklikleri ise ancak bu kültürler sistemimizin kalıplarını bozdukları ölçüde (onları görmemizi olanaksız kılacak derecede aşırıya kaçmadığı durumlarda) gözlemleyebiliriz.

“Devingen kültürler” ile “durağan kültürler” arasındaki ayrım, çok geniş ölçüde aynen yolcumuza hareket halindeki bir treni hareketli ya da hareketsiz gösteren, içinde bulunulan durumun farklılığı ile açıklanır. Aynı şekilde, Einstein’ınkinden daha farklı ve hem fiziksel bilimlere hem de sosyal bilimlere uygulanabilecek (ikisinde de her şey bakışık fakat ters bir şekilde oluyor gibidir), genelleştirilmiş bir görelilik kuramı formüle etmeye çalışacağımız gün –ki şimdilik uzak olsa da, geleceği kesindir– önemi bütünüyle ortaya çıkacak bir farklılığın olacağı doğrudur. Maddi dünyanın gözlemcisine durağan görünenler, yolcu örneğinin gösterdiği gibi, kendisininkiyle aynı yönde gelişen sistemlerken, daha hızlı görünenler farklı yönlerde gelişenlerdir. Kültürler için durum tam tersinedir, bize daha etkin görünen kültürler, bizimkiyle aynı yönde hareket eden kültürler, dural görünenler ise yönleri bizimkinden ayrılanlardır. Fakat insan bilimlerinde, hız etkeninin sadece eğretilemeli bir değeri vardır. Karşılaştırmanın geçerli olabilmesi için, hız etkeninin yerini bilgi ve anlam almalıdır. Bizimkine koşut hareket eden ve hızı hızımıza yakın olan bir tren üzerine (yolcuların yüzlerini incelemek, onları saymak, vb. gibi), bizi hızla geçen ya da bizim onu hızla geçtiğimiz, veya farklı yönde hareket ettiği için daha kısa olduğunu düşündüğümüz bir trene oranla daha çok bilgi biriktirmenin mümkün olduğunu biliyoruz. Sonuçta, o denli hızla geçmektedir ki, bize sadece hiçbir belirtinin (hatta hızın bile) fark edilmediği, belirsiz bir izlenim kalır; bu da görüş alanındaki anlık bir bulanıklıktan başka bir şey değildir, hiçbir anlam göstermemektedir artık. Bu halde, bana öyle geliyor ki, görünür hareketin maddi kavramıyla, fiziğe, psikolojiye, sosyolojiye aynı derecede bağlı olan bir başka kavram arasında bir ilişki vardır: Bu da, karşılıklı kültürlerinin az ya da çok, çeşitliliklerine bağlı olarak, kişiler ya da topluluklar arasında birinden ötekine “geçmeye” elverişli bilgi miktarıdır.

Bir kültürü, devinimsiz ya da dural diye nitelemeye her giriştiğimizde, bu görünen hareketsizliğin söz konusu kültürün gerçek özgünlüklerine ilişkin (bilinçli ya da bilinçsiz) bilgisizliğimizden kaynaklanıp kaynaklanmadığını ve bizimkinden farklı ölçütlere sahip bu kültürün –ilgilendiğimiz sürece– aynı yanılsamanın kurbanı olup olmadığını düşünmeliyiz. Başka bir deyişle, sadece ve sadece benzeşmememizden ötürü, karşılıklı olarak birbirimize özgünlükten yoksun görünebiliriz.

İki, üç yüzyıldan bu yana, Batı uygarlığı insan kullanımına gittikçe daha güçlü mekanik olanaklar sunmaya yönelmiştir. Eğer bu ölçüt benimsenirse toplumların gelişme dereceleri kişi başına düşen enerji miktarıyla ölçülecektir. Bu durumda da Kuzey Amerika’daki biçimiyle Batı uygarlığı baş sırayı alacak, bunu Avrupalı, Sovyet ve Japon toplumları izlerken, en geride hemen belirsizleşiverecek bir sürü Asyalı ve Afrikalı toplum kalacaktır. Oysa, “azgelişmiş” ya da “ilkel” diye adlandırdığımız bu yüzlerce hatta binlerce toplum, az önce örneklediğimiz şekilde incelendiğinde (ki bu inceleme yöntemi, söz konusu gelişme çizgisi bu toplumlarda bulunmadığından ya da yeri çok ikincil olduğundan, onları nitelendirmeye yeterli değildir) belirsiz bir bütünün içinde eriyip gitmelerine karşın, gerçekte birbirlerinin aynısı değildirler; birbirlerinin karşıt uçlarında yer alırlar. Şu halde seçilen bakış açısına göre farklı sınıflamalara varılacaktır.

Eğer ölçüt, en zorlu coğrafi bölgelerin insan egemenliği altına alınması olsaydı, hiç şüphe yok ki, bir taraftan Eskimolar, diğer taraftan Bedeviler baş sırayı kaparlardı. Hindistan hiçbir kültürün erişemediği felsefi, dinsel bir sistem, Çin ise özgün bir yaşam biçimi geliştirmiş, sonuçta her ikisi de nüfussal dengesizliğin psikolojik sonuçlarını en aza indirgemeyi başarmışlardır. Bundan on üç yüzyıl önce İslam, Batı dünyasının ancak çok kısa bir süre önce Marksist düşüncenin bazı yanlarıyla ve çağdaş etnolojinin doğmasıyla bulduğu, insan yaşamının tüm yapılarının (teknik, ekonomik, toplumsal, ruhsal) dayanışmasını içeren bir kuram oluşturdu. Bu kâhince görüşün, Araplar’a Ortaçağ düşünce yaşamında ne denli üstün bir yer sağladığı biliniyor. Makinelerin efendisi Batı, en yetkin makinenin –ki bu da insan vücududur– kaynakları ve kullanımı üstüne ancak çok basit bilgilere sahiptir. Buna karşın, Doğu ve Uzak Doğu, doğasalla ruhsal arasındaki bağlantı konusunda olduğu gibi bu alanda da Batı’dan binlerce yıl öndedir; Hindistan’ın yogası, Çinliler’in soluk alma teknikleri ya da eski Maoriler’in iç cimnastiği gibi çok büyük kuramsal ve uygulamalı bütünlükler yaratmışlardır. Çok kısa bir süredir gündemde olan topraksız tarım tekniği, dünyaya denizcilik sanatını öğretmiş ve düşünülemeyecek düzeyde özgür ve verimli bir toplumsal ve ruhsal yaşam biçimi ortaya koyarak 18. yüzyılda dünyayı altüst etmiş birtakım Polinezyalı halklar tarafından yüzyıllar boyunca uygulanmıştır.

Ekonomik düzeyde geri kalmış Avustralyalılar, aile ve toplum grupları arasındaki ilişkilerin uyumuna ve ailenin örgütlenmesine ilişkin konularda insanlığın geri kalan kısmına oranla o denli ileridirler ki, onların bilinçli ve düşünülmüş bir şekilde özümledikleri kurallar sistemini anlamak için modern matematiğin en ince biçimlerine başvurmak gerekir. Evlilik bağlarının bir kanaviçe oluşturduğunu ve diğer toplumsal kurumların bu kanaviçe üzerindeki işlemelerden başka bir şey olmadıklarını gerçekten keşfeden de onlardır. Çünkü ailenin oynadığı rolün sınırlanma eğiliminde olduğu modern toplumlarda bile bu bağların yoğunluğu daha az değildir; sadece daha dar bir çerçeveyle sınırlanmıştır. Bu çerçevenin ötesinde, diğer ailelerle başka türden ilişkiler aile bağlarının yerini almaktadır. Ailelerin iç evlilikler yoluyla birbirine eklemlenmesi, toplumsal yapıyı ayakta tutan ve onun esnekliğini sağlayan birer menteşe gibi geniş birleşim noktaları oluşturur. Avustralyalılar, hayran olunacak bir bilinçlilikle bu işleyişin kavramını oluşturdular ve her birinin yarar ve sakıncaları ile birlikte bu işleyişi hayata geçirecek temel yöntemlerin dökümünü yaptılar. Aynı zamanda görgül gözlemleme düzeyini de aşarak sistemi yöneten matematiksel yasaları öğrenmeyi başardılar. Onları sadece her türden genel sosyolojinin kurucuları olarak değil, aynı zamanda sosyal bilimlere ölçüyü gerçek anlamda ilk sokanlar olarak görmek bir abartma olmayacaktır.

Malinezyalılar’ın estetik buluşlarının zenginliği ve yılmazlığı –ruhun bilinçsiz etkinliğinin en karanlık ürünlerini toplumsal yaşama sokmadaki yetenekleri– insanın bu yönde ulaştığı en yüksek doruklardan biridir. Afrika’nın katkısı daha karmaşık, fakat öte yandan da daha karanlıktır. Çünkü bu kıtanın Eski Dünya’da oynadığı rol, yani bütün etkilerin yeniden yola koyulmak ya da yedekte çökelmek için kaynaştıkları, ama her durumda yeni biçimlere dönüştükleri kültürel bir eritme potası özelliği, ancak yakın bir tarihte sorgulanmaya başlanmıştır. İnsanlık için önemi bilinen Mısır uygarlığı, ancak Asya ve Afrika’nın ortak bir yapıtı olarak bakıldığında anlaşılabilir. Eski Afrika’nın büyük siyasal sistemleri, hukuksal kurumları, Batılılar’dan uzun süre saklı kalan felsefi öğretileri, plastik sanatları ve müziği –ki her anlatım biçiminin sunduğu olanakları yöntemsel olarak araştırır– olağanüstü verimli bir geçmişin belirtileridir. Üstelik bu geçmiş eski bronz ve fildişi işleme tekniklerinin eşsizliğiyle de (Batı’nın aynı dönemde yaptıklarını hayli aşmıştır) doğrulanmaktadır. Amerika’nın katkısından daha önce söz etmiştik, tekrar dönmek gereksiz.

Zaten dikkatimizi yoğunlaştırmamız gereken şey bu parçalar halindeki katkılar da değildir, çünkü bu tek tek parçalar bizi iki bakımdan yanlış olan, sanki bir Arlequin giysisi gibi [yamalardan - ç.n.] oluşmuş bir dünya uygarlığı düşüncesine sürükleyebilir. Bütün kâşiflerden çok söz edildi: Yazı için Fenikeliler; kâğıt, barut, pusula için Çin; cam ve çelik için Hintliler. Bu öğeler her kültürün, onları bir araya getirme, içinde barındırma ya da dışlama yönteminden daha önemsizdir. Her kültürün özgünlüğü, yaklaşık tüm insanlar için aynı olan sorunları kendine özgü yöntemlerle çözmesinden, değerlerine kendine özgü görünümler kazandırmasından kaynaklanır. Çünkü istisnasız tüm insanlar bir dile, teknik becerilere, sanata, bilimsel türden bilgilere, dinsel inançlara, toplumsal, ekonomik ve siyasal örgütlenmeye sahiptirler. Ancak bu değişik öğelerin ölçüsü her kültürde asla aynı değildir ve çağdaş etnoloji birbirinden farklı özelliklerin bir dökümünü yapmak yerine, bu farklı seçimlerin gizli kökenlerini ortaya çıkarmaya çalışmaktadır.

Batı Uygarlığının Yeri

Böylesi bir kanıtlamaya, kuramsal yapısı nedeniyle karşı çıkılabilir. Öte yandan soyut bir mantıkla, kendinden uzaklaşması olanaksız olduğundan hiçbir kültürün, diğer bir kültür üzerinde doğru bir yargıya varamayacağı ve bu yüzden de yapacağı değerlendirmenin zorunlu olarak bir göreciliğe tutsak olacağı öne sürülebilir. Ama çevrenize bir bakın; bir yüzyıldır dünyada neler olduğuna dikkat edin, o zaman tüm kurgularınız geçersiz kalacaktır. Kendi içine kapanıp kalmamış bütün uygarlıklar, birbiri ardınca, aralarından birinin, Batı uygarlığının üstünlüğünü kabul ediyorlar. Bütün dünyanın yavaş yavaş onun tekniklerini, onun yaşam biçimini, onun eğlencelerini ve hatta giysilerine kadar her şeyini benimsemeye çalıştığını görmüyor muyuz? Diyojen’in hareketi yürürken tanıtladığı gibi, kültürlerin yürüyüşü de (Asya’nın geniş kitlelerinden, Brezilya ya da Afrika’nın balta girmemiş ormanlarında kaybolmuş kabilelere kadar) tarihte eşi benzeri görülmemiş ortak bir katılımla, bir uygarlığın diğer bütün uygarlıklardan üstün olduğunu tanıtlamıştır. “Azgelişmiş” ülkelerin uluslararası oturumlarda kınadıkları, diğer ülkelerin onları Batılılaştırmaları değil, tam tersine onlara Batılılaşma olanaklarını hemen sağlayamamış olmalarıdır.

Burada tartışmamızın en hassas noktasına değiniyoruz. Kültürlerin özgünlüklerini bizzat kendilerine karşı savunmayı istemek hiçbir şeye yaramayacaktır. Üstelik, etnoloğun Batı uygarlığının evrenselleşmesi gibi bir olaya kesin bir değerlendirme getirmesi birçok nedenden ötürü son derece güçtür. Bu nedenlerden birincisi, böyle dünya çapında bir uygarlığın büyük bir olasılıkla tarihteki biricik olgu olmasıdır; ya da en azından dünya çapında başka uygarlıklar ancak hakkında hemen hemen hiçbir şey bilmediğimiz uzak tarihöncesinde aranabilir. İkincisi ise, söz konuşu olgunun doğruluğu üzerinde büyük bir belirsizliğin hüküm sürmesidir. Batı uygarlığının yüz elli yıldır, gerek tümüyle, gerekse sanayileşme gibi birtakım anahtar öğeleriyle dünyaya yayılma eğiliminde olduğu gerçektir. Ve yine gerçektir ki, diğer kültürler kendi geleneksel miraslarından birtakım şeyleri korumaya çalıştıklarında, Batı’nın söz konusu eğilimi genel olarak yalnızca üstyapılara, yani en dayanıksız olanlarına (ki gerçekleştirilip köklü dönüşümlerle bu kalıntıların da siliniverip gideceği düşünülebilir) yönelik olmaktadır. Fakat olay halen sürüyor ve nasıl sonuçlanacağını bilemiyoruz. Rus ya da Amerikan değişkeleriyle birlikte tam bir Batılılaşma’yla mı son bulacaktır bu gidiş? İslam dünyası, Hindistan ve Çin için olası göründüğü gibi bağdaştırıcı biçimler mi ortaya çıkacaktır? Yoksa hareket şimdiden doruk noktasına varmıştır da kendini, varoluşunu sağlayan iç mekanizmalarıyla çelişik bir fiziksel yayılmaya kaptırması pek yakın olan Batı uygarlığı, tarihöncesi yaratıklar gibi yokolup gidecek midir? Bütün bu kuşkuları da göz önünde bulundurarak, hepimizin gözü önünde gelişen ve bilinçli ya da bilinçsiz görevlileri, yardımcıları ya da kurbanları olduğumuz süreci değerlendirmeye çalışacağız.

Batı yaşam biçiminin (ya da onun bazı yönlerinin) benimsenmesinin kendiliğinden olmadığına (ki Batılılar kendiliğinden olduğuna inanmak isterler) dikkati çekmekle işe başlayacağız. Bu benimseme, özgürce verilmiş bir karardan çok, bir seçenek eksikliğinden ileri gelir. Batı uygarlığı, askerlerini, ticari temsilciliklerini, tarımsal işletmelerini, misyonerlerini tüm dünyaya yerleştirmiştir. Dolaylı ya da dolaysız bir biçimde, değişik renkli toplulukların yaşamına müdahale etmiştir. Bu toplulukların geleneksel yaşam biçimlerini gerek kendininkini kabul ettirerek, gerekse yerine hiçbir şey koymaksızın varolan çerçevelerin yok olmasına yol açacak koşullar düzenleyerek, tepeden tırnağa altüst etmiştir. Dolayısıyla, boyun eğdirilmiş ya da düzeni bozulmuş halkların kendilerine sunulan yeni çözümleri kabul etmekten başka yapacak şeyleri kalmıyordu; ya da eğer buna henüz hazır değillerse, onlara, aynı alanda savaşmak üzere yeteri kadar yaklaşmayı ummaktan başka bir şey yapamıyorlardı. Güçler dengesinde böylesi eşitsizlikler olmadığında, toplumlar öyle kolaylıkla teslim olmazlar. Weltanschauung’ları (dünya görüşleri) özellikle, etnolog Curt Nimuendaju’nun kendini benimsetmeyi bildiği, Doğu Brezilya’nın yoksul kabilelerininkine yakındır. Yerliler, Curt Nimuendaju’nun uygar yerlerde kalıp tekrar kendi aralarına dönmesinden sonra, her seferinde, onun yaşamaya değer tek yer olan kendi köylerinden uzaktayken çektiği acıları düşünüp, acıyarak ağlarlardı.

Bununla birlikte, bu kuşkuyu dile getirerek sadece sorunun yerini değiştirmiş olduk. Batı’nın üstünlüğü gönül rızasıyla kabullenilmiş değilse eğer, onu oluşturan ve bu rızayı zorla elde etmesine olanak veren, tam da bu en büyük enerji miktarına sahip olması olgusu değil midir? Burada konunun özüne geliyoruz; çünkü bu güç dengesizliği artık yukarıda sözünü ettiğimiz benimsemenin olguları gibi ortak özellikten doğmamaktadır. Bu sadece nesnel nedenlerle açıklanabilecek nesnel bir olaydır.

Burada uygarlıkların felsefesine girişmemiz söz konusu değil. Batı uygarlığının öğrettiği değerlerin doğası üzerine ciltler boyu tartışılabilir. Fakat biz sadece, en az tartışılmış ve en belirgin olanlarını ele alacağız. Öyle görünüyor ki bu değerler iki ana başlığa indirgenmekte; Batı uygarlığı bir yandan, Leslie White’ın deyimiyle, sürekli kişi başına düşen enerji miktarını artırmaya, diğer yandan da insan yaşamını korumaya ve uzatmaya çaba harcıyor. Aslında kısacası, enerji miktarı, mutlak değerde, bireyin varoluşu ve katkısıyla büyüyebileceğinden, ikinci yön birincinin bir kipidir. Gereksiz bir tartışmayı önlemek için hemen belirtmeliyiz ki bu temel özelliklerin yanı sıra bir tür fren işlevi gören dengeleyici olgular da bulunmaktadır: Dünya savaşlarının yol açtığı büyük katliamlara, kullanılabilir enerjinin bireyler ve sınırlar arasında yeniden dağılımını düzenleyen eşitsizliklere böyle bakılabilir.

Bunu ortaya koyduktan hemen sonra, belki de güçsüzlüğünden kaynaklanan tekelci bir anlayışla kendini söz konusu uğraşlara veren Batı uygarlığının, bu anlamda çaba harcayan tek uygarlık olmadığını görüyoruz. En eski çağlardan beri tüm toplumlar bu yönde hareket etmişlerdir. Bu alanda en kesin ilerlemeleri sağlayanlar da bugünün “yaban” halklarıyla eşdeğerde göreceğimiz son derece uzak ve eskil toplumlardır. Bugün uygarlık diye adlandırdığımız şeylerin büyük bir bölümünü de halen bunlar oluşturmaktadır. Neolitik devrim diye adlandırılan tarım, hayvancılık, çömlekçilik, dokumacılık gibi büyük buluşlara, hiç abartmasız, halen bağımlı durumdayız. Sekiz yüz ya da on bin yıldan bu yana tek yaptığımız bu “uygarlık sanatlarını” geliştirmektir.

Şurası da bir gerçek ki, bazı kafa yapılarının, insanlığın “barbar” döneminde gerçekleştirdiklerini rastlantı sonucu ya da kısacası çok az bir çabanın ürünü olarak değerlendirirken, gerçek çaba, zekâ ve imgelem yetilerini salt son dönemlerin buluşlarına değer gören cansıkıcı bir eğilimleri vardır. Bu sapma bize son derece önemli ve son derece yaygın göründüğünden ve aynı zamanda kültürler arası ilişkiye doğru bir bakışı engelleyecek bir yapıda olduğundan, söz konusu sapmanın tümüyle dağıtılmasını vazgeçilmez bir gereklilik olarak görüyoruz.

Rastlantı ve Uygarlık

Etnoloji kitaplarında –üstelik en düzeysizlerinde de değil– insanın ateşi rastlantısal bir yıldırım ya da bir çalılık yangını sonucu öğrendiğini; böylesi durumlarda kazayla kızarmış bir av hayvanını bulmasıyla yiyeceklerini pişirmeye başladığını; çömlekçiliği buluşunun ocak yakınında unutulmuş bir kil topağı sonucu olduğunu okuruz. Neredeyse insanın önce, buluşların tıpkı meyve ve çiçekler gibi toplandığı bir çeşit teknolojik altın çağda yaşadığı söylenecek. Bu durumda da emeğin yorgunlukları ve üstün yeteneğin esinleri çağdaş insana saklanmış olacak.

Bu saf bakış açısı, en basit tekniklerin bile ne denli karmaşık ve çeşitli işlemleri olduğunun bilinmemesinden kaynaklanmaktadır. Yontma taştan bir alet yapabilmek için taşa parçalayıncaya kadar vurmanın yeterli olmadığı, tarih öncesi aletlerin bazıları yeniden yapılmak istendiğinde çok iyi anlaşıldı. Böylece –ve aynı zamanda bu teknikleri halen kullanmakta olan yerliler gözlemlenerek– kimi zaman, darbeyi ve yönünü kontrol etmek için dengeli çekiçler, titreşimin çatlamaya yol açmasını önlemek için etkiyi yumuşatıcı aygıtlar gibi, gerçek “yontma aletleri”nin hazırlık üretimlerine kadar varan, kaçınılmaz bazı işlemlerin güçlüğü ortaya çıkarıldı. Ayrıca, yerel hammadde kaynakları, çıkarma yöntemleri, yararlanılan aletlerin direnci ve yapısı üzerine geniş bir bilgi birliği, uyumlu bir bedensel çalışma, “el çabukluğu”, vb., kısacası tek kelimeyle metalürjinin çeşitli bölümlerine, mutatis mutandis denk düşen gerçek bir “ayin bilgisi” gerekmektedir.

Aynı şekilde, doğal yangınlar kavurabilir ya da kızartabilirler, ancak kaynatmaları ya da buharla pişirebilmeleri (coğrafi dağılımları sınırlı volkanik olaylar dışında) çok zor inanılır şeylerdir. Oysa bu pişirme yöntemleri ötekilerden daha az yaygın değildir. Dolayısıyla, birinci yöntemleri açıklamak istediğimizde, son saydıklarımızda gerekli olan yaratıcı eylemi dışlamaya kesinlikle hakkımız yoktur.

Çömlekçilik bu anlamda mükemmel bir örnek sunar; çünkü yaygın bir inanca göre bir kil topağını oyup ateşte sertleştirmekten daha basit bir şey yoktur. Hele bir deneyelim. İlk önce pişmeye elverişli kili bulmak gerekir; bu iş için birçok doğal koşul gereklidir, ama hiçbiri tek başına yeterli değildir, çünkü birtakım özel nitelikleri için seçilmiş olsa bile, cansız bir maddeyle karışmamış hiçbir kil piştikten sonra; kullanılabilir bir kaba dönüşmez. “Tutmayan” esnek bir maddeyi uzun bir süre ustaca dengede tutarak biçim verebilmeyi sağlayan taslak teknikleri hazırlamak ve nihayet bu maddeyi tüm çatlama, ufalanma ve bozulma tehlikelerine karşı sağlam ve su geçirmez kılmayı sağlayacak özel yakıtı, ocağın biçimini, sıcaklık miktarını ve pişirme süresini hazırlamak gerekir. Örnekleri daha da çoğaltabiliriz.

Bütün bu işlemler rastlantıyla açıklanamayacak kadar çok ve karmaşıktır. Diğerlerinden yalıtılarak tek başına ele alındığında tek bir işlemin hiçbir anlamı yoktur; başarıyı sağlayan tümünün tasarlanmış, istenmiş, aranmış ve denenmiş birleşimleridir. Kuşkusuz rastlantı vardır fakat tek başına hiçbir sonuç vermez. Yaklaşık iki bin beş yüz yıl boyunca Batı dünyası –kuşkusuz bir rastlantı sonucu bulunan– elektriğin varlığını biliyordu, fakat bu rastlantı Ampère ve Faraday’ın varsayımlarınca yönlendirilen bilinçli çabalara kadar sonuçsuz kalmak zorundaydı. Rastlantı, yayın, boomerangın, ağız tüfeğinin bulunuşunda, tarımın ve hayvancılığın doğuşunda, penisilinin keşfinde oynadığından daha fazla bir rol oynamadı – ki bununla birlikte söz konusu buluşlarda belli bir payının olduğunu da biliyoruz. Dolayısıyla, günlük araştırma ve gözlem sayesinde görece bir kolaylıkla oluşan bir tekniğin kuşaktan kuşağa geçişiyle, tekniklerin her kuşağın kendi bağrında yaratılış ve geliştirilişleri birbirinden dikkatle ayırt edilmelidir. Her kuşağın kendi içinde yarattığı ve geliştirdiği teknikler, görünürdeki özel teknik ne olursa olsun, kimi bireylerin yine aynı imgelem gücünü ve aynı özverili çabalarını gerekli kılar. İlkel diye adlandırdığımız toplumlar Pasteur’den, Palissy’den yana diğerleri kadar zengindirler.

Birazdan rastlantı ve olasılık, bu kez bambaşka bir yerde ve bambaşka bir işlevde olmakla birlikte yeniden karşımıza çıkacak. Bunlardan olup bitmiş buluşların doğuşunu tembelce açıklamak için değil, gerçekliğin başka bir düzeyinde yer alan bir olayı yorumlamak için yararlanacağız: Şöyle ki, insanlık tarihi boyunca değişmez kaldığını haklı olarak kabul ettiğimiz bir miktar yaratıcı çaba, buluş ve imgeleme karşın, bu birleşim bazı dönemler ve bazı ortamlar dışında önemli kültürel mutasyonları belirleyemez. Çünkü salt psikolojik etkenler bu sonuca varmak için yeterli değildirler: Yaratıcının aynı zamanda bir halkın güvenini kazanmış olması için bu etkenlerin önce benzer bir yönelişle yeterli sayıda bireyde varolması gerekir; bu koşulun kendisi de tarihsel, ekonomik ve sosyolojik özlü diğer birçok etkenin birleşimine bağlıdır. Dolayısıyla, uygarlıkların gelişmelerindeki farklılıkları açıklamak için, gerek pratik nedenlerle olsun, gerekse gözlem yöntemlerine bağlı karışıklıkların önüne geçilmesi olanaksız ortaya çıkışları gibi kuramsal nedenlerle olsun, tanınamayacak düzeyde kesikli ve karmaşık neden bütünlerine başvurma durumuna gelinir. Gerçekten de, bu denli ince ve çok iplikten oluşmuş bir düğümü çözmek için en azından incelenen toplumu (ve hatta onu çevreleyen tüm dünyayı) sürekli ve toplu bir etnografik incelemeye tabi tutmak gerekecekti. Bu tür bir girişimin korkunç büyüklüğünü çağrıştırmayan bir çalışma bile söz konusu olsa, son derece küçük ölçekli çalışan etnografların girdikleri topluluklarda sadece kendi varlıklarıyla oluşan anlatılması güç değişimler sonucu yine de gözlemlerinde sınırlı kaldıklarını biliyoruz. Çağdaş toplumlarda da yine biliyoruz ki, etkili bir araştırma aracı olan kamuoyu yoklamaları da kullanım biçimleri ile görüşlerin yönünü değiştirebilirler; çünkü halkta o ana kadar varolmayan bir kendi üzerine düşünme etkenini gündeme getirirler.

Bu durum uzun bir süredir, örneğin termodinamik gibi, fiziğin çeşitli kollarında varolan, olasılık kavramının sosyal bilimlere de girişini doğruluyor. Buraya yeniden döneceğiz; şimdilik, yeni buluşların karmaşıklığının, üstün yeteneğin çağdaşlarımızda ortaya çok sık çıkmasından ya da bu yeteneğin olağanüstü yararlanırlığından ileri gelmediğini akılda tutmak yeterlidir. Tam tersine, yüzyıllar boyunca gördüğümüz gibi her kuşak, ilerlemek için önceki kuşaklarca bırakılmış zenginliğe salt sabit bir birikim eklemek gereksinimi duydu. Eğer temel buluşların ortaya çıkış tarihlerini, uygarlığın ilk ortaya çıkış tarihine göre –birisinin zevk için hesapladığı gibi– hesaplarsak, zenginliğimizin onda dokuzunu ve hatta daha da fazlasını daha önceki kuşaklara borçlu olduğumuzu görüyoruz. Bu durumda, tarımın söz konusu sürenin % 2’sine, madenciliğin % 7’sine, alfabenin % 0.35’ine, Galile fiziğinin % 0.35’ine ve Darwinciliğin % 0.009’una denk düşen çok yeni bir evrede doğduğunu görüyoruz.1 Batı’nın bilim ve sanayi devrimi tümüyle, insanlığın tüm yaşamının yaklaşık beş yüzde birine eşit bir süre içinde gerçekleşmiştir. Demek ki, bilimsel devrimin insanlığın anlamını tamamen değiştirdiğini öne sürmeden önce temkinli olmak gerekiyor.

Teknik buluşlar (ve bunları olanaklı kılan bilimsel düşünce) açısından, Batı uygarlığının diğer uygarlıklardan daha birikimsel görünmesi (sorunumuza getirebileceğimize inandığımız kesin açıklama budur); yine Batı uygarlığının başlangıçtaki neolitik birikimden yararlandıktan sonra başka yenilikler (alfabe, aritmetik, geometri) getirmeyi bilmesi –ki bazılarını hemen unutmuştur– ve bununla birlikte kabaca iki bin ya da iki bin beş yüz yıl süren (yaklaşık M.Ö. 1000 ile 18. yüzyıl arası) bir durgunluk döneminden sonra birdenbire genişliği, evrenselliği ve sonuçlarının önemiyle, vaktiyle ancak neolitik devrimin sunmuş olduğuna eşdeğer bir sanayi devriminin merkezi olarak ortaya çıkması, birbirinden daha az doğru şeyler değildir.

O halde insanlık, tarihinde iki kez ve yaklaşık iki bin yıl arayla aynı doğrultuda bir sürü buluşu biriktirmeyi becermiştir. Söz konusu buluşların bir yandan çokluğu diğer yandan sürekliliği, yüksek teknik sentezlerin gerçekleşebileceği yeterince kısa bir sürede yoğunlaşmıştır. İnsanın doğayla sürdürdüğü ilişkilere anlamlı değişimler getiren ve yine diğer bir sürü değişimi olanaklı kılan bu sentezlerdir. İnsanlık tarihinde şimdiye değin sadece ve sadece iki kez tekrarlanmış bu süreci, katalizör maddeler tarafından harekete geçirilmiş bir zincirleme tepkime imgesi ile açıklayabilmek mümkündür. Bu süreç nasıl oluşmuştur?

Öncelikle, aynı birikimsel özellikleri gösteren diğer devrimlerin başka yerlerde ve başka zamanlarda ve de farklı etkinlik alanlarında oluştuğu unutulmamalıdır. Daha önce, bizim sadece sanayi devrimiyle neolotik devrimi (ki sanayi devriminin öncelidir ve aynı kaygılarla hareket etmektedir) devrimden saydığımız ve bunun, başvuru sistemimizin söz konusu devrimleri ancak böyle değerlendirmeye izin vermesinden kaynaklandığını anlatmıştık. Varoldukları kesin olan diğer tüm değişiklikler ise sadece çok bozuk ya da küçük parçalar halinde görünmektedir. Bunlar çağdaş Batılı insanın kafasında bir anlam kazanamazlar (en azından tüm anlamlarını kazanamazlar); hatta bunlar Batılı’ya sanki hiç varolmamış gibi görünebilir.

İkinci olarak, neolitik devrim örneği (çağdaş Batılı insanın yeterince açık bir şekilde ortaya çıkarmayı başarabildiği tek örnek) Batılı insanda, bunu bir ırk, bir bölge veya bir ülke yararına bir üstünlük olarak kabul etmek yerine, bir alçakgönüllülük uyandırmalıdır. Sanayi devrimi Batı Avrupa’da doğdu; sonra ABD’de ve hemen sonra da Japonya’da ortaya çıktı; 1917’den beri Sovyetler Birliği’nde gelişiyor, yarın kuşkusuz başka yerlerde de beliriverecek; her elli yılda bir de, şu veya bu merkezlerinden birinde, az veya çok, canlı bir ateşle parlıyor. Bu kadar övündüğümüz şu öncelik sorunu bakalım konuya binyıllar çapında eğildiğimizde ne hale geliyor?

Neolitik devrim, yaklaşık bin veya iki bin yıl önce Ege havzası, Mısır, Yakın Doğu, İndus vadisi ve Çin’de aynı anda başladı. Arkeolojik dönemlerin belirlenmesi için radyoaktif karbonun kullanılmaya başlanmasından beri de, sandığımızdan daha eski olan Amerikan neolitik devriminin Eski Dünya’dan çok geç kalmamış olması gerektiğini düşünüyoruz. Üç dört küçük vadinin, bu yarışta birkaç yüzyıllık bir öncelik göstermiş olması olasıdır. Bugün bu konuda ne biliyoruz? Tam tersine, öncelik sorununun önemi olmadığından kuşkumuz yok, çünkü özellikle aynı (toplumsal altüst oluşlarca yakından izlenen) teknolojik altüst oluşların son derece geniş alanlarda ve yine son derece ücra bölgelerde aynı zamanda ortaya çıkışları, öncelik sorununun bir ırkın veya bir kültürün dehasına değil, insanın bilincinin dışında yer alacak kadar genel olan koşullara dayandığını gösteriyor. Kısacası bilmeliyiz ki, sanayi devrimi Batı ya da Kuzey Avrupa’da çıkmamış olsaydı, bir gün yeryüzünün başka bir köşesinde kendini gösterecekti. Ve eğer sanayi devrimi yeryüzünün bütününe yayılmak durumundaysa (ki büyük olasılıkla böyle), her kültür buna kendine özgü katkılarda bulunacak ve gelecek binyılların tarihçisi bir iki yüzyıllık bir önceliğin ısrarla kime ait olduğunu bilebilmek sorununu haklı olarak anlamsız bulacaktır.

Bunu koyduktan sonra, dural tarihle birikimsel tarih arasındaki ayrımın geçerliliğine olmasa bile, en azından kesinliğine bir sınırlama getirmeliyiz. Buna girişme nedenimiz ise söz konusu ayrımın sadece çıkarlarımıza bağlı olması değil, daha önce de gösterdiğimiz gibi, hiçbir zaman açık ve kesin olmayı başaramamış olmasıdır. Teknik buluşlar konusunda, hiçbir dönem hiçbir kültür kesinlikle dural değildir. Bütün halklar, ortamlarına egemen olmayı sağlayan hayli karmaşık tekniklere sahiptirler, bunları değiştirirler, geliştirirler ya da unuturlar. Bu teknikler olmasa çoktan yok olurlardı. Dolayısıyla, farklılık hiçbir zaman birikimsel tarihle dural tarih arasında değildir; bütün tarih derece farklılıklarıyla birikimseldir. Örneğin eski Çinliler’le Eskimolar’ın mekanik sanatları çok geliştirdiklerini biliyoruz; bu halklar, bir uygarlık biçiminden bir diğerine geçişi belirleyen “zincirleme reaksiyonu” başlatacak noktaya çok yaklaşmışlardı. Top barutu örneğini biliyoruz; Çinliler, teknik açıdan bakarsak, kitlesel sonuçlara yönelik kullanımı dışında barutun bütün inceliklerini çözmüşlerdi. Sık sık sözü edildiği gibi, eski Meksikalılar tekerlekten habersiz değillerdi; çocuklarına tekerlekli hayvan oyuncakları yapacak kadar iyi biliyorlardı ve bunu yük arabasında kullanabilmek için yalnızca küçük bir adım yeterli olmuştu.

Bu durumda, “daha birikimsel” kültürlerin “az birikimsel” kültürlere oranla (her başvuru sistemi için) görece seyrekliği sorunu, olasılık hesaplarından oluşmuş bilinen bir soruna dönüşmektedir. Bu sorun yine karmaşık diğer birleşimlere oranla görece olasılığını belirlemekten ibaret olan, aynı sorundur. Örneğin rulette, birbirini izleyen iki rakamın yan yana gelmesi (örneğin 7 ve 8, 12 ve 13, 30 ve 31) sık rastlanır bir olaydır; birbirini izleyen üç rakamın yan yana gelmesine ise hayli az rastlanır, yine birbirini izleyen dört rakamın yan yana gelmesi ise çok daha seyrek bir olaydır. Ve rakamların doğal sırasına uygun altı, yedi ya da sekiz rakamlık bir yan yana dizilişi defalarca atıştan ancak bir tanesi sağlayabilir. Eğer tüm dikkatimiz uzun dizilere yönelmişse (örneğin, beş art arda rakam dizisine oynamışsak), daha kısa diziler bizim için düzensiz dizilerle eşdeğerde olacaktır. Bu, söz konusu dizilerin bizimkilerden salt bir bölümün değeriyle ayrıldıklarını ve başka bir açı altında belki çok büyük düzenlilikler oluşturacaklarını gözardı etmektir.

Bu karşılaştırmayı daha da ileri götürebiliriz. Tüm kazançlarını gitgide daha uzun dizilere aktaran bir oyuncu, binlerce hatta milyonlarca atıştan sonra hâlâ birbirini izleyen dokuz rakamın yan yana dizilişini görmemesi sonucu cesaretini kaybedecek ve belki de daha önce durması gerektiğini düşünecektir. Oysa, aynı oyun formülünü farklı tipte diziler üzerinde (örneğin kırmızı ve siyah veya çift ve tek arasında yinelenen bir dizemde) izleyen, bir başka oyuncunun, ilk oyuncuya salt düzensiz diziler olarak, görünecek anlamlı birleşimlerle karşılaşmasının olanaksız olduğu söylenemez. Ve eğer herhangi bir düzlemde gelişimi durağan, hatta geriliyor görünse de bu, insanlığın bir başka bakış açısından önemli dönüşümlerin beşiği olmadığı anlamına gelmez.

18. yüzyılın büyük İngiliz filozofu Hume bir gün, birçok kimsenin kafasından geçirdiği bir soruyu, neden bütün kadınların değil de sadece bir bölümünün güzel olduğu sorusunu çözmeye girişti. Sorunun tutar tarafı olmadığını göstermekte hiç zorlanmadı. Eğer bütün kadınlar en azından en güzelleri kadar güzel olsalardı, onları sıradan bulur, niteleyici yargımızı ortak modelin dışında kalan azınlığa saklardık. Aynı şekilde, sadece bir tip ilerlemeyle ilgilendiğimizde, bu tip ilerlemeyi en yüksek noktasına kadar geliştiren kültüre değer verip diğerlerine kayıtsız kalırız. O halde ilerleme, herkesin kendi düşüncesine göre önceden belirlenmiş bir ilerleme doruğundan başka bir şey değildir.

Kültürlerin İşbirliği

Son olarak sorunumuza başka bir bakış açısından yaklaşacağız. Önceki paragraflarda sözünü ettiğimiz, salt (hangi biçimde olursa olsun) uzun dizilere oynayan oyuncu, bu oyunda varını yoğunu yitirecektir. Fakat mutlak değerde aynı dizilere, ancak ayrı masalarda oynayan ve dizisini tamamlamak için gerekli olan numaraları paylaşmakta anlaşmış bir oyuncular koalisyonu için durum aynı olmayacaktır. Çünkü, diyelim 21 ve 22 numaraları çektim ve dizime devam etmek için de 23’ü bulmam gerekiyor, bu durumda 23’ün on masada çıkma şansı kuşkusuz bir masada çıkmasından çok daha olasıdır.

Bu durum, en birikimsel tarih biçimlerini gerçekleştirmeyi başarmış kültürlerin durumuna çok benzer. Bu uç biçimler, hiçbir zaman tek başına kalmış kültürlerin değil, tersine karşılıklı işleyişlerini isteyerek ya da istemeden birleştiren ve az önce sözünü ettiğimiz örnekçedekine benzer koalisyonları çeşitli şekillerde (göçler, karşılıklı ödünç almalar, ticari alışverişler, savaşlar) gerçekleştiren kültürler olmuştur. Ve işte tam bu noktada, bir kültürü diğerlerinden üstün saymanın saçmalığına değiniyoruz. Çünkü bir kültür tek başına olduğu sürece asla “üstün” olamaz; aynı tek başına olan rulet oyuncusunun durumunda olduğu gibi ancak birkaç parçadan oluşan küçük dizileri başarabilir ve tarihinde uzun bir dizinin “çıkma” olasılığı (kuramsal olarak olanaksız değilse de) o denli azdır ki, bu diziyi bulabilmek için insanlığın tüm gelişmesinin sığdığı bütün zamandan çok daha fazlasına gereksinimi vardır. Fakat –yukarıda belirttik– hiçbir kültür tek başına değildir; diğer kültürlerle sürekli koalisyon halindedir ve birikimsel diziler kurabilmesini sağlayan da budur. Bu dizilerden birinin daha uzun görünme olasılığı da doğal olarak yayılma alanına, süreye ve koalisyon düzeninin değişkenliğine bağlıdır.

Bu açıklamalardan iki sonuç çıkıyor. İncelememiz boyunca, defalarca, insanlığın nasıl olup da tarihinin onda dokuzunda, hatta daha da fazla bir süresi boyunca durağan kaldığını sorduk: İlk uygarlıklar yaklaşık iki yüz bin ile beş yüz bin yaşındadırlar, oysa yaşam koşulları ancak son on bin yılda dönüşüme uğramıştır. Eğer çözümlememiz doğruysa, bu, paleolitik insanın, onun izleyicisi olan neolitik insandan daha az akıllı ya da daha az yetenekli olmasından değil, sadece, insanlık tarihinde n derecesinde bir birleşimin ortaya çıkmak için t zamanlık bir süre gerektirmiş olmasındandır; bu birleşim çok daha erken ya da çok daha geç ortaya çıkabilirdi. Bu olgu, belli bir birleşimin oluşmasını görmek için beklemek zorunda olan bir rulet oyuncusunun atış sayısından daha anlamlı değildir: Bu birleşim ilk atışta da gerçekleşebilir, binincide ya da milyonuncuda da gerçekleşebilir, hatta hiç gerçekleşmeyebilir de. Fakat insanlık, bütün bu sürede, aynı oyuncu gibi, kuramlar yürütmekten vazgeçemez. Bazen istemeden ve hiç farkında olmadan kültürel “meseleleri halleder”, “uygarlık harekâtlarına” girişir ki, bunların her biri birbirinden farklı sonuçlara varır. Kimi zaman başarıya çok yaklaşır, kimi zaman da önceki kazanımlarını tehlikeye sokar. Tarih öncesi toplumların birçok yönüne ilişkin bilgisizliğimizin neden olduğu büyük basitleştirmeler bu belirsiz ve dağınık çalışmaya izin vermektedir, çünkü hiçbir şey Levallois’nın doruğundan Yontmataş döneminin yetersizliğine, Aurignasyan ve Solutriyan görkemden Magdalenyan kabalığa ve sonra Ortataş döneminin değişik görünümlerinin sunduğu aşırı karşıtlıklara götüren bu yön değiştirmelerden daha çarpıcı değildir.

Zaman içinde doğru olan, uzam içinde de doğrudur, ancak başka bir biçimde açıklanmalıdır. Bir kültürün, uygarlık diye adlandırdığımız, tüm düzeylerdeki buluşların bu karmaşık bütününü elinde bulundurma şansı, ortak bir strateji kurmak için –genellikle istem dışıdır– işbölümü yaptığı kültürlerin miktarı ve çeşitliliğine bağlıdır. Miktarı ve çeşitliliği diyoruz. Keşif öncesindeki Yeni Dünya ile Eski Dünya’nın karşılaştırması bu çift gerekliliği iyi dile getirir.

Rönesans başındaki Avrupa; Yunan, Roma, Cermen ve Anglosakson gelenekleriyle, Arap ve Çin gibi çok çeşitli güçlerin karşılaşma ve kaynaşma merkeziydi. Kolomb öncesi Amerika da nicelik olarak bakıldığında, kuzey ve güney olmak üzere geniş bir yarıküre oluşturduğundan bu tür kültürel temaslardan yoksun değildi. Ancak, Avrupa kıtasında karşılıklı olarak zenginleşen kültürler on binlerce yıllık bir farklılaşmanın ürünleriyken, nüfusu daha yeni olan Amerika kıtası kültürlerinin farklılaşmak için daha az zamanları oldu. Bu anlamda, Amerika’daki kültürler görece olarak daha türdeş bir tablo sunarlar. Ayrıca, keşif döneminde Meksika ve Peru’nun kültürel düzeylerinin Avrupa’ya göre daha aşağı olduğu söylenemezse de (üstelik bazı bakımlardan tam tersine daha üstün olduklarını gördük), bu kültürlerde kültürün çeşitli yanları diğerlerine oranla belki daha az düzenlenmişti. Kolomb öncesi, uygarlıklar, şaşırtıcı başarılarının yanında, birtakım eksiklikler ya da deyim yerindeyse “boşluklarla” doludur. Bu kültürler, sanıldığından daha az çelişik bir şekilde, erken gelişmiş biçimlerle, oluşmadan yok olmuş biçimleri bir arada sergilerler. Örgütlenmelerinin düşük esnekliği ve cılız çeşitliliği, bir avuç fatih önünde hemen dağılıp çökmelerini açıklar. Ve asıl neden, Amerika kıtasındaki kültürel “koalisyonarı” oluşturan kültürlerin Eski Dünya’dakilere oranla birbirlerinden pek az farklı kültürler olmaları olgusunda aranabilir.

Dolayısıyla kendi başına ve kendiliğinden birikimsel olan toplum yoktur. Birikimsel tarih diğerlerinden farklılaşan birtakım ırkların ya da kültürlerin mülkiyetinde değildir. Bu doğa’larından çok davranış’larından doğar. Birikimsel tarih, kültürlerin birlikte olma biçimleri’nden başka bir şey olmayan, bir tür varoluş özelliklerini gösterir. Bu anlamda birikimsel tarihin, toplum kümelerinin oluşturduğu büyük toplumsal düzenlerin ayırt edici tarih biçiminin, dural tarihin ise –eğer gerçekten böyle bir tarih varolmuşsa– tek başına kalmış toplumlara ait diğerlerinden daha aşağı bir yaşam biçiminin belirtisi olduğu söylenebilir.

Bir insan topluluğunu yıkıp geçebilen ve doğasını bütünüyle gerçekleştirmesini engelleyen tek bela ve tek sakatlık yalnız kalmaktır.

Böylece, ırkların ve kültürlerin uygarlığa katkısını doğrulamak için girişilen ve genellikle yeterli görülen çabalarda bir beceriksizlik ve tatmin edici olmayan bir şey olduğu görülüyor. Özellikler sıralanacak, kökene ilişkin sorunlar ayıklanacak, ayrıcalıklar çıkarılacaktır. Ama bu çabalar ne kadar iyi niyetli olursa olsun boşunadır, çünkü amaçlarını üç açıdan gözden kaçırmaktadırlar. Öncelikle, şu veya bu kültüre maledilen bir buluşun gerçekte hangisine ait olduğu hiçbir zaman kesin değildir. Bir yüzyıl boyunca, mısırın kesinlikle birtakım yabanıl türlerin karıştırılması yoluyla Amerikan yerlilerince yetiştirildiğine inanıldı ve Amerika’ya Güneydoğu Asya’dan (ne zaman ve nasıl olduğu hakkında fazla bir şey bilinmiyor) gelmiş olması olasılığı da bulunduğundan, sürekli artan bir kuşkuyla da olsa halen böyle kabul edilmeye devam ediliyor.

İkinci olarak, kültürel katkılar sürekli iki gruba dağıtılırlar. Bir yandan, önemi kolay değerlendirilen ve aynı zamanda da sınırlı bir nitelik sunan birtakım özellikler ve birbirinden kopuk edinimler vardır elimizde. Tütünün Amerika’dan gelmiş olması bir olgudur; ancak bu olguya ve uluslararası kurumların bu sonuca gösterdikleri bütün iyi niyete karşın, her sigara içişimizde Amerikalı yerlilere duyduğumuz minnettarlıktan yerlere yapışamayız. Tütün, diğer yararlı şeyler (örneğin kauçuk) gibi, yaşama sanatına yapılmış eşsiz bir katkıdır; bu ek zevklerimizi onlara borçluyuz. Ancak şu da var ki, eğer bu buluşlar yapılmamış olsaydı uygarlığımız yerinden sarsılmayacaktı; zorunlu olarak bu tür gereksinmeler duyduğumuzda onları biz bulacak ya da onların yerine başka şeyler koyacaktık.

Bunun karşısında (kuşkusuz ara biçimlerin tüm bir dizisiyle) sistem özelliklerini gösteren, yani her toplumun insani özlemler bütününü ortaya koymak ve bu özlemleri karşılamak için seçtiği kendine özgü yöntemine denk düşen katkılar vardır. Bu yaşam biçemlerinin ya da Anglosaksonların dediği gibi pattern’ların* yeri doldurulamayan özgünlükleri ve doğaları yadsınamaz; ancak bu biçemlerin o kadar kesin tercihleri vardır ki, bir uygarlığın kendi kendisinden vazgeçmeden bir diğerinin yaşam biçiminden yararlanmayı nasıl umduğunu anlamak güçtür. Gerçekten de uzlaşma eğilimleri salt iki sonuca varabilir: Ya bu topluluklardan birinin örgütsel dağılışı ve sistemin çöküşü, ya da, diğer iki sisteme indirgenemeyecek bir üçüncü sistemi ortaya çıkaran özgün bir sentez. Üstelik sorun, bir toplumun diğerlerinin yaşam biçiminden yararlanıp yararlanamadığını bilmek değil, onları hangi ölçüde anlayabileceğini, hatta hangi ölçüde görebileceğini bilmektir. Bu sorunun açık hiçbir yanıtı olmadığını gördük.

Sonuç olarak, yararlanma kaygusu olmadan katkı olmaz. O halde, eğer zaman ve uzam içinde yerleri olan ve “katkıda bulundukları” ve bu işi sürdürdükleri söylenebilen somut kültürler varsa, tüm bu katkılardan yararlandığı varsayılan “dünya uygarlığı” nedir? Bu, diğerlerinden ayrı ve aynı gerçeklik katsayısından yararlanan bir uygarlık değildir. Dünya uygarlığından söz ettiğimizde bir dönemi veya bir insan topluluğunu kastetmeyiz; hem ahlaksal, hem mantıksal bir değer verdiğimiz soyut bir kavram kullanırız. Bu, eğer varolan toplumlar yararına bir amaç söz konusuysa ahlaksal; çözümlememizin değişik kültürler arasından çıkarmaya izin verdiği ortak öğeleri aynı ad altında toplamak niyetindeysek mantıksal olur. Her iki şıkta da dünya uygarlığı kavramının son derece cılız ve şematik olduğunu, zihinsel ve duygusal olan içeriğinin büyük bir yoğunluğu olmadığını gözardı etmememiz gerekiyor. Bin yıllık bir tarihin ağır kültürel katkılarını ve insanların düşüncelerinin, acılarının, isteklerinin ve bunlara yaşam veren emeklerinin tüm önemini sadece, halen hiçbir anlamı olmayan bir dünya uygarlığı ölçüsüne getirerek değerlendirmeyi istemek, onları tek tek yoksullaştırmak, içeriklerini boşaltmak ve kupkuru, cansız topluluklara dönüştürmek olacaktır.

Tersine, kültürlerin gerçek katkısının, onların özel buluşlarının listesine değil, kendi aralarında birbirlerine sundukları ayrımsal farklılıklara bağlı olduğunu göstermeye çalıştık. Verili bir kültürün her üyesinin, diğer kültürlerin üyelerine karşı taşıyabileceği, taşıması gereken minnettarlık ve alçakgönüllülük duygusu sadece tek bir şey üzerinde temellenebilir: Her ne kadar kendisi bu farklılıkların derin doğasını yakalayamasa da, ya da tüm çabalarına karşın, bu doğaya ancak çok eksik bir biçimde nüfuz edebilse de, diğer kültürlerin kendininkinden çok çeşitli bir biçimde farklı olduğuna inanmak.

Öte yandan, dünya uygarlığı kavramını, bir sınır kavramı ya da karmaşık bir süreci belirtmek için bir kısaltma işareti gibi kabul ettik. Çünkü, uygarlık, birbirlerine en fazla çeşitliliği sunan kültürleri bir arada kapsadığına ve hatta bu bir aradalıktan oluştuğuna göre, eğer tanıtlamamız geçerliyse, mutlak değerde (ki hep bu deyim kullanılır) bir dünya uygarlığı yoktur ve olamaz. Dünya uygarlığı, her biri kendi özgünlüğünü koruyan kültürlerin, dünya çapında bir koalisyonundan başka bir şey değildir.

İlerlemenin İkili Anlamı

Bu durumda garip bir paradoksla karşı karşıya kalmıyor muyuz? Terimleri, onlara verdiğimiz anlamlarıyla alarak, kültürel ilerlemenin kültürlerarası bir koalisyona bağlı olduğunu gördük. Bu koalisyon, her kültürün kendi tarihsel gelişmesi içinde karşısına çıkan şans’ların (bilinçli ya da bilinçsiz, istemli ya da istem dışı, kasıtlı ya da rastlantısal, uğraşılarak ya da zorunlu olarak kabuledilerek) bir araya getirilmesinden ibarettir. Ve son olarak bu koalisyonun ne denli çeşitlenmiş kültürler arasında kurulursa o denli verimli olacağını kabul ettik. Bu koyulduktan sonra, öyle görünüyor ki, çelişik durumlarla karşı karşıya bulunuyoruz. Çünkü, her ilerlemenin ortaya çıktığı bu ortak oyun alanı, kısa ya da uzun vadede, sonuç olarak her oyuncunun kaynaklarının türdeşleşmesine yol açmalıdır. Ve eğer, çeşitlilik bir ilk koşul ise, oyun uzadıkça kazanma şansının azaldığını kabul etmek gerekir.

Öyle görünüyor ki, bu kaçınılmaz sonuca sadece iki çare bulunabilir. Birincisi, her oyuncunun, oyununda ayrımsal farklılıklara yol açmasından ibarettir; bu mümkündür çünkü (kuramsal örnekçemizde “oyuncu” diye geçen) her toplum dinsel, mesleksel ve ekonomik grupların –ki toplumsal biçimleniş bütün bu grupların biçimlenişine bağlıdır– bir koalisyonundan oluşur. Toplumsal eşitsizlikler bu çözümün en çarpıcı örnekleridir. Büyük devrimlere örnek olarak seçtiğimiz neolitik ve sanayi devrimleri, sadece, Spencer’ın çok iyi fark ettiği gibi toplumsal yapının bir çeşitlenmesiyle değil, aynı zamanda gruplar arasında, özellikle ekonomik açıdan, ayrımsal statülerin kurulmasıyla birlikte gelirler. Neolitik buluşların, eski Doğu’da büyük kentsel yoğunlaşmaların doğuşu, devletlerin, kastların ve sınıfların ortaya çıkışıyla beraber hemen bir toplumsal farklılaşmaya yol açtığı uzun bir süreden beri gözlenmiştir. Aynı gözlem, proletaryanın ortaya çıkma koşuluyla, emek sömürüsünün en yeni ve en ileri biçimlerine varan sanayi devrimine de uygulanmaktadır. Bu noktaya değin, söz konusu toplumsal dönüşümleri, teknik dönüşümlerin sonucu gibi ele alma ve bunların arasında bir neden-sonuç ilişkisi kurma eğilimi vardı. Eğer yorumumuz doğruysa, nedensellik ilişkisi (kapsadığı zamansal sıralanmayla birlikte), iki olay arasındaki bir işlevsel bağlılaşım yararına –çağdaş bilimin de genel olarak yapmaya yöneldiği gibi– terk edilmelidir. Hemen şunu da belirtelim ki, teknolojik ilerlemenin tarihsel bağlılaşımının, insanın insan tarafından sömürüsü olarak geliştiğini bilmek bizi, teknik ilerlemenin doğal olarak esinlediği övüncün dışa vurulmasında belli bir temkinliliğe zorlayabilir.

İkinci çare, büyük ölçüde birinciye bağlıdır: Bu, “payları” başlangıçtaki ortaklığın nitelediğinden çok farklı olan yeni ortakların, isteyerek ya da istemeden koalisyona dahil edilmesini içerir. Bu çözüm de aynen denenmiştir ve eğer birinci yolu, kabaca kapitalizm terimiyle niteleyebilirsek, emperyalizm ya da sömürgecilik terimleri de ikinciyi dile getirmemize yardımcı olacaktır. 19. yüzyılın sömürgeci yayılması, sanayileşmiş Avrupa’ya, devreye sömürgeleştirilmiş halklar girmemiş olsa, çok çabuk tükenme tehlikesiyle karşı karşıya kalacak olan yeni bir hamle (ki çıkarına uygun olup olmadığı kesin değildir) yapma olanağı verdi.

Her iki şıkta da çarenin gerek iç çeşitlenme yoluyla gerekse yeni ortakların katılması yoluyla olsun, koalisyonun genişletilmesine bağlı olduğunu görüyoruz. Sonuç olarak bu da, sürekli oyuncuların sayısını artırmak, yani tekrardan ilk baştaki durumun karmaşıklığı ve çeşitliliğine varmak anlamına geliyor. Ancak bu çözümlerin de süreci yavaşlatmaktan başka bir şey yapamayacakları görülüyor. Sömürünün olmadığı bir koalisyon söz konusu olamaz: Biri egemen diğeri egemenlik altında olan iki grup arasında ilişkiler ve alışverişler üretilir. Sıraları geldiğinde, görünürde onları bir araya getiren tek yanlı ilişkiye karşın, bilinçli ya da bilinçsiz olarak birikimlerini ortaklaştırmak zorundadırlar ve böylece onları çatıştıran farklılıklar yavaş yavaş azalmaya yüz tutar. Bir yandan toplumsal gelişmeler, öte yandan sömürgeleştirilmiş halkların aşama aşama bağımsızlıklarına kavuşmalarıyla söz konusu olayın gelişimine tanık oluyoruz. Her iki yönde de daha katedilecek çok yol olmasına karşın, şeylerin kaçınılmaz olarak bu doğrultuda gelişeceğini biliyoruz. Belki de dünyada uzlaşmaz siyasal ve toplumsal düzenlerin ortaya çıkışını gerçekten üçüncü bir çözüm olarak yorumlamak gerekiyor. Bir çeşitlenmenin, her seferinde başka bir düzlemde yenilenerek, insanları sürekli şaşırtan değişik biçimlerle, insanlığın biyolojik ve kültürel varoluşundan kaynaklanan bu dengesizlik durumunu sürekli ayakta tutabileceği önceden kestirilebilir.

Ne olursa olsun şu şekilde özetlenebilecek bir süreci çelişkili olarak algılamak hayli güçtür: insanlar ilerlemek için işbirliği yapmak zorundadırlar; bu işbirliği boyunca da ortaklığa sunulan şeylerle (ki bu da söz konusu işbirliğini verimli ve gerekli kılan ilk çeşitlilikten başka bir şey değildir) yavaş yavaş özdeşleştiklerini görürler.

Ancak, bu çözülemez bir çelişki olsa bile, insanlığın kutsal görevi, kafalarda aynı oranda varolan her iki yönü de korumak, birinin çıkarı için bir diğerini gözardı etmemektir; insanlığın özgünlüğünü bir ırka, bir kültüre ya da bir topluma maletmeye yönelecek kör bir ayrıcalıkçılıktan sakınmaktır; ama bununla birlikte, insanlığın hiçbir bölümünün tüm insanlığa uygulanabilecek formüller hazırlayamayacağını ve tek tip bir yaşam biçimine uydurulmuş bir insanlığın –ki böylesi bir durum insanlığı taşlaştırırdı– akıl almaz bir şey olduğunu asla unutmamaktır.

İşte bu açıdan uluslararası kurumları koskoca bir görev beklemektedir ve her biri akıl almayacak kadar karmaşık ve ağır sorumluluklar yüklenmişlerdir. Sorumlulukları büyüktür, çünkü bir yandan birtakım şeyleri ortadan kaldırmak, diğer yandan yine birtakım şeyleri ortaya çıkarmak gibi ikili bir görevleri vardır. Öncelikle insanlığa yardımcı olmaları ve varlıklarıyla bu kokuşmuş, uluslararası yapıyı sürekli bozma tehlikesi oluşturan, artık kalıntıya dönüşmüş anlamsız işbirliği biçimi kırıntılarını ve yok olmuş çeşitlilikleri acısız ve tehlikesizce ortadan kaldırmaları gerekiyor. Budamaları, gerekirse kesip atmaları ve diğer uyum biçimlerinin ortaya çıkmasını kolaylaştırmaları gerekiyor.

Fakat aynı zamanda şu olguya da olağanüstü bir dikkat göstermeleri gerekiyor: Eski biçimlerle aynı işlevsel değere ulaşmak için, söz konusu eski biçimleri yeniden üretmeye kalkışmaları ya da bunlarla aynı model içinde kavranmaları halinde, yeni biçimlerin giderek yavanlaşmaları ve sonuçta iyice güçsüzleşen çözümlere ulaşmaları kaçınılmazdır. Tersine insanlığın, seçenekler bakımından her biri tek tek ortaya çıkmaya başladığında, herkesi şaşkına çevirecek kadar zengin olduğunu ve ilerlemenin, tembelce yanaştığımız bu son derece rahat “düzeltilmiş benzerlik” imgesiyle yapılmadığını, tersine serüvenler, kırılıp kopmalar ve skandallarla dolu bir sürecin ürünü olduğunu bilmek zorundadırlar. İnsanlık sürekli, biri tek bir bütünde birleşmeyi, diğeriyse çeşitliliği ayakta tutmayı ya da yeniden kurmayı amaçlayan iki çelişik süreçle karşı karşıyadır. Sistemdeki her dönemin ya da her kültürün durumu ve kendini bağlı gördüğü yönelim öyle bir haldedir ki, ona bu iki süreçten sadece biri anlamlı gelirken, diğeri de bu birincinin yadsıması olarak görünür. Ancak insanlığın, aynı zamanda bir yandan kendi kendini oluştururken, bir yandan da bozulduğunu söylemek –ki hevesle yapılabilir bu– yine eksik bir görüşe yol açabilir. Çünkü iki karşıt düzlemde ve düzeyde kendi kendini oluşturmanın iki farklı biçimi söz konusudur.

Tekdüzeliğin ve tekbiçimliliğin tehdidi altındaki bir dünyada, kültürlerin çeşitliliğini koruma gerekliliği uluslararası kurumların kuşkusuz gözünden kaçmamıştır. Bu amaca varmak için de, yerel geleneklerin üzerine titremenin ve artık tamamlanıp bitmiş zamanlara bir soluk vermenin yeterli olmayacağını da anlamışlardır. Kurtarılması gereken çeşitlilik olgusudur; yoksa her tarihsel dönemin ona verdiği ve hiçbirinin kendisinin ötesine geçemediği tarihsel içerik değil. Dolayısıyla, uç veren buğdaya kulak kabartmak, gizli kalmış potansiyelleri yüreklendirmek, tarihin saklı tuttuğu tüm bir arada yaşama eğilimlerini dürtüklemek ve ayrıca alışılagelmiş şeyler sunması kaçınılmaz olan bütün bu yeni toplumsal ifade biçimlerini şaşırmaksızın, tiksinmeksizin, karşı çıkmaksızın karşılamaya hazır olmak gerekmektedir. Hoşgörü, olmuş ya da olan her şeyin bağışlandığı hülyalı bir durum değildir. Hoşgörü, önceden görmeye, anlamaya ve isteyeni istediği yere yükseltmeye dayanan dinamik bir tutumdur. Kültürlerin çeşitliliği ardımızdadır, çevremizdedir, önümüzdedir. Bu konuda talep edebileceğimiz tek şey, bu çeşitliliğin, her biçimin diğerleri için alabildiğine cömert bir katkı oluşturacağı bir türde gerçekleşmesidir. Bu ise her birey için bu talebe denk düşen yükümlülükleri gündeme getirir.

1 Leslie A. WHITE, The Science of Culture, New York, 1949, s. 196.

* Örüntü, ağ doku (ç.n.)

IRK VE KÜLTÜR

Irkın ne olup ne olmadığını söylemeye çalışmak bir etnoloğun işi değildir, çünkü bu konuyu yaklaşık iki yüzyıldır tartışan fiziksel antropoloji uzmanları bile asla hemfikir olamadıkları gibi, bu soruya bugün verilebilecek bir cevap üzerinde anlaşmaya daha yakın olduklarını belirten hiçbir işaret de yoktur. Bir süre önce bu uzmanlar sayesinde, zaten birbirine pek benzemeyen insanımsıların ortaya çıkışının üç ya da dört milyon yıl öncesine veya daha fazla bir süreye dayandığını öğrendik; bu öyle uzak bir geçmiştir ki, kemikleri toplanan farklı örneklerin sadece birbirlerinin kurbanı mı olduklarına, yoksa ırk karışımlarının onların arasında da mı mevcut olduğuna karar vermek için yeterince bilgiye asla sahip olunamaz. Kimi antropologlara göre, insan türü, tarih-öncesi boyunca aralarında her çeşit alışverişin ve melezleşmenin meydana geldiği farklılaşmış alt-türlerin doğmasına daha çok erken dönemlerde yol açmıştır: Kimi eski özelliklerin süregelmesi ile yeni özelliklerin ortak yönelimi, bugün insanlar arasında gözlenen çeşitliliğe açıklama getirecek şekilde bir araya gelmiş olmalıdır. Diğer antropologlar ise tersine, insan gruplarının genetik tecridinin pleistosen dönemin sonu diye saptadıkları çok daha yakın bir tarihte ortaya çıktığı kanısındadırlar; bu durumda gözlenebilir farklılıklar, üreme ilişkileri bakımından tecrit edilmiş topluluklar içinde süresiz olarak bozulmadan kalabilecek ve uyarlanma değerinden yoksun kimi özellikler arasındaki rastlantısal sapmaların bir sonucu olamaz: Bunlar daha çok, ayıklanma etkenleri arasındaki yerel farklılıklardan kaynaklanır. Bu durumda, ırk terimi ya da onun yerine konmak istenen başka herhangi bir terim, kimi genlerin en az ya da en çok rastlanır olmasıyla diğerlerinden farklılaşan bir topluluğu ya da topluluk bütününü belirtir.

Birinci varsayımda, ırk gerçekliği öyle uzak bir geçmişte kaybolur ki, hakkında herhangi bir şey bilmeye imkân yoktur. Söz konusu olan bilimsel, yani dolaylı da olsa uzak sonuçlarıyla doğrulanabilir bir varsayım değil, mutlak olarak ortaya konan aksiyom niteliğindeki kesin bir önermedir, çünkü bu önerme olmadan bugünkü farklılıkları açıklamanın imkânsız olduğu düşünülmektedir. Irkçılığın babası sıfatı atfedilen Gobineau, ırkların gözlemlenebilir görüngüler olmadığının tamamen bilincinde olmakla birlikte, böyle bir doktrine sahiptir; Gobineau, kültürleri yaratan toplulukların, kendileri de başka karışımların sonucu olan insan grupları arasındaki karışımdan çıktığını kabul etmekle beraber, ırkları, tarihsel kültürlerin başka türlü açıklanamayacağını düşündüğü çeşitliliğinin a priori koşulları olarak ileri sürüyordu. Dolayısıyla, ırksal farklılıkların kökenlerine inmeye çalışırsak, bu konuda bir şeyler öğrenmemizi imkânsız kılmış oluruz ve tartışmamızın konusu gerçekte ırkların değil, kültürlerin çeşitliliği olur.

İkinci varsayımda başka sorunlar ortaya çıkar. Öncelikle, sokaktaki insanın ırklardan bahsederken başvurduğu değişken genetik doz ayarlamalarının hepsi de çok belirgin özelliklere denk düşer: Boy, deri rengi, kafatası biçimi, saç tipi, vs.; bu ayrımların kendi içlerinde uyumlu olduklarını kabul etsek bile –ki bu hiç de kesin değildir– bu durum, bu ayrımların, duyular tarafından dolaysız biçimde algılanamayan nitelikleri ilgilendiren başka ayrımlarla da uyum içinde olduğunu kanıtlamaz. Bununla birlikte, gözle görülmeyen özellikler en az gözle görülür özellikler kadar gerçektir; ve gözle görülmeyen özelliklerin coğrafi dağılımının, gözle görülür olanlardan tamamen farklı –ve kendi aralarında da farklılaşan– bir ya da daha fazla yolunun olması kesinlikle anlaşılır bir şeydir; öyle ki, bastırılmış niteliklere bağlı olarak, “gözle görülmeyen ırklar”ın geleneksel ırklar içinde kendilerini gösterebilmeleri ya da kendilerine ayrılan, belirsizleşmiş sınırları yeniden belirlemeleri mümkündür. İkinci olarak, genetik doz ayarlamaları her durumda söz konusu olduğundan, bunlar için saptanan sınırlar keyfidir. Gerçekten de, bu ayarlamalar ayrımına varılmayan derecelerde yükselir ya da alçalır, ve orada burada oluşturulan eşikler de araştırmacının sınıflandırmak için elinde bulundurmayı tercih ettiği görüngü modellerine bağlı kalmaktadır. Bunun sonucunda, bir durumda, ırk kavramı öyle soyutlaşır ki deney dışına çıkar ve belli bir akıl yürütme çizgisini izlemeyi sağlayacak bir çeşit mantıksal önvarsayım halini alır. Diğer durumda, ırk kavramı deneye öyle yakından dahil olur ki neredeyse içinde erir ve neden bahsedildiği bile anlaşılmaz. Çok sayıda antropoloğun bu kavramı kullanmayı açık ve kesin olarak reddetmesinde şaşırtıcı bir şey yoktur.

Gerçekte ırk kavramının tarihi, uyarlanma değerinden yoksun özelliklerin araştırılmasıyla örtüşmektedir. Çünkü, bu özellikler bin yıllardan bu yana başka türlü nasıl oldukları gibi ayakta kalabilirlerdi? Ve, iyi ya da kötü hiçbir işe yaramıyorlarsa, mevcudiyetleri tamamen keyfiyse, bugün, çok uzak bir geçmişe nasıl tanıklık edebiliyorlar? Ve yine ırk kavramının tarihi, bu araştırmanın başına gelen aralıksız sıkıntıların da tarihidir. Irksal farklılıkları tanımlamak için art arda sıralanan bütün özellikler, seçim değerlerinin nedenleri kimi zaman gözümüzden kaçsa bile, uyarlanma olgularına bağlı olduklarını ortaya koymuşlardır. Her yerde yuvarlaklaşma eğiliminde olduğunu bildiğimiz kafatası biçiminin durumu böyledir; ılıman bölgelerde yerleşmiş ilkel topluluklarda güneş ışınlarının yetersizliğini dengelemek ve organizmanın raşitizme karşı kendini daha iyi korumasını sağlamak için deri renginin ayıklanma yoluyla açılması da böyle bir durumdur. Bunun üzerine antropologlar kan grupları üzerine eğildiler, ancak onların da uyarlanma değerinden yoksun olmayabileceğinden kuşkulanmaya başladılar: Belki beslenme unsurlarına bağlı olarak, belki de çiçek veya veba gibi hastalıklara karşı taşıyıcıların değişik duyarlıklarının sonucu olarak böyle bir uyarlanma değerine sahiptiler. Ve hiç kuşkusuz, kan serumu proteinleri için de durum böyledir.

İnsan vücudunun en derinlerine bu iniş hayal kırıklığı yaratıyorsa, insan hayatının başlangıçlarına uzanmayı deneyen birinin daha fazla şansı olacak mıdır? Antropologlar Asyalı, Afrikalı ve Beyaz ya da Siyah kökenli Kuzey Amerikalı bebekler arasında doğuştan ortaya çıkabilen farklılıkları saptamak istediler. Öyle görünüyor ki, temel davranışları ve huyları ilgilendiren bu tür farklılıklar mevcuttur.1 Bununla birlikte, görünüşte ırksal farklılıkların kanıtı olmaya çok elverişli olan durumlarda bile araştırmacılar çaresiz olduklarını itiraf ederler. Bunun iki nedeni vardır. İlk olarak, eğer bu farklılıklar doğuştansa, tek bir gene bağlı olamayacak kadar karmaşık görünürler ve günümüzde genetikçiler, birçok unsurun bileşik eylemine bağlı nitelik aktarımlarını incelemek için kesin yöntemlere sahip değillerdir; en iyi varsayımla, bir ırkı aşağı yukarı belli bir kesinlikle tanımlamak için yetersiz görünen ortalamalara bile hiçbir şey eklemeyecek istatistik ortalamalar oluşturmakla yetinmek zorunda kalırlar. İkinci olarak ve daha önemlisi, bu farklılıkların doğuştan olduklarını ve hamile kadınların beslenme ve davranış biçimleri toplumlara göre değiştiğinden, anne karnındaki kültüre bağlı yaşam koşullarının sonucu olmadıklarını kanıtlayan hiçbir şey yoktur. Ayrıca, çok küçük çocukların hareket faaliyetlerindeki farklılıklar da kültüreldir; bunlar çocuğun uzun süre boyunca beşikte tutulmasının ya da sürekli olarak anne kucağında taşınmasının sonucu olabilir ve bebek de böylece kendisinin değişik tutuluş, korunuş ve besleniş biçimlerini ve hareketlerini hisseder… Afrikalı bebeklerle Kuzey Amerikalı bebekler arasında gözlenen farklılıkların, Siyah ya da Beyaz Kuzey Amerikalı bebekler arasında gözlenen farklılıktan kıyaslanamaz biçimde büyük olmasının tek etkili nedeni bunlar olabilir; gerçekten de Amerikalı bebekler, ırksal kökenleri ne olursa olsun, hemen hemen aynı biçimde yetiştirilirler.

Demek ki, ırkla kültür arasındaki ilişkiler sorunu, bu biçimde ele alınmakla yetinilirse yanlış konmuş olacaktır. Gerçekten de kültürün ne olduğunu biliyoruz ama ırkın ne olduğunu bilmiyoruz ve bu konferansın başlığının içerdiği soruya cevap vermeyi denemek için bunu bilmek muhtemelen zorunlu da değildir. Gerçekten soruna belki daha karmaşık ama bununla birlikte daha basit bir biçim vermek yararlı olabilir. Kültürler arasında farklılıklar vardır; ve diğerlerinden, kendi aralarında farklılaştıklarından daha fazla farklılaşan –en azından yabancı ve uyarılmamış bir göz için– kimi kültürler, fiziksel görünümleriyle diğer topluluklardan ayrılan topluluklara özgüdür. Bu topluluklar kendi kültürleri içinde farklılıkların, kendileriyle diğer toplulukların kültürleri arasındaki farklılıklardan daha az olduğunu düşünürler. Bu fiziksel farklılıklarla kültürel farklılıklar arasında kavranabilir bir bağ var mıdır? Fiziksel farklılıklara başvurmadan kültürel farklılıkları açıklamak ve kanıtlamak mümkün müdür? İşte, cevaplamam istenen soru öz olarak budur. Oysa önceden belirttiğim nedenlerden dolayı bu imkânsızdır; ve en belli başlı neden, bu ayırıcı özellikleri bir kültüre, belirli ve yerelleşmiş ve bilimsel araştırmanın şimdiden ya da öngörülebilir bir gelecekte kavrayabileceği kalıtımsal unsurlara bağlayabilecek çok karmaşık davranış biçimlerini anlaşılır tarzda birbirine bağlama konusunda genetikçilerin kendi yetersizliklerini açıklamış olmalarıdır. Dolayısıyla soruyu biraz daha daraltmak gerekmektedir; ben soruya şöyle bir biçim vereceğim: Etnoloji, kültürlerin çeşitliliğini açıklamakta kendini tek başına yeterli hissediyor mu? Kendi mantığından kaçan unsurlara başvurmadan, dahası, biyolojik olduğu hükmünü vermenin kendine düşmediği nihai doğalarına dair bir önyargıya varmadan bunu başarabilir mi? Gerçekten de, kültür ile onunla aynı kategoride olmayan bu “başka şey” arasındaki muhtemel ilişki sorunu üzerine söyleyebileceğimiz tek şey –bunu ünlü bir formülü tekrarlayarak ifade edebiliriz– böyle bir varsayıma ihtiyacımız olmadığıdır.*

Gene de, bu durumda bile, olayları aşırı basitleştirerek fazlasıyla kazançlı çıkmamız da mümkün. Sorun böyle ele alındığında, kültürlerin çeşitliliği, bu çeşitliliğin nesnel olgusunun dışında bir sorun yaratmayacaktır. Gerçekten de farklı kültürlerin bir arada var olmasını ve bu kültürler arasında, tarihsel deneyimin farklı temellere sahip olabileceklerini kanıtladığı görece yumuşak ilişkilerin geçerli olmasını hiçbir şey engellemez. Kimi zaman, her kültür kendini tek hakiki ve yaşanmaya değer kültür olarak görür; diğer kültürleri bilmezlikten gelir, hatta onların kültür olduğunu bile inkâr eder. İlkel diye adlandırdığımız halkların çoğu kendilerine “doğrular”, “iyiler”, “mükemmeller” anlamına gelen bir ad verirler, ya da sadece “insanlar” derler; ve diğer halklara, “yer maymunları” ya da “bit yumurtaları” gibi onların insanlık durumlarını inkâr eden nitelemelerde bulunurlar. Hiç kuşkusuz, kültürler arasında düşmanlık, hatta kimi zaman savaş da egemen olabilir ama söz konusu olan özellikle haksızlardan öç almak, kurban etmek için adam kaçırmak, kadınları ya da malları çalmaktır: Bunlar, bizim ahlakımızın mahkûm ettiği geleneklerdir, ama bu gelenekler asla, diğer kültürün gerçekliği kabul edilmediğinden, bir kültür olarak diğer kültürü imha edecek veya köleleştirecek kadar ileri gitmezler ya da böyle bir durum çok istisnaidir. Daha çok hayatını adadığı Brezilya yerlilerinin kendisine taktığı Nimuendaju adıyla tanınan ünlü Alman etnolog Curt Unkel, uygar bir merkezde uzun süre kaldıktan sonra yerli köyüne geri döndüğünde, köyün evsahipleri Nimuendaju’nun, hayatın yaşanır olmaya değdiği tek yer diye düşündükleri kendi köylerinden uzakta katlanmak zorunda kaldığı acıları düşünerek gözyaşı döküyorlardı. Başka kültürler karşısındaki bu derin kayıtsızlık, bu kültürler için kendi dilediklerince ve kendi bildikleri tarz içinde var olabilmenin güvencesiydi.

Ancak bu tavrın karşıtını oluşturmaktan çok onu tamamlayan başka bir tavır da bilinmektedir; bu tavra göre yabancı, uzaktan gelmenin itibarından yararlanır ve oradaki varlığıyla toplumsal bağları genişletme fırsatını temsil eder. Bir aileyi ziyaret ettiğinde yeni doğan bebeğe isim koyması için o seçilir; evlilik birleşmeleri de uzak gruplarla yapıldığında daha değerli olur. Başka bir düşünce düzeyinde, Kayalık Dağlar’da yaşayan Flathead Kızılderilileri’nin, Beyazlarla karşılaşmalarından çok önceleri, Beyazlar ve inançları hakkında işittikleri şeylerle fazlasıyla ilgilenip Missouri, Saint-Louis’de oturan misyonerlerle ilişki kurmak üzere düşman kabilelerin işgali altındaki toprakları aşarak art arda sefere çıkmaktan çekinmedikleri bilinmektedir. Demek ki kültürler kendilerini sadece farklı görmekle ya birbirlerini kasıtlı olarak bilmezlikten gelirler, ya da arzulanan bir diyalog amacıyla birbirlerini taraf olarak kabul ederler. Her iki durumda da birbirlerini tehdit ederler ve kimi zaman saldırırlar, ama varlıklarını karşılıklı olarak gerçekten tehlikeye atmazlar. Karşılıklı olarak tanınan farklılık kavramı kültürlerden birinde yerini güç ilişkilerinin eşitsizliği üstünde temellenen bir üstünlük duygusuna bıraktığında ve kültürel çeşitliliğin olumlu ya da olumsuz kabulü, yerini eşitsizliklerinin olumlanmasına bıraktığında durum çok değişir.

Demek ki asıl sorun, kimi toplulukların kendi üstünlüklerine kanıt olarak ileri sürdükleri genetik mirasları ile pratik başarıları arasında var olabilecek muhtemel bağın bilimsel düzlemde ortaya koyduğu türden bir sorun değildir. Çünkü, fiziksel antropoloji uzmanları ve etnologlar sorunun çözümsüzlüğü konusunda hemfikir olsalar ve birbirlerine söyleyecek şeyleri olmadığını saptayarak nazikçe selamlaşıp ayrılmadan önce hep birlikte bir yetersizlik tutanağı imzalasalar bile,2 16. yüzyıl İspanyolları’nın okyanus ötesine asker, at, zırh ve ateşli silah taşıyabilecek gemilere sahip olmaları nedeniyle kendilerini Meksikalılar’dan ve Perulular’dan daha üstün gördükleri ve değerlendirdikleri gerçeği değişmez; aynı akıl yürütmeye göre, buhar makinesine ve övünebileceği başka birkaç teknik marifete sahip diye 19. yüzyıl Avrupalısı da kendini dünyanın geri kalanından üstün ilan etmiştir. Avrupalılar bütün bu açılardan ve daha genel olarak, Batı’da doğmuş ve gelişmiş olan bilimsel bilgi bakımından gerçekten üstün olsalar da, yine de durum, Batı’nın köleleştirdiği ya da kendisini izlemek zorunda bıraktığı halklar, az rastlanır ve değerli istisnalar hariç, Batı’nın bu üstünlüğünü kabul ettiklerinden ve bağımsızlıklarını elde ettiklerinde ya da bağımsızlık güvencesi verildiğinde ortak gelişme çizgisindeki bir gecikme olarak gördükleri bu farkı kapatmayı amaç olarak benimsediklerinden, daha az tartışma götürür nitelikte görünmektedir.

Hayli kısa sürede onaylanan bu görece üstünlüğün var olmasından, ne bu üstünlüğün kesin olduğu sonucuna ne de farklı temel yetenekler ortaya çıkardığı sonucuna varamayız yine de. Uygarlık tarihi, yüzyıllar boyunca, şu ya da bu uygarlığın özel bir parıltıyla parıldayabildiğini göstermiştir. Ama bunun, tek bir gelişme çizgisinde ve her zaman aynı yöne doğru olması zorunlu değildir. Batı, birkaç yıldan beri, bazı alanlardaki sınırsız kazanımlarının ağır karşılıklar doğurduğu gerçeğini benimsemeye hazırdır; bazı değerlerden yararlanmak için reddetmek zorunda kaldığı değerlerin daha fazla saygıyı hak edip etmediğini kendine sorma noktasına gelmiştir. Yakın zamana kadar geçerli olan, diğer toplumlar geride kalırken sadece Batı’nın duraklamadan katetmiş olduğu bir yol boyunca sürekli ilerleme fikrinin yerini, böylelikle, farklı yönler arasında seçim yapma mefhumu alır; öyle ki herkes, kazanmak istediği alanların bedeli olarak, bir ya da birkaç alanda kaybetmeyi göze almak durumunda kalır. Tarım ve yerleşik hayata geçiş besin kaynaklarını son derece geliştirmiş ve bunun sonucu olarak, insan nüfusunun çoğalmasına imkân tanımıştır. Ama, nüfusun hastalık yapan mikropları geliştiremeyecek kadar az olduğu koşullarda yok olma eğiliminde olan bulaşıcı hastalıklar, bu durumun sonucu olarak yaygınlaşmıştır. Dolayısıyla, avcı ve toplayıcı kalmış halkların kendilerini daha iyi koruyabildikleri sakıncalara karşılık, tarıma geçmiş halkların, kuşkusuz bilmeden, bazı üstünlükler seçmiş oldukları söylenebilir: Avcı ve toplayıcı kalmış halkların hayat tarzı bulaşıcı hastalıkların insandan insana ve evcil hayvanlardan insanlara geçmesini engelliyordu ama kuşkusuz başka sakıncalar pahasına.

Canlı biçimlerin tek-doğrusal evrimine duyulan inanç, toplum felsefesinde biyolojiden çok daha önce ortaya çıktı. Ama, on dokuzuncu yüzyılda bu inancı destekleyen ve ona bilimsel statü talep etme imkânını veren biyoloji oldu; bu inancı taşıyanlar da böylece, kültürlerin farklılığı olgusunu kültürlerin eşitsizliğinin onaylanmasıyla bağdaştıracağını umuyordu. İnsan topluluklarının gözlenebilir farklı durumları sanki tek bir gelişmenin art arda gelen evrelerini açıklıyorlarmış gibi ele alınarak, biyolojik miras ile kültürel başarılar arasında nedensel bir bağ olmamasına rağmen, bu iki düzey arasında en azından analojik bir ilişkinin var olduğu öne sürülüyordu; bu ilişkinin, daha büyük bir farklılaşma ve daha yüksek bir karmaşıklık yönünde sürekli büyüyen canlılar dünyasını tanımlarken biyoloji bilginlerinin dayandıkları ahlaki tahminlerin aynısını desteklediği iddia ediliyordu.

Bununla birlikte biyoloji bilginlerinde de önemli bir değişim meydana gelecekti – bir dizi değişimin ilki bu yazıda ele alınacaktır. Sosyologlar, tarihin belirsiz rastlantılarının ardında bir evrimin daha kesin ve daha anlaşılır bir şemasını keşfetmek için biyolojiye başvururlarken, biyoloji bilginleri de, birkaç basit yasaya tabi kabul ettikleri evrimin gerçekte çok karmaşık bir tarihi içerdiğini fark ediyorlardı. Biyolojide, çeşitli canlı biçimlerin birbiri ardına aynı yönde katetmeleri gereken “mesafe” kavramının yerini, önce, türler arasında bir soy zinciri değilse de –zira, evrim biçimlerinin kimi zaman ayrı, kimi zaman da ortak noktaya yöneldiği ortaya çıktıkça soy zinciri giderek daha az güvenilir bir hal alıyordu– hısımlık bağları oluşmasına imkân tanıyan “ağaç” kavramı aldı ve ardından bu ağaç da “kafese” dönüştü; kafes figürünün çizgileri birbirlerinden uzaklaştıkları sıklıkla birbirlerine kavuştuklarından, iç içe geçmiş bu yolların tarihsel tanımı, bir zamanlar içinde ritm, yön ve etkileri bakımından farklı evrimsel yolların tek değil, çok çeşitli biçimleri tarafından izlenen sayısız yolun sabitlenmesinin mümkün görüldüğü o aşırı basit diyagramların yerini aldı.

Bununla birlikte, bizimkinden çok farklı toplumlara ilişkin dolaysız bilgi sayesinde, o toplumlara ait olmayan nedenlerle onları yargılamak ve mahkûm etmek yerine onların kendilerine verdikleri varlık nedenine değer biçmemiz mümkün olduğu ölçüde, etnoloji de bizi benzer bir bakış açısına çağırır. Kendi öz değerlerini geliştirmeye özen gösteren bir uygarlık, kendi uygarlığı tarafından tamamen farklı değerleri tanımaya uygun şekilde yetiştirilmiş bir gözlemciye, hiçbir değere sahip değilmiş gibi gelecektir. O, sadece kendi kültüründe bir şeylerin var olduğunu, olayları süreklilik içinde birbirine ekleyen bir tarihin imtiyazına sadece kendi uygarlığının sahip olduğunu sanır. Ona göre sadece bu tarih bir anlam sunmaktadır; anlam kavramını ikili olarak, hem anlam taşımak hem bir hedefe yönelmek biçiminde ele almak koşuluyla. Diğer toplumların hiçbirinde tarihin olduğuna inanmaz; olsa olsa yerinde saymaktadır.

Ama bu yanılsama yaşlıların ve yeni bir rejimin düşmanlarının kendi toplumlarının bağrında çektiklerine benzer. Yaşları ya da politik tercihleri nedeniyle olayların dışında kalan bu insanlar, aktif olarak katılmadıkları bir dönemin tarihinin akmadığı duygusunu taşırlar; bunlar için olaylar bir anlamda durağanlaşırken genç insanlar ve iktidardaki militanlar bu evreyi coşkuyla yaşarlar. Bir kültürün ya da evrelerinden birinin akışının zenginliği özdeki bir nitelik olarak var olmaz; gözlemcinin bu zenginlik karşısındaki konumuna, bu zenginlikteki çıkarlarının miktarına ve çeşitliliğine bağlıdır. Başka bir imgeyi kullanırsak, kültürlerin, her biri kendi yolunda, kendi yönünde ve kendi hızında ilerleyen trenlere benzediği söylenebilir. Bizimkiyle birlikte ilerleyenler bizim için en kalıcı biçimde var olurlar; kompartımanlarımızın karşılıklı camlarından vagon çeşitlerini, yolcuların fizyonomi ve mimiklerini rahatlıkla gözlemleyebiliriz. Ama, eğik ya da paralel başka bir yol üzerinde, ters yönde bir tren geçerse, görüş alanımızda bir an karışıklık yaratan, olayın kendisine dair hiçbir bilgi vermeyen ve düşlerimize fon hizmeti gören manzaranın dingin seyrini kesintiye uğrattığı için bizi sadece sinirlendiren, pek az tanımlanabilir, bulanık ve hızla kaybolan bir görüntü fark ederiz.

Dolayısıyla, bir kültürün her bir üyesi de kendi kültürüne bu düşsel yolcunun kendi trenine olduğu kadar sıkı sıkıya bağlıdır. Doğuştan itibaren ve –biraz önce belirttim– muhtemelen daha bile önce, bizi çevreleyen varlıklar ve nesneler, sistem oluşturan, karmaşık bir referanslar aygıtıyla her birimizi donatır: Eğitimin, uygarlığımızın tarihsel gelişimine ilişkin bize önerdiği kendi içine bakış yoluyla sonradan teyid ettiği davranışlar, güdülenmeler ve örtük yargılar. Biz tam anlamıyla bu referans sistemiyle hareket ederiz ve bunun dışında oluşmuş kültürel bütünlükler bizim tarafımızdan ancak kendi sistemimizin onlarda yarattığı deformasyon yoluyla algılanabilir. Hatta bu referans sistemi, onları görmemizi imkânsız bile kılabilir.

İlkel denen halklar ve demografilerini dolaylı ya da dolaysız olarak etkileyen gelenekleri karşısında genetik uzmanları arasında yakın zamanda oluşan önemli tavır değişikliği yukardaki yoruma bir kanıt getirebilir. Garip evlilik kurallarından, anne en son doğan çocuğunu emzirdiği müddetçe –kimi zaman çocuk üç ya da dört yaşına gelinceye kadar– eşler arasında cinsel ilişkiyi yasaklayan türden keyfi yasaklamalardan, şeflere ya da yaşlılara çok-eşlilik konusunda ayrıcalık verilmesinden, ya da hatta çocukların öldürülmesi gibi bizleri isyan ettiren türden âdetlerden oluşan bu gelenekler yüzyıllar boyunca anlam ve içerikten yoksun görülmüş; bunlar, insan doğasının, sorumlusu olduğunu söyleyecek kadar ileri gidilmese bile, muktedir olduğu acayipliklerin ve fantazilerin örnekleri olarak sıralanmaya ve betimlenmeye layık görülmüştür. Saçma ya da canice diye reddedilen bütün bu geleneklerin bizim için bir anlam kazanması ve nedenlerinin anlaşılması için, 1950’li yıllarda topluluk genetiği adı altında yeni bir bilim dalının ortaya çıkması gerekti.

Science dergisinin son sayılarından biri, Profesör J. V. Neel ve meslektaşlarının, tropikal Amerika’nın kendini en iyi korumuş çeşitli topluluklarıyla ilgili, uzun yıllardan beri sürdürdükleri araştırmaların sonuçlarını daha geniş bir kitlenin bilgisine sundu. Ayrıca bu araştırmalar, Güney Amerika’da ve Yeni Gine’de bağımsız olarak sürdürülen başka araştırmalar tarafından da doğrulandı.3

Bizim ırkımızdan en uzak sözde “ırklar”ı aynı zamanda en homojen ırklar olarak görme eğilimindeyizdir; bir Beyaz için, bütün Sarılar birbirine benzer, ve tersi de muhtemelen doğrudur. Gerçek durum çok daha karmaşık gibidir, çünkü örneğin Avustralyalılar bütün kıtada morfolojik olarak homojen görünseler bile,4 aynı coğrafi alanda yaşayan birçok Güney Amerika kabilesindeki genetik tekrarlarda önemli farklılıklar ortaya çıkabilmektedir; ve bu farklılıklar aynı kabilenin köyleri arasında, dilleri ve kültürleri farklı kabileler arasında olduğu kadar büyüktür. Demek ki sanıldığının tersine, kabile biyolojik bir birlik oluşturmamaktadır. Bu durumu nasıl açıklamalı? Hiç kuşkusuz, yeni köylerin parçalanma ve kaynaşma şeklinde, ikili bir süreç yoluyla oluştuğu gerçeğiyle: Önce, bir aile kendi soyağacından ayrılır ve kendini başka bir yerde yeniden kurar; daha sonra, kendi aralarında akraba olan insan grupları onlara katılır ve yeni yerleşim yerini paylaşırlar. Bu yolla oluşan genetik stoklar kendi içlerinde, rastlantısal kümelenmelerin sonucu olarak ortaya çıkabilecek olandan daha fazla farklılaşırlar.

Bundan şu sonuç çıkar: Eğer aynı kabilenin köyleri, başlangıçta farklılaşmış –her birinin görece tecrit durumunda olduğu ve yeniden üretim oranlarının eşitsizliği nedeniyle nesnel olarak birbiriyle rekabet halinde yaşadığı koşullarda– genetik oluşumlar içeriyorlarsa, biyoloji bilginleri açısından bunlar, hayvan türlerinde genellikle gözlemlenen evrimle karşılaştırılamayacak oranda hızlı bir evrim için en elverişli koşullar bütününü meydana getirirler. Kıyaslamalı olarak konuşursak, son insanımsı fosillerinden günümüz insanına gelen evrimin çok hızlı meydana geldiğini biliyoruz. Bazı ücra topluluklarda gözlenebilir koşulların, en azından bazı bakımlardan, insanlığın çok uzak bir geçmişte içinde bulunduğu koşulların yaklaşık bir görüntüsünü sunduğunu kabul edersek, bugün bize çok sefil gelen bu koşulların şu anki halimizi yaratmaya en uygun koşullar olduğunu ve aynı zamanda, insanlığın evrimini aynı yönde tutmaya ve ritmini korumaya en elverişli koşullar olarak kalmaya devam ettiklerini kabul etmemiz gerekir; oysa genetik alışverişlerin başka biçimlerde meydana geldiği dev çağdaş toplumlar, evrimi durdurma ya da ona başka yönelimler verme eğilimindeler.

Bu araştırmalar şunu da kanıtlamıştır ki, sözümona vahşiler arasında, çocuk ölümleri ve bulaşıcı hastalıktan ölüm (elbette, dışardan bulaşmalardan kendini koruyabilen kabilelerle sınırlı kalırsak) sanıldığı kadar fazla değildir. Dolayısıyla, bu iki ölüm nedeni, daha çok aşağıda belirtilen başka bazı nedenlerin sonucu olan nüfus artışı düşüklüğünü açıklayamaz: Bu başka nedenler, emzirme süresinin uzatılmasına ve cinsel yasaklara denk düşen doğuma gönüllü ara verme, çocuk düşürme ve çocuk öldürme uygulamalarıdır; bu nedenle, üretken dönemi boyunca bir çift, ortalama her dört ya da beş yılda bir çocuk yapar. Çocuk öldürme bize ne kadar iğrenç gelirse gelsin, bir doğum kontrol yöntemi olarak “kabarık” toplumlarda bir zamanlar ve günümüzün kimi toplumlarında hâlâ yaygın olan çocuk ölüm oranlarının yüksekliğinden, ve aşırı kalabalık bir gezegene doğma tehlikesine maruz bırakılan milyonlarca ya da milyarlarca insanı, erken bir elenme sayesinde kurtuldukları bir yazgıdan daha az acıklı olmayan bir yazgıdan kurtarmak için bizim de bugün gerekli olduğunu düşündüğümüz gebelik önleyici yöntemlerden temelde farklı değildir.

Dünyadaki başka birçok kültür gibi, burada yorumlamayı sürdürdüğüm araştırmaların yapıldığı kültürler de çok-eşliliği (polygynie) toplumsal başarının ve uzun ömürlülüğün onayı şeklinde görürler. Bunun sonucu olarak bütün kadınlar yukarıda belirtilen nedenlerle, yaklaşık olarak aynı sayıda çocuk yapma eğiliminde olsalar da, erkeklerdeki üreme oranı eşlerinin sayısına göre önemli oranda değişir. Rio Madeira havzasında yaşayan Tupi-Kawahib Kızılderilileri arasında önceden gözlemlediğim gibi, yaklaşık on beş kişilik küçük bir toplulukta, grubun evlenme çağındaki ya da evlenme çağına yaklaşan bütün kadınları üzerinde bir tür tekel uygulayan bir şefin nitelikleri arasında alışılmamış bir cinsel potansiyel de varsa, bu oran daha da fazla değişecektir.

Oysa bu gruplarda şeflik her zaman kalıtımsal değildir; kalıtımsal olduğunda bile büyük bir seçme özgürlüğüyle olmaktadır. Otuz yıldan uzun bir zaman önce, yarı-göçebe küçük gruplarının her biri toplu onayla belirlenmiş bir şefe sahip olan Nambikwaralar arasında yaşarken, şefin konumunun, çok-eşlilik imtiyazı dışında, üstünlükten çok görev ve sorumluluk getirdiğini görmek beni etkilemişti. Şef olmayı istemek için ya da daha sıklıkla, grubun isteklerine uymak için, genelin dışında bir karaktere sahip olmak gerekiyordu; sadece kazanılmış fiziksel yetenekler değil, kamusal faaliyet isteği, girişim ruhu ve komutanlık duygusu da gerekiyordu. Bu yeteneklere ilişkin ne düşünürsek düşünelim, hoşumuza gitsin ya da gitmesin, şurası bir gerçek ki, eğer bunların dolaylı ya da dolaysız genetik bir temeli varsa, sürüp gitmeleri çok-eşlilik sayesinde kolaylaşacaktır. Gerçekten de, benzer topluluklar üzerinde sürdürülen araştırmalar çok-eşli bir erkeğin diğerlerinden daha fazla çocuğu olduğunu gösterdi; böylece, oğullarının başka soylardan gelen eşler almak için onlarla değiş tokuş edecekleri kız kardeşlere ya da ana ayrı kız kardeşlere sahip olmasına olanak tanıdığından, çok-karılılığın çok-karılılık doğurduğu söylenebilir. Böylelikle, doğal ayıklanmanın bazı biçimleri teşvik edilmiş ve güçlendirilmiş olur.

Sömürgeciler ya da fatihler tarafından getirilen bulaşıcı hastalıkları bir kez daha bir yana bırakırsak –ki bunların birkaç gün ya da birkaç hafta içinde kimi zaman bütün topluluğun ortadan kalkmasına neden olan korkunç yıkımlar oldukları bilinmektedir–, ilkel denen halkların kendi yerleşik hastalıklarına karşı dikkat çekici bir bağışıklığa sahip oldukları söylenebilir. Bu durum, bebeğin anne vücuduyla ve çevredeki ortamla çok yakın ilişki içinde olmasıyla açıklanır. Hastalık yapan her türlü mikroba bu erken maruz kalma durumu, gebelik sırasında anneden kazanılan pasif bağışıklıktan, doğumdan sonra her birey tarafından geliştirilen aktif bağışıklığa daha kolay geçilmesini sağlar.

Şu ana kadar sadece demografik ve sosyolojik düzeydeki iç denge unsurlarını göz önünde bulundurdum. Bize boş inançlar gibi gelebilecek ama insan topluluğunun doğal ortamla dengesini korumasını sağlayan yaygın tören ve inanç sistemlerini de bunlara eklemek gerekir. Bir bitki saygıdeğer bir varlık olarak kabul edilebilir ve meşru bir nedeni olmayan hiç kimse, bitkinin ruhunu bağışlarla yatıştırmadan onu söküp alamaz; beslenmek için avlanan hayvanlar, türlerine göre, çok fazla hayvan avladıkları ya da dişileri ve yavruları esirgemedikleri için amaç dışı davranmış suçlu avcıları cezalandıran doğaüstü efendilerin koruması altındadırlar; nihayet, insanların, hayvanların ve bitkilerin ortak bir yaşam zenginliğini paylaştıkları düşüncesi egemendir, öyle ki herhangi bir türün zararına olacak şekilde aşırılığa kaçılması, yerli felsefesinde, kaçınılmaz olarak insanların kendi hayat umutlarında bir azalmayla kendini gösterir. Bütün bu örnekler naif olabilir, ama insanı doğanın efendisi haline getirip, kendinden sonra geleceklerin en açık ihtiyaç ve çıkarlarını göz önünde bulundurmadan doğayı talan ettirmek yerine, insan-merkezli olmayan ve ona doğada makul bir yer veren bilgece tasarlanmış bir hümanizmin son derece etkili belirtileridir.

Eskiden bizim tarafımızdan sadece alay konusu edilen ya da en fazla, küçümseyici bir merak gösterdiğimiz bütün o hayat tarzlarına, âdet ve inançlara nesnel bir değer ve ahlaki bir anlam vermemiz için bilgimizin gelişmesi ve yeni sorunların bilincine varmamız gerekiyordu. Ama topluluk genetiğinin antropoloji alanına girişiyle birlikte, teorik sonuçları belki çok daha önemli olan bir başka değişiklik ortaya çıktı. Belirttiğim bütün olgular kültüreldir; bazı insan gruplarının bölünme ve yeniden bir araya gelme biçimlerini, birleşmek ve üremek için gelenek tarafından her iki cinsiyete dayatılan şartları, çocuk doğurmanın ya da düşürmenin ve onları eğitmenin saptanmış tarzını, hukuku, büyüyü, dini ve kozmolojiyi içerirler. Oysa, bu etkenlerin dolaylı ya da dolaysız biçimde doğal ayıklanmayı biçimlendirip akışına yön verdiklerini gördük. Dolayısıyla, ırk ve kültür kavramları arasındaki ilişkilerle ilgili sorunun verileri son derece altüst olmuştur. Bütün 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın ilk yarısı boyunca, ırkın kültürü etkileyip etkilemediği, etkiliyorsa ne şekilde etkilediği sorusu soruldu. Sorunun bu biçimde ortaya atılışının çözümsüzlüğü anlaşıldıktan sonra, olayların diğer yönde geliştiğini şimdi şimdi fark etmekteyiz: İnsanların biyolojik evriminin ritmini ve yönelimini büyük ölçüde belirleyen, insanların değişik yerlerde benimsedikleri kültürel biçimler ve geçmişte ya da günümüzde hâlâ geçerli oldukları halleriyle hayat tarzlarıdır. Kültür ırkın bir türevi midir, değil midir, diye sormak şöyle dursun, ırkın –ya da bu terimden genel olarak anlaşılan şeyin– kültürün türevlerinden biri olduğunu keşfediyoruz.

Başka türlü nasıl olabilirdi? Bir grubun kendisi için saptadığı ya da kabullendiği coğrafi sınırları, komşu halklarla sürdürdüğü dostluk ya da düşmanlık ilişkilerini ve bunun sonucu olarak, izin verilen, teşvik edilen ya da yasaklanan gruplar arası evlilikler sayesinde kendi aralarında meydana gelebilecek genetik alışverişlerin göreli önemini belirleyen tam da o grubun kültürüdür. Bizim toplumlarımızda bile evliliklerin tamamen tesadüfi olmadığını biliriz: Müstakbel çiftlerin ikâmetleri arasındaki mesafe, etnik kökenleri, dinleri, eğitim düzeyleri gibi bilinçli ya da bilinçsiz etkenler belirleyici bir rol oynayabilirler. Yazısız halklar arasında yakın tarihe kadar büyük bir genellik gösteren âdet ve geleneklerden yola çıkarak genelleme yapmak mümkünse ve bunların çok uzun süreden beri bizim türümüzde var oldukları kabul edilirse görülecektir ki, atalarımız, toplumsal hayatın başlangıcından itibaren çok katı evlilik kuralları benimsemek ve uygulamak zorunda kalmışlardır. Örneğin, iki erkek kardeşten ya da iki kız kardeşten doğma yakın kuzenleri gerçek erkek ya da kız kardeş olarak kabul ederek birleşmelerini ensest diye yasaklayan kurallar; her biri bir kız ve bir erkek kardeşten doğma melez kuzenlerin birleşmelerini ise, tersine, yapılması istenen değilse bile, izin verilen birleşme olarak gören kurallar; bunlar, ne kadar uzak olursa olsun her türlü akrabalık bağının evlenmeyi engelleyici bir durum yarattığı diğer bütün toplumlardan farklıdır. Öncekilerden daha incelikli olan ve melez akrabalara ilişkin diğer bir kural ise kuzinleri iki kategoriye ayırır: Babanın kız kardeşinin kızı ve annenin erkek kardeşinin kızı; bu kategorilerden birine evlenme izni verilirken diğerine kesinlikle yasak konur, ama izin verilen ve yasaklanan her zaman ve her yerde aynı kategori değildir. Kuşaklar boyunca uygulanan bu kuralların genetik mirasın taşınması üzerinde farklılaştırıcı bir etkide bulunmaması mümkün müdür?

Hepsi bu kadar da değil; çünkü, her toplum tarafından uygulanagelen sağlık kuralları ve çeşitli türden hastalıklara ya da zayıflık durumuna yönelik tedavilerin göreli önem ve etkililiği de bazı bireylerin hayatta kalmasına ve genetik bir malzemenin yayılmasına farklı derecelerde imkân tanır ya da önler; bunlar olmasaydı, bu genetik malzeme çok kısa sürede yok olurdu. Bazı kalıtımsal anormallikler ve görmüş olduğumuz gibi, belirli durumlarda –anormal olarak kabul edilen doğumlar, ikizler, vs– iki cinsiyeti de ayrımsız biçimde etkileyen veya özel olarak kızları etkileyen çocuk öldürme gibi uygulamalar karşısındaki kültürel tavırlar için de aynı şey geçerlidir. Nihayet, eşlerin göreli yaş durumları, yaşam düzeyine ve toplumsal işlevlere göre değişen doğurganlık ve doğurtkanlık durumları da, en azından kısmen, nihai kaynağı biyolojik değil toplumsal olan kurallara dolaylı ya da dolaysız olarak tabi durumdadır.

Irkla kültür arasındaki ilişkiler sorununun, birkaç yıldan beri tanık olduğumuz bu tersine çevrilişi özellikle siklemi hastalığı ile çarpıcı bir açıklama bulmuştur: Hem anne hem babadan kalıtım olarak aynı anda geçtiğinde genellikle öldürücü olan, doğuştan gelen alyuvar anomalisinin, çekinik kaldığı durumda, taşıyıcının malaryaya karşı görece korunmasını sağladığı da sadece son yirmi yıldan beri bilinmektedir. Demek ki söz konusu olan, başlangıçta uyarlanma değerinden yoksun olduğu sanılan o özelliklerden biri, yani, topluluklar arasında var olmuş arkaik ilişkilerin onarılmasına, sıklık derecesine bağlı olarak imkân tanıyan bir çeşit biyolojik fosildir. Siklemi geni bakımından heterozigot olan insanların biyolojik bir avantaj elde edebildiklerinin ve dolayısıyla bir yandan aynı gen bakımından homozigot olup biyolojik olarak mahkûm edilmişlerden, diğer yandan, belli bir malarya biçimine çok fazla duyarlı olmaları nedeniyle erken yaşta ölüme mahkûm olmuş taşıyıcı olmayan insanlardan karşılaştırmalı olarak daha yüksek bir oranda üreyebildiklerinin anlaşılmasıyla, ırkları belirlemenin sabit ölçütünü nihayet bulmuş olma umutları suya düştü.

Genetik uzmanlarının keşfinin, neredeyse felsefi denebilecek teorik sonuçlarını F. B. Livingstone ünlü bir makalesinde5 ortaya koymuştur. Batı Afrika’da malarya oranının, siklemi geninin oranının, dillerin ve kültürlerin dağılımının karşılaştırmalı incelemesi yazara biyolojik, arkeolojik, linguistik ve etnografik verilerin birbirleriyle bağıntılı bütününü ilk kez dile getirme imkânını vermiştir. Bu şekilde yazar, malaryanın ortaya çıkışının ve ardından sikleminin yayılışının tarımın girişinden kaynaklandığını çok inandırıcı bir biçimde ortaya koymuştur: Bu bölgelerde yaşayan hayvan topluluğunu başka bölgelere sürerek ya da yok ederek toprağın yoğun biçimde tarla haline getirilmesi, hastalık bulaştıran sivrisineklerin üremesine elverişli bataklık arazilerin ve durgun su birikintilerinin oluşumuna neden oldu; bu böcekleri, asalak olarak yaşayabilecekleri memelilerin en bol bulunanı haline gelmiş olan insana uyum sağlamak zorunda bıraktı. Diğer etkenler de dikkate alındığında, halklara göre değişen siklemi oranları bir halkın bugün bulunduğu yere yerleşme dönemi üzerinde, kabilelerin hareketi ve birbiriyle bağıntılı olarak tarımsal tekniklerini elde ettikleri tarihler üzerinde makul varsayımlarda bulunmayı mümkün kılar.

Böylece, genetik bir düzensizliğin çok uzak bir geçmişe tanıklık edemeyeceği hemen anlaşılır (çünkü bu genetik düzensizlik, en azından kısmen, kültürel değişimlerin biyolojik sonuçlarına karşı sağlanan korumayla doğru orantılı olarak yayılmıştır), ama buna karşılık, tarımın Afrika’ya girişi birkaç bin yıldan geriye gidemediğinden, genetik düzensizlik daha yakın bir geçmişe önemli oranda ışık tutar. Demek ki, bir yanda kaybedilen şey diğer yanda kazanılmaktadır. Çok geniş bir ölçekte incelendiklerinde, kültürler arasında ayırt edildiği sanılan büyük farklılıkları ırksal özelliklerle açıklamaktan artık vazgeçiyoruz; ama bu aynı ırksal özellikler –daha hassas bir gözlem ölçeği benimsendiğinde bunlar ırksal özellik olarak görülemeyecektir– nedeni değil sonucu oldukları kültürel görüngülerle birleşerek görece yakın olan dönemler üzerine çok değerli bilgiler sağlarlar; dahası, diğer tarihin tersine, bu bilgiler arkeolojinin, linguistiğin ve etnografinin verileriyle doğrulanabilir. “Kültürel makro-evrim”in bakış açısından “genetik mikro-evrim”in bakış açısına geçmek koşuluyla, ırkların ve kültürlerin incelenmesi arasında işbirliği yeniden mümkün olabilir.

Gerçekten de, bu yeni bakış açıları ırk ve kültür incelemelerini karşılıklı ilişkileri içine oturtmaya imkân tanır. Bunlar kısmen birbirine benzer, kısmen de birbirini tamamlayıcıdır. Öncelikle birbirine benzerdir, çünkü kültürler, genel anlamda ırk olarak adlandırılan genetik özelliklerin bu düzensiz miktarlarıyla birçok yönde karşılaştırılabilirler. [Bir kültür çok sayıda özellikten oluşur; bunların kimileri, yakın ya da uzak kültürlerle değişik derecelerde ortaktır, kimileri de o kültürü diğerlerinden az çok belirgin bir biçimde ayırır. Bu özellikler bir sistemin bağrında dengelenirler ve bu sistem, her iki durumda da, ayakta kalabilir olmalıdır, yoksa yayılmaya ya da çoğalmaya daha yatkın başka sistemler tarafından adım adım ortadan kaldırılabilir. Farklılıkları geliştirmek için, bir kültürü komşu kültürlerden ayırt etmeye yarayan eşiklerin yeterince belirgin olması için gerekli koşullar, topluluklar arasında biyolojik farklılaşmayı kolaylaştıran koşullarla aşağı yukarı aynıdır: Uzun bir süre boyunca görece tecrit; kültürel ya da genetik mahiyetteki sınırlı alışveriş. Kültürel engeller, hemen hemen aynı derecede, biyolojik engellerle aynı yapıdadır; kültürel engeller biyolojik engellerin o denli daha gerçeğe uygun biçimde önbelirtileridir ki, bütün kültürler insan gövdesinde izlerini bırakır: Kıyafet, saç ve süs tarzlarıyla, bedensel sakatlamalarla ve el, kol, baş hareketleriyle, ırklar arasında var olabilecek farklılıklarla kıyaslanabilir farklılıkları taklit ederler; bazı tipteki insanları diğerlerine tercih ederek onları sabit kılarlar ve hatta belki de yayılmasına katkıda bulunurlar.]

Bundan yirmi yıl kadar önce UNESCO’nun isteği üzerine yazdığım ince bir kitapta,6 tecrit edilmiş kültürlerin gerçekten pek çok şeyi kendinde toplayan bir tarihin koşullarını tek başlarına yaratamayacaklarını açıklamak için güçbirliği kavramına başvurmuştum. Bu koşulların oluşması için değişik kültürlerin karşılıklı olarak getirdikleri şeyleri, isteyerek ya da istemeyerek karıştırmaları gerektiğini ve böylece, tarihin muhteşem oyununda, tarihin ilerlemesine imkân yeren büyük başarılar dizisini gerçekleştirme şansını elde edebileceklerini belirtmiştim. Günümüzde genetik uzmanları, bir genomun, gerçekte, bir sistem oluşturduğunu ve bu sistemde bazı genlerin düzenleyici rol oynadıklarını, diğerlerinin de tek bir karakter üzerinde ortak tasarlanmış bir eylem gerçekleştirdiklerini –ya da, eğer tek bir gene birçok karakter bağlıysa bunun tersi– gösterdiklerinde, biyolojik evrim üzerine oldukça benzer bir bakış açısı önermektedirler. Bireysel genom düzeyinde doğru olan şey topluluk düzeyinde de doğrudur; topluluk öyle olmalıdır ki, içinde etkinlik gösteren –ve vaktiyle ırksal bir tip kabul edilen– birçok genetik mirasın birleşimiyle en uygun denge kurulabilsin ve topluluğun ayakta kalma şansını artırabilsin. Bu anlamda, genetik yeniden birleşimin toplulukların tarihinde oynadığı rolün, kültürel yeniden birleşimin hayat tarzlarının, tekniklerin, bilgilerin ve inançların –ki bunların paylaşılmasıdır toplumları farklılaştıran– evriminde oynadığı role benzer olduğu söylenebilir.

Kuşkusuz, bu benzerlikler ihtiyat payı bırakılarak öne sürülebilir. Gerçekten de, bir yandan, kültürel miraslar genetik miraslardan çok daha hızlı evrilir: Büyük büyükbabalarımızın tanıdığı kültürle bizimki arasında dünya kadar fark vardır, ama yine de biz onların kalıtımını sürdürüyoruz. Diğer yandan, yeryüzünde var olan ya da birkaç yüzyıl öncesine kadar var olan kültür sayısı, en titiz gözlemcilerin dökümünü yapmaktan hoşlandığı ırk sayısını kıyaslanamaz biçimde aşar: Onlarca ırka karşılık binlerce kültür. Kalıtımsal malzemenin son çözümlemede tarihin akışını belirlediğini öne süren teorisyenlere karşı nihai kanıtı sağlayan, karşılıklı büyüklük düzeyleri arasındaki bu büyük farktır; çünkü tarih kalıtımsal malzemeden çok daha hızlı ve sonsuz biçimde daha çeşitli yollarla değişir. Kalıtımın insanda belirlediği şey, herhangi bir kültürü edinmeye dair genel yetenektir, ama hangi kültürün kendisine ait olacağı doğumunun ve eğitimini göreceği toplumun tesadüflerine bağlı olacaktır. Genetik mirasları tarafından sadece özel bir kültürü edinmeye yazgılı olan bireylerin soyları çok elverişsiz durumda olacaklardır, çünkü bu kuşakların karşılaşacakları kültürel değişiklikler, bu yeni çevrelerin gereklerine cevap olarak genetik miraslarının evrilebileceğinden ya da çeşitlenebileceğinden daha hızlı meydana gelecektir.

Üzerinde fazla durulamayacak bir olgu vardır: Ayıklanma, canlı türlerin doğal bir ortama uyum sağlamasına ya da bu ortamın dönüşümlerine daha iyi direnmesine imkân tanısa da, insan söz konusu olduğunda bu ortam öncelikle doğal olmaktan çıkar; ortam, ayırt edici özelliklerini teknik, ekonomik, toplumsal ve zihinsel koşullardan alır ve bu koşullar, kültürel faaliyet yoluyla her insan grubuna özel bir çevre yaratırlar. Bu nedenle, bir adım daha atabilir ve organik evrimle kültürel evrim arasındaki ilişkilerin sadece benzeşim ilişkileri değil, tamamlayıcılık ilişkileri de olduğunu düşünebiliriz. Genetik olarak belirlenmiş olmayan kültürel özelliklerin organik evrimi etkileyebileceğini söyledim ve kanıtladım. Ama etkileri, geri dönüşlü eylemlere neden olacak yöndedir. Bütün kültürler üyelerinden tam tamına aynı yetenekleri istemez; ve mümkün olduğu üzere, bazı yeteneklerin genetik temeli varsa, bunlara üst düzeyde sahip bireyler kültürleri içinde kayırılmış olacaktır. Bundan dolayı bu insanların sayıları artarsa, bunlar, kültürün kendisi üzerinde onu aynı yöne ya da o yöne dolaylı olarak bağlı yeni yönlere daha fazla çekecek bir eylem uygulamaktan geri kalmazlar.

İnsanlığın başlangıcında biyolojik evrim dik durma, el kullanma becerisi, toplumsallık, simgesel düşünme, seslendirme ve iletme yeteneği gibi kültür-öncesi özellikleri seçmiş olabilir. Buna karşılık, kültür var olduğundan bu yana bu özellikleri pekiştiren ve yayan kültürdür; kültürler uzmanlaştığında, aşırı iklim koşullarına isteyerek ya da zorla uyum sağlamak zorunda olan toplumlar için soğuğa ya da sıcağa direniş, saldırganlık ya da düşünceye dalma eğilimleri, teknik beceriklilik, vs. gibi başka özellikleri de pekiştirir ve teşvik ederler. Kültürel düzeyde kavradığımız halleriyle bu özelliklerden hiçbiri genetik bir temele açıkça bağlanamaz, ancak kimi zaman kısmi olarak ve aracı ilişkilerin dolaylı etkisiyle genetik bir temele bağlı oldukları da gözardı edilemez. Bu durumda şunu söylemek doğru olur: Her kültür genetik yetenekleri ayıklar ve bu yetenekler, karşı etki yoluyla, öncelikle güçlenmelerine katkıda bulunmuş kültür üzerinde etki ederler.

İnsanlığın başlangıcını bugün milyonlarca yılla ölçülen giderek daha uzak bir geçmişe götüren fiziksel antropoloji, bu başlangıcın belli başlı temellerinden birini ırkçı spekülasyonlardan kurtarmıştır, çünkü böylece bilinmeyenin payı en uzak atalarımızın evrimleri boyunca izledikleri güzergâhı belirtmek için, kullanılabilecek işaret sayısından daha hızlı artmaktadır.

Genetik uzmanları tip kavramının yerine topluluk kavramını koyduklarında ve ırk kavramını genetik stok kavramıyla değiştirdiklerinde bu spekülasyonlara daha kesin darbeler indirmiş oldular; dahası, kalıtımsal farklılıkların tek bir genin işlemine –bu farklılıklar ırksal açıdan daha az anlamlı olur, çünkü muhtemelen her zaman bir uyarlanma değerine sahiptirler– ya da, pratik olarak saptanmalarını imkânsız kılan, birçok genin ortak eylemine bağlı olmalarına göre bir uçurumla birbirlerinden ayrıldıklarını gösterdiler.

Ama, ırkçı ideolojinin eski iblislerinden bir kez kurtulunca, ya da en azından bu ideolojinin herhangi bir bilimsel temel iddiasında bulunamayacağı kanıtlandıktan sonra, genetik uzmanları ile etnologlar arasında, biyolojik ve kültürel olguların ellerindeki oyun kartlarının birbirlerini nasıl ve ne şekilde anlaşılır kıldıkları hakkında ve kalıntılarına hiçbir zaman erişemeyeceğimiz ırksal farklılıkların ilk kökenlerine ulaşma savını artık terkedip şimdiki zamandan yola çıkarak geleceğe bağlanabilecek ve oradaki taslak görüntüleri ayırt etmemizi sağlayabilecek bir geçmiş hakkında bizi bilgilendirebilecek ortak araştırmalar temelinde olumlu bir işbirliğinin önü açılmaktadır. Geçmişte ırklar sorunu olarak adlandırılan şey, felsefi spekülasyon alanının ve genellikle yetinilen ahlak vaazlarının dışına çıkar. Hatta, etnologların, farklı ırkların pratik bilgisinden ve gözlem verilerinden esinlenen geçici cevaplar verebilmek için, sorunu onlar sayesinde gerçekçilik düzlemine oturtmaya çalıştıkları ilk tahminlerin de dışına çıkar. Tek kelimeyle, sorun eski fiziksel antropolojinin ve genel etnolojinin yetki alanı içinde olmaktan çıkar. Sınırlı bağlamlar içinde, teknik nitelikte sorular ortaya atan ve bu sorulara, bir hiyerarşi içinde halklara farklı yerler saptamaya hiç de elverişli olmayan cevaplar veren uzmanların uğraşı olur.

Organik evrimle kültürel evrim arasındaki ilişki sorununu Auguste Comte’un metafizik diye adlandırdığı terimlerle tartıştığımızı sadece son on yıldan bu yana anlamaya başladık. İnsanın evrimi, biyolojik evrimin bir yan ürünü olmadığı gibi ondan tamamen ayrı da değildir. Biyoloji bilginlerinin ve etnologların a priori cevaplarla ve dogmatik çözümlerle yetinmeden, karşılıklı olarak birbirlerine yapabilecekleri yardımın ve her biri kendi sınırlılıklarının bilincine varmaları koşuluyla bu iki geleneksel tavır arasındaki sentez bugün artık mümkündür.

Irkçılığa karşı ideolojik mücadelenin pratik alanda niçin bu kadar etkisiz kaldığını belki geleneksel cevapların bu yetersizliği açıklar. Irkçı önyargıların hafiflediğini gösteren hiçbir şey yoktur; ve kısa süreli yöresel yatışma dönemlerinin ardından başka yerlerde keskin bir şiddetle yeniden ortaya çıktıklarını düşündürecek birçok şey vardır. Unesco, bu nedenle, çıkış yolu belirsiz görünse de düzenli aralıklarla aynı mücadeleye yeniden girişme ihtiyacını duymuştur. Ancak, hoşgörüsüzlüğün aldığı ırkçı biçimin, temelde, şu ya da bu topluluğun kültürel evrimin organik evrime bağlı olduğu yolunda beslediği yanlış düşüncelerden kaynaklandığından bu kadar emin miyiz? Bu düşünceler, köleleştirme isteği ve güç ilişkileri üzerine kurulu daha gerçek karşıtlıklara sadece ideolojik bir kılıf sağlamıyor mu? Geçmişteki durum hiç şüphesiz buydu; ama bu güç ilişkilerinin zayıfladığını varsaysak bile, nüfus patlamasına maruz kalan bir insanlık tarafından bilinçsizce hissedilen birlikte yaşamanın artan güçlüğü karşısında ırksal farklılıklar bir bahane olmaya devam etmeyecek midir? Ve tıpkı yoğunlukları, içinde bulundukları çuvaldaki besin kaynaklarını miktar olarak aşmadan önce salgıladıkları toksinle birbirlerini uzaktan zehirleyen un kurtları gibi, insanlık da, her bir üyesinin boş alan, temiz su, temiz hava gibi temel zenginliklerden serbestçe yararlanamayacağı kadar kalabalıklaştığı konusunda gizli bir önseziyle uyarılarak kendinden nefret etmeye başlamayacak mıdır? Saygınlıklarını kendi gözlerinde ve güçlü komşularının gözlerinde azaltacak kadar, başka insan grupları tarafından doğal zenginliklerin güç bela yeteceği bir duruma düşürülen ve çok dar bir toprak parçasında yaşamak zorunda bırakılan insan grupları karşısında ırkçı önyargılar en şiddetli düzeye ulaştılar. Ama bütün olarak modern insanlık kendini mülksüzleştirme ve giderek küçülen bir gezegen üzerinde, kendi temsilcilerinden kimilerinin bahtsız Amerikan ya da Okyanusya kabilelerine zorla kabul ettirdikleriyle kıyaslanabilir bir durumu kendi aleyhine yaratma eğiliminde değil midir? Ve sonuç olarak, bazı psikolojik deneylerin öne sürdüğü gibi, herhangi bir kökenden gelen özneleri ekiplere paylaştırmanın ve bu ekiplerin her birinde rakipleri karşısında bir tarafgirlik ve adaletsizlik duygusu gelişsin diye onları rekabet edilebilir bir ortama yerleştirmenin her zaman ve her yerde yeterli olduğu ortaya çıkarsa, ırkçı önyargılara karşı ideolojik mücadeleye ne olacaktır? Bugün dünyanın birçok yerinde ortaya çıktığı görülen hippiler gibi azınlık topluluklar, nüfusun genelinden ırklarıyla değil, sadece yaşam tarzlarıyla, ahlakları, saçları ve kıyafetleriyle ayrılırlar; büyük çoğunluğun onlara karşı hissettiği iğrenme, hatta kimi zaman da düşmanlık duygularıyla ırkçı nefretler arasında özde bir fark var mıdır? Dolayısıyla, sadece bu nefretlerin, dar anlamda dayandığı özel önyargıları ortadan kaldırmakla yetindiğimizde insanlık için gerçek bir ilerleme sağlamış olacak mıyız? Bütün bu varsayımlarda, ırkçılık sorununun çözümüne etnoloğun yapacağı katkının hiçbir anlamı olmayacaktır; psikologlar ve eğitimciler tarafından sunulacak katkının daha verimli olacağı da kesin değildir, çünkü, ilkel denen halkların örneğinin bize öğrettiği gibi, karşılıklı hoşgörü çağdaş toplumların hiç olmadıkları kadar uzak bulundukları iki koşulun gerçekleşmesini gerektirir: göreli bir eşitlik ve yeterli fizik mesafe.

Günümüzde, örneklerini verdiğim ve insanlığın canlı türler arasında birinci yeri elde etmesini sağlamış olan organik evrim ile kültürel evrim arasındaki bu olumlu etkileşime bugünkü demografik koşulların getirdiği riskler hakkında genetik uzmanları kaygı dolu sorular sormaktadırlar. Topluluklar genişlemekte, ama sayıları azalmaktadır. Bununla birlikte, her bir topluluğun bağrında karşılıklı yardımlaşmanın gelişmesi, tıptaki ilerlemeler, insan ömrünün uzaması, grubun her bir üyesine dilediğince üremesi için giderek daha çok tanınan özgürlük, zararlı mutasyonların sayısını arttırır ve onların devam etmesine imkân verir; aynı zamanda, küçük gruplar arasındaki engellerin ortadan kaldırılmasıyla, türün yeni atılımlar yapma şansını sağlamaya elverişli evrimci deneyimler imkânı da dışlanmış olur.

Elbette bu, insanlığın evriminin durduğu ya da duracağı anlamına gelmez; kültürel düzeydeki evrim açıkça ortadadır ve sadece uzun vadede kanıtlanabilir olan biyolojik evrimin sürdüğüne dair dolaysız kanıtlar bulunmasa da, insanın biyolojik evrimiyle kültürel evrimi arasındaki sıkı bağlar, eğer kültürel evrim mevcutsa biyolojik evrimin de zorunlu olarak devam edeceğinin güvencesidir. Ama doğal ayıklanma, bir türe üremesi için sunduğu çok büyük üstünlüklerle değerlendirilemez sadece; çünkü, eğer bu türün çoğalması, günümüzde ekosistem diye adlandırılan ve her zaman bütünlüğü içinde düşünülmesi gereken şeyle aradaki zorunlu dengeyi bozuyorsa, o zaman, kendi başarısının ölçütünü ve onaylanmasını bu çoğalmada gören özel tür için yıkıcı olabilir. İnsanlığın kendisini tehdit eden tehlikelerin bilincine vardığı, onların üstesinden gelmeyi başardığı ve biyolojik geleceğinin efendisi olduğu varsayılsa bile, insanlık soyunu artırmaya yönelik sistematik uygulamaların onu çökerten ikilemden nasıl kurtulacağı bilinmemektedir. Ya yanılgıya düşülecek ve tasarlanandan çok farklı bir şey yapılacaktır, ya da başarılacak ve ürünler yaratıcılarından daha üstün olduğundan, yaratıcılarının yapmış olduklarından –yani kendilerinden– farklı bir şey yapmaları gerektiğini kaçınılmaz olarak keşfedeceklerdir.

Demek ki bu düşünceler, ırkçı önyargılara karşı mücadelenin getirdiği sorunları etnoloğun tek başına ve sadece kendi biliminin kaynaklarıyla silahlanmış olarak çözüme bağlama yeteneğine dair hissettiği kuşkulara bazı ek nedenler getirmektedir. Yaklaşık on beş yıldan bu yana, etnolog, bu sorunların, insani ölçekte çok daha geniş ve çözümü daha da acil bir sorunu yansıttığının bilincine daha da fazla varmıştır: İnsan ile diğer canlı türleri arasındaki ilişki sorunu; ve insanın hemcinslerine duymasını dilediğimiz saygı, hayatın bütün biçimlerine karşı hissetmesi gereken saygının sadece özel bir durumu olduğundan, bu sorunu diğer canlı türleri düzleminde çözmeye çalışmadan, insan ölçeğinde çözmeye çalışmak hiçbir şeye hizmet etmeyecektir. Antik Çağ’ın ve Rönesans’ın mirasçısı olan Batı hümanizmi insanı yaratılışın geri kalanından soyutlayarak, insanı onlardan ayıran sınırları çok katı biçimde tanımlayarak onu koruyucu siperden yoksun bıraktı ve, 19. ve 20. yüzyılın deneyiminin kanıtladığı gibi, insanı, yeterli savunması olmaksızın, kendi kalesi içinde hazırlanan saldırılara maruz bıraktı. Bu hümanizm, insanlığın gitgide güçsüzleşen kesimlerinin, keyfi olarak çizilen sınırların dışına atılmasını mümkün kılmıştır; insanın saygıdeğerliliğinin yaratılışın efendisi ve tanrısı olmasından değil, öncelikle canlı varlık olmasından kaynaklandığı unutulmuş olduğu için, insanlığın bir kısmına gösterilen saygı bu kesimlere o kadar kolay gösterilemeyebilmektedir. İnsanın ilk önce canlı varlık olarak saygıdeğer olduğunun kabul edilmesi, insanı bütün canlı varlıklara karşı saygı göstermeye zorlayacaktır. Bu bakımdan Budist Uzak Asya bu temel ilkelerin emanetçisidir ve bütün insanlığın onları örnek almasını ya da örnek almayı öğrenmesini diliyoruz.

Nihayet, etnoloğun tereddüt etmesi için son bir neden daha vardır; bu tereddütü kuşkusuz ırkçı önyargılara karşı mücadeleye ilişkin değildir –çünkü etnoloğun bilimi bu mücadeleye şimdiden güçlü katkılarda bulunmuştur, bunu sürdürmektedir ve sürdürecektir– ama insanlar arasında bilginin yayılmasının ve iletişimin gelişmesinin insanları farklılıklarını kabul ederek ve bunlara saygı göstererek uyum içinde yaşatmayı bir gün başaracağına, sık sık teşvik edildiği üzere, inanmak konusunda tereddütü vardır. Bu yazı boyunca, bugüne kadar coğrafi uzaklık ve dilsel ve kültürel engellerle ayrılmış olan toplulukların tedrici kaynaşmasının, birbirlerinden kalıcı biçimde ayrılmış küçük gruplar halinde yaşarken her biri hem biyolojik planda hem kültürel planda farklı biçimlerde evrimlenen insanlara yüzbinlerce yıldan bu yana ait olmuş bir dünyanın sonunu belirlediğinin altını defalarca çizdim. Gelişen sanayi uygarlığının neden olduğu altüst oluşlar, ulaşım ve iletişim araçlarının artan hızı bu engelleri yıktı. Aynı zamanda, yeni genetik bileşimlerin ve kültürel deneyimlerin hazırlanması ve denenmesi konusunda bu engellerin sunduğu imkânlar da kurudu. Oysa, acil pratik gerekliliğine ve kendine yüklediği yüksek ahlaki hedeflere rağmen, ayrımcılığın bütün biçimlerine karşı mücadelenin, insanlığı bir dünya uygarlığına, bir daha böylelerini yaratabileceğimizden giderek daha az emin olduğumuzu hissettiğimiz için özenle kütüphanelerde ve müzelerde topladığımız ve hayata değer kazandıran estetik ve manevi değerleri yaratmış olma onurunu elinde bulunduran eski bölgesel özellikleri yok eden bir uygarlığa götüren aynı hareketin bir parçası olduğunu gizlemek mümkün değildir.

[Kuşkusuz, kendimizi, bir gün insanlar arasında, çeşitlilikleri tehlikeye atılmadan eşitlik ve kardeşliğin hüküm süreceği hayaliyle oyalıyoruz. Ama insanlık geçmişte yaratabildiği değerlerin kısır tüketicisi haline gelip sadece soysuz eserler, kaba ve çocuksu buluşlar meydana getirmeye rıza göstermezse, bütün hakiki yaratıların diğer değerlerin çağrısı karşısında, onların reddi, hatta inkârına kadar gidebilecek belirli bir sağırlık içerdiğini yeniden öğrenmesi gerekecektir. Çünkü, hem ötekinin hazzı içinde erimek, onunla özdeşleşmek, hem de ondan farklı kalabilmek mümkün değildir. Başkasıyla olan bütünlüklü iletişim tam anlamıyla başarıldığında, kısa ya da uzun vadede, onun ve benim yaratılarımızın özgünlüğünü zedeler. Birbirlerinden uzak partnerlerin birbirlerini teşvik edebilmeleri için yeterli iletişimin olduğu; bununla birlikte, tıpkı gruplar gibi bireyler arasında da çıkması kaçınılmaz olan engellerin azalacağı, öyle ki alışverişin kolaylığı yüzünden çeşitliliğin bozulup eşitleneceği yoğunluk ve hızda bir iletişimin olmadığı dönemler, en yaratıcı dönemler olmuştur.]

Demek ki insanlık, etnoloğun ve biyoloji bilgininin aynı biçimde ölçtükleri çifte bir tehlikenin tehdidiyle karşı karşıyadır. Bu bilim adamları, kültürel evrimle organik evrimin birbirine bağlı olduğuna inanarak, geçmişe dönüşün imkânsız olduğunu kuşkusuz bilirler, ama insanların bugün tutmuş oldukları yolun, etnik farklılıkların bahane olarak bile kullanılmayacağı, yarın inşa edilme tehlikesi taşıyan şiddetli bir hoşgörüsüzlük rejimi için gerilimler biriktirdiğini ve ırkçı nefretlerin böyle bir rejimin ancak çok eksik bir görüntüsünü sunduğunu da bilmektedirler. Günümüzün ve daha korkunç olan yakın geleceğin bu tehlikelerine karşı koyabilmemiz için bunların nedenlerinin sadece cahilliğe ve önyargılara bağlı olan nedenlerden çok daha derinlerde olduğuna inanmamız gerekir: Umutlarımızı, ancak tarihin akışındaki bir değişime bağlayabiliriz – bu, düşüncelerin gelişimindeki ilerlemeden daha güç olsa bile.

1 “Current Directions in Anthropology”, Bulletins of the American Anthropological Association, c. 3, no 3, 1970, bölüm 2, s. 106; J. E. Kilbride, M. C. Robbins, Ph. L. Kilbride, “The Comparative Motor Development of Baganda. American White and American Black Infants”, American Anthropologist içinde, c. 72, no 6, 1970.

* Fransız astronom Pierre Simon Laplace (1799-1827), kendisine sistemi içinde Tanrı’ya nasıl bir yer verdiğini soran Napolyon’a şu yanıtı vermiştir: “Bu varsayıma ihtiyaç duymuyorum”.

2 J. Benoist, “Du social au biologique: étude de quelques interactions”, L’homme, revue française d’anthropologie içinde, c. 6, no 1, 1966.

3 J. V. Neel, “Lessons from a ‘primitive’ people”, Science, no. 170, 1970. E. Giles, “Culture and Genetics”; F. E. Johnston, “Genetic Anthropology: Some Considérations”, Current Directions in Anthropology içinde, a.g.y.

4 A. A. Abbie, “The Australian Aborigine”, Oceania, c. 22, 1951; “Recent Field-Work on the Physical Anthropology of Australian Aborigines”, Australian Journal of Science içinde, no. 23, 1961.

5 F. B. Livingstone, “Anthropological Implications of Sickle Cell Gene Distribution in West Africa”, American Anthropologist içinde, c. 60, no 3, 1958.

6 Irk ve Tarih ilk kez 1952’de yayınlandı, yeniden basımı Le racisme devant la science, Paris, Unesco, 1960.

LÉVI-STRAUSS İLE
RADYO KONUŞMALARI
Georges Charbonnier / Claude Lévi-Strauss

Etnolog1* ve İzleyici Kitlesi

GEORGES CHARBONNIER: Claude Lévi-Strauss, ressamla izleyici, müzisyenle dinleyici, ozanla okuyucu ve daha genelde sanatçıyla sanatsever, koleksiyoncu, izleyici ya da sanatla ilgilenmeyenler arasındaki kopuş, uzun süredir yoğun olarak tartışılan bir konu. Bu arada bilim adamıyla sıradan insan arasındaki kopuşun daha da keskin olduğunu eklemek yerinde olur sanırım.

Ressamın izleyicisinden kopukluğu, bir duyarlık farkının somut anlatımından öte bir şey değilken, bilim adamıyla sıradan insan arasındaki kopuş, bilgi ve bilgi edinebilmedeki uyuşmazlığın bir işaretidir. Günümüzde eşitsizlik düşüncesi en kaba ve en basit ifadesini belki de bu farklılıkta bulur. Bilim adamı bilen ve nasıl bilineceğini bilen bir kişiyken, biz bilim adamı olmayanların bilgisi, yalnızca günlük yaşantımızdan edindiğimiz deneyimlerimizin kesin olmayan yorumuna dayalıdır. Dahası bilim adamı giderek daha güçlü bir konumda bulur kendini. Artık politikacıların değil bilim adamlarının gücüne güveniyoruz, hem de her geçen gün biraz daha fazla. Daha önceleri politikacıların ahlaklarına ilişkin kuşkularımız vardı, ama bu artık bizi ilgilendirmiyor. Şimdi kafamızı kurcalayansa, bilim adamının ahlakı. Bilim adamını, yıkıcı sonuçlar getirebilecek araştırmaların peşinde olduğu, insanlığın yıkımı demek olabilecek araştırmalar yaptığı, yani atom bombasını yaratarak fiziğin gelişmesini sağladığı için eleştiriyoruz. Fizikçiyi, bilgide bir sığınak, sağlam bir özür bulduğu, bilgiyi kullanarak tıpkı hukukçuların “aklanabilir durum” dediklerine benzer bir konum edindiği için eleştiriyoruz.

Eğer hukukçular, yasanın kötüye kullanılmasıyla ilgili bir kuram geliştirdilerse bu, yasa varolduğu sürece yasanın kötüye kullanılmasının da varolduğundan olsa gerek deriz; sonra da kendi kendimize, acaba bilginin kötüye kullanılması bilginin kullanılmasıyla, dahası bilginin bütününün yaratılmasıyla çakışmıyor olamaz mı diye sorarız.

Bilim adamından, bilgisinin yol açabileceği sonuçları öngörmesini ve bunları denetlemesini istiyoruz. Ondan, gücünü bilerek, bu gücün bilinçli uygulanmasında, tüm sorumluluğu yüklenmesini istiyoruz – istese de bunu yapamayacağını düşünmemize rağmen.

Geçmişteki olaylardan ötürü, atom bombası, tek başına endişe kaynağımız olmaya yetiyor: Bugün olur mu, gelecekte olacak mı diye. Kısacası, bilginin saldırısına uğramış gibiyiz ve muğlak olmasına rağmen kutsadığımız insan kavramının tümden yok olmasından korkuyoruz.

Yine de bugüne dek, sanatlarda, bilim adamlarının erişemediği bir sığınak bulmuş olduğumuza inandık. Sanatın, bir özgürlük alanı, hiçbir yasanın konmadığı ve uygulanmadığı bir alan, olduğunu düşündük. Estetik profesörlerine küçümsemeyle baktık. Matematiksel hesapların ötesinde, insana, yalnızca insana ait olmasında ısrar ettiğimiz o özel güzellik türünü yaratan sanatın alanına, matematiğin hiçbir zaman giremeyeceğinden emindik; çünkü biz ortalama insanlar için insanı insan yapan şey, matematiksel hesapların dışında kalanlardır. Hesaplanabilen hiçbir şey insana özgü değildir ve matematiğin girdiği her alan insandan alınıp uzaklaştırılmıştır. Bu demektir ki; o muğlak bilim kavrayışımızla, her dalda kullanılan matematik miktarıyla ters orantılı bir değerler ölçütü yaratmışızdır – bilmem anlatabiliyor muyum?

Bu duygusal sınıflamaya göre fizik, “insan bilimleri” diye adlandırılan bilimlerden daha büyük bir tehdit kaynağıdır. Biz prehistorya, arkeoloji ve etnolojiden yanayız. Uzun süredir –etnologlar konuyu açıklığa kavuşturalı beri– onların insanı ele alışlarındaki şiirsel yaklaşımın farkındayız. Sanatın ve sanatçı yaklaşımının bilimsel yöntemlerle çakıştığı durumları da, geleneksel düşünce tarzımızı haklı çıkarmak ve insan kavramımızı korumak için bir araç olarak kullanıyoruz.

Ancak, etnolojinin yalnızca kesinlik aradığını ve doğruya ulaşmak için fırsat düştükçe, nesneyi şiirsel gerçeğe yeğlediğini şimdi anlıyoruz ve haklı olarak üzerinde durduğumuz zeminin kaydığını hissediyoruz. Yine de bedeli ne olursa olsun, yeniden inandırılmak istiyoruz.

Aslında çok açık olan bir şeyin; bilim adamının da bizim gibi biri olduğunun, günlük olaylarda kendini duygularının akışına bıraktığının ve her şeyi mantıksallaştırmadığının, tanıtlanmasını istiyoruz. Örneğin, bilim adamı ekonomi politik ve “sosyoloji” derken, biz daha yüzeysel bir terim olan “politika”yı kullanırız. “Politik” dediğimiz eylemlerle bütünüyle ilgileniriz. Birtakım kararlar verir ya da böyle yapmayı tasarlarız; bizim için ikisi de aynı şeydir aslında. Yine de, siz bilim adamlarının politik alana eninde sonunda çekilebileceğinize inanırız – bunu inatla umarız. Acaba politik alana girişinizi, bilim adamlığı mı belirler yoksa duygular mı? Yani diyelim, benim gibi biri mi olup çıkarsınız?

CLAUDE LÉVI-STRAUSS: Zorlandığımı hissedebileceğim bir konuma sizi de götürmek istemem…

Olabilecek en kötü konuma ben kendi kendimi getiriyorum… bilerek.

Pekâlâ o zaman. Doğaldır ki, herkes gibi benim de politik inançlarım var. Toplumsal baskı ve günlük yaşamda karşılaşılan bunca aptallık ve kötülük kişinin bir politik görüşü olmamasını olanaksız kılıyor bence. Fakat etnolog olmamdan ötürü politik tavrım tam anlamıyla oluşamadı: Hep mesleki düşünce tarzımın dışında, hatta ona etki edemeyen bir şey olarak kaldı, dolayısıyla onun duygusal bir tavır olduğunu kabul etmeliyim. Bir de, kişinin diğer toplulukları dışardan gözlemlerken ulaşmaya çalıştığı nesnel tavırla, kendini içinde buluverdiği kendi toplumunda sahip olduğu konumu arasındaki çelişkiyi çözmeye çalıştığı noktada, bu duygusal tavır varlığını tüm somutluğuyla duyuruyor.

Ayrıntıya ve tekil olaylara girmeden açıklayabilir misiniz acaba, bir bilim adamı olarak kendinizde çelişkiler yakaladınız mı? “Şu tür bir şeyin büyük olasılıkla doğru olduğu sonucuna vardım, oysa şimdi öyle değilmiş gibi davranıyorum” diye düşündüğünüz olur mu hiç?

Hiç kuşkusuz; anlayışla ve neredeyse sevgiyle araştırdığım başka toplumlardan elde ettiğim bilgiler ışığında kendi toplumumu çözümlemeye çalıştığımda belli çelişkilerle karşı karşıya kalıyorum: Kendi toplumumun bazı yargıları veya davranış biçimleri, öfke ve tiksinti uyandırıyor, diğer yandan benzeri şeylere ilkel toplumlarda rastladığımda önyargılı davranmıyorum. Nedenleri araştırıyor, “belli eylem ve davranış biçimleri varsa, bunların ardında nedenleri de olmalı” varsayımıyla çalışıyorum.

Evet, ben etnolog olmadığım halde, kitaplarınızı yani etnoloji çalışmalarınızı okurken bu dikkatimi çekmişti. İncelediğiniz hangi ilkel toplumdu hatırlamıyorum ama, bu o kadar önemli değil. Yamyamlık ve işkencenin bir anlamda haklı çıkarılabilir olduğu düşüncesi seziliyordu. Nedenleri anlaşılınca, görüngünün kendisi de haklı çıkıyor. Onu haklı çıkardığınızı söylemek istemiyorum –bir okur olarak demek istediğim, her görüngünün bir araştırma konusu olabileceği izlenimini edindiğim– ve bana en çarpıcı gelen de, acı çekmenin değerinin ortadan kalkmış olması.

Aslında hiç de özenilecek şeyler olmamalarına rağmen, ben neredeyse “işte böyle olmalı” diyecek kadar ileri gidecektim. 19. yüzyılın sonuna dek ayakta kalabilmiş, üç ya da dört bin toplumu yakından tanıdığımızı ileri süremeyeceğimize göre –ki bugün bu sayı azalmış olmalı, çünkü birçoğu ortadan kalktı– hepimiz az çok uzman sayılırız. Bu yüzden de seçmeye zorlanırız ve bunu pek bilimsel olmayan nedenlerle yaparız. Bizim meslek, kişiyi kendini belli şeylere adamaya yönelttiğinden, seçimimiz ilkin rastlantısaldır, sonra da kişisel beğenilerle ilgili birtakım nedenler tarafından belirlenir.

Yaşamının son aylarında, ünlü Amerikalı meslektaşım Robert Lowie’nin bana –onu örnek olarak alıyorum, çünkü onunkilerden daha nesnel, özgün ve açık kitap yok; kitaplarını okurken onun, en ufak bir kişisel etkeni devreye sokmadan, toplumları tamamen nesnel biçimde inceleyen tarafsız bir araştırmacı olduğunu düşünüyor insan– her yönüyle incelediği bazı toplumlar konusunda kendini tam anlamıyla huzurlu hissetmediğini ve o toplumları gerçekten anladığına inanmadığını söylediğini anımsıyorum. Örneğin, kurak düzlüklerde yaşayan ve başlarına tüyler takan Grow Kızılderilileri –yani, bizim çocuklarımızın çok yakından tanıdığı Kızılderililer– için içten bir sevgi beslerken, haklarında son derece iyi incelemeler kaleme aldığı, Amerika’nın güneybatı eyaletlerindeki Pueblos’a dahil olan Hopi Kızılderilileri’ne karşı aynı duygular içinde olmadığını açıklamıştı.

Ve nedenini sorduğumda, “gerçekten bilmiyorum; fakat bir Crow Kızılderilisi sadakatsiz karısını burnunu keserek cezalandırdığında, tepkisini anlayabiliyorum, bana normal geliyor. Diğer yandan, aynı durumda bir Hopi Kızılderilisi, tanrılara yağmuru esirgemeleri ve tüm topluluğu açlık içinde kıvrandırmaları için dua ettiğinde bu, bana anlaşılmaz, hatta tüylerimi diken diken eden canavarca bir tavır gibi görünüyor” diye yanıtladı. Yineliyorum, her şeye rağmen Lowie, hem Crow hem de Hopi Kızılderilileri arasında son derece önemli ve yetkin araştırmalar yapmıştır; fakat topluluklardan birinde fazladan bir çaba harcaması gerektiğinden, iki topluluğa karşı aynı duyguları besleyemiyordu. Tüm etnologların bu tür deneyimleri vardır.

Meksika Kızılderilileri’nin ya da Birleşik Devletler’in kurak düzlüklerinde yaşayan Kızılderililer’in bazı işkencelerini okuduğumda iğrendiğimi yadsıyamam. Fakat bu duygu, hiçbir anlamda bizim toplumumuzdaki benzeri uygulamalara duyduğum sonsuz öfkeyle karşılaştırılamaz. Oysa Kızılderili toplulukları söz konusu olduğunda, öncelikle böyle uygulamaların bulunabileceği kolektif temsil, davranış ve inanç sistemini anlatmaya çalışırım.

Etnologlar özellikle şanslı gibi geliyor bana –belki de şans derken bilinçli olarak alınmış bir kararı söylemek istiyorum– siz etnologların tutkularıyla olan ilişkileri, fizikçininkiyle aynı değil bence; duygularınızla uzlaşmada ve onları çalışma yönteminizle –belki araştırmanızın nesnesiyle değil ama çalışma yönteminizle– bütünleştirebilmede daha başarılı görünüyorsunuz. Antropolog olmak, etnolog olmak, insan topluluklarıyla ve belli bir insan türüyle ilgilenmek, bir seçimi beraberinde getiriyor ve hatta öngerektiriyor.

Etnoloji ile, kendimizi içinde yaşadığımız çağa uydurmakta güçlük çektiğimiz için uğraştığımız sık sık söylenir – evrensel bir doğru mudur bilmiyorum ama, bu durum çoğumuz için büyük olasılıkla geçerlidir.

Demek istediğim tam bu değil. Söylediğinizde doğruluk payı var mutlaka ve etnoloğun uyumsuzluğu’nun da birtakım nedenleri olmalı, bunu gayet iyi anlıyorum. Fakat bana öyle geliyor ki, antropolojik araştırma, etnoloğa kendi içindeki bilim adamı ve insanı kaynaştırma fırsatını veriyor.

Başka bir deyişle (etnoloji) bize, deyim yerindeyse, “Öklidyen” sosyolojinin kavramlarını terk etmemiz konusunda oldukça acı bir entelektüel ders veriyor, tıpkı fizikçilerin ve astronomların bize, en küçüğünden en büyüğüne dek tüm görüngülerin bağdaşık bir uzayda oluştuğu düşüncesini artık terk etmemiz gerektiğini öğrettikleri gibi. Farklı toplumları araştırdığınızda, başvuru sisteminizi değiştirmeniz gerekebilir, bu da ancak o alandaki deneylerle edinilebilecek zorlu bir zihin cimnastiği ile olabilir. İnanılmaz, hatta olanaksız bir şeydir, masa başı etnoloğu olmak. Şunu bile söyleyebilirim ki, gerekli olan çaba yıpratıcı bir fiziksel çabadır ve bu anlamda, belki de sözünü ettiğiniz güçlüğü çözemeyiz ama en azından onun çözülemezliğini ve alışmamız ve birlikte yaşamayı öğrenmemiz gereken çelişkilerin varolduğunu anlayabiliriz.

Fakat bu bizi, araştırması için ayrıştırma yaparken belli sınırların ötesine geçemeyeceğini, bunu yaptığında gerçeğin birbirini tümleyen yönlerinden bazılarını yakalayabilmek için, diğer yönlerini kavrayabilme şansını yitireceğini bilen fizikçiden pek farklı kılmaz. Etnolog da kendini benzer bir durumda bulur. Aynı anda, hem çok farklı toplumlar, hem de yaşadığımız toplum için zihnimizi yoğunlaştıramayız. Kendi toplumumuzda, diğer toplumları eleştirmeye kalktığımızda terk etmek zorunda olduğumuz bir değerler sistemi ve başvuru sistemi kullanırız. Ve okuyucular ya da izleyiciler: “İki şeyi karşılaştırabilmelisiniz; ikisi için de geçerli olabilecek bir başvuru sistemi geliştirebilmelisiniz” dedikleri zaman, belki de bir başvuru sistemimizin hiç olmamış olması biz etnologların işine yarıyor.

Bana öyle geliyor ki, bir anlamda, gitmek zorunda olduğu, seçilmiş belli bir yere, çok uzaklara giden etnolog, araştırma yöntemlerini, somutta kendi kişisel “şiir”ine denk düşecek bir nesneye uygulayacaktır.

Evet, fakat burada yeniden geri dönüp…

Fizikçinin tam anlamıyla böyle bir durumda olduğunu sanmıyorum.

Neden olmasın? İki uzmana, niçin birinin biyolog da öbürünün matematikçi olduğunu sorduğunuzda, biyoloğun kişisel geçmişinde, canlı varlıklara derin bir ilgi duyduğunu ve onları merak ettiğini, oysa matematikçinin konusuna farklı ama aynı oranda derin bir ilgi duyduğunu görmeyeceğinizden emin olabilir misiniz?

Bunlar duygusal nedenler.

Tabii ki duygusal nedenler.

“Benim kişisel ‘şiir’im, bir anlamda, a priori’dir ve ben onun vücuda geldiği somut biçimi bulmak için, belli bir yöne giderim” denebilir mi?

Yanılıyor olabilirim ama, ilk bakışta, onlar açısından durumun, bizimkinden farklı olması için bir neden göremiyorum.

“İlkel”ler ve “Uygar”lar

Claude Lévi-Strauss, bilim adamı bizimle aynı biçimde soru sormadığından ve ondan ısrarla bizim sorularımızı yanıtlamasını istediğimizden, bizlere karşı çok sabırlı olmak zorunda. O bilgi edinmek için soru sorarken, biz, kendimiz için, tam olarak tanımlamaktan aciz olduğumuzu bilmekle birlikte, sıkıca sarıldığımız insan kavramını korumak için sorarız. Bilgi edinme aracı olarak şiirsel duyarlılığını kullanan bir bilim adamı tipi olduğu için, etnoloğu kendimize yakın hissederiz. Bu yüzden, etnolog, açıkça bizden uzak ve bize yabancı olan özel bir toplumsal malzeme üzerinde, bir astronom titizliği ile çalışırken, biz ondan, konusu olmadığı halde, yaşadığımız toplumun şiirsel bir yorumunu bekleriz.

Bir dizi matematiksel hesap yoluyla, sosyal grupların ortalama davranışlarını çıkarsayabildiği ve özgürlüğümüz adına endişe duymamıza neden olduğu için sosyoloğu bizden biri gibi görmeyiz. Dolayısıyla her şeyden önce sormak istediğimiz soru etnoloğa yönelir: Araştırdığınız toplumlarla, yaşadığımız toplum arasında gözlemlediğiniz, en temel işlevsel ve yapısal farklılıklar nelerdir?

Etnoloğun arada bir yanıtlamak durumunda kaldığı en zor soruyu soruyorsunuz bana. Öyle zor ki, buna bir yanıt olabileceğini pek düşünemiyorum. Bu soru, âdeta bilgimizin mutlak sınırını temsil ediyor. Yanıtlamaya çalışmazdan önce, niçin bu kadar zor bir soru olduğunu, kendimize sormamız yerinde olur. Bu soru ardında bir diğer soruyu, bir ilerleme kavramı çerçevesinde tüm insan topluluklarını, kimilerini daha “ilkel” –yaygın biçimde kullanıldığından alışmak durumunda kaldığımız bir terim– kimilerini daha “uygar” diye sıralayıp sıralayamayacağımız sorusunu, gizliyor bence.

Aslında bu, benim sormak istediğim sorulardan biriydi ve devamı da var.

Evet ama, eğer bir sakıncası yoksa, bu noktadan başlayalım. Bence en büyük zorluk, bir topluma içinden bakmakla, dışından bakmanın aynı olmamasından kaynaklanıyor. Topluma dışarıdan baktığımızda, olumlu veya olumsuz yargılarımız olabilir; teknik ilerlemenin derecesini, üretim hacmini, nüfus oranını vb. saptayabiliriz ve son derece kendimizden emin, başka toplumlar için yaptığımız sınıflamalarla karşılaştırabileceğimiz, nesnel bir sınıflamaya sokarız bunu.

Fakat içeriden bakıldığında, bu birkaç yetersiz öğe, verili toplumun üyeleri tarafından abartılır ve dönüştürülür. Toplumun doğası ne olursa olsun, ister en uygar ister en ilkel, bu böyledir: Toplumu belirleyen ince ayrıntılar vardır.

Bir başka bağlamda örnek olarak, bir kişinin ölümünün “tanış”larını ve aile üyelerini nasıl etkileyeceğini düşünelim. Uzaktan, herhangi bir ölüm, sıradan bir olaydır; oysa yakınları için, dünyalarının yıkılması anlamına gelir. Eğer aile bizimki değilse ve kaybeden biz değilsek, kaybın bir aile için ne demek olduğunu hiçbir zaman anlayamayız. Bu tür bir güçlük, bir anlamda, fizikçilerin sözünü ettiği tümleyiciliği anımsatıyor.

Aynı anda hem parçacığın konumunu hem de yörüngeyi saptamak olanaksızdır. Benzer biçimde, belki de bir toplumu içeriden bilip, diğer toplumlarla birlikte, dışarıdan sınıflandıramayız. Güçlük budur.

Fakat, bu, etnoloji ve insanı konu alan tüm diğer araştırma yöntemlerindeki genel güçlük.

Gerçekten de bu, tüm yöntemlerin karşılaştığı bir güçlük; ancak ben yalnızca etnolojideki özel durumu açıklamaya çalışıyorum. Başından beri niyetim buydu, fakat tabii yanıtlamam gereken sorunuzdan kaçmak için değil, sürekli kendi kendimize sorduğumuz bir soru olduğu için ve diyelim çömlekçilik, dokumacılık, çiftçilik ve evcil hayvan nedir bilmeyen Avustralya yerlileriyle, makinalaşması, ısı enerjisi, elektrik enerjisi, şimdi de nükleer enerjisiyle bizim toplumumuz kadar birbirlerinden farklı toplumlar arasında kıyaslamalar yapmaktan kendimizi alamadığımız için. Böyle toplumlar arasındaki fark apaçık ortadadır ve bunun nedenlerini anlamaya çalışmamamız olanaksız bir şeydir.

Günlük kullanımda tüm bir sözcük dağarcığı vardır, ki bunun altında yatan anlam açıklığa kavuşturulmalıdır; çünkü biz büyük toplumlarda yaşayan bugünün ve bu çağın insanlarıyız, hatta bilimsel eğitimden yoksunluğumuza rağmen, tarafsız bir konum edinmeye çalışırken bile, “büyük” sözcüğünün bize bir şeyler anlattığını hissederiz.

Nesnel olarak, çağdaş toplumlarla “ilkel” diye adlandırdığımız toplumlar büyüklük açısından aynı kategoride değildir. Bu bir gözlem ve eğer bir sakıncası yoksa bunu başlangıç noktası almak istiyorum. Bizim uygarlığımızı çok karmaşık bir birleşim olarak görebiliriz. Büyüklükteki fark, en genelinde, birkaç bin atomun birleşiminden oluşan birleşik moleküllerle, çok daha az sayıda atomdan oluşan basit moleküller arasındaki farka benzetilebilir. Fark iki yönlüdür: Hem büyüklük hem de birleşim karmaşıklığıyla ilgilidir. Şimdi bizim burada ilgilendiğimiz olaydaki farklılıklar nasıl açıklanabilir?

Bir başlangıç varsayımı önereceğim: Hep bu tavrı sürdürmeyeceğim için, bunu yaparken şeytanın avukatlığı rolünü üstlendiğimi itiraf ediyorum; fakat bence bunu bir olasılık olarak göz önünde tutarak başlamamız gerek. Bir rulet meraklısının yalnızca şanslı numarayı yakalamaya çalışmadığını on veya yüz oyun öncesini göz önüne alan birtakım kurallarca belirlenen ve kırmızı-siyah ya da tek-çift numaraların değişimiyle ilgili karmaşık birleşimlerle uğraştığını düşünün. Oyuncumuz bu karmaşık birleşimi hemen de elde edebilir, bininci ya da milyonuncu oyunda da, veya hiç elde edemez. Eğer adam ancak yedi yüz yirmi beşinci oyunda kazanmışsa bu, daha önceki bütün oyunların başarıya ulaşması için kaçınılmaz olduğu anlamına gelmez. Belli bir anda başarmıştır, o an daha sonra da gelebilirdi ama böyle olmuştur, kaldı ki önceki oyunlarda başarısının gerekli önkoşulu olduğunu düşündürecek hiçbir gelişme yoktur. Biraz önce sorduğunuz sorunuzu yanıtlamak için analoji kurabilirim. Diyelim, en karmaşık birleşimin –Batı uygarlığı– oluşması için birkaç yüz bin yıl gerekti. İnsanlık bu birleşimi daha önce de başarabilirdi, çok daha sonra da; fakat gerçek, onun tam da o öznel anda başarıldığıdır ve neden böyle olduğunun açıklaması yoktur, böyle olmuştur yalnızca. Yine de “bu pek doyurucu bir açıklama değil” diyebilirsiniz.

Hayır, bana doyurucu gelmiyor. Uzman olmayan birisi olarak zaman etkenini önemli görüyorum.

Size katılırdım ama şu zaman etkenini daha yakından tanımlamaya çalışalım. Zaman neden oluşur? Burada, bilgi bütünleşmesinin ve az çok sezgisel olarak uygarlığımızın kaynağı olduğunu hissettiğimiz, geçmiş deneyimlerin kullanımının önkoşulu olan kültür mirasından söz etmemiz gerektiğine inanıyorum. Sözünü ettiğim kültürel miras, kazanım, yazıdır.

İnsanların, önceki birikimlerden, ancak yazıyla kalıcı kılınmışlarsa yararlanabilecekleri açıktır. Tabii, ilkel dediğimiz toplumlarda, insanlarda şaşırtıcı bir hatırlama yetisi olduğunu biliyorum, aile ağacındaki onlarca nesli ezberden okuyabilen Polinezyalı toplulukları da biliyoruz; fakat bu tür bir başarının sınırlı olacağı açıktır. Yazı bulunmuş olmalı ki, her neslin bilgisi, deneyleri, acı ve tatlı deneyimleri birikebilsin; böylelikle, bu malzeme ışığında, sonraki nesiller aynı şeylerle uğraşmayıp, tekniği geliştirmek ve ilerlemeyi sağlamak için bunlardan yararlansınlar. Bu noktada anlaşıyor muyuz?

Sanırım. Bunda tartışılacak bir şey görmüyorum.

Öyleyse, zaman ve uzamda yazı bulunduğundan beri, sürekliliği sağlayacak bir şeyimiz var demektir. Bunun, Doğu Akdeniz’de, İsa’dan önce üç ya da dört bin yıllarında ortaya çıktığını ve büyük bir adım olduğunu biliyoruz.

Fakat, yazının bulunması gibi bir olayın belli bir zaman ve belli bir yerde ortaya çıkmasının özel bir anlamı yok mu? Uzman olmayan birisi olarak soruyorum – neden orada?

Neden orada? Bir dakika önce söylediklerimle çelişiyor görünebilirim ama bu noktada yeni bir görüş geliştirmemiz gerektiğini hissediyorum. Yazı, insanlık tarihinde, bizim çağımızın başlangıcından üç, dört bin yıl kadar önce, insanlığın en önemli ve temel keşiflerinin zaten yapılmış olduğu bir zamanda ortaya çıktı; “neolitik devrim” dediğimiz şeyden, –bugün hâlâ yaşamımızın temelini oluşturan, tarım, hayvanların evcilleştirilmesi, çömlekçilik, dokumacılık gibi uygarlığa ilişkin becerilerin keşfi– insanların, avcılık ve toplayıcılığa bağımlı olduğu paleolitik çağlardaki gibi günü gününe yaşamalarına son vermelerini sağlayan bir dizi gelişmeden önce değil, bunun hemen ardından bulundu.

…yedek bir depo oluşturmak için.

Evet, tam anlamıyla, yedek depoya sahip olmak için. Şimdi, bunlar gibi can alıcı keşiflerin hep birden ve şans eseri gerçekleştiklerini düşünürsek yanılırız. Örneğin tarım, etkinleşmeden önce birinden diğerine aktarılarak oluşmuş, birçok neslin deney ve bilgi birikimini temsil eder. Evcil hayvanların, yalnızca evcilleştirilmiş yabani hayvanlar olmadığı sık sık söylenir; onlar, tümüyle insan tarafından dönüştürülmüş yabani yaratıklardır ve insanın, onları kullanma becerisinin önkoşulu olan bu dönüştürme, çok uzun zaman almış ve dirençli, uzun ve yoğun bir denemeyi gerektirmiş olmalıdır. Tüm bunlar, yazı yokken de olanaklıydı.

Dolayısıyla yazı, biraz önce bize ilerlemenin önkoşulu gibi göründüyse de, çok canalıcı belki de insanlığın gerçekleştirdiği en canalıcı ilerlemelerin, insanlık tarafından, yazının yardımı olmaksızın başarıldığını hiç unutmamalıyız.

Ancak gelişmenin her bir örneğiyle ilgili olarak, kendimize aynı soruyu sormadan edemeyiz. Bilim adamı olmayan bizler, niçin belli bir tür gelişmenin, belli bir zamanda olduğunu merak ederiz? Tarih olarak ne kadar eskiye gidersem, bu soru o kadar sık ortaya çıkıyor.

Neolitik dönem bağlamındaysa sorun aynı değil pek.

Fakat soru hâlâ var: Herhangi bir ilerlemenin ortaya çıkışının koşulları nelerdir?

Evet ama, neolitik dönemin en önemli kazanımlarının, zaman içinde belli bir anda ve yerde olduğunun hiçbir kesinliği yok. Hatta belli koşullarda –ki bazı çalışmalar bunları açıklığa kavuşturdu: Doğal sulama olanağına sahip ve yabancı halkların istilalarından, saklı konumları sayesinde korunabilen, dar dağ vadilerinde yaşayan insan topluluklarının görece korunaklı olmaları durumunda– neolitik çağ keşiflerinin farklı bölgelerde, birbirlerinden bağımsız ortaya çıkmış olması daha akla yakın geliyor. Oysa yazıyla ilgili olarak durum çok daha açık: Uygarlığımızda yazı, en azından belli bir bölgede ortaya çıkmıştır. Ve ardından kendimize, başka hangi görüngülerle ilişkili olduğunu sormalıyız. Yazının bulunduğu sırada ne oluyordu? Ona ne eşlik etti? Onu ne koşullamış olabilir? Bu bağlamda söylenebilecek tek bir olgu vardır: Her zaman ve dünyanın her tarafında, yalnız Doğu Akdeniz’de değil, bilinebilen en eski çağların Çin’inde ve hatta keşiften önce, en kaba yazı denemelerinin bulunduğu, Amerika’daki bazı bölgelerde, yazının ortaya çıkmasıyla ilişkili gibi görünen tek olay, efendiler ve kölelerden oluşan, nüfusun bir kısmının bir diğeri için çalıştırıldığı, hiyerarşik toplumların kurulmasıdır.

Yazının kullanıldığı ilk işleri düşündüğümüzde, yazının, en başta iktidarla bağıntılı olduğu açıkça gözükür: Kayıtlar, kataloglar, sayımlar, kanunlar ve yönetmelikler için kullanılmıştır; her durumda, amaç ister mülkiyetin, ister insanların kontrolü olsun, yazı, bazı insanların dünya servetleri ve diğer insanlar üzerinde uyguladıkları gücün bir kanıtıdır.

Gücün toplumsal denetimi.

Gücün denetimi ve bu denetimin aracı. Biraz dolambaçlı bir yol izledik; ilerleme sorunundan başlayarak, onun, bilginin sermayeleşme ya da tekelleşmesiyle ilgili olduğunu gördük. Bu sürecin kendisi, ancak yazının ortaya çıkmasından sonra gerçekleşebildi ve yazının kendisinin de, insanın insan tarafından sömürüsüne dayanan toplumlarla daima ilişkili olduğu belirdi. Dolayısıyla, ilerleme sorunu karmaşık bir hal alıyor ve tek boyut yerine, iki boyut kazanıyor; doğaya üstünlük sağlayabilmek için, insanın insana hükmetmesi ve insanlığın bir kesimine nesne gibi davranması gerekiyorsa, ilerleme kavramının yarattığı sorulara artık açık ve basit bir yanıt veremeyiz.

Saatler ve Buhar Makineleri

Claude Lévi-Strauss, bugün sizden, ilkel toplumlarla çağdaş toplumları kıyaslamanızı isteyeceğim. Son çözümlemede, bu iki tür toplumu birbirinden tümüyle farklı kılan noktaların açılması için, son radyo konuşmasında sorduğum soruya dönüyorum.

Öyleyse ilk sorunuza geri döneyim: Aralarındaki temel farklılık nedir? Sanırım ilkin, toplumsal yapıdaki bir kesimin bir diğeri tarafından sömürüldüğü toplumlar (ki sonsuz çeşitlilikte somut biçimlerde vücut bulabilir) ya da –bu bağlamda çok az anlam taşıyan modern terimleri kullandığım için özür dilerim– demokratik nitelikli olan ve ilkel diye adlandırdığımız diğer toplumlar kavrayışından başlamalıyız. Toplumlar makineler gibidir ve bilindiği gibi esas olarak iki tip makine vardır: mekanik makineler ve termodinamik makineler. Mekanik makineler, başlangıçta sağlanan ve kuramsal olarak çok iyi yapılmaları ve ısı ile sürtünmeden korunabilmeleri koşuluyla sonsuza dek yetebilecek bir enerjiyle çalışırlar. Buhar makinesi gibi termodinamik makinelerse, parçaları arasındaki, kazanla kondansatör arasındaki sıcaklık farkı temelinde çalışırlar; diğerlerinden çok daha fazla iş yapabilir, ancak bu süreçte enerjilerini kullanır ve yok ederler.

Diyeceğim şu ki, bizim büyük toplumumuzla ve diğer tüm büyük çağdaş toplumlarla kıyaslandığında, etnologlar tarafından araştırılan toplumlar, bir anlamda “devingen” toplumlar değil “durağan” toplumlardır ya da buhar makinesi yanında duvar saati gibidirler. Fizikçilerin “entropi” adını verdikleri düzensizlik eğilimini en az barındıran toplumlardır onlar, sonsuza dek ilk durumlarında kalma eğilimindedirler ve bize tarihi olmayan durağan toplumlar gibi gelmelerinin nedeni de budur.

Çağdaş toplumlarımız, buhar makinesinin yaygın olarak kullanıldığı toplumlar değildir yalnızca; somut ifadesini farklı toplumsal hiyerarşi biçimlerinde bulan bir potansiyel farkı temelinde işlemeleri bakımından, buhar makinesiyle yapısal bir benzerlik de taşırlar. Durumun dışına çıkıp, görünümün tümüne baktığımızda, bunu kölelik, serflik ya da sınıf farklılığı diye adlandırmamızın hiçbir canalıcı önemi kalmaz. Bu tür toplumlar, bir yandan daha fazla düzen –mekanize olmuş toplumlar– bir yandan da insan ilişkileri düzeyinde daha fazla düzensizlik ve entropi yaratmada kullandıkları bir tür dengesizlik üretmeyi başarmışlardır.

Hemen bir soru: Birey bu dengesizlikten nasıl etkilenir, ve çağdaş toplumdan farklı olarak ilkel toplum için “eşitsizlik” sözcüğünün gerçek anlamı nedir?

Oldukça büyük bir fark var. Genelleme yapmama yanlısıyım, çünkü farklılıklar çok genel kavramlarla anlatılırsa, tüm ayrıklıklar da işin içine girer. Doğaldır ki bizim “ilkel” dediğimiz toplumların ardında çok çeşitli toplumsal örgütlenmeler vardır ve iki ilkel toplum arasında, bunlardan biriyle bizim toplumumuz arasındaki fark kadar fark olabileceği gerçeğini ne kadar ısrarla vurgulasam az.

Kast sistemi olan ilkel toplumlar var. Yazısı olduğu için “ilkel” toplum olmayan Hindistan kuşkusuz bu türün tek örneği değil. Fakat yine de en geneldeki fark, ilkel toplumların, Batı uygarlığının gelişimini olanaklı kılan ya da hızlandıran topluluk üyeleri arasındaki bölünmeden bilinçli veya bilinçsiz kaçınmalarıdır. Bence, bunun en inandırıcı kanıtı, politik örgütlenmelerde bulunabilir. Politik örgütlenmenin, halk yönetimi veya temsili hükümet biçiminin başlangıçlarını görebileceğimiz birçok ilkel toplum vardır –tümü için geçerli olduğunu savunmayacağım, ancak böyle toplumlara dünyanın çok farklı bölgelerinde rastlanmaktadır– burada kararlar bir araya gelerek bir heyet oluşturan tüm topluluk tarafından, ya da klan reisi veya dinsel liderler tarafından alınır. Böyle toplumlarda, insanlar birbirlerine danışırlar ve oylarını verirler; sorunlar, ancak fikir birliğine varılmasıyla çözümlenir. Sanki şuna inanmışlardır: Önemli bir karar alınacağı zaman, toplumun en ufak bir kesiminde bile olsa, seçimi kaybetmekten ötürü bir kırgınlık, desteklenmemekten doğan hayal kırıklığı, kızgınlık varsa, güçlü ve büyüsel bir etki, seçim sonuçlarını tehlikeye sokacaktır. Bu nedenle bazı toplumlarda –Güney Denizi Adaları’ndaki örnekleri düşünüyorum– önemli bir karar alınacağı zaman, bir iki gün öncesinden bir döğüş töreni düzenlenir, böylece tüm eski kavgalar, salt taklit niteliğinde olan, ama tehlikeyi en aza indirecek önlemler alındığı halde, çok ender olarak kaza da çıkabilen bu döğüşlerde kapanır. Bu yolla toplum, anlaşmazlıkların temelini ortadan kaldırır, ve ancak bu yapıldığında yeniden canlanan, güçlenen topluluk, kendini görüş farklılıklarından arındırarak, fikir birliğine dayalı kararlar alabilecek ve dolayısıyla tüm topluluğun ortak istemini dile getirecek bir konuma gelir.

Başka bir deyişle, eğer doğru anladımsa, kararın kendisinden bağımsız bir fikir birliği durumu vardır toplumda. Fikir birliği oluşur, ardından bu birlik, kararı oluşturur.

Doğru. Fikir birliği durumu, topluluğun topluluk olarak var olmayı sürdürebilmesi için zorunlu görülür. Yani, biraz önce söylediğiniz şeyi değerlendirmeye katarsanız bu yöntem, bölünme, topluluk içinde hiyerarşinin filizlenmesi, dolayısıyla haklı tarafla haksız taraf arasında gedik açılması tehlikelerine karşı bir garantidir. Bir başka söyleyişle, hiçbir azınlık olmamalıdır; toplum, mekanizmalarının çekirdeğinde örtük, uzlaşmaz çelişkilerin –ısı kaynağıyla soğutucu arasındaki çelişki– barındığı makineler gibi değil, tıpkı tüm parçaları uyum içinde çalışan bir saat gibi işler.

Söylediklerinizde, Rousseau’nun düşüncelerinden bir esinti seziyorum.

Neden olmasın?

Jean-Jacgues Rousseau tarafından tanımlandığı biçimiyle fikir birliği, çoğunluk tarafından alınan karara saygı duymaya ilişkin ortak fikri kapsar. Bu fikir birliği, sizin tanımladığınıza çok benziyor.

Elbette. Ancak Rousseau benim aktardığım örnekler hakkında hiçbir şey bilmiyordu, çünkü ilkel insanların politik yaşamlarıyla ilgili sorunlar üzerine çalışılmaya başlanması yenidir. Dolayısıyla Rousseau’nun zamanında yeterli veri yoktu. Yine de Rousseau, fikir birliğinin bir toplumun varoluşunda kuramsal önkoşul olduğunu açıkça gördü; bu oldukça aşağı toplulukların sistemli biçimde uyguladıkları bir ilkedir. Rousseau’nun asıl güçlüğü, tek meşru yönetim biçimi olan fikir birliğinden salt çoğunluk uygulamasına geçmeye çalışırken ortaya çıkar.

Rousseau, fikir birliğini genel kabul görmüş bir şey olarak alır: Doğrusu ben, genel egemenlikte payım olması adına kişisel özgürlüğümden fedakârlık ederim.

Tabii ki, Rousseau’daki genel istem, özel durumlarda ifade edilen herkesin istemi ya da nüfusun çoğunluğunun istemi değil; her bireyin, topluluğun üyesi olarak varolmak için kabullendiği, görünmeyen ama varlığını hep sürdüren karardır.

Kesinlikle öyle. Biz karar alırken değil, alınmış karara uyarken fikir birliğine varıyoruz. Bu, sizin tanımladığınız duruma oldukça yakın gibi geliyor bana.

Tümüyle katılıyorum. Bence Rousseau, Toplumsal Sözleşme’de –şu anda aklımızdaki eseri bu olduğundan onu örnek gösteriyorum– politik örgütlenmeyle ve hatta olası olan herhangi bir politik örgütlenmenin kuramsal koşullarıyla ilgili en genellenebilir –yani çok sayıda toplumda sınanabilir– ve en derin düşünceyi açıkça belirtmiştir.

Gene de, bizim bildiğimiz türden toplumsal yapılardan epeyce uzaktayız. Ve sizin biraz önce söylediklerinizi, bizimki gibi ancak potansiyel farkına dayanarak çalışabilen toplumlara uyarlayacak olursak, bizim sosyal devletimizde demokrasinin kesinlikle olanaksız olduğu sonucuna varmak durumunda kalıyorum. Makinenin çalışması için farklılık kaçınılmazsa, eğer toplum, yaşayabilmek için farklılığı korumak zorundaysa, burada hangi biçimi olursa olsun demokrasi olanaksız demektir..

Beni etnoloji dışı bir alana çekiyorsunuz, çünkü savımı, biraz önce ilkel toplumları benzettiğim küçük saatler üzerine değil, çağdaş toplumlarımıza benzeyen büyük buhar makinelerine dayandırmamı istiyorsunuz. Bununla birlikte, tartışmayı son noktasına getirmeden, savı daha önce belirtilen yönde biraz daha genişletebiliriz.

Söylediğim şöylece özetlenebilir: İlkel dediğimiz toplumlar, bir noktaya kadar, entropinin (düzensizliğe eğilim) bilinmediği ya da çok az olduğu ve mutlak sıfır sıcaklığında –fizikçinin anladığı anlamda sıfır değil, “tarihsel” anlamda, yani bu toplumlara tarihsiz dediğimizde kastettiğimiz anlamda– işleyen toplumlar olarak görülebilirler. Ve bunlar, kendi durumlarında istatistiksel görüngülerden daha fazla önem taşıyan, mekanik nitelikteki görüngülerle tanımlanır. Etnoloğun daha rahat benimsediği, kandaşlık ve evlilik kuralları, ekonomik alışveriş, ayinler, efsaneler gibi veri türlerinin, çok düzenli bir biçimde ve döngüsel olarak çalışan ve hep aynı yerlerden geçerek bir döngüyü tamamlayıp yeniden başlayan küçük ölçekli mekanizmalara benzemesi çok çarpıcıdır.

Bizimki gibi tarihi olan toplumlar, deyim yerindeyse, daha yüksek sıcaklıkta işlerler, ya da daha doğrusu, sistemiçi sıcaklıklarda toplumsal farklılaşmalardan doğan farklar vardır.

Ancak buna dayanarak, “tarihi olan toplumlar” ve “tarihi olmayan toplumlar” diye bir ayrım yapmamalıyız. Gerçekte, her insan toplumunun bir tarihi vardır ve tüm tarih insanlığın ortaya çıkışıyla başladığına göre, her toplum eşit ölçüde eskiye dayanır. Fakat ilkel diye anılan toplumlar, tarih tarafından kuşatılmış ve onun etkisine direnen bir konumdayken, çağdaş toplumlar, tarihi içselleştirirler ve gelişmelerinin devindirici gücü durumuna getirirler.

Ve şimdi, başta sormuş olduğunuz soruya geri dönelim: Potansiyel farkı ne oranda kaçınılmazdır?

Olgusal olarak, her toplumda şu iki yön içerilir: Bir toplum aynı zamanda hem makine hem de bu makine tarafından yapılan iştir. Bir buhar makinesi olarak, entropi üretir, ama mekanizma olarak baktığımızda düzen üretir. Bu ikili yön –düzen ve düzensizlik– etnoloji dilinde, herhangi bir uygarlığa iki yönden bakmaya tekabül eder: Bir yanda kültür vardır, diğer yanda toplum. Kültürle, verili bir uygarlığın üyelerinin dış dünyayla ilişkilerini; toplumla daha çok insanların birbirleriyle olan ilişkilerini anlatmak istiyoruz. Kültür örgütlenmeyi getirir: Toprağı sürmek, ev yapmak, eşya imal etmek gibi…

Ardından, toplum dünyadan kopar.

Öyle gibi, gerçi dünyayla tümleyicilik ilişkisi sürer. Yine de çarpıcıdır ki, Gobineau –entropinin, ilerlemeye eşlik eden ve toplumun çok temel bir özelliği olan düzensizliğin varlığını fark eden ilk insan– onu âdeta “çok doğal olarak” kültürden olabildiğince uzağa, yapması gerekenden de daha uzağa yerleştirmeliydi; oysa onu, doğaya, ırk farklılıkları düzeyine koydu. O zaman karşıtlığı açıkça kavramıştı, fakat bunu ilk fark eden insan olduğundan kapsamını abarttı.

Hal böyleyken şunu söyleyebiliriz: Bir toplumsal alan –eğer topluma, toplumsal alan dersek– bir toplum olarak entropi ya da düzensizlik üretir ve bir kültür olarak düzeni yaratır. Bence bu ters ilişki, ilkel ve uygar diye adlandırdıklarımız arasındaki farkı dışa vurur.

İlkeller, kültürleri aracılığıyla çok az düzen üretirler. Bugün biz onlara, gelişmemiş halklar diyoruz; ama onlar, toplumlarında çok az düzensizlik üretiyorlar. Ve genelinde bu toplumlar, eşitlikçi, tür olarak mekanik ve biraz önce kullandığımız anlamda fikir birliğine dayalılar. Öte yandan uygar toplumlar kültürlerinde, mekanizasyon ve uygarlığın büyük başarılarında görüldüğü gibi büyük ölçüde düzen yaratırken, toplum olarak da toplumsal çelişkiler ve politik çatışmalar biçiminde entropi yaratırlar. Oysa gördüğümüz gibi bunlar, ilkel insanların kendilerini belki bizim düşünebileceğimizden çok daha sistemli ve bilinçli olarak korudukları şeylerin ta kendisidir.

Uygarlığın en büyük sorunu böylelikle, farklılığa dayalı yapıyı korumak oldu. Bunun, kölecilik, sonra serflik ve en son olarak da proletaryanın yaratılmasıyla sağlandığını bilmekteyiz.

Fakat işçi sınıfı mücadelesi, farklılığa dayalı yapıyı yok etmeye yöneldikçe, toplumumuz farklılıkları yeni biçimlerde kurmak için yollar aramaya koyuldu –sömürgecilik ve emperyalist politikalar örneğin– yani, hem kendi içinde, hem de ele geçirilen yerlerdeki halkların yönetiminde, yöneten ve yönetilen farkını sürekli olarak üretmek zorundaydı; fakat bu farklılaşmış yapının eğreti bir özü vardır, tıpkı soğutucusunun sıcaklığı artarken, ısıtıcınınkinin azalması nedeniyle durma eğilimi taşıyan bir buhar makinesinde olduğu gibi.

Dolayısıyla farklılıklar kendilerini yok etme eğilimindedirler ve her keresinde yenilerini yaratmak gereksinimi ortaya çıkar. Bunun çok güçleştiği durumlarda karmaşık düzenler devreye girer; sömürgeci imparatorluklar bunun bir örneği olarak anılabilir.

Bana bunun kaçınılmaz ve geri dönülemez olup olmadığını soruyordunuz. Çağdaş toplumlar için ilerleme ve sosyal adaletin gerçekleşmesi, entropinin toplumdan kültür düzeyine aktarımına bağlı olabilir. Bu çok soyut bir açıklama olarak görünebilir, ama ben yalnızca, çağımızın sorununun insanların yönetiminden, şeylerin denetimine geçişin nasıl başarılacağı sorunu olduğunu söyleyen Saint Simon’un cümlesini yineliyorum. “İnsanların yönetimi” topluma ve artan entropiye tekabül eder, “şeylerin denetimi” ise kültüre ve giderek çeşitlenen ve karmaşıklaşan bir düzene…

Yine de, geleceğin adil toplumlarıyla, etnologların incelediği toplumlar arasında her zaman bir farklılık, hatta neredeyse bir karşıtlık olacaktır. Tümünün tarihsel anlamda sıfıra yakın bir sıcaklıkta çalıştığı söylenebilir; fakat ilki toplum, öteki kültür düzeyinde. Endüstri uygarlığının robotlaştırıcı bir etkisi vardır derken, kabaca algıladığımız ya da ifade ettiğimiz budur.

Otantikliğin Düzeyleri

Eğer sizi doğru anladımsa, ilkel toplumlarda nüfusun farklı öğeleri arasında bir kopuş olamaz. Zenginlik açısından pekâlâ farklılık olabilir, ancak ilkel topluluklarda varolan eşitsizlik türü, bizim toplumumuzdakiyle aynı değil, diye düşünüyorum.

En azından örnek oluşturabilecek toplumlar için, böyledir diyelim; çünkü –yineliyorum– belli bir sınıflamaya kolayca giremeyecek toplumlar vardır. Yazıları olmadığından bir kategoriye girebilirler, ama yine de ekonomik sömürünün kökenlerini barındırabilirler. Kanada’nın Pasifik kıyılarındaki bazı yerli toplumları düşünüyorum; biz onları kocaman, oymalarla bezenmiş totem sırıklarıyla tanıyoruz. Bu toplumlarda kölelik uygulanmıştır ve bir sınıfın, bir diğeri pahasına servet biriktirdiği de tartışma götürmez bir gerçektir. Dolayısıyla dikkatli olmak ve karşıtlıkları, her toplum tipinin en uç örnekleri arasında kurmak zorundayız.

Bir ilkel toplumda düşünülmesi neredeyse olanaksız olan bir farklılaşma türü Batı toplumlarında olamaz mı? Topluluk içinde ekonomik düzeyde bir farklılığa veya sınıf ayrımına tekabül etmeyen bölünmeler yok mudur?

Tam olarak ne demek istiyorsunuz?

Birleşik Devletler ve Fransa gibi bazı büyük ülkelerde, tüm enerjisini üretime adayan kesim ile, kültürün gelişmesi için çalışan kesim arasında neredeyse bir uçurum olduğunu gözlüyorum. Bu farklılaşma toplumsal yapımızın mı bir sonucu? Yeniden bütünleşme sağlanamaz mı? Batı toplumlarının varolması için bu bir zorunluluk mu yoksa? Benim gördüğüm, bir uyum yoksunluğu ve bariz bir tür düzensizlik. Birleşik Devletler ve Fransa’yı örnek olarak gösterdim ama bu olay diğer ülkeler için de geçerlidir. İlk anda bu iki ülkeyi söyledim, çünkü en tipik özellikler onlarda gibi geliyor bana. Bilinç, diğerleri bundan yoksunken, sanki sınırlı sayıda bireyin ayrıcalığı olmuş gibidir –daha açıkçası– sanki bilinç bir azınlığa sığınmış, bu arada bilgi, çok karmaşık ve yabancı bir şey olduğundan bazı insanlardan kendini sakınmıştır – fakat belki bu, olayları çok basitleştiren bir bakış oluyor.

Sizin söylediğiniz, hiyerarşinin kurulmasından çok, uzmanlaşma oluyor ve sanırım her iki olayın örneklerini de yerli topluluklarda görebiliriz. Ama hiç kuşkusuz onlarda, hiçbir Batı toplumunda görülmeyen bir özellik var; o da, topluluk kültürüne çok daha kesin ve hepten bir katılım.

Bizlerin bir bütün olarak kendimizi –Fransa tek örnek değil elbet, diğerlerini de düşünebiliriz– kültürü oluşturan ve üretenlerle özdeşleştirmediğimizi düşünüyorum.

Evet anlıyorum ve bence pratikte iki durum da olabilir. İlkel dediğimiz toplumlarda topluluk yaşamında çok önemli bir yer tutan –hatta bazen üretimle ilgili etkinliklerden daha önemli yer tutan– şölenler, danslar ya da özenli, incelikli dinsel törenler biçiminde kültüre kolektif bir katılım olduğunu gözlemleriz. Ve bilge kişiler, din adamları, tören başkanları bir yaşam tarzının, davranış biçiminin ve evreni anlama yolunun vücuda gelmesi ve simgeleşmesidir. Bunlar, topluluğun bir bütün olarak paylaştığı özelliklerdir ve bu da, Batı toplumları için betimlediğiniz durumun tam tersidir. Ama bir de başka örneklere bakalım; örneğin Afrika toplumlarındaki veya meracılık yapan başka toplumlardaki demirci kastı. Demirciler, hayvan ve bitkiye değil, metal –toprağın altında bulunan maden– ve ateşe bağlıdırlar ve toplulukça bilinenlerden nitelikçe farklı olan bilgi ve teknik becerilerin koruyucularıdırlar. Sonuç olarak da, getirildikleri özel konumda saygı ve korku, hayranlık ve düşmanlık karışımı bir tavır görürler. Bence bu çağdaş toplumlardaki bazı uzmanların durumlarına benzer ya da benzeme eğilimindedir.

Bunlardan kurtulmak için genel bir istek var mı, yoksa varlıklarının gerekliliği tümüyle benimsenmiş mi?

Oo, duygular çok karmaşık oluyor. ABD’de ergenlik çağındakilerin “bilgin” imgesini (ve tabii günümüzde “bilgin” demek “atom fizikçisi” demek oluyor) anlamak için iki cinsiyetten gençler arasında yapılan araştırma sonuçlarını bir gazete makalesinden okurken –özgün metni görmedim– çok şaşırmıştım. Bu imge ve buna tekabül eden tavırlarda korku ve yadsımayla (kızlar bir bilim adamıyla asla evlenmeyeceklerini söylemişler) gizemli ve dinsel bir hayranlığın karışımını gördüm. Bu tavırlar, ilkel toplumlardaki demirci kastına gösterilenlere oldukça benzerdir.

Kabalığımı bağışlarsınız umarım, Gobineau’nun bir sözünü aktaracaktım. Kısa öykülerinden birinde bir tipe, bir başkasından söz ederken şunu söyletmesi çok çarpıcı gelmişti: “Küçük, çirkin bir bilgin suratı vardı.”2*

Bu söz bana çok anlamlı geliyor. Gobineau “bilgin” sözcüğünü kullanır, ancak bu yalnızca “bilgin” olarak değil, aynı zamanda “bir düşünce tarzı üreten herkes” diye anlaşılmalı – yani, sanatçılar, ozanlar, yazarlar, kısaca “entelektüel” diye adlandırılan herkes. Batı toplumlarında bu insanların, topluluğun geri kalan kesimlerinden giderek koptuğunu gözlemliyorum. Onlar kültürü geliştiriyor, fakat insanlar kültürlerinin bu azınlık tarafından geliştirildiğini düşünmüyorlar. Bana öyle geliyor ki, bu azınlık, insanlar tarafından reddedilmiştir ve toplulukla entelektüeller arasındaki bu kopuş, ekonomik temelli toplumsal sınıflar arasındakilerden çok daha önemli ve çok daha onulmazdır; çünkü, böyle farklılıklar, kendilerini ortadan kaldırmaya bile yönelebilirler.

Oldukça farklı türde bir kopuş olduğuna hiç kuşku yok.

Sözünü ettiğimiz özgül kopuş, toplumsal yapımızın bir sonucu mu? Toplumumuzun işlemesi açısından zorunlu bir koşul mu?

Bu noktada özür dilemeliyim, cehaletimi bağışlayın: Bu soruyu yanıtlayamam, çünkü tüm sorunlar ilkel dediğimiz toplumlarda sanatçının konumu ya da rolüyle ilgili, oysa siz daha çok sanatçıyı düşünüyorsunuz…

Yo, hayır hiç değil.

Fakat kabul etmelisiniz, arada büyük bir fark var; çünkü bilgin iyi bir bilginse, toplumda iyi bir meslek edinebileceğinden emindir.

Fakat sanatçı için de bu böyle. O da toplumda bir konum edinebilir. Baudelaire bile başardı bunu.

Tam değil, yaşadığı sürece değil örneğin.

Sanırım genelde düşünülenden çok daha fazla sanatçı toplumda iyi bir konum edinebiliyor.

Benden kıyaslama yapmamı istiyorsunuz, fakat diğer toplumlardan elde edilen gözlemler ışığında, artık bizim malımız olan belli bir toplum üzerine yorum yapmaktan çekinmemiş olsaydım etnolog olmazdım.

Üstelik ilkel dediğimiz toplumlarda bilgin diyebileceğimiz insanlar ya da sanatçının doğasına ilişkin çok az şey biliyoruz. Tüm bildiğimiz, tavırların olağanüstü değişkenliği. Biraz önce söz ettiğim Kanada’nın Pasifik kıyılarındaki topluluklara yeniden dönelim: Onların, farklı alanlarda uzmanlaşmış, adları bilinen, resim ve heykellerini yalnızca asillerin, mal veya köle karşılığında, bugün ancak Matisse ya da Picasso’nun isteyebileceği bedellerle alabildiği ünlü sanatçıları var, daha doğrusu vardı; çünkü artık yok. Bu durumu sanatsal yaratıcılığın en büyük merkezlerinden olan bir bölgedeki başka bir durumla kıyaslayalım – Yeni Gine’deki Sepik bölgesini kastediyorum. Bu bölgede hâlâ herkesin oymacılıkla uğraştığı, erkeklerin boş zamanlarını bununla değerlendirdiği bazı topluluklar var: Herkes eşit ölçüde yetenekli değil elbet ama hepsi de, bizim müzelerimize koyduğumuz türden şeyler yapacak denli yetenekliler. Demek ki, estetik yaratıcılık çok farklı biçimler alabiliyor.

Eğer bize anlamlı görünen, ya da bizim anlam yüklediğimiz bir şey olan ilerlemenin incelediğimiz toplumlar açısından bir anlam taşımadığını eklersek…

Kabul. Kesinlikle taşımaz. Bu toplumlar için en temel ve nihai amaç, varolan biçimlerini korumak ve ataları tarafından kurulmuş olanı –yalnız ve yalnız ataları böyle yapmış olduğu için– sürdürmektir. Daha fazla bir nedene gereksinmeleri yoktur: Belli bir âdet ya da kurumun nedeniyle ilgili bir soru sorduğumuzda, bilgi veren kişiden “Biz hep böyle yaparız” yanıtını alırız. Varolduğu gerçeği onun haklılığının biricik nedenidir. Ayakta kalabildiği için, meşrudur.

Böylece, Batı toplumlarında ilerleme, evrim, değişim anlamına gelir ve daha fazla bir şey olmazken…

Evet ama, Batı toplumları potansiyel ve içsel farklılıklara dayanıyorlar da ondan.

Fakat bu durumda Batı toplumlarında ilerleme tamamen belirlenmiş olmuyor mu? Tamamen insan denetiminin dışına çıkmış ve bilginin gelişiminin bir fonksiyonu, dolayısıyla bilginin belirlediği bir şey değil mi? Bilgi ve bilginin yöntemlerinde, bizi güçsüz bırakan bir belirlemeci öz yok mu?

Durum öyle gösteriyor, çünkü birisi bize bazı ilerlemelerin yanında mı yoksa karşısında mı olduğumuzu soracak olursa –ve asıl sorun atom enerjisinin gelişimi konusunda çıkıyor– çoğu insan; “Hayır, hiç olmasın, olduğumuz yerde kalalım daha iyi” diyecektir. Araba sahibi olmak kendi başına bir yarar değildir; diğer birçok kişinin sahip olduğu bir toplumda kaçınılmaz bir savunma biçimidir; fakat eğer seçim şansım olsaydı ve tüm çağdaşlarım da arabalarından vazgeçmeye razı olsalardı, gönül huzuru içinde kendiminkini hurdacıya atardım.

Aynen. Şimdi etnolojinin iyice dışına çıktığımı anlıyorum, fakat sıradan bir insan, uzman olmayan birisi olarak sormak zorunda olduğumu hissettiğim bir soru var: Hiçbir biçimde bize değil de bilginin kendisine bağımlı gibi görünen bir sürece, insan nasıl müdahale edebilirdi? Soylulukla ilgili addedilen tüm tavırları düşünüyorum da, her zaman boş ve yararsızdırlar, insanın soylu içgüdülerince istenen, ama hiçbir zaman bu içgüdülerin kendileri olarak ortaya çıkmayan bir şeyin başarılması, ekonomik ya da teknik ilerlemelerle olabilmiştir her zaman. Pratikte bu, bir yerde insanların istedikleri malları alabilecekleri bir pazarın kurulmasıdır. Fakat bu pazarın kurulması için gerekli koşullar olmadıkça, insanlar maddi çıkarlarını insanlığın hakları adı altında sonsuza dek savunmayı sürdürürler, hiçbir zaman onları elde edemeden. Ve bu sav, her alana uygulanabilir.

İnsanlıkla ilgili sorunlar karşısında insanın bu çaresizliği, büyük oranda, çağdaş toplumlardaki aşırı nüfusun bir sonucu olabilir mi sizce? Yirmi, otuz bin ya da en fazla birkaç yüz bin nüfuslu küçük topluluklar, koşullarını bilerek ve onu değiştirmek düşüncesiyle bilinçli kararlar alıyor olmalılar. Bizim içinde bulunduğumuz eylemsizlik hali, insan nüfusunun büyüklüğüne bağlı gibi görünüyor, çünkü artık ulusal topluluklar bile aşılıp, her geçen gün biraz daha fazla, dünya uygarlığının yaratımına yöneliyoruz; işte bu yeni düzen, toplumun ölçeklerindeki bu değişimdir, insanlığı yönlendirilemez yapan.

Evet ama, aynı zamanda, nüfusun büyümesi belli ölçülerde iktidarı da güçlendirir ve sorunların çözümüyle yine bir azınlık uğraşır. Sözünü ettiğiniz güçlükler her ne kadar önemli de olsalar, konuyu etkileyen biricik şeyler değiller bence.

Yanıt veremeyeceğim, dahası hiç kimsenin de bir yanıtı olabileceğini sanmıyorum – hele ki bir etnoloğun. Onun incelediği toplumlarla diğerlerinin farkını bulma uğraşında, yazının olup olmaması, sonunda bir toplum için kendinin bilgisine varmanın zorunlu yolu olarak tarihin varolup olmadığının yanı sıra… tabii ki, ilkel toplumların geçmişi yoktur demek istemiyorum, ancak toplum üyelerinin bir tarih kategorisine başvurmaya gereksinimleri yoktur; onlar için, bir şey her zaman varolmamışsa anlamsızdır, meşru değildir gözlerinde, bizim için ise tersi geçerlidir.

Hal böyleyken, başka türlü bir kategoriyi devreye sokmalıyız: Toplum düzeyinde, insanlararası ilişkilerin varlığını kastediyorum. Bu toplumlardaki nüfus azlığı gerçekte –en azından kuramda– toplumun tüm üyelerinin birbirini tanıması anlamına gelir. Oysa belli bir nüfusun ötesinde bunun olanaksızlığı çok açıktır.

Bizim toplumlarda, “bilmek”, “varlığını benimsemek” anlamındadır daha çok. En iyi bildiğim şeylerin varlığını nasıl benimsiyorsam, diğer şeyleri de öyle benimseyerek, bir tür a priori “bilgi” edinilebilir.

Kasaba danışma meclisiyle parlamentonun çalışması arasında bir düzey farkı olduğunu gayet iyi biliriz: Kasabada kararlar, yalnızca belli ideolojiler çerçevesinde değil, aynı zamanda X ya da Y’nin düşüncelerine ve onların aslında nasıl insanlar olduklarına dayanarak alınır. İnsan davranışlarının çeşitliliği üstüne genel bir görüş edinilebilir. Doğaldır ki, düşünceler de devreye girer, ancak düşünceler küçük topluluk içindeki bireylerin geçmişleri bağlamında değerlendirilir –aile durumu veya mesleği gibi– oysa belli bir nüfustan daha kalabalık toplumlarda böylesine ayrıntılı bilgiyi değerlendirmeye katmak olanaksızdır. Bunu bir başka yerde otantikliğin düzeyleri sorunu diye adlandırdım. Tabii Batı toplumlarında bile, bireylerin diğerlerine ilişkin somut bilgilerinin olduğu, kurumsal olan ya da olmayan topluluklar biçiminde otantiklik düzeyleri vardır. Ancak otantik olmayan düzeyler artmaktadır: Ara kurumlar veya yönetim mekanizması ve ideolojik örüntüler gibi yeniden üretim sistemleri kanalıyla, insanlar birbirleriyle ilişkisiz hale getirilmiştir. Eğer etnolog bir reformcu edasıyla ortaya çıkma cesaretini gösterip: “Ey bugünün insanları, işte binlerce toplumun deneyimlerinin sizler için nasıl kullanılabileceği” deseydi, hiç kuşkusuz tüm alanlarda merkezsizleşmeyi, böylece de çoğu ekonomik ve toplumsal etkinliğin, bireylerin birbirlerine ilişkin somut bilgilerinin olduğu otantiklik düzeyinde gerçekleştirilmesini savunurdu.

İnsanların birbirlerine ilişkin somut bilgileri olması, belli oranlarda tüm insanlık için geçerli olan ve olabilecek en otantik otantiklik biçimi’ni gerçekleştirebilecek bir insan mitiyle bir arada düşünülemez mi?

Fakat bu kavramların çelişmesidir. Benim bakışımda “mit” ve “otantiklik” birbirleriyle uyumsuz sözcükler.

Evet tabii. Zaten onun için “belli oranlarda… bir arada düşünülemez mi” dedim.

Söz konusu bile değil. Mit en otantik olmayan biçimdir. Otantikliği, insanların birbirlerine ilişkin bilgilerinin somut doğası diye tanımladım; oysa öyle görünüyor ki, mitlerden daha soyut bir şey yok. Mitler, çözümlemeye kalktığımızda, bizi simgesel mantığa başvurmaya zorlayan önermelere dayalıdır. “Mit” ve “mistikleştirme” kelimelerinin benzemeleri kesinlikle nedensiz değildir – sözcüğün teknik olmayan kullanımı bağlamında.

Evet doğru. Fakat son kertede, varolan nüfusun sabit oranda arttığı göz önünde bulundurulunca, merkezsizleşmenin derecesi ne olursa olsun, sözünü ettiğiniz somut ilişkilerin kurulacağını varsaymanın hiçbir mantığı yoktur. Dolayısıyla onların yerine başka bir şey koymak gerekecek.

Evet fakat bu etnoloğun işi değil. Reformcuya yardım eli uzatırken, ona bir ayrıcalık tanımış oluyorum (doğrusu bunu yazmazdım ama konuşma içinde insan yazıya dökmeyeceği şeyleri söyleyiveriyor) ancak parmaklarının ucuna dokunmaktan öte bir şey gelmez elimden. Olasılıkları bilemiyorum. Kaçınılmaz olarak, koşullar etnologları geniş bir sosyolojik ve felsefi deneyime –yazının bilinmediği, giderek yok olan ve elimizden geldiğince korumamız gereken ilkel denen toplulukların deneyimine– sahip değersiz hazineler durumuna getirdi. “Bundan ne öğrendin” diye sorarsanız, ne olursa olsun vereceğim yanıt budur. Fakat bu dersin günümüz insanına ya da geleceğin insanına bir yararı olur mu, olmaz mı bilemiyorum.

Sanat ve Topluluk

Etnolog ilkel dediğimiz toplumların sanatıyla, “modern” sanat değilse de “modern çağın” sanatı arasında ne gibi bir farklılık görme eğilimindedir?

Her şeyden önce, epeyce muğlak olan modern çağ kategorisi içinde bir ayrım yapılmalı. İ.Ö. 5. yüzyıl öncesi Yunan sanatı ve hatta İtalyan resim sanatı –en azından Siena okulu dönemine dek– konusunda, etnolog kendini gayet rahat hisseder. Kendimizden daha az emin olduğumuz ve yabancılık çektiğimiz alansa, 5. yüzyıl Yunan sanatı ve Quattrocento (15. yüzyıl) sonrası İtalyan resim sanatıdır. İşte bu görece “modern” biçimler her biri kendi tarihsel boyutu içinde ele alınarak, ilkel sanatla, daha doğrusu sanatlarla kıyaslanmalıdır.

Bu gerçekleştikten sonra, farklılığın oldukça değişik türde iki olguyla ilintili olduğunu söyleyebilirim: Bir yanda sanatsal ürünün bireyselleşmesi, diğer yanda giderek figüratif ya da temsili bir niteliğe bürünmesi. Burada hemen belirteyim, sanatsal üretimin bireyselleşmesi derken, öncelikle sanatçının bir birey ya da bir yaratıcı olarak kişiliğini kastetmiyorum. Bizim bunun farkına varmamızdan çok önce, ilkel diye nitelenen birçok toplumda da sanatçı bu özelliklere sahiptir. Afrika oymacılığıyla ilgili son araştırmalar, oymacının tanınmış ve kimi zaman ünü çok uzaklara dek yayılmış bir sanatçı olduğunu göstermiştir; öyle ki, yerliler her bir maske ya da heykel yapımcısının kişisel üslubunu ayırt edebilmekteydi. Modern sanatta giderek artan biçimde bireyselleşme eğilimi gösteren, sanatçıdan çok sanatsever kitledir. Günümüzde sanatçıdan, belirli kurallara göre oluşturulmuş birtakım nesneler sunmasını bekleyen tüm bir topluluk değil, yalnızca sanatseverler –gerçi bu terim bizimkinden çok farklı toplumlarla kıyaslama yaptığımızda biraz tuhaf kaçıyor– ya da sanatsever topluluklardır.

Günümüzde sanatın sanatseverlerin özel sığınağı olmasının çeşitli nedenleri var. Her şeyden önce, topluluk içinde kesin bir ayrışma söz konusu; çünkü topluluğun bir kesimi sanat yapıtlarıyla ya hiç ilgilenmiyor ya da sanatın en bayağı biçimlerini benimsiyor. Ayrıca ekonomik sorun da var: Batı toplumlarında sanat yapıtı son derece pahalı, dolayısıyla herkesin elde edemediği bir meta. Bu olayın ilkel toplumlarda da görüldüğü olur mu, yoksa böyle bir şey hiç mi olmaz? İlkel toplumlarda herkes erişebilir mi sanat yapıtına?

Duruma göre değişir. Şimdi değindiğiniz toplumsal ve ekonomik olayların görüldüğü ve sanatçıların, iyi para veren, hatta belli bir sanatçının hizmetini elde etmiş olmakla gurur duyan zengin insanlar ya da topluluklar için çalıştığı birtakım ilkel toplumlar var. Bu olmuyor değil, ama kabul etmek gerekir ki özel bir durum. Yine de toplumsal hiyerarşi sorununa değinmekte haklısınız, çünkü bence, geçen gün ilerleme ve tarihin rolü kavramını tartışırken karşılaştığımız gibi, bu bağlamda da karşılaşacağız onunla. Tarihin, tüm insan topluluklarının hep birlikte içinde bulundukları toplumsal bir çevre değil de, katmanlı toplumların varlıklarını kavrama yolu olarak, belli toplumlara içsel olan bir kategori olduğunu söylemiştik. Şimdi yine benzeri kavramlarla karşılaşacağız.

Fakat bu açıklamayı olduğu gibi kabul etmek istemem, çünkü hemen kabul edilirse, çapraşık bir yol izlenerek varılandan daha az inandırıcı buluruz onu. O halde devam ediyorum: Sanatçıdan çok sanatseverin bakış açısıyla, sanatsal ürünün bireyselleşmesi ve eserlerin giderek figüratif ya da temsili bir kimlik kazanması biçiminde iki özellik sıralamıştım. Bana öyle geliyor ki, söz konusu insanların henüz gelişmemiş teknolojik becerilerine dayalı ilkel denen sanatlarda, sanatçının denetimindeki teknik araçlarla, hâkim olmak zorunda olduğu maddenin direnmesi arasında sürekli bir uyuşmazlık vardır ve bu uyuşmazlık sanatçıyı, niyeti farklı da olsa –ki genellikle değildir– sanat yapıtını dosdoğru bir kopyaya dönüştürmekten alıkoyar. O modelini tümüyle yeniden üretemez –bunu istemez de zaten– böylece onun gösterge değeri’ni varsaymak durumunda kalır. Onun sanatı temsili değildir, bir göstergeler sistemidir. Buna göre iki olayın –bir yanda sanatın bireyselleşmesi, diğer yandaysa yapıtın bir gösterge sistemi olarak işlevinin yok olması ya da zayıflaması– işlevsel olarak birbirlerine bağlı olduğu açıkça görünüyor. Bunun nedeni de basit: Dilin varolabilmesi için topluluğun olması gerekir. Çok açıktır ki dil…

Temel bir öğe olarak…

…topluluğa ilişkin bir görüngüdür, topluluğun temel bir öğesidir. Dil ancak toplulukla varolabilir; çünkü istemle ne uyarlanabilir, ne de bozulabilir. Bugün toplumda her biri kendi dilini konuşan birtakım topluluklar olsa veya bir süredir güzel sanatlarda gözlemlediğimiz türden süreli değişim ve devrimlerin dilde de gerçekleşmesine göz yumsak, birbirimizi asla anlayamayız. Demek ki dil tüm topluluğu ilgilendiren genel bir görüngüdür ve hepsinden önemlisi çok göreli ama yine de çok sağlam olmasıdır.

Biraz önce belirttiğimiz iki farklılık, aynı gerçekliğin iki ayrı yönüdür. Bireyselleşme öğesi sanata girdikçe, ister istemez ve kendiliğinden bir biçimde yapıtın anlamsal işlevi yok olmaya ve gittikçe yerini sanatçının göstermek yerine yansılamaya uğraştığı modele bırakmaya yüz tutar.

Bu noktayı açtıktan sonra, demin değindiğiniz sosyolojik gözlemlerinize dönebilirim artık. Sanatla dil arasında ya da en azından çeşitli gösterge sistemleri arasında bir ilişki kurmuştuk. Yazı bağlamında da karşılaştığımız bir konuydu bu. Yazının ortaya çıkışının başlıca hangi toplumsal olayla ilintili olduğunu araştırırken, yazının her zaman ve her yerde kast ya da sınıf sistemlerine tekabül eden bölünme ve ayrışmaların ortaya çıkışıyla ilişkili olduğu konusunda sanırım anlaşmıştık. Çünkü ilk aşamada yazı, insanları diğer insanlara bağımlı duruma getirmede, insanlara hükmetmede ve maddi şeylere sahip olmada bir araç olmuş gibi görünüyor. O halde sanatın biraz önce belirttiğim dönüşümünün, yazısı olan toplumlarda görülmesi bir rastlantı değildir –yazı Rönesans döneminde yeni bir olaydı demiyorum, yeni olan matbaanın bulunmasıydı, böylelikle yazı topluluğun sosyal yaşamında oldukça farklı bir boyut kazanmıştı– ve ne olursa olsun Atina ve Floransa şehir devletlerinde, bu iki toplumda sınıf ayrımı ve servet farklılığı barizdi. Kısacası bunlar sanatın, bir noktaya kadar, onu özel zevki olarak kullanan bir azınlığın malı haline geldiği toplumlardı; hem de sanatın bütün toplulukta bir iletişim sistemi olarak işlediği ilkel denen toplumların asla tanık olmadığı boyutlarda…

Gayet açık olan bir şey var, Batı toplumlarında sanatçılar, yapıtlarının kitlesel denebilecek düzeyde izlenmediği konusunda fikir birliği içindeler. Ama yine de bu duygu, bir yakınmanın belli belirsiz ifadesinden öte bir şey değil.

Fakat böyle olmak zorunda, çünkü gelişimi yüzyıllar almış bir tarihsel durum, genel olarak sanatçılar –ya da herhangi bir sanatçı– değişmesini istiyor diye değişiveremez tabii. Yapabileceğimiz tek şey, varolan ama değiştirmeye gücümüzün yetmediği durumun önemini kavramaktır.

Peki ama kopuşun nedenlerini nerede aramalıyız: Topluluğun kendi içinde mi, yoksa sanatın işlevlerindeki diğer görüngülerle bağıntılı bir değişimde mi?

Bence bunun nedenleri, bazı dönemlerdeki ilk evrelere geri dönüşler yüzünden birden ortaya çıkmamış olan, uygarlığın genel gelişiminde yatar. Bana kalırsa sanat, gösterge sistemi olma işlevinden Yunan heykel sanatında, sonra bir de Rönesans İtalyan resim sanatında sıyrılmıştır. Fakat bu olayın nüvelerinin bir noktaya kadar diğer toplumlarda da gözlemlenebilir olduğu ve büyük olasılıkla –Yunan sanatı kadar olmasa da– Mısır heykel sanatı bağlamında, hatta belki Asur heykel sanatının belli dönemlerinde ve son olarak şimdi sözünü ettiğim diğer toplumlarla ortaklıkları olmakla birlikte etnologların özellikle ilgilendikleri Kolomb öncesi Meksika toplumlarında da gözlemlenebileceği ileri sürülebilir. Sanat üretimindeki çeşitlilikten söz ederken, Kolomb öncesi Meksika’yı düşünmek zorunda olmam bir rastlantı olmasa gerek, çünkü Meksikalılar aynı zamanda yazısı olan bir halktı. Bence yazı, sanatın figüratif olma yönünde evrimleşmesine büyük oranda hizmet etmiştir; çünkü yazı insanlara göstergelerin dış dünyayı yalnızca göstermek için değil, aynı zamanda onu yorumlamak ve ele geçirmek için kullanılabileceğini öğretmiştir. Tabii klasik dönem Yunan heykelinin, insan bedeninin tam bir temsili olduğunu iddia etmeyeceğim, bu çok zayıf bir açıklama olurdu. Onda modelde olmayan bir anlam vardır; bir Afrika heykelciği gibi –aynı derecede olmasa bile– o da bir göstergedir. Farklılık hem bu düzeyde, hem de sanatçı ve izleyicilerin tavırlarındadır. Bana öyle geliyor ki, Yunan heykel sanatında ya da Rönesans İtalyan resim sanatında –en azından Quattrocento sonrası– sanatçının modeline yaklaşımı yalnızca gösterme çabası, yani ilkel denen sanatın çarpıcı bir özelliği olan tamamen entelektüel bir yaklaşımla değil –paradoks içinde görünüyorsam da– aynı zamanda büyüyle bağıntılı görünen neredeyse ihtiraslı bir tavırla tanımlanır; çünkü sanat hem varlıklarla iletişim kurabilme, hem de resmetme yoluyla ona sahip olma yanılsamasına dayanır. Buna “nesneyi sahiplenme”, çok değerli ve güzel görünen bazı görüngüleri kendine mal etmenin bir yolu diyeceğim. İşte bence Batı uygarlığı sanatının en göze çarpan özelliklerinden biri, sahip olanın ya da hatta izleyicinin zevki için nesneyi kendisine mal etmesini içeren bu haris ve doymak bilmez istektir.

Üç Farklılık

Claude Lévi-Strauss, son konuşmada, sanatın bireyselleşmesinden söz ederken, “kolektif” ve “bireysel” sözcüklerini birçok kez kullandınız; doğal olarak, bu iki sözcük arasındaki ilintiyi merak ettim: Birbirlerine karşıt mı bunlar, yoksa birbirlerini bütünlüyorlar mı? Sosyolojik bağlamları içinde ne anlatıyorlar? Son olarak da daha farklı bir soru yönelteceğim. Sanat yapıtlarının üretildikleri koşullar bağlamında bir kolektif ve bireysel ayrımı, ilkel toplumlarda ve Batı toplumlarında –kendi içinde geçerli olduğunu varsayıyoruz– eşit ölçüde geçerli midir?

Bizce çok açık olan kolektif-bireysel ayrımı, ilkel toplumlarda sanat yapıtının yaratıldığı koşullar içinde pek önemli bir ayrım değil. İlkel toplumlarda da özgün üslupları olan, tanınmış sanatçılar var; bunlar diğer sanatçılara yeğlenirler ve kuşkusuz daha yüksek ücret alırlar.

Üstelik sanatçı, kişisel gereksinmeleri karşılamaya çalışır. Örneğin, Bastar ve Orissa eyaletlerinde bulunan ve soyları az çok karışık olan Moğol topluluklarından oluşmuş Hint toplumlarını ele alalım. Bu toplumlardan bazılarının, esas işlevi büyüsel ve dinsel olan Fresk türünde oldukça gelişkin resimleri vardır; bunların yapılma amacı, hastalıkları iyileştirmek ve geleceğe ilişkin öngörüde bulunmaktır. Şöyle ki, kendini fiziksel veya zihinsel olarak kötü hisseden ve bundan kurtulmak isteyen kişi, aynı zamanda ressam olan büyücüye başvurur, büyücü de onun evinin duvarlarını –kimi zaman temsili, kimi zaman temsili olmayan– büyük duvar resimleriyle donatır. Dolayısıyla büyücü, yalnız bir doktor veya kâhin olarak değil, bir ressam olarak da, toplumda becerisi onaylanmış bir kişidir. Müşterisinin evine, bir gün önceden gider, oldukça iyi para alır, hem de müşterisinin konuğu gibidir ve istihareye yatmak için geceyi orada geçirir. Sonra da, gördüğü düşün çeşitli bölümlerini ve ayrıntılarını evin bir duvarına resimler. Ancak yarattığı eser, onun kendi bilinçaltının derinliklerinden kaynaklanmaz, tersine son derece katı kurallara uyar; öyle ki, bu resimlere dışarıdan bakan yabancı bir gözlemci, hepsinin aynı sanatçının eseri olduğuna kolayca inanabilir. Diyelim elli yıllık bir zaman dilimi içinde hangisinin daha eski olduğunu gösterecek hiçbir önemli fark yoktur. Dolayısıyla burada, sanatsal yaratının tamamen bireysel yönüyle, sosyolojik ve kolektif yönü kaçınılmaz olarak birbirine karışır. Sanki bu iki yön birbirine sıkıca bağlanmıştır; bilinçli ve sistemli bir biçimde, eserin yaratılması işi zihnin bilinçaltı etkinliğine bırakılarak –çünkü her şeyden önce bu bir düştür– bireysel ve kolektif ayrımının yok olmaya yüz tuttuğu bir noktaya erişilir. Bu durumda, ilkel denen toplumlar, estetik yaratıda bilinçaltının oynadığı rolü daha nesnel biçimde kabul edebilirler ve aklın anlaşılması güç işlevlerini olağanüstü bir rahatlıkla kavrarlarken; bizler ayrımın değer ve anlamını belli bir kasti ve bilinçli etkinlik düzeyinde –zihinsel etkinliğin daha yüzeysel bir düzeyinde– yer alan özel bir sanat türüyle sınırlamamak mı gerek diye düşünmeye başlarız.

Yani sizce bu ayrım, Batı toplumlarına özgü, öyle mi?

Ayrım Batı toplumlarına ilişkindir, oldukça farklı başka toplumlara değil.

İşte ilk farklılık budur: Bireysel ve kolektif yaratı ayrımının geçerli olup olmaması. Bir ikinci farklılık (kuşkusuz, bu artık geçerli değil diyeceksiniz ama, buna daha sonra değineceğim, şimdilik ayrım noktası üstünde duralım) her şeyden çok anlamlamayı hedefleyen bir tür sanatla, biraz önce “sahiplenme” diye adlandırdığım şeyi hedefleyerek giderek daha çok temsili nitelikli ve daha az gösterge sistemi olan diğer bir tür sanat arasındaki karşıtlıktır.

Son olarak üçüncü bir farklılık vardır: Estetik etkinliğin giderek daha çok kendi içine kapanmasını –yani doğrudan nesnelerle ilişkiye değil, sanatsal geleneğe, “büyük ustaların örneklerine”, “ustaların üslubunda boyamaya” dayanmasını– son derece bilinçli ve sistemli bir eğilim olarak görüyorum. Yine ilkel toplumlara uymayan bir ayrım bu; orada böyle bir sorun olamaz, çünkü geleneğin sürekliliği garanti altındadır. Bu durumda üç alan ve bunlara denk düşen –sanatı kendi içine kapanmaya ve kendi dünyasında yaşamaya zorlayan– üç merkezcil eğilim tanımlayabiliriz. Bireysizlik, şeylerin temsil edilmesi ve deyim yerindeyse akademizm. Bana soruyordunuz, acaba modern sanata…

Bu terimlerin hiçbiri uymaz mı?

Uymaz ama hangi anlamda? İlk modern devrim –beni hakkında hiçbir şey bilmediğim ve sizin uzman olduğunuz konular üzerinde konuşmaya zorluyorsunuz ya, neyse– İzlenimcilikti diyebilir miyiz?

Evet, gerçek anlamda ilk açık ve dışa yönelik biçimiyle seyircinin karşısına çıkan İzlenimcilikti.

Aslında alanıma girmeyen bu konuya atılmaya hiç niyetim yok. Durumu –bir bütün olarak– dışarıdan ve sosyolojik bir bakışla, yani resimdeki devrimleri, hem sanat yapıtlarının yapısını dönüştüren, hem de topluluk içinde belli tepkiler yaratan dönüşümler biçiminde ele alarak çözümlemeye çalışıyorum ve bence İzlenimcilik daha çok şu eğilime denk düşüyor…

Kendimi bu konularda uzman olarak görmüyor ve bir etnologdan kesinlikle daha az donanımlı hissediyorum; yine de İzlenimciliğin açık ve görünür bir ortaya çıkışa olduğu biçimindeki yorumunuza tamamen katılıyorum.

İzlenimci ressamı ele alalım: Ne yapmaya çalışmaktadır? Bence onun devrimi, biraz önce betimlediğim farklılıkların üçüncüsüyle sınırlı. Gerçekte yapmaya çalıştığı, nesnenin akademik yorumundan kurtulmaktır. Resmettiği nesnenin, kullandığı modelin, önceki ustalar tarafından temsil edilen model değil, “işlenmemiş” gerçek nesne olması için hep tetiktedir. Böyle denebilir mi?

Evet tam tamına.

Yalnız bu işlenmemiş nesne, hâlâ temsil edilecek, yeniden üretilecek ve uyarlanacak bir nesnedir.

Her şeye rağmen, nesneyi bir fizikçi gibi görme savı var.

Evet, tabii.

İnsanlar Fresnel okuyup onun kuramlarını kullanmaya çalışıyorlar; neredeyse, resim yaparken fizik çalıştıklarına inanıyorlar.

Öyleyse bir anlamda tepkisel bir devrim bu: Bir devrim, çünkü eski alışkanlıklar ortadan kaldırılmıştır, ama sorunun kilit noktasını –sanat yapıtının anlamsal kimliğiyle ilgili nokta– gözden kaçırarak. İzlenimcilikte işin “sahiplenen-temsil eden” boyutuna hiç dokunulmamıştır ve bizim için önemi ne olursa olsun, İzlenimci devrim yüzeyseldir. Benim de sizin kadar hayranlık duyduğum İzlenimci ressamların büyüklüğünü gözardı etmeksizin söylüyorum bunları.

Her neyse. Belki de her şeyden önce yüzeyle ilgilendiğinden, İzlenimci resim derinleşmez. Onu ilgilendiren şey, nesnenin yüzeyi ve ışığın nesneye değdiği andaki dağılmasıdır.

Doğru, fakat başka şeyler de var. İzlenimciliğin salt biçim açısından ele alınamayacağını ve İzlenimci resmin içeriğinin de aynı ölçüde önemli olduğunu söyleyerek savı genişletmek isterim.

İzlenimciler esas olarak nesneye yönelmemişlerdi.

İzninizle, sizinkinden daha yüzeysel bir yaklaşım geliştireceğim. İzlenimcilerde bana çarpıcı gelen, yalnızca üsluptaki değişim değil, aynı zamanda temadaki değişim: Yazgısına bırakılmış banliyö manzaralarının veya cazibesiz kır kasabalarının, bir tarlanın, bir sıra ağacın anlık betimlemeleri… Ve bence bu özellikler, Poussin’in hatta Romantiklerin –dağlar, çağlayanlar, asırlık ağaçlarla dolu, görkemli ortam olması gereken– ”manzara” anlayışlarıyla kıyaslandığında, çok önemli bir değişimi temsil ediyorlar.

Evet ama, İzlenimcilikten tam yüzyıl sonra, yani günümüzde, tüm sanatlarda gözlenen genel bir eğilim var: O da kahramanı dünyaya indirmek – onu alıp yaşadığı yer olan yeraltına yerleştirmek.

Tabii. 17. ve 18. yüzyıl, hatta 19. yüzyıl başlarında, sanatçıların resmetme lüksünü tadabildikleri Doğa’nın henüz yağmalanmamış dünyası, makineleşmedeki ilerlemeler –köprüler, demiryolları, kentsel gelişim vb– yüzünden yok olmak üzere. Dolayısıyla insanlığa, artık yitirilmiş olan büyük Doğa’dan arta kalan doğa kırıntılarıyla yetinmeyi öğretmek gerek. İşte İzlenimcilikte böyle öğretici bir çaba ve uygarlığa önderlik etme girişimi vardır.

İzlenimciler, önemini yitirmekte olanı abarttılar.

Evet, daha doğrusu ellerinde avuçlarında kalan o küçücük alanı en yoğun biçimde kullanmaya çalıştılar. Genel anlamda, biçimle ilgili olarak İzlenimci devrimin en son sözü edilen karşıtlıkla doğrudan ilişkili olduğu konusunda anlaşıyoruz sanırım: Artık ustaların gözüyle görülen nesne olmayan, saf ve çıplak nesneye geri dönüş – ama esas sorunun bu olmadığını kavramaksızın. Nesne gösteriliyor mu, yeniden mi üretiliyor, ya da en azından sanatçının kafasında bu iki düşünceden hangisi var –çünkü nesne gerçekte, asla yeniden üretilemez– esas sorun bunu bilmektir. Diğer yandan Kübizm de aynı devrimi, bu kez ikinci farklılık temelinde sürdürür. Asıl tutkusu temsil etmenin yanı sıra göstermek olduğundan, sanatın anlamsal gerçeğini yeniden keşfetmiştir. İlk anda İzlenimciliğin çıkarsadığı sonuçları kullanmasına rağmen Kübist devrim, bu anlamda, İzlenimci devrimden çok daha derindir. Nesneyi aşarak anlamlamaya ulaşır. Yalnız Kübizmde, ilkel sanatlarla arasında bir özdeşlik kurmamızı engelleyen temel bir eksiklik her zaman vardır – Kübistlerin ilkel sanatlardan esinlenmeleri ve onlarla benzeşmeleri rastlantısal olmadığı ve ilkel sanatların her biçimden daha çok ve daha kolay Kübizmle yan yana varolabileceğini hissettiğimiz halde, bu böyledir.

Evet, örneğin İzlenimci sanatla yan yana varolamazlardı; Sisley’i, Afrika heykelciğinin yanına koyamazsınız. Bu düşünülemez bile.

Çünkü Kübistler esinlerini ilkel sanattan alırlar, bir anlamda, böyle bir sanatın onlara öğretebileceği şeyi ve ondan alabilecekleri yardımı kavramışlardır. Yine de Kübizmin başa çıkamadığı temel bir güçlük vardır – buna biraz önce değindiniz. Sanatsal ürünün koşulları hâlâ bireyseldir ve Kübizm, sanat yapıtının kolektif işlevini kendi başına yaratamaz. Benim üç farklılık varsayımımı kabul edersek, geriye döndüğümüzde şunu görürüz: İzlenimcilik, üçüncü ve en yüzeysel farklılığın üstesinden gelmeyi başarmıştır, Kübizm ise aradaki ikinci farklılığın. Ama yine bir farklılık kalmıştır: O da estetik biçimler sorunundan başka, toplumda sanatın konumuyla ilgili olan en önemli ve derin farklılıktır. Bu noktaya yeterince eğilinmediğini ve aslında bunun oldukça yeni ve şaşırtıcı bir olayı açıklayabileceğini düşünüyorum – söylemek istediğim, aynı ressamın kullandığı “üslup”ların olağanüstü bolluğu ve Picasso’nun bütün eserlerinde örneklenebilen, üsluptaki köktenci değişim…

Günümüzde üslup değişimlerinin üç büyük isimle birlikte anılması giderek belirginleşiyor…

Evet.

Kabaca, bu ressamlar Picasso, Masson ve Picabia; gerçekten bu ressamların üslupları sürekli değişmiştir.

Fakat üslup değiştiren yalnızca ressamlar değil. Müzik dünyasıyla ilgili olarak da Stravinski ile Picasso arasında bir analojiden söz edebiliriz.

Evet.

Stravinski’de de sürekli bir üslup değişimi görülür. Demek ki görüngü bir anlamda, sosyolojik ve bence sanatsal ürünün bireyselleşmesiyle doğrudan bağıntılı – ve onun doğal sonucu. Sanki Kübizm, sanatçı–izleyici (ve daha somut olarak, “etkin” bir izleyici olan alıcıyla sanatçı) çekişmesi ya da karşıtlığıyla başedemeyip, yalnızca bir tür akademizm yerine bir diğerini getirmiştir. İzlenimcilik öncesi akademizm, dilbilimcilerin deyişiyle, gösterilenin akademizmiydi: Sanatçının yeniden üretmeye çalıştığı nesneler –bir surat, çiçekler veya bir vazo– belli bir geleneğin ve alışılmışlığın bakışıyla görülmekteydi. Oysa çağdaş yaratıcıların çalışmalarının belli bir döneminde ortaya çıkan üslupların bolluğuyla birlikte, gösterilenin akademizmi ortadan kalktı ve yerini gösterenin akademizmi diye adlandırdığım bir tür akademizme terk etti. Bu, gerçekte dilin kendi akademizmidir; çünkü insanların bir sanatsal ifade biçimine eriştikten sonra herhangi bir yerde ve her yerde kullanageldikleri gösterge-sistemlerinin tümünü tüketme saplantısını, hem Stravinski, hem Picasso’da gözleriz. Dilin akademizmi, temanınkinin yerini alır; çünkü sanatsal üretimin koşullarının bireysel kalmasından ve dilin –başa dönüyorum– topluluğa ilişkin, dolayısıyla sağlam bir görüngü olmasından ötürü, ne olursa olsun doğru bir dilin oluşturulma olasılığı yoktur.

Evet, ama bunun bir bakıma, iletişim ve yayıncılığın ve biraz da çevirinin sağladığı kolaylıklar yüzünden olduğunu söyleyebiliriz. Ulaşımın gelişmesi, salt insanın seyahat edebilmesi değil, aynı zamanda bilgisini genişletebilmesi, okuma ve sanat yapıtlarının kopyalarını görme şansına sahip olması demektir. Bu bağlamda yazı kadar önemli bir olay daha vardır: Fotoğrafçılık.

Kuşkusuz.

Bireyselleşmenin gelişmeye başladığı dönemden beri herhangi bir sanatçı gibi, Kübist ressam da kendinden önce yapılan her şeyi öğrenebiliyordu, şimdi de diğer dilleri öğrenebilir.

Hayır, öğrenir… onları öğrenir diyemem, çünkü öğrenmeden çok bir yansılsama sorunu.

Ve nasıl işlediğini görme…

…tümüyle yanıltıcı değişik bir görünüm verme sorunu, çünkü sürdürülmesi gereken tek şey, göstergenin dışsal benzerliğidir, artık mesaj yoktur – mesaj sözcüğünü metafizik anlamda değil, iletişim kuramındaki anlamında kullanıyorum.

Her ressam bir uzman olmuştur.

Evet ama, bunun yeterli olduğunu sanmıyorum. İlkel denen toplumlardaki sanatçıları düşünün, onlar da dış dünyada olup bitenin farkındadırlar. Kendi dönemlerinden yirmi bin yıl önce veya kendilerinden yirmi bin mil ötede ne olduğunu tabii bilmezler, fakat en yakın komşularının –kendi sanatlarından, Mısır sanatının Gotik ya da Baroktan farklılığı denli farklı olabilen– sanatını bilirler. Fakat ona benzemek bir yana, onu reddetme, dıştalama tutumu içindedirler; çünkü ilkel toplumların sanatı dışsal öğelerden hemen ve kolayca etkilense, sanatın anlamsal işlevi, toplum içindeki rolü çözülüvereceğinden, (ilkel toplumlar), dillerini korumak konusunda çok duyarlıdırlar. Dolayısıyla görüyorsunuz, birtakım çağdaş sanatçı veya yaratıcılardaki üslup bolluğu, yabancı ifadelerin özümsenmesinden çok, sanat dilleriyle bir tür keyfi olarak oynamaktır aslında.

Kusura bakmayın ama geriye döneceğim. Bence her şeyden önce bunun, birkaç kişiye ve her sanat türünün en büyük isimlerine özgü bir olay olduğu vurgulanmalı. Üsluptaki değişmeler ancak Picasso veya Giacometti gibi büyük sanatçılarda açıkça gözlenir.

Size katılıyorum, fakat günümüz resim sanatının karşı karşıya kaldığı iki açmaz –böyle denebilir herhalde– arasında temel bir fark göremiyorum: İlki Picasso’nun kendini içinde bulduğu ve onu birbiri ardınca farklı üsluplar kullanmaya zorlayan çıkmaz: Çünkü göstergelerin, bir gösterge-sisteminin biçimsel işlevinden öte bir şeyleri yoktur: Gerçekte ve sosyolojik olarak, söz konusu toplulukta iletişim aracı olarak işlemezler; ikincisi, gösterge-sistemi sayısını çoğaltmayan ve her biri kendi sistemini, bozmak ve tümden yok etmek için, dolayısıyla anlamlamanın olasılığını bile ortadan kaldırmak yoluyla onu ne tür olursa olsun bir anlamlama işlevinden soyarak, çözümlemeye uğraşan soyut ressamların deneyleri. Bence her ikisi de sanatsal etkinliğin çaresiz ve birbirini tümleyen biçimleri.

Fakat şaşırtıcı bir nokta var: Biraz önce söylediklerinize dönecek olursak, üç temel farklılık ortaya koymuştunuz değil mi?

Evet.

Sonra da modern sanat –modern çağın değil, günümüzün sanatı– olayına değindiniz. İzlenimciliğin, modern sanatın karşılaştığı ilk güçlüğü, Kübizminse ikincisini çözümlediğini ifade ettiniz. Şimdi bir anlamda, İzlenimcilikte bir miktar Kübizmin zaten varolduğunu söyleyebilir miyiz?

Evet.

Aynı biçimde Kübizmde de soyut sanat vardır. A priori olarak soyut sanatın üçüncü güçlüğü yenebileceği –eleştirel değerleri katmaksızın– düşünülemez mi? Kaldı ki sizce en ümitsiz açmazda olan, kesinlikle soyut sanat.

Yo, soyut sanatın bunu başarabileceğini sanmıyorum, simetrik desenlerle çalışmanın çekiciliğine rağmen…

Yani bunu ummak abes olur.

Evet.

Yalnız, bu durumda merak ettiğim, nasıl…

Fark etmez ki, üç farklılık…

Tam da en umutlu olduğum anda…

Evet?

Bana söylenen – hayır…

Fakat bu noktada, saptamanıza karşı olarak, biraz önce sıraladığım üç karşıtlığa bir ayrım, hatta bir değerler ölçütü eklemek istiyorum. Çözülmüş son iki güçlük, Marksistlerin üstyapı diye adlandırdıkları alana, ilki –yani sanat yapıtının kolektif işlevi– ise altyapıya aittir. Saf biçimsel gelişme, ya da estetik yaratıya içsel olan devindirici güç, onu çözmeye yetmez. Bu karşıtlıkla karşılaştığımız noktada sanat –deyim yerindeyse– sosyolojik gerçekliğe boyun eğer ve varolanı değiştirme konusundaki güçsüzlüğünü gözler önüne serer. İşte bilincinde olduğum açmaz, böyle bir açmazdır.

Gözleminiz yalnızca resme ilişkin değil.

Hayır, değil. Aynı biçimde müzik için de geçerli.

Peki yazında da böyle mi sizce?

Şiirde evet, hatta romanda da… Niye böyle sınırladığımı bilmiyorum. Bana öyle geliyor ki, –benim dışımdaki insanların yaygın gözlemi olması bakımından, çarpıcı da geliyor– bir tür açmaza vardık ve her zaman dinlediğimiz tür müziği dilemekten, baktığımız tür resimlere bakmaktan ve hep bildiğimiz kalıplara göre yazılmış kitapları okumaktan yorulduğumuzun bilincine vardık. Tüm bunlar sağlıksız bir gerilime yol açtı; sağlıksız diyorum, çünkü kendinin bilincindedir ve yeni şeyler keşfetme azminden ve denemelerden kaynaklanmaktadır. Öte yandan bu tür belli başlı atılımlar –verimli olanları– insanların bilinçli ve sistemli olarak yeni biçimler bulmaya uğraştığı ve bence kesinlikle kriz durumunun göstergesi olan bugünkülerden çok daha geri bir bilinç düzeyinde gerçekleşir.

Eğer sizi doğru anladımsa bu kriz, tüm sanat biçimlerinin tamamen ortadan kalkmasına varabilecek kadar derin – ilk planda işe yaramazlıklarına işaret etmesi bakımından.

Biliyorsunuz, tarafınızdan ikna edilerek terk etme yanılgısına düştüğüm etnolojik bakış açısından, etnolojik bir bakışla, bu hiç de o kadar korkunç ve sarsıcı değil. Her şeyden önce, sanat insan toplumlarında her zaman çok önemli bir rol oynamıştır diye bir şey yok; sanatsal açıdan çok zengin toplumlar da var, çok yoksul olanlar da…

Kuşkusuz öyle. Ayrıca söylediklerinizin doğru olduğunu gösteren ipuçları da var. Örneğin, tüm alanlardaki bütün yaratıcı sanatçıların, yaşamlarının ve yapıtlarının artık hiç çözülemeyecek mutlak bütünleşmesine erişmek için gösterdikleri azim bile yeter. Bu kesinlikle bir tür çaresizliğin göstergesidir. Artaud ister ki şiiri kendisi olsun; ressam resmin, müzisyen de sesin kendisi olmasını ister. Ancak bu yolla, gövde imge, gövde renk, gövde ses, gövde sözcük kopukluğundan kurtulunur.

Evet ama, bence…

Renklerin, seslerin ve imgelerin ellerinden kaydığını hissettikleri için mi bu böyle?

Temaların azalmaya başlaması yüzünden, sanatçıların her kestirmeye sapıverdiklerinin bir işareti olabilir bu.

Ama yine de bir sorun var… Tamam, bütün biçimler yok olmaya mahkûm ve sanatın kendisi de…

Tabii, gelip geçici bir yokoluş bu. Durumu kendi yaşamımızın zaman ölçeğinde değerlendiriyoruz.

Evet, kabul. Fakat bu durumda da “Sanatın işlevi nedir?” diye soracağım. Sanatın günümüz toplumlarındaki işlevi, ilkel toplumlardaki işlevine bakarak çıkarsanabilir mi? Ve ardından, toplumumuzda tüm sanat biçimlerinin işe yaramaz oldukları ve artık, belki de Sanat biçimi olmayan bir şeyin ortaya çıkacağı sonucuna varılabilir mi? Yoksa sanatın zamanını doldurması, kimsenin farkına bile varmayacağı kadar doğal bir olay mı?

Geleceği görme misyonunu üstlenemem ama biraz önce değinmekle birlikte es geçtiğimiz, bir anlamda soruyu genişletmemizi olanaklı kılabilecek bir noktaya dikkatinizi çekmek istiyorum. Her estetik yaratıda, sanatçının denetimindeki teknik araçlarla gerçek yaratma sürecinin direnmesi –ya da maddenin direnmesi diyelim– arasında bir tür uyuşmazlık olduğunu ve boyutları toplumdan topluma değişse de bu uyuşmazlığın hep varolduğunu, esas olarak da sanata anlamlama işlevi yüklediğini söylemiştim. Sanatçı modelin aynını üretemediğinde, göstermeye razı olur/ya da bunu bilinçli olarak seçer. Bir de şunu eklemek istiyorum: Sözünü ettiğim uyuşmazlık, salt sanatçının denetimindeki araçlardan kaynaklanmaz. Bu araçlar yetersiz olabilir; ilkel denen sanatlarda genellikle bu böyledir – ilkel sözcüğünün en genel anlamıyla tabii, yani hem İtalyan ilkellerini, hem de ilkel toplum sanatlarını kapsayacak biçimde. Öte yandan nesnelerin aşırı bolluğu diyebileceğim bir olay vardır ve bence bu, ilkel halkların sanat ve becerilerinin çok çarpıcı bir özelliğidir. Çünkü anlamlama işlevinin ortaya çıkması mutlaka teknik araçların yetersizliği yüzündendir, diyemeyiz. Becerilerini hayata geçirmede olağanüstü teknik ustalıklara ulaşmış, ilkel diye anılan topluluklar vardır; Kolomb öncesi Peru çömlekçiliğinin, bu sanatın en yetkin örnekleri arasında olduğunu, ayrıca o zamanın Peru dokumacılığının eşsizliğini biliyorsunuzdur. Ancak ilkel denen topluluklar arasında uyuşmazlık payını yeniden yaratan ve (ilkel) insanların yaşadığı dünyanın büyük oranda doğaüstü bir dünya olması gerçeğiyle açıklanabilecek, bir nesne bolluğu vardır. Doğaüstü olan, tanımsal olarak, temsil edilemez; çünkü ne modeli, ne de “tıpkı basımı” olabilir. Dolayısıyla model, temsilinden kâh fazla, kâh az ama hep uzaktadır ve sanatın gereklilikleri sanatçının denetimindeki araçları hep aşar. Bu bakımdan, bence günümüz toplumlarının gelişiminde sanatın geleceği açısından, nasıl demeli, endişe verici bir şey var: Bilimsel bilgi sayesinde nesneleri büyük oranda “indirgeme”yi başardık. Bilimsel araştırma yoluyla nesnenin doğasına ilişkin öğrenebileceklerimizin tümü, buna denk düşen bir estetik değer azalması ve yitmesini temsil ediyor, oysa ilkel halklar…

Çok doğru.

Bilimsel bilgisi hiç olmayan veya çok az olan ilkel halklar…

Sanatçının etkinlik alanı daralıyor… Bu arada, sizinle tartışmak istediğim konulardan biri de buydu…

Evet, aslında nesne çok daha önemli, nesneler güçlü, yoğun ve onlardan ayıkladığımız birçok şeyle dolu…

Sanatçının malzemesini azaltıp duruyorsunuz.

“Siz” derken kimi kastediyorsunuz?

Bilim adamlarını! Buna hiç kuşkum yok, eminim. Fakat biraz önce –eğer terminolojinizi doğru kavradımsa– anlamlama işlevi, uyuşmazlığın varlığından kaynaklanır dediniz. Merak ettiğim şu: Anlamlama işlevinin şimdilerde sağlanamaması acaba bir olanaksızlık ve sanatçının eylem alanının daraltılması gerçeğinde yatan bir şey yüzünden mi? Onun eylem alanını kısıtlıyorsunuz; o da, kaçınılmaz olarak, varolmasının giderek nasıl olanaksızlaştığını keşfediyor. Sanatçının yaşadığı ve bence yirmi yıl önce sözü edilenden çok daha ciddi olan bu umutsuzluk, (sanatçının) toplumda meşru bir yeri, söyleyecek bir sözü, görecek bir şeyi olmadığını hissetmesinden kaynaklanıyor. Tiyatrodan bir örnek alalım; yaşayan en ünlü oyun yazarlarından olan Samuel Beckett tam da bu söylediklerinizi dile getirmiyor mu?

Tiyatro tartışmasına giremem, çok özür dilerim ama tiyatroya alerjim var. Elimde değil, ne zaman tiyatroya gitsem, kulağımı döşemeye dayayıp beni hiç mi hiç ilgilendirmeyen bir konuşmaya kulak misafiri oluyormuşum gibi geliyor. Bu yüzden tiyatroyu kapsam dışı bırakalım olmaz mı?

Fakat bu sanatçının eylem alanını büsbütün daraltmak oluyor.

Sorunun bir anlamda aynı olmasına, yani tiyatronun aşırı figüratif “tıpkı basım” yönüne rağmen –sahnede gidip gelen kadınlar ve erkekler gerçektirler, oysa benim sanattan istediğim, beni insan toplumundan kurtarıp bambaşka bir topluma götürmesi– sonuç olarak burada da anlamlama sorunuyla uğraşıyor bulacağız kendimizi.

Fakat tiyatro bir yana, sanatçının teması varlığının olanaksızlığı haline gelmedi mi?

Evet, bence haklısınız.

Şiir bağlamında da böyle: Artaud bu tanıma uyuyor.

Evet, modern sanat varolmayana yöneliyor – tema tümüyle yokolurken sanat yalnızca bir göstergeler sistemi olma yolunu tutuyor…

Evet, tema önemini yitirdi.

Aynı kanıdayım. Yalnız, bu, çağdaş sanata içsel olan çelişkiyi büyütüp kızıştırıyor; çünkü gösterge-sistemi bir tek kişi tarafından yaratıldığından ve oldukça sık değiştirilmek zorunda olduğundan, salt bir göstergeler sistemiyle, “dildışı bir şey”le kalakalırız – ki bence bu soyut ressamların tipik bir özelliği…

Doğal Sanat ve Kültürel Sanat

Claude Lévi-Strauss, ilkel toplumlar ve çağdaş Batı toplumlarının sanatlarının kıyaslamasını bitirmezden önce, konuşmaların birinde aktardığınız bir gözlemi hatırlatmak isterdim: Genelde sanatın işlevinden, ek bir gerçekliğin özenle yaratılmasının sanat yapıtının asıl anlamı olduğundan ve bir sanat yapıtını, bu anlam yoluyla tanıyabileceğimizden söz ediyorduk. Belki de cüretli bir laf ederek sanatçının işlevi gerçeği gizlemek midir diye sormuştum. Siz de bana hemen “gerçeği gizleme” deyiminin çok basit ve muğlak olduğunu ve herhangi bir karalamanın, eskizin ve genel olarak, herhangi bir etkinliğin –güzel olmasa bile– gerçekliğe yeni, canlı bir gerçeklik kattığını söylediniz. Ve “yine de Gerçeküstücülerin tavrının bu anlamda rahatsız edici olduğunu kabul etmeliyim” diye eklediniz. Bu konuyu biraz açar mısınız?

Bu konuda, André Breton’la uzun bir yazışmamız olmuştu. Tamamen özgün olan bir şey, sırf özgün olduğu için, bir sanat yapıtı sayılabilir mi, yoksa başka şeyler de gerekir mi? Sanat yapıtı nesnenin eksiksiz bir yeniden üretimi değil, bir göstergesi olduğundan, nesnenin ilk algılanışında göze çarpmayan bir şeyi anlatır ve bu onun yapısıdır; çünkü sanat dilinin ayırt edici özelliği, gösterilenle gösterenin yapıları arasındaki çok derin benzeşimdir. Oysa bu anlamda eklemli dil, kendi seçtiği biçimde gösterebilir: Sözcükler ve bunların ilişkili olduğu nesneler arasında benzeşim yoktur ya da olduğunu düşünüyorsak, dil felsefesinin eski düşüncelerine geri dönmemiz gerekir, yani yarım seslilerin özellikle sıvı fazdaki fiziksel cisimlere uyduğu ve genellikle sert cisimler için kalın seslileri kullandığımız gibi düşüncelere.

Demek ki, Gerçeküstücülerin nesneyi nesneleştirmelerine ve bir sanat yapıtına dönüştürmelerine katılıyorsunuz, öyle mi? Yani, iskemle işlevinden koparılarak nesne durumuna getirilen iskemle, nesneyle sanat yapıtının birleşmesinin yetkin bir anlatımı oluyor.

Evet, yeter ki sanat yapıtı, nesneyi gösterirken nesnenin yapısına ilişkin bir anlamlama yapısı yaratmayı başarabilsin.

O halde bu birleşme –tanımsal olarak– nesneleştirme tarafından içeriliyor.

Sözünü ettiğim nesne yapısı ilk bakışta algılanabilir bir şey olmadığından, sonuç olarak bilgide ilerlemeyi sağlayan, sanat yapıtıdır.

Bu ilerleme nesneleştirme yoluyla mı başarılır? Hemen sonuç alınıyor olsa, işler çok kolay olurdu.

Nesneleştirmeyle olmayabilir, ama olur da… Örneğin, Ingres gibi çok büyük ressamları ele alalım – bence Ingres’in gizemi, hem bir tıpkı-basım yanılsaması yaratıp (burada onun, ince desen ayrıntıları ve renk gölgeleriyle yeniden üretilmiş Keşmir şallarını hatırlamak yeter) hem de bu görünürdeki tıpkı-basımın algıdan öte hatta algı nesnesinin yapısını aşan bir anlamlamayı dışavurmasını sağlamasındadır…

Bence Gerçeküstücülerin, hem bu bağlamda, hem de plastik sanatlarda “hazır yapıt” diye adlandırdıkları şeyi tasarlamaları bağlamında çok büyük katkıları oldu. Örneğin, şu önümdeki mikrofonu alalım. Ben onu bir model olarak düşünebilirim, o bir “hazır yapıt”tır ve yapılmasının belli bir amacı vardır; fakat ben onun bir sanat yapıtı olmasına karar verebilirim.

Gerçi bence “hazır yapıt”ın özelliği –yanılıyorsam düzeltin– kolay kolay, tek nesneye indirgenemez olmasında: Bir “hazır yapıt” yapmak için, en azından iki nesne olmalı.

Bir tek nesne yeterli olabilir; örneğin, Marcel Duchamp’ın kullandığı ünlü süzgeç…

Bu örnek de yetersiz, çünkü o mahzendekiyle ya da dükkân dolabındakiyle aynı süzgeç değil.

Evet tabii, ben de bunu demek istiyorum.

Peki. Onu, salondaki bir möblenin üstüne koyarsınız…

Amacım, onu tamamen yalıtmak.

…ve o yerleştirildiği yeni konumda, yalnızca bir sanat yapıtı oluverir.

Yaklaşık olarak… Bir de öyle olması gerektiğine karar verdiğimiz için tabii.

Doğru.

Ya da bana öyle geliyor ki, bu durumda tersi oluyor: Gösterileni, gösterenden ayırıyorum.

Hayır.

İki yapıyı yan yana koymuyorum.

Öyle yapıyorsunuz.

Bence, bir yapıyı diğerinden ayırıyorum.

Hiç katılmıyorum. Kilerdeki süzgeç, belli bir gösterilenin gösterenidir, başka bir deyişle, şişeleri süzmek için kullanılan bir alettir. Onu salondaki şöminenin üstüne koyarsanız, çok doğal olarak, gösterilen ve gösteren ilişkisini koparmış olursunuz…

Çünkü çevresinde şişe yoktur artık.

Böyle yaparak, anlamsal bir parçalanmaya neden oluyorsunuz.

Evet, ben de bunu diyorum.

Fakat, anlamsal parçalanma, bir birleşmenin üretilmesine yardım eder; çünkü nesneyi diğer nesnelerin yanına koyduğunuzda, zaten sahip olduğu bazı yapısal özellikleri –uyum ya da denge özellikleri veya belki de gariplik ya da saldırganlık gibi– gün ışığına çıkarırsınız. Eğer bir balığın kemiksi iskeleti gibiyse özellikler, bu örtük özellikleri görünür kılarsınız.

Katılırım, fakat gösterenle gösterileni ayırarak.

Ancak ayrılma, başka bir gösterenle başka bir gösterilen arasında umulmadık bir birleşmenin oluşmasına hizmet eder.

Bunu kabul etmeye hazırım, ama yine de onları ayırarak başladım.

Eğer gösterişli bir anlatım kullanmama izin verirseniz; böylelikle gösteren ve gösterilen ilişkisinde farklı bir dengeye, nesnenin ilk durumunda olası olan ama açıkça ifade edilmeyen bir dengeye varıyorsunuz. Dolayısıyla bir anlamda, insan bilgisine bir şey katıyorsunuz, nesnenin içinde bulunduğu ilk koşullar bütününde algılanabilir olmayan örtük özellikleri keşfediyorsunuz. Ozanın yaptığı da budur işte; bir sözcük ya da ifadeyi alışılmadık bir biçimde kullanmak.

Tabii. Marcel Duchamp’ın bunu düşündüğünde, sınırsız olasılıklardan söz edip etmediğini merak ediyorum. Herhangi bir nesneyi nesneleştirmemi, onu bir “hazır yapıt” olarak düşünmemi kim engelleyebilir? Her şeyi abartarak bir sanat nesnesi işlevi kazandırmak: Bu, gerçeğe ulaşmanın yeni bir yolu değil mi?

Ama şunu unutmamak gerek ki; herhangi bir biçimde kullanılan herhangi bir nesne olmaz. Çünkü nesneler, örtük özellikleri bakımından eşit ölçüde zengin değildirler; belli bağlamlardaki belli birtakım nesnelere gönderme yapıyoruz.

Acaba bunu, düşünülebilen herhangi bir bağlamdaki, herhangi bir nesneye kadar genelleyemez miyiz?

Tabii, ben genellenebileceğine inanıyorum ve etnolog olarak değil de birey olarak, kişisel beğenim çerçevesinde, geleceğin resminin aşırı figüratif ve anektodal olabileceğini düşünüyorum. (Bir yandan bu tanımlar, Poussin’in “Funérailles de Phocion”u kadar yetkin eserlere de uymuyor değil.) Yani, her şeyden önce insanlar olarak bizi ilgilendiren tek dünya olan, nesnel dünyadan ne tamamen kaçan, ne de çağdaş insanın kendini içinde bulduğu ve bana gerek zihinsel gerek duyumsal olarak doyurucu gelmeyen bu dünyayla yetinen bir resim türü, en geleneksel resim türünün tüm tekniklerini kullanarak, çevrede yaşamakta olduğumdan daha yaşanası bir evreni yeniden yaratmaya çalışacaktır bence…

Aa, siz sanat yapıtını koruyorsunuz; oysa ben, eğer o yok olursa yerini gerçekliğin kendisine bırakacaktır diye düşünüyorum.

Yani?

Son çözümlemede, sanatçının ortadan kalkmasıyla öğrenilecek şey belki de gerçekliğin kendisinin bir sanat yapıtı olduğu ve hiçbir nesnenin özel bir işlevi olmadığı ve özel bir bağlamda değerlendirilemeyeceğidir.

Bu noktanın üstünde özellikle duruyorum, çünkü bence çok tehlikeli bir karışıklığın eşiğindeyiz: Her nesne özünde bir sanat yapıtı değildir, belli düzenlemeler, örüntüler ya da nesneler arası ilişkilerdir, sanat yapıtı olan. (Nesneler) bir dilin sözcükleri gibidirler; kendi başlarına anlamları çok belirsizdir, neredeyse bir anlamdan bile yoksundurlar ve ancak bulundukları bağlam içinde bir anlam kazanırlar. Örneğin “çiçek” ya da “taş” gibi sözcükler sınırsız sayıda belirsiz nesneye karşılık gelirler ve kesin anlamlarını cümle içinde alırlar. “Hazır yapıt”larda da anlamlı olan –onları bulanlar farkında olsun veya olmasınlar, ayrıca ben farkında olduklarına inanıyorum, çünkü Gerçeküstücüler her zaman güçlü kuramcılardı– her ne kadar kimileri tersini söylese de, tek başlarına nesneler değil, nesnelerle yapılan “cümleler”dir. “Hazır yapıt” nesneler bağlamında bir nesnedir ve bir uygarlık, kendi teknik ve maddi evreni içinde tümüyle tutsak olduğu en uç noktada…

Bunu bir sanat yapıtı olarak mı düşünürdü?

…bunu sonunda birkaç farklı üslup içinde sınıflandırırdı – bu üsluplardan bir veya birkaç tanesi kullanıma yönelik ve bilimsel olurken diğerleri, gerekli olduğu için değil salt sanatsal nedenlerle oluşmuştur ve aralarındaki fark yalnızca öğelerin düzenlenmesinden kaynaklanır. Doğa Tarihi Müzesi’nin bir odasındaki deniz kabuğu, bir biblo koleksiyoncusununkiyle aynı değildir. Benzer biçimde, birtakım eğriler matematikçi için denklemler demek olurken, kimileri için acayip nesnelerdir.

Evet, heykeltıraşın durumunda olduğu gibi.

Fakat…

Fakat acaba bir kesişme noktasına, iki gidişatın kesinkes birleştiği bir noktaya varılamaz mı?

Sanmıyorum, bir kez ok yaydan fırladı mı –ki Batı uygarlığında bu gidişatı çok rahat gözlemleyebiliyoruz– onu, önceden tasarladığınız, öğelerin basit ve gerçeğe uygun bir yeniden dağılımıyla nitelenen bir noktada tutmak ve denetlemek olanaksız. Hep bölünme ve yeniden bütünleşmeye doğru bir gidiş var, kim bilir nereye kadar? Ancak sanatçının manzaranın karşısına geçip, onun az çok değişmiş ve yorumlanmış bir görüntüsünü elde etmesi yerine Çin resmindeki gibi süper-peyzajlar yapmaya koyulduğu ayrıntılı figüratif resimde; nesnenin temsiliyle –ki bu uç noktalara kayabilir– öğelerin özgür birleşimi düzeyinde işleyen temsili olmayan biçimin bir tür sentezinde, bugün varolan çelişkinin çözümünü bulabileceğimizi sanıyorum.

Peki ama, her birey için nesnenin temsil edilmesiyle edilmemesinin, gerçekle bağıntılı olarak, nasıl uyuşacağını bilmek isterdim.

İnsanın kendini içinde hissettiği birtakım manzaralar vardır, birkaç örnek geliyor aklıma. Belki şaşıracaksınız, çünkü pek ünlü olmayan ressamlardan söz edeceğim – gariptir, bugün zevk alabildiğim yalnızca onların eserleri… Örneğin, şimdi Musée de la Marine’in büyük salonunda sergilenmekte olan ve her zaman devingen bulduğum ender resimler arasında yer alan, Joseph Vernet’nin 18. yüzyıl büyük Fransız liman resimlerini düşünün. Bu resimlerde yaşıyor gibi olurum; öyle ki, resmedilen görüntüler, benim için, gerçek yaşamdakilerden de gerçek olurlar. Bence onların değeri, o zamanın deniz-kara ilişkisini bize ulaştırabilmelerinde. Bu anlamda liman, jeoloji, coğrafya ve botanikle ilgili doğal ilişkileri bozmayıp, onları biçimlendiren ve böylece çok özel bir gerçeklik türü ve kolayca sığınabileceğimiz bir düş âlemi yaratan bir yerleşimdir.

Bu durumda her bakımdan haklı olduğunuzu kabul etmek zorundayım, benim çıkış noktamın yanlışlığını da.

Ben aynı biçimde düşündüğümüze inanıyorum, ama resmin bu yöneliminin veya yeniden yöneliminin ulaşabileceği nokta konusunda anlaşamıyoruz. Ben resmin, günlük yaşamı betimleyen çok yalın bir anlatıma yönelebileceğini düşünüyorum.

Bense, sanatın tümüyle yokolup, gerçekliğin kendisinin, insan tarafından, bir sanat yapıtı olarak kabul edilmesi olasılığı üzerinde duruyorum.

Oo, insan bundan çok çabuk bıkar; çünkü her şeyden önce, sözünü ettiğimiz birleşimler ve nesnelerin, örtük özelliklerini ortaya çıkaracak biçimde yeniden düzenlenmesi, gayet akla uygun ama sınırlı da; bir süre sonra tüm olasılıklar tüketilecektir ve bence bunun en iyi kanıtı, bu tür bir şeyin ilk kez olmuyor olmasındadır. “Hazır yapıt”a ilgi (yanılıyorsam düzeltin) anılarında, kıyı boyunca denizkabukları ve denizin biçimlendirdiği şeyleri toplayarak yürüyüşünü ve bunlardan nasıl esinlendiğini anlatan Benvenuto Cellini ile başladı.

Evet. Bu anlamda, tarihteki diğer dönemleri düşünebiliriz…

Fransız Devrimi’ni izleyen yıllarda, bir şeyler toplamak çok moda olmuştu. İnsanlar maden ya da denizkabuğu gibi şeyler alırlar ve biblo yerine böyle şeyleri hediye olarak verirlerdi. Benzeri bir dönem yaşıyoruz yine.

Evet ama, “hazır yapıt” genellikle doğadan elde edilmiyor. Günümüzde doğal nesnelerden çok, yapılmış eşyalar kullanıyoruz.

Evet öyle, ve yapılmış eşya…

Örneğin, demir filizi değil de, hurda demir yeğleniyor.

Ancak böyle bakılırsa, doğa kültürden çok daha zengindir; hayvan, bitki veya madenlerin olağanüstü çeşitliliğine kıyasla, insan yapımı eşyalar çok kısırdırlar. “Hazır yapıt”ın özgün yanıysa, gerçek kaynağa dönmezden önce başvurulan son çareyi temsil etmesidir.

Fakat şimdi söylediğiniz “hazır yapıt” ile biraz öncekinin aynı olmadığını unutmamak gerek.

Katılıyorum.

Kesinlikle aynı değiller. “Hazır yapıt”ın işlevinin genelleştirilmesi derken onu, insanların yaptıkları eşyalarla veya paslanma vb. hasarlar yüzünden değişmiş nesnelerle sınırlamayı hiç düşünmemiştim.

Anlıyorum.

Benim düşündüğüm, doğada oluşabilecek herhangi bir şeydi.

Fakat sonra bir de bakarız aynı noktaya dönmüşüz; çünkü insan, doğal sanat denebilecek şeyden bile kısa sürede bıkar ve kendi sanatını aramaya başlar.

Göstergeler Sistemi Olarak Sanat

Claude Lévi-Strauss, daha önce sormuş olduğumla yakından ilişkili bir soru sormak istiyorum. Ne sosyoloğum ne de etnolog ama, doğru veya yanlış, bizimki gibi çağdaş toplumlarda topluluk içinde bir kopuş gözlemleyebiliyorum. Şunu demek istiyorum; görebildiğim kadarıyla, topluluğun bir kesimi enerjisini, kaba deyimiyle, ekonomik ilişkilere adarken, bir diğeri kültürün korunmasıyla ilgileniyor. Acaba benzeri bir görüngü sizin araştırdığınız toplumlarda da var mı diye merak ediyorum. Tabii bu soru bir başka soruyla iç içe geçiyor: Ekonomik etkinlik, kültürün ayrılmaz bir parçası mı, değil mi?

Sanırım yine, etnologlar tarafından araştırılmış tüm toplumlar için geçerli olabilecek genel bir yanıt vermek güç olacak.

Bence, kültürdeki o kendine özgü anlaşılması güç doğa, çok sayıda toplumda görülebilir. Yalnızca din adamları kastını ve büyücüler loncasını hatırlamak bile, söylemek istediğinize analojik bir şey bulmak için yeterli. Bizim toplumlarımızla ilgili olarak sözünü ettiğiniz kopuş, farklı etkinliklerin aynı bireylerce yürütülmemelerinden çok, bunlar arasında ilişki olmamasından kaynaklanıyor bence. Oysa, ilkel bir toplumda, büyücü-doktor uzman sayılabilir, ama bununla birlikte kapı komşumdur. Bitişiğimde yaşar, onu tanırım, ona her gün rastlarım ve din dışı birçok konuda ilişkimiz, alışverişimiz vardır. Kuşkusuz onun büyücü-doktor olduğu ve doğaüstü bilgilere sahip bir hazine olduğu her an hatırımdadır, ama ilişkimizi, Batı toplumlarındaki bir Renault işçisinin, müzisyen ya da ressamlarla asla bir arada olamayacağı gerçeğinde somutlaşan yabancılaşma belirlemez.

Yanıtınızı anlıyorum ve niçin bu örneği verdiğinizi de düşünebiliyorum. Ancak bu, benim sormak istediğim ama pekiyi ifade edemediğim sorumu tam karşılamıyor. Renault işçisi kategorisiyle, kendilerini ekonomiye adayan tüm insanları söylemek istiyordum. Bu insanlar ve diğerleri arasında görüyorum ben kopuşu.

Bu biraz da, farklı işlerdeki insanların birbirleriyle karşılaşmalarını olanaksız kılan çağdaş toplumların büyüklüğüyle ilgili olamaz mı?

Evet. Bence birbirlerini tanısalar bile güvenmeyeceklerdir. Bu güvensizliğin, bilginin çeşitli alanlarında boyverdiğine inanıyorum – özellikle alanlarda diyorum ki, söylediklerim salt bilimsel bilgiye ilişkin sanılmasın. Şimdi söylediğim hem bilimsel bilgiyle hem de “sanatsal bilgi” ile ilintilidir. Kısacası, ister bilim adamı, ister sanatçı veya entelektüel olsun, kültürü koruyan, saklayan bireyin, Batı toplumunda genel anlamda bir çıkarı yoktur. Bu bir yana, ulusun –daha doğrusu topluluğun– geri kalan kısmı ona güven duymaz. Acaba ilkel toplumlarda da durum böyle mi?

Bir kere tanımsal olarak, bizden tamamıyla uzak ve farklı toplumlarla bir koşutluk bulmak olanaksız. Biz zaten bu toplumlarla, farklılıkları gözardı edemeyeceğimizi ve diğer toplumlara bize benziyorlarmış gibi davranamayacağımızı bildiğimiz için ilgileniyoruz. Olanaksız olan bir şey istiyorsunuz, sorunuzdaki kavramlar neredeyse çelişiyor. Eğer bu toplumlarda Batı toplumlarında bulunan biçimler varolmuş olsaydı…

Batı toplumlarıyla aynı kategori içinde yer alırlardı.

Aynen.

Anlıyorum. Sizce, toplumumuzda bireyler arasında ilişki olsaydı, söylediğim kopuş ortadan kalkar mıydı?

Yo, herhangi bir biçimde kopuşun ortadan kalkacağını söylemiyorum çünkü –daha önce söylediklerimle çelişkili görünebilir– birkaç bin kişiden oluşan ve geçen gün otantik ilişkiler olarak adlandırdığım kişisel ilişkilerin olduğu çok küçük toplumlarda bile, bilgi edinme bağlamında değilse bile uzmanlaşma bağlamında bölünmeler vardır. Fakat mükemmel bir çömlekçi olan kadının, bunu olağanüstü güçlerle ilişkisine ve ona miras kalan ya da bağışlanan büyüsel güçlere borçlu olduğu düşünüldüğünden, bu iki şey arasında sınır yoktur.

Dolayısıyla, örneğin incelediğiniz toplumlarda, “sanat” olarak adlandırılan alanı düşünelim: Topluluk sanatı, herkes tarafından koşulsuz kabul edilmiştir.

Kesinlikle. Sanat topluluk yaşamının içindedir. Sizin sezinlediğiniz –benim de mantıksal açıklamasının güçlüğü nedeniyle ifade etmekten kaçındığım– bu farkı şöyle dile getirebiliriz: İlkel toplumlarda bulunmayan veya çok ender olarak bulunan şey, (yine genel bir kural koymaktan kaçınıyorum) çağdaş sanatsal etkinlik kavramımızın temeli olan, yaratıcı izleyici –müzik söz konusuysa dinleyici– ayrımına dayalı ilişkidir.

Sanatın işlevi aynı olmadığı için olsa gerek, ilkel toplumlarda bu ikilik bir istisnadır. Bu toplumlarda sanat yapıtlarının gösterge-rolü daha fazla önem kazanır; her durumda bu rol, bu toplumlarda sanata yüklenen sosyolojik işlevi anlatır.

Ve sanatın bir dil olduğu düşüncesi yoktur.

Sanatın bir dil olduğu düşüncesi gerçek anlamda varolabilir. Yazıyla, yani dille bir sanat yapıtı arasında yer alan çeşitli hiyeroglif türlerini ve yapıtların özellikle simge açısından zenginliğini hatırlayalım her şeyden önce – tümü için değilse de, çoğu ilkel toplum için söyleyebilirim, örneğin Kuzey Amerikalı Kızılderililer’de ve her nesnenin, salt kullanıma yönelik olanın bile yalnızca onu yaratan değil, kullanan herkes tarafından anlaşılabilen bir simgeler yoğunlaşması olduğu Sudan, Kongo ve daha güney bölgelerdeki bazı Afrikalı topluluklarda olduğu gibi.

Evet. Bizim toplumumuzdaki durumdan oldukça farklı.

Çok basit bir örnek alacak olursak, bazı Afrikalı topluluklarda, karı kocanın birlikte yemek yemesi âdetten değildir, yemek yerken konuşmak ise daha da alışılmamış bir şeydir; yiyeceğin tüketilmesi, bizim toplumumuzdaki dışkı kadar özel bir konudur. Bir kadın, kocasını herhangi bir konuda uyarmak istediğinde, işi kısa yoldan çözümlemek için, oymacıdan kendisine genellikle atasözlerinden oluşan –Afrikalı toplulukların çok atasözleri vardır– simgesel biçimlerle bezenmiş, çorba kâsesi kapağı gibi bir şey yapmasını ister. Sonuç olarak, adamın yemeğini yediği kap, tabağın kendisi, aynı zamanda adamın kendisi tarafından ya da öneri almak için çağrılan uzman yardımıyla çözülebilen bir mesajdır.

Evet, böylelikle bizim “sanat” ve “folklor” arasında yaptığımız ayrım söz konusu olmuyor.

Gerçek şu ki, sanatsal yenilikler, çok daha hızlı, neredeyse hemen, topluluk kültürü içine alınıyorlar. Ne olursa olsun, fark, bir tür değil, nicelik farkı. Halk sanatının, kolektif bilinçaltının derinliklerinden doğduğuna ve kendini dışa vurduğu biçimlerinin çok eskilere dayandığına inanmaya yatkınızdır. Bazı durumlarda bu böyledir, ama her zaman değil. Özellikle Brötanya ve Bask’ta basit köylü eşyalarında hâlâ görülen, tekerlek ya da gül kabartması motiflerinin geçmişi çok eskilere dayanır, çünkü bunlara, Avrupa’nın hatta Afrika’nın çeşitli kıyı bölgelerinde de rastlanabilir. Diğer yandan, en popüler ninnilerimizin veya çocuk şiirlerimizin, tümü değilse bile çoğunun, nesilden nesile aktarılarak bize ulaştıkları çok uzun geçmişleri yoksa da; bunların kökleri, 18. yüzyıl Parisi’nde moda olup, ardından tüm topluma ve aristokratlardan, burjuvalardan en aşağı sınıflara doğru yayılan şarkılara dek iner. “Popüler sanat” tanımımızın ardında çok karmaşık bir şey yatar – aslında yüksek sınıflara ait olan ya da öyle olduğu düşünülen temaların bir yandan korumayı, diğer yandan da halka hitap edebilecek biçime sokmayı içeren, iki yönü vardır.

Hep aynı sonuca geliyoruz. Sanata ilişkin hiçbir şey, etnoloğun ilgisi dışında değildir.

Etnoloğun sanatı gözardı etmesi, her durumda, olanaksızdır; çünkü her şeyden önce sanat, kültürün bir parçasıdır ve belki daha da önemlisi, etnologların özellikle incelediği bir görüngü türü olan, doğanın kültür tarafından yönlendirilmesinin en üst düzeyini oluşturur.

Bu böyleyken, sanatın her zaman dil olduğunu, bir dile eşit olduğunu söyleyebilir misiniz?

Kuşkusuz. Ama herhangi bir dil değil. Belki de tüm estetik anlatımların ortak paydası olan zanaatçılıktan ve sanatçının sanatta kullandığı malzeme ve teknik süreçleri hiçbir zaman tam denetleyemediği gerçeğinden daha önce söz etmiştik. Denetleyebilseydi – ve bence bu, tam da görüngünün niçin evrensel olduğunu gösterir…

Denetleyebilseydi sanat olmazdı.

Denetleyebilseydi, doğanın tam bir yansılamasını elde ederdi. Modelle sanat yapıtı aynı olurdu ve sonuç olarak sanatçı özgün bir kültürel nesne yaratmak yerine, doğayı yeniden üretiyor olurdu. Diğer yandan, böyle bir sorun yoksa, yani yapıtla esinlendiği kaynak arasında hiçbir ilişki yoksa, bir sanat yapıtıyla değil, dilbilimsel bir nesneyle uğraşıyoruz demektir. Dilin temel özelliği –Ferdinand de Saussure’ün üzerinde durarak belirttiği gibi– göstermeye çalıştığı şeylerle hiçbir maddi ilişkisi olmayan bir göstergeler sistemi olmasıdır. Bence böylelikle, her zaman dille nesne arasında yer alan bir anlamlama sistemi ya da anlamlama sistemleri bileşimi olarak sanat kavramına ulaşıyoruz.

Sanat eleştirmenlerinin, makalelerini yazarken sürekli “dil” sözcüğünü kullanmaları dikkate değerdir. Tam sizin kullandığınız anlamda değil ama; sanat eleştirmenleri etnolog olmadıkları için, böylesi doğal. Ama insan “dil” sözcüğünün anlamsızlaştığını hissediyor.

Evet, “dil” terimi ya da dilbilimsel terimler, çoğunlukla yanlış kullanılıyor. Bence, sanat eleştirmenleri veya sanatçılar “dil” derken, sanatçının kendini izleyiciye ya da dinleyiciye yönelttiğini ima ederek “mesaj” anlamında bir şeyi söylemek istiyor olabilirler. Bu ilişki…

Evet, gerçekten “mesaj” kelimesinden kaçınmak için “dil”i kullanıyorlar.

Evet, çünkü “mesaj” mistik bir anlam kazanabilir – ne var ki, “mesaj” terimi iletişim uzmanlarınca doğru ve nesnel biçimde kullanıldığı için yanlış bir yaklaşım bu.

Sanatçı için, Mesihi çağrıştıran renkleri vardır, bu da sanatçıların ona neden kuşkuyla yaklaştığını açıklar.

Oldukça. “Dil” teriminin kullanımı, tehlikeli olmasa da –tüm sanatın dil olduğunu biraz önce onayladığımız için– en azından yanlış; olgusal olarak böyle bir şey olmadığı halde, bir dil ya da bir mesaja ulaşma amacı barındırıyor gibi geliyor bana. Tüm sanatın dil olabilmesine rağmen, bilinçli düşünce düzeyinde bu kesinlikle böyle değildir; sanatçının denetimindeki tüm araçlar, çok sayıda göstergelerdir ve sanat yapıtının işlevi bir nesneyi göstermek, nesneyle anlam ileten bir ilişki kurmaktır, demek istiyorum.

Bu saptama üzerine, sizden, sanat ve anlamlama ilişkisini tanımlamanızı ve sanatla –terimin dilbilimsel anlamıyla– dil arasındaki ayrımı koymanızı isteyeceğim.

Biraz önce kabaca çizdiğim ayrıma dönmeliyim – yani eklemli dil, gösterdiği nesnelerle, algılanabilir hiçbir ilişkisi olmayan rasgele göstergelerden oluşan bir sistemdir; oysa sanatta, nesneyle gösterge arasında algılanabilir bir ilişki vardır.

Aynı savları şiir için ileri sürer misiniz? Bence, sözcükler kullandığı için dilbilimsel alanda işlev görmesine rağmen, şiir, dilbilim alanının dışında da anlam taşıdığı iddiasında bulunabilir.

Haklısınız, şiirle ilgili olarak, tanımımızın esas anlamını değilse de, üslubunu biraz değiştirmeliyiz. Sanat, dille nesne arasında bulunur demiştim, şimdi de, en genel anlamda, şiir, dille sanat arasında bulunur diyeceğim. Ozanın dille ilişkisi, ressamın nesneyle ilişkisiyle aynıdır. Dil, onun hammaddesidir ve bu onun, göstermek için yola çıktığı hammaddedir – tam olarak, konuşmada iletmeye çalıştığımız düşünceler ya da kavramlar değil de, konuşmanın bölümlerinden veya parçalarından oluşmuş daha bütünlüklü dilbilimsel nesneler.

Ne yaptığı konusunda yanlış yönlendirilmiş bile olsa, ozan, sözcüklerin kavramsal kullanımının, ikincil ve daha değersiz bir kullanım olduğuna inanır.

İyice abartılmış bir benzetme yapacak olursam, ozan dille ilişkisinde, hafif atomlardan daha ağırlarını yapmaya uğraşan bir mühendis gibi davranır. Ozanın yarattığı dilbilimsel nesneler, düzyazıda kullanılanlardan daha yoğundur; dilbilimsel ifadeye yeni boyutlar katar ve geleneksel şiir biçimlerinde, uyak, ölçü ve tüm diğer şiir yazma tekniği kurallarına olan gereksinim açıkça görülür. Ya da ozan, Rimbaud’nun yaptığı gibi parçalanma tekniğini uygulayabilir. Böylece şiir çelişen iki yasa arasında kalır. Dilbilimsel bütünleşmeyle, anlamsal parçalanma arasında.

İkisi aynı anda yürürlüktedir, değil mi?

Evet, çözülmez biçimde bağlıdırlar birbirlerine ama her ikisinde de dil nesne olarak ele alınır ve bu nesne başka anlamlar eklenecek ya da çıkarılacak biçimde uyarlanır.

Evet ama, tüm sanatçılar gibi ozanın da –savın en çok ozanın durumunda açık olmasına rağmen– anlamlama ve dil alanlarının dışında, gösterdiğini savunması paradoksuyla… Ozan için sözcük, dilden tümüyle kopmak ve göstermeyi bir yana bırakıp daha çok şey anlatmak için, dili kullanmasını sağlayan bir şeydir – ve bu, mantıksal olarak, hiçbir şey göstermez, ya da ben böyle anlıyorum.

Hayır. Ya da tamamen, kullandığınız sözcüklere yüklediğiniz anlama bağlı. Plastik sanatlarda, şiirde veya müzikte olsun, eğer herhangi bir sanatsal ifadenin bir dil ama gerçek anlamda eklemli olmayan bir dil –aslında resim ya da müzikte hiç böyle olmadığı halde, şiirde eklemli dilin kullanımı oldukça farklıdır– yaratmayı amaçladığını söylemek istiyorsanız, bence kesinlikle haklısınız. Yok eğer, sanatçı için, herhangi olası veya düşünülebilen bir dilin dışında, anlamlamanın varolabileceğini ileri sürerseniz, bu kavram kargaşasıdır derim.

Kavramların çeliştiğinin farkındayım. Ayrıca, sanatçı ya da başka birisi adına konuştuğumu da söylemiyordum. Ressam olsun, ozan olsun sanatçıların açıklamalarında, böyle bir niyet bildirimi gördüğümü sanıyorum. Müzisyenlerle ilgili olarak, durum farklı olabilir. Kendini ifade edişi ressam ya da ozanınkine benzeyen bir müzisyenle hiç karşılaşmadım. Müzisyenin terminolojisi farklıdır, iddiaları da farklı görünmektedir.

Evet. Ama bir ayrım yapmalıyız. Sanatçıya birtakım psikolojik ve öznel tavırlar yakıştırabiliriz, fakat yine de, önemli olan ne düşündüğü değil, ne yaptığıdır. Böyle olmasaydı, şiir yazmasına, müzik veya resim yapmasına gerek olmazdı. Yalnızca kitap yazardı.

Tabii ki.

Dolayısıyla, kişisel olarak tanıdığınız sanatçıların, isteklerini, iddialarını gerek mantıksal, gerek felsefi olarak kabul edilemez bir tarzda dile getirdiklerini fark ederseniz, ben, bu önemsizdir, derim…

Onların açıklamalarını abarttığımı kabul ediyorum. Hiçbir zaman sanatçıların kendilerini böyle belirgin, paradoksu böyle açıklıkla ifade ettiklerini duymadım. Fakat söylediklerini geliştirdiğimde, hep bu çelişkiye vardığımı fark ettim.

Önemli olan, ne yaptıklarını sandıkları değil, ne yaptıklarıdır.

Tabii.

Kendilerine yakıştırdıkları öznel nedenlerse, daha da önemsizdir. Pek çok durumda, her tür yaratı veya keşifte, yaratıcının veya kâşifin, onu kafasında ilk tasarlayışıyla ya da kendisine ilk ifade edişiyle, gerçekte elde ettiği sonuç, birbirinden çok farklıdır.

Evet, bence de sanatçı kendini, çözümleme sınırlarının ötesinde bir alan ya da bölgeye erişme isteği barındıran terimlerde ifade eder. Niceliksel terimlerle ölçülemeyecek ve çözümleme konusu olamayacak bir şey yaptığını düşündüğü için, sanatçının gözünde sanatı, bilgiden ayrılır. Ve sanırım, bu onun en güçlü dürtüsüdür.

Böyle düşünüp düşünmemesi, psikolog hatta özel olarak estetik yaratıyla ilgilenen psikolog dışında, kimse için önemli değildir. Asıl soru şudur: Gerçekte ne yapıyor? Bilmeden ya da istemeden, dili bütünleyen veya tüm diğer gösterge-sistemleriyle birlikte varolabilen bir göstergeler sistemiyle mi çalışıyor, yoksa –ve bu bana çok daha tehlikeli görünüyor– aslında sahte bir kodla çalıştığı halde, bize “yeni bir göstergeler sistemiyle, yeni bir kodla çalışıyorum” mu diyor? Bunun, soyut ya da soyut denen resme bakarken genellikle edindiğim izlenim olduğunu itiraf etmeliyim, çünkü onunla ilgili olarak, biraz önce dille sanat arasında koyduğum ayrımı unutabiliriz: Soyut resim, bir göstergeler sistemi, nesneyle özellikle rasgele ilişkisi olan bir sistem sunabilir. Fakat bize kabul ettirilen dil, ister istemez estetik tonu olan bir dil midir, yoksa, makiniste “yol açık”, “yol kapalı”, “diğer yönden bir tren geliyor”, “geçişten önce yavaşla” gibi şeyler ifade edebilen, değişik renkli, dört köşe, yuvarlak demiryolu işaretlerine benzer, herhangi bir göstergeler sistemi midir? Ama rasgele bir gösterge-sistemi olduğu için…

Böyle olduğu kesin mi?

Ne demek istiyorsunuz?

Bu gösterge-sistemlerinin rasgele olduğu kesin değil: Yeşilin “geç”, kırmızının “dur” anlamında kullanılması rastlantı olmayabilir.

Beni kendimle çelişmeye zorluyorsunuz, çünkü bir kere, bunun gibi sistemlerin tamamen rasgele olmadığını ileri sürdüm. Yolun kapalı olduğunu yeşille, açık olduğunu kırmızıyla göstermek olanaksız olduğu için değil, eğer olursa, değiştirme…

Mutlak bir değiştirme olmayacağından.

Mutlak bir değiştirme olmayacağından: Kırmızı, kırmızı olmaya, yani tümüyle rasgele olmayan birtakım tepki türlerine bağlı, fiziksel ve fizyolojik bir uyarı kaynağı olmaya devam edeceğinden.

Yine de “dur” demek için kırmızıyı seçmek paradoks gibi geliyor bana.

Evet, belki de gerçekte…

Daha çok geçmeye karşı bir uyarı.

Isı ya da iletişim göstergesi olarak kırmızıyı, soğuk ve hatta zehirli bir simge olarak da yeşili kullanabilirdik.

Demek ki, burada derin, temelli bir anlam keşfedilebiliyor.

Fakat, bu derin anlam, çok zayıf değil mi? Kullandığımız rasgele görünümlü belirtke sistemleri, kuramda göründükleri gibi tamamen rasgele değiller kuşkusuz. Ama, büyük oranda böyledir; geleneksel veya Kübist ressamlar ya da müzisyenlerin kullandığı gösterge ve simgelerden çok daha rasgeledirler.

Kodun Gerekleri

Biraz önce diyordunuz ki, soyut ressam nesneden kopuk olduğunu iddia eder. Evet bu doğru, fakat kuşkusuz doğadan kopuk olduğunu iddia etmez. Tersine doğaya yakın kaldığını ve tam da nesneden kopuşunun ona, daha anlamlı bir anlatım sağladığını savunur. Nesne bir engel olduğu, bir betimleme yapılması zorunluluğunu ve hemen senteze gitmenin olanaksızlığını temsil ettiği için, soyut ressam şöyle der: “Tek nesne ve onun yeniden yaratımıyla kısıtlanmaktansa, soyut resmim sayesinde daha çabuk ve daha “bütün” bir senteze ulaşabiliyorum – tabii eğer “bütün” sözcüğü “sentez”le bağlaştırılabilirse.”

Fakat soyut resme karşı tavrımın…

A, tavrınızı anlıyorum ve şunu yapmaya çalışıyorum…

…tamamen olumsuz olduğunu düşünmenizi istemem. Soyut resmi bazen çok çekici ve büyüleyici buluyorum, gerek biçim gerek renk açısından son derece cazip örnekleri var. Yine de bir soyut resme baktığımda, duvarıma asıp asmamaya ya da bir odun, bir maden parçasından da aynı zevki alıp almayacağıma bir türlü karar veremiyorum. Acaba, diyorum, bir akik parçası veya bir bakır plakası daha ince bir düzenlilik, hayalimi zenginleştirecek ve zihnimi devindirecek daha parlak ve canlı renkler sunmaz mı bana? Başka bir deyişle, soyut resmi nesnelerin çekiciliğiyle aynı kategori içinde değerlendirmekle birlikte sorguladığım onun çekiciliği değil, anlamı…

Biraz daha açar mısınız?

Daha doğrusu gösterge niteliği –çünkü anlamlı olan budur– ressamın niyeti ve yapıldığı dönemle kazandığı anlam…

Evet hatta şunu bile söyleyebilirim, insan soyut ressam ya da herhangi bir ressamla beraberken… Ressam mutlaka tuvali boyayan kişi demek olmadığına göre…

Evet fakat isimlerden söz etmeyelim, tartışmaya yol açabilir.

Söyleyebileceğim yalnızca birkaç isim var. Örneğin Soulages ile Hartung bunlar arasında… Soulages ya da Hartung’un bir resmine baktığımda o insanı tümüyle –politik düşüncelerine varana kadar– tanıdığım duygusuna kapılıyorum. En uç noktaları düşünüyorum: Bir İlkelin eserinden, onun topluma bakışını çıkarabilmem veya çıkarmayı düşünmem gibi.

Ama benim son derece olanaklı gördüğüm buna benzer durumlarda, bu duygunun gerçek olduğunu göz önünde bulundurmuyor musunuz, çünkü…

Sanırım soyut resimde gösterge olmayan, yalnızca süsleme olarak tasarlanmış noktaların oluşturduğu kısım kolayca ayırt edilebilir. Ara sıra kimi resimlerde başka bir kategoriyi yakalayıveririz; orada insanın kendisi belirginleşir. Örneğin, Mathieu’nün bir resmine baktığımda, ondaki insanı keşfedemem, yani Mathieu’ye ilişkin bir şey öğrenemem. Ama Soulages’ın nasıl bir insan olduğunu hemen anlarım. Birinde, resim insanın şiirsel bir ifadesi olurken, diğerinde böyle bir noktaya hiç varılmaz (tabii sanatçının bilinçli olarak bundan kaçınabileceğini kabul ediyorum.)

Evet fakat ressamın, her ne kadar yöntemine sadık kaldığına inanıyorsa da, aslında ona ihanet ettiğini, böylece deyim yerindeyse kendine rağmen, yeniden ve el altından nesneyle ilişki, anlamlama ilişkisi kurduğunu düşünmüyor musunuz?

Bunun pekâlâ olabileceğini düşünüyorum düşünmesine de, buna ikna olmuş değilim.

Müzikten örnek vermek istiyorum. Orada da çok benzer ama tartışılması daha kolay bir durum gözlüyorum, çünkü benim anladığım –gerçi siz bu konuları benden daha iyi biliyorsunuz– soyut ressamlar bir sistem, gelişmiş bir kod sunabilmiş değiller. Bence her ressam kendi koduyla bir çözüm yolu bulmaya, bir resmi bitirip öbürüne başlayınca da onu yeniden tanımlamaya çalışıyor. Oysa seri müzik, geleneksel müzik biçimi yerine yeni bir biçim getirmeyi hedefleyen, bilinçli ve sistemli bir çaba olarak çıkıyor karşımıza.

Fakat geleneksel biçimden tamamen uzakta değil.

Bence yalnızca prozodi olarak işleyen bir biçim bu. Kuralları dilbilimsel değil şiirsel, çünkü dilbilimsel kuralların temel özelliği, yani kendi başlarına rasgele olan sesler aracılığıyla farklı anlamları dışa vurmayı olanaklı kılan özelliği, bu seslerin bir ikili karşıtlıklar sisteminin parçası olmasıdır; bu olay çeşitli anlamları ayırt etmemizi sağlayan eklemsel değerler içinde mantıksal bir hiyerarşinin kurulması biçiminde de ifade edilebilir.

Şimdi nasıl olup da, seri kodun böyle bir hiyerarşik sistemi sürdürebildiğini veya yeniden keşfedebildiğini aklım almıyor. Karşıtlıklar düşüncesi aynen kalır; ancak notalar bir sistem içinde eklemlenmemiştir. Bu anlamda, kod anlamsal olmaktan çok dışavurumsal bir şey görünümündedir. Böyle olmakla birlikte, seri olmaktan çok dodekafonik olan Wozzeck türünden bir eseri dinlediğimizde, dinlediğimiz müziğin hiç de rahatsız edici olmadığını hissederiz. Fakat bu; müzisyenin tüm niyetlerine rağmen ve neler olup bittiğini kavramasına pek fırsat kalmadan, ifadesini bir notalar hiyerarşisinde bulan ve işlevlerini sansible, gamın ilk notası ve dominant notası diye belirleyen geleneksel müziğin anlamsal yapısının, burada da boyvermiş olmasından ötürü değil mi?

Buna göre musique concrète’i nasıl değerlendiriyorsunuz?

Bence musique concrète daha önce sözünü ettiğimiz soyut resme benziyor, her ikisi de ressamın ya da bestecinin, herhangi bir anlamsal kuraldan bağımsız kişisel beğenisine göre oluşturduğu bir öğeler birleşimidir. Bunda kazara bir tür anlam doğabilir; tıpkı doğadaki bir nesnede, bir çakıl taşında veya bükülüp eğrilmiş bir kabukta bir anlam buluvermemiz ve bir çiçeği veya bir hayvanı ayırt edebilmemiz gibi. (Fakat “bir anlam” derken, belirli bir şeye benzemeyi kastetmiyorum, bir şekilde bir kök ejderhaya benzeyebilir…)

Elbette.

Bu basitçe, nesneyi yapı olarak şöyle bir görmemiz ve nesnedeki yapıyı tanımanın bizde estetik bir duyum uyandırmasıdır – ki bu tamamen rastlantısaldır. Ayrıca sanatçının bilinçli hedefinden bağımsız olarak ve böyle bir şey için uğraşmasına gerek kalmadan oluşabilir.

Musique concrète bestecilerinin bunu kabul edeceklerini pek sanmıyorum.

Eminim etmezler.

Fakat bir kesim dinleyici de bunları yadsıyacaktır. Musique concrète türünde bir parça dinleyebilir ve ondan etkilenebilirim. Hatta onu dinleyip, uzamda biçimlendirebilirim bile. Kendini Beethoven’in bir senfonisinden oldukça farklı bir yolla duyurur. Bence kendini uzama çok daha doğaçtan yansıtır. Örneğin Philipot’nun müziğini dinlediğimde, uzamda Beethoven ya da Mozart’ın müziğiyle hiç de aynı anlamı taşımaz.

Sanatı tehdit eden tehlikenin bence iki yönü var: İlki dil yerine, sahte dilin, bir dil karikatürünün, bir aldatmacanın, dilde anlamlamayı başaramayan bir tür çocuk oyununun ortaya çıkması, ikincisiyse kullandığı malzeme dışında, eklemli dile benzeyen tüm bir dil oluşturabilmesi ve bu durumda hiç kuşkusuz anlamlayabilmesi, fakat gerçek estetik bir duyumu beraberinde getirememesidir.

Son sözlerinizde bana çarpıcı gelen şu oldu: Musique concrète ile Beethoven ya da herhangi bir klasik veya romantik bestecinin müziği arasında ayrım yaparak, dinleyene aynı deneyimi yaşatmadıklarını, birinde algılananın uzamda düzenlendiğini, biçimlendiğini söylemiştiniz. Algılananın uzamda biçimlenmesi olayından hiç kuşkum yok da, acaba bu estetik bir duyuma varır mı?

Eğer algıladığım biçim, bende zaten varolan özelliklerle buluşabilirse, evet. Philipot’nun müziğini dinlediğimde, çok tuhaftır, sanki bana özgü olan algı biçimlerini yeniden keşfederim ve sanki besteci bana algı yetimin nasıl çalıştığını anlatmaktadır.

O halde, estetik deneyimin koşulları yerine getirilmiştir, çünkü bence estetik duyum dediğimiz şey, anlam iletmeyen bir nesne gösteren rolüne oturtulduğunda gösterdiğimiz tepki biçimiyle bağıntılıdır – daha doğrusu onun ta kendisidir. Aslında bu konu ilk olarak çok zaman önce Boileau’nun “sanat yansıladığında, ne iblis ne iğrenç bir canavar kalır…” demesiyle gündeme gelmişti. Gerçi Boileau’nun örneği yetersizdi ama estetik sunu veya düzenlemenin gerçek işlevi, işlenmemişken bu tarz ve biçimde olmayan bir şeye, anlamlılık katında hayat vermektir.

Sizce sanatçı dile el atan bir kişi mi?

Dildeki nesnelere “el atan”, deyim yerindeyse can katan kişidir o. Kendini bir nesneyle karşı karşıya bulur ve sanatçının nesneye bakmasıyla, nesnenin doğal özünü kültürel bir niteliğe dönüştüren bir ayıklama ve ilerleme süreci başlar. Biraz önce söylediğim gibi antropoloğu ilgilendiren tipik görüngünün, yani doğa kültür ilişkisi ve birinden diğerine geçişin, özellikle sanatta çok güzel somutlanması tam da bu anlamdadır.

Evet, aslında sizin tanımladığınız, sanatçının kendisinin sürece bakışı değil. Tersine, sanatçı çoğu durumda gösterenden başlayıp geriye veya ters yönde ilerlediğini düşünür.

Sanatçıya kalırsa, kültürden kopup doğaya yaklaşmaktadır. Yaptığı budur demiyorum, yapmaya çalıştığı budur. Sanat alanında kültür dediğimiz şey, kültürü terk edip doğaya geri dönmeye çabalayan kişilerin yarattığı bir şeydir. Bu yönde ilerlemek, ozanın niyetidir – yineliyorum niyetidir. Belki de gerçekte tuttuğu yol, onur kırıcı biçimde yazına doğrudur.

Bir nesnenin gösterge sınıflamasında düzenlenmesi –eğer başarılıysa– hem gösterge hem de nesnede ortak olan ve nesnede genellikle örtük olan, ama nesnenin plastik ya da şiirsel temsiliyle birdenbire gün ışığına çıkan ve üstelik farklı türlerde tüm nesnelere geçişi olanaklı kılan bir yapıyı ortaya çıkardığı oranda, bu iki şey birbiriyle çelişmez. Sonuç olarak size katılıyorum. Gidişatın iki yönü vardır: Doğanın kültüre, yani nesnenin göstergeye ve dile doğru ilerlemesi; bir ikincisiyse, dilbilimsel ifade yoluyla nesnenin, aslında gizli olan ve insan zihninin çalışması ve yapısıyla son derece benzeşen özelliklerini keşfetmemizi veya algılamamızı olanaklı kılan gidişattır.

Bence ikinci gerçekleşebilmişse, ancak o zaman, sanata ulaşıldığını söyleyebiliriz.

Kuşkusuz.

Bu olmadan sanatta başarı diye bir şey olamaz. Acaba soyut resmi sanatsal bir ifade olarak düşünme konusundaki isteksizliğiniz bu yüzden mi?

Son derece öznel bir yanıt verebilirim. Şu tartışmada, ikimizin yazık ki aynı nesilden olmadığımızı ve benim, sizin alışkın olduğunuz biçimlerden oldukça farklı modeller temelinde bakmayı ve hissetmeyi öğrendiğimi bir an bile unutmuşsam, kötü bir etnoloğum demektir. Soyut resme duyduğum, antipati demeyeceğim de, kayıtsızlığın mantıksal bir savunmasını geliştirmeye çalışırken, akla dayalı sağlam savlar ileri sürmek yerine, benim neslimden veya çevremden olan birtakım insanların gençliklerinde hiç görmedikleri bir şeyle karşılaştıklarında gösterdikleri tarihsel tavrı haklı çıkarmaya çalışıyor olabilirim.

Savınız benim için pek geçerli sayılmaz çünkü, soyut resimden başka bir şey görmemiş olacak denli genç değilim ki ben…

Ama şu var, çağdaşlarınıza ya da bir önceki nesile karşı kendinizi savunma fırsatını veren, soyut resimdir.

Kuşkusuz öyle.

Ayrıca eminim benim Kübizme delikanlı tutkunluğum, salt kendimle baktığım resim arasındaki dosdoğru ve içten ilişkiyle değil, aynı zamanda onun bana, büyüklerimden kopup, onlara karşı durmamı sağladığı gerçeğiyle açıklanabilir.

Evet, insanlar bir şeye veya bir başkasına “karşı” olmaktan söz ederler. Ben bu ifadeyi sevmiyorum, çünkü amaçlanan, karşıtlıktan çok daha başka şeyler, durum ne olursa olsun karşıtlık değil.

Sanat ve dil ilişkisinden söz ediyorduk. Bergson’un aktardığı kısa öyküyü bilirsiniz. Köylü kadının biri, konuk olduğu ücra bir köyün kilisesine gider. Rahibin vaazı sırasında yaptığı espriye herkes güler, bir o gülmez. Niye gülmediği sorulduğunda da “ben buralı değilim” diye yanıt verir. Tüm dil olaylarında, iletişimden öte bir şey vardır: Belli bir topluluğa veya nesile veya toplumsal çevreye özgü olan iletişim tarzlarını çözümleme çabası…

Cotentin’in bazı köylerini biliyorum; buralarda en bildik sözcükler normal ya da kabul görmüş anlamlarından farklı anlamlarda kullanılıyor. Öyle köyler var ki –adlarını veremem, belki gücenirler– örneğin dinginlik, neşe anlamında kullanılıyor, ayrıca sözcüklerin çoğunun kullanımı böyle; dolayısıyla yerel dil tümüyle anlaşılmaz bir şey oluyor.

İşte bu bize, belli bir sanatsal ifade tarzını yeğleyişimizi yorumlamaya çakşırken, topluluğu niçin çözümleme dışı bırakamayacağımızı açıklar.

Az önce ozanın, dilbilim alanında uğraşmasına rağmen, sözcükleri özel bir biçimde kullanarak, anlamlamadan kurtulmayı hedeflediğini söylüyordum. Bir düşünür olarak sizce bu, felsefi bir tavır mı?

Şiiri ve şiire özgü yaratıcı yöntemleri düşündüğümde, zihnimde felsefi ya da metafizik bir imge veya düşünce uyanmaz. Ben ozanı, yapay olarak büyük moleküller üretmeye çalışan bir kimyacı gibi görme eğilimindeyim. O büyük dilbilimsel yapılar, temel maddesinin doğası dilbilimsel olan yoğun nesneler yaratmaya çalışır, hedefi bir tür meta-dil oluşturmaktır – tabii buradaki “meta” önceki metafizik anlamında değil.

Bu söylediğiniz resim için de geçerli mi? Terimlerde gerekli değişiklikler yapıldıktan sonra, yapının işleyişi soyut ressama da uyar hale gelebilir mi? Soyut ressam da, kendi alanında, biçimler ve renkler dünyasında kendi büyük moleküllerini mi aramaya koyulmuştur?

Yo, aralarında çok büyük fark var, çünkü ozanın kullandığı malzemeler zaten anlamlanmıştır; anlamı olan sözcükler ya da sözcük topluluklarıdır onlar ve ozan, onları birleştirerek bu anlamları değiştirmeye veya zenginleştirmeye çalışır. Oysa soyut ressamın malzemeleri, boyamaları gerçeklikle ilişkilerini tümden yitirdikleri noktada, kendi başlarına anlamlı öğeler olmaktan çıkarlar. Ama bu açıklama dile de uyuyor diyebilirsiniz, öyledir de gerçekten çünkü, konuşmayı oluşturan öğelerin – ki dilbilimciler bunlara sesbirim derler…

Anlamla hiçbir bağıntıları yoktur.

Anlamla ilgileri yoktur. Örneğin Fransızca’da p ve t harflerinin kendi içsel anlamları yoktur fakat, “pas” ve “tas” sözcükleriyle anlatılan iki anlamı ayırt etmek için kullanılırlar. Aynı şey resimde de geçerli diyebilirsiniz, tuvaldeki boya lekelerinin kendi içsel anlamları yoktur ama anlamdaki ince farklılıkları ayırt etmek için kullanılırlar. Bu ancak, nesneyle bir ilişkisi, ama uzak bir ilişkisi olan ve boyamaların, örneğin öz ve biçimi, renk ve renk ayrımlarını, ışık ve gölgeyi vb. ayırt etmek için kullandığı bir resim için geçerlidir derim. Yoksa boyamaların sistemin tümünü temsil ettiği, boyamanın kendisinden başka ikinci bir kodun olmadığı ve ressamın, kurallarını bir tek düzeyde belirtmeye hakkı olduğunu düşündüğü bir sistemde bu geçerli değildir.

Fakat bu durumda soyut sanatçının tuttuğu yol, sınırsızca gelişemez. Bir de üstelik bu, süslemeye geri dönüp orada kalmak demektir.

İşte soyut resmi böyle değerlendiriyorum, yani bana cazip gelen yönleri var ama ne yapsam süsleme olduğu gerçeğini aklımdan silemiyorum. Bence sanat yapıtının en önemli özelliği yoktur onda: Anlamsal bir tür gerçeklik sunmak.

Soyut resmi düşündüğümde onu temelsiz bir olay olarak değerlendiremiyorum. Hatta ilk ortaya çıkışını tam olarak saptayabilsem –böyle bir şey olabilse– bile bu, soyut resmin, resim geleneğinin bir devamı olduğu gerçeğini değiştirmez.

Evet, kuşkusuz öyle.

Yalnızca varolduğu gerçeğine dayanarak, onun, resim diye adlandırdığımız bu tarihsel hareketin bir iç yasasına denk düştüğü düşüncesine varırız.

Bu bakımdan soyut resmi tümüyle mahkûm edemem, ayrıca onu, Raphael ve Michelangelo’nun eserlerinin doğal bir devamı olarak değerlendirmekten yanayım.

Bu konuda size katılıyorum. Fakat esas sorun şunu bilmektir: Acaba birkaç yüzyılın resim sanatındaki evrim, yapıcı bir ilerlemeyi mi temsil ediyor, yoksa giderek yıkıcı bir hal mi alıyor – öyle ki belki de son demlerini yaşadığımız bir yıkımdır bu…

Resim Sanatının Geleceği

Şimdi yeniden etnolog olarak konuşabilirim: Her şeyden önce resim, kültürün zorunlu bir parçası değildir; bir toplum herhangi bir resim sanatı biçimine gereksinmeden pekâlâ varolabilir. Dolayısıyla, şu olmayacak bir şey değildir: Soyut sanatın ardından…

Resim diye bir şey kalmayabilir.

Evet bu, “resimsiz” bir çağın doğuşunun habercisi olan tümden bir kopuş olabilir.

Böyle düşünen bazı ressamlar var, ama tabii hepsi değil; bu doğrultuda düşünenlerin büyük çoğunluğu genç ressamlar. Ama tam da genç olmaları nedeniyle yargıları pek kabul görmez, çünkü görüşleri doğaya yaklaşımlarındaki “tembellik”in bir bahanesi midir, bunu bilemeyiz.

Ne olursa olsun, görüşlere dayanarak karar verilmez. Bunlar doğrulanıp doğrulanmamasına bakılmadan korunan kolektif görüngülerdir. Resim sanatının ileride ne olacağına ilişkin bir fikrimiz yok ve ben bunun öngörülebileceğine inanmıyorum: Resim sanatının, tarihe karışmazdan önce, bir tür çözülmeye veya dağılmaya uğraması olasılığı da vardır; şimdi yaşadığımızın, Ortaçağ’dakine benzer biçimde hazırlanmış yeni bir başlangıç olması olasılığı da… “Ortaçağ” terimini kesinlikle aşağılama olarak kullanmıyorum; soyut ressamın araştırma ve tasarılarının bazı yönleriyle, kimi Ortaçağ düşünce tarzları arasında, özellikle “gnosis”e, yani bilimi aşabilecek bir bilgi biçimine ya da dil-ötesi olabilecek bir dile ulaşmaya çalışması noktasında, benzerlik gördüğüm için kullanıyorum.

Evet ama bu söyledikleriniz bütün sanatlara uyar.

Sanat, dış dünyaya karşı –dönemine göre– az veya çok düşmanca bir tavır içindedir. Rönesans sanatçıları için resim, hem bir bilgi aracı, hem de bir iyelik aracıdır. Ayrıca Rönesans resim sanatıyla uğraşırken, bunun ancak, Floransa ve başka birtakım yerlerde toplanan sınırsız servetler sayesinde gerçekleşebildiğini ve zengin İtalyan tüccarların, ressamları, dünyada güzel olan ve arzulanan her şeye sahip olmalarını sağlama bağlayan kişiler olarak gördüklerini hiç unutmamalıyız. Floransa sarayındaki resimler, mülk sahibinin, sanatçıları sayesinde, dünyada bağlandığı tüm özellikleri olabildiğince el altında ve gerçeğe uygun biçimde yeniden yarattığı küçük-evreni temsil etmekteydiler.

Bence Max Ernst gibi birisi –ki tavrını yanlış yorumladığımı sanmıyorum– günümüzde soyut resmin çok düşkünü olması ve bu düşkünlerin en zengin sınıftan olmaları gerçeğini, soyut resmin sonuca ulaşmıyor olmasına bağlar. Max Ernst soyut resmi, gösterge niteliğine sahip olmadığı için mahkûm eder. Ama ben sizden yanayım.

Herhalde biraz önce belirttiğim doğrultuda değil.

Yo, değil.

Yine de benim savıma tamamen karşı değilsiniz.

Soyut resimlerin satıldığı ülkelere bakmak yeter, diyor Ernst. Bunlar, insanların kendilerini sorgulayamadıkları, hatta işe yoğunlaşma adına kendini sorgulama denen şeyi tümden ortadan kaldırmayı istedikleri toplumlardır. Dolayısıyla insanlar soyut sanat alıcısı olurlar, çünkü soyut sanat insanlara güven verir ve oturdukları yerden kalkıp etraflarına şöyle bir bakındıklarında, herhangi bir dinsel ya da toplumsal sorunun zihinlerini bulandırmamasını sağlar. Huzursuzluk, rahatsızlık uyandırmadığı gibi, güven veren bir yönü vardır. İnsanlar soyut resme baktıklarında, kendilerini güvenlikte, vicdanlarını da tertemiz hissederler. Kişisel olarak kabul edemeyeceğim –en azından tümüyle kabul edemeyeceğim– bir bakış bu; böylesine kaba bir biçimdeyken kabul etmeye olanak yok.

Savın temeli bir yana, toplumda –her toplumda demeliyim, çünkü yalnız bir kerelik olmak üzere genelleme yapacağım– sanatın rolünün, (şöyle diyelim) tüketiciye, duyumsal bir doyum sağlamakla kalmadığını düşünebiliriz. Sanat aynı zamanda bir yol gösterici, bir eğitim aracıdır; hatta gerçekliğin bilgisine varma yoludur bile diyebilirim. Gerçi daha önce söylemiştim ama çok önemli bulduğumdan yinelemekte yarar görüyorum: İzlenimci resim, yalnızca resim tekniğinde bir dönüşüm veya devrim ve yeni bir bakış demek değildir, aynı zamanda resim temasında daha önce tanımladığımız yönde gerçekleşmiş bir devrimdir. Klasik ve hatta romantik ressamlar yalnız soylu ve görkemli manzaralarla ilgilenmişlerdir; onlara dağlar, heybetli ağaçlar vb. gerekirken, İzlenimcilik çok daha azıyla, bir tarlayla, küçük küçük evlerle, birkaç uzun ağaçla yetinmiştir. Ve temanın mütevazılığı, İzlenimci ressamın nesnenin anlık özelliklerine –biraz önce uzamsal bağlamda belirttiğim gelip geçici özelliklere– duyduğu ilgiden bağımsız değildir.

Evet. İlke olarak her tuval dizisinin amacı birdir.

Öyle. Dolayısıyla İzlenimcilere duyduğumuz hayranlığın yanı sıra, resimlerinin son kertede, daha önceki dönemlerde varolabilmiş birçok şeyden vazgeçmesi gerektiğini kavrayan bir toplumun resimleri olduğunu söylememiz, onlara bir kara çalma olmayacaktır. Banliyö manzaralarının soylulaştırılması ve estetik açıdan yüceltilmesi, daha önce keşfedilmemiş olmalarına rağmen güzel oldukları gerçeğiyle de açıklanabilir; fakat esas olarak 19. yüzyıl insanının Poussin’e esin veren manzaralardan eşit ölçüde nasibini alamaması yüzündendir. Yakında tümüyle yokolmuş olacaklar, çünkü uygarlık hemen her yerde onları yok ediyor ve insanlık daha mütevazı zevklerle yetinmeyi öğrenmek zorunda.

Doğru. Kendi içlerinde güzellik barındırmayan şeyler, güzel kılınmalı örneğin.

Evet. Dünyanın değişmekte olduğunun bir göstergesidir bu ve bana öyle geliyor ki, İzlenimciliği daha önceki sanat biçimleriyle kıyasladığımızda onda gördüğümüz başkaldırıya; sınırlı banliyö manzaralarından çok (çünkü Montmartre, çoktan kasvetli binalarla dolmuş durumda) sanayi ürünlerinin koşullarıyla uyum içinde yaşamayı öğretme misyonunu üstlenen Kübizmde bir kez daha rastlanabilir. 20. yüzyıl insanının yaşamak zorunda olduğu dünya, Sisley ya da Pissarro’nun çok sevdiği o görece yalın kırlık bölgelere bile yer bırakmamaktadır artık. Bu, tümüyle kültür ve kültür ürünlerinin istila ettiği bir dünyadır ve dolayısıyla başlıca esin kaynağını yapılmış eşyalardan alan bir resim biçimini doğurur.

Bu anlamda, soyut resim tümüyle haklı çıkarılabilir. Eğer soyut ressamın yapılmış eşyayı güzel bulduğunu, ancak onun artık geçmişte kaldığını ve şimdi aslında her şeyin çirkin olduğunu düşündüğünü itiraf eder ve sonuç olarak, yansıtabileceğim güzelliğe değecek tek bir nesne bile bulamadığımı kabul edersem…

Fakat bu durumda, soyut resimle Bernard Buffet gibi bir sanatçının resmi arasında bir tümleyicilik ilişkisi olduğunu kabullenmek –ne korkunç bir şey– durumunda kalacaksınız. Sanki Bernard Buffet “her şey çirkindir ve ben size şeyleri olduklarından da çirkin gösteriyorum; çünkü çirkinlikle birlikte yaşamayı öğrenmelisiniz, çünkü ardınızda bıraktığınız tek şey budur” diyormuş da, soyut ressam ise “her şeye kararlı bir biçimde sırtımı dönüp resim yapıyorum ama acaba neyin resmini?” diyormuş gibi…

Yalnızca, nesnelere atfetmek istediğim ama edemediğim içsel güzelliğin…

Ben bu nesneleşmemiş güzelliği seçilmiş birtakım nesnelere, örneğin deniz kabuklarına veya çakıl taşlarına atfetmeyi yeğlerim.

Evet anlıyorum. Kesinlikle savınıza karşı çıkmak gibi bir niyetim yoktu. İzlenimciler ve Kübistler için ileri sürdüğünüz savın, soyut resme uygulanabilir olup olmadığını anlamaya çalışıyordum.

Ne gibi?

Biri “elinizdekiyle yetinin”, diğeriyse “işte, içinde yaşadığınız dünya böyle bir dünya” der.

Tamam, ama şu var ki, içinde yaşadığımız dünya soyut resmin dünyası değildir. “Elinizdekiyle yetinin” diyenler bir tür kaçışı özleyenlerdir ve bu bize Max Ernst’in biraz önce aktardığınız sözlerini anımsatıyor.

Kabul, fakat eğer bana dünyanın sunabileceğinden daha üstün bir şey sunduğuna inanıyorsam, kendimi neden resimden yoksun bırakayım?

Bir çözüm bu. Ama ben olası tek çözümün, bu veya buna yakın bir şey olduğuna inanmıyorum. Başka bir yerde de söylediğim gibi, bu gidişin tümden değişmesine; esinini, dışsal bir nesnenin yansılamasında değil (çünkü bunun çok kolay olduğunu biliyoruz – denetimimizdeki teknik araçlar ve ressamlarda biriken yüzyılların deneyimi, böyle bir yansılamayı basit bir beceri sorunu haline getirmiştir) büyük olasılıkla içine hiç girmeyip hayalimizde canlandırmaya çalışabileceğimiz nesnel dünyanın yeniden yaratımında arayacak olan göz yanılsaması olarak, bir uzmanlık alanı olarak resme geri dönüşe tanık olmak üzere değil miyiz?

Zihinlerini yoğunlaştırdıkları sürece insanlar, herhangi bir şeye inanabilirler. Acaba insanın, çevresindeki dünyayı anlama biçiminin değişime uğradığını söyleyemez miyiz? Birkaç yüzyıl önce yapılan manzara resimlerinin güzelliğinden, manzaradan, her biri geçmişte kalan doğanın ve sarayların istenen biçimde düzenlenmesinden söz ediyordunuz, insan birdenbire baktığı şeyin güzel olduğuna karar verse, baktığı o anda güzel oluverir. Poussin’in manzaralarının tipik görkeminin, Pare Monceau’ya aktarılıvermemesi için bir neden yok. Eğer sizin de düşündüğünüz gibi, birdenbire kabaca Dali’nin tanımladığı türden bir resme dönme olasılığı varsa, bu zorunlu olmayacak mı? Çok açıktır ki, her an olaylara bakışımızı değiştirmeye hazırlıklı olmalıyız.

Şart değil.

Görkem, güzellik ve yüceliğin farklı bir bağlama oturtulması gerekecek. Ve…

Birtakım güzelliklerin özenle ve aynen temsil edilmesi görevini tam anlamıyla üstlenirken, aynı zamanda bu güzelliklerin dünyamızda artık varolmadığını ve bulunması gerektiğini de biliriz.

Garip bir şey fark ettim. Arkadaşlarımla konuşurken, Place de la Défense’da üç köşesinin üstünde duran geniş beton güneşlik tartışma konusu olmuştu. Dikkatimi çeken, pek az insanın açıkça “güzel” veya “çirkin” diyecek cesarete sahip olmasıydı – hatta bu cesaretin hiçbirinde bulunmadığını bile söyleyebilirim. Yorum olarak, “olağanüstü” olduğunu söylediler. İnsan şaşkınlıklarını sezebiliyor, hayranlıkla karışık bir şaşkınlıktır bu. Hem istasyon girişine benzediği, hem de bir 18. yüzyıl evini çağrıştırdığı biçiminde dile gelen eleştirinin hemen ardından “yine de…” diye ekleyerek hayranlıklarını gizleyemiyorlar. Acaba bu geleceğin mimari üslubu olamaz mı diye kafa yoruyorlar, ama karar verebilmiş değiller. İnsanlar güzel olduğuna karar verseler, bir anda güzel olurdu ve Poussin’in tüm görkemi geniş beton güneşliğe aktarılıverirdi…

Her şeyden önce, ne güzel ne de çirkin olmayıp apayrı bir kategoriye dahil olabilir. Her şeyin güzellik ya da çirkinlik içinde tanımlanması gerekmiyor. Tam olarak estetik diye adlandıramayacağımız bir güzellik türü içinde de bulunabilir. Büyük modern şehirlerin, özellikle de New York’un güzelliğine hep değer vermişimdir, ama New York’un güzelliği bir sanat yapıtı ya da insan yapımı bir eşyanınkinden çok, binlerce yılın rastlantısal ürünü olan bir manzaranın güzelliği gibidir bence.

“Bana bir manzaranın güzelliği gibi duyurur kendini” diyorsunuz. Bu New York’u kültürle değil, doğayla birleştiriyor.

Evet ve bununla anlatmak istediğim, Palais du Rond-Point de la Défense’ın bize bir anıt değil, bir dağ güzelliğinde görünebileceğidir.

Bu günümüz ve çağımıza özgü bir görüngü müdür? İnsan kültürden çok doğayla benzeşen şeyler mi üretmeye başlamıştır? Sanat yapıtında çok temel, öyle ki doğayı yansıtmak veya yeniden keşfetmek yerine, ona bir şeyler “ekleme”yi hedefleyen bir değişim gerçekleşiyor olamaz mı?

Tanımladığınız şey, günümüz insanının estetik etkinliğinden çok, bilimsel ve teknik etkinliğine özgü bir nitelik. Modern bilimin bütün büyük yaratıları, insanı doğayla daha doğrudan bir ilişkiye sokar, ona uymasını sağlar ve onu büyük doğal yasaların kanıtlanmasında bir araç ya da bir etkene dönüştürür. Verili doğadaki belirimleri gözlemlenebilir olmayan böyle yasaların bazıları, varlıklarını etkinlikleri yoluyla duyurdular, nükleer gücün barışçı veya savaşçı amaçlar için kullanılmasında olduğu gibi…

İnsan, yeni yasalar eklemese de yasaların sonuçlarına bir şeyler ekleyerek doğayı gizler.

Evet ama toplum bu yolla estetik doyuma ulaşabilecek mi? Ya da bu doyumu farklı bir alana aktarmayacak mı?

Görüngü öylesine yeni ki, sanatçının da söyleyecek şeyleri olabiliyor. İşte olayın özü budur.

Bundan pek emin değilim doğrusu; çünkü doğa üzerindeki güçleri açısından bizden kesinlikle farklı olan ilkel toplumlar örneğine yöneldiğimizde şunu görürüz: Elverişsiz koşulları nedeniyle bu toplumlar da doğayla bir anlamda doğrudan ilişki içerisindedirler ama aşırılık değil yetersizlik kanalıyla kurulur bu ilişki, çünkü belirli doğal süreçlerden bağımsızlaşmalarını sağlayacak araçları yoktur. Yine de bu toplumlar, sanatsal ifadelerini her tür doğaüstü ilişkilerinde gerçekleştirmişlerdir ve sanatsal doyuma yine bu ilişkilerde ulaşırlar: Sanatları büyüsel veya dinseldir. Bu yüzden hiçbir anlamda bağıntı kurulması gerekmiyor bence, burada yine söz konusu olan uyum tarzıdır ve biz bununla ilgili olarak öngörüde bulunacak durumda değiliz.

Bence günümüzde sanatçı, demin belirimleri önceden gözlemlenebilir olmayan yasalar hakkında konuşurken söylediğiniz şeyin zaten bilincindedir. İnsan varolan –açıkça belirtilmemiş, ancak sonradan belirtilebileceği için potansiyel olarak tanımlanabilir olan– yasaları saptayarak, bunlara yürürlüğe girme şansı vererek, kesinlikle doğaya doğa katar, âdeta oya gibi işler onu.

Sanatçı bunu görür, hiç değilse belli belirsiz farkındadır. Her ne kadar muğlak ve karanlık da olsa, bu bilinci araştırmalarına katar.

Bunun, sevebileceğim bir sanat biçimi yaratacağını hiç sanmıyorum.

Acaba sanatçı için soyut resim, belirimi gözlemlenebilir olmayan yasaların varlıklarını duyurmalarını sağlayan bir yol değil midir? Ve modern sanatın en belli başlı özelliği, ilk planda, varolanın sonucunda oluşan potansiyelleri gerçekleştirmek için, zaten varolan bir şeye bir belirleme eklemek değil midir? Tabii bu doğa uzantısına doğaüstü bir öğe sokmak niyetinde değilim…

Sanatın, kendi dünyası içinde değerlendirilmesi yerine, yalnızca dış dünya ve doğayla ilişkisi içinde değerlendirilmesi sizce bir hata değil mi? Ben sanatçının dış dünyayla ilişkisini, kendinden önce gelen sanatçılarla ilişkisi kadar önemli görmüyorum. Resim sanatının bir “düzen”i, bir tür kapalı dünyası vardır ve bence günümüz ressamının tavırları, bugünün dünyasından çok geçmişin ressamlarıyla ilişkilidir.

Yani, herkesin aşağı yukarı aynı yönde ilerlediği, tüm insan hareketlerinin aşağı yukarı aynı zamanda oluştuğu ve birbirleriyle bağıntılı oldukları sonucuna varmamak mı gerek?

Bağıntılar var kuşkusuz. Her şeyin tamamen rasgele ortaya çıktığını ve uygarlığın ufak ufak parçacıklardan oluştuğunu savunmuyorum.

Oniki-ton müzik, Van Eyck’ın resmiyle aynı anda ortaya çıkmadı. Ve bence, kromatik gamın kullanılmasından çok, endüstrileşmiş kent toplumunun gerilimleriyle yakından ilgili bir olaydı.

Bağlantıyı görmediğimi itiraf etmeliyim. Oniki-ton müziği, kendinden hemen önce gelen müzik biçimleriyle ilişkisi içinde anlamaya çalışmak, bağrında oluştuğu tüm bir toplumla ilişkisi içinde anlamaktan daha kolay geliyor bana.

Yine de –tanımlamaktan aciz bile olsam– müziğin durumuyla, içinde oluştuğu toplum arasında bir bağıntı olmalı.

Tabii olmalı.

Görüngülerin aynı anda belirmesi hepten “gelişigüzel” olamaz. Neredeyse “bir anlamı olmalı” diyeceğim, ama böyle kavramları, bu bağlamda kullanmanın yanlış olacağını görüyorum.

Ama her iki yönü de aklınızda tutmalısınız. Her kategoride, gecikmeler ve hız kazanmalar vardır. Örneğin müziğin, diğer sanatsal ifade biçimlerinden daha “yenilikçi” olduğunu düşünmüşümdür: İzlenimciliğin ortaya çıktığı dönemde yapılan müzik, müzik alanında, resimdeki İzlenimciliğe oranla çok daha cesur bir atılımdı.

Duygulara yöneliminde bir benzerlik yok muydu?

Olsa bile çok önemsiz bir benzerlikti bu.

İzlenimciliğin ortaya çıktığı dönemde yapılan müzikte ve İzlenimci resimde, oldukça benzer bir “ayrışma” görüngüsü var diye düşünüyorum.

Ya da şöyle diyelim: Biz modern dinleyiciler için müziğin modası geçmiş değildir.

Kültür ve Dil

Claude Lévi-Strauss, bu dizinin son konuşmasına geldik. Kendim etnolog olmamakla birlikte, sizinle yani bir etnologla, bilim adamıyla konuşmaya, tartışmaya çalıştım. Bu yüzden de sizi etnoloji dışına çıkmaya zorlayacak türden sorular sordum; gerçi pek de dışına çıkmak sayılmaz bu, çünkü bence matematiğin yardımına başvuran etnolog, şiirsel kavrayışa da başvurur. O öznesiyle, “diğeri” ile özdeşleşmeyi amaç edinen tek bilim adamıdır belki de. Aynı zamanda, bilgisini genişletirken, dilin şiirsel özelliklerini keşfetmek zorundadır. Etnoloğu çalışma alanının dışına çekmeyi tasarladığımda ya da bunu yaptığımı sandığımda, ondan şiirsel kavrayışa başvurmasını istediğimin farkındayım. Fakat bilim adamına yönelttiğim sorular onun sorularıyla aynı değil ve tabii biz sıradan insanlar, çocuksu bir saflıkla uzmandan reçete beklediğimizden, onun kendine ne tür sorular sorduğunu bilmek istiyoruz. Sonuçlarla ilgilendiğimiz için vardığı sonuçları, bizle iletişim kurmasını istediğimiz için –mesajının ne olduğunu ve bilim adamlığının yanı sıra ozan da olan etnolog sayesinde insan öğesinin korunacağını umduğumuz için–, etnoloğun diğer bilim adamlarına söylemesi gereken şeyleri bilmek istiyoruz. Dolayısıyla size son bir soru daha sormak istiyorum. Biz sıradan insanlar, doğa ve kültürle ilgili düşüncelerimizi gayet muğlak terimlerle dile getiririz. Siz bilim adamları ise belirli bir terminoloji kullanarak söz edersiniz doğa ve kültürden. Doğa-kültür ayrımı nasıl yapılmalı?

Etnolog için temel bir ayrımdır bu ve İngilizce’den gelen “kültür” kavramı Fransızca’da, etnoloji bilimlerinin kurucularınca yüklenen, alışılagelmiş anlamı taşımadığı için, Fransız etnologlarına birtakım güçlükler çıkaran bir ayrımdır. Doğa, biyolojik kalıtım yoluyla elde ettiklerimizin tümüdür, kültür ise dışsal gelenekten edindiklerimizdir. Tylor’un klasik tanımına gönderme yapacak olursak –ezbere aktarıyorum, hiç kuşkusuz eksik olacak– kültür veya uygarlık, âdetler, inançlar ve kurumların (sanat, hukuk, din ve maddi dünyayla uğraşmanın teknikleri vb.) toplamıdır, kısacası insanın bir topluluk üyesi olarak edindiği tüm alışkanlık ve becerilerdir. Dolayısıyla olgular iki ana kategoride toplanır: Bunlardan biri, doğuşumuz ve ana-babamızdan, atalarımızdan bize aktarılan özellikler ve bu özelliklerin biyolojik, bazen de psikolojik bir doğaya sahip olması yüzünden, bizim olan her şey yoluyla, bizi hayvan soyuna bağlar; diğeri, topluluk üyeleri sıfatıyla içinde yaşadığımız tüm yapay evreni kapsar. Etnoloji, ya da geniş anlamda antropoloji, zoolog veya botanikçinin doğa alanında başardığı betimleme, gözlemleme, sınıflama ve yorumlama görevinin aynısını kültür alanında gerçekleştirmeye çabalar. İşte etnolojinin doğa bilimi olarak nitelenebilmesi ya da kendini diğer doğa bilimleri düzeyinde oluşturmaya çalışması bu anlamdadır.

Öyleyse bir anlamda, kültür doğadan kaynaklanmalıdır.

Doğadaki birçok etkeni anıştırır, diyelim. İstisnasız her toplumda, insanların temel gereksinmeleri olduğu tartışma götürmez bir şeydir: Yiyecek bulmaları, kendilerini soğuktan korumaları gereklidir, nesillerini yeniden üretmeleri gereklidir vb.

Peki ama kültür nasıl oluşur?

Bu gereksinmeler bütün insanlar için geçerlidir, çünkü özlerinde temel ve doğaldırlar. Etnoloğu ilgilendiren ve kültür kapsamına giren şey ise, tanımsal olarak her yerde ve her zaman aynı olan temel maddeler yoluyla, çeşitli toplumların farklı zamanlarda yaşadıkları –deyim yerindeyse– farklı geçişlerdir.

Kültüre işaret eden en temel gösterge nedir?

Yapılmış eşyaların varlığı diye düşünüldü uzun süre – bugün hâlâ böyle düşünen birçok etnolog olabilir. İnsan, homo faber, alet-yapan diye betimlendi ve bu özellik kültürün en canalıcı işareti olarak kabul edildi. Bu görüşe katılmadığımı ve kültürle doğa arasındaki sınırı alet yapımında değil, eklemli dilde çizmenin en temel amaçlarımdan biri olduğunu itiraf etmeliyim. Atılım, dille gerçekleşir; bilinmeyen gezegenlerden birinde alet yapan birtakım canlı varlıklar bulduğumuzu farzedin, yalnızca bu olguya dayanarak, onların insan kategorisine dahil oldukları sonucunu çıkaramayız. Aslında böyle yaratıklara gezegenimizde de rastlamaktayız, çünkü bazı hayvanlar –bir noktaya kadar– alet veya alet benzeri nesneler yapabilmektedirler. Yine de onların, doğadan kültüre geçişi tamamladıklarını düşünmeyiz. Fakat bir de, bizimkinden farklı da olsa bizimkine çevrilebilir bir dili olan, dolayısıyla iletişim kurabileceğimiz canlı varlıklarla karşılaştığımızı düşünün…

Gösterge ve sözcüklerden oluşan bir dil –ne tür olursa olsun– öyle mi?

Düşünülebilen herhangi bir tür dil; çünkü dilin en temel özelliği çevrilebilir olmasıdır. Aksi halde dil olmazdı, çünkü dönüşüm sürecinden geçerek başka bir gösterge-sistemine kesin olarak çevrilebilen, bir göstergeler sistemi olmazdı. Karıncalar, olağanüstü karmaşık yeraltı sarayları kurabilir ve gelişimlerinin belli bir evresinde –ki bu doğada kendiliğinden ortaya çıkmaz– karıncalar için uygun bir yiyecek olan mantarı yetiştirecek kadar ileri tarım biçimleriyle uğraşabilirler; yine de ne olursa olsun hayvan soyuna dahildirler. Ama karşılıklı mesaj gönderebilseydik, onlarla tartışabilseydik, durum çok farklı olurdu; bu, doğal değil kültürel bir olay olurdu.

Demek ki tüm sorunlar dille bağıntılı.

Sanatla ilgili olarak da söylediğim gibi, tüm sorunların dilbilimsel olduğunu düşünüyorum. Birkaç nedenden ötürü dil, en başta gelen kültürel olaydır bence. Çünkü dil, her şeyden önce kültürün bir parçasıdır ve dışsal gelenekten edindiğimiz beceri veya alışkanlıklardan biridir; ikinci olarak topluluk kültürünü özümsemenin özel bir aracı, en temel yoludur… Çocuk, kültürünü, insanlar onunla konuştuğu için öğrenir, sözcüklerle azarlanır, sözcüklerle teşvik edilir; son ve en önemli olarak da, şu veya bu biçimde sistemler kuran bütün kültürel anlatım biçimlerinin en yetkinidir ve eğer sanatı, dini, hukuku, hatta belki de yemek pişirmeyi veya nezaket kurallarını anlamak istiyorsak, onları, dilbilimsel iletişimin düzenliliğince eklemlenmiş göstergelerden oluşmuş kodlar olarak düşünmeliyiz.

Öyleyse diğer sanat biçimlerine kıyasla dille daha özel bir ilişkisi olması bakımından, şiirin, onlardan daha önce oluştuğunu varsayabilir miyiz, yoksa tam tersine daha sonra mı ortaya çıkmıştır?

Böyle bir bağlantı kurmayı gerekli görmüyorum. Dilin şiirde kullanımı, diğer estetik biçimlere kıyasla daha güç ve karmaşık bile olabilir, çünkü diğer biçimler ham malzemelerini dilbilimsel tarzda kullanır ve birleştirirler, oysa şiir, dilin kendisinin sağladığı malzemeyi ikinci bir işlemden geçirir.

O halde dil, kültürün tanımı ve en canalıcı özelliğidir. Bütün sorunlar dile ilişkindir tamam, ama bunlar temelde doğaya ilişkin değil midir?

Bu, kafanızdaki sorunun türüne bağlı.

Her sorun, eninde sonunda, doğanın bir yönünün irdelenmesiyle ilgili değil midir?

Yine bir tanım sorunu bu. Eğer doğadan, yaşadığımız dünyadaki tüm belirimleri anlıyorsanız, kültürün kendisinin, doğanın bir parçası olduğuna hiç kuşku yok. Ancak doğayla kültürü kıyaslarken, doğa terimini, insandaki biyolojik kalıtım yoluyla aktarılan özellikleri kapsayacak biçimde, daha sınırlı bir anlamda ele alıyoruz. Bu açıdan, doğa ve kültür karşıttırlar, çünkü kültür biyolojik kalıtımdan değil dışsal gelenekten, yani eğitimden kaynaklanır. Kültürün kendisi; insanların varoldukları, dili kullandıkları ve âdetleri, kurumları bakımından birbirinden farklı toplumlarda örgütlenmiş bulundukları olgusu, tüm bunlar, bir bakıma, doğanın parçasıdır diyebilirsiniz ve metafizik bir varsayım da olsa, doğanın birleşmiş ve bağdaşık bir bütün olduğuna inanabilirsiniz. Ama pratik açıdan buna gerek yoktur, çünkü en azından şimdilik, bilim bize doğanın “katmanlı” temsili denebilecek bir şey sunar. Burada katmanlar arasında kopukluklar boyverir ve sonuç olarak doğa-kültür kopukluğu, birçok kopukluktan yalnızca biri, uygulamada çalışma alanımızın sınırını tanımlamamızı sağlayan biçim olabilir.

Bu kopukluk doğadan mı kaynaklanır, dilden mi?

Yöntembilimsel açıdan, dil doğaya ilişkin bir görüngü değildir.

Ama doğayı ancak dil yoluyla inceleyebilirim.

Hiç kuşkusuz ve doğayı inceleyen bilimin kendisi, kültürel bir görüngüdür.

Peki, kopukluğu keşfettiğimde, bunun kullandığım araçta değil de doğada olduğundan nasıl emin olabilirim?

Felsefecilerin kuşkusuz hem çok önemli hem de çok ilginç bulacakları felsefi sorular, çok büyük sorular soruyorsunuz. Ancak etnolog, bu tür sorunlara kafa yoruyor olsa, felsefeci olurdu ve etnolojiyle uğraşamazdı. Onun işlevi çok daha mütevazıdır; belli bir alanın, yani tüm kültürel görüngüler kategorisinin sınırlarını çizmeyi kapsar, ve bu önceden belirlenmiş alanda etnolog, botanikçinin, zooloğun ya da entomoloğun yerine getirdiği görevin bir benzerini, betimleme ve sınıflandırma görevini üstlenir… Tabii bu demek değildir ki, fırsat buldukça böyle temel sorunları düşünmüyoruz (düşünmemek elimizde değil zaten) ama bunlar etnoloğun çalışma alanının dışındadırlar. Biraz önce söylediğim doğruysa, yani kültürün kıstası dilse, ortaya attığınız sorun, bizi dilin kökeni konusuna götürür. Biliyorsunuz, bu son derece tartışmalı bir konu ve felsefeciler uzun süreden beri şu çelişkili olguyla uğraşıyorlar: Dil her zaman varolmamıştır, öte yandan nasıl ortaya çıktığını da hiç kimse bilmemektedir; çünkü ortaya çıkması için, birinin onu icat etmesi yetmez, gönderme yapılan kişinin de kendisine ne söylendiğini anlaması gerekir. Dilin kökeni konusunu çözümlediğimizde/çözümlersek, kültürün doğada nasıl boyverdiğini ve bir kategoriden bir diğerine geçişin nasıl olabildiğini anlayacağız. Fakat etnolojinin konusu değildir bu; çünkü insandaki ve hayvandaki entelektüel süreçler arasındaki esas farklılıkla, insan beyninin yapısı ve insana özgü bir fonksiyonun, simge kullanımının ortaya çıkmasıyla ilgilidir. Beynin yapısının ve işleyişinin kesinlikle açıklığa kavuşmasını gerektirdiğinden, psikolojik, hatta anatomik ve fizyolojik bir konudur. Öyle sanıyorum ki, sibernetik ve bir bakıma beynin etkinliğine benzeyen bazı etkinlik türlerinin, nesnel olarak tekabül edebileceği karmaşıklık düzeyini deneysel olarak incelemeyi olanaklı kılan, elektronik hesap makinaları sayesinde çözümüne hız verilen bir konudur ve etnoloji dışı bir konudur artık. Etnoloğun tüm yapabileceği, diğer dallardaki meslektaşlarına, temel konunun dil olduğunu söylemektir. Dilin kökeni ve doğası konusu çözüldüğünde ötesini, yani kültürün ne olduğunu ve görünümünü nasıl gerçekleştirdiğini, sanatın ne olduğunu ve teknolojik becerilerin, hukukun, felsefenin ve dinin ne olduklarını açıklayabiliriz. Fakat bu gizi çözmek, biz etnologların harcı değildir. Bizim bütün bildiğimiz, dünyadaki halkların, en eski ve aşağı durumdaki tüm insanlığın eklemli dile sahip oldukları, dilin ortaya çıkışıyla kültürün ortaya çıkışının iç içe geçtiği ve bu yüzden de çözümün etnologlar tarafından bulunamayacağıdır. Biz dili verili öğe alıp, çıkarız yola…

1* Fransızca’da, okuryazar olmayan toplumların biyolojik yönden araştırılmaları anthropologie sözcüğüyle (ki İngilizce’de bu physical antropology’dir); tarihsel ve sosyolojik yönden araştırılmaları ise (İngilizce’deki social and cultural anthropology sözcüğüne denk düşen) ethnologie sözcüğüyle karşılanmaktadır. Metinde, ethnologie sözcüğüne karşılık, etnoloji kullanılmıştır. (ç.n.)

2* “Il avait une sale petite gueule de savant”