Jules Verne

1828’de Fransa’da doğdu. Jules Verne, denizcilik geleneği olan bir ailenin çocuğuydu ve bu durum onun yazın hayatını derinden etkiledi. Küçük bir çocukken gemilerde tayfalık yapmak için evden kaçtı ama, yakalanıp ailesine teslim edildi.

1847’de hukuk öğrenimi görmesi için Paris’e gönderildi. Ancak Paris’teyken tiyatroya ilgisi derinleşti. 1850’lerin sonlarında ilk oyunu yayımlandı. Babası, hukuk öğrenimini bıraktığını duyduğunda aralarında büyük bir tartışma çıktı ve harcamaları için gönderilen para kesildi. Bu durum, Jules Verne’i öykülerini satarak para kazanmaya zorladı.

Paris’in kütüphanelerinde jeoloji, mühendislik ve astronomi okuyarak geçirilen uzun saatlerden sonra, Jules Verne ilk kitabı Balonla Beş Hafta’yı yayımladı. Bu romanı, Dünya’nın Merkezine Seyahat, Dünya’dan Ay’a ve Denizler Altında 20 Bin Fersah gibi romanlar izledi.

Romanlarının büyük beğeni toplaması Jules Verne’i zengin bir adam yaptı. 1876’da büyük bir yat aldı ve Avrupa’nın çevresini yatıyla dolaştı.

1905’te Amiens’de öldü.

Jules Verne

On Beş Yaşında Bir Kaptan - 2. Cilt

Özgün Adı: Un Capitaine de Quinze Ans

İthaki Yayınları - 714

Edebiyat - 574

1. Baskı, İstanbul / Şubat 2011

© Türkçe Çeviri: Ender Bedisel, 2011

© İthaki, 2011

Yayıncının yazılı izni olmaksızın herhangi bir alıntı yapılamaz.

Sanat Yönetmeni: Murat Özgül

Redaksiyon: Emine Sarıkartal

Sayfa Düzeni ve Baskıya Hazırlık: Yeşim Ercan Aydın

Ithaki™ Penguen Kitap-Kaset Bas. Yay. Paz. Tic. Ltd. Şti.’nin yan kuruluşudur.

Mühürdar Cad. İlter Ertüzün Sok. No: 4/6 34710 Kadıköy İstanbul

Tel: (0216) 330 93 08 - 348 36 97 Faks: (0216) 449 98 34

ithaki@ithaki.com.tr - www.ithaki.com.tr - www.ilknokta.com

Jules Verne

ON BEŞ YAŞINDA
BİR KAPTAN
-2. Cilt-

Çeviren

ENDER BEDİSEL

Jules Verne Kitaplığı;
Jules Verne kitaplarını yıllar önce
Türkçeye kazandırmış olan
A. İhsan Tokgöz’e* ithaf edilmiştir.

* A. İhsan Tokgöz: Türk yazar, yayıncı ve siyaset adamı. Jules Verne’in romanlarını Türkçeye ilk çeviren kişidir. 1890 yılında Âlem Basımevi’ni kurdu ve Edebiyat-ı Cedide akımının yayın organı olan Servet-i Fünun Dergisi’ni yayımlamaya başladı. İkinci Meşrutiyet’ten Birinci Dünya Savaşı sonlarına değin Yüksek Ticaret Mektebinde coğrafya öğretmenliği yaptı. 1919’da Avrupa’ya giderek Heyet-i Temsiliye’nin amaç ve fikirlerini Batı kamuoyuna duyurmaya çalıştı. Lozan Barış Konferansı sırasında da Türk Basın Bürosunun yöneticiliğini yaptı. 1931’de Ordu milletvekili olarak girdiği TBMM’de yasama görevini ölümüne değin sürdürdü. Başlıca yapıtları: Altı Hafta Nil’de Seyahat, Avrupa’da Ne Gördüm, Tuna’da Bir Hafta, Tirol Cephesinde Ateş Hattında, Matbuat Hatıralarım.

1

İNSAN TİCARETİ

İnsan ticareti! Konuşma dilinde hiç yer bulamamış bu sözün anlamını herkes bilir. Denizaşırı sömürgeleri olan Avrupalı uluslar yararına yapılan bu iğrenç ticaret, uzun süre geçerli kalmış, yıllar önce yasaklanmıştı. Bu arada, geniş bir alanda, özellikle Orta Afrika’da hâlâ geçerlidir. XIX. Yüzyılda, kendini Hıristiyan sayan bazı devletler, köleliğin kaldırılması antlaşmasına hâlâ imza atmamışlardır.

İnsan ticaretinin artık yapılmadığı düşünülebilir. İnsan alım satımı durdurulmuştur. Oysa işin aslı hiç de öyle değildir. Bu yapıtın ikinci kısmını merak ediyorsa, okurun bu nokta üzerinde durması gerekir. Günümüzde hâlâ insan avının nasıl sürdürüldüğünü, kölelerden oluşan koloniler kurmak amacıyla, yaşayanlarından bütün bir kıtanın nasıl yoksun bırakılmak istendiğini, o barbarca çapulların nasıl ve nerede gerçekleştirildiğini, nasıl kan döküldüğünü, nasıl kundaklama ve yağmalar yapıldığını ve sonuçta bütün bunların, kimin işine yaradığını okurun öğrenmesi gerekir.

Siyahları köleleştirme ticareti ilk kez XV. Yüzyılda ortaya çıkmıştır. Şimdi bu ticaretin hangi koşullarda başladığını anlatalım:

Müslümanlar İspanya’dan kovulduktan sonra, boğazın öte yakasına, Afrika kıyılarına sığınmışlardı. Bu kıyıları elinde bulunduran ve gözü dönen Portekizliler, Müslüman mültecilere saldırdılar. Kaçakların bir kısmı tutsak alınarak Portekiz’e götürüldü. Orada köleleştirilen tutsaklar, Hıristiyanlık’tan bu yana Batı Avrupa’da Afrikalı kölelerin ilk çekirdeğini oluşturdu.

Fakat Müslümanlar zengin ailelere mensuptular. Zengin aileler yakınlarını altın karşılığı geri almak istedi. Ne var ki Portekizliler ne kadar cazip olsa da böyle bir fidyeyi reddetti. Yabancının altınına ihtiyaçları yoktu. Onlara lazım olan sömürgelerde çalışacak kollardı. Yani kölenin kolları.

Tutsak akrabalarını kurtaramayan Müslüman aileler, onların Afrikalı kölelerle mübadele edilmesini önerdi. Zaten Afrikalı köleleri ele geçirmeleri zor sayılmazdı. Portekizliler teklifi kabul ettiler; bu mübadeleden çıkar sağlayacaklardı. Avrupa’da insan ticaretinin temelleri böylece atılmış oldu.

XVI. Yüzyılın sonuna doğru, iğrenç ticaret genel anlamda kabul gördü. Hâlâ barbar sayılan gelenek ve görenekler bu ticareti tiksinti duyulacak bir şey gibi görmüyordu. Yeni Dünya adalarını daha garantili ve daha hızlı biçimde sömürgeleştirmek amacıyla bütün devletler köleliği destekliyordu. Aslında, siyah kökenli köleler direnebilirlerdi. İklim koşullarına alışkın olmayan beyazlar, tropikal sıcağa dayanamıyor, binlerce ölü veriyorlardı. Zencilerin Amerika kolonilerine taşınması düzenli seferler halinde özel gemilerle gerçekleştirildi. Atlantikötesi ticaretin bu sektörü, Afrika kıyılarının çeşitli noktalarında şirketler kurdu. “Mal”ın fiyatı ucuzdu, ha tın sayılır kazançlar sağlıyordu.

Denizaşırı sömürgelerin kurulması bakımından bu girişimler ne denli gerekli olsa da, insan pazarlarından kazanç sağlanmasını haklı çıkarmıyordu. Hayırseverler çok geçmeden seslerini duyurmaya başladı. Siyahların köleleştirilmesini protesto ettiler ve insanlık namına köleliğin kaldırılmasını, Avrupalı hükümetlerden talep ettiler.

1751’de, Quaker’lar köleliğin kaldırılması hareketinin başına geçti. Üstelik Kuzey Amerika’nın ortasında, yüz yıl sonra iç savaş patlak verecekti. Kölelik sorunu, bu savaş için de geçerliydi. Virginia, Connecticut, Pennsylvania, Massachusetts gibi çeşitli eyaletler, insan ticaretinin kaldırılmasına ilişkin yasa çıkardılar ve büyük paralar harcanarak kendi topraklarına getirilen köleleri azat ettiler.

Öte yandan, Quaker’lar tarafından başlatılan kampanya, Yeni Dünya’nın kuzey eyaletleriyle sınırlı kalmadı. Kölelik yanlıları, Atlantik’in ötesinde dahi şiddetle eleştirildi. Özellikle Fransa ve İngiltere, bu haklı dava için taraftar topladılar. Bütün eski kıtada yankılanan hayırsever slogan şöyleydi: “Kölelik kalksın, sömürgeler yok olsun!” Büyük ekonomik ve politik çıkar sağlanıyor olmasına rağmen, kölelik karşıtı slogan bütün Avrupa’ya yayıldı.

Adım atılmıştı. 1807’de İngiltere, sömürgelerde siyahların köle olarak çalıştırılmasını yasakladı. 1814’te Fransa aynı siyaseti izledi. İki güçlü ulus bu konuda bir antlaşma imzaladı. Napoleon, Cent-Jours[1] döneminde antlaşmayı onayladı.

Bununla beraber, girişim salt kâğıt üzerinde kalıyordu. Köle tüccarları denizde sefer yapmaktan vazgeçmiyorlar, “siyah yüklerini” koloni limanlarına boşaltıyorlardı.

Bu ticarete son vermek için daha etkili önlemler almak gerekiyordu. 1820’de ABD, 1821’de İngiltere köle ticaretinin korsanlık, bu işi yapanların da korsan olduğunu ilan etti. Yakalananlar şiddetle yargılanıyor, ölüm cezasına çarptırılıyordu. Fransa çok geçmeden yeni antlaşmayı onayladı. Fakat Amerika’nın güneyindeki eyaletler, Portekiz ve İspanyol sömürgeleri, köleliğin kaldırılmasını desteklemediler. Kendi çıkarları doğrultusunda siyahların ticaretine devam ettiler.

Bu arada, köleliğin kaldırılmasına ilişkin yasa, geçmişe yararlı bir etki doğurmadı. Yeni köleler alınmıyor, ama eskiler hâlâ özgürlüğüne kavuşamıyordu.

Bu koşullar karşısında İngiltere örnek bir davranış sergiledi. 14 mayıs 1833’te, bir beyanname, Büyük Britanya sömürgelerindeki bütün siyahları azat etti. Ağustos 1838’de, altı yüz yetmiş bin köle özgürlüğüne kavuşturuldu.

On yıl sonra, 1848’de, Fransız hükümeti de kendi kolonilerinde yaşayan köleleri azat etti. Bunların sayısı iki yüz yetmiş bin siyahı kapsıyordu.

1859’da, ABD’de patlayan savaş, özgürleşme hareketini tamamladı ve gelişme bütün Kuzey Amerika’ya yayıldı.

Üç büyük devlet böylece insanlık ödevini yerine getirmişti. Şimdiki durumda, köle ticareti Portekiz ve İspanyol kolonileri yararına uygulanmakta ve Türk ya da Arap kökenli doğu halklarını memnun etmek için yapılmaktadır. Brezilya, eski kölelerini hâlâ azat etmemiştir; ancak yeni köle almamakta, siyahların çocukları özgür doğmaktadır.

Afrika’nın içlerinde, insan avını sürdüren Afrikalı liderlerin kanlı savaşlarının ardından bütün kabileler köleleştirilmiştir. Kervanlara iki karşıt yön izlemeleri dayatılmıştı: Yönlerden biri batıya, Portekiz sömürgesi Angola’ya, öteki doğuya, Mozambik’eydi. Kervandaki zavallılardan ancak azınlıkta ve hayatta kalan bir bölümü hedefe varabiliyordu. Bir kısmı ya Küba ya Madagaskar’a gönderiliyor, ötekiler Asya’nın Türk ya da Arap eyaletleri, Mekke ya da Maskat’a sürülüyordu. İngiliz ve Fransız güvenlik gemileri, bu insan kaçakçılığını önlemede yetersiz kalıyordu; üstelik kıyılar çok uzun olduğundan etkili bir denetimin gerçekleştirilmesi zorluklar getiriyordu.

Peki bu iğrenç kaçakçılığın sayısal bilançosu hâlâ çok büyük müdür?

Evet! Kıyı şeridine varan köle miktarının seksen binleri bulduğu tahmin ediliyor. Ve bu sayı, katledilen yerlilerin onda birini oluşturuyor. Korkunç katliamların ardından, yakılıp yıkılan tarlalar, kundaklanan kasabalar insansız kalıyor, nehirlerde cesetler yüzüyor, ülkeyi vahşi hayvanlar istila ediyor. Livingstone, insanların avlanmasının ertesi günü, birkaç ay önce ziyaret ettiği yerlerin tanınmaz hale geldiğini söylüyor. Grant, Speke, Burton, Cameron, Stanley gibi gezginler, farklı şeyler söylemiyorlar. Sözgelimi büyük göller bölgesini, Zengibar pazarını besleyen geniş alanı, Bornu ve Fizan’ı, daha güneyde Zambezi nehri ve Nyassa Gölü kıyılarını, daha batıda Yukarı Zaire bölgelerini ziyaret eden korkusuz Stanley, aynı şeyleri anlatıyor: Yakıp yıkılan yerler, katliamlar, insansızlaştırılan mekânlar... Yeni Hollanda’da Avustralya yerli ırkı nasıl temizlendiyse, Afrika’da da kölelik galiba sonunda siyah ırkın yok edilmesiyle bitecek!

İspanyol ve Portekiz sömürgeleri günün birinde kapanacak, insan pazarı ortadan kalkacak. Uygarlaşmış toplumlar insan ticaretine uzun süre göz yumamaz!

Evet, kesinlikle bu yıl, 1878’de, Hıristiyan devletler hâlâ ellerinde bulunan köleleri azat etmeliler. Gerçi Müslüman ülkeler, Afrika kıtasını insansızlaştıran bu kaçakçılıktan daha uzun yıllar yararlanacaklardır. Gerçekten siyahların büyük oranda sürülmesi, o ülkelere yöneliktir. Memleketlerinden sökülüp alınan ve doğuya gönderilen yerlilerin sayısı yılda kırk bini bulmaktadır. Mısır seferinden önce, Sennar zencilerinden binlercesi satılmıştı. General Bonapart bu siyahlardan önemli bir miktar satın almış, Memluklar benzeri onları organize ederek asker yapmıştı. O günden beri, beşte dördü geçip giden şu yüzyılda, Afrika’da köle ticareti azalmamış, tam tersi patlama yapmıştır.

Öte yandan, Müslümanlık köle ticaretine elverişlidir. Siyah köle, Müslüman eyaletlerde bir zamanların beyaz kölesinin yerini almıştır. Bu iğrenç ticareti her milletten köle tüccarları büyük çapta yapıyorlar. Çalışmayla yenilenmeyen, sonuçta günün birinde sönecek ve yok olacak ırklara ek bir nüfus getiriyorlar. Bu köleler tıpkı Bonapart zamanındaki gibi genellikle asker oluyorlar. Yukarı Nijer’in bazı halklarında, Afrikalı şefler ordularının yarısını onlardan oluşturuyor. Bu koşullarda, o kölelerin yazgısı özgür insanlardan farklı değildir. Zaten bir köle, asker olmadığı zaman, dolaşıma giren paradır. Nitekim Mısır ve Bornu’da, subayların ve memurların ücreti bu parayla ödenir. Guillaume Lejean bunu görmüş ve aktarmıştır.

Köle ticaretinin güncel durumu böyledir.

Avrupalı büyük devletlerin çok sayıda ajanı bu ticareti hoşgörüyle karşılarken utanç duymamaktadır! Güvenlik gemilerinin Atlantik ve Hint Okyanusu’nu denetlediği söyleniyor, ama ne kadar doğrudur? İç bölgelerde kaçakçılık düzenli biçimde devam ediyor, siyahları kaçıran kervanlar bazı görevlilerin gözleri önünde köle taşıyor, bir köle almak için on siyahın öldürüldüğü katliamlar gerçekleştiriliyor!

“Afrika! Ekvatoral Afrika! Köle tüccarlarının ve kölelerin Afrikası!”

Dick Sand yanılmıyordu; bütün tehlikeleriyle beraber Afrika’ydı burası. Arkadaşlarını ve kendisini bekliyordu o tehlikeler!

Fakat iç yüzü belirsiz olan bu aksilik, kendisini Afrika kıtasının neresine çıkarmıştı? Tabii batı kıyısına, yalnız daha vahim bir durum vardı, o da Pilgrim’in kendilerini Angola sahillerine atmış olmasıydı. Köle kervanları Afrika’nın bütün bu kısmında boşaltılıyordu.

Gerçekten burası, birkaç yıl sonra Cameron’un güneyden, Stanley’nin kuzeyden geçecekleri bir ülkeydi; hem de ne çabalar pahasına! Üç eyaletten (Benguela, Kongo, Angola) meydana gelen bu geniş kara parçasının yalnızca kıyı şeridi biliniyordu. Bu ülke güneyde Nourse’dan kuzeyde Zaire’ye uzanır ve belli başlı iki kent, Benguela ve Portekiz kolonisinin merkezi Saint-Paul de Loanda, oranın limanlarıdır.

Bölgenin iç tarafları neredeyse hiç bilinmez. Az sayıda gezgin içerilere girmeye cesaret edebilmiştir. Sağlığa zararlı iklim koşulları, ateşli hastalıklara neden olan nemli ve sıcak topraklar, bir kısmı hâlâ yamyamlıktan kurtulamamış vahşi yerliler, bitip tükenmeyen kabileler arası savaşlar, alçakça ticaretlerinin sırlarını araştıran her yabancıya karşı köle tüccarlarının duyduğu güvensizlik... İşte başa çıkılacak zorluklar... Afrika’nın en tehlikeli yerlerinden biri olan Angola’da, bütün bu tehlikelerle burun buruna gelmek söz konusudur.

1816’da Tuckey, Kongo nehrinde Yellala çağlayanına kadar gitmiş, üç yüz kilometreyi aşan bir mesafeyi katetmişti. Gelgelelim bu kısa mesafe, ülke hakkında ciddi bir bilgi veremezdi. Nitekim keşif seferine katılan çok sayıda bilgin ve görevlinin canına mal olmuştu.

Otuz yedi yıl sonra, Doktor Livingstone Yukarı Zambezi’den Bonne-Esperance Burnu’na kadar ilerlemişti. 1853 yılının kasım ayında, oradan şimdiye dek aşılamayan bir cesaretle kuzeybatıya doğru Güney Afrika’da ilerlemiş, Kongo nehrinin kollarından biri olan Coango’yu aşmış, 31 Mayıs 1834’te Saint-Paul de Loanda’ya varmıştı. Herkesin yabancısı olduğu Portekiz sömürgesinde, ilk kez bir keşif hareketi gerçekleştiriliyordu.

On sekiz yıl sonra, iki korkusuz kâşif Afrika’yı batıdan doğuya aşıyordu, işitilmemiş zorluklarla karşılaşarak biri güneyden, diğeri Angola’nın kuzeyinden ortaya çıkmayı başarıyorlardı.

Tarih olarak, Livingstone’un ilk kez yardımına koşan, İngiliz donanmasından Teğmen Verney-Howet Cameron’du. 1872’de, büyük göller bölgesinde kaybolan Livingstone’u aramak için gönderilen Amerikalı Stanley’nin seferi hayli tehlikelerle karşılaşmıştı. Teğmen Cameron gidip onun izini bulmayı önerdi. Önerisi kabul edildi. Cameron beraberinde Doktor Dillon, Teğmen Cecil Murphy ve Livingstone’un yeğeni Robert Moffat, Zengibar’a hareket ettiler. Ugogoyu aşan Teğmen, Livingstone’un ölüsüne rastladı. Sadık hizmetkarları, cenazeyi doğu kıyısına getiriyorlardı. Sarsılmaz iradeli teğmen, batıya doğru yoluna devam etti. Uyanyanbe’yi, Ugunda’yı aşarak Kahuele’ye geldi. Burada büyük gezginin yazılı notlarını topladı. Tanganika’yı, Bambarre dağlarını geçti ama Lualaba akarsuyunu aşamadı. Savaş sonucu yakılıp yıkılan, köle ticaretiyle insansızlaşan Kilemmba, Urua, Lomane, Uluda, Lovale gibi eyaletleri dolaştı. Coanza’yı, uçsuz bucaksız ormanları geçti. Dick Sand ve arkadaşları işte bu ormanlarda kaybolmuş, Harris onları bir güzel kandırmıştı. Yılgınlık göstermeyen Cameron nihayet Atlantik Okyanusu’nu buldu ve Saint-Philippe de Benguela’ya ulaştı. Yolculuk üç yıl dört ay sürmüş, iki arkadaşı Doktor Dillon ile Robert Moffat’nın hayatına mal olmuştu.

İngiliz Cameron’un neredeyse hemen ardından Amerikalı Henry Moreland Stanley, keşifler kervanına katıldı. New-York Herald’ın atılgan muhabiri Livingstone’un bulunması için gönderildi ve 30 Ekim 1871’de, onu Tanganika Gölü kıyılarında, Ujiji’de buldu. Stanley insanlık uğruna yaptığı bu hizmetin yanında, keşfine coğrafya bilimi yararına devam etmek istedi. Belli başlı amacı, yarım yamalak gördüğü Lualaba’nın keşfini tamamlamaktı. Cameron, Orta Afrika eyaletlerinde yine kaybolmuştu. Aynı günlerde, Kasım 1874’te, Stanley doğu kıyısı üzerindeki Bagamoyo’dan ayrılıyordu. 24 Ağustos 1876’da, yirmi bir ay sonra, çiçek hastalığı salgınından kırılan Ujiji’yi terk ediyordu. Yetmiş dört gün boyunca N’yangwe Gölü’nün yolunu izledi. Etraf köle pazarından geçilmiyordu. Daha önce, Livingstone ve Cameron bu büyük pazarları görmüşlerdi. Stanley, Marungu ve Manyuema çevresinde iğrenç talan sahnelerine tanık oldu. iğrenç sahneleri gerçekleştirenler Zengibar sultanının askerleriydi.

Stanley, Lualaba nehrini keşfetmeye ve nehrin ağzına kadar gitmeye karar verdi. N’yangwe’den kiralanan yüz kırk hamal ile on dokuz tekne, keşif seferinin malzemesini oluşturuyordu. Daha işin başında, Ugusu’nun yamyamlarıyla mücadele etmek gerekti. Yine işin başında, aşılmaz çağlayanların etrafından dolanmak için tekneleri taşımak zorunda kaldılar. Ekvator’da, Lualaba’nın kuzeydoğuya yöneldiği burunda, yüzlerce yerliyi taşıyan kayıklar Stanley’nin küçük filotillasına saldırdı; Stanley onları geri püskürtmeyi başardı. Sonra, kuzey enleminin ikinci derecesine kadar gitmeyi başaran cesur Amerikalı, Lualaba’nın Yukarı Zaire ya da Kongo nehrinden başka şey olmadığını gördü, akarsuyun sonuna kadar giderse doğrudan denize ulaşacağını anladı. Düşman kabilelerle her gün vuruşa vuruşa yürüdü. 3 Haziran 1877’de, Massassa çağlayanını geçişleri sırasında, arkadaşlarından Francis Pocock’u kaybetti. 18 Temmuz’da, teknesi M’belo şelalesine kapıldı; mucize eseri ölümden döndü.

Nihayet 6 Ağustos’ta Henry Stanley, Ni Sanda Köyü’ne varıyordu. Köy, sahile dört günlük mesafedeydi. İki gün sonra Banza M’buko’da, Emboma’dan iki tüccarın gönderdiği erzakı aldı. Kıyı şeridinin bu küçük kentinde nihayet dinlenebildi. Otuz beş yaşında, yorgunluk ve yoksunluk onu ihtiyarlatmıştı. Bütün Afrika kıtasını boydan boya geçmiş, bu yolculuk ömründen iki yıl dokuz ayı almıştı. Gerçi Lualaba nehri Atlantik’e kadar keşfedilmişti. Nil kuzeyde, Zambezi doğuda nasıl en büyük akarsuları oluşturuyorlarsa, şimdi batıda Afrika’nın dünyanın üçüncü büyük akarsularından birine sahip olduğu biliniyor, işte bu nehir, Lualaba, Zaire ve Kongo isimlerini taşıyor ve iki bin dokuz yüz mil[2] tutan bir mesafeyi aşarak göller bölgesini Atlantik Okyanusu’na birleştiriyor.

Bu arada, gerek Stanley’nin, gerekse Cameron’un izlediği yollar arasında Angola ülkesi 1873 yılında -Pilgrim’in Afrika’da karaya oturduğu tarih- neredeyse hiç tanınmıyordu. Bilinen şey bu ülkenin batılı bir insan kaçakçılığına sahne olmasıydı. Bihe, Cassange ve Kazonnde’de, önemli esir pazarları çok revaçtaydı.

İşte Dick Sand, yüz elli kilometreyi aşan bir kıyı şeridi olan bu bölgeye sürüklenmişti. Yanında yorgunluk ve acıdan tükenmek üzere olan bir kadın, hastalıktan kırılan bir çocuk ve canları köle avcılarının insafına kalmış zenci kökenli arkadaşları vardı.

Evet, Amerika değil, Afrika’ydı burası; yani yerlilerin, vahşi hayvanların ürküntü verici kıtası, zorlu iklim koşullarının yaşandığı yerlerdi. Cordilleres ile sahil arasında yer alan, her yolcuya dostça kapılarını açan o kasabaların bolluğu ile göze çarpan zengin bölgeden eser yoktu. Peru ve Bolivya eyaletleri uzakta kalmıştı. Uğursuz bir el rotasından saptırmasaydı, fırtına Pilgrim’i kesinlikle o bölgelere savuracak, kazazedeler hiç zorlanmadan memleketlerine kavuşacaklardı.

Dehşet verici Angola’ydı burası; Portekiz makamlarının doğrudan denetleyebildiği kıyı şeridi değil. İşte bu koloninin iç taraflarından, muhafızların kırbaçları altında inleyen köle kervanları geçiyordu.

İhanetin kendisini fırlatıp attığı bu ülke hakkında Dick Sand ne biliyordu? Çok az şey. XVI. ve XVII. Yüzyıl misyonerlerinin anlattıklarını, Saint-Paul de Loanda yolunu kullanan Portekizli tüccarların ilettiği şeyleri ve 1853 yılında yaptığı gezide Doktor Livingstone’un söylediklerini... Hepsi bu. Tabii bu da henüz o denli güçlü olmayan genç ruhunu yıkmaya yeterdi.

Gerçekten durum pek vahimdi.

2

HARRİS VE NEGORO

Dick Sand ve arkadaşlarının ormanda son molayı verdiği günün ertesinde, önceden kararlaştırdıkları biçimde iki adam beş kilometre ötede buluşuyorlardı.

İki adam, Harris ve Negoro’ydu. Yeni Zelanda’dan Angola’ya gelen Portekizli ile köle tüccarlığı yapan ve Batı Afrika’yı sık sık ziyaret eden Amerikalı’yı hangi tesadüfün bir araya getirdiğini birazdan göreceğiz.

Harris ve Negoro, sel gibi akan bir derenin kenarında, kocaman bir incir ağacının dibine oturmuşlardı.

Hemen konuşmaya başladılar, zira Portekizli ve Amerikalı az önce buluşmuşlardı ve her şeyden önce son birkaç saatte yaşanan olayları tartışacaklardı.

Negoro, “Harris,” dedi, “Kaptan Sand’in küçük grubunu Angola’da daha uzağa götürseydin ya! Hem on beş yaşındaki acemi denizciye kaptan diyorlar ya, gülesim geliyor!”

Harris, “Hiç olmazsa, kıyıdan yüz elli kilometre uzaklaştırmayı başardım! Öyle ki günlerdir genç dostum Dick Sand bana endişeli gözlerle bakıyordu. Kuşkularından emin olmaya başlamıştı. Bana sorarsan...”

“Yüz elli kilometre daha Harris! Bu insanlar kesin biçimde elimize düşmeli! Kaçmamaları lazım!”

Omuzlarını silken Harris cevap verdi:

“Peki ne yapsınlardı? Sana söylüyorum Negoro, onlara tuzak kurmanın tam zamanıydı! Genç dostum az kalsın bana kurşunu sıkacaktı; bu niyetini belki on kez gözlerinden okudum. Midem böyle şeyleri pek hazmedemez!”

“Pekala,” dedi Negoro. “Şu acemi denizciyle benim de görülecek bir hesabım var...”

“Kendine göre o hesabı görürsün arkadaş. Bana gelince, yürüyüşün ilk günlerinde, burasını Atacama Çölü diye yutturmayı başardım. Velet sinekkuşlarını, kauçuk oyuncakları istiyorum diye tutturdu; anne kafayı kınakınalara taktı; kuzen inatla böcekleri araştırıyordu!... Artık hayal gücümü tüketmeye başlamıştım. Devekuşlarını zürafalar diye bin türlü zahmetle yutturduktan sonra... Yeni bir uydurma gel de bul Negoro! Bir türlü bir palavra icat edemiyordum! Kaldı ki genç dostumun benim açıklamalarımdan tatmin olmadığı belli oluyordu. Ardından fillerin izine rastladık! Yetmezmiş gibi hipopotamlar çıktı! Bilirsin Negoro, hipopotam ve fil Amerika’da ne arasın! En sonunda, ihtiyar zenci bir ağacın dibinde çatallarla zincirleri buldu. Zincirlerinden kurtulup kaçan birkaç kölenin bıraktığı şeylerdi. Tam o sırada kükreyen aslan her şeyin üstüne tuz biber ekti! Kükremeye bir kedi miyavlaması diyemezdim ya! Yani atıma atlayıp kaçmaktan başka çare kalmadı!”

“Anlıyorum,” dedi Negoro. “Ama keşke şehirden yüz elli kilometre daha uzakta olsalardı!”

Harris, “İnsan elinden geldiği kadarını yapar arkadaş,” cevabını verdi. Sana gelince, kıyıdan bu yana bizim kervanı takip ettin, mesafeyi korumakla iyi ettin. Senin kokunu alan köpek, hani adı Dingo’ydu, hiç hoşlanmıyordu senden. O hayvana ne yaptın?”

Negoro, “Hiçbir şey,” dedi. “Ama yakında kurşunu yiyecek.”

“Unutma tüfeğinin menziline girersen, sen de Dick Sand’den kurşunu yersin. Ah! Genç dostum iyi nişancı. Aramızda kalsın, şunu itiraf etmek zorundayım ki kendi çapında sağlam çocuk!”

Yüzündeki ifade aman vermez bir zalimliğe dönüşen Negoro, “İsterse sapasağlam olsun Harris,” dedi, “küstahlıklarını pahalıya ödeyecek.”

Harris, “Güzel,” diye mırıldandı, “arkadaşım eskisi gibi, nasılsa öyle kalmış! Geziler onu bozmamış!”

Kısa bir sessizlikten sonra konuşmasını sürdürdü:

“Ah! Negoro, orada sana umulmadık bir anda rastladığım zaman, kaza mahallinde, Longa’nın ağzında, o saf insanları bana tavsiye etmeye vakit bulamadın; oysa sözüm ona Bolivya’da onları daha uzağa götürmemi söyleseydin! Hem iki yıldır neler yaptığını bana anlatmadın! inişli çıkışlı hayatımızda, iki yıl uzun sayılır arkadaş! İhtiyar Alvez hesabına bir köle kervanına nezaret ediyorduk; çok mütevazı ajanlardık. Güzel bir gün Cassange’ı terk ettin ve senden bir daha bahseden olmadı! Sandım ki İngiliz güvenlik gemisiyle birtakım sorunların oldu ve seni astılar!”

“Az kalsın öyle oluyordu Harris.”

“Yine başımıza gelebilir Negoro.”

“Bakalım!”

Harris, “Ne yaparsın?” dedi. “Bizim mesleğin cilveleri bunlar! Yatağından başka yerde ölme riskine girmeden Afrika’da köle ticareti yapılmıyor! Neyse, yakalandın mı?...”

“Evet.”

“İngilizler mi?”

“Hayır, Portekizliler.”

Harris, “Malı boşaltmadan önce mi, sonra mı?”

Cevap verirken biraz duraksayan Negoro, “Sonra...” diye ekledi. “Şimdi en çok zorluk çıkaranlar Portekizliler! Şimdiye kadar doya doya kullandıkları halde, artık köle istemiyorlar! Beni ihbar ettiler, takip edildim. Yakalandım...”

“İçeri mi attılar?”

“Saint-Paul’de Loanda Cezaevi’nde ömür boyu hapis.”

Harris bağırdı, “Aksi şeytan! Cezaevi ha! Bizim gibi açık havada yaşamaya alışmış olanlar için sağlıksız bir yer! Ben olsam, asılmayı tercih ederdim!”

Negoro, “Darağacından kaçılmaz,” karşılığını verdi. “Ama hapisten...”

“Kaçabildin demek?”

“Evet Harris! Sadece on beş gün kürek cezasını çektikten sonra, bir İngiliz buharlı gemisinin ambarına saklandım. Gemi Auckland’den Yeni Zelanda’ya gidiyordu. Bütün yolculuk boyunca bir fıçı su, bir kasa yiyecekle karnımı doyurdum. Oh! Açık denize çıktığımız zaman yakalanmamak için müthiş zorluk çektim. Ambarın dibinde yaşamayı tercih ettim; bu da işkencenin başka türlüsüydü! Gemide ortaya çıksaydım, Auckland’e vardığımızda, beni yine İngiliz makamlarına teslim edecekler, sonra tekrar Loanda Cezaevi’ne götürecekler, dediğin gibi belki asacaklardı! Bunun için en iyisi hiç görünmemekti; ben de öyle yaptım.”

Harris gülerek bağırdı, “Hiç ücret ödemeden seyahat! Ah! Hiç yakışık almayan bir iş arkadaş! Bedavadan karnını doyura doyura yolculuk!”

Negoro, “Evet,” dedi, “ama ambarın dibinde otuz gün kapalı!”

“Neyse, artık geçti Negoro. Maoriler’in ülkesi Yeni Zelanda’ya gitmişsin ya! Ee, oradan geri döndün. Dönüş aynı koşullarda mı geçti?”

“Yok hayır Harris. İyi bilirsin ki orada kafamda tek şey vardı: Angola’ya geri dönmek ve köle tüccarlığına yeniden başlamak.”

“Doğru,” dedi Harris, “o iş sevilir... alışılmış bir kere!”

“On sekiz ay...”

O sırada, Negoro birden sustu. Arkadaşının kolunu yakalayıp kulak kabarttı.

Sesini alçaltarak, “Harris,” dedi, “şu çalılıkta bir şey kıpırdıyor galiba!”

Tüfeğini kavrayıp ateşlemeye hazırlanan Harris, “Evet,” dedi.

Negoro’yla ayağa kalktılar, etrafa göz gezdirip pürdikkat kulak verdiler.

Çok geçmeden Harris, “Bir şey yok,” dedi. “Sert rüzgar çalılığı kımıldatıyor. İki yıldır alışkanlığını kaybetmişsin arkadaş; ormandaki sesleri tanıyamıyorsun. Ama alışırsın. Başından geçenleri anlatmaya devam et. Geçmişi iyice bilirsem, gelecekten konuşuruz.”

Negoro ve Harris tekrar incir ağacının dibine oturdular. Portekizli konuşmasını sürdürdü:

“On sekiz ay boyunca, Auckland’de süründüm. Buharlı gemi yanaşır yanaşmaz, hiç görünmeden karaya çıktım. Cebimde metelik yoktu! Yaşamak için her türlü işi yaptım...”

“Aynı namuslu adam işi mi Negoro?”

“Aynı öyle.”

“Zavallı çocuk!”

“Bu arada, burayı terk etmek için fırsat kolluyordum. O fırsat gecikmedi. Balina avcı gemisi Pilgrim Auckland Limanı’na geldi.”

“Angola’da karaya oturan gemi mi?”

“Ta kendisi Harris. Misis Weldon, çocuğu ve kuzeni de gemiye biniyorlardı. Eski denizci tecrübem vardı, bir zenci tutsak gemisinde ikinci kaptanlık yapmıştım, Pilgrim’de iş almakta hiç tereddüt etmedim. Kendimi Pilgrim kaptanına tanıttım, ama mürettebatta eksik yoktu. Ne mutlu ki yelkenlinin aşçıbaşısı firar etmişti. Gemide mutfak işlerini bilen denizci yoktu. İster istemez beni aldılar. Birkaç gün sonra, Yeni Zelanda toprakları Pilgrim’in uzağında kaldı.”

Harris, “Haa, genç dostum bana anlatmıştı. Pilgrim Afrika kıyısına hiç yelken açmamış! Peki buraya nasıl geldi?”

Negoro cevap verdi:

“Dick Sand nasıl geldiğini anlayamaz, belki hiç anlayamayacak. Olan biteni sana açıklayayım Harris. Sonra zevkli zevkli genç dostuna anlatırsın.”

Harris sordu:

“Nasıl yahu? Söylesene arkadaş!”

Negoro devam etti:

“Pilgrim Valparaiso’ya doğru yol alıyordu. Gemiye bindiğim zaman Şili’ye gitmekten başka şey düşünmüyordum. Orası, Yeni Zelanda ile Angola’nın tam ortasında bir yerdi. Ne var ki Afrika kıtasından binlerce kilometre uzaktaydım. İşte o sırada, şöyle bir olay yaşandı. Auckland’den ayrıldıktan üç hafta sonra, Pilgrim’in kaptanı Hull, bir balina avında bütün mürettebatıyla kayboldu. Gemide iki denizci kalmıştı. Biri acemi Dick Sand, öbürü aşçı Negoro.”

Harris, “Geminin kumandasını sen mi aldın?” diye sordu.

“Önce şöyle düşündüm. Bana güvenmediklerini görüyordum. Gemide beş tane güçlü kuvvetli siyah vardı. Özgür insanlardı! Sözümü geçiremezdim, iyice düşünüp taşındım ve Pilgrim’in aşçısı olarak kaldım.”

“Öyleyse o gemiyi Afrika kıyısına sürükleyen tesadüf!”

Negoro, “Yok Harris, öyle değil,” cevabını verdi. “Bu macerada seninle karşılaşmaktan başka tesadüf yok. Evet, sen insan ticareti ile ilgili turlarından birini yapıyordun. Tam da senin bulunduğun sahilde Pilgrim karaya oturdu. Oysa Angola’ya gelmemiz sırf benim irademle oldu. Yani benim gizli iradem. Genç dostun denizcilikte henüz acemiydi, ancak parakete ve pusula kullanarak ölçüm yapabiliyordu. İşte günün birinde parakete denizin dibini boyladı. Bir gece, pusula bozuldu. Şiddetli fırtınayla sürüklenen Pilgrim, rotasını şaşırdı. Yolculuk uzamaya başladı; Dick Sand bunu bir türlü anlayamadı. En deneyimli denizci bile anlayamazdı. Acemi denizci farkına varmadan ve aklından bile geçmediği halde Horn Burnu’ndan geçti. Ama ben, puslar arasından burnu tanımıştım Harris. O zaman, pusulanın ibresini düzeltip doğru yöne çevirmeyi başardım. Böylece o şiddetli fırtınayla kuzeydoğuya sürüklenen gemi Afrika sahilinde karaya oturdu. Yani ulaşmak istediğim şu Angola topraklarına!”

Harris sözü aldı:

“Şu anda bile şans bana yardım ediyor Negoro. O saf insanları iç taraflara götürmek için kılavuzluk yaptım. Bana inanıyorlar, kendilerini Amerika’da zannediyorlardı. Burasının Aşağı Bolivya olduğunu onlara yutturmak benim için zor olmadı. Gerçekten biraz benzerlik var.”

“Evet, inandılar. Senin genç dostun Paskalya Adası’nı bulduğunu zannetti. Aslında Tristan d’Acunha’nın önünden geçiyorlardı!”

“Kim olsa, öyle sanırdı Negoro.”

“Biliyorum Harris. Bu hatalarını bir güzel kullanacağım, işte Misis Weidon ve arkadaşları, Afrika’nın yüz elli kilometre içlerinde. Benim de niyetim onları buraya sürüklemekti.”

Harris, “İyi ama,” dedi, “şimdi nerede olduklarını biliyorlar!”

Negoro, “Eh be!” diye bağırdı. “Şimdinin ne önemi var!”

Harris, “Ne yapacaksın?” diye sordu.

Negoro, “Ne mi yapacağım!” dedi. “Ben söylemeden önce Harris, şefimiz köle tüccarı Alvez hakkında yeni bilgiler ver! İki yıldır kendisini görmedim!”

Harris, “Oh! ihtiyar serseri, fıstık gibi yaşıyor!” karşılığını verdi. “Seni görünce sevinecektir.”

“Bihe pazarında mı?”

“Yok arkadaşım, bir yıldır Kazonnde’de işletmesinde.”

“İşler nasıl?”

“Yolunda! Gelgelelim, köle ticareti gittikçe zorlaşıyor, en azından kıyı şeridinde. Bir yandan Portekiz makamları, diğer yandan İngiliz güvenlik gemileri sıkıştırıyor. Bu da esir ihracatını zora sokuyor. Şimdi yalnızca, Angola’nın güneyinde Mossamedes dolayları elverişli. Orada, siyahların gemilere yüklenmesinde sorun çıkmıyor. Nitekim şu anda, kervanlar köle dolu; gemilere yüklenmeyi bekliyorlar, İspanyol sömürgelerine gönderilecekler. Onları Benguela ya da Saint-Paul de Loanda üzerinden geçirmeye gelince, olanaksız. Valiler hiç mazeret kabul etmiyorlar, chéfès[3] de öyle. Bu durumda, iç taraflardaki işletmelerle çalışmak gerekecek; moruk Alvez de böyle düşünüyor. N’yangwe kıyısından Tanganika’ya gidecek, köle ve fil dişi karşılığı kumaş götürecek. Yukarı Mısır ve her şeyi Madagaskar’dan tedarik eden Mozambik kıyısında işler hâlâ verimli. Fakat öyle bir zaman gelecek ki insan ticareti duracak. İngilizler Afrika’nın iç taraflarında büyük ilerleme kaydettiler. Misyonerler ilerliyor; bize karşı çalışıyorlar. Şu Livingstone’un belasını versin! Göller bölgesini araştırdıktan sonra, Angola’ya yöneldiği söyleniyor. Sonra bir teğmen olan Cameron’u anlatıyorlar; batıdan ve doğudan kıtayı keşfedecekmiş. Amerikalı Stanley’nin de aynı projeyi uygulamasından korkuluyor! Bütün bu geziler bizim işimizi köstekleyecek Negoro! Çıkarlarımız göz önüne alınırsa, bu gezginlerden hiçbiri Avrupa’ya döndüğünde Afrika’nın gizlerini anlatmamalı!”

Bu serserileri dinleyen biri, namuslu tüccarlar gibi konuştuklarına inanmaz mı? Sanki işleri zora sokan ticari bir krizden söz ediyorlar! Kahve çuvalları ya da şeker balyaları yerine mal diye insanları pazarladıkları kimin aklına gelir? Köle tüccarlarında doğru ya da yanlış anlamında bir duygudan eser yoktur. Ahlaki kaygılardan yoksundurlar ya da Afrika insan ticaretinin tüyler ürpertici acımasızlıkları sonucu duyarsızlaşmalardır.

Yürekli gezginler vahşi bölgeleri keşfettikçe uygarlığın da buralara yavaş yavaş gireceğini söylerken, Harris’in hakkı vardı. O kaşiflerin adları, ekvatoral Afrika’da yapılan keşiflerle anılır. En başta David Livingstone, sonra Grant, Speke, Burton, Cameron ve Stanley gibi kahramanlar gelir. Bu insanlar, insanlığın velinimetleri olarak unutulmaz bir şöhret bırakmışlardır.

Konuşmalar sürerken, aslında Harris son iki yıldır Negoro’nun yaşamını biliyordu. Eski köle tüccarı, Loanda Hapishanesi’nden kaçtıktan sonra, eskiden nasıl biliniyorsa yine öyleydi; yani her şeyi yapmaya hazırdı. Fakat öte yandan Negoro, Pilgrim kazazedelerine nasıl davranacaktı? Harris bunu bilmiyordu. Suç ortağına bu konuyu sordu.

“Peki o insanları ne yapacaksın?”

Uzun zamandır kafasında plan kuran adam haliyle Negoro, “İkiye ayıracağım,” cevabını verdi. “Bir kısmını köle olarak satacağım, geriye kalanları...”

Portekizli sözünü yarıda kesti. Canavarlaşan yüz ifadesi her şeyi anlatıyordu.

Harris, “Hangilerini satacaksın?” diye sordu.

Negoro, “Misis Weldon’un yanındaki siyahları,” karşılığını verdi. “Yaşlı Tom pek para etmez ama, öteki dört siyah güçlü kuvvetli. Kazonnde pazarında pahalıya satılırlar!”

Harris, “Umarım öyle olur Negoro!” dedi. “Dört zenci de sağlam yapılı, işe eğitimli! Bizim iç taraflardan yakalayıp getirdiğimiz hödüklere benzemiyorlar. Tabii pahalıya satarsın onları! Amerika doğumlu, Angola pazarlarında satılan köleler! Az bulunur bir mal!”

Amerikalı devam ederek:

“Pilgrim gemisinde biraz para var mıydı? Bunu söylemedin!”

“Oh! Yalnız birkaç yüz dolar kurtarabildim! Ama bazı işler düşünüyorum...”

Meraklanan Harris, “Hangileri arkadaş?” diye sordu.

Çok konuştuğunu fark eden Negoro kısa kesti:

“Önemli bir şey değil!”

Harris, “Şimdi fiyatı yüksek şu malı ele geçirmek lazım!” dedi.

Negoro, “Çok zor mu bu iş?” diye sordu.

“Yok arkadaş. Buradan on beş kilometre uzakta, Coanza’da konaklayan bir köle kervanı var. Kervana İbn Hamis adında bir Arap kılavuzluk yapıyor; Kazonnde yoluna koyulmak için benim dönüşümü bekliyor. Coanza’da bulunan yerli savaşçılar, Dick Sand ve arkadaşlarını tutsak alacak. Yalnız genç dostumun Coanza’ya yönelmesi yeterli...”

Negoro, “Oraya gitmeyi düşünür mü?” diye sordu.

Harris, “Kesinlikle” diye cevap verdi. “Dick Sand zekidir, tabii kendisini bekleyen tehlikeyi hissetmiştir. Birlikte geldiğimiz yoldan sahile geri dönmeyi düşünmez. Uçsuz bucaksız ormanlarda kaybolacağını bilir. Eminim, başka kaçış yolu arayacaktır. Akarsulardan birini bulup bir salla akıntıdan yararlanacak ve sahile varmaya çalışacak. Başka çaresi yok, onu tanıdım, öyle yapacaktır.”

Düşüncelere dalan Negoro, “Evet... Belki!...” dedi.

Harris ekledi:

“Belki değil, kesin. Görüyorsun ya Negoro, sanki Coanza kıyılarında genç dostuma randevu vermiş gibiyim.”

Negoro, “Tamam, anlaşıldı,” dedi, “hemen yola çıkalım! Dick Sand’i tanırım, hiç zaman kaybetmez, ondan önce davranmalıyız!”

“Haydi yola arkadaş!”

Harris ve Negoro birlikte ayağa kalktılar. O sırada, az önce Portekizlinin dikkatini çeken gürültü tekrar duyuldu. Yüksek ağaçların dalları titriyordu.

Negoro durdu ve Harris’in elini tuttu.

Ansızın boğuk bir havlama işitildi. Yamacın dibinde bir köpek belirdi. Ağzı açık, saldırmak üzereydi.

“Dingo!” diye haykırdı Harris.

“Hah! Bu sefer elimden kurtulamaz!” diye ekledi Negoro.

Dingo üstüne atlamak üzereyken, Negoro Harris’in tüfeğini kaptı, omuzuna yaslayıp ateş etti.

Silah sesinin ardından, acı acı bir uluma duyuldu. Dingo dere kenarına dizilen çalılıkların arkasında kayboldu.

Negoro hemen yamacın dibine kadar indi.

Ağacın dallarında kan lekeleri fark ediliyordu. Derenin çakıltaşları üzerinde uzun kırmızı bir çizgi belirmişti.

Negoro, “En sonunda, şu kahrolası hayvanın hesabını gördüm!” diye bağırdı.

Harris hiç konuşmadan bütün bu sahneye tanıklık etmişti.

“Ha işe bak Negoro!” dedi. “Bu hayvan da seninle hesabını görmek istiyordu!”

“Öyleydi Harris, ama artık göremez!”

“Peki ne diye senden nefret ediyordu arkadaş?”

“Oh! ikimizin arasında eski bir olay!”

Harris, “Eski bir olay mı?” diye sordu.

Negoro fazla konuşmadı. Harris, Negoro’nun geçmişiyle ilgili macerayı anlatmak istemediği sonucuna vardı ve üstelemedi.

Birkaç dakika sonra, iki adam dereyi izleyerek ormana girdiler. Coanza’ya gidiyorlardı.

3

YÜRÜYÜŞ

Afrika! Şu anki koşullarda kulağa o denli korkunç gelen bu isim, bundan böyle Amerika’nın yerini alan bu isim, Dick Sand’in belleğinden bir an silindi. Genç adam birkaç hafta öncesini hatırlamaya çalışıyordu. Pilgrim’in şu tehlikeli karaya nasıl oturduğunu, Horn Burnu’nu nasıl döndüğünü, bir okyanustan ötekine nasıl geçtiğini sorup duruyordu kendine. Gemisinin hızla yol almasına rağmen karaya ulaşmakta neden geciktiğini kuşkusuz şimdi daha iyi anlıyordu. Şundan ki Amerikan kıtasına ulaşmak için katedilen mesafenin uzunluğu bilgisi dışında iki katına çıkmıştı!

Afrika! Afrika! diye mırıldanıyordu Dick Sand.

Olayları birer birer akıl süzgecinden geçirirken, birdenbire pusulanın bozulduğunu anımsadı, ilk pusulanın kırıldığını, parakete ipinin koptuğunu hatırladı. Sonuçta, Pilgrim’in süratini ölçemez duruma düşmüştü.

“Evet,” diye düşündü, “gemide bir tek pusula kalmıştı; öteki pusula olmadığından onun da göstergelerini kontrol edemiyordum! Sonra bir gece, ihtiyar Tom’un haykırışıyla uyandım! Negoro oradaydı, kıç tarafta! Pusula kutusunun üstüne düşmüştü! Onu bozmuş olamaz mıydı?”

Dick Sand’in kafasında birden şimşek çaktı. Tam gerçeği yakalamak üzereydi. Negoro’nun şüpheli hareketlerini gözünün önüne getirdi; her şeyi anlıyordu. Pilgrim’in mahvolmasına neden olan kazalar zincirinde parmağı vardı; bundan emin oldu. O gemide bulunanları acımasızca tehlikeye atmıştı.

Kimdi bu alçak? Hiç belli etmemişti ama, denizci miydi? Gemiyi Afrika kıtasına fırlatıp atacak kadar o iğrenç oyunu nasıl becermişti?

Her neyse, geçmişte karanlık noktalar varsa da gelecek o kadar belirsiz değildi. Genç adam Afrika’da ve büyük olasılıkla Angola’nın şu uğursuz bölgesinde olduğunu çok iyi anlamıştı. Hattâ kıyıdan yüz elli kilometre ötede olduğunu da biliyordu. Harris’in ihanetinin artık kuşku götürmez olduğunu da biliyordu. Buradan bir sonuç daha çıkardı: Anlaşılan Amerikalı ve Portekizli uzun süredir tanışıyorlardı, uğursuz bir buluşma onları bu kara parçasında birleştirmiş, aralarında bir plan tasarlamışlar ve bu planın sonucu, Pilgrim kazazedelerine çok zarar vermişti. En basit mantıkla böyle düşünüyordu.

Nihayet, bu iğrenç davranışların amacı neydi? Negoro sertlik kullanarak Tom ve arkadaşlarını ele geçirmek istemişti. Onları köle olarak satmayı tasarlıyordu. Öte yandan, kinle beslenen Portekizli, Dick Sand’den intikam almayı da düşünüyordu. Çünkü genç adam ona layık olduğu şekilde muamele etmişti. Fakat alçak adam, Misis Weldon, yani ana ve çocuğundan ne istiyordu?

Eğer Dick Sand, Harris ve Negoro arasında geçen konuşmaları biraz duyabilseydi, nasıl davranacağını iyice düşünürdü. Öyle ki Misis Weldon, kara derililer ve kendisi tehdit altındaydı!

Durum dehşet vericiydi; ama genç adam zayıflık göstermedi. Gemide kaptandı, karada da kaptan olacaktı. Misis Weldon’u, çocuğunu, Tanrı’nın yazgılarını kendisine emanet ettiği herkesi kurtarmak ona düşüyordu. Mücadele yeni başlıyordu; sonuna kadar gidecekti!

Durumun iyi ve kötü yanları, iki üç saat içinde kafasında şekillenmişti. Ama ne yazık ki kötü taraf ağır basıyordu. Dick Sand kararlı ve kendinden emin biçimde ayağa kalktı.

Günün ilk ışınları ormanın yüksek yerlerini aydınlatıyordu. Tom ve genç adam dışında herkes uyuyordu.

Dick Sand ihtiyar zenciye yaklaştı.

Alçak sesle, “Tom,” dedi. “Aslan kükremesini duydunuz, köle tüccarlarının neler yaptıklarını gördünüz, Afrika’da olduğumuzu biliyorsunuz!”

“Evet Mösyö Dick, biliyorum.”

“Şu halde Tom, bunlardan tek kelime konuşmayın. Ne Misis Weldon’a ne arkadaşlarınıza bir şey söyleyin. Bunu bir tek bizim bilmemiz ve bir tek bizim korkmamız gerekiyor!”

“Yalnız biz... gerçekten... öyle olması lazım!” cevabını verdi Tom.

Genç adam devam etti:

“Tom, şimdi hiç olmadığı kadar etrafı kollamalıyız. Düşman bir ülkedeyiz, hem de ne düşmanlar! Ne ülke! Her an tetikte olmaları için arkadaşlara Harris tarafından ihanete uğradığımızı söylemek yeterli. Göçebe yerlilerin herhangi bir saldırısından korktuğumuzu düşüneceklerdir. Bu da yeterli olacak.”

“Mösyö Dick, onların cesaret ve sadakatine kesinlikle güvenebilirsiniz.”

“Biliyorum, nasıl sizin iyi niyet ve deneyiminize güveniyorsam.”

“Her bakımdan ve her yerde Mösyö Dick.”

Dick Sand’in kararı kesindi ve ihtiyar zenci tarafından onaylandı. Fakat onlar harekete geçmeden önce, Harris erken davranmışsa, genç adam ve arkadaşları her an tehlikeyle karşılaşabilirlerdi. Gerçekten, kölelerin bıraktığı kopuk zincirleri görmüşler, beklenmedik aslan kükremesini işitmişlerdi. Ardından, Amerikalı birdenbire kaybolmuştu. Yüzündeki maskenin düştüğünü görmüş ve kaçmıştı. Büyük olasılıkla kılavuzluk yaptığı küçük kafilenin saldırıya uğrayacağı yerden önce sıvışmıştı. Negoro’ya gelince, en son yürüyüşlerinde Dingo tabii onun varlığını hissetmişti; işbirliği yapmak için Harris’le buluşmuş olsa gerekti. Her neyse, birkaç saat içinde Dick Sand ve yakınları baskına uğrayabilirlerdi, çabuk davranmak gerekiyordu.

Biricik hedef, çarçabuk sahile varmaktı. Sahile varmak istemesinde genç adamın geçerli nedenleri vardı. Orası, Angola’nın kıyı şeridi olsa gerekti, ister kuzeyden, ister güneyden oraya varınca, Dick Sand Portekizli işletmelere başvuracak, arkadaşlarının güvenlik içinde memleketlerine dönmesini sağlayacaktı.

Ancak kıyı şeridine dönebilmek için geldikleri yoldan mı geri gideceklerdi? Dick Sand böyle düşünmüyordu; aksi halde Harris’le karşılaşabilirdi. Zira Amerikalı, koşulların genç adamı zorlayacağını ve en kestirmeyi seçebileceğini çok kolay tahmin edebilirdi.

Gerçekten, ihtiyatsızlık demesek de, aynı yolu orman içinden geri dönmek çok zahmetli olacaktı. Kaldı ki başlangıç noktasına geri döneceklerdi. Üstelik Negoro ve suç ortakları onların izini sürecekti. İz bırakmadan kaçmanın biricik yolu akarsu üzerinden gitmekti. Aynı zamanda, vahşi hayvan saldırılarına karşı korunmuş olurlardı. Bereket versin, şu ana dek bir saldırıya uğramamışlardı. Yerlilerin saldırma olasılığı da vardı ve her an ciddiyetini koruyordu. Dick Sand ve arkadaşları, iyi silahlanarak bir kere sağlam bir sala bindiler mi, kendilerini savunmak için en güvenli koşullara sahip olacaklardı. Bütün iş bu akarsuyu bulmaya kalmıştı.

Şunu da eklemek gerekir ki, Misis Weldon ile küçük Jack’in durumunu düşünürsek, bu ulaşım biçimi en uygunuydu. Hasta çocuğu taşımak için elbette kollar yok sayılmazdı. Harris’in atından yoksun kalsalar bile, ağaç dallarından bir sedye yapılabilir, Misis Weldon’la çocuğu onun üzerine yerleştirilebilirdi. Ne var ki beş kara deriliden ikisi bu işi yüklenecekti. Oysa Dick Sand haklı olarak bütün arkadaşlarının eli kolu serbest kalsın istiyordu. Zira her an sürpriz bir saldırı beklenebilirdi.

Sonra, akarsu üzerinden gitmek fena olmazdı. Ne de olsa Dick Sand genç denizciydi; su yolu kendisine yabancı sayılmazdı.

Şimdi mesele etrafta işe yarar akarsu bulunup bulunmadığını öğrenmeye kalmıştı. Dick Sand böyle bir akarsunun varlığından emindi. Bakın neden:

Pilgrim’in karaya oturduğu yerden Atlantik’e dökülen ırmak, ne çok kuzeyden ne de çok doğudan gelmiş olabilirdi. Zira birbirine çok yakın dağ zinciri -bunların Cordilleres sıradağları olduğunu sanmışlardı- iki taraftan ufku kapatıyordu. Dolayısıyla ırmak ya yükseklerden geliyor ya da güneye doğru eğriliyordu. Her iki durumda da, Dick Sand akarsuya rastlamakta gecikmeyecekti. Belki akarsuya rastlamadan önce, kollarından biri belirecek ve küçük kafileyi taşımaya yetecekti. Her neyse, herhangi bir akarsu pek uzak olmasa gerekti.

Gerçekten, yolculuğun birkaç kilometrelik son bölümünde, toprakların doğası değişmişti. Yokuşlar alçalmaya başlamış ve nemlenmişti. Ötede beride küçük su birikintileri görünüyordu; bu görüntü toprak altının tümüyle sulak olduğunu belli ediyordu. Geçen gün bataklıkta ilerlerken, kervan küçük bir derenin yanına gelmişti. Derenin suları demir oksidiyle kırmızılaşmış, kenarlarını da boyuyordu. İşte bu durumda, büyük akarsuyu bulmak ne uzun sürecek ne de zor olacaktı. Tabii sel gibi akan suda ilerlenemezdi; ama ağzına kadar onu izleyip üstünde hareket etmeye daha elverişli bir koluna ulaşabilirlerdi.

İşte plan böyleydi. Tom’a danıştıktan sonra Dick Sand böyle düşünmüştü.

Kararlaştırılan günde bütün arkadaşları yavaş yavaş uyandılar. Misis Weldon hâlâ uyuklayan küçük Jack’i Nan’ın kollarına bıraktı. Çocuğun bir durup bir başlayan yolculuk yüzünden rengi uçmuştu, bu halde onu görmek insanı üzüyordu.

Misis Weldon Dick Sand’e sokuldu. Şöyle bir bakarak, “Dick, Harris nerede?” diye sordu. “Onu göremiyorum.”

Genç adam arkadaşlarının burasının Bolivya toprağı olduğuna inanmalarına bir şey demezdi ama, Amerikalının ihanetini onlardan saklayamazdı. Nitekim hiç duraksamadan, “Harris artık burada yok,” dedi.

Misis Weldon, “Önde mi ilerliyor?” diye sordu.

Dick Sand, “Kaçtı Misis Weldon,” cevabını verdi. “Harris haindir. Bizi buralara sürükleyen Negoro ile işbirliği yapıyor!”

Heyecanlanan Misis Weldon, “Hangi amaçla?” diye sordu.

Dick Sand, “Bilemiyorum,” dedi. “Yalnız bildiğim tek şey, hiç gecikmeden sahile geri dönmemiz gerektiği.”

Misis Weldon, “O adam... Bir hain!” diye yineledi. “Seziyordum! Negoro ile ortak çalıştığını mı düşünüyorsun Dick?”

“Öyle olsa gerek Misis Weldon. O alçak izimizi sürüyor. İki serseri birlikte çalışıyor ve...”

Hercule, “Onları bulduğum zaman, umarım ayrılmamış olurlar,” dedi.

Sonra dev cüsseli iki kocaman yumruğunu sıkarak ekledi:

“Birinin kafasını öbürküne tokuşturup kıracağım!”

Misis Weldon, “İyi de çocuğum!” diye bağırdı. “San-Felice Çiftliği’nde Jack’i tedavi ettirmeyi umuyordum!...”

İhtiyar Tom, “Kıyı şeridinin daha sağlıklı bir yerine ulaştığımız zaman Jack iyileşecek” diye cevap verdi.

Misis Weldon tekrar sordu:

“Dick, şu Harris’in bize ihanet ettiğine emin misin?”

Bu konuda herhangi bir tereddütü olmayan Dick Sand, “Evet Misis Weldon,” dedi.

Sonra ihtiyar zenciye bakarak hemen ekledi:

“İhanet ettiğini Tom ve ben dün gece belirledik. Atına atlayıp kaçmasaydı, öldürürdüm!”

“Ya o çiftlik?”

Dick Sand, “Civarda ne çiftlik ne köy ne kasaba var Misis Weldon,” dedi, “tekrar söylüyorum, hemen sahile dönmeliyiz.”

“Geldiğimiz yoldan mı Dick?”

“Hayır Misis Weldon, bir akarsu akıntısından döneceğiz, böylece hiç yorulmadan ve tehlikeyle karşılaşmadan denize ulaşırız. Yaya olarak birkaç kilometre gidelim, eminim ki...”

Kendi güçsüzlüğüne karşı direnen Misis Weldon, “Oh! Ben güçlüyüm!” diye cevap verdi. “Yürürüm! Çocuğumu taşırım!..”

“Biz yanınızdayız Misis Weldon,” dedi Bat, “sizi de taşırız!”

“Evet! Evet!” diye ekledi Austin. “İki ağaç dalı, dalların arasına yapraklar...”

Misis Weldon, “Sağolun dostlarım,” diye karşılık verdi. “Yürümek istiyorum... Yürüyeceğim. Haydi yola!”

“Haydi yola!” dedi genç adam.

Çocuğu Nan’ın kollarından alan Hercule, “Çocuğu ben taşıyacağım!” dedi. “Kollarım boş kaldı mı yoruluyorum!”

Yiğit zenci uyuklayan çocuğu nazik bir şekilde gürbüz kollarıyla kavradı; Jack uyanmamıştı bile.

Silahlar özenle gözden geçirildi. Erzaktan arta kalanlar, bir kişinin taşıyacağı şekilde tek bir balyada toplandı. Actéon erzakı sırtına aldı; geri kalan arkadaşlarının eli kolu serbest kalmıştı.

Uzun çelik gibi bacaklarıyla her türlü yorgunluğa meydan okuyan kuzen Bénédict yola çıkmaya hazırdı. Harris’in kaybolduğunu fark etmiş miydi? Fark ettiğini söylemek yanlış olabilir. Zaten onun için pek önemli değildi. Asıl büyük sorun başkaydı; başına gelecek en büyük felaketlerden biri söz konusuydu.

Gerçekten, durumu çok kötüydü; büyüteç ve gözlüğü kaybolmuştu.

Bereket versin ki Bat, iki kıymetli eşyayı buldu; aygıtlar gece yattıkları yerde uzun otlar arasına karışmıştı. Dick Sand’in uyarısı üzerine Bat onları sakladı. Böyle olursa, kocaman çocuk yürüyüş boyunca rahat durup güvenlikte olacaktı. Zira gözlüğü olmayınca burnunun ucunu bile göremediği söylenebilirdi.

Nitekim Austin’le Actéon’un arasında yürüyordu. Onlardan ayrılmaması sıkı sıkı tembih edilmişti. Acınası Bénédict, iki kara derilinin arasında ilerlemeye hiç itiraz edemedi. Başkalarının yardımıyla yürüyen bir amaya benziyordu.

Küçük kafile elli adım ilerlememişti ki ihtiyar Tom birden durdu.

“Dingo nerede?” diye sordu.

Hercule ekledi:

“Sahi Dingo yok!”

Sonra gür sesiyle defalarca seslendi.

Hiçbir havlama ona cevap vermedi.

Dick Sand suskun kalıyordu. Köpeğin yokluğu üzücüydü; zira her türlü tehlikeyi haber verirdi.

Tom, “Acaba Harris’i mi izliyor?” diye sordu.

Dick Sand, “Yo sanmam,” diye cevap verdi. “Negoro’nun peşine takılmıştır. Onun kokusunu alıyordu!”

Hercule, “O kahrolası aşçı hayvana bir kurşun sallamıştır!” diye bağırdı.

Bat, “Meğer ki Dingo önce davranıp onu boğazlamış olsun!” diye ekledi.

Genç adam, “Olabilir!” dedi, “ama böyle elimiz kolumuz bağlı Dingo’nun dönüşünü bekleyemeyiz. Zaten yaşıyorsa, zeki hayvan bizi bulacaktır. Haydi ileri!”

Hava çok sıcaktı. Şafak söktüğünden beri kalın bulutlar ufku karartıyordu. Havada fırtına olasılığı vardı. Çok geçmeden, günün sonuna doğru şimşek çakmaya başlayacaktı. Bereket versin, orman çok yoğun olmamakla beraber biraz toprağın serinliğini koruyordu. Şurada burada, büyük ağaç kümeleri yüksek ve sık otlara bürünmüş çayırların etrafını sarmıştı. Bazı yerlerde, kocaman ağaç gövdeleri yere serilmişti, maden kömürü bulunan toprakların belirtisiydi bunlar; Afrika kıtasında sıkça rastlanan bir görüntüdür bu. Yeşil örtünün ince pembe dallarla iç içe girdiği bazı açıklıklarda renk renk çiçekler görünüyordu: Sarı ya da mavi zencefiller, solgun lobeliyalar, kırmızı orkideler, onlara bereket getiren böceklerce sık sık ziyaret ediliyorlardı.

Ağaçlar artık içinden geçilmez yığınlar oluşturmuyorlardı. Ancak daha farklı türlere ayrılmışlardı. Bir palmiye çeşidi olan élaïler Afrika’da çok aranan bir yağ çıkarıyorlardı. Pamuk fidanları üç dört metre yüksekliğinde çalılar meydana getiriyordu. Bu fidanların ağaçsı dalları, Fernambouc’un tıpkısı olan uzun ipekli bir pamuk üretiyordu. Ağaç gövdelerinde, bazı böceklerin emmesiyle açılan deliklerden reçineler sızıyordu. Koku salan bir reçineydi bu; toprağa akıyor, oradan ihtiyaçları için yerliler tarafından depolanıyordu. Şuraya limon ağaçları, oraya nar ağaçları serpilmişti. Ve daha yirmi çeşit ağaç şeklinde bitki, Orta Afrika’nın bu olağanüstü doğurganlığına tanıklık ediyordu. Öte yandan, her yana hoş bir koku yayılıyordu; çok nitelikli bir vanilya kokuşuydu; ama hangi ağaççıktan geliyordu, belli değildi.

Ölü sezonda olmamıza ve bereketli toprakları nadiren yağan yağmurların sulamasına rağmen, bitki ve ağaç bütünlüğü yeşiller içinde yüzüyordu. Ateşli hastalıklar mevsimiydi; ancak Livingstone’un gözlemlediği gibi, ateşe yakalanma olasılığı olan yerden uzaklaşarak hastalıktan kurtulunabilirdi. Dick Sand, büyük gezginin bu uyarısını biliyordu. Küçük Jack’in de o uyarıyı inkar edemeyeceğini umut ediyordu. Onu Misis Weldon’a söyledi. Bu arada, korkulduğu gibi peryodik nöbet gelmemişti; çocuk Hercule’ün kollarında sessiz sessiz uyuyordu.

Böyle dikkatli dikkatli ve hızlı hızlı gidiyorlardı. Ara sıra, az önce geçen insan ve hayvan izlerine rastlıyorlardı. Kırılmış ve aralanmış çalılar, daha rahat yürümelerini sağlıyordu. Gelgelelim çoğu zaman, Dick Sand’in hiç hoşlanmadığı çeşitli engeller çıkıyor, bunlarla başa çıkmak küçük kafileye zaman kaybettiriyordu. Sözgelimi bir geminin düzensiz donanımına benzeyen iç içe girmiş sarmaşıklar, ağızları uzun dikenlerle süslü, eğik kılıçları andıran sarmaşıklar, yirmi-yirmi beş metre uzunluğunda, yanından geçeni sivri iğneleriyle sokma özelliği olan bitkisel yılanlar... Kara derililer, ellerinde baltalar onları biçiyorlar, ama her an yenileri çıkıyor, yerden başlayarak yüksek ağaçların doruklarına kadar her yanı kuşatıyorlardı.

Bölgede hayvansal dokunun ilginçlik bakımından bitkisel dokudan aşağı kalır yanı yoktu. Zengin ağaç dallarının arasında çok sayıda kuş kanat çırpıyordu. Tabii olağandır ki gizlice ve süratle oradan geçen insanlardan kurşun yemek gibi bir korkuları yoktu. Hatırı sayılır sürüler halinde beçtavukları, yaklaşılması hiç kolay olmayan çeşit çeşit çil keklikleri ve Kuzey Amerikalılar’ın seslerini taklit ederek “whip-poor-will” dedikleri o kuşlar göze çarpıyordu. Dick Sand ve Tom, kıtanın herhangi bir eyaletine geldiklerini sanabilirlerdi. Ama ne yazık ki durum farklıydı.

Afrika’da o denli tehlikeli olan vahşi hayvanlar, şu ana dek küçük kafileye yaklaşmamışlardı. İlk etapta, Harris’in devekuşları yakıştırmasını yaptığı zürafaları gördüler. Bu ormanlarda pek sık görülmeyen kervanın görüntüsünden korkuya kapılan hayvanlar, hemen uzaklaşıyorlardı. Uzaklarda, çayırların açık yerlerinden bazen yoğun bir toz kalkıyordu. Yük taşıyan arabalar gibi gürültü çıkaran manda sürüsünün çıkardığı tozdu bu.

Üç kilometre boyunca, Dick Sand dereciğin akıntısını izledi. Tabii bu akıntı çok geçmeden daha büyük bir akarsuya karışacaktı. Kıyı şeridine ulaşan ırmakların hızlı akıntılarından birine ulaşamamıştı; bu yüzden gecikiyordu. Öte yandan, tehlikeler ve yorgunlukların da büyüyeceğini hesap ediyordu.

Öğleye doğru, kötü bir tesadüfle karşılaşmadan beş kilometreyi aşmışlardı. Harris ve Negoro’dan hiçbir iz yoktu. Dingo da ortaya çıkmamıştı.

Dinlenmek ve karın doyurmak için mola vermek gerekti.

Konaklama için sık bambu ağaçlarından oluşan bir yer seçildi. Sık ağaçlar küçük kafileyi tümüyle gizliyordu.

Yemek esnasında pek konuşmadılar. Misis Weldon küçük oğlunu kollarının arasına almıştı; gözlerini bir an ondan ayırmıyor, yemek yiyemiyordu.

Dick Sand, “Biraz yiyecek almalısınız Misis Weldon,” diyerek onu defalarca uyardı. “Gücünüz tükenirse ne yapacaksınız? Yiyin, yiyin! Çok geçmeden yola koyulacağız. İyi bir akıntıya rastlarsak hiç yorulmadan bizi sahile atacak.”

Dick Sand böyle konuşurken, Misis Weldon doğrudan yüzüne bakıyordu. Genç adamın alev alev gözleri, içindeki bütün yürekliliği dışa vuruyordu. Anne ve kadın olarak onu böyle gördükçe, sadık ve saf kara derilileri gözlemledikçe, hâlâ umut besliyordu. Fakat neden terk edilmişti? Konuksever bir yerde olduğuna inanmıyor muydu? Harris’in ihaneti ona göre, çok ciddi sonuçlar doğuramazdı. Dick Sand onun düşüncelerini seziyor ve başını eğmeye çabalıyordu.

4

ANGOLA’NIN KÖTÜ YOLLARI

O sırada, küçük Jack uyandı ve kollarını annesinin boynuna doladı. Bakışı düzelmiş, ateş yeniden yükselmemişti.

Hasta çocuğu göğsüne bastıran Misis Weldon, “İyi misin sevgilim?” diye sordu.

“Evet anne,” dedi Jack. “Ama biraz susadım.”

Çocuğa biraz tatlı su verdiler; kana kana içti.

“Dostum Dick nerede?” diye sordu.

Küçük çocuğun elini tutan Dick Sand, “Buradayım Jack,” karşılığını verdi.

“Ya dostum Hercule?”

Dost yüzüyle yaklaşan dev cüsseli, “Hercule burada Mösyö Jack,” cevabını verdi.

“Ya at?” diye sordu küçük Jack.

“At mı? Gitti Mösyö Jack,” dedi Hercule. “Şimdi at benim! Sizi ben taşıyacağım. Çok sert olduğumu düşünür müsünüz?”

Küçük Jack, “Hayır,” cevabını verdi. “Ama artık dizginleri tutamam!”

Kocaman ağzını açan Hercule, “Oh! Bana bir gem takarsınız,” dedi. “Hoşunuza gittikçe çekersiniz!”

“Hiç çekmeyeceğimi iyi bilirsin!”

“Yanlışınız var! Ağzım sağlamdır!”

Küçük çocuk yeniden sordu:

“Mösyö Harris’in çiftliği nerede?”

Misis Weldon, “Yakında oradayız Jack’im,” dedi.

Konuşmayı kısa kesmek isteyen Dick Sand, “Yola koyulalım mı ne dersiniz?” diye sordu.

Misis Weldon, “Evet Dick, hemen yola!” cevabını verdi.

Hazırlık yapıldı, aynı düzen içinde yürüyüşe başlandı. Küçük akarsu kolunun akıntısını gözden kaybetmemek amacıyla küçük ormandan geçmek gerekiyordu. Ağaçların arasında birkaç patika vardı, ama yerli tabiriyle “ölüydü” bunlar; yani çalılıklar ve böğürtlenler tarafından istila edilmişlerdi. Ağır koşullarda bir buçuk kilometre ilerleyebildiler ve üç saat zaman harcadılar. Kara derililer aralıksız çalışıyorlardı. Küçük Jack’i Nan’ın kollarına bırakan Hercule de uğraşa katıldı, ama ne uğraş! Baltasını sallayarak çalıları biçiyor, önünde sanki alevlerle kemirilen bir geçit açılıyordu.

Bereket versin, yorucu çalışma uzun sürmedi. Aşılan bir buçuk kilometreden sonra, ağaçların arasında geniş bir yarık gördüler, yarık küçük dereyi izliyordu. Fillerin açtığı bir geçişti bu. Kuşkusuz yüzlerce fil ormanın bu tarafından geçmeyi alışkanlık edinmişti. Kocaman kalın derili memelilerin ayakları, yağmur mevsimiyle ıslanan toprağı kalbura çevirmiş, suyu sünger gibi çeken doğa, o geniş ayak izlerini bırakmıştı.

Yarığın sadece o dev gibi hayvanlara geçiş işlevi sağlamadığı çok geçmeden anlaşıldı. İnsanların da bu geçişi kullandığı belli oluyordu. Ama sanki mezbahaya giden insan sürüleri geçmişti oradan. Öteye beriye kemik parçaları saçılmış, etrafa vahşi hayvanların kemirdiği iskelet kalıntıları dağılmıştı. Bazı iskeletlerde hâlâ köle zincirleri vardı.

Orta Afrika’da yollarda böyle insan kalıntıları göze çarpar. Kervanlarda yüzbinlerce köle taşınır, muhafızların kırbaç darbeleri sonucu bir sürü zavallı yola atılır, kimi hastalıktan, kimi yorgunluktan bitkin düşerek ölür! Kimisi de yiyecek azaldığı için köle tüccarları tarafından katledilir! Evet! Onları besleyecek yiyecek bitince, tüfekle, kılıçla, bıçakla vurulurlar. Bu katliamlara sık rastlanır!

Anlaşılan köle kervanları bu yolu izliyordu. Bir buçuk kilometrelik mesafe boyunca, Dick Sand ve arkadaşları her adımda kemik parçalarına çarptılar. İlerlerken kocaman çobanaldatan kuşlarını kaçırttılar. Onlar yaklaşınca kuşlar havalanıyor, havada daireler çiziyorlardı.

Misis Weldon belli belirsiz etrafa bakıyordu. Dick Sand kendisini sorgulamasından çekiniyordu. Zira hâlâ onu sahile götürme umudunu taşıyordu. Harris ihanet ederek onların yolunu şaşırtmış, Afrika’da bir yerlere gelmişlerdi. İşte bunu Misis Weldon’dan gizlemeye çalışıyordu. Bereket versin, Misis Weldon gözlerinin önünde canlanan manzarayı kavrayacak durumda değildi. Çocuğundan başka şeye dikkat etmiyordu. Onu yeniden kollarına almıştı, küçük Jack uyuyordu. Nan, annenin yanında yürüyordu. İkisi de, genç adamın cevap vermekten çekindiği o dehşet verici soruları sormadılar. İhtiyar Tom gözlerini yere indirmiş ilerliyor, insan kemiklerini gördükçe durumu çok iyi anlıyordu.

Sanki bitmez tükenmez bir mezarlıktan geçermiş gibi şaşkın şaşkın etrafa bakınıyorlardı. Ortalık adeta büyük bir felaketin yıktığı mezarlarla doluydu. Sessiz sessiz yürüyorlardı.

Bu arada, küçük derenin yatağı derinleşip genişliyordu. Akıntısı durgunlaşmaya yüz tutmuştu. Dick Sand çok geçmeden üstünde gitmeye elverişli hale geleceğini umut ediyordu. Ya da Atlantik’e dökülen daha büyük bir akarsu koluna karışacaktı.

Genç adam küçük akarsuyu her ne pahasına olursa olsun izlemeye karar vermişti. Nitekim geçidi terk ederken hiç tereddüt etmedi; zaten yanlamasına giderek geçit dereden uzaklaşıyordu.

Bunun üzerine, küçük kafile bir kez daha yoğun ormanda tehlikeye atıldı. Birbirine dolaşan sarmaşıkların ve çalıların arasından balta sallaya sallaya yürüdüler. Bu bitkiler ortalığı tıkıyordu ama kıyı şeridini örten sık ağaçlıklı orman artık kaybolmuştu. Ağaçlar seyrekleşmişti. Otların üzerinde sadece uzun bambu demetleri yükseliyordu; bunlar öyle yüksekti ki Hercule’ün bile boyunu aşıyorlardı. Bu bitkilerle ilk temas eden belki de küçük kafile olmuştu.

Aynı gün, öğleden sonra saat üçe doğru, toprağın doğası tümüyle değişti. Boylu boyunca çayırlar ortaya çıktı. Bu düzlükler yağmur mevsiminde bol su alsalar gerekti. Toprak biraz daha bataklığa dönüşmüştü, sevimli eğreltiotlarına tırmanan sık kara yosunları göze çarpıyordu. Dik bir yokuşun tümseğinde esmer renkli hematit görünüyordu: kuşkusuz bu görüntü, zengin bir maden yatağının toprak yüzeyine çıkan belirtisiydi.

Dick Sand o anda, Livingstone’un seyahatlerinde okuduğu şeyleri hatırladı. Birçok kez, korkusuz doktor az kalsın, hiç güven vermeyen bu bataklıklara saplanıp kalacaktı.

Ön tarafa geçerek seslendi:

“Dikkat edin dostlarım, ayağınızı basmadan önce toprağı yoklayın.”

Tom ekledi:

“Sahi, son günlerde yağmur yağmamış ama, sanki bu topraklardan yağmur suyu hiç gitmemiş.”

Bat, “Evet öyle,” dedi. “Fırtına da yaklaşıyor!”

Dick Sand, “İyi ya,” dedi, “şu bataklıktan bir an evvel çıkmamız için bir sebep daha! Hava patlamadan acele edelim! Hercule, küçük Jack’i yine kollarınıza alın. Bat, Austin, siz de Misis Weldon’un yanından ayrılmayın; gerektiğinde yardım edeceksiniz. Siz, Mösyö Bénédict... Ne yapıyorsunuz Mösyö Bénédict?”

Ayaklarının altında birdenbire bir tuzak açılmış gibi gözden kaybolan kuzen Bénédict saf saf, “Düşüyorum,” dedi.

Gerçekten zavallı adam, toprakta bir yarığa yakalanmış, yarı beline kadar çamura saplanmıştı. El uzatıp yukarı çektiler. Çamur içindeydi, ama çok memnundu, zira kıymetli böcekbilimci kutusu hiç zarar görmemişti. Actéon yanından ayrılmadı. Miyop adamın kötü bir rastlantı sonucu yeniden düşmesini önleyecekti.

Zaten kuzen Bénédict, o yarığa düşerken hiç dikkat etmemişti. Çamurlu topraktan onu yukarı çektikleri zaman, dışarıya büyük miktarda hava kabarcığı çıktı. Kabarcıklardan yayılan gazlar, soluk tıkayıcı bir koku salıyorlardı. Birkaç kez o çamurun içine gömülen Livingstone bu alanları, ayağınızla üstüne bastığınız zaman su fışkırtan siyah ve gözenekli dev süngerlere benzetiyordu. Açıkçası bu geçişler son derece tehlike arzediyordu.

Bir kilometrelik mesafe boyunca, Dick Sand ve arkadaşları süngerimsi toprakta yürümek zorunda kaldılar. Hattâ yürüyüş bir ara öyle zorlaştı ki Misis Weldon zorunlu olarak durdu, zira bacakları çamura gömülüyordu. Hercule, Bat ve Austin onu, bataklıklı zeminin neden olacağı aşırı yorgunluktan kurtarmak istediler. Bambulardan bir sedye yaptılar; Misis Weldon onun üzerinde taşınmaya razı oldu. Küçük Jack’i kollarına almıştı. Herkes mide bulandırıcı bataklığı bir an evvel aşmaya çalıştı.

Bir sürü zorluk çıkmıştı. Actéon, kuzen Bénédict’i sımsıkı tutuyordu. Tom, Nan’a yardım ediyordu; aksi halde yaşlı zenci kadın bir çatlağın içinde kaybolup gidecekti. Diğer üç kara derili sedyeyi taşıyordu. Önde ilerleyen Dick Sand, zemini kontrol ediyordu. Ayak basılacak yer kolay kolay bulunmuyordu. Öncelikli olarak kenarlardan yürümek gerekiyordu; ne de olsa kalın ve çok sert otlar bu köşeleri örtmüştü. Ne var ki destek alacak yer bulamıyor ve dizlerine kadar sık sık çamura batıyorlardı.

Nihayet, akşam saat beşe doğru bataklık aşıldı ve killi özelliği sayesinde toprak yeterli bir katılığa kavuştu. Yine de altı ıslak sayılırdı. Çok doğal olarak bu topraklar komşu akarsuların aşağı kısımlarında yer alıyor, suların gözeneklerine akması hiç zor olmuyordu.

O sırada sıcaklık bunaltmaya başlamıştı. Yakıcı güneş ışınlarını kalın fırtına bulutları kapatmasa, dayanılır gibi değildi. Uzaklarda çakan şimşekler bulutları yarıyor, gökyüzünün derinliklerinde boğuk gökgürültüleri homurdanıyordu. Müthiş bir fırtına patlamak üzereydi.

Nitekim Afrika’da, böylesi afetler dehşet vericidir: Su taşkınlarına neden olan yağmurlara, şiddetli rüzgarlara, art arda düşen yıldırımlara en sağlam ağaçlar bile direnemez. Bu bölgelerde doğa elemanları kıran kırana kavga halindedir. Dick Sand bunu iyi bilirdi ve son derece endişeleniyordu. Bir yerde barınmadan geceyi geçiremezlerdi. Ovanın sular altında kalması olasıydı. Görünürde sığınacak hiçbir çıkıntı yoktu!

Ne ağacı ne çalılığı olan şu ıssız sığlıkta nereye sığınırlardı? Toprağın yarıkları bile bunun için elverişli değildi. Zeminin iki ayak derinliğinde su vardı.

Yalnız kuzeye doğru az çok yükselen tepeler göze çarpıyordu. Bataklık ovanın sınırındaydılar. Daha aydınlık bir bölgeye birkaç ağacın gölgesi yansıyordu; bulutlar ufuk çizgisine dizilmişti.

Orası da sığınacak bir yerden yoksun olsa bile küçük kafile hiç olmazsa olası bir su baskınına maruz kalmayacaktı. Orası belki de herkesin kurtuluşu olacaktı.

Dick Sand seslendi:

“İleri dostlarım, ileri! Beş kilometre daha var; sığ yerlerde kalmaktansa, daha güvenlikte oluruz.”

Hercule, “Ha gayret! Ha gayret!” diye bağırıyordu.

Yiğit zenci sanki su baskınını kollarıyla saracak, tek başına yüklenecekti.

Bu sözler yürekli insanları isteklendiriyordu. Bir günlük yürüyüşün yorgunluğuna rağmen, daha hızlı ilerliyorlardı.

Fırtına patladığı anda, varacakları hedefe daha üç kilometreden fazla vardı. Bununla beraber, -en korkulanı da buydu- toprakla elektrikli bulutlar arasında ilk çakan şimşeklere yağmur eşlik etmedi. Güneş henüz ufkun arkasına geçmediği halde, ortalık neredeyse tümüyle karardı. Sanki üst üste yığılacaklarmış gibi bulutlar yavaş yavaş alçalıyordu, sel gibi boşalan yağmurla tümden yığılacaklardı. Mavi ya da kırmızı şimşekler ovaya binlerce yerinden saplanıyor, onu ateşten karmakarışık bir ağla sarıyorlardı.

Dick ve arkadaşlarının başına belki yirmi kez yıldırım düşebilirdi. Ağaçlıklı alandan yoksun ovada, elektrik akımlarını çekebilen belirgin noktalar oluşuyordu. Gökgürültülerinden uyanan Jack, Hercule’ün kollarına saklanmıştı. Zavallı küçük çok korkmuştu, fakat daha çok üzmekten çekinerek annesine belli etmek istemiyordu. Geniş adımlarla yürüyen Hercule, elinden geldiği kadar çocuğu avutuyordu.

“Küçük Jack, korkmayın,” diyordu. “Gökgürültüsü bize yaklaşırsa, tek elimle onu ikiye bölerim! Ondan daha kuvvetliyim!”

Gerçekten dev cüsselinin gücü, küçük Jack’a biraz güven veriyordu.

Bu arada, yağmurun başlaması gecikmedi. Bulutlardan seller boşanacaktı. Barınacak bir yer bulamazlarsa, Misis Weldon ve arkadaşları ne yapacaklardı?

Dick Sand bir an ihtiyar Tom’un yanında durdu.

“Ne yapalım?” diye sordu.

Tom, “Yürümeye devam edelim Mösyö Dick,” cevabını verdi. “Ovada kalamayız, yağmur her yeri bataklığa dönüştürecek!”

“Olmaz Tom, olmaz! Barınak lazım! Ama nerede? Nasıl? Yeter ki küçük bir kulübe olsun!”

Dick Sand birden sözünü kesti. Parlayan bir şimşek bütün ovayı aydınlatmıştı.

Genç adam, “Orada, gördüm! Yarım kilometre ötede!” diye haykırdı.

İhtiyar Tom başını sallayarak, “Ben de, ben de gördüm!” dedi.

“Bir kamp değil mi?”

“Evet... Mösyö Dick... Bir kamp olmalı... Ama yerli kampı!”

Yeni bir şimşek çaktı ve kocaman düzlüğün bir bölümünde kurulan kampın daha açıkça gözlemlenmesine yardım etti.

Orada gerçekten, koni biçiminde yüz kadar çadır yükseliyordu. Çadırlar bakışımlı olarak sıralanmıştı, yükseklikleri beş-altı metreyi buluyordu. Etrafta bir tek savaşçı görünmüyordu. Çadırlara mı kapanmışlardı? Ya fırtınanın geçmesini bekliyorlardı ya da kamp terk edilmişti.

Dick Sand şöyle düşündü: Birinci şıkta, hava koşullarından gelecek tehditler ne olursa olsun hemen kaçmalıydı. İkincide ise, aradığı sığınak belki oradaydı.

“Bunu anlarım!” dedi.

Sonra ihtiyar Tom’a seslenerek, “Burada kalın,” dedi. “Kimse arkamdan gelmesin! Gidip kampın durumunu anlayacağım!”

“İzin verin de birimiz sizinle gelsin Mösyö Dick.”

“Olmaz Tom, tek başına giderim! Görünmeden yaklaşabilirim. Siz burada kalın.”

Tom ve Dick Sand’in öncülük ettiği küçük kafile mola verdi. Genç adam hemen kafileden ayrıldı ve karanlığın içinde kayboldu. Ortalığı ara sıra şimşeklerin aydınlattığı koyu bir karanlık vardı.

İri yağmur damlaları düşmeye başlıyordu.

Yaşlı zenciye yaklaşan Misis Weldon, “Ne oluyor?” diye sordu.

Tom, “Bir kamp gördük Misis Weldon,” diye cevap verdi. “Bir kamp... ya da bir köy, kaptanımız bizi götürmeden önce durumu anlamaya gitti!”

Misis Weldon bu cevapla yetindi.

Üç dakika sonra; Dick Sand dönmüştü.

Hoşnut kaldığını dışa vuran bir ses tonuyla, “Gelin! Gelin!” diye bağırdı.

Tom, “Terk edilmiş bir kamp mı?” diye sordu.

Genç adam, “Kamp değil!” diye karşılık verdi. “Yerleşim alanı değil! Karınca yuvaları!”

Bu kelimeyle heyecanlanan kuzen Bénédict, “Karınca yuvaları!” diye bağırdı.

“Evet Mösyö Bénédict, en az beş metre boyunda yuvalar! Onların içine büzülmeye çalışacağız!”

Kuzen Bénédict, “Onlar ya savaşçı ya da kemirgen beyazkarıncalardır!” dedi. “Böyle anıtları ancak cin zekâlı bu böcekler yapabilir. En büyük mimarlar bile bu gerçeği inkar edemez!”

Dick Sand cevap verdi:”

“İster beyazkarınca, ister başka şey olsun Mösyö Bénédict! Onları çıkarıp yerlerini alacağız.”

“Bizi kemirirler! Hakları da olacaktır!”

“Haydi yola, yola...”

Kuzen Bénédict seslendi:

“Fakat durun bakayım! Ben sanıyordum ki bu karınca yuvaları yalnız Afrika’da var!”

Dick Sand son kez “haydi yola!” diye şiddetle bağırdı. Bunun nedeni böcekbilimcinin telaffuz ettiği “Afrika” sözcüğünün duyulmasından korkmasıydı.

Hızlı hızlı Dick Sand’i izlediler. Sert bir rüzgar ortalığı ayağa kaldırmıştı. İri damlalar toprakta çıtırdıyordu. Kısa süre sonra rüzgar dayanılmaz hale gelecekti.

Çok geçmeden, düzlükte diken gibi yükselen konilerden birine ulaşmışlardı. Beyazkarıncalar ne denli tehlikeli olsa da tereddüt etmemek gerekiyordu. Onları kaçırtamasalar bile yuvalarını paylaşacaklardı.

Kırmızımtrak kilden yapılmış koninin dibinde, oyulmuş daracık bir delik vardı. Hercule hemen bıçağıyla deliği genişletti. Öyle ki kendi gibi iriyarı bir adam bile geçebilirdi.

Beyazkarıncalardan bir teki bile yuvanın içinde görünmedi. Kuzen Bénédict çok şaşırdı. Herhalde koni terk edilmişti!

Büyüyen delikten Dick Sand ve arkadaşları içeri süzüldüler. En son Hercule girdi. O sırada bardaktan boşanırcasına başlayan yağmur sanki şimşekleri söndürecek gibiydi.

Artık fırtınadan korkmaya gerek kalmamıştı. Rastlantı sonucu küçük kafile sağlam bir barınak bulmuştu; öyle ki içerisi bir çadırdan, hattâ bir yerli kulübesinden daha iyiydi.

Bu beyazkarınca konilerini Teğmen Cameron Mısır piramitlerine benzetir. Ona göre, piramitler insan eliyle inşa edilmiştir, oysa konileri yapan küçük böceklerdir, yani daha şaşırtıcıdırlar.

Dick Sand, “Himalayaların en yüksek doruğu olan Everest’e benziyor,” dedi. “Sanki insanlar tarafından inşa edilen tepe!”

5

KARINCA YUVASINDA KARINCALAR HAKKINDA DERS

O sırada fırtına, ılıman bölgelerde pek görülmedik şiddette patlıyordu.

Dick Sand’in sığınağı bulmasına Tanrı yardım etmişti!

Gerçekten yağmur, ince ince değil de bardaktan boşanırcasına yağıyordu. Ara sıra bir şelaleden, sözgelimi Niagara’dan akan sulara benziyordu. Böyle şiddetli yağışlarda toprak yarık yarık aşınır, düzlükler göllere, dereler sellere dönüşür, taşan nehirler toprakları sular altında bırakır. Çok şiddetli yağan yağmurlar Afrika’da günler boyu devam eder. Bunca elektrik bulutlara nasıl yüklenmiştir? Bu denli yoğun bulut üst üste nasıl yığılmıştır? Anlamak kolay değildir. Ama böyledir ve insan sanki tufan döneminin olağanüstü günlerini yaşadığına inanabilir.

Bereket versin, karınca yuvasının duvarları kalındı; hiç su geçirmiyordu. Kunduz yuvası, su sızdırmazlık bakımından bundan daha iyi olamazdı. Üzerinden sel suyu geçiyor, içeri damla su sızmıyordu.

Dick Sand ve arkadaşları koniyi sahiplenir sahiplenmez, iç durumunu keşfetmeye çalıştılar. Feneri yakınca, yuvanın içi yeterli ışık aldı. Karınca yuvasının içi beş metre yüksekliğinde, dört buçuk metre genişliğindeydi. Yalnız üst kısmı bir ekmeğin ucu gibi yuvarlaklaşıyordu. Bölme duvarlar her yanda yarım metre kalınlığındaydı ve küçük odaların arasında bir boşluk görünüyordu.

Böcek topluluklarının inşa ettiği buna benzer anıtlar şaşırtıcıdır. Aynı yapılara Afrika içlerinde sıkça rastlanır. Geçen yüzyılda Hollandalı bir gezgin, Smealhman, dört arkadaşıyla birlikte bu konilerden birinin tepesine çıkabilmişti. Lounde’de Livingstone, aynı karınca yuvalarını gözlemlemişti. Yuvaların kırmızımtrak killi topraktan yapıldığını, altı ile sekiz metre yüksekliğe tırmandıklarını anlatır. Teğmen Cameron N’yangwe’de, ovada diken diken yükselen konileri çoğu kez çadırlardan kurulu bir kamp zannetmiştir. Hattâ sekiz metre değil de on beş yirmi metrelik yapıların karşısında şaşırıp kalmıştır. Bunlar kocaman yuvarlak konilerdir, bir katedralin yanındaki çan kuleleri gibidirler.

Olağanüstü özelliği olan bu yuvaları hangi tür karınca inşa ediyordu?

Bu soruya kuzen Bénédict hiç tereddütsüz cevap vermişti: Savaşçı beyazkarınca. Yuvanın inşasında kullanılan malzemeyi inceledikten sonra bu sonuca varmıştı.

Gerçekten, az önce söylediğimiz gibi, bölme duvarlar kırmızımtrak killi topraktan yapılmıştı. Kül rengi ya da siyah alüvyonlu topraktan yapılmış olsalardı, o hayvanları “mordax” ya da “atrox” termitler diye nitelendirmek gerekecekti. Görüldüğü gibi, bu böceklerin pek de güven verici isimleri yok; onlar sadece kuzen Bénédict gibi zoraki böcekbilimcilerin hoşuna gidebilir.

Küçük kafile ilkin orada yer bulmuştu ama iç boşluğu oluşturan koninin merkezine sığamamıştı. Ancak üst üste gelen geniş oyuklar çok elverişliydi ve orta boylu bir insan içine büzülebilirdi. Art arda dizilen açık çekmece gözleri düşünün, çekmecelerin dibinde milyonlarca beyazkarınca yuvası görürsünüz. Özetle bu çekmeceler bir binanın katları gibiydi. Üst katlara Misis Weldon, küçük Jack, Nan ve kuzen Bénédict sığındılar. Alt kata Austin, Bat, Actéon büzüldüler. Dick Sand, Tom ve Hercule’e gelince, koninin aşağı tarafında kaldılar.

Genç adam iki kara deriliye, “Dostlarım,” dedi, “zemin su çekmeye başlıyor. Tabandaki killi toprağı toplayarak zemine yığıp yükseltmek lazım. Yalnız deliğin tıkanmamasına dikkat etmeli; çünkü temiz hava oradan geliyor. Aksi halde karınca yuvasının içinde havasızlıktan ölebiliriz!”

İhtiyar Tom, “Sadece bir gece geçireceğiz,” diye ekledi.

“İyi ya, yorgunluktan kurtulmak için bir güzel dinlenmeliyiz! On gündür, belki ilk kez açık havada uyumuyoruz!”

“On gündür!” diye yineledi Tom.

Dick Sand ekledi:

“Zaten şu koni sağlam bir sığınak sağladığına göre, yirmi dört saat burada kalmamız iyi olacak. Bu zaman boyunca, gidip akarsuyun yerini bulacağım; pek uzakta olamaz. Hattâ bir sal imal edene, kadar bu sığınağı terk etmemeyi düşünüyorum. Fırtına bize ulaşamaz. Daha dayanıklı ve daha kuru bir zemin oluşturalım.”

Dick Sand’in emirleri hemen yerine getirildi. Hercule baltasıyla, toz halinde ezilebilen killi topraktan oluşan birinci katın petek gözlerini çökertti. Böylece karınca yuvasının üzerine oturduğu bataklıklı zeminin iç kısmı yarım metre yükseldi. Dick Sand de yuvanın deliğinden temiz havanın koninin içine rahatlıkla girip girmediğini kontrol etti.

Karınca yuvasının beyazkarıncalarca terk edilmiş olması kuşkusuz mutlu bir rastlantıydı. Yuvada binlerce karınca olsaydı içerisi yaşanmaz hale gelirdi. Yalnız bir soru akla geliyordu: Ya yuvalar uzun zaman önce boşalmış, ya da obur sinirkanatlılar yuvaları yeni terk etmişlerdi, acaba neden? Bu soruyu sormak boşuna değildi.

Kuzen Bénédict bu soruyu önce kendine sordu. Yuvaların terk edilmesi kendisini şaşırtmıştı. Daha sonra böyle bir göçün yeni gerçekleştiğini anladı.

Gerçekten, çok gecikmeden koninin iç kısmına indi. Fenerle etrafı aydınlatarak karınca yuvasının en gizli köşelerini didik didik aramaya koyuldu. Sonuçta beyazkarıncaların “ambarı” denilen yeri keşfetti; başka deyişle orası üretici böceklerin kendi kolonilerinin erzakını yığdığı yerdi.

Ana odadan pek uzak olmayan bölme, duvarda oyulmuş bir boşluktu; Hercule’ün çalışması, küçük embriyonlara ayrılan gözeneklerle orayı da yok etmişti.

Kuzen Bénédict bu ambarın içinden belirli miktarda reçine ve az çok katılaşmış bitki usareleri topladı. Bu durumda anlaşılıyordu ki beyazkarıncalar bu erzakı dışardan henüz taşımışlardı.

Bunun üzerine, kuzen kendisine soru soruluyormuş gibi bağırdı:

“Yok canım, hayır! Olamaz! Karınca yuvası uzun zaman önce terk edilmemiş!”

Dick Sand itiraz etti:

“Size tersini söyleyen mi var Mösyö Bénédict! Çok yakında ya da çok eskiden terk edilmiş, bize ne bundan! Bizim için önemli olan karıncaların terk etmiş olması! Onların yerini biz alacağız!”

Kuzen Bénédict, “Önemli,” dedi, “hangi nedenlerden ötürü terk ettiklerini bilmemiz lazım! Dün, hattâ bu sabah, şu keskin görüşlü sinirkanatlılar yuvalarda yaşıyorlardı; nitekim sıvı halde daha tam katılaşmamış bitki usareleri, sonra bu akşam...”

“Ne demek istiyorsunuz Mösyö Bénédict?” diye sordu Dick Sand.

“Gizli bir önsezi onları zorladı; yuvaları terk ettiler. Beyazkarıncalardan bir teki bile kalmamış; hattâ küçük embriyonları da götürmüşler. Şunu demek istiyorum ki bütün bunlar sebepsiz yere yapılmamış. Uyanık böcekler! Bir tehlike seziyorlar!”

Hercule gülerek konuştu:

“Yuvaları istila edeceğimizi sezmişlerdir!”

Yiğit zencinin sözlerine sinirlenen kuzen Bénédict, “Sahi öyle!” dedi. “Bu korkusuz böcekler için bir tehlike oluşturacağınıza inanıyor musunuz? Yollarının üstünde ölü olarak karşılarına çıkarsanız, sinirkanatlılardan birkaç bini sizi bir anda iskelete dönüştürebilir!”

Hercule, “Tabii ölü olarak yakalarlarsa!” cevabını verdi. “Yoksa hepsini ezerim!”

Heyecanlanan kuzen Bénédict, “Yüz bin, beş yüz bin, bir milyon karıncayı ezersiniz!” dedi. “Ama bir milyar böceğe bir şey yapamazsınız. Ölü veya diri, son parçanız kalana kadar kemirirler!”

Tartışma ne denli boş görünse de Dick Sand kuzen Bénédict’in yaptığı gözlemi düşünüyordu. Bilgin adam, beyazkarıncaların yaşamını yanılmayacak ölçüde tanıyordu; buna kuşku yoktu. Gizli bir içgüdünün böcekleri uyardığını ileri sürüyordu; nitekim yuvalarını terk etmişlerdi. Buna rağmen, genç adam ve arkadaşlarının boş yuvada kalması çok tehlikeli olabilirdi.

Ne var ki fırtına zincirlerinden boşanmış, ortalığı kasıp kavuruyordu. Bu durumda sığınağı terk etmek düşünülemezdi. Dick Sand anlaşılmaz durum hakkında daha fazla soru sormaya gerek duymadı ve kısa kesmekle yetindi:

“İyi de Mösyö Bénédict, karıncalar erzaklarını yuvada bırakmışlar, biz de kendi yiyeceğimizi getirdik, şimdi sofraya oturalım. Yarın, fırtına dindiği zaman, başımızın çaresine bakarız.”

Bunun üzerine, akşam yemeğini hazırladılar; çok yorulmalarına rağmen, yorgunluk dayanıklı yürüyüşçülerin iştahını kapatmamıştı. Üstelik, iki gün daha yetecek konserve vardı, rutubet bisküviye dokunmamıştı. Birkaç dakika sonra, Dick Sand ve arkadaşları sağlam dişleriyle kıtır kıtır bisküvi yiyorlardı. Hercule’ün dişleriyse değirmencinin değirmen taşı gibi, bisküviyi unufak ediyordu. Kıtır kıtır yemiyor, ezerek öğütüyordu.

Bir tek Misis Weldon istemeye istemeye yedi. Dick Sand rica etmese hiç yemeyecekti. Genç adama öyle geliyordu ki yürekli kadın hiç görülmediği kadar sıkıntılı ve kaygılıydı. Buna karşılık, küçük Jack pek sıkıntılı değildi. Ateş tekrarlamamıştı; şu anda annesinin gözetiminde bir petek gözünde giysilerle iyice sarınıp sarmalanmış dinleniyordu. Dick Sand ne yapacağını bilemiyordu.

Kuzen Bénédict’in yemeği onurlandırdığını söylemek gereksiz. Ancak ne yiyeceklerin kalitesine ne de miktarına dikkat ediyordu. Ne de olsa beyazkarıncalar üstüne bir böcekbilim dersi verme fırsatı bulmuştu. Ah! Terk edilmiş yuvada bir tane, salt bir tane beyazkarınca bulabilseydi! Ama hiçbir şey yoktu!

Kendisinin dinleyip dinlemediklerine aldırış etmeden, “Şu hayranlık uyandırıcı böcekler,” dedi, “sinirkanatlıların olağanüstü sınıfına aittir, duyargaları başlarından uzundur, çenekleri çok farklıdır, alt kanatları genellikle üst kanatlarına eşittir. Bu sınıfı beş grup temsil eder: Panorpalar, Myrmeleonlar, Hemerobiuslar, Termitgiller ve Plecopteralar... Haksız yere yuvalarını işgal ettiğimiz böceklerin termitgiller olduğunu söylemeye gerek var mı bilmem!”

O sırada, Dick Sand bütün dikkatini vermiş, kuzen Bénédict’i dinliyordu. Beyazkarıncalara rastlaması, kuzene Afrika kıtasında olduklarını düşündürmüş müydü acaba? Genç adam çok endişeliydi; kuzenin durumu anlamasından çekiniyordu.

Bilgin adam, ağzından düşürmediği böcekbilim konusunu güzel güzel anlatmaya devam ediyordu:

“Termitgiller, dört boğumlu ayakları, sert çenekleri ve ilginç bir gücü olan böceklerdir. Beyazkarınca adı altında, mantispa cinsi, raphidia cinsi, termit cinsi gibi türleri bulunur. Termitin ayrıca uğursuz termit, sarı göğüslü termit, ışıktan kaçan termit, ısırgan termit, yok edici gibi çeşitleri vardır.”

Dick Sand, “Peki bu karınca yuvasını inşa edenler hangileri?” diye sordu.

Kuzen Bénédict, “Savaşçı beyazkarıncalar!” cevabını verdi.

Bu sözcükleri öyle telaffuz etmişti ki sanki Makedonyalılar gibi antik çağın savaşçı bir halkından söz ediyordu. Konuşmasını sürdürdü:

“Evet! Savaşçı karıncalar ve her boyda! Hercule’le bir cüce arasındaki fark, bu böceklerin en küçüğü ile en büyüğü arasındaki farktan daha azdır. Sözgelimi beş milimetre uzunluğunda işçilere, on milimetre boyunda askerlere, yirmi milimetre uzunluğunda erkek ve dişilere rastlanabilir. Ayrıca daha ilginç bir tür olan, yarım parmak uzunluğunda “sirafu”lar vardır. Bu böceklerin çenek yerine kıskaçları, köpekbalıkları gibi gövdelerinden daha iri olan kafaları dikkat çekicidir. Bunlar, böceklerin köpekbalıkları sayılır. Sirafularla bir köpekbalığı kapışırsa, sirafuların kazanacağına bahse girerim!”

Dick Sand, “Genellikle nerede rastlanır sirafulara?” diye sordu.

Kuzen Bénédict, “Afrika’da” karşılığını verdi. “Orta ve güney bölgelerinde. Afrika özellikle karıncalar kıtasıdır. Livingstone’u okumak gerekir; onun son notlarını Stanley bulmuştu. Doktor benden daha şanslı sayılır; zira karıncalar arası Homeros destanına yakışır bir savaşa tanıklık etmiştir. Siyah karıncalar ordusu ile kırmızı karıncalar ordusu çarpışmış. “Drivers” denilen ve yerlilerin sirafular adını verdiği kırmızı karıncalar zaferi kazanmış. Ötekiler, “çungular,” korkudan değil, ama kaçmışlar; yavrularını ve yumurtalarını da yanlarında götürmüşler. Livingstone’a bakılırsa, savaşçılık özelliği insanda ve hayvanda bile bu denli ileri gitmemiş! Parça koparan dayanıklı çenekleriyle bu sirafular en cesur insanı bile geriletebilirler. Aslan, fil gibi en iri yarı hayvanlar dahi onları görünce kaçarlar. Onları hiçbir şey durduramaz; ne tepesine kadar tırmandıkları ağaçlar ne de kendi bedenleriyle birbirlerine bitişip asma köprü yaparak üzerinden aştıkları dereler! Sayıları çok kabarıktır. Afrikalı bir başka gezgin, Du Chaillu, on iki saat boyunca yolunun kesilmesine neden olan bu karıncalardan bir koloninin geçişini izlemiş. Binlerce ve binlerce karıncayı görünce hayretlere düşmeye ne gerek var? Bu böceklerin doğurganlığı şaşırtıcıdır. Sözgelimi, bizim savaşçı karıncalardan bir dişinin günde altmış bin yumurta yaptığı saptanmıştır! Açıkçası bu sinirkanatlılar yerlilere çok lezzetli bir besin kaynağı tedarik ederler. Izgarada kızarmış karınca kadar hayatımda daha ilginç bir şey görmedim dostlarım!”

“Kızarmış karınca yediniz mi Mösyö Bénédict?” diye sordu Hercule.

Bilgin profesör, “Hiç yemedim, ama yiyeceğim,” karşılığını verdi.

“Nerede?”

“Burada.”

Tom telaşlı telaşlı, “Afrika’da değiliz ki!” dedi.

Kuzen Bénédict, “Tabii... Tabii değiliz!” cevabını verdi. “Ancak bildiğim kadarıyla savaşçı beyazkarıncalar ve yuvaları bugüne dek salt Afrika kıtasında gözlemlenmişti. Ah! Dikkatsiz gezginler! Etrafa bakmayı bilmiyorlar! Ama olsun, işte gördük. Daha önce, Amerika’da çeçe sineğini keşfettim. Bu başarıma, aynı kıtada savaşçı karıncaları bulmamı da ekleyeceğim. Buluşlarım bilim Avrupası’nda ses getirecek.”

Besbelli ki kuzen Bénédict’in kafasında gerçek gün ışığına çıkmamıştı. Tom ve Dick Sand hariç, zavallı adam ve bütün arkadaşları olmadıkları bir yerde bulunduklarına inanıyorlardı ve inanmaları da gerekti! Ancak onları yanılgıdan kurtarmak için bazı bilimsel meraklardan daha ciddi olgular, daha büyük olaylar gerekiyordu.

Akşam saat dokuz olmuştu. Kuzen Bénédict’in konuşması epey uzun sürmüştü. Böcekbilim söylevi esnasında, onu dinleyenler petek gözlerine çekilmiş, yavaş yavaş uykuya dalıyorlardı. Bunu fark etmiş miydi acaba? Yok canım, hiç de değil. O kendisi için ders veriyordu. Dick Sand artık onu sorgulamıyor, kımıldamadan duruyordu. Buna rağmen uyumadı. Hercule’e gelince, kendinden geçmemek için ötekilerden daha uzun süre dayandı. Fakat çok geçmeden yorgunluktan gözleri kapandı, tabii gözleriyle birlikte kulakları da kapandı.

Kuzen Bénédict kısa bir süre daha aynı konuyu işledi. Ancak kendisine de uyku bastırdı; koninin üst kat oyuğuna kadar çıktı; konut olarak orasını seçmişti.

Karınca yuvasının içinde derin bir sessizlik başladı. Dışarıda fırtına gürültüler ve şimşeklerle hüküm sürüyordu. Afetin yakında son bulacağına dair hiçbir işaret yoktu.

Işık sönmüş, koninin içi koyu karanlığa gömülmüştü.

Kuşkusuz, herkes uyuyordu. Dick Sand huzursuzdu. Uyku bir tek ona son derece ihtiyacı olan dinlenmeyi sağlamıyordu. Düşünceler kafasında gidip geliyordu. Ne pahasına olursa olsun kurtarmak istediği arkadaşlarını düşünüyordu. Pilgrim’in karaya oturması daha korkunç tehlikelerle karşılaşmalarının sonu olmamıştı. Yerlilerin ellerine düşerlerse, daha dehşet verici olaylar yaşayabilirlerdi.

Sahile geri dönüş esnasında, beterin beteri olan o korkunç tehlikeden nasıl sakınacaklardı? Elbette, Negoro ve Harris onları Angola’nın yüz elli kilometre içlerine boşuna götürmemişlerdi! Onları ele geçirmek için gizli planları vardı. Peki o alçak Portekizli ne yapmayı planlıyordu? Kiminle hesabını görmek istiyordu? Genç adam bir tek kendisiyle hesabı olduğunu düşünüyordu. Pilgrim’le giderken yol boyunca yaşanan bütün olayları gözden geçirdi: Enkaz ve kara derililer, balina avı, Kaptan Hull ve mürettebatının kayboluşu...

Dick Sand o sırada, on beş yaşında bir geminin kaptanlığına geçmiş, Negoro’nun pis manevrası yüzünden pusula ve paraketeden yoksun kalmıştı. Bunun üzerine, küstah aşçıya sert davranmış, kafasına bir kurşun sıkmakla tehdit etmişti. Ah! Tetiğe ne diye basmamıştı? O zaman, Negoro’nun ölüsünü denize atarlar, bunca felaket yaşanmazdı.

Genç adamın kafasından geçen düşünceler böyleydi. Sonra kafası bir an Pilgrim’in uğradığı kazaya takıldı. Ardından hain Harris ortaya çıkmıştı. Öte yandan, Güney Amerika gitgide başkalaşıyordu. Bolivya değildi burası; sıcak iklim koşulları, vahşi hayvanları ve acımasız yerlileriyle dehşet verici Angola’ydı. Küçük kafile kıyı şeridine dönüşü sırasında kurtulabilir miydi? Dick Sand’in aradığı ve hâlâ bulacağını umut ettiği şu akarsu, onları güvenlik içinde, aşırı yorulmadan kıyı şeridine götürecek miydi? Bundan emin olmak istiyordu; zira düşman kaynayan bölgede, aralıksız tehlikeler yaşanan bir ortamda, yüz elli kilometre yürüyüş yapmanın mümkün olmadığını iyi biliyordu.

“Bereket versin ki,” diye düşündü, “Misis Weldon ve ötekiler durumun vahametini bilmiyorlar. Negoro’nun bizi Afrika kıyılarına attığını, Harris’in de Angola’nın derinliklerine sürüklediğini yalnız Tom ve ben biliyoruz.”

Dick Sand bu düşüncelerden bunalmak üzereydi ki alnında bir nefes hissetti. Bir el omuzuna yaslandı, heyecanlı bir ses kulağına şu kelimeleri fısıldadı:

“Hepsini biliyorum zavallı Dick’im. Ama Tanrı hâlâ bizi kurtarabilir! Onun dediği olsun!”

6

DALGIÇ HAZNESİ

Bu beklenmedik açıklamaya karşı Dick Sand cevap veremedi. Zaten Misis Weldon hemen küçük Jack’in yanına dönmüştü. Doğal olarak çok konuşmak istemiyordu; genç adam da onu daha fazla yanında tutmak cesaretini bulamadı.

Anlaşılan Misis Weldon durumun farkına varmıştı. Yol boyunca yaşanan çeşitli olaylar onun da gözünü açmıştı. Belki de dün kuzen Bénédict’in aksi gibi telaffuz ettiği “Afrika” sözcüğü her şeyi tümüyle açıklıyordu.

Dick Sand kendi kendine düşündü: “Misis Weldon her şeyi biliyor. Pekala, öyle olması daha iyi! Yürekli kadın umutsuzluğa kapılmıyor! Artık ben de kapılmam!”

Yalnız o günün gelmesi lazımdı; çünkü Dick Sand beyazkarıncalar köyünün dolaylarını araştırmakta gecikiyordu. Suları Atlantik’e karışan bir akarsu kolu, onun hızlı akıntısı, işte genç adamın aradığı buydu. Küçük kafileyi onun üzerinden sahile aktaracaktı. Öte yandan, bir önsezi ona bu akarsuyun pek uzakta olmadığını söylüyordu. En önemlisi yerlilerle karşılaşmaktan kaçınmaktı. Belki de Harris ve Negoro yönetiminde çoktan peşlerine takılmışlardı.

Henüz gün ışımamıştı. Dıştaki ağızdan koninin içine ışık sızmıyordu. Kalın bölme duvarlar nedeniyle boğuklaşan gürlemeler, fırtınanın yatışmadığını belli ediyordu. Kulak kabartan Dick Sand, karınca yuvasının etrafına şiddetli bir yağmur yağdığını duyuyordu, iri yağmur damlaları katı bir zemine düşmediğine göre, bütün ova sular altında kalsa gerekti.

Saat yaklaşık olarak on bir olmalıydı. Dick Sand bir uyuşukluk hissetti; derin bir uykuya dalmak üzereydi. Dinlenme ihtiyacı kaçınılmazdı. Tam kendinden geçmek üzereyken, killi toprağın suyu emerek yığılması ihtimalini düşündü; bu durumda dış ağızın tıkanması büyük risk taşıyordu. İçeriye gelen temiz hava akımı böylece duracak, on kişi havasızlıktan ölecekti.

Dick Sand birinci katın killi toprağıyla yükseltilen zemine kadar kayarak süzüldü.

Kabartılan zemin henüz kupkuru; koninin ağzı tümüyle açıktı. Hava, koninin içine rahat rahat giriyor, onunla birlikte, tufanı andıran bir yağmurun söndüremediği, fırtınadan çıkan patlak sesler ve gürültüsüz çakan şimşeklerin ışıkları da içeri sızıyordu.

Dick Sand her şeyin yolunda olduğunu gördü. Sinirkanatlılar kolonisinin yerini alan insan karıncaları tehdit eden hiçbir tehlike söz konusu değildi. Genç adam birkaç saat uyuyup kendine gelmeyi düşündü; zaten uykusuzluğa daha fazla dayanamayacaktı.

Yalnız olağanüstü bir önlem almaya dikkat etti. Koninin daracık deliğini görebilecek uzaklıkta killi zeminin üzerine yattı. Bu şekilde, dışarıdan gelecek tehlikeyi ilk kendisi fark edecekti. Öte yandan, ışıyan gün onu uyandıracak, ovayı araştırmaya koyulacaktı.

Dick Sand başını bölme duvara yasladı, tüfeği elinin altında yattı. Neredeyse hemen uyuyakaldı.

Uykuyla ne kadar süre kendinden geçtiğini bilmiyordu. Sert bir soğukla uyandı.

Ayağa kalktı ve büyük bir kaygı içinde karınca yuvasını suların istila ettiğini gördü. Çarçabuk Tom ve Hercule’ün bulunduğu petek gözü katına çıktı.

Adamları uyandıran Dick Sand tehlikeyi söyledi.

Yakılan fener hemen koninin içini aydınlattı.

Su, şöyle böyle iki metre yüksekliği bulmuş ve öylece duruyordu.

Misis Weldon, “Ne oluyor Dick?” diye sordu.

Genç adam, “Bir şey yok,” dedi, “Koninin içini su basmış. Büyük olasılıkla, fırtına esnasında bir nehrin suları ovaya taştı.”

Hercule, “İyi ya işte!” diye ekledi. “Demek ki yakınlarda akarsu var!”

Dick Sand cevap verdi:

“Tamam, o akarsu bizi sahile taşıyacak! Merak etmeyin Misis Weldon; sular ne size ne küçük Jack’e, ne Nan’a ne de Mösyö Bénédict’e ulaşır.”

Misis Weldon karşılık vermedi. Kuzene gelince, tıpkı sahici bir karınca gibi uyuyordu.

Bu arada, kara derililer fener ışığında yansıyan suyun üstüne eğilmişler, Dick Sand’in ne yapacaklarını söylemesini bekliyorlardı. Genç adam su taşkınının yüksekliğini ölçmekle meşguldü.

Direktifleri üzerine yiyecekleri ve silahları suyun erişemeyeceği bir yere yerleştirdiler. Bundan sonra, Dick Sand sustu.

Tom, “Sular koninin ağzından mı girmiş?” diye sordu.

Dick Sand, “Evet,” dedi. “Şimdi içeriye hava girmesini önlüyorlar.”

İhtiyar zenci yine sordu:

“Su seviyesinin üstünde kalan duvarda bir delik açamaz mıyız?”

“Olabilir Tom... Ama içeride iki metre su varsa, dışarıda üç metre su vardır... hattâ daha çok!

“Ne yapmayı düşünüyorsunuz Mösyö Dick?”

“Tom sanırım, karınca yuvasının içinde yükselen su, yuvanın dış kısmında havayı sıkıştırıyor, sıkıştırılan hava suyun daha fazla yükselmesini önlüyor. Ama duvarda bir delik açarsak, ya hava dışarı kaçacak ve su dışarının seviyesi kadar yükselecek, ya da sıkıştırılan hava onu hâlâ tutacak. Burada dalgıçların kullandığı bir dalgıç haznesi[4] içindeyiz.

Tom, “Şu halde ne yapmalı?” diye sordu.

Dick Sand, “Harekete geçmeden önce, iyice düşünmeli,” dedi, “ihtiyatsızca bir davranış hayatımıza mal olabilir!”

Genç adamın gözlemi çok doğruydu. Koniyi suya batık bir dalgıç haznesine benzetiyordu, bu görüşünde hakkı vardı. Yalnız söz konusu araçta, pompalar vasıtasıyla hava sürekli yenilenir ve dalgıçlar temiz hava alırlar. Bunun dışında, sıkıştırılmış atmosferde kalmaları uzarsa, diğer olumsuzluklardan etkilenirler; kaldı ki bu da normal basınç olayıdır.

Fakat şu anda, diğer olumsuzluklar bir yana, konide boşluğun üçte biri suyla istila edilmişti. Havaya gelince, ancak bir delik açılarak dış atmosferle temas kurulursa yenilenebilecekti.

Dick Sand’in sözünü ettiği tehlikelere bulaşmadan bu delik açılabilir miydi? O zaman durum daha kötüye gitmez miydi?

Belli olan bir şey vardı; su seviyesi iki halde yükselebilirdi: Ya delik açılacak ve su seviyesindeki yükselme dışarıdan daha fazla olacaktı, ya da seviyenin yükselmesi devam edecekti. Bu iki şıkta da koninin içinde kısıtlı bir boşluk kalacak, böylece yenilenmeyen hava daha çok sıkışacaktı.

Bir de şu vardı. Su baskını sonucu karınca yuvası zeminden koparılıp altüst olmaz mıydı? Böyle bir tehlike, içindekiler için korkunç bir sonuç doğururdu. Öte yandan böyle bir felaket zaten olmazdı; çünkü yuva bir kunduz barınağından daha sağlam biçimde tabanına kenetlenmişti.

Demek ki en olumsuz durum fırtınanın sürüp gitmesiydi. Dolayısıyla su taşkını yoğunlaşacaktı. Ovayı kaplayan on iki metre yüksekliğindeki su, koninin içinde yedi metre yükselecek, atmosferin basıncıyla içerideki havayı geri püskürtecekti.

Bunu eni konu düşünen Dick Sand, su taşkınının hatırı sayılır bir gelişme göstermesinden korktu. Gerçekten, suyun bu denli çoğalması, salt bulutlardan boşanan tufan gibi yağmurdan ileri gelmese gerekti. Etrafta büyük olasılıkla bir akarsu vardı. Patlayan fırtına sonucu kabarmış, yatağından taşarak ovaya yayılmıştı. Karınca yuvasının tümüyle sular altında kalmayacağını, üst kubbesinden çıkmanın kolay olacağını kim bilebilirdi?

Gittikçe endişelenen Dick Sand, ne yapması gerektiğini düşünüyordu. Beklemek mi lazımdı, yoksa hemen bir şeyler mi yapmalıydı?

Saat sabahın üçüydü. Herkes kıpırdamadan, ses çıkarmadan kulak kabartıyordu. Dışarıdan gelen sesler, koninin tıkanan ağzı yüzünden çok zayıf duyuluyordu. Bununla beraber boğuk uğultular devam ediyor, bu da hava koşullarının yatışmadığını belli ediyordu.

O sırada ihtiyar Tom, su seviyesinin yavaş yavaş yükseldiğini söyledi.

Dick Sand, “Doğru,” dedi, “yükselmeye devam ederse hava dışarı kaçamaz, sonuçta kabaran sularla birlikte havanın geri püskürtülmesi de gitgide artar!”

Tom, “Şimdiye kadar olanlar bir şey değil,” dedi.

Dick Sand, “Tabii öyle,” cevabını verdi. “Asıl bundan sonra. Ama su seviyesi nerede duracak?”

Bat, “Mösyö Dick, karınca yuvasından dışarı çıkmamı ister misiniz?” diye sordu. “Suya dalarak delikten sızmayı deneyeceğim.”

Dick Sand, “Bu denemeyi ben kendim yapmalıyım,” karşılığını verdi.

Yaşlı Tom heyecanlı heyecanlı, “Olmaz Mösyö Dick, olmaz,” dedi. “Bırakın oğlum gitsin, ona güvenin, beceriklidir. Geriye dönemezse, siz buraya lazımsınız!”

Sonra alçak sesle ekledi:

“Misis Weldon’la küçük Jack’i aklınızdan çıkarmayın!”

Dick Sand, “Peki öyle olsun,” dedi. “Siz gidin Bat. Karınca yuvası sular altındaysa, tekrar içeri girmeye çalışmayın. Sizin dışarı çıktığınız gibi biz de aynı şeyi deneriz. Fakat koni hâlâ su seviyesinin üstündeyse, balta darbeleriyle tepesine vurun. Biz sizi işiteceğiz, dolayısıyla bu bizim için sinyal olacak, içerden onu yıkmaya başlayacağız. İyi anladınız mı?”

Bat, “Evet Mösyö Dick,” cevabını verdi.

Oğlunun elini sıkan ihtiyar Tom, “Haydi git oğlum!” diye ekledi.

Bat uzun uzun havayı içine çektikten sonra suya daldı. Suyun derinliği iki metreyi aşıyordu. Hayli zorlu bir işti bu. İçeriden koninin ağzını arayacak, oradan dışarı süzülerek su yüzeyine çıkacaktı. Çarçabuk başarılması gerekiyordu bunu.

Yaklaşık bir dakika geçti ve kara derili su yüzeyine çıktı. Dick Sand, Bat’in dışarı çıkmayı başardığını tahmin etti.

“Ee, ne oldu?” diye bağırdı.

Bat nefes alır almaz, “Deliğin ağzı tıkalı!” diye cevap verdi. “Molozlar tıkamış!”

“Tıkalı!” diye yineledi Tom.

“Evet!” dedi Bat. “Sular büyük olasılıkla killi toprağa karışmış... Bölme duvarları elimle yokladım... Artık delik yok!”

Dick Sand başını salladı. Belki birazdan sular altında kalacak koninin içine sımsıkı hapsedilmişlerdi.

Hercule, “Artık delik yoksa,” dedi, “bir yenisi açılır!”

Baltası elinde suya dalmak üzere olan Hercule’ü durduran genç adam, “Biraz bekleyin,” diye uyardı.

Dick Sand birkaç saniye düşündü, sonra konuşmasını sürdürdü:

“Başka türlü davranmalıyız. Bütün mesele, suların karınca yuvasını basıp basmadığını anlamak. Koninin üstünde küçük bir delik açarsak, durumu görürüz. Fakat karınca yuvası şimdi sular altında kalırsa, sular her yeri istila edecek ve biz mahvolacağız. Yoklaya yoklaya araştıralım!”

Tom, “Ama çabuk olun!” dedi.

Gerçekten, sular yavaş yavaş yükseliyordu. Şu anda, koninin içinde iki buçuk metre su vardı. Misis Weldon, onun oğlu, kuzen Bénédict ve Nan, üst boşluklara sığınmışlardı. Onların dışında kalanlar, yarı beline kadar suyun içindeydiler.

Açıkçası, Dick Sand’in söylediği gibi çabuk davranmak kaçınılmazdı.

İçerideki su seviyesinin bir ayak üstünde, yani yerden üç metre yukarıda, killi bölme duvarda Dick Sand bir delik açmaya karar verdi.

Eğer bu delikten dışarıyla irtibat kurarlarsa, koninin su yüzeyinin üstünde kaldığını anlayacaklardı. Ya da tersine, dışarıda delik sular altında kalıyorsa, hava geriye püskürtülecek ve bu durumda hemen deliği tıkamak gerekecek veya sular onun ağzına kadar yükselecekti. Sonra, aynı deneme yarım metre yukarıda yeniden başlayacak ve bu böyle gidecekti. Sonuçta, koninin üst kısmında dışarıyla temas kurulamazsa, ovada altı metre su bulunduğu anlaşılacak, bütün karınca yuvaları sular altında kalacaktı! Peki karınca yuvasında mahsur kalan tutsakların kurtuluş şansı neydi? Ölümlerin en korkuncuyla karşılaşacaklar, yavaş yavaş havasızlıktan öleceklerdi!

Dick Sand bütün bu olasılıkları biliyor, fakat bir an olsun soğukkanlılığını elden bırakmıyordu. Yapacağı denemenin sonuçlarını en ince ayrıntısına kadar hesaplamıştı. Zaten daha uzun süre beklemek mümkün değildi. Havasızlık daracık alanı tehdit ediyordu; oksijen her an azalıyor, karbonik asit çoğalıyordu.

Bölme duvarda delik açmak için Dick Sand’in kullanabildiği en iyi araç tüfeğin namlusu oldu. Namlunun ucunda bir tirbuşon vardı ve silahın sıkısını çıkarmaya yarıyordu. Bu şekilde namluyu döndürünce, tüfek bir matkap işlevi görerek killi toprağa saplandı ve yavaş yavaş bir delik oydu. Gerçi deliğin genişliği ancak namlunun çapı kadardı, ama yeterliydi. Hava rahat rahat içeri sızabilecekti.

Hercule feneri tutarak Dick Sand’e ışık veriyordu. Yedek mumlar vardı ve bu şekilde ışık sönecek diye korkmaya gerek yoktu.

İşlemin başlamasından bir dakika sonra namlu iyice duvara saplandı. Çok geçmeden epey boğuk bir ses duyuldu; bir su borusundan kaçan su kabarcıklarının çıkardığı sese benziyordu. Hava dışarı sızıyordu. Aynı anda, konide su seviyesi yükseldi ve deliğin yüksekliğinde durdu. Anlaşılan şu ki delik çok alçaktan açılmıştı, yani dıştaki su seviyesinin altındaydı.

Bir tutam killi toprakla çarçabuk deliğin ağzını tıkayan genç adam soğuk bir sesle, “Yeniden başlayacağız!” dedi.

Su koninin içinde aynı seviyede duruyordu, gelgelelim boş alan sekiz parmak daha azalmıştı. Nefes almak gitgide zorlaşıyordu, zira oksijen azalmıştı. Oksijensizlik fenerin ışığından da anlaşılıyordu; ışık kızarıyor, parlaklığını yitiriyordu.

İlk açılan deliğin yarım metre yukarısında, Dick Sand hemen aynı yöntemi kullanarak bir ikincisini açmaya başladı. Bu deneme başarılı olmazsa, koninin içinde sular biraz daha yükselecekti. Ne var ki riske girmek lazımdı.

Dick Sand deliği açmaya çalışırken, birdenbire kuzen Bénédict haykırdı, “Bakın hele! İşte... işte... işte bunun için!”

Hercule feneri kaldırdı ve kuzen Bénédict’in yüzüne tuttu. Böcekbilimcinin yüzünden sevinç okunuyordu.

“İşte” diye yineliyordu, “İşte bunun için o zeki karıncalar yuvalarını terk ettiler! Su baskınını sezmişlerdi! Ah! içgüdü dostlarım, içgüdü! Bizden daha uyanık bu karıncalar, çok daha uyanıklar!”

Kuzen Bénédict’in durumdan çıkardığı ahlak dersi böyleydi.

O sırada Dick Sand, duvarı delen namluyu geri çekti. Bir ıslık sesi işitildi. Su koninin içinde yarım metre daha yükseldi. Delik dışarıyla yine temas etmemişti.

Durum dehşet vericiydi. Neredeyse sulara bulaşan Misis Weldon, küçük Jack’i kollarında yukarı kaldırmıştı. Daracık alanda herkes bunalıyor, insanların kulakları uğulduyordu. Fener artık çok cılız bir ışık yayıyordu.

“Koni acaba tümüyle sular altında mı?” diye mırıldandı Dick Sand.

Bunu anlamak gerekiyordu ve bu amaçla tam tepede üçüncü bir delik açmalıydı.

Ama son girişim de sonuçsuz kalırsa, derhal havasızlıktan öleceklerdi, içeride kalan hava yukardan dışarı sızacak, koni tümüyle sular altında kalacaktı!

Dick Sand, “Misis Weldon,” dedi, “durumu biliyorsunuz. Gecikirsek havasız kalacağız. Üçüncü girişim başarısızlıkla sonuçlanırsa, bütün alan suyla dolacak. Tek şansımız, koninin tepesinin su yüzeyini aşması. Son şansı denemeliyiz. Ne dersiniz?”

Misis Weldon, “Dene Dick!” cevabını verdi.

O esnada fener söndü, çünkü oksijensiz ortam, yanmasına izin vermiyordu. Misis Weldon ve arkadaşları koyu karanlığa gömüldüler.

Dick Sand Hercule’ün omuzlarına tutunuyordu. Hercule yanlamasına boşluklardan birine asılmıştı ve sadece başı suların üstündeydi. Misis Weldon, Jack, kuzen Bénédict petek-gözünün son katına sıkışmışlardı.

Dick Sand bölme duvarı delmeye başladı, namlu hızlı hızlı killi toprağı oyuyordu. Bu noktada daha kalın, daha sert olan duvarı oymak zordu. Genç adam acele ediyordu, zira açılan daracık delikten hava ve suyla birlikte ya hayat ya da ölüm girecekti!

Ansızın, acı bir ıslık sesi işitildi. Sıkışmış hava kaçtı... Öte yandan, gün ışığı içeriye süzüldü. Su yalnızca yirmi santimetre yükseldi ve durdu. Nitekim Dick Sand deliği tıkamaya gerek görmedi. İçerdeki ve dışardaki su seviyesi dengelenmişti. Koninin tepesi su yüzeyinin üstündeydi. Misis Weldon ve arkadaşları kurtulmuşlardı!

Birdenbire çılgınca hurra sesleri yükseldi. En baskın ses Hercule’den çıkıyordu. Bıçaklar yukarı kaldırıldı, iyice açılan kubbe gitgide ufaldı, delik genişledi, temiz hava dalga dalga, içeri girdi. Havayla birlikte günün ilk ışınları da içeri süzüldüler. Tepesi açılan koniye duvardan tırmanmak zor olmayacaktı. Belirli bir yüksekliğe çıktıktan sonra her türlü su baskınına karşı korunmuş olacaklardı.

Koninin tepesine ilkin Dick Sand çıktı.

Bir feryat kopardı.

Islık çalarak havayı delen oklar başının üstünden geçmişti. Kendine özgü bu ıslık sesini Afrikalı yolcular iyi bilirler.

Dick Sand karınca yuvasından yüz adım ötede bir kamp fark etmişti. Koninin on adım uzağında, sular altındaki ovada yerlilerle dolu uzun kayıklar vardı.

Genç adamın başı tam deliğin üstünde belirince, ok yağmuru o kayıklardan birinden gelmişti.

Dick Sand kısaca durumu arkadaşlarına söyledi. Tüfeğini kavradı, arkasında Hercule, Actéon ve Bat’le beraber tekrar koninin tepesine çıktı. Hepsi birden teknelerden birine yaylım ateşi açtılar.

Birçok yerli suya düştü, tüfek atışlarını bağırıp çağırmalar izledi.

Gelgelelim kendilerini her yandan kuşatan yüz kadar Afrikalı’ya Dick Sand ve arkadaşları ne yapabilirdi?

Karınca yuvası basıldı. Misis Weldon, oğlu, kuzen Bénédict, hepsi birden apar topar götürüldü. Ne bir kelime etme, ne son kez vedalaşma fırsatı buldular. Yerliler önceden aldıkları planlı emirler doğrultusunda tutsakları birbirlerinden ayırdılar.

Birinci kayık Misis Weldon, küçük Jack ve kuzen Bénédict’i götürdü. Dick Sand onların kampın içinde gözden kaybolduğunu gördü.

Kendisine gelince, yanında Nan, ihtiyar Tom, Hercule, Bat, Actéon ve Austin olmak üzere bir yerli kayığına atıldı; kayık tepenin başka bir noktasına yöneldi.

Aynı kayığa yirmi yerli binmişti. Beş kayık da onları takip ediyordu.

Karşı koymak olanaksızdı. Buna rağmen, Dick Sand ve arkadaşları direnç gösterdiler. Kayıktaki birkaç savaşçıyı yaraladılar. Bu yaptıklarını hayatlarıyla ödeyebilirlerdi. Fakat öldürülmemeleri konusunda yerlilerin emir aldıkları belli oluyordu.

Birkaç dakika sonra, kıyıya gelmişlerdi. Kayık tam kıyıya yanaşacağı sırada, Hercule bir sıçrayışta yere atladı, iki yerli üzerine atıldı; dev cüsseli adam tüfeğini bir topuz gibi savurdu, kafatası parçalanan yerliler yere serildiler.

Bir anda, ağaçların arasında kayboldu. Arkasından kurşun yağıyordu. Kayıktan yere indirilen Dick Sand ve arkadaşları, köle gibi zincire vuruldu!

7

COANZA KIYILARINDA BİR KAMP

Eskiden karıncalar köyünün bulunduğu bölgenin görünümü tümden değişmiş, suların istila ettiği ova göle dönmüştü. Yirmi kadar koni biçiminde karınca yuvası, geniş su birikintisinde yegane göze çarpan noktaları oluşturuyordu.

Gece yarısı Coanza taşmış, fırtına sonucu nehrin kollarında akan sular kabarmıştı.

Pilgrim’in karaya oturduğu yerden yüz elli kilometre ötede bulunan Coanza, Angola nehirlerinden biridir, Atlantik Okyanusu’na dökülür. Birkaç yıl sonra Teğmen Cameron, Benguela’ya ulaşmadan önce, bu nehri aşmak zorunda kalacaktı. Coanza, Portekiz kolonisinin iç ulaşımını sağlayan bir araç gibidir. Aşağı yatağında buharlı gemiler gidip gelir ve on yıl bile geçmeden içinde yukarı yatağı da işlek hale gelecektir. Dick Sand, kuzey tarafta ulaşıma elverişli bir akarsu ararken akıllıca davranmıştı. izlemiş olduğu küçük akarsu, Coanza’ya karışıyordu. Beklenmedik saldırıya maruz kalmasaydı, bir buçuk kilometre ötede o küçük akarsuyu bulacaktı. Arkadaşlarıyla birlikte kolayca imal ettikleri bir sala binecekler, böylece Coanza kıyılarında bulunan ve buharlı gemilerin yanaştığı Portekiz kasabalarına varacaklardı. Sonuçta, kurtuluşları güvence altına alınacaktı.

Ancak şimdi durum farklıydı.

Dick Sand tarafından fark edilen kamp, bir tuzak gibi içine düştüğü uğursuz karınca yuvasına eşdeğer bir yükseklikte bulunuyordu. Bu tepenin en yukarısında, kocaman bir incir ağacı yükseliyordu. Ağacın muazzam dal örgüsü, altında beş yüz kişiyi barındırabilecek özellikteydi. Orta Afrika’nın dev gibi ağaçlarını hiç görmemiş olanlar bu görüntüyü algılayamaz. Ağacın dalları orman gibidir, insan içinde kaybolabilir.

İşte bu ağaç, gizemli bir sığınma yeri meydana getiriyor, bütün kervan -Harris’in, varışını Negoro’ya bildirdiği kervan- orada barınıyordu. Kalabalık bir topluluk oluşturan yerlileri, insan taciri Alvez’in adamları köylerinden koparıp buralara sürüklemişti. Kervan, Kazonnde esir pazarına gidiyordu. Orada köleler isteğe göre, ya batı kıyı şeridine ya da N’yangwe’ye, büyük göller bölgesine gönderileceklerdi. Oradan da ya Yukarı Mısır’a ya da Zengibar’da ticari işletmelere dağıtılacaklardı.

Dick Sand ve arkadaşları kampa varışlarından hemen sonra köle muamelesi gördüler. İhtiyar Tom, onun oğlu, Austin, Actéon, zavallı Nan, Afrika ırkından değillerdi, ama zenci kökenliydiler. Onlar da tutsak yerli sayıldı. Silahları alındıktan sonra, şiddetle direnmelerine rağmen, boyunlarına takılan demir bir halkadan başka iki buçuk üç metre uzunluğunda bir sırığa ilmiklenen zavallılar, ikişer ikişer dizildiler. Bu şekilde, arka arkaya sıra halinde yürümeye zorlandılar; ne sağa ne sola açılmaları mümkündü. Ayrıca aşırı bir önlem olarak, ağır bir zincir onları bellerinden bağlı tutuyordu. Kolları ve ayakları serbest kalmıştı; yani ayaklarıyla yürüyecekler, kollarıyla yük taşıyacaklardı. Fakat kaçmak için aynı organlarını kullanamazlardı. Bir muhafızın kırbaç darbelerini yiye yiye, yüzlerce kilometreyi bu şekilde aşacaklardı. Muhafızlar şimdi bir kenara çekilmişler, mücadelenin ilk anlarında zencilerin gösterdiği tepki nedeniyle biraz sersemlemişler, hiç kımıldamadan bekliyorlardı. Hercule’ün kaçışı sırasında onu pek izleyememişlerdi. Acaba kaçağın kurtulacağına dair hâlâ umut beslenebilir miydi? Dev cüsseli zenci çok güçlüydü ama, her bakımdan düşmanlık kokan şu bölgede ne yapabilirdi? Açlık, yalnızlık, vahşi hayvanlar, yerliler, her şey aleyhindeydi! Arkadaşlarının akıbetini merak etmeyecek miydi? Tutsaklar, kervan şeflerinden hiçbir merhamet bekleyemezlerdi. O şefler Arap ya da Portekizliydi; tutsaklar dillerini anlamıyor, ancak tehditkar bakışlar ve jestlere maruz kalıyorlardı.

Dick Sand başka bir köleyle ikişer ikişer ilerlemiyordu. O bir beyazdı ve herhalde aynı kuralları ona uygulamaya cüret edememişlerdi. Silahsızdı, elleri ayakları serbestti, fakat bir muhafız özel olarak gözetim altında tutuyordu. Genç adam kampı gözlüyor, Harris ve Negoro ile her an karşılaşmayı bekliyordu. Hiç kuşkusu yoktu, karınca yuvasına saldırıyı o iki alçak düzenlemişti.

Nitekim Amerikalı ya da Portekizli’nin emirleri doğrultusunda Misis Weldon, küçük Jack, ve kuzen Bénédict’in ayrı ayrı götürüldüğünü düşündü. Ne onu ne öbürünü göremediğinden, iki suç ortağının da kurbanlarına eşlik ettiğini tahmin etti. Nereye götürüyorlardı onları? Ne yapmak istiyorlardı? Acı içinde meraklanıyordu. Genç adam kendi durumunu unutup Misis Weldon’la yakınlarını düşünüyordu.

Dev incir ağacının altında konaklayan kervanda en az sekiz yüz kişi vardı. İçlerinden beş yüzü erkek ve kadın köleler, geri kalan iki yüzü savaşçı, insan hırsızları, hamallar, muhafızlar ve şeflerdi.

Şefler Arap ve Portekiz kökenliydi. Acımasız adamlardı; tutsaklara uyguladıkları muamele insanlıkdışıydı. Onları aralıksız dövüyorlar, bitkin düşerek yere düşenler olunca, satışta işe yaramayacaklarından tüfek ya da bıçak darbeleriyle işini bitiriyorlardı. Şiddet uygulayarak o insanlara söz geçiriyorlardı. Bu acımasız sistem şöyle sonuçlar doğurmuştu: Kervanda köle tüccarı hesabına yakalanan kölelerden yüzde ellisi yok olmuştu; ya kaçmışlar ya da öldürülmüşlerdi. Ölenlerin kemikleri kıyı şeridinin içlerindeki yollara serpilmişti.

İyice bilinmesi gereken bir şey de, çoğunluğu Portekizli olan Avrupa kökenli ajanların serseri takımından olmasıydı. Kimisi memleketinden sınır dışı edilmiş, kimisi hapishane kaçkını, kimisi idam edilemeyen esir tüccarlarıydı; yani tek kelimeyle insanlığın yüz karası yaratıklar. İşte Negoro ve Harris de şimdi Orta Afrika’nın en babayani köle tüccarlarından José-Antonio Alvez’in hizmetindeydiler. Bu adam, bölgede çok tanınan kaçakçılardan biriydi. Teğmen Cameron onun hakkında ilginç bilgiler verir.

Tutsaklara muhafızlık yapan savaşçılar, genellikle köle tüccarları tarafından parayla tutulan yerlilerdi. Fakat aynı iş, tüccarlara köle tedarik eden çapulcuların tekelinde değildi. Zenci krallar da aynı amaçla tüyler ürpertici savaşlar yaparlardı. Sonuçta savaşta yenik düşen erkekler, kadınlar ve çocuklar köle olurlar, galipler tarafından köle tacirlerine satılırlardı. Galipler satış karşılığında birkaç metre bez parçası, barut, ateşli silahlar, pembe ya da kırmızı inci alırlardı. Hattâ Livingstone’un dediğine bakılırsa, kıtlık dönemlerinde birkaç mısır tanesi karşılığında satış yapılırmış.

İhtiyar Alvez’in kervanına muhafızlık yapan savaşçılar, Afrikalı orduların düzeni hakkında doğru bir fikir verebilir. Kılık kıyafeti bozuk, zenci haydutlardan ibaret bir yığın. Bunlara, kendilerinden aşağı kalmayan insan hırsızlarını da eklemeli. Böylesi bir muhafız takımıyla ajanların nasıl başa çıkacağını varın siz düşünün. Emirlerine itiraz ederler, mola saatlerini, konaklama yerlerini dayatırlar, kervanı bırakıp gitmekle tehdit ederlerdi. Genelde bu asker bozuntularının isteklerine uymak zorunda kalınması, sık rastlanan olaylardandı.

Kervan ilerlerken erkek ve kadın köleler yük taşımakla yükümlüydü. Onların yanında “hamallar” da aynı hizmeti görüyorlardı. Hamallara “pagazis” denirdi ve özellikle fil dişi gibi kıymetli eşyaları taşırlardı. Bazen fil dişilerin büyüklüğü yüz altmış kiloyu bulduğundan, onları taşımak için iki pagazis gerekirdi, işletmelere taşınan kıymetli mal, oradan Hartum, Zengibar ve Natal pazarlarına dağıtılırdı. Pagazislere ücret karşılığında pamuklu bez, “merikani” adını taşıyan kumaş, biraz barut, bir tutam cauris[5], birkaç inci ya da köle tüccarının parası yoksa kölerden biri verilirdi.

Kervanda bulunan beş yüz köle içinde sağlam yapılı erkeklerin sayıları azdı. Bu yetersizlik şundan kaynaklanıyordu: Saldırıya uğrayıp kundaklanan köyde, kırk yaşın üstünde bütün yerliler acımasızca katledilmiş ya da civardaki ağaçlara asılmıştı. Yalnızca kadın ve erkek genç yetişkinler, bir de çocuklar pazarlarda satışa çıkarılacaktı. İnsanlar öldürülmüş, onda biri hayatta kalmıştı. Nitekim geniş Afrika topraklarının insansızlaşmasının kaynağı burada yatar.

Çocuklar ve yetişkinlerin üzerinde giysi olarak bazı ağaçların kabuğundan yapılan ve ülkede “mbuzu” diye adlandırılan kumaş parçaları vardı, işte bu insan sürüsünün görünümü içler acısıydı: Muhafızlardan yedikleri kırbaçlar sonucu yara bere içinde kalan kadınlar, cılız mı cılız, ayakları kan içinde, annelerinin ek bir yük gibi taşımaya çabaladıkları çocuklar, prangadan daha acı çektiren bir zincirle sımsıkı bağlanan genç erkekler. Evet, zar zor yaşamaya çabalayan, sesleri neredeyse duyulmaz olan, vahşi hayvanların bile yüreklerini sızlatan, Livigstone’un deyişiyle “abanoz renkli iskeletlerden meydana gelen zavallıların hali böyleydi. Gelgelelim yürekleri katılaşmış Araplar, bu denli acılara duyarsız kalıyordu. Üstelik Teğmen Cameron’a inanmak gerekirse, Portekizliler daha zalimdiler.[6]

Söylemeye gerek yok ama, tutsaklar gerek yürüyüşlerde gerekse verilen molalarda çok ciddi biçimde gözetim altında tutuluyorlardı. Nitekim Dick Sand, kaçmaya kalkışmanın bir işe yaramayacağını çok geçmeden anlamıştı. Fakat Misis Weldon’u nasıl bulmalıydı? Hiç kuşku yok, çocuğu ve kendisi Negoro tarafından kaçırılmıştı. Genç adamın şimdilik anlayamadığı nedenlerden ötürü, Portekizli kendisini arkadaşlarından ayırmaya özen göstermişti. Tabii Negoro’nun işe karıştığından emindi. Misis Weldon’u tehdit eden tehlikeleri düşünürken yüreği parçalanıyordu.

“Ah!” diyordu içinden, “o iki alçağı ne güzel elime geçirmiştim, tüfeğimin menziline düşmüşlerdi, ne diye öldürmedim!”

Bu düşünce ikide bir Dick Sand’in kafasına takılıyordu. Harris ve Negoro adil biçimde ölselerdi, tüm bu acılar yaşanmamış olurdu! Ölselerdi, insanı köle düzeyine düşürerek pazarlayan bu tellallar o denli yıkımlara sebebiyet veremezlerdi!

Misis Weldon’la küçük Jack’in korkunç durumu Dick Sand’in gözlerinin önüne geliyordu. Ne anne ne de çocuk, kuzen Bénédict’e güvenebilirdi. Zavallı adam ancak kendine yetebilirdi! Herhalde üçü birden Angola’nın ücra bir bölgesine götürülüyordu. Acaba hasta çocuğun durumu nasıldı?

Dick Sand içinden düşünmeyi sürdürüyordu:

“Evet annesi! Annesi! Çocuğu uğruna gücünü yeniden toplamıştır! Sonu o zavallı köleler gibi olacak; onlar gibi yere düşüp kalacak! Ah Tanrım! Bırak da şu cellatların işini göreyim, ve...”

Ama kendisi de tutsaktı! Muhafızların Afrika’nın içlerine doğru sürdükleri davar sürüsü içinde bir baş hayvandan başkası değildi! Kendilerini Negoro ve Harris’in yönettiğini bile tam olarak bilmiyordu. Portekizli’nin kokusunu alan, onun izini süren Dingo artık yoktu. Bir tek Hercule, talihsiz Misis Weldon’un yardımına koşabilirdi. Acaba böyle bir mucize gerçek olur muydu?

Yine de bu düşünce Dick Sand’in kafasına takılmıştı. Kuvvetli kara derilinin serbest olduğunu söylüyordu kendi kendine. Sadakatinden kuşku duyulamazdı! Hercule elinden ne geliyorsa, Misis Weldon yararına yapacaktı. Evet! Ya izlerini bulup onlarla irtibat kuracak, ya da bu mümkün olmazsa, Dick Sand’e akıl danışmak için belki güç kullanarak onu kurtarmaya çalışacaktı. Gece molaları esnasında, kendisi gibi siyah olan tutsakların arasına karışabilir, savaşçıların dikkatsizliğinden yararlanarak Dick Sand’e ulaşabilirdi. Genç adamın bağlarını koparır, ikisi birlikte ormana kaçarlardı. Artık özgürdüler, Misis Weldon’un kurtuluşu için neler yapmazlardı ki! Oysa hep birlikte bir akarsu akıntısına kapılarak sahile gidecekler, orada Dick Sand yeni kurtuluş planları yapacaktı. Aksi gibi yerlilerin saldırısı bu planı engellemişti!

Genç adam böyle, bir korkuya bir umuda kapılıyor, bu seçenekler arasında gidip geliyordu. Aslında, dirençli mizacı sayesinde yılgınlık göstermiyordu. Karşısına çıkacak en ufak şansı bile değerlendirmeye kararlıydı.

Her şeyden önce, ilk başta bilinmesi gereken, köle kervanının hangi esir pazarına gittiğiydi. Angola’daki işletmelerden birine mi gidiyordu? O zaman birkaç etaplık bir mesafe kalmıştı. Yoksa kervan yüzlerce kilometre daha ilerleyip Orta Afrika’ya mı gidecekti? Köle tüccarlarının ana pazarı Manyema’da, N’yangwe’de bulunuyordu. Afrika kıtasını iki eşit parçaya bölen bu meridyen üzerinde, bir zamanlar Livingstone’un geçtiği büyük göller bölgesi uzanır. Gelgelelim Coanza’daki konaklama ile bu kasaba arasında epey uzaklık vardı; aylarca sürecek yolculuk oraya ulaşmak için yetmeyebilirdi.

Dick Sand’in kafasını kurcalayan en ciddi sorunlardan biri de buydu. Zira N’yangwe’ye bir kez vardıktan sonra, Misis Weldon, Hercule, öteki kara derililer ve kendisi kaçmayı başarsalar bile, sahile geri dönüş, olanaksız demeyelim ama, çok zor olacaktı. Öyle ki yol çok uzundu ve tehlikelerle karşılaşmak kaçınılmazdı!

Fakat Dick Sand, kervanın varacağı yerin pek uzak olmadığını anlamakta gecikmedi. Gerçi kervan şeflerinin dillerini anlamıyordu; bazen Arapça, bazen Afrika lehçesiyle konuşuyorlardı. Yalnız bu bölgeye ilişkin önemli bir pazarın adını sık sık telaffuz ediyorlardı. Adını andıkları yer Kazonnde idi. Dick Sand orada çok yaygın bir esir ticareti yapıldığını biliyordu. Tutsakların yazgısını ya o yörenin kralı belirleyecek ya da birkaç zengin köle tüccarına satılacaklardı. Bu düşüncesinde yanılmadığını biliyoruz.

Nitekim, çağdaş coğrafyanın verilerini iyi bilen Dick Sand, Kazonnde üzerine epey doğru şeylerden haberdardı. Saint-Paul Loanda ile bu kent arasındaki mesafe altı yüz elli kilometreyi aşmazdı; sonuçta Coanza kıyılarında kurulan kampla kentin arasını dört yüz kilometrelik bir mesafe ayırıyordu. Harris’in kılavuzluğunda küçük kafilenin katettiği mesafeyi esas alan Dick Sand, bu mesafeyi yaklaşık olarak hesaplamıştı. Dolayısıyla olağan koşullarda, on on iki günlük bir yürüyüş söz konusuydu. Dick Sand yolun uzun sürmesi sonucu, bir kervanın tükenen ihtiyaçlarını göz önünde tutarak bu zamanı ikiye katladığında, Coanza-Kazonnde arasında yolculuk süresinin üç haftayı bulacağını tahmin ediyordu. Kafasından geçen bu düşünceleri, Tom ve arkadaşlarıyla paylaşmak istedi. Onların Afrika’nın ortalarına, içinden çıkma umudu olmayan o uğursuz bölgelere götürülmediklerini öğrenmeleri, yüreklerine su serpecek, bu müjde o insanlar için bir çeşit teselli olacaktı. Yanlarından geçerken birkaç kelimeyle arkadaşlarını bilgilendirmek yetecekti. O kelimeleri onlara iletmeyi başarabilir miydi?

Tom ve Bat -bir tesadüf baba ve oğulu bir araya getirmişti- Actéon ve Austin ikişer ikişer sımsıkı zincire vurulmuşlardı. Konaklama yerinin sağ ucunda bulunuyorlardı. Bir muhafız ve bir düzine savaşçı onları gözetim altında tutuyordu.

Hareketlerinde serbest kalan Dick Sand, arkadaşlarıyla arasındaki mesafeyi yavaş yavaş daraltmaya karar verdi. Arkadaşlarının içinde bulunduğu grup, elli adım uzaktaydı. Bu kararını uygulamaya başladı.

İhtiyar Tom büyük olasılıkla Dick Sand’in niyetini sezmişti. Alçak sesle dikkatli olmaları için arkadaşlarını uyardı. Hepsi son derece dikkatle bekledi, olan biteni görüp işitmeye hazırlandılar.

Çok geçmeden Dick Sand, kayıtsız bir hava içinde elli adım daha sokuldu. O zaman bulunduğu yerden, Tom’un işitebileceği şekilde seslenebilecekti. Kazonnde adını söyleyecek ve yolculuğun süresini bildirecekti. Arkadaşlarına doğru yaklaşmaya devam etti. Kalbi şimdiden umutla çarpıyordu. Arzu edilen hedefe birkaç adım kalmıştı ki sanki niyetini sezmiş gibi muhafız üzerine atıldı. Öfkeden kuduran adamın haykırışları sonucu on savaşçı yetiştiler. Dick Sand karga tulumba arka tarafa götürüldü. Aynı anda, Tom ve yakınları kampın öbür ucuna götürülüyordu.

Sinirlenen Dick Sand muhafızın üzerine atılmıştı; adamın tüfeğini kapmayı başarmış, iki eliyle parçalamıştı. Ne var ki yedi sekiz savaşçı etrafını sarmış, onu kıskıvrak yakalamışlardı. Adamlar çok kızmıştı, eğer kervan şeflerinden biri araya girmese kendisini katledeceklerdi. Söz konusu şef, yabani bir yüz ifadesi olan, orta boylu bir Araptı. Harris’in sözünü ettiği bu Arabın adı İbn Hamis’di. Dick Sand’in anlayamadığı bir şeyler söyledi, savaşçılar genç adamı bırakıp uzaklaştılar.

Açıkça anlaşılıyordu ki genç adamın arkadaşlarıyla irtibat kurması yasaktı. Öte yandan, hayatına kastedilmemesi de bildirilmişti. Harris ya da Negoro değilse, böyle emirleri veren kim olabilirdi?

O sırada -19 Nisan, sabah saat dokuzdu- bir “kudu”[7] boynuzundan çıkan boğuk korno sesleri duyuldu, bir trampet çalındı. Molaya son veriliyordu.

Herkes, şefler, savaşçılar, hamallar, köleler hemen ayaklandılar. Balyaları yüklenen tutsaklar bir muhafızın güdümünde dizildiler. Muhafız parlak renkli bir bayrak açtı.

Hareket sinyali verildi.

Havaya şarkılar yükseldi; yalnız şarkıları söyleyen galipler değil, yenik düşenlerdi.

Köleler okudukları şarkılarda, cellatlarına, kendilerine eziyet edenlere, tehditkar ve saf bir sesle şöyle diyorlardı:

“Beni köle yaptınız. Öldüğüm zaman artık boyunduruktan kurtulmuş olacağım ve sizi öldürmek için geri döneceğim!”

8

DICK SAND’İN BİRKAÇ NOTU

Dünkü fırtına dinmesine rağmen, hava hâlâ sakinleşmemişti. Zaten, Afrika’nın bu bölgesinde “masika” mevsimindeydik; yani yağmur mevsiminin ikinci dönemi başlamıştı. Bir, iki ya da üç hafta boyunca özellikle geceler yağışlı geçerdi. Bu durum, kervanın karşılaştığı yıkımların artmasına neden oluyordu.

O gün, kapalı bir havada yola çıkıldı. Kervan, Coanza kıyılarından ayrıldıktan sonra, doğrudan doğuya yöneldi.

Elli kadar savaşçı başta yürüyor, yüz kadarı konvoyun iki tarafında, geri kalanı da arkada ilerliyordu. Zincire vurulmamış olsalar bile tutsakların firar etmesi hiç kolay değildi. Kadınlar, çocuklar, erkekler karmakarışık ilerliyor, muhafızlar adımlarını sıklaştırmalarını istiyor, kırbaç darbeleriyle onları dövüyorlardı. Zavallı analar vardı; bir elleriyle çocuklarını taşıyorlar, özgür kalan öbür elleriyle onları beslemeye çalışıyorlardı. Ötekiler, üstü başı çıplak küçükler, otlarda sürüne sürüne ilerliyorlardı.

Kervan şefi, Dick Sand’le muhafızı arasındaki kavgaya müdahale eden o yabani İbn Hamiş, bütün bu sürüyü denetliyor, uzun kuyruğun başından sonuna doğru gidip geliyordu. Gerek adamları gerek kendisi, tutsakların acılarıyla pek ilgilenmiyorlardı. Onlar için daha önemlisi, savaşçıların ek tayın talep etmesi, ya da mola vermek isteyen pagazislerin itirazlarıydı. Tartışmalar bu yüzden çıkıyor, hattâ kaba saba atışmalar görülüyordu. Köleler devamlı olarak muhafızların öfkesini üzerlerine çekiyorlardı. Bir yanda acı dolu haykırışlar, öbür yanda tehditkar bağırışlar duyuluyordu. Son sıralarda yürüyenler, öndekilerin kanlarıyla lekelenen toprağı arşınlıyorlardı.

Kuyruğun önünde yürüyen Dick Sand’in arkadaşları özenle takip edildiğinden kendisiyle hiçbir irtibat kuramıyorlardı. Sıra halinde ilerliyorlar, boyunlarına takılı ağır halka yüzünden başlarını kımıldatamıyorlardı. Yedikleri kırbaç darbeleri de işin cabasıydı!

Babasıyla birlikte zincire vurulan Bat, boyunlarındaki halkayı hiç sarsmamaya dikkat ederek onun önünde yürüyordu. Yürürken ayağını basacağı en uygun yerleri seçiyordu; zira ihtiyar Tom ondan sonra aynı yere basacaktı. Ara sıra, muhafız biraz geride kaldığı zaman, babasına cesaret veren birkaç söz işittirmeye çalışıyor, sözlerden birkaçı Tom’a kadar geliyordu. Hattâ Tom’un yorulmakta olduğunu hissederse, adımlarını yavaşlatmaya gayret ediyordu. Sevdiği babasına arkasını dönüp bakamamak, bu iyi kalpli evlat için bir işkenceydi. Kuşkusuz Tom, oğlu yanında olduğu için memnundu; gerçi bu memnuniyeti pahalıya ödüyordu. Muhafızın kırbacı Bat’e indiği zaman, gözlerinden kaç kez yaşlar aktı! Kırbaç darbelerini kendi yeseydi bu denli işkence çekmezdi.

Austin ve Actéon birkaç adım geriden geliyorlardı. Birbirine zincirlenmişlerdi ve her an kaba ve sert davranışlara maruz kalıyorlardı. Ah! Hercule’ün kaçışına öyle imreniyorlardı ki! Şu vahşi ülkede karşılaşacağı tehlikeler ne olursa olsun, kuvvetli zenci kendini koruyabilir ve hayatını savunabilirdi.

Esir düşmelerinden hemen sonra, ihtiyar Tom gerçeği tümüyle arkadaşlarına anlatabilmişti. Afrika’da olduklarını ihtiyardan öğrendikleri zaman çok şaşırmışlardı. Negoro ve Harris’in ihanetlerini, onlar tarafından buralara sürüklendiklerini, bu adamlardan herhangi bir merhamet beklemenin boşuna olduğunu öğrendiler.

Gördüğü muamele bakımından Nan’in, arkadaşlarından aşağı kalır yanı yoktu. Konvoyun ortasında bulunan bir kadınlar grubunun içindeydi, iki çocuklu genç bir anneyle birlikte zincire vurulmuştu. Çocuklardan biri, üç yaşında olanı, zar zor yürüyebiliyordu, öteki henüz meme çocuğuydu, içi parçalanan Nan küçük çocukla ilgilenmiş, zavallı çocuk köle, ona bir gözyaşıyla teşekkür etmişti. Nitekim Nan çocuğu taşıyor, onu bitkin düşmekten kurtarıp, yediği kırbaç darbelerinden ölmemesini sağlıyordu. Fakat ne de olsa yaşlı Nan için ağır bir yük sayılırdı; zavallı kadın çok geçmeden gücünün tükenmesinden korkuyor, bu sefer aklına küçük Jack geliyordu. Onu annesinin kollarına teslim etmişti. Hastalık küçük Jack’ı zayıflatmıştı ama, Misis Weldon’un halsiz kolları için epey ağır çekebilirdi. Anne neredeydi? Ne olmuştu? İhtiyar hizmetçisi onu bir daha göremeyecek miydi?

Dick Sand neredeyse konvoyun en arkasında kalmıştı. Ne Tom’u ne Nan’ı ne de ötekileri görebiliyordu. Uzun kervanın başından çok uzaktı. O sırada bir ovadan geçiyorlardı. Genç adam acı düşünceler içinde yürüyor, muhafızların bağırıp çağırmaları sonucu zorlukla dalgınlığından kurtuluyordu. Ne kendisini, ne daha katlanmak zorunda olduğu yorgunlukları, ne de Negoro’nun kendisine nasıl eziyet çektireceğini düşünüyordu! Aklında sadece Misis Weldon vardı. Boş yere onun izini arıyor, toprağı, patikanın dikenlerini, ağaç dallarını gözden geçiriyordu. Büyük olasılıkla o da Kazonnde’ye götürülüyordu ve başka yoldan gidemezdi. Onun bir izine rastlamak için neler vermezdi!

Ruh ve beden olarak genç adamın ve arkadaşlarının durumu böyleydi. Fakat kendileri için ne denli korksalar, kendi acıları ne denli büyük olsa da, bu tutsak sürüsünün içler acısı halini, baştaki adamların sertliklerini gördükçe merhamet duymaktan kendilerini alamıyorlardı. Çok yazık! Ne yardım edebilirler ne de direnebilirlerdi!

Coanza’nın doğusunu kaplayan bütün bölge, otuz kilometrelik bir ormandan ibaretti. Burada ağaçlar, kıyı şeridinin komşu bölgesinden farklı olarak daha seyrelmişti. Zira ağaçlar, ya havalinin sayısız böceklerinin verdiği zarar sonucu sararıp soluyorlar, ya da fil sürüleri daha körpeyken onları mahvediyordu. Ağaçların altında yürüyüş o denli tıkanmasa gerekti; yalnız ağaççıkları aşmak ağaçlardan daha zorlu işti. Gerçekten, karşılarına üç metre yüksekliğinde pamuk fidanları çıkıyordu. Buralardan toplanan pamuk, bölgenin içinde beyaz veya siyah kumaş yapımında kullanılıyordu.

Bazı yerlerde, ortalık balta girmemiş ormana dönüşüyordu. Öyle ki konvoy, içinde kaybolabilirdi. Havalinin bütün hayvanları arasında, yalnızca filler ve zürafalar başlarıyla bambulara benzeyen kamışlara ulaşabiliyorlardı. Bu otların uzun sapları iki buçuk santimetre çapındaydı. Ajanların içinde kaybolmamak için havaliyi iyi tanımaları gerekiyordu.

Her gün, kervan şafak sökerken yola çıkıyor, ancak öğle vakti, bir saat mola veriyordu. Mola esnasında içinde manyoka bulunan birkaç balya açılıyor ve bu yiyecek pintice kölelere dağıtılıyordu. Savaşçılar yollarının üstünde bulunan bir köyü yağmaladıkları zaman, ek yiyecek olarak patates, keçi veya dana eti veriliyordu. Gelgelelim yorgunluk o safhaya gelmişti ki istirahat yetersiz kalıyordu. Hattâ yağışlı gecelerde olanaksızdı. Nitekim Coanza’dan ayrılmalarından sekiz gün sonra yirmi kadar köle yola devrilmiş, vahşi hayvanların insafına terk edilmişti. Zaten bu hayvanlar konvoyun peşini bırakmıyorlardı. Aslanlar, panterler, leoparlar, kendilerini aç bırakmayan kurbanlarını bekliyorlardı. Güneşin batışından sonra, kükremeleri öyle yakından geliyordu ki kervana doğrudan saldırmalarından korkulurdu.

Karanlığın daha korkunçlaştırdığı kükremeleri duydukça Dick Sand, Hercule’ün girişimlerinin ne türlü tehlikelerle karşılaşacağını, dehşete kapılmadan düşünemiyordu. Attığı her adımda ölümle burun buruna gelebilirdi. Ne var ki kendisi de kaçma fırsatını bulursa, her şeyi göze almaktan kaçınmayacaktı.

Bu arada genç adam, Coanza’dan Kazonnde’ye giden yol boyunca not tuttu. Dört yüz kilometre tutan yolda, yirmi beş “yürüyüş” yapmışlardı. Köle tüccarlarının konuşma dilinde “yürüyüş”, mola dahil bir günde yürünen on beş kilometre anlamına geliyordu.

-25 Nisan’dan 21 Nisan’a: Üç üç buçuk metre yüksekliğinde sazların duvar gibi ördüğü bir köy. Tarlalarda, mısır, bakla, hind darısı, çeşit çeşit yerfıstığı ekili, iki siyah yakalanıp tutsak alındı. On beşi öldürüldü. Bütün köy kaçtı.

Ertesi gün, yüz kırk metre genişliğinde çok hareketli bir nehir. Sarmaşıklarla birleştirilmiş bir köprü. Kırık dökük kazık temeller üstünde. Zincirle birbirine vurulan iki kadın sulara atıldı. Kadınlardan biri küçük çocuğunu bırakmıyor. Sular karışıyor, kanlar içinde kalıyor. Köprünün altından timsahlar süzülüyor. Ağzı açık canavarlara yem olma riski var...

-28 Nisan: Bauhinialar[8] ormanından geçiş.

Şiddetli yağış. Sular altında kalan arazi. Son derece zorlu yürüyüş.

Zavallı Nan, konvoyun ortasında, kollarında küçük zenci yavrusu. Zar zor sürükleniyor. Onunla birlikte zincire vurulan kadın köle topallıyor, kırbaç darbeleriyle yırtılan omuzundan kan akıyor.

Akşam kocaman bir baobap ağacının altında konaklama. Ağacın çiçekleri beyaz, yaprakları açık yeşil. Gece boyu aslan ve leopar kükremeleri. Savaşçı bir yerli bir pantere ateş açıyor. Hercule ne yapıyor?...

-29 ve 30 Nisan: Afrika kışı denilen ilk soğuklar. Yoğun çiy yağışı. Nisan ayıyla birlikte yağmur mevsiminin sona ermesi. Yağmurlar bir dahaki kasım ayında. Ovalar hâlâ büyük çapta sular altında. Doğu rüzgarları terlemeyi önlüyor, bataklık ateşlenmelerine karşı insanı daha duyarlı kılıyor.

Misis Weldon’dan hiç haber yok. Mösyö Bénédict’ten de öyle. Kazonnde’ye götürülmüyorlarsa, nereye kaçırdılar? Kervanın geçtiği yolu izleseler gerek, bizim önümüzde olmaları lazım. Endişe içinde kıvranıyorum. Sağlığa zararlı bir bölge burası; küçük Jack yine ateşlenmiş olmalı. Acaba hâlâ hayatta mı?

-1 Mayıs’tan 6 Mayıs’a: Güneşin bir türlü kurutamadığı uzun ovalardan geçtik. Sular bazen insanın beline kadar tırmanıyor. Binlerce sülük cilde yapışıyor. Her şeye rağmen yürümeli. Su yüzeyinin biraz üstünü lotuslar, papirüsler süslüyor. Dipte, sular altında çeşitli bitkiler görünüyor: Sözgelimi kocaman yapraklı lahanalar. Yanılıp yaprağın üstüne basanlar suya düşüyor.

Sularda hatırı sayılır miktarda, yayınbalığı cinsinden küçük balık var. Yerliler binlerce balık yakalayıp kervanlara satıyorlarmış.

Gecelemek için konaklama yeri bulmak imkânsız. Ova sular altında; göz gözü görmüyor. Karanlıkta yürümek gerekiyor. Yarın, konvoydan çok sayıda köle eksilecek! Ne zavallılık! Bir kere yere düşünce, ne diye kalkmalı! Suların içine biraz daha gömülürsün, sonra her şey biter! Muhafızın kırbacı size bir daha dokunamaz!

Öyle ama, ya Misis Weldon ve oğlu! Onları yüzüstü bırakmaya ne hakkım var! Sonuna kadar direnmeliyim! Benim ödevim bu!

Gecenin içinden canhıraş feryatlar!

Yirmi kadar savaşçı, sular altında kalan reçineli ağaçların dallarını koparıyor. Karanlıklarda mavimtrak ışınlar.

İşitttiğim feryatların nedeni şöyle: Bir timsah saldırısı. Canavarlardan on iki on beş kadarı karanlıkta kervana saldırmışlar. Timsahlar tarafından yakalanan kadınlar ve çocuklar kendi “otlak”larına götürülmüş. Bu derin çukurları Livingstone böyle adlandırıyor. Havada ve karada yaşayan bu sürüngen, avını boğduktan sonra o çukura depoluyor. Zira belirli bir süre sonra çürüyüp dağılan avını yiyebiliyor.

Timsahlardan birinin üst kabukları sert biçimde bana sürtündü. Yanımdaki yetişkin yerli, timsaha yakalandı, canavar boynunu kopardı. Umutsuz çığlıklar, acı dolu feryatlar! Hâlâ o sesler kulaklarımda çınlıyor!

-7 ve 8 Mayıs: Ertesi gün, kurbanların sayımı yapılıyor. On köle kayıp.

Gün doğarken, gözlerim Tom ve arkadaşlarını aradı. Tanrı’ma şükür! Hayattalar! Tanrı beni bağışlasın ama, bütün bu alçaklıklardan kurtulmak için ölmek daha iyi değil mi?

Tom konvoyun başında. Oğlu Bat biraz kenara çekilince, Tom da beni görebildi.

Gözlerim boş yere yaşlı Nan’i arıyor! Ortadaki grubun içine mi karıştı, yoksa o korkunç gecede öldü mü?

Ertesi gün, yirmi dört saat sularla boğuştuktan sonra, sular altında kalan ova aşılıyor. Bir tepede mola veriliyor. Güneş az da olsa bizi kurutuyor. Yemek yiyoruz, ama ne adi bir yemek! Azıcık manyoka, birkaç avuç mısır! İçmek için salt bulanık bir su! Yere serilen tutsaklar! Kimbilir ne kadarı yerden kalkamayacak!

Yo hayır, olamaz! Misis Weldon’la çocuğunun bu denli yıkımları yaşaması olanaksız! Kazonnde’ye başka yoldan gitmişlerdir; Tanrı onların yardımcısı olmuştur! Zavallı anne dayanamaz!...

Kervanda çiçek hastalığı vakaları başgösterdi. Bu hastalığa “ndue” diyorlar. Hastalar daha uzağa gidemeyecek. Onları terk mi edecekler?

-9 Mayıs: Şafakla beraber yola koyulduk. Gecikenlere göz yummak yok Muhafızın kırbacı hastalıktan ve yorgunluktan bunalanları kendine getirdi. Bu köleler kıymetli. Hepsi para ediyor. Yürümeye güçleri kaldıkça, ajanlar onları terk etmeyecek.

Etrafım canlı iskeletlerle çevrili. Sızlanacak ses bile çıkaramıyorlar.

Yaşlı Nan’i nihayet gördüm! Görünüşü hiç hoş değil! Taşıdığı çocuk artık kollarında yok! Artık tek başına! Bu durum ona daha az acı verecek. Ama hâlâ belinden zincirle bağlı!

Acele ederek, yanına yaklaşabildim. Sanki beni tanımıyordu! O kadar değişmiş olabilir miydim?

“Nan!” dedim.

Yaşlı hizmetçi uzun uzun bana baktı, sonunda, “Siz, Mösyö Dick! Ben... ben... artık öleceğim!”

“Hayır, hayır! Biraz cesaret!” dedim.

Karşımda soluklaşmış bir hayalet duruyordu. Talihsiz kadına daha fazla bakmamak için gözlerimi yere indirdim.

“Öldüm ben,” dedi. “Ne sevgili hanımefendimi ne de küçük Jack’i bir daha göremem! Tanrım! Tanrım bana acı!”

Yaşlı Nan’i teselli etmeye çalıştım. Yırtık pırtık giysiler içinde bütün bedeni titriyordu. Yanındaki köle kadın ölmüş olduğundan zincirin bütün ağırlığı ona yükleniyordu. Ağırlığını hafifletmek için kendimi zincire bağlamak istedim.

Güçlü bir kol beni itti, zavallı Nan bir kırbaç darbesi yiyerek köleler sürüsünün içine sürüklendi. Kaba herifin üzerine atılmak istedim... Arap şef ortaya çıktı, kolumdan yakaladı ve kervanın en arka sırasına düşene kadar kolumu bırakmadı.

Sonra şu ismi telaffuz etti, “Negoro!”

Negoro! Anlaşılan Portekizli’nin emirleri doğrultusunda hareket ediyor, bana zavallı arkadaşlarımdan farklı muamele ediyordu!

Bana ne gibi bir son hazırlanmıştı?

-10 Mayıs: Bugün alevler içinde iki köyden geçtik. Tarlalar, kulübeler, her şey yanıyordu. Yangının bile dokunamadığı cesetler ağaçlara asılmıştı. Ahali kaçmış, tarlalar tahrip edilmiş. Her yer yağmalanmış. Bir düzine tutsak almak için belki iki yüz cinayet işlenmiş.

Akşam oldu. Gece molası. Büyük ağaçların altında konaklama. Ormanın açıklığında çalılığa dönüşen uzun otlar.

Zincirlerini koparan birkaç tutsak dün kaçtı. Yakalandılar, eşi benzeri görülmedik bir zulüm gördüler. Tutsakları gözetim altında tutan savaşçıların ve muhafızların sayısı arttırıldı.

Gece bastırdı. Aslan ve sırtlan kükremeleri. Uzaktan hipopotamların homurdanmaları. Kuşkusuz yakında bir yerde göl ya da akarsu var.

Yorgunluğa rağmen, uykum gelmiyor! Bir sürü şey düşünüyorum!

Sonra uzun otların hışırdadığını duyar gibi oluyorum. Galiba vahşi bir hayvan. Kampın içine girmeye cesaret edebilecek mi?

Kulak kabartıyorum. Hiçbir şey yok! Yo var! Sazların arasından bir hayvan geçiyor. Silahsızım! Yine de kendimi savunurum! Bağıracağım! Hayatta kalmalıyım; belki Misis Weldon’la arkadaşlarıma bir faydam olur!

Koyu karanlıklara bakıyorum. Ay ışığı yok. Gece simsiyah.

Karanlığın içinden iki göz parlıyor. Papirüslerin arasında. Sırtlan ya da leopar gözleri! Kayboluyorlar... Yeniden beliriyorlar...

Otlar hışırdıyor. Bir hayvan bana doğru sıçrıyor.

Bir feryat koparıp herkesi uyandıracağım...

Bereket versin, kendimi tutabildim...

Gözlerime inanamıyorum! Bu, Dingo! Dingo yanımda! Bravo Dingo! Beni nasıl buldu? Ah! İçgüdü! İçgüdü böyle sadakat mucizelerini açıklamaya yeter mi? Ellerimi yalıyor. Ah! Sevimli köpek, şimdilik biricik dostum! Demek seni öldürmediler!

Okşayarak seviyorum. Beni anlıyor! Havlamak istiyor...

Sakinleştiriyorum! Sesinin duyulmaması lazım! Kimse farkına varmadan kervanı izlesin... Ama durun bakayım! Israrla boynunu ellerime sürüyor. Sanki şöyle demek istiyor: “Onu ara!” Arıyorum, boynuna bağlı bir şey var... Benim için hâlâ gizemini koruyan kolyesinde yazılı S. V. harflerinin arasına küçük bir kamış ucu iliştirilmiş.

Evet... Kamış ucunu çıkardım, parçaladım! İçinde bir pusula var...

Fakat pusulayı okuyamıyorum! Gün ışığını beklemek lazım! Gün ışığı... Dingo’yu tutmak istiyorum, sevimli hayvan ellerimi yalarken, sanki yanımdan ayrılmak için acele ediyor! Misyonunu tamamladığını anlıyor!... Bir sıçrayışta ses çıkarmadan otların arasında kayboluyor! Aslanların ve sırtlanların saldırısından Tanrı korusun!

Dingo kesinlikle kendisini bana gönderene döndü!

O pusulayı bir türlü okuyamıyorum. Meraktan çatlıyorum. Kim yazdı? Misis Weldon mu? Hercule mü? Sadık hayvan, öldü sanıyorduk. Bizi nasıl buldu? Pusulada ne yazıyor? Bir kaçış planı mı? Yoksa sevdiklerimden haber mi getiriyor? Her neyse, olay beni çok heyecanlandırdı. Bir an acılarımı unutturdu.

Ah! Günün doğuşu amma uzun sürdü!

Biraz ışık bulmaya çalışıyorum. Meraktan gözlerimi kapayamıyorum. Hâlâ vahşi hayvanların kükremelerini işitiyorum! Zavallı Dingo, o canavarlardan kaçabildi mi acaba?

Nihayet gün ışığı beliriyor. Dikkati çekmemek için kendime çekidüzen veriyorum!

Okumaya çabalıyorum! Hâlâ mümkün değil.

Sonunda okudum! Pusula Hercule’den geliyor!

Kâğıt parçasına yazmış, kalemle...

İşte yazdıkları:

“Misis Weldon küçük Jack’le beraber kitanda üstünde götürülüyor. Harris ve Negoro onların yanında gidiyorlar. Kervanın önündeler, ilerde; kuzen Bénédict de yanlarında. Misis Weldon’la irtibat kuramadım. Dingo’yu buldum, kurşunla yaralanmış, tedavi ettim. Güzel umutlar Mösyö Dick. Hepiniz aklımdasınız. Sizin için kaçtım; yararlı olurum diye.”

Hercule.

Ah! Demek Misis Weldon’la oğlu hayattalar! Tanrı’ya şükür! Ne mutlu ki bizim gibi acılara, yorgunluklara katlanmadılar! Kitanda, iki adamın omuzlarında taşınan, uzun bir bambunun üstüne kuru otlar serili bir çeşit sedyedir. Üzerine bezden bir örtü kaplanmıştır. Misis Weldon ile küçük Jack bu kitandanın üstündeler. Harris ve Negoro onlardan ne istiyor? Alçaklar! Tabii onları da Kazonnde’ye götürüyorlar. Tabii... Onları bulurum! Ah! Bütün bu acılara rağmen, ne güzel haber! Dingo bana sevinç getirdi!

-11 Mayıs’tan 15 Mayıs’a: Kervan ilerlemeye devam ediyor. Tutsaklar artık sürüne sürüne yürüyorlar. Çoğu, adımlarını atarken yerde kan lekeleri bırakıyor. Kazonnde’ye ulaşmak için daha on gün gerektiğini hesap ediyorum. Bu acılar ne zaman son bulacak? Ama benim, evet benim dayanmam lazım!

Tüyler ürpertici! Konvoydaki zavallı kadınların bedenleri yara bere içinde! Zincirler etlerini kesiyor!

Bir anne kollarında küçük çocuğunu taşıyor! Çocuk açlıktan ölmüş! Ondan ayrılmak istemiyor!

Yol ölülerden geçilmiyor. Çiçek hastalığı yeni kurbanlar alıyor.

Bir ağacın yanından geçiyoruz... Köleler boyunlarından ağaca asılmış. Açlıktan ölüme terk edilmişler.

-16 Mayıs’tan 24 Mayıs’a: Neredeyse gücüm tükenmek üzere. Ama zayıf düşmeye hakkım yok. Yağışlar tümüyle durdu. “Sıkı yürüyüş” günleri başladı. İnsan tacirleri o tarz yürüyüşe “tirikesa” diyorlar. Dik yokuşlarda daha hızlı yürümek gerekiyor.

Çok dayanıklı yüksek otların arasından geçiyoruz. Bunlara “nyassi” diyorlar. Otlar yüzümü bereliyor, iğne gibi sokan pürtüklü taneler, yırtık pırtık giysilerimin altından cildime batıyor. Bereket versin, ayakkabılarım sağlam!

Ajanlar, artık bizi izleyemeyecek olan çok hasta köleleri yolda bırakıyorlar. Zaten yiyecekler tükenmek üzere; savaşçılar ve pagazisler ek tayın azalırsa başkaldıracaklar. Onların yiyeceğini kesmeye cesaret edemiyorlar, e tabii, tutsaklar kimin umurunda!

“Birbirlerini yesinler!” diyor şef.

Yalnız bir şey var. Hastalık belirtisi göstermeyen, güçlü kuvvetli genç köleler de ölüyor. Bu konuda Doktor Livingstone’un söylediklerini hatırlıyorum: “Bu zavallılar kalplerinden şikayet ediyorlar, ellerini kalplerinin üzerine koyup düşüyorlar. Açıkçası kırılan kalp söz konusu! Bu olay genellikle özgür insanlarda söz konusu. Sonradan köle olan bu insanlar, her şey karşı tahammülsüz!”

Bugün, artık yürüyemeyecek halde olan yirmi kadar tutsak, muhafızların balta darbeleriyle katledildi! Arap şef bu katliama hiç sesini çıkarmadı.

Sahne dehşet vericiydi!

Zavallı yaşlı Nan de bu iğrenç kıyımda bıçaklandı. Geçerken ölüsüne çarptım! Onu Hıristiyan usulüne göre gömme fırsatı bile bulamadım!...

Tanrı’nın bizden aldığı Pilgrim kazazedelerinin ilki! Zavallı iyi yürekli insan! Zavallı Nan!

Her gece Dingo’yu bekliyorum. Bir türlü gelmiyor! Acaba başına bir şey mi geldi? Hercule’e ne oldu? Yok, hayır! Hayır! Böyle şeye inanmak istemiyorum! Bu sessizlik bana öyle uzun geliyor ki! Yalnız bana bir şey anlatıyor, o da Hercule’ün iletecek yeni bir haberi olmadığını! Bununla beraber ihtiyatlı ve her an tehlikeye karşı hazırlıklı olması gerekiyor.

9

KAZONNDE

26 Mayıs, köle kervanı Kazonnde’ye varıyordu. Son kıyımdan sonra tutsakların yüzde ellisi yollarda kalmıştı. Bu arada, insan tacirleri açısından yapılan iş fena sayılmazdı; bol bol talep vardı ve Afrika pazarlarında köle fiyatları yükseliyordu.

Angola o dönemde, siyah köle satışları bakımından büyük bir ticaret merkeziydi. Saint-Paul de Loanda ve Benguela’da bulunan Portekizli makamlar, bu ticareti zorlukla önlemeye çalışıyorlardı; öyle ki Afrika kıtasının içlerinden çok sayıda konvoy geliyordu. Kıyı şeridindeki köle toplama kampları tutsaklarla dolup taşıyordu. Kıyıda devriye gezen karakol gemilerinden kaçmayı başaran birkaç zenci tutsak gemisi, Amerika’nın İspanyol kolonilerine yeterli sayıda köle taşıyamıyordu.

Kazonnde, Coanza nehrinin ağzından beş yüz kilometre ötede kurulmuştu. Belli başlı “lakoni”lerden biri, yani bölgenin en önemli esir pazarıydı. Pazar, kentin “çitoka” denilen geniş meydanında bulunurdu. Köleler burada sergilenir ve satışa çıkarılırdı. Kervanlar, büyük göller bölgesine bu meydandan hareket ederlerdi.

Orta Afrika’nın bütün büyük kentleri gibi Kazonnde de iki ayrı kısma bölünür: İçlerinden biri, Arap, Portekizli ve yerli tüccarların bulunduğu semttir. Öteki semtte zenci kralın konutu yer alır. Kral içkiye düşkün, canavar ruhlu bir adamdır; şiddet kullanarak hüküm sürer ve köle tüccarlarının kendisinden esirgemediği para yardımlarıyla yaşar.

Kazonnde’de tüccar mahallesi, o zamanlar José-Antonio Alvez’e aitti. Kendisi tarafından parayla tutulan Negoro ve Harris’in sözünü ettiği köle tüccarıdır bu adam. Bu köle tüccarının merkez işletmesi Kazonnde’de bulunuyordu. İkinci işletme Bihe’de, üçüncüsü Benguela kentinde Cassange’daydı. Birkaç yıl sonra, Teğmen Cameron bu köle tüccarını Benguela’da görecektir.

Merkezde bir ana cadde. Caddenin her iki yanında sıra sıra evler. Çatıları yassı, duvarları kabaca sıvanmış “tempe”ler. Dört köşe avlu, hayvan ahırı olarak kullanılır. Geniş meydana giden cadde, köle tüccarlarının konutlarıyla çevrilidir. Bu konutlar bütününün arasından, dalları olağanüstü biçimde gelişmiş olan birkaç kocaman incir ağacı yükselir. Şurada burada süpürgelere benzeyen iri yarı palmiyeler göze çarpar. Sokakların tozlarıyla havalanan, başları yukarı doğru kalkık yirmi kadar kuş kanat çırpar. İşte Kazonnde’nin tüccar mahallesi böyledir.

Pek uzak olmayan bir yerden Luhi akar. Zaire’nin bir kolu olan, Congo’ya karışan bir akarsudur.

Tüccar mahallesine sınırdaş olan Kazonnde kralının malikanesi, bir kilometrekarelik bir alanı içeren kirli kulübeler yığınından ibarettir. Kulübelerden bir kısmının girişi açıktır. Geri kalanlar ise sazlardan oluşan bir duvar ya da sık incir ağaçlarıyla çevrili bir alan içindedir; köle şeflerine konut işlevi gören otuz kadar kulübe, karıları için bir miktar baraka, bunların yanında daha geniş ve daha yüksek bir “tembe”, manyoka plantasyonlarının arasında kaybolan ve papirüslerin etrafını sardığı kapalı bir mekân; işte Kazonnde kralının malikanesi. Moini Lungga adını taşıyan kral, elli yaşlarında bir adamdır. Olsa olsa dört bin kadar savaşçısı vardır; oysa Portekizli köle tüccarlarının emrindeki savaşçı sayısı yirmi bini bulur. Artık eskisi gibi günde yirmi beş otuz tutsağı kılıçtan geçirememektedir.

Üstelik bu kral, sert içkilerle kendini kaybeden, sefih yaşamın yıprattığı, manyak bir şiddet yanlısı, vaktinden önce çöken bir ihtiyardır. Eğlence olsun diye adamlarının, subayların ve bakanlarının bir yerlerini koparttırır. Birilerinin burnunu ya da kulağını, ötekilerin ayağını ya da elini kestirir. Yakında öleceği beklenen bu adamın arkasından kimse üzülmeyecektir.

Bütün Kazonnde içinde, Moini Lungga’nın ölümünden bir tek kişi zararlı çıkacaktır. O kişi, köle tüccarı José-Antonio Alvez’dir. Bütün bölgede söz sahibi olan bu sarhoş ve tüccar çok iyi anlaşırlar. Kendisinden sonra, karılarından birincisi, kraliçe Moina’nın tahta çıkışı kabul edilmezse, Moini Lungga’nın toprakları, rakibi olan, komşu Ukusu krallarından biri tarafından istila edilebilir. Bu kral daha genç, daha aktiftir. Kazonnde hükümetinin birkaç köyünü ele geçirmiştir. Tipo-Tipo adında, Alvez’in rakibi başka bir insan taciri onun sadık adamıdır. Safkan kara derili bir Arap olan bu adam, N’yangwe’de daha sonra Cameron’un ziyaretini kabul edecekti.

İşte kısaca Alvez’in konumu böyleydi. Aslında gerçek kral kendisiydi; sersem kafalı zenci kralın arkasına saklanıyor, o adamın pisliklerine önayak olup onu kullanıyordu.

Yaşı ilerleyen José-Antonio Alvez, sanıldığı gibi bir “msungu” değildi; yani beyaz ırkla ilgisi yoktu. Sadece adı Portekizce’ydi. O adı da sırf ticari işleri için almıştı. Asıl adı Kenndele olan ve insan kaçakçılığı muhitinde epey tanınan gerçek bir zenciydi. Coanza kıyılarında, Donndo’da doğmuş, insan ticaretine sıradan bir ajan olarak başlamış, daha sonra ün salmıştı. Böylesi bir şöhretle övünürken, yaşlı bir serseriden başka şey olmadığı halde, kendine dünyanın en namuslu adamı diyordu.

1874 yılı sonuna doğru, Cameron işte bu Alvez’le Kilemmba’da karşılaştı. Bihe’deki işletmesine kadar onunla geldi. Bin yüz kilometrelik bir parkuru birlikte katettiler.

Şimdi 26 Mayıs’a dönelim. Dick Sand’in hesapları doğru çıkıyordu. Coanza kıyılarından hareket eden kervanın yolculuğu otuz sekiz gün sürmüştü. Beş hafta boyu yaşanan dayanılmaz acılardan insanlar çok çekmişti!

Kazonnde’ye girdikleri sırada öğle vaktiydi. Silahlar patlıyor, tamtamlar çalıyor, kudu komaları ötüyordu. Kervanın savaşçıları havaya ateş ediyorlar, Antonio-José Alvez’in adamları coşku içinde karşılık veriyorlardı. Dört aylık bir ayrılıktan sonra, birbirine kavuşan haydutlar seviniyorlardı. Nihayet dinlenecekler, sefahate dalıp sarhoş olacaklardı.

Çoğu gücünü tüketmiş olan tutsaklar hâlâ toplam olarak iki yüz elli kişiden oluşuyordu. Davar sürüsü gibi itile itile esir barakalarına kapatılacaklardı. Amerika’da çiftçiler, o barakaları ahır diye kullanmaz. Bu barakalarda kendilerini bin iki yüz, bin beş yüz köle daha bekliyordu. Ertesi gün, Kazonnde pazarında satışa çıkarılacaklardı. Barakaların içi, gelen kervanın köleleriyle doldu. Boyunlarındaki ağır halkalar çıkarıldı, fakat zincirleri olduğu gibi bırakıldı.

Pagazisler fil dişi yüklerini getirmişler, meydanda bekliyorlardı. Kazonnde tüccarlarına mal teslimi yapacaklardı. Malın karşılığında kendilerine birkaç metre bez ya da pahalı kumaş verilecekti. Daha sonra, başka bir kervana katılacaklardı.

İhtiyar Tom ve arkadaşları, beş haftadır taşıdıkları demir halkadan kurtulmuşlardı. Bat ve babası nihayet birbirini kucaklıyordu. Herkes el sıkıştı. Fakat konuşmaya cesaret edemiyorlardı. Umutsuz sözlerden başka ne diyebilirlerdi? Üçü de kuvvetli olan, ağır işlere alışkın Bat, Actéon, Austin yorgunluğa katlanabilmişlerdi; ne var ki ihtiyar Tom çok şeyden yoksun kaldığından bitkin düşmüştü, gücü tükenmek üzereydi. Birkaç gün daha geçerse, yaşlı Nan gibi onun da ölüsünü vahşi hayvanlara atacaklardı!

Buraya gelir gelmez, dördü birden daracık bir esir barakasına sokuldu, barakanın kapısı hemen suratlarına kapandı. İçeride biraz yiyecek bulmuşlardı. Köle tüccarının kendilerini ziyaret etmesini bekliyorlardı. Amerikalı olmakla övüneceklerdi, ama boşunaydı.

Dick Sand özel bir muhafızın gözetiminde meydanda kalmıştı.

Nihayet Kazonnde’deydi. Misis Weldon, küçük Jack ve kuzen Bénédict buraya daha önce gelmişlerdi; bundan emindi. Gözleri onları aradı. Kentin çeşitli semtlerine göz gezdirdi. O sırada, çitoka neredeyse ıssızdı.

Misis Weldon görünürde yoktu!

“Buraya getirmediler mi acaba?” diye düşündü Dick Sand. Nerede olabilir? Hayır! Hercule yanılmış olamaz. Zaten Harris ve Negoro’nun zavallı kadın hakkında gizli planları olsa gerek. Peki onlar nerede? Onları da görmüyorum. ..

Dick Sand, içine işleyen bir endişeye yakalandı. Demek tutsak alınan Misis Weldon hâlâ kendisinden saklanıyordu. Fakat Harris ve Negoro -özellikle o zenci- neden genç adamı görmekte acele etmiyorlardı? Nasıl olsa ellerine düşmüştü, neden işkence ederek hakaret etmiyorlar, niye intikam almıyorlardı? Burada olmadıklarına göre, başka bir yere gidiyorlardı. Anlaşılan Misis Weldon, Orta Afrika’nın başka bir yerine götürülüyordu. Amerikalı ile Portekizli’nin ortaya çıkıp kendisine işkence yapmasını, Dick Sand sabırsızlıkla arzuluyordu. Harris ve Negoro, Kazonnde’de bulunuyorlarsa, Misis Weldon ile çocuğunun da burada olduklarından emin olacaktı!

Hercule’ün mesajını getirdiği geceden beri, Dingo’nun bir daha ortaya çıkmadığını düşündü. Bir isteğini Hercule’e iletmek istemişti. Şöyle bir istekte bulunacaktı: Sırf Misis Weldon’u düşünmesini, onu gözden kaybetmemesini ve olan biten hakkında mümkün mertebe onu bilgilendirmesini dileyecekti. Gelgelelim bu isteğini bir türlü Hercule’e iletmeyi başaramamıştı. Dingo’nun yaptığı gibi Hercule de kervanın saflarına sızamaz mıydı? Sadık hayvan buraya gelmeye çalışırken öldürülmüş olmasındı! Belki de Misis Weldon’u izlemeye devam eden Hercule -onun yerinde Dick Sand olsa aynı şeyi yapardı- Dingo’yla beraber ormanın derinliklerine dalmıştı. Hercule kadının iç taraflarda başka bir işletmeye götürülmüş olacağını umut edebilirdi!

Gerçekten ne Misis Weldon ne de onu kaçıranlardan bir iz vardı! Dick Sand ne düşünebilirdi? Onları Kazonnde’de bulacağına öyle inanmıştı ki! Ortalıkta göremeyince şiddetli bir darbe yedi. Kendini tutamadı, müthiş bir umutsuzluk hissetti. Sevdiklerine yararlı olamazsa hayatının bir anlamı yoktu, artık ölmeliydi! Fakat böyle düşünürken, Dick Sand kendi karakteri hakkında yanılıyordu. Zira bu denli darbeler yiyen çocuk değildi artık, erkek olmuştu; yılgınlık göstermek bundan böyle onun kitabında yazmıyordu.

O sırada, savaş tamtamları ve haykırışlar patladı. Çitokanın toz dumanı arasında umutsuzluktan çöken Dick Sand birdenbire dikildi. Her yeni olay sonucu, aradığı insanların izine rastlayabilirdi. Her şeyden umutsuzluğa kapılan genç adam bir anda umutlandı.

Büyük meydanı istila eden savaşçılar ve bir yerli kalabalığı, “Alvez! Alvez!” diye bağırıyorlardı. Zavallı insanların yazgısına söz geçiren adam sonunda ortaya çıkacaktı. Ajanları Harris ve Negoro yanında olabilirdi. Dick Sand ayakta duruyordu; gözleri açılmış, burun delikleri genişleşmişti. On beş yaşındaki genç adamı, iki hain tam karşılarında bulacaklardı. Dimdik, dipdiri! Pilgrim’in kaptanı, geminin eski aşçısı önünde titremeyecekti!

Ana caddenin başında bir hamak göründü. Yamalı kötü bir kumaşla örtülü, renksiz, yırtık pırtık püsküllerle süslü, bir çeşit ki tandaydı bu. Hamaktan yaşlı bir zenci indi. Bu adam köle tüccarı José-Antonio Alvez’di.

Etrafa korku salan birkaç hizmetkar, adama eşlik ediyordu.

Aynı zamanda Alvez’in yanında dostu Coïmbra vardı. Bihe’den Binbaşı Coïmbra’nın oğlu; Teğmen Cameron’a bakılırsa, havalinin en büyük haydutu. Pasaklı, hırpani bir tip; kısık gözler, sert ve kıvırcık saçlar, sarı bir yüz, yırtık pırtık püsküllü bir gömlek, altında hasırdan bir eteklik. Lime lime sökülmüş hasır şapkasının altında, iğrenç bir kocakarıya benzediği söylenebilirdi. Coïmbra, Alvez’in sağ koluydu, çapulları organize eden adamdı. Köle tüccarının haydutlarına komuta etmeye hak kazanmıştı.

Alvez’e gelince, yanındaki hempaya nazaran daha az iğrenç bir görünümü vardı. Üstündeki elbise ertesi gün karnavala katılacak bir palyaçonun giysilerini andırıyordu. Aslında, insan kaçakçılığı alanında büyük işler çeviren o işletme patronlarına hiç benzemiyordu.

Genç adam büyük düş kırıklığına uğramıştı. Alvez’in yanında ne Harris ne Negoro bulunuyordu. Dick Sand, yakınlarını Kazonnde’de bulma umudundan vazgeçmek zorunda mı kalacaktı?

Bu arada, kervan şefi Arap İbn Hamiş, Alvez ve Coïmbra ile tokalaşıyordu. Tebrikleri kabul etti. Yapılan sayımda yüz köleden ellisi yoktu. Bu durum, Alvez’in suratını buruşturdu. Yine de iş fena sayılmazdı. Esir barakalarında bulunan köle sayısı yeterli gibiydi; insan tüccarları iç talebi karşılayabileceklerdi. Kölelere karşılık fil dişi ve “hanna” takas edeceklerdi. Hanna denilen bakır metalden Saint-Andre haçı yapılırdı; o yüzden Afrika’dan dış ülkelere ihraç ediliyordu.

Muhafızlar iltifatlara boğuldu; hamallara gelince, ücretlerinin derhal ödenmesi için köle tüccarı emir verdi.

José-Antonio Alvez ile Coïmbra, yerli lehçesiyle karışık Portekizce konuşuyorlardı. Lizbon doğumlu biri, konuşmalarını anlamakta güçlük çekerdi. Nitekim tüccarların aralarında ne konuştuklarını Dick Sand de anlamıyordu. Konuşma konusu, kalleşçe konvoya kattıkları kendisi ve arkadaşları mıydı? Genç adamın bundan kuşkusu yoktu. O anda, Arap İbn Hamis’in işareti üzerine bir muhafız Tom, Austin, Bat ve Actéon’un kapalı tutulduğu esir barakasına yöneldi.

Dört Amerikalı hemen Alvez’in önüne getirildi.

Dick Sand yavaş yavaş sokuldu. Bu sahnede hiçbir şeyin gözünden kaçmasını istemiyordu.

Boylu boslu dört kara deriliyi görünce Antonio-José Alvez’in yüzü parladı. Kara derililerin iyice dinlendirilip bol gıda verilmesi sonucunda her zamanki güçlerine hemen kavuşacakları belli oluyordu. Sadece ihtiyar Tom’a küçümseyici bir bakış attı. Yaşı gereği ne de olsa fiyatı ucuzdu; geri kalan üçü Kazonnde pazarında pahalıya satılırdı.

Alvez, İngilizce birkaç kelime konuşmaya gayret etti. Kelimeleri Amerikalı Harris öğretmişti. İhtiyar maymun alaycı bir edayla ve karışık bir şiveyle yeni kölelerine “hoşgeldiniz!” dedi.

Tom, köle tüccarının bozuk şiveyle söylenen sözlerini anlayabilmişti. Hemen öne atıldı, kendini ve arkadaşlarını göstererek, “Biz, özgür insanlarız!” dedi. “ABD yurttaşlarıyız!”

Alvez kuşkusuz anlamıştı; keyifli keyifli yüzünü buruşturarak başını salladı:

“Tabii... Tabii... Amerikalılar! Hoşgeldiniz... Hoşgeldiniz!”

“Hoşgeldiniz!” diye yineledi Coïmbra.

Bihe’den binbaşının oğlu Austin’e doğru ilerledi ve numune mal inceleyen satıcı gibi göğsünü, omuzlarını yokladı, dişlerini görmek için ağzını açtırmak istedi.

Tam o anda, Sinyor Coïmbra suratına müthiş bir yumruk yedi. Binbaşının oğlu bugüne kadar hiç böylesini yememişti!

Alvez’in sağ kolu, on adım öteye yuvarlandı. Birkaç savaşçı Austin’e saldırdı. Bu hareketini herhalde pahalıya ödeteceklerdi.

Alvez bir işaretiyle onları durdurdu. Dostu Coïmbra’nın haline gülüyordu. Adamın iki dişi kırılmıştı.

José-Antonio Alvez, malına zarar verilmesini istemiyordu. Üstelik neşeli bir mizacı vardı; epey zamandır hiç bu denli gülmemişti.

Bu arada, bozulup şaşıran dostunu teselli etti. Coïmbra ayağa kalktı, gelip köle tüccarının yanında yerini aldı. Yine de cüretkar Austin’i tehdit etmekten kendini alamadı.

Aynı anda Dick Sand, bir muhafız tarafında itile itile Alvez’in önüne getirildi.

İnsan taciri, genç adamın kim olduğunu, nereden geldiğini ve Coanza kampına nasıl getirildiğini elbette biliyordu.

Nitekim, kötü bir bakış atarak bozuk İngilizcesiyle, “Genç Yanki!” dedi.

“Evet! Yanki!” karşılığını verdi Dick Sand. “Arkadaşlarımla benden ne istiyorsunuz?”

“Yanki! Yanki! Küçük Yanki!” diye yineliyordu Alvez.

Kendisine sorulan soruyu anlamamış mıydı? Ya da anlamak mı istemiyordu?

Dick Sand aynı soruyu ikinci kez sordu. Coïmbra’ya da dönerek sorusunu tekrarladı. Bu adamın yüz hatları, aşırı alkol düşkünlüğü yüzünden çok bozulmuştu; buna rağmen onun yerli kökenli olmadığını anladı.

Coïmbra, Austin’e yaptığı gibi tehditkar bir jest yaptı ve cevap vermedi.

Bu zaman zarfında, Alvez hararetli hararetli Arap İbn Hamiş ile konuşuyordu. Tabii konuşulanlar Dick Sand ve arkadaşlarına ilişkindi. Herhalde, yeniden onları birbirlerinden ayıracaklardı, işte tam o anda, Dick Sand ve arkadaşları arasında birkaç kelime konuşma fırsatı doğdu.

Dick Sand kendi kendine konuşuyormuş gibi alçak sesle, “Dostlarım!” dedi. “Hercule’ün bir mesajını Dingo bana ulaştırdı. Kervanı izlemiş. Misis Weldon, Jack ve Mösyö Bénédict’i, Harris ve Negoro götürüyorlarmış. Nereye? Burada, Kazonnde’de yoklarsa, bilemiyorum. Sabredin, metin olun! Her fırsattan yararlanmaya hazır olmalıyız. Tanrı nihayet bize acıyor!”

İhtiyar Tom, “Ya Nan?” diye sordu.

“Nan öldü!”

“Aramızdan ilk ölüm!”

“İlk ve son!” cevabını verdi Dick Sand. “Şimdi ne yapacağımızı iyi biliyoruz!”

O sırada, omuzuna bir el kondu. Daha önceden tanıdığı sevimli ses tonuyla şu sözcükleri işitti:

“Eh! Genç dostum, nihayet yanılmıyorsam, bu sensin! Tekrar karşılaşmamıza sevindim!”

Dick Sand arkasını döndü.

Karşısında Harris duruyordu.

Amerikalı’nın üzerine yürüyen Dick Sand, “Misis Weldon nerede?” diye bağırdı.

Merhamet hissi duyarmış gibi yapan Harris, “Aksilik!” dedi. “Zavallı ana! Fazla yaşayamadı...”

“Öldü mü?” diye haykırdı Dick Sand. “Ya çocuk?”

Harris, “Zavallı çocuk!” cevabını verdi. “O kadar mahrumiyetten sonra yaşayabilir miydi?...”

Dick Sand’in bütün sevdikleri artık yaşamıyordu! Birden değişti! Şiddetli bir öfkeye kapıldı! Hiçbir şeyin durduramayacağı öç alma duygusu bütün benliğini sardı!

Harris’in üzerine atıldı, Amerikalı’nın kemerinden uzun bıçağını kaptı ve kalbine sapladı.

Harris yere yuvarlanırken, “Lanet olsun!” diye haykırdı.

10

ESİR PAZARINDA BİR GÜN

Dick Sand’in saldırısı öyle hızlı gerçekleşmişti ki kimse durduramamıştı. Birkaç yerli üzerine atıldı. Öldürülmek üzereydi; Negoro ortaya çıktı.

Portekizli’nin bir işareti üzerine yerliler geri çekildi; Harris’in cesedini alıp götürdüler. Alvez ve Coïmbra, Dick Sand’in derhal öldürülmesini istediler; ama Negoro beklemekle bir şey kaybetmeyeceklerini, emirle genç adamın uzaklaştırıldığını ve bir an gözden kaybedilmemesi talimatı verildiğini alçak sesle onlara belirtti.

Dick Sand, kıyı şeridinden ayrılmalarından bu yana Negoro’yu ilk kez görüyordu. Pilgrim felaketinin tek suçlusunun bu alçak olduğunu biliyordu! Suç ortağı Harris’e nazaran ondan daha çok nefret ediyordu. Bu arada, Amerikalıyı vurduktan sonra, Negoro’ya tek kelime etmeye tenezzül etmedi.

Harris, Misis Weldon’la çocuğunun öldüğünü söylemişti! Artık hiçbir şey Dick Sand’i ilgilendirmiyordu. Hattâ kendisini ne yapacaklarını bile merak etmiyordu. Götürdüler. Nereye? Ne önemi vardı.

Sımsıkı zincire vurulup penceresiz bir esir barakasına kapatıldı. Bir çeşit hücreydi burası. İnsan taciri Alvez, isyan eden ve ölüm cezasına çarptırılan köleleri buraya attırırdı. Bu köleler genellikle asılırlardı. İçeriden dışarıyla hiçbir iletişim kurulamazdı. Zaten Dick Sand’in umurunda değildi. Artık hayatta olmayan sevdiklerinin öcünü almıştı ya! Akıbeti ne olursa olsun, o sona hazırdı.

Harris’in öldürülmesi sonucu yerliler tarafından cezalandırılacakken, Negoro onları durdurmuştu. Aslında Negoro, en korkunç işkencelerden birini yaşatacaktı Dick Sand’e. O işkencenin sırrını yerliler biliyorlardı. Geminin aşçısı, on beş yaşındaki kaptanı eline geçirmişti; yalnız öcünün tam olması için bir de Hercule’ü bulması lazımdı.

İki gün sonra, 28 Mayıs’ta esir pazarı açıldı. Belli başlı insan tacirleri ile Angola’da komşu bölgelerin yerlileri, bu geniş “lakoni”de karşılaşıyorlardı. Pazar salt köle satışını kapsamıyordu, Afrika’nın bütün üreticileri ürünleriyle beraber pazara üşüşürlerdı.

Sabah olur olmaz, Kazonnde’nin geniş çitokası canlanmıştı. Ancak toplanan kalabalık hakkında doğru bir fikir vermek zordu. Dört beş bin kişi bir araya gelmişti; bunlara José-Antonio Alvez’in köleleri de dahildi; tabii o kölelerin içinde, Tom ve arkadaşları da yer alıyordu. Üstelik bu zavallı insanlar yabancı bir ırktandı; müşterilerin özellikle ilgisini çekeceklerdi.

Alvez oradaydı, yanında Coïmbra vardı. Köleleri pazarlamaya çalışıyordu. Daha sonra, satılan köleler, insan tacirleri tarafından bir kervana alınacaklardı. Tüccarlar arasında, Tanganika Gölü’nün belli başlı pazarı olan Ujiji’den gelen melezler dikkat çekiyordu. Bir de Araplar vardı; bu adamlar söz konusu ticarette melezlerden çok daha üstünlerdi.

Çok sayıda yerli de göze çarpıyordu. Bunlar çocuklar, erkekler ve kadınlardan meydana geliyordu. Özellikle kadınlar pazara çıkmaya çok meraklıydılar. Oysa büyük kentlerin hallerinde, bir günlük büyük pazarda bile ancak bu kadar gürültü çıkar, ancak bu kadar iş dönerdi. Uygarlaşmış ülkelerde, satma ihtiyacı galiba satın alma hevesine daha baskındır. Şu Afrika yabanilerinde ise, arz kadar talep de ilgi çekiyordu.

Lakoni, kadın ve erkek yerliler için bayram günüdür; en güzel giysilerini giyerler. Saçlara topuz şeklinde örgüler yapılmıştır. Başın üstüne gösterişli havası olan kırmızı tüyler takılır. Saçlar arasına süs iğneleri, fil dişinden firketeler iliştirilir. Nazik erkekler çoğu kez dövme yaptırırlar. Kadınlar saçlarını kiraz iriliğinde püsküllerle süsler, büküp saçak saçak yaparlar ya da zülüfleri yüzlerine dökülür. Bazı kadınlar daha sade, daha sevimlidir, sözgelimi İngiliz kadını gibi saçlarını sırtlarından sarkıtırlar, ötekiler Fransız kadını gibi alnında kısa perçemler bırakır. Genellikle bütün saçlara yağlı ya da killi topraktan bir sakız sürülmüştür; bir de parlak bir “nkola” sürülür; sandalağacından çıkarılan kırmızı bir maddedir bu. Sanki bu zarif kadınların saçları kiremitlerden yapılmıştır.

Sadece yerli kadınların saç örgülerine bakıp da gösterişli süslerin başka yerde olmadığı sanılmamalıdır. Kulakları hiç gözden kaçırmamalı! Kıymetli ağaçlardan küçük oklar, bakır halkalar, zincirler, küçük asmakabakları kulakları süsler. Öyle ki bu süsler bazen omuzlara kadar sarkar. Ne de olsa Afrikalı vahşilerde cep gibi şeyler yoktur, nasıl olsun? Bedenlerinde neresi olursa cep yerine geçer. Bıçakları, tütün çubuklarını, kullanılan günlük eşyayı oralarına yerleştirirler. Sözgelimi boyun, kollar, parmaklar, bacaklar, saçlar cep niyetine işlev görür. Vücudun çeşitli kısımlarında bakırdan ya da tunçtan bilezikler, parlak koncalarla bezeli boynuzlar, kırmızı inci dizileri yer alır. Samé-samé ya da “talakas” denilen bu gibi şeyler çok modadır. Öte yandan, bol bol mücevher sergilenir; öyle ki yörenin zenginleri canlı kuyumcu camekanları gibidir.

Bunun yanında doğa, yerlilere dişleri armağan etmiştir ama, bu armağanı üstteki ve alttaki orta kesici dişleri sökmeleri için, onları törpülemeleri için, çıngıraklı yılanın uzun ve sivri dişleri gibi sivriltip bükmeleri için yapmıştır. Parmaklardaki tırnakları da düzleştirip armağan etmiştir. Tırnakların ölçüsüzce uzamasını, sonuçta elin kullanılmaz hale gelmesini istemiştir. Siyah ya da esmer bir cildin bedeni örtmesi, onu sırf dövmelerle zebra postu gibi çubuk çubuk boyamak içindir. Söz konusu dövmeler ağaçları, kuşları, hilalleri, dolunayları temsil eder. Hattâ Livingstone’a bakılırsa, dövmelerde eski Mısır’a ilişkin desenler de varmış. Mavi renkli bir maddeyle çentik atılarak babalara yapılan dövmelerin aynısı, çocuklarına da tatbik edilir. Bu sayede, hangi kabileye ya da hangi aileye mensup oldukları anlaşılır. Bir araba yoktur ki kişisel arma önüne veya arkasına takılsın! Kendine ait armayı göğse işlemek gerekir.

Yerlilerin süslenme modaları işte böyleydi. Giysilere gelince, baylar dizlerine kadar inen antilop derisinden bir önlük, hattâ canlı renkleri olan hasır bir kumaştan bir iç eteklik giyiyorlardı; kadınlarsa, yeşil bir eteği belde tutan incilerle süslü bir kemer takıyorlardı. Etek, ipek işlemeli, küçük denizkabukları ya da cam kırıklarıyla bezeliydi. Bazen de “lambba” denilen peştemallara rastlıyordunuz. Lambba, Zengibarlı kadınların çok rağbet ettiği mavi, siyah ve sarı renkli saman kumaştan yapılırdı.

Tabii burada sadece yüksek sosyeteden zenciler söz konusu edilmiştir. Ötekiler, yani satıcılar ya da köleler, üstünkörü giyinmişlerdir. Hamal olarak çalışan kadınlar, pazara genellikle sırtlarında kocaman küfelerle geliyorlardı. Küfeleri başlarından geçen bir kayışla tutuyorlardı. Meydanda malı boşaltarak boş küfelerin yanına çömeliyorlardı.

Ülkenin şaşırtıcı verimliliğini, lakoniye doluşan birinci sınıf gıda ürünleri yansıtıyordu. Bol bol pirinç, sekiz ayda üç kez toplanan mısır, susam, Cayenne’in biberinden daha kuvvetli olan Urua karabiberi, manyoka, hintdarısı, tuz, hindistancevizi, hurma yağı, bu ürünler içinde sayılabilirdi. Hayvanlardan keçi, domuz, koyun, kümes hayvanları ve balıklar dikkat çekiyordu. Çanak çömlek, çarpıcı renkleriyle gözü okşuyordu. Meraklıların ilgisini çeken çeşitli içkiler sergilenmişti. Küçük yerliler, cırlak sesleriyle içkileri duyurmaya çalışıyordu. İçkilerden muz şarabı, çok rağbet gören kuvvetli bir şaraptı. “Malofu”, muz ağacının meyvelerinden yapılan tatlı bir biraydı. Bal şerbeti, maltla mayalanan bal ve su karışımıydı.

Öte yandan, Kazonnde pazarını daha ilginç kılan bir şey vardı: Fil dişi ve kumaş ticareti.

Binlerce kumaş çeşidi vardı: Sözgelimi Massachussets’de, Salem’den gelen ve “mericani” denilen ağartılmamış patiska, seksen altı santimetre genişliğinde mavi pamuklu bezler, “sobari” denilen mavi ve beyaz kareli, kırmızı kenarlı, küçük mavi çizgileri olan kumaşlar...

Fil dişine gelince, Orta Afrika’nın her yerinden geliyor, Hartum’a, Zengibar’a ve Natal’a gönderiliyordu. Sırf bu ticaretle uğraşan çok sayıda tüccar vardı.

Düşünebiliyor musunuz, beş yüz bin kilo fil dişi[9] elde etmek için filler katlediliyor! Bu mal her sene Avrupa pazarlarına, özellikle İngiltere’ye ihraç ediliyor. Sırf Birleşik Krallık’ın ihtiyacını karşılamak için kırk bin kilo fil dişi gerekiyor. Sadece Afrika’nın batı kıyıları, bu kıymetli maddeden yüz kırk ton tedarik ediyor. Yirmi sekiz kilo ortalama ağırlığı olan bir çift fil dişinin fiyatı, 1874’te bin beş yüz franga kadar yükselmişti. Ağırlığı yüz altmış beş kiloyu bulanlar vardı. Özellikle Kazonnde pazarında, meraklılar harika fil dişiler bulmuşlardı. Bunlar ışık geçirmez, yarısaydam, yumuşak ve esmer kabukludur. Öteki yerlerden gelen fil dişilerden farklı olarak beyazlığını korurlar ve zamanla sararmazlar.

Müşteriler ve satıcılar arasında bu çeşitli ticari işlemler nasıl düzenlenirdi? Geçerli para hangisiydi? Bu paranın Afrika kaçakçıları için köle olduğu söylenmiştir.

Yerli, cam kırıntıları ile ödeme yapar. Kireç beyazı renginde oldukları zaman bu kırıntılar “kaçokolos”, siyah oldukları zaman “bubulus”, pembe renkli oldukları zaman “sikundereçe” adını alırlar. Bu parçalar ya da inciler, on sıra halinde toplanmıştır; bunlara boynu iki kez çevreleyen “khetes” denir. İşte bu gerdanlık gibi şeylerin değeri büyüktür. Bu incilerin en çok kullanılanı “frasilah”tır ve ağırlığı otuz beş kilo çeker. Livingstone, Cameron, Stanley bu parayı bol bol kullanmışlardır. Cam parçaları bulunmadığı zaman, “pise” geçerlik kazanır. Pise, dört santim değerinde Zengibar parasıdır. Ayrıca “viungua”lar vardır; bunlar da doğu sahillerine özgü hayvan kabuklarıdır. Afrika kıtasının pazarlarında geçerli olan para çeşitleri bunlardır. Yamyam kabilelerine gelince, dişlere, insan çenelerine belirli bir değer verirler. Lakonide yerlinin boynunda tespih tanesi gibi dizilen dişler göze çarpar. Anlaşılan dişlerin sahibini mutlaka yemiştir ve dişler kullanımdan kalkmıştır.

Büyük pazarın görünümü böyleydi. Gün ortasına doğru, canlılık doruğa tırmanmıştı, gürültü kulakları sağır ediyordu. Hor görülen satıcıların kudurganlığı, yüksek fiyatlarla karşılaşan müşterilerin öfkesi anlatılır gibi değildi. Sık sık kavgalar çıkıyor, bu çılgın kalabalığa dur diyecek barış muhafızları bulunmuyordu.

Gün ortasına doğru Alvez satıp kurtulmak istediği kölelerin meydana getirilmesi emrini verdi. Sonuçta her yaştan iki bin zavallı, meydanı dolduruldu. Zavallılar aylardan beridir insan tüccarının barakalarında tutuluyorlardı. Gelgelelim, bu “insan stokunun” durumu fena değildi. Uzun bir istirahat dönemi, yeterli beslenme, malları satışa elverişli duruma getirmişti. Son gelenler ise bir aylık baraka hayatı yaşayarak bakıma girecek, ötekilerle aralarında hiç fark kalmayacaktı. Alvez onları da kesinlikle büyük kârlarla satardı; fakat doğu kıyısından gelen talepler öyle çoktu ki onları da oldukları gibi satmaya karar verdi.

Bu gelişme Tom ve üç arkadaşı için bir yıkım oldu. Muhafızlar onları iterek çitokayı dolduran insan güruhunun içine sürdüler. Sımsıkı zincire bağlanmışlardı, ne denli öfkelendikleri ve utanç duydukları bakışlarından anlaşılıyordu.

Gözlerini Kazonnde’nin koskoca meydanında gezdiren Bat birdenbire, “Mösyö Dick burada yok!” dedi.

Actéon cevap verdi:

“Elbette yok! Çünkü satışa çıkarılmayacak!”

İhtiyar kara derili, “Şimdiye kadar öldürülmediyse, öldürecekler!” diye ekledi. “Bize gelince, tek umudumuz var, o da üçümüzü birden aynı tüccarın satın alması. Ayrılmazsak bizim için bir avuntu olacak!”

Hıçkırıklara boğulan Bat, “Ah! Zavallı babacığım!” diye bağırdı. “Benden uzakta köle olarak çalıştığını düşünemem zaten!”

Tom, “Yo... Hayır!” dedi. “Bizi ayıramazlar, belki kaçabilirsek... ”

Austin, “Keşke Hercule burada olsaydı!” diye seslendi.

Ne yazık ki dev cüsseli zenci görünürde yoktu. Dick Sand’e ulaşan son haberlerden sonra, kimse ne ondan ne de Dingo’dan söz edildiğini işitmemişti. Onun yazgısına imrenseler doğru olur muydu? Evet, kuşkusuz! Eğer Hercule ölmüşse, hiç olmazsa köle zincirlerinden kurtulmuştu!

Bu arada satışlar başladı. Alvez’in adamları, alıcı bulmak için erkekleri, kadınları, çocukları kalabalığın ortasında dolaştırıyorlar, anneleri yavrularından ayırırken aldırış bile etmiyorlardı! Zavallılar, evcil hayvanlar gibi muamele görüyorlardı; zaten evcil hayvanlardan bir farkları yoktu. Tom ve yanındakiler, o müşteriden bu müşteriye dolaştırıldılar. Önlerinde yürüyen ajan, kendilerine biçilen fiyatı yüksek sesle haykırıyordu. Arap tellallar ve merkez eyaletlerden gelen melezler onları inceliyorlar, Afrika ırkına özgü işaretler bulamıyorlar, ama Amerika kökenli olduklarını fark ediyorlardı. Nitekim bu zenciler daha akıllı ve güçlü kuvvetli idiler, Zambezi ya da Lualaba’dan getirilen siyahlardan epey farklıydılar, alıcıların gözünde değerleri büyüktü. Elle yoklayıp muayene ediyorlar, arkalarını çeviriyorlar, dişlerine bakıyorlardı. Tıpkı satın almak istedikleri atları kontrol eden at cambazları gibi. Sonra uzağa sopa fırlatıyorlar, sopayı getirmeleri için onları koşturuyorlar, sonuçta fizik kondisyonlarına bakıyorlardı.

Aynı yöntem bütün köleler için geçerliydi. Her köle böyle aşağılayıcı deneyimlerden geçiyordu. Yani bu zavallılar arasında fark gözetildiği sanılmasın! Aşağılanmanın hangi boyutlara vardığını anlayamayan çocuklar hariç, bütün erkek ve kadınlar için utanç verici bir muameleydi bu. Yedikleri hakaretin, dayağın haddi hesabı yoktu. Gitgide sarhoş olan Coïmbra ile Alvez’in adamları, görülmedik bir kabalıkla davranıyorlardı. Tabii köleleri satın alacak yeni efendiler de o adamlardan aşağı kalmayacaklardı. Fil dişi, kumaş ve inci karşılığı bu insanları satın alacaklar, anneyi çocuğundan, kocayı karısından, kardeşi kız kardeşinden şiddet kullanarak ayıracaklar, son kez kucaklaşıp vedalaşmalarına dahi göz yummayacaklardı. Zavallılar birbirini son kez görüyordu.

Gerçekten, köle ticaretine ilişkin talepler farklı olurdu. Başka deyişle bu ticaret kölenin cinsiyetine göre farklılık gösterirdi. Erkekleri satın alan köle tüccarları başka, kadınların alıcıları başkaydı. Fil dişi karşılığı satılan kadın köleler, Arap ülkelerine gönderiliyordu. Bunun nedeni, Müslümanlarda çok eşliliğin geçerli olmasıydı. Erkeklere gelince, en ağır işler onları bekliyordu. İki kıyıda bulunan işletmelere gönderiliyorlar, oradan İspanyol kolonilerine, Madagaskar ve Maskat’taki pazarlara ihraç ediliyorlardı. Ayrılık sırasında insanın içini sızlatan sahneler yaşanıyordu. Ne yazık ki o insanlar bir daha birbirini göremeden öleceklerdi.

Tom ve arkadaşları aynı yazgıyı paylaşacaklardı. Fakat doğrusunu söylemek gerekirse, o yazgıdan pek korkmuyorlardı. Gerçekten, bir köle kolonisine ihraç edilmek onlar için daha iyiydi. Orada hiç olmazsa, kendilerinin Amerikan vatandaşı olduğunu belirtmek bakımından biraz şansları vardı. Oysa Afrika’da kalırlarsa asla özgür olamayacaklar, hiçbir umutları kalmayacaktı!

Gerçekten onların istediği oldu. Hattâ ayrılmadıkları için bu bakımdan da teselli buldular. Onlara biçilen değer, Ujiji tüccarları arasında hararetli tartışmalar doğurdu. Fiyatlar yükseliyor, Antonio-José Alvez sevinçten ellerini çırpıyordu. Kazonnde pazarında, görülmemiş değer kazanan bu köleleri görmek için herkes birbiriyle yarışıyordu. Diğer yandan Alvez, onların Amerika kökenli olduklarını gizlemeye dikkat ediyordu. Zaten Tom ve arkadaşları ülkenin dilini bilmediklerinden kendilerini ifade edemiyorlardı.

Efendileri zengin bir Arap’tı. Bu insan taciriyle birkaç gün sonra, Tanganika Gölü’ne gideceklerdi. Köle ihracatı büyük çapta oradan yapılıyordu. Geri kalanlar aynı yerden Zengibar işletmelerine gönderiliyordu.

Orta Afrika’nın en tehlikeli, en sağlıksız bölgelerini aşarak oraya varacaklar mıydı? Böyle koşullarda, kabile şeflerinin kıyasıya savaştığı bir ortamda iki bin dört yüz kilometre yapacaklardı. İhtiyar Tom bu denli yorgunlukları kaldırabilecek miydi? Yaşlı Nan gibi yolda ölmeyecek miydi?

Bereket versin, zavallı insanlar birbirlerinden ayrılmamışlardı! Onları birbirine bağlayan zincirin ağırlığı sanki böyle biraz hafifleyecekti! Arap tacir onları başka bir barakaya götürdü. Elindeki mala çok kıymet veriyordu. Zengibar pazarında ne de olsa büyük para kazanacaktı.

Tom, Bat, Actéon ve Austin meydandan götürüldüler. Kazonnde büyük lakonisinin nasıl sona erdiğini ne gördüler ne öğrenebildiler.

11

KAZONNDE KRALINA SUNULAN PUNÇ

Akşam saat dört olmuştu. O sırada, ana caddenin başında, Afrika kökenli çeşitli enstrümanlardan çıkan sesler ortalığı birbirine kattı. Pazarın bütün köşeleri canlandı. Ateşli tüccarların bağırış çağırışı, çıkan kavgalarda kırılan kollar ve bacaklar sesleri kesememişti. Daha satılacak çok köle vardı; insan tüccarları fiyatları tartışıyordu. Londra borsasında böyle hararetli pazarlıklar görülmemiştir.

Ses uyumu bozuk konserin aniden patlamasıyla ticari alışveriş durdu, çığırtkanlar biraz soluk aldı.

Kazonnde kralı Moini Lungga büyük lakoniyi onurlandırıyordu. Sayıları epey kabarık kadınlar dizisi, görevliler, askerler ve köleler ona eşlik ediyorlardı. Alvez ve diğer tacirler kralı karşıladı, abartılı jestlerle sersem hükümdara saygılarını sundular.

Eski bir tahtırevanla taşman Moini Lungga, on kadar adamının yardımıyla büyük meydanda aşağı indi.

Kralın gerçek yaşı elliydi, ama sekseninde gösteriyordu. İyice ihtiyarlayıp çökmüş yaşlı bir maymunu gözünüzün önüne getirin. Başında kırmızıya boyanmış leopar pençeleriyle süslü bir çeşit papalık tacı vardı; taç tutam tutam beyazımtrak tüylerle bezeliydi. Bu, Kazonnde hükümdarlarının tacıydı. Kudu derisinden, incilerle işlemeli ve bir demirci önlüğünden daha sert bir entari belinden aşağı sarkıyordu. Göğsünde kralın antik soyluluğuna tanıklık eden sayısız dövmeler de Moini Lunggalar’ın şeceresi sayılıydı. Majeste’nin kollarında, el ve ayak bileklerinde sofi kakmalı bakır bilezikler, ayağında Alvez’in yirmi yıl kadar önce armağan ettiği, kenarları sarı renkte kalkık çizmeler vardı. Kralın sol eli tepesi gümüş kakmalı bir baston, sağ eli incilerle bezeli bir sineksavar tutuyordu. Başının üstünü yamalı bir şemsiye gölgeliyordu; sanki şemsiyenin yaması Arlequin[10] kısa pantolonundan ödünç alınmıştı. Boynunda bir hükümdar büyüteci asılıydı, bir gözlük de burnundan sarkıyordu. Bu haliyle kuzen Bénédict’e benziyordu. Oysa kuzen Bénédict şimdi aynı malzemeden yoksundu; Bat onları cebinde saklıyordu. Majeste her ne kadar kuzen Bénédict’in benzer bir portresi olsa da, yüz elli kilometrelik bir alanda ülkesini titretiyordu.

Moini Lungga, sırf tahtta oturmasından ötürü tanrısal bir kökeni olduğunu ileri sürüyordu. Bu konuda tebaasında kendisinden kuşku duyanlar bulunursa, inanmaları için öteki dünyaya gönderiyordu. Özünün tanrısal olduğunu söylüyor, bu yüzden dünya nimetlerini sınırsızca tüketmeye hakkı olduğunu belirtiyordu. Yemek yemesi, canı çok istediği içindi; içki içmesi, kendisine keyif vermesindendi. Zaten daha çok içmesi gereksizdi. Bakanları, görevlileri, düzeltilemeyen sarhoşlar, onun yanında alelade insanlardı. Sonuna kadar alkolle iç içe olan ve sert birayı sürekli tüketen bir Majesteydi.

Moini Lungga’nın hareminde her yaştan, her sınıftan karıları mevcuttu. Lakoniyi ziyarete geldiğinde karılarından pek çoğu kendisine refakat ediyordu. Kraliçe diye çağırılan ilk karısı Moina kırk yaşlarında, arkadaşları gibi kraliyet soylu bir cadalozdu. Açık renkli bir çeşit İskoç kumaşından incilerle işlemeli bir eteklik giyiyordu. Aklına esen yerine kolyeler takmıştı. Küçük başını saran kat kat saç örgüsüyle aslında canavardan farksızdı. Kralın kuzinleri ve kız kardeşlerinden meydana gelen, giyim kuşamı onun kadar gösterişli olmayan öteki kadınlar kraliçenin arkasından yürüyorlardı. Daha gençtiler. Efendilerinin bir işareti üzerine insan-mobilya hizmetini görüyorlardı. Zavallı yaratıklar aslında başka işe yaramıyorlardı. Kral oturmak mı istedi, kadınlardan ikisi yere eğilip ona koltuk hizmeti veriyor, o sırada ayakları başka kadınların sırtında dinleniyordu!

Moini Lungga’yı görevlileri, askerleri ve büyücüleri izliyorlardı. Efendileri gibi sendeleye sendeleye ilerleyen bu vahşilerde hemen dikkat çeken şey, bedenlerinde bir parçanın eksik olmasıydı. Kiminin kulağı, kiminin gözü, ötekinin burnu ya da eli yoktu. Hiçbirinin organları eksiksiz değildi. Bunun anlamı, Kazonnde’de iki tür cezanın uygulanmasıydı: Ölüm veya sakat bırakma. Her şey kralın kaprisine bağlıydı. En küçük bir kabahat herhangi bir organın kesilip koparılmasına neden oluyordu. Ve en çok uygulanan ceza, kulak kesilmesiydi. Bir daha kulaklara halka takılmaması için uygulanan bir cezaydı bu.

“Kilolo”ların komutanları, bölge yöneticileri, dört yıllığına atanırlar ya da mirasçı olarak o göreve getirilirlerdi. Başlarında zebra postundan bereler vardı. Üniformaları kırmızı yeleklerdi. Ellerinde rotang’dan[11] uzun asalar bulunuyordu.

Askerlere gelince, hem saldırı hem savunma silahları taşıyorlardı. Sözgelimi, ağaçtan yapılan püsküllerle süslü ok ve yaylar, yılan derisiyle keskinleştirilmiş bıçaklar, uzun mızraklar, üzerinde arabesk bezekler bulunan palmiye ağacından kalkanlar gibi silahlar. Askerlerin üstündeki üniformaya gelince, Majestelerinin hâzinesine hiç de pahalıya patlamıyordu.

Son olarak, kralın kortejinde saray büyücüleri ve çalgıcılar yer alıyordu.

“Mgannga” denilen büyücüler ülkenin hekimleridir. Bu vahşiler tanrısal ibadete, büyülü sözlere, fetişlere mutlak bir inançla bağlanılmasını aşılar. Fetişler, kırmızı veya beyaz lekeli killi topraktan yapılan figürlerdir; ağaçtan yontulan kadın ve erkek figürlerini ya da fantastik hayvanları temsil ederler. İlginç olan bir şey, öteki dalkavuklar gibi büyücülerin de organları eksikti. Herhalde kral başarılı sonuç vermeyen büyülerin karşılığını bu şekilde ödemekteydi.

Kadın ve erkek çalgıcılar, acı kaynana zırıltıları çıkarıyorlar, gürültülü davullarını çınlatıyorlar ya da ucunda kauçuktan küçük toplar bulunan değneklerle “marieba’larını tıngırdatıyorlardı. Marieba, değişik boyutlarda iki dizi asmakabağından oluşan bir çeşit santurdu. Bütün bu çalgılardan çıkarı sesler, Afrikalı kulağı olmayan biri için sağır ediciydi.

Kraliyet kortejini meydana getiren kalabalığın üstünde bayrak ve flamalar dalgalanıyordu. Daha ilginci, mızrakların tepesinde birkaç kafatası göze çarpıyordu. Bunlar, Moini Lungga’nın yendiği düşman kabile reislerinin kafalarıydı.

Kral tahtırevandan inerken her yandan alkış tufanı koptu. Kervanların savaşçıları tüfeklerini boşalttılar; tüfeklerden çıkan patlama sesleri, kalabalığın bağırıp çağırmalarını bastıramamıştı. Muhafızlar, bir torba içinde taşıdıkları zincifre barutu siyah burunlarına sürterek kralın önünde el pençe divan durdular. Sonra Alvez, krala yaklaşarak bir tutam taze tütün sundu; bu tütüne ülkede “yatıştırıcı ot” denirdi. Doğrusu Moini Lungga’nın yatışmaya çok ihtiyacı vardı; zira kimbilir nedense bir hayli huysuzdu..

Daha sonra, Alvez, Coïmbra, İbn Hamis, öteki Arap ve melez tüccarlar, Kazonnde hükümdarının huzuruna gelerek yaltaklandılar. Araplar “Marhaba” diyorlardı. Bu kelime Orta Afrika dilinde “hoşgeldiniz” demekti. Ötekiler ellerini çırparak yere kadar eğiliyorlardı.

Moini Lungga, herkesi hayal meyal görüyor, sanki yalpa vuran bir gemi güvertesindeymiş gibi bacaklarını iki yana açarak yürüyordu. Böyle dolaştı, daha doğrusu kölelerin arasında yuvarlandı. İnsan tacirleri, tutsakların böyle bir sersemin eline düştüklerini anlamalarından çekiniyorlardı.

Negoro, Alvez’in yanından bir an bile ayrılmamıştı; onun eşliğinde krala saygılarını sundu. Herkes yerli dilinde söyleşiyordu; bununla beraber “söyleşmek” sözcüğü Moini Lungga’ya göre tek heceli sesler çıkararak konuşmak demekti; çok içtiği için dudaklarından dökülen sesler bu kadardı. Dostu Alvez’den hâlâ içkisini yenilemesini istiyordu. Öyle çok içmişti ki!

Köle tüccarı, “Kral Lungga, Kazonnde pazarına hoşgeldi!” diyordu.

“Susadım, içmek istiyorum,” cevabını verdi kral.

“Büyük lakoninin işlerine Majestelerinin katkısı büyüktür” diye ekledi Alvez.

“İçmek istiyorum” diye yineledi Moini Lungga.

“Dostum Negoro, uzun süreli bir ayrılıktan sonra Kazonnde kralını tekrar görmekten sevinç duyar.”

Her yanından pis bir alkol kokusu yayılan sarhoş, “İçmek istiyorum!” diye yineledi.

Moini Lungga’nın lafı nereye getirmek istediğini iyi bilen Antonio-José Alvez, “Bal şerbeti!” diye bağırdı.

Kral, “Yok, hayır!” dedi. “Dostum Alvez’in rakısından ve her yudum için...”

Negoro o anda, Alvez’e bir işaret yaptı ve Alvez başıyla onayladı.

“Bir beyazın kanından bir damla!” diye haykırdı.

Portekizli’nin önerisi üzerine kandökücü içgüdüleri uyanan Moini Lungga, “Bir beyaz! Bir beyazı öldürmek!” diye mırıldandı.

Negoro, “Alvez’in bir adamını bu beyaz öldürdü!” diye ekledi.

Köle tüccarı, “Evet... Adamım Harris,” cevabını verdi. “İntikamı alınmalı!”

Moini Lungga haykırdı:

“Bu beyaz Yukarı Zaire’de Kral Massongo’ya gönderilsin! Assualar kabilesine! Parça parça edip diri diri yerler! İnsan etinin lezzetini iyi bilirler!”

Gerçekten, kral bir yamyam kabilesinden söz ediyordu. Massongo çok tanınmıştı. Yamyamlık Orta Afrika’nın bazı bölgelerinde hâlâ geçerliydi. Livingstone gezi notlarında itiraf ediyor. Lualaba kıyılarında yaşayan Manyemalar, sadece savaşta öldürdükleri insanları yemekle kalmıyorlarmış, insan eti yemek için köle de satın alırlarmış. İnsan etinin pek tuzlu olmadığını ve fazla haşlamak gerekmediğini söylerlermiş. Cameron yamyamlara Moene Bugga’da rastlamış. Orada cesetler, günlerce bir su akıntısına bastırılıp bekletildikten sonra yeniyormuş. Stanley aynı yamyamlık alışkanlıklarını Ukusu yerlilerinde görmüş. Tabii merkez kabilelerinde yamyamlık çok yaygınmış.

Dick Sand’e kral tarafından reva görülen bu acımasız ölüm biçimi, kurbanını elinden kaçırmak istemediğinden Negoro’nun işine gelmiyordu.

“O beyaz arkadaşımız Harris’i burada öldürdü,” dedi.

Alvez, “Aynı yerde ölmeli!” diye ekledi.

Moini Lungga, “Nerede dilersen Alvez!”cevabını verdi. “Ama her yudum içkiye bir damla kan!”

Köle tüccarı, “Doğru,” dedi, “zaten şu içki bu işe yaraşıyor! Alkolünü buharlaştırıp yakacağız! José-Antonio Alvez, Kral Moini Lungga’ya bir punç ikram edecek!”

Sarhoş, dostu Alvez’in ellerini çırptı. Sevinçten yerinde duramıyordu. Karıları, dalkavukları onun çılgınlığını paylaşıyorlardı, içkinin yakıldığını hiç görmemişlerdi; galiba onu yanarken içmeyi düşünüyorlardı. Üstelik bu vahşilerde alkole duyulan susuzluk, kana susamışlıkla birleşerek daha çok zevk verecekti.

Zavallı Dick Sand! Kendisini öyle berbat bir işkence bekliyordu ki! Uygar ülkelerde alkolün neden olduğu garip ve korkunç sonuçları düşünürseniz, barbar insanlarda işin nerelere varacağı anlaşılır.

Açıkçası bir beyaza işkence yapmak, istisnasız bütün yerlilerin hoşuna giden bir şeydi. Öte yandan, Antonio-José Alvez, Coïmbra ve Negoro da zenci kökenliydi ve beyaz ırktan insanlara karşı içten içe nefret besliyorlardı.

Akşam oldu; alacakaranlıktan yoksun bir akşam. Karanlığın hemen ardından aydınlık doğacaktı; alkolün alevlenmesine elverişli saat.

Alvez’in Majesteleri zenciye bir punç ikram etmesi ve rakıyı bu yeni biçimiyle sevdirmesi, gerçekten mükemmel bir fikirdi. Zira Moini Lungga, rakının adına tam layık bir içki olmadığını düşünmeye başlamıştı. Belki yanar ve tutuşur haliyle daha hoşuna gidecek, ağzına yeni bir çeşni katacaktı!

Suarede program, punç ikramı, ardından işkence gösterisi şeklinde düzenlenmişti.

Daracık, karanlık hücresine kapatılan Dick Sand, içeriden ölüme gitmek için çıkacaktı. Satılan ya da satılmayan öteki köleler yeniden barakalara yerleştirilmişti. Çitokada köle tüccarları, muhafızlar, bir de askerler kalmıştı. Kral ve saray adamları içtikten sonra punçtan artakalanı askerler paylaşmaya hazırdı.

Negoro’ya danışan José-Antonio Alvez, bir sürü hazırlık yaptı. Büyük meydanın ortasına, kapasitesi iki yüz pinte[12] olan bakırdan koskoca bir leğen getirildi. Düşük kaliteli, ama son derece arıtılmış alkol, fıçılardan leğene boşaltıldı. Tarçın, biber gibi içkinin karışımına giren şeyler vahşilerin puncundan esirgenmedi.

Herkes kralın etrafını sarmıştı. Moini Lungga sendeleye sendeleye leğene doğru ilerledi. Sanki bu alkol teknesi onu kendine çekiyordu, az daha içine atlayacaktı.

Alvez kibarca onu tuttu, eline yanar bir fitil tutuşturdu.

Sonra kurnaz bir sesle, “Ateş!” diye bağırdı.

Fitilin ucunu alkol teknesine daldıran Moini Lungga, “Ateş!” diye karşılık verdi.

O ne alevlerdi, ne sahneydi! Leğenin yüzeyini mavimtrak alevler sarmıştı! Alvez içkiyi daha sertleştirmek amacıyla galiba içine bir miktar deniz tuzu katmıştı. Nitekim yükselen alevler insanların yüzünü hayaletlere benzetiyordu. Adamlar daha içmeden sarhoş olmuşlardı. Bağırmaya, zıplamaya başladılar; Kazonnde kralının etrafında dans ederek kocaman bir halka oluşturdular.

Alvez elinde metalden büyük bir kepçeyle leğeni karıştırıyordu. Leğendeki alkol, çıldıran maymunların üzerine soluk pırıltılar yansıtıyordu.

Moini Lungga öne doğru yürüdü. Tüccarın elinden kepçeyi kaptı ve leğene daldırdı. Sonra alevler içindeki puncu kaldırarak dudaklarına götürdü.

Kazonne’nin kralı feryadı kopardı! O ne sesti!

Kendiliğinden bir tutuşma olayı meydana gelmişti. Kral petrol lambası gibi alev almıştı. Bu ateş az sıcaklık yayıyor, ama yok ediyordu.

Bunun üzerine, yerlilerin dansı bir anda durdu.

Moini Lungga’nın bir bakanı, ateşi söndürmek için kralın üstüne kapandı. Fakat o da alkole bulaşmıştı, hemen yanmaya başladı.

Kısaca, Moini Lungga’nın maiyeti bütünüyle yanma tehlikesiyle karşı karşıyaydı.

Alvez ve Negoro, Majestelerine nasıl yardım edeceklerini bilemiyorlardı. Dehşete kapılan kadınlar kaçıyordu. Coïmbra’ya gelince, kendisinin tutuşmadığını görünce hemen sıvıştı.

Kral ve bakan yere düşmüşler, acılar içinde kıvranıyorlardı.

İyice alkole bulaşan vücutlar çok hafif bir ateşle tutuşur. Bu ateşi suyla söndürmek mümkün değildir. Dıştan bastırılsa bile, içeriden yanmaya devam eder. İçki giysilerin içine bulaştığı zaman, yangını durdurmanın çaresi yoktur.

Moini Lungga ile adamı, birkaç saniye sonra ölmüşlerdi. Ama hâlâ yanıyorlardı. Çok geçmeden, meydanda düştükleri yerde birkaç kömür parçası kalmıştı. İs içinde birkaç iskelet parçası; el ve ayak parmakları.

Kazonnde kralı ve bakanından artakalan şeyler bu kadardı.

12

KRALİYET CENAZE TÖRENİ

Ertesi gün, 29 Mayıs’ta, Kazonnde kenti görülmedik bir manzara sergiliyordu. Korkudan ödü kopan yerliler kulübelerine kapanmışlardı. Daha önce, ne tanrısal kökeni olan bir kralın, ne de sıradan bir bakanın bu denli iğrenç ölümünü görmüşlerdi. Kendi hemcinslerinin yanarak ölmesine de hiç tanık olmamışlardı. İçlerinden en yaşlı olanları, yamyamlığa özgü pişirme işlerini anımsarlardı. O pişirme sırasında, insan vücudunun yanıp kül olduğunu hiç görmemişlerdi Kralın ve bakanın gözlerinin önünde yanmasına bir türlü anlam veremiyorlardı.

José-Antonio Alvez, evinde ses çıkarmadan oturuyordu. Kazadan sorumlu olarak kendisinin gösterilmesinden korkuyordu. Negoro onu uyarmış, dikkat etmesini söylemişti. Moini Lungga’nın ölümünden Alvez’in sorumlu tutulması işleri bozabilirdi. Bu yüzden zararlı çıkabilirdi.

Ama Negoro iyi bir fikir ortaya attı. Kazonnde hükümdarının ölümünün doğaüstü bir olay olduğunu, böylesi bir ölümü büyük Manitu’nun ancak seçkin kullarına layık gördüğünü, Alvez etrafa Negoro’nun da katkısıyla yayacaktı. Kralın ve bakanın bedeninden çıkan ateş, kutsal bir ateşti. Batıl inanca eğilimli olan yerliler, bu martavalı yutmakta tereddüt etmeyeceklerdi. Bundan böyle, Moini Lungga’yı onurlandırmaktan başka yapılacak şey yoktu. Onun için tanrılar katına yükselen bir insana yaraşır cenaze töreni düzenlemeliydi.

Afrika halklarına özgü bir cenaze töreniydi bu; nitekim Negoro’ya iyi bir fırsat çıkmıştı. O törende Dick Sand’e ayrı bir rol verecekti. Kral Moini Lungga’nın ölümünün bedeli kanla ödenmeliydi. Orta Afrika gezginleri, sözgelimi Teğmen Cameron da böyle benzer olayları anlatmışlardı. Aksi halde, böyle bir şeye inanmak zordu.

Kazonnde kralının doğal mirasçısı, Kraliçe Moina’ydı. Hiç gecikmeden cenaze törenini başlatarak hükümdarlık otoritesini kullanacak ve rakiplerini uzaklaştırmış olacaktı. Üstelik o rakipler arasında bulunan Ukusu kralı, Kazonnde tahtına el koymaya kalkıyordu. Ayrıca Moina, kraliçe olmanın verdiği ayrıcalıkla, ölünün öteki karılarının içler acısı yazgısından kurtulmuş, genç karıları başından atmış olacaktı. Birinci eş olmasından dolayı onları reddedebilirdi. Bu sonuç, cadaloz kadının zaten canavarca karakterine uygun düşüyordu. Kudu borusunu çaldırıp maribela’lar vurdururak ölü kralın cenazesinin yarın akşam törenle kaldırılacağını duyurdu.

Ne yerli ahaliden ne de saraydan bu duyuruya itiraz yapıldı. Alvez ve öteki tüccarlar için Kraliçe Moina’nın tahta çıkmasında bir sakınca yoktu. Biraz iltifat, biraz dalkavukluk yaparak kraliçeyi kolayca elde edebilirlerdi. Zaten kralın mirasçısı, sorun çıkarmadan belli olmuştu. Yalnızca kralın hareminde büyük endişe yaşanmıştı; tabii bu da sebepsiz değildi.

Cenaze töreni hazırlıkları aynı gün başladı. Coango akarsuyunun bir kolu olan, yılankavi derin bir dere, Kazonnde caddesinin bir kenarında akıyordu. Dereyi kurutmak için yatağını değiştirmek söz konusuydu; kralın mezarı bu yatağın içine kazılacaktı; ölünün gömülmesinden sonra, dere doğal yatağına döndürülecekti.

Yerliler bir baraj inşa ettiler. Bu sayede dere, Kazonnde ovasına akan geçici yatağına aktarıldı. Gömme töreninin sonunda baraj yıkılacak, dere eski yatağına akacaktı.

Negoro Dick Sand’i kralın mezarı başında kurban edilecek insanlara katmıştı. Harris, Misis Welon ile küçük Jack’in ölümünü anlatırken genç adamın nasıl öfkeye kapıldığına tanık olmuştu. Serseri, alçak Negoro, kendi suç ortağı gibi aynı akıbete düşmek istemiyordu. Nasıl olsa şimdi, karşısında ayakları kolları sımsıkı bağlı bir tutsak vardı. Korkmaya hiç gerek kalmadığını düşündü ve genç adama bir ziyaret yapmaya karar verdi. Negoro, kurbanlarına işkence yapmakla yetinmeyen bir alçaktı; onlar acı çekerken seyreder, zevk alırdı.

Gün ortasına doğru, Dick Sand’in içeri atıldığı barakaya gitti. Bir muhafız barakanın önünde nöbet tutuyordu. Genç adam içerde eli kolu bağlı, yirmi dört saattir bir şey yemeden ölümü bekliyordu. Yaşanan acılarla tükenmiş, etlerini kesen zincirler yüzünden işkence çekiyordu. O sırada, kapı açıldı. Acılarına son vermek istermiş gibi zar zor hücrenin kapısına döndü.

Karşısında Negoro’yu görünce bütün benliği ürperdi. Alçağın üzerine saldırmak için kendisini tutan zincirleri kırmak istermiş gibi bir çaba gösterdi. Fakat Hercule bile o zincirleri kıramazdı. Bu durumda, ikisi arasında kavganın başka türlü seyredeceğini anladı. Sakinleşti, Negoro’ya tam karşıdan bakmakla yetindi. Ne sorarsa sorsun, onu bir cevapla olsun onurlandırmamaya karar verdi.

Negoro konuşmaya başladı, “Genç kaptanımı son kez selamlamayı bir borç bildim,” dedi. “Burası Pilgrim değil; orada kaptanlık yapıyordu ama, burada yapamaz, bu bakımdan üzgünüm.”

Dick Sand’in karşılık vermediğini görünce devam etti:

“Hayrola kaptan, eski aşçınızı tanımadınız mı? Emirlerinizi almaya geldi, yemekte ne istediğinizi öğrenecek.”

Aynı anda, yerde uzanan genç adama şiddetli bir tekme attı.

“Genç kaptanım, size başka bir şey daha soracağım” diye ekledi. “Şunu bana açıklar mısınız, Amerikan kıtasına çıkacağınız yere, nasıl oldu da Angola’ya vardınız?”

Dick Sand’in artık Portekizli’nin sorularına ihtiyacı yoktu. Doğru tahmin etmişti, Pilgrim’in pusulasını bozan bu haindi. Zaten Negoro’nun sorusu bir itiraftı. Yine aşağılayıcı bu sessizlikle karşılık verdi.

Negoro konuşmasını sürdürerek, “İtiraf edin kaptan,” dedi, “geminizde bir denizci, hem de gerçek bir denizci bulunması ne mutluluktu değil mi? O olmasa ne yapardık, ulu Tanrım! Fırtınanın sizi atacağı bir kayalıkla parçalanmaktansa, onun sayesinde dost bir limana geldiniz! Ne var ki o denizciye güven duyacağınıza küçümsediniz ve hata ettiniz genç efendim!”

Böyle konuşa konuşa suratını Dick Sand’e yaklaştıran Negoro’nun görünürdeki sakinliği, muazzam bir çabanın sonucuydu. Aniden canavarlaşan yüzü neredeyse genç adama dokunuyordu. Sanki onu parçalayıp yiyecekti. Serseri öfkesini daha fazla tutamadı, kurbanının dingin tavrını gördükçe iyice öfkeye kapılarak, “Sıra bende!” diye bağırdı. “Bugün kaptan benim, efendi benim! Hayatın benim ellerimde!”

Dick Sand hiç heyecanlanmadan, “Onu sen al!” dedi. “Yalnız şunu bil ki yukarıda Tanrı var ve bütün kötülüklerin öcünü alır! Senin de cezalandırılmana az kaldı!”

“Eğer Tanrı insanlarla ilgileniyorsa, seninle ilgilenmesinin tam zamanı!”

Dick Sand soğuk bir sesle ekledi:

“Ben yüce Adaletin önüne çıkmaya hazırım. Ölüm beni korkutmaz!”

Negoro, “Görürüz bakalım!” diye uludu. “Birinin seni kurtaracağını sanıyorsun. Ama yanılıyorsun, Alvez ve ben, Kazonnde’nin en güçlü kişileriyiz! Saçmalama! Hâlâ arkadaşların yanında sanıyorsun! İhtiyar Tom ve ötekiler! Kendini kandırma! Onlar çoktan satıldı; Zengibar’a gidiyorlar! Dua et de yolda gebermesinler!”

Dick Sand, “Tanrı’ya göre, adaletin tecelli etmesinin binlerce yolu vardır. En basit yöntem bile yeter. Hercule serbest ya!”

Negoro ayağını yere vurarak, “Hercule mü!” diye bağırdı. “Aslanlar onu çoktan parçalamıştır. Yalnız bir şey canımı sıkıyor. O vahşi hayvanlar benden önce davrandılar. Öcümü almaya fırsat bırakmadılar.”

Dick Sand, “Hercule ölse bile Dingo yaşıyor!” karşılığını verdi. “Öyle bir köpek ki başın belada Negoro, peşini bırakmaz. Seni iyi tanırım Negoro, ödleğin tekisin. Dingo seni arıyor, sonunda bulacaktır. Senin sonunu bir gün o köpeğin dişleri belirleyecek.”

Köpüren Negoro bağırdı:

“Sersem! Alçak! Dingo benim kurşunumla öldü! Misis Weldon’la oğlu gibi öldü! Pilgrim’den bütün hayatta kalanlar nasıl ölecekse, öyle öldü!”

Dingin bakışlarıyla Portekizlinin benzini attıran Dick Sand, “Az kaldı! Sen de öyle öleceksin!” dedi.

Kendini kaybeden Negoro laflamayı bırakıp eyleme geçmek üzereydi; silahsız tutsağı elleriyle boğmaya hazırlanıyordu. Birden üzerine atıldı, çılgınca sarstı. Fakat aklından geçen bir düşünce hemen onu durdurdu. Kurbanını başka türlü öldürecekti. Aksi halde her şey biter; yirmi dört saat işkence yapma zevkinden mahrum kalırdı. Nitekim tekrar ayağa kalktı, put gibi duran duyarsız muhafıza bir şeyler söyledi. Tutsağa çok dikkat etmesini tembihledi, sonra hücreden çıktı.

Bu sahne Dick Sand’i iyice çökerteceğine moral bakımdan güçlendirmişti. Fiziksel direnci artmış, sanki serbest kalmıştı! Negoro üstüne çullanırken bağlarını gevşetmiş olmasındı! Öyle ki daha önce hiç hareket edemiyordu! Bağların gevşemesi mümkündü; zira o celladın gitmesinden sonra organlarının daha çok kımıldadığını fark etti. Genç adam biraz hafiflemişti. Fazla çaba harcamadan kollarının serbest kalabileceğini düşündü. Hücrenin içinde sımsıkı kapalıydı; kolları serbest kalırsa, belki çektiği işkence biraz olsun azalırdı. Hayatta öyle anlar vardır ki en küçük şey bile son derece değer kazanır.

Gerçi Dick Sand’in hiç umudu yoktu. Biri yardım edecekse, salt dışarıdan edebilirdi. Zaten nasıl edecekti? Nitekim boş verdi. Aslında yaşamayı aklından bile geçirmiyordu! Kendi ölümünden önce kaybettiği insanları düşünüyor, onlara kavuşmaktan başka şey arzulamıyordu. Harris’in daha önce söylediklerini Negoro tekrar etmişti: Misis Weldon ve küçük Jack ölmüşlerdi! Bu sonuç kesin gibi bir şeydi. Öte yandan, onca tehlikelere maruz kalan Hercule de ölmüş olsa gerekti! Hem de acımasız bir ölümle! Tom ve arkadaşları uzaklaşmışlardı. Onları da sonsuza dek kaybetmiş sayılırdı. Dick Sand bundan emindi. Kendi günahlarının ölümüyle sona ermesinden başka şey umut etmiyordu. Öyle bir ölüm ki yaşamaktan iyidir! Yani ölüme hazırlanıyordu. Tanrı’ya başvuruyor ve hiç zayıflık göstermeden kendini sonuna kadar götürmesi için ondan cesaret diliyordu. Fakat Tanrı’nın düşüncesi yücelik dolu ve hayırlıdır. Ruhunu ona doğru yöneltmek boşuna değildir; çünkü Tanrı her şeye kadirdir. Dick Sand kendini tümüyle O’na adadığı zaman, kalbinin derinliklerinde son bir umut ışığı bulduğunu fark etti. Yukarıdan gelen bir nefes, bütün olumsuzluklara rağmen bu cılız ışığı parlak bir aydınlığa dönüştürebilirdi.

Saatler geçti. Gece başladı. Hücrenin içine süzülen günün ışınları yavaş yavaş silindi. Gün boyu çitokadan yükselen gürültüler kesildi. Her şey kararıyordu; daracık hücrenin içi koyu karanlığa gömüldü. Çok geçmeden, Kazonnde kentinde hayat durmuştu.

Dick Sand iki saat süren dinçleştirici bir uykuya daldı. Daha sonra uyandı, iyice gücünü toplamıştı. Kolunun birini tutan bağlardan kurtuldu. Kol biraz uyuşmuştu, istediği gibi onu uzatıp geri çekebilmek büyük mutluluktu.

Gece epey ilerlemiş olsa gerekti. Muhafız derin uykuya dalmıştı. Büzülmüş eli hâlâ bir içki şişesini tutuyordu. Derin uykuya dalması herhalde bundan kaynaklanıyordu. Vahşi adam şişeyi son damlasına kadar tüketmişti. Dick Sand muhafızın silahını ele geçirmeyi düşündü. Kaçması halinde silah çok işine yarayacaktı. Fakat hücrenin içinden zayıf bir sürtünme sesi duyar gibi oldu. Kolundan yardım alarak muhafızı uyandırmadan kapının eşiğine kadar yerde sürünmeyi başardı.

Dick Sand yanılmıyordu. Sürtünme devam ediyor, daha belirgin işitiliyordu. Sanki biri kapının altındaki toprağı kazıyordu. Bir hayvan mıydı bu? Yoksa insan mı?

“Hercule! Ya Hercule’se!” diye düşündü genç adam.

Gözleri muhafızın üzerine dikildi. Adam kurşun gibi ağır bir uykunun etkisiyle hiç kıpırdamıyordu. Dick Sand iyice kapının dibine sokuldu. Riske girip Hercule’ün adını mırıldanacaktı. Fakat boğuk ve acılı bir havlamaya benzeyen inilti ona cevap verdi.

Sand içinden, “Hercule değil bu, ama Dingo!” diye düşündü. “Hücremde bile kokumu almış! Yine Hercule’den bir şey mi getirdi acaba? Ama Dingo ölmediyse, Negoro yalan söyledi, belki...”

O anda, kapının altından bir köpek ayağı uzandı. Dick Sand onu tuttu ve Dingo’nun ayağını tanıdı. Fakat bir pusula getirdiyse, boynuna bağlı olması gerekirdi. Nasıl yapmalı? Dingo’nun boynunun geçmesi için deliği büyütmek mümkün olabilir miydi? Ne olursa olsun, denemekte yarar vardı.

Tam Dick Sand tırnaklarıyla toprağı eşelemeye başlamıştı ki birden havlamalar başladı. Sesler Dingo’dan gelmiyordu. Sadık hayvan galiba yerlilerin köpekleri tarafından parçalanıyordu. Belki de kaçmaya fırsat bulmuştu, Birkaç silah sesi patladı. Muhafız azar azar uykudan uyanıyordu. Herkes uyandığına göre, Dick Sand kaçamazdı; yeniden köşesine çekilmek zorunda kaldı. Canını bezdiren bir bekleyişten sonra, gün doğuşunu gördü. Kendisi için yarını olmayan bir gün başlıyordu.

Mezar kazı işleri gün boyu hızla ilerledi. Çok sayıda yerli bu işe katılıyordu. Yerlileri Kraliçe Moina’nın bakanı yönetiyordu. Belirlenen saatte, her şey bitmiş olmalıydı. Yeni kraliçe, ölü kralın âdetlerini harfi harfine uygulamayı vaat etmişti.

Derenin suları başka yere akıtıldığından yatağı kurumuştu. Yatağın içinde geniş bir çukur oluştu. Çukurun derinliği dört metre, uzunluğu yirmi, genişliği dört metreydi.

Gün biterken, çukuru doldurma işlemi başladı. En dibe ve bölme duvarlara kadınlar atıldı. Bunlar Moini Lungga’nın. kölelerinden seçilmiş kadınlardı. Bu iş gayet olağan bir şeydi; zavallılar diri diri gömüldüler. Moini Lungga’nın biraz acayip ama mucizevi ölümünden sonra efendilerinin ölüsünün yanına gömüleceklerdi.[13]

Öte yandan, mezarına konmadan önce ölü kralın en şık elbiselerini giymesi âdetten sayılırdı. Ne var ki şimdi kralın ancak birkaç kireçleşmiş kemiği kalmıştı; başka türlü davranmak gerekti. Moini Lungga’yı yeterli ölçüde temsil eden bir manken imal edildi. Yanmayan kalıntılar mankenin içine tıkıldı, ayrıca kraliyet elbiseleri ile donatıldı, bilindiği gibi bu giysiler ahım şahım şeyler değildi. Üstelik mankeni kuzen Bénédict’in ünlü gözlüğüyle süslemeyi ihmal etmediler. Maskaralık, ürküntü verici bir gülünçlüğü yansıtıyordu.

Cenazede meşaleler yakılacak, şatafatlı bir tören yapılacaktı. Yerli olsun olmasın, bütün Kazonnde halkı törene katılmak zorundaydı.

Akşam olduğunda, çitokadan başlayarak ölünün gömüleceği yere kadar ana caddede uzun bir kortej oluştu. Haykırışlar, cenaze alayının dansları, büyücülerin okuyup üflemeleri, çalgılardan çıkan gürültüler, tüfek atışları... Hiçbir şey eksik değildi.

José-Antonio Alvez, Coïmbra, Negoro, Arap tüccarlar, muhafızlar Kazonnde halkının saflarını doldurmuştu. Henüz hiç kimse büyük lakoniden ayrılmamıştı. Kraliçe Moina kimsenin ayrılmasına izin vermiyordu. Hükümdarlık mesleğini yeni uygulamaya çalışan birinin emirlerine karşı gelmek, ihtiyatsızca bir davranıştı.

Bir tahtırevana yatırılan kralın bedeni kortejin son sıralarındaydı. Eşleri etrafını sarmıştı. Eşlerden birkaçı yaşamın ötesinde krala refakat edeceklerdi. Kraliçe Moina çok ağırbaşlı bir tavırla katafalk denilen şeyin arkasında yürüyordu. Herkes derenin yamaçlarına geldiği zaman hava tamamen kararmıştı. Fakat reçineyle yanan meşaleler, ışıl ışıl kalabalığı aydınlatıyordu.

Çukur açık seçik belirdi, içerisi canlı siyah bedenlerle doluydu. Zavallılar zincirlerle toprağa bağlanmışlar, kıvranıp duruyorlardı. Elli kadar köle, suların kendilerini gömmesini bekliyordu. Genç yerli kadınlardan bir kısmı susup boyun eğiyor, ötekiler inilti çıkarıyordu.

Sanki bayram günüymüş gibi süslenen kral karıları, kraliçe tarafından seçilmişti. Öldürülecek olanlar onlardı.

Kurbanlardan biri, kralın ikinci karısı ünvanını taşıyan kadın, elleri ve dizleri üstüne yere çökmüştü. Kral yaşarken yaptığı gibi kraliyet koltuğu hizmetini görecekti. Üçüncü karı gelip mankeni tuttu. Dördüncüsü yastık yerine geçerek ayaklarına yatmıştı.

Kralın mankeni önünde, çukurun kenarında, kırmızıya boyanmış bir direk yere çakılmıştı. Direğe bir beyaz adam bağlanmıştı. Kanlı cenaze töreninde bu beyaz da kurbanlar arasında yer alıyordu.

Beyaz adam Dick Sand’di. Beline kadar çıplak kalan bedeni, Negoro’nun emriyle kendisine uygulanan işkencenin izlerini taşıyordu. Direğe bağlanmış, ölümü bekliyordu. Artık öte dünyaya geçmekten başka umudu kalmayan bir insandı!

Bu arada, barajın yıkılma anı henüz gelmemişti.

Kraliçenin bir işareti üzerine, kralın ayakları dibine uzanan dördüncü karının, Kazonnde celladı tarafından boğazı kesildi. Akan kan çukura doldu. Tüyler ürpertici bir kıyım sahnesinin başlangıcıydı bu. Bıçakla boğazı kesilen elli köle, aynı şekilde öldürüldü. Dere yatağı kan gölüne döndü.

Yarım saat boyunca, kurbanların feryatları ahalinin bağırıp çağırmalarına karıştı. Bu kalabalıkta merhamet ya da iğrenme duygusu aramak boşunaydı!

Nihayet, Kraliçe Moina bir işaret daha yaptı, dere sularını tutan bent yavaş yavaş açılmaya başladı. Bir zulüm örneği daha sergileniyordu. Bendin bir anda yıkılarak suların çukura hücum etmesi yerine, sular bendin arasından sızarak çukur yavaş yavaş dolacaktı. Derhal ölmek yerine, yavaş yavaş ölüm!

Sular ilkin çukurun dibini dolduran köleleri boğdu. Havasızlıktan boğulmamak için çırpınan dişi canlıların çılgınca sıçrayışları içler acısıydı. Sular Dick Sand’in dizlerine kadar gelmişti. Bağlarını koparmak için son kez çırpındı.

Fakat sular yükseldi. Yatağında akmaya başlayan dere son canlıları da yuttu ve suların üstünde bir şey kalmadı. Kazonnde kralının onuruna kazılan mezara yüz kişi kurban gitmişti.

Böyle şeyleri kâğıda dökmeye kalkışan kalem, dehşet verici gerçeği yansıtmakla yükümlü olmasa, o sahneleri tasvir etmekten kaçınabilir. İnsan, acılarla dolu o ülkelerde hâlâ varlığını sürdürmek için mücadele etmektedir. Onu görmezlikten gelmeyi içimize sindiremeyiz.

13

İŞLETMENİN İÇ DÜZENİ

Misis Weldon ile küçük Jack’in öldüğünü bildirirken, Harris ve Negoro yalan söylemişlerdi. Misis Weldon, oğlu ve kuzen Bénédict o sırada Kazonnde’de bulunuyorlardı.

Karınca yuvasına saldırının ardından, Coanza kampından uzaklaştırılmışlardı. Onları götüren Harris ve Negoro’ya bir düzine kadar yerli savaşçı eşlik ediyordu.

Misis Weldon ve küçük Jack yerel adı “kitanda” olan tahtırevana yerleştirilmişti. Negoro gibi bir adam onlara niye bu denli özen gösteriyordu? Misis Weldon buna bir anlam veremedi.

Coanza’dan Kazonnde’ye giden yol fazla yorulmadan, çabucak aşıldı. Bu denli yıkımlardan hiç etkilenmeyen kuzen Bénédict, rahat rahat yürüyordu. Böcek toplaması için sağa sola takılmasına göz yumulmuştu; bu durumdan hiç şikayetçi değildi. Küçük kafile böylece İbn Hamis’in kervanından sekiz gün önce Kazonnde’ye vardı. Misis Weldon, oğlu ve kuzen Bénédict, Alvez’in işletmesine kapatıldı.

Hemen söyleyelim, küçük Jack çok iyileşmişti. Ateşlenmiş olduğu bataklıklı bölgeden uzaklaşınca, sağlığı gitgide düzelmiş, iyiye gitmişti. Ne annesi, ne de kendisi kervanın yorgunluklarına katlanabilirlerdi. Tabii onların yaptığı yolculuğun koşulları zorlu sayılmazdı. Kendilerine epey özen gösterilmiş, hiç değilse fiziksel bakımdan sağlam kalmışlardı.

Arkadaşlarına gelince, Misis Weldon onlardan hiç haber alamamıştı. Hercule’ün ormana kaçışını gördükten sonra, başından neler geçtiğini bilmiyordu. Dick Sand’i düşündü; Harris ve Negoro yanında olmadığına göre, ona işkence yapamazlardı. Beyaz adam olma özelliği belki onu kötü davranışlardan kurtarırdı. En azından böyle umut ediyordu.

Nan, Tom, Bat, Austin ve Actéon kara derili insanlardı ve o insanlar gibi muamele görecekleri açıktı. Zavallılar şu Afrika topraklarına bir kez olsun ayak basmamışlardı; ama ihanet onları buraya fırlatmıştı!

İbn Hamis’in kervanı Kazonnde’ye vardığı zaman, Misis Weldon dışarıyla hiç irtibat kuramadığından olan biten hakkında bilgi alamadı.

Lakonideki söylentilerin ona hiç yararı olmadı. Tom’la yakınları Ujiji’den bir köle tüccarına satılmıştı; yakında buradan ayrılacaklardı. Misis Weldon ne Harris’in ne de Kral Moini Lungga’nın öldüğünü biliyordu. Dick Sand’le bir sürü kurbanın başını yakan kralın cenaze törenini de hiç duymamıştı. Zavallı, Kazonnde’de tek başınaydı; Negoro’nun otoritesine tâbi olmuş, yazgısı köle tüccarlarının insafına kalmıştı. Kaçamaz, ölmeyi bile aklına getiremezdi. Çünkü çocuğuyla beraberdi!

Kendisini bekleyen yazgıyı Misis Weldon kesinlikle bilmiyordu. Coanza’dan Kazonnde’ye doğru yol boyunca, Harris ve Negoro tek kelime söylememişlerdi. Zaten Kazonnde’ye gelişlerinden sonra ikisini de görmemişti. Zengin köle tüccarının özel işletmesine kapatılmıştı. Etrafı saran yüksek duvarları aşamazdı.

Kadının büyük oğlu kuzen Bénédict’ten hiç yardım alamadığını anlatmak gerekir mi? Bu zaten görülüyordu.

Saf bilgin, kendisinin sandığı gibi Amerika kıtasında bulunmadıklarını öğrendiği zaman, bunun nasıl gerçekleştiğini anlamak için hiç kafa yormadı. Yo hayır! İlk tepkisi canının sıkılması oldu. Gerçekten, Amerika’da ilk kez kendisinin keşfettiğine inandığı böcekler, yani çeçe sinekleri ve ötekiler, Afrika’da yaşayan alelade altıayaklılardı. Kendisinden önceki doğabilimciler onları yaşadıkları yerde yakalamışlardı. Onun için kendi adıyla anılan keşifler yok sayılmalıydı! Yani elveda o buluşlar! Kuzen Bénédict Afrika’da olduğuna göre, Afrika böceklerinden koleksiyonuna dahil edeceği orijinal numuneyi nerede bulabilirdi?

İlk şaşkınlığı geçtikten sonra, bu kıtanın “Firavunlar Dünyası” olduğunu söyledi kendine. Bu dünya, eşi az bulunur böcekbilimsel zenginlikler barındırıyordu. Açıkçası, “İnkalar Dünyası”nda olmamasından ötürü kaybedecek bir şeyi yoktu.

Onu hiç dinlemeyen Misis Weldon’a, hem de kendine tekrarlayıp duruyordu:

“Eh, işte! Burası uzun ayaklı, hafif tüylü kınkanatlılardan olan, kanatları sivri ve keskin, kocaman çeneli manticora’ların vatanı! Bunların en ilginç cinsi, verem mikrobu aşılayan manticora’dır! Burası, altın sarısı sivri ucu olan calosoma’ların ülkesi; ayakları dikenlerle donanımlı olan Gabon ve Gine goliathus’larının; salyangozların boş kabuklarına yumurtalarını bırakan benekli anthicus’ların; Yukarı Mısır’da yaşayan Mısırlılar’ın tanrılaştırdıkları kutsal ateuchus’ların ülkesi! Şimdi tüm Avrupa’ya yayılan ölü başlı tavuskelebekleri burada doğmuşlardır. Kıyı şeridinde yaşayan Senegalliler’in sokmasından korktukları “Idias Bigoti’lerin vatanı burasıdır! Evet! Burada keşfedilmeyi bekleyen harika şeyler vardır. Ben o buluşları gerçekleştiririm. Zaten şu namuslu insanlar izin veriyorlar!”

Kuzen Bénédict’in yakınmayı aklından bile geçirmediği o “namuslu insanlar”m kim oldukları biliniyor. Zaten demiştik, böcekbilimci Negoro ve Harris’in arkadaşlığından yararlanmıştı. Oysa Dick Sand onun Coanza kıyılarında dolaşmasını engellemiş, özgürlüğünü az çok kısıtlamıştı. Buna karşılık, Negoro ve Harris’in kendisine gösterdiği hoşgörüden saf bilgin çok etkilenmişti.

Kuzen Bénédict’in bir kaybından dolayı canı sıkılmasaydı, böcekbilimcilerin en mutlusu olurdu. Teneke kutusu her zaman yanındaydı; gelgelelim burnunun üstünde duran gözlüğü ve daima boynuna astığı pertavsızından yoksundu! Yani gözlüğü olmayan pertavsız bir doğabilimci düşünülemezdi. Kuzen Bénédict’in iki optik aygıtı yeniden bulmasına da imkân yoktu. Zira ikisi de kralın mankeniyle birlikte gömülmüştü. Dolayısıyla birkaç böcek bulduğu zaman, en basit özelliklerini ayırtetmek için onları gözlerinin dibine kadar sokmak zorunda kalıyordu. Ah! Bu durum kuzen Bénédict’i çok üzüyordu. Ne denli pahalı olursa olsun, bir gözlük satın alacaktı. Ne var ki Kazonnde lakonilerinde böyle bir mal satılmıyordu. Her neyse, José-Antonio Alvez’in işletmesinde dilediği gibi dolaşabiliyordu. Çok beceriksiz olduğunu bildiklerinden kimse kaçmasına ihtimal vermiyordu. Zaten yüksek bir duvar, işletmeyi kentin öteki mahallerinden ayırıyordu; duvarı aşmak kolay değildi.

İşletme sımsıkı duvarla çevrilmişti ama, duvarın oluşturduğu çember ancak bir buçuk kilometreyi buluyordu. Ağaçlar, Afrika’ya özgü çalılıklar, iri otlar, birkaç dere, köle barakaları, kıtanın en az bulunan böceklerini içinde barındıran ideal bir alandı. Kuzen Bénédict’in mutlu olması için böyle bir ortam yeterliydi. Gerçekten, birkaç altıayaklı keşfetti; gözlüksüz çalıştığı için bu yüzden az kalsın gözlerini kaybediyordu. Ama ne de olsa kıymetli koleksiyonunu zenginleştirecek ve Afrika böcekbilimine ilişkin büyük bir yapıtın temellerini atacaktı. Yeni bir böcek keşfederek yıldızı parlayabilirdi. Ona adını verecekti. Şu dünyada başka hiçbir şey arzulamıyordu!

Alvez’in işletmesi kuzen Bénédict’in bilimsel gezileri için yeterince büyüktü ama, orada dilediği gibi dolaşan küçük Jack’e de uçsuz bucaksız görünüyordu. Gerçi bu çocuk yaşına göre daha doğal oyunlar arıyordu. Annesinin yanından nadiren ayrılıyordu; zira kadın kendisini yalnız bırakmasından hoşlanmıyor, her an bir felaketten korkuyordu. Küçük Jack sık sık uzun zamandır görmediği babasından söz ediyordu. Onun yanına dönmek istiyordu. Herkes hakkında bilgi alıyordu; yaşlı Nan’i, dostu Hercule’ü, Bat’i, Austin’i, Actéon’u ve Dingo’yu soruyordu. Galiba Dingo onu terk etmişti. Arkadaşı Dick Sand’i görmek istiyordu. Çok duyarlı olan körpe hayal gücü, bütün anılarını canlandırıyordu. Sorduğu sorulara Misis Weldon onu göğsüne bastırıp kucaklayarak cevap verebiliyordu. Elinden gelen tek şey, onun karşısında ağlamamaktı!

Bu arada, Misis Weldon Coanza yolculuğu boyunca kendisine kötü muamele yapılmadığını gözlemlemişti; tabii bu gözlem, Alvez’in işletmesinde durumun değişmeyeceği anlamına gelmiyordu. İşletmede tüccarın hizmetini gören kölelerden başka kimse yoktu. İnsan ticaretinin malzemesini oluşturan öteki köleler barakalara doldurulmuş, sonra aracılar tarafından satılmıştı. Şu anda işletmenin mağazaları kumaşlar ve fil dişileriyle dolup taşıyordu. Kumaşlar orta bölgelerin mallarıyla değiş tokuş edilecek, fil dişleri kıtanın belli başlı pazarlarına ihraç edilecekti.

Özetle, işletmede az adam bulunuyordu. Misis Weldon Jack’le beraber özel bir kulübede kalıyordu; kuzen Bénédict bir başkasını işgal ediyordu. Tüccarın hizmetkarlarıyla hiç irtibatları yoktu. Yemeği birlikte yiyorlardı. Yemek, keçi ya da koyun eti, sebzeler, manyoka, hintdarısı, ülkeye özgü meyveler gibi besinlerden ibaretti ve yeterli sayılırdı. Halima adlı genç bir köle kadın, Misis Weldon’un hizmetini görüyordu. Hattâ kendisine karşı yabanıl ama samimi bir sevgi gösteriyordu.

Misis Weldon, işletmenin ana konutunda oturan José-Antonio Alvez’i çok az görüyordu. Dışarıya bir yere yerleşen Negoro’yu ise hiç görmüyordu. O adamın gözden kayboluşu anlaşılır gibi değildi. Bu durum kadını hem şaşırtıyor hem endişelendirmekten geri kalmıyordu.

“Ne bekliyor? Ne istiyor” diye düşünüyordu. “Neden bizi Kazonnde’ye getirdi?”

İbn Hamis’in kervanının kente ulaşmasından önceki sekiz gün, yani cenaze töreninden önceki iki gün ve onu takip eden altı gün, böyle geçmişti.

Onca endişenin arasında Misis Weldon kocasını da unutmamıştı. Oğlunun ve karısının San Fransisco’ya geri dönmediğini gören adam, kimbilir ne denli merak içindeydi. Karısının Pilgrim’e binmek gibi uğursuz bir karar almış olduğunu bilemezdi. Okyanusaşırı sefer yapan bir şirketin buharlı gemilerinden birine binmiş olacağını düşünebilirdi. Ne var ki o buharlı gemiler düzenli olarak gelip gidiyorlar; içlerinden ne Misis Weldon ne Jack ne de kuzen Bénédict çıkıyordu. Üstelik, Pilgrim’in de çoktan limana varmış olması gerekirdi. Fakat görünürde yoktu. Dolayısıyla James W. Weldon onu da kendisinden haber alınamayan ve kaybolduğu varsayılan gemiler kategorisine dahil etmek zorundaydı. Gelgelelim Misis Weldon’un Pilgrim’e binerek yola çıktığını Auckland’deki muhabirlerinden haber aldığı gün, kimbilir ne ağır bir darbe yemişti! O zaman ne yapmıştı? Oğlunu ve karısını denizin yuttuğunu kabul edebilir miydi? İyi de nereleri aramıştı? Tabii Pasifik adalarını, belki Amerikan kıyı şeridini. Karısının o uğursuz Afrika kıyısında bulunduğu aklının köşesinden geçer miydi?

Misis Weldon işte böyle düşünüyordu. Kendisi ne yapabilirdi? Kaçsa mıydı? Ama nasıl? Adım adım izliyorlardı! Sonra kaçmak, balta girmemiş ormanlarda tehlikeye atılmak demekti. Binlerce tehlikenin ortasında, kıyı şeridine varmak için üç yüz kilometre yol yapmak gerekecekti. Yalnız Misis Weldon başka türlü özgürlüğüne kavuşamazsa, o yolu yapmayı göze alacaktı. Fakat şimdilik Negoro’nun planlarını öğrenmek istiyordu.

Sonunda onları da öğrendi.

6 Haziran’da, Kazonnde kralının gömülmesinden üç gün sonra, Negoro işletmeye geldi. Buraya gelişinden beri işletmeye ayak basmamıştı. Dosdoğru tutsak kadının bulunduğu kulübeye gitti.

Misis Weldon yalnızdı. Kuzen Bénédict bilimsel gezilerinden birine çıkmıştı. Küçük Jack, köle kadın Halima’nın gözetimi altında işletmenin içinde dolaşıyordu.

Negoro kulübenin kapısını itti ve doğrudan konuya girdi, “Misis Weldon,” dedi. “Tom ve arkadaşları Ujiji pazarlarına satıldı.”

Misis Weldon akan gözyaşını kurulayarak, “Tanrı onları korusun!” karşılığını verdi.

“Nan yolda öldü, Dick Sand artık yok.”

Misis Weldon, “Nan öldü mü? Ya Dick!” diye haykırdı.

Negoro devam etti:

“Evet, sizin on beş yaşındaki kaptanınız Harris’i öldürdü; bu eylemini hayatıyla ödedi. Kazonnde’de tek başına kaldınız bayan. Pilgrim’in eski aşçısının ellerine düştünüz, yalnız başına, anladınız mı?”

Negoro’nun söyledikleri hiç yalan değildi. Hattâ Tom ve yakınlarının akıbeti bakımından da doğruydu. Yaşlı zenci, oğlu Bat, Actéon ve Austin dün Ujiji’li köle tüccarının kervanıyla gitmişlerdi. Misis Weldon’u bir daha görüp teselli bulamamışlar, hattâ kader yoldaşlarının Kazonnde’de, Alvez’in işletmesinde bulunduğunu dahi öğrenememişlerdi. Göller bölgesine doğru yola çıkmışlardı. Öyle bir yolculuktu ki yüzlerce kilometre sürüyordu; çok az insan o yolu tamamlıyor, çok azı geri dönüyordu!

Misis Weldon hiç karşılık vermeden Negoro’ya bakarak mırıldandı, “Ee, ne olacak?” Negoro devam etti:

“Misis Weldon, Pilgrim’de kötü muameleye maruz kaldım, bu yüzden sizden de öcümü alabilirim! Ama Dick Sand’in ölümü bana yeter, öcümü almış sayılırım! Şimdi satıcıyım, sizin hakkınızda projelerim var!”

Misis Weldon hâlâ karşılık vermeden ona bakıyordu.

Portekizli, “Siz,” dedi, “çocuğunuz ve sineklerin peşinden koşan o budalanın ticari bir değeri var. Bundan yararlanmayı düşünüyorum. Yani sizi satışa çıkaracağım!”

Misis Weldon kendinden emin bir sesle, “Ben, özgür bir ırktanım,” dedi.

“Şimdi kölesiniz, ben öyle istiyorum.”

“Beyaz kadını kim satın alır?”

“Onu vereceğim adam parasını ödeyecek.”

Misis Weldon bir an başını yere eğdi. Bu iğrenç ülkede her şeyin olabileceğini biliyordu.

“Beni işittiniz mi?” diye sordu Negoro.

Misis Weldon, “Beni satacağınız adam kim?” dedi.

Portekizli sırıtarak ekledi:

“O da sizi satar belki! Tüccar ya, öyle sanırım!”

Misis Weldon sordu:

“Bu adamın adı?”

“Bu adam... James W. Weldon, sizin kocanız!”

Kulaklarına inanamayan Misis Weldon, “Kocam mı!” diye bağırdı.

“Ta kendisi Misis Weldon, kocanız... Ondan piyasanın üstünde bir fiyat istiyorum; ne de olsa karısı, çocuğu ve kuzeni söz konusu!”

Misis Weldon, Negoro’nun kendisine tuzak hazırlayıp hazırlamadığını düşündü. Yine de çok ciddi konuştuğunu fark etti. Rezil biri için para her şey sayılırdı ve bir işten para geliyorsa, bu da o adam için övünülecek bir şeydi. Nitekim bu bir işti.

Misis Weldon, “Bu pazarlığı ne zaman yapmayı düşünüyorsunuz?” diye sordu.

“Mümkünse en yakın zamanda.”

“Nerede?”

“Burada bile olur. James Weldon karısı ve çocuğunu almak için Kazonnde’ye kadar gelir; hiç çekinmez.”

“Yok, çekinmeyecektir! Peki, onu kim bilgilendirecek?”

“Ben! San Fransisco’ya kadar gidip James Weldon’u bulacağım. Para benim için sorun olmaz!”

“Pilgrim’den çalınan para mı?”

Negoro tedbirsizce cevap verdi:

“Evet... o para... başkaları da var. İstesem sizi hemen satarım ama, pahalıya satacağım. James Weldon yüz bin doları gözden çıkarırken düşünmez bile...”

Misis Weldon soğuk soğuk cevap verdi: “Hiç düşünmez, verebilirse tabii. Yalnız kocama söyleyeceksiniz değil mi? Orta Afrika’da, Kazonnde’de tutsak olduğumu...”

“Kesinlikle!”

“Kanıt göstermezseniz kocam size inanmaz. İki çift lafınıza bakarak Kazonnde’ye kadar gelmeyi göze alamaz.”

“Gelecek,” dedi Negoro. “Sizin tarafınızdan yazılmış bir mektup götüreceğim. O mektupta kendi durumunuzu anlatacak, sadık bir hizmetkarınız olduğumu, vahşilerin elinden sizi benim kurtardığımı yazacaksınız...”

Misis Weldon çok soğuk bir sesle, “Asla, benim elim böyle bir mektup yazmaz!” diye cevap verdi.

Negoro, “Yani kabul etmiyorsunuz, öyle mi?” diye bağırdı.

“Etmiyorum!”

Kocasının Kazonnde’ye gelerek tehlikelerle karşılaşacağını, Portekizlinin vaatlerine inanarak yapacağı harcamayı, fidyeyi aldıktan sonra bu adamın James Weldon’u kolayca ele geçirebileceğini düşündü. Bütün bu nedenlerden ötürü, Misis Weldon ilk ağızda Negoro’nun önerisini reddetmişti. Çocuğu bile aklına gelmemişti.

Adam, “O mektubu yazacaksınız!...” diye yineledi.

“Hayır...” karşılığını verdi Misis Weldon.

Negoro, “Ah! Konuşmalarınıza dikkat edin!” diye bağırdı. “Burada yalnız değilsiniz! Çocuğunuz da benim elimde! Ve ne yapacağımı iyi biliyorum!...”

Misis Weldon bu sözlere karşılık vermek istedi, ama mümkün değildi. Kalbi küt küt atıyordu; sesi de gitmişti.

Negoro, “Misis Weldon, size yaptığım öneriyi iyi düşünün,” dedi. “Sekiz gün içinde, James Weldon’un adresine bir mektup yazacaksınız; aksi halde bin pişman olursunuz!”

Bunları söyledikten sonra Portekizli çekildi. Fakat öfke içindeydi. Misis Weldon’a dediğini yaptırmak için hiçbir şeyden çekinmeyecekti. Bu açıkça belli oluyordu.

14

DOKTOR LIVINGSTONE’DAN BİRKAÇ HABER

Misis Weldon yalnız kalınca, ilk başta yalnızca bir şeyi düşündü; Negoro kendisinden kesin bir cevap alıncaya kadar sekiz gün süre tanımıştı. Bir karara varmak için düşünmenin zamanıydı. Portekizlinin çıkarı her şeyin başında geliyordu. Tutsağına biçtiği “mali değer” elbette kadıncağızı güvence altında tutuyor; şimdilik de olsa kendisini tehlikeye sokacak her türlü girişime karşı korunuyordu. Belki kendisinin kocasına teslim edilmesini sağlayacak bir çözüm yolu bulur, James Weldon, Kazonnde’ye kadar gelmek zorunda kalmazdı. Kocasını iyi tanırdı; karısının mektubunu alınca yollara düşecek, Afrika’nın en tehlikeli bölgelerinde ölüme karşı göğüs gerekecekti. Fakat Kazonnde’ye gelirse, Negoro yüz bin dolarlık servete konacak, ama James Weldon, karısı, oğlu ve kuzen Bénédict’in ne gibi güvenceleri olacaktı? Geri dönmeleri için onları bırakacaklar mıydı? Kraliçe Moina’nın kaprisi onların gitmesine engel olamaz mıydı? Misis Weldon ve yakınlarının “teslimi” daha iyi koşullarda gerçekleşemez miydi? Malın teslimatı kıyı şeridinin belirlenen bir yerinde yapılırsa, James W. Weldon iç taraflara yapacağı yolculuğun tehlikelerinden kurtulmuş olacak ve geri dönüşün -olanaksızlıklar demeyelim- zorluklarını yaşamamış olacaktı.

Misis Weldon bunları düşünüyordu. Bunun içindir ki Negoro’nun önerisini ilk başta reddetmiş, kocasına mektup yazmayı kabul etmemişti. Negoro’nun sekiz günlük süre vermesini de kuşkusuz yol hazırlığı yapması için zaman kazanmasına bağlıyordu. Yoksa daha önce gelir, kendisini zorlardı.

“Gerçekten beni çocuğumdan ayırmak mı istiyor?” diye söylendi.

O sırada, Jack kulübeye girdi, içgüdüsel bir hareketle annesi ona sarıldı. Sanki Negoro oradaydı; çocuğu kendisinden koparıp alacaktı.

Küçük oğlan, “Bir üzüntün mü var anne?” diye sordu.

Misis Weldon, “Yok Jack’im, yok,” cevabım verdi. “Babam düşünüyordum! Onu görünce çok sevineceksin değil mi?”

“Oh! Evet anne! Gelecek mi?”

“Hayır... hayır! Gelmemesi lazım!”

“O zaman, biz gidip onu bulamaz mıyız?”

“Tabii buluruz Jack’im!”

“Dostum Dick... ve Hercule...ve ihtiyar Tom’la buluruz değil mi?”

Gözyaşlarını göstermemeye çalışan Misis Weldon başını yere eğerek, “Evet... evet!” dedi.

Küçük Jack, “Babam sana yazdı mı?”diye sordu.

“Hayır, sevgilim.”

“Peki sen ona yazacak mısın anne?”

Misis Weldon, “Evet... evet... galiba!” cevabını verdi.

Küçük Jack durumu bilmiyordu, ama doğrudan annesinin düşüncesini okumuştu. Cevap vermesini beklemeden onu kucakladı.

Bu durumda, Misis Weldon’u Negoro’nun dayatmalarına direnmeye iten çeşitli nedenlerin yanına, pek önemi olmayan bir neden daha katıldı. Belki Misis Weldon’u özgürlüğüne kavuşturan hiç beklenmedik bir neden daha olabilirdi. O zaman ne kocasının işe karışmasına ne de Negoro’nun isteklerini yerini getirmeye gerek kalırdı. Bu şimdilik hâlâ belirsiz olan bir umut ışığıydı; ama bir umuttu.

Gerçekten, epey gün geçmişti, bir konuşmada kullanılan birkaç sözcük, yakın zamanda olası bir yardım geleceğini kendine hissettirmişti. Buna tanrısal bir yardım denilebilirdi.

Alvez ve Ujiji’den bir melez, Misis Weldon’un kaldığı kulübenin bir iki adım ötesinde konuşuyorlardı. Konuşulan konunun şaşılacak yanı yoktu. İki kalburüstü tüccar, siyahların ticareti üstüne fikir yürütüyorlardı. İnsan kaçakçısı iki aracı, işlerden söz ediyorlardı. Yaptıkları ticaretin geleceğini tartışıyorlar, İngilizler’in bu ticareti yok etmek amacıyla gösterdikleri çabalardan endişeleniyorlardı. İngiliz karakol gemilerinin dışta işi engellemeleri bir yana, içeride de misyonerleri ve gezginleri bu işe köstek oluyorlardı.

José-Antonio Alvez, o yürekli öncülerin yaptığı araştırmaların ticari işlere doğrudan zarar verdiğini düşünüyordu. Muhatabı kesinlikle onun düşüncesini paylaşıyor, bütün o ziyaretçilerin, ister din adamı ister sivil olsunlar, ortadan kaldırılmasını istiyordu.

Tabii biraz böyle oluyordu. Yalnız tüccarların hiç hoşuna gitmeyen bir şey vardı. Bu meraklılardan birkaçını öldürdükleri zaman, onların yerini başkaları alıyordu. O adamlar memleketlerine geri döndüklerinde, insan ticaretinin pisliklerini Alvez’in deyişiyle “abartarak” iletiyorlardı, işte bu hikâyeler ticarete muazzam zarar veriyor, iyice gözden düşmesine neden oluyordu.

Melez de aynı fikirdeydi. Özellikle N’yangwe, Ujiji ve Zengibar pazarlarında, bütün göller bölgesinde aynı şeyden şikayetçiydi. Speke, Grant, Livingstone, Stanley ve başkaları, art arda oralara gelmişlerdi, istila gibi bir şey! Çok yakında, bütün İngiltere, bütün Amerika bölgeyi işgal edecekti!

Alvez de meslektaşına içtenlikle yakınırken, Batı Afrika bölgelerinin şimdiye kadar daha az ilgi gördüğünü ve pek ziyaret edilmediğini söylüyordu. Ama böyle giderse, ortalık ziyaretçiden geçilmeyecekti. Gerçi, Kazonnde pek ilgi çekmemişti; yalnız Cassange ve Bihe’de durum farklıydı. Alvez’in o bölgelerde işletmeleri vardı. Şunu hatırlayalım, Harris Negoro’ya adı Cameron olan teğmen rütbesinde bir gezginden söz etmişti. Bu adam Afrika’yı bir ucundan öbür ucuna geçme küstahlığında bulunacak, Zengibar’dan girip Angola’dan çıkacakmış.

İnsan tüccarının bu durumdan çekinmekte hakkı vardı. Bilindiği gibi birkaç sene sonra, Cameron güneyden, Stanley kuzeyden, pek bilinmeyen o bölgeleri keşfedecekler, insan ticaretinin canavarlıklarını aktaracaklar, yabancı ajanların bu suçlara nasıl ortak olduklarını sergileyecekler ve sorumluluğun kimlere düştüğünü belirteceklerdi.

Cameron ve Stanley’nin yaptığı keşfi, Alvez’le melez henüz bilmiyorlardı. Bildikleri ve söyledikleri şeylere Misis Weldon kulak misafiri olmuştu, işte bunlar çok işine yarayacaktı. Negoro’nun isteklerini derhal reddetmesi, o işittiklerine dayanıyordu. Bakın şöyle:

Çok yakında, Doktor David Livingstone büyük olasılıkla Kazonnde’ye gelecekti.

Nitekim, Livingstone’un maiyetindekilerle birlikte gelmesini ve büyük gezginin Afrika’da uyandırdığı etkiyi, Angola’da bulunan Portekizli makamlar görmezden gelemezlerdi. Bu olay, Negoro’ya rağmen, Alvez’e rağmen, Misis Weldon ile yakınlarını özgürlüğüne kavuşturabilirdi. Kısa süre içinde, belki memleketlerine de dönebilirlerdi. Dolayısıyla acı sonuçlar doğurabilecek bir yolculuk uğruna, James W. Weldon hayatını riske atmamış olacaktı.

Gelgelelim, Doktor Livingstone’un yakın zamanda kıtanın bu bölümünü ziyaret etmesine ihtimal var mıydı? Evet vardı; çünkü bu yolu izleyerek Orta Afrika’nın keşfini tamamlayacaktı.

Lanark Kontluğu’nun bir köyünde yaşayan küçük çay satıcısı Blantyre’in oğlunun, kahramanlara yaraşan bir yaşamı olduğu bilinir. 13 Mart 1813’te doğan David Livingstone, altı kardeşin ikincisidir. Zahmetli çalışmalardan sonra ilahiyatçı ve hekim olmuş, papazlıkta çömezlik dönemini “London missionary Society”de geçirmiş, 1840’ta Kap’ta karaya çıkmıştır. Amacı, Güney Afrika’da bulunan misyoner Moffat’nın yanına gitmektir.

Geleceğin gezgini Kap’tan ilk kez keşfettiği Beçuanalar ülkesine vardı, Kuruman’a geri dönüp Moffat’nın kızıyla evlendi. Yılgınlık göstermeyen hayat arkadaşı, kendisine layık bir insan olsa gerekti. 1843’te, Mabotsa Vadisi’nde bir misyon kurdu.

Dört sene sonra, onu Kolobeng’te buluruz. Burası, Kuruman’ın kuzeyine üç yüz altmış kilometre mesafede, Beçuanalar bölgesindedir.

İki yıl sonra, 1849’da, Livingstone karısı, üç çocuğu, iki dostu Oswell ve Murray’le birlikte Kolobeng’ten ayrılır. Aynı yıl bir ağustosta, N’gami Gölü’nü keşfeder, Zuga akıntısını izleyerek Kolobeng’e geri döner.

Yolculuk esnasında, yerlilerin engellemesiyle karşılaşan Livingstone, N’gami’yi geçemez. ikinci bir girişimden de mutlu sonuç çıkmaz. Üçüncüsü artık başarılı olmalıdır. Ailesi ve Mister Oswell’le birlikte kuzey yoluna girer. Susuzluk, yiyecek sıkıntısı gibi yokluklara katlanarak, Zambezi nehrinin kolu Chobe boyunca ilerleyerek Makolololar ülkesine ulaşır. Kabilenin reisi Sebituane, onunla Linyanti’de buluşur. 1851 yılının Haziran ayı sonuna doğru Zambezi keşfedilmiştir; doktor ailesini memleketleri İngiltere’ye geri götürmek için Kap’a geri döner.

Korkusuz Livingstone, bu kez hayatını tek başına riske atacaktır. Girişeceği keşif, cüret gerektiren bir yolculuktur.

Kap’tan yola çıkarak Afrika’nın güneyini batıdan yanlamasına geçmeyi ve Saint-Paul de Loanda’ya varmayı planlamıştır.

3 Haziran 1852’de birkaç yerliyle birlikte hareket eder. Kuruman’a ulaşır, Kalahari Çölü boyunca yoluna devam eder. 31 Aralık’ta, Litubaruba’ya girer, Beçuanalar ülkesini tekrar görür. Ortalık, eski Hollanda kolonları Boerler tarafından yağmalanmıştır. Bu kolonlar, İngilizler tarafından işgal edilmeden önce Kap’ın eski sahipleridir.

Livingstone, 15 Ocak 1853’te Litubaruba’dan ayrılır, Bamanguatolar ülkesine girer. 23 Mayıs’ta, Linyanti’ye varır. Makalololar’ın genç hükümdarı Sekeletu, kendisini onurlandırarak kabul eder.

Ateşler içinde kıvranan doktor orada kalmak zorundadır. Kendini havalinin gelenek-göreneklerini incelemeye verir. Ve Afrika’da ilk kez insan ticaretinin neden olduğu yıkımları gözlemler.

Bir ay sonra, Chobe akarsuyunu izleyerek Zambezi nehrine ulaşır, Naniele’ye girer, Katonga ve Libonta’yı ziyaret eder. Zambezi ve Leeba’nın birleştiği su kavşağını bulur. Kafasındaki projeye göre, batıdaki Portekiz arazilerine kadar bu nehri izleyecektir. Projeye hazırlanmak amacıyla dokuz haftalık ayrılıktan sonra Linyanti’ye geri döner.

11 Kasım 1853’te doktor maiyetindeki yirmi beş Makololo eşliğinde Linyanti’den ayrılır. 27 Aralık’ta, Leeba akarsuyunun ağzına ulaşır. Bu akarsu Balondalar toprağına kadar gitmektedir. Orada, doğudan gelen Makondo ile karşılaşır. Bölgeye ilk kez bir beyaz adam girmektedir.

14 Ocak’ta Livingstone, Balondaların güçlü hükümdarı Shinte’nin malikanesine gelir ve güzelce ağırlanır. Aynı ayın 26’sında, Leeba akarsuyunu geçerek Kral Katema’nın konutuna varır. Orada da iyi kabul görür. 20 Ocak’ta küçük kafile oradan ayrılır ve Dilolo Gölü’nün kıyılarında konaklar.

Bu noktadan sonra zor günler başlamıştır. Yerlilerin engellemeleri, kabilelerin saldırıları, arkadaşlarının başkaldırısı, ölüm tehditleri... Her şey Livingstone’a karşıdır. Yılgınlık göstermeyen bir doktor değil de onun yerine daha zayıf bir adam olsa, kararından geri dönerdi. Ama doktor direnir. 4 Nisan’da, Coango kıyılarına ulaşmıştır. Geniş yatağı olan bu nehir Portekiz’e ait arazilerle sınırdaştır. Zaire’nin kuzeyinde denize dökülür.

Altı gün sonra, Livingstone Cassange’a gelir. insan kaçakçısı Alvez onun gelişini görmüştür. 31 Mayıs’ta, Saint-Paul de Loanda’ya girmiştir. Dünyada ilk kez, iki yıl süren bir yolculuğun ardından Afrika güneyden batıya doğru yanlamasına aşılmıştır.

David Livingstone aynı senenin 24 Eylülü’nde Loanda’dan yola çıkar. Dick Sand ve yakınlarına o denli uğursuz gelen Coanza’nın sağ kıyısı boyunca ilerler. Bu nehrin Lombe ile kavuştuğu yere gelir. Karşısına çok sayıda köle kervanı çıktığından Cassange’a geri döner. 20 Şubat’ta orayı terk ederek Coango’yu geçer, Kawawa’da Zambezi’ye ulaşır. 8 Haziran’da, tekrar Dilolo Gölü’ne gelerek Shinte ile bir daha görüşür. Zambezi üzerinden yoluna devam ederek 3 Kasım 1855’te ayrıldığı Linyanti’ye geri dönmüştür.

Doktoru doğu kıyısına doğru götüren yolculuğunun bu ikinci bölümünde, Afrika’yı batıdan doğuya doğru tümüyle geçmeye kararlıdır.

Ünlü “gürültülü duman” Victorya Şelalesi’ni ziyaretinden sonra, David Livingstone kuzeydoğuya yönelmek amacıyla Zambezi’yi bırakır. Kenevir koklayarak kendini sersemleştiren Batoka yerlilerinin toprağından geçerek, bölgenin güçlü lideri Semalembue’yi ziyaret eder. Kafue’yi aşıp tekrar Zambezi’ye dönerek Mburuma’yla görüşür. Eski Portekiz kenti Zumbo’nun yıkıntılarını dolaşır. 17 Ocak 1856’da, Portekizlilerle savaş halinde olan kabile reisi Mpende ile karşılaşır. Nihayet 2 Mart’ta, Zambezi kıyılarında bulunan Tete’e varmıştır, izlenen yolun belli başlı etapları işte bunlardır. 22 Nisan’da, eskiden zengin olan bu yöreyi terk eder. 20 Mayıs’ta, Kap’tan ayrılışından dört yıl sonra, Nehrin çatalağzına kadar giderek Kilimane’ye varmıştır. 1-2 Temmuz’da, Maurice’e gitmek üzere gemiye biner. On altı yıllık ayrılığın ardından, 22 Aralık’ta İngiltere’ye dönmüştür.

Paris Coğrafya Derneği’nden, Londra Coğrafya Derneği’nden ödüller almış, ünlü gezginin parlak başarıları karşılıksız kalmamıştır. Bir başkası olsa, artık köşesine çekilip dinlenmeyi düşünür. Ama doktor düşünmez; 1 Mart 1858’de kardeşi Charles, Kaptan Bedinfield, hekimler Kirk, Meller, Thomton ve Baines eşliğinde yola çıkar. Mayıs ayında Mozambik kıyılarına gelir. Amaç, Zambezi havzasını keşfetmektir.

Gidenlerin bir kısmı bu yolculuktan geri dönemez.

Küçük buharlı gemi, Ma-Robert, Kongone ağzından büyük nehri aşmalarını sağlar. 8 Eylül’de Tete’e ulaşırlar. Ocak 1859’da, Zambezi nehrinin alt akıntısı ve sol kolu Chiré keşfedilir. Nisan’da, Chiroua Gölü ziyaret edilir. Manganjas toprağında araştırma yapılır. 10 Eylül’de, Nyassa Gölü keşfedilir. 9 Ağustos 1860’ta, Viktorya Şelalesi’ne geri dönülür. 31 Ocak 1861’de, Piskopos Mackensie ile misyonerleri, Zambezi nehrinin ağzına varırlar. Mart’ta, Pionnier buharlı gemisiyle Rovuma’nın keşfi yapılır. Eylül 1861’de, Nyassa Gölü’ne geri dönülür ve Ekim ayı sonuna kadar orada kalınır. 30 Ocak 1862’de, Lady Nyassa adlı ikinci bir gemiyle Madam Livingstone gelmiştir. Bu yeni keşif seferinin ilk yıllarını belirleyen belli başlı olaylar bunlardır. Bu sırada, Piskopos Mackensie ile misyonerlerden biri, olumsuz iklim koşulları yüzünden ölmüşlerdir. Aynı şekilde Madam Livingstone, 27 Nisan’da, kocasının kollarında yaşamını yitirir.

Doktor Mayıs ayında, Rovuma’da ikinci keşif gezisine girişir. Kasım ayı sonunda, Zambezi’ye geri dönüp Chiré akarsuyunu izler. Nisan 1863’te, arkadaşı Thomton’u yitirir, hastalıklarla boğuşan kardeşi Charles ve Doktor Kirk’ü Avrupa’ya gönderir. 10 Kasım’da, Nyassa’yı üçüncü kez gözden geçirerek o yörenin hidrografisini tamamlar. Üç ay sonra, Zambezi’nin ağzındadır, Zengibar’dan geçer ve 20 Temmuz 1864’te, beş yıllık bir ayrılıktan sonra Londra’ya dönmüştür. Zambezi ve Kollarının Keşfi başlıklı yapıtını yayımlar.

28 Ocak 1866’da, Livingstone yeniden Zengibar’a gitmiştir. Dördüncü yolculuğuna başlamaktadır!

8 Ağustos’ta, bu bölgede kölelere uygulanan iğrenç sahnelere tanık olduktan sonra, doktor ancak birkaç zenci ve birkaç Hint sipahisini yanında götürebilmiştir. Nyassa kıyılarında, Mokalaose’de bulunmaktadır. Altı hafta sonra, maiyetindeki adamların pek çoğu firar eder. Zengibar’a döner; orada, Livingstone’un öldüğüne dair gerçeğe aykırı söylentiler dolaşmaktadır.

Azimlidir, geri adım atmaz. Nyassa ile Tanganika Gölü arasındaki bölgeyi tanımak istemektedir. 10 Aralık’ta, birkaç yerli kılavuzun yardımıyla Loangua nehrini geçer ve 2 Nisan 1867’de Liemmba Gölü’nü keşfeder. Orada, ölümle yaşam arasında giderek bir ay kalır. Az çok sağlığını kazandıktan sonra, 30 Ağustos’ta Moero Gölü’nü bulur, gölün kuzey kıyısını dolaşır. 21 Kasım’da, Cazembe kentine girer; orada kırk gün kalır. Bu zaman zarfında, Moero Gölü’nde yaptığı keşfi iki kez yeniler.

Livingstone, Cazembe’den kuzeye doğru hareket eder. Projesi, Tanganika’da önemli bir şehir olan Ujiji’ye ulaşmaktır. Yolda kılavuzları terk etmiş, su baskınlarından şaşkına dönmüştür; Cazembe’ye geri dönmek zorunda kalır. 6 Haziran’da, güneye yönelir ve altı hafta sonra büyük Bangueolo Gölü’nü bulur. Orada, 9 Ağustos’a kadar kalır ve Tanganika’ya gitmenin yolunu araştırır.

Ne yolculuk ama! 7 Ocak 1869’dan itibaren, hiçbir şeyden yılmayan doktor o hale düşmüştür ki neredeyse her şeyden vazgeçecektir. Şubat ayında, nihayet göle ulaşarak Ujiji’yi bulur. Oraya, Kalküta doğu şirketinden adresine gönderilen birkaç eşya gelmiştir.

Livingstone’un artık tek düşüncesi vardır: Tanganika’dan yola çıkarak Nil vadisine varmak. 21 Eylül’de, yamyamların ülkesi Manyuema’da, Bambarre’dedir. Lualaba’ya varır, bu Lualaba’nın nereye ait olduğuna dair Cameron emin olamamıştır, ama Stanley Yukarı Zaire ya da Kongo’ya ait olduğunu keşfetmiştir. Doktor, Mamohela’da seksen gün hasta yatar; yanında sadece üç yardımcısı vardır. Sonunda, Tanganika’ya doğru tekrar yola koyulur ve ancak 23 Ekim’de Ujiji’ye gelebilir. Hastalıktan artık iskeleti çıkmıştır.

Bu arada, bu tarihten önce gezginden uzun süre haber alınamamıştır. Avrupa’da, onun öldüğü sanılmaktadır. Kendisi bile neredeyse umudunu yitirmiştir.

Ujiji’ye gelişinden on bir gün sonra, 3 Kasım’da, gölün biraz uzağından silah sesleri duyulur. Doktor oraya yetişir. Bir beyaz adam karşısında durmaktadır.

“Sanırım, Doktor Livingstone sizsiniz?”

İyimser bir gülümsemeyle kasketini çıkaran doktor, “Evet.” der.

Hararetle el sıkışırlar.

Beyaz adam, “Tanrıya şükür!” der. “O’nun sayesinde sizi buldum!”

Livingstone, “Sizi gördüğüme sevindim!” cevabını verir.

Beyaz adam, New-York Herald muhabiri Amerikalı Stanley’dir. Gazetenin müdürü Mister Bennett, David Livingstone’u arayıp bulması için onu göndermiştir.

1870 yılının Ekim ayında, bu Amerikalı hiç tereddüt etmeden, gık demeden, hayatını hiçe sayarak Zengibar’a varmak için Bombay’dan gemiye binmiş ve aşağı yukarı Speke ve Burton’un takip ettiği yolu izlemiştir. Sayısız yokluklara katlanarak, hayatını defalarca tehlikeye atarak Ujiji’ye varmıştır.

Dost olan iki gezgin, Tanganika’nın kuzeyine doğru birlikte bir keşif gezisi yaparlar. Gemiye binerek Magala Burnu’na kadar giderler, titiz bir araştırmanın ardından Lualaba akarsuyunun bir kolunun, büyük gölde bir savağı bulunduğunu görürler. Birkaç yıl sonra, Cameron ve Stanley de aynı sonuca varmışlardır. 12 Aralık’ta, Livingstone ile arkadaşı Ujiji’ye dönerler.

Stanley geri dönmek için hazırlanır. 27 Aralık’ta, sekiz gün süren bir deniz yolculuğunun ardından, doktor ve Stanley, Urimba’ya varırlar, 23 Şubat’ta Kuihara’ya gelirler.

12 Mart, vedalaşma günüdür.

Doktor arkadaşına, “Pek kimsenin yapamayacağını, hattâ bazı büyük gezginlerin bile başaramayacağı bir işi tamamladınız,” der. “Size minnettarım. Tanrı arkanızda olsun dostum ve sizi kutsasın!”

Livingstone’un eline sarılan Stanley, “Sevgili doktor, mümkün olsa da sizi sağ salim aramıza götürebilsem,” cevabını verir.

Stanley bu manevi baskıdan hemen kurtulur ve gözyaşlarını göstermemek için başını döner.

Boğuk bir sesle, “Elveda doktor, aziz dostum,” der.

Stanley yola çıkar ve 12 Temmuz 1872’de Marsilya’ya varır.

Livingstone yeniden araştırmalarına döner. 25 Ağustos’ta, Kuihara’da geçen beş ayın ardından, yanında zenci uşakları Suzi, Şuma, Amoda, diğer iki hizmetkarı Jacob ve Wainwright, ayrıca Stanley tarafından gönderilen elli adamla beraber Tanganika’nın güneyine yönelir.

Bir ay sonra, aşırı kuraklığın sonucu çıkan fırtınaların ortasında, kervan M’ura’ya varır. Sonra yağmurlar başlar. Çeçe sineği ısırmaları sonucu hayvanları telef olur. Yerlilerin kötü niyetli davranışları başgösterir. Sonunda 24 Ocak 1873’te, küçük kafile Çitunkue’ye gelmiştir. 27 Nisan’da, Banguelo Gölü’nün doğusundan dolaşarak Çitambo Köyü’ne doğru ilerler.

Birkaç köle tüccarı, Livingstone’la işte bu mevkide karşılaşırlar. Alvez ve Ujijili meslektaşı, doktorun projesini burada öğrenirler. Doktor, gölün güneyini keşfettikten sonra, Loanda üzerinden tehlikeli bir girişimde bulunacak ve batının bilinmeyen bölgelerini araştıracaktır. Oradan Angola’ya girecek, köle ticaretinin kirlettiği bölgeleri görecek, Kazonnde’ye kadar uzanacaktır. İzleyeceği yol belirlenmiş gibidir. Tabii Livingstone, büyük olasılıkla o yolu izleyecektir.

Şu halde büyük gezginin yakında geleceği belliydi. Misis Weldon onun gelişine bel bağlamıştı. Zira Haziran ayının başından beri en az iki aydır Banguelo Gölü’ne ulaşmış olsa gerekti.

Ne var ki 13 Haziran’da -Negoro’nun mektubu yazması için Misis Weldon’a tanıdığı sürenin dolmasından bir gün önce- etrafa acı bir haber yayılır. Bu haber, Alvez’le öteki tüccarların çok işine yarayacaktır.

1 Mayıs 1873’te, David Livingstone gün doğarken ölmüştür!

Gerçekten, 29 Nisan’da, küçük kervan gölün güneyine Çitambo Köyü’ne varmıştır. Doktoru bir sedyenin üzerinde oradan getirirler. 30 Nisan’da, gece boyu acılar içinde kıvranan doktorun ağzından zorlukla işitilen şu sesler çıkar: “Oh! dear! dear!”. Ve kendinden geçerek uykuya dalar. Bir saat içinde, uşağı Suzi’yi yanına çağırıp birkaç ilaç ister. Sonra, cılız bir sesle mırıldanır:

“Tamam iyi! Gidebilirsiniz.”

Sabah saat dörde doğru, Suzi yanında beş adamla beraber doktorun kulübesine girer.

David Livingstone yatağın yanına diz çökmüş, başını ellerinin arasına almıştır. Sanki dua etmektedir.

Suzi kendi elini yavaşça onun yanağına dokundurur; yüzü soğuktur.

David Livingstone artık yoktur.

Dokuz ay sonra, sadık hizmetkarları cesedini görülmedik yorgunluklar pahasına Zengibar’a getirirler. 12 Nisan 1874’te, Westminster Manastırına gömülür. İngiltere’nin krallarla eşit düzeyde onurlandırdığı büyük adamların arasında yatmaktadır.

15

BİR MANTICORA YOL GÖSTERİRSE

Zavallı insan kurtuluşu için nelere bel bağlamaz ki! Ne denli belirsiz olursa olsun, bir umut ışığı mahkumun gözlerini kamaştırır!

Misis Weldon için de böyleydi. Doktor Livingstone Bangueolo’nun küçük bir köyünde ölmüştü; bunu Alvez’in ağzından öğrendiği zaman zavallı kadının neler hissettiğini tahmin edersiniz. Sanki onun için her şey bitmişti. Gezgin aracılığıyla uygar dünyayla kurduğu bağ birden kopuvermişti. Son umudu yok olmuş, gözlerindeki pırıltı sönmüştü. Tom ve arkadaşları Kazonnde’den ayrılmışlar, göller bölgesine gidiyorlardı. Hercule’den hiç haber yoktu. Misis Weldon kesinlikle kimseye bel bağlayamazdı... Negoro’nun önerisini yeniden düşünmek lazımdı; durumu gözden geçirmek, kesin karara varmak gerekiyordu.

14 Haziran’da, Negoro kendisinin belirlediği günde Misis Weldon’un kulübesine geldi.

Portekizli dediği gibi, her zaman pratikti. Tutsağın tartışmaya bile yanaşmadığı fidye önerisinden hiç caymamıştı. Ama Misis Weldon da çok pratikti ve şöyle konuştu:

“Bir iş yapmak istiyorsanız, kabul edilemez koşullar öne sürüp o işi imkânsız hale getirmeyin. Önerdiğiniz para karşılığında özgürlüğümüze kavuşmamız için kocamın buralara gelmesini zorlamayın. Böyle bir ülkede beyaz adamın işi çok zordur! Yani kocamın gelmesini asla istemiyorum!”

Biraz kararsızlık geçiren Negoro durumu onayladı ve Misis Weldon’un dediği oldu. James Weldon Kazonnde’ye kadar gelmeyecekti. Bir gemi onu Angola’nın güney kıyısında küçük bir liman olan Mossamedes’e getirecekti. Negoro’nun çok iyi tanıdığı zenci tutsak gemileri sık sık o limana uğrarlardı. Portekizli, James W. Weldon’u oraya getirecek; belirlenen tarihte Alvez’in adamları da Misis Weldon, Jack ve kuzen Bénédict’i aynı yere getireceklerdi. Tutsakların iadesi karşılığında fidye bu adamlara ödenecek ve James Weldon’a namuslu adam rolü oynayan Negoro, geminin gelişiyle ortadan kaybolacaktı.

Misis Weldon’un elde ettiği önemli bir aşamaydı bu. Kocasını Kazonnde’ye yapacağı yolculuğun tehlikelerinden uzaklaştırmış oluyordu. Fidye ödendikten sonra, geri dönüşün ölümcül tehlikeleri yaşanmayacaktı. Kazonnde ile Mossamedes arasında dokuz yüz altmış kilometre mesafe bulunuyordu. Coanza’dan buraya gelirken Misis Weldon ağır koşullarda yolculuk yapmıştı ama, ne de olsa biraz daha yorgunluğa katlanırdı. Zaten Alvez’in çıkarı da -zira o da işin içindeydi- tutsakların sağ salim ulaştırılmasını gerektiriyordu.

Ayrıntılar bu şekilde düzenlendikten sonra, Misis Weldon kocasına mektup yazdı. Negoro’yu yerlilerden kaçmalarına yardım eden sadık bir hizmetkar olarak tanıttı. Negoro mektubu aldı. Anlaşmaya göre, James Weldon Mossamedes’e kadar onunla gelecekti. Ertesi gün, yanında yirmi kadar siyahla beraber Negoro kuzeye doğru yöneldi. Neden bu yöne gidiyordu? Negoro’nun niyeti, Congo’nun ağızlarına sık sık uğrayan gemilerden birine binmekti. Bu şekilde Portekiz devriyelerine yakalanmayacak ve cezaevlerinin davetsiz misafiri olmayacaktı! Hiç değilse, Alvez onun haklı olduğunu düşündü.

Onun hareketinden sonra Misis Weldon Kazonnde’de kalışı süresince zamanı en az zararla atlatmak için yaşamını düzenledi. En olumlu koşulları varsayarsak, üç dört aylık bir zaman söz konusuydu. Negoro’nun gidiş gelişi en azından bu kadar bir süreyi gerekli kılacaktı.

Misis Weldon’un amacı işletmeyi terk etmek değildi. Çocuğu, kuzen Bénédict ve kendisi orada güvenlik içindeydi. Halima’nın özenli bakımı, bu zorla alıkonmanın sertliklerini yumuşatıyordu. Zaten işletmeyi terk etmesine köle tüccarı da büyük olasılıkla izin vermezdi. Tutsak kadının satışından eline geçecek kabarık rakam, onu sıkıca korumaya değerdi. Hattâ Alvez bu durumdan memnundu; çünkü Cassange ve Bihe işletmelerini görmek için Kazonnde’yi terk etmek zorunda kalmamıştı. Coïmbra yeni çapullarda onun yerini almak için gitmişti. Zaten sarhoşun yokluğunu aratacak hiçbir neden yoktu.

Öte yandan Negoro, ayrılmadan önce Misis Weldon hakkında Alvez’e çok ciddi uyarılarda bulunmuştu. Tutsak kadını dikkatle gözetim altında tutmak çok önemliydi. Hercule’ün akıbetini kimse bilmiyordu. O korkunç Kazonnde bölgesinde ölmediyse, Misis Weldon’a yaklaşmayı deneyecek, Alvez’in ellerinden kurtarmaya çalışacaktı. Köle tüccarı kendisine külliyetli miktarda dolar kazandıracak olan bu işi çok iyi anlamıştı. Misis Weldon’u gözü gibi kollayacağını vaat etti.

Tutsak kadının tekdüze yaşamı, işletmeye geldiği ilk günlerdeki gibi sürüp gidiyordu. Duvarlarla çevrili malikanenin içinde işler dışardaki yerli yaşamıyla tıpatıp uyuyordu. Alvez, Kazonnde yerlilerinden farklı bir yaşam sürmüyordu. İşletmenin kadınları tıpkı şehirde yaşayan, efendileri ya da kocalarını hoşnut kılan yerli kadınlar gibi çalışıyorlardı. Ağaçtan yapılmış dibek tokmağıyla dövülen pirinç iyice ayıklanıyordu; mısırın ayıklanıp kalburdan geçirilmesi, içinden taneciklerin, çıkarılması için gerekli bütün el işlemleri yapılıyor, çıkarılan tanecikler ülkede “mtyelle” diye adlandırılan bir çorba yapımında kullanılıyordu; iri bir darı türü olan Hind darısının rekoltesi bu mevsimde olgunluk dönemine erişmişti; yerliler tarafından rağbet gören bir parfüm elde edilen zeytin türü “mpafu”nun çekirdeklerinden kokulu bir yağ üretiliyordu; lifleri yarım metre uzunluğunda bir iğ sayesinde işlenen pamuk iplik haline getiriliyor, iplikçi kadınlar hızlı hızlı o iplikleri basma kumaşa dönüştürüyorlardı; ağaç kabuklarından tokmak imal ediliyordu; manyokanın kökleri sökülüp çıkarılıyor, böylece manyoka unu elde ediliyordu. Kırk santimetre uzunluğunda “mositsane” diye adlandırılan bakla türü, sekiz metre yüksekliğinde ağaçlardan toplanıyordu; yerfıstıklarından yağ çıkarılıyordu; açık mavi renkli capcanlı bezelyeler yetişiyordu; “çilobe” adıyla bilinen bitkinin yapraklarından, pek tadı olmayan bir yerli kahvesi üretiliyordu; suyundan şurup yapılan şeker kamışı, soğanlar, Hind armutları, susam, taneleri kestane gibi kızartılan salatalıklar, yetiştirilen ürünler arasındaydı. Mayalanan içkiler, muzdan yapılan “malofu”, “pombe” ve başka alkollü içkilerden ibaretti. Evcil hayvanları şöyle sayabiliriz: Ancak yavruları yanlarındayken sağılmaya izin veren inekler; birkaçının kamburu olan, kısa boynuzlu düveler; yörede eti önemli bir gıda maddesi olan, köle gibi para yerine geçen önemli bir değiş tokuş nesnesi keçiler; kümes hayvanları, domuzlar, koyunlar, sığırlar vb. Teker teker saymaya çalıştığımız bu ağır işlerin, Afrika kıtasının bu yabanıl bölgelerinde kadın milletine nasıl yüklendiği görülüyor.

Bu işler yürütülürken erkekler tütün içerler ya da kenevir koklarlardı. Fil ya da manda avına çıkarlar, köle tüccarları hesabına çapullara katılırlardı. Mısır rekoltesi gibi köleleştirilen insan rekoltesi de aynı şeydir. Her zaman belirli dönemlerde yapılan bir rekoltedir.

Bu çeşitli uğraşlar içinde Misis Weldon, Alvez’in işletmesinde sadece kadınlarca yapılan işleri biliyordu. Ara sıra onlara bakakalıyordu; onun kendilerini seyrettiğini gören kadınlar pek dostane olmayacak şekilde yüzlerini buruşturarak ona karşılık veriyorlardı. Irksal bir içgüdü bu zavallıların beyaz kadına karşı tiksinti duymalarına neden oluyordu. Tutsak kadına yüreklerinde merhamet duymadıkları belliydi. Yalnız Halima bu bakımdan istisna sayılabilirdi; yerli dilinden birkaç sözcük öğrenen Misis Weldon, çok geçmeden genç köle kadınla birkaç cümle konuşmayı başarmıştı.

Küçük Jack, annesi yüksek duvarların etrafında dolaştığı zaman onun yanından ayrılmıyor, ama dışarıya da çıkmak istiyordu. Koskoca bir baobap ağacının üstünde murabutkuşlarının yuvaları vardı. Plastronlu ve gerdanı lâl renkli, çulhakuşlarına benzeyen nektarkuşlarının yuvaları da aynı ağaçtaydı. Yuva kurmak için saman saplarını toplayan “Afrika serçeleri”, ötüşü çok hoş olan “kalaolar”, Manyema’da “rouss” diye çağırılan ve kabile reislerine adlarını veren taşıdığı kırmızı kuyruklu açık gri tüylü papağanlar; kocaman kırmızı gagalı ketenkuşlarına benzeyen, böcek yiyen “drougo”lar göze çarpan kanatlılardı. Şurada burada, çeşit çeşit yüzlerce kelebek uçuyor; özellikle işletmeden geçen derelerin yakınında yoğunlaşıyorlardı. Yalnız bu iş küçük Jack’den ziyade kuzen Bénédict’i ilgilendirirdi. Jack, duvarların ötesini görecek kadar büyük olmamaktan şikayetçiydi. Ne aksilik! Dostu Dick Sand neredeydi? Pilgrim’de direklerin tepesine birlikte çıkarlardı! Şimdi yanında olsa, kırk metre yüksekliğinde ağaçların tepesine çıkarken peşinden ayrılmazdı! Birlikte ne güzel eğlenirlerdi!

Kuzen Bénédict hayatından memnundu; yeter ki böcekler eksik olmasındı. Ne mutlu ki işletmede ufacık bir arı bulmuştu. Pertavsız, gözlüksüz, elinden geldiği kadar arıyı inceliyordu. Arı, ağacın kurtlarıyla beslenerek peteğine bal götürüyordu. Kendine ait olmayan yuvalara yumurtalarını bırakan eşek arısı ilginçti. Guguk kuşu da aynı şekilde yumurtalarını başkalarının yuvalarına bırakıyordu. Sinekler de eksik kalmıyorlardı. Dere kenarındaki bitkileri soka soka tanınmaz hale getiriyorlardı. Misis Weldon, kan emen bu musibet böceklerden bıkıp usanmıştı.

“Bu, onların içgüdüsü kuzin Weldon!” diye cevap verdi kuzen Bénédict, “Sadece içgüdü! Hayvancıkların günahı yok!”

Nihayet bir gün -17 Haziran’dı- kuzen Bénédict böcekbilimcilerin en mutlusu olmak üzereydi. Fakat beklenmedik sonuçlar doğuran bu macera ayrıntılarıyla anlatılmaya değer.

Sabah saat on bir sularıydı. Dayanılmaz bir sıcak, işletme sakinlerini kulübelerinde kapalı kalmaya zorlamıştı. Kazonnde sokaklarında bir tek yerli görünmüyordu.

Misis Weldon, uyuyan Jack’in yanında uyuşup kendinden geçmişti.

Tropikal sıcağın etkisinde kalan Kuzen Bénédict bile böcek avına ara vermişti. Ne var ki duyarlı kalmaktan kendini alamıyordu; zira böcek dünyasının güneş ışınlarının içinde dans edişini görüyor, vızıldamalarını işitiyordu. istemeye istemeye kulübesinin içine sığınmıştı. İstem dışı bu dinlenmenin sonucu, kulübenin içinde uyku bastırıyordu.

Ansızın, gözleri yarı kapanırken bir titreşim duydu. Böceklerin dayanılmaz vızıltılarından geliyordu bu titreşim. Kimisi saniyede binlerce kanat çırpıyordu.

Uykusu birden açılan ve yatay pozisyondan dikey pozisyona dönen kuzen Bénédict, “Bir altıayaklı!” diye bağırdı.

Kulübenin içinde vızıldayan bir altıayaklıydı; buna kuşku yoktu. Kuzen Bénédict son derece miyoptu, ama kulakları çok hassastı. Sırf vızıltının yoğunluğunu ölçerek bir böceği keşfedebilirdi. Gerçi türünün dev bir cinsiydi bu, ama kuzene yabancıydı.

Kuzen Bénédict, “Şu altıayaklı nasıl bir şey?” diye sordu kendine.

Bunun üzerine, gözlüksüz gözleriyle çok zor olsa da onu görmeye çabaladı; hiç değilse kanatlarının titreşiminden bir sonuç çıkarmaya çalıştı.

Böcekbilimci içgüdüsü, güzel bir sonuca gittiğini sezdiriyordu. Rastlantı sonucu kulübesine giren böcek, ilk içeri giren olmasa gerekti.

Toparlanıp ayağa dikilen kuzen Bénédict artık kımıldamıyordu. Kulak vermişti. Biraz güneş ışını kendisine doğru geliyordu. Gözleri, uçuşan iri kara bir nokta fark etti. Fakat çok yaklaşmadığı için teşhis edemiyordu. Nefesini tuttu, yüzünü ve ellerini bir şeyin ısırdığını hissetti. Altıayaklıyı kaçırmamak için hiç kıpırdamıyordu.

Vızıldayan böcek, etrafında uzun süre döndükten sonra başının üstüne kondu. Kuzen Bénédict’in ağzı bir an açıldı, suratında bir gülümseme belirecekti, ama ne gülümseme! Küçük yaratığın saçlarının arasında gezindiğini hissediyordu. Bir an ona eliyle dokunmak için dayanılmaz bir istek duydu; ama kendini tuttu ve bekledi.

“Hayır! Hayır!” diye düşündü, “onu elimden kaçırırım ya da daha beteri ona kötülük yaparım. Bırakalım, daha erişebileceğim yere gelsin! İşte başımda yürüyor. Aşağı iniyor. Minik ayaklarını kafatasımda hissediyorum! Bu, endamı güzel bir altıayak olmalı. Tanrım! Yardımcı ol da burnumun ucuna gelsin, biraz daha yakın olursa görebilirim. Hangi sınıf, hangi tür, hangi cins olduğunu belirleyebilirim!”

Kuzen Bénédict böyle düşünüyordu. Ama yaratık başının öte tarafındaydı; burnunun ucuna gelse, rahatça görecekti. Kaprisli böcek belki başka yollara sapacaktı; bilginin gözlerinden uzaklaşarak kulaklara veya başının tepesine ilerleyecekti. Zaten her an uçabilir, kulübeden çıkarak yaşamını sürdürdüğü güneş ışınlarının içinde gözden kaybolabilirdi. Kuşkusuz hemcinslerinin hışırtısı onu dışarıya çekecekti!

Kuzen Bénédict kendi kendine içinden böyle konuştu. Böcekbilimci yaşamında hiç böyle heyecanlı dakikalar geçirmemişti. Çok değişik türde Afrikalı bir altıayak tam tepesindeydi. Gözlerinden ancak iki santimetre mesafeye gelse, onu teşhis edebilirdi.

Bu arada, kuzen Bénédict’in duası gerçekleşiyor gibiydi. Böcek, ilkel bir çalılığa benzeyen saç kıllarının arasında gezindikten sonra, kuzen Bénédict’in alnına doğru inmeye başladı. Böcekbilimci umutlanarak burnunun ucuna gelmesini bekledi. Bir kere burnuna gelse, daha aşağı ne diye inmesindi?

“Onun yerinde olsam, ben inerim,” diye düşündü saf bilgin.

Aslında, kuzen Bénédict’in yerinde bir başkası olsa, kendi alnının ortasına şiddetli bir şaplak indirirdi. Ya sıkıcı böceği ezer ya da kovalardı. Cildinin üzerinde altı ayağın çırpındığını hissetmek, ısırılmaktan korkmadan hiç kımıldamamak tam anlamıyla kahramanlık gösterisiydi. Göğsünün bir tilki tarafından tırmalanmasına göz yuman Ispartalı, parmaklarının arasında kızgın kömürleri tutan Romalı, kuzen Bénédict’ten farklı sayılmazlardı. Galiba kuzen, bu iki kahramanın soyundan geliyordu.

Böcek ilerleye ilerleye burnun ucuna geldi. Kuzen Bénédict’in kalbi yerinden sıçradı. Altıayaklı gözlerinin tam hizasına mı gelecek, yoksa uzaklaşacak mıydı?

Daha aşağı indi. Kuzen, hayvancığın tüylü ayaklarını burnunun deliklerinde hissetti. Böcek ne sağa ne sola girdi. Titrek iki kanadıyla bilginin burnunda, gözlüğünü taşıyan iki halka izinin üstünde kaldı. Zavallı kuzenin yoksun kaldığı optik aygıtın sürekli kullanımdan dolayı iz bıraktığı halkalı oyuğu aştı ve tam burnun ucunda durdu.

Altıayağın seçtiği en iyi yer burasıydı. Kuzen Bénédict’in gözleri iki mercek gibi bu mesafeden böceğin üzerine yöneliyordu.

Kendini tutamayan kuzen Bénédict, “Aman Tanrım!” diye haykırdı. “Bir manticora!”

Oysa bağırmak yanlıştı; içinden düşünmek lazımdı! Ancak bu durum, böylesine coşkulu bir böcekbilimci için geçerli olabilir miydi?

Burnunun ucuna geniş dış kanatlı bir manticora konması, bunun ateşböcekleri familyasından bir böcek olması ve hayranlık duyup da buna rağmen bağırılmaması, insan iradesinin ötesinde bir şey olurdu! Üstelik bu yaratık, koleksiyonlarda çok nadir bulunan ve Afrika’nın güney bölgelerine özgü bir böcek olursa!

Ne yazık ki manticora bu haykırışı duymuştu. Haykırışı bir aksırık izlemiş ve onun konduğu yeri sarsmıştı. Kuzen Bénédict onu yakalamak istedi. Elini uzattı, şiddetle kapadı, ama yalnızca kendi burnunun ucunu yakalamayı başardı.

“Aksiliğe bak!” diye bağırdı.

Yine de ilginç bir soğukkanlılıkla durdu.

Manticoranın sekerek uçtuğunu bilirdi; daha doğrusu, uçmaktan çok yürürdü. Nitekim diz çöküp onu görmeyi başardı. Gözlerinden en az yirmi beş santimetre mesafedeydi. Kara nokta, hızla güneş ışınına doğru süzülüyordu.

Tabii en iyisi, bağımsız hareketi içinde onu incelemekti. Yalnız, gözden kaybetmemek gerekiyordu.

Kuzen Bénédict, “Manticorayı yakalamak, onun ezilmesi riskini doğurur!” diye düşündü. “Hayır! izlerim! Hayran kalıyorum! Bol bol vaktim var!”

Kuzen Bénédict yanlış mı yapıyordu? Her neyse, işte dört ayak üstünde, iz süren bir köpek gibi burnu yerde, görkemli altıayağın on beş yirmi santimetre arkasından onu izliyordu. Bir saniye sonra, öğle güneşinin altında kulübesinin dışındaydı. Birkaç dakika sonra, Alvez’in işletmesini kuşatan yüksek duvarın dibindeydi.

Tam orada, manticora bir sıçrayışta duvarı aşacak ve kendisiyle hayranı arasında duvar mı kalacaktı? Hayır, böyle bir huyu yoktu; kuzen Bénédict onu tanırdı. Nitekim orada kalmış, bir yılan gibi bekliyordu. Böcekbilimsel olarak incelemek için yaratığa çok uzaktı. Ama yerde kımıldayan iri noktayı seçebilmek için hayli yakındı.

Yüksek duvarın yanına gelen manticora, duvarın dibinde bir köstebek yuvasının geniş yoluna rastlamıştı. Orada, hiç duraksamadan bu yeraltı geçidine daldı; zira karanlık yerleri araştırma huyu vardı. Kuzen Bénédict onu gözden kaybedeceğini sandı. Ama şaşılacak şey, yuvanın yolu en az bir metre genişliğindeydi ve köstebek yuvası öyle bir geçit meydana getiriyordu ki kendisinin uzun ince bedeni oradan geçebilirdi. Yaratığı takip ederken öyle kendini kaptırmıştı ki böyle “yeraltından geçerek” yüksek duvarın altında ilerlediğini bile fark etmedi. Gerçekten, köstebek yuvası içeriyle dışarısı arasında doğal bir tünel oluşturuyordu. Otuz saniye sonra kuzen Bénédict işletmenin dışındaydı. Gerçi bu olayı düşünecek durumda değildi. Kendisine kılavuzluk eden nazik böceğe hayran kalmış, kendinden geçmişti. Fakat galiba böcek yürümekten usanmıştı. Kanatları açılıp titredi. Kuzen Bénédict elinden kaçıracağını fark edip eliyle tutmaya çalıştı. Ama ne çare! Pırr! Uçup gitti.

Ne umutsuzluk! Manticora pek uzağa gidemezdi. Kuzen Bénédict ayağa kalktı, baktı, iki eliyle havayı yokladı.

Böcek başının üstünde kanat çırpıyordu. Fakat talihsiz adam, bulanık bir şekilden ibaret kara bir noktadan başka şey seçemiyordu.

Kuzen Bénédict’in tepesinde kaprisli daireler çizen manticora, yeniden yere mi konacaktı? Talihsiz bilgin bunu gönülden diliyordu.

Alvez işletmesinin bu tarafı kentin kuzey ucunda bulunuyordu ve Kazonnde toprağının epey geniş bir alanını kaplayan bir ormanla sınırdaştı. Eğer manticora ağaçlara kaçar ve daldan dala uçmaya başlarsa, onu kıymetli bir mücevher gibi ünlü teneke kutunun içinde hayal etme sevdasından vazgeçmek gerekiyordu.

Aksilik! Tam da öyle oldu. Manticora tekrar yere kondu. Kuzen Bénédict umutsuz bir hamle yaparak onu bir daha görmek için yüzünü yere yapıştırdı. Gelgelelim, manticora artık yürümüyordu. Küçük sıçramalarla ilerliyordu.

Bitkinleşen, tırnakları ve dizleri kan içinde kalan kuzen Bénédict de sıçradı. Ellerini, kollarını açmış, kara noktanın oraya buraya sıçrayışını izliyordu. Sanki denizde yüzen bir adam gibi yakıcı toprakta kulaç atıyordu.

Çabalamak boşuna! İki eliyle yaptığı hamle daima boşa gidiyor, böcek oynar gibi ondan kaçıyordu. Çok geçmeden, serin dalların yanına gelince, kuzen Bénédict’in kulağına yoğun bir vızıltı çıkarıp hafifçe dokunduktan sonra, alay eder gibi kanatlarını çırparak yükseldi.

Kuzen Bénédict, “Kahrolası!” diye bir daha bağırdı. “Benden kaçıyor! Nankör altıayaklı! Halbuki sana koleksiyonumda onurlu bir yer ayırmıştım! Pekala, öyle olsun! Seni bırakmam! Elime geçene kadar peşinden gelirim!”

Dikkatsiz kuzen, manticorayı yaprakların arasında miyop gözleriyle fark edemeyeceğini aklına bile getirmiyordu. Zaten kendinde değildi. Öfke ve hayal kırıklığı onu delirtiyordu. Terslik kendisinden başlasa gerekti! Onun peşinden koşmak yerine, böceği yakalasaydı bütün bunlar olmayacak ve Afrikalı manticoraların bu hayranlık uyandırıcı numunesine sahip olacaktı. Üstelik adını insan başlı, aslan gövdeli efsanevi bir hayvandan almıştı!

Kuzen Bénédict’in aklı başından gitmişti. Hiç beklenmedik koşullar kendisini özgürlüğüne kavuşturmuştu. Bunu düşünmüyordu bile. Oysa o köstebek yuvası bir çıkış yolu olmuş ve Alvez’in işletmesinden dışarı çıkmıştı. Orman oradaydı, manticora ağaçların altında uçuyordu! Her ne pahasına olursa olsun, ona sahip olmalıydı.

Yoğun ağaçlar arasında koşarken ne yaptığının bilincinde değildi. Dev bir tarla örümceği gibi kollarını açıp havayı döverek hâlâ kıymetli böceği göreceğini umuyordu. Nereye gidiyordu? Nasıl dönecekti? Bu soruları kendine sormuyordu bile. Bir buçuk kilometre boyunca böyle ilerledi. Bir yerli ya da vahşi hayvanın saldırısına uğrayabilirdi. Ortalık tehlike doluydu.

Bir çalılıktan geçerken, birdenbire dev bir yaratık sıçrayıp üstüne çullandı. Sonra bir eliyle ensesinden, ötekiyle sırtından yakalayıp ormana daldı. Zavallı bilgin ne olduğunu anlamaya bile fırsat bulamamıştı.

Doğrusu o gün, kuzen Bénédict çok önemli bir fırsatı heba etmiş oldu. Oysa dünyanın beş kıtasının en mutlu böcekbilimcisi olacak, bu keşfiyle böbürlenecekti!

16

BİR MGANNGA

O 17’si günü, Misis Weldon her zamanki saatte kuzen Bénédict’i görmediği zaman endişeye kapıldı. Büyük çocuğa ne olmuştu? Anlayamıyordu. İşletmeden kaçmayı mı başarmıştı? Ama yüksek duvarlar aşılacak gibi değildi. Mümkün müydü canım? Zaten Misis Weldon kuzenini tanırdı. Teneke kutusundan ve Afrikalı böcekler koleksiyonundan vazgeçmeyi, bu acayip adama kaçmayı dahi teklif etseler, hiç tereddütsüz reddederdi. Üstelik kutu, el değmemiş halde kulübenin içinde duruyordu. Bilginin kıtaya gelişinden bu yana topladığı numuneler kutunun içindeydi. O böcekbilimsel hâzinelerden kendi isteğiyle ayrıldığını varsaysak bile, böyle şey mümkün değildi.

Gelgelelim kuzen Bénédict, Jose Antonio Alvez’in işletmesinde artık yoktu!

Misis Weldon bütün gün ısrarla onu aradı. Küçük Jack ve köle kadın Halima da bu aramaya katıldılar. Nafile!

O zaman Misis Weldon pek güven verici olmayan şu varsayımı göz önüne aldı: Köle tüccarı kendisinin bilmediği nedenlerden ötürü tutsağı kaçırmıştı. Peki ama Alvez onu ne yapacaktı? Büyük meydandaki esir barakalarından birine mi tıkmıştı? Neden kaçırmıştı? Oysa Misis Weldon ile Negoro arasında anlaşma sağlanmıştı. Köle tüccarının Mossamedes’e götüreceği tutsaklara kuzen Bénédict de dahildi. Ödenecek fidye karşılığı James W. Weldon’a teslim edilmeyecek miydi?

Alvez tutsağın kayboluşunu öğrenince, Misis Weldon onun nasıl öfkeye kapıldığına tanık oldu. Üstelik tutsak kadın bu kaçışın kendi bilgisi dışında gerçekleştiğini anladı. İyi de kuzen Bénédict bile bile kaçtıysa, kendisini niye bilgilendirmemişti?

Bu arada, Alvez’le adamlarının büyük özenle yaptığı araştırmalar sonucunda köstebek yuvası keşfedildi. Bu yuva işletmenin yanındaki ormanla irtibat kurulmasını sağlıyordu. “Sinek avcısının” bu daracık delikten kaçtığına köle tüccarının hiç kuşkusu yoktu. Nasıl küplere bindiğini bir düşünün. Firar yüzünden işten kazanacağı para azalacaktı.

O sersem pek pahalı bir şey değildi,” diye düşündü, “ama bana pahalıya ödetecekler! Ah! Şunu bir yakalasam!...”

İçeride yapılan araştırmalara, ağaçları didik didik aramalarına rağmen kaçağın izini bulmak mümkün olmadı. Misis Weldon kuzenin kayboluşuna boyun eğdi, Alvez kendi derdine yandı. Kuzenin dışarıyla ilişki kuramayacağı kabul edileceğine göre, rastlantı sonucu o köstebek yuvasını bulmuş, oradan kaçmıştı. Geride kalanlara haber vermeyi aklından bile geçirmemişti.

Misis Weldon olayın böyle gerçekleştiğini kabul etmek zorunda kaldı. Zaten eylemlerinin bilincinde olmayan o zavallı adamın başka türlü davranmış olacağını düşünemezdi.

“Zavallı! Acaba ne yaptı?” diye sordu kendine.

Söylemeye gerek yok ama, aynı gün köstebek yuvasının ağzı kapatıldı. İşletmenin gerek içinde gerekse dışında kuş uçurtulmadı.

Misis Weldon ve çocuğu için monoton esaret hayatı devam ediyordu.

Bu arada, senenin bu döneminde çok nadir görülen iklimsel bir olay meydana gelmişti. Nisanda sona eren masika dönemi geçmesine rağmen, 19 Haziran’a doğru aralıksız yağışlar başladı. Hava tümüyle bozuldu, Kazonnde toprağına yağan sağanak yağışlar sonucu su taşkınları başgösterdi.

Misis Weldon için bu durum tatsız bir şeydi. İşletmenin içinde dolaşmalarına son vermek zorunda kaldı. Yerliler için de bir felaket yaşanıyordu. Bol bol ürün veren aşağıdaki tarlalar sular altında kalmıştı. Yöre sakinleri umutsuzluğa düştüler. Mevsim gereği yapılan tüm çalışmalar sekteye uğradı. Kraliçe Moina ve bakanları felaketle nasıl başa çıkacaklarını bilemiyorlardı.

Bunun üzerine, büyücülere başvuruldu. Ancak bu adamlar hastaları iyileştiren, yerlilere fal bakan büyücülük mesleğindendi. Şimdi kamusal bir felaket söz konusuydu. Bu bakımdan, “mganga”lar biçilmiş kaftandı. Yağmurları durdurma, felaketi dua ederek başından savma gibi özellikleri vardı.

Her şeyi denediler. Monoton şarkılarını okumaya başladılar, çıngıraklarını, zillerini çaldılar, en kıymetli muskalarını kullandılar. Özellikle çamur ve ağaç kabuğuyla dolu boynuz bir boruyu cinleri kovmak için üflediler. Sarayın en saygın kişilerinin suratına hayvan dışkısı tükürdüler. Ama ne çare! Bulutların yığılmasına neden olan kötü ruhları kovamadılar.

İş gitgide sarpa sarıyordu. O sırada, Kraliçe Moina Angola’nın kuzeyinde yaşayan ünlü bir mganga’yı getirmeyi düşündü. Birinci sınıf bir büyücüydü. Hiç gelmediği bu bölgede, üstün becerisini gösterebilirdi. Masikalar konusunda başarıları vardı.

23 Haziran sabahı, mganga Kazonnde’ye gelişini tumturaklı çıngırak sesleriyle duyurdu.

Büyücü dosdoğru çitokaya geldi. Çok geçmeden, yerli kalabalığı ona doğru atıldı. Hava biraz yağışlıydı, rüzgar yatışır gibiydi. Bu dinginleşme belirtileri mganga’nın gelişiyle kesişiyor, kötü ruhların ortalıktan çekileceğini sezdiriyordu.

Zaten olağanüstü bir adamdı, boy pos yerindeydi. En az iki metre boyundaydı, olağanüstü güçlü olsa gerekti. Bu oturaklı görünüm, kalabalığı etkilemişti.

Genellikle büyücüler köyleri dolaşırlar, belirli sayıda çömez grubu onlara eşlik ederdi. Bu mganga tek başınaydı. Göğsü zebra postu gibi çubuk çubuk beyaz lekelerle boyanmıştı. Bedeninin alt kısmı hasır kumaştan bir eteklik içinde kayboluyordu; eteğin kuyruğu nazik modern bir kadının güzelliğine gölge düşürmezdi doğrusu. Gerdanında kuş kurukafalarından bir kolye, başında incilerle süslü tüylü meşin bir çeşit başlık, belinde bakır bir kemer vardı; kemerden yüzlerce çıngırak sarkıyordu; çıngıraklar bir İspanyol katırının koşum takımından daha gürültülüydü. Yerli tanrılarının bu görkemli temsilcisi işte böyle giyinip kuşanmıştı.

Sanatının bütün malzemesi bir sepetten ibaretti. Sepetin dibinde bir asmakabağı görünüyordu. Sepetin içi hayvan kabukları, muskalar, tahtadan küçük ilahlar, fetişlerle doluydu. Bunların yanında hatırı sayılır miktarda hayvan dışkısı vardı. Orta Afrika’nın tanrısal pratikleri ve büyüleri için önemli bir aksesuar oluşturuyordu bu.

Adamın özel bir durumu çok geçmeden kalabalık tarafından fark edildi; mganga dilsizdi; ancak sakat oluşu kendisine gösterilen ilgiyi arttırmıştı. Hiçbir anlamı olmayan, gırtlaktan, cılız ve monoton bir ses çıkarıyordu. Büyücülük konusunda iyice anlaşılması için bu da güçlü bir kozdu.

Mganga ilkin büyük meydanda bir tur attı. Bütün çıngırak takımını sallayarak bir dans havası çalıyordu. Kalabalık hareketlerini taklit ederek onu izliyordu. Sanki dev gibi dört elli bir hayvanı izleyen maymunlar topluluğu peşine takılmıştı. Sonra birdenbire, Kazonnde’nin ana caddesine giren büyücü, kraliyet konutuna yöneldi.

Kraliçe Moina, büyücünün gelişini haber alır almaz maiyetindekilerle beraber ortaya çıktı.

Mganga yerlere kadar eğilip görkemli endamını sergileyerek başını kaldırdı. Kolları göğe doğru yükseldi. Bulutlar hızla uzaklaşıyordu. Büyücü eliyle bulutları işaret etti; pantomim sanatçısı gibi onları taklit etti; batıya doğru gittiklerini, doğuya geri döndüklerini gösterdi.

Sonra yine birdenbire, ahalinin ve sarayın şaşkın bakışları ortasında, Kazonnde’nin korku salan kraliçesini kucakladı. Birkaç saray mensubu bu tuhaf hareketi önlemek istedi; fakat güçlü kuvvetli mganga kendisine en yakın olanı on beş adım öteye savurdu.

Kraliçe bu davranışa göz yumar göründü. Yüzünü buruşturur gibi bir gülümsemeyle büyücüye karşılık verdi. Büyücü hızlı adımlarla kraliçeyi sürükledi. Kalabalık peşinden geliyordu.

Büyücü bu sefer, Alvez’in işletmesine yöneldi. Çok geçmeden kapalı duran kapıya ulaştı. Bir omuz atarak kapıyı yere serdi. Ve ses çıkarmayıp boyun eğen kraliçeyi işletmenin içine soktu.

Açılmasını beklemeden kapıyı aşağı indiren saygısızın haddini bildirmek için köle tüccarı ve muhafızlar hemen seğirttiler. Ancak duruma itiraz etmeyen kraliçeyi görünce, saygıyla durakladılar.

Alvez herhalde, kendisini onurlandıran ziyaretinin amacını kraliçeye soracaktı; ama büyücü fırsat bırakmadı ve kendisine boş bir alan açılması için kalabalığı geriletti. Sonra daha canlı biçimde, yeniden hareketlerine başladı. Eliyle bulutları gösteriyor, onları tehdit ediyor, cinleri kovarcasına dualar okuyor, bulutların duraklayarak uzaklaşmasını isteyen jestler yapıyordu. Kocaman yanakları şiştiler, bulut kümesine doğru içinden bir nefes üfledi. Sanki üflemenin gücüyle bulutlar dağılacaktı. Sonra ayağa dikilerek onların durmasını istedi. İri cüssesiyle adeta onları yakalayacaktı.

Batıl inançlı Moina, büyük soytarının oyunuyla büyülenmiş, kendinden geçmişti. Ağzından çığlıklar çıkıyordu. Sayıklamaya başlamıştı; bilinçsizce mganga’nın jestlerini tekrarlıyordu. Saray mensupları, ahali, onun gibi aynı şeyleri yapıyorlardı. Dilsizin gırtlağından çıkan sesler, bu bağırış çağırışın içinde kayboluyordu.

Bulutlar doğu ufkundan uzaklaşarak tropik yörelerin güneşini örtmekten vaz mı geçtiler? Büyücünün üflemeleriyle dağıldılar mı? Hayır. Kraliçe ve halkı, kötü ruhların kovulmasıyla felaketten kurtulmayı umarken, ortalık daha koyu karanlığa gömüldü. Bardaktan boşanırcasına yağmur başladı.

O sırada ahali fikir değiştirdi. Şu mganga’nın ötekilerden farkı yoktu. Kraliçenin kaşları çatıldı; büyücünün kulaklarının kesileceği anlaşıldı. Yerliler adamın etrafını kuşattılar. Yumruk sallayarak tehditler savuruyorlardı. Çok kötü bir sonuç doğacağı anda, beklenmedik bir olay düşmanca tavırları durdurdu.

Homurdanan halka yüksekten bakan mganga, kolunu yüksek duvarın bir noktasına doğru uzattı. Öyle buyurgan bir jestti ki bu, herkes o tarafa döndü.

Gürültüyü patırtıyı duyan Misis Weldon ile küçük Jack, o sırada kulübeden çıkıyorlardı. Öfkesi yatışan büyücü, sol eliyle onları gösteriyor, sağ elini göğe kaldırıyordu.

Onlar, evet onlardı! Bütün kötülüklere sebep olan beyaz kadınla çocuğuydu! Kötü büyülerin kaynağı onlardı! Bulutları, su baskınlarını Kazonnde toprağına onlar getirmişti!

Büyücüyü anlamışlardı. Kraliçe Moina, Misis Weldon’u işaret ederek tehditkar bir jest yaptı. Dehşet çığlıkları atan yerliler tutsak kadına saldırdılar.

Misis Weldon mahvolacağını anladı. Oğlunu kollarına alarak taşkın kalabalık karşısında heykel gibi durdu.

Mganga ona doğru yaklaştı. Büyücüyü gören herkes kenara çekildi. Hastalığın ilacını bulmuşa benziyordu.

Ne yapacağını bilemeyen köle tüccarı Alvez için tutsak kadının hayatı kıymetliydi. O da yaklaştı.

Mganga küçük Jack’i annesinin kollarından çekip aldı, göğe doğru uzattı. Tanrıları yatıştırmak amacıyla çocuğun kafasını parçalayacakmış gibiydi!

Misis Weldon dehşetli bir çığlık attı, bayılarak yere düştü.

Mganga, kraliçeye bir işaret yaptıktan sonra -galiba neye niyetli olduğu hakkında ona güvence veriyordu- zavallı anneyi yerden kaldırdı, çocuğuyla birlikte sürükledi. Afallayan ahali yer açıyordu.

Öfkeden köpüren Alvez ise buna kulak asmadı. Üç tutsaktan birini kaybetmişti. Geride kalanlar da gidiyordu. Negoro’nun kendisine vereceği büyük parayı kaybedecekti. Kazonnde toprağı şiddetli yağış sonucu yerin dibini boylasa da buna razı olamazdı! Tutsakların götürülmesine karşı çıktı.

Yerliler ona karşı ayaklandılar. Kraliçe muhafızlarına Alvez’i yakalattı. Köle tüccarı durumun kendisine pahalıya mal olacağını anladığından sesini çıkarmadan durdu. Görkemli Moina ve adamlarının budalaca zalimliğine içinden lanet okuyordu.

Vahşiler gerçekten bulutların kayboluşunu bekliyorlardı. O denli acı çektikleri yağmurları, büyücünün yabancıların kanıyla durduracağına emindiler.

Bu arada, iki çift oğlak yakalayıp çenesiyle sürükleyen aslan gibi büyücü de kurbanlarını kaçırıyordu. Küçük Jack dehşete kapılmış, Misis Weldon kendinden geçmişti. Kalabalık öfkeden çıldırmış, uluya uluya büyücüyü izliyordu. Mganga işletmeden çıktı, Kazonnde’den geçti, ormana daldı, beş kilometre kadar yürüdü. Hiç yorulmamıştı, tek başına -yerliler kendisinin daha fazla takip edilmek istemediğini anlamışlardı- bir akarsuyun yanına vardı; akarsu hızla kuzeye akıyordu.

Orada, geniş bir oyukta, bir çalılığın yamacını gizleyen uzun otların arkasında, üstü samanla örtülü bir yerli kayığı bekliyordu.

Mganga çifte yükünü aşağı indirip kayığa bindirdi. Sonra tekneye atlayarak ayağıyla itti. Akıntıda hızla sürüklendiler. Çok net bir sesle, “Kaptanım,” dedi, “Misis Weldon ve küçük Jack’i size takdim ederim! Haydi yola! Göğün bütün laneti o Kazonnde sersemlerinin başına yağsın!”

17

AKINTIYA KAPILARAK

Böyle konuşan Hercule’dü. Büyücü kılığına bürünüp tanınmaz hale gelmişti. Dick Sand’le konuşuyordu. Dick Sand hayli güçsüz düştüğünden kuzen Bénédict’in desteğini alıyordu. Dingo yanına uzanmıştı.

Kendine gelen Misis Weldon ancak şu sözcükleri telaffuz edebildi:

“Sen! Dick! Sen!”

Genç adam ayağa kalktı, Misis Weldon’u kollarıyla kucakladı. Küçük Jack sevgiyle ona sarılıyordu.

“Dostum Dick! Dostum Dick!” diye tekrarlıyordu küçük çocuk.

Sonra Hercule’e dönerek, “Ya sen! Nasıl oldu da tanımadım seni!” diye ekledi.

Zebra postu gibi beyaz lekeleri silmek için göğsünü ovuşturan Hercule, “Ha! Ne kıyafet değil mi?” dedi.

Küçük Jack, “Çok çirkindin!” karşılığını verdi.

“Tabii canım! Şeytandım, şeytan yakışıklı olmaz!”

Elini yiğit kara deriliye uzatan Misis Weldon, “Hercule!” dedi.

Dick Sand, “Sizi kurtardı” diye ekledi. “Beni kurtardığı gibi...”

Hercule, “Kurtulduk! Kurtulduk! Ama tam sayılmaz!” cevabını verdi. “Mösyö Bénédict nerede olduğunuzu bize söyledi Misis Weldon, yoksa hiçbir şey yapamazdık!”

Beş gün önce bilginin üstüne çullanan Hercule’dü gerçekten. Kuzen, kıymetli manticoranın peşinden koşarak işletmenin üç kilometre ötesine uzaklaşmıştı. Bu olay yaşanmasa, ne Dick Sand ne de kara derili, Misis Weldon’un yerini öğrenebilecekti. Bunun üzerine, büyücü kılığına giren Hercule, Kazonnde’ye gelerek tehlikeye atılmıştı.

Akıntıya kapılan kayık hızla nehirde giderken, Hercule Coanza kampından kaçışından bu yana başından geçenleri anlattı. Misis Weldon ve oğlunun üstünde yattığı kitandayı nasıl izlediğini, yaralı Dingo’yu nasıl bulduğunu, ikisinin birden Kazonnde yakınlarına nasıl geldiklerini, kendisinin yazıp köpeğin götürdüğü pusula ile Misis Weldon’un durumunu Dick Sand’in nasıl öğrendiğini, çok iyi korunan işletmeye girmek için boş yere uğraştığını, nihayet tutsak kadını o aşağılık Alvez’in elinden kurtarmaya nasıl fırsat bulduğunu tek tek hikâye etti. O fırsat o gün doğmuştu. Büyücülük seferi yapan bir mganga, Kazonnde’de sabırsızlıkla beklenen o ünlü mganga, Hercule’ün gizlendiği ormandan geçiyordu. Her an tetikte olan Hercule, her gece etrafı dolanarak pusuya yatıyor, gözlüyordu. Mganga’yı görür görmez üzerine atılmış, büyücülük kıyafetini üstünden soyup sarmaşıklarla onu bir ağaca düğümlemişti. Büyücüyü taklit ederek kendi gövdesini boyamış ve yağmurları durdurma rolünü oynamıştı. Bütün olay birkaç saat içinde gerçekleşmişti. Ancak bu rolün inandırıcı olmasında, yerlilerin inanılmaz acımasızlığı çok işe yaramıştı.

Hercule’ün çabuk çabuk anlattıklarından sonra, sıra Dick Sand’e gelmişti.

Misis Weldon, “Ya sen Dick?” diye sordu.

Genç adam, “Ben mi Misis Weldon?” dedi. “Nasıl anlatayım! Son anda Jack’i düşünmüştüm! Beni çukurun kenarındaki direğe düğümleyen bağlarımı koparmak için boşuna uğraştım... Sular başımı aşmıştı... Bilincimi kaybettim... Kendime geldiğim zaman, şu yamacın çalılıkları içinde bir oyuk bana sığınak işlevi görüyordu; Hercule diz çökmüş, başımda duruyor, tedavi ediyordu!”

Hercule, “Öyle canım!” diye ekledi. “Ben doktorum. Büyücülük, falcılık, kahinlik, her şeyi yaparım!”

Misis Weldon, “Hercule bana söyler misiniz, Dick Sand’i kurtarmayı nasıl becerdiniz?” diye sordu.

Hercule, “Ben değilim onu kurtaran Misis Weldon!” cevabını verdi. “Derenin akıntısı, kaptanımızın bağlı olduğu direği parçalayamadı, karanlığın ortasında alıp götüremedi, ölmek üzereydi. Karanlıkta kurbanların bulunduğu çukura süzülmek çok zordu. Barajın yıkılarak suların dolmasını beklemek lazımdı. Biraz kuvvet harcayarak kaptanın bağlı olduğu direk sökülerek çıkarılabilirdi! Bu işte olağanüstü bir şey yok! Herkes aynı şeyi yapardı. İşte bakın, Mösyö Bénédict ya da Dingo! Dingo kurtarmış olmasın!”

Bir havlama duyuldu. Köpeğin kocaman başını tutan Jack, dostça onu okşuyordu.

“Dingo,” diye sordu, “dostumuz Dick’i sen mi kurtardın?”

Bu soruya karşılık, köpeğin başı soldan sağa döndü.

Jack, “Hayır diyor Hercule!” dedi. “Gördüğün gibi kurtaran o değil!”

“Dingo, kaptanımızı Hercule mü kurtardı?”

Küçük çocuk Dingo’nun başını tutup yukardan aşağıya doğru beş altı kez salladı.

“Evet diyor Hercule! Evet diyor!” diye bağırdı küçük Jack. “Gördüğün gibi onu kurtaran sensin!”

Hercule köpeği okşayarak, “Dostum Dingo,” dedi, “yanlış yaptın! Bana ihanet etmeyeceğine söz vermiştin!”

Evet! Hercule hayatını tehlikeye atıp Dick Sand’i kurtarmıştı. Ama böyleydi, alçakgönüllü mizacı bunu açıklamasına razı olmuyordu. Zaten ona göre bu, basit bir işti. Onun yerinde arkadaşları olsa aynı şekilde davranırlardı. Bundan emindi.

Arkadaşlarından söz ederken, Misis Weldon lafı ihtiyar Tom, onun oğlu, Actéon, ve Bat’e getirdi. Talihsiz insanlar acaba neredeydi?

Göller bölgesine hareket etmişlerdi. Hercule köle kervanında giderlerken görmüştü. Onları takip etmiş, gelgelelim iletişim kurmak için hiç fırsat bulamamıştı. Gitmişlerdi! Mahvolmuşlardı!

Hercule’ün şen kahkahasına iri gözyaşı damlaları karıştı. Ağlarken kendini tutamıyordu.

“Ağlamayın dostum,” dedi Misis Weldon. “Kimbilir belki bir gün Tanrı yardımcı olur; onları görürüz!”

Misis Weldon’un Alvez’in işletmesinde kalışı sırasında, birkaç kelimeyle olan biten hakkında Dick Sand’i bilgilendirdiler.

Kadın, “Kazonnde’de kalıp bekleseydik, belki daha iyi olurdu,” diye ekledi.

“Beceriksizlik bende!” diye haykırdı Hercule.

Dick Sand, “Yok sende değil Hercule!” cevabını verdi. “O alçaklar bir yolunu bulup Mösyö Weldon’u tuzağa düşürürlerdi! Hiç gecikmeden kaçalım! Negoro’nun Mossamedes’ten dönüşünden önce sahile varmalıyız! Orada, Portekiz makamları bize yardım edip korurlar. Alvez ortaya çıkıp yüz bin doları alırken...”

Hercule, “O ihtiyar serseriye yüz bin sopa atarım!” diye bağırdı. “Onunla hesaplaşmayı ben üstüme alıyorum!”

Burada karışık bir sorun çıkmıştı. Misis Weldon Kazonnde’ye geri dönmeyi elbette aklından bile geçiremezdi. Negoro’dan önce davranmak gerekiyordu. Dick Sand’in bütün planları bu amaca yöneldi.

Uzun zamandır kafasına koyduğu planı uygulayacaktı. Bir nehrin akıntısından yararlanıp kıyı şeridine ulaşacaktı. İşte akıntı buradaydı, kuzeye doğru gidiyordu, Zaire nehrine karışması mümkündü. Bu durumda Misis Weldon ile yakınları, Saint-Paul de Loanda’ya varmak yerine, o büyük nehrin ağızlarından birine ulaşacaklardı. Zaten ne önemi vardı, Aşağı Gine’nin kolonilerinden biri onların imdadına koşardı.

Dick Sand’in planı böylece geçerlik kazandı. Akıntıyla sürüklenmek için otlardan oluşan bir sal işlevi gören ve Afrika nehirlerinde sıkça rastlanan o yüzer adacıklardan[14] birinin üstüne çıkacaklardı.

Gerçi Hercule, akarsu yamacında gece dolaşırken, şans eseri akıntıyla sürüklenen bir tekne bulmuştu. Dick Sand için bundan âlâsı olamazdı; tesadüf işine yaramıştı. Gerçekten, genellikle yerlilerin kullandığı daracık kayıklardan biri değildi bu tekne. Hercule’ün bulduğu kayık, uzunluğu on iki metreyi aşan, genişliği bir buçuk metre olan bir tekneydi. Yerli kayıkçılar büyük göllerin sularında hızla gitmek için onu kullanırlardı. Misis Weldon ve arkadaşları rahatça içine yerleştiler. Akıntıyla düzenli yol alırken tek kürek yetecekti.

İlk başta, dikkati çekmemek bakımından Dick Sand yalnızca gece ilerlemeyi düşündü. Fakat yirmi dört saatte on iki saat geceleyip on iki saat gitmek mesafeyi iki katına çıkaracak, yolu uzatacaktı. Tam o sırada, Dick Sand tekneyi uzun otlarla kamufle etmeyi düşündü. Önden arkaya doğru uzatılan otları tepeden bir sırık tutacak, hattâ kürek bile görünmez olacaktı. Sanki akıntıya kapılan bir ot yığını, yüzer adacıkların arasında yüzecekti. Otlardan oluşan tekne çatısı kuşları bile yanıltmıştı. Üstünde yemlenecek tohumlar görünce, kırmızı gagalı martılar, siyah tüylü “arrhinnga”lar, gri ve beyaz renkli alkiyonlar ikide bir çatının üstüne konuyorlardı.

Öte yandan, yeşilimtrak çatı, kızgın güneş ışınlarına karşı gölgelik işlevi görüyordu. Bu koşullarda gerçekleştirilen yolculuk hiç yormayacaktı. Ama tehlikeyle karşılaşmak her an olasıydı.

Gerçekten, katedilecek yol uzundu ve her gün yiyecek tedarik etmek gerekiyordu. Tutulan balıklar ihtiyacı karşılamazsa, kıyılarda ava çıkmak zorunluğu vardı. Karınca yuvasına yapılan saldırının ardından Dick Sand’in silahı kalmamıştı. Ateşli silah olarak bir tek Hercule’ün getirdiği tüfek vardı. Bir kurşun dahi ziyan etmemeye kararlıydı. Hiç dikkati çekmemek amacıyla kulübesinin deliklerini kullanan adam gibi, tüfeğin namlusunu teknenin çatısından çıkararak ateş edecekti.

Bu arada, yerli kayığı akıntıya kapılmış sürükleniyordu. Dick Sand saatte üç kilometre yol aldıklarını tahmin ediyordu. İki gün doğumu arasında, seksen kilometre ilerlemeyi umuyordu. Ancak hızlı akıntıya dikkat etmeliydi. Engellerden sakınmak gerekiyordu; kayaları, ağaç gövdelerini, nehir yatağının sığlık yerlerini gözden kaçırmamak lazımdı. Üstüne üstlük akıntı hızlanabilir, çağlayanlara dönüşebilirdi. Afrika nehirlerinde sık rastlanan bir olaydı bu.

Misis Weldon’la çocuğunu yeniden görmekten dolayı çok sevinen Dick Sand gücünü toplamış, yerli kayığının ön tarafında işin başına geçmişti. Uzun otlar arasından akıntının akışını gözlemliyor, yön tutmak amacıyla gerek seslenerek gerek jestlerle Hercule’ü uyarıyordu. Küreği kara derilinin güçlü eli kullanıyordu.

Teknenin ortasında, kuru otlardan oluşan bir sedyenin üzerine uzanan Misis Weldon düşüncelere dalmıştı. Sessiz kalan kuzen Bénédict, karşısında Hercule’ü gördükçe kaşlarını çatıyordu. Manticora olayına burnunu soktuğu için onu affetmiyordu. Kaybolan koleksiyonunu düşünüyordu. Böcekbilim notları Kazonnde yerlilerinde kalmıştı; o adamlar notların değerini bilemezlerdi. Bacaklarını uzatmış, kollarını göğsüne kavuşturmuş, sanki burnunun üstünde hâlâ gözlüğü varmış gibi istem dışı bir jest yapıyordu. Küçük Jack’e gelince, ses çıkarmamak gerektiğini anlamıştı; ama kımıldamak yasak değildi. Dostu Dingo’yu taklit ederek kayığın bir ucundan öbür ucuna gidip geliyordu.

İlk iki gün boyunca, Misis Weldon ve arkadaşları yiyecek sorunu yaşamadılar. Yola çıkmadan önce, Hercule biraz erzak stoklamıştı. Dick Sand dinlenmek amacıyla geceleri bir iki saat mola veriyordu. Erzakı yenilemek zorunda kalmazlarsa karaya çıkmıyorlardı.

Bilinmeyen akarsuyun üstünde, yolculuğun başında kayda değer bir olay yaşanmadı. Akarsuya ilişkin bildikleri tek şey, yatağının ortalama altmış metre genişliğinde olmasıydı. Yüzeyinde birkaç yüzer adacık görünüyor, bunlar tekneyle beraber aynı hızda sürükleniyorlardı. Herhangi bir engel yollarını kesmedikçe, onlarla çarpışmaktan korkmalarına gerek yoktu.

Akarsu kıyıları ıssızdı. Kazonnde toprağının bu bölgesine yerlilerin pek ilgi göstermediği belli oluyordu.

Yamaçlarda rengarenk yabani bitkiler göze çarpıyordu. Asclepiaslar, glayöller, zambaklar, filbahar çiçekleri, kına çiçekleri, maydanozgiller, sarısabır otları, ağaç biçiminde eğreltiotları, koku salan çalılar görkemli bir manzara sergiliyorlardı. Akıntılı suların bazı boşluklarını ormanlar işgal ediyordu. Ormanlarda reçineli ağaçlar, katı yapraklı akasyalar, gövdeleri likenlere bürünen “bauhinia”lar, sakızağaçları gibi kökleri temel kuran incir ağaçları dizi dizi sıralanıyor, görkemli başka ağaçların dalları nehrin sularına eğiliyorlardı. Bu bitkilerin yüksek dorukları kırk metre yukarıda buluşarak bir çatı oluşturuyor, çatı güneş ışınlarının aradan sızmasına izin vermiyordu. Bir de çoğu kez bir kıyıdan öbürüne ulaşan sarmaşık gibi dallarından köprüler meydana getiriyorlardı. 27’si günü, küçük Jack bu bitkisel köprülerden birinin üzerinden geçen bir maymun sürüsüne tanık oldu. Hayvancıklar ağırlıklarıyla köprünün kopmasından korkarak birbirlerinin kuyruğuna tutunuyorlardı. Jack hayran kalmaktan kendini alamamıştı.

“Sokos” adını taşıyan küçük şempanze türünden olan bu maymunlar, Orta Afrika’daki maymun soyunun hayli çirkin örnekleridir. Basık alınlı, dik kulaklı, yüzleri açık sarıdır. Onar onar sürüler halinde yaşarlar, koşan köpekler gibi havlama sesleri çıkarırlar. Yerlilerin amansız düşmanıdırlar. Bazen çocuklarını kaçırıp onları ısırır ya da tırmık atarlar. Maymunlar sarmaşıklardan oluşan köprüden geçerken, akıntıda sürüklenen ot yığınından hiç kuşkulanmamışlardı. O yığının içinde onlarla eğlenen küçük bir çocuk vardı. Tekne Dick Sand tarafından öyle güzel kamufle edilmişti ki şu uyanık hayvanları bile yanıltmıştı.

Aynı gün, otuz kilometre yol alan tekne birden durdu.

Küreğin başında duran Hercule, “Ne var?” diye sordu.

Dick Sand, “Bir baraj,” cevabını verdi: “Ama doğal bir baraj.”

“Onu parçalamak lazım Mösyö Dick!”

“Evet Hercule, baltalarla. Birkaç adacık onun üstüne yığılmış, direniyor!”

Kayığın ön tarafına geçen Hercule, “İş başına kaptanım! İş başına!” dedi.

Baraj yaprakları parlak, yapışkan bir otun birbirine geçmesinden oluşmuştu. Bu ot kendiliğinden keçeleşerek sıkışır ve çok dayanıklı olur. Ona “tikatika” denir ve akarsuyun üzerinden yürüyerek geçmeyi sağlar. Ancak ayağın yirmi beş santimetre kadar otlu döşemeye dalmasından korkmamalıdır.

Hava kararıyordu. Hercule ihtiyatı elden bırakmadan tekneyi terk etti. Baltasını öyle becerikli kullandı ki iki saat sonra baraj çökmüştü. Kesilen akıntı yeniden başladı ve kayık yoluna devam etti.

Fakat şunu itiraf etmeli! Kocaman çocuk kuzen Bénédict, bir an oradan geçilmemesini diledi. Böylesi bir yolculuk ona can sıkıcı geliyordu. José-Antonio Alvez’in işletmesinde kalmayı ne çok isterdi! Kıymetli böcekbilimci kutusu hâlâ oradaydı.

Gerçekten çok üzgündü. Zavallı adam etrafını da zorla görüyordu. Bir tek böcek yoktu, evet! Ortalıkta bir tane yoktu!

Hercule -ne de olsa “öğrencisiydi”- ona iğrenç küçük bir yaratık getirdiği zaman öyle sevindi ki! Kara derili, hayvancığı tikatika’nın üzerinde bulmuştu. Tuhaf şey, yiğit zenci onu kuzene verirken biraz utandı.

Böceği parmaklarının arasında tutan kuzen Bénédict öyle haykırışlar çıkardı ki! Miyop gözleri görebilsin diye iyice yüzüne yaklaştırdı. Çünkü kendisine yardımcı olacak ne pertavsız ne de gözlüğü vardı.

“Hercule! Hercule!” diye bağırdı. “Ah! işte kendini affettirdin! Kuzin Weldon! Dick! Şuna bakın, Afrika kökenli, türüne özgü bir altıayaklı! Hiç olmazsa, benim elimden kimse alamayacak! Ömrümün sonuna kadar benimle yaşayacak!”

Misis Weldon, “Demek o denli kıymetli?” diye sordu.

Kuzen Bénédict, “Hem de nasıl!” diye bağırdı. “Bilginlerce keşfedilen on sınıftan hiçbirine girmiyor; ne bir kınkanatlı ne sinirkanatlı ne de zarkanatlı. Örümcekgillerden. Bir örümcek türü! Sekiz ayağı olsaydı, herhangi bir örümcek olurdu, ama altı ayaklı, madem ki altı ayağı var! Ah! Dostlarım! Onu bana Tanrı armağan etti! Nihayet bilimsel bir keşife adımı yazdıracağım! Bu böceğin adı “Hexapodos Benedictus” olacak!”

Coşkulu bilgin öyle mutluydu ki geçmişteki bütün acıları unutmuş gibiydi. Misis Weldon ve Dick onu kutlamaktan geri kalmadılar.

Bu zaman zarfında, yerli kayığı nehrin karanlık sularında süzülüyordu. Gecenin sessizliğini timsahların kabuklarından çıkan tıkırtılar ve yamaçlarda uyuyan hipopotamların horultularından başka şey bozmuyordu.

Teknenin çatısını oluşturan çalı çırpının arasından sızan ay ışığının tatlı parlaklığı teknenin içine kadar sokuluyordu.

Ansızın nehrin sağ kıyısında, uzaklardan boğuk bir patırtı duyuldu. Sanki devler karanlıkta yürüyorlardı.

Yüzlerce fildi bunlar. Gün boyu ağaç kökleriyle karınlarını doyurmuşlar, uykuya yatmadan önce susuzluklarını gidermeye geliyorlardı. Otomatik bir hareketle suya dalıp çıkan hortumlarının nehrin suyunu kurutabileceği sanılabilirdi.

18

ÇEŞİTLİ OLAYLAR

Tekne sekiz gün boyunca, ayrıntılarını yukarıda verdiğimiz koşullarda akıntının itmesiyle sürüklendi. Herhangi önemli bir olay meydana gelmedi. Nehir yüzlerce kilometrelik bir alan içinde görkemli ormanları suluyordu. Daha sonra, bu güzel ağaçlardan yoksun kalarak fakirleşen bölge, ufkun limitlerine kadar uzanıyordu.

Yerliler çevrede varlık göstermiyorlardı, gerçi Dick Sand bu durumdan hiç şikayetçi değildi, ama hayvanlar bolca görünüyordu. Kıyılarda oynaşan zebralar, geyikler, son derece sevimli bir antilop cinsi olan “caama’lar, karanlık bastırınca ortalıktan çekiliyorlar, yerlerini ulumaları duyulan leoparlara, yüksek otlarda sıçrayan aslanlara bırakıyorlardı. Kaçaklar, bu yırtıcı etoburlarla şimdiye dek hiç karşılaşmamışlardı. Ne ormandaki etoburlar ne de nehirdeki etoburlar başlarına dert açmıştı.

Bu arada her gün, Dick Sand mutad şekilde, öğleden sonraları bir o kıyıya bir öbürüne yanaşıp karaya çıkıyor, çevreyi araştırıyordu.

Gerçekten, günlük yiyeceği yenilemek gerekiyordu. Her türlü tarımsal etkinlikten yoksun bölgede, yerli kabilelerin bitkisel gıdasını oluşturan meyveleri, mısırı, Hind darısını, manyokayı bulmak mümkün değildi. Bu bitkiler mevcuttu ama, yabani haldeydiler ve yenebilecek şeyler olmaktan uzaktılar. Tüfek sesi dikkati çekebilirdi, fakat ava çıkmaktan başka çare yoktu.

Yabani bir incir ağacından koparılan iki değneği birbirine sürterek ateş yakılıyordu. Sonra pek çok gün yenecek geyik ya da antilop eti ateşte pişiriliyordu. 4 Temmuz günü, Dick Sand iyi bir et stoğu olacak bir “poku”yu tek kurşunla vurmayı başardı. Bu hayvan iki metre uzunluğunda, halkalarla süslü uzun boynuzlu, sarı-kırmızı derili, parlak noktalarla benekli, beyaz karınlı, eti çok lezzetli bir yaratıktı.

Her gün karaya çıkışları ve geceleri verilen mola saatlerini de göz önüne alırsak, katedilen yol yüz elli kilometreyi aşmış olsa gerekti. Yine de hatırı sayılır bir mesafeydi. Dick Sand şu bitmez tükenmez akarsuyun kendisini nereye sürükleyeceğini düşünüyordu. Zira hâlâ ince su kolları akıntısına karışıyor ve bir türlü genişlemiyordu. Gittiği yöne bakılırsa, uzun süre kuzeyi izlemiş, daha sonra kuzeybatıya yönelmişti.

Her neyse, nehir besin bakımından ikramcı sayılırdı. Uzun sarmaşıkların olta işlevi gören dikenlerine “sandjika’lardan birkaç tane takılmıştı. Eti çok lezzetli olan bu hayvanlar, kurutulduktan sonra kolayca taşmıyordu. Çok sevilen siyah “usaka’lar, geniş başlı, fırça kıllarını andıran dişetleri olan “monnde”ler, akıntılı suları seven “dagala’lar, hamsigiller familyasına aittiler ve Tamise’deki “vhitebait’leri[15] hatırlatıyorlardı.

9 Temmuz günü, Dick Sand aşırı bir soğukkanlılık örneği gösterdi. Karada tek başınaydı. Bir caama’nın boynuzlarını bir çalılığın üstünde fark edip pusuya yattı. Tam ateş etmek üzereyken, otuz adım öteden müthiş bir avcı fırladı. Galiba avını belirlemişti ve hiç bırakmak niyetinde değildi.

Yerlilerin “karamos” adını verdikleri iri yarı bir aslandı bu. “Nyassi aslanı” denilen ve yelesi olmayan türden değildi. İki metre yüksekliğinde, müthiş bir yaratık.

Sıçrama sonucu aslan caama’nın üzerine düşmüş, o sırada Dick Sand’in attığı kurşun caama’yı yere sermişti. Hâlâ yaşıyordu, aslanın pençesi altında çırpınarak çığlıklar atıyordu..

Tüfeği boşalan Dick Sand, ikinci mermiyi sürmeye fırsat bulamadı.

İlk atışta, aslan onu fark etmiş, ama ona bakmakla yetinmişti.

Dick Sand her şeyin farkında olduğundan hiç kımıldamadı. Böylesi durumlarda, hiç kımıldamadan durmanın kurtuluş olacağını anımsadı. Silahını doldurmaya yeltenmedi, kaçmaya da kalkışmadı.

Aslan parlayan kırmızı kedi gözleriyle hâla ona bakıyordu. İki av arasında kararsızdı. Avlardan biri kımıldıyor, öbürü kımıldamadan duruyordu. Eğer caama aslanın pençesi altında can çekişmese, Dick Sand mahvolurdu.

İki dakika böyle geçti. Aslan Dick Sand’e bakıyor, Dick Sand de kılı kıpırdamadan aslana bakıyordu.

O sırada, aslanın görkemli çenesi debelenen caama’yı kavradı, müthiş kuyruğuyla çalıları döverek hayvanı sürükledi. Yüksek otlar arasında kayboldu.

Dick Sand birkaç saniye daha kımıldamadan durdu, sonra oradan uzaklaşarak arkadaşlarının yanına döndü. Karşılaştığı tehlike hakkında bir şey söylemedi. Soğukkanlılığı sayesinde ölümden kurtulmuştu. Gerçekten kaçaklar şu hızlı akıntı yerine, ormanlardan ve çayırlardan geçmek zorunda kalsalar, buna benzer vahşi hayvanlarla karşılaşmaları kaçınılmazdı. Belki de şu anda, Pilgrim kazazedelerinden hiçbiri hayatta olmayacaktı.

Çevrede kimse yaşamıyordu ama, eskiden öyle olmadığı görünüyordu. Toprağın bazı çöküntü alanlarında eski köylerin izlerine rastlanıyordu. David Livingstone gibi bu bölgeleri görme alışkanlığı olan bir gezgin, bu konuda pek yanılmazdı. Saman çatılı kulübelerden artakalan ve sütleğenlerden oluşan şu yüksek duvarları, o duvarların ortasında tek başına dikilen şu kutsal incir ağacını gören bir gezgin, bir zamanlar buranın bir yerleşim alanı olduğunu ileri sürerdi. Yerli gelenekleri gereği, kabile reisinin ölmesi sonucu köy sakinleri kulübelerini terk ederler, başka yere taşınırlardı.

Belki de nehrin geçtiği şu bölgede, kabileler Afrika’nın diğer yerlerinde olduğu gibi yeraltında yaşıyorlardı. İnsanlığın en ilkel biçimini sürdüren bu vahşiler, hayvanların geceleri inlerinden çıkması gibi geceleri ortaya çıkıyorlardı. Onlarla karşılaşmak, hayvanlarla karşılaşmak kadar tehlikeliydi.

Öte yandan çevrede yamyamlar da varlık gösteriyorlardı. Dick Sand’in bu bakımdan hiç kuşkusu yoktu. Üç dört defa, yeni soğumakta olan küller görmüş, iğrenç bir yemeğin artıkları olan insan kemikleri bulmuştu. Dick Sand, karaya çıktığı bir anda Yukarı Kazonnde’nin yamyamlarına rastlayabilirdi. Onun için mecbur kalmadıkça karaya çıkmıyor, en ufak bir tehlike karşısında tekneyi hemen uzaklaştırması için Hercule’ü uyarıyordu. Yiğit kara derili, bu uyarıyı dikkate alacağına söz vermişti. Yalnız Dick Sand kıyıya ayak bastığı zaman, Hercule müthiş endişe duyduğunu Misis Weldon’a söylemekten geri kalmıyordu.

10 Temmuz akşamı, ihtiyatı iki katına çıkarmak gerekti. Nehrin sağ kıyısında, göl üzerine kurulmuş kulübelerden oluşan bir köy göründü. Genişleyen nehir yatağı bir gölcük meydana getirmiş, sular üstünde kazık temellere yaslanan kulübeler yapılmıştı. Akıntı tekneyi o kulübelere doğru sürüklüyordu; onların yanından geçmek zorunluydu. Çünkü sol kıyıyı kayalar istila etmişti ve oradan geçilecek gibi değildi.

Köy terk edilmemiş bir mekandı. Birkaç kulübeden dumanlar çıkıyordu. Kükremeye benzeyen sesler geliyordu. Çoğu kez böyle olurdu. Kazık temellerin arasına gerilen ipler, yerli kayığı oradan geçerken ortalığı velveleye verebilirdi.

Ön tarafta duran Dick Sand, sesini alçaltarak kazıklı oturtmalara çarpmamaları için uyarılar yapıyordu. Gece karanlık sayılmazdı. Yol almak için etraf görünüyordu, ama kendilerinin görünmemesi bakımından da pek karanlık yoktu.

Dehşet verici bir an geldi. Yüksek sesle konuşan iki yerli, kazıklı temel üstünde su seviyesine çömelmişlerdi. Akıntı tekneyi onların arasına sürüklüyordu. Geçiş çok dar olduğundan yön değiştirmeye imkân yoktu. Nitekim yerliler kayığı görecekler, haykırışlarıyla bütün köy ayağa kalkacaktı!

Yüz adım kadar mesafe kalmıştı. O sırada, Dick Sand iki yerlinin heyecanlanarak konuştuklarını işitti. Biri öbürüne akıntıda sürüklenen ot yığınını gösteriyor, o an germekte oldukları ağları koparacağını işaret ediyordu.

Bunun üzerine, telaş içinde ayağa kalktılar ve yardım çağırdılar.

Beş altı siyah, hemen kazıklı temeller boyunca dizildi. Ne anlama geldiği bilinmeyen sesler çıkarıyorlardı.

Yerli kayığında ise mutlak sessizlik hüküm sürüyordu. Dick Sand’in alçak sesle verdiği emirlerin dışında çıt çıkmıyordu. Hercule’ün sağ koluyla küreği kullanmasından başka, kimsenin kılı kıpırdamıyordu. Ara sıra Dingo boğuk bir homurtu çıkarıyor, Jack küçük elleriyle onun çenesini kapatıp susturuyordu. Dışarıda temel kazıklara çarpan akıntının şırıltısı, tepelerinde yamyamların vahşi hayvanlar gibi bağırışları duyuluyordu.

Yerliler bu arada hızlı hızlı ağlarını yukarı çektiler. Tam zamanında kurtarırlarsa kayık geçecek, ağlara takılırsa akıntıyla beraber hepsini sürükleyecekti. Teknenin gidişini durdurmak ya da yönünü değiştirmek mümkün değildi; öyle ki kazıklı oturtmalıklar arasında suyun akıntısı daha da hızlanmıştı.

Yarım dakika içinde, kayık temel kazıkların arasına girdi. Yerlilerin gösterdiği son bir çabayla ağlar şans eseri yukarı çekildi.

Fakat Dick Sand’in korktuğu başına geldi. Tekne geçerken sağ tarafındaki otların bir kısmı aralanmıştı.

Yerlilerden biri çığlığı bastı. Ot yığınının içinde neyin saklandığını mı görmüştü? Arkadaşlarına mı haber veriyordu? Büyük olasılıkla.

Dick Sand’le yakınları bir şey anlayacak durumda değillerdi. Birkaç saniye içinde akıntı öyle hızlanmıştı ki köyü gözden kaybettiler.

Dick Sand, “Sol kıyıya!” emrini verdi. “Nehir yatağı elverişli hale döndü!”

Güçlü bir kürek hamlesi yapan Hercule, “Sol kıyıya!” karşılığını verdi.

Dick Sand onun yanına geldi ve ay ışığında aydınlanan suları gözlemledi. Tehlikeli hiçbir şey göremedi. Peşlerinden bir tek yerli kayığı gelmiyordu. Belki de vahşilerin kayığı yoktu. Gün doğduğu zaman ortalıkta hiçbir yerli görünmedi. Bununla beraber, ihtiyatı elden bırakmayan kayık, sürekli olarak sol kıyıyı izledi.

Daha sonraki dört gün, 11’den 14 Temmuz’a, Misis Weldon ve arkadaşları toprak parçasının hissedilir biçimde değişkenlik gösterdiğini fark ettiler. Ortalığın ıssız olması şöyle dursun, çölün ta kendisi karşılarında duruyordu. Kayığın çevresi, Livingstone’un ilk yolculuğunda keşfettiği Kalahari Çölü’nden farksızdı. Geride kalan bölgenin verimli alanlarıyla ilgisi olmayan çorak bir arazi.

Ve hâlâ sonu gelmeyen kocaman akarsu. Ona büyük nehir denebilirdi; zira büyük olasılıkla Atlantik sularına karışacaktı.

Çorak bölgede yiyecek sorununu çözmek kolay olmayacaktı. Erzak stokundan geriye bir şey kalmamıştı. Balık pek tutulamayacak, avlanmadan sonuç çıkmayacaktı. Geyikler, antiloplar, pokular ve öteki hayvanlar şu çölde ne arasındı? Onlarla birlikte etoburlar da kaybolmuştu.

Nitekim, geceleri bildik kükremeler artık duyulmuyordu. Sessizliği bir tek kurbağa viyaklamaları bozuyordu. Cameron bu sesleri, gemi tersanesinde çalışan ve kalafatlama yapan kalafatçıların, perçinleme yapan perçincilerin, matkapla çalışan ustaların çıkardığı gürültülere benzetmişti.

İki kıyıdaki arazi düzdü, ağaçlardan yoksundu. Batıdan ve doğudan sınırını çizen uzak tepelere kadar gidiyordu. Sadece bol miktarda sütleğen göze çarpıyordu. Ne var ki bunlar içinden manyoka unu çıkan sütleğengillerden değildi. Bu bitkilerden besin değeri olmayan bir yağ elde edilirdi.

Bu arada, yiyecek tedarik etmek lazımdı. Dick Sand ne yapacağını bilemiyordu. O sırada Hercule, yerlilerin papirüs yaprağında bulunan ilikle ve eğreltiotlarıyla karınlarını doyurduklarını hatırlattı. İbn Hamis’in kervanını ormanda izlerken açlığını gidermek için kendisinin de o bitkilerden yediğini anlattı. Bereket versin, papirüsler ve eğreltiotlarından yamaçlar boyu geçilmiyordu. Papirüs iliği tatlıydı. Herkes tarafından, özellikle Jack tarafından beğenildi.

Pek güçlendirici bir madde değildi; ama ertesi gün, kuzen Bénédict sayesinde daha yararlı bir besin bulundu.

İsmini ölümsüzleştirecek olan “Hexapodos Benedictus”un keşfinden beri kuzen Bénédict eski huylarına geri dönmüştü. Böcek sağlam bir yerde korunuyordu; şapkasının içine saklamıştı. Karaya çıkış saatlerinde bilgin yeniden ortalığı araştırmaya koyuluyordu. O gün, uzun otları karıştırırken, ötüşü dikkatini çeken bir kuş gördü.

Dick Sand onu vurmaya hazırlandı. O sırada, kuzen Bénédict bağırdı:

“Ateş etmeyin Dick, ateş etmeyin! Bir kuş beş kişiye yetmez!”

Uçmakta telaş etmeyen kuşa Dick Sand ikinci kez nişan alarak, “Jack’a yeter,” dedi. Kuzen Bénédict üsteledi:

“Olmaz hayır! Ateş etmeyin. O bir kılavuz. Bize bol miktarda bal bulabilir.”

Birkaç kilo balın bir kuştan daha çok işe yarayacağını düşünen Dick Sand, tüfeğin namlusunu yere çevirdi. Kuzen Bénédict’le birlikte hemen kılavuzun peşine takıldılar. Kuş bir konuyor, bir uçuyor, kendisini izlemelerini istiyordu.

Pek uzağa gitmediler. Birkaç dakika sonra, sütleğenlerin arasına gizlenen yaşlı ağaç gövdelerinden yoğun bir arı uğultusu geldi.

Kuzen Bénédict, bu üretici zarkanatlıları “emeklerinin ürününden” yoksun bırakmak istemedi; kendisini böyle ifade ediyordu. Ama Dick Sand onu başka türlü anladı. Kuru otları yakarak anları dumana boğdu ve hayvancıkları kaçırttı. Sonuçta, önemli miktarda bal ele geçirdi. Sonra kılavuz kuşun payı olan balmumu parçalarını ona ayırarak kayığa geri döndüler.

Bal hemen ilgi gördü. Gerçi az sayılırdı, zira herkes fena halde acıkmıştı. 12’si günü, yerli kayığı çekirgelerin kaynaştığı bir yerden geçti. Binlerce çekirge kaynaşıyordu, toprağın üstüne, çalılara ikişer üçer sıralar halinde dizilmişlerdi. Kuzen Bénédict yerlilerin genellikle bu düzkanatlılarla beslendiğini söylemekten eksik kalmadı. Söylediği gerçekten doğruydu. Bu bol ve ucuz yiyecek hemen ilgi gördü. Tekneyi çekirgeyle doldurup hafif ateşte pişirdiler. Çekirgeler lezzetliydi, karnı tok olanlara bile lezzetli geldi. Kuzen Bénédict hatırı sayılır miktarda çekirge yedi. Hayvanlara üzülerek içini çekiyordu, ama ne çare, yine de yedi.

Ne var ki bu maddi ve manevi deneyimlerin sonu gelmişti. Nehrin hızlı akıntısı, başlangıçta ormanlarda yürüdükleri gibi yorgunluk hissettirmiyordu ama, günün aşırı sıcakları, gecenin rutubetli saatleri, sivrisineklerin aralıksız saldırıları, her şey dayanılmaz hale geliyordu. Şu yolculuğun artık sonuna gelmek lazımdı! Gerçi Dick Sand yolculuğun sonunu nasıl belirleyeceğini bilemiyordu. Sekiz gün mü, yoksa bir ay mı sürecekti? Hiç belli değildi. Nehrin batıya doğru aktığından emin olsalar, çoktan Angola’nın kuzey kıyısına varmış olurlardı. Gelgelelim akıntının yönü daha ziyade kuzeye sapıyordu; bu durumda, kıyı şeridine varmak için uzun süre gidebilirlerdi.

14 Temmuz sabahı, ani bir yön sapması gerçekleştiği zaman Dick Sand’in endişesi gittikçe arttı.

Küçük Jack kayığın ön tarafındaydı, çıplak yüksek yaylalara bakıyordu. O sırada, ufukta yaygın bir su alanı belirdi.

“Deniz!” diye haykırdı.

Dick Sand bu haykırıştan irkildi ve küçük Jack’in yanına geldi.

“Deniz mi!” dedi. “Yok daha değil, batıya doğru uzanan kocaman bir akarsu bu, üstelik bir nehir kolu! Belki de Zaire nehrinin kendisi!”

“Tanrı seni işitsin!” karşılığını verdi Misis Weldon.

Evet! Bu nehir Stanley’nin birkaç yıl önce keşfettiği Congo ya da Zaire idiyse, onun akıntısıyla sürüklenerek Portekiz kolonilerine ulaşmak işten bile değildi. Dick Sand böyle olmasını umut etti ve inancını sağlam tuttu.

15, 16, 17 ve 18 Temmuz günleri, daha az çorak görünen bir çevrenin ortasında kayık, akarsuyun gümüşi sularında sürüklendi. Bu arada, fazla ihtiyatlı davranmak gerekmiyordu. Ne de olsa bu kayık, akıntıda sürüklenen bir ot yığınından ibaretti.

Herhalde birkaç gün daha geçecek, Pilgrim kazazedelerinin acıları son bulacaktı.

Fakat 18 Temmuz gecesi, herkesin hayatını tehlikeye atacak bir olay meydana geldi.

Sabaha doğru saat üçte, batı yönünde uzaktan gelen boğuk bir gürültü duyuldu. İyice kaygılanan Dick Sand, gürültünün kaynağını öğrenmek istedi. O sırada, Misis Weldon, Jack ve kuzen Bénédict kayıkta uyuyorlardı. Hercule’ü ön tarafa çağırdı, bütün dikkatini vererek gürültüyü dinlemesini söyledi.

Gece sakindi. Yaprak kımıldamıyordu.

Gözleri sevinçten parlayan Hercule, “Denizin gürültüsü!” dedi.

Dick Sand başını sallayarak, “Hayır!” karşılığını verdi.

Hercule, “Peki bu ne?” diye sordu.

“Günün ışımasını bekleyelim, gözümüzü dört açmalıyız!.”

Bunun üzerine, Hercule arka tarafa gitti.

Dick Sand ön taraftan ayrılmadı. Pür dikkat dinliyordu. Ses daha ziyade uzaklardan gelen bir gürlemeye benziyordu.

Gün ışıdı. Suyun aşağı yönünde, nehrin üstünde havada bir çeşit bulut görünüyordu.

Ama bu bir bulut yığını değildi, açıkça belli oluyordu. Güneşin ilk ışınları, bir yamaçtan öbürüne uzanan görkemli bir gökkuşağını yansıtıyordu.

Sesi Misis Weldon’u uyandıran Dick Sand, “Kıyıya!” diye haykırdı. “Şelale var! Havadaki bulutlar şelaleden püsküren su parçacıkları! Kıyıya çek Hercule!”

Dick Sand yanılmıyordu. Nehrin ilerisinde, akarsu yatağı kırk metre aşağıdaydı. Sular görkemli, ama dayanılmaz bir coşkuyla aşağı yuvarlanıyordu. Bir kilometre daha giderse, tekne uçurumu boylayacaktı.

19

S. V.

Hercule güçlü bir kürek hamlesiyle sol kıyıya yöneldi. Zaten kıyıya yakın yerde akıntının hızı azalıyordu ve nehrin yatağı şelaleye kadar normal derinlikteydi. Sanki toprak birdenbire kayıyor, şelalenin çekim gücü, yüz-yüz elli metre berisinden hissediliyordu.

Sol kıyıda, çok yoğun bir ağaç kümesi yükseliyordu. Ağaçların yoğunluğu güneş ışınlarını sızdırmıyordu. Dick Sand dehşete kapılmadan etrafa bakamıyordu. Aşmak zorunda kalacakları yerlerde yamyamlar yaşıyordu; zira kayık artık akıntıda ilerleyemezdi. Tekneyi şelalenin ötesine taşımaya gelince, bu olacak şey değildi. Sonuçta, tam Portekiz kolonilerine ulaşmayı umarlarken, zavallı insanlar ağır bir darbe yemişlerdi. Yine de şu ana kadar çok yardım almışlardı! Tanrı bir daha yardımlarına koşmayacak mıydı?

Kayık çok geçmeden nehrin sol kıyısına varmıştı. Kıyıya yaklaştıkça, Dingo’da tuhaf hareketler başgösterdi.

Köpeği gözlemleyen Dick Sand’in aklına, -zira her an tehlike mevcuttu- yamaçtaki otlar arasında bir vahşi hayvan ya da yerlinin gizlenip gizlenmediği geldi. Ancak hayvanın ürküntü sonucu böyle davranmadığını hemen anladı.

Dingo’yu kollarıyla kucaklayan küçük Jack, “Sanki ağlıyor!” dedi.

Jack’in kollarından kurtulan Dingo suya atladı. Daha kıyıya sekiz metre mesafe vardı. Köpek yamaca çıktı, otların arasında kayboldu.

Ne Misis Weldon ne Dick Sand ne de Hercule bir şey anlayabildiler.

Birkaç saniye sonra, suyosunlarının yeşil köpüğünden oluşan ve suda yaşayan bitkilerle örtülü bir kıyıya yanaşıyorlardı. Acı çığlıklar atan birkaç yalıçapkını ve kar beyazı küçük balıkçıllar birdenbire uçuştular. Hercule kayığı sıkıca bir sakızağacının köküne bağladı. Herkes yamaca tırmandı. Karşılarına büyük ağaçlar çıktı.

Ormanda hiçbir keçiyolu yoktu. Ancak ezilen yosunlardaki ayak izleri, buranın hayvanlar ya da yerlilerce ziyaret edildiğini belli ediyordu.

Tüfeğini ateşe hazırlayan Dick Sand, baltasını sıkı tutan Hercule, on adım sonra Dingo’yu gördüler. Burnu yerde olan köpek, sürekli havlayarak iz sürüyordu. Nedeni bilinmeyen bir önsezi, onu kıyının bu tarafına çekmişti. Bir saniye sonra ormanın derinliklerine dalacaktı. Bunu herkes anlamıştı.

“Dikkat!” dedi Dick Sand. “Misis Weldon, Mösyö Bénédict, Jack yanımızdan ayrılmayın! Dikkat et Hercule!”

O anda Dingo başını kaldırdı, küçük sıçramalarla kendisinin takip edilmesini istedi.

Bir saniye sonra, Misis Weldon ve arkadaşları hayvana ulaşmışlardı. Dingo yaşlı bir ağacın dibinde duruyordu.

Orada, yıkık dökük, tahtaları birbirinden ayrılmış bir kulübe dikiliyordu. Dingo kulübenin önünde acı acı uluyordu.

Dick Sand, “Kimse yok mu?” diye bağırdı.

Kulübeye girdi.

Misis Weldon’la ötekiler onun peşinden girdiler.

Yere insan kemikleri saçılmıştı.

Misis Weldon, “Burada bir adam ölmüş!” dedi.

Dick Sand, “Dingo bu adamı tanıyordu!” diye ekledi. “Onun sahibi olsa gerek! Ah! Şuna bakın!”

Dick Sand kulübenin dibinde ağacın soyulmuş gövdesini gösteriyordu.

Oraya, neredeyse yazıları silinmiş olan, ama hâlâ okunabilen kırmızı renkli bir kâğıt asılıydı.

Dingo ayağını ağacın sağ tarafına koymuş, sanki bir şeyi gösteriyordu.

Dick Sand, “S. V.!” diye bağırdı. “Dingo bu harfleri tanıyordu! Tasmasında aynı harfler var!”

Sözünü yarıda kesti, eğilerek yerde bir köşede duran paslı bakır bir kutuyu aldı.

Kutunun kapağı açıktı, içinden kırmızı renkte bir kâğıt parçası sarkıyordu. Dick Sand şu birkaç sözcüğü okudu:

“Rehberim Negoro tarafından soyularak vuruldum... 3 Aralık 1871... burada... sahilden 190 kilometre uzakta... Dingo!... Yardım edin!...

S. Vernon.”

Kâğıt her şeyi anlatıyordu. Köpeği Dingo ile beraber Afrika’da araştırma yapan Samuel Vernon’a Negoro rehberlik yapmıştı. Gezginin yanında bulunan para, alçağın hırsını kamçılamış, onu ele geçirmeye karar vermişti. Congo kıyılarının bu noktasına gelen Fransız gezgin, şu kulübede konaklamıştı. Orada saldırıya uğrayarak soyulmuş ve ölüme terk edilmişti. Cinayeti gerçekleştiren Negoro, kaçarken galiba Portekiz makamlarının eline düşmüştü. Köle tüccarı Alvez’in adamlarından biri olarak teşhis edilince, Saint-Paul de Loanda’ya götürülmüş, orada ömür boyu hapis cezası alarak koloninin zindanlarından birine atılmıştı. Kaçmayı başarıp Yeni Zelanda’ya geldiğini biliyoruz. Pilgrim’e bindiğini ve gemideki insanlara uğursuzluk getirdiğini de biliyoruz. Fakat işlediği cinayetten sonra neler olmuştu? Bunu anlamak kadar kolay bir şey olamaz! Talihsiz Vernon, ölmeden önce bir pusula yazmaya fırsat bulmuş, cinayet tarihini ve katilin adını pusulada belirtmişti. Pusulayı kuşkusuz çalınan paranın içinde bulunduğu şu kutuya sokmuş ve son bir çaba harcayarak kanlı parmağıyla isminin baş harflerini kazımıştı... O iki kan lekeli mektup, uzun süre Dingo’nun önünde durmuş, hayvan harfleri tanıyacak kadar ezberlemişti. Artık unutması mümkün değildi. Sonra sahile gelmiş, Waldeck kaptanı tarafından kurtarılmıştı. Nihayet Pilgrim’de Negoro ile karşılaşmıştı. Bu zaman zarfında, gezginin kemikleri Afrika’nın bu ıssız köşesinde çürümeye yüz tutmuştu. Artık yalnızca köpeğinin anılarında yaşıyordu. Evet! Olaylar böyle geçse gerekti. Dick Sand ve Hercule, Samuel Vernon’un kalıntıları için mezar hazırlarken, Dingo hırlayarak kulübeden fırladı.

Biraz sonra, acı feryatlar işitildi. Anlaşılan güçlü hayvan bir adamla kapışmıştı.

Hercule de Dingo’nun peşinden fırladı. Kara derilinin ardından koşan Misis Weldon, Dick Sand, Jack ve kuzen Bénédict, ikisinin de yerde yuvarlanan bir adamın üzerine atıldıklarını gördüler. Köpek korkunç dişlerini adamın gırtlağına geçirmişti.

Negoro’ydu bu.

Amerika’ya gitmek için Zaire’nin ağzına gelen serseri, yanındakileri geride bırakmış, gezgini öldürdüğü yere gelmişti.

Boş yere buraya gelmediği belliydi. Bir ağacın kovuğunda birkaç Fransız altını parlıyordu. Bunu fark edince, durumu herkes anladı. Cinayetten sonra, Portekizliler’in eline düşmeden önce, Negoro gezginden çaldığı parayı saklamıştı. Günün birinde geri dönecek, altınları cebine indirecekti. O gün gelip çatmış, ama Dingo gırtlağına sarılmıştı. Şaşkına dönen alçak, bıçağını çekip köpeği vurdu. Aynı anda, Hercule de ona saldırdı.

“Ah! Serseri! Nihayet seni boğabilirim!”

Oysa yapılacak bir şey kalmamıştı! Portekizlide hayat belirtisi görünmüyordu. Adeta tanrısal adalet tarafından öldürülmüştü. Hem de tam cinayeti işlediği yerde! Ne yazık ki sadık köpek de ölümcül bir darbe almıştı. Sürünerek kulübeye geldi, Samuel Vernon’un öldüğü yere cansız serildi.

Hercule, gezgin ve Dingo’nun kalıntılarını aynı çukura gömdü. Herkes ağlıyordu.

Negoro artık yoktu. Ama Kazonnde’den beri yanında gelen yerliler pek uzakta olmasalar gerekti. O geri gelmeyince, doğal olarak akarsu kıyısını araştıracaklardı. Çok ciddi bir tehlike söz konusuydu.

Dick Sand ve Misis Weldon ne yapacaklarını birbirine danıştılar. Hiç vakit geçirmeden bir şeyler yapmaları gerekiyordu.

Açıkça belli olan bir şey vardı: Bu akarsu Congo’ydu. Yerliler ona Kwango, Ikutu ya da Kongo diyorlardı. Uzunlamasına Zaire oluyor, daha ötesi Lualaba adını alıyordu.

Orta Afrika’nın anayolu burasıydı. Kahraman Stanley, o yola onurlu bir isim olan “Livingstone” adının verilmesini dayatmış, ancak coğrafyacılar kendisinin adını vermişlerdir.

Bunun Congo nehri olduğuna kuşku kalmamıştı, fakat Fransız gezgin pusulasında onun ağzına varılması için bu noktadan daha yüz doksan kilometre mesafe bulunduğunu işaretlemişti. Aksi gibi, bu nokta da hiç elverişli değildi. Görkemli bir çağlayan, büyük olasılıkla Ntamo çağlayanı, tekneyle yol alınmasına izin vermiyordu. Nitekim sağ ya da sol kıyıyı izlemekten başka çare yoktu. En azından şelalenin sonuna kadar. Bir iki kilometre ilerledikten sonra bir sal yapılır ve bir kez daha nehrin akıntısında devam edilebilirdi.

Dick Sand şu sonuca vardı:

“Bir karara varmamız gerekiyor. Şimdi üzerinde bulunduğumuz sol kıyıdan mı, yoksa sağ kıyıdan mı devam edeceğiz? Misis Weldon, iki taraf da bana tehlikeli görünüyor; yerlilerden korkulur. Kaldı ki bu kıyıda daha çok risk var. Ne de olsa, Negoro’yu izleyenler buradan gelecekler.”

Misis Weldon, “Öbür kıyıya geçelim,” karşılığını verdi.

Dick Sand, “Acaba orası elverişli mi?” diye ekledi. “Congo’nun ağızlarına giden yol sol kıyıda; zira Negoro da o yolu izliyordu. Neyse Önemi yok! Kararsızlığa düşmeyelim. Yalnız sizinle birlikte nehri geçmeden önce Misis Weldon, şelalenin aşağısına kadar gidebilir miyiz, bunu anlamam lazım.”

Daha ihtiyatlı davranmak gerekiyordu. Dick Sand hemen harekete geçti.

Bu mevkide, akarsu yatağının genişliği yüz yüz elli metreyi buluyordu. Kürek kullanmanın acemisi olmayan genç adam için onu aşması kolaydı. Misis Weldon, Jack ve kuzen Bénédict, Hercule’ün himayesinde onun dönüşünü bekleyeceklerdi.

Önlemler alındıktan sonra, Dick Sand gitmeye hazırlanırken Misis Weldon, “Şelaleye kapılmaktan korkmuyor musun Dick?” diye sordu.

“Hayır Misis Weldon. Genişliği yüz elli metre olsa, onu aşarım.”

“Ya karşı kıyıda?”

“En ufak bir tehlike sezersem, geri dönerim.”

“Tüfeğini yanına al.”

“Yanımda, hiç endişelenmeyin.”

Misis Weldon içinden bir şeyler sezer gibi olmuştu.

“Ayrılmasak belki daha iyi olur Dick” diye ekledi.

Dick Sand, “Yok olmaz... Bırakın tek başına gideyim...” karşılığını verdi. “Hepimizin kurtuluşu buna bağlı! Bir saat içinde geri dönerim. Gözünüzü dört açın Hercule!”

Bunun üzerine, halatı çözülen tekne, Dick Sand’i Zaire’nin karşı kıyısına taşıdı.

Papirüsün yoğun yaprakları arasına büzülen Misis Weldon ve Hercule, gözleriyle onu izliyorlardı.

Dick Sand bir anda nehrin ortasına gelmişti. Akıntı çok kuvvetli değildi ama, şelalenin çekimiyle hız kazanıyordu. Yüz elli metre aşağıda, gürüldeyen sular her yanı kaplıyordu. Batı rüzgarıyla havalanan su serpintileri genç adama kadar geliyordu. Yerli kayığı dün gece bağlı durmasa, ölülerden başka şeyi geri vermeyen şelalede yok olup giderdi. Dick bu düşünceyle ürperdi. Şimdi korkacak bir şey yoktu. Küreği ustaca kullanıyor, kayık akıntıya yanlamasına bir yön tutturarak ilerliyordu.

Bir çeyrek saat sonra, Dick Sand karşı kıyıya ulaştı. Yamaca atlamaya hazırlanıyordu.

O anda, çığlıklar koptu. On kadar yerli, hâlâ tekneyi kamufle eden ot yığınına saldırıyordu.

Gölde bulunan köyün yamyamlarıydı bunlar. Sekiz gün boyunca, nehrin sağ kıyısını izlemişlerdi. Köyün temel kazıkları tarafından parçalanan ot yığınının arasından kaçakları görmüşlerdi. Gerçekten garanti bir av sayılırdı üstündekiler. Ne de olsa, o talihsizler er veya geç kıyılardan birine çıkacaklardı.

Dick Sand her şeyin bittiğini düşündü. Acaba kendi hayatını feda etse arkadaşları kurtulur muydu? Hiç paniğe kapılmadı, tüfeği omuzunda ön tarafta ayakta bekledi. Yamyamları korkutarak tehdit ediyordu.

Bu arada, yerliler bütün ot yığınını aşağı indirdiler. Teknede başka kurbanlar var sanıyorlardı. Genç adamın tek başına ellerine düştüğünü görünce, hayal kırıklığına uğrayarak dehşet içinde bağırıp çağırdılar. On kişiye on beş yaşında bir oğlan düşüyordu!

Bunun ardından, yerlilerden biri kolunu karşı kıyıya uzatarak Misis Weldon’la arkadaşlarını gösterdi. Zavallılar her şeyi görmüşler, ellerinden bir şey gelmediğinden yamaca fırlamışlardı.

Kendine aldırış etmeyen Dick Sand, tanrısal bir mucize bekledi.

Kayık açığa itilmiş, yamyamlar nehri geçeceklerdi.. Ama ateşli silahların etkisini bildiklerinden hareket etmiyorlardı. Sadece içlerinden biri küreği kavramış, kullanmasını iyi bilen bir adam haliyle yerli kayığını nehirde götürüyordu. Çok geçmeden, kayık sol kıyıya yüz adım kadar yaklaştı.

Dick Sand Misis Weldon’a seslendi:

“Oradan kaçın! Kaçın!”

Ne Misis Weldon ne de Hercule’ün kılı kıpırdıyordu. Sanki ayakları toprağa kenetlenmişti.

Kaçmak mı! Neye yarar! Bir saat sonra, yamyamların ellerine düşerlerdi!

Dick Sand onu anlamıştı. Tanrısal yardım da gelmiyordu. Kendi hayatını feda ederek bütün sevdiklerini kurtaracağını düşündü. Artık kararı kesindi.

“Tanrı onları korusun,” diye mırıldandı. “Bana da acısın!”

Dick Sand silahını küreği kullanan yerliye doğrulttu. Küreğe isabet eden kurşun onu parçalara ayırdı.

Yamyamlar dehşet içinde feryadı bastılar.

Gerçekten, artık kürekten yoksun kalan kayık sulara kapılmıştı. Akıntıda hızla sürüklendi, şelaleden düşmesine kırk metre kalmıştı.

Misis Weldon, Hercule her şeyi anlamışlardı. Yamyamlarla beraber kendini de harcayan Dick Sand onları kurtarmaya çalışıyordu. Küçük Jack’le annesi, ona son bir veda öpücüğü gönderdiler. Hercule’ün eli çaresiz, ona doğru uzandı!

O anda, sol kıyıya yüzerek geçmeye karar veren yerliler, alabora olan kayıktan suya atladılar.

Ölümle burun buruna gelen Dick Sand, soğukkanlılığını yitirmemişti. Birden aklına bir şey geldi. Alabora olup ters dönen kayık yüzüyordu; hâlâ kendisini kurtarabilirdi.

Gerçekten, Dick Sand şelaleye yuvarlanırken iki tehlike geçerliydi: Ya suda boğulacak ya da havasızlıktan ölecekti. Tersine dönen tekne, bir kutu gibiydi. Onun içindeyken hem başını suyu dışında tutabilir, hem de şelalenin hızıyla kendisini tıkayan havasızlıktan kurtulabilirdi. Bu koşullarda, bir insan Niagara Şelalesi’nde bile hem suda hem de havasızlık sonucu boğulmadan hayatta kalabilirdi.

Bütün bu olasılıklar Dick Sand’in kafasından şimşek gibi geçti. Son bir çabayla, kayığın kenarına tutundu, tersine dönen teknede başı suyun üstünde kalmıştı. Dayanılmaz akıntının kendisini sürüklediğini hissetti. Ve nerdeyse dikine bir düşüş gerçekleşti.

Yerli kayığı şelalenin dibindeki suların içine gömüldü. Derine daldıktan sonra su yüzeyine çıktı. İyi yüzücü olan Dick Sand, artık her şeyin kollarındaki güce bağlı olduğunu anladı.

Bir çeyrek saat sonra, sol kıyıya varıyordu. Misis Weldon, küçük Jack, kuzen Bénédict ve Hercule’ü orada buldu. Hemen onu alıp uzaklaştılar.

Yamyamlar çoktan sularda kaybolmuştu. Alabora olan kayık onları korumamış, daha şelalenin derinliklerine gömülmeden can vermişlerdi. Cesetleri nehrin alt akıntısıyla savurulup sivri kayalıklarda parçalanacaktı.

20

SONUÇ

İki gün sonra, 20 Temmuz’da, Misis Weldon’la arkadaşları Congo’nun ağzında bulunan Emboma’ya giden bir kervanla karşılaşıyorlardı. Kervandakiler insan kaçakçısı değildi; fil dişi ticareti yapan Portekiz uyruklu namuslu tüccarlardı. Kaçakları içtenlikle karşıladılar ve yolculuğun son bölümü dayanılır koşullarda tamamlandı.

Kervanla karşılaşmak gerçekten Tanrı’nın bir lütfuydu. Dick Sand zaten Zaire’yi salla aşamazdı. Zira Ntamo Şelalesi’nden Yellala’ya kadar nehir hızlı akıntılar ve çağlayanlardan oluşuyordu. Stanley altmış iki tane çağlayan saymıştı; hiçbir tekne oradan geçemezdi. Dört yıl sonra, korkusuz gezgin Coango’nun ağzına varmış, yerlilerle otuz iki kez çarpışmak zorunda kalmıştı. Daha aşağıda, Mbelo Şelalesi’ne kaçarak mucize eseri ölümden dönmüştü.

11 Ağustos’ta, Misis Weldon, Dick Sand, Jack, Hercule ve kuzen Bénédict, Emboma’ya varıyorlardı. Orada, karı koca Motta ve Harrison Viega tarafından cömertçe ağırlandılar. Buharlı bir gemi Panama’ya gidecekti. Misis Weldon ve arkadaşları gemiye bindiler ve sevinç içinde Amerikan toprağına çıktılar.

San Fransisco’ya ulaşan bir telgraf karısının ve oğlunun beklenmedik dönüşünü James W. Weldon’a bildiriyordu. Adamcağız Pilgrim’in kaybolduğu bütün yerleri boşuna arayıp durmuştu.

Nihayet 22 Ağustos’ta, bir tren, kazazedeleri Kaliforniya’nın başkentine getirdi! Ah! İhtiyar Tom ve arkadaşları keşke onlarla birlikte dönseydi!

Dick Sand ve Hercule hakkında şimdi ne demeli? Biri evin oğlu, öbürü dostu olmuştu. James Weldon, genç adama ve yiğit kara deriliye öyle minnet borçluydu ki! Negoro’nun kendisine kadar ulaşmadığına sevindi; zira karısına ve oğluna kavuşmak için bütün servetini verecekti! Üstelik Afrika’ya gidecek, kimbilir ne biçim tehlikelerle karşılaşacaktı!

Kısaca Kuzen Bénédict’i anlatalım. Gelişinin aynı günü, saf bilgin James Weldon’la tokalaştıktan sonra, odasına kapanmış, çalışmaya koyulmuştu. Sanki önceki gün yarım kalan cümlesini tamamlayacaktı. “Hexapodos Benedictus” üzerine muazzam bir çalışma tasarlıyordu. Böcekbilim alanında eşsiz bir yapıt.

Böceklerle dolu odasında, kuzen Bénédict bir pertavsız ve gözlük buldu... Tanrı’ya şükür! Ancak Afrika böcekbiliminin kendisine armağanı olan numuneyi bu aygıtlarla inceleyince umutsuz bir çığlık attı.

“Hexapodos Benedictus” hiç de altı ayaklı değildi! Sıradan bir örümcekti! Sekiz ayak yerine altıayak olmasının nedeni, öndeki iki ayağının eksik olmasından kaynaklanıyordu. Aksilik bu ya, onu tutarken Hercule iki ön ayağını kırmıştı. Dolayısıyla bu eksiklikle, sözüm ona “Hexapodos Benedictus” sakatlar kategorisine giriyor ve en sıradan örümcekgiller sınıfına dahil oluyordu. Kuzen Bénédict’in miyop gözleri onu teşhiste yanılmıştı.

Üç yıl sonra, küçük Jack sekiz yaşına gelmişti. Dick Sand kendini yetiştirmek için çalışırken, onun da dersleriyle ilgileniyordu. Gerçekten, karaya ayak bastıktan sonra, bilgilerinin eksik olduğunu anlayıp bir çeşit pişmanlık duyarak kendisini bilime vermişti.

“Evet!” diyordu kendi kendine. “Pilgrim’de bir denizcinin bilmesi gereken her şeyi öğrenmiş olsaydım, başımıza o felaketler gelmezdi!”

Dick Sand böyle düşünüyordu. Nitekim on sekiz yaşında, hidrografi öğrenimini başarıyla bitirdi ve özel bir diploma aldı. James W. Weldon’un şirketinde kaptanlık yapacaktı.

Sandy-Hook Burnu’nda bulunan o kimsesiz çocuk, iyi hali ve çalışmasıyla nerelere gelmişti. Genç yaşına rağmen, herkes onu takdir ediyor, herkeste saygı uyandırıyordu. Sadeliği ve alçakgönüllülüğü o kadar doğaldı ki! Parlak çalışmalar, girişimlerinde gösterdiği kararlılık, cesaret ve istikrar, onu bir çeşit kahraman mertebesine çıkarmıştı.

Bu arada, bir düşünce kafasına takılıyordu. Çalışmalarından artakalan boş zamanlarda, sürekli olarak ihtiyar Tom’u, Bat’i, Austin’i ve Actéon’u düşünüyordu. Onların başına gelen felaketten kendini sorumlu tutuyordu. Eski arkadaşlarının durumu, Misis Weldon için de üzüntü kaynağıydı. Bunun üzerine, James Weldon, Dick Sand ve Hercule onların izini bulmak amacıyla yeri göğü araştırdılar. Zengin armatörün tüm dünyaya yayılmış olan muhabirleri sayesinde bunu başardılar. Tom ve arkadaşları Madagaskar’da -çok yakında kölelik orada da kalkacaktı- satılmıştı. Dick Sand onları geri almak için küçük tasarruflarını feda etmek istedi. Ama James Weldon razı olmadı. Muhabirlerden biri pazarlık edip işi bitirdi. Bir gün, 15 Kasım 1877’de, dört kara derili evin kapısını çalıyorlardı.

Bunlar, ihtiyar Tom, Bat, Actéon ve Austin’di. O denli tehlikeleri başından savuşturan ve az kalsın mahvolan bu yiğit insanlar şimdi dostlarıyla kucaklaşıyorlardı.

Pilgrim’in o uğursuz Afrika kıyısına savurduğu insanların içinde bir tek zavallı Nan eksikti. Ne yazık ki ne yaşlı hizmetçi ne de Dingo hayata döndürülebilmişti. Tabii bunca tehlikelerle boğuşurken, sadece iki varlığın ölmesi bile mucize sayılırdı.

O gün, söylemeye gerek yok ama, Kaliforniyalı tüccarın evinde bayram havası esti. Herkes kadehini kaldırırken, Misis Weldon’un Dick Sand’e söylediği sözler alkışlarla kesildi: “On beş yaşındaki kaptanın şerefine!”

[←]

1. Yüz Günler (20 Mart 1815 - 22 Haziran 1815). Napoleon’un Paris’e dönüşünden, Waterloo hezimetinden dört gün sonra ikinci kez tahttan indirilmesine kadar geçen süre, -çn

[←]

2. 4.650 kilometre.

[←]

3. Yan işletmelerin Portekizli yöneticilerine verilen ünvan.

[←]

4. Dalgıçların su altında çalışabilmelerini sağlayan ve içine hava gönderilen büyük demir kazan. Dalgıçlar bunun içinde çalışırlar, -çn

[←]

5. Ülkede çok geçerli olan ve para yerine kullanılan böcek kabukları.

[←]

6. Cameron şöyle diyor: “Alvez’in onların sahibiyim dediği elli kadını elde etmesi için on köy yerle bir edilmişti. On köyde yüz iki yüz kadar insan vardı. Yani toplam olarak köyler bin beş yüz kişiden ibaretti. İçlerinden birkaçı kaçabilmiş, çoğunluk -neredeyse tümü- alevlerde can vermiş, ailelerini savunurken öldürülmüştü. Kaçanlar da balta girmemiş ormanlarda açlıktan yaşamını yitirmiş ya da vahşi hayvanlara yem olmuşlardı... Bu cinayetler, Hıristiyan olmakla böbürlenen ve Portekizli diye nitelendirilen adamlar tarafından işlenmişti. Söz konusu olaylar, uygarlaşmış ülke insanlarına inanılmaz gibi görünebilir. Kendi bayrağını taşıyan ve kendi yurttaşı olmakla övünen bu adamlarca işlenen canavarlıkları, Lizbon hükümetinin tanıması kabul edilemez. (Tour du Monde. Çev. H. Loreau) NOT: Cameron’un bu iddiaları Portekiz’de şiddetli protestolara neden olmuştu.

[←]

7. Afrika faunasından bir çeşit gevişgetiren.

[←]

8. Kelebeğimsiler türünden, solucan ilacı olarak kullanılan bir bitki, -çn

[←]

9. Sheffield’in bıçak yapımevi 170.000 kilo fil dişi tüketmişti.

[←]

10. İtalyan tiyatrosunda simgesel bir kişilik. 17. Yüzyıldan bu yana bütün Avrupa tiyatrolarında temsil edilmiştir. Arlequin sahnede rengarenk üçgen biçimli kumaştan oluşan kısa pantalon giyiyordu, -çn

[←]

11. Malezya kökenli bir sözcük. Malezya ve Hindistan’da yetişen palmiye ağacına denir, -çn

[←]

12. Eski bir sıvı ölçü birimi, 0,93 litre, -çn

[←]

13. Orta Afrika’nın kabilelerinde, güçlü bir liderin anısını yaraşır şekilde onurlandırmak söz konusu olduğu zaman, insan kıyımının ne kadar iğrenç olduğunu tasavvur edemezsiniz. Cameron’un belirttiğine göre, Kassongo kralının babası öldüğü zaman onun cenazesinde yüzü aşkın kişi kurban edilmişti.

[←]

14. Cameron çoğu kez bu yüzer adacıklardan söz eder.

[←]

15. Ringa familyasından eti yenir bir balık yavrusu, -çn