D. H. Lawrence

ÖLEN
ADAM

Çeviren: Bilge Karasu

The Man Who Died

Birinci Basım: 1962

Adam Yayıncilık'ta Birinci Basım : Ocak 198S

Kapak Düzeni: Sungu Çapan

284.01.030.396.237

İngilizceden çeviren: Bilge Karasu
1963 TDK Çeviri ödülü

GİRİŞ

Mezopotamya – Mtsır – Yunaneli üçgeni içinde yüzyıllarca gidip gelen efsanelerin düğüm noktası Anadolu – Suriye – Lübnan, üçgenin üç köşesinde unutulmağa başlayan şeyleri, yüzyıllarca, yaşamlarının bir parçası olarak taze tuttular{1}, tutmakla kalmayıp Roma’ya öğrettiler, aşıladılar. Eski mysterion’lar, mythos’lar, doğa ile yeniden bir bağ kurmağa, unutulmuş heyecanları tazelemeğe götürüyordu. Doğu gizemciliği yeniden bir kaynak oluyordu Batı’ya.

En yaygın, en geniş en önemli mythos'lardan biri olan “Ölüp Dirilen Tanrı” mythos’u{2}, mevsimlerin değişmesini, doğanın ölüp dirilişini, ölümün yası ile dirilişin sevincini bir araya getirerek anlatan bir mythos’du. Tanrıların tükenen gücü, ilkyazla birlikte yenilensin diye insanlar, ağladıktan ölümden sonra sevinç içinde dirilişi kutlar, bayram ederlerdi. Bu bayramlarda oynanan oyanlarla söylenen sözler, okunan dualar, anlatılan efsaneler yerden yere değişirdi ama ağıtlarla şenliklerin tarihi aşağı yukarı bir olur{3}, topraktan fışkıran yeşil ekinler, ölümüne ağlanan buğday yahut bolluk Tanrısının diriliş inancası sayılırdı. Rorna'da, Mısır’da, Babil’de Suriye’de Byblos’ta, Anadolu’da, Osiris, Tamımız (Aâonis) yahut Attis’in ölümüne ağlandığı günler{4} ilk Hıristiyanlarda da isa'nın ölümüne ağlandığı günler olmuştur. Bu günler, öteki Tanrıların dirilişine sevinilen günler olduğu gibi isa’nın da dirilişi ölüm tarihinden iki gün sonra şenliklerle kutlanır oldu.

* * *

Ter Tanrısı Seb (Keb, Geb} ile Gök Tanrıçası Nut’un oğlu Osiris doğduğu zaman, Tanrıların en büyüğünün, doğduğunu bildiren tür ses çınlamıştı havada{5}.

Osiris, kendinden üç gün sonra doğan kız kardeşi isis’le —Mısır töresine uyarak— evlenmişti isis, buğdayla arpayı bulmuş, ağaçlardan yemiş dermiş, bağ yetiştirmiş ilk varlıktı; Osiris, dünyayı dolaşıp bütün insanlara bunları öğretti. Ama bir gün, kardeşi Set’le yetmiş iki kişi daha birlik olup onu oyuna getirerek bir sandığa tıktılar, kurşun eriterek lehimledikleri bu sandığı suya attılar. Bunun üzerine isis, karalar bağlayarak Osi– ris’i aramaya çıktı.

Osiris’i taşıyan sandık, bu arada, Byblos kıyılarına varmıştı{6}. Karaya vurduğu yerde bir “erika” ağacı bitmiş, sandığı gövdesine saklamıştı. Byblos kralının bu ulu ağacı kestirip sarayına direk yaptığını öğrenen isis, Byblos’a giderek kralın çocuğuna dadı oldu{7}.

Daha sonra, kendini tanıtan isis, kraldan istediği direğin içinden sandığı çıkardı, Osiris’in üzerine kapandı. Sonra da onu alarak oğlu Horus'un yanına döndü.

Ama günün birinde Set, bu cesedi buldu, tanıdı, on dört parçaya bölerek dağıttı. İsis, gene papirüsten yapılı bir kayığa binip bu parçaları aramağa başladı. Eline geçen her parçayı, Set’in kötülüğünden korumak üzere, bulduğu yere gömüyordu. Ama bir tek parçayı bulamamıştı: Balıkların yediği erkeklik organını... Bunun üzerine isis, bu organın bir benzerini yaptı. Bu heykel, yüzyıllar boyunca Osiris bayramlarında kullanıldı...

Yunan kaynaklarının (Plutarkhos başta olmak üzere) anlattığı Osiris efsanesini Mısır kaynaklarından yararlanarak söyle bitirebiliriz: isis'le kardeşi Neftis’in ağlamalarına, ağıtlarına dayanamayan Ulu Tanrı Ra, Anubis’i gönderdi. Toth ile Horus’un yardımı ile Anubis, Osiris'in bütün parçalarını bir araya getirdi, keten bezlere sardı{8}. O saman isis, bu soğumuş “kil”in üzerinde kanatlarını çırptı; Osiris dirilerek öbür dünyada ölülerin başına kral oldu.

Frazer’e göre{9}, Osiris’in dirilişinde Mısırlılar, kendi ölümsüzlüklerinin bir inancasını görürlerdi. Osiris'in bayramları on sekiz gün sürer, bu bayramda Osiris mythos’unun gelişmesine uyularak ağlayıp yitik Tanrı aranır; sonra bulununca, çılgınca sevinilirdi.

Topraktan ekinler fışkırınca, ölen Tanrının bu buğdayı kendi vücudu ile meydana getirdiğine inanılırdı. Besleyici Tanrının, besleyici kral, çocuklarını doyuran baba, hatta, bolluk için kurban edilen Tanrı–kral teleklerine karıştığı bu noktada, halkını doyurmak için vücudunu veren, insanlar yaşasın diye ölen Tanrı (tabii, bu yeni dirim içinde yeniden dirime eren, dirilen Tanrı), bizi Hıristiyanlığın “Communion” ayinine götürür. Bir parça kan (simgesini şarapta bulan isa’nın kanı) ile bir parça ten’in (simgesini ekmekte bulan isa'nın vücudu) bütün inananlara dağıtıldığı bu ayin, Tanrısal varlık ile o varlığa inananlar arasındaki gizemsel bağları tazelemek için yılda en az — o da paskalya zamanı, yani isa’nın ölümü ile diriliğinin kutlandığı günler olmak üzere — bir defa yapılır{10}.

* * *

Luka incili’nin yedinci bölümünde Magdalena’nın (Mecdelli Meryem) öyküsü şöyle anlatılır; “(37) Ve işte şehirde bulunan bir kadın, bir günahkâr kadın, (İsa'nın) Ferisinin evinde sofrada olduğunu öğrenince, bir ak mermer kapta değerli yağ getirip onun ayaklarının yanında arkada durdu, ağlayarak ayaklarını gözyaşları ile ıslatmağa başladı ve başının saçları ile sildi, ayaklarım öptü ve değerli yağ ile meshetti. İsa'yı evine çağırmış olan Ferisi bunu görünce, içinden dedi: Bu adam peygamber olsaydı, kendisine dokunan kimdir ve ne çeşit kadındır bilirdi, çünkü bu günahkâr bir kadındır. İsa da ona cevap verip dedi: Simun, sana bir söyleyeceğim var. Ve o: Söyle, Muallim, dedi. Bir alacaklının iki borçlusu vardı; biri beş yüz, öteki elli dinar borçlu idiler: ödemek için bir şeyleri olmadığından, her ikisine de bağışladı. İmdi, bunlardan hangisi onu çok sevecektir? Simun cevap verdi: Sanırım ki, kendisine çok bağışlanan. İsa ona: Doğru hükmettin, dedi. Ve kadına dönerek Simun’a dedi: Bu kadını görüyor musun? Senin evine girdim, ayaklarım için bana su vermedin; fakat o benim ayaklarımı gözyaşları ile ıslattı, saçları ile sildi. Sen bana bir öpüş vermedin, fakat o, geldiğinden beri ayaklarımı durmadan öptü. Saçlarımı zeytinyağı ile meshetmedin; fakat o, ayaklarımı değerli yağ ile meshetti. Bundan dolayı sana derim: Onun çok olan günahları bağışlandı; zira o çok sevdi. Fakat kendisine az bağışlanan az sever. Ve isa kadına dedi: Günahların bağışlandı. Ve onunla beraber sofrada oturanlar: Bu kim ki, günahları da bağışlıyor? diye içlerinden söylenmeğe başladılar. (50) isa kadına: imanın seni kurtardı, selametle git, dedi.”

* * *

Lamence, ölen Adam'da isa mythos’unun beli başlı noktalarını kullanırken her defasında bu mythos’la eski mythos'lar arasındaki bağları düşündüğünü, bu mythos’u ayrı alarak değil, insanlık tarihinin en güzel mythos'Iarından birkaçı ile bir arada gördüğünü göstermekte, eninde sonunda, eskilerle yeni arasında bir ayrım olamayacağım düşünmektedir.

Lawrence, Hıristiyanlıkta öylesine önemli bir yer tuttuğu halde, Meryem’i (İsa’nın anası Meryem'i) bu kitaba almamış{11} — gene isa mythos'u ile eski mythos’lor arasındaki bağları belirtecek biçimde — isis’le isis rahibesini. Ana Tanrıça, Sevip Arayan Kutsal Kadın simgeleri olarak kullanmıştır{12}. Dirilişinden sonra yepyeni bir dirim, kendine yeni bir yaşam kurmak isteyen, yalvaçlık ömrünün dar sınırlı inançları ile düşüncelerini parçalayarak eski Tanrıların gücüne erişen isa'nın — belki de Pan’la barışan bir isa’nın{13} — Mecdelli Meryem’i, anasını geçmiş yaşayışında bırakarak, adsız bir isis rahibesinde aşkı bulması, bu aşkı yeni daiminin temeli görmesi, Lawrence'ta, hayat ile aşk “felsefe”lerini dar bir Hıristiyanlık anlayışı ile çatıştırarak, insanlığın en eski dirim simgeleriyle uzlaştırma çabasının bir belirtisidir.

Bu kitapta, gene Hıristiyan geleneğine aykırı biçimde yapılan bir “Yehuda yorumu” var. Bu yoruma tamamıyla katılmıyorsam da, kendi yorumuma yakın düştüğünü söylemek isterim. İçine birden şeytan girip çıkan bir Yehuda yerine çok sevip kıskançlığına ölümden başka bir çözüm bulamayan bir Yehuda düşünmek bana daha doğru gibi geliyor. Gerçi Kıskançlık da içe giren bir şeytanın yaptıracağını yaptırıyor ama, bunun yıllarla gelişen, olgunlaşan bir kıskançlık olduğunu düşünmek isterim. Yehuda’nın isa’yı ele vermek için öpmüş olduğunu unutmamalı.

Büğe KARASU

1. BÖLÜM

Kudüs yakınlarında oturan bir köylü vardı, ulak tefek, sümsük sümsük duran yavru bir döğüş horozu satın almıştı ama ilkyaz ilerledikçe gösterişli gösterişli tüylenen horoz, incir dallarının ucunda yapraklar belirdiği zaman turuncu renkli kemer boynuyla ışıl ışıl yanıyordu.

Yoksuldu bu köylü, bir kerpiç damda otururdu; bütün toprağı, kart bir incir ağacının boy gösterdiği, daracık, pis bir iç avlusuydu. Efendisinin bağları, zeytinlikleri, buğday tarlaları içinde Tanrının günü çalışır, sonra patikanın kıyısında duran kerpiç damına, uyumağa gelirdi. Ama yavru horozu ile kıvanıyordu. Kapalı avlunun içinde, küçücük yumurtalar yumurtlayan, zaten seyrek olan tüylerini döküp duran, boylarından umulmayacak kadar ortalığa ters yığan üç uyuz tavuk vardı. Bir köşede, samanla örtülü bir sundurmanın altında, çoğu zaman köylünün yanında tarlaya giden, ara sıra da evde kalan uyuşuk bir de eşek dururdu. Köylünün bir karısı da vardı, kara kaşlı kara gözlü, pek de çalışkan olmayan tazece bir kadın... Tavuklara tane serper, sofradan artan yulaf lapasını döker, eşek için de orağıyla yeşil otlar biçerdi.

Yavru horoz bayağı alımlı bir şey oldu. Talihi yüzüne gülmüş, üç kıtıpiyos tavuklu o küçücük pis avluda, züppe horozun biri kesilmişti. Duvarların ötesinde, hiç mi hiç bilmediği bir dünyada öten başka horozların sesine, boynunu uzatıp süzerek acı, tiz karşılıklar vermesini öğrendi. Ama ötüşünde ateşli tür özellik vardı; öteki horozların uzaktan gelen sesleri onu umulmadık taşkınlıklara, patlaklara kışkırtıyordu.

Köylü, yatağından kalkıp entarisini giyerken, “Nasıl da ötüyor” derdi.

“O yirmi tavuğun hakkından gelir” derdi karısı.

Köylü damından çıkar, genç horozuna övünçle bakardı, Lime lime olmuş o üç tavuğun — artık son noktasına varana değin — ıcığını bellemiş olan arsız, yalım yalım yanan bir kuştu bu. Ama horozcuk, bilinmeyen bir acunda, görünmeyen, uzakta kalmış horozların meydan okuyuşlarını dinleyerek başını bir yana eğerdi. Tutsak tutuldukları yerden kendisine esrarlı esrarlı seslenen cisimsiz ötüşleri. O ise, hiç yıldırılamayacak, çın çın öten bir meydan okuyuşla karşılığını verirdi bunların.

Köylünün karısı, “Çok sürmez, kaçar bu muhakkak,” diyordu.

Bu yüzden, onu yemle kandırdılar, kanatlarının, ayaklarının bütün gücüyle direndiği halde yakaladılar, bacağına bir ip bağlayarak mahmuzlarının üstünden düğümlediler; ipin öbür ucunu da eşeğin ahırının saman çatısını tutan merteğe bağladılar,

Serbest kalan genç horoz, haksızlığa kızgın uzun, cakalı adımlarla kişioğullarından uzaklaştı, ipini sonuna dek derdi, bağlı ayağını bütün gücüyle çekti, takıldı, bir an yere kapaklandı, kirli toprak tabanın üzerinde, uyuz tavukları yılgı içinde bırakarak, çılgıncasına debelendi, sonra da gönül bulandırıcı bir yalpalama ile ayağa kalkabildi, düşünceye durdu. Köylü ile köylünün karısı yürekten güldüler, genç horoz onların bu gülmesini işitti. Ayağından bağlı olduğunu, gamlı, uğursuzluğu sezen bir bilgiyle bildi.

Artık ne caka satıyor ne de tüylerini kabartıyor, parlatıyordu. İpinin sınırlandığı yer içinde kasvetli kasvetli yürüyordu. Gene de yemlerin en iyisini gövdeye indiriyor, gene de ara sıra yemin pek güzel bir parçasını, o sırada gözdesi olan tavuk için ayırıyordu. Gene de, yöresine kayıtsızca sokularak o görünmez büyüyü salan dişilerinden birinin üzerine titreyen, ürpertiler içinde bir ateşlilikle sıçrıyordu. Gene de, gün ışırken tutsak tutuldukları yerden boşanan horoz ötüşlerine meydan okurcasına karşılık veriyordu.

Ama şimdi, yemini yutuşunda yavuz bir açgözlülük, uyuz tavukların üzerine atılışında sıkıntılı bir zafer sevinci vardı. Her şeyin üstünde, sesi, çınlayıcılığının altın parlaklığını yitirmişti. Ayağından bağlıydı, bağlı olduğunu da biliyordu. Bedenini, ruhunu, canını bağlıyordu o ip.

Bununla birlikte, alttan alta, içindeki dirim yavuzcasına kesintisizdi. Kesilmesi, kopması gereken şey, ipti. Böylece, bir sabah, tan yeri ağarmadan önce ani bir güç dalgasıyla uykularından sıyrılarak kanatlarını açtı, ileriye atıldı, ip kopuverdi. Garip, yabanıl bir sesle acı acı haykırdı, bir sıçrayışta kendini duvarın üzerinde buldu, oracıkta tiz, kulak paralayıcı bir sesle öttü. Ses, öyle tizdi ki köylüyü uyandırdı.

Aynı saatlerde, tan yerinin ağarmasından önceki aynı dakikalarda aynı sabah, bir adam, kendisini bağlı tutan uzun bir uykudan uyandı. Kayaların içine oyulmuş bir mağarada, uyuşmuş, üşümüş olarak uyandı. Bütün o uzun uyku boyunca vücudu sızılarla doluydu, şimdi de hâlâ sızılar içindeydi. Gözlerini açmadı. Bununla birlikte uyanmış, uyuşmuş, üşümüş, kaskatı, sızı içinde, sımsıkı bağlı olduğunu biliyordu. Yüzü soğuk sargılarla sarılmıştı, bacakları sargılarla bağlanmıştı. Yalnız elleri özgürdü.

İstese kıpırdanabilirdi: biliyordu bunu. Ama kıpırdanmak istemiyordu canı, ölülerin arasından kalkıp dönmeği kim ister ki? Kımıldamanın önsezisinde bile, içinde, derinden derine bir gönül bulantısı kıpırdıyordu. İçinde zaten başlamış olan garip, ölçüye vurulmaz harekete: bilinçliliğe yeniden dönüş hareketine içerliyordu şimdiden, öyle olmasını istememişti, ötelerde, belleğin bile taşlar gibi ölü yattığı yerde kalmak istemişti.

Şimdi ama, geri gelen bir mektup gibi, bir şeyler geri gelmişti ona; bu geri gelişle birlikte ansızın, elleri kımıldadı. Havaya kalktı elleri; soğuk, ağır, acılı... Gene de bu eller yüzünden örtüyü çekmek, omuz sargılarını açmak üzere kalkmıştı. Sonra soğuk, ağır, uyuşmuş, buncacık hareketten bile bitkin, daha çok kımıldamağa isteksizlikleri anlatılamayacak kadar büyük, eller, düştü gene.

Yüzü açılmış, omuzları özgürdü; gene daldı; ölü olmanın soğuk hiçliğinde bir destek bularak, ölü, yattı. En çok istediği şey, öyle olmaktı. Bu işi başarmıştı da hemen hemen: ötede olmanın tamamıyla soğuk hiçliğini, bütünüyle elde etmişti.

Bununla birlikte, neredeyse kendini artık tamamıyla yitireceği anda, ansızın, bileklerde duyulan bir ağrı ile itelenen elleri yeniden havaya kalktı, dizlerindeki sargıları itmeğe başladı, göğsü buz gibi, ölücesine kıpırtısız dururken bile ayakları oynadı.

Sonunda da gözleri açıldı. Karanlığa. Aynı karanlığa. Ama gene de, belki, altüst edici ışığın, katkısız karanlığı yırtıp açan, bir soluk ışını vardı ortalıkta. Başını kaldıramıyordu. Gözleri yumuldu. Her şey bir daha sona erdi

Sonra birden, bir dirseği özerinde doğruldu, ulu dünya çevresinde dönendi. Sargılar sıyrıldı düştü. Daracık kaya duvarlar, üzerine doğru geldi, tutsaklığın yepyeni acısını duyurdular. Işık yarıkları vardı ortalıkta. Kasılmadan doğan bir güç dalgasıyla, o daracık kuyunun içinde ileriye doğru uzandı, ışık yarıklarının yanındaki kayaya zayıf ellerini dayadı.

Bir yerlerden, kasılmanın içinden, güç buluyordu; bir ışık çatırtısı, bir ışık dalgası vardı ortalıkta; ölü adam ininde pismiş, ışığın hayvansal saldırısını karşılıyordu. Oysa gün ancak yeni yeni ağarıyordu. Tan ağarışının keskin soluğunun, garip, delici sertliği, üzerine doğru geliyordu. Bütün bütün uyanmak demekti bu.

Ağır ağır, ağır ağır, emekleyerek, kötü bir yara almışların sakınırlığıyla, kaya hücresinden çıktı. Sargılar, keten bezler, kokular sıyrıldı üzerinden; unutmağa yeniden ermek için sırtını kaya duvarına dayayarak yere çöktü. Ama, anlatılmaz acılar içinde, yaralı ayaklarının yeniden toprağa, — artık bir daha değinmeyeceklerini bellemiş oldukları toprağa — değdiklerini görüyor, ölmüş olan ince bacaklarını görüyordu; içini bilinmez, tanınamaz bir acı, — salt bedene bağlı bir umut kırıklığı gibi bir acı — öylesine doldurdu ki, etleri yırtılmış elini mezarın kenarına dayayarak doğruldu.

Geri gelmek; Bunca şeyden sonra gene geri gelmek, ölü ayaklarının dolaylarına dökülmüş keten sargı bezlerini gördü, eğilerek onları topladı, katladı, içinden çıkmış olduğu kaya oyuğuna bıraktı. Ondan sonra, kokulu keten kefeni alarak ona sarındı, ayazlı gündoğusunun solgunluğuna doğru döndü.

Yalnızdı; ölmüş olduğu için de yalnızlığın bile ötesindeydi.

Adam anlatılamayacak bir umut kırıklığının gönül bulantısıyla içi hâlâ dolu, ürkek ayaklarıyla kayalık yamaçtan aşağı inmeğe başladı, yaban defnelerinin altında yünlü harmaniyelerine sarınmış uyuyan askerlerin yanından geçti. Yalın, yaralı ayaklarıyla ses çıkarmadan yürüyen, ak ketenden bir kefene sarınmış olan adam, askerlerin kıpırtısız, yığını andıran vücutlarına bir an baktı, iğrençtiler, ağır bir miskinlik içindeydiler; gene de bir çeşit acıma duydu onlara. Uyanmalarından korkarak yola doğru yürüdü.

Gidecek yeri olmadığından, tepelerine kurulmuş duran şehirden yana bakmadı, yüzünü çevirdi. Şehirden uzaklaşarak ağır ağır yoldan yürüdü, altında, gündoğusunun ayazında erguvan rengi gelinciklerin başlarını sarkıttıkları, koyu yeşil otların sık demetlerce yetiştikleri zeytinlikleri geçti. Dünya, her zamankinin aynı; yeşilliğe boğulan doğa dünyası, bir çaycığın kıyısındaki çalılıkların içinden sevinçli, istekli, ayartıcı sesiyle, bu dünyada, — sabahlardan, akşamlardan örülü bu doğal, bu hiçbir zaman ölmeyen dünyada, kendinin ölmüş olduğu bu dünyada — öten bir bülbül...

Yaralı ayaklarına basa basa, ne bu dünyanın ne de ötekinin insanı olarak, yoluna devam etti. Ne buradaydı, ne de ötedeydi, gözü görmüyordu ama daha kör olmamıştı; şehirle şehrin kenar mahallelerinden bir düş içindeymişçesine uzaklaşarak yürüyordu, yürüyüp gitmesinin nedenini şaşkınlıkla düşünüyor, gene de içinden onu, bir umut kırıklığının bulanık, derin gönül bulantısı, farkına bile varmamış olduğu bir karar, güdüyordu.

Zeytinliğin kupkuru taş duvarının dibinde bir yarı bilinçli hal içinde ilerlerken, hemen yakınlarında bir horozun, tiz, çılgın ötüşüyle irkildi; elektrik değmiş gibi kendisini ürperten bir sesti bu, Yola doğru uzanan bir dala tünemiş karalı turunculu bir horoz, ondan sonrada, yukarı setteki zeytin ağaçlarının arasından bir figan, boz yünlüden bir gömlek giymiş bir köylü gördü. Kırmızı ibiği, parıltılar içinde, gürül gürül kuyruk tüyleriyle karalı turunculu horoz, yeşilliğin içinden fışkırıvermişti.

“Efendi, ne olur, yakala şunu?” diye haykırdı köylü, “Kaçan horozum bu!”

Bu sözlerin söylendiği adam, dudaklarında bir gülümseyiş yanıp sönerek, sıçrayan kuşun önünde kefeninin geniş ak kanatlarım açtı. Horoz, acı bir gıdaklama, bir kanat çırpışıyla kendini arkaya attı, köylü ileriye atıldı, korkunç kanat çırpışları, tüy hışırtıları duyuldu, sonra da köylü, kanatları katlı, kafası çılgıncasına geriye doğru uzanan, yuvarlak gözleri ak yuvalarından fırlamış, devrilen, kaçan horozu koltuğunun altına sıkıştırmış olarak çıktı ortaya.

Ak ketenlere sarınmış adamın yüzüne terli terli bakıp sol eliyle kuşu yatıştırmaya çalışırken, “Kaçan horozum bu!” dedi köylü.

Ölmüş olan adanın ölü aklığındaki yüzüne bakarken köylünün yüzü değişti, oracıkta dona kaldı, üzerinde kara sakalların ölüymüşçesine uzadığı, öylesine kıpırtısız. Ölü aklığındaki o yüz, ölmüş olan o kocaman, kara, karanlık gözler! O mumsu alındaki yıkanmış yara izleri! Kırların ağırkanlı adamının çenesi, bu durumu çocuksu bir karşılayamama içinde, sarktı.

“Korkma.” dedi kefene sarınmış adam, “ölü değilim. Beni vaktinden önce gömdüler. Ben de onun için mezardan kalktım. Ancak beni bulurlarsa, her şeye baştan başlatacaklar…”

Eski bir bıkkınlığın, tiksintinin verdiği sesle konuşuyordu. İnsanlık, hele elinde bir yetkisi olan insanlık... Ancak bir şey gelirdi elinden o insanlığın! Köylünün fıldır fıldır, sinsi gözlerinin içine kara, umursamaz gözlerle bakıyordu. Öldürücü umursamazlığın, garip, soğuk kararlılığın bakışı karşısında köylü ürktü, güçsüzleşti. Söylemekten korktuğu şeyi söylemekten başka bir şey gelmedi elinden:

“Evimde saklanır mısın Efendim?”

“Dinlenirim. Ama herhangi bir kimseye bir şey söylersen ne olacağını biliyorsun. Bir yargıcın karşısına götürürler seni.”

“Ben mi? Bir şeycikler söylemem. Çabuk olalım!“

Köylü, korkuyla yanına yöresine baktı, asık bir suratla başını ne diye bu belaya soktuğunu düşündü. Ayakları yaralı adam zeytinliğin seddine güçlükle tırmandı, zeytin ağaçlarının arasındaki yeşil ekinlerin içinden hızlı hızlı yürüyen suratı asık köylünün ardından gitti. Adam, ölmüş olan ayaklarının altında körpe ekinlerin serin ipeksiliğini duyuyordu, ekinin apayrı diriminin pürüzlülüğü ona açıkça belli oluyordu. Taşların kenarlarında al manisa lalelerinin, başını eğmiş, ipeksi, gümüş tüylü tomurcuklarını gördü. Onlar da bir başka acundaydı. Ama o. kendi acununda yalnızdı, yapayalnızdı. Çevresindeki bu şeyler hiç ölmemiş bir acundaydılar. Ama o, ölmüştü, yahut da öldürülmüş, o acundan ayrı düşürülmüştü, şimdi de bütün bunlardan artakalan tek şey tam bir umut kırıklığının büyük, bomboş bulantısıydı.

Kerpiç bir dama vardılar, köylü üzgün bir halle, ötekinin geçmesini bekledi.

“Buyur!” dedi. “Buyur! Bizi görmediler.”

Ak ketenler giymiş olan adam, garip, güzel kokularını da ardından sürükleyerek toprak odaya girdi. Köylü kapıyı örttü, iç kapıdan da, eşeğin yüksek duvarlar arasında çalınma korkusundan uzak durduğu avluya geçti. Orada, büyük bir tedirginlik içinde horozunu bağladı. Mum yüzlü adam ocağın yanındaki bir hasıra oturdu; bitkindi çünkü, kendini ancak bilebiliyordu. Bununla birlikte dışarıda köylünün karısına bir şeyler fısıldadığını işitti; kadın onları damdan seyretmişti. Az sonra içeri girdiler, kadın yüzünü örttü. Su doldurdu, tahta bir tablaya ekmekle kuru incir koydu.

“Yemek ye, Efendim!” dedi köylü. “Ye! Kimse görmedi bizi.”

Ama yabancının canı yemek istemiyordu. Gene de, — yaşamak gerektiğine göre — bir parça ekmeği suya bandı, yedi. Ama içinde, istek, ölmüştü; yemek, içmek isteği bile. İstek duymadan kalkmıştı mezardan, yaşamak isteği bile yoktu içinde, bir zamanlar diriminin bulunduğu yerde, gönül bulantısı gibi yatan, bütün varlığını kaplayan umut kırıklığından başka bir şey yoktu, bomboştu içi. Bununla birlikte, belki de, umut karıklığından da daha derinlerde, bilinçlilikten bile daha derinlerde, istekten uzak bir kararlılık vardı...

Köylü ile karısı kapının yanında duruyor, bakıyorlardı. Yabancının mumsu, ince ellerindeki, zayıf ayaklarındaki mor – sarı yaraları, hâlâ ölü olan alnının üzerindeki sıyrıkları yılgıyla görüyorlardı. Ondan, vücudundan gelen güzel, ağır kokuları yılgıyla kokluyorlardı. İncecik, kar aklığındaki pahalı ketene bakıyorlardı. Belki de gerçekten yılgılar ülkesinden gelen ölü bir kraldı bu. Saydam vücudundan, garip bir çiçekten gelirmişçesine yükselen kokularla hâlâ soğuk, hâlâ ölüm ülkesinde, yabancı yabancı duruyordu.

Suya bandığı ekmeğin birazını güçlükle yuttuktan sonra gözlerini onlara doğru kaldırdı. Oldukları gibi görüyordu onları: yaşayışlarında sınırlı, yoksul, herhangi bir cömertlik, bir yüreklilik görkeminden yoksun... Ama neyseler oydular işte, doğal dünyanın ağır, kaçınılmaz parçacıkları. Bir soylulukları yoktu ama korku onları merhametli kılıyordu.

Yabancı, gene, bir acıma duydu onlara; beceriksiz bir tatlılıkla karşılayacakları tatlılığın, onların en iyi anlayabilecekleri şey olduğunu biliyordu çünkü.

Tatlı bir sesle onlara, “Korkmayın,” dedi. “Sizinle bir parça kalayım. Uzun zaman kalmayacağım. Sonra da bir daha dönmemecesine gideceğim. Korkmayın ama. Benden size hiçbir zarar gelmeyecek.”

Ona hemen inandılar, bununla birlikte korku yakalarını bırakmadı.

“Kal, Efendi, istediğin kadar kal. Dinlen! Korkusuzca dinlen!” dediler.

Korkuyorlardı ama.

Onları kendi hallerine bıraktı; köylü eşeğini alıp gitti. Güneş yükselmiş ışıldıyordu; kapısı örtülü loş evin içinde, adam sanki yeniden mezara girmişti. Bu yüzden kadına, “Avluda yatmak isterdim,” dedi.

Kadın, avluyu süpürdü, yere bir hasır serdi, adam sabah güneşine karşı duvarın dibine yattı. Yattığı yerden, duvarlar arasında kalan incir ağacının dal uçlarından, tepede duran ilkyaz göğüne doğru, yalımlar gibi, çıplaklığın içinden fışkıran ilk yeşil yaprakları gördü. Ama ölmüş olan adam bakamadı; ancak daha pek kavurucu olmayan güneşe karşı kıpırdamadan yattı; içinde hiçbir istek yoktu, kımıldama isteği bile... Yatıyordu, ince bacakları güneşte, kokular sürülmüş kara saçları boynunun çukurlarına dökülmüş, soluk, incecik kolları kıpırtısız... O orada yatarken, tavuklar gıdaklayıp eşiniyor, kaçıp yeniden tutulan, ayağından bağlanan horoz, bir köşede pismiş duruyordu.

Köylü kadın korkuyordu. Gelip adamı gözlüyor, hiç kımıldamadığını gördükçe, avlusunda bir ölü olmasından korkuyordu. Güneş daha sıcaktı şimdi, adam gözlerini açıp kadına baktı. Şimdi de, diri olan ama ağzını açıp bir şeycikler söylemeyen adamdan korkuyordu kadın.

Adam gözlerini açtı, dünyayı yeniden, camlar gibi parlıyor gördü. Dirimdi bu, artık kendinin herhangi bir pay getirmediği dirim. Ama onun dışında parlıyordu bu dirim, mavi bir gök, gövdesinden küçük yeşil yaprakların fışkırdığı çıplak bir incir ağacı… Camlar gibi parlaktı bu dirim, ama o, buna katılmıyordu, içinde istek sönmüştü çünkü.

Gene de oracıktaydı işte, yalım kararmamıştı daha. Gün boyunca bir çeşit koma içinde kaldı, akşamüzeri eve girdi. Köylü evine döndü ama korku içindeydi, ağzını bıçaklar açmıyordu. Yabancı da bakla çorbalarından azıcık aldı. Sonra da elini yıkadı, yüzünü duvara döndü, sustu. Köylüler de susuyordu. Konuklarının uyumasını seyrettiler. Uyku, ölüme o kadar yakındı ki, adam hâlâ uyuyabiliyordu.

Güneş doğunca gene avluya yatmağa gitti. Güneş, hâlâ onu çeken, içini oynatan tek şeydi; sabahın serin havasını burun deliklerinde duymak, tepesinde soluk göğü görmek istiyordu. Kapanıp kalmaktan hâlâ nefret ediyordu.

Avluya çıkarken, genç horoz öttü. Cılızlaşmış, kısık bir ses çıkarıyordu ama kuşun bu sesinde acıdan kuvvetli bir şey vardı. Yasamak gerekliliğiydi bu, hatta dirimin zaferini çığırmaktı, ölmüş olan adam durup, kaçmış sonra da yakalanmış horozun tüylerini kabartılma, dirimden ölüme yeniden bir meydan okuyuşta başını dikerek, gagasını aralayarak ayaklarının ucuna basarak ileriye uzanışına bakıyordu. Yiğit sesler çınlıyordu, kuşun ayağına dolanmış ip bu sesleri kısıyordu ama kesemiyordu. Ölmüş olan dirime çıplak çıplak bakıyor, her yerde, kendini fırtınalı yahut incecik, dalga doruklarına bırakan engin bir kararlılık görüyordu; mavi görünmezliğin içinden fışkıran köpük uçları, karalı turunculu bir horoz yahut da incir ağacının uçlarından çıkan yeşil dil dil yalımlar… İnsana doğru geliyordu bu ilkyaz nesneleri, bu ilkyaz yaratıkları, istekle, direnme ile yanarak… Görünmeyen isteğin mavi sellerinden, görünmeyen, engin göç denizinden köpük dorukları gibi geliyorlardı; renkli, ele gelir, hemen uçup yiten bir halde geliyorlardı, bununla birlikte gelişlerinde ölümsüzdüler, ölmüş olan adam, ölmemiş olan nesnelerin, varoluşun içine büyük atılışlarını seyrediyordu ama var olmak, olmak için duydukları ürpertili isteği görmüyordu artık. Bunun yerine, var olan bütün öteki nesnelere, çınlayan, çınlayan, atak meydan okuyuşlarını işitiyordu.

Adam hareketsiz yatıyordu, bir zamanlar ölmüş olan, şimdi iri iri açılmış, karanlık, oynamayan gözlerle, dirimin bitip tükenmeyen kararlılığını görüyordu. Horoz, durgun, parlak bakışıyla, bir kuşun yarı gören yarı görmeyen bakışıyla, ona bakıyordu, ölmüş olan adam da her defasında, yalnız kuşu değil, kuşun, doruğu olduğu kısa, keskin dirim dalgasını görüyordu. Hayvanın yem kırıntılarını atıştırırken yaptığı garip, gagamsı hareketi seyrediyordu; dirim-gözünden, kuşun hep tetik, hep uyanık, kibirli, sakıngan bakışını seyrediyor, dirimin zaferini, savını haykıran ama gene de bir gerçeklik ipinin boğduğu sesini dinliyordu. Horoz, övünen bir halle, gözdesi olan tavuğun bir yumurta yumurtladığı zamanki gıdaklamasına öykünürken, (ancak kuş bu gıdaklamanın içine ayağına dolanmış ipin oyucu acısını da sokuyordu) adam sanki dirimin ta kendisinin garip konusunu işitiyordu. Adam horoza bir parça ekmek attığı zaman, hayvan inanılmayacak ölçüde aşk dolu bir sevecenlikle, ortalığı birbirine kattı, parçayı tavuklara ayırarak onları çağırdı. Tavuklar açgözlülükle koştular, ekmek parçasını öteye, ipin kavuşturamayacağı bir yere götürdüler.

O zaman artlarından, salına salına, kurumlu kurumlu yürüyen erkek kuşun ayağı birden bağın gerildiği yerde takıldı, kuş, bütün gücü yitmişçesine yere kapaklandı. Çalımı gitti yitti, ufalır gibi oldu, bir gölgeliğe yığıldı. Gençti de bu hayvan, tüyleri parıl parıl parıldadığı halde, daha tam olarak gelişmemişti. İçindeki dirim dalgası, ancak yeniden akşam olunca bu olup bitenleri ona unutturabildi. O zaman gözdesi olan tavuk umursamazmışçasına ağır ağır gezinip çekimini sala sala yanına yaklaştığında, bütün tüyleri bir titreşme içinde, onun üzerine atıldı. Ölmüş olan adam da çarpılmış kuşun kararsız, sallantılı titreşimini seyrediyordu; gördüğü kuş değil, sağa sola sallanan dirim okyanusunun kabarışında bir dakika için bir dirim dalgası tepesinin bir başka dirim dalgası tepesini aşmasıydı. Dirimin yazgısı ona ölümün yazgısından bile daha yeğin, daha zorlayıcı göründü, ölümün yazgısı, hızından köpüren dirim yazgısı ile, dirimin kararlı atılışı ile karşılaştırıldığında, bir gölgeden fazla bir şey değildi.

Gün batarken köylü eşeği ile birlikte evine döndü: “Efendi!” dedi, “cesedin bahçeden çalındığı söyleniyor, mezar da boş, askerler de yaka paça götürülüyor, yere batasıca Romalılar! Kadınlar da ağlamak üzere orada duruyor.”

Ölmüş olan adam, ölmemiş olan adama bakıyordu.

“İyi,” dedi. “Ağzından bir söz kaçırma, kurtuluruz.”

Köylünün içine su serpildi. Bayağı kirli, budala bir görünüşü vardı, bacağından bağladığı genç horozdaki ateş kadar olsun bir ateş, hiç parıldamayacaktı içinde. İçinde bir ateş yanmıyordu. Ama ölmüş olan adam kendi kendine düşündü:

“Neden o halde bu adam elinden tutulup kaldırılsın? Toprak, toprakça kalsın, göklere karşı kendi yerini savunsun. Onu yükseltmeğe uğraşırken yanılmışım. Araya girmeğe, karışmağa çalışırken yanılmışım. Yahudiye’nin toprağına yıkkınlığın sapan kulağı sokulacak, bu köylünün yaşayışı da, tarlanın otları gibi, altüst olacak. Hiç kimse toprağı çift sürümünden kurtaramaz. Çift sürümü bu, kurtuluş değil...”

Bu yüzden adama, köylüye, sevgi dolu bir acımayla bakıyordu; ama ölmüş olan adam, ölmemiş olan adamın, yeniden toprak olmak üzere ölmedikçe hiçbir zaman ölemeyecek olan adamın, ruhuna karışmağı istemiyordu artık, o, saati çalınca toprağa dönsün, toprak da, kendi malını istediği zaman, araya girmeğe kimse çalışmasın.

Böylece, yara izleri taşıyan adam, köylünün kendisinden uzaklaşmasına ses çıkarmadı; çünkü yeniden doğuş yoktu köylünün içinde. Ama ölmüş olan adam gene de kendi kendine, “Beni evine konuk eden adam bu,” dedi.

Gün ağardığında, biraz iyileştiği için, ölmüş olan adam doğruldu, ağır, bereli ayaklarıyla bahçeye giden yoldan yürüdü yeniden. Çünkü, bir bahçede ele verilmiş, bir bahçeye gömülmüştü. Kaya parçasının yanındaki defne çitini dolandığı zaman da, mezarın yanında dönenen bir kadın, mavilerle sarılar giyinmiş bir kadın gördü. Kadın, derin bir dolap gibi duran deliğin ağzından bir daha içerisini gözetledi. Ama içerisi hâlâ boştu. Elleri çaresizlikten buruldu kadının, ağladı. Dönüp mezardan uzaklaşınca da defnelerin yanı başında duran aklar giymiş adamı gördü, bir casus olabileceğini düşünerek haykırdı:

“Onu buradan almışlar!” dedi.

O da o zaman kadına:

“Magdalene!” dedi.

O zaman kadın, düşecekmişçesine sendeledi; onu bilmiş, tanımıştı çünkü. O da kadına:

“Magdalene!” dedi, “Korkma sakın. Ben sağım. Beni pek tez gömdüler, onun için yeniden hayata döndüm. Sonra bir eve sığındım.”

Kadın ne söyleyeceğini bilemedi ama, öpmek üzere, adamın ayaklarına kapandı.

“Dokunma bana Magdalene,” dedi, “dokunma daha! Daha unmadım, insanlarla değinecek durumda değilim daha,” dedi adam.

Ne yapacağım bilemediği için kadın ağlamağa başladı. Adam:

“Şu yana gidelim,* dedi, “çalılığın içine; bizi kimseler görmeden konuşabileceğimiz bir yere.*

Kadın, mavi harmanisi, san entarisinin içinde ağaçların arasından adamın ardınca gitti, adam bir mersin ağacının altında yere oturdu.

“Kendime bütün bütün gelemedim daha,” dedi. “Magdalene, bundan sonra ne yapmak gerekir?”

“Efendim!” dedi kadın, “sana nasıl, nasıl ağladık! Bize gelecek misin gene?”

“Olan oldu, biten bitti; benim için, son da geçti bitti,” dedi adam. “Dere, onu dolduracak yağmurlar durana değin akacak, sonra kuruyacaktır. Benim için o hayat artık sona erdi.”

“Ya zaferin, vazgeçecek misin ondan?” dedi kadın üzüntüyle.

“Benim zaferim,” dedi adam, “ölmemiş olmamdır. Benim ömrüm, görevimin ömründen daha uzun oldu, Artık bilmiyorum o görevi. Zaferim bu işte. Araya giriş, karışma çağlarını da, bunun ölümünü de atlattım, geride bıraktım, sağım, bir erkeğim hâlâ. Gencim daha, Magdalene, orta yaşa bile gelmedim. Bütün bunların olup bitmiş olduğuna seviniyorum. Bitmeliydi zaten. Ama şimdi, bittiğine seviniyorum; karışma, araya girme günlerim de sona erdi. İçimdeki öğretmen de öldü, kurtarıcı da; şimdi kendi işime bakabilir, kendi tek yaşamımı yaşayabilirim.”

Kadın, onun dediklerini işitiyordu ama hakkıyla anlamıyordu onu. Ancak, adamın söyledikleri, içine bir düş kırıklığı salıyordu.

“Ama bizlere döneceksin, değil mi?” dedi üsteleyerek.

“Ne yapacağımı bilmiyorum,” dedi adam. “Unduğum zaman daha iyi bilebileceğim. Ancak görevim sona erdi, öğretmenliğim bitti, ölüm de beni kendi kurtuluşumdan kurtardı. Ah Magdalene, hayatta kendi payım olan kendi yolcağızımı tutturmak istiyorum. Kamu yaşayışım, kendini beğenmişlik hayatım sona erdi. Şimdi dirime kulluk edebilir, bir şeycikler söylemez, Kimsenin beni ele vermesine yol açmayabilirim. Ellerimin, ayaklarımın sınırlarından taşmak istedim, böylece ele verilmeği de başıma getirdim. Yehuda’ya haksızlık ettiğimi biliyorum, zavallı Yehuda’ma. Öldüm çünkü, şimdi de kendi sınırlarımı biliyorum artık. Şimdi artık başkalarını da etkileyip yönetmeğe çalışmadan yaşayabilirim. Çünkü ancak parmak uçlarımın değdiği yere uzanabilirim, adımım ayak uçlarımdan öteye geçemez. Bununla birlikte kalabalıkları kucaklayabilirim, ben ki bir tek insanı bile hiçbir zaman gereği gibi kucaklamadım. Ama Yehuda ile Büyük Rahipler beni kendi kurtuluşumdan kurtardılar, yakında da kendi alınyazıma dönebilirim, kıyıya yeni inmiş yalnız başına bir yüzücünün gün ağarırken denize dalışı gibi…”

“Bundan böyle yalnız mı kalmak istiyorsun?” diye sordu kadın. “Ya görevin, o, hiç miydi? Hepsi yalan mıydı onun?”

“Hayır,” dedi adam. “Geçmişteki âşıkların da bir hiç değildi. Onları seviyordun ama, sen, verdiğinden fazlasını alıyordun. O zaman kendi aşırılığından kurtulmak için bana geldin. Ben de ama, görevimde ben de aşırılığa kaçtım. Ben aldığımdan favasını verdim, ama bu da acılık, bu da kendini beğenmişliktir. Bu yüzdendir ki Pilatus'la Büyük Rahipler kendi aşırı kurtuluşumdan kurtardılar beni. Şimdi yaşamda aşırılığa kaçma Magdalene. Bu ancak bir yeni ölüm demek olur.”

Kadın acı acı düşünüyordu, içinde aşırı bir verme gereksinişi vardı çünkü; bunun yadsınmasına dayanamıyordu.

“Peki, bize dönmeyecek misin?” dedi. “Yalnız kendin için mi kalktın ölüler arasından?”

Adam, kadının sesindeki acı alayı duyuyor; eski halinden, erkekleri gönlünün işleğince yakalamış olan dişiden kurtulmak için duyduğu aşırı gereksinimin hâlâ yoğunlaştırdığı güzel yüzüne bakıyordu. Birçok erkeği koynuna almış, verdiğinden fazlasını ele geçirmiş, yaptığını bilerek yapmış o kaç yılın Havva'sından kurtulma gereksiniminin bulutu vardı üzerinde. Şimdi, üzerinde öteki yazgı vardı. Almadan vermek istiyordu. Ama bu da, sıcak bedene güç gelir; bu da bir yavuzluktur sıcak bedene.

Adam: “ölüler arasından, gene ölümü aramak için kalkmadım,” dedi.

Kadın gözlerini kaldırıp ona baktı, mumsu yüzüne bezginliğin, kara gözlerine engin bir umut kırıklığının yeniden yerleştiğini gördü, bunların temelindeki umursamazlığı gördü.

Kadının, kendisine baktığını duyan adam kendi kendine:

“Şimdi benim öz yoldaşlarım, gönüldeşlerim, umduklarından başka bir adam olarak ölüler arasından kalkışım yüzünden, beni yeniden ölüme götürmek isteyecekler,” dedi.

“Ama bize, bizi görmeğe, seni seven bizleri görmeğe, geleceksin, değil mi?” dedi kadın.

Adam güldü biraz, “Ha, evet,” dedi. Sonra, “Biraz paran var mı?” diye uladı. “Bana biraz para verir misin? Borcum var da...*

Parası çok değildi ama bu parayı adama vermek kadını sevindirdi.

Adam, “Gelip evinde seninle birlikte kalabilir miyim dersin?” dedi kadına.

Kadın, başını kaldırdı, adama, garip garip parıldayan iri, gök gözlerle baktı.

“Şimdi mi?” dedi, garip bir övünçle...

Simdi artık her türlü övünçten — kendi övüncü olsun başkasınınki olsun her türlü övünçten — korkan adam,

“Şimdi değil,” dedi. “Daha sonra, unduğum, tenle... tenle yeniden değindiğim zaman...”

Dili dolaşıyor, sözleri takılıyordu. İçinden, hiçbir zaman kadının evinde kalmağa gitmeyeceğini bildi. Kadının gözlerinde övüncün yalımı parıldamıştı çünkü; vermenin hırsı... Ama kadın mırıltılı bir esrime içinde fısıldadı:

“Ah, sana her şeyimi vereceğimi biliyorsun.”

“Hayır!” dedi adam. “Bunu istemedim.”

Bilmiş olduğu hayatın tümünden dönme duygusu, umut kırıklığının büyük tiksintisi gene gelip içine yerleşti; mızrağın böğrüne saplanışını yeniden duydu. Gücü yitmiş bir halde, mersin ağaççıklarının altına çömeldi. Gözleri açıktı gene de. Kadın bir daha adama baktı, onun Mesih olmadığım gördü. Mesih dirilmemişti. İsteklilik, yalım yalım yanan anlık, esrik gençlik, yitip gitmişlerdi hep. Adamın gençliği ölmüştü. Bu adam orta yaşlıydı, umutları kırılmıştı, bir çeşit korkunç umursamazlığa vardı, aşkın hiçbir zaman hakkından gelmeyeceği, kesin bir kararlılığı vardı. Kendini adamış olduğu Usta değildi bu adam; bu adam, ruhunun, genç, ateşli, beden ötesinde kalan yücelticisi değildi. Eski zamanlarda tanımış olduğu âşıklara daha yakın düşüyordu bu adam, ancak, kişisel çıkarını daha az umursar, daha az alıngan bir hali vardı.

Esrik, acı veren tapınmasının dengesini yitirmişti kadın; ölümden kalkmış olan bu adam, düşünü öldürmüştü.

Adam kadına, “Gitmelisin artık,” dedi. “Dokunma bana, ölüm içindeyim ben. Üçüncü gün buraya gene geleceğim. Tan yeri ağarırken gel istersen. Gene konuşuruz o zaman.”

Kadın, tedirgin, kırgın, uzaklaştı. Ama giderken aklı gene de gerçekliğin acılığını kovuyordu; Usta’nın dirilişi, ölü olmayışı karşısında bir esrime, bir şaşkınlık uyanıyordu kadının içinde. Kurtarıcı, dirilmişti; yüceltici adam, mucize yaratıcısı adam dirilmişti ama bir kişioğlu olarak değil; tenin dokunmaması gereken, göklere kaçırılması gereken som Tanrı olarak dirilmişti. Mucizelerin en görkemlisi, en tinseliydi bu.

Ölmüş olan adam, neden sonra kendini toparladı, ağır ağır, köylünün evine giden yola düzüldü. Onlara dönmekten, Magdaiene ile kendi arkadaşlarından uzaklaşmaktan kıvanç duyuyordu. Köylülerde toprağın kıpırtısızlığı vardı çünkü; onlar, dinlenmesine engel olmayacak, onu bir yüküm altında bırakmayacaklardı daha.

Kadın dama çıkmış, onu gözlüyordu. Gitmesinden korkmuştu. Evdeki varlığı ona tatlı şarap gibi gelir olmuştu. Kapıya doğru, ona doğru seğirtti

“Nerelerdeydin?” dedi. “Neden çıktın gittin?”

“Bir bahçeye gittim gezmeğe, bir arkadaşımı gördüm, bana biraz para verdi. Al, senin için bu para.”

Adam, o birkaç kuruşu, Magdalene'nin bütün verebildiğini tutan ince elini uzattı. Köylünün karısının gözleri pırıldadı; para kıttı çünkü.

“Ah, Efendim!* dedi. “Gerçekten de benim mi bu para?”

“Al!” dedi adam. “Bununla ekmek alınır, ekmek de can verir.”

Böyle söyleyerek avluda bir daha uzandı; yeniden yalnız kalmış olmanın gönül açıklığı başını döndürüyordu. Köylülerin yanında bir başına kalabilirdi çünkü; ama gönüldeşleri onu hiçbir zaman yalnız bırakmayacaklardı. Avlunun güvenliği içinde de, dirimin çaresiz tadında haykıran, haykırışını, bacağından bağlı olmanın onulmaz utancını duyarak bitiren genç horozun, büyük bir değeri vardı gözlerinde. Bugün eşek, sundurmanın altında kuyruğunu kamçı gibi savurup duruyordu. Ölmüş olan adam, dirim içinde ölümün iç bulandırıcılığında, dirimden bütün bütün uzaklaşarak, uzandı.

Ama kadın ona şarapla su getirdi, tatlı çörekler getirdi, onu uyandırdı, öyle ki adam da kadını sevindirmek için biraz bir şeyler yedi. Hava çok sıcaktı o gün; adam, kendisine hizmet etmek için eğilen kadının göğüslerini görüyordu, gömleğinin altında, gösterişsiz vücudundan sarkıp sallanan göğüslerini... Kadının, ondan, istek duymasını dilediğini biliyordu, genççeydi de kadın, hoşa gitmeyecek gibi değildi. Hiçbir zaman kadını bilmemiş olan adam da, elinden gelseydi, kadına istek duyacaktı. Ama kadının yumuşak, eğilip bükülen, gösterişsiz bedeni onda tatlı duygular uyandırdığı halde adam o kadını isteyemezdi. Kadının düşünceleri, kadının anlayışı ile uyuşamayacaktı. Paraya sevinmişti, şimdi de ondan, daha çoğunu koparmağa bakıyordu. Vücudunun sarınışını istiyordu. Ama kadının küçük ruhu katıydı, kısa görüşlüydü, açgözlüydü, bedeninin bir küçük hırsı vardı; karşılık olarak verilen armağanın tatlı saygınlığı yoktu onda. Bu yüzden adam kadına, dingin, hoş bir şey söyledi, uzaklaştı ondan. Bu kadında olsun, başka herhangi bir kadında olsun o küçük, kişisel bedene, o küçük, kişisel yaşama dokunamazdı. Hiç duraksamadan ondan uzaklaştı.

Ölüler arasından kalkmış, sonunda, bedenin de bir küçük yasamı, onun ardında da daha büyük bir yaşam olduğunu anlamıştı. Bâkirdi; bedenin küçük hırslı yaşamından irkilme içinde... Ama şimdi bâkirliğin, hırsın bir çeşidi olduğunu anlıyordu; bedenin, hırs duymaksızın yerip almak, alıp vermek için dirildiğini biliyordu. Şimdi, bedenin daha büyük yaşamını bilen, vermeğe hırs duymayan, almağa hırs duymayan, bedenini bedenine karıştırabileceği bir kadın yahut kadınlar için, ölüler arasından kalkmış olduğunu biliyordu. Ama bir defa öldüğü için sabırlıydı; daha çok vakti olduğunu sonsuz bir vakti olduğunu bilerek... Onu güden, kendini başkalarına vermeğe olsun, kendi için bir şeyler koparmağa olsun, duymakta olduğu hırslı bir istek değildi, ölmüştü bir kez çünkü.

Köylü işten döndü. “Efendi,” dedi, “verdiğin paraya teşekkür ederim. Ama o parayı istemiyorduk biz. Neyim var neyim yoksa senindir...”

Ama ölmüş olan adam üzgündü, çünkü köylü oracıkta küçük, kişisel bedeniyle duruyor; gözleri kurnaz kurnaz, sonraları paraca daha büyük ödüller koparmak umuduyla parlıyordu. Evet köylü ondan hiç para istemeden onu evine konuk etmiş, herhangi bir ödül elde etmeme tehlikesini de göze almıştı. Ama içindeki umut kurnazca bir umuttu. Ama bu da, nasıl olsa, insanoğlunun yoğurulduğu toprakta vardı. Bundan ötürü, karanlık bastığı için yanına gelip doğrulmasına yardım eden köylüye: “Dokunma bana kardeş,” dedi, “Tanrıya ağmadım daha.”

Güneş daha görkemli yanıyor, genç horozu daha da büyük bir parlaklıkla ışıldatıyordu. Ama köylü ipi yeniliyor kuş tutsak kalıyordu. Ama gene de dirimin yalımı horozda sivri sivri yanıyordu; öyle ki ölmüş olan adama yan yan, gururlu gururlu bakıyordu. Adam da gülümsüyor, onu seviyor, ona:

“Sen gerçekten, kuşlar katında. Tanrıya ağmışsındır,” diyordu.

Genç horoz karşılık olarak ötüyordu.

Üçüncü sabah tan yeri ağarırken adam bahçeye giden yolu tutturmuş, küçük, dar, kişisel yaşamın ötesinde, bedenin daha büyük dirimini düşünüyor, dalgın dalgın yürüyordu. Gide gide, kayanın yakınındaki sık defneler ile mersin ağaçlıkları içinden geçti, mezarın yanında duran üç kadın gördü. Biri Magdalene’ydi, biri de bir zamanlar anası olan kadındı, üçüncüsü, Yoanna adlı, bildiği bir kadındı. Başını kaldırıp baktı, hepsini gördü, onlar da onu gördüler, hepsi de ondan korktu.

Kadınların, oraya, bir bedeni geri almağa geldiklerini bilerek, uzakta, duraduruyordu. Ama hiçbir şekilde dönmeyecekti onlara. Yeli yağmur getirecek boz bir sabahın gölgesinde, solgun, onları gördü, dönüp uzaklaştı. Ama Magdalene ona doğru seğirtti.

“Onları ben getirmedim,” dedi. “Kendiliklerinden geldiler. Bak, sana para getirdim!... Onlarla konuşmayacak mısın?”

Ona birkaç altın uzattı. Adam parayı alırken “Bu parayı alabilir miyim?” dedi. “Onu gerekseyeceğim. Onlarla konuşamayacağım, çünkü Tanrıya ağmış değilim daha. Şimdi de sizden ayrılmalıyım.”

“Ah! Nereye gideceksin?” diye haykırdı kadın.

Adam kadına baktı; onun için artık ölmüş olan, ölü olan adama, gençliğinin, görevinin adamına, anlığın, korkusunun, küçük yaşamının, almadan verişinin adamına tutunmak, sarılmak istediğini gördü.

“Ben Babama, Tanrıya gitmeliyim” dedi.

“Demek bizleri bırakacaksın? Anan orada!” diye bağırdı Magdalene, arkasına dönerek; içi, kendisine hâlâ tatlı gelen o eski acıyla dolu

“Ama şimdi Babama ağmalıyım ben” dedi adam; ağaçlıkların arasına çekildi, çabucak arkasına döndü, uzaklaştı; kendi kendisine:

“Artık şimdi hiç kimsenin değilim; kimseyle bir bağ yok aramda; görev de, İncil de benden uzakta kaldı, işte! Kendi yaşamımı bile kurtaramıyorum, kurtaracak neyim kaldı? Yalnız kalmağı öğrenebilirim!”

Böylece, köylünün evine, genç horozun bir iple bacağından bağlı durduğu avluya döndü. Kimseyi de istemiyordu yanında, yalnız kalmak en iyisiydi; çünkü yanında insanların bulunuşu ona yalnızlık duyuruyordu. Güneş ile ilkyazın ince melhemi, yaralarını unduruyordu; bağırsaklarını delip geçen umut kırıklığının dudakları açık yarası bile, kapanmağa yüz tutmuştu. Erkekleri, kadınları gereksemesi; onları elinde tutma, onlarca kurtarılma tutkunluğu... Bunlar da unuyordu içinde.

Bundan böyle kendisiyle insanoğulları arasında nasıl bir değinme olursa olsundu, kimsenin sınırını çiğnemeden, bir zorlama olmadan olmalıydı. Kendi kendine: “Onları yaşamağa zorlamağa çalıştım,” diyordu çünkü; “onlar da beni ölüme zorladılar. İşe zor karışınca böyle olur her zaman. Geri çekiliş, ilerlemeği öldürür, Şimdi benim de yalnız kalma sıram geldi.”

Bu yüzden bir daha bahçeye gitmedi; kıpırtısız yatıyor, güneşe doyuyor yahut, gün batarken, zeytinlik yamaçlarda, güneş gördüğü her gün bir karış daha yükselen yeşil ekinlerin içinde yürüyordu. Her zaman da kendi kendine:

“Görevimi yapmış, onun ötesine geçmiş olmam ne iyi,” diyordu. “Şimdi yalnız kalabilir, her şeyi kendi haline bırakabilirim artık, incir ağacı isterse kısır olsun, zenginler zengin olsun. Benim yolum yalnız kendi yolumdur.”

Ağacın yarı saydam, yeşil kanı ile birlikte, yaprakların yeşil fışkırışları, incir ağacının üzerinde gitgide yayılıyordu, Genç horoz gitgide daha ışıltılı, güneşin vurduğu cila ile gitgide daha parıltılı oldu; ama bir iple bacağından hep bağlı duruyordu. Güneş altınlaşmış, kızarmış günün içinde süzülerek gitgide daha görkemli batıyordu, ölmüş olan adam bütün bunları görüyor, düşünüyordu.

“Söz, akşamüstleri insanı ısıran tatarcıktan başka bir şey değildir. Sözler insana, tatarcıklar gibi eziyet eder, mezarına değin kovalarlar onu. Ama mezardan öteye de gidemezler... Şimdi, sözlerin insanı artık ısıramayacağı yeri geçtim, hava duru, söylenecek bir söz yok, kendi derimin içinde yapayalnızım; kendi derimin içinde, yani olanca mülkümün sınırları arasında...”

Böylece yaralan unuyor, kaygısız, yaşamanın ölümsüzlüğünü tadıyordu; mezardayken, kaygı, umursama, dediğimiz o ilmeğin içinden sıyrılmıştı. Çünkü, kaygılanan, kendini berkitmek isteyen, didinip duran benliğini mezardayken, bırakmıştı. Şimdi bu kaygısı benliği unuyor, derisinin içinde bir bütün haline geliyor, an bir yalnızlık — ölümsüzlüğün bir çeşidi olan arı bir yalnızlık — içinde kendi kendine gülümsüyordu.

Sonra kendi kendine: “Dünyayı gezeceğim.” dedi, “bir şeycikler söylemeden... Çünkü hiçbir şey bu kuduran garip dünyada yalnız kalmak, bu kudurmuşluk karşısında ayrı durmak kadar güzel değildir. Ben bu dünyayı görmedim üstelik; içindeyken, duyduğum karışıklık gözlerimi kör etmişti. Şimdi bu garip dünyanın kıvıl kıvıllığı içinde dolaşacağım; beni salt tek başıma bırakan, yalnız bırakan, bütün nesnelerin kendi aralarındaki bu kaynaşmasıdır çünkü.”

Böylece kendi kendiyle söyleşti, hekim olmağa karar verdi. Çünkü sevecenlik, merhamet duyduğu herhangi bir adam yahut çocuğu undurmak gücü hâlâ vardı kendisinde. Bu yüzden, saçıyla sakalını gereken biçimde kesti, kendi kendine gülümsedi. Kendine pabuç aldı, uygun düşecek cüppeyi sarındı, başına bütün küçük yara izlerini gizleyen uygun örtüyü örttü. Köylü,

“Efendi,” dedi. “Bizlerden ayrılacak mısın?”

“Evet, insanoğullarına dönmenin vakti geldi çünkü.”

Bunun üzerine köylüye bir akça verdi, ona,

“Kaçan, şimdi de ayağından bağlı duran horozu ver bana.” dedi. “O da çünkü, benimle yola çıkacak.”

Böylelikle köylü, horozunu, ölmüş olan adama bir akçaya verdi; gün ağarınca, ölmüş olan adam, tansık dünyaya doğru yola çıktı. Bu dünyanın orta yerinde, kendi yalnızlığı içinde bütünlenmek üzere... Daha önceleri, o dünyaya çok fazla sokulmuş, karışmıştı. Sonra da ölmüştü. Şimdi orta yerde yalnız kalmak üzere geri gelmeliydi. Ama şimdi bile hepten yalnız gitmiyordu yoluna, çünkü yürürken, koltuğunun altında horozu götürüyordu. Horozun kuyruğu, arkada sevinçli sevinçli sallanıyor, başı coşkuyla uzanıyordu; çünkü o da horozların da vücudunu coşturan o geniş, o garip dünyaya ilk olarak atılıyordu. Köylü kadın da bir iki gözyaşı döktü ama sonra, köylü olduğundan, akçalara bir daha bakmak için eve girdi. Akçalardan şaşırtıcı bir pırıltı yükseliyor gibi geliyordu ona.

Ölmüş olan adam yolunda yürüyordu, güneşli bir gündü bu. Yürürken yanına yöresine bakıyordu, yanından şehre doğru giden bir kervan geçince çekilip yol verdi. Kendi kendine;

“Garip dünya, garip doğrusu; hem kirli hem de temiz. Ben de öyleyim. Ama ben ayrı da duruyorum! Dirim başka başka biçimlerde kaynayıp fokurduyor. Neden sanki hep bir çeşit kaynamasını istedim? Onlara öğüt vermeğe kalkışmakla yazık etmişim! Bir vaaz, bir mezmur yahut ilahiden çok daha fazla, çamur olup kalıplaşmağa, çeşmeleri kurutmağa yatkındır. Yanıldım ben. Onlara öğüt verdiğim için beni öldürmelerini anlıyorum. Ama eninde sonunda, beni gene de öldürmediler, Çünkü şimdi kendi yalnızlığım içinde dirildim, herhangi bir savım olmadığı için de dünya bana miras kaldı. Her şeyin kaynaşması içinde de yalnız kalacağım. Hep yalnız, her şeyden çok, yalnız... Ama bu kuşu olayların kaynaşımı içine salmalıyım, çünkü o da kendi dalgasını aşmalı. Dirimle, dirim içinde, nasıl dayanıyor! Çok geçmeden onu bir yere, tavukların arasına, bırakacağım. Belki de bir akşamüzeri, dirilmiş bedenimi çekebilecek, kandıracak, ama gene de yalnızlığımı bana bırakacak bir kadına rastlarım, Çünkü isteğimin bedeni öldü, hiçbir yanım değinme içinde değil. Ama gene de nasıl biliyorum! En azından her şey, dirimdir. Bu horoz da tavukların çekimine cevap verdiği halde parlak bir yalnızlıkla ışıldıyor. İlerideki tepenin üzerinde duran köye doğru adımımı sıklaştırarak gideceğim; şimdiden yoruldum, bir enezlik duymağa başladım; her şeye göz yummak istiyorum.”

Yürüyüşü sona erdirmek isteğiyle biraz çabuk davranarak, ağır ağır yürüyüp konuşmakta olan iki adama yetişti. Ayakları ses çıkarmadığı için adamların kendisinden söz ettiklerini işitti. Onları hatırladı da; sağlığında, görevinin yaşattığı ömür içinde tanımıştı onları. Onun için onları selamladı ama alacakaranlıkta kendini açığa vurmadı, onlar da onu bilemediler. Onlara:

“Kral olmak isteyip bu yüzden ölüm hükmü giyen adam ne oldu?” diye sordu.

Kuşkulanarak cevap verdiler: “Niçin soruyorsun onu?”

“Onu tanırdım; onu çok düşündüm de...” dedi.

Cevap verdiler: “Dirildi o.”

“Öyle ha? Nerede peki, nasıl yaşıyor?”

“Bilmiyoruz, açıklanmadı çünkü. Ama dirildiğini biliyoruz, çok geçmeden de Tanrıya ağacaktır.”

“Ya! Tanrısı nerede peki?”

“Bilmiyor musun? Puta tapanlardansın o halde! Tanrı, Uçmak’tadır, bulutların, gök kubbenin üstünde...”

“Öyle mi? Peki nasıl ağacak o halde?”

“İlyas Yalvaç gibi, bir ışıma içinde ağacak.”

“Göklere değin mi?”

“Göklere değin.”

“Eti kemiğiyle dirilmedi mi yoksa?”

“Eti kemiğiyle dirildi.”

“Eti kemiği de göklere götürecek mi ki?”

“Uçmak’taki Tanrı onu yukarıya alacaktır.”

Ölmüş olan adam artık bir şey söylemedi, çünkü söyleyeceği sözler sona ermişti, sözse sözü doğuruyordu sivrisinekler gibi. Ama adam ona sordu: “Niye bir horoz gezdiriyorsun yanında?”

“Hekimim ben,” dedi, “bu kuşun da gücü var.”

“İnananlardan değil mitin yoksa sen?”

“Öyleyimdir! Kuşun dirimle, güçle dolu olduğuna inanıyorum.”

Bu sözlerden sonra ağızlarını bir kere daha açmadan yollarına koyuldular; adam verdiği cevabı beğenmediklerini sezdi. Güldü içinden, çünkü komşusunun yalnız kalma hakkım yadsıyan dar inançlı adam, tehlikeli bir olaydır bu dünyada. Köyün yöresine geldiklerinde de ölmüş olan adam alacakaranlık içinde duradurup eski sesiyle:

“Beni tanımadınız mı?” dedi.

Korku içinde bağırdılar: “Usta!”

“Öyle!” dedi, ince ince gülerek. Birden döndü, bir yan patikadan indi, onlar daha neye uğradıklarım bilemeden duvarın dibinde yitti.

Gide gide, avlusunda eşeklerin durduğu bir hana geldi. Gözleme istedi, ona gözleme yapıldı. Ondan sonra bir sundurmanın altına yatıp uyudu. Ama sabahleyin, tiz bir horoz ötüşüyle, horozunun sesi kulaklarında çınlayarak uyandı. Arkasında bir sürü tavuğuyla, savaşmak üzere ortaya doğru ilerleyen han horozunu gördü. O zaman, ölmüş olan adamın horozu ileriye atıldı, kuşlar arasında bir çarpışma başladı. Han sahibi horozunu kurtarmak için koştu ama ölmüş olan adam:

“Benim kuşum yenerse,* dedi, “onu sana vereceğim. Yok, yenilirse, sen onu yiyeceksin.”

Böylelikle kuşlar azgınlıkla dövüştüler, ölmüş olan adamın kuşu avlunun sıradan horozunu öldürdü, O zaman, ölmüş olan adam, genç horozuna;

“Hiç değilse sen,” dedi, “kendi ülkeni, bedenine uygun tavukları buldun. Yalnızlığın görkemlenebilir, tavuklarının çekim gücüyle parlayabilir.”

Kuşunu orada bıraktı, tansık dünyanın — karışmaların, çekimlere kanmaların engin bir karmaşası olan dünyanın — daha da içine sokuldu. Kendi kendine de son bir soru sordu:

“Bu sonsuz burgaç hangi tehlikeden kurtarılabilir, ne için esirgenebilir?”

Böylece yoluna düzüldü; yalnızdı. Ama dünyanın gidişi inanılır gibi değildi; tutkuların, özel durumların, zorun garip girişmişliği, ama ille de zorun korkulur uyuyanı azlığı her yerde göründükçe... Korkuydu, ötesiz ölüm korkusuydu insanları çıldırtan. Bunun için durmadan, konmadan gitmeliydi; çünkü durduğu anda, insanoğulları korkularıyla zorbalıklarının boğuntusunu onun çevresinde örüyorlardı. Dokunabileceği bir şey yoktu. çünkü hepsi, çılgın bir benliğini-berkitme tutkusu içinde, onu bir yüküm altında bırakarak, onun temel yalnızlığını bozmak istiyordu. Bir insanı, bütün insanları, bir yüküm altında bırakmak, şehirlerin, toplumların, ev sahiplerinin huyuydu. Çünkü erkekler olsun, kadınlar olsun kendi hiçliklerinin bencil korkusu ile çılgındılar. Kendi görevini düşündü; bütün insanları aşk yükümü altında bırakmağa nasıl çalışmış olduğunu... Eski gönül bulantısına tutuldu gene. İnceden inceden bir yüküm yüklemeğe kalkışmaksızın, değinme olamıyordu çünkü. Önceki yaşayışında, ölüme bile zorlanmıştı. Eski yarasının gönül bulantısı yeniden başladı; adam dünyaya yeniden tiksintiyle, aşağılık değinişlerinden korkarak baktı.

II. BÖLÜM

Karanın içlerinden. Lübnan'ın görünmeyen karlarından kopup gelen rüzgâr soğuktu, kuvvetle esiyordu. Ama güneyle batıya, Mısır’a doğru bakan tapınak, denize doğru çizdiği yay üzerinde alçalan görkemli kış güneşini görüyordu; sıcaklıkla ışınım, boyalı tahta sütunların arasına doluyordu. Ama ağaçlar yüzünden deniz görünmüyorsa da çamların mırıltısı içinden suyun atılışları işitiliyordu. Gün, altınlaşarak ikindiye dönüyordu. İsis’e kulluk eden kadın sarı harmanisiyle ortada duruyordu. Zeytin ağaçlarının, yel estikçe yöreye sıçrayan bir su görünüşündeki gümüşü ile kaplı sarp yamaçlara, denize doğru inen sarp yamaçlara başını kaldırmış, bakıyordu. Yanında kimse yoktu, Tanrıçadan başka… Bu kış ikindisinde ışık, görünmeyen denizden, dimdik, görkemli, yükseliyor, kıyının tepelerine doluyordu. Akdeniz çamlarından yaprağını dökmeyen meşelerden meydana gelmiş koruluğun içinde, güneşe doğru yürüdü kadın. Tapınak bu koruluğun ortasında, iki koy arasında kalan, ağaçlarla kaplı bir dilin üzerinde duruyordu.

Yol kısacıktı; kadın az sonra, en dışta kalan çamların kuru gövdeleri arasında, denizin çarpıp emdiği kayalığın üzerinde, kış ortasında parlak güneyin ışıldattığı engine karşı duruyordu. Deniz koyuydu, nerdeyse çivit renginde denecek kadar; karadan kaçıp uzaklaşıyor, aklarla doruklanıyordu. Yelin eli, yamaçların zeytinliklerine gümüş sürdüğü gibi, denize de garip garip gölgeler sürüyordu. Bir tek sandal bile denize açılmamıştı.

Sandalların üçü de, küçük koyun, çakıllı, dik kıyısına, küçük boz kulenin yanına, epey yukarıya çekilmişti. Çakıllı kıyının kenarı boyunca yüksek bir duvar uzanıyordu. Bu duvarın iç yanında, koyun dar düzlüğünü kaplayan, bu düzlüğün arkasında da kıyının sarp yamacı üzerinde kat kat yükselen bir bahçe vardı. Orada da, biraz daha yukarıda, bir başka duvarın içinde denizi yüksekten gören, kıyı gibi ak, kıyı gibi yalnız, alçacık duran ak köşk vardı. Ama yukarıdan, çok daha yukarıdan, zeytinlerin yerlerini gene çamlara bıraktıkları yerden kıyı yolu geçiyordu; koylara inen derin hendeklerin üst yanında kalması için yüksekten geçirilen kıyı yolu…

Bütün bunların üzerine, ocak ikindisinin sultani gün aydınlığı dökülüyordu. Daha doğrusu, her şey, ulu güneşin birer parçasıydı: denizin ışıltısı, tözü, lekesiz yalnızlığı, an parıltı, her şey, her şey…

Dalgalanmadan kabarıp inen koyu renkli suyun yüzündeki kayalara sinmiş yarı çıplak iki köle akşam yemeğine güvercin hazırlıyorlardı. Dipdiri bir mavi kuşun boğazını deldiler, bütün dikkatlerini toplayarak, kanını kabarıp alçalan denize akıttılar. Bir çeşit kurban, bir çeşit sunu sunuyorlar, yahut bir çeşit büyü yapıyorlardı. Bir kış nergisi gibi sarı, ak, yalnız olan tapınaktaki kadın, tapınağın gizlendiği, dar, tümsek yarımadanın çamları arasında duruyor, onlara bakıyordu.

Aktı karalı bir güvercin, alçalmış, koyu renkli denizin üstünde masaldan kaçmış bir görüntü gibi duran, yeğinlikle ak bir güvercin, atıldı, yele uydu, yan yattı, yükselerek çamların üstüne süzüldü, bir benek gibi yuvarlana yuvarlana, karanın içlerine doğru uzaklaştı. Kaçmıştı. Rahibe, erkek kölenin, — bahçede çalıştırılan on yedi yaşlarındaki kölenin — haykırdığını duydu. Güvercin uzaklaşırken oğlan öfke içinde kollarını göklere kaldırmıştı, çıplak, öfkeli, gencecik, kollarını uzatıyordu. Sonra dönüp bir öfke nöbeti içinde kızı yakaladı, güvercin kanına bulanmış yumruğuyla dövmeğe başladı. Kız yüzünü saklamış, edilgin, ürpertiler içinde yatıyordu. Efendileri olan kadın, bakıyordu. Bakarken de başka bir seyirci ilişti gözüne; bir yabancıydı bu; başına basık, yayvan bir şapka giymiş, arkasına ev dokuması kurşuni bir cüppe geçirmişti; tapınak yarımadasının boynunu meydana getiren kayanın dar patikası üzerinde duran kara sakallı bir adamdı bu. Kadın, adamı, koyu kurşuni cüppesi esen yelle kabardığında gördü. Adam da aklı sarılı bir nergis gibi kayaların orada duran kadını, sarı, yünlü harmanisinin altında ak ketenden gömleğinin esintiye uyarak savrulmasından ötürü gördü. İkisi de, o iki köleye bakıyordu.

Oğlan ansızın kızı dövmekten vazgeçti, üzerine eğildi ona dokundu, onu konuşturmağa çalıştı. Ama kız cilalı gibi duran kayanın üzerinde kıpırtısız, yüzükoyun yatıyordu. Oğlan kızı kollarına alıp kaldırdı ama kız bir ölü gibi yere kaydı, ancak ölü biri için pek çevik bir kaymaydı bu. Oğlan umutsuzlanarak kızı kalçalarından yakaladı, çevirerek kendine doğru çekti. Kızın bütün karşı koyuşu omuzlarındaydı, başka hiçbir yanı kıpırdamıyordu. Oğlan dikkatle, ama kendinden geçmiş bir halde kızı sırt üstü çevirdi; ellerini butlarını ayırmak üzere dizlerinin arasına soktu. Bir an sonra, bir erkeğin ilk tutkusunun kör, ürkmüş çılgınlığıyla kızı gözden saklıyordu. Genç bedeni, kızın üzerinde, çıplak, tez, çılgın, kör, ürperdi durdu bir dakika. Sonra ölmüşçesine, kıpırtısız kaldı.

Daha sonra oğlan yılgı içinde başını kaldırıp bakındı. Çepeçevre bakınıp ağır ağır ayağa kalktı, peştamalını düzeltti. Yabancıyı, sonra da ötedeki kayaların üzerinde duran hanımını, İsis rahibesini gördü. Onu görünce bütün vücudu titredi, irkildi; oğlan garip bir pısma hareketiyle, tökezlene tökezlene duvarın içindeki kapıya doğru seğirtti.

Kız oturup oğlanın ardından baktı. O gözden yitince kız da çevresine bir göz attı. Yabancı ile rahibeyi gördü. Sonra bir şeycikler görmemişçesine, surat asarak, kayanın üzerinde duran dört ölü güvercinle bıçağa doğru döndü. Ufacık tüyleri yolmağa başladı; tüyler rüzgârda toz gibi dağılıyordu.

Rahibe arkasını döndü. Köleler! Ne olacak! Kölelerden sorumlu adam görsündü bunları. Kendi bununla ilgilenmezdi. Kara parçasının ortasında, küçük bir açıklık yerde güneş altında duran tapınağa doğru çamlığın içinden ağır ağır yürüdü. Küçük bir ahşap tapınaktı bu, pembe, ak. mavi renklere boyanmıştı; önünde dört ahşap sütun vardı; bunlar, tepede durup çatıyı tutan şişkin Mısır lotusu tomurcuğuna doğru, birer sap gibi yükseliyordu; saçakların altında tapınağı dolanan dış kenar süsünün açılmış, sivri sivri lotus çiçeklerini taşıyordu bu sütunlar... Sütunların önündeki düzlüğe alçak iki taş basamakla çıkıyordu, sütunların ardındaki oda açıktı. İçinde taştan, alçak bir sunu kürsüsü duruyordu; kürsünün oyuğunda bir iki köz vardı, ucundaki olukta da sunu kanlarının koyu lekesi görülüyordu.

Tapınağını öylesine iyi bilirdi kadın; çünkü onu kendi parasıyla yaptırmış, yedi yıl bu tapınağın her şeyine bakmıştı. Oracıkta duruyordu tapınak, küçük kayranda bir çiçek gibi pembeli aklı; arkasında, yaprağını dökmeyen meşelerin karartısı vardı; ikindinin gölgesi şimdiden sütun diplerini boğuyordu.

Ağır ağır içeri girdi, güzel kokulu bir yağın yandığı kandilin aydınlattığı loş iç odaya geçti. Kapıyı bir kere daha örttü, tanrıçanın önünde yanan buhurluğa bir kere daha bir parça günlük attı, bir kere daha, alacakaranlığın içinde düşünceye, tanrıçanın düşlerine dalmak üzere, tanrıçasının önüne oturdu.

İsis’ti bu; ama Horus’un anası İsis değil. Yoksun kalmış İsis’ti bu, Arayış içindeki İsis… Boyalı mermerden yontuk tanrıça, yoksunluğun, arayışın yeğin acısında yüzünü kaldırmış, eteklerinin incecik yivli süsünün içinden bir bacağını ileriye atıyordu, ölü Osiris’in, ölüp parçalanmış, parçaları dağılmış, ölmüş, parça parça koparılmış, uçsuz bucaksız dünyaya parça parça atılıp dağıtılmış Osiris'in, parçalarını aramaktaydı. Elleriyle ayaklarını bulmalıydı onun, yüreğini, butlarını, başını, karnını bulmalı, parçalarını bir araya getirip, derlenmiş bedenine, o beden bir daha ısınıncaya değin, yeniden dirime uyanana, İsis’e sarılabilene, onun karnını bereketlendirebilene değin, sarılmalıydı. Bu arayışın garip esrimesi, yeğin acısı, yıllar yılıdır süregeliyordu; Tanrıça, arayışın acılı esrimesi içinde, boğazını ileri çıkarıp çukura kaçan gözlerini içine çevirdikçe, bu acı, yıllar boyunca sürüp geliyordu; tomurcuksu karnının ince göbeği de, incecik, kuşakla bağlı eteğinin altından, arayışının bitmez tükenmez soruşu, soruşu içinde görünüyordu. Yıllar geçtikçe onu parça parça, bir yürek, bir baş, bir çift bacak, bir beden olarak buluyordu. Ama onun kesin, son gerçekliğini, kesinimini, onu gerçekten kendisine getirebilecek tek parçayı bulmamıştı daha. İnce lotusun İsis’iydi çünkü; ışınlarını erkek Osiris’in erkekliğinden akıtacak o öteki iç-güneşin dokunuşunu, suların içinde, tomurcuklanmış olarak bekleyeni dölyatağıydı

Kadının, yirmi yaşından, yirmi yedi yaşına geldiği bugüne değin yedi yıl tek başına kulluk ettiği gizem buydu. Önceleri, — gençliğinde — insanlar arasında yaşamıştı, Roma’da, Efes’te, Mısır’da kalmıştı. Babası bir zamanlar Antonius’un yüzbaşılarından, gönüldeşlerinden biriydi çünkü; Antonius’la birlikte dövüşmüş, Caesar öldürüldüğünde Antonius’un yanında durmuş, utanç günlerine değin yanıbaşında kalmıştı. Sonraları, Roma’nın gözünden düşerek gene Asya’ya gelmişti; Lübnan’ın ötesindeki dağlarda öldürülmüştü. Octavius'tan bir iyilik ummayan dul karısı, Lübnan’ın altındaki kıyı üzerinde küçük toprağına çekilmiş, on dokuz yaşındaki güzel — ama evlendirilmemiş — kızına da dünyadan el etek çektirmişti.

Gençliğinde kız, Caesar’ı tanımış, onun kartalsı açgözlülüğünden pısmıştı. İri kollarının, bacaklarının, balkıyan erkekliğinin görkemi içinde, altın Antonius, yanına çok gelip oturmuş, onunla felsefelerden, tanrılardan, uzun uzun konuşmuştu. Çünkü tanrılarla alay ettiği, kendi gururu içinde onları unuttuğu halde, Antonius’u, bu tanrılar, çocukluğunda büyülemişti. Kıza,

“Senin için Venus’a iki kumru kurban ettim” derdi, “çünkü korkarım, o tatlı tanrıçaya sen hiçbir şey sunmuyorsun. Onu kızdırmaktan sakın. Gel söyle bana, neden senin gibi bir çiçeğin içi öylesine serin? Bir ışın, bir bakış, içine süzülebileceği yolu bir türlü bulamıyor mu? Haydi, haydi, güneş onu okşamak için üzerine doğru eğildiği zaman bir kız güneşe açılmalıdır...”

Antonius’un iri, parlak gözleri ona gülmüş, onu, balkımasının içinde yüzdürmüştü. Antonius’un erkek güzelliğindeki görklü balkımanın, Antonius’un sevgililiğinin, kollarını bacaklarını, bedenini kuşattığını duymuştu. Ama içendi, Antonius’un dediği gibiydi: Dölyatağının çiçeği, Antonius güneşinin bütün ışık seline sırt çevirmiş, don gölgesinde kalmış bir tomurcuk gibi serindi, soğuk denecek kadar serindi... Kızını çok sevmiş olan babasına saygı duyan Antonius, bu yüzden, kızı bırakıp gitmişti.

Hep böyle olmuştu, hep böyle oluyordu. Genç, yaşlı, birçok erkek görüyordu kız. Genel olarak yaşlılarını daha bir yeğliyordu, çünkü onunla konuşurken, dinginlikle, özdenlikle konuşuyor, erkekliklerinin güneşine bir çiçek gibi açılmasını beklemiyorlardı ondan. Bir defasında, kız bir bilgeye sormuştu: “Bütün kadınlar, erkeklere verilmek için mi doğarlar?” Yaşlı adam bu soruya ağır ağır cevap vermişti:

“Azdır yeniden doğan erkeği bekleyen kadınlar. Çünkü, bildiğin gibi, lotus, güneşin bütün parlak sıcaklığına gene de cevap vermez. Koyu, gizlenmiş başını karanlığın içine doğru kıvırır yalnız, kıpırdamaz. Ta ki gecenin içinde, öldürülmüş, artık parlamaz olmuş o görünmez azrak güneşlerden biri, görünmez erguvanlar içinde yıldızlar arasından kalka, menekşe gibi, azrak erguvan ışınlarını gecenin içine sala… Bunların etkisinde lotus, bir okşayışa cevap verir gibi kımıldar, suların içinden yükselir, eğik başını kaldırır, başka hiçbir çiçeğin bilmediği bir bolartı ile açılır, keskin mutluluk ışınlarını yayar, başka hiçbir çiçekte olmayan yumuşak, altın derinliklerini, ölüp dirilmiş, gösterişsiz mor-kara güneşin sellerinin işlemesine sunar. Ama Antonius gibi, gösterişin kısa, altın, gündüz güneşleri, Caesar gibi, gücün sert kış güneşleri karşısında, lotus canlanmaz, hiç canlanmayacaktır da. Böyle güneşler, tomurcuğu yırtar açar ancak. Ah, sen sözüme kulak ver, yeniden doğanı bekle, tomurcuğun canlanmasını bekle.”

Beklemişti böylece. Çünkü Boma’nın büyüsüne kapılan bütün erkekler ya askerdi ya da siyaset adamıydı; savlı, erkek, görünüşte görkemli, ama içlerinde bir küçüklük, bir yetersizlik… Roma da, Mısır da onu heyecanlandırmamış, öylece bırakmışlardı. Kadınlığını biliyordu kadın, kendini bir yüzey parıltısına kaptıracak kişi de değildi, usuna uyup evlenecek kişi de değildi. Lotus’un canlanmasını bekleyecekti.

Sonra, Mısır’da, İsis’i bulmuştu. Gizemini, onun yardımı ile anlamıştı. İsis’i Sidon kıyılarına getirmiş, arayış gizeminin içinde, onunla birlikte yaşamıştı; bu arada, iş hayatını seven annesi, bir yardımcı ile birlikte, küçük özelgesiyle kölelerini yönetiyordu.

Kadın daldığı düşünceden sıyrılıp İsis'e tapınışının kısa, son bir gereğini yerine getirmek üzere ayağa kalkınca kandili yeniden doldurdu; sonra tapınaktan çıkarak kapıyı kilitledi. Dış dünyada güneş batmıştı bile, rüzgâr diner gibi olduğu halde hâlâ mırıldanan ağaçların arasında, alacakaranlık serindi.

Tapınak basamaklarının köşesinden, başına koyu renkli, geniş kenarlı bir şapka giymiş bir yabancı doğruldu; rüzgâr uçurmasın diye şapkasını tutuyordu. Esmer yüzlü, sivri, kara sakallı bir adamdı bu. Kendinden bir basamak yukarıda, pembeli aklı bir sütunun yanında sarı harmanisine sarınmış duran kadına sordu: “Ey Kadınefendim, kime sığınabilirim burada?” Kadının yüzü oldukça uzun, solgundu; koyu kumral saçı ince bir altın ağa sokulmuştu. Serseriye umursamazlıkla baktı. Kölelere bakarken gördüğü adamdı bu.

“Yoldan niçin indin geldin?” diye sordu.

“Kıyının üzerinde tapınağı solgun bir çiçek gibi gördüm; tanrıçanın hanımı izin verirse tapınak koruluğunda dinlenmek isterdim.”

Kadın ilk soruya cevap vererek, “Arayış içindeki İsis’e,” dedi.

Adam, “Tanrıca uludur,” diye cevap verdi.

Kadın, hâlâ, güven duymadan bakıyordu ona. Kadının yüzüne doğru kaldırdığı koyu gözlerinde belli belirsiz, ırak bir gülümseyiş vardı erkeğin; bununla birlikte, yüzü acıdan çökmüştü. Serseri, kadının ikircimini, kararsızlığını sezdi, onunla alay etti içinden.

“Burada, basamakta dur,” dedi kadın. “Bir köle sana yatacağın yeri gösterir.”

“Mısırlı hanım merhametlidir.”

Ayaklarında yaldızlı sandalları, kadın, ortası tümsek yarımadanın taşlık patikasından aşağı indi. Ak eteklerinin altından çıkan fildişi ayakları, safran rengi harmanisinin üstünde sonsuz düşüncelere dalarak eğilmiş gibi duran başı, güzeldiler. Kendi öz düşüne dolaşmış bir kadındı bu... Adam yarı-acılı gülümsedi hafiften, soğuk loşlukta örtüsüne sarınarak beklemek üzere basamağa bir daha oturdu.

Neden sonra, gene bozlar giyinmiş bir köle çıkageldi.

Arsız arsız, “Hanımımıza mı sığınmak istersin?” dedi.

“Beli, öyledir.”

“Gel öyleyse...”

Bir serseriye hizmet eden bir kölenin ters arsızlığı ile, delikanlı, ağaçların arasından yol göstererek kayaların içinde dar bir yarığa indi. Orada, hemen hemen karanlığa boğulmuş küçük bir mağara vardı. Bir köşesine, kıyının ıssız yerlerinde, ak fıstık çamlarının altında yetişen uzun fundalar serpilmişti. Burası karanlıktı ama rüzgârdan yana tam bir sessizlik içerisindeydi. Hâlâ belli belirsiz bir keçi kokusu vardı ortalıkta.

“Burada uyursun!” dedi köle. “Çünkü artık keçiler bu yarımadaya gelmiyor. Suyun da orada işte!” Kayanın içinde küçük bir havuz gösterdi ona, kenarını baldırıkaraların sınırladığı bir içimlik, sızınan bir su...

Köle, adamı hor gördüğünü belirte belirte kayırıcılığım gösterdikten sonra gitti. Ölmüş olan adam, yarımadanın, dalgaların dövdüğü ucuna tırmandı. Karanlık hızla iniyordu, yıldızlar parlamağa başlıyordu. Gece ile birlikte rüzgâr da diniyordu. Kararan içlerine doğru, belli belirsiz bir aydınlık içindeki göğe karşı seçilen uzun, titrek doruk çizgisine dek, yiv yiv sarp yamaç, karanlığa boğulmuştu. Ancak arada bir, köşkün oralarda bir fener titrek titrek parlıyordu.

Ölmüş olan adam, barınağına döndü. Dağarcığından ekmek alıp ufacık kaynağın suyuna bandı, ağır ağır yedi ekmeğini, yemeğini bitirip ağzını yıkadıktan sonra arı, rüzgârlı göğün parlak yıldızlarına bir daha baktı, sonra da yatmak üzere, fundaları düzeltti. Şapkasıyla sandallarını bir kenara bıraktıktan, dağarcığını yastık yapıp yanağının altına koyduktan sonra uyudu; çok yorgundu çünkü. Ama geceleyin, yorgunluğu içinde, onu, bezgin bezgin ısıran soğuk uyandırdı. Dışarısı yıldızlarla donanmıştı, rüzgâr hâlâ esiyordu. Oturup dizlerini göğsüne çekti, sabaha doğru gene uykuya vardı.

Sabahleyin, kadın, köşkten çıkıp Tanrıçaya doğru gittiğinde kıyının gölgeliği hâlâ ayazdı ama tepelerin ardında güneş yükselmişti. Deniz tertemiz, soluk mavi renkteydi, yeniliğinin içinde güzeldi, rüzgâr dinmişti artık. Ama dalgalar gene de, sayısız kayalara çarpıp ak ak kırılıyor, küçük koyun çakıllı kıyısında paralanıyordu. Kadın, ağır adımlarla, düşüne doğru ilerledi. Ama bir kesintinin de farkındaydı.

Yarımadaya götüren dar, kayalık boyundan geçip ağaçların içinden tapınağa doğru yükselen yamaca tırmanırken, bir köle gelip durdu, saygıyla eğildi. Kölenin alçakgönüllülüğünde belli belirsiz bir arsızlık vardı. “Konuş!” dedi kadın.

“Hanımım, adam orada, hâlâ uyuyor. Hanımım, bir şey söyleyebilir miyim?”

“Konuş!” dedi kadın, heriften tiksinerek.

“Hanımım, bu adam, kaçmış bir suçlu...”

Bu hoş olmayan haberi verirken köle kıvanç duyuyordu sanki.

“Neresinden bildin?”

“Ellerine, ayaklarına bir bakın! Hanımım ona bakmak ister mi?”

“Yol göster!”

Köle çevik adımlarla tepenin tümseğinden daracık kaya yarığına indi. Orada yana çekildi, kadın yarığa inip mağaraya doğru yürüdü. Yüreği çarpıyordu hafiften. Her şeyden önce tapınağını tertemiz, dokunulmamış bir halde tutmalıydı,

Uyuyordu yabancı. Yanağı torbasına dayalı, örtüsüne sarınmış. Yalın, kirlenmiş ayakları, biribirlerini ısıtmak üzere yan yana, bükük, duruyordu; eli hafifçe kasılıydı uykusunda... Ayaklarının, her zaman sandalların sayası ile örtülen solgun derisinde, gevşek duran elinin ayasında, yara izlerini gördü kadın...

Kadın erkeklere ilgi duymazdı, hele köle takımına. Ama, uyuyan yüze bakmaktan da kendini alamadı. Yorgun bir yüzdü bu, çökmüş, çirkin denebilecek bir yüz. Ama gerçek bir rahibe olarak, o yüzdeki öbür türlü güzelliği, daha derin bir dirimin arı durgunluğunu gördü. Durgun, çökmüş yanakların üstündeki esmer kaşlarda bir çeşit heybet bile vardı. Roma modasının tersine, uzatılmış kara saçlarının, şakaklarda hafifçe ağardığım, sivri kara sakalın içinde ak teller olduğunu gördü. Ama bu teller, çekilen acılardan, talihsizlikten geliyor olmalıydı, adam gençti çünkü. Esmer derisinde hâlâ gençliğin gümüşi ışıltısı vardı.

Yüzün bütün ince çirkinliğinde çok çekmiş olmanın güzelliği, daha iyi bir yaşayışın garip, dingin özdenliği vardı. İlk olarak, bir erkeğe bakarken içine bir şeyler işliyordu, ince bir dirim yalımının ucu dokunmuş gibi kendisine... İlk kezdi bu. Erkekler onda her türlü duyguyu uyandırmışlardı ama ona dirimin yalım ucu ile dokunmamışlardı hiç.

Kayanın altında kölenin beklediği yere döndü.

“Bilesin!” dedi. “Bu adam suçlu değil, doğunun özgür bir yurttaşı. Onu tedirgin etme Ama uyandığı zaman bana getirirsin; onunla konuşmak istediğimi söyle.”

Köleleri her zaman uzak tutulacak, biraz da iğrenilecek yaratıklar olarak gördüğü için, konuşurken soğuk davranıyordu. Köleler küçük yaşayışın içine öylesine gömülmüşlerdi ki... İstekleri, küçük bilinçlilikleri, biraz tiksindiriciydi. Bu yüzden düşüne sarındı, bir cariyenin sunak için kış gülleriyle yaseminler getirdiği tapınağa gitti. Ama bugün, tapınışın gereklerini yerine getirirken bile tedirgindi.

Güneş tepenin üzerinden yükseldi, ışıl ışıl yanarak; ışık, kıyının küçük, çamlarla kaplı yarımadasına, pembe tapınağa, bayrı yeniliğiyle, zafer içinde dökülüyordu. Ölmüş olan adam uyandı, ayağına sandallarını giydi. Şapkasını da başına geçirdi, dağarcığını örtüsünün altında omuzuna astı, bütün mavisi, bütün yeni altın rengiyle sabahı görmeğe çıktı. Kayaların arasında sevinçle ışıldayan ufak, sarılı aklı nergislere bir göz attı. Bir umacı gibi kendisini bekleyen köleyi gördü sonra.

“Efendi!” dedi köle, “Hanımımız. İsis’in evinde, seninle konuşmak ister.”

“Peki,” dedi gezgin.

Dingin bir açılış içindeki çiçek gibi duran soluk mavi denize, ak kaya çiçekleri gibi duran kaya aralarındaki ak saçaklara, kıyıdan yukarıya doğru zeytin ağaçlarıyla boz, parıltılı körpe ekinlerle yeşil, küçük, ak köşkle bezenmiş yükselen, oyuk, dimdik bayıra bakmak için duraklaya duraklaya, ağır ağır gitti adam. Bu ocak sabahında her şey güzel, her şey arıydı.

Güneş tapınağın köşesini aydınlatıyordu; bekleyişin sonsuz sabrıyla, güneş içindeki basamağa oturdu. Dirime dönmüştü ama bıraktığı dirimin aynına, küçük insanların, kısa günün yaşayışına değil. Yeniden doğmuş olduğu için, öbür dirimdeydi, insan bilincinin daha büyük gününde... Kısa günden uzaktı, yalnızdı, günlük insanlarla değinimi kesilmişti. Yeniden doğmuşu, sıradan adamdan ayıran o dönülmez “Dokunma bana”yı daha kabul etmemişti, Ayrılık saltıktı; şimdiye değin burada, tapınakta, erinç duymuştu; puta tapanların, temelinde kölelere karşı bir düşmanlığın yattığı sert, ışıldayan erincini duymuştu.

Kadın tapınağın kutsal odasından çıkarak, karanlıkta kalan iç kapıya geldi durdu, ikircim içinde, kararsız... Kendisine uğursuz görünen o korkunç dinginlik içinde oturan, sabrında handiyse korkutucu bir şey olan adamın koyu biçimini görebiliyordu.

Tapınağın dışarıya açılan odasını boydan boya geçti; kadının geldiğinin farkına varan adam ayağa kalktı. Kadın adama Yunanca bir şey söyledi ama adam:

“Efendim,” dedi, “Yunancam kıttır. Adi Suriye diliyle konuşmama izin verin.”

Kadın bir rahibenin tezcanlı ilgisiyle sordu: “Nereden gelirsin? Nereye gidersin?”

Adam, “Doğudan, Şam ötelerinden... Yolun gittiğince batıya giderim,” diye cevap verdi ağır ağır.

Kadın apansız bir kuruntu, bir sıkılganlıkla baktı adama.

Birden sordu: “Neden bir suçlunun izlerini taşırsın bedeninde?”

Boz bir bezginlikle sordu adam: “Yoksa İsis’in Hanımı, beni uykumda, mı gözetledi?”

“Kölem uyardı beni; ellerin, ayakların...” dedi kadın.

Adam kadına baktı. Sonra;

“İsis’in Hanımı, kendisini Tanrı'ya ısmarlayıp yola çıkmama izin verecek mi?” dedi.

Yel, apansız bir üfürme ile adamın örtüsünü açta, şapkasını uçuracak gibi oldu. Adam şapkasının kenarından tutmak için elini kaldırdı; kadın, üzerinde yara izi olan ince, esmer eli gene gördü.

“Bak!” dedi göstererek, “yara izine!”

“Öyle olsun!” dedi adam. “Ama Tanrıya emanet olun, İsis’e saygımı sunarım; size de, uyuttuğunuz uyku için teşekkür ederim.”

Gidiyordu. Ama kadın şaşkın gök gözlerini ona dikti.

“İsis’e bakmayacak mısın?” dedi, apansız bir içtepiyle. Adamın içinde, acı bir şeyler kımıldadı.

“Nerede peki?” dedi.

“Gel!”

Kadının arkasından gitti, iç odaya, hemen hemen tam bir karanlığın içine doğru. Gözleri kandilin titrek pırıltısına alışınca, eteklerinin burgacı içinde istekle dolu, adımım bir gemi gibi atan tanrıçayı gördü, saygı ile durdu.

“Uludur İsis!” dedi. “Arayışı içinde, ölümden de uludur. Böylesine yürüme şaşılacak bir şeydir bir kadında; böylesi bir erek, şaşılacak bir şey... Sen ki kişioğlunun anasından da büyüksün, ey İsis, bütün Ademoğulları seni övsün.”

İsis’in rahibesi duydu bunları; buhurluğa günlük attı. Sonra, adama baktı.

“Burada iyi misin?” diye sordu. “İsis, seni kendine çekti getirdi mi?”

Rahibeye şaşkınlık, sıkıntı içinde baktı adam.

“Bilmem,” dedi.

Ama kadın, bu adamın, yitik Osiris olduğunu düşünüyordu. Bunu canevinde duyuyordu. Heyecanı büyüktü.

Kapalı, karanlık, güzel kokular serpilmiş kutsal odada adam durmadı. Gene sabahı, soğuk havayı bulmağa çıktı dışarı. Bir şeylerin, kendisine, dokunacakmışçasına yaklaştığını duyuyordu ama eti hâlâ acıyla, çılgın bir “Noli me Tangere! Dokunma bana! Ne olur, bana dokunma!” buyruğuyla dokunmuş haldeydi.

Kadın, çekingen bir isteklilikle adamın ardından dışarı çıktı. Adam uzaklaşıyordu.

“Ne olur gitme, yabancı! Ne olur İsis’in yanında kal biraz!”

Adam kadına baktı, içinde bir güneş doğmuşçasına çiçek gibi açılmış duran yüzüne baktı... Karnının içinde gene bir kımıltı oldu.

“Alıkor musun beni, İsis kızı?” dedi.

“Kal!” dedi kadın. “Eminim, Osiris’sin sen!”

Adam güldü birden. “Daha olmadım!” dedi. Sonra kadının istekli yüzüne baktı. “Ama keçiler mağarasında bir gece daha kalırım,” diye uladı, “İsis bunu istiyorsa.”

Kadın bir rahibenin çocukça mutluluğu ile ellerini kavuşturdu.

“Ah!” dedi, “İsis sevinir buna!”

Böylece adam, kıyıya indi; içinde büyük bir sıkıntı vardı; kendi kendine; “Kendimi bu değinmeye koyverecek miyim? İnsanoğulları, değinmeleriyle, işkenceler ede ede öldürdüler beni. Ama bu İsis kızı, sevecen bir undurucu yalım... Bir hekimim ben, ama bu sevecen kızın yalımı gibi undurucu bir gücüm yok. Bu sevecen kızın yalımı! İlkyazın soluk renkli ilk çiğdemi gibi. Sevecen bir kadının çiğdem gibi bedenindeki unduruculuğa, mutluluğa nasıl da kör, sağır kalabildim! Ah sevecenlik! Öldüğüm ötemden daha korkunç, daha güzel...”

Kayalar arasında küçük, kavkılı hayvanlar aradı, denizin yalın tadına vara vara, şaşa şaşa yedi onları, içinde bir titreklik, bir ürkeklik, düşünüyordu: “Değinmeyi göze alabiliyor muyum? Çünkü bu, ölümden de ötede. Onların bana el uzatmalarını, beni öldürmelerini göze aldımdı Ama dirimin bu sevecen değinişini göze alabiliyor muyum? Ah, bu daha da güç,..”

Ama kadın gene kutsal odaya girdi, an bir düşünceye dalış içinde, esrik, oturdu uzun saatler boyunca; özlemle kıvranan tanrıçanın burgaçlı adımına, tomurcuklu karnının, arayışın el değmemiş dürtüsü üzerinde bir mühür gibi duran göbeğine bakıp durdu. Arayış içindeki İsis’in kadınlık akımına, dürtüsüne bıraktı kendini.

Günbatısına yakın, adamı bulmak üzere yarımadaya gitti. Kendinin bir gün önce yaptığı gibi, adamı da güneşe doğru gitmiş, kendinin onu ilk gördüğü zaman durmuş olduğu yerde, ağacın dibindeki çara iğnelerinin üzerine oturmuş buldu. Şimdi, adamın onu istemeyeceği korkusu içinde, ürkek, ağır ağır yaklaşıyordu. Adamın gözüne görünmeden yakınında duruyordu; adam, birdenbire başını kaldırıp geniş kenarlı şapkasının altından, kendisine bakan kadını, kadının ağa sokulmuş saçlarının üzerinde batıya kayan güneşi, görene değin... İrkilmişti adam, ama kadım gene de bekliyordu...

Zeytinlik yamacının üzerinde duran ak, alçacık köşkü göstererek, “Eviniz mi orası?” dedi

^Annemin evi o. Duldur; ben de onun biricik çocuğuyum.”

“Ya bütün bu köleler onun köleleri mi?”

“Benim kölelerimden başka hepsi onun.”

Bir an bakıştılar.

“Siz de oturup güneşin batışını seyreder misiniz?” dedi adam.

Kadınla konuşmak için ayağa kalkmamıştı. Çok büyük acılar duymuştu şimdiye değin. Kadın, safran rengi harmanisini dizlerinin çevresinde toplayarak kuru, kahverengi çam iğnelerinin örttüğü yere oturdu, Açık denizin ışıltısından çıkıp koyun gölgesine giren bir sandal karaya yaklaşıyordu; köleler küçük ağlar çekiyorlardı, suyun yüzünden gevezelikleri yükseliyordu.

“Burası demek size yurt oluyor,” dedi adam.

Kadın, “Ama ben, Arayış içindeki İsis’e kulluk ederim,” diye cevap verdi.

Adam kadına baktı, Yumuşak, düşünceler içinde, bir bakıma ırak bir bulut gibiydi, Adam, tutkuyla, acımayla sarsıldı.

Apansız, ağırbaşlılıkla, “Dilerim isteğine eresin ey kız,” dedi.

“Ya sen, Osiris değil misin?” diye sordu kadın,

Adam kızardı birden.

“Evet,” dedi, “beni undurursan! Çünkü ölümün uzak-tutuşu hâlâ üzerimde, ondan kaçamıyorum.”

Kadın korku içinde ona baktı bir an, gözlerinin yumuşak mavi güneşinin içinden. Sonra başını eğdi; batı güneşinin sıcaklığı, ışıltısı içinde sessizce oturdular; ölmüş olan adamla arı arayışın içindeki kadın…

Güneş ulu bir kış görkemi içinde denize doğru iniyordu. Kıyının çakılları üzerinde ağları koşa koşa yayan, diri, geniş kabaetli, ufak kara başlı kölelerin pırıltılı, çıplak bedenlerini aydınlatıyordu. Her-şeyi-hoş-gören Pan onları koruyordu. Her-şeyi-hoş-gören Pan, dünyalar yerinde durdukça tanrısı olmalıydı bunların.

Güneşin kenarı suya girerken kadın ayağa kalkıp: “Kalacaksan,” dedi, “sana azıkla örtü göndereyim.”

“Annen hanımefendi ne der buna?”

İsis kadını garip garip, ama bir kuşku kırıntısıyla baktı adama.

Kendi malımdır onlar,” dedi.

“İyidir,” dedi adam, hafifçe gülümseyerek, birtakım güçlükler çıkacağını sezinleyerek…

Kadının, kendini bir şeye adamışların dalgın, garip hareketiyle gidişine baktı. Esmer başı azıcık eğik duruyordu: ak ketenler, fildişi ayak bileklerinin çevresinde salınıyordu. Çıplak kölelerin durup kadına bir çeşit şaşkınlık, hatta, bir çeşit arsızlıkla baktıklarım gördü. Ama o, dikkatini yolundan ayırmadan koydaki duvarın kapısından geçti.

Ölmüş olan adam, kıyıyı tepeden gören ağacın dibinde oturdu daha; çünkü bu küçük kıyının üzerinde her türlü şey oluyordu. Özelgenin duvarının köşesini dolanarak akan derecikte kadın köleler hâlâ çamaşır yıkıyorlardı, ara ara da, suyun durgunlaşıp biriktiği küçük, karanlık oyukta, düz, pürüzsüz taşlara çamaşırın çarpılmasından çıkan kof bir çak! çak! çak! sesi geliyordu. Havada bir zeytin posası kokusu vardı; ara sıra da, bahçenin içinde zeytinleri öğütmekte olan taşın uzak, silik gümbürtüsü, değirmendeki eşeğe haykıran kölenin sesi, işitiliyordu. Az sonra kapıdan bir kadın, yünlü, akça bir örtüye sarınmış, kır saçlı bir kadın çıktı; arkasından togalı, başı açık bir erkek, bir Romalı geliyordu: Kadının vekilharcı yahut kâhyasıydı herhalde. Denizin üstünde kalan yüksek çakıllıkta durdular, çevreye bir göz attılar hızla. Kabaetleri geniş, bedenleri diri köleler, ağların üzerine dalgın, miskin, eğiliyor, çerini, çöpünü ayıklıyorlardı; çamaşırı yıkayan kadınlar bütün güçleriyle avuçlarını çamaşıra indiriyorlardı; yaşlı köle suyun kıyısına eğilmiş, çevresini unutmuş bir halde tutulan balıklarla ahtapotları yıkıyor, temizliyordu. Kadınla kâhya bütün bunları, bir bakışta gördüler. Yarımadanın kayaları üzerinde ağacın dibine oturmuş, sessiz, yalnız, elgin adamı da gördüler, ölmüş olan adam da onların kendisinden söz açtıklarını anladı. Yarımadanın küçük, kutsal dünyası içinden bayağı dünyaya baktı, onun hâlâ düşman olduğunu gördü.

Güneş denize değiyordu artık; küçük koyun üzerinde, karşı taraftaki ortası tümsek burnun gölgesi uzuyordu. Şimdi gölgeler içinde kalmış mavi, soğuk çakıllıkta, yaşlıca kadın ağır adımlarla, o da gölgeler içinde yürüyerek, su kıyısına çömelmiş yaşlı adamın selesine dizilmiş balıklara bakmağa gitti. Kalçaları, omuzları yağ bağlamış, yumuşak sarı–turuncu gövdesi üzerinde son güneş ışınlarının parıldadıktan sonra ölüp yittiği, çıplak, yaşlı bir köleydi bu. Yaşlı köle, dalgın, balıkları temizlemeğe devam etti, başını kaldırmadan: Hanımı, üzerine dökülen alacakaranlığın bir gölgesiymişçesine...

Sonra, kapıdan, başlarında yayvan sepetler, iki cariye çıktı. Sepetlerin birinden şarap testisiyle yağ testisi, hafifçe eğik, sivriliyorlardı. Kızlar duvarın altındaki koca koca çakılların üzerinden yürüyerek geçiyordu; arkalarından da, safran rengi harmanisine sarınmış İsis kadını alacakaranlığa girdi. Enginde, denizde, güneş hâlâ ışıldıyordu. Buraya gölgeler inmişti. Kır saçlı ana, denizin kıyısında duruyor, sarılar aklar içinde koyu kumral başlı kızın, cariyelerin ardından, kimseleri görmeden, kimseciklere aldırış etmeden, yarımadanın kayalık boynuna doğru salınarak gidişine bakıyordu; öte dünyası içinde, dalgın yürüyen kıza bakıyordu. Yaşlıca ana, yerinden kıpırdamadan, üç kişilik sıranın burun yokuşunun ağaçları arasından süzülerek çıkışına, ağaçların arkasında gözden yitişine baktı. Bir tek köle bile başını kaldırıp bakmamıştı. Kır saçlı kadın hâlâ, ardında kızının gözden yittiği ağaçlara bakıyordu. Sonra bir daha, üzerinden güneş çekildiği için artık belirsizleşmiş olan ölmüş adamın hâlâ oturduğu ağaç dibine bir göz attı; denizin ancak açıklarında bir dilim su parlıyordu daha. Akşam olmuştu. Sabırlı olmalıydı! Yazgı, bildiği gibi yürüsündü!

Çakıllığın üzerinden ayaklarını kuvvetle basarak ağır ağır yürüdü ana: Adımları kızının kiler gibi geniş, sallantılı, dalgın değildi; kısaydı, kararlıydı. Sınıra, karşıki kayalardan, omuzlarında iri nefti bohçalar, tez adımlı iki çıplak köle indi; kalın, çıplak bacakları, altlarında, böcek ayakları gibi, görünüp görünüp yitiyordu, başlan görünmüyordu. Çakıllıktan tez adımlarla, kendi yollarından gerisini umursamaz bir halle geçtiler; o adam, o Romalı kılıklı kâhya onlara birdenbire bir şey söyleyene değin... O zaman put gibi durdular yerlerinde. Durdurulmuş oldukları bu anda, yüklerinin altında, — bütün bütün gözden yitebilecekmişçesine — görünmüyorlardı. Sonra bir el kalktı, yarımadayı gösterdi O zaman yeşil yüklü iki köle gene tez adımlarla yollarına, tapınak kesimine doğru düzüldüler... Kır saçlı kadın adamın yanına gitti, ikisi, ağır ağır, denizin çakıllığından köşkün özelgesine geçtiler, O zaman yaşlı, omuzları yağ bağlamış köle, elinde balık tablası, gölgenin içinde solgun, deniz kıyısından kalktı; kadın da, yayvan sepetlere ıslak çamaşırları yığarak, karanlık, dirim dolu, suyun başından kalktı... Ağı temizlemiş olan köleler de ağın akça katlarını topladılar. Omuzunda balık sepetiyle yaşlı köle, başlarının üzerinde ıslak çamaşırların yığılmış olduğu sepetleriyle kadın köleler, katlanmış ağı taşıyan iki köle, omuzlarında kürekleri taşıyan köle, katlı yelkeni koluna almış çocuk, hepsi, kapının yanında çıplak bir öbek oldular; ölmüş olan adam da gevezeliklerinin pes vızıltısını duydu. Sonra yelin esintisi soğumağa başlarken, onlar da kapıdan içeri geçmeğe başladılar...

Kısa günün yaşayışıydı bu, küçük adamların yaşayışı. Ölmüş olan adam da kendi kendine: “Bizler kısa günü daha büyük günün içine alıp küçük yaşamayı daha büyük yaşamanın döngüsü içine yerleştirmedikçe her şey, her şey, bir yıkımdır.”

Tepelerin doruğu bile gölgeler içindeydi. Yalnız gök, yükseklere doğru ışıyordu hâlâ. Deniz engin, cansız bir gölgeydi, ölmüş olan adam biraz güçlükle doğruldu, korunun içine döndü.

Tapınakta kimsecikler yoktu. Kayanın içindeki inine gitti. Köleler eski funda yatağı dışarı çıkarmışlardı, yerleri süpürmüşlerdi, yatak hazırlıyorlardı ona; titiz bir ustalıkla önce mersini yayıyor, mersinin üzerine kaba fundayı seriyor, onun da üzerine yumuşak, gür funda uçlarını örtüyorlardı. Hepsinin üzerine de iyi tabaklanmış ak bir sığır derisi yaydılar. Kızlar mağaranın başına, katlı yün örtüler bırakmışlardı; şarap testisi, yağ testisi, bir çömlek fincan, içinde ekmek, tuz, peynir, kuru incirle yumurtanın bulunduğu bir sepet, yan yana, düzen içinde bir kenarda duruyordu. Bir de küçük mangal vardı ortada, kömürle dolu. Mağara doluvermişti, bir konut oluvermişti.

İsis kadını küçücük kaynağın yanındaki oyukta duruyordu.

Köleler ancak teker teker geçebiliyordu oradan. Cariyeler daracık yerin giriş yerinde bekliyorlardı, ölmüş olan adam görününce kadın, kızları savdı. Erkek köleler, işi ellerinden geldiğince uzata uzata, hâlâ yatağı düzüyorlardı. Ama İsis kadını onları da savdı, ölmüş olan adam, yeni evine bakmağa geldi.

Kadın, “iyi mi?” diye sordu ona.

“Çok iyi,” diye cevap verdi adam. “Ama anan hanımefendiyle, herhalde vekilharç olan o adam, köleler azıkla örtüleri getirirken baktılar, gördüler. Sana karşı koymazlar mı?”

“Maldan kendi payım vardır benim: Ben kendi malımdan veremez miyim sanki? Bana, tanrılara, kim karşı koyabilir?” dedi kadın, sabır taşmasının da karıştığı bir çeşit yumuşak öfkeyle... Öylelikle adam anasının kızına karşı koyacağını, küçük dirimin ruhunun daha büyük dirimin ruhuyla çarpışacağını bildi Düşündü: “İsis kadını günlük dünyadaki payından neden vazgeçti? Mallarını azgın bir kıskançlıkla saklaması gerekirdi!”

“Yeyip içecek inisin?” dedi kadın. “Külün içinde sıcak yumurta var. Ben de köşke yemeğe gideceğim. Ama gecenin ikinci saatinde tapınağa ineceğim, O zaman... O zaman, sen de İsis’e gelir misin?” Ona bakıyordu kadın; garip bir parıltı gözbebeklerini irileştiriyordu. Düşüydü bu; kendisinden büyüktü bu düş. Şimdi de adam, kadına artık en küçük bir şeyle olsun karsı koymağa, onu kırmağa, dayanamazdı. Kadın, kadın gizeminin gür balkımasındaydı şimdi.

“Tapınakta mı bekleyeyim?” dedi adam.

“İkinci saatte bekle beni, geleceğim.” Adam kadının sesindeki mırıltılı yakarışı işitti, bütün lifleri ürperdi.

Yumuşak bir sesle. “Ama anan.” dedi, “hanımefendi?”

Kadın şaşarak baktı adama.

“Bana engel olmayacaktır!” dedi.

Böylelikle adam, ananın kızına engel olacağını bildi; çünkü kız bütün malını anasının eline bırakmıştı, anası da bu güce sımsıkı sarılacak, onu kaptırmayacaktı.

Kadın gitti; ölmüş olan adam da yatağına uzandı boylu boyunca, külün içinden yumurtaları alıp yedi; ekmeğini de yağa bandı yedi, eti kurumuştu çünkü; şarapla suyu da karıştırdı içti, öylece, kıpırtısız yattı. Kandili ufak bir ışık tomurcuğu meydana getiriyordu.

Yeni duyumlara dalmış, yeni duyumlar içine kapanmıştı. İsis kadını ona sevilecek bir kadın olarak görünüyordu; biçiminden çok, şaşırtıcı kadınsal balkımasından ötürü... Güneşlerin ötesinde başka güneşler onu gizemli bir ateşe daldırmıştı, güçlü bir kadının gizemli ateşine; ona dokunmak da güneşe dokunmak gibi bir şey olacaktı. Hepsinden iyisi, kadının ona duyduğu sevecen istekti, gün ışığı gibi, öyle yumuşak, öyle dingin...

“Gün ışığı gibi dökülüyor üzerime,” dedi kendi kendine, kollarını bacaklarını gererek, “Bana duyduğu isteğe benzer bir gün ışığında gerinmedim bugüne değin. Bunu bana, bütün tanrıların en büyüğü bağışladı.”

Ama aynı anda dış dünyanın korkusu bürüyordu içini. “Ellerinden gelirse, bizi öldürürler,” dedi kendi kendine. “Ama güneşin bir yasası vardır, bizi koruyan bir yasası...”

Gene kendi kendine, “ölüler arasından çıplak, damgalanmış olarak kalktım,” dedi. “Ama bu değinmeye yetecek kadar çıplaksam, boşuna ölmemişim demektir, önceleri bana bir köstek vuruluydu.”

Kalkıp dışarı çıktı. Gece, büyük bir kış görkemi içinde ayazdı, yıldızlıydı. Geceye karşı, “Görkemden yuğrulu yazgılar vardır,” dedi, “bütün küçüklük, bayağılık, acı çekme kargışlılığımızın üstünde...”

Sonra sessizce, tapınağa gitti, iç duvara dayandı, dışardaki boz karanlığa, yıldızlara, ağaç tepelerine bakarak karanlık içinde bekledi. Kendi kendine, “Görkemden yuğrulu yazgılar vardır,” dedi gene, “ama daha büyük bir güç de vardır.”

Neden sonra ağaçların arasından, kadının ipek fenerinin kesintili kesintili, sallantı içinde ama gene de tez gelen, ışığını gördü. Yalnızdı kadın, yakındaydı; ışık, harmanisinin etekleri üzerinde yumuşak yumuşak hışıldıyordu. Korkuyla, sevinçle titredi, kendi kendine: “Bu değinmeden, ölümden korktuğumdan da çok korkacağım neredeyse. Çünkü bu değinmeye daha da açılmış bir durumdayım, daha çıplağım karşısında...”

Karanlığın içinden yumuşak bir sesle, “Buradayım İsis Hanımı,” diye seslendi.

Kadın da korku içinde ama aynı zamanda esriklik içinde, “Ah!” diye bağırdı. Düşüne koyvermişti çünkü kendini.

Kutsal odanın kapı kilidini açtı, adam ardından girdi içeri. Sonra kadın kapıyı gene sürgüledi. İçerideki hava sıcaktı, kapalı kalmış yerlerin havasıydı, güzel kokuluydu. Ölmüş olan adam kapalı kapının yanında duruyor, kadına bakıyordu. Önce tanrıçaya doğru gitmişti. Az aydınlanan tanrıça heykeli, zorlayıcı, büyük bir kadın varlığı gibi ürkütücüydü, ileriye atılacakmışçasına duruyordu.

Rahibe adama bakmadı. Safran rengi harmanisini çıkarıp alçak bir sedire yaydı. Zayıf, titrek ışıkta duruyordu; kuşaklı, ak entarisinin içinde... Kolları çıplaktı. Ama hâlâ kendini adamdan sakınıyordu. Adam geride, gölgenin içinde duruyor, kadının hafif hafif mangalı yellemesine, ateşe günlük atmasına bakıyordu. Tatlı kokulu bulutçuklar ağdı havaya. Kadın, yaklaşmanın ayindeki hareketiyle heykele doğru döndü, palamarı bağlı bir sandal gibi, hafif bir silkinti içinde yumuşak yumuşak salınarak ileriye, tanrıçaya doğru, ayak uçlarına basa basa yürüdü.

Adam garip, esrik kadına bakıyordu; kendi kendine: “Onu esrikliği içinde, dişi gizemleri içinde yalnız bırakmalıyım,” dedi. Kadın öylece, garip, ileriye doğru sallantısı içinde ayaklarının ucuna basa basa tanrıçanın önüne gitti. Sonra adamın anlayamadığı. Yunanca bir şeyler mırıldanmağa başladı. Mırıldandıkça, sallantısı ağır ağır dindi; dinen bir denizin üzerindeki bir sandal gibi... Adam ona baktıkça, kadının ruhunu yalnızlığı içinde, dişi ayrımı, başkalığı içinde gördü. İçinden, “Benden, benim erkek ayrımımdan, erkek başkalığımdan korkuyor. Kendini korkusundan soyuyor şimdi, arındırıyor. Nasıl da içli, benimkinden öylesine başka bir dirimle nasıl da yumuşacık bir diriliği var! Benim ölümden yana yürekliliğimden öylesine başka bir dirimden yana yüreklilik, yumuşak, garip bir gözüpeklik içinde, ne de güzel! Ne güzel bir şey bu, bir gülün göbeği, bir yalımın çekirdeği gibi! Kendini sonuna değin etkilenebilir bir hale koyuyor, Ah! Umudunu boşa çıkarmak yahut ona karşı günah işlemek ne korkunç olur!”

Kadın adama döndü, yüzü tanrıçadan aldığı güçle balkıyarak...

Toylukla, “Osiris’sin sen, değil mi?” dedi.

“Öyle istersen, öyle olsun,” dedi adam.

“İsis’in, seni açmasına, örtülerini kaldırmasına izin verecek misin? Giysilerini çıkarmayacak mısın?”

Adam kadına baktı, soluğu kesildi. Yaraları, özellikle böğrünü kesen ölüm yarası, yeniden haykırmağa başladılar.

“Canım öyle yandı ki!” dedi, “Halâ bir tutukluk varsa üzerimde bağışlamalısın beni”

Ama cüppesini, entarisini çıkardı, çırılçıplak, puta doğru gitti; göğsü karşı konulmaz acının apansız yılgısı ile, karşı konulmaz acının anısı ile, çok acı bir üzüntü ile, soluk soluğa inip kalkıyordu.

Yüzünü bir an kadından yana çevirerek, kendini bağışlatırcasına, “Beni öldürdüler!” dedi.

Adam oracıkta, önünde, incecik, kaskatı dururken, kadın onda ölümün görüntüsünü gördü, birden yılgıya kapıldı, kendisinden bir şeyler çalındığını duydu. Zafer kazanan ölümün, boz renkte, kurşun renginden kanadının gölgesini duydu üzerinde.

Adam, anadilinde, “Ah, Tanrıça,” dedi puta, “o imi bana gene verirsen, yaşamak beni öyle sevindirecek ki!”

Burada çünkü gene umutsuzluk duyuyordu, karşısına dirimin istekleri çıkmıştı ama o hâlâ ölümün yükü altındaydı.

Kadın, “Melhemler süreyim sana!” diye fısıldadı, “Yara yerlerine melhemler süreyim! Göster de bana onları, bırak melhemler süreyim!”

Yeniden anılan bu eski acı içinde çıplaklığını unuttu. Sedirin kıyısına ilişti, kadın, onun avucunun içine bir parça melhem döktü... Kadın elini ovarken, her şey, çiviler, delikler, yavuzluk, (sevecenlikten başka bir şey sunmamış olan ona) yapılan haksızca yavuzluk, her şey, yeniden aklına geldi, ölüm saatindeki gibi, içine yeniden haksızlığın, yavuzluğun can acısı doldu. Ama kadın mırıldanarak onun avucunu ovuyordu; “Yırtılan, yeni bir et oluyor, bir zamanlar yara olan şey şimdi taze dirimle dolu; bu yara izi menekşenin göbeğidir.”

Çocukça bir rahibe dalıncı içindeki bu kadına gülümsemeden alamıyordu kendini. Kadının düşüydü bu, kendi de kadının gözünde ancak bir düş nesnesiydi. Adamın ne idiğini hiçbir zaman bilemeyecek, hiçbir zaman anlamayacaktı kadın. Hele adamın içine bir zamanlar girmiş olan ölümü hiçbir zaman bilemeyecekti. Ama ne çıkardı bundan? Bu kadın bambaşkaydı. Bir kadındı: dirimi de ölümü de kendi dirimiyle ölümünden başkaydı. Ancak, kadın ona iyi davranıyordu.

Kadın, ayaklarını yağla, sevecen, sevecen bir unduruculukla ovunca, ona:

“Bir zamanlar,” demekten kendini alamadı, “bir zamanlar bir kadın ayaklarımı gözyaşlarıyla yıkadı, saçlarıyla kuruladı, pahalı melhemler sürdüydü üzerlerine,

İsis kadını, o koyulmuş olduğu — ama bir daha kesilen — işten başını kaldırıp baktı.

“O zaman yaralı mıydı?” dedi. “Ayakların?”

“Hayır, hayır! O zamanlar ayaklarım bütündü daha.”

“Sevdin miydi kadını?”

“Sevgi ölmüştü onun içinde. Artık yalnız kulluk etmek istiyordu,” diye cevap verdi. “Orospuluk etmişti o zamana değin.”

“Ya sana kulluk etmesine izin verdin mi?” diye sordu kadın.

“Beli.”

“Aşkının cesediyle sana kulluk etmesine izin verdin mi?”

“Beli.”

Ansızın içine doğdu, bir güneş gibi: Hepsinden, bana, aşklarının cesedi ile kulluk etmelerini istemiştim. Sonunda da onlara, ancak kendi aşkımın cesedini verebildim. Bu bedenimdir dedim — alın, yeyin — cesedim —

İçinden yeğin bir utanç geçti. “Ne de olsa,” diye düşündü, “onların ölü bedenlerle sevmelerini istedim. Yehuda’yı diri bir aşkla öpmüş olsaydım, o belki de hiçbir zaman beni ölümle öpmezdi. Belki de beni tenimle sevdi, tenimin içinde sevdi, bense beni bedensiz olarak sevmesini, aşkımın cesediyle sevmesini istiyordum...”

Değinimin içindeki yumuşak, sıcak aşkın, sevinçle dolu olan aşkın gerçekliği doğuyordu içine. “Bense,” diye düşündü, “onlara, yas tutanların kutsanmış olduğunu söyledim. Yazık! Ölüm içinde olduğum şu anda, burada duran bu kadının bile yasını tutmağa kalksam, ölü bulmak zorunda olurdum, oysa yaşamağı öylesine istiyorum ki? Dirim, bu sıcak elli kadına getirdi beni. Şimdi de onun değinişi, bana, bütün sözlerimden daha değerli görünüyor. Yaşamak istiyorum çünkü!”

“Git o halde tanrıçaya!” dedi kadın, onu İsis’e doğru yavaşça, tatlılıkla iterek… Adam oracıkta, daha doğmamış bir yaratık gibi kamaşmış, çıplak dururken, kadının tanrıçaya bir şeyler mırıldandığını duydu; bir şeyler mırıldanıyordu kadın, acılı, üzgün bir yakarışla mırıldanıyordu. Şimdi de eğiliyor, böğür boşluğunun yumuşak etindeki yara izine bakıyordu, tam kalçanın üstünde kalan yumuşak boşlukta, sonsuz bir ağlayışla kızarıp şişmiş bir göz gibi duran derin bir yara iziydi bu. İşte kanı, can tohumu, buradan akıp yitmişlerdi. Kadın hafif hafif titriyor, Yunanca bir şeyler mırıldanıyordu. Adam da, ölmüş olmanın gidip gidip dönen umutsuzluğu içinde, dirimi zorlamağa çalışmış olmanın üzüntülü şaşkınlığı içinde, yaralarının haykıra haykıra ağladıklarını, bedeninin derin yerlerinin yeniden uluduğunu duydu: “Öldürüldüm ben, kendimi öldürülmeye teslim ettim de. Beni öldürdüler, ama ben kendi kendimi teslim ettim öldürülmeye...”

Kadın, şimdi sessiz, ama ürpertiler içinde, eline yağ döktü, avucunu adamın sağ yanındaki yaranın üzerine dayadı. Acısından adam irkildi; yara, daha önce binlerce kez yaptığı gibi, yeniden dirimini emdi onun. Bilinçliliğinin karanlık, yaban acısıyla ürküşü içinde tek bir çığlık çınlıyordu: “Ah, bu ölümü içimden nasıl sökebilir? Bu ölümü benden nasıl alabilir? Bilemez ki hiç! Anlayamaz ki hiç! Uyamaz ki hiç ona?..,”

Kadın susku içinde, yavaşça, uyumla, yara yerini yağla ovuyordu. Adamın ciğerleri ürkü içinde ulurken o, rahibe görevine dalmıştı şimdi; hafif hafif, ağır ağır güç deriyordu. Ama kadın, azar azar güç derip bir kuşak gibi onu sararak karşı böğründeki yaraya geçince, adamın içinde soğuk yılgının yerini azar azar bir sıcaklık almağa başladı: “Birazdan yeniden ısınacağım,” diye duydu içinden, “birazdan bütünleşeceğim gene! Sabah gibi sıcak olacağım. Erkek olacağım. Anlayış gerekmez buna. Yenilik gerekir. Bu kadın bana yenilik getiriyor...”

Yaralarının, çağların sonuna değin bilinçliliğinin çevrenleri altında kalacakmış gibi gelen donuk, duraksız, üzgün haykırışını dinliyordu. Ama haykırış gitgide sönüyor, sönüyordu.

Başında uğraşıp duran kadını düşündü; “Bilmiyor! İçimdeki ölümü görmüyor. Ama onun başka bir bilinçliliği var. Gecenin öbür ucundan geliyor bana.”

Kadın, bir rahibenin ağır yeğinliğiyle çalışıp bedeninin bütün alt yanını yaralarının sesi sönüp sönüp yitesiye, yağla ovunca, göğsünü adamın sol yanındaki yaraya dayadı, kollarını bedenine dolayarak sağ böğründeki yaranın üzerinde kavuşturdu, bir ırmağın kıvrımları gibi, diri bir sıcaklığın gücü içinde onu göğsüne bastırdı. Haykırış bütün bütün ölüp yitti, bir susku, bir karanlık kapladı adamın ruhunu; bölüntüsüz, karanlık bir susku, bir bütünlük.

Sonra, ağır ağır, azar azar, içinin en derin karanlığında, gelmekte olan bir şeylerin kımıltısını duydu adam. Bir tan ağarışı, bir yeni güneş... İçinde, benliğinin en derin iç karanlığında yeni bir güneş doğuyordu. Soluğu kesilmiş, korkulu bir umutla ürpererek bekliyordu o güneşi... “Şimdi ben, ben değilim. Yeni bir şeyim...”

Bu güneş yükseldikçe de, — soğuk bir umut kırıklığı soluğu içinde duydu bunu, — diri kadının meydana getirdiği kuşağın, ayaklarına doğru kaydığını duydu; sıcaklıkla balkımanın, üzerinden sıyrılarak kendisini kaskatı bıraktıklarını duydu. Kadın, yüzünü saklayarak bitkin, tanrıçanın ayaklarına kapandı...

Adam eğilerek elini kadının sıcak, ışıltılı omuzuna tatlılıkla koydu, içinden isteğin sarsıntısı geçti; sarsıntı arkasına sarsıntı; öyle ki, acaba bu da başka türlü bir ölüm mü diye düşündü: Ama görkemle doluydu böyle bir ölüm…

Şimdi bütün bilinçliliği orada, kapanmış, saklanmış kadındaydı. Yanına çömeldi, onu tatlılıkla, körmüşçesine okşadı, anlaşılmaz bir şeyler mırıldanarak… Ölümü de, kendini esirgemezlik tutkusu da, hepsi, ona değersiz görünüyordu şimdi; oracıkta duran kadının yere kapanmış olgunluğunu, o ak, yumuşak dirim kayasını biliyordu ancak... “Ömrümü bu kayanın üzerine kurdum.” Diri kadının, derin katlı, içine girilebilir kayası! Yüzünü saklayan kadın. Tan gibi güçlü, yenilenmiş bir halde, bu kadının üzerine eğilen kendi…

Kadının yanıbaşına çömeldi; kamının içinde erkekliğinin yangınının, görkemle kabardığım duydu.

“Dirildim!”

Karnının derinliklerinde görkemli, yılmazcasına, boyun eğmezcesine yanarak, kendi güneşi doğuyor; bu güneş, ateşini, kollarına bacaklarına akıtıyordu; öyle ki yüzü, bilinci dışında, parlıyordu.

Keten entariyi tutan ipi çözdü, giysiyi kaldırdı, kadının ak–altın göğüslerinin ak pırıldayışını görünceye değin. Dokundu sonra o göğüslere, diriminin eriyiverdiğini duydu. “Baba! Tanrım!” dedi, “bunu niye sakladın benden?” Kadına, şaşkınlığın tatlı acılığıyla, isteğin olağanüstü delici aşkınlığıyla dokundu. “Bak!” dedi, “bu yakanın da ötesindedir.” Derin, katmerli sıcaklıktı bu. Diri, içine girilebilir sıcaklık; kadındı bu, gülün göbeği! Konağım, karmaşık, sıcak güldür; bu çiçektir sevincim!

Birden kadın başını kaldırıp ona baktı, yüzü yükselmiş bir ışık gibi istekli, sevecen; gözleri, bir yığın nemli çiçek gibi… Adam da kadını bir sevecenlik tutkusu ile yakıp bitirici bir istekle göğsüne doğru çekti, son olarak düşündü: “Saatim gelip buldu beni, baskına uğruyorum.”

Böylece, kadını bildi, onunla bir oldu.

Daha sonra kadın, sönük bir şaşkınlık içinde parmak uçlarıyla adamın böğürlerindeki koca yara izlerine dokundu, “Ama canını yakmıyor artık bunlar, değil mi?” dedi.

“Birer güneş oldu bunlar!” dedi adam. “Dokunman onları ışıldatıyor. Sana ödentimdir bunlar.”

Tapınaktan çıktıkları zaman tan öncesinin ayazı vardı havada. Kapıyı örterken adam tanrıçaya bir daha baktı: “Bak,” dedi. “İsis sevecen bir tanrıçadır: sevecenlikle dolu. Ulu tanrılar iyi yüreklidir, sevecen tanrıçaları olur.”

Kadın harmanisine sarınıp sessiz, suskun, evine döndü: gözleri görmüyordu: altın göbeği taze dirimle dolu, ağır ağır yeniden kapanan lotus gibi dalınç içindeydi. Hiçbir şey görmüyordu: çünkü kendi taçyaprakları bir kılıf oluyordu ona. “Osiris’le dolu içim. Dirilmiş Osirıs’le doluyum!” diye düşündü yalnız.

Ama adam, denize yağmur gibi dökülüşleri içinde, tan öncesinin duru, parlak yıldızlarına, denizin ayrıtına doğru yeşil yeşil parlayan Sirius yıldızına baktı. Düşündü: “Nasıl da her biçime girip çıkabilecek gibi; nasıl da, çiğjn, karanlığının neresine dokunduğunu gösteren karanlık taçyapraklı bir açıklığın görünmez gülü gibi, katmerlerle, eğrilerle dolu! Nasıl da dolu, nasıl da bütün tanrıların ötesinde ulu! Nasıl da kuşatıyor beni: ben onun bir parçasıyım, büyük Uzay gülünün... Ben, kokusunun bir kırıntısıyım: kadın da güzelliğinin bir parçacığı... Şimdi dünya, çok taçyapraklı karanlıklardan bir tek çiçek: bense, bir değinme içindeymişçesine, kokusunun içindeyim.”

Böylece, değinişin saltık dinginliği, dolgunluğu içinde, tan ağarıncaya değin mağarasında uyudu. Tanyeri ağardıktan sonra da rüzgâr çıktı, soğuk yağmurlu bir fırtına getirdi. Böylelikle, değiniş içinde olmanın erincinde, sevincinde mağarasında kaldı; denizi, toprağa düşen yağmuru dinlemenin, ıslak, hâlâ ısak bir aklı altınlı nergisin eğilip bükülüşünü görmenin sevinci içinde... “Büyük kefarettir bu, bu değiniş içinde olma…” dedi, “kurşun rengi deniz ile yağmur, ıslak nergis ile beklediğim kadın, görünmeyen İsis'le görülmeyen güneş, hepsi biribiriyle değiniyor, hepsi bir arada.”

Tapınağa gidip kadını bekledi; yağmurun altında geldi kadın. Ama ona. “Bırak bir parça İsis’in yanında kalayım.” dedi, “gecenin ikinci saatinde de gel bana… Gelir misin bana?”

Bunun üzerine mağaraya döndü, dinginliğin, değiniş içinde olmanın sevincinde, gece ile birlikte gelip değinmeyi yeniden bütünleyecek olan kadını bekleyerek yattı… Sonra gece gelince kadın da geldi, sevinçliydi geldiğine, çünkü onun da içinde, değinmek, adamla değinmek, ona daha da yakınlaşmak için duyduğu büyük bir özlem vardı.

Böylece gündüzler geldi, geceler geldi, yeniden gündüzler geldi, değinme de yetkinleştirildi, bütünleştirildi. Adam. “Ona hiçbir şey sormayacağım.” diyordu, “adını bile... Çünkü bir ad, onu ayrı bir varlık haline getirecektir.”

Kadın da kendi kendine, *O. Osiris'tir.” diyordu, daha ötesini bilmek istemem.”

Ağaçlardan erik çiçekleri serpeleniyordu, nergisin çağı geçmişti, gelincikler toprağı tutuşturmuş, yitmişlerdi sonra da: havada fasulye tarlalarının kokusu vardı. Her şey değişiyordu, evrenin çiçeği taçyapraklarını değiştiriyor, başka bir yanı görmek için döneniyordu. İlkyaz bütünlenmişti, aralarında, bir değinme kurulup yerleşmişti, erkekle kadın biribirlerine doymuşlardı; ayrılık, gidiş vardı havada.

Bir gün, sabah güneşi sıcak, çamlar tatlımsı tatlımsı kokar, tepeler üzerinde son armut çiçekleri dağılırken, ağaçların altında, adam kadınla buluştu. Kadın ona doğru ağır ağır geliyordu; adımlarındaki yumuşak oyalanmadan, gösterdiği sevecen çekingenlikten, onda bir değişiklik olduğunu bildi adam.

“İki canlı mısın?” diye sordu,

“Neden?” dedi kadın.

“Yeşil yaprakları çiçeğini izleyen, özsu dolu bir ağaç gibisin. Bir de sakınganlık var üzerinde, bir çekingenlik.”

“Öyledir,” dedi kadın, “Senden gelen bir can var içimde. İyi ml?”

“Beli,” dedi adam, “İyi olmaz da ne olur? Demek bülbül artık dere yatağından çağırmıyor... Ama, çocuğu nerede doğuracaksın? Çünkü dirimimden başka verecek bir şeyim yok benim...”

“Burada kalacağız,” dedi kadın.

“Ama anan, hanımefendi?”

Kadının alnını bir gölge kararttı. Cevap vermedi.

“Öğrenince ne olacak?” dedi adam.

“Öğrenmeğe başlıyor zaten.”

“Canını yakar mı ki?”

“Hayır, benim canımı yakmaz! Nem varsa, kendimindir. Osiris’e gebe olacağım... Ama sen, anamın kölelerine dikkat et, tetik dur.”

Adama baktı, analığının erinci kaygıyla bulandı.

“Yüreğin tasa çekmesin!” dedi adam, “Ölümle öldüm bir kere.”

Böylelikle adam, kendi için gitme, ayrılma çağının yeniden gelip çattığını bildi. Yalniz başına gidecekti; yazgısıyla birlikte. Gene de ama yalnız olmayacaktı, çünkü kadınla değinişini ardında bırakırken bile, bu değiniş içinde kalacaktı. Görünmez güneşler de onunla birlikte gidecekti.

Ama gitmeliydi gene de. Çünkü burada, bu koyda, coşkun dol artağanlığı güneşlerinin hareketlerini gevşettikleri bu anda, kıskançlığın, iyeliğin küçük yaşamı eski durumuna dönüyordu gene. Dul kadınla köleleri, yemiş olduğu ekmeğin, kurduğu diri değinişin, kucağında sevindiği kadının, iyelik adına öcünü almağa kalkacaklardı kendisinden. Ama, “İki kere olmaz bu iş!* dedi adam. “İçimdeki değinişi kirletmeyecekler bu kere. Onların hinliğine karşı hinliğimi kullanacağım.”

Tetik durdu böylece. Bir dolap çevirdiklerini bildi. Bu yüzden küçük mağaradan çıkıp kendine deniz kıyısında başka bir barınak, kayaların altında kuru, gizli duran ufacık, kumluk bir oyuk buldu.

Kadına, “Tez elden gitmeliyim şimdi,” dedi. “Kölelerden başıma bir sıkıntı gelecek. Ama bir erkeğim ben, dünya da apaçık duruyor. Ama aramızda olan şey iyi bir şey, yerleşmiş bir şey. Erinç içinde kal. Dere yatağından bülbül yeniden çağırmağa başladığı zaman da, ilkyaz gibi, şaşmadan geleceğim gene.”

Kadın, “Gitme! Ne olur!” dedi, “benimle kal yarımadada; tapınağın yöresindeki çamların altında, içinde ötekilerden ayrı yaşayabileceğimiz bir ev yaptırırım, seninle benim için...”

Ama kadın, gene de, adamın gideceğini biliyordu içinden. Çevresinde, kendi havasının serinliğini arıyor, kaygıdan kurtuluşu özlüyordu bile...

“Kalırsam.” dedi adam, “beni Romalıların, onların adaletinin eline verecekler. Ama bir daha ele verilmeyeceğim ben. Bunun için, ben gidince, büyüyen çocukla erinç içinde yaşa. Geleceğim de bir daha: Yakın olalım, uzak olalım, aramızdaki her şey iyidir. Güneşler, mevsimleri erişince, geri dönerler. Ben de, bir daha, geleceğim.”

“Gitme daha,” dedi kadın, “yarımadanın boynuna nöbet beklemesi için bir köle diktim. Kötülük kendini açığa vuruncaya değin, gitme daha.”

Ama dingin, sessiz bir gece, adam küçük oyuğunda yatarken, küreklerin suya çarparken çıkardığı yumuşak sesi, bir sandalın kayaya kütleyişini işitti. Sürüne sürüne dışarı çıkıp seslere kulak verdi. Romalı kâhyanın sesini duydu:

“Sessizce gidin keçi inine. Serseri uykudayken, Lysippus üzerine ağı atacak; herifi adaletin eline vereceğiz, İsis hanımının ruhu bile bir şeycikler duymayacak. .”

Ölmüş olan adamın burnuna, yukarıya doğru sürüne sürüne tırmanan kölelerin yağlanmış çıplak bedenlerinden gelen bir et kokusu, sonra da Romalının süründüğü hafif koku esti. Denize doğru süründü. Sandalda oturan köle, kürekleri tutuyor, kıpırdamıyordu; deniz kıpırtısızdı çünkü... Ölmüş olan adam, köleyi tanıdı.

Bunun üzerine bir kayanın derin yarığı içinden, duru, açık bir sesle,

“İsis'in gözleri önünde kızla sevişen köle sen değil misin? Sen değil misin o delikanlı? Söyle!* dedi.

Delikanlı yılgı içinde ayağa fırladı. Bu fırlayış sandalı kayaya çarptırdı. Köle, korkusundan aklı başından giderek karaya atladı, kayalığa tırmandı, kaçtı, ölmüş olan adam, çabucak sandalı yakaladı, bindi, açıldı. Kürekler sıcaktı daha, köle ellerinin hoş olmayan sıcaklığıyla sıcak... Ama adam, kıyı boyunca akıp duran, kendisini sessizlik içinde götürecek olan akıntıya sandalını kaptırmak için ağır ağır kürek çekti. Yıldızlı geceye karşı sarp kıyı kapkaranlıktı. Yarımadada bir parıltı bile görünmüyordu; rahibe gelmiyordu artık geceleri, ölmüş olan adam akıntıya kapılmış, ağır ağır kürek çekiyordu; kendi kendine güldü: “Dirimimle dirilişimin tohumunu ektim; bugünün seçilmiş kadını üzerine, dünyalar durdukça duracak değinişimi yerleştirdim; onun kokusunu, gülün yağı gibi, etimde taşıyorum. Varlığımın can alacak noktasında değer taşıyor bu kadın benim için. Ama akıcı, altın yılan, ağacımın dibinde uyumak için yeniden çörekleniyor.”

“Alsın sandal, götürsün beni... Yarınla birlikte, başka bir gün, yeni bir gün gelecektir.”

{1} Ölen Adam'ın II. Bölümü i.S. 34 yılında Lübnan’da geçen bir olayın hikâyesidir.

{2} Ölüp Dirilen Tanrılar arasında en ünlüleri Baal, Osiris, Adonis, Tammuz, Attis’tir

{3} İlkyaz gün–tün eşitliği dolayları. Yalnız Baal'in diriliş şenliği birkaç ay sonrasına rastlardı. (Zaten Baal'in efsanesi ile öteki tanrıların efsaneleri arasındaki benzerlikler bizi hemen bir uygunluk düşüncesine götürmemelidir.)

{4} Çoğu zaman mart ayının son 10 günü içinde; Roma’da, 25 mart.

{5} İsa’nın doğumunda da Pan’ın öldüğünü haber veren aynı ses olsa gerek.

{6} Samsatlı Lukianos, Suriye Tanrıçası, VII’de, “Birtakım Byblos’lular, Mısırlı Osiris’in yurtlarında gömülü olduğunu, tutulan yasla bu şenliklerin Adonis şerefine değil de hep Osiris için olduğunu söylüyorlar. Bu konuda inanılacak şeyler ileri sürer gibi olmalarının nedenini anlatayım. Her yıl Mısır'dan Byblos’a, suda yüzerek bir baş gelir; bu iki ülke arasındaki denizi yedi günde aşar. Bu tanrısal yolculukta onu rüzgârlar yeder. Yolundan hiç şaşmaz, hiçbir zaman Byblos’tan başka yere varmaz. Tansık bir iştir bu. Her yıl olur; ben Byblos'ta iken de oldu; bu yüzden, bu papirüs başa doya doya bakabildim,” der.

Her yıl iskenderiye’de. Adonis bayramı kutlanırken denize atılan bu papirüs baş, Osiris’i taşımış olan sandığın yolu üzerinden giderek yedi gün sonra Byblos’a varınca, kadınlar ağıtlarını keser, sevinç çığlıkları atarlardı.

{7} İsis’in, bu çocuğu ölümsüz kılmak için gece, ortalıktan el ayak çekilince, çocuğun ölümlü parçalarım yakmağa başlaması, anasının bunu görünce isis’in işine engel olup çocuğun ölümsüz hale getirilişini önlemesi, kızını arayan Demeter’in Keleus’un sarayında Demophoon'u ölümsüz kılmak için korlara yatırmasına benziyor.

{8} Bu bakımdan. Ölen Adam’da isa’nın keten bezlere sarılmış bir halde iken dirilmesi, hatırlanabilir, Gerçi, keten bezler töre gereğiydi (Yuhanna 19, 40) ama bu töre pek eski temellere dayanıyordu.

{9} J. Frazer, The Golden Bough, Adonis. Attis. Osiris, 11, 15.

{10} Ölen Adam'da isa'nın “İşte kanım, işte vücudum” sözlerinin anlamı bu ayinin çerçevesinde ortaya çıkıyor.

{11} İsa’nın mezarının başında gördüğü kadınlardan bir tanesinin, anası olduğu söylenmesi dışında, kitabın hiçbir yerinde bu ana anılmaz.

{12} Frazer, a.g.y., II, 1 138'de Meryem ana ile isis arasındaki ilişkiyi ilginç bir biçimde anlatır.

{13} Lawrence’ın The Overtone adlı hikâyesi bu bakımdan dikkati çeker.