POPÜLER EKONOMİ

MASALLARI

Atın Atın, Eskimiş Çoraplarınızı Atın

ŞAFAK ALTUN

İş ve Yönetim Serisi 37

POPÜLER EKONOMİ MASALLARI©

Atın Atın, Eskimiş Çoraplarınızı Atın İş ve Yönetim Serisi 37

ELMA YAYINEVİ©

Genel Yayın Yönetmeni: Gaye Dinçel

Editör: Demet Uyar, Gülderen Çopur

Düzelti: Ali Serdar

Yayın Danışmanları: Deniz Yılankaya, Gökçen Acuner, Hakan Özerol,

Sancar Tanışman, Yasemen Kutlu

Mizanpaj: Yüksel Ünsal

Kapak Tasarımı: İnova Tasarım

Yayın Ekibi: Gül Balcı, Mert Öztuğ, Mehmet Kahraman

Basımevi: Yorum Matbaacılık

1. Basım Ekim 2009

temsilciliklerimiz

Akdeniz Bölgesi: CDR Eğitim ve Danışmanlık • Nebi Acar • Tel: (242) 247 72 72 nebi@izgorenakin.com

Ege Bölgesi: Nazlı Uluer • Tel: (555) 621 28 53 • nazli@elmayayinevi.com

Bursa: Alp Dağıtım Kitap Kırtasiye • Orhan Yalçınkılıç • Tel: (224) 223 01 19 orhanalp8@hotmail.com

Çanakkale: Ayışığı Kitaplığı • Metin Küren • Tel: (286) 217 22 24 ayisigikitapligi@gmail.com

İzmir: Pan Kitabevi • Aykut Yenersu • Tel: (232) 369 11 99 pankitabevi@pankitabevi.com.tr

Yakın Kitabevi • M. Nusreddin Özbay • Tel: (232) 421 81 69 yakinkitabevi@yakinkitabevi.com.tr

Kayseri: Kıvılcım Kitabevi • Ayhan Çetinkaya • Tel: (352) 231 40 66 kivilcimayhan@hotmail.com

Nazilli: Üniversitem Kitabevi • Vahap Ağca • Tel: (256) 315 51 55 universitemkitabevi@hotmail.com

Samsun: Endülüs Kitabevi • Davut fial • Tel: (362) 435 96 07 enduluskulturmerkezi@hotmail.com

ABD: Zeliha Akça • Tel: 001 6109741807 • zeliha79@yahoo.com

Avustralya: İsmail Haskara • Tel: 0061 249316234 • ismail.haskara@bigpond.com

Her türlü kitap talebinizi temsilciliklerimizden, www.elmayayinevi.com adresimizden,

telefon veya faks aracılığıyla yayınevimizden yapabilirsiniz. Kitaplarımızla ilgili

görüşlerinizi www.elmayayinevi.com adresindeki web sitemizde belirtebilirsiniz.

Kitabın tüm yayın hakları ELMA YAYINEVİ ©’ne aittir. Yazılı izin alınmadan kısmen veya tamamen alıntı yapılamaz, kopya edilemez,

çoğaltılamaz ve yayımlanamaz. Türkiye’de basılmıfltır. “ELMA”, AKADEMİ ARTI YAY. A.Ş.’nin bir markasıdır.

Copyright © 2009, ELMA Publishing House

ISBN: 978-975-6093-57-3

YAZAR HAKKINDA

1967’de Niksar’da doğan Altun, 1989’da İstanbul Üniversitesi SBF’den mezun oldu. Medya dünyasına Radyo Mega ve Açık Radyo’da yaptığı programlarla girdi. Sırasıyla Nokta, Radikal, Kent TV, Süper Kanal, TV8, Dünya ve Platin’de muhabir ve editör olarak çalıştı. 2001’de ÇGD’nin TV Programı dalında verdiği “Yılın Gazetecisi” ödülünü alan Altun; popüler ekonomi, kurumsal tarih ve inovasyon üzerine düzenli olarak yazılar yazmaktadır.

safakaltun3@gmail.com

http://gazeteci-yazarsafakaltun.blogspot.com

Kitapları

Yolsuzluğun 100 Yıllık Tarihi (2004)

Türk Popüler Tarihinde İlkler (2006)

İnovasyonla Başarıyı Yakalayan Türkler (2007)

Türk İşadamının Bilmesi Gereken 101 Ekonomi Hikayesi (2007)

İyi Fikir Her Zaman Kazandırır (2008)

Türkiye’de Yabancı Sermayenin Tarihsel Gelişimi (2008)

Cumhuriyet Ekonomisinin İlk Mucizeleri (2008)

Atatürk, İnönü, Bayar’ın İktisat Kavgası (2008)

Büyük Olma Muhteşem Ol (2009)

Zeki Başeskioğlu’nun Yaşamı (2009)

ÖNSÖZ

Her ne kadar ekonomi, çok teknik bir bilim gibi gözükse de aslında günlük hayatımızın bire bir içindedir ve içinde yüzlerce öyküyü barındırır. Öte yandan, biliriz ki her şeyin ilacı olan “zaman” aynı şekilde her şeyi de unutturur. Yıllara damgasını vurmuş olaylar ve kişiler, “miatlarını” doldurur ve yeri geldiğinde tarihin tozlu sayfalarında yerlerini alır. Aynen Popüler Ekonomi Masalları’nda kimi maddelerin karşılaştığı son gibi. Kitapta kimileri için tanıdık gelen bazı maddeler, kimileri için hiçbir anlam ifade etmeyebilir. Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında gündemde olan ve en çok tartışılan konuların başında gelen “Affairiste” kavramı bugün için hiçbir şey ifade etmez, fakat yakın tarihte gerçekleşen “Erke Dönergeci” olayı gündeme geldiğinde yüzümüzde bir tebessüm oluşur.

Sizi bu kitapla tarihsel bir yolculuğa davet ediyorum. Araştırmalarım sonucunda, Türkiye’de popüler ekonomi olaylarını bir araya getiren derli toplu bir çalışmanın olmadığını gözlemledim. Gördüğüm eksiklik üzerine amatör tarih sevgisiyle bu işe kalkışarak, bir nebze de yazılı tarihe katkıda bulunmak amacıyla, popüler ekonomi olaylarını bir araya getirmek üzere ilk adımımı attım. Maddeleri seçerken de kendi bilgi dağarcığım bana yol gösterici oldu. Amacım, yaşanmış olaylar, özdeyişler ve kavramlar üzerinden Türkiye’nin popüler ekonomi tarihini farklı bir yöntemle anlatmaktı.

Türk insanının belleğinde yer etmiş kimi sözler, artık anonim hâle gelmiştir. Bu gelişmelerin bizden sonraki nesle de aktarılması gerekmektedir. Popüler Ekonomi Masalla-rı’nın yazılmasındaki amaç, bu söz ve olayların hangi şartlar altında söylendiğini ve yaşandığını okuyuculara eğlenceli bir şekilde aktarmak; ekonomiyle ilgilenenlere tarihsel bir bütünlük içinde kılavuzluk etmektir. Zaten bu konulara ilgi duyanlar, kaynaklar üzerinden daha derin bilgilere ulaşacaklardır.

Kitabın oluşumundaki yardımları için Aydın Demirer’e, bana okumayı aşılayan babam Sadrettin Altun ile bütün yürüttüğüm çalışmalarda desteğini benden hiçbir zaman esirgemeyen sevgili eşim İlknur Ceylan’a teşekkürü bir borç bilirim.

Şafak Altun

Cihangir, 2009

A

Adil Düzen (Necmettin Erbakan’ın idealindeki meşhur ekonomik sistem): Siyaset dünyamızın içindeki partilerin savundukları bir ekonomi politikasının olması zorunlu bir durumdur. Ancak savunulan fikirlerin ülkenin içinde bulunduğu bütün sorunlara çözüm bulması beklenir. Peki, “Adil Düzen” böyle bir şey miydi? Savunduğu “Adil Düzen” fikriyle Millî Görüş çizgisinin lideri Erbakan, tartışılmaz bir şekilde Türk siyasetine damgasını vuran kişilerden biri oldu. “Adil Ekonomik Görüş” onun üzerinde en çok durduğu konulardan biriydi. “Adil Düzen”, Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılarak tarih sayfasına gömülen Refah Partisi (RP)’nin savunduğu ekonomik ve politik yaklaşımı ifade eden sistemin genel adıydı. RP, bu görüşünü ilk kez 1991 Genel Seçimleri’nde gündeme getirdi. “Adil Düzen” düşüncesinde, bütün ekonomik faaliyetlerin özel kesim tarafından yürütülmesi esas alınıyordu. Devletin ekonomik faaliyetlerde bulunmadığı sistemde, devletin görevlerinden biri tekelleşmeyi önlemekti. Gerçek anlamda tekelden arındırılmış, özel teşebbüse dayalı bir düzen esas alınıyordu. RP lideri Erbakan’ın internet sitesinde konuya ilişkin detaylar şu şekilde sıralanıyordu:

“Adil Düzen”de istikrar var; vergi bellidir. Kur bellidir. Para ancak mal karşılığı piyasaya çıkar, faiz yoktur. Bu istikrarlı zeminde özel ve tüzel kişiler kaynakların en iyi şekilde kullanılmasında serbestçe aktif rol oynarlar.” (home.arcor.de/necmeddin_erbakan)

“Adil Düzen”in ülkedeki bütün sorunların çözümü olarak sunulması yeteri kadar inandırıcı değildi. Ülke ekonomisinin geldiği nokta itibariyle, siyasi ve ekonomik çevreler bu düşünceyi yaşanan sorunlara çözüm getirebilecek olgunlukta görmüyorlardı. “Adil Düzen” konusunda en önemli gelişme 1994’te yaşandı. Partisinin grup toplantısında konuşan Erbakan, Türkiye’de mutlaka “Adil Dü-zen”e geçileceğini savunarak unutulamayacak bir tehdit savurdu: “Şimdi soru şu? Bu geçiş kanlı mı olacak, kansız mı, acı mı olacak, tatlı mı, sert mi olacak, yumuşak mı?” Erbakan’ın bu sözleri, RP’nin siyasi yaşamını sona erdiren kilometre taşlarından biri oldu.

“Affairiste” Salgını (Cumhuriyet’in ilk yıllarına hâkim olmuş bir tür çıkarcılık hastalığı): Kitabın okuyucusu haklı olarak bu “affairiste” konusunun nereden çıktığını merak eder. Doğrudur. Bugün çok şey ifade etmiyor, ama Cumhuriyet’in ilk yıllarında, yetki ve nüfuzunu kısa yoldan para kazanmak için kullanan yönetime yakın kişilere “aferist”, onların yakalandığı akıma da “aferizm” denirdi. İş Bankası, bu salgın olayının merkezinde duruyordu. “Affairiste” kelimesi, İş Bankası’nın Fransızca karşılığı olan “Banque d’Affaires”den esinlenerek dile yerleşmişti ve aynı zamanda da “çıkarcı” anlamına geliyordu.

Celal Bayar liderliğindeki “İş Bankası Grubu”; Muammer Eriş, Siirtli Mahmut, Kılıç Ali, Recep Zühtü, Salih Bo-zok, Nuri Conker, Cevat Abbas vb. gibi nüfuzlu kişilerden oluşuyordu ve “affairiste” tartışmalarında bu grupta yer alan kişilerin isimleri sık sık işitiliyordu. Kurtuluş Sava-şı’ndan gelme nüfuzlu politikacılarla sivrilmiş eşraf ve tüccarı bir araya getiren İş Bankası, devlet gücüyle kısa zamanda gelişmiş ve bu sayede birçok kapitalist imal etme sürecinde aktif bir rol oynamıştı. Kuruluşunu izleyen yıllarda banka, yerli ve yabancı sermayeyle siyasi iktidar arasındaki bütünleşme sürecinde hayli etkili olmuştu. Bu dönem, siyasal yetki ve nüfuzun özel çıkarlar için kullanılması aracılığıyla “zengin yetiştirme” sürecinde özel bir yer edinmişti. Bu nedenle banka ve onun yöneticileri, iktisat politikasını özel girişimden yana etkilemeye çalışan güçlü bir baskı grubu oluşturmuşlardı. Banka içinde, kendilerini iş hayatının göbeğinde bulan Kurtuluş Savaşı temsilcileri de iş hayatının tadına kolayca varmışlardı. Bankayla ilişkili politikacılar, sermaye çevreleriyle devlet arasında önemli bir halka görüntüsü taşıyorlardı.

“Affairiste” akımının etkisi altına girenler en kısa zamanda İş Bankası çevresinde de kendilerine yer ve sığınak bulmuşlardı. Dönemin önemli tanıklarından Şevket Süreyya Aydemir, ihtiyatlı üslubuyla İş Bankası’nın bu durumuyla ilgili olarak şu yorumu yapmıştır:

“İş Bankası’nın kuruluşu sırasında, Gazi’nin de takdir ve teşviklerinde yer alan iyi niyetlerin yanında, bir taraftan da memlekette, devlete arkasını vererek, devlet nüfuz ve imkânlarından faydalanan bir takım affairiste temayüllerin, yani işadamlığı, çeşitli yollardan iş takipçiliği, zayıf ruhlu insanların menfaatlerine göre işletilen tesis cereyanlarının da belirdiği bir gerçektir. Hemen hiçbiri iş âleminden gelmeyen, hemen hepsi de eski mücadele günlerinin asker, idareci, yahut siyasetçi elemanları arasında türeyen bazı insanların yeni devrin iktisadi işlerini ve imkânlarını, az çok maskeli şekillerde, fakat daima devletin nüfuzuna dayanarak, kendi menfaatlerine kullanmak çabaları olmuştur.” (Aydemir, Cilt 1, 1999, s.454)

Falih Rıfkı’nın bu konudaki yorumu, çok daha sertti. Çankaya kitabında, İş Bankası’nın bir anlamda politikacılar bankası olarak kurulmuş olmasını, Cumhuriyet tarihi için pek acıklı bir “Affairistte salgınının” başlangıcı olarak görür.

Bankanın faaliyetlerine, bu faaliyetler çevresinde oluşan “affairistte” eğilimlere karışmamakla birlikte Atatürk’ün, İş Bankası grubuyla hükümet arasında 1932’de çıkan bir ihtilafta bankacıları tutması, ileride iktisat politikasının gelişim doğrultusu üzerinde önemli bir etki yaptı.

Yeni nesil sanayiciler, İş Bankası çevresinde toplanmıştı ve “bireyin zenginleşmesiyle devletin de zenginleşeceğini” düşünen Mustafa Kemal Atatürk’ten de destek görüyorlardı. Devletin kuvvetlenmesini isteyen grubun başında ise Başbakan İsmet İnönü vardı. İnönü’nün, İş Bankası grubu hakkındaki düşünceleri ise hiç de olumlu değildi.

Ağalar Şehri (İçinden sanayi patronları çıkaran kent): Bugün gelinen aşamada her ne kadar toplumun belli kesimleri tarafından “ağalık” fikrine sıcak bakılmasa da Adana, 1940’lı yıllardan itibaren yakaladığı girişimci geleneği nedeniyle “Ağalar Şehri” olarak anılır. Kendi içinden Sabancılar, Topraklar, Haslar ve Sabuncular gibi Türkiye ekonomisinin temellerini atan grupları çıkarmıştır. İşin komik tarafı, Adana’daki ağaların bir kısmı aslen Kayserilidir. Hacı Ömer Sabancı gibi bir kısmı Kayseri’den Adana’ya gelerek, Türk iş dünyasındaki “Adana’daki Kayserililer” ekolünü yaratan kişiler vardır. Hacı Ömer Sa-bancı’nın, Kayseri’den yaya olarak Adana’ya yürümesi, unutulmaz Türk ekonomi hikâyelerindendir. Adana’daki Kayserililerin yaptığı önemli işlerden biri de Akbank’ı kurmaktı. 1948’de Hacı Ömer Sabancı, Ahmet Sapmaz ve Bekir Sapmaz ile Millî Mensucat Fabrikası’nın ortakları Nuh Naci Yazgan, Nuri Has, Mustafa Özgür ile Seyit Tekin bankanın yüzde 15’erlik payına sahip ortaklarıydı. “Ak” adını “Adana’daki Kayserililer” sözcüklerinin ilk harflerinden oluşturuyorlardı. Ayrıca ortakların birikimlerinin kaynağı olan pamuğu temsil eden sözcük de “ak”tı.

Ağır Sanayi Hamleleri (Zamanında sadece fabrika temelleri atılarak gerçekleştirilmeye çalışılan bir tür kalkınma zihniyeti modeli): 1980 öncesi ağır sanayi hamlelerini o kadar çok duymuştuk ki adına ağır sanayi denilen bu hamlelerle ciddi ciddi bir şey yapıldığını sanıyorduk. Evet, hamle yapılarak fabrikaların temelleri atılıyor fakat, tesisler bitirilemediği içindir ki ekonomiye bir türlü kazandırılamıyordu. Millî Selamet Partisi, 1974’te CHP ile ve 1975-1977’de de AP, MHP ve CGP ile koalisyon kurarak hükümet ortağı olduğu dönemlerde, önce “Güçlü Ekonomiye Geçiş”, sonra da “Ağır Sanayi Hamlesi” programlarının başlatılmasına ön ayak olmuştu. Erbakan, sanayi ve teknoloji bakanlıklarını alarak büyük projelerle kamuoyunun karşısına çıkıyordu. Anadolu’yu baştan başa geziyor, aklının estiği yere dualarla, kurbanlarla fabrika temelleri atıyordu. Döneme ilişkin yapılan yorumlara göre, projeler iyi hazırlanmamıştı ve temeli atılan büyük projelerin devamı getirilemiyordu. Çünkü temellerini attığı fabrikalar için ne yatırım kararı, ne plan, ne finansman vardı. Bu temellerin ne kadar uydurma olduğunu kanıtlamak için o yıllarda CHP Erzincan Senatörü olan Niyazi Ünsal bu temellerden birini otomobilinin bagajına atıp, Ankara’ya getirerek basına göstermişti.

Alamancılar (Almanya’ya çalışmaya gidenlere verilen genel ad): Türk işçilerinin, Almanya’ya ilk kez 1960’lardan itibaren gittiği bilinir. Oysaki bu yanlış bir bilgidir. Çünkü, Türklerin Almanya macerası aslında 1960’lı yıllarda değil, 20. yüzyılın hemen başında başlamıştır. Sanayileşmek isteyen Osmanlı, İngiltere ve Fransa’nın “çıkarcı” politikalarına karşı Almanya’yı kendine müttefik olarak seçmişti. İmzalanan Türk-Alman silah ve mühimmat anlaşmasına göre de bir milyon mavzer 25 yıl içinde Osmanlılara teslim edilecekti. 1879’da 279 kişiden oluşan Osmanlı silah kontrol ve kabul komisyonu heyeti, Mahmut Şevket Paşa’nın başkanlığında Obernburg kasabasındaki Mauser (mavzer) silah fabrikasına gitti. Bu nedenle, Türk insanının ilk tanıştığı silah mavzer oldu. Osmanlı, ihtiyacı olan “sanayileşme” olgusunu Almanlardan öğrenecekti. 1903’te Türk-Alman hükümetleri arasında bir öğrenci anlaşması imzalandı. Bu öğrenciler, Balkanlar’daki savaşlarda ailesini kaybetmiş öksüz çocuklardan oluşuyordu. Osmanlı öğrencileri, meslek ve çıraklık eğitimi için trenle Münih’e götürüldü. AEG ve Mercedes’te eğitime başlayan Osmanlı öğrencilerinin önemli bir bölümü savaş yıllarında geri dönmeyip buraya yerleştiler. Türklerin ilk tanıştığı otomobil Mercedes’ti. Belki de Türklerin, Mercedes’e düşkünlüğünün altında bu neden vardır.

Alo 900’lü Hatlar (1990’lara damgasını vuran telefon hatları): Türkiye’nin her dönemine damgasını vuran araçlar vardır. Bugün nasıl ki cep telefonu ayrılmaz parçamız ise 900’lü hatlar da bu döneme damgasını vurmuştu. Hatlar, 1992’den itibaren kamuoyunda büyük ilgi görmeye başladı. Çocuklar için “Alo masal”, ganyancılar için “Al eline kuponu ara Nalkapon’u”, yaşlılar için “Alo yalnızlık”, evde kalmış kızlar için “Alo Tarkan” derken, toplumdaki her farklı kesim için bir hat oluşturulmuştu. Küçük Emrah,900’lü hatların en çok aranan kişisiydi. 20 ayda, 1 milyon 110 bin kişi tarafından aranmış ve hayranlarıyla iki milyon dakika konuşmuştu. Bu sayede 4,5 milyar lira ciro yapan Alo Bilgin, Emrah’ı bir altın telefonla ödüllendirmişti. Bakkalın kızı Hülya Işıl, 900’lü hatların favori isimleri arasındaydı. Sloganı “İster eğlen, ister evlen”di. Hülya Avşar, TV’de en şirin hâliyle görünüp izleyicilerin karşısına, “Ararsınız değil mi? Ararsınız, ararsınız” sözleriyle çıkarken, Sibel Gökçe 900’lü hatlarda en çapkın erkeği seçiyordu. En revaçta olanları özellikle seks içerikli hatlardı.

Ardı ardına gelen yasaklamalar Alo şirketlerinin başını ağrıtsa da günde binlerce kişinin aradığı hatlardan hem şirketler hem de sanatçılar milyarlarca lira kazanırken, bu hatları arayan kişiler ciddi telefon faturaları ödemek zorunda kaldılar.

6-7 Eylül Olayları (Gayrimüslimleri ticaret dışına itmek için gerçekleştirilen olaylar dizisi): Türkiye’nin siyasal ve ekonomik hayatında derin izler bırakan siyasal gelişmelerin başında gelen 6-7 Eylül Olayları Türkiye’yi derinden etkiledi. Hani “görünüş aldatıcıdır” derler ya, 6-7 Eylül Olayları’nı da bu şekilde değerlendirmek gerekir. Olayların arka planında, ekonominin Türkleştiril-mesi amacı vardı. Şimdi gelelim resmî tarihte neler yazıldığına. 1955’te Kıbrıs sorunuyla ilgili olarak Yunanistan’ın tutumuna karşı, Türkiye’nin tepkisini göstermek gerekçesiyle İstanbul ve İzmir’de başlayan gösteriler, 6-7 Eylül gecesi Rum azınlığın mal ve mülklerinin tahrip edilip yağmalanmasına dönüştü.

Olaylar, Atatürk’ün Selanik’te bulunan evinin bombalandığı haberinin duyulmasıyla başladı. Dönemin akşam gazetelerinden biri olan DP yanlısı İstanbul Ekspres, 290 bin adetlik ikinci baskısını yaptı. Akşam saatlerinde daha önce örgütlenen ve bayraklarla Taksim’e yürüyen gruplar, “Ya Taksim Ya Ölüm” ve “Kıbrıs Türk’tür” sloganları atmaya başladılar. Gruplar ilk önce, Tünel’de bulunan Rum gazetelerine saldırdı, ardından da yakıp yıkma olaylarına girişti. Olaylar kısa sürede İstanbul’un birçok yerine sıçrarken, yakıp yıkma olayları daha sonra yağma ve talana dönüştü. Dükkânlara zorla girilerek içerdeki eşyalar ve mallar sokaklara atılıyordu. İstiklal Caddesi yerlere atılan kumaş ve çeşitli eşyalar nedeniyle yürünemeyecek duruma gelmişti. Gece yarısına doğru askerî birlikler olaylara müdahale etmek için geldiğinde, başta Beyoğlu olmak üzere İstanbul’un birçok yerinde azınlıklara ait talan edilmedik dükkân kalmamıştı. Saldırganlar, “On binlerce lira kazanıyorlar, iki paralık malı dünya kadar pahalıya satıyorlar” derken Kıbrıs’ı ve Rumları unutarak daha çok servet düşmanlığı yapıyorlardı. Güvenlik kuvvetlerinin yetersiz kalışı, olayların büyümesine neden oldu. Üniversite gençliği, daha çok tahribe yönelirken, şehrin varoşlarından gelenler-se talana girişmişti. Ortalık sakinleştiğindeyse, geriye kalan maddi ve manevi hasarın bilançosu oldukça ciddi boyutlardaydı. Şehrin dört bir yanında kiliseler, evler, işyerleri yağmalanmış, tahrip edilmiş ya da ateşe verilmişti. Olayların ardından üç büyük ilde sıkıyönetim ilan eden hükümet, olayların çıkış nedeni olarak da “solcuların tahrikini” gösterdi. Hiçbir şeyden haberi olmayan Aziz Nesin, Kemal Tahir, Asım Bezirci gibi sol düşüncedeki insanlar tutuklanarak bir süre cezaevinde kaldı. Olaylar, İstanbul’un çok kültürlü yapısını sona erdirdi. Olayların ardından başta Rumlar olmak üzere gayrimüslim nüfusun büyük bir kısmı Türkiye’den göç etti. İttihat ve Terakki’den sonra uygulanmaya başlanan ticaretten gayrimüslimleri tasfiye hareketi bir kez daha amacına ulaşmıştı. “Son göçmenler” ise, İnönü’nün 1960 sonrası başbakanlığı sırasında yürürlüğe giren bir kararnameyle yurtdışına çıkarıldı. Azınlıkları tasfiye hareketinin ilk perdesi Varlık Vergisi olmuştu, ikinci per-deyse 6-7 Eylül Olayları’yla sahnelenmişti.

Alyans Evleri (27 Mayıs Darbesi sonrası halktan toplanan alyanslarla yaptırıldığı iddia edilen meşhur evler): Ankara’da sonu “evler” ekiyle biten birçok semt vardır. Bunların arasında biri var ki, diğerlerinden oldukça farklıdır. Alyans Evleri, Türkiye’nin farklı bir tarihine de tanıklık eder. 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi yapılmış ve Millî Birlik Komitesi işbaşına geçmişti. Darbe öncesi bozulan ekonomik durumu düzeltmek amacıyla arayışların sürdüğü günlerde yine askerler tarafından Hazine’ye yardım amacıyla “Alyans Kampanyası” başlatıldı. I. Zırhlı Tugay’ın subay, astsubay, er ve bunların ailelerinin alyanslarını Hazine’ye bağışlamasıyla kampanyaya “start” verilmiş oldu. Askerlerin başlattığı bu kampanya kısa sürede ülke geneline yayıldı. Halkın bağışlarını kabul etmek üzere önce İstanbul’da, daha sonra da diğer illerde heyetler kurularak faaliyete geçildi. Kampanyaya yurtdışından da katılımlar olurken işadamı Vehbi Koç, kampanyaya 26 kilo altın ve bir bina bağışladı. Başta ordu mensupları olmak üzere, işçi, öğretmen ve öğrencilerin katıldığı kampanya sonucunda Hazine’de yüklü miktarda altın ve mücevher birikti. İlk başlarda halk tarafından geniş ölçüde sahiplenilen kampanya, daha sonraları Ankara Yücetepe’deki askerî lojmanların halktan alınan bu paralarla yapıldığına ilişkin söylentilerin çıkmasıyla hayal kırıklığı yarattı. Hatta bu lojmanlar “Alyans Evleri” şeklinde anılmaya başlandı.

Anadol’u Eşekler Yedi mi? (Ekonominin bir numaralı şehir efsanesi): Eşeğin Anadol’un tadına baktığı konusu, Türk insanının kendine olan güvenini ortadan kaldıran bir anekdottur. Efsanenin başkahramanı olan Anadol, Türkiye’de seri olarak üretilen ilk otomobildi. 1928’de, Ankara’da kurduğu Otokoç firmasıyla Ford Motor Company’nin distribütörlüğünü alan Vehbi Koç, 1946’da da resmen Ford’un Türkiye temsilcisi olmuştu. Fakat Koç, Türkiye’nin kendi yaptığı otomobile Türk insanını bindirmenin zamanının geldiğine inanıyor ve bu nedenle Ford’la ortak bir otomobil endüstrisi kurmak istiyordu. Koç’un otomobil kısmının müdürlerinden Bernar Nahum ve Kenan İnal 1954’ten beri Ford’un müdürleriyle görüşüyor, ancak bir türlü sonuca ulaşamıyorlardı. 1956’nın başlarında Koç, Nahum ve İnal ile birlikte, Başbakan Adnan Menderes’ten Henry Ford II’ye hitaben yazılmış mektubu da alarak ABD’ye gitti. Ford Motor Company ile yapılan yoğun temaslar sonucunda otomotiv konusunda işbirliğine varıldı. Bunu 1959’da topluluk için önemli bir adım olan Otosan’ın kuruluşu izledi. Ford kamyonlarının montajına Otosan’da başlandı. Sac ile araba kalıbı yapmak o sıralar pahalı olduğu için, fiberglastan araba yapma fikri, Anadol’un doğuşunun en önemli yanıydı. Böylece, 1966’da seri üretime geçen ilk yerli otomobil Anadol, Ford işbirliğiyle üretilmeye başlanarak piyasaya sürüldü.

Anadol’un ilk Türk otomobili olarak piyasaya çıkması o yılların belki de en popüler olayıydı.

Nihayetinde Türkiye’de de artık bir otomobil üretilmişti. Anadol, 1966’da Otosan kapısından çıkarken onu, üretiminin devam ettiği 1984’e kadar 87 bin Anadol takip etti. Ancak Anadol piyasaya çıktığında, aleyhine çeşitli yazılar yazılıyor ve “fiberglas” gövdeyi atın, öküzün yiyeceğinden bahsediliyordu. Tiyatrolarda oyunlara da konu olan bu duruma rağmen, halk zamanla Anadol’u sevdi ve Türkiye’nin her tarafına yayıldı. Bu söylentiden Vehbi Koç bile rahatsızdı. Bir sabah gazetenin birinde Anadol otomobilin çamurluğunun tamir edilmek üzere tamirhaneye bırakıldığı, gece yerde kalan çamurluğun ertesi sabah yarısının fareler tarafından yenmiş olduğunu okudu. Koç, Ber-nar Nahum’u aradı. “Farelerin çamurluğu yediğini de okudun mu?” diye sordu. Nahum’un yanıtı, bu haberin de asparagas olduğunu gösteriyordu: “Anadol otomobilinde yere indirilecek bir çamurluk yoktur.”

Anadol, o günlerin yan sanayi yokluğunda çok iyi düşünülmüş bir otomobildi. Anadol’u üreten Koç, Türkiye’de otomotiv endüstrisinin kurucusu oldu. Fiberglas gövdesiyle alay etmek için yıllarca bu gövdeyi eşeklerin ve keçilerin yediğinden bahsedildi. Oysa, Anadol’dan çok önce dünyanın en büyük otomotiv şirketi General Motors da fiberglas gövde kullanıyordu. Fiberglas madde bugün sadece otomotiv sanayiinin değil, uzay ve havacılık sanayiinin de en önemli girdi maddelerinden biridir. Son olarak, 1970’lerde niçin Tofaş ve Oyak’ın otomobilleri sac gövdeden yaptığı konusuna gelince... Petrol krizi nedeniyle petrol türevi olan fiberglasın fiyatı o kadar artmıştı ki artık onu kullanmak eskisi kadar yararlı olmaktan çıkmıştı.

Artık bugün tarih olan Anadol, yan sanayi yokluğunda çok iyi düşünülmüş bir otomobildi. Fiberglas gövdesiyle yıllarca alay edildi,

fakat bugün fiberglas madde sadece otomotiv sanayiinin değil, uzay ve havacılık sanayiinin de en önemli girdi maddelerinden biridir.

Arpalık: (Bkz. KİT’lerin Zararları).

Atın Atın, Eskimiş Çoraplarınızı Atın (Jill çoraplarının batışını hızlandıran unutulmaz reklam filmi):

Kitapta bu reklama yer vermemizin birçok temel nedeni var. Öncelikle 1970’li yıllarda televizyonlarda çıkan bu reklamı, tüketim toplumunun habercisi olarak kabul etmek gerekir. İkinci olarak, reklamda figüran olarak bulunanlar sosyalist, TİP’li gençler. Neyse gelelim, hikâyenin ayrıntılarına.

Çorap sektörünün öncü markalarından Italiana’nın yaratıcılarından Edmond Benkohen, 1977’de Rüçhan Sa-yılgan, Özcan Dinçer, Adnan Dinçer ve Hüseyin Koç ile Tekstüre Çorap’ı kurdu. Şirketin ilk yarattığı marka Jill oldu. Zamanın ünlü televizyon filmi Charlie’nin Melekle-n’ndeki Jill karakterinden etkilenerek hazırlanan “Atın atın, eskimiş çoraplarınızı atın, Jill geliyor. Atamazsanız paspas yapın” reklam cıngılıyla 1978’de hayatımıza girdi. Jill’in üreticisi olan firma, en ileri teknolojide, çok kaliteli hammaddeyle, şimdiye kadar görülmemiş mükemmellikte bir kadın çorabı üretecekti. Jill ayrıca, çok ince iplikli, ama kaçmayan kadın çorabı olacaktı. Üretici firma yepyeni makinelerle yepyeni bir üretim tekniğiyle çalışmaktaydı. Reklam filminin televizyonlarda gösterilmesiyle toplumsal bellekte önemli yer eden markalardan biri oldu. Kampanya Ajans Ada tarafından yürütüldü. Lansman filmlerinde iki bin kişi rol aldı ve çekimler Cihangir sokaklarında gerçekleştirildi. Reklamcı Ersin Salman, büyük bir kalabalık hâlinde yürürken hâkim olabileceği kalabalığı TİP Gençlik Kolları’ndan seçti. İki sokak trafiğe kapatıldı ve geçit töreni yapıldı. Süslenmiş kamyonlar, motosikletler, bir bando ve insanların yer aldığı reklam filminde, Ha-lit Kıvanç’ın “Atın atın, eskimiş çoraplarınızı atın, atamazsanız pas pas yapın” sözleri duyuluyordu. Bu müthiş kampanya gerçekten çok etkili oldu ve bütün kadınlar, mutlaka Jill çorabı aldı. Ama ne yazık ki bir kere alabildiler çünkü çoraplar çok kötü çıktı. Reklamcıların tabiriyle, iyi reklam kötü malı daha çabuk batırmıştı. Her ne kadar, reklamcılar bu yönde değerlendirme yapsa da bu arada, işin bir başka yanı daha vardı. Yurtdışında bir başka firmanın da aynı isimde bir ürünü olduğunu öğrenen ortaklar Jill markasından vazgeçerek bugün Türkiye’de çorap denilince ilk akla gelen markalardan Italiana’yı yarattı. Benkohen öncülüğünde şirket, 1984’ten itibaren uluslararası pazarlara açıldı.

1978’de televizyonlarda çıkan Jill reklamını, tüketim toplumunun habercisi olarak kabul etmek gerekir.

Ayşe Hanım Teyze Olayı (Efsanevi sanal ekonomi temsilcisi): Ayşe Hanım Teyze konusunda Türkiye şanslı ülkeler arasındadır. Yıllardır sadece ACE’nin reklamında oynayan ve çantasında sürekli söz konusu temizlik maddesiyle dolaşan Ayşe Teyze’yi, bir diğer ünlü Milliyet yazarı Güngör Uras’ın Ayşe Hanım Teyze’si takip eder. Ayşe Hanım Teyze, Uras’ın yazılarında halkın soru ve sorunlarını irdelerken yarattığı, memleket meselelerini düşünen, duyarlı, sevimli ve en önemlisi yatırımcı bir teyzedir. O halktan biri, bir miktar tasarrufu var. Vurgun veya rant peşinde değil. Birikiminin erimemesini, mümkünse biraz da kazandırmasını istiyor. Ekonomide bir gelişme ortaya çıktığında, şimdi ne yapması gerektiğini hemen Güngör Uras’a soruyor.

Peki, kim bu Ayşe Hanım Teyze? Ayşe Hanım Teyze’ye ilham kaynağı olan Zehra Uras, Güngör Uras’ın annesidir. İlk başta yazılarında annesinin adını kullandı, annesi vefat edince, Zehra Hanım Teyze anlatımını Ayşe Hanım Tey-ze’ye dönüştürdü. Uras, Ayşe Teyze’yi yanıtlarken, milyonlarca kişinin kafasındaki sorulara da yanıt vermiş oluyor. Uras, okuyucularının ilgi duyacaklarını tahmin ettiği konuları önce kendisi öğreniyor sonra da Ayşe Hanım Teyze anlatımına döküyor. Yazdıklarının herkes tarafından anlaşılması için basit bir dille yazıyor. Anlatımın basit, anlaşılabilir olması, önemini ve ciddiyetini küçültmüyor.

“1982 yılında Güneş gazetesinin ekonomi bölümü sorumlusu Necati Doğru’ydu. O yıllarda halkımız ekonomide olan bitenle bugünkü kadar ilgilenmezdi. Neyin ne olduğu pek bilinmezdi. Necati Doğru’nun teşviki ile ben ‘Olaylarla Alaylar’ isimli bir köşe hazırladım. Önce karikatürist (rahmetli) Mıstık’ın, daha sonra (şimdilerde Milliyet’te birlikte çalıştığımız) Haslefin çizimleriyle ekonomide güncel olayları basitleştirerek, mizaha büründürerek yazmaya başladım. İlgi gördü. Necati Doğru, Güneş’ten ayrılıncaya kadar devam etti. ‘Olaylarla Alaylar’da ekonomiyi sorgulayan yaşlı kadın Zehra Hanım Teyze idi. Zehra, benim annemin adıydı.” (Milliyet, 14.01.2008)

Peki, Ayşe Hanım Teyze’nin ekonomik durumu nasıl? Kocasından emekli maaşı alan Ayşe Hanım Teyze, devletin sağlık hizmetlerinden ücretsiz yararlanıyor. İstanbul’da eski bir mahallede, eskiden yapılmış üç katlı bir eve sahip. Evin alt katındaki dükkânı bir bakkala kiraya vermiş, ikinci katında oturuyor. Kızı evli, damadı özel sektörde çalışıyor. Geliri, emekli maaşı ve dükkân kirası. Üç beş kuruş ölüm kalım parası var. Her gün iki gazete alıyor. Politikayı ve ekonomiyi takip eden Ayşe Hanım Teyze, TV kanallarındaki haberleri de pek kaçırmıyor. Yani ilgi alanı oldukça geniş. Anlamadığını, anlamadan duramıyor. Mahallede herkes onu seviyor. Derdi ve sorusu olan ona koşuyor. Yazılarında Ayşe Hanım Teyze ile birlikte başka isimlerden de bahsediyor Güngör Uras. Ayşe Hanım Teyze’den sonra en fazla emekli Ali Rıza Bey Amca ilgi görüyor. Öte yandan İşçi Memed, Bakkal Coşkun, Şoför Rauf Baba, Çiftçi Recep ve Sekreter Sema pek ilgi görmedi.

B

Babalar Gibi Satarım (AKP’li Maliye Bakanı Kemal Unakıtan’ın meşhur sözü): Bu “satma” konusu bizim siyasilerde bir hastalık konusu hâline gelmiştir. Mutlaka elde ne varsa satmak bir meziyetmiş gibi değerlendirilmektedir. Maliye Bakanı Kemal Unakıtan, AKP hükû-metlerinin en renkli simalarından biriydi. Unakıtan, yaptığı açıklamalardaki farklı üslubu ve konuşmasıyla daima gündemi belirleyen bir isim olmuştu. Muhalefetin istifaya çağırdığı Unakıtan, kaçak villa, oğlunun mısır ithalatı, Ga-lataport, Tüpraş’taki hisse satışı gibi birçok tartışmalı konunun odağında yer aldı. Başbakan Erdoğan, ondan “Kemal Ağabey” diye söz ediyordu. Unakıtan, “Babalar gibi satarım” sözünü siyasi literatüre kazandıran kişiydi. Petkim özelleştirmesine ilişkin olarak Unakıtan’ın söylediği bu cümle, daha sonra Tekel’in satışı için de sarf edildi. Maliye Bakanı, özelleştirmede izlenen politikayı ise “Satışa çıkıyoruz, parayı veren düdüğü çalar”, “Kârlı, kârsız ne varsa satacağız” sözleriyle açıklıyordu. 2006 bütçe görüşmelerinde muhalefetin gündeminde yine Unakıtan vardı. Bütçe görüşmelerinde CHP Genel Başkanı Baykal, Unakı-tan’ı kürsüden istifaya davet etti. Görüşmeler sırasında CHP’li vekiller, Maliye Bakanı’na Unakıtan soyadlı kişilerin kurduğu şirketleri sordu. Bakan Unakıtan ise kendisine has üslubuyla cevap verdi: “Ne yiyecek bu çocuklar. Devlete girip de ihale mi almışlar? Adama, ‘Soyadımı taşıma’ mı diyeceğim? Soyadını mı değiştirecek, babası Maliye Bakanı oldu diye?”. Son olarak “kaçak villa” tartışmasıyla gündeme gelen Unakıtan, bu konuda “Çocuklarım rahat etsin diye imar iznini bekliyorum” diyordu. Maliye Bakanı’nın, villa tartışmasıyla ilgili son yorumu “Kemal Ağabey’le bu kadar uğraşmayın” oldu.

Back to Back: (Bkz. Bankaların İçini Boşaltmak).

Bankaların İçini Boşaltmak (Türklerin önüne geçemediği bir hastalık türü): Bankaların içini boşaltma alışkanlığı bilinmesine rağmen, devletin neden gerekli önlemleri almadığı konusu gerçekten çok enteresandır. Gelelim konunun ayrıntılarına. 1997’den itibaren bankacılık sektörü, ekonominin en sağlıksız ve en kırılgan sektörü hâline gelmişti. Beklenen oldu ve son bankalar operasyonu için 1999’un son günlerinde düğmeye basıldı. Süreç, Egebank, Yurtbank, Esbank, Sümerbank ve Yaşarbank’ın Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF)’na devredilmesiyle başladı. Eylül 2000’de ise, “İkinci Yeğen Vakası”nın baş aktörü Yahya Murat Demirel, Egebank’ın 1 milyar 300 milyon dolarını hileli yollarla kendi hesabına aktarmak suçuyla tutuklandı. Kamuoyunda bu operasyonunun asıl amacının “Ekim ayında siyasete dönüyorum” diyen 9. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in önünü kesmek olduğu yönünde genel bir kanaat oluştu. Egebank’la başlayan operasyon zinciri hızla yayıldı. Sümerbank ve Yurt-bank’ın eski sahipleri Hayyam Garipoğlu ve Ali Balkaner de tutuklandı. Her gözaltı ve operasyon yeni bir sansasyona yol açıyor ve Türkiye’nin “ünlüleri” birer birer cezaevine konuluyordu. BDDK Başkanı Zekeriya Temizel’in, “Başka batık banka yok” açıklamasından kısa bir süre sonra Sabah gazetesi ve ATV’nin sahibi olan Dinç Bilgin’e ait Etibank ile Ceylan Grubu’nun elinde tuttuğu Bank Kapital’in yönetimine el konuldu.

Bankaların içi çok çeşitli yol ve yöntemlerle boşaltılmıştı. Türkler, bu konuda yine alkışlanacak çeşitli yaratıcılık yöntemlerine imza atmıştı. En sık başvurulan yöntemlerin başında, “Back to Back” geliyordu. “Sen bana ver, ben de sana vereyim” biçiminde özetlenen yöntem şöyle işliyordu: Kendi şirketlerine sınırlı miktarda kredi verebilen banka sahipleri, bir başka bankadan kredi alıyor, buna karşılık kendi bankasından, aynı miktarda krediyi diğer banka sahibinin şirketlerine veriyordu. Böylece yasak deliniyor, iki taraf da istediği paraya kavuşmuş oluyordu. Hor-tumcular ise, Egebank’ta olduğu gibi hayali şirketlere verdikleri krediyi daha sonra özel hesaplara aktarıyordu. Operasyonlar gösterdi ki o dönem Türkiye’de “Back to Back” yöntemini uygulamayan banka ya da grup neredeyse yok gibiydi.

İçleri boşaltılan bankaların devlete getirdiği yük, özelleştirmeler dolayısıyla elde edilen gelirin çok üzerindeydi. Bu arada devletin el koyduğu bankaların zararı önce devletin, sonra da yeni vergiler yoluyla vatandaşın sırtına yüklendi. Bankaların içini boşaltan ve topluma ciddi yük bindiren işadamları ise kısa bir süre sonra serbest kaldı. Çete davalarının DGM kapsamından çıkarılarak ağır ceza mahkemelerine verilmesiyle, banka sahipleri ve yöneticilerinin tamamı ilk duruşmalarında serbest bırakıldı. Batık bankalar operasyonunun simgesi hâline gelen Yahya Murat Demirel’in tahliye edilmesiyle batık bankalar operasyonu tamamlanırken, devlete ciddi bir fatura kaldı. 2008’de iki BDDK görevlisi, krizler sonrası TMSF’ye devredilen 24 batık bankanın net maliyetini çıkardı. Bu hesaplamalara göre, 1994-2003 yılları arasında TMSF’ye devredilen bankaların tasfiye süreci, faizleriyle birlikte Hazi-ne’nin tam 91.4 milyar dolarını yuttu (Cumhuriyet, 06.06.2008). Sizce daha fazla söze gerek var mı?

Banker Faciası (1980’lerde göz göre göre yaşanan bir skandal): Türkiye’nin skandallar ülkesi olduğunu söylemenin pek bir yararı yoktur. Fakat yine de “Bankerler Faciası” dediğimiz konu, sonuçları itibariyle skandalların içinde en önemlilerinden biridir. Skandalı hazırlayan gelişmelerin başlangıcı, 1970’li yılların sonunda enflasyon hızının iyice yükselmesine denk düşer. Bu dönem ülkede, Banker Kastelli ve Meban gibi büyük banker kuruluşlarının yanı sıra birçok köşebaşı banker kuruluşu bulunuyordu. Aslında ekonomik alanda denetimsizliğin yol açtığı facianın gerçekleşmesi için her şey hazırdı. Bankerlerin devlet radyo ve televizyonlarında hiçbir kısıtlama olmadan reklam yapabilmeleri, vatandaşın çekingenliğini ortadan kaldıran bir unsurdu. 1980 sonrası faizlerin serbest bırakılmasıyla bankalarla bankerler arasında faiz oranları konusunda başlayan anlaşmazlıklar ilk olarak 1981’in ortalarında gündeme geldi. Bankalar faiz oranları konusunda bir karar alamazken, banker kuruluşları faizlerin serbest bırakılmasını istiyorlardı. Hatta bazı bankerler, “Mademki liberal ekonomi uygulanıyor, o zaman faiz oranlarına neden karışılıyor?” şeklinde faiz oranlarının tespitine karşı çıkıyorlardı. Çok geçmeden MGK, duruma el koydu. Milli Güvenlik Konseyi, bankerlerin faiz uygulamasını Maliye Bakanlığı’nın denetimine aldı. Böylelikle, bankerlerin reklam ve ilanları Merkez Bankası’nın iznine tabi olarak yayımlanacak ve bu suretle faiz anarşisine de son verilmiş olacaktı. Fakat durum hiç de öyle olmadı. Ardı ardına iflas haberleri gelmeye başladı. 1981’in son günlerinde Banker Servet’in intihar haberini Banker Orhan ve Banker Müj-de’nin kaçtığı haberleri izledi. Aldatıldıklarını gören alacaklılar, Banker Yalçın’ın bürosunu ateşe verdi. Bu arada Banker Kastelli adıyla tanınan Abidin Cevher Özden, “Banker Krizi”nin baş aktörüydü. En sağlam gözüken banker olarak Kastelli’nin yurt dışına kaçışı ise toplumda tam bir infial yarattı. Haziran 1982’de kendisini “Paranın Lüks Nermini”, “Ben Türk sermaye piyasasının ordinaryüsüyüm” sözleriyle tanımlayan ve halktan en fazla para toplayan Kastelli hakkında tutuklama emri çıkarılırken, şirketlerinin tasfiyesi için harekete geçildi. Yurtdışına kaçan Kastelli daha sonra Türkiye’ye getirilerek yargılanmaya başladı. 1980 sonrası, finans kesiminde serbest rekabet ve yüksek reel faizlere ek olarak bu kontrolsüz ortamda yaşanan banker iflasları çok sayıda orta sınıf mensubu vatandaşın servetinin yok olmasına neden oldu. Resmî verilere göre 149 bin vatandaşın 1983 rakamlarına göre, bankerlerden 54 milyar liralık alacağı bulunuyordu. Yapılan tahminlere göre de, bankerlerin nakitleriyle birlikte malvarlıklarının toplamı ancak 37 milyar lirayı buluyordu. Aradaki farkın ise ne olacağı bilinmiyordu. Banker krizinin siyasal sonuçları da oldu. Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Turgut Özal ile Maliye Bakanı Kaya Erdem görevlerinden ayrılmak zorunda kaldı.

Aslında bankerler krizinde en büyük hata hükümetindi. Ne olduğu ve ne olacağı belli olmayan kişilerin vatandaştan bir banka gibi para toplamasına izin verilmiş, îzo-cam reklamındaki gibi, “Yöneticimiz uyuyor mu?” sözünü doğrularcasına halkın soyulmasına seyirci kalınmıştı. Özal, “Tercih tasarruf sahibinin... Yüksek gelir, az güvence iste yen, parasını bankere yatırsın” ifadeleriyle vatandaşı bankerlere yönlendirirken, Maliye Bakanı Kaya Erdem ise ancak 1981’de bankerlere sınırlama getiren düzenlemeden sonra demeç vermiş ve “Halk kumar oynamıştır” şeklindeki açıklamasıyla bankerlerin batış sürecini hızlandırmıştı.

Bankerler Skandalı’nda ne olduğu ve ne olacağı belli olmayan kişilerin vatandaştan bir banka gibi para toplamasına izin verilmiş,

îzo-cam reklamındaki gibi, “Yöneticimiz uyuyor mu?” sözünü doğrularcasına halkın soyulmasına seyirci kalınmıştı.

Banker Yeşuva Olayı (İstanbul’un işgali döneminde uygulanan kambiyo spekülasyonunun baş aktörü): Bankerler Skandalı’nın bir benzeri İttihat ve Terakki döneminde yaşandı. Para ve tahvil üzerindeki oyunlarla büyük miktarda para kazanıldığını geç de olsa fark eden İttihat ve Terakki hükümeti, 1917’de Galata’da bir binayı kiralayarak borsa hâline getirdi, fakat parti yönetimindeki bu borsa, birçok yolsuzluğa da zemin hazırladı. 1918’den itibaren savaşı kaybeden Osmanlı’nın başkenti İstanbul’a göz diken Yunanlılar, Wilson İlkeleri’nin uygulanacağı koşulları masa başında oluşturmak istiyorlardı. Bu nedenle Osmanlı parasının değerini düşürmek ve kendi paraları drahmiyi güçlendirmek için Galata Borsası’na el attılar. Amaçları İstanbullu Rumlara kredi açarak İstanbul’un tapularını ele geçirmekti. Çünkü Wilson İlkeleri’ne göre, bir kentte tapulu arazi, bina vb. konularda üstünlük sağlayan milletler barış görüşmeleri sırasında İstanbul hakkında avantajlı bir konumda olacaklardı. Yunanlıların propagandası sonucu (aşağıda anlatılan şekilde), mülklerini satan İstanbullu Türklerin büyük bir kısmı Anadolu’ya göç ederken bazıları da Avrupa’ya gitmeyi tercih etti.

Savaştaki yenilginin sonrasında geçim sıkıntısı çeken insanlar, yaşamlarını sürdürebilmek için evlerini satma çaresizliğine düşmüştü. Dönemin Akşam gazetesi, Türklerin İstanbul’u terk etmemeleri ve mülklerini satmamaları için kampanya başlattı. Ancak hiçbir banka Türklere kredi açmıyor; tüccar ve esnaf bankalara, yabancılara ve azınlıklara olan borçları nedeniyle icraya veriliyor, malları haraç-mezat satılıyordu. Drahminin Osmanlı lirası karşısında devamlı değer kazanmasını sağlayan kambiyo spekülasyonu, Atina Bankası tarafından İstanbul’daki Rumlara kredi olarak akıtılan paranın devamlı artmasını sağlıyor ve Rumlar da kentin tapusunu yavaş yavaş ele geçiriyordu. Atina Bankası’nın yönettiği bu operasyonun Türkiye ayağında ise yabancı bankaların da desteğini alan meşhur Yahudi Banker Yeşuva vardı. Galata Borsası içinde Kambiyo Kulübü adı verilen yerde faaliyet gösteren Yeşuva, kambiyo spekülasyonu yaparak, Türk parasını devamlı düşürmek için bazı Türk gazetelerinin yanlış haber ve yoruma yer vermelerini sağlayacak bir rüşvet mekanizması kurdu. İngiliz sterlini devamlı yükseliyor ve ona bağlı olarak drahmi de değer kazanıyordu. Kambiyo spekülasyonu, Osmanlı parasıyla birlikte tahvillerinin de düşmesine neden oldu. Bu durum Ankara’daki millî hükümet İstanbul’un kaderine hâkim olana kadar sürdü. Cumhuriyet’le birlikte Kambiyo Kulübü kapatıldı ve Türk parası ve yabancı paralar üzerinden yapılan her türlü spekülasyon yasaklandı.

Barajlar Kralı (Süleyman Demirel’e verilen takma adlardan biri): Bazı benzetmeler yapmayı çok severiz. Ecevit’e “Karaoğlan” diyen halkımız, Demirel’e de “Baba” lakabını layık görmüştür. 9. Cumhurbaşkanı ve eski Başbakan Süleyman Demirel, DP’nin ülkeyi barajlarla donatma savaşı verdiği 1950’lerin sonlarında Menderes’in çok önemsediği Devlet Su İşleri Müdürlüğü’nü yapmış genç bir mühendisti. Bu niteliği ile daha sonraki dönemlerde Bayar kendisini “Bizim su müdürü” diye anıyordu.

Hürriyet gazetesinin eski genel yayın yönetmenlerinden Necati Zincirkıran, Olaylar, Anılar ve Gerçekler kitabında, genç bir Devlet Su İşleri Müdürü olan Demirel’e verilen “Barajlar Kralı” sıfatının kendisine ait olduğunu iddia eder. Demirel, Adalet Partisi (AP) Genel Başkanı Ragıp Gümüşpala’nın ölümünden sonra genel başkanlığa aday olacak ve Hürriyet gazetesi, Sadettin Bilgiç ile Tekin Arıbu-run’a karşı Demirel’i destekleyecektir. Bu destekte hiç kuşkusuz, Hürriyetin o dönemdeki sahibi Haldun Simavi’nin, Necati Zincirkıran’dan duyduğu “Barajlar Kralı” sıfatını sevmesinin de büyük etkisi vardır. Zincirkıran, Süleyman Demirel’in nasıl genel başkan seçildiğini şu sözlerle anlatıyor:

“AP’nin başına mutlaka ‘Barajlar Kralı’ Süleyman De-mirel geçmeliydi. Bu deyim Haldun Simavi’nin hoşuna gitti. Destek, Demirel’in hakkıydı. Ankara temsilcimiz Cüneyt Arcayürek’i aradım. ‘AP’de lider seçilecek. Bilgiç var ortada. Teşkilata hâkim, politikayı biliyor, ama tipi bile 1960’ların Türkiyesi’nin politikacı tipi değil. Üstelik bazı mahzurlar da var. Diğer aday olan Tekin Arıburun bu işi kıvıramaz. Ortada Adnan Menderes’in Su Müdürü Süleyman Demirel var. En uygunu o. Bu adam Türkiye’de yapılan tüm hidroelektrik santrallere, barajlara imzasını atmış. Enerji sorunumuzu biliyor. Ekonomi nosyonu var. Adam Barajlar Kralı sanki. Git onunla konuş’ dedim.”

Hürriyet’in desteğiyle Süleyman Demirel 1964’te AP Genel Başkanı seçilerek ve daha sonra “Baba” sıfatını da alarak bugünlere kadar geldi.

Batık Bankalar Olayı (1960’lı yıllarda bankaların içinin boşaltılmasının genel adı): Her ne kadar 1990’lı yılların sonunda ekonomi literatürümüze girmiş olsa da, “Batık Bankalar” ile ilk kez 1960’lı yıllarda tanıştık. 1950’li yılların Türkiyesi’nde banka kurmak en çok rağbet gören alanlardan biriydi. 1950’de 34 olan banka sayısı, 1959’da 58’e ve banka şubeleri sayısı da 535’ten 1.710’a çıkmıştı. Ancak artan rekabet, bankaları mevduat toplama yarışına yöneltti. Her köşe başında açılan pahalı lüks şubeler, dağıtılan ikramiyeler ve mevduata el altından ödenen yüksek faizler, bankaları büyük külfetlerin altına soktu. Öte yandan, bazı banka sahipleri de halkın parasını kendi işlerinde kullanıyordu. Uygulanan yöntemlerden biri kurulan paravan şirketlere kredi vermek, daha sonra da bu şirketleri iflas ettirmekti. Bir diğer yöntem de toplanan kısa vadeli mevduatın, banka sahiplerinin uzun vadeli yatırımlarına aktarılmasıydı. Bu durum 1960’a kadar devam etti. Kötü yönetim ya da yolsuzluklar nedeniyle art arda banka tasfiyeleri başladı. Sanayi Bankası, Esnaf Kredi Bankası, Doğubank ve Türkiye Birleşik Tasarruf ve Kredi Bankası 1960’ta; Tutum Bankası ve Raybank 1963’te; Türkiye Kredi Bankası ise 1964’te tasfiye edildi. Kurucuları arasında Şakir Kesebir, Mithat Nemli, Hayri İpar ve Halil Ali Bezmen’in yer aldığı Türkiye Kredi Bankası’nın, başta porselen sanayii olmak üzere, kurucularının faaliyet gösterdiği sektörlerdeki şirketlere kullandırdığı 53 milyon lira kredi geri dönmedi. Türkiye Kredi Bankası, Hazine parasını kendisine yatırdığı için iş hayatına atılan İstanbul defterdarına da büyük krediler açmıştı. Banka batınca defterdar intihar etmişti. Tutum Bankası, esas itibariyle Amaç Ticaret Şirketi’ne açtığı ölçüsüz krediler yüzünden tasfiye olmuştu. Ufak bir banka iken sermayesi 1956’da 3 milyon liradan 10 milyon liraya çıkarılmıştı. Bu 7 milyon lirayı Emlak ve Kredi Bankası ile Emekli Sandığı ödemişti. Tutum Bankası, 26 milyon lira batık kredi açmıştır ki bu aktifinin yüzde 67’sini aşıyordu. Bu durumda sermaye elden çıktığı için 25 milyon lira zarar doğmuştu. Tasfiye edilen Raybank ile ilgili ise 161 yolsuzluk belgesi bulunuyordu.

Halktan topladıkları mevduatı ödeyemeyecek duruma gelen bankaların tasfiyesi için bir fon kuruldu. Bankalar, mevduat toplamının binde yarımı oranındaki bir parayı bu fona yatırmakla yükümlü tutuldu. Ne var ki bu fonda beş yılda ancak 25 milyon lira birikmişti. Oysa 1967 Ey-lül’ünün sonuna kadar mevduat sahiplerine 256 milyon lira ödeme yapılmıştı ve tasfiye edilen banka zararlarının 500 milyon lirayı (55 milyon doları) bulacağı hesaplanmaktaydı. Sonuç olarak, halktan toplanan mevduatın şüpheli kredilere yatırılmasından doğan zarar Merkez Bankası tarafından ödendi. Vatandaş ise parasını alabilmek için uzun süre beklemek zorunda kaldı. Tasfiye edilen bankaların ülkeye getirdiği 500 milyon liralık mali yükün boyutlarının daha iyi anlaşılması için bu rakamın Boğaz Köprü-sü’nün inşa maliyetiyle kıyaslanması yerinde olacaktır. 1968’de Boğaz Köprüsü bir İngiliz şirketine ihale edilmişti. Uzunluğu 22 kilometreyi bulacak çevre yolu, kavşak ve köprülerle birlikte projenin toplam maliyetinin 1 milyar 250 milyon lira olacağı açıklanmıştı.

Ben Divan-ı Âli’den de, Ötesinden de Korkmam: (Bkz. Demirel Üslubu).

Ben Ülkemi Âdeta Pazarlamakla Mükellefim: (Bkz. Erdoğan Üslubu).

Besleme Basın (Türk basınının bağımsızlığını ortadan kaldıran bir etken, basının gücünün çıkar ve menfaat karşılığı kullanılmasının genel adı): “Basının beslemesi de olur mu?” demeyin, olur. Resmî ilan vermenin amacı, belirli bir konuyu halk arasında en geniş şekilde yaymaktır. Ancak resmî ilan verilmesi, CHP’nin tek parti döneminde başlattığı bir uygulama olarak zamanla partizan bir tutum içerisinde suistimallere açık bir hâle geldi. Ankara’da yayımlandığından bile kimsenin haberdar olmadığı bir gazeteye ödenen parayla, yıllardan beri İstanbul’da yayımlanıp yurdun her köşesine dağıtılan gazetelere ödenen para arasında neredeyse hiç fark yoktu. Resmî ilan yolsuzluğu yıllar yılı sürdü, iktidara gelen her parti kendi yanında gördüğü gazete sahiplerini devlet kesesinden zengin etti. Bu durum Falih Rıfkı Atay’ın “Besleme Basın” adını verdiği gazetelerin türemesine ve meslekle uzaktan yakından ilgisi bulunmayan kimselerin zengin olmasına neden oldu.

Demokrat Parti de iktidara geldikten sonra, gazetelere resmî ilan dağıtımında CHP’nin izlediği hatalı yolu devam ettirdi. CHP iktidarı döneminde, resmî ilanların bir kopyasının Ulus gazetesinde yayımlanmasını zorunlu kılarak, gazeteye maddi kaynak sağlama yöntemi aynı şekilde DP’lilerce bu sefer Zafer gazetesinde uygulandı. Ancak işin enteresan tarafı, DP muhalefet yıllarında, bu konuyu şiddetli bir dille eleştirmiş ve “Bu meşru olmayan kazançların bir gün hesabını soracağız” iddiasında bulunmuştu. DP iktidara geldikten sonra konuyla ilgili ilk düzenlemeyi 1950’de yaptı. O tarihe kadar bu alanda çalışan Türk Basın Birliği ve Ortakları Resmî İlanlar Kolektif Şirketi etkisiz kılınmadı, ancak bazı sınırlamalar getirildi. Daha sonraki yıllarda yapılan düzenlemelerle de resmî ilanların dağıtımında tek yetkili merci hükümet oldu.

CHP’li milletvekilleri konuyu, Ocak 1951’de yapılan Bütçe Komisyonu toplantısına taşıdı. Başbakan yardımcısı Samet Ağaoğlu, resmî ilanlar hakkındaki kararnameyi söz konusu ederek ilanların gazetelere eşit şekilde dağıtıldığını ileri sürdü. Ağaoğlu, 2 Ekim 1950’den 31 Aralık 1950’ye kadar resmî ilan karşılığı olarak Ankara’da yayımlanan gazetelerden Ulus’a 66 bin 638, Zafer’e 109 bin 350, Kudret’e 36 bin 681 ve Haber’e de 33 bin 833 lira verildiğini açıkladı. Bu ödemeler gazetelere üç ay gibi kısa bir sürede yapılmıştı. Aynı dönemde bu gazetelere ödenen parayla İstanbul’da yayımlanan gazetelere ödenen resmî ilan parası arasında ciddi farklar bulunuyordu.

Rakamlardan anlaşılacağı üzere, İstanbul’un en büyük gazetelerinin aldığı üç aylık resmî ilan tutarı Zafer gazetesinin aldığı paranın neredeyse onda biri oranındaydı. Sa-med Ağaoğlu hem bu rakamları vermiş, hem de ilan paralarının “eşit” dağıtıldığını iddia etmişti. 30 Mayıs 1952’de muhalefetin, resmî ilanların keyfi dağıtılmasına ilişkin Meclis Araştırması istemi reddedildi. 1956’da Devlet Bakanı Emin Kalafat’ın açıklamasına göre de, son bir buçuk yıl içinde Ankara’da yayımlanan ve DP’nin yayın organı olan Zafer gazetesine verilen resmî ilan bedeli 1 milyon 48 bin 310 liraydı. Bu gazetenin sermayesinin yüzde sekseni DP’ye aitti. Buna göre DP, her yıl 800-900 bin lirayı bu yoldan devlet hazinesinden alarak partinin giderlerini karşılamaktaydı. Bu işleyişe son verildiğinde DP’nin büyük bir gelir kaynağından yoksun kalacağı çok açıktı. Bir zamanlar 15-20 milyon lira civarında olan resmî ilan giderleri, daha sonraları artırılacaktı. Türk basınının “doymak bilmez ejder”i bu şekilde ortaya çıkıyor, siyasal iktidarlar da bu ejderi bizzat yaratıyordu.

Bıyıklı Yabancı (Türkleri bazı avantajlardan faydalanmak için yabancıymış gibi gösterme hâli): “Bıyıklı yabancı” terimi, 1999’un başından itibaren ortaya çıkan bir kavramdır. Bu tarihte yapılan yasal düzenlemeyle yurtiçindeki yatırımcıya borsa vergisi getirilmişti. Yine aynı düzenlemeye göre, yabancı yatırımcılara vergi istisnası tanınmıştı. Durum böyle olunca, genellikle vergi ödemek istemeyenler, kendisini yabancı yatırımcıymış gibi göstermek üzere yurtdışındaki vergi cennetlerinde yatırım fonları kurarak borsada vergisiz hisse senedi alım satımı yapmaya başladılar. Böylelikle Türkiye’de oturan ve yurtdışı aracı kurumlarını kullanarak Türk borsasında oynayan Türklerin paralarına “Bıyıklı yabancı sermaye” denilmeye başlandı.

Peki, bu neden oldu? Aslında buna sebep, yerlilere tanınmayan ama yabancılara tanınan vergi muafiyetiydi. Sonuçta bugün, hazine bonosu ve tahvil alımında yerlilerden vergi alınırken, yabancılar vergi ödemiyor. Hükümetlerde, yabancıya vergi getirilir ise “Yabancılar kaçıp gidecek, Türkiye’de hiçbir aracı kurum kalmayacak” endişesi vardır. Aslında bugün gelinen aşamada “Bıyıklı Yabancılar”ın yabancılara tanınan vergi muafiyeti nedeniyle büyük bir kısmı yurtdışında işlem yapan Türkler olduğunu herkes biliyor. Bu nedenle, büyük kaçışın olmayacağı belirtiliyor. Tartışmaya son olarak katılan gazeteci Güngör Uras, “Yabancı bonocuyu vergi değil, kur kaçırır” diyor. (Milliyet, 6 Şubat 2008)

İkametgâhları yurtdışında olup da borsada oynayanlar sadece “Bıyıklı Yabancılar” değildir. Yabancıların bir de “Sarı Benizli” olanları vardır. Ama isterseniz konuyu fazla dağıtmayalım. Ünlü spekülatörlerden Ahmet Dedehayır adı, Maliye’nin ABD merkezli aracı kurum Raymond James (RJ)’te yaptığı incelemede tespit edilerek, bu yönteme başvuran ilk bıyıklı yabancı olarak gazetelere yansıdı.

Bilezik Formülü (Ecevit’in ülkeye Arap sermayesini çekmek için ortaya attığı başarısız olmuş fikir): Tarihsel süreç izlendiğinde Araplarla ilişkilerimizin hep inişli çıkışlı bir seyir izlediği görülür. Ekonomik olarak da “Arap” sermayesi ilk olarak 1970’li yıllarda gündeme gelmiştir. Bu yıllarda, tüm dünyada yaşanan petrol krizinin Türkiye’ye etkileri beklenenden fazla olmuştu. 1973’te Arap-İsrail Savaşı kaynaklı bir yaptırım, tüm dünyayla birlikte Türkiye’yi de derinden etkilemişti. Ortadoğu’nun petrol zengini ülkelerince petrole yüzde 70 oranında zam yapılırken, Petrol Üreten ve İhraç Eden Ülkeler (OPEC) bazı ülkelere petrol ambargosu uyguladı. Yaşanan birinci petrol krizi ile petrol fiyatlarında astronomik artışlar oldu. Fiyat artışları, Arapların sermaye biriktirmesine neden oluyordu. Arap dünyasında bunlar yaşanırken, Başbakan Bülent Ecevit’in “Bilezik Formülü” hayali vardı. Ortadoğu’ya petrol geliri akmaya başlayınca “Bilezik Formülü”nü ortaya attı. Türkiye, Arap ve Müslüman ülkelerin petro-dolarlarını Türkiye’ye çekmeyi planlıyordu. Arap ülkelerinin parasıyla Avrupalının teknolojisi birleştirilecek ve ortaya “bilezik” çıkartılacaktı. Ancak beklenen olmadı.

1994 Krizi (Siyasi kadroların inanılması güç hataları sonucu yaşanan ekonomik kriz): Tansu Çiller’in Türkiye’nin ilk kadın başbakanı olması toplumda büyük bir heyecan yaratmıştı. Türk halkı, “Dünyanın En Güzel Başbakanı”na sahip olmakla övünüyordu. Fakat çok geçmeden yaşanan kimi gelişmeler, heveslerin kursakta kalmasına neden oldu. 1994’te ciddi bir ekonomik krizle karşı karşıya kalınınca, “Acı reçete” içeren 5 Nisan Kararları uygulamaya kondu. Bazı ekonomistlere göre Çiller’in en büyük hatası, “mevduata güvence” vermesiydi. Türkiye’nin yakın dönemde yaşadığı en önemli krizlerden birinin gerçekleşeceğinin ilk sinyali Merkez Bankası Başkanı Bülent Gültekin’in istifasıydı. Gültekin, istifa nedenini “Ülkenin ekonomik sorunlarına acil çözüm gerektiğini vurgulamak ve siyasi kadroları maliyeti çok ağır olacak bir ekonomik krize girmeden tedbir almaya davet etmek” şeklinde açıklamıştı. Yaklaşan krizin işaretleri her geçen gün artmasına rağmen, Mart ayında yapılacak yerel seçimler nedeniyle hükümet, popülist politikalar izlemeye devam ediyordu. Ödemeler dengesinin cari açığı rekor düzeye (yaklaşık 6 milyar dolara) ulaşmış, dış piyasalarda Türkiye hakkında oluşan kaygılar nedeniyle de, ülkenin kredi notları düşürülmüştü. Bu gelişmeler, bankacılık sektörünü tehdit eder hâle gelince, özellikle döviz mevduat sahipleri bankalardan paralarını çekmeye başladı. Merkez Bankası artan döviz talebini karşılamak üzere piyasaya döviz satmak zorunda kalınca, bankanın rezervleri hızla eridi. Yılbaşında 15 bin lira civarında olan dolar kuru, Nisan ayının ilk haftasında 38 bin liraya çıktı. Hükümet, ancak yerel seçimlerden sonra harekete geçti ve 5 Nisan günü alınan kararlarla krizi önlenmeye çalıştı. Kamu kesimi tarafından üretilen mal ve hizmetlerin fiyatlarına yapılan yüzde 50 zammın ardından enflasyon, yüzde 149.6 gibi Cumhuriyet tarihinin en yüksek rakamlarına ulaştı. 5 Nisan Kararla-rı’nın ardından bankacılık sektöründe büyük bir sarsıntı yaşandı. Bakanlar Kurulu, TYT Bank, Marmara Bank ve İmpex Bank’ın tasfiyesine karar verdi. Üç bankanın tasfiyesi, devlete pahalıya mal olmuştu. Tasfiye edilen bankalarda, kamu kurum ve kuruluşlarının 73 milyon doları, yabancı bankaların da yaklaşık 7 trilyon lirası (yaklaşık 219 milyon dolar) battı. Yabancı bankalar, ithalat akreditiflerini kesince hükümet bankaların zararlarını ödemeye karar verdi. Bu dönem yaşanan panikte bankalardan hızla mevduat çekilişi başladı. Bunun üzerine hükümet, yapılmaması gereken şeyi yaparak bütün bankalardaki mevduatı “devlet garantisi” altına aldığını duyurdu. Çok geçmeden de Merkez Bankası nezdinde Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) kuruldu. Ancak TMSF, iktisatçıların “sağlığın tehlikesi” dedikleri bir davranış biçimine neden oldu. İleriki yıllarda yaşanacak olan banka iflaslarının bir anlamda hazırlayıcısı oldu. Sahiplerinin kimlikleri araştırılmadan küçük büyük kurulan ya da el değiştiren bankalar, geçerli faiz hadlerinin çok üzerinde faizler verip, “off -shore” (kıyı bankacılığı) işlemleriyle vergi kaçırmayı planlı hâle getirdiler. Mudiler ise nasıl olsa devlet garantisi var deyip mevduatlarını bu bankalara yatırdılar. Sonuç olarak, bu bankaların içi birçok şaibeli işlemlerle boşaltıldı. Aslında 1998’den itibaren yaşanan birçok kriz sonucunda batan bankalar devlete ciddi bir yük bıraktı. Bu yükün başlangıcı da 1994 krizi oldu.

Bir Gripin Al, Bir Şeyin Kalmaz (Popüler hayatımıza girerek markayla özdeşleşen bir söz): Necip Akar, yaptıklarıyla Türkiye’nin örnek alınabilecek sayılı girişimcilerinden biri oldu. Ürettiği ürünlerin içinde en dikkat çekenlerden biri de Gripin’di. 1935 kışında bütün ülkeyi saran grip ve nezle salgınını dikkate alarak yeni bir ilaç geliştirdi. Tek ambalaj hâlinde satılan Gripin’in ağrı kesici, grip ve nezle hastalıklarını çabuk ve pratik tedavi eden özelliği bulunuyordu. Gripin’in grip, nezle, soğuk algınlığı, romatizma ve her türlü ağrı dindirici özelliği kısa sürede anlaşıldı ve “Bir gripin al, bir şeyin kalmaz” sözü slogan hâline geldi. Ayrıca her yerde bulunabilmesi, ucuzluğu, tek ambalaj hâlinde olması dolayısıyla satışlar âdeta rekor seviyeye ulaştı. Yerli bir ağrı kesici ve ateş düşürücü olarak kabul gören Gripin, halk tarafından çok kısa sürede benimsendi. Özellikle sıtmanın kol gezdiği yıllarda, Kininli Gripin âdeta tek ilaç olarak kullanıldı ve yurdun en ücra köşelerinde halk tarafından aranır oldu.

Gripin’in grip, nezle, soğuk algınlığı, romatizma ve her türlü ağrı dindirici özelliği bulunuyordu. Zamanla “Bir gripin al, bir şeyin kalmaz” sözü slogan hâline geldi.

Bir Koyup Üç Almak (Turgut Özal’ın kurnazlığını gösteren meşhur söz): 1990’da Irak’ın Kuveyt’i işgaliyle başlayan I. Körfez Savaşı döneminde Özal, Türkiye’nin aktif bir dış siyaset politikası izlemesi gerektiğini söylüyordu. Özal’a göre Türkiye, Körfez’e asker göndererek ve Türkiye’de bulunan Amerikan üslerini açarak, kriz sonrası masaya oturulduğunda önemli üstünlükler elde edebilirdi. Özal’ın bütün bu düşünceleri “Bir koyup üç almak” olarak özetlenirken, muhalefet de Özal’ın bu yöndeki görüşlerini eleştirmekteydi. Birinci Körfez Savaşı döneminde Türkiye, “Bir koyup, üç alamadı”; ama savaşın yarattığı sonuçlar nedeniyle ciddi sıkıntılara uğradı.

Bira Bu Kapağın Altındadır (Reklamcılık tarihi açısından efsaneleşmiş bir kampanya): Bazı markalar vardır ki pazarlama stratejileriyle önemli farklar yaratmışlardır. Türkiye’de sektörünün lideri olan Efes Pilsen’in bugün bu aşamada olmasında geçmişte hayata geçirdiği başarılı pazarlama stratejilerinin de katkısı bulunmaktadır. Efes, “Bira Bu Kapağın Altındadır” adlı meşhur kampanyasıyla, 1970’li yıllarda satışlarında ciddi sıçrama yarattı. Gelelim konunun ayrıntılarına. Bu dönemde piyasaya hâkim olan üç bira markası, ciddi bir pazarlama sorunu yaşıyordu. Reklamlarda karmaşa yaşanıyor ve mesajlar birbirine karışıyordu. Biri, “Biraların ası, Efes birası” deyince öteki de “Tuborg, kral bira, lüks bira...” diyordu. Pazar araştırmaları Efes Pilsen’in tipik bir “konumlama” sorunu olduğunu ortaya koyuyordu. Efes, 1976’da Ajans Ada ile anlaşarak büyük bir kampanya başlattı. Kampanyanın, bira alışkanlıklarını artırıcı yönde olmasına karar verildi. Hedef kitle olarak bira içmekte olanlar seçilmişti. Yeni tüketicilerin bira ordusuna katılması, reklamın marjinal yararı olacaktı. Peki, hedef kitle kimdi? Ajans Ada yetkililerine göre, bira içenler “Aksaraylılar”dı. Aksaray’da oturanlar genellikle orta gelir diliminden, ortaokul mezunu, biraz gönlü gani, biraz delifişek, arkadaş canlısı, hoşsohbet, hayattan keyif almasını bilen, şakayı seven insanlardı. Efes Pilsen’in yaptığı “Bira Bu Kapağın Altındadır”, “Biracı Bacanak” reklam kampanyaları, Türk reklamcılık tarihinin ilk büyük kampanyalarından biri olarak tarihe geçti. Araştırmalar, bira reklamlarındaki karmaşa ve benzerliğin Efes Pilsen lehine ortadan kalktığını ve sloganın yüzde 90 civarında anımsandığını ortaya koyuyordu. Efes Pilsen, müthiş bir satış patlaması yaşadı.

Biranın Alkollü İçki Sayılması (Biranın yasal olarak alkollü içki ilan edilmesi): Türkiye’de belirli bir zihniyetin içkiyle arası oldum olası hiç iyi olmamıştır. Kurtuluş Savaşı döneminde bile, onca işin arasında TBMM, içki yasağını gündemine almış ve içkiyi yasaklamıştır. Bugün yasakçı zihniyet, içkiyi yasaklayamayınca, reklamlarına yasak koydu. Millî içkimiz olduğunu söylediğimiz rakının ve biranın reklamını yapmak yasaklanıverdi.

Özellikle bira ilanlarının yasaklanması geride bıraktığımız çeyrek asırda ilginç bir şekilde hayata geçirildi. 1984’ün ortalarında kamuoyunu meşgul eden konuların başında, biranın alkollü içki olup olmadığı tartışması vardı. Bira üreticileri Efes Pilsen ve Tuborg şirketleriyle ANAP hükümeti arasındaki açık bir savaş yaşanıyordu. Bira üreticileri, çarpıcı bir propaganda aracı olarak gazetelere, “Bira Olayındaki Gerçek” başlığıyla bir ilan vermişlerdi. İlanda, “Atatürk Türkiyesi’nin amaç ve ideallerini, küçük bir grubun kendi dünya görüşleri istikametinde hareket ederek değiştirmeye çalıştığı” öne sürülüyordu. İlan metni, “gericilik-ilericilik tartışması” üzerine şekillendirilmişti.

“Ortak Pazar’a girme hazırlığında olan bir Türkiye, 21. yüzyıl eşiğinde yurdumuzda küçük bir azınlık durumunda olan bazı çevrelerin istediği gibi, üniversitelerinde sıkma başlı ve türbanlı kızlar dolaşan, sokaklarını gittikçe artan sayıda çarşaflı, peçeli hanımlar dolduran, meydanlarından Türk aydınlarının isimlerini silen bir ülke hâline getirilmemelidir. Bira konusu yukarıda sözü edilen grup tarafından geriye doğru atılmak istenen adımlar zincirinde sadece bir halkadır. Yarın bu zümre, başka hangi adımlar atılmasını isteyecektir? Türkiye’de içkiyi tamamen yasaklamak isteyenler çıkarsa, sinemalarda, otobüslerde, vapurlarda, kadınlarla erkekleri ayrı ayrı oturtmak isteyenler çıkarsa, şapkayı atıp fesi, sarığı getirmek isteyenler çıkarsa, eski yazıya dönmek isteyenler çıkarsa, bu istekler kabul edilebilir mi? Ama bu yazdıklarımızın geçerli olduğu ülkeler yakın çevremizde mevcuttur. Bunlar bu ülkelerde birer gerçek olarak yaşanmaktadır. Fakat Atatürk Türkiyesi’nin amacı, ideali bu olamaz...” (Cumhuriyet Yıllık, 1985, s.274)

Kanun teklifi veren MDP’den Mahmut Altunakar ise, şirketleri Meclis’i baskı altına almaya çalışmakla suçluyordu. Fakat çok geçmeden tartışma hükümetin istediği şekilde sonuçlandı. Biranın alkollü içki sayılmasını öngören kanun teklifi Meclis’te kabul edildi. Yeni yasayla biranın kahvehane ve pastanelerde satışı ile televizyon ve radyolardaki reklamları da yasaklandı. Ekonomist Mustafa Sönmez’e göre, bira şirketlerinden Tuborg’un sahibi Yaşar Grubu’nun kârlarında Özal’ın iktidar olduğu yıllarda bir düşüş söz konusuydu. Bu durumu, 1983 seçimleri öncesinde Yaşar Gru-bu’nun ANAP’a muhalefet ederek MDP’yi açıktan destekle-mesiyle açıklayanlar da az değildi. Bu şekilde düşünenlere göre, seçimleri ANAP kazanınca Yaşar Grubu’na da bir “ders vermek”, Özal’a farz olmuştu. Bira reklamlarına ve satışlarına getirilen sınırlamaların yanı sıra, Yaşar’ın ürettiği boya ve et-süt ürünlerine yakılan yeşil ithalat ışığı, grubun ciddi bir dar boğaza girmesinde ve kârının hızla azalmasında önemli bir rol oynamıştı. (Sönmez, 1990, s.235)

1984’te bira alkollü içki ilan edilince, bira şirketleri ANAP hükûmetini gerici olmakla suçladı.

Bomonti Bira Fabrikası Olayı (Atatürk ile İnönü arasında gerginlik yaratan son olay): Atatürk-İnönü ilişkisinde en çok merak uyandıran konuların başında aralarının neden açıldığı gelir. Genellikle iki önderin yollarının ayrılmasının en önemli gerekçesi olarak Nyon Konferansı sırasında yaşanan gelişmeler gösterilir. Tabii ki bu iddianın gerçeklik payı olabilir. Fakat bunu bir süreç olarak düşünmek belki de en doğru yöntemdir. Ayrıca gazeteci ve milletvekili Falih Rıfkı Atay’ın Çankaya kitabında aktardığı “Bomonti Bira Fabrikası Olayı” da anlattıklarımızı destekler niteliktedir. Gazeteci Ahmet İhsan Tokgöz, aynı zamanda “başarılı” bir işadamıydı. Tokgöz, İstanbul’daki Bomonti Fabrikası’nın hisselerini alarak şirketin yönetim kurulu başkanı olmuş, İnönü’nün eniştesi Kudüslü Ab-dürrezzak’ı da yönetim kuruluna almıştı. Her ikisi de An-kara’daki bira fabrikasının genişletilmesini önlemek ve Bomonti’nin imtiyazını uzatmak için İnönü’yü ikna etmeye çalışıyorlardı. Mustafa Kemal, Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak aracılığıyla konuyu Danimarkalı uzmanlara incelettirmiş, uzmanlar da Ankara’da üretilen biranın fıçılarla taşınıp Haydarpaşa’da şişelenmesi hâlinde, Bomon-ti’ye bile rakip olacağını söylüyorlardı.

İnönü ile yaşanan Nyon gerginliğinin ardından Ankara’ya giden Mustafa Kemal, hükümete devrettiği çiftliği gezerken, Bomonti fabrikası imtiyazı yeniden gündeme geldi. Başbakan’ın kaygısının yersiz olduğunu belirten So-yak, yabancı uzmanların yaptığı inceleme sonucunda, fabrikanın genişlemesi durumunda Doğu Anadolu’yu besleyeceğini hatta Bomonti ile rekabet ederek kâra geçeceğini söyledi. Soyak’ın “Başbakan isterse bütün belgeleri götürür, kendisine meseleyi anlatırım” demesi üzerine Mustafa Kemal, “Bu akşam vekiller toplantısında görüşürüz” dedi. Köşkte vekiller heyeti, Mustafa Kemal’in sofrasında toplanmıştı. Mustafa Kemal, sözü çiftlikteki ağaçların bakımsızlığından açtı. Tarım Bakanı Şakir Kesebir’e bunun sebebini sorması üzerine, Kesebir’den önce davranan İnönü, Soyak’ı kastederek “Sebebini adamlarınıza sorun” dedi.

Atatürk, bu çıkışa hayret ederek, Kazım Özalp’a, Baş-bakan’ın işitemeyeceği bir sesle:

“Ne olmuş buna? İçmiş mi yoksa?” derken, İnönü ikinci bir çıkış daha yaptı:

“Ne oldu Paşam size? Eskiden böyle değildiniz. Artık emirlerinizi hep sofradan mı alacağız? Aramıza Kara Tah-sinler giriyor. Konuşmamıza meydan vermiyorlar.”

Mustafa Kemal, yine soğukkanlılığını bozmadı:

“Efendiler, anlaşılıyor ki bugün fazla görüşemeyeceğiz. Siz rahatınıza bakın. Ben biraz dinleneceğim.”

Mustafa Kemal’in ardından vekiller de bir müddet sonra dağıldı. Ertesi gün, İstanbul’a hareket eden Mustafa Kemal, İnönü’yü kompartımana çağırdı:

“Görev arkadaşlığımız bitmiştir. Ama dostluğumuz devam edecek.”

Mustafa Kemal’in “Yerinize kimi münasip görüyorsunuz? sorusuna İnönü “Kimi münasip görürseniz” yanıtını verince, Mustafa Kemal:

“Ben Celal Bey’i düşünüyorum” dedi.

Bunun üzerine İnönü’nün istifasıyla başbakanlık koltuğuna Celal Bayar oturdu.

İstanbul’da Bomonti Bira Fabrikası’nın imtiyazının uzatılması girişimi, Atatürk-İnönü arasındaki iplerin kopmasına neden oldu.

Bu Düzen Değişmelidir (Bülent Ecevit’in meşhur sözü): Bugün Türkiye’de kurulu olan siyasi ve ekonomik düzen, en çok tartışılan konuların başında gelir. Yakın tarihten örnek vermek gerekirse özellikle 1960’lı yıllarda, ülkedeki kurulu düzenden yana kimse mutlu değildi. CHP lideri Ecevit bu meşhur sözünü ilk olarak, 1968 bütçe görüşmelerinde AP hükümetini sert bir dille eleştirdiği sırada kullandı. Hatta bu konuşmadan sonra, slogan hâline gelen “Bu Düzen Değişmelidir” sözü, aynı zamanda yayımlanan kitabının da başlığı oldu. Kitabında bozuk düzeni tanımlayan ve örnekler veren Ecevit, özetle şu görüşleri savunuyordu:

“Bir bozuk düzen vardır ve bu düzenle kalkınma olmaz, bozukluğun köklerine inmek lazımdır. Adalet Partisi ise köklere inmek istemez ve isteyeni de engeller. 12 Mart Muhtırası, düzenin bozukluğunu daha da artırmıştır. Demokrasinin üstünlüğü esastır ve güncelliğini sürdürecektir. Bütçe kabul edilemezdir. Devlet masraflarındaki savurganlık, sosyal adaletsizlik, vergi adaletsizliği, devlet kapitalizmi, tasarruf açığı, plansızlık, hayat pahalılığı, enflasyon, tarım ve hayvancılık, köylünün sömürülmesi, Doğu Anadolu’nun sömürülmesi, öğretmenlere baskı, eğitimde fırsat eşitsizliği, tefecilik, yabancı sermaye sömürüsü, yeraltı kaynakları sömürüsü, partizanlık bu bütçeyi eleştiride ana noktalardır. Teşebbüs özgürlüğü devleti soyma özgürlüğü değildir. Kredi düzeninde kayırmacılık olmamalıdır. Toprak dağılımı adaletsizdir, eğitim adaletsizdir. İşçinin ve çiftçinin hakları ellerinden alınamaz. İşçiler yönetime katılmalı, halk sektörü güçlendirilmelidir.” (http://tr.wikipedia.org/wiki/ Bu_D%C3%BCzen_De%C4%9Fi%C5%9Fmelidir_(kitap) )

C-Ç

Chester İmtiyazı (1920’li yıllarda büyük ümit bağlanan fakat hayata geçirilememiş bir proje): Lozan Konferansı’na ara verilen bir zamanda, Türkiye’de olumlu bir hava esiyordu. Bunun nedeni, Türkiye ve Musul-Kerkük bölgesinde demiryolu ve maden ayrıcalıkları elde etmeye çalışan Amiral Chester’ın başını çektiği Amerikan sermaye grubuyla bir anlaşmanın sağlanmış olmasıydı. Chester Projesi, iki ayrı anlaşmaya dayanıyordu. Birinci anlaşmaya göre, Türkiye’nin doğusu ve Musul-Ker-kük bölgesini Karadeniz ve Akdeniz’de birer limana bağlayacak 4 bin 400 km demiryolu ve iki liman yapımı karşılığında, hatların, limanların ve demiryolu güzergâhların-daki 40 kilometrelik şeritler içinde kalan petrol dâhil her türlü yer altı kaynağının işletilmesi, 99 yıl için Amerikan grubuna bırakılıyordu. Grup, Türkiye’de birçok vergi muafiyetinden ve diğer kolaylıklardan yararlanacaktı. İkinci anlaşma, Türkiye’ye tarım makinaları ve gereçleri ithalatının Amerikan grubunun tekeline verilmesiyle ilgiliydi.

Amerika’nın daha barış imzalanmadan başrole geçmesi Avrupalıların bütün hesaplarını alt üst etmişti. Çünkü, tüm Avrupa devletlerinin, “Türkiye’yi iktisadi baskı altında tutmak ve iktisadi menfaatlere aykırı bir barış imza ettirmek” yolunda niyetleri, Chester Projesi’yle suya düşüyordu. Amerika’nın Türkiye üstünde “siyasal ihtiraslarının bulunmadığı”, bu nedenle “Türkiye’nin çekinmeden yardım alabileceği tek ülke olduğu” görüşünün Kemalist liderler arasındaki yaygınlığının da etkisiyle, Türkiye’de kısa süren bir coşku havası yaşandı. Aslında projenin bazı eleştirilecek yanları vardı. Proje, 99 yıllık imtiyaz süresinin uzunluğu, maden çıkarmak için tanınan 40 kilometrelik şeridin çok geniş olduğu ve Türklerin elinde bulunacak madenlerin demiryolundan çok uzakta kalacağı gibi nedenlerle eleştiriliyordu. Ancak bütün bu olumsuzluklara rağmen, projeye büyük umutlar bağlanmıştı. Örneğin, İktisat Bakanı Mahmut Esat (Bozkurt) Bey, bu girişimi ülkenin makine devrine geçişinin başlangıcı olarak görüyordu ve konuyla ilgili olarak basına şu demeci vermişti:

“Chester Projesi’yle memlekete 400 milyon liralık bir ecnebi sermayesi girecektir. Memleketimizin hukukuna ve memleketimizin kanunlarına saygılı herhangi bir ecnebi sermayesine katiyen düşman olmadığımıza bundan daha kuvvetli kanıt olabilir mi? Düşman kaynaklarından çıkan bu iftiraların içe ve dışa kesinlikle yalanlanmasını rica ediyorum.” (aktaran Ökçün: 1968, s. 9)

Basın ve kamuoyunda yapılan tartışmalardan sonra proje, 9 Nisan 1923’te TBMM’de kabul edildi. Projenin kabulü içeride olduğu gibi dışarıda da büyük yankı uyandırdı. İngiltere, Musul petrolleri ile Samsun Liman İnşaa-tı’nın; Fransa, Sivas-Samsun Demiryolu imtiyazının bu anlaşmayla ihlal edildiğini sert bir dille eleştirmekteydi. Bu sırada yaşanan başka bir gelişme de projenin geleceğini tehlikeye attı. Sonuçlanan Lozan Barışı’yla, projenin odak noktasını teşkil eden Musul meselesinin çözümü daha sonraki bir zamana bırakılınca sermayedar grubu yatırımı artık cazip bulmamaya başladı. Zaten yabancı sermayenin de büyük paraları, geniş ve nüfusu pek az olan bir ülkeye demiryolu yapmak için gömmeye kalkışması beklenemezdi. Hükümet, 1923’ün son günlerinde yeterli finansmanı bulamadığı gerekçesiyle anlaşmayı feshetti. Böylece en karanlık günlerde gönüllere ferahlık veren ve Amerika’nın yardımıyla yurdun kısa zamanda “cennete çevrilmesi ümidiyle” ilgisi olan “tatlı rüya” tamamıyla söndü. Lozan Konferansı’nın kesintiye uğradığı sıralarda, bu proje Ankara tarafından bir manevra vasıtası olarak ustaca kullanıldı. Döneme ilişkin yapılan yorumlara göre, İkinci Lozan Konferansı’nın Türkiye’nin lehine uygun bir şekilde sona ermesinde ciddi etkileri oldu.

Con Ahmet’in Devridaim Makinesi (Başarılı olsaydı, Türkiye’yi sıçratacak önemli bir deneme):

Cumhuriyet yokluklar içinde kurulmuştu ve kalkınma hamleleri yaparak kısa zamanda gelişmek istiyordu. Kalkınma hamlesi de özel teşebbüs eliyle yapılacaktı. Bu nedenle ilk yıllarda siyasal iktidar, girişimciliğe ve araştırmaya önem veriyor ve sonuçlarının başarısız olacağını bildiği hâlde bu yönde yapılan girişimleri destekliyordu. Afyon-karahisarlı Con Ahmet’in başarısız Zatülhareke denemesi de bunlardan biriydi. Con Ahmet, kendi kendine hareket eden, enerji üreten ya da enerjisiz çalışan bir makine yaptığını ileri sürmüştü. Kendisine bu iddiasını kanıtlaması için imkân sağlanmış fakat Con Ahmet’in Zatülhareke’si bir türlü hareket etmemişti. Onun bu denemesinin başarısız olması üzerine Zatülhareke halk arasında ‘hiçbir işe yaramayan buluşlar’ için kullanılan bir deyim hâline geldi. 2000’li yıllarda Erke Dönergeci gündeme geldiğinde de, aletin bir türlü kamuoyunun karşısına çıkarılamaması nedeniyle, Erke’nin buluşunun da Con Ahmet’in Zatülhare-ke’si gibi başarısız bir çalışma olduğu iddia edilecekti.

Coca Cola mı, Cola Coca mı? (Coca Cola değil Cola Coca): Türklerin pratik akılları ve cinlikleri literatüre daha geçmedi, ama bu konudaki girişimleri herkes tarafından bilinir. Coca Cola konusunda da bu söylediklerimizi doğrulayan şöyle bir olay yaşandı: Coca Cola, Türkiye’ye geldiği ilk yıllarda süratli bir şekilde büyümeyi planlıyordu. Fakat bir sorun vardı. Uyanık bir Türk vatandaşı, Cola Coca diye bir marka uydurup Coca Cola’nın şişesini taklit ederek pazarı alt üst etmişti. Sonunda Coca Cola yetkilileri işe el koyarak sorunu çözdü. Eskilerin Coca Cola’ya neden ‘Cola Coca’ dediği sanırım şimdi daha iyi anlaşılıyor.

Coca Cola’nın Türkiye’ye ilk geldiği yıllarda uyanık bir Türk vatandaşı, Cola Coca diye bir marka uydurup Coca Cola’nın şişesini taklit ederek pazarı alt üst etmişti.

Cumhuriyet’i Afişleyen Adam (Grafik Ustası İhap Hulusi’ye verilen bir ad): Grafik tasarım sanatının öncüsü İhap Hulusi Görey, Türk reklamcılığının üstadı ve afiş sanatının Türkiye’deki ilk temsilcisiydi. Görey, yaptığı çalışmalarla genç Türkiye Cumhuriyeti’nin kurumlaşmasına önemli katkı sağlayan sanatçılardan biriydi. Ender Merter’e göre, yazı ve çizginin yeni birlikteliğini Türkiye’ye ilk taşıyan kişi olarak bugüne özgü tanıtım renkliliği, ilk kez onun yaratıcı fırçasıyla kâğıda damladı. Fırçadan “mouse”a uzanan bu yol, Türkiye’de grafik sanatı ve reklamcılığın nasıl bir aşama kaydettiğini çok net bir şekilde gözler önüne sermesi açısından son derece anlamlıydı. İşte Merter’in ağzından İhap Hulusi:

“O kusursuz bir disiplin içindeki siyah beyaz grafikler... Tanıtımını yaptığı ürüne insanı bağlayan, mesajı bir şimşek gibi beyne çakan, renkçiliği ve çizgiciliği içinde barındıran afişler... Urbası, kasketi, şalvarı, yazması ve ağzı burnuyla Türkiye’nin insanları... Zanaate sanat bu kadar katılır.” (Merter, 2003, s. 13)

İhap Hulusi Görey, yaptığı çalışmalarla Türk afiş sanatını geliştiren öncü bir isim oldu. Hulusi, kendisi için bir afişte en önemli öğenin “buluş” olduğuna inanıyordu. Ona göre afiş, seyredenlerin ilgisini çekmeli ve düşündürmeliydi. 1980’lerde yaptığı bir röportajda, dönemin eğilimlerini eleştirerek yapılan afişleri beğenmediğini belirtmişti. Halka hitap etmediğini ve ilgi çekmediğini, sözle çizginin birleşmediğini söylüyordu. Ona göre, afişin başarıya ulaşabilmesi için buluşa ihtiyaç vardı ve buluş her reklamın vazgeçilmeziydi.

Grafik tasarım sanatının öncüsü İhap Hulusi Görey, Türk reklamcılığının üstadı ve afiş sanatının Türkiye’deki ilk temsilcisi oldu.

Çağ Atlayan Türkiye (Turgut Özal’ın en meşhur sözü): 1853’te Rus Çarı I. Nikola’nın, “Hasta Adam” olarak tanımladığı Türkiye, asırlardır tek şeyin özlemini duyar: O da “çağ atlamak”tır. Yani ekonomik olarak gelişmiş diğer ülkelerle eşit seviyede olmayı hep arzu eder. Aslında bu özlemi son 200 yıldır yaşamaktadır. Tanzimat’tan bu yana Türkiye, gelişmiş ülkelerle aynı seviyeye gelebilmek için birçok şey yapmıştır. Daha önce bünyesinde olmayan ilk şirketleri (kapitalist üretim modeli) kurmuş, yurtdışına öğrenci göndermiş, Batı tipi saraylar yaptırmış, fesi kenara atmış, kravat takmış ve bunun gibi değişimlerin gösterdiği gibi hep Batı tipi bir ülke olmanın özlemini duymuştur. Türk modernleşme süreci tartışmasında, işi siyaset adamı Abdullah Cevdet gibi daha da ileriye götürenler bile olmuştur. Cevdet’in “Amerika’dan ve Avrupa’dan damızlık erkekler getirip ırkımızı ıslah etmemiz gereklidir” şeklindeki sözlerini genlerimize yerleşen “aşağılık kompleksinin” hayat bulan beyanları olarak değerlendirmek gerekir. Gelişmiş ülkeler karşısındaki bu aşağılık kompleksi nedeniyle, uzunca bir süre çağ atlamayı büyük bir heyecanla bekleyip durduk. Ta ki Turgut Özal dönemine kadar.

Özal, Başbakan ve Cumhurbaşkanı olarak, 1980 sonrasına icraatlarıyla damgasını vurmuş biriydi. 1980’li yıllarda Özal, “ekonomideki bütün tabuları yıkmakta” kararlıydı. Konuyla ilgili en önemli düzenlemelerden ilki, 29 Aralık 1983 günü uygulamaya kondu. Türk Parasını Koruma Kanunu değiştirilerek döviz taşımak suç olmaktan çıkarılıp, döviz kullanımı serbest hâle getirildi. Onun döneminde, yatırımlar ön plana çıkarken, ekonominin vitrininde de yeni düzenlemeler göze çarpar. Köylere ulaşan elektrik, otomatik telefon görüşmeleri, kese kâğıdından naylon poşete geçiş, ekonomik düzenlemenin “devrim niteliğindeki” araçları olarak algılanıyordu. 1983’ün ilk aylarında video ve kaset ithal yasağı kaldırıldı. Yapılan bir düzenlemeyle pil, akümülatör ve deterjanın ithal edilebilmesi kabul edildi. Yine ithal malı ilk Mercedes’in Türkiye’ye geti-rilmesiyse görülmeye değerdi. İthal edilen sekiz Mercedes gelmeden alıcılarının belli olduğu açıklanmıştı. Aynı dönemde, ilk paralı otoyol da açıldı. Yapımına 11 yıl önce başlanan ve 40 kilometrelik bölümü tamamlanan Anadolu otoyolunun Kirazlıyalı-İzmit kesimi hizmete girdi.

1980 sonrasında ekonomide yaşanan ani ve hızlı değişim toplumsal hayata da yansımakta gecikmedi. Özal, Türkiye’ye dolarlı hayatı yerleştirdi. İthal peynir, Çikita muz, Maxvell ve Nescafe gibi hazır kahveler, Marlboro ve Kent gibi yabancı sigaralar dönemin Türkiyesi’nin tanıştığı ilk mallar oldu. Yurtdışından gelen mallar, serbest piyasa ekonomisinin rekabete dayalı anlayışı, piyasayı canlandırdı. Bu yıllarda yaşanan kimi olaylar, dudak ısırtacak cinstendir. 1984’te gerçekleştirilen et ithali de bunlardan biridir. Federal Almanya’dan ithal edilen 18 ton et, mezbahada kurban kesilerek karşılandı. Et piyasaya çıkarıldığında kapışılırken, et kuyruklarında kavgalar yaşandı. Türkiye ekonomi tarihinde önemli izler bırakan Turgut Özal, gerçekleştirdiği icraatlarını “Çağ atlayan Türkiye” şeklinde yorumluyordu. Döviz taşımanın suç olmaktan çıkarılması, Türk lirasının konvertibil edilmesi, Keban Barajı gelir ortaklığı senetlerinin satışa sunulması, KDV’ye dayalı hayat, bedelsiz ithalatla vitrinleri dolduran lüks tüketim malları, Özal’ın “Çağ atlayan Türkiye”sinin en önemli düzenlemeleriydi.

Çankaya’nın Şişmanı İşçi Düşmanı: (Bkz. Yerli Walesa).

Çiller’in ABD’deki Mal Varlığı (Çiller hakkında en çok tartışılan konu): DYP’nin eski lideri Tansu Çil-ler’in mal varlığı ve hakkında açılan soruşturma dosyaları uzunca bir süre Türkiye siyasetinin en önemli gündem maddelerini oluşturdu. Çiller’in ABD’deki mal varlığı da tartışılan başlıca konulardan biriydi. 1994’te gazeteci Turan Yavuz, Özer ve Tansu Çiller’in ABD’de otel, alışveriş merkezi ve villadan oluşan, gayrimenkullerinin olduğunu duyurdu. Bu malların Çiller’in ekonomiden sorumlu devlet bakanlığı döneminde edinildiğinin basında yer alması büyük bir tartışma başlattı. Bunların Çiller’in başbakanlığa aday olduğu 8 Haziran 1993’teki mal beyanında yer almadığı da ortaya çıktı. Bunun üzerine DYP lideri, söz konusu gayrimenkuller Marsan Holding tarafından satın alındığı için kişisel mal bildiriminde bulunmadığını açıkladı. Tansu Çiller, ANAP’ın önergesinin TBMM’de görüşülmesinden bir gün önce açıkladığı mal varlığı listesinde 1973’te babasından miras kalan 437 bin liranın (o günkü kurla 29 bin dolar) en verimli alanlarda işletilerek 677 milyar liraya (22 milyon dolar) çıkarıldığını öne sürdü ve eşiyle sahip oldukları şirketlerin vergileriyle ilgili iddialara ise bir açıklama getirmedi. Çiller, 1995 seçimlerinden önce ABD’deki malvarlığını getirip Şehit Anaları Vakfı’na bağışlayacağını açıkladı. Ancak yıllar geçmesine rağmen bu sözünü yerine getirme konusunda herhangi bir girişimde bulunmadı.

D

Demirel Üslubu (Eski cumhurbaşkanı ve başbakana ait sözler bütünü): Kitabımıza siyaset ve devlet adamı Süleyman Demirel, birçok ünlü söz hediye etmiştir. O kadar ki, siyasal edebiyata “Demirel mantığı” ile “Demirel üslubu” diye yeni bir akım getirdiği de söylenebilir.

İşte konumuzla ilgili olarak, onun birkaç ünlü sözü:

Köprü yapacağız dedikse, yarın yapacağız demedik ya (24.11.1965).

Küçük şeyler meydana gelirse, büyük şeyler meydana gelmiş olur (10.10.1966).

Sokağa dökülmekle hiçbir mesele hâlledilmez (09.06.1969).

Dış borçlar Türkiye’nin itibarını gösterir (18.08.1967).

Türkiye’yi tepesinden çekmek kâfi değil, altından kaldırmak daha müessirdir (18.03.1969).

Bir Türkiye’ye, bir Türkiye daha ekledik (28.06.1969).

(Aktaran: Nail Güreli, Yıllarboyu Tarih, sayı: 3, Haziran 1978, s.25)

Bunların dışında Demirel’in söylediği iddia edilen en ünlü söz ise “70 sente muhtaç olmak” şeklinde ifade edilebilir. Oysaki cümlenin orijinali “Yetmiş sente muhtaç olduğumuz şu günlerde hacı adaylarımıza 70 milyon dolar

ayırdık” (09.11.1977) şeklindedir. Bu 1980 öncesi Türkiye’nin içinde bulunduğu ekonomik durumu anlatmak için kullanılan bir benzetmeydi. Demirel, “70 sent bulmak için müşkülat çekiyoruz” sözünü Türkiye’nin 1970’lerin kriz yıllarında yaşadığı döviz darboğazını ve dış ticaret açığındaki artışı anlatmak üzere kullanmıştı. Siyasi baskılarla hac için Suudi Arabistan’a gideceklere 70 milyon dolar ödenmişti. Bu ifade 70 sent olmadığı için değil, 70 milyon dolar ödenebildiği için söylenmişti.

Fakat bu konu yıllarca siyasi istismara konu oldu. 1980 sonrası Başbakan Turgut Özal, geçmişi karalamak ve kendi dönemini övmek için ve biraz da kişisel husumet gibi nedenlerle bu sloganı sık sık kullanmıştır.

Kim ne derse desin Süleyman Demirel’in, siyasal ve ekonomik hayata önemli bir özdeyiş katkısı olmuştur. Türk siyasal hayatına 40 yılını vermiş olan Demirel’in adının ilk kez büyük tartışmalar içinde yer alması, 1970’lerin başına denk gelir. Zaten 1970 yılı, AP için önemli değişimlerin ve bölünmelerin yılı olmuştu. Ünlü “dosyalı muhalefet” kavramını ortaya atan Ethem Kılıçoğlu, AP Meclis Grubu’nda yaptığı konuşmada, “Benim bu sözümden alınanlar, menfaat şirketi üyeleridir” demekteydi. Ona göre, AP iktidarının doruklarında kişisel yarar sağlamaya yönelik kirli işler dönmekteydi. Parti içi muhalefetin ilk gövde gösterisi Ethem Kılıçoğlu ve Cevat Önder’in partiden ihraç edilmesi oldu. Bunu, altında 72 milletvekilinin imzası bulunan bir muhtıranın Demirel’e verilmesi izledi. Bu arada Günaydın gazetesi de, Demirel’e karşı çeşitli suiistimal iddialarını öne sürerek büyük bir kampanya başlatmıştı. Gazete, Demirellere son 3 yıl içinde devlet bankalarından 26 milyon lira kredi verildiğini ve verilen bu kredinin tek kuruşunun geri ödenmediğini belirtiyordu.

1970 yılı bütçe oylamasında 72’ler bir ölçüde bölünmüş olsa da, 41 AP milletvekili kendi partilerinin hazırladığı hü-kûmet bütçesine ret oyu verdi. Bunun üzerine Demirel’in başbakanlığındaki hükümet istifa etti. Yeni hükümeti kurma görevi tekrar Demirel’e verildi. Bu arada Demirel için TBMM Soruşturma Komisyonu kurulmuştu ve komisyona gelen Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu Raporu da Demirel’i aklamıyordu. Bir süre sonra raporu hazırlayan komisyonun 8 üyesi görevlerinden alındı. 15 Mart, Meclis’in karar günüydü. Demirel, parti grubunda yaptığı konuşmada, “Ben Divan-ı Âli’den de, ötesinden de korkmam. Alnım açık yüzüm ak” demekteydi. 41’lerse Demirel’in güvenoyu alamayacağını düşünüyordu. Meclis, gergin bir havada toplanmıştı. Oylama sonucu, 41’ler adına üzücü, De-mirel için sevindiriciydi: Hükûmet, 172’ye karşı 232 oyla Meclis’ten güvenoyu almıştı. Yeni hükûmetin kurulması AP içindeki çatışmaları azaltmadı. Artık kılıçlar çekilmiş, parti içinde sert bir muhalefet dönemi başlamıştı.

Demirel, yeri geldiğinde “Verdimse ben verdim” demiştir. Niye mi? Anlatalım. İlkokul öğretmenlerine ucuz konut üretmek amacıyla kurulan İLKSAN (İlkokul Öğretmenleri Sağlık ve Yardım Sandığı), İstanbul Ömerli Bara-jı’nın su toplama havzasında yer alan ve bu nedenle imar izni bulunmayan 6 milyon metrekarelik arsayı, Tercüman gazetesi sahibi Kemal Ilıcak’ın aracılığıyla AY-BA şirketinden 346 milyar liraya satın almak için anlaştı. Ancak satış işleminin ilginç bir yanı da AY-BA şirketinin 346 milyar liraya satacağı arsanın henüz sahibi olmamasıydı. 1992’de 120 milyara arsayı satın alan şirket, arsanın ilk ödemesini de İLKSAN’dan avans olarak alınan 95 milyar liralık çekle yaptı. Bu arada İLKSAN’ın 346 milyarlık bir ödemeyi karşılayamayacağı yönündeki çekincesi, Yönetim Kuru-lu’nun, Kemal Ilıcak aracılığıyla Başbakan Demirel ile yaptıkları görüşmede giderildi. Demirel, arsa alımı için bütçeden 250 milyar lira aktarmak için söz verdi. İlk olarak

1993’te Maliye Bakanlığı, “arsa alımı” için İLKSAN’a devredilmek üzere Millî Eğitim Bakanlığı’na 10 milyar lira gönderdi. Bütçeden 50 milyar lira daha İLKSAN’a verilmek üzere Millî Eğitim Bakanlığı’na transfer edildi. Skandalın patlak vermesinin ardından paranın kim tarafından ödendiği sorusuna yanıt aranmaya başlandı. Dönemin Millî Eğitim Bakanı Köksal Toptan, ödemeyi kendisinin yapmadığını söylüyordu. Yapılan inceleme sonucunda ödeme emrinin altında, dönemin Devlet Bakanı Mehmet Ali Yılmaz’ın imzasının yer aldığı ortaya çıktı. Yılmaz’ın, Tunus ziyareti nedeniyle Toptan’a vekalet ettiği sırada Maliye Bakanı Sümer Oral’ın isteği üzerine ödeme emrini imzaladığı anlaşılıyordu. Yolsuzluk iddiasının gazetelerde yayımlandığı gün, arsayı satan AY-BA şirketi ile İLKSAN arasında yüzde 10-20 arasında bir komisyonla aracılık yaptığı ileri sürülen Kemal Ilıcak, beyin kanaması geçirerek hayatını kaybetti. Skandal dosyayla ilgili gelişmeleri izlediği hâlde sessizliğini koruyan Demirel, DYP Meclis Grubu’nda konuşarak kendini savundu. “Her şey benim bilgim dâhilinde oldu. Farz edin ki parayı ben verdim. Burada yanlış olan ne?” diyen Demirel’e verilen paranın devletin parası olduğu hatırlatılması üzerine Demirel bu kez, “Arsa almak istediler. Alın dedim. İşin böyle olduğunu bilmiyordum” yanıtını verdi. İlerleyen günlerde Demirel,

TBMM’de de aklandı.

Demirel’in söz ve davranışlarında zaman içinde meydana gelen çelişkileri kendine özgü bir izah tarzı vardır. Demirel bilinen ilk “ Dün dündür” açıklamasını, 1973 Cumhurbaşkanlığı seçimi sırasında yapmıştır. 5 Mart’ta seçimle ilgili olarak Genelkurmay Başkanı Semih Sancar’la görüşen, ancak görüşmediğini öne süren Demirel, San-car’ın 16 Mart günü durumu açıklaması üzerine görüştüklerini kabul etmek zorunda kaldı. Bunun üzerine gazetecilerin yapılan görüşmeyi neden gizlediği yönündeki sorularına Demirel’in verdiği yanıt, “Dün başkadır, bugün başka” biçimindeydi. Diğer taraftan aradan yıllar geçtikten sonra 1991 Seçimleri öncesinde İstanbul Sanayi Odası’nda yaptığı bir konuşmada, işadamlarına şu güvenceyi veriyordu: “Gelecekte, burada söylediklerim için ‘dün dündür’ demeyeceğim”. (aktaran Aslandaş-Bıçakçı, 1995, s. 83-84)

Her ne kadar Süleyman Demirel “dün dündür” sözünün sahibi olarak kabul edilse de, Halil Erdoğan Cengiz, Tarih ve Toplum dergisinde yayımlanan makalesinde aslında bu sözü ilk kullananın Sultan I. Ahmed olduğunu söylemektedir. Araştırmaya göre bu söz, XVII. yüzyılda Peçe-vi, Katip Çelebi ve Naima’nın, Hasan Beyzade’den naklettikleri cümlelerden anlaşıldığı kadarıyla Sultan I. Ahmed tarafından kullanılmıştı. Sultan Ahmed’in 1606 yılında söylediği sözler, “Dün dündür, bugün bugündür” sözünün günümüz diliyle anlatımından başka bir şey değildi. Şimdi asıl merak edilen konu, eski Cumhurbaşkanı Demi-rel bu sözü, kitaptan okuduktan sonra mı söyledi? Yoksa her iki lider de 360 yıl arayla birbirinden habersiz olarak mı kullandılar? Tarihçi Naima’ya göre de bu söz, “Dün söylediğimiz dünde kalmıştır, artık bizi bağlamaz. Geçmişe mazi, yenmişe kuzu derler” anlamında değildir. O, Sultan Süleyman dönemindeki durumun Sultan Ahmed döneminin toplum ve devlet yapısıyla bir olmadığını, bu yüzden aynı uygulamanın tekrarlanamayacağını belirtiyor. Koşulların değişmesi hâlinde, değerlendirmelerin, tutum ve icraatların da değişebileceğine inanıyor.

Derviş Yasaları (Kemal Derviş’in bakanlığı döneminde IMF’nin çıkartılmasını istediği yasaların genel adı): 2001 Ekonomik Krizi’nin derinleşmesi üzerine, Türkiye’ye davet edilen Dünya Bankası Başkan Yardımcısı Kemal Derviş, ekonomiden sorumlu devlet bakanlığına atandı ve yeni ekonomik program uygulamaya konuldu. Ancak adına küreselleşme denilen yeni dünya düzeninde, Türkiye’nin yeri tartışmalı bir hâldeydi. Türkiye’nin bir kez daha pazar olarak yabancı sermayeye açılması gerekiyordu. İktidarda olan koalisyonun gündeminde ise, Türkiye’nin uluslararası sermayenin direktiflerine ve egemenliğine biraz daha açılmasını sağlayacak yasaları çıkarmak vardı. Hükümet, “IMF Yasaları” olarak bilinen hukuksal düzenlemeleri gerçekleştirmede herhangi bir zorlukla karşılaşmadan, 14 Nisan 2001’de “Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı”nda sayılan 15 yasayı ışık hızıyla Meclis’ten geçirdi. Böylelikle, 1923’ten itibaren oluşturulmaya çalışılan bağımsız iktisat politikalarına büyük önem veren yapılar, birer birer elden çıkarılmaya başlandı. Gelinen son aşamada, devlet hükümranlık yetkisinden vazgeçiyor ve sahnede de Tanzimat dönemi Batıcılığının son perdesi oynanıyordu. Tahkim tartışmaları ise gündemin bir başka maddesiydi. Uluslararası tahkimin yolunu açan ve uzun tartışmalara neden olan Anayasa değişikliği teklifi, Meclis’te rekor oyla kabul edildi. Tahkim ve özelleştirmeyi öngören bu değişiklikle, artık Türkiye’de yatırım yapacak olan yabancılarla devlet arasında yapılacak imtiyaz sözleşmelerinde ihtilaf çıkması hâlinde, sorunu iki tarafın birlikte belirleyeceği “yabancı hakem” çözecekti.

Devletçi Uygulama (Türklerin keşfettiği bir tür kalkınma modeli): 1929 Dünya Ekonomik Krizi Türkiye’de, hükümetin iktisat politikasında sanayileşmeyi hızlandırmaya yönelik yeni bir içerik oluşturmasını gerekli kıldı. 1930 yılı içinde, dünya buhranının etkileri ülkemizde de şiddetle yaşanmaya başladı. Serbest Fırka deneyimi ve ardından Gazi Mustafa Kemal’in çıktığı gezide edindiği izlenimler, iktisadi gelişmeyi hemen hızlandıracak bir şeyler yapılması gerektiğini ortaya koyuyordu. Öncelikle, Dünya Ekonomik Krizi’nin ancak sanayileşme sürecinin hızlandırılmasıyla aşılabileceği tespit edildi. 1929’u izleyen birkaç yıl içinde, hükümetin elinde, kamu kuruluşları aracılığıyla fabrikalar ve madencilik tesisleri kurmak ve işletmekten başka sanayileşmeyi hızlandırabilecek başka bir politika seçeneği olmadığı ortaya çıktı. Türkiye’nin, 1929 Dünya Ekonomik Krizi’nin etkisiyle devletçilik dönemine girmesinin ardından ilk fabrikalar devlet tarafından kurulmaya başlandı.

Devrim Başarısız Oldu! (1960’lara ait bir şehir efsanesi): Yıllardır halkımıza bu konunun söylendiği gibi gerçek olmadığı anlatılmasına rağmen Devrim otomobilinin başarısız olduğuna ilişkin görüşler hâlâ güncelliğini korumaktadır. Neden mi? İşte konunun ayrıntıları...

1961’de Ulaştırma Bakanlığı, Türkiye’ye has, tümüyle yerli bir otomobilin imal edilmesini istiyordu. O dönem böylesi bir projeyi ancak Devlet Demiryolları gerçekleştirebilirdi. Otomobilin Cumhuriyet Bayramı kutlamalarına yetiştirilmesi isteniyordu ve 23 mühendisin önlerinde sadece 129 gün vardı. 23 mühendis, geceyi gündüze katarak toplu iğnenin bile ithal edildiği bir ülkede Devrim otomobilini yoktan var edeceklerdi. Projenin merkezi olarak Eskişehir Cer Atölyesi, yani Tülomsaş seçilmişti. Gerçekten de Devrim otomobilleri tam zamanında yetişmişti. 29 Ekim günü biri bej, diğeri siyah renkli iki Devrim, Eskişehir’den Ankara’ya doğru trenle yola çıkarıldı. Buharlı lokomotiften sıçrayabilecek kıvılcımlara karşı önlem olarak da, arabaların benzin depoları boşaltıldı. Bu önlem, Dev-rim’in kaderini belirleyecek bir dizi talihsizliğin de başlangıcıydı. Tren Ankara’ya vardığında, depoların yeniden doldurulması planlanıyordu. Ancak işler planlandığı gibi yürümedi. Sabırsız bürokratların işgüzarlığı nedeniyle Devrim’ler depolarındaki son benzinle TBMM’nin önüne kadar getirildi. Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel’in bindiği siyah Devrim, 200 metre ilerledikten sonra durdu; benzin bitmişti. Aslında bu aşamada sorun yok gibi gözüküyordu; Cumhurbaşkanı, arada deposu doldurulan bej renkli Devrim’le birlikte Ankara caddelerinde dolaşmış, Anıtkabir’e gitmiş, Hipodrom’daki geçit törenine katılmıştı. Ancak ertesi günün gazeteleri, ağız birliği etmişçesine sadece yolda kalan siyah Devrim’i ve Cumhurbaşkanı’nın “Batı kafasıyla otomobil yaptınız, Doğu kafasıyla benzin koymayı unuttunuz” sözünü anlatıyordu. “Devrim yolda kaldı”, “Devrim yürümedi”, “Devrim 200 metre gidebildi” manşetlerinin altında, milletin parasının boşa harcandığı yorumları yapılıyordu. Kimse geçit törenine katılan, Anıtkabir’e çıkan bej renkli Devrim’den bahsetmiyordu. Devrim, Türkiye’nin tümüyle yerli ilk otomobiliydi ve büyük haksızlığa uğramıştı. Çünkü özel sektör, otomotiv sanayiinde bir hamleye hazırlanıyordu. Bugün bej renkli Devrim, Eskişehir’de Cer atölyesinin hangarlarında hâlâ ustaları gezdirmeye devam ediyor.

Yıllardır gerçek olmadığını anlatan yazılar yazılmasına ve filmi yapılmasına rağmen, Türkiye’nin ilk otomobili Devrim’in başarısız olduğuna inanılmaktadır.

Dinci Kumanda (Pratik Türk zekâsının varacağı en son nokta): 1995’te Hürriyet gazetesinde çıkan bir haber hayli ses getirdi. Haberde, özel televizyonlar için dinci kumanda aletinin icat edildiği ileri sürülüyordu. Kumandanın en önemli özelliği, sadece dinci kanalları göstermesiydi. Çoluk çocuğuna açık saçık filmler göstermek istemeyen birileri için harika bir durumdu. Üstelik habere inandırıcılık katmak için, bu mucize aletin bir Konyalı tarafından icat edildiği belirtilmişti. Hürriyete göre, “Bir dönem TV izlemeyi bile günah sayan dinci kesim, kendilerine aykırı kanallara karşı, İslamcı kanalları ayarlayan bir kumanda aletiyle önlem alıyor”du. Bu uzaktan kumanda aleti sadece TGRT, Kanal 7 ve Samanyolu TV’yi gösteriyor, üstelik piyasada yerli ve hatta yabancı her türlü televizyona rahatlıkla takılıp kullanılabiliyordu. Aktüel dergisinin 1995 Yıllığı’ndan okuduğumuz kadarıyla, Hürriyet gazetesi bununla da yetinmemiş ve vatandaştan da görüş alınması ihmal edilmemişti.

Gazete haberin kaynağını karikatürist ve mizah yazarı Hasan Kaçan’a dayandırıyordu. Kaçan, sağın güçlü dergilerinden Aksiyon’daki köşesinde, espri olsun diye icat edilen “dinci kumanda”dan bahsetmişti. Haber gerçek değildi fakat Hürriyet’in olayı sahiplenmesi konuyu farklı bir sonuca götürmüştü. Bunun üzerine Kaçan, “Mesela Yani” şeklinde bir yazı yazarak, konunun gerçekle ilgisi bulunmayan bir konu olduğunu açıkladı. Ancak tesadüf müdür bilinmez, Yeni Şafak gazetesi bir “atlatma haber” daha verdi. O da “tesettür gözlüğü” icadı idi. Bu gözlük ile etrafta açık seçik gezinen kadınlar örtülü gözüküyordu. Fakat bu önemli haber, Hürriyet de dâhil hiçbir gazete tarafından ne yazık ki ciddiye alınmadı.

Doğan Görünümlü Şahin (Türklerin yarattığı bir otomobil klasiği): “Hacı Murat” gibi parlak Türk zekâsının önemli ürünlerinden biri daha. Daha donanımlı bir modele benzetmek için kullanılan bu terime göre To-faş’ın ürettiği “Kuş serisi” otomobillerinden biri olan Şahin bu benzetmeden nasibini aldı.

Dolmuş (Pratik Türk zekâsının, dünyaya kazandırdığı önemli bir inovasyon): 1929 Dünya Ekonomik Krizi’nin Türkiye için “teğet” geçmediği yıllarda bütün esnaf gibi taksiciler de kara kara düşünüyordu. Fakat çok geçmeden onların imdadına Aşçı Halit yetişti.

Bir süredir taksicilik yapmaya başlayan Aşçı Halit’in, kriz nedeniyle bazen siftah yapmadığı oluyordu. Sürekli müşterisi olan Musevi işadamı, işlerinin bozulduğunu ve artık taksiye binemeyeceğini söyleyince Halit, aynı yöne giden dört müşteriye ücreti paylaşmalarını önerdi. Bu önerinin kabul edilmesiyle, Nişantaşı-Eminönü dolmuş seferleri de başlamış oldu. Üstelik Halit günlük servisini yaptıktan sonra boş yatmak yerine, Karaköy İskelesi önüne gelip “5 kuruşa Taksim” diye müşteri avına çıkıyordu. Halit’in buluşunu, Civan Ali ve Saim Baba da izleyerek Türkiye’de dolmuşçuluğun resmî başlangıcına imza attılar. Kısa süre sonra Karaköy-Taksim hattına ek olarak Şişli-Pangaltı, Fatih-Beyazıt ve Sirkeci-Karaköy hatları da ortaya çıktı. Hatların oluşmasıyla dolmuş olarak kullanılan otomobiller de değişmeye başladı. Gelirini artırmak isteyen dolmuşçular, otomobillerinin ortasına bir sıra daha ekleterek yedi kişi alacak hâle getirdiler.

4 Ağustos Kararları (IMF’nin isteğiyle yapılan bir devalüasyon): Türk lirasının yaşadığı ilk büyük şok, 7 Eylül 1946 devalüasyonuydu. Aslında ekonomide bu devalüasyona neden olabilecek bir kötüye gidiş de yoktu. Hem dış ticaret hem de bütçe dengesinde fazla söz konusuydu. IMF’ye üye olmadan hemen önce yapılan bu devalüasyonun en önemli gerekçesi, artık kur artışlarının bu kuruluşa danışılarak yapılabileceği yeni döneme avantajlı girebilmekti. Ayrıca üzerinden fiyat ve miktar sınırlamalarının kaldırılacağı ithalatın çok fazla artması önlenmek istenmişti. Ancak, bu amaçlara ulaşılamadı. İzleyen dönemde hem ihracat hem de ithalat arttı. Ama ithalattaki artış daha yüksek olunca dış ticaret dengesi açık vermeye başladı. İkinci büyük devalüasyon ise birincinin tam tersine Türkiye’nin isteğiyle değil, 1958 yılında IMF’nin zorlamasıyla hayata geçti. Aslında devalüasyon gereği daha 1954’te ortaya çıkmıştı. Hükümet bu önlemi almakta isteksiz davranın-ca, ekonomi 1954-58 dönemini krizde geçirdi. Rezervlereriyip ithalat yapmak iyice imkânsız hâle gelince IMF’nin kapısı çalındı. 4 Ağustos 1958’de yapılan yüzde 221.4’lük devalüasyon üç yıllık bir gecikme ile olumlu sonuç vermeye başladı. Devalüasyondan sonra Türkiye, kısmen de olsa IMF desteğine kavuşmuştu, ancak bu da yeterli değildi. Ufukta Türkiye’yi kötü gelişmeler bekliyordu.

Döviz Kazandırmak (Yıllardır dillerden düşmeyen ekonomi geyiği): Yıllardır duyduğumuz bu söz, aslında bazı imtiyazları talep etme anlamı içeren tuhaf bir övünme konusudur. Aslında bu ifade bazı yanlışları da içinde barındırır. Çünkü kişilerin ülkeye kazandırdığı tek şey ödediği vergidir. Yeri geldiğinde özellikle turizimciler, “ülkeye şu kadar döviz kazandırıyoruz” sözüne sarılır. Oysaki onların yaptığı, ülkeye yani merkezi yönetime döviz kazandırmak değildir. Mal satarak kazandıkları paralar (TL ya da döviz) Maliye Bakanlığı’nın değil, turizmle uğraşanların kasasına girmiştir. “Ülkeye döviz kazandırıyoruz” söylemi, Almanya’da çalışan Türklerin, Türkiye’deki ailelerine para yollamaya başladığı yıllarda doğmuştu. O zaman da, “işçilerin yolladıkları dövizlerin çarçur edilmeyip ülkede fabrikalar kurulması” önerilmişti. Sanki yollanan dövizlerin Türk lirası karşılığını işçilerin aileleri yememiş veya işçiler bu paraları gayrimenkule ya-tırmamış gibi “Nerede ülkeye yolladığımız dövizler?” diye devletten hesap sormaya yeltenmişlerdi.

Fakat Türkiye’de inatla uygulanan “düşük kur” politikası yüzünden döviz kazandıran faaliyetler genellikle zarar ettiği için bu söz haklılık kazanmaktadır. Olumsuz şartlar altında gerçekten katma değer ihraç edenlerin takdir edilmesi gerekmektedir. Zaten kayıtlara bakılırsa ülkeye en çok dövizi mal ihracatçıları kazandırmaktadır.

Dövizi Sat, Bonoya Yat (Ekonomi tekerlemesi): Bankacılık sisteminin afyonu hâline gelen “Dövizi sat, bonoya yat” biçiminde ifade edilen bu sıcak para oyunuyla piyasalar 1990’lı yıllarda tanıştı. Aslında bu uygulama tasarruf miktarı yetersiz olan Türkiye’de ekonomide büyümeyi sağlamak ve kamu açıklarını kapatmak için başlatılmıştı. Nitekim döviz kuru belli bir seviyede tutulurken, yatırımcıya yüksek reel faiz verildi ve yurtdışından akan fonlarla Türkiye ekonomisi birkaç yıl üst üste büyüdü. Bu arada bu oyuna iç piyasadaki aktörler de dâhil oldu. Hem özel, hem de kamu kesimi yurtdışı borçlanmasını artırdı. Ama kamu açıklarındaki artışı durduracak hiçbir program uygulanmaması borçlanma ihtiyacını gittikçe tırmandırdı ve enflasyon tırmanışa geçti. 1993’ün ikinci yarısından sonra da dönemin hükümeti para politikasında önemli yanlışlar yapınca, 1994 Krizi’nin ilk sinyalleri belirmeye başladı.

Dün Dündür, Bugün Bugündür: (Bkz. Demirel Üslubu).

Düyunu Umumiye (IMF ile her zaman bağlantısı kurulan çokuluslu iflas masası): Osmanlı’nın son döneminde, alacaklı ülkelerin kurduğu çokuluslu iflas masası olarak bilinen Düyunu Umumiye, bir dönem Türkiyesi’ne damgasını vurdu. 1875’te mali iflasını tüm dünyaya ilan eden Osmanlı’nın bir anda bütün itibarı sarsılmıştı. Bu krize 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı’nın yükü de eklenince, ülke derin bir krizin içine sürüklendi. 1879’da başlıca alacaklılarla imzalanan anlaşma, mali krizin atlatılması için yeterli olmayınca son çare olarak, Osmanlı Devleti’nin gelirlerinin büyük bir kısmını kontrol altına alacak ve bir nevi haciz kurumu olarak işleyecek, Osmanlı dış borçlarını idare eden Düyunu Umumiye (Genel Borçlar İdaresi) kuruldu.

İlk borcunu Kırım Savaşı’nın maliyetlerini karşılamak için alan Osmanlı Devleti, mali durumunu düzeltemediği için savaştan sonra da borç almayı sürdürdü. Kısa sürede değil borçları, faizlerini bile ödeyemez duruma geldi. Rü-sum-ı Sitte İdaresi faaliyete geçtiyse de, bu idare şekli Avrupalı alacaklıları memnun etmedi. II. Abdülhamid, içinde bulunduğu kötü durumun üstesinden gelebilmek için 1881’de İstanbul’da toplanan alacaklı devletlerin vekillerinin katıldığı komisyonun kararlarını onaylamak zorunda kaldı. “Muharrem Kararnamesi” ile vergileri toplama ve alacaklılara ödeme görevi, Düyunu Umumiye İdaresi’ne verildi. İdarenin el koyduğu gelirler zamanla çoğaldı. Başlangıçta 2 milyon 5022 bin Osmanlı lirası tutarındaki geliri kontrol eden kurum, 1911-12’de 8 milyon 258 bin lirayı kontrol etmekteydi. Bu tarihte bütün devlet gelirlerinin yüzde 31,5’i Düyunu Umumiye’nin elindeydi. Yalnız tütün, tuz vs. gibi dolaylı vergiler değil, dolaysız vergilerin yüzde 22,9’u da bu kurumun kontrolündeydi.

Düyunu Umumiye’nin kurulmasından sonra çok sayıda Avrupa firması İstanbul’a yerleşerek kurdukları şirketlerle, Türkiye’de faaliyet göstermeye başladılar. Düyunu Umumiye, zamanla gelişerek her yana uzandı. 1911’de Maliye’deki 5 bin 472 çalışana karşılık, Düyunu Umumi-ye’de 8 bin 931 memur çalışıyordu. Tarihçi Ortaylı’nın, Osmanlı ülkesindeki “beynelmilel haciz memuru” olarak tanımladığı Düyunu Umumiye, etkin bir mali örgütlenme kurmuştu. Kurumun modern bir bürokratik örgüt ve kayıt sistemiyle çalıştığı ve mali teknikleri uyguladığı bilinir. Trajik olan husus, Osmanlı maliye örgütünün modern mali tekniklerle bu alacaklı kuruluş sayesinde yüz yüze gelmiş olmasıydı. Düyunu Umumiye, çağına uyum sağlayamayan Osmanlı maliye bürokrasinin tersine, gelirlerini toplama konusunda daha etkin çalışıyordu.

E

Ekonomik Suça, Ekonomik Ceza (ANAP iktidarının uygulamalarından biri): 1980 sonrası ANAP hükümetinin amaçlarından biri de kara para sahiplerinin ellerindeki dövizleri, ülke ekonomisine kazandırmaktı. Kara para sahiplerinin ellerinde kimilerine göre 40, kimilerine göre de 75 milyar dolar vardı. İddialara göre, Özal’ın iki yakın adamı Zürih’te kara para sahipleri ve döviz kaçakçılarıyla görüşmüştü. Kara para babalarının tek isteği, cezalarının bağışlanması ve ülkeye geri dönmekti. Hükümet, 1985’te 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Yasa-sı’nı değiştirerek “Ekonomik Suça, Ekonomik Ceza”yı içeren bir düzenleme yaptı. Düzenlemeyle altın ve döviz kaçakçılarına verilen ağır hapis cezaları 100 bin liralık para cezasına dönüştürüldü. Yurtdışındaki kara para babaları teker teker Türkiye’ye döndü. Bu kişiler yurda dönmeden önce, bir iyi niyet gösterisi olarak, miktarı bilinmemekle birlikte yüklü bir miktar dövizi de resmî kanalla ülkeye sokmuşlardı.

Ekonominin Tabularını Yıkmak: (Bkz. Çağ Atlayan Türkiye).

Ekonominin Türkleştirilmesi: (Bkz. 6-7 Eylül Olayları).

En Zengin 100 Türk (Türkiye Zenginler Ligi):

Türk medyasında “En Zengin 100 Türk” araştırmasını, ilk kez Nokta dergisi 1987’de yayımladı. Araştırmanın altında Nurcan Akad ve Ahmet Turhan Altıner’in imzaları bulunuyordu. Derginin yaptığı araştırmaya göre, o yıl serveti 1 trilyon lirayı aşan iki imparator vardı. İlk araştırmanın üzerinden geçen 20 yılda Türkiye’de çok büyük değişimler yaşandı. Ancak Koç Ailesi, 20 yıl sonra da Türkiye’nin en zenginleri sıralamasındaki birinciliğini kimseye kaptırmadı.

Erdoğan Üslubu (Siyaset adamı Recep Tayyip Erdoğan’a ait sözler bütünü): Başbakan Erdoğan sözleriyle birçok kez siyasal ve ekonomik tartışmaların içinde yer aldı. Yaptığı değerlendirmeleri ve açıklamalarıyla belli ki uzun süre hafızalarda yer edecek sözleri Türk toplumuna miras bıraktı, “Ben ülkemi âdeta pazarlamakla mükellefim” sözü Erdoğan’ın en önemli sözlerinden biridir. 2005’te Galataport ihalesiyle ilgili eleştirilere sert tepki gösteren Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın “Ülkemi pazarlamakla mükellefim” sözleri uzunca bir süre Türkiye siyasetine damgasını vurdu. Erdoğan bu sözleri, İstanbul Şişli’deki Cevahir Alışveriş ve Eğlence Merkezi’nin açılışında, uluslararası yatırımcılarla yaptığı görüşmelere ilişkin kendisine getirilen eleştirileri yanıtlarken söylemişti:

“Ülkede yatırım yapılmasını teminen dünyanın bütün girişimcileri ile her yerde görüşürüm. Bakan arkadaşlarıma her yerde görüşmelerini tavsiye ediyorum, ‘görüşün’ diyorum. Çünkü ben ülkemi âdeta pazarlamakla mükellefim. Bunu her ülkenin başbakanı yapıyor, devlet başkanı yapıyor. Bugüne kadar benim başbakanlarım yapmamışsa bu ileri bir anlayış değildir. Kusura bakmayın. Sayın Bush’tan tutun Almanya’nın, Fransa’nın, bütün Avrupa ülkelerinin başbakanları da bunu yapıyor. Bizzat davet ediyor, uçak gönderiyor, oturuyor, konuşuyor. Ama bunların dünyadan haberi yok, ne oluyor ne bitiyor, haberi yok.”

Bu sözleri sarf etmesiyle muhalefetten gelen ciddi eleştiri üzerine Erdoğan, sözlerine sahip çıkarak şöyle bir savunma yaptı: “Pazarlama ifadesini inanarak ve bilime dayanarak kullandım. Ama bunların kitabında böyle bir şey yok, çünkü niyetleri bozuk. ‘Pazarlama’ dediğin zaman, akıllarına başka şeyler geliyor.”

Siyasete “Kasımpaşalı” üslubunu yerleştiren Erdoğan’ın tavır ve sözlerinden toplumun birçok kesimi nasibini aldı. İlk akla gelenlerden biri de Mersinli çiftçiydi. 2006’da Erdoğan, Mersin’de “Anamı ağlattınız” diye bağırarak kendisini protesto eden çiftçiyi “Lan terbiyesizlik yapma” diyerek azarladı. Tartışmanın uzaması üzerine de Erdoğan, çiftçiye “Ananı da al da git” demesi üzerine, toplumun farklı kesimlerinden farklı eleştiriler aldı.

2008’de başlayan dünya ekonomik krizi konusunda hükümet uzunca bir süre, krizin Türkiye’ye hiçbir şekilde etkisinin olmadığı konusunda netti. Fakat kapanan fabrikalar ve işten atılan insanlar nedeniyle bu değerlendirmesinde daha fazla direnmedi ve Erdoğan, “Kriz teğet geçti” değerlendirmesi yaptı. Bu kitabın yayına hazırlandığı sıralarda Erdoğan, yine kriz konusunda konuştu. Krizin “teğet geçeceği” yönündeki ısrarını sürdüren Erdoğan, “Kriz yüzünden iş yerleri kapanıyor” sözlerini abartılı bularak, bu konuda “İşi bilmeyenler kapatmış olabilir” yorumunu yaptı.

Erdoğan’ın eleştirilerinden çevreciler de nasibini aldı. Çevrecilere, “Ben çevrecilerin daniskasıyım” diyerek yanıt verirken, “1 Mayıs İşçi Bayramı” tartışmalarında da “Nerede görülmüş, ayakların baş olduğu” sözüyle bir hayli dikkat çekti.

Erke Dönergeci (Başarılı olsaydı, savaşları durduracak, Türkiye’ye “çağ atlatacak”tı): Millet olarak abartmayı çok severiz. “Asrın Buluşu” olarak lanse edilen Erke Dönergeci vakası da bunlardan biridir. Erke Araştırmaları ve Mühendislik’in 2006’da emekli general ve bürokratların da desteğini alarak düzenlediği bir basın toplantısında Erke Dönergeci devridaim makinesini “çağın buluşu” olarak ilan etti. Erke Dönergeci, bunu “Çevreye zarar vermeyen, istenilen güç ve sürati sağlayabilen, doğrudan hareketin elde edilebildiği, yakıt gerektirmeyen bir kuvvet makinesi” olarak tanımlanıyordu. Bilimsel ve teknik herhangi bir açıklama yapılmazken üretici firma, makinenin eylemsizlik özelliğinden faydalandığını, buluşun istenen yerde, istenen miktarda sınırsız elektrik üretme imkânı sağladığını belirtiyordu. Buluşun küresel ısınmayı durduracağı ve savaşları bitireceği iddia edilirken, yetkililer “güvenlik sebebiyle” ayrıntılı teknik açıklama yapmayı reddediyordu. Erke’nin bilimsel araştırmalar yapan ticari bir kuruluş olduğunun altı çizilerek, yurtiçi ve yurtdışındaki hiçbir siyasi parti, siyasi oluşum, siyasi hareket, dernek, vakıf, cemaat, tarikat, finansal kuruluş vb. ile ilgisi bulunmadığı ve 2007’de makinenin seri üretimine geçileceği belirtildi. “Yakıt gerektirmeyen elektrik üretici, 2007’de halkımızın kullanımına sunulacaktır” denilirken bilim adamları, buluşu pek gerçekçi bulmadı. Bu tür bir makinenin, “enerjinin sakımı kanunu” gereği mümkün olmadığını ileri sürdüler. 2007 yılının sonuna gelindiğinde Erke’den ses seda çıkmazken Erke buluşunun da “Con Ahmet’in makinesi”yle aynı sonucu paylaşmasından korkulmaktaydı. (Bkz. Con Ahmet’in Devridaim Makinesi)

Millet olarak abartmayı çok severiz. “Asrın Buluşu” olarak lanse edilen Erke Dönergeci vakası da bunlardan biridir. Başarılı olsaydı, Türkiye’ye “çağ atlatacak”tı.

Ey Türk Zengin Ol! (Ticaretin azınlıkların elinden alınarak Müslüman tüccarlara verilmesi üzerine kurgulanan görüş): Tarihsel gelişimi içindeki anlamıyla Batı’daki gibi bir toplum yapısı, Osmanlı Devleti’nde 18. yüzyılın ikinci yarısına kadar henüz oluşmamıştı. Bu nedenle de belli bir sınıfın iktisadi olarak palazlanıp ortaya çıkması ve ideolojik bir mücadele vermesi pek mümkün görünmüyordu. İttihat ve Terakki liderleri, kendileri burjuva olmadıkları hâlde Türk burjuvazisi yaratmaya yönelik sosyal ve ekonomik programları uygulamaya karar verdi. Öncelikle sermayeye güvence sağlanmalı ve Osmanlı Devleti liberalizmi benimsenmeliydi. Onlara göre, Osmanlı-Türk topluluğunun çağdaş bir devlete dönüşmesi için Türk burjuvazisinin doğması gerekiyordu. Ulusal burjuvazinin her şeyden önce yeterli bir sermaye birikimine ihtiyacı vardı.

“Ey Türk Zengin Ol!” (İkdam gazetesinin çağrısı, 29 Kanun-u evvel 1916) şiarından hareket eden İttihat ve Terakki yönetiminin iktisat politikası, ticaretin azınlıkların elinden alınarak Müslüman tüccarlara verilmesi üzerine kurgulanmıştı. Fransız, Rum ve Ermeni bankacı, tüccar ve sanayici gibi, Türk bankacı, tüccar ve sanayici de olmalıydı. İttihat ve Terakki liderleri, toplumsal değişimi ve dönüşümü gerçekleştirmek ve gayrimüslimlerin yerlerine Müslümanları yerleştirmek amacıyla, Müslüman-Türk zengin sınıfı yaratmaya girişti. “Millî İktisat” politikası gereği, devletin olanakları belli kişi ve tabakalar için seferber edildi. İttihat ve Terakki hükümeti, savaşı ulusal işadamı yaratmak ve ulusal iktisadı kurmak için bir fırsat olarak görüyordu. Savaş yıllarında, Anadolu’dan İstanbul’a hububat sevki en kârlı faaliyet olarak ortaya çıktı. Savaş sevki-yatına ayrılan demiryolu şebekesinden buğday nakli için vagon tahsisi elde edebilen tüccar, İstanbul’a getirdiği gıda maddelerini spekülatif kârlarla pazarlama imkânı buluyordu. Savaş süresince gerek devlet eliyle, gerekse kıtlığın yol açtığı karaborsa yoluyla bazı kesimlere ve partinin yandaşlarına büyük servetler kazandırılırken; karaborsa ve spekülatif kazançlara göz yumarak da bilinçli bir şekilde Müslüman-Türk zenginlerin oluşmasına çalışılıyordu. İngiliz ve Fransız kapitalizminin aracısı olmaları nedeniyle Rum ve Ermeni tüccarların tasfiyesine yönelik politika, Anadolu’da ekonomik nüfuzunu artırma çabasındaki Almanya tarafından da destekleniyordu. “Gelişmeye başlamış Türk burjuvazisinin öncü kolu” olarak tanımlanan İT üyelerinin yaptıkları aslında, “devlet eliyle” değil, “parti eliyle” millî bir tüccar sınıfı yaratma politikasıydı. 19081918 yılları arasında faaliyete geçen bankaların hissedarları arasında, çok sayıda İttihat ve Terakki üyesinin yanı sıra büyük toprak sahipleri ve tüccarlar da yer aldı. Bu yıllarda Müslüman-Türk nüfusun şirketleşme oranı da gözle görülür bir şekilde arttı.

F-G

Fabrikalar Kuran Fabrika (Kardemir’in öteki adı): 1930’lu yılların Türkiyesi’nde sanayileşme, ülkeyi çağdaş uygarlık seviyesine dönüştürmek isteyen genç Kemalist kadro için en büyük hedefti. Sanayileşmenin temel direği de, ağır sanayi tesisi olan demir-çelik fabrikalarıydı. Demir-çelik tesislerinin kuruluş yeri ve diğer sorunların incelenmesi için Sümerbank ve Genelkurmay temsilcilerinden bir kurul oluşturuldu. İncelemeler sonucunda, tesisin Zonguldak’ta kurulmasına karar verildi. Genelkur-may’ın deniz top atışlarının atış menzili dışında kalması yönündeki ısrarı üzerine Zonguldak’tan 70 kilometre içeride, 11-12 haneli Karabük köyünde karar kılındı. Türkiye’nin ilk entegre demir-çelik sanayiinin temeli, 1937’de atıldı. Temele ilk harcı atan dönemin Başbakanı İsmet İnönü şunları söylüyordu:

“Karabük Demir ve Çelik Fabrikaları adı dikkatinizi celp etmiştir. Demir-çelik fabrikaları yedi tane büyük fabrikadan mürekkeptir. Bunlardan her biri her memlekette başlı başına birer kıymet sayılabilir. Yüksek fırınlar, çelik fırınları, kok fırını, haddehane, 20 bin kw kudretinde bir elektrik santrali, büyük bir atölye ve tali maddeler fabrikası; bugün meydana getirilmesi kararlaştırılmış olan bunlardır. Bu müesseselere dayanarak yeniden kurulacak fabrikalar ayrıca bir mevzu olacaktır.”

Bu sözleriyle İsmet Paşa haklı çıkacak ve ileride, Türkiye ve Balkanlar’ın en büyük ve Avrupa’nın da hatırı sayılır tesislerinden biri olarak Kardemir, “Fabrikalar Kuran Fabrika” unvanını taşımaya hak kazanacaktı. Afşin-Elbis-tan Termik Santrali, Petkim, Seydişehir Alüminyum Tesisi, Karakaya Barajı, Fırat Köprüsü; Pendik, Taşkızak ve Alay-bey Tersaneleri ile Erdemir ve İsdemir de dâhil olmak üzere, TRT ve PTT’nin 19 adet Radyo-TV anten kulesi, çay fabrikalarının 64 ünitesi, dokuz şeker fabrikası, yedi çimento fabrikası, Etibank işletmelerinin bir kısmı ve bazı askerî tesisler Kardemir tarafından kuruldu. Temelin atılışından iki yıl sonra, 10 Eylül 1939’da “Fatma” adlı birinci yüksek fırından ilk cevher fışkırdı. Kardemir, 1961’e kadar Türkiye’nin demir gereksinimini tek başına karşıladı. Ayrıca, bulunduğu yörenin ekonomisini yaşatan bir rol üstlendi. 1980’li yıllarda hükümet eliyle yeni yatırımlardan yoksun bırakılarak, ucuz, kalitesiz demir-çelik ithalatıyla rekabet edemez duruma düşürüldü. Dönemin siyasetçileri “sırtımızın kamburu” diye tesisin kapatılması ya da “bedava”ya yabancılara verilmesini gündeme getirdi. Aslında bu durum Karabük kasabasının tamamen yok olma fermanıydı. Sonuçta, Karabük yöre halkına, çalışanlara, sanayi ciye, esnaf ve sanatkâra 1 TL’ye devredildi. Yaşanan tüm olumsuzluklara rağmen Karabük, Cumhuriyet’in ayakta kalmayı başaran ender kurumlarından biridir.

Faiz Dışı Fazlaya Dikkat (Son dönemin en çok tartışılan polemiği): Özellikle son yıllarda, en çok duyulan kavramların başında “faiz dışı fazla” gelir. Başlangıçta pek aldırış etmeyenler bile zamanla, “Nedir şu faiz dışı fazla?” diye olayı merak etmeye ve öğrenmeye başladılar. Şükrü Kı-zılot, bu kavramı bilmeyenleri şu şekilde bilgilendiriyordu:

“Devletin de, bir şirket gibi gelirleri ve giderleri var. Başlıca giderleri; faiz, personel, yatırım, sosyal güvenlik kuruluşlarına yardım, vergi iadeleri, cari harcamalar... vb. şeklinde uzayıp gidiyor. Faiz dışı fazla olayında, faiz hariç tüm giderler, devletin gelirlerinden düşülüyor. Aradaki fark, faiz dışı fazla oluyor. Daha basit bir anlatımla, ‘Türkiye’nin hiç faiz gideri olmasaydı, gelir-gider durumu ne olurdu?’ diye olaya bakılıyor. Örneğin, 2003 yılının ilk 6 ayında, faiz dışı fazla 10 katrilyon lira demek, devletin gelirlerinin, tüm giderlerinin (faiz hariç) 10 katrilyon lira üzerinde olduğu anlamına geliyor.” (Hürriyet, 23.07.2003)

Peki, IMF, faiz dışı fazlalığa nasıl bakıyor? Kızılot Hoca’nın değerlendirmelerine göre, IMF’nin Türkiye ile yaptığı görüşmelerin odak noktalarından biri, “faiz dışı faz-la”nın büyüklüğü oluyor. Çünkü faiz dışı fazlanın artması, toplam kamusal borcun çevrilebilmesini mümkün kılıyor. Böylece hem ekonomi ve hükümetler hem de IMF rahat bir nefes alıyor. Bu nedenle, ekonominin durumu ne kadar sıkıntılı olursa olsun, hükümet yetkilileri ve ilgili bürokratlar faiz dışı fazla rakamlarına dikkatleri çekip sevinebiliyorlar. Faiz dışı fazla artsın diye de, bir yandan yeni vergiler koyup, mevcut vergileri artırırken, diğer yandan da harcamaları kısmaya çalışıyorlar. Örneğin; memura sembolik zam yapılmaya çalışılıyor, memur alımı durduruluyor, memur sayısı azaltılmaya çalışılıyor, yatırım harcamaları ve emekli aylığına zam kısılıyor. Vergi iadesi kaldırılmaya çalışılıyor.

Faize Hücum (Banker skandalının toplumsal, trajik sonuçlarını anlatan bir sinema filmi): Zeki Ök-ten’in Faize Hücum filmi, 1980’li yıllarda ülkeyi kasıp kavuran banker olayını anlatan trajikomik bir çalışmadır. Filmde 30 yıllık, 22 takdirnameli memur Kamil Bey (Genco Er-kal) önce ikramiyesini ve üç aylık maaşını, daha sonra da baba yadigarı evini satıp parasını bankerlere yatırır. Banker faciasından Kamil Bey de nasibini alır. Parasının faizini alamayan Kamil Bey, sonuçta bankerzede olup parasını yatırdığı bankerlik bürosunun kapısında hüsrana uğrar.

Fes Boykotu: (Bkz. Yerli Malı Kampanyaları).

Fon Ekonomisi (Özal iktidarının yarattığı genel bütçenin dışında yaratılan bir ekonomi politikası):

Özal, kelimenin tam anlamıyla tabu deviren bir siyaset adamıydı. Örneğin Özal “Bütçe Dışı Fonlar” ile yürütmeyi yasama karşısında güçlendirmişti. Bazı vergi kaynaklarının, konsolide bütçeden ayrılmasıyla meydana getirilen fonlar, hükümete parlamentonun onayı olmadan harcama olanağı sağlıyordu. 1980-90 yılları arasında kurulan fonların amacı, “Bütçeye ek kaynak yaratıp icraatların hızlanmasını sağlamak ve bürokratik işlemlerden kurtulmak olarak” açıklanıyordu. 1991 yılında fon sayısı 105’e çıkmıştı ve ülke âdeta bir “fon ekonomisi” ile yönetiliyordu. Ancak fonların niteliği, boyutları ve kullanımı hakkında hiçbir şey bilinmiyordu. 1990’da kurulan yeni hükümet, fonların tamamında birikmiş kaynaklar hakkında ancak birkaç ay sonra fikir sahibi olabilmişti. Fon gelirlerinin üçte ikisi, 11 önemli fonda toplanmıştı. Bu kaynağın toplamının 1987-88 yılı için 3,5 ila 5,7 milyar dolar arasında olduğu tahmin edilmekteydi.

Fon havuzunun bütçe gelirlerinin yüzde 56’sına ulaşması ve denetim mekanizmalarının eksik ve yetersiz kalması, siyasal yolsuzlukların artmasına neden oldu. Örneğin, 1986 yılında ANAP Balıkesir milletvekili Şerafettin Toktaş, Edirne bağımsız milletvekili Türkan Arıkan ve 13 arkadaşı tarafından verilen “Bütçe içi ve dışı fonların oluşumu, kaynakların toplanması, kullanılması, yönetimi ve denetimi” konulu araştırma önergesi ANAP milletvekillerinin oylarıyla reddedildi. Arıkan ve arkadaşlarının önergesiyle, vatandaşlardan çeşitli adlar altında toplanan yaklaşık 3 trilyon 500 milyar liranın hesabının verilmesi isteniyordu.

Meclis’in denetimi dışında olan bütçe dışı fonlar belli kişilere düşük faizle kredi verilmesinde kullanılıyordu. Fonlar özellikle 1983’ten itibaren Türkiye’deki yolsuzluk ve hırsızlığın en büyük kaynağını oluşturdu. Bütün yozlaşma ve çürüme büyük ölçüde bu kaynaktan beslendi. Kimsenin yadsımadığı bu gerçek, 1992’den sonra bütün fonların Genel Bütçe’ye alınmasına neden oldu.

Genç Bir İşadamına (İşadamının sansüre uğrayan kitabı): Bir işadamı olan Emre Yılmaz, 1994’te tüm işlerini tasfiye ederek kendine yeni bir hayat kurdu. Bunun yanı sıra Genç Bir İşadamına adlı kitabını yazdı. Yılmaz’ın iş dünyasını eleştiren kitabı, oldukça ses getirdi. Eleştirilerinin bir kısmını iş dünyası da paylaşıyordu. İşte onlardan biri:

“Emre Yılmaz, bu kitabında yuppie’liği çok hoş, ironik biçimde sorguluyor. Son derece yalın bir dille bölüm bölüm her konuya değiniyor. Bir işadamının iş hayatı, yüzyıl fikirleri, özel hayatı ayrıntılı biçimde anlatılıyor. Kitap; basit, kimi zaman argo ifadelerle gerçeği pat diye insanın yüzüne vuruyor. Bence kişilerin kendilerini sorgulaması açısından çok önemli bir kitap.” (Leyla Alaton, Esquire, Şubat 1996)

Emre Yılmaz’ın en çok satanlar listesinde birinci sırada bulunan kitabı sansüre uğradı.

Kitap 1996’da genel ahlaka aykırı bulunarak Ankara 1. Sulh Ceza Hâkimliği tarafından toplattırıldı.

Gerçekçi Çıkış Yolu (TÜSİAD’ın ilanı): 1970’li yıllarda Türkiye, tarihinin en ağır ekonomik krizlerinden birini geçiriyordu. Döviz sıkıntısı ekonomiyi durma noktasına getirmişti ve ülkede tüp, gaz ve margarin gibi maddelerin sıkıntısı yaşanıyordu. Ekonominin tıkanması nedeniyle zaman zaman siyasete gerginlik damgasını vuruyordu. 1979’un 12 Mayıs günü ise TÜSİAD, gazetelere “Gerçekçi Çıkış Yolu” başlıklı, Ecevit hükümetinin uygulamalarını eleştiren tam sayfalık bir ilan verdi. Tirajı yüksek gazetelerde yayımlanan ilanlarda, enflasyonun düşürülmesi, ekonominin kayıt altına alınması gerektiği vurgulanarak zorlayıcı önlemlerle üretimin artmayacağı, olsa olsa ekonomik yapının çarpılacağı, bunun da giderek rejimi değiştireceği vurgulanıyordu. Ülkeyi hürriyetçi demokrasi içinde refaha götürecek temel gücün hür teşebbüs olduğu belirtiliyordu:

“Şiddetli ihtiyaç duyduğumuz dış kredilerle, uyguladığımız ekonomik sistem birbirine çok yakından bağlıdır. Pazar ekonomisinden gitgide uzaklaşan bir anlayışla, ne Batı dünyasında hak ettiğimiz yeri, ne yeterli kredileri ne de yatırımlara gerekli dış sermayeyi bulabiliriz.”

İlanların gazetelerde yayımlanmasının ardından, Başbakan Ecevit ile TÜSİAD’ın arası açıldı. Patronlar Kulübü, Ecevit hükümetini eleştirmediğini iddia ediyordu, ancak ilanlarda açıkça hükümetin ekonomi politikasıyla ilgili yorumlar yapılmaktaydı. Ecevit ilanları, “Bu devlet, işadamlarının muhtırasıyla hükümet kuramaz. Ülkede ancak halkın dediği olur” ve “Yeterli yardım ve kredi sağlama aşamasına geldiğimiz bu noktada bıçaklanıyoruz. İçimizden bıçaklanıyoruz. Kendi kendimizi yabancılara haksız yere jurnal ediyoruz” değerlendirmelerini yaptı. Başbakan Ecevit, ilanların suç unsuru taşıdığını iddia ederken, TÜSİAD yetkilileri ise bunun aksini savundu. Her ne kadar TÜSİAD yönetimi, hedeflerinin Ecevit hükümeti olmadığını belirtse de, bu ilanların 1979’da Ecevit hükümetinin düşürülmesinde etkili olduğu kabul edilen bir gerçektir.

Gırgır Giren Eve, Dırdır Girmez (Devamı getirilemeyen başarılı Türk girişim örneği): Türkiye’de bazı efsanevi girişimciler, kılı kırk yararak önemli icatları gerçekleştirmiştir.

Gırgır süpürgeleri, bir dönem Türkiyesi’ne damgasını vurmuş efsanevi bir üründü. Türkçe sözlüğe, “halı süpürgesi” ve “mekanik çalışan süpürge” anlamına gelen bir kelime olarak giren Gırgır’ın üretimine 1950’li yıllarda küçük bir atölyede başlandı. 1960’lı ve 1970’li yıllarda neredeyse girmediği ev kalmamıştı. Mutlaka her Türk ailesinin evinde kullanılmış, el süpürgesinin yerini almıştı. Ünlü sloganı ise “Gırgır giren eve, dırdır girmez”di. Bu ürünün yaratıcısı ise öğretmenlikten istifa ederek, küçük bir atölyede işe başlayan İzmirli sanayici Tacettin Hiçyılmaz’dı. Gırgır süpürgesinin ilginç bir doğuş fikri vardır. Hiçyılmaz’a bir arkadaşı tahtadan yapılmış bir model getirmişti. Aslında bu model oldukça basit, şişe fırçası gibi fırçası olan basit bir aletti. Arkadaşı geliştirmeye çalışıyor, ancak bir türlü başarılı olamıyordu. Hiçyılmaz, buradan hareketle yola çıkarak Gırgır’ın tasarımını oluşturdu. İlk yaptıkları süpürge çok gürültülüydü. Nihayet deneye deneye, son hâlini verdiler. İlk yapılan Gırgır çok gösterişli değildi, ama iş yapıyor diye satılıyordu. Satış miktarı günde 100 civarındaydı. Ancak aradan 10 yıl geçip değişik modeller geliştirilmeye başlanınca satış miktarı günde 500’e kadar yükseldi.

Gırgır o kadar başarılı oldu ki, bir dönem 14 ülkeye süpürge ihraç eder duruma geldi. Bu ülkelerin arasında İngiltere, İsrail ve Arap ülkeleri de vardı. 2002’de kendisiyle yapılan bir röportajda, elektrikli ev eşyaları üreten fabrikasında hep ilkleri yapmakla övünüyordu: “Vantilatörü, elektrik ütüsünü Türkiye’de ilk biz yaptık, hiçbir şeyi taklit ederek piyasaya sürmedik.”

Gırgır, kendi döneminde böylesine önemli işler yaptı. Ancak teknolojik olarak kendini yenileyemediği için yerini hızla elektrik süpürgelerine bırakmak zorunda kaldı. Bugün Gırgır, ikinci kuşak yönetiminde yeni ürünlerle hayat buluyor.

Bir dönem Türkiyesi’ne damgasını vurmuş efsanevi bir ürün olan Gırgır, devamı getirilemeyen başarılı bir Türk girişim örneği olarak kaldı.

Görülmemiş Kalkınma (DP’ye ait bir slogan): 1950’lerde iktidara gelen DP’nin iktisat politikası önceki hükümetlerden farklıydı; kalkınma stratejisi sanayileşmeye değil, tarımsal üretimin artırılmasına dayanıyordu. Bununla beraber, tek parti iktidarı döneminde iyice ihmal edilmiş olan tarımı canlandırmak için toprak reformu yapmak yerine, makineleşme ve tarım alanlarını genişletme politikası benimsendi. Yapılan yatırımlar sonucunda tarımsal üretim yüzde 60 oranında arttı. Piyasa ekonomisine bağlı özel girişimcinin ortaya çıkışı, sanayileşme, traktörün ve gübrenin tarım hayatına girmesi, Türkiye insanının günlük hayatını da değiştirdi. Köylünün satın alma gücü arttı. Böylece Anadolu’da ülkenin genel havasını değiştiren bir zenginlik oluşmaya başladı. Köylü hızla şehirlere ve sanayi bölgelerine akıyordu. Bu yeni durum, sonraki dönemin en önemli sorunlarından birini oluşturacak, kırsal göç ve gecekondulaşmayı da beraberinde getirecekti. Gecekondulaşma yadırganıyor, fakat diğer taraftan da sermayeye ucuz emek gücü sağlayan kentsel mekânlar olması dolayısıyla olumlu karşılanıyor ve görmezden geliniyordu. Ekonomik alanda başarıya ulaşılmasıyla, yoksulluktan kaynaklandığı kabul edilen tüm sosyal ve kültürel problemlerin çözüleceğine inanılıyordu. Amerikan yardımlarıyla tanışan Türkiye’de imar hareketi başlamıştı. Büyük barajların temelleri atılıyor ve pek çok fabrika hizmete açılıyordu. Cumhuriyet dönemine demiryolları damgasını vurmuştu, fakat Amerikan yardımları çerçevesinde karayollarına ağırlık verilmesiyle Türkiye’de gerçek anlamda ulusal denebilecek bir pazar oluşmaya başladı. Bütün bunları Başbakan Adnan Menderes, “görülmemiş kalkınma” olarak değerlendiriyordu.

Güneşi Özledik (Zeki Triko’ya ait bir ilan çalışması): 1997’de Zeki Triko’nun “Güneşi Özledik” ilanı, dinci-laik tartışmalarının ve siyasi gerginliklerin yaşandığı bir döneme damgasını vurdu. Ünlü reklamcı Hulusi Derici, Atatürk fotoğrafları koleksiyoncusu Eriş Ülger’den aldığı Selahattin Giz’e ait olan Atatürk’ün hiçbir yerde yayımlanmamış olan Florya sahilinde 1936’da çekilmiş bu fotoğrafıyla ilan hazırlanmıştı. “Güneşi Özledik” başlığını taşıyan ilan, kamuoyu üzerinde büyük bir etki yarattı. “Güneşi Özledik” ilanının Refahyol iktidarının ömrünü ne derece etkilediği bilinmez, ama genel hoşnutsuzluk, iktidarın sonunu hızla getirecekti.

H

Hacı Murat (Otomobille tanışan Türklerin otomobilleri kişiselleştirmeye yönelik ilk örneği): Halkımız yeni tanıştığı her şeyi sever ve ona hemen güzel bir ad takarak kendiyle özdeşleştirir. Yaratıcı Türk insanımız, Tofaş’ın ürettiği kuş serisinin ilki olan çelik gövdeli Murat 124’e nedendir bilinmez, bu adı takmıştır. Yıllardır Muratlara neden Hacı Murat dendiği bilinmemektedir.

1971’den 1976’ya kadar Bursa’da Murat 124 adıyla üretilen ve halk arasında Hacı Murat olarak adlandırılan “Hacı Murat”lar, dünyanın en çok satan otoları arasında yer alırken Türkiye’de üretilen ilk çelik gövdeli otomobil olarak da döneme damgasını vurmuştur. Murat 124, 30 yıl sonra Opet’in reklam filminde başrolü Cem Yılmaz’la paylaşarak yeniden moda oldu. Elinde Murat 124’ü olanlar, oto sanayilerine giderek yeniletmek istediler. Reklam filminin kahramanı Güzel İnsan Taşıma Taşıtı’nı (GİTT) yaratan Hasan Uysal’ın kapısını “Bizimkini de GİTT’e benzet” diye aşındıranlar oldu. Son olarak, Hacı Murat’ın hacca gitmişliği yoktur ve kendisine bu ismin neden takıldığı tam anlamıyla bir sırdır.

“Murat 124’’ün hacca gitmişliği yoktur, ama yaratıcı Türk insanımız ona “Hacı Murat” der.

Hacıağa: (Bkz. Savaş Vurguncuları).

Hafakan Ruhu (Sıkıntıya, bunalmaya ve strese iyi gelen meşhur ilaç): Şimdiki kuşağın, Hafakan Ruhu’nu hatırlayacağını hiç zannetmiyoruz. Zamanında iddia edilirdi ki bir kahve fincanı suya dört beş damla damlatılıp içilen bu ilaç, sıkılmış, daralmış, “Bunalıyorum ülen!” diye bağırmak üzere olanlar için şifa kaynağıydı. Bu hafakanın ne tür bir şey olduğu bilinmezdi, ama sıkıntıya, tere, biraz sinire neden olduğu belliydi. Kimilerine göre de bu bir canlıydı. Cüneyt Arkın’ın Dünyayı Kurtaran Adam filmindeki bol pelüşlü dev yaratıklara benzer bir varlık olarak tahayyül edilirdi. Bir insanı hafakan bastığında ya da boğmaya çalıştığında önce yüzüne bir avuç kolonya çarpılır, ellerle ya da ele alınan bir şeyle rüzgar yapılırdı. Sözlükteki karşılığı ıstırap, sıkıntı, çarpma, bunalma ve yürek oynaması olan Hafakanlara karşı 1930 ve 40’lı yıllarda meşhur bir sakinleştirici kullanıyorlardı: “Hafakan Ruhu”. Artık piyasada bulunmayan bu ilacı, Süleyman Ferit Eczacı-başı Müstahzarat ve Itriyat Fabrikası üretiyordu. 1928’de üretilen bu ilacın halk arasında tutulması ve isminin günümüze kadar ulaşması da şaşırtıcı değil. Çünkü ürünün ismiyle işlevi tam olarak uyuşuyordu. Şişesinin üzerinde “Yürek çarpıntısı, baş dönmesi, göz kararması ile bulantı ve sinir rahatsızlığından mütevellit titreme ve baygınlığa gayet nafidir” açıklaması yer alırdı. Hafakan Ruhu için Eczacı Mehmed Daim tarafından 1929’da yayımlanan “Türk Tıbbi Müstahzaratı” adlı kitapta şu ifadelere yer verilmişti: “Ferit Hafakan Ruhu, hususi bir terkipte yapılmış olup her türlü asabi teheyyücatta, bayılmalarda, sinir nöbetlerinde, tıkanıklıklarda emsalsiz bir ilaçtır. Seyahatte, deniz ve karayolculuğunda herkese lazımdır. Bir damlası bir miktar suda içildiği zaman taze hayat ve ferahlık vermekle tanınmış bir Türk müstahzaratıdır.” (aktaran Mert Sandalcı, Eczacı-başı İlaç Sanayi 2003 Eczacılar Günü Broşürü)

Vakti zamanında Hafakan basmalarına iyi gelen Hafakan Ruhu’na bugün ne kadar ihtiyacımız var değil mi?

Sözlükteki karşılığı ıstırap, sıkıntı, çarpma, bunalma ve yürek oynaması olan Hafakanlara karşı 1930 ve 40’lı yıllarda kullanılan Hafakan Ruhu meşhur bir sakinleştirici ilaçtı.

Halk Kumar Oynamıştır: (Bkz. Banker Faciası).

Halk Şirketi (Cumhuriyet tarihinin halka ait ilk şirketi): Ankara, Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren sermaye birikimine destek olacak bir yönlendirme içine girmişti. Daha Cumhuriyet ilan edilmeden önce 1922’de Türkiye Millî İthalat ve İhracat Anonim Şirketi kuruldu. Şirketin kurucuları arasında 54 milletvekili ve 37 tüccar bulunmaktaydı. Gazetelerde çıkan haberler şirketin yeni rejimin bir şirketi olduğunu gösteriyordu. Yine o dönemde gazetelere verilen ilanlarda şirkete yönelik hükümet desteği vurgulanıyor ve halkın hisse senedi alması isteniyordu. Şirket her yerde iş yapmasına, yaptığı işlerin çoğunu kamu sektöründen almasına karşın zarar ediyordu. Bu durumu gören hükümet, Maliye Bakanlığı kanalıyla iflas etmek üzere olan şirketin 90 bin liralık hissesini alarak devleti şirkete ortak etti. Ardından şirketin yönetimi, hükümetin “itimat ettiği” kişilerle donatıldı. Bu güvenilir kişilere rağmen şirket bir süre sonra yine zarar etti. Bu kez, hükümet tarafından herhangi bir açıklama yapıldı mı bilmiyoruz, ancak döneme ilişkin yorumlar, örgütlü yolsuzluğun yapıldığı yönünde. Mete Tunçay, şirketin çeşitli yolsuzluklara karıştığını ve 1937’de fiilen, 1949’da ise hukuken son bulduğunu belirtmiştir. Şirket aslında o dönemde devlet eliyle zengin yaratmanın bir aracısı olma konumundadır.

İlk gerçek anonim şirket ortaklığının gerçekleşmesi için Türkiye’nin 1970’li yıllara kadar beklemesi gerekiyordu. 1968’de halkın küçük tasarruflarını harekete geçirmek ve değerlendirmek amacıyla 100 milyon lira sermayeli Hastaş kuruldu. Hisselerinin yüzde yüzü halka açık ve bu hâliyle Türkiye’deki ilk gerçek anonim ortaklıktı. Politika dışında olan kuruluş eğitim, sağlık, turizm ve sanayi alanlarında yatırım yaptı. Dr. Suphi Baykam’ın önderliğindeki holding, başarısız bir girişim olarak popüler ekonomi tarihimizin sayfalarını süsledi.

Han-ı Yağma (Ünlü şair Tevfik Fikret’in bir şiiri): Tevfik Fikret bu şiiri İttihat ve Terakki iktidarı döneminde yazdı. Peki, neden? İttihat ve Terakki yönetimi, karaborsa ve spekülatif kazançlara göz yumarak bilinçli bir şekilde Müslüman-Türk zenginlerin oluşmasına çalışıyordu. Bir yandan karaborsayla mücadele eder gibi görünürken, bir yandan da kendilerine yakın grupların kayrıldığı bir düzen planlanmıştı. Talat Paşa da yolsuzlukları kabul etmekle birlikte, “Her harpte Türk olmayan unsurlar zenginleşiyor, bu sefer de Türkler zenginleşsin. Bu gerekliydi” diyerek politikasını savunmuş ve suçu daha çok Kara Kemal ve Topal İsmail Hakkı Paşa gibilerin üzerine atmıştır. Ünlü şair “Han-ı Yağma”yı işte böyle bir ortamda yazma gereğini duymuştu.

“Yiyin, efendiler yiyin; bu han-ı iştiha sizin;

Doyunca, tıksırınca, patlayıncaya kadar yiyin!

Bu harmanın gelir sonu, kapıştırın giderayak!

Yarın bakarsınız söner bugün çatırdayan ocak!

Bugün ki mideler kavi, bugün ki çorbalar sıcak

Atıştırın, tıkıştırın kapış kapış, çanak çanak... “

Hava Oyunları (Osmanlı’nın son dönemindeki bir tür borsa oyunu): Osmanlı Devlet bürokrasisi, aynı zamanda, Avrupalı sermaye gruplarının da çıkarlarını gözetecek şekilde hareket ediyordu. 1875 yılına kadar süren bu ilk borçlanma çılgınlığı, aldıkları komisyonlar nedeniyle sermayedarlar ve aracılar açısından son derece kârlı bir faaliyet alanıydı. Başta Galata’daki Havyar Han olmak üzere, kenar mahallelere kadar taşınmış olan sarraflar, halkı o zaman “Hava Oyunları” denilen, gerçekte kazananın da kaybettiği bir tür borsa oyununa alıştırmışlardı. Rüşvetin yaygın olması nedeniyle, devlet memurları, “Bu kadar para, mal ve mülk nereden geldi?” diye sorulduğunda, “Hava oyunlarından kazandım” diyerek kendilerini savunuyorlardı.

Havalı Apollo (Makineleşmeyle tanışan yaratıcı Türk insanının, ilk şehirlerarası otobüse taktığı isim): Halkımız genellikle, yeni olan her şeye bir isim takmayı ve belki de sahiplenmek için bir benzetme yapmayı alışkanlık hâline getirmiştir. 1960’lı yıllarda, otomotiv sanayiinin başlangıç yıllarının en önemli firmalarından biri de, bugün varlığını Otokar adıyla sürdüren Terzi İzzet’e ait bir şirketti. Enteresan bir örnektir. Terzi İzzet, İstanbul Valisi Kırdar’ın daha sonra Menderes’in terziliğini yapan İzzet Ünver, İnönü’nün tavsiyesiyle otomotiv sanayiine girmişti. Şirket, İstanbul Bahçelievler’deki fabrikasında Türkiye’nin ilk şehirlerarası otobüsünü Magirus Deutz lisansıyla üretmeye başlamıştı. Firmanın bu aşamaya gelmesi kolay olmadı. İlk olarak, otobüs yapmak için Almanya’dan motor getirtilmiş, Pirelli’den de lastik temin edilmişti. Bunun dışında ne yan ürün var ne de otomotiv sektöründe çalışacak yetişmiş eleman. Türkiye’de o zamanlar otomotiv yan sanayii olmadığı için bütün yan sanayi ürünleri fabrikada üretiliyordu. Örneğin, ülkede otobüsün kapısına takılacak kilit üreten firma yoktu. Bu nedenle kilit, anahtar, kalorifer, koltuk gibi bir sürü detay firma tarafından üretiliyordu. Bu şartlar altında, 37 kişilik ilk otobüs piyasaya çıktı. Bu, Türkiye’nin ilk şehirlerarası otobüsüydü. 1967 yılında hava süspansiyonlu otobüsler yapılmaya başlandı. 1968’de 45 kişilik araca 8 silindirli havalı motor konularak aracın boyu uzatıldı. Daha sonra araç İzmir Fuarı’na gönderildi. Tam bu sıralarda Amerikalılar da Apollo uzay aracını fırlatmışlardı. Otobüsü İzmir Fuarı’nda görenler araca “Havalı Apollo” ismini koydular ve bu isim zamanla benimsendi.

Hayali İhracat (Türklerin bırakamadıkları zararlı bir alışkanlık): 1980’lerde bu ihracat şekliyle tanışan Türkiye’nin, Hazine’si de bu ihracatla bilinçli olarak yağmalandı. Nasıl mı? Anlatalım.

1980 sonrası, ihracatın Türkiye’nin döviz sıkıntısından kurtuluşunu sağlayacağı düşünülerek, bu alanda başlatılan seferberlik hareketiyle “teşvik tedbirleri”nde yeni düzenlemeler yapılmıştı. 1983’te çıkarılan Türk Parasının Kıymetinin Korunması Kanunu’nda yapılan bir değişiklikte de “Türkiye’ye her türlü yoldan ve cinsten döviz ithali serbesttir. Hiçbir kayda tabi tutulmaz ve menşei araştırılmaz” denilmişti. Amaç, ihracatı teşvik etmek, korumak ve kollamaktı. 1984’te “İhracatı Teşvik Kararı”nın 17. maddesiyle, “Başbakanlık Teşvik ve Uygulama Başkanlığı’ndan izin alınmaksızın hiçbir devlet kurulu ve denetim biriminin ihracatçı şirketlerin imalatı, ihracatı, yurtiçi satış ve ticari itibarını zedeleyici” bir uygulama yapamayacağı karara bağlandı. 1985’te “Kaçakçılığın Men ve Takibine İlişkin Ka-nun”da yapılan değişiklikle ekonomik suça, ekonomik ceza ilkesi getirildi. 1 Ocak 1987’den itibaren geçerli olmak üzere 1986’da çıkarılan bir kararname ile herhangi bir ihracatta, naylon fatura olup olmadığına bakılmaksızın vergi iadelerinin ödenmesi sağlandı. Sistem böyle olunca, kısa yoldan para kazanmayı kendisine amaç edinen girişimcinin tek yapması gereken şey, yaratıcı hayali ihracat yol ve yöntemlerini bulmaktı. Kimi zaman, naylon şirket ve faturalarla gerçekte yapılmayan ihracat yapılmış gibi gösterildi, fiyatlar şişirildi. Kimi zaman da ihraç edilecek mallar gümrüklerden geçerken, olmayan mallar varmış gibi beyan edildi. Yüzde 35-40’lara varan ihracat teşvikleri etkisiyle, 2 milyar dolar düzeyinde seyreden Türkiye’nin yıllık toplam ihracatı, 1987’de hayali ihracat ile birlikte 10 milyar doları aştı. 1984-1987 yılları arasındaki 4 yıllık dönemde gerçekleştirilen toplam ihracat ise 32 milyar 740 milyon dolar oldu. Hayali ihracatın boyutları bugüne kadar tam olarak hesaplanamadı ve çelişkili rakamlar telaffuz edildi. Örneğin, IMF’nin hazırladığı bir raporda, Türkiye’nin 19841987 yılları arasında yalnızca OECD ülkelerine gerçekleştirdiği ihracatın yüzde 26’sının hayali olduğu saptandı. Peki, ihracat hayali, belgeler sahte, öyle de olsa böyle de olsa ülkeye döviz girişi sağlanmıyor muydu? Dönemin Başbakan Yardımcısı Kaya Erdem de zaten böyle düşünüyor ve neredeyse bu işin teşvik edilmesi gerektiğini söylüyordu. Gazetelere verdiği demeçte, “Ülke ekonomisine döviz kazandırdığı için bu hayali ihracat işinin teşvik edilmesi gerektiğini” söyleyecek kadar işi ileri götürmüştü. 1984-1990 yılları arasında 70 kadar siyasetçi ve bürokratla, toplam 256 firmanın adının karıştığı, 1993’ün rakamlarıyla devletin 50 trilyon lira zarara uğratıldığı “hayali ihracat”ta siyasi sorumlular bulunamadı. Hayaliciler cephesinde ise, aralarında çok ünlü ve büyük firmaların da yer aldığı hayali ihracat vurgununda 58 firma hakkında dava açıldı. Ertan Sert, Turan Çevik ve Hasbi Menteşoğlu gibi işadamları hapis cezasına çarptırıldı. O zamanki hükümete yakın olan, bugünün de bazı büyük holding sahipleri, hayali ihracat yaptıkları hâlde yargılanmaktan kurtuldu.

Hayali Mobilya Olayı: (Bkz. Yeğen Yahya Demirel Olayı).

Hayalperest Hamdi (Atatürk’ün Ahmet Hamdi Başar’a taktığı lakap): Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın beklenmedik yükselişi, halkın hoşnutsuzluğunun bir kanıtı olarak değerlendirilirken, fırkanın kapatılmasının ardından Cumhuriyet önderleri kurdukları rejimi sorgulamaya başladı. Ülkede neyin yanlış gittiği yapılacak bir geziyle bizzat “Reis-i cumhur” tarafından saptanacaktı. Büyük bir uzmanlar kadrosunun da katıldığı gezilerden çıkan sonuca göre, durum pek de iç açıcı değildi. Merkezi ve yerel idare yöneticilerinin dışında hiç kimse rejimden memnun değildi. Üç ayı aşkın bir sürede tamamlanan gezi, yalnız yeni sorunların ortaya çıkmasına neden olmuş ve yeni isimlerin tanınmasını sağlamıştı. Bu gezilerin bir bölümüne, “Limancı” takma adıyla da tanınan ve Mustafa Kemal’in de “Hayalperest Hamdi” olarak çağırdığı Ahmet Hamdi (Başar) da katılmıştı. Başar, iktidar partisini eleştirmiş, yeni yollar önermiş, ancak görüşlerine itibar edilmemişti. Geziden sonra Mustafa Kemal’in emriyle bir rapor hazırlamış, fakat bir türlü kendisine sunamamış ve bunun üzerine de İktisadi Devletçilik adını verdiği bir kitap yazmıştı. Aynı zamanda, İstanbul’daki Millî Tahmil ve Tahliye Şirketi’nin müdürü olan Ahmet Hamdi, halkın ve işçinin Serbest Fırka’ya kaymasını Halk Fırkası’nın izlediği yanlış politikaya bağlamaktaydı. Başar, devletçe korunan sanayicilere yönelik oldukça sert eleştirilerde bulunuyordu:

“Yeni gümrük tarifesinin arkasına sığınarak [malları] dünya fiyatından birkaç misli yükseğe satan basit ve şımarık bir sanayi türemeğe başlamıştı... İşte, demir telleri keserek çivi yapan, çiviyi dış piyasa fiyatının on misline satan, millî sanayi olduğu için demir telleri de ham madde diye gümrüksüz sokan şu çivi fabrikası, eski medresenin yıkık duvarları arkasına kurulmuştur. İşte şu, yine dışarıdan ham madde diye gümrüksüz getirdiği telleri sadece galvanize edip mamul hâlde yine on misline satan meşhur fabrika (!) Galata’da bir arsa karşılığındaki salaşın altındadır. İşte şu bakır mamulatı fabrikası mahallemizin köşesinde, eski bir taş evde kurulmuştur. Fabrikanın saçtan yapılmış bacasından her gün bütün mahalleye yayılan kurum, halka pencerelerini açmağa bile müsaade etmez. Mahallenin şikâyete bile hakkı yok! Bunlar vatanın selameti için çalışıyorlar.”

Her ne kadar kendisine Hayalperest Hamdi dense de, yaptığı eleştirilerin hiç de yabana atılır türden olmadığı anlaşılıyor. Bu arada, tek parti yönetimine ve Halk Fırkası merkezlerine ilişkin eleştirilerin sadece Ahmet Hamdi ile sınırlı olmadığının da bilgisini verelim.

Hayat Pahalılığı mı, Hayat Seviyesi mi? (Ekonomi ikilemlerinden biri): Her devrin başlıca konularından biri olan “hayat pahalılığı” 1957’de Meclis’te sözlü tartışmalara yol açtı. Muhalefetin hayat pahalılığı yakınmalarına karşılık DP sözcülerinin bulduğu “hayat seviyesinin yükselmesi” deyimi politikacılara ve mizahçılara bol bol malzeme oldu. Nitekim 2 Mayıs 1957’de Meclis’te Hürriyet Partisi Milletvekili Emrullah Nutku; “Sizin lügatinizde pahalılığın ismi hayat seviyesinin yükselmesidir” diyerek hükümeti yeriyordu.

Her Mahalleye Bir Milyoner (DP’nin meşhur sloganı): Her ne kadar “Her Mahalleye Bir Milyoner” sözü Demokrat Parti’nin bir sloganıysa da aslında milyoner olmanın temelleri, Genç Türkiye’nin ekonomi politikası oluşturulurken atıldı. Cumhuriyetin kalkınma modeli, “Bireylerin zenginleşmesiyle, devletin zenginleşeceği” beklentisi üzerine kuruluydu. Mustafa Kemal, kalkınmada milyonerlerin etkisinin olacağını düşünüyordu. Bu nedenle, 7 Şubat 1923’te verdiği Balıkesir Söylevi’nde zenginleşmenin ve milyoner olmanın önemine vurgu yapmıştı:

“Kaç milyonerimiz var? Hiç, binaenaleyh biraz parası olanlara da düşman olacak değiliz. Bilakis memleketimizde birçok milyonerlerin hatta milyarderlerin yetişmesine çalışacağız”.

Devlet gücünün ve olanaklarının, kişilerin zenginleştirilmesi için kullanılmasının, ulusal ekonominin geliştirilmesi için gerekli olduğu fikrine, Kemalist iktidar olumlu bakıyordu. Mustafa Kemal Paşa’nın, 1922’de Sovyet Büyükelçisi Aralov ile yaptığı konuşma ise oldukça ilginçti. Mustafa Kemal Paşa’nın, “Türkiye’de işçi sınıfı yok, çünkü gelişmiş bir sanayi yok. Bizim burjuvamızı ise henüz burjuva sınıfı hâline getirmek gerekiyor... Benim amacım, Anadolu tacirine yardım etmek, zenginleşmesini sağlamaktır” sözleri, onun toplumsal gelişme için nasıl bir sınıfsal yapı öngördüğünü açıkça ortaya koyuyordu.

Cumhuriyetin ilanından sonra kaynakların kıtlığına rağmen Türkiye’nin imarı gündeme geldi. Bu nedenle devlet çeşitli yatırımlara girişti. Devletçiliğin ilk uygulamalarından biri demiryolu politikasıydı ve işlerin bir kısmı müteahhitlere ihale edildi. Demiryolları ihaleleri, ilk milyonerlerin oluşmasına da vesile oldu. Milyoner yaratma macerasının bir diğer durağında söz sırası DP’lilerdey-di. Başbakan Adnan Menderes 1 Ağustos 1952 günü “Her mahalleden bir milyoner yaratacağız” diyordu. DP, iktidarının ilk yıllarında, dış yardımların da katkısıyla milyoner yaratma konusunda oldukça başarılı oldu.

Herkese İki Anahtar (DYP’nin gerçekleşmeyen en büyük vaadi): Türk halkı genellikle olmayacak vaatlere alışıktır. Bugün şaka gibi, ama zamanında bazı siyasiler, İç Anadolu Bölgesi’nin bazı illerine “deniz getirme” vaadinde bile bulunmuştur. DYP Genel Başkan Yardımcısı Tansu Çiller, 1991’in Eylül ayında ekonomik programı açıklarken, “herkese iki anahtar” vaadinde bulunmuştu. Anahtarların biri eve, diğeri de arabaya aitti. Bu derece bol keseden vaat ilk kez yapıldığından ve gerçekçi bulunmadığından üzerinde uzun süre konuşuldu.

Hortumlama ya da Horzum Olayı (Kemal Hor-zum’un Türk diline kazandırdığı bir kavram): 19851991 yılları arasında Türkiye’nin gündeminden adı hiç düşmeyen Kemal Horzum’u, gazeteci Atilla Akar, “Milyarların kapkaççısı, Emlak Bankası’nı dolandıran adam, mafya ile içli dışlı biri, İsviçre’deki kara paraların ve gizli hesapların sahibi, yüksek bürokrat ve siyasetçileri satın alan kişi, hayali ihracatçı, kaçakçı, Özal suikastının ardındaki adam” olarak tanımlamaktadır. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nda memur olarak çalışan Kemal Horzum, gerçekte çok enteresan bir insandı. 12 Eylül’den sonra ticaret yaşamına atılan Horzum, üst üste Ankara vergi şampiyonu ve ihracat birincisi ilan edildi. Yıldızı hızla parladı ve iş çevrelerinde saygın bir yer edindi. Bir yandan Afyonspor’un başkanlığını yürüten Horzum, bir yandan da 12 Eylül sonrasının siyasi oluşumlarına destek veriyordu. Bir zamanlar kumarhane olarak kullanılan ünlü “Mavi Ev”i MDP’nin emrine veren Horzum, Başbakan Özal’ın İcraatın İçinden programını hazırlayan AVA Ajans’ın da kurucuları arasındaydı. Hakkında açılan davalar arasında en çok ses getiren Emlakbank’ın dolandırılmasıydı. Nedeni de dolandırılan paranın büyüklüğüydü: 50 milyon 643 bin Amerikan doları ve 26 milyon 500 bin İsviçre frangı. Ancak bilirkişi raporlarında bu miktar daha da artıyordu. Basında çıkan haberlerde başka rakamlar da telaffuz ediliyordu. Ancak kesin olan, miktar ne olursa olsun bu paranın o döneme göre büyük bir servet olduğuydu.

1985’te Horzum’la birlikte yedi bankacının da sanık olduğu davanın görülmesine Ankara 3. Ağır Ceza Mahkemesi’nde başlandı. Bu arada Horzum, Emlak Bankası Genel Müdürü Bülent Şemiler’in çabaları ve İnterpol’ün katkılarıyla 1988’de İsviçre’de gözaltına alınarak Türkiye’ye iade edildi. 7 Aralık 1988, Horzum açısından önemli bir gün olacaktı. Horzum’un avukatları, aynı dava ve suçlardan yargılanan Nilgün Damgacı ve Fikret Öngen’in tahliye edilmeleri nedeniyle Horzum’un da tahliyesini isteyeceklerdi. Horzum’un avukatlarının bu talebi, mahkeme heyetinde bire karşı iki oyla kabul edildi. Bu karar kamuoyunda büyük tepki uyandırırken Emlak Bankası cephesinde şok etkisi yarattı. Bu arada Horzum olayı nedeniyle, siyasi arenada istifalara varan çalkantılar yaşanırken, davada da ilginç gelişmeler oldu. 1991’de tahliye edilen Horzum, belirlenen yasal süre dolmasına rağmen, yasal faiziyle birlikte geri verilmesi gereken Emlak Bankası paralarını henüz ödememişti. 1992’de Ankara’da yakalanan Horzum, mahkeme kararına rağmen devlete olan borcunu geri ödemeyi reddetti. Alacağını tahsil edemeyen Emlak Bankası da mahkemeye başvurdu. Fakat 26 Eylül 1993’te Ankara 5. Asliye Hukuk Mahkemesi, Horzum hakkında iflas kararı verdi. Horzum, Mart 1994’te hapis cezasını tamamlayarak serbest bırakıldı.

I-İ

2000’lerin Krizleri (Ardı ardına yaşanan son krizler): Türkiye, 1999’da IMF’yle imzaladığı yeni “stand-by” anlaşmasıyla, artık kronik hâle gelen “Enflasyonu Düşürme Programı”nı hayata geçirmeyi planlıyordu. Ancak bu planı hayata geçirme kararının üzerinden çok geçmeden, 22 Kasım 2000 ve 21 Şubat 2001’de peş peşe iki kriz yaşadı. Çünkü Türkiye gibi ülkelerde, enflasyonun aşağıya çekilmesi hedefi, kendi içinde bazı riskleri de barındırmaktaydı. Enflasyon tıpkı debisi yüksek bir nehir gibiydi ve suyun miktarı azaldıkça daha önce fark edilmeyen kayalar ortaya çıkabilirdi. Bunları tek tek ayıklamadan artık o nehirde yol almak mümkün değildi. Krizin nedeni, iktisatçılar arasında da tartışmalara neden oldu. Ekonomist Mustafa Sönmez, krize neden olarak son 20 yılın biriken sorunlarını görüyordu. Bunların içinde en etkili olanı Ziraat, Halk ve Emlak Bankası gibi kamu bankalarının görev zararlarıydı. 2000 sonunda 20 milyar doları aşan görev zararları, Hazine tarafından karşılanamamış ve söz konusu kamu bankaları, Türkiye’nin ödeme sistemini kilitleyerek yaşanan son krizin pimini çeken aktörler olmuşlardı.

2001 krizinin ortaya çıkış şekli ise oldukça ilginçti. 1999 seçimlerinden sonra DSP-MHP ve ANAP’tan oluşan ANASOL-M koalisyon hükümeti iş başındaydı. ANASOL-M hükümeti döneminde yolsuzluklarla mücadele esas alınıyor ve Türkiye’de yeni bir dönemin kapısı açılıyordu. Cumhurbaşkanı Sezer’in, Devlet Denetleme Kurulu’nu devreye sokarak, kamu bankalarını görev zararlarıyla ilgili olarak incelemeye aldırması, pek yakında devletin zirvesinde yaşanacak krizin de ön habercisi gibiydi. 19 Şubat 2001’de yapılan MGK toplantısında şiddetli tartışmalar yaşandı, anayasa kitapçığı fırlatıldı ve hükümet üyeleri toplantıyı terk etti. Gün boyu yaşanan tartışmalar ekonomiye de yansıyınca, 21 Şubat’ı 22 Şubat’a bağlayan gece, döviz kurunun serbest bırakılmasıyla dolar 680 bin liradan 1 milyon 380 bin liraya çıktı. Krizden sonra Kemal Derviş Dünya Bankası’ndaki görevini bırakıp Türkiye’ye geldi ve Ekonomiden Sorumlu Devlet Bakanı oldu. 2001’de Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı uygulanmaya başlandı ve Türkiye’de yeni bir dönem başladı.

İmparator (Vehbi Koç’a verilen isim): Koç, 1920’li yıllarda Ankara’da açtığı bakkal dükkânından Türkiye’nin ilk ve en büyük holdingini yarattı. Türkiye’de özel girişimciliğin tarihi bir anlamda Koç’un tarihi oldu. Koç’un ticari yaşamı, Ankara’nın başkent oluşuyla değişti. Başkentte hızlanan inşaat işleri ve devlet taahhütleri, devlet memurlarının yarattığı talep ve ticareti ellerinde tutan azınlıkların Anadolu’yu terk etmeleri, Müslümanlara dolayısıyla da Koç Ailesi’ne elverişli gelişme olanakları yarattı. Faaliyet alanını esas olarak yabancı şirketlerin bayiliği ve mümes-sillikleriyle genişleten Koç’un 1946’daki, Amerika gezisi, Vehbi Koç’un tüccarlıktan çıkıp sanayiciliğe geçişinin başlangıç noktası oldu. Koç, ABD’de General Electric firmasıyla Türkiye’nin ilk ampul fabrikasını kurmak üzere bir anlaşma imzaladı. Amerikan sermayesinin Türkiye’deki ilk ortak girişimi olan bu yatırımı, diğer çokuluslu şirketlerle imzalanan üretim izni anlaşmaları izledi. Koç topluluğu, bünyesindeki şirket sayısı 25’e ulaştığında holdingleşme kararı aldı. Koç Holding, 1963’te kurulmasıyla, küçük bir aile işletmesinden, gerçek bir şirketler topluluğuna ulaşılarak Türkiye’ye dünya standartlarında yeni bir şirket modeli kazandırıldı. Bu tarihten itibaren Türkiye’de holding sayısı artmaya başladı. Türkiye’de faaliyet gösterdiği her alanda ilklere imza atan Koç, aynı zamanda özel sektöre de örnek oldu. Sakıp Sabancı, otobiyografisinde, Koç’un yönetimini holding olarak yeniden yapılandırmasının kendilerine örnek olduğunu belirtir. Bu yaklaşımın Türkiye’de sadece Sabancı grubuyla sınırlı kalmadığını tahmin etmek hiç de zor değil. Türk kapitalistlerinin duayeni olan Koç, siyasi partiler arasında arabuluculuk girişimleri ve lobi faaliyetlerinde de başı çekti. İktidara gelen her hükümet, Koç’un görüşlerine dikkat etmeye çalıştı. Koç topluluğu bugün, otomotiv ana ve yan sanayii, dayanıklı tüketim malları, perakende, enerji ve maden, turizm ve hizmetler, dış ticaret, bankacılık, sigorta, inşaat malzemeleri, bilgi teknolojileri sektörlerinde faaliyet gösteren Türkiye’nin en büyük özel sektör kuruluşudur.

İmza Otomobili Olayı (Otomotive Jet-Pa İmzası): İmza otomobili, yerli otomobil üretme konusunda başarısız denemelerden biri olarak tarihteki yerini aldı. Türkiye’de yerli otomobil fikri, 1950’lerden itibaren Türklerin rüyalarını süsledi. Önce Verdi Kardeşlerin Amerikan ciplerinin montajlarını Tuzla’da gerçekleştirmelerinin ardından toplumun zihninde artık Türkiye’de üretilecek otomobil fikri oluştu. Devrim ile bu yönde ilk adım atıldı. İkinci adım ise Anadol’du. Fakat Anadol’un üretimine 1984’de son verildi. Anadol’u, Çağdaş ve Böcek gibi diğer otomobiller takip etti.

Uzunca bir aradan sonra bu konuda atılan adımlardan biri de Jet-Pa Holding’den geldi. 1999 yılında Jet-Pa Holding “İmza” markasıyla piyasaya girmeye çalıştı.

Jet-Pa Holding’in Yönetim Kurulu Başkanı Fadıl Ak-gündüz, 1999’da lanse ettiği İmza’nın ilk uluslararası Türk markası olduğunu iddia etti. İmza, “Türkiye’nin ilk dünya otomobili” sloganıyla tanıtılmasının ardından dünya basınının da ilgisini çekti. Jet-Pa Holding’in Yönetim Kurulu Başkanı Fadıl Akgündüz, 2001’de Siirt’te deneme üretimine başlanacağını ve 10 bin adet İmza üreteceklerini açıkladı. İmza 2000 yılında Cenova (Geneva) fuarında bütün dünyaya tanıtıldı. Akgündüz, Türkiye’nin ilk yerli otomo

bilini üreteceğini ve aslında 20 bin dolar edecek İmza markalı bu aracı 4 bin dolara satacaklarını söylüyordu. Akgün-düz’ün, bu otomobil için İngiltere merkezli Jaguar’a tasarım yapan bir firmayla çalıştıklarını söylemesine rağmen Jaguar yetkililerinin, “Biz tasarım için kimseyle çalışmıyoruz, kendi tasarımlarımızı kendimiz yapıyoruz” şeklindeki açıklaması projenin üstündeki kuşkuları artırmıştı.

Yurt dışından yüksek kâr vaadiyle para topladığı gerekçesiyle hakkında hem Türkiye’de hem de Almanya’da soruşturma açılan Jet-Pa Holding’in patronu Fadıl Akgün-düz, İmza konusunda başarılı olamadı ve İmza da yalnızca prototip olarak kaldı.

İSKİ Skandalı (CHP’nin halkın gözündeki imajını yerle bir eden en önemli yolsuzluk olayı): Her

şey, İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi (İSKİ) Genel Müdürü Ergun Göknel’in yanında basın görevlisi olarak çalışan Feray Karvar ile gizlice nişanlanması ve ardından sade bir törenle evlenmesinden sonra başladı. Göknel açısından her şey yolunda gidiyordu, ancak bazı yayın organlarında, boşandığı eşi Nurdan Erbuğ’a 11 milyar lira verdiği iddiaları ortaya atılınca, Göknel’in bu parayı nereden bulduğu sorusu akla geldi.

Türk siyasi hayatına “İSKİ Skandalı” olarak geçen olaylar zincirinin ilk halkası aslında aldatılan bir kadının intikam hırsı sonucu ortaya çıkmıştı. Göknel’in eski karısı Nurdan Erbuğ kocasının boşanacağını anlayınca evine gizlice yerleştirdiği mikrofonlarla Göknel’in Türkiye’de “şok” etkisi yaratacak konuşmalarını kaydetmişti. Erbuğ, daha sonra kasetleri Mülkiye Müfettişlerine vererek olayın ortaya çıkmasını sağladı. Göknel’in mal varlığı 1989’da sadece ipotekli bir ev ve otomobil iken, 1993’te milyarlara ulaşmıştı. Tartışmalara neden olan da bu büyük servetti. Gerçek olan bir başka şey de Göknel’in eski eşine boşanmak için 9 milyar lira vermiş olmasıydı. Erbuğ, parayı İstanbul’daki bir Japon bankasına yatırmıştı. Söz konusu paranın teslimine emekli Orgeneral Ramiz Erdem de tanık olmuştu. Nurdan Erbuğ’a göre, Göknel’in serveti 150, kuzenine göre 400 milyar liranın üzerindeydi. Göknel ise bu servetin ölen halasından miras kaldığını ileri sürüyordu.

Her yeni gün, İSKİ skandalına yeni halkalar ekleniyordu. Skandalın ortaya çıkması üzerine İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Prof. Dr. Nurettin Sözen ile Göknel’in 15 yıllık dostluğu da sona erdi. Çünkü iddiaların bir ucu da Sözen’e dokunuyordu. Sözen, yolsuzluk ve rüşvetin döndüğü İSKİ’nin Yönetim Kurulu Başkanı’ydı ve yapılan yolsuzluklardan haberdar olmaması mümkün değilmiş gibi görünüyordu. SHP Genel Başkanı Erdal İnönü’nün İSKİ olayını aylar önce öğrendiği ve politikadan ayrılma kararında bunun rol oynamış olabileceği tartışılmaya başlandı. İlerleyen günlerde SHP ve İSKİ’ye en fazla rüşvet veren işadamlarının isimleri ortalığa dökülmeye başlamıştı. Soruşturma sürerken, İSKİ müteahhitlerinden toplanan paraların tutanakla SHP’ye teslim edildiği anlaşıldı.

Artık skandalın ucu SHP’ye kadar dayanmıştı ve Çalışma Bakanı Moğultay’ın irtikaba iştirak suçundan sanık olarak ifadesinin alınabilmesi için dokunulmazlığının kaldırılması isteniyordu. Ancak TBMM Başkanı Hüsamettin Cin-doruk, dokunulmazlığın kaldırılması istemiyle gönderilen dosyayı, “usul hatası” nedeniyle savcılığa iade etti. 1994’ün Ocak ayının ilk günlerinde, Göknel’le birlikte İSKİ’de rüşvet havuzu oluşturarak irtikap (nüfuzu kötüye kullanmak) suçu işledikleri iddiasıyla 12 yıla kadar hapis istemiyle yargılanan İstanbul Belediye Başkanı Nurettin Sözen ve SHP İl Başkanı Yüksel Çengel aklandı, Göknel ve yardımcısı da tahliye edildi. Böylece Göknel’le Kurtaran’ın tutuklu olarak yargılandığı yalnızca Klor Davası kaldı. Hakkındaki en önemli dava olan “Klor Yolsuzluğu” davasında Göknel, yardımcısı Ziya Kurtaran ve Ticaret Daire Müdürü Haluk Berksoy, 8 yıl 4 ay hapis cezasına çarptırıldı. İSKİ’ye klor satan Halil Bezmen ise beraat etti. İlerleyen günlerde SHP’nin genel başkanı değişti. Yeni Genel Başkan Murat Karayalçın, İSKİ Skandalı’na rağmen “pırıl pırıl bir parti” devraldığını söyledi. Ancak kamuoyu araştırmalarına göre, skandal nedeniyle halkın SHP’ye olan desteği ciddi oranda azalmıştı. 2002’de Ergun Göknel tekrar televizyon ekranlarında göründü. Fakat bu kez Kim 500 milyar ister? adlı yarışma programına katılan bir vatandaş olarak. Göknel yarışmaya katılma gerekçesini “maddi sıkıntıda olması” şeklinde ifade etti. Büyük ödül için yarışan Göknel, Fatsa’nın hangi il sınırları içinde olduğunu bilemeyince, 500 milyon liralık ödülle yetinmek zorunda kaldı.

İsmail Özdağlar’ın Rüşvet Skandalı (Özal döneminin rüşvet skandalı): 34 yaşında bakanlık koltuğuna oturan İsmail Özdağlar’ın siyaset yaşamı çok uzun ömürlü olmadı. 1984’te UM Denizcilik şirketinin sahibi Uğur Men-genecioğlu, Devlet Bakanı ve ANAP Manisa Milletvekili İsmail Özdağlar’ın kendisinden rüşvet istediğini Başbakanlık Danışmanı Adnan Kahveci’ye bildirdi. Mengenecioğlu, Kahveci’nin isteği üzerine Özdağlar ile buluştu ve aralarında geçen konuşmayı banda aldı. Bantta 50 milyonluk rüşvetin 25 milyonluk bölümüne ilişkin konuşmalar yer alıyordu. Bant Başbakan Turgut Özal’a iletildi ve Özdağlar’ın istifa ettiği haberiyle birlikte, hakkında “ciddi yolsuzluk” iddiaları olduğu Başbakanlık açıklamasıyla kamuoyuna duyuruldu. Özdağlar, “rüşvet almak ve görevini kötüye kullanmak” iddiasıyla 1985’te Yüce Divan’a sevk edildi. Davada, Başbakan Turgut Özal da tanık olarak dinlendi. Özal, Özdağlar’ın kendisine, ünlü psikanalist Freud’u haklı çıkarırcasına “Ben ilk defa böyle bir şey yapıyorum. Yapmamın sebebi küçüklüğümde çok sıkıntı çekmemdir” dediğini aktardı. Tanık ifadelerini ve dava kanıtlarını “rüşvet” suçlaması için yeterli görmeyen Yüce Divan, Özdağ-lar’ı rüşvetten değil, ancak “görevini kötüye kullan-mak”tan 2 yıl hapis ve 30 bin lira ağır para cezasına çarptırdı. Çürük elma ayıklanmış, iktidar partisi “kendi içlerinden biri olmasına rağmen” gözünün yaşına bakmamıştı.

İspat Hakkı (DP’yi bölen, siyasi tarihin en sert ve ciddi sonuçları olan tartışma konusu): Başbakan Adnan Menderes’in siyasi hayatında dönüm noktası olan “ispat hakkı” konusu, ekonomik daralma sebebiyle kurulan “Döviz Tahsis Komisyonu”nun çalışmalarından kaynaklanmıştı. DP’yi bölünmeye sürükleyen gelişmelerin temelinde eski Ceza Kanunu’nun 481. maddesi yatıyordu. Buna göre gazeteler bir kişiyi yolsuzluk, hırsızlık gibi sebeplerle suçlama hakkına sahip değillerdi. Bu iddialarını kanıtlayacak belgelere sahip olsalar bile bunların yayımlanması mümkün değildi. Tek parti döneminde toplumda infial doğurması muhtemel skandalların önünü kesmek amacıyla çıkarılan yasanın istisnası devlet memurlarıydı. Memur ve müstahdemler hakkında bir suçlama söz konusu olduğunda iddianın ispatı, delillerin ibrazı mümkündü. Siyasetçilere gelince 1949’da Yargıtay onların devlet memuru sayılamayacağına dair verdiği kararla siyasetçileri “hakkında belge açıklanamayacak kişiler” sınıfına sokmuştu.

Komisyondan döviz talebinde bulunan ama alamayan iş adamlarının ihbarları bir yana, beş bakandan oluşan komisyonda görevli bazı bakanların tahsislerden yüzde 10’a varan oranda komisyon aldıkları söyleniyordu. Bu arada DP işi, iddiaları gündeme taşıyan gazeteleri hatta bu gazeteleri basan matbaaları kapatmaya kadar götürmüştü. Başbakan ve çevresindeki kadro, milletvekili ve bakanların sıradan devlet memuruyla aynı şekilde değerlendirilmesine karşıydı. 1949’da Zafer gazetesinin yayına başlamasına kadar Demokrat Parti kendisini destekleyen bir yayın organına sahip değildi. Sadece bazı gazetelerin ya da gazetecilerin kişisel destekleri vardı. Menderes, kendisine yakın bir basın ortamı oluşturmaya karar verdi ve basını zor durumda bırakan yeni bir basın kanunu hazırladı. Gazeteciler için yüksekokul mezunu olma şartı getirildi. Bu da yetmedi, gazete kâğıdına büyük oranlarda zam yapıldı. Çok geçmeden gazeteleri ayakta tutan tek sağlam gelir kaynağı olan resmî ilan hükümet yetkisine alındı. Zamanla iktidar istediği gazeteye ilan musluğu açıp istemediğine kapatır konuma geldi. Rahatsızlık o boyuta tırmandı ve tutuklanan gazeteciler konusu öylesine dal budak sardı ki DP içinde bazı milletvekilleri hükümeti, hatta doğrudan Menderes’i suçlamaya başladılar. Bu vekiller “hükümetin manevi şahsiyeti aleyhine” suç işledikleri iddiasıyla mah-küm edilen gazeteciler için ispat hakkı istiyorlardı. Ancak Menderes bunu kabul etmedi. İspat hakkı isteyen milletvekillerinden dokuzunu partiden ihraç edince, 10 milletvekili istifa etti. Fakat krizlerin ardı arkası kesilmedi. Ticaret Bakanı Sıtkı Yırcalı hakkında verilen gensoru DP Meclis Grubu’nu patlama noktasına getirdi. Bütün kabine toptan istifa etti. Menderes kürsüye çıkarak “Siyasi kaderimi sizin oylarınıza terk ediyorum” şeklinde dramatik bir konuşma yaparak durumu toparladı. Teşekkür için kürsüye çıktığında heyecan içinde “Dilerseniz hilafeti bile getirebilirsiniz” diyordu.

İthal İkamesi: (Bkz. Montajcılık).

K-L

Kara Çete (İttihat ve Terakki Gıda Bakanı Kara Kemal’in çetesine verilen ad): Gıda Bakanı Kemal Bey, İttihat ve Terakki’nin en ilginç simalarından biriydi. Milletvekili olmayan tek hükümet üyesi olan Kemal Bey, halk arasında “Zülüflü” veya “Kara Kemal” lakaplarıyla anılıyordu. İttihat ve Terakki’nin Genel Merkezi’nde Talat Pa-şa’ya “Büyük Efendi”, Kemal Bey’e de “Küçük Efendi” deniliyordu. Kara Kemal, parti içinde olağanüstü örgütlenme yeteneğiyle tanınmıştı ve savaş sırasında da fırıncı, bakkal, manav, kasap gibi esnaf ve sanatkar kesimini örgütlemişti. Esnaf örgütünü güçlü bir yapı hâline getirmiş, eski loncaları canlandırmış ve esnaf arasında birlikteliği sağlamıştı. Hamallar Teşkilatı ise bir tür komando kuvvetiydi. Babıâli Baskını’nda Enver Paşa’nın sivil militanlarını Babıâli’nin kapısına yığan da ondan başkası değildi. Sait Halim Paşa ve Talat Paşa kabinelerinin kuruluşu sırasında, en önemli rolleri üstlenmişti. Resmî hiçbir sıfatı olmadığı hâlde kendi çevresinde yarattığı güç sayesinde İttihat ve Terakki’nin İstanbul Örgütü aracılığıyla çok güçlü bir derebeylik düzeni kurmuştu. Kara Kemal yeri geldiğinde, Talat, Enver ve Cemal’den oluşan üçlü yönetime gözdağı vermeyi de ihmal etmiyordu. Kendisinin istediği yapılmadığı takdirde, emrindeki ayak takımına dayanarak her şeyi alt üst edecek güçte olduğunu hissettiriyordu. Kara Kemal, görevinin ilk döneminde İstanbul’un sadece beslenmesini tekeline almış bir kişiyken, daha sonraları İstanbul’un ekonomik yaşantısının tek düzenleyicisi hâline geldi. İddialara göre Kemal Bey, zenginleştirmeye karar verdiği insanları, kendisine olan bağlılıklarına göre değerlendiriyordu. Bu dönemde bulgur krallarından, pirinç, yağ ve şeker krallarına kadar savaş zengini bir zümre oluşturuldu. Yapılanların ardında “Kara Çete” olduğu değerlendirilmesi yapılırken, İttihatçıların tüm yargılanmalarında (1918, 1919, 1926) Kara Kemal’in şirketleri boy hedefi seçildi. Ağır ve somut bir suç saptanamayınca, bazı küçük suiistimaller üzerinde duruldu. Ankara İstiklal Mahkeme-si’nde verdiği ifadesinde, iktisat ve maliye uzmanı olmasına rağmen kendisine hiçbir şekilde danışılmadığından yakınan dönemin Maliye Nazırı Cavit Bey de, Kara Kemal ve arkadaşlarını “Her partiye musallat olan asalaklar” olarak niteledi. Tarık Zafer Tunaya’ya göreyse, Kemal Bey’in girişimleri yarım kalmış bir devletçilikti.

KİT’lerin Zararları (Bir ekonomi efsanesi): Türkiye ekonomisi, 24 Ocak Kararları’yla yapısal bir değişim sürecine girmişti. Devletin küçültülmesi de, özelleştirme politikalarıyla adım adım hayata geçirilecekti. Kararlara göre, kamu yatırımları tasfiye edilecek ve KİT sistemi politikacıların ellerinden kurtarılacaktı. Bu aşamadan sonra Cumhu-riyet’in ilk yıllarında kurulan ve ülkenin yeniden kuruluşuna ilk harcı koyan kamu kuruluşları, ekonomik krizlerin nedeni olarak gösterildi ve suçlu ilan edilmeye başlandı. Halkın birikimleriyle oluşan KİT’ler, her türlü kaynaktan yoksun bırakılıp fiilen zarar ettirilmeye çalışıldı. Bu dönemde bütçe açıklarının sorumlusu olarak gösterilen KİT’ler, borç tuzaklarına sürükleniyordu. KİT’lerin sahibi konumdaki Hazine, kendi kuruluşlarına yatırım ve sermaye artırımı için kaynak aktarmıyor ve bu kurumlar iç ve dış piyasalardan borçlanmaya zorlanıyordu. Oysa daha önce gördüğümüz gibi devlet, iflas ettirilen, batırılan, hortumla-nan onlarca özel sektör işletmesini ve bankasını devralmış ve milyarlarca doları bulan zararlarını üstlenmişti. Devlet bankalarının özel sektöre bol keseden kredi dağıtması da işin cabasıydı. Bu durum, ilk bakışta görev zararlarının oluşmasına neden oluyor gibi gözükse de gerçekte bu kurumların zarar etmediğini kanıtlamaktaydı. Bu kurumlar, uluslararası rekabete hazırlanmamış, yağmalanmış ve partizanlık yapılarak kadroları şişirilmişti. Bütün bunlara rağmen, zarar ettikleri öne sürülen KİT’lerin bütçeye katkıları hiç de az değildi. Örneğin, 1999 Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu yıllık KİT raporlarında, Türkiye’nin toplam vergi gelirlerinin yüzde 29,50’sinin KİT’ler tarafından sağlandığı belirtiliyordu. 1980’li yıllar, KİT’lerin “zarar” ettiği yönündeki ideolojik bombardımanın da yapıldığı yıllardı. KİT’lerin kurumlar vergisi içindeki payı yüzde 30 civarında olmasına rağmen, sistemli olarak KİT’lerin bütçe üzerindeki yükünden bahsediliyor ve zarar ettikleri ileri sürülüyordu. ANAP iktidarı bu propagandayla özelleştirmeyi dayatmak istiyordu. Nitekim, özelleştirme uygulamaları program olarak benimsenerek hayata geçirildi.

KİT’leri Özelleştirme (Kârlı kuruluşların özelleştirilmesinin mantığı hâlâ çözülemedi): 1930’lu yılların başında devlete ait fabrikalar ileride özel sektöre devredilmek üzere birer birer açıldı. Fakat başta II. Dünya Savaşı gibi olağanüstü bir dönemden geçilmesi nedeniyle, bu konu uzunca bir süre ülke gündemine gelmedi. 19501960 yılları arasında Türkiye’de liberal ekonomi tam manasıyla uygulamaya konmuş, serbest piyasaya dayalı kapitalist bir kalkınma modelinin ilk adımları atılmıştı. 1950’de Demokrat Parti, KİT’leri özelleştirme sloganıyla iktidara gelmişti ancak yaşanan süreç karşısında kamu yatırımlarını artırmak zorunda kaldı. 1951-1960 yılları arasında 13 yeni kamu iktisadi teşebbüsü kuruldu. Aslında hükûmet 1950’lerin başında bu kuruluşları özel sektöre devretmeye çalışmıştı. Fakat özel sektör bu kuruluşları devralmaya hiç niyetli değildi. Hatta bazı özel sektör temsilcileri, kamu kuruluşlarının hisse senetlerinin alımını hü-kûmet bonolarından daha az riskli ve daha kârlı hâle getirecek hiç de gerçekçi olmayan ayrıcalıklı koşullar talep etmişlerdi. Hatta Başbakan Menderes 1954’te şu sözleri söylüyordu:

“Ülkede o kadar çok kârlı yatırım olanağı vardı ki bu koşullarda bile, özel sektörün kamu işletmelerini devralma fikrine ilgi gösterme ihtimali pek yüksek değildi.”

Özelleştirmelerin ülke gündemine girebilmesi için 1980’li yıllara kadar beklenmesi gerekiyordu. Özelleştirme kamuoyuna sürekli değişen gerekçelerle sunuldu. Fakat gerçekte satılanlarsa, en kârlı kurumlar oldu.

Koç-Sabancı Rekabeti (İki büyük sermaye grubunun bitmek bilmeyen mücadelesi): Türkiye’nin iki büyük topluluğu arasında yüksek sesle ifade edilmese de bir çekişmenin varlığı bilinen bir gerçektir. Bu rekabet, sanayi sektöründeki çekişmeden, ticari bankaların hisse senetlerinin toplanmasına ve hatta sanat eserlerinin satın alımına kadar çok çeşitli alanlara yayılmıştı.

Çekişmeye ilişkin ilk somut adım 1970’li yıllarda atıldı. Bu yıllarda Odalar Birliği, ithal kotalarının paylaştırıl-masında önemli bir yetkiyle donatılmıştı. 1971’e kadar devam eden bu uygulamada özel sektöre tahsis edilen döviz, odalar aracılığıyla dağıtılmaktaydı. Bu yetkiler, odalara hâkim olma yarışını da kızıştırıyor, oda yönetimine egemen olan, olmayana göre çeşitli avantajlar sağlıyordu. Mustafa Sönmez’den ödünç aldığımız bilgilere göre, oda yönetiminde bulunan Sakıp Sabancı, Odalar Birliği’ndeki konumunun sağladığı avantajı kullanarak Koç’un yabancı bir ortakla Türkiye’de aynı malın üretimi için izin almasını engellemiş oldu.

Türkiye’nin en büyük iki sermaye grubunun ilişkileri her zaman rekabete dayalı olmadı. Zaman zaman işbirliğine de yönelmişlerdi. Sabancı ve Koç Holding uzun yıllar, Garanti Bankası’nın yönetimini birlikte yürüttü. 1980’li yıllarda, Türkiye’nin en büyük iki grubunun finans sektöründeki ortaklığı o dönemin flaş gündem konularından biriydi. Her şey iyi başlamış ve iyi gideceğe benziyordu. Ta ki Koç Grubu Garanti Bankası’nda sermaye artırımı is-teyinceye kadar. Mevduatı büyütmek, şube sayısını artırmak ve bankayı daha ileri noktaya taşımak için sermaye artırımı şarttı. Ancak ortada ciddi bir sorun vardı. Sabancı Grubu sermaye artırımına karşı çıkıyordu. Koç ailesinin çabaları sonuç vermeyecek ve sermaye artırımı gerçekleşmeyecekti. Sonuçta anlaşamayan iki ortak, bankayı 1983’te Ayhan Şahenk’e sattı.

1993’te Gümrük Birliği tartışmaları Koç ve Sabancı gruplarını bir kez daha karşı karşıya getirdi. Toyotasa Yönetim Kurulu Başkanı Özdemir Sabancı’nın “Biz Gümrük Birliği’ne hazırız” demesiyle başlayan Koç-Sabancı kavgası, Koç Holding İdare Komitesi Başkanı İnan Kıraç’ın, “Öz-demir Bey herhâlde daha sanayici olmadı” suçlamasıyla tırmandı. Kıraç, “Koç grubu olarak Gümrük Birliği’nden korkmuyoruz ama otomotiv yan sanayii henüz hazır değil” dedi. Gümrüklerden Sorumlu Devlet Bakanı Nafiz Kurt da GB’ye giriş konusunda görüş ayrılığına düşen Koç ve Sabancı gruplarının tartışmalarına karışarak şunları söyledi:

“Bu tartışmalar kendi aralarında, bizi hiç ırgalamaz. Türkiye’yi Sabancı ile Koç idare etmiyor. İtalya’da üretilen Fiat otomobili ile Tofaş’ın ürettiği Fiat aynı mı? Onlar da aynı standardı getirsinler. Kuyruklarına basınca ağlayacaklar mı?”

2005’te iki topluluk bir kez daha ortak iş yapmaya karar vermişti. Koç Grubu, Gima’yı almak için Fiba Holding ile görüşmeler sürdürdüğü sırada, Gima ve Endi mağazalar zincirinin yüzde 40 hissesinin Sabancı grubuna ait Carrefoursa’ya satılmasıyla, Türk Telekom ve Milli Piyango özelleştirmelerinde birlikte hareket etme kararı alan iki grubun oluşturduğu ortaklık sona erdi.

Konut İkramiyeleri (Bankacılıkta lotarya uygulamalarından biri): 1944’de kurulan Yapı ve Kredi Ban-kası’nın ilk kez 1945’te uygulamaya başladığı gayrimenkul ikramiye çekilişleri, kumbara sahiplerine ikramiye olarak para dağıtılmasından ibaretti. Yapı Kredi Bankası yeni girdiği bankacılık sektöründe İş Bankası ve Ziraat Bankası ile rekabet edebilmek için çekilişlerde ikramiye olarak konut vermeye başladı. Bankanın başlattığı bu yeniliği kısa sürede diğer bankalar da uygulamaya başladı. Murat Koral-türk’e göre, savaşın ardından 1950’li yıllarda banka mevduatlarındaki artışta ikramiye çekilişlerinin önemli katkısı oldu. İkramiye uygulamasının bankacılık sektörüne olduğu gibi kentleşme sürecine de olumlu yansımaları oldu. O günün şartlarında modern konutlarda oturmak isteyenler bu uygulamayla teşvik gördü. Dolayısıyla bir yandan tasarruflar teşvik edilirken, diğer yandan da yeni şehirli bir sınıfın hiç değilse küçük bir parçasının oluşumuna da bu uygulamalarla katkıda bulunulduğu bir gerçektir.

Kot, Kot Değildir (Türkiye’de blucinin yaratıcısı Muhteşem Kot’un reklam sloganı): İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde Amerikan kültürü, dünyanın her tarafına hızla yayılıyordu. Levi Strauss’un 1800’lerin sonunda Amerika’yı demiryolu döşeyerek kat eden işçiler için tasarladığı blucin, Karaköy’deki Necati Bey Caddesi’nden İstanbul çevresine, Ankara’da da Hergele Meydanı ve Samanpa-zarı’ndan Anadolu’ya yayılıyor, işçi ve köylünün iş elbisesi ihtiyacını karşılıyordu. Blucinler birçok ülkeye kaçak yolla giriyordu. Türk gençlerinin ilgisini gören “Amerikan pazarları” bu fırsatı değerlendirmekte gecikmedi ve kısa sürede bir “ikinci el” blucin sektörü oluştu.

Kamu kuruluşlarına ve orduya personel giysisi sağlayan tüccar-terzi Muhteşem Kot, blucini 1940’da Fransa’da tanımıştı. Taş gibi sağlam, olağanüstü dikişleri olan bu rahat ve bakımı kolay pantolonu Amerika’da çiftçilerin ve sığır çobanlarının giydiğini öğrenen Kot, Türk işçi ve köylüsünün de aynı rahatlıkta bir ürüne ihtiyacı olduğunu düşüncesiyle Türkiye’ye döner dönmez üretim yapmaya karar verdi. Bütün olumsuz şartlara rağmen ilk pantolonu yapmayı başardı. Pantolonların etiketi Levi’s benzeriydi, bir pantolonu iki tarafından ayrı yönlere çeken atlar vardı. Bu simge, dayanıklılığı ifade eden bir göstergeydi.

1958’de soyadını verdiği “Kot” markasını tescil ettirdi, 1960’da da Kot adı markalaştı. Pantolonların çok sağlam olması, üç dikişli makinelerle dikilmesi, temizlenmesinin kolaylığı, ütü istememesi gibi nedenlerle özellikle köylü ve işçilerin ısrarla aradığı pantolon hâline geldi. İlk blucinler renk olarak bugünküleri andırıyordu, ama aynı değildi. Çünkü “denim” denen blucin kumaşı, Hindistan’da aynı adlı bitkiden elde edilen “indigo” boyalı iplikle dokunmadığı için yıkanma ve aşınmayla rengi açılmıyordu. Ancak Muhteşem Bey’in ürettiği kot pantolonlar, blucinler gibi giyildikçe beyazlamak yerine lacivert rengini koruyor, çok yıkandığında ise sararıyordu. Gerçi, Türk işçi ve köylüsü için bu durum önemli bir sorun teşkil etmiyordu, ancak yeni yetişen genç nesil için beyazlamayan bir blucin giy-mektense, hiç giymemek daha iyiydi. Hemen çözüm bulundu. Muhteşem Bey’in oğlu Aytaç Kot, anlatıyor:

“Çamaşır makinesinin içine attık ponzalarla pantolonları; çok küçük açılmalar oldu, o kadar. Bu arada 30 tane marangozların kullandığı zımpara makinelerinden alıp 2 bin pantolonu tek tek ağarttık. Derken kimya mühendisleri ponzanın yanı sıra bazı formüller geliştirdi de biz de Avrupa’dakiler gibi üretime başladık. Bu mamullerle 1979’da Rumeli Caddesi’ndeki dükkân açıldığında büyük izdiham oldu, polis zor baş edebildi. Vitrinde bir çamaşır makinesiyle Silivri’den toplattığım çakıl taşları ve ağarmış blucinler vardı. Olay çıktı, işte gerçekten “stonewash” (taş yıkama) idi. Başta Samanyolu Sokak’taki tekstilciler olmak üzere bunu gören herkes blucinlerini makinelerde taşla yıkamaya başladı, hâlbuki alakası yok.” (Yener Süsoy, Hürriyet, 10 Mart 2003)

Ünlü blucin markalarının 1980’lerden itibaren Türkiye’ye yasal yoldan girmeye başlamasıyla o zamana kadar iyi satış rakamlarına sahip olan Kot marka blucin artık ikinci sınıf oldu. Kot’un üretimine 1992’de son verildi.

Amerikan blucinine Türkiye’de “Kot” denir. Kot, aslında pantolon adı değil, tek başına bir markanın adıydı.

Kriz Yılları (1970’li yıllara genel olarak takılan ad): Petrol krizleri, ekonomide yaşanan gerilemeler ve sosyal çalkantılar, 1970’lerin belirleyicisi oldu. 9 Ağustos 1970’te devalüasyon yapılarak, Türk lirasının dolar karşısındaki değeri 9’dan 15 liraya düşürüldü. 1973-1974 petrol bunalımı, ekonomiyi derinden sarstı. Bunalımın ekonomiyi etkilemesini ertelemek amacıyla, yurtdışından kısa vadeli ticari krediler ve dövize çevrilebilir mevduat (DÇM) sağlanması yoluna gidildi. 1970’li yıllarda sanayileşme stratejisi ithal ikamesine dayanmasına karşın, ekonominin dışa bağımlılığı arttı. Hızlı yatırım temposu, beraberinde ithalat artışını getirdi. Öyle ki, ihracatın ithalatı karşılama oranı, yüzde 60’lardan yüzde 30’lara kadar düştü. Özellikle 1970’lerin ikinci yarısında, enflasyon 3 haneli rakamlara kadar ulaştı. Türkiye’nin 70’li yıllarına ekonomik kriz damgasını vurunca ekonomi durma noktasına gelmişti. Fabrikalar ya düşük kapasiteyle ya da hiç çalışmıyordu. Türkiye, 1979’un sonunda borç erteletmeksizin borç ödeyemez hâle geldi ve uluslararası finans piyasasında kredi güvenirliğini yitirdi. Dönemin Türkiye ekonomisinin fotoğraflarını, benzin, sana yağ ve tüp kuyrukları en iyi şekilde süslüyordu.

Kurtarma Operasyonları (Özel zararları kamuya mal etmenin bir yöntemi): Türkiye’de ilk şirket kurtarmaları 1930’lu yıllarda yaşandı. Süreyya İlmen Paşa, Türkiye’de girişimci sınıf yaratılmasının öncülerinden biriydi. Türk havacılığının gelişimine de öncülük eden Süreyya Paşa, ordudan ayrılarak, devlet yardımı almadan 1914’te, İstanbul Balat’ta kurduğu Süreyya Paşa Mensucat Fabrikası ile de Türkiye’nin ilk sanayicilerden biri oldu. 1927’de sinema ve tiyatro salonu açan Paşa, 1940’lardan itibaren de bugün kendi adıyla anılan Süreyya Paşa Göğüs Hastalıkları Hastanesi, Süreyya Plajı, Süreyya Paşa Sanatoryumu gibi kuruluşların gerek arazilerinin gerekse mülklerinin de sahibiydi. Ne yazık ki örnek girişimci Süreyya Paşa’yı sıkıntılı günler bekliyordu. Paşa’nın Mensucat Fabrikası, 1936’da büyük bir mali sıkıntı yaşıyordu, fabrikanın satılması ya da kapatılması gerekiyordu. 1937’de Celal Ba-yar’ın Başbakanlığı döneminde, devlet tarafından şirket kurtarma operasyonlarından ilki bu fabrika için gerçekleştirildi. Fabrika, 1943’te borçlarından kurtarılarak aileye teslim edildi. Türkiye’de girişimciliğin öncülerinden olmasına rağmen Süreyya Paşa’nın sosyal amaçlı olanlar dışındaki teşebbüsleri ayakta kalamadı. Malvarlığını büyük oranda bağışlaması ve Adalet Mensucat fabrikasında gerekli yatırımlara gidememesi, Cumhuriyet’in ilk girişimcilerinden birinin sonunu getirdi.

Türkiye’de şirket kurtarma operasyonları 1980’li yıllarda da sürdü. Faizlerin 1981’de serbest bırakılmasıyla hızlı reel faiz artışları, “paradan para kazanma” işlerini cazip hâle getirmişti. Piyasadaki daralma sonucu paraya sıkışan iş adamları ve özellikle de müteahhitlerin faiz hadlerine dikkat etmeden borçlanmaları 1982-1983 yılları arasında ciddi bir “para piyasası krizi” yarattı. Yüksek faizin cazibesine aldanan binlerce kent insanı, malını mülkünü satarak faize yatırmıştı. Kriz sonrası Meban ve Kastelli gibi çok sayıda büyük ve küçük banker iflas ederken para yatıranların çoğu paralarını geri alamadı. Bu arada Hisar-bank, Odibank, İstanbul Bankası, İşçi Kredi Bankası, Bağ-bank gibi küçük bankalar da iflas ettiler. Bu bankaların dördü iştirakleriyle birlikte Ziraat Bankası’na, İşçi Kredi Bankası da İş Bankası’na devredildi. Türkiye Sınai Kalkınma Bankası’ysa İş Bankası’nın iştirakiyle kurtarıldı. Bu yıllarda verilen türlü destekler yetmeyince, birçok şirket tamamen ya da KİT’lerin iştirakiyle kurtarıldı. DİSÜTAŞ, TOE ve Asil Çelik gibi üç şirket, üstelik üst üste iki kez kurtarıldı. Bu kurtarılma işlemleri sonunda olanlar tabii ki hiç kimseyi şaşırtmadı. Türkiye Emlak ve Kredi Bankası ve Anadolu Bankası ayakta duramaz hâle geldiler ve birleşmek zorunda kaldılar.

Küçük Amerika (Türkiye’nin kendini görmek istediği bir model): “Küçük Amerika olma” sevdası, popüler ekonomi tarihimizin en önemli sayfalarından biridir. Rüyalar, düşler ve zenginlikler ülkesi ABD’nin bu imajı diğer milletler gibi Türkleri de etkilemiştir. Onun için, zenginliğin ve refahın simgesi ABD gibi olmak, 1950’li yıllarda Türklerin en büyük düşüydü.

Küçük Amerika deyimini Celal Bayar meşhur etmişti ancak ilk kullanan o değildi. Sözün isim babası CHP’nin Başbakan Yardımcısı Nihat Erim’di. Erim, 19 Eylül 1949 tarihinde İzmit’te iyimser bir konuşma yapıyor, ancak tarih vermeden bu sözü ilk kez kullanıyordu:

“Eğer bir dış felakete uğramazsak, ben memleketin yakın geleceği için çok ümitliyim. Yakın bir gelecekte, Türkiye küçük bir Amerika hâline gelecektir”.

Aradan üç yıl geçti ve Türkiye’de köprünün altından akan sular değişti ve demokratlar iktidara geldi. Başbakan Adnan Menderes, “Amerika ne verirse alacak, ne yaparsa kabul edeceğiz,” diyordu. Demokratlar ayrıca her mahalleden zengin yaratmayı düşünüyor ve bu sayede Türkiye’nin de ABD gibi zenginlikler ülkesi olacağını vaat ediyorlardı. 22 Ağustos 1952’de DP iktidarının Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı Ekrem Hayri Üstündağ, Samsun’da verem hastanesinin temel atma töreninde, küçük Amerika olmak için kesin bir tarih verdi:

“Bu gidişle on yıl sonra Türkiye küçük Amerika olacaktır.”

Sağlık bakanının yaptığı konuşmanın üzerinden birkaç sene daha geçti ve bu sefer Cumhurbaşkanı Celal Ba-yar, 20 Ekim 1957 tarihinde Taksim’de küçük Amerika olmak için yeni bir süre koydu.

“Biz memleketimizde Amerikalıların ilerleyişleri seyrini takip ederek çalışmaktayız. Öyle ümit ediyoruz ki, otuz sene sonra bu mübarek memleket 50 milyon nüfusu ile küçük bir Amerika olacaktır.”

Bayar’ın bu sözleri, Türk iç politikasında uzun yıllar öylesine yer etti ki, silahlı banka soygunlarının ve çeşitli suçların artması üzerine, 19 Ağustos 1961 tarihinde Cumhuriyet gazetesinde Ali Ulvi, karikatüründe Erim ve Ba-yar’ın bu sözlerini işleyerek altına; “Türkiye bir gün küçük Amerika olacaktır” diye yazdı. 2000’li yıllara gelindiğinde, Türkiye hâlâ “Küçük Amerika” olamamıştı. Zaten siyasilerden hiçbiri de ille “Küçük Amerika olalım” demiyordu.

Lan Terbiyesizlik Yapma: (Bkz. Erdoğan Üslubu).

Lockheed Rüşvet Skandalı (Sadece Türkiye’de soruşturulamamış bir rüşvet olayı): Aslında bütün her şey, ABD Senatosu Alt Komite üyesi senatör Frank Church’un, Lockheed uçak şirketinin Japonya, İtalya, Hollanda, Türkiye ve Belçika’da 1968’den itibaren sekiz yıl içerisinde 15 milyon dolar rüşvet dağıttığını açıklamasıyla başladı. Şirketin Türkiye’de dağıttığı rüşvet ise 13 milyon liraydı. İddialara göre de, 1970’lerde üçüncü kişilere “hediye” dağıtılması için Nezih Dural adında bir kişiye 876 bin dolar aktarılmıştı. Konunun Türkiye için bir onur sorunu olduğunu belirten 14 CHP milletvekilli, skandalı Meclis’e taşıdı ve bir meclis araştırması yapılmasını istedi. Adalet Bakanlığı da Ankara Cumhuriyet Savcılığı’nı harekete geçirerek, Lockheed’ın Türkiye temsilcisi David Cater’ın defterlerine el koydurdu. Bu arada Genelkurmay Başkanlığı da bir açıklama yaparak rüşvet konusunda soruşturma açıldığını bildirildi. İlerleyen günlerde, Nezih Dural’ın banka hesaplarına el kondu ve hakkında soruşturma başlatıldı.

ABD ile Türkiye arasında, skandalın araştırılmasıyla ilgili olarak bilgi alışverişinde bulunmak üzere anlaşma yapılmıştı. Anlaşmanın ön hazırlıkları sırasında ABD yönetimi, Hollanda hükümetiyle yaptığına benzer tarzda, “Meclis’e bilgi ve belge verilmesini” sağlayan özel bir hüküm konulmasına gerek olup olmadığını sormuş, ancak Başbakan Demirel “buna gerek olmadığını” söylemişti. Yapılan anlaşmaya göre de, ABD’nin göndereceği belgeler sadece adli kovuşturma yapan birimlere verilecek, aksi şekilde hareket edildiği takdirde bilgi ve belge akışı ABD tarafından durdurulacaktı. Anlaşma sonrası ABD sözünde durdu ve rüşvetle ilgili istenen belgeler Türkiye’ye gelmeye başladı. Fakat bilgi ve belgeler, anlaşmanın şartları bilinmesine rağmen, Başbakan Demirel’in onayıyla TBMM’deki komisyona teslim edildi. Bunun üzerine, ABD’den belge akışı durdu. Belge akışının durmasıyla da kaçınılmaz olarak, Meclis denetimi için yapılacak çalışmalar aksamaya başladı. Bu arada, Amerika’dan bilgi ve belge almak üzere Meclis Soruşturma Komisyonu’ndan birkaç kişinin ABD’ye gitmesi için Yılmaz Alpaslan’ın verdiği önerge Meclis tarafından reddedildi.

Bu sırada, 1977’de Meclis Lockheed Komisyonu çalışmalarını bitirdi. Komisyon, Başbakan Demirel ve Millî Savunma Bakanı Ferit Melen’i sorumlu buldu ve haklarında soruşturma açılmasını istedi. Komisyon Başkanı CHP’li Yılmaz Alpaslan, Amerika’dan gelen belgeler arasında yer alan rüşvet listesinin kayıp olduğunu açıkladı. Bu sırada ülkede yapılan seçimler ve hükümet değişikliklerinin ardından Lockheed ile ilgili gelişmeler bir süreliğine gündemden düştü. Lockheed rüşvet skandalında adı geçen ülkelerde skandala karışanlar yargılandı ve çeşitli cezalara çarptırıldı. Türkiye’de ise, rüşvet alanlar çeşitli nedenlerle yargılanamadı. Bir skandalın daha üstü arkasında yüzlerce soru işareti bırakılarak kapatıldı.

Meclis Lockheed Komisyonu’nun Başkanı Yılmaz Alpaslan’a göre rüşvet skandalı soruşturmasının kapanmasında birçok siyasinin etkisi vardı:

“O zaman bu rapor çeşitli yollarla engellenmeye çalışıldı. Bir kere Başbakan Demirel, Genelkurmay’dan belgeleri yollatmadı. Genelkurmay Başkanı Semih Sancar ile Millî Savunma Bakanı Ferit Melen de, aynı havada oldular. Belgeleri verdiğim Faruk Sükan’dan hiçbir ses çıkmadı. Belgeleri geri istedim. Bana yandığını söyledi. Ne yazık ki bir müddet sonra Faruk Bey istifa ederek, Demirel’in partisine tekrar döndü. Kısacası Ecevit’in basiretsizliği, Sü-kan’ın becerisi, Demirel’in transferi ile Lockheed Skandalı da kapandı. Meclis’te görüşülemedi.”

M-N

Marsilya Kiremitleri Olayı (Bir işadamının cin fikrinin nasıl çalıştığını gösteren canlı örnek): Türkiye’nin nereden nereye geldiğini gösteren canlı bir örnek olması nedeniyle bu konuyu bilmeyene “Sen ekonomiyi bilmiyorsun!” demek gerekir. İlk TBMM binası, harap hâldeydi. Bina Ankaralılar tarafından bağış toplanarak tamir ettirilmişti. Ancak binanın çatısı bir türlü tamamlanamı-yordu. Çünkü Cumhuriyet’in ilk yıllarında pek çok üründe olduğu gibi kiremit bulmakta da sıkıntı yaşanıyordu. Cumhuriyet’in kurulmasıyla birlikte başlayan yapılaşmada kullanılan kiremitler, Fransa’nın Marsilya şehrinden ithal ediliyordu. O yıllarda bir genç adam, o meşhur zekâsı ile sokak sokak dolaşıp evlerin çatılarındaki kiremitleri bir miktar para vererek toplamıştı. Sonra da bu topladığı kiremitlerle Meclis’in çatısını tamamlamıştı. Bu genç adam Vehbi Koç’tan başkası değildi.

Menderes’in Traktörleri (Tarımda makineleşmeyle ülkeye gelen traktörlere verilen genel ad):

DP’nin iktidara gelmesinin üzerinden çok geçmeden Türkiye, tarımda makineleşme olgusuyla tanıştı. Türk tarı-mındaki makineleşme ancak ithal edilen traktörlerle sağlanıyordu. Bir anda traktörler ülkeyi doldurmuştu ve yeni gelen traktörlere “Menderes Traktörü” deniliyordu.

Traktör konusunda madalyonun bir de diğer yüzü vardı. Bu konuda da ülkede çarpık ve savurgan bir makineleşme sorunu yaşanıyordu. Bazı kaynaklar Türkiye’nin zirai mekanizasyona geçmesiyle tam 173 değişik marka ve tipte traktörün yurda sokulduğunu tespit etmişti. İthal edilen traktörlerin asgari 173 markada oluşu, kullanılmasında, bakımında, onarımında ve yedek parça temininde büyük zorlukları da beraberinde getiriyordu. Marka bolluğu 1950’lerin ikinci yarısından itibaren yaşanacak döviz sıkıntısının da bir başka kaynağıydı. 1952’den itibaren Amerikan yardımları aksamaya başlayıp 1954’ten sonra da döviz sıkıntısı yaşanınca yabancı traktör üretici firmaları fikir değiştirmeye başladı. Artık onlar da “montaj üretimi” konusunda ortaklığa razı oldular. İlk olarak Minepolis Moline, Türk Traktör adıyla 1950’li yılların ortalarından itibaren faaliyete geçti.

Mercümek Skandalı (RP’nin adının karıştığı rüşvet skandalı): Refah Partisi’nin adının karıştığı Türkiye’nin önemli yolsuzluk olaylarından biri. 1994’ün ilk aylarında Refahlılar, Bosnalı Müslümanlara maddi yardımda bulunmak amacıyla tüm ülke çapında ve yurtdışında başlattıkları kampanyalarla, cami önlerinde ve mitinglerde yardım paraları topluyorlardı. Toplanan yardım paralarının da Bosna-Hersek hükümetine gönderildiği belirtiliyordu. Fakat çok geçmeden Bosna’ya gönderilen yardım paralarının yerine ulaşmadığı yönünde söylentiler yayılmaya başladı. İlk olarak, Bosna-Hersek’in Ankara Büyükelçisi Hajrudin Somun, RP’nin kendilerine hiç para göndermediğini açıkladı. İddialara göre de toplanan yardım paraları Bosnalı Müslümanlara gitmemiş, RP’nin seçim harcamalarında kullanılmıştı. Toplanan yardım paralarının Bosna-Hersek hükümetine gönderilmediğine ilişkin bir açıklama da dönemin başbakanı Tansu Çiller’den geldi. Söylentiler üzerine RP Genel Başkan Yardımcısı Şevket Kazan parayı partinin değil, partililerin topladığını, paranın İzzetbegoviç’in bir temsilcisine verildiğini ve kaç para olduğunu bilmediklerini söyledi. Kazan ayrıca, toplanan yardımların yasadışı yollarla Bosna’ya gönderildiğini ve Bosnalıların bu parayla silah aldıklarını ileri sürdü. Devlet Bakanı Necmettin Cevheri ise, RP’nin topladığı 26 milyar liradan sadece 6 milyar lirasının teslim edildiğinin belirlendiğini, 20 milyar lirayı ise göndermediklerini iddia etti. Bir süre sonra, RP’nin Bosna’ya yardım organizasyonunun başında olan Süleyman Mercümek’in, batan Marmara-bank ve TYT’de 1 milyon 800 bin doları ile 100 bin markı bulunduğu ortaya çıktı. İlerleyen günlerde Mercümek Skandalı’nın sonuçlarıyla ilgili siyasi gelişmeler de yaşanmaya başladı. ANAYOL hükümeti döneminde RP’nin Çiller hakkında soruşturma önergeleri vermesi üzerine, DYP de ellerinde RP’ye Libya ve Arap ülkelerinden yasa dışı yüklü yardımlar geldiğini ve Mercümek’in RP’nin gizli kasası olarak çalıştığını gösteren kesin deliller olduğunu öne sürmüş, araştırma önergesi vermişti. Mercümek’i araştırmak için kurulan komisyonun tamamlanmamış taslak raporunda ise, Mercümek’in Avrupa, Türkiye ve Ortadoğu arasındaki para trafiğini yönettiği ve 14 ayrı bankada yüklü döviz hesabının bulunduğu bilgisi yer aldı. 1996’da komisyona bilgi veren DYP Grup Başkan Vekili Ali Rıza Gönül, partisinin girişimiyle kurulan Mercümek Komisyo-nu’na, elinde belge olmadığını söyledi. Bu açıklamayla, daha önce Meclis tutanaklarına geçen kendi konuşmasını da yalanlamış olan Gönül, suçlamalarla ilgili olarak ellerinde belge olmadığını, sadece gazete haberlerinden yola çıkarak araştırma önergesi verdiklerini belirtti. Aslında yaşananlar çok da sürpriz değildi. Çünkü iki parti birbirini aklıyordu. TEDAŞ, TOFAŞ ve Mal varlığı araştırma komisyonlarında Tansu Çiller’i aklayan RP’ye bu kez de DYP’den destek gelmişti. Mercümek Komisyonu’nda, Mercümek’in RP ile hukuk dışı parasal bir ilişkisinin saptanmadığı kararı çıktı. Mercümek Skandalı’nın hukuki boyutundaki gelişme ise İstanbul-Konya arasında gidip gelen davanın, sonunda zaman aşımı nedeniyle düşmesi oldu.

Millî İktisat: (Bkz. Ey Türk Zengin Ol!).

Millîleştirmeler (Cumhuriyet döneminde yapılan ilk devletleştirme): 29 Ekim 1929’da New York Bor-sası’nda başlayan ve daha sonra zincirleme olarak bütün dünyaya yayılan ekonomik krizin etkisiyle hükümet, önemli ekonomik kararlar aldı. Uluslararası yatırımcıların bütün azgelişmiş ülkelerde yatırımlarını azalttığı bu yıllarda, Türkiye’de de benzer bir süreç yaşandı. Eldeki bilgilere göre, 1930-1945 yılları arasında Türkiye’de yabancı sermayenin etkinliği azaldı. Âli İktisat Meclisi kayıtlarına göre, yeni yabancı özel sermaye yatırımları 1929 yılında 12 milyon TL düzeyindeyken, 1931’de 1 milyon TL’nin altına düştü. Türkiye’de faaliyette bulunan şirketlerin sayısı

1927’de 113’ken 1933’de 71’e indi. En büyük daralma yabancı bankalar ve sigorta şirketlerinde yaşandı. Bankalar, şubelerinin birçoğunu 1930’ların başında kapattı. Ülkede faaliyette bulunan yabancı bankalar şube sayısını hızla azalttı. Yabancı sermaye açısından bu döneme millîleştirmeler damgasını vurdu. Cumhuriyet kurulduktan sonra özellikle kamu hizmeti niteliği taşıyan alanlarda faaliyet gösteren yabancı şirketlerin değerleri karşılığında millîleş-tirilmesine gidildi. 1928’de Anadolu, Mersin-Tarsus-Adana demiryolları ve Haydarpaşa Liman Şirketleri satın alındı. Millîleştirmeler, 1933’ten sonraki yıllarda hız kazandı. 16 yıl sürdü ve yabancı şirketlere tazminat olarak 236,5 milyon İsviçre frangı, 204,5 milyon Fransız frangı, 34,8 milyon İngiliz sterlini ve 10,7 milyon Türk lirası ödendi. (Hazine Dergisi, 80. Yıl Özel sayısı, s.113) 1923-1950 döneminde hükümet, 24 ayrıcalıklı yabancı şirketi millîleştirdi. Fakat yine de “millîleştirme” işlemlerini yabancı sermayeye karşı uygulanan bir politika olarak görmemek gerekir.Nitekim millîleştirmelerin en yoğun olduğu 1934-1938 yılları arasında Türkiye’de 32 yeni yabancı şirket faaliyete geçmiştir.

Missouri’nin Türkiye Ziyareti (İlk ABD savaş gemisinin Türkiye’ye gelişi): II. Dünya Savaşı’nın sona erdiği çift kutuplu dünyada Türkiye artık, siyasal olarak tercihini yapmak zorundaydı. Zaten bir yandan da Türkiye’nin başı toprak talebinde bulunan kuzey komşusu Sovyetlerle dertteydi. Türkiye-Amerikan ilişkilerinde en önemli dönüm noktası, 1946 yılında dönemin en güçlü savaş gemisi Missouri’nin İstanbul Limanı’na gelmesi oldu. ABD Başkanı Truman, 1946 yılı Nisan ayında Missouri zırhlısını Rusların Türkiye’den taleplerinin kabul edilemez oluşunu göstermek ve gövde gösterisi yapmak için İstanbul’a göndermişti. Tabii ki resmî gerekçe çok daha başkaydı. Türkiye’nin Washington’daki Büyükelçisi Münir Ertegün bir süre önce ölmüştü. Gemi, onun naaşını getiriyordu. Missouri’nin Türkiye’ye geleceği haberinin duyulması üzerine hazırlıklara biraz da abartılı olarak başlandı. Amerikan denizcilerinin karaya çıkacağı Dolmabahçe’de, yıllardır duran molozlar temizlenirken, Dolmabahçe’nin kırık camları bir gün içinde değiştirildi, caddeler sulandı, duvarlar yırtık afişlerden arındırıldı. Kızkulesi’nin üzerine “Welcome Missouri” yazısı oturtuldu ve Türk mahyacılık tarihinde ilk kez bir camiye, Dolmabahçe’deki Bezmialem Valide Sultan Camii’nin minareleri arasına “Welcome” mahyası asıldı. Beyoğlu ve Kapalıçarşı’daki hazırlıklar ise ticari amaçlıydı. Hazırlıklara genelevleriyle ünlü Abanoz Sokağı da dâhil edildi. Yukarıdan gelen emirlerle genelevler boyanıp, ABD askerlerinin hizmetine sunulmak üzere hazır hâle getirildi. 5 Nisan 1946 günü Missouri, Dolmabahçe önlerinde demirlediğinde yer yerinden oynadı. Gelen bir savaş gemisi değil, sanki ABD’nin kendisiydi. Missouri zırhlısı ile artık Türkiye’de hiçbir şey eskisi gibi olmayacaktı. Zırhlının gelişinden 6 gün sonra Türkiye, ABD’den 500 bin dolar borç istiyor ve istediğini alıyordu.

Gelen bir savaş gemisi değil, sanki ABD’nin kendisiydi. Missouri zırhlısı ile artık Türkiye’de hiçbir şey eskisi gibi olmayacaktı.

Montajcılık (Bir sanayileşme stratejisi): Montajcılık, Türkiye’nin yoğun kalkınma hamlesi içine girdiği 1950’li yıllarda başlamıştı.1960’lardan sonra ise bayağı somutlaşmış bir ifade olarak sanayi literatürüne girdi. Sadece otomotiv ürünlerinde değil, ziraat aletleri, buzdolabı, elektrik süpürgesi gibi ev aletleri, radyo, pikap, teyp, elektrikli tıraş makinesi gibi elektronik cihazlar, yazı ve hesap makineleri ile telefon santrallerinde uygulanan üretim yöntemi olarak, montaj tekniği kullanılıyordu. Montaj Sanayi Talimatı, 1964’te Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Montaj üretimi yapan sanayi kuruluşlarında da büyük kabul gören talimatın temel esprisi ithal ikamesine dayanıyordu. Talimat, ithal edilecek herhangi bir aksamın veya materyalin yerine yerlisinin yapılıp oturtulmasını emretmekteydi. Temeli “döviz tasarrufu” demek olan ithal ikamesi gerçekleştirilirken uyulması gereken esasları bünyesinde toplamış olan mevzuat şekline de “Montaj Sanayi Talimatı” adı verilmişti. Dönemin kimi gözlemcilerine göre, ABD ve Avrupa ülkelerini yaklaşık 50 yıl geriden takip eden otomotiv endüstrisi günümüzde kullandığı teknolojiyi bu sayede yakalamıştır. Kimilerine göre, zaten başka da çare yoktu. Türkiye 1963’te planlı kalkınma dönemine girmiş ve karma ekonomi düzeni içinde, dış ticaret politikası araçlarından da yararlanarak hızlı bir sanayileşmenin gerçekleşmesi amaç edinilmişti. Bu amaç doğrultusunda bir sanayileşme stratejisi olarak, birçok azgelişmiş ülkede olduğu gibi Türkiye’de de salt ithal ikamesi politikası seçilmişti. Türkiye’de montaj tesislerinin kurulmasıyla, Türkiye gibi azgelişmiş ülkeler taşıt araçları ithalini en aza indirerek, komple taşıt ithali yerine parça ithal ederek montaj taşıt üretmeye başladılar.

Mutlu Azınlık (DP iktidarı döneminde kolayca zenginleşenlerin genel adı): 1950’li yıllarda, enflasyon sabit gelirlileri perişan ederken iş çevrelerinin geliri artıyor, fakirden zengine doğru bir gelir transferi gerçekleşiyordu. Karaborsa, spekülasyon ve siyasi nüfuz nedeniyle kolay para kazanma yolları artmış, hırsızlık ve yolsuzluk söylentileri almış başını yürümüşken Başbakan Menderes, kendi uyguladığı politikanın sonuçlarından şikâyet etmekteydi:

“Çalıyorlar, birader, çalıyorlar. Ne diyeyim, Allah belasını versin! Ama ben ne yapayım? Ben Başvekilim, müfettiş değilim ki!”

Ekonomi üzerindeki baskılar ve ardından gelen müdahale politikaları spekülatif faaliyetlerin artmasına yol açtı. Karaborsacılığa ve ithalat izinlerinin dağıtımına ilişkin yolsuzluk söylentileri gazetelerin manşetlerinden hiç inmiyordu. “Mutlu azınlık” deyimi bu yılların ürünüydü ve kitlelerin fakirleşmesi pahasına kolayca zenginleşen bir azınlığa karşı uyanan öfkeyi dile getirmekteydi. Olayların üzerine giden hükümet yine de çaresiz kalmaktaydı. 1954’ün ilk yarısında çeşitli bakanlıkların temsilcilerinden oluşan bir ekip İstanbul, Ankara ile Türkiye’nin güney ve batı bölgelerinde yoğun bir stok denetimine girişti. Denetimlerin sonucunda, birçok ithalatçı yasadışı stok bulundurulduğu gerekçesiyle tutuklandı. Önlemlere rağmen, karaborsa artmaya, fiyatlar yükselmeye devam ediyordu. Karaborsacılara yönelik öfkenin boyutları o derece arttı ki, 1956’da Meclis’e getirilen ve reddedilen yasa teklifinde karaborsacıların idamı isteniyordu.

Naylon Çorap (II. Dünya Savaşı sonrası tanışılan çorap türü): Savaş yılları insanların yaşam tarzlarını da etkiledi. Savaş yıllarında şapkanın yerini başa türban tarzında bağlanan büyük eşarplar almaya başlamıştı. Şapka, savaşla birlikte yok olup gitmişti. Savaştan sonra 1950’lere doğru Amerika’ya yakınlaşmayla birlikte, Amerikan tipi yaşam tarzı da egemen oldu. Türkiye’yi buzdolabıyla tanıştıran Frigidaire ve diğer markalar çok yaygın-laşmasa da yavaş yavaş evlerdeki yerlerini almaya başladılar. Modanın gündemindeki naylon çorap, ipek çorabın yerini hızla doldurdu. İnsanlar pamuk ve merserize çoraplardan sıkılmışlardı. Çok çabuk eskiyen ve kullanışsız olan bu çorapların yerini o yıllarda yeni çıkan naylon çoraplar almaya başlamıştı. Naylon, Avrupa’daki savaşın bitmesinin ardından revaçta olan maddeydi, o zamanın en büyük icadıydı. Naylondan yapılmış kadın çorapları ve erkeklerin Frenk gömlekleri en revaçta olan şeylerdi. Bu süreçte naylon gömlek, naylon çamaşır, naylon elbise edinme merakı hızla arttı. Türkiye’de de 1946’dan itibaren büyük kentlerdeki mağazaların vitrinlerini artık “naylon” çoraplar süslüyordu. Ucuz oluşları ve yıkanmasının kolaylığı nedeniyle naylon çorap yeni dönemin en önemli mamullerinden biriydi. Naylon çorap, bu yıllarda Türkiye’deki değişimi sergileyen en önemli nesneydi. Kadınlar arkadan dikişli naylon çoraplarıyla öykündükleri Amerikan aktrislerine biraz daha yaklaşıyorlardı.

O-Ö

Onlar Ortak, Biz Pazar (AB’yi olumsuzlayan anonim bir söz): Avrupa Birliği-Türkiye ilişkilerinin resmî başlangıcı, Avrupa Ekonomik Topluluğu’nun 6 ülke tarafından kurulmasının ardından Türkiye’nin ortaklık için 1959’da yaptığı başvuruya dayanır. Türkiye’nin Ortak Pazar serüveni, Menderes iktidarının son yıllarına rastladı. 1959’da Yunanistan AET’ye katılmak için başvurunca, Türkiye de aynı yolu izledi.

AET Bakanlar Konseyi, Türkiye’nin ortaklık başvurusunu kabul etti ve yapılan hazırlık görüşmelerini takiben 12 Eylül 1963 tarihinde, “Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu arasında bir ortaklık yaratan Anlaşma” olan Ankara Anlaşması imzalandı. Ankara Anlaşması, imzalandığı dönemde ciddi tartışmalara neden oldu. Öncelikle anlaşmayla 1838 tarihli Baltalimanı Serbest Ticaret Anlaşması arasında bir paralellik kuruldu. Ortak Pazar karşıtlarına göre, 1838 ve 1963 anlaşmaları, ticaretin serbestleştirilmesi, dış ticaret vergilerinin ve destek monopollerinin kaldırılması, yabancılara serbest ticaret yetkisi verilmesi gibi konularda “tam bir benzerlik” taşıyordu. Bu düşüncenin savunucularına göre, Lozan Anlaşması kapitülasyonları ve kapitülasyonların genişletilmesi anlamına gelen 1838 Ticaret Anlaşması’nı kaldırmıştı ancak Ankara Anlaşması, Lozan’ın kaldırdıklarını dünyanın gelişen koşullarında geri getirmişti. Ayrıca “Onlar Ortak, Biz Pazar” sözleri, dönemin gençliğinde geniş bir kabul görmüştü.

Aslında dönemin Türkiyesi’nde, henüz emeklemekte olan Türkiye sanayisinin, Ortak Pazar’ın rekabet koşullarına dayanamayacağı korkusu hâkimdi. Büyük sanayiciler içinse zaten böyle bir kaygıya kapılmaya gerek yoktu. Çünkü onlar, ilişkide bulundukları büyük yabancı firmaların uygun gördüğü faaliyetleri rahatlıkla sürdürebileceklerdi. Öte yandan, dönemin üniversite gençliği, “Ortak Pazar ve Montajcılığı” birlikte algılıyor ve gösteriler düzenliyorlardı. Montaj üretim şeklinin endüstriyel bir üretim şekli olmadığı gerekçesiyle montaj kavramı, “ambalaj sanayii” biçiminde adlandırılıyordu. Dönemin Türkiye-si’nde montaj sanayiisini, yabancı sermayenin Türkiye’ye soktuğu “Truva Atı” gibi algılayanlar da mevcuttu. Dönem boyunca böylesine tepkilerin verilmesinin bir nedeni biraz da Kıbrıs olaylarıydı.

Orijinal mi, Yerli mi? (Bir ekonomi tekerlemesi): Montaj Sanayi Talimatı’nın uygulanmaya başladığı 1960’lı yıllarda, otomotiv sektöründeki tamirci kesim yedek parça konusunda tercihini “orijinal”den yana kullanıyordu. Tamir için arabasını getiren müşterisine, bulabilirse mutlaka orijinal yedek parça getirteceğinin sözünü verirdi. Orijinal sözcüğü bu dönem dilimize yerleşmişti. 1964’ten sonra talimatın yayımlanmasından itibaren, yedek parça perakendecileri ve otomobil sahipleri yerliyi kabullenmekte zorlanıyorlardı. Yerliyi kabul etmeleri için bir hayli zamana ihtiyaçları vardı.

Önce Ekmekler Bozuldu (Oktay Akbal’a ait bir kitap): Türkiye İkinci Dünya Savaşı’na girmemişti ama her an savaşa girecekmiş gibi hazırlıklı olması gerekiyordu. Ekmeğin vesikayla dağıtılması, karaborsa olayları almış başını gitmişti. Böyle bir ortamda, gazeteci-yazar Oktay Akbal, ilk kitabını Önce Ekmekler Bozuldu adıyla yayımladı. 1946’da yayımlanan ilk kitabında, savaş yıllarında Türkiye’de değişen değer yargılarını anlatıyordu. Kitapta, 1940’lı yılların Türkiyesi’nde yaşayan bir gencin gözünden, onun düşlerini, aşklarını ve umutlarını aktarmaya çalışmıştı. Öykü, “Önce ekmekler bozuldu” diye başlıyor ve ardından “sonra her şey” diye devam ediyordu. Kitap, yıllar sonra popüler hayatımızın en önemli sözlerinden biri oluverdi. Ne zaman ki toplumdaki olumsuz değişimler ve yozlaşmalardan bahsedilse söze “Önce ekmekler bozuldu” diye başlanır oldu.

Örtülü Ödenek Skandalı (Çiller döneminin skandalı): Cumhuriyet tarihi boyunca Başbakanlık’ın örtülü ödenek harcamaları kamuoyunun gündemine sık sık geldi ve tepkiyle karşılandılar. Konuyla ilgili ilk tartışma 27 Mayıs’ın ardından, Yassıada duruşmaları sırasında yaşandı. Başbakan Adnan Menderes’in mahkûm edilme nedenlerinden biri de örtülü ödenekten zimmetine para geçirme suçlamasıydı. Turgut Özal döneminde de yaşanan örtülü ödenek krizlerinin ilki, halterci Naim Süleymanoğ-lu’nun Türkiye’ye getirilmesi sırasında ortaya çıktı. Özal, örtülü ödenekle ilgili iddialar üzerine Süleymanoğlu’nun Türkiye’ye getirilmesi için Bulgaristan’a bir milyon dolar ödendiğini açıkladı. 1993 yılında, dönemin İstanbul Valisi Hayri Kozakçıoğlu’nun banka hesaplarında 7,5 milyar lira bulunduğu belgelendi. Bunun üzerine Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel, bu paranın, “devlet sırrı” sayılabilecek konularda kullanılmak üzere örtülü ödenekten gönderildiğini bildirdi. Örtülü ödenek tartışmalarının kamuoyunda en çok gündeme geldiği olay ise Selçuk Parsadan skandalı oldu. Selçuk Parsadan isimli bir dolandırıcının, emekli Orgeneral Necdet Öztorun’un adını kullanarak, seçimlerde destek vaadiyle Tansu Çiller’i kandırdığı ortaya çıktı.

DYP ile koalisyon ortağı olan CHP’nin Genel Başkanı Deniz Baykal’ın 1995’te koalisyon ortaklığını bozmasının ardından erken seçim kararı alınmıştı. Kamuoyu anketlerinde oylarının eridiğini gören Çiller’in MHP ile işbirliğine girme isteğiyse, kullanılması Başbakan’ın yetkisinde olan “örtülü ödenek” tartışmalarını sıkça gündeme getiriyordu. Türkeş ile Çiller arasında yapılan protokolün basına sızması, örtülü ödenek tartışmasının hararet kazanmasına neden oldu. ANAP lideri Mesut Yılmaz, MHP’ye örtülü ödenekten para aktarıldığı ve MHP’ye bazı kadroların tahsis edileceği yönünde iddialar ortaya atmıştı. RP’li Şevket Kazan da, örtülü ödeneğe 500 milyar lira para aktarıldığını açıklayınca, Çiller’in Kazan’a tepkisi sert oldu: “Bunu söyleyenler sadece şerefsiz değil, milliyetsizdir de.”

ANAYOL koalisyonu hükûmetinin kurulmasından sonra da seçimlerin birinci partisi RP, bu ittifakı bozmak için Çiller hakkındaki yolsuzluk dosyalarını ardı ardına gündeme getiriyordu. Çiller’e Yüce Divan yolunun açılmasının ardından ortaklar bir yol ayrımına girdi. Hürriyet gazetesinde Kazan’ın iddia ettiği örtülü ödeneğe 500 milyar lira aktarılmasına ilişkin banka dekontunun yayımlan-masıyla iddialar farklı bir boyuta taşındı. Belgeye göre, “gizli hizmet giderleri” için kullanılması amacıyla, Başbakan Çiller adına Vakıflar Bankası Ankara Merkez Şube-si’ndeki 8 no’lu hesaba 500 milyar lira aktarılmıştı. Paranın alındığı tarih ise Yılmaz ile Erbakan’ın koalisyon hükûme-ti için anlaşmaya varmasıyla aynı tarihe rastlıyordu. Belgenin yayımlanmasına ilk tepkiler, devlet sırrının ortaya dökülmesinin “yanlışlığı” üzerineydi. Ancak Çiller, paranın çekildiğini itiraf ediyor ve paranın “devlet menfaati” için kullanıldığını ileri sürüyordu.

Bu arada, gazeteci Emin Çölaşan, S.P. isimli kişinin Emekli Orgeneral Necdet Öztorun’un adını kullanarak Çiller’i 5 milyar 500 milyon lira dolandırdığını kamuoyuna bildiriyordu. Çiller’in Özel Kalem Müdürü Akın İstanbullu, kendisini emekli Orgeneral “Öztorun” olarak tanıtan bir kişiye örtülü ödenekten 5 milyar 500 milyon liranın ödendiğini doğruladı. İstanbullu, adının “Selçuk Parsadan” olduğu anlaşılan kişiye, Atatürkçü bir vakıf için bina yapılması amacıyla para verildiğini ve bu paranın “Çil-ler’in emriyle ödendiğini,” söylüyordu. Çiller aynı gün, Akın İstanbullu’nun açıklamasıyla çelişen bir açıklama yaparak, böyle birini tanımadığını ve Necdet Öztorun adına kimseye para vermediğini yazılı bir açıklamayla duyurdu.

Bu arada skandalın kilit ismi Selçuk Parsadan’ın gazeteci Uğur Dündar’a Çiller’i nasıl dolandırdığını ayrıntılarıyla açıklaması geniş yankı uyandırdı. Başbakan Mesut Yılmaz ile Çiller arasında karşılıklı suçlamalar sürerken, örtülü ödenekteki 500 milyarın nerede harcandığı bir türlü gün yüzüne çıkmadı. Çiller basına, Cumhurbaşkanı De-mirel ile görüştüğünü ve örtülü ödenek konusunda kendisine “bilgi verdiğini” açıkladı. Bu açıklamanın hemen arkasından Cumhurbaşkanlığı’ndan yapılan yazılı açıklamada Çiller’in sözleri yalanlandı. Bu sırada DSP, örtülü ödenek konusunda soruşturma önergesi verirken, RP de Çiller’in mal varlığı ile ilgili olarak araştırma önergesini TBMM’ye getirdi. Hükûmet daha fazla dayanamadı. Mesut Yılmaz’ın istifasıyla sona erdi. Mesut Yılmaz’ın istifası, örtülü ödenek tartışmasının da bitmesi anlamına geliyordu. Hükûmet kurma görevi verilen Erbakan, DYP ile ittifaka gidip kendisinin ortaya attığı örtülü ödenek iddialarından vazgeçince REFAHYOL iktidarının ilk tohumları da atılmış oldu. Örtülü ödeneğin 5 milyar 500 milyon lira dolandırıldığına karar veren Ankara 9. Ağır Ceza Mahkemesi, Selçuk Parsadan’ı 6 yıl hapis cezasına çaptırdı ve 5 milyar 500 milyon liranın yasal faiziyle birlikte Hazine’ye geri ödenmesine karar verdi.

Özal’ın Prensleri (Önemli görevlere tepeden inme getirilen Amerika eğitimli bürokratlar): 1980’ler-de “Özal’ın Prensleri” olarak lanse edilip önemli görevlere tepeden inme getirilen Amerika eğitimli gençler olan Rüş-dü Saraçoğlu, Coşkun Ulusoy, Bülent Şemiler, Engin Civan, Cengiz İsrafil ve Turgay Özkan’a bu isim verilmişti. Kamu bürokrasi geleneğinden gelmeyen prenslerin emrine önemli fonların verilmesi ciddi şekilde eleştirilmişti. Prenslerin çok azı başarılı olurken bazıları da Türkiye’de yaşanan önemli skandalların baş aktörleri oldu.

P-R

Peşin Veren, Veresiye Satan (Türkiye’nin yaşadığı yüksek enflasyon dönemini anlatan fotoğraf):

Türkiye’de, 10 yıl öncesine kadar yüksek enflasyon ortamı ve talep fazlası nedeniyle veresiye satan vade farkı nedeniyle ciddi şekilde zarara uğruyordu. Peşin satmakta direnen, malını satmakta zorlandığı gibi, sattığında da aynı malı yerine koyamadığı için giderek sıfırı tüketiyordu. “Peşin Veren, Veresiye Satan” fotoğrafı bütün bu durumu simgeliyordu ve tüm Türkiye’ye yayılmıştı. Veresiye dışında satış yapamayan perişan dükkân sahibinin bir tarafta, peşin sattığı için mutlu ve kendinden emin duran esnafın diğer tarafta olduğu o fotoğraf karesi uzun süre hafızalardan silinemedi. Fakat işin komik tarafı aradan yıllar geçtikten sonra, ekonomide bugün geldiğimiz noktaya baktığımızda yapılan satışların neredeyse tamamının kredi kartıyla, yani bir anlamda veresiyeyle gerçekleştirildiğini görüyoruz. Bu resimde başlıkların yerinin değişmesi gerekiyor.

Nostaljik bir fotoğraf olarak, “ağlayan çocuk” resmiyle birlikte sahaflarda bulmak hâlâ mümkündür.

“Peşin Veren, Veresiye Satan” fotoğrafı, Türkiye’nin bir dönemini simgeler. Veresiye dışında satış yapamayan perişan dükkân sahibi bir tarafta, peşin sattığı için mutlu

ve kendinden emin duran esnaf diğer tarafta.

Plan mı, Pilav mı? (Planlama anlayışını hafife alan zihniyet): 1965 Seçimleri öncesi ülkede “Plan ve Pilav” tartışmaları, siyasi propaganda sürecine bir kez daha damgasını vuruyordu. Bu tartışma CHP ile AP arasında yaşanıyordu. CHP, ülke kalkınmasının planlamayla gerçekleşeceğine inanırken, AP ise planlamaya karşı olmadığını, ancak konunun çok da abartılmaması gerektiğine işaret ederek somut şeylerin insan hayatındaki önemine vurgu yapmaya çalışıyordu. Her ne kadar Türkiye kamuoyu bugün “Plan mı Pilav mı?” ikilemini dönemin Adalet Partisi lideri Süleyman Demirel ile hatırlasa da aslında bunu ilk söyleyen o değildi. Bazıları da bu ikilemi ifade eden siyasinin DP lideri Adnan Menderes olduğunu zanneder. Oysaki “Plan değil Pilav” deyimini Demokrat Parti lideri Menderes de söylememişti. Bunu söyleyen Maliye Müfettişi Hüsnü Bengi’ydi. Bürokrat-politikacı-yazar Cahit Kayra, kitabında Bengi’nin amacını şu sözlerle anlatır:

“ ‘Plan değil Pilav’ deyimini Demokrat Parti lideri değil, Maliye müfettişi Hüsnü Bengi koymuştur. Maksadı bizim 1948’de Marshall Yardımı’ndan pay alabilmek için Paris’e götürdüğümüz Türkiye Ekonomik Kalkınma Planı’nı betimlemekti. Şevket Süreyya tarafından hazırlanan III. Sanayi Planı’nın Amerikalılarca kabul edilmeyeceği anlaşılınca onun yerine Paris’e getirilen (ve pek ciddi olmayan plan) için Hüsnü Bey böyle bir espri yapmıştı.” (Kayra, 1995, s.142)

Popüler Ekonomi Gazeteciliği (Günlük ekonomi haberleri): 1980’lerde Turgut Özal’ın ekonomiyi liberalleştirmesi, bir anlamda sokağın diliyle ekonomi haberciliği yapmanın önünü açtı. Necati Doğru “fileli, sepetli, enflasyon canavarlı” haberlerle popüler ekonomi gazeteciliğini başlattı. Bir yandan da Nezih Demirkent’in KOBİ ve Anadolu odaklı Dünya gazetesi devreye girdi. Fakat asıl kırılma, ulusal basının ekonomiye daha fazla ilgi duymasıyla başladı.

Rumeli Demiryolları Olayı (Memurlara rüşvet verilmesi geleneğini başlatan yolsuzluk): Tanzimat dönemi yöneticileri Avrupa’yla yakınlaşmanın demiryollarıyla sağlanacağının farkına varmıştı. İstanbul’dan Bal-kanlar’a uzanacak bir demiryolunun, aynı zamanda askerî ve ekonomik faydaları da olacaktı. 1869’da Macar kökenli Yahudi Banker Baron Maurice de Hirsch, 2 bin kilometre olarak düşünülen hattın yapımına talip oldu. O andan itibaren de, tabiri caizse “dünya çapında bir ihale yolsuzluğunun çarkları” işlemeye başladı. Bayındırlık Bakanı Garabet Artin Davut Paşa’nın, Paris’te Hirsch’le imzaladığı sözleşme, hükümet cephesinde tartışmalara neden oldu. Kendisinden açıklama istendiğinde Davut Paşa’nın sözleşme hükümleri hakkında fazla bilgili olmadığı ve metnin, Hirsch’in önerdiği bir avukata yaptırıldığı anlaşıldı. Girişeceği işten büyük bir rant ümit eden Baron Hirsch, rüşvet çarkını döndürmeye Davut Paşa ile başlamıştı. Konunun Vekiller Meclisi’nde tartışılması üzerine, Şirvanzade Rüştü Paşa, inşaatın devletin kendi kaynaklarıyla yapılmasını önerdi. Ancak Osmanlı’nın Balkanlar’da demiryolu inşa etmesine sıcak bakmayan Ruslar, bin bir türlü entrikayla buna engel olabilirdi. Rusya engelini aşmanın tek yolu, Avrupa’nın büyük devletlerinin desteğini almaktı. Eğer Avusturyalı ya da Fransız bir mali grup işe karışırsa, yatırımcıların devletlerinden alacakları destek Rusya’nın muhalefetini engelleyebilirdi. Birkaç düzenlemenin ardından Rumeli Demiryolları’nın yapımı ve işletme imtiyazı, 99 yıl süreyle Avusturya tebaasından Baron Hirsch’e verildi. Rumeli Demiryolları imtiyazını aldığında hiçbir sermayesi olmayan ve iflas etmiş bir banker konumunda bulunan Hirsch, bu işten meşru ve gayri meşru olarak kazandığı 350 milyon frank gibi muazzam bir meblağ ile bir anda Avrupa’nın sayılı zenginleri arasına girmişti. Bu olay ticari çevrelerde “yüzyılın vurgunu” olarak değerlendirilecekti. Ünlü tarihçi ve devlet adamı Ahmet Cevdet Paşa’ya göre de, memurlara rüşvet verilmesi “geleneğini” Osmanlı’ya Baron Hirsch’in bulaştırmıştı. Hirsch öldüğünde arkasında 800 milyon Fransız frangı tutarında bir miras bıraktı. Osmanlı Devleti, bazı devlet adamlarının aldığı rüşvetler sonucunda, hazinesine ağır bir yük getiren önemli bir borcun altına girdi. Rumeli Demiryolları Osmanlı’ya 2 milyar 800 milyon Fransız frangına mal oldu. 1954’te en son taksiti ödenen “Birleştirilmiş Osmanlı Borçları” arasında, Rumeli Demiryolları’nın borcu da bulunuyordu.

Rüşvetin Belgesi Olur mu? (Selim Edes’in meşhur sözü): Engin Civan Rüşvet Skandalı, Emlakbank Eski Genel Müdürü ve Özal’ın prenslerinden Engin Civan’ın 19 Eylül 1994’te Mecidiyeköy’de ünlü baba Alaattin Çakı-cı’nın tetikçisi Davut Yıldız tarafından vurulmasıyla ortaya çıktı. Cumhurbaşkanı Özal’ın en yakınında bulunan insanlar arasında başlayan para savaşında, Selim Edes ile Engin Civan’ın 5 milyon doları paylaşılamamış, bir yanı Dündar Kılıç ve kızı Uğur Kılıç ile Alaattin Çakıcı ve Tevfik Ağansoy’a diğer yanı Özal Ailesi’ne dek uzanan karmaşık ilişkiler ağı ortaya çıkmıştı.

Civan’ın vurulma olayının ardında Özal Ailesi’ne yakın iş adamı Selim Edes vardı. Edes, Engin Civan’a Emlak Bankası Genel Müdürlüğü döneminde, kredi sözü karşılığında 5 milyon dolar rüşvet ödemişti. Fakat krediyi alamadığı için parasını geri istiyor, Civan ise parayı geri ödememekte direniyordu. İddialara göre bu aşamada Özal’ın eşi Semra Özal devreye girip Selim Edes’i arayarak Dündar Kılıç’ın kendisini beklediğini ve alacak işinin çözüleceğini söylemişti. Dündar Kılıç’ın Selimpaşa’daki yazlığında yapılan toplantıya Civan ve Edes katılmıştı. Toplantıda, ısrarla böyle bir paranın alınmadığını söyleyen Civan, Edes’e, “O zaman belgesini göster,” demesi üzerine Edes “Rüşvetin belgesi olur mu?” yanıtını vermişti. Bu görüşmeden herhangi bir sonuç çıkmayınca, ünlü kabadayı Alaattin Çakıcı devreye girmiş ve Çakıcı’nın adamı Davut Yıldız, Civan’ı yaralamıştı.

S-Ş

Sattırmam Kardeşim (Halkçı Parti lideri Necdet Calp’in unutulmaz sözü): Dönemin ANAP lideri Turgut Özal’ın akılda kalan ilk polemiği, bir televizyon programında Calp ile giriştiği, “Satarım Sattırmam” polemiği oldu. 1983 Genel Seçimleri öncesi, Turgut Özal, Turgut Su-nalp ve Necdet Calp arasında yaşanan açık oturumun birinde “Boğaz Köprüsü” gibi kamuya ait mülklerin halka açılması gündeme geldi. Turgut Özal, iktidara geldiği takdirde Boğaz Köprüsü’nün hisselerini halka satacağının sözünü verirken, Necdet Calp de, ne olursa olsun böyle bir şeye asla izin vermeyeceğini belirterek, “Sattırmam efendim” diyerek, karşı çıkıyordu. Hatta o günlerde birçok magazin ve mizah dergisine de konu olarak, gündemden uzun süre düşmedi. ANAP iktidarıyla birlikte, köprü, baraj, enerji santralleri gibi tesislerin satışına ilişkin yasa Meclis’te sert tartışmalara neden olurken, yasa tasarısı daha sonra kanunlaştı. Kanun çıkmasının ardında da tartışmaların sonu gelmedi. Köprü ve barajların satılması konusunda DYP Genel Başkanı Yıldırım Avcı, “Mirasyediler her şeyi satarlar” derken, HP Genel Başkanı Necdet Calp, “Ermeni terör örgütü ASALA almak istese verilecek mi?” diye sitemde bulunuyordu. SODEP Genel Başkanı Erdal İnönü ise “Devlet malını satmaya kimsenin gücünün yetmeyeceğini” söylüyordu. 1984’ün Aralık ayında ise, Boğaziçi Köprüsü’nün 10 milyar değerindeki gelir ortaklığı senetleri İş Bankası aracılığıyla satışa çıkarıldı. Köprü senetleri kapışılırken bu satış işlemini geçiş ücretlerine yapılan zam haberi izledi.

Savaş Vurguncuları (İkinci Dünya Savaşı dönemindeki vurguncuların genel adı): İkinci Dünya Sava-şı’nın devam ettiği günlerde Türkiye’de, sıkıntılı günler yaşanıyordu. Savaş öncesi ekonomik kalkınmaya ayrılan ve zaten sınırlı olan kaynaklar, savaş yıllarında savunma giderlerine ayrılmaya başlanınca yatırımlar durma noktasına geldi. İthalata getirilen sınırlama ile tüketim mallarında başlayan sıkıntılar nedeniyle, zorunlu olarak tüketim malları üretimine yöneliş oldu. Hızlı enflasyon ve kıtlık nedeniyle halkın yaşam koşulları oldukça güçleşti. Karne uygulamasıyla zorunlu tüketim malları devlet kontrolünde insanlara ulaştırılmaya çalışılıyordu. Millî Koruma Kanunu ve diğer önlemler bile fiyatlardaki artışı engelleye-miyordu. Bu koşullar o dönemde “savaş vurguncuları” diye anılan yeni zenginlerin türemesine neden olmuştu. Önemli bir sermaye birikimi sağlayan tüccar ve büyük toprak sahipleri için, hızlı enflasyon ve kıtlıklar yaşanan bu dönemde vurgunculuk çok önem kazanmıştı. Böylelikle savaş vurguncularının sermaye birikimi sanayiye yönelmek yerine daha kazançlı olan ticarette kalmıştı.

Savaş zamanı vurgunculuğu, özel sektöre güvenilme-yeceğinin genel bir kanıtı olarak gösteriliyordu. Gazete manşetlerinde vurgun iddialarının yer almadığı tek bir gün yok gibiydi. En çok suçlananların başında ise, devlet memurluğu yaptıktan sonra iş dünyasına geçenler yer alıyordu. Öyle ki, 1945 Bütçesi Meclis’te tartışılırken bazı milletvekilleri, politikacı ve devlet memurlarıyla işadamları arasındaki gizli ilişkileri soruşturmak üzere, 1920’lerde kurulan İstiklal Mahkemeleri’ne benzer özel mahkemelerin kurulmasını istemişlerdi. Savaş yıllarında İstanbul’da yüzlerce “milyoner” doğmuştu. Bunlardan bir kısmı Anadolu’dan İstanbul’a yönelen yeni zenginlerdi. Savaş zenginlerinden, meşhur “Hacı Ağa” tiplemesi o günlerin Türkiye’ye armağanıydı. Hacı Ağa tipleri, Varlık Vergisi uygulamasından sonra yıkılan İstanbul tüccar gruplarının yerine geçme eğilimindeydi. İstanbul’daki Anadolu burjuvazisi, eski ve dokunulmaz mevkilere el atarak İstanbul burjuvazisini tedirgin ediyordu. Hüseyin Avni, Yurt ve Dünya dergisinin Temmuz 1943 sayısında gözlemlerini şöyle aktarıyordu:

“Kasaba tüccarı ve zengin köylüyü eğlendirmek için çalgılı gazinolar çoğalmıştır. Bu gazinolarda ekseriyetle Anadolu şarkıları söylenmekte, köylü kıyafetine girmiş kadın artistler Konya’nın kaşık havasını taklit ederek rumba ile karışık oyunlar oynamaktadırlar.”

Sevda Tepesi (İstanbul’da Araplara satılan tepe): Boğaziçi’nde Kandilli sırtlarındaki Sevda Tepesi’nin, 1985’te Suudi Arabistan Prensi Abdullah Bin Abdülaziz’e satılması sorun yarattı. Turgut Özal, Arap sermayesini Türkiye’ye çekmek istiyordu. 1984’te Özal, önce Suudi Arabistan Veliahtı Prens Abdullah bin Abdülaziz’e Sevda Tepesi’ni gezdirerek, araziyi satın almaya razı etti. Prens’in satın alma teklifi, arazinin sahibi Dirvana Ailesine, bizzat devlet kanalıyla iletildi. Türk basını ise bu dönem, Araplara arsa satılması girişimini eleştiriyordu. Suudi Prens’e arsa satma konusunda kararlı bir tavır takınan Başbakan Özal ise Prens’in Boğaz’da, saray değil 1000 metrekarelik bir ev yapacağını açıklıyordu. “Adamlara gel Boğaz’da yer al diye biz teklif ettik” diyen Özal, konunun hukuk devletiyle ilgisinin olmadığına inanıyordu. Ona göre, Arapların Boğaz’da yer almalarından sonra başka yabancılar da Boğaz’da yer alabilirlerdi. Dirvana Ailesi, imarsız arazilerini Prens’e satmaya karar verdi, ancak Suudi Prens’in arazinin sahibi olmasının önünde bir engel daha vardı. “Karşılıklılık ilkesi” gereği, Suudi Arabistan ile Türkiye Cumhuriyeti arasında gayrimenkul alım satımı yapılamıyordu. Özal, kolları sıvayarak Bakanlar Kurulu kararıyla, 1984’te Prens’in arazinin sahibi olmasını sağladı. Bu satıştan sonra Cidde Belediye Başkanı Farisi de Kandilli kıyısında yer almak için girişimde bulundu. Satış işleminden sonra, İmar Yasası’na eklenen meşhur 47. maddeyle Boğaziçi öngörünüm bölgesinde olan ve 5 bin metrekarenin üzerindeki arazilere yüzde 6 oranında imar izni verildi. Ancak bu değişikliği Anayasa Mahkemesi iptal edince Sevda Tepesi de Bin Abdülaziz’in elinde kaldı.

Sırtımızdaki Kambur: (Bkz. KİT’lerin Zararları).

Siyasetin Ticarete Alet Edilmesi (Ticaretin olağan akışına siyasi ilişkilerin bulaştırılması): Tek parti dönemindeki rüşvet olayları, İsmet Paşa’nın ifadesiyle “siyaseti ticarete alet etmek” türündendi ve bunun altında da Cumhuriyet yönetiminin “devlet eliyle ferdi zengin etmek” politikası yatıyordu. Bu dönemde daha çok resmî ideoloji, bürokrasi ve iş dünyası arasındaki organik bağların kurulmasında payanda görevi görmüş ve yeni kurulan siyasi rejimin temellerinden biri olan sermaye sınıfını güçlendirmenin aracı olarak kullanılmıştı. Başbakan İnönü ve arkadaşları, devlet nüfuzunu kullanarak banka ve şahıslara ait çeşitli işler yapılmasını eleştiriyordu. İnönü’nün, konuyla ilgili düşünceleri çok netti:

“Bir iş ki, kimse yapmaz, devlet yapar, bunu anlıyorum. Bir iş ki, hususi bir teşebbüs yapar, bunu da anlıyorum. Fakat devletin nüfuzunu kullanarak şahıslar ve bankalar yapar, bunu anlamıyorum. Ben devletçilik denen şeyi anlarım, fakat dolapçılığı anlamam”.

Celal Bayar, Mustafa Kemal’in dahi dar devletçilik düşüncesinden ileriye doğru bir kopuşu gerçekleştirdiğini, buna karşılık İsmet İnönü’nün düşüncelerinde en ufak bir değişiklik olmadığını düşünüyordu. İnönü ise İş Bankası ekibinin “siyaseti ticarete alet ettiği”ne inanıyordu. Bayar, bu ekibi İş Bankası yönetiminden alarak Denizbank’ın başına getirmişti. Fakat İnönü Cumhurbaşkanı olur olmaz hiç hazzetmediği bu ekibi tasfiye etti.

Sümerbank Modeli (Türkiye’yi sanayileştiren modelin yok oluşunun canlı örneği): Cumhuriyet’in ilk yıllarında kurulan bazı fabrika, işletme ve mağazaların bütünü Sümerbank’ı oluşturdu. Bu, “ithal ikame” yaklaşımıyla ülkeyi kuran kuşakların yoksulluğun yakıcılığına buldukları ilk çözümdü. Bugün, Mustafa Kemal ve arkadaşlarının 1930’lu yıllarda başlatmış olduğu büyük kalkınma hareketinin uygulayıcısı olan Sümerbank’ın fabrikalarının çoğu kapandı. Ondan geriye sadece, 70 yıllık bir sanayi kültürü kaldı. Sümerbank, fabrikasıyla, işletmesiyle, mağazasıyla, sosyal ve spor tesisleriyle uygarlık anlayışını Anadolu’ya taşıdı. Büyük umutlarla kurulan, Cumhu-riyet’in ilk büyük kalkınma hamlesi; adam kayırma, men-faatçilik ve partizanlık gibi nedenlerle amacına ulaşamadı. Bunun yanı sıra zamanında özel kesime devredilmediği ya da teknolojisini yenilemediği için devlet fabrikaları, zarar ettirilerek, ya birer ikişer kapanmak ya da devredilmek zorunda kaldı. 1990’lı yıllarda özelleştirme kapsamına alınan Sümerbank’ın mevcut birikimlerinin bir kısmı da kelimenin tam anlamıyla talan edildi.

Ülkenin kısa sürede sanayi ülkesi olması yolunda yeni bir model olan Sümerbank, sanayide devletçiliğin en önemli kurumlarından biri olarak kendisinden sonra gelişen ekonomik büyümenin mimarı oldu.

Şakir Zümre (Devletin sahip çıkamadığı bir girişimci): Cumhuriyet’in ilk yıllarında, özel sektörün karşılaştığı en önemli sorunlar, sermaye yetersizliği ve sanayi kredisinin bulunmayışıydı. Ayrıca hammaddenin temini ve kalifiye eleman eksikliği, Türk özel sektör şirketlerinin en önemli sorunlarından birkaçıydı. Özel sektör küçüklü büyüklü bazı yatırımlar gerçekleştirdi. Fakat bu dönemde yapılan özel sektör yatırımlarının çoğu sorunlarla baş edilemediğinden günümüze kadar ayakta kalamadı. Bunlardan biri de Zümre’ye ait fabrikalardı. Fabrikaların kurucusu Şakir Zümre, Bulgaristan’daki Türkler içinde Avrupa’da eğitim görebilme olanağı bulan ilk Türk gençlerinden biriydi. I. Dünya Savaşı döneminde Varna Türk milletvekili olarak Bulgar Parlamentosu’nda da bulunan Zümre, o yıllarda Sofya’da görevli bulunan Türk Askerî Ataşe, Yarbay Mustafa Kemal Bey ile yakın arkadaşlık kurmuştu. Şakir Zümre ile Mustafa Kemal arasında Sofya’da başlayan yakın arkadaşlık ve dostluk, Türkiye’nin ulusal bağımsızlık savaşı yıllarında da artarak devam etti. Mareşal Fevzi Çakmak’ın da yakın akrabası olan Zümre, Anadolu’da bağımsızlık savaşı veren ulusal güçlere, yurt dışından silah ve cephane göndererek, “imalat-ı harbiye” konusunda uzman, usta ve teknisyen bularak hizmet etti. Uzun yıllar Türk ordusunun gereksinimi olan silah ve cephanelerin üretimini yapan Zümre, Büyük Zafer’den sonra Bulgaristan’dan ayrılarak Türkiye’ye geldi. Atatürk’ün uygun görmesiyle, Türkiye’nin savunma sanayiinde ilk özel sek

tör fabrikasını kurdu. 1924’te Zümre tarafından tamamı yerli sermayeyle Haliç kıyısında imalat-ı harbiye ve madeni eşya fabrikaları kuruldu. Bulgaristan’dan getirilen yabancı usta ve teknisyenler ile imalata başladı ve kısa bir süre sonra fabrikada yerli işçi ve usta yetiştirmeyi başarabildi. Fabrikanın çalışmaları daha sonraki yıllarda çok farklı alanlara yayıldı. Zümre’nin fabrikası, çeşitli ülkelerden sipariş alarak yurt dışına mal ihraç etti. İhracat yaptığı ülkeler arasında Yunanistan, Bulgaristan, Polonya ve Mısır gibi ülkeler bulunuyordu. Yunan ordusunun “bomba” gereksinimini karşılamak üzere 1937 Şubat’ında Yunanistan’la yapılan 1,5 milyon liralık “iş sözleşmesi”, Türkiye’de büyük bir ekonomik zafer olarak değerlendiriliyor ve gazetelerin birinci sayfalarında en önemli haberler arasında yer alıyordu. Türk savunma sanayii tarihinde önemli bir yeri olan Türkiye’nin özel sektöre ait silah ve cephane fabrikası, II. Dünya Savaşı yıllarında teknolojisini yeni-leyemedi. Savaşın bitmesi ve Türkiye’ye yapılan Amerikan silah yardımlarından sonra Şakir Zümre Fabrikası, üretimine son vermek zorunda kaldı.

Şimendifer Siyaseti (Cumhuriyet’in ilk yıllarında izlenen ve demiryolu yapılmasının gerekliliğini savunan politikanın adı): Demiryolları o dönem için “sihirli” bir sözcüktü. Hatta 10. Yıl Marşı’nın da dizelerinden biri olan “Demirağlarla ördük ana yurdu dört baştan” sözleri, bir dönemin sanayileşme politikasının da ne olduğunu gösterir. 1920’lerin en kapsamlı ve önemli ekonomik altyapı faaliyeti demiryollarının yapımı oldu. Bununla birlikte Cumhuriyet’in ilk şimendifer okulu 1923’te açıldı. İşletilenlerin yanı sıra 10 yılda yeni yapılan 1000 kilometre demiryolu, bir ekonomik politikanın ötesinde, modernleş-meci ve kalkınmacı Cumhuriyet aydınlanmasının en belirgin göstergesiydi. Misak-ı Millî sınırları içinde, Cumhuriyet fikrinin her alana ve yurdun dört bir köşesine yayılması, iç pazarın bütünleşmesi ve ticaret ürünlerinin rahatça dolaşımı ve buna bağlı olarak ekonominin canlanması o yıllar için ancak demiryoluyla mümkün olabilirdi.

T

Tabu Yıkan Reklam (Reklamcılıkta devrim): 1994’te bir bankanın reklam filminde “Bay Pardon” olarak ünlenen tiyatrocu Kaan Girgin, sonraki reklam filminde izleyicilerin karşısına asker olarak çıktı. Asker imajı reklamlarda ilk kez işlenirken, yönetmenliğini ve senaristliğini Ali Taran’ın yaptığı bu reklam filmiyle Türkiye’de tabu olan bir konu yıkılmış oldu.

Tahkim Yasası (Yabancı hakem): Uluslararası Tah-kim’in yolunu açan ve bu yüzden uzun süren tartışmalara neden olan anayasa değişikliği teklifi, Meclis’te 1999’da rekor oyla kabul edildi. Tahkim ve özelleştirmeyi öngören bu değişiklikle artık Türkiye’de yatırım yapacak olan yabancılarla, devlet arasında yapılacak imtiyazlı şartname ve sözleşmelerde itilaf çıkması hâlinde, sorunu iki tarafın birlikte belirleyeceği “yabancı hakem”in çözmesi kararlaştırıldı.

Tasarruf Kutuları (Kumbara): Eldeki bütün imkânlar seferber edilerek, yokluklar içinden bir ülke kurulmuştu. Toplu iğneyi bile dışardan satın alan bir milletin kalkınması için belki de tasarruf etmekten başka çare yoktu. Tasarruf kutuları yani “kumbara”, bu dönemde İş Banka-sı’nın tasarrufu teşvik amacıyla attığı en önemli adımdı. 1928 yılı başında ülkedeki tüm yerli ve yabancı bankaların tasarruf hesapları ve bu hesaplara uyguladıkları faiz oranları konusunda kapsamlı bir çalışma yapan İş Bankası yönetimi, eylül ayından itibaren İstanbul şubesi vasıtasıyla bir kampanya düzenlemeye karar verdi. Hedef, tasarruf sandığı mevduatını 10 milyon liraya çıkarmaktı ve bunun için öncelik geleceğin büyükleri olan çocuklara verilecekti. Çocuklara tasarrufu aşılamanın en kolay yolu da Batı’da olduğu gibi kumbara dağıtmaktı. Bu nedenle banka yönetimi, ilk iş olarak Avrupa’ya kumbara siparişi verdi. Kumbaralar gelir gelmez büyük bir rağbet gördü. Her gün yüzlerce kişi “tasarruf kutusu” almak için şubelere başvuruyordu. Kumbara isteyenlerin büyük bölümü öğrencilerden, çocuğunu sevindirmek isteyen babalardan ve işçilerden oluşuyordu. Kumbaralar kısa sürede tükendi. Her gün şubelerden gelen kumbara talepleri karşısında, Avrupa’dan sipariş edilen kumbaraların acele gönderilmesi istendi. Dağıtılan kumbara sayısı 1930’da 16 bini buldu. 1934’te ise dağıtılan ve hesapları açılan kumbara sayısı 50 bine ulaştı. Cumhuriyet’in ilk yılları boyunca bankalar mevduatlara faiz vermek yerine yaptıkları çekilişlerle hesap sahiplerine ikramiye dağıttılar. Bankada kumbara hesabı açtıranlar tasarruf etmekle kalmayıp kura sonucu kazanacakları servetin hayalini kuruyorlardı. 1930’un son aylarına doğru yapılan İş Bankası’nın ikinci kurasının ödülü 1.000 liraydı.

Televole İktisatçı (Adını magazin programından alan ekonomi kavramı): Öncelikle Televole’nin ne olduğu konusunda kısa bir bilgi verelim. 2002’nin son aylarında MİT Müsteşarı Şenkal Atasagun’un “Televole” tarzı eğlence programlarına yönelik yaptığı eleştiri, gazete manşetlerine “Televole komünist yapar mı?” şeklinde yansıdı. Atasagun’un, “Bırakın doğuyu... Varsayalım, Ankara’nın varoşlarında yaşayan, altı çocuğu olan ve akşam evine ekmek götüremeyen birisiniz. Akşam televizyonunuzu açtığınızda Televole programlarında 60 kişinin nasıl yaşadığını görüyorsunuz. Siz olsanız ne düşünürsünüz? Ben bu durumda olsam, belki de komünist olurdum” sözleri, medyadaki aşırı magazinleşmenin toplumsal sonuçlarını da tartışma gündemine taşıdı. Hatta yaşanan ekonomik krizin sebebi olarak da gösterildi. MİT Müsteşarı’nın bu açıklamasıyla spor ve magazinin birlikte harmanlandığı Televole programları, televizyonlardaki çarpık magazinleşme anlayışının sembolü hâline geldi. İlk yapılmaya başlandığı 1990’lı yıllardan itibaren sayıları hızla artan Tele-vole tarzı programlar, kendi kültürlerini de yaratmakta gecikmedi. Uzmanlara göre Televole kültürü, toplumun en kolay yoldan benimseyeceği, en ucuz ve en yoz öğelerin paketlenerek insanlara verilme çabasıydı. Ekonomik krizden sonra iktisatçılar kelimesiyle yan yana gelmesiyle birlikte Televole kavramı yeni bir hâl aldı: Televole İktisatçıları. Bu yeni deyim genel olarak her gün televizyona çıkıp, Türkiye’nin durumunu güllük gülistanlık gösteren iktisatçılar için kullanılmaya başlandı.

Tesettür Modası (İslami moda türü ): 1980’lerden sonra belirgin bir şekilde siyasallaşan ve popülerleşen İsla-mi akımın etkisi, 1990’larda giyim-kuşam kültürüne de yansıdı. Siyasetteki bütün çalkantılara rağmen İslami yaşam tarzı kendi giyim sektörünü de yaratmakta gecikmedi. Tesettür firmalarının ilki Tekbir Giyim firmasıydı. 1982 yılında tesettür giyimi imalâtına başlayan ve 1990 yılında Tekbir Giyim Anonim Şirketi’ni kuran Karaduman kardeşlerden Mustafa Karaduman, Aksiyon dergisine verdiği röportajda, “Bu alandaki boşluğu doldurmak” amacıyla tesettür giyim işine girdiklerini açıklıyordu:

“1980’li yıllarda mağazalarda gerçekten tesettüre uygun kıyafet bulmak mümkün değildi. Bulunan birkaç mağaza ise küçük çapta perakende iş yapıyorlardı. O dönemde sadece Mesture Giyim ve Altıniğne gibi birkaç firma bu alana yatırım yapmıştı. Biz bu tesettür olayının yüzde 98’i Müslüman bir ülkede bütün insanlarımızı ilgilendirdiğini düşündük ve bu alandaki boşluğu doldurmak istedik. Bizim insanımız yaşasa da yaşamasa da İslam’a gönülden inanıyor. Bu insanlara İslam’ın emrettiği tesettürün tanıtılması hâlinde sıcak bakacaklarını düşünerek bu işe girdik. O yıllarda tesettür kelimesi de tam bilinmiyordu. Sanki Arap kıyafetiymiş gibi düşünülüyordu.” (Aksiyon, 24.07.2000)

1990’lı yıllarda Tekbir Giyim, ürünlerini daha geniş kitlelere tanıtabilmek arayışına girmişti. Bunun için önce bu konuda herkesin tanıyıp değer verdiği din adamlarıyla görüşüp üretilmesi ve satılması helâl olan bir şeyin tanıtılmasının da helâl olduğu yönünde fetva almışlardı. Firma 1992 yılında Türkiye ve dünyada ilk defa “tesettür defilesi” düzenleyerek Türk ve Avrupa medyasının ilgi odağı hâline geldi. İlk defile 1992’de Beyazıt’taki President Otel’de düzenlendi. Ülkede düzenlenen ilk tesettür defilesine Türkiye’nin tanınmış mankenleri katıldı. Ancak gün geldi, kendi hayatında da tesettürlü yaşam tarzını benimsemiş mankenler çıkmaya başladı. Bu mankenlerden ilki Amina Muzur’du. Kendisi, Türkiye’nin ilk tesettürlü mankeniydi. 1992’de patlak veren ve Sırplar tarafından gerçekleştirilen Boşnak katliamından kaçan Amina Muzur Türkiye’ye sığınmış ve daha sonra mankenliğe başlamıştı. Mu-zur, ilk tesettürlü manken olarak, diğer mankenlerin vücutlarını, kendisinin ise elbiseleri sergilediğini düşünüyordu. Tekbir firmasının mankeni olan Bosnalı Amina Munzur evlenince katalog çekimlerini bıraktı.

Siyasallaşan ve popülerleşen İslami akımın etkisi, 1990’larda giyim-kuşam kültürüne de yansıdı. Siyasetteki bütün çalkantılara rağmen İslami yaşam tarzı kendi giyim sektörünü de yaratmakta gecikmedi.

Titan Saadet Zinciri (Titan Kenan’ın sistemli dolandırıcılığı:): Türkiye’nin skandallar ansiklopedisinin en önemli maddelerinden biri olarak, Titan’ı ayrı bir şekilde değerlendirmek gerekir. Almanya’da kuaförlük yapan Hakan Kenan Şeranoğlu ve arkadaşları, Titan adını verdikleri sistem sayesinde kendilerine 75 milyon marklık bir kaynak yaratmışlardı. Kurdukları bu saadet zincirinin işleyişi basitti. Titan toplantılarına davetle gidiliyordu. Ayrıca toplantılar hakkında kimseyle konuşmayacağınızı aksi takdirde 5 bin mark ceza ödemeyi kabul ettiğinizi belirten bir gizlilik belgesini imzalıyordunuz. Titan’a girişin bedeli ise 2 bin 450 marktı. İlk iki üyeyi götüren kişi lider konumuna yükseliyor ve götürdüğü üyelerden 300’er mark alıyordu. Üçüncü kişiyi sisteme üye yaptırdığında ise grup lideri 1000 mark kazanıyordu. Ayrıca liderin getirdiği her üye için 700 mark alınıyordu. Yatırılan paranın 50 markı Titan’a gidiyordu. Kısa sürede 30 bin üyeye ulaşan saadet zinciri sayesinde Şeranoğlu yarattığı muazzam kaynağın bir kısmını Lamborghini, Ferrari, Mercedes ve BMW gibi lüks araçlara yatırmıştı.

Saadet Zinciri, Şeranoğlu’nun İzmir’de gerçekleştirdiği gösterişli doğum gününün basına yansımasıyla kırılmaya başlandı. 1998’de İzmir Hilton Oteli’nde görkemli bir parti oldu. Şeranoğlu elinde şampanya kadehi, ilginç ceketi, dans figürleri ve araba şeklindeki pastasıyla çok konuşuldu. Pastayı kesmek için kullanılan samuray kılıcından şüphelenen polisin yaptığı baskında yakalanan ve kılıcın kaçak olması nedeniyle gözaltına alınan Şeranoğlu’nun Titan zinciri böylelikle açığa çıktı. Absürd doğum günü partisi kamuoyu baskısına dönüşünce Titancılar hâkim karşısına çıkarıldı. Şeranoğlu ve arkadaşları, 143 kişiyi dolandırmak suçundan 25’er yıl hapis cezasına çarptırıldı. Şeranoğlu, 140 kilo olarak girdiği cezaevinden 10 yıl sonra 70 kilo olarak çıktı.

Toprak İşleyenin, Su Kullananın (Türkiye’de dönüşüm yaratacak, hayata geçirilememiş bir proje):

Türkiye’nin 1960 ve 1970’lerdeki en önemli sorunu toprak meselesiydi. Doğan Avcıoğlu gibi yazarlar, Kemalist devrimin en büyük eksiğinin bu olduğunu belirtiyorlardı. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu ve Köy Enstitüleri’ni içeren süreç başarısızlıkla sonuçlanmıştı. Türkiye ne toprak reformunu ne de tarım reformunu gerçekleştirebilmişti. İşte böyle bir ortamda siyasi yolculuğa başlayan Bülent Ece-vit’in, “Toprak İşleyenin, Su Kullananın” sözü kendisine iktidar yolunu açan sloganlardan biri oldu. Ecevit, bu sözü 11 Ağustos 1969’da CHP Genel Sekreteri olarak parti programının bir bölümünü açıklarken kullandı. 1973 Se-çimleri’nde CHP, aynı söylemle vatandaşlara seslendi ve parti bu sloganla seçim meydanlarına damgasını vurdu. Böylece kendisini ortanın solu olarak tanımlayan parti, o dönemde yüzde 33 oyla iktidar oldu. Bülent Ecevit, CHP-MSP koalisyonunun başbakanı olarak iktidara geldikten sonra toprak ağalığına son vermek amacıyla başlattığı toprak reformu için yine aynı sloganı kullandı. Bu düşüncenin hayata geçirilmesi için de, bir model olarak Köykent Projesi’ni öne sürdü. Köykent Projesi de tıpkı Köy Enstitüleri gibi köylüyü köyde tutmak ve onu kente, göçe bulaştırmamak amacını taşıyordu.

Türk Parasının Kıymetinin Korunması (Paranın değerini korumaya yönelik bir kanun): Türkiye, 1929’a büyük beklentilerle girmişti. Lozan Anlaşması’ndan doğan zorunlu ticaret rejiminin ortadan kalkmasıyla iktisadi bağımsızlığa kavuşmaya hazırlanıyordu. Ancak yaşananlar, Türkiye’nin hevesini kursağında bıraktı. 1929 hem dünya ekonomisi hem de Türkiye açısından beklenmedik bir iktisadi krizin oluştuğu ve hızla tüm dünya ülkelerini etkisi altına aldığı bir yıl oldu. 1920’lerin sonunda ellerinde Türk parası bulunduranların çoğu, Lozan Anlaşması’nın kısıtlayıcı maddeleri yürürlükten kaldırıldığında uygulamaya konması beklenen ticari kısıtlamalara, sermaye denetimlerine karşı kendilerini korumaya çalışıyorlardı. Bu da ithal mallarında ve döviz kaynaklarında büyük bir spekülasyon anlamına geliyordu. Bu spekülasyon ödemeler dengesinde zaten varolan güçlükleri iyice ağırlaştırdı ve Türk lirasının değeri üzerindeki baskıyı daha da belirgin hâle getirdi. Böylece Dünya Krizi’nin etkileri henüz başka yerlerde hissedilmeye başlamadan Türk ekonomisi bir kriz dönemine girdi. Bu durumda hükümet ekonomi cephesinde çıkardığı iki yasayı bir yıl arayla yürürlüğe koydu. Bunlar, Menkul Kıymetler ve Kambiyo Borsaları Kanunu ile 1930’da yürürlüğe giren 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkındaki Kanun’dur.

Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu’ndaki ilk değişiklik yabancı sermaye konusunda oldu. Yabancı sermayeyi davete ilişkin ilk adım, Maliye Bakanı H. Nazmi Keşmir’in önerisiyle, Türk Parası Kıymetini Koruma Yasası çerçevesinde çıkarılan 22.05.1947 tarih ve 13 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla atıldı. 13 sayılı kararname yabancı sermayeye ilişkin ilk açık düzenleme olarak dikkat çeker. Kararnameyle, Türkiye’de iş yapmak isteyen yabancıların gerekli nakdi sermayeyi ve işletme akçelerini döviz olarak dışarıdan getirmeleri zorunluluğu konuldu. Bu kararla Maliye Bakanı, yabancı sermayeye kâr transferi konusunda taahhütte bulunma yetkisine sahip oldu. 1990’lı yılların başında yapılan değişikliklerle son hâlini alan kanun yaklaşık 80 yıldır yürürlükte.

Türk Parasının Konvertibil Oluşu (ANAP iktidarının kurumsal alandaki en önemli reformu):

Anavatan hükümeti 1989’da bir Bakanlar Kurulu kararıyla Türk Parasını Koruma Kanunu’nunda reform sayılacak bir değişiklik yaptı. 32 Sayılı Kararname’yle bütün mali sektör dış rekabete açıldı. Bu uygulamayla içeride serbest şekilde döviz alım-satımı başladı ve her çeşit yabancı sermayenin Türk mali piyasalarına giriş ve çıkışının önündeki tüm engeller kaldırıldı. Bu değişimle birlikte Türk lirası konvertibil kılındı, portföy yatırımlarına yönelik olarak yabancı sermaye hareketleri büyük bir canlılık kazandı. Cumhuriyet dönemi iktisat politikalarının sembolü sayılan bu yasanın değiştirilmesiyle, dış dünyayla Türkiye arasındaki sermaye hareketleri serbest bırakılıyor ve ekonomik anlayıştaki değişimin altı çiziliyordu. Kanunda yapılan bu değişiklikle, Türkiye bir anlamda küreselleşme kavramıyla ifade edilen uluslararası ekonomik sürece de dâhil edilmiş oldu.

Türkbank İhalesi: (Bkz.Vücut Kimyasının Bozulması).

Türkiye Tarımda Kendine Yeten Yedi Ülkeden Biridir (Bu ülkelerin hangileri olduğunun bir türlü öğrenilmediği, geçmiş yıllara ait bir iktisat efsanesi): Bu söz tam bir şehir efsanesi gibi bir şeydi. İlkokul sıralarından beri öğrencilere Türkiye’nin tarımdaki durumunun bu olduğu söyleniyordu. Ayrıca bu yedi ülkenin hangileri olduğu da bir türlü bilinemiyordu. Zaman geçtikçe kapalı ekonomiler için geçerli olan bu kuralın çok da gerçeği yansıtmadığı anlaşıldı. Çünkü kendi kendine yetmenin ölçüsü yoktur. Ayrıca Türkiye hiçbir zaman objektif tanımlamayla tarımda kendine yeterli olan bir ülke olamadı. Mutlak bir ölçü olamaz bu konuda. Hangi üründen, ne kadar tüketirseniz kendi kendinize yeterli olursunuz? Doymanın ölçüsü nedir? Sınırlarınızı kapatarak, bütün ürettiklerinizi sadece tükettiğinizde mi, kendi kendinize yeterli oluyorsunuz? Bu nedenle önemli olan, Türkiye’nin kaynaklarının doğru kullanılması, değerlendirilmesidir. Kırsal kesimde kentlere yönelen göçle beraber, tarımda çalışan aktif nüfus yerini yaşlı kesime bıraktı. Böylelikle önemli bir nüfus tarımsal üretimden elini çekince, Türkiye’nin tarımda kendine yeten yedi ülkeden biri olmadığı gerçeği de ortaya çıktı.

Türkiye’nin İlk Milyoneri (Türkiye dünyanın uçak üretim ve ihraç lisansına sahip 5. ülkesi iken bunu sağlayan Nuri Demirağ’a hayatı zindan edildi): Cumhuriyet döneminin ilk Türk demiryolu müteahhitlerinden biri olan Nuri Demirağ, Türkiye’nin en önemli müteşebbisi ve ilk milyoneriydi. Girişimleri sadece ekonomiyle sınırlı kalmayan Demirağ, Türkiye’de girişimciliğin tarihsel gelişimi içinde renkli bir sima oluşturdu. Mütareke yıllarında devletteki görevinden istifa ederek ticaret hayatına atılan Nuri Demirağ, ürettiği “Türk Zaferi” adlı sigara kâğıdıyla kısa sürede oldukça büyük bir servet edindi. Sigara kâğıdı üretimi İnhisarlar İdaresi’ne verilince (1925), bir ithalat ve ihracat bürosu kurdu. Bir süre sonra bu büroyu kapatıp yüksek mühendis olan kardeşi Abdur-rahman Nuri Demirağ ile birlikte müteahhitliğe başladı. Karabük Demir Çelik Tesisleri (1930), İzmit Kâğıt Fabrikası, Bursa Merinos Fabrikası, Sivas-Erzurum demiryolu hattı (1938-1939) projelerini gerçekleştirdi. Devlet bütçesinin 212 milyon lira olduğu 1936’da 11 milyon liralık sermayesiyle Türkiye’nin en büyük kişisel servetine sahipti. Nuri Demirağ, Cumhuriyet’in ilk yıllarında müteahhitlik işlerinin özel kesimde sermaye birikiminin oluşumundaki rolünü göstermesi açısından önemli bir örnektir. Bu birikimlerle yola çıkan Demirağ, özel kesimin önemli girişimcileri arasına katıldı. Demirağ’ın, başarısız veya sonuçsuz kalmış da olsa Türk girişimcilik tarihi açısından ilginç girişimleri de oldu. Kişisel çabalarıyla İstanbul Yeşilköy’de ilk büyük havaalanını yaptı, aynı yerde bir uçak fabrikası ve pilot okulu kurdu.

1943’de Türk Hava Kurumu’nun sipariş ettiği uçakların bedellerini ödememesi, Beşiktaş’taki montaj atölyesinde yapılan 160 beygir gücünde, çift motorlu 6 kişilik yolcu uçaklarına da Türk Hava Yolları’nın ilgi göstermemesi sonucu doğan krizler ve yıllarca süren davalar Demirağ’ın yaşamının dönüm noktalarını oluşturdu. Demirağ iflasa sürüklenmesinin ülke açısından ciddi zararlara yol açacağını belirttiği mektupları Millî Şef İsmet İnönü’ye gönderse de olumlu sonuçlar alamadı. 1945’te Millî Kalkınma Partisi’ni kurdu. Parti seçimlerde başarılı olamadı ve giderek etkinliğini yitirdi.

V-W

Varlık Vergisi (Ekonominin Türkleştirilmesinin ilk adımı): II. Dünya Savaşı döneminde devleti yönetenler, halkı ve orduyu beslemekte nasıl güçlük çekiyorlarsa harcamalara gerekli karşılığı bulmakta da aynı güçlükle karşı karşıyaydılar. Varlık Vergisi, 1942 yılının Kasım ayında yasalaştı. Ülke genelinde 114 bin 368 kişi olarak belirlenen mükelleflerin büyük bir bölümü İstanbul ve İzmir’de bulunuyordu. Tahsil edilmesi hâlinde 500 milyon lira gelir elde edileceği hesaplanan Varlık Vergisi uygulaması büyük haksızlıkların yaşanmasıyla sonuçlandı. Komisyonlar, yasada bir ayrım yapılmamasına rağmen uygulamada azınlıklardan çok daha fazla vergi talep etti. Gerçekte de toplam 315 milyon liralık vergi tahsilatının yarıdan fazlası gayrimüslim azınlıklara ödettirilmişti. Gayrimüslim azınlık vergiyi ödeyebilmek için evlerini, işyerlerini satmak zorunda kalırken, birçoğu da iş hayatındaki yerlerini kaybetti. Maliye Müfettişi olarak Varlık Vergisi’ni denetleyen ekip içinde yer alan, Gelirler Genel Müdürlüğü dâhil çeşitli görevlerde bulunan eski bakan Cahit Kayra, 19 Aralık 1999 tarihli Cumhuriyet gazetesindeki röportajında, Varlık Vergisi’nde ırkçılık yapıldığını kabul ediyordu:

“Azınlıklar zengindi, gönül rahatlığı ile daha fazla vergi verebilirlerdi. Ama vermedikleri için Varlık Vergisi geldi. Açık bir şey söylemek gerekiyorsa, Varlık Vergi-si’nde açık bir ırkçılık vardır.”

Varlık Vergisi’nin resmî amacı; vurgunculukla elde edilen kârları vergilendirmek, karaborsacılığın önünü almak ve hükümet bütçesi üzerindeki baskıyı kaldırmaktı. Ancak uygulama, büyük işadamlarından esnafa kadar tüm azınlıkların ekonomik konumlarında büyük bir sarsıntıya neden oldu. Varlık Vergisi uygulaması, basit bir yasadan çok, temelleri İttihat ve Terakki iktidarı döneminde atılmış ve devlet politikası hâline gelmiş “Türkleştirme” ve “Millî Burjuvazi” yaratma politikasının son halkalarından biriydi. Hükümet bu uygulamayla, Müslüman-Türk nüfusun sermaye birikimine katkıda bulunmuştu. Varlık Vergisi Yasası, 1944’ün Mart ayında kaldırıldı.

Vecihi Hürkuş (Hayatı zindan edilen bir girişimci örneği daha): Aslında Türk tarihinin gizli kalmış sayfaları arasında sıkışmış kalmış öyle insanlar vardır ki birçoğumuz onları ne tanırız ne de yaptıklarını biliriz. Havacılığa gönül veren kişilerden biri olan Vecihi Hürkuş, sadece Türk havacılık tarihinin değil, belki de tüm Türkiye tarihinin en ilginç simalarından biridir. Birinci Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı’na tayyareci olarak katılan Hür-kuş, uçak düşüren ilk tayyareci unvanını almıştı. Vecihi Hürkuş 1924’te Yunanlılardan ganimet olarak ele geçirilen motorlardan yararlanarak ilk uçağı Vecihi K-VI’yı imal ettiğinde ise onu ödül yerine 15 gün hapis cezası bekliyordu. Yaptığı ilk uçağa uçuş müsaadesi alamayıp, izinsiz uçtuğu gerekçesiyle cezalandırılınca Hava Kuvvetleri’nden istifa etti. Daha sonra 1930’da Kadıköy’de bir keresteci dükkânını kiralayarak, 3 ay içinde ilk Türk sivil uçağını, aslında ikinci uçağı olan Vecihi K-XIV’ü inşa etti. İlk uçuşunu Kadıköy Fikirtepe’de büyük bir kalabalık ve basın topluluğu karşısında yaptı. Uçak iki kişilik, tek motorlu spor bir eğitim uçağıydı. Uçağıyla Ankara’ya giderek, Ankara üzerinde bir gösteri uçuşu yaptı. Başbakan İsmet İnönü ve bazı komutanlar uçağı inceleyerek kendisini kutladılar. Ancak “Uçabilirlik Sertifikası” alabilmesi için Çekoslovakya’ya gitmesi gerekiyordu. Prag’da uçağın her türlü kontrolü yapıldı. İlgili belgeyi alan Hürkuş, trenle Prag’a gönderilen uçağını bizzat kullanarak yurda döndü. Hürkuş’un havacılığa olan ilgisi ölene kadar devam etti. Havacılık konusunda birçok ilki gerçekleştirdi. 1932’de ilk özel tayyare mektebini kuran Hürkuş, daha sonra yeni tayyarelerin de üretimini gerçekleştirdi. Okulda, bir de Vecihi SK adlı uçak motoru ile çalışan deniz botu da yapan Hürkuş, 1954’te ilk özel havayolu şirketini faaliyete geçirdi. Hürkuş’un, kendisine yönelik bütün engellemelere rağmen havacılığa olan sevdası hiçbir zaman bitmedi. Bu engellerin “ferdi teşebbüse karşı olan tutum olduğunu” ifade eden Hürkuş, 1969’da Ankara’da anılarını yazdığı sırada hayata gözlerini yumdu.

Verdimse Ben Verdim: (Bkz. Demirel Üslubu).

Viagra’yı Denemek (Türkler Viagra ile tanışınca): 1998’de ABD’de piyasaya çıkar çıkmaz tüm dünyaya salgın hâlinde yayılan “mavi mucize” hapı Viagra, en çok konuşulan ve en çok satılan ilaç oldu. İlaç olduğu unutuldu ve hasta olmayanlar kullandı. Viagra, birçok erkeğin hayatında önemli mucizeler yarattığı gibi ölüm, boşanma ve hastalık gibi kötü olaylara da neden oldu. İktidarsızlığın ilacı olarak bilinen Viagra, iktidar boşluğunun sıklıkla yaşandığı Türkiye’de de bomba etkisi yarattı. Viagra tartışmalarına Türkiye basınından önemli isimler de katıldı. Gazeteci-yazar Duygu Asena, Türk erkeklerine “önce sevişmeyi öğrenmeleri,” uyarısında bulunurken, evlilik rekortmeni olan ses sanatçısı Gönül Yazar, “Viagra içen erkeği kapıya koyarım” açıklaması yaptı. Tekin Aral, Viagra’nın erkekleri “mart kedisi” hâline getirdiğini ileri sürdü. Bu tartışmalar sürerken yazar Refik Erduran diğer meslektaşlarından bir adım daha ileri giderek Viagra’yı deneyen ilk Türk gazetecisi unvanını elde etti. Erduran, 1998’in Ağustos ayında Amerika’ya giderek Türk insanına gerçeği anlatabilmek uğruna ilacı kullandı ve gerçekleri olduğu gibi yazdı. “Bence her erkek bunu kullanmalı,” diyen ve Nazım Hikmet’in yurtdışına kaçışına yardım etmesiyle de tanınan Erduran’ın Viagra’nın tanıtım işini yapmış olması kimi meslektaşları tarafından eleştirildi. Gerçi Türklerin kendi icatları olan yerli viagralar asırlardan beri biliniyor ve kullanılıyordu ancak Viagra onların saltanatına son vermekte hiç de zorlanmadı. Tahtakale’de ve birtakım eczanelerde el altından bir tanesi için astronomik paralar ödenerek alınmaya başlanmıştı bile. Türk erkeklerinin Viagra’yı yasal yoldan satın almaları için bir süre daha beklemeleri gerekiyordu. Viagra, eczanelerde satışa 10 Mayıs 1999 tarihinde sunuldu. Sağlık Bakanlığı tarafından yeşil reçete ile satışına izin verilen ilacı kullanmak isteyen hastalar, bir hastanenin sağlık kurulundan rapor almak zorundaydı. Fakat Türkiye’de her konuda olduğu gibi bu konunun da laçkalaşmaması beklenemezdi. Kısa zamanda Viagra, Mısır Çarşısı’nın arka sokaklarında işporta tezgahlarının popüler ilacı hâline geldi. Bu sırada, Viagra piyasaya çıktıktan kısa bir süre sonra Barış Manço’nun, Viagra kullanarak genç bir kadınla seviştiği sırada kalp krizi geçirerek öldüğü yönünde dedikodular çıkması, Viagra üzerine yapılan tartışmaların alevlenmesine neden oldu. Viagra’nın satışı yasal hâle getirilmesine rağmen, Türk basınının “mavi mutluluk” hapı Viagra’yı tanıtma ve araştırma sevdası bitmek bilmedi. Viagra’yı araştıran, deneyen ve deneyimlerini yazan son gazeteci 2004’ün Nisan ayında Vatan gazetesi yazarı Metin Münir oldu. 60 yaşında, uzun yıllar tansiyon sorunu yaşayan, bir kalp krizi geçiren ve üç anjiyo olan Münir, Viagra’yı kullandı ve “harika” olarak tanımladı. Münir’in yazı dizisi önce Vatan gazetesinin pazar eki Kırmızı’da daha sonra da Vatan gazetesindeki köşesinde devam etti.

Vücut Kimyasının Bozulması (Türkbank İhale-si’nin başrolünde yer alan işadamı Korkmaz Yiğit’e ait meşhur söz): ANASOL-D, Türkbank Skandalı’nda oynadığı rol, yapılan açıklamalar ve bunların sonucunda gelişen olaylar yüzünden, Cumhuriyet tarihinde yolsuzluk nedeniyle düşürülen ilk hükümet oldu. Türkbank ihalesinde yaşanan gelişmeler, Türkiye’de işadamlarının maf-yalaştığını ve mafyanın, politikacılardan işadamlarına kadar uzanan ilişkilerinin ne derece derin olduğunu bir kez daha ortaya koydu. Alaattin Çakıcı, Türkbank’a talip olan işadamı Korkmaz Yiğit’le ilişki kurmuş ve ardından da Yiğit, Türkbank’a sahip olmuştu. Türkbank İhalesi’ne katılmak isteyen birçok işadamı Çakıcı tarafından tehdit edilerek devre dışı bırakılmıştı. Daha sonraki gelişmeler, Yiğit-Çakıcı işbirliğinin Başbakan Mesut Yılmaz ve kimi bakanlar tarafından bilindiğini ortaya çıkaracaktı.

Skandalın ortaya çıkmasının ardından, kendisini aklamak isteyen hükümet, Türkbank’ın satışını iptal ederken, Korkmaz Yiğit’i demir parmaklıklar arkasına gönderdi. Yiğit ise arkasında bir intikam kaseti bırakmıştı. Sahibi olduğu Kanal 6 ve Kanal E televizyonlarında aynı saatte yayımlanan kasette Yiğit, yaptığı her şeyden Başbakan Mesut Yılmaz ve Devlet Bakanı Güneş Taner’in haberdar olduğunu söylüyordu. Alaattin Çakıcı’nın kendisini zaman zaman telefonla aradığını da belirten Yiğit, “Onun sesini duyduğumda vücut kimyam bozuluyordu” diyerek, popüler hayatımıza yeni bir kavramın daha girmesine neden oldu. Yiğit’in anlattıkları hükümetin sonunu getirdi. 25 Kasım 1998’de muhalefetin Türkbank ihalesi gerekçesiyle Başbakan Mesut Yılmaz için verdiği gensoru önergesinin görüşülmesinin ardından yapılan oylama sonucunda 55. hükümet düşürüldü.

Wagons-Lits Olayı (Milliyetçi duyguları tırmandıran olay dizisi): Orient Ekspress, 1876’da Belçika’da kurulan Wagons-Lits adlı şirketin Paris ile İstanbul arasında gerçekleştirdiği tren seferinin adıydı. Osmanlı İmpara-torluğu’nda turizme yönelik ilk adım Orient Express ile gerçekleştirilmişti. İstanbul’a karadan yapılan ilk toplu turistik seyahat Orient Express’in seferiyle başladı. Tamamlanan Sofya-İstanbul hattından sonra Orient Express, ilk kez 1 Haziran 1889’da İstanbul’a geldi. Daha sonraki süreçte, Wagons Lits, Orient Express seferlerini düzenli hâle getirdi. Cumhuriyet öncesi dönemde İstanbul’a gelen Wagons-Lits firmasına bağlı Orient Express, sektöre bir canlılık getirmişti. Karayolları henüz gelişmediğinden bu dönemde devletin ileri gelenleri, politikacılar da tren yolcuları arasındaydılar. İstanbul’da bulunan birçok elçilik, Ankara’nın başkent ilan edilmesine rağmen henüz Ankara’ya taşınmadığından, yabancı misyon temsilcileri başkente gidip gelirken yolculuklarında bu treni tercih ediyorlardı. Uluslararası bir şirket olan Wagons-Lits, 1924’te Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa’nın izniyle, İstanbul-Ankara arasında yataklı ve yemekli vagonlarını servise koydu. 1926’da da Mustafa Kemal’in isteğiyle şirkete 40 yıl boyunca, yeni kurulan TCDD’nin yemekli ve yataklı vagonlarını işletme ayrıcalığı tanındı.

Demiryolu taşımacılığında böylesine aktif bir rol alan Wagons-Lits Şirketi, aynı zamanda Cumhuriyet’in ilanından sonra ilk gençlik hareketinin de yaşanmasına neden oldu. Nasıl mı? 1933’te üniversite gençliği, Osmanlı döneminden beri Türkiye’de demiryollarını işleten Wagons-Lits Şirketi’nin Beyoğlu ve Galata’daki acenteliklerini basarak “Türkiye’de Türkçe konuşulur” sloganlarıyla protesto gösterileri düzenledi. İstanbul’da büyük heyecan yaratan bu olayın nedeni, Wagons-Lits firmasında yaşanan bir olaya yönelik tepkiydi. 22 Şubat günü şirketin telefonda Türkçe konuşan memuru Naci Bey’e Belçikalı Müdür Jannoni tarafından şirkette resmî dilin Fransızca olduğu belirtilerek, 25 kuruş para cezası ve 15 gün işten uzaklaştırma cezası verilmesiyle sorun patlak verdi. Ticari imtiyazlar döneminin geride kaldığı, Türkiye Cumhuriyeti’nin 10. yılını kutlama hazırlıklarının başladığı günlerde meydana gelen bu olay gazetelerde geniş yer bulunca kamu oyunda da büyük bir tepki doğdu. 25 Şubat 1933 günü aralarında Peyami Safa, Cahit Arf gibi tanınmış isimlerin de bulunduğu Darülfünun ve Millî Türk Talebe Birliği öğrencileri toplanıp şirketin Beyoğlu’nda bulunan bürosu önünde protesto gösterileri yaptılar. Olaylar kısa sürede büyüdü. Acentenin camlarını kırarak büroya giren öğrenciler, Mustafa Kemal’in duvarda asılı olan resmini aldıktan sonra büroyu tahrip ettiler. Ellerinde Mustafa Kemal resmi ve Türk bayraklarıyla Wagons-Lits Şirketi’nin Karaköy bürosuna da giden göstericiler, aynı şekilde Mustafa Kemal’in resmini duvardan aldıktan sonra büroyu tahrip ettiler. Daha sonra İstanbul Valiliği’nin önüne giderek, gazete binalarının önünde bir süre daha gösteriyi devam ettirdiler ve ellerindeki Mustafa Kemal resimlerini Cağaloğlu’ndaki Halkevi’ne teslim ettikten sonra dağıldılar. Azınlıkların ve gayrimüslimlerin yoğun olarak yaşadığı Pera civarındaki birçok yabancı şirket bu olaydan sonra Türkçe isim kullanmaya başladı. Bu olayların ardından “Vatandaş Türkçe Konuş” kampanyası başlatılırken, Türkiye’de Türkçeyi mutlak hâkim kılmak için bir Dil Mücadele Cemiyeti kurulması kararlaştırıldı. Olayların yatışmasından sonra şirketin Paris’teki merkezinden gelen müfettişler, inceleme başlattı. Müdür Jannoni görevden uzaklaştırılırken, Naci Bey işe geri alındı. Ayrıca, şirket kadrosunun tamamen değiştirilmesi ve Türk memurların sayısının artırılması gündeme geldi.

Y-Z

Yabancı Düşmanlığı (Uluslararası sermayeye karşı ilk tepki. Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanmaya yüz tuttuğu son dönemlerinde ortaya çıkan ve bütün kötülüklerin dışarıdan geldiği iddiasıyla izlenen politika): İttihatçıların 1914’ten itibaren “Millî İktisat” politikasına yönelmesi, Avrupa çevrelerinde kuşkuyla karşılanıyordu. Zaten savaş nedeniyle düşman devletlere ait bazı stratejik işletmelere el konulmuş, yabancı şirketlerin elinde olan limanlar ile Aydın, Kasaba, Suriye ve Mudanya demiryolları ve İstinye dokları sözleşme hükümlerine uygun olarak hükümetçe satın alınarak millî-leştirilmişti. Bu arada o güne kadar büyük ölçüde Yunan bandıralı gemilerin tekelinde olan iç deniz ticaretinin bundan böyle Osmanlı gemileriyle yapılması kararlaştırılmıştı. Savaş yıllarında, İttihat ve Terakki Bolu Heyet-i Merke-ziyesi, Fransız sermayesinin elinde bulunan Ereğli Kömür İşletmeleri’nin paylarını satın almak için bir şirket kurma girişiminde bulunmuşsa da, Almanlar daha hızlı davranarak 5 milyon frank tutarında Fransız hissesini elde etmişti.

Bütün bunların dışında, ticari imtiyazların kaldırılışı, yabancı şirketlerin denetim altına alınması, yabancı sermayeye millî sermayeyle ortaklık önerileri, “yabancı düşmanlığı” ya da o günkü deyimiyle “ecanibgürizlik” olarak nitelendiriliyordu. Üstelik bu görüş sadece düşman ülke vatandaşlarına karşı değil dost ülke vatandaşlarına karşı da kullanılıyordu. Yabancı düşmanlığı ithamlarını yanıtlamak yine Cavit Bey’e düştü.

“Gerçek anlamda milliyetperverlik ecnebi husumeti demektir; bizde ise ecnebi husumeti mevcut değildir ve hiçbir zaman da, memleketimizin en buhranlı zamanlarında bile, yani ecnebilerden şikâyet etmeye hakkımız olduğu zamanlarda yine milliyetperver değildik; şimdi yine bu suretle milliyetperver olmaklığımız için hiçbir sebep tasavvur etmiyorum”.

İttihatçıların ideologlarından Tekin Alp ise, İktisadiyat Mecmuası’nda “Ecnebi Sermayesine Karşı Siyaset-i İktisa-diyyemiz” başlıklı yazısında, Avrupa ülkelerinde Türkiye’de “ecanibgürizlik” baş gösterdiğine ilişkin koparılan fırtınanın gerçekle hiçbir ilişkisinin olmadığını, bunun Türklerin ulusal uyanışını çekemeyen çevrelerce çıkarıldığını ileri sürmekteydi. Alp, “Türkiye’de millî taassup veya ecanibgürizlik vardır” diyenlere hükümet programını incelemelerini öneriyor, bu haksız iddialara karşı da Babıâli’nin aktif bir propaganda yürütmesi gerektiğini söylüyordu. Ona göre, hükümet programında belirtildiği gibi, bundan böyle Osmanlı topraklarında faaliyette bulunacak girişimler herhangi bir engelle karşılaşmayacak ve millî sermayenin, millî teşebbüsün iştirakiyle yabancı sermayenin işi büyük ölçüde kolaylaşacaktı.

Yabancılara Türkçe Kullanma Zorunluluğu (Osmanlı’nın son döneminde yabancılara yönelik en önemli akım): İkinci Meşrutiyet yıllarında iktidara gelen bütün hükümetler, her fırsatta ticari imtiyazların kaldırılması konusunu gündeme getirmişler ve bu konuda yabancı ülkeleri iknaya çalışmışlardı. Bu çabalar sonucunda her ne kadar olumlu bir sonuç elde edilememişse de, Babıâli artık ticari imtiyazların kaldırılması gerektiğine inanıyordu. Sait Halim Paşa Kabinesi, Adliye Bakanı’nın görüşünü benimsedi ve 1 Ekim 1914 günlü iradeyle, Osmanlı topraklarında yaşayan yabancıların “ticari imtiyaz” diye adlandırılan tüm mali, iktisadi, adli ve idari ayrıcalıklarının bundan böyle kaldırıldığı ve yabancılarla ilişkilerin devletler hukuku ilkeleri ışığında düzenleneceği ilan edildi. 9 Eylül günü ticari imtiyazların kaldırılma kararı bir notayla ilgili devletlere iletildi. Sefaretler, ticari imtiyazların ikili anlaşmalara dayandığını ve bu nedenle tek taraflı olarak kaldırılamayacağını Babıâli’ye bildirerek kaldırma kararını protesto ettilerse de savaş koşulları İttihatçılara, fiili bir durum yaratmıştı. Hükümet, 1 Ekim’de bu kararı yürürlüğe koydu. 15 Ekim 1914 tarihli geçici bir yasayla da Osmanlı yasa ve tüzüklerinde ticari imtiyazlardan kaynaklanan tüm hükümlerin geçerliliklerini kaybettikleri açıklandı.

Daha sonra 8 Mart 1915 tarihinde çıkarılan kanunla da yabancıların Osmanlı topraklarındaki statüleri belirlendi. Bu arada Sait Halim Paşa hükümeti, 23 Mart 1916’da çıkardığı bir kanunla yabancı şirketlere Türkçe kullanma zorunluluğu getirdi. Demiryolları ve kamu yararına olan alanlarda faaliyet gösteren imtiyazlı şirketlerin işletme muamele ve haberleşmelerinde Türkçe kullanmaları gerekiyordu. Belirlenen süre zarfında söz konusu yükümlülükleri yerine getirmeyen şirketlere geçici olarak el koyma ve kanunun gereklerini uygulatma yetkisi hükümete aitti. Yabancı imtiyazlı şirketler, zorunlu hâller, teknik yazışmalar ve yabancı kuruluşlarla yazışmaların dışında Türkçe kullanmakla yükümlü kılındılar. Bu kanunla Türkçe kullanımı mecburi tutularak hem Osmanlı vatandaşlarına yeni bir istihdam alanı yaratılması, hem de bu çalışanlar vasıtasıyla söz konusu yabancı şirketlerin içeriden denetlenmesi amaçlanmıştı.

Yalova Operasyonu (Atatürk’ün Bayar’ı öne sürerek aşırı devletçi uygulamaları frenlediği operasyon): 1932’de kâğıt sanayiisini kimin kuracağı konusu, farklı iktisat modelini savunan iki grubu karşı karşıya getirdi. Himayeler sayesinde palazlanan ve liberalizmi savunan özel girişimci sınıf bir tarafta, devletin kuvvetlenmesini isteyen ve devletçiliği savunan memur sınıfı diğer taraftaydı. Yeni sanayiciler, Bayar’ın Genel Müdürlüğü’nü yaptığı İş Bankası etrafında toplanmıştı ve “Bireyin zenginleşmesiyle devletin de zenginleşeceğini” düşünen Mustafa Kemal Atatürk’ten de destek görüyorlardı. Devletin kuvvetlenmesini isteyen grubun başında ise Başbakan İsmet İnönü vardı. İnönü’nün, İş Bankası grubu hakkındaki düşüncesi ise olumsuzdu. Çünkü, İş Bankası grubunun adı “affairiste”e (çıkarcı) çıkmıştı ve bu grup ülkede yapılan her işten aslan payı almakla suçlanıyordu.

Dönemi değerlendiren kimi yazarlar, suyun başını tutan İş Bankası grubunun kalkınma yolunda önemli işler yaptığı konusunda, ülkenin bir an önce sanayileşmesini isteyen Atatürk’ü inandırmış olduğunu söylerler. Atatürk, Celal Bayar’ı Türkiye’nin en etkili iktisatçısı olarak görüyordu. Ne zaman İş Bankası’nın başarılı işlerinden söz açılsa, bankanın bütün başarılarını Celal Bayar’a bağlıyordu. Yakup Kadri’nin anlatımlarına göre Atatürk, bankanın kuruluşunun 10. yılı nedeniyle İstanbul’da Ertuğrul yatında yapılan bir törende, Bayar’ı göstererek, “Bilesiniz ki, Mahmut Celal Beyefendi Türkiye’nin en büyük iktisatçısı-dır” demiş ve çevrede bulunanların her birinin kalkarak onu ayrı ayrı tebrik etmelerini istemişti.

Tarihler, 1932’nin Eylül ayını gösteriyordu. Gazi Mustafa Kemal, Celal Bayar’ı öne sürerek hükümetin aşırı devletçi uygulamalarını frenlemek için Yalova’da bir operasyon gerçekleştirdi. Mustafa Kemal, Yalova’daydı. Yakup Kadri ve eşi Leman Karaosmanoğlu da, Gazi’nin yanındaydı. Akşamları Gazi’nin sofrasında diğer misafirlerle buluşulmaktaydı. Fakat o günlerde Yalova’nın havasında esrarlı bir gerginlik vardı. Celal Bayar ve İş Bankası İdare Meclisi Reisi Mahmut Bey (Siirt mebusu), sık sık Yalova’ya geliyorlar, Gazi ve çevresiyle yakın temaslarda bulunarak İstanbul’a geri dönüyorlardı. İsmet Paşa da zaman zaman Yalova’daki köşküne geliyordu, ancak Atatürk’e görünmek istemeyen bir ruh hâli içindeydi.

Hükümet çevrelerince devlet işletmesi olarak kurulmak istenen kâğıt endüstrisini kurmaya, İş Bankası’nın da aday olması iki grup arasında başından beri devam eden gerginliğe tuz biber ekti. Sonuçta, İktisat Vekili Mustafa Şeref iktisat politikasının temel sorunları üzerinde çıkan önemli görüş ayrılığında, kurban seçilen kişi olmaktan kendini kurtaramadı. Cumhurbaşkanı Atatürk, İş Bankası lehine tavır alınca, 1932 Eylül’ünde radikal devletçi İktisat Vekili Mustafa Şeref istifa etmek zorunda kaldı. Onun yerine birkaç gün sonra, Celal Bayar İktisat Vekilliği’ne atandı. Dünya ekonomisinde yaşanan bunalımın ve İsmet İnönü’nün de etkisiyle, devlet adına kâğıt fabrikası kurma görevi Celal Bayar’a verildi. Bayar, devletçilik politikasını, İktisat Vekili sıfatıyla yürütecekti. Evet, gerçekten de Yalova Operasyonu sermaye çevrelerini ferahlatan, devletçi gidişin “ölçüsüzlüklerinin” son bulacağını müjdeleyen bir gelişme olarak kabul edilir. Mustafa Kemal Paşa’nın girişimi ve talimatı ile kurulmuş olan özel girişim yanlısı İş Ban-kası’nın Umum Müdürü Celal Bayar’ın, devletçilik uygulamak üzere İktisat Vekaleti’ne getirilmesi, uygulamanın yönünü ve ölçüsünü önemli ölçüde belirledi. Devletçiliği daha geniş kapsamlı yorumlamaya ve uygulamaya eğilimli olan Başvekil İsmet Paşa ile CHF Genel Sekreteri Recep Bey gibi kişilerin yanında ve hatta onlara karşı, Celal Bey’in işbaşına getirilmesi Mustafa Kemal Paşa’nın bu alandaki tercihini yansıtması bakımından önemli ve anlamlıydı. Aslında Mustafa Kemal ve Celal Bayar için devletçi ekonomi politikası bir zorunluluğun ifadesiydi. Geri bir tarım toplumunu sanayileşme yoluna itecek özel girişim o sırada mevcut olmadığından, çaresiz temel altyapı ve sanayi tesislerini bizzat devlet üstlenerek yapmak zorundaydı. Bir başka deyişle bu durum, ihtiyaçtan kaynaklanan bir zorunluluğun ifadesiydi. Bir yıl kadar önce ifade edilseydi dikkate değer hiçbir yanı bulunamayacak olan bu görüşlerin, 1932 Eylül’ünde taşıdığı anlam herhangi bir yoruma ihtiyaç göstermeyecek kadar açıktı. Sonunda Sü-merbank’a bağlı olarak çalışacak olan fabrikanın temeli 1934’te atıldı. 1936’da SEKA’nın İzmit Fabrikası’nda Türkiye’nin ilk kâğıdı üretildi.

Yavuz Havuz Davası (Cumhuriyet’in ilk yolsuzluk olayı): Genç Türkiye Cumhuriyeti’nin elindeki en yeni, güçlü ve modern savaş gemisi Yavuz zırhlısıydı, ancak onarıma ihtiyacı vardı. Onarıma yönelik ilk girişimler 1924’te başladı. Hükümetin bu girişimlerini duyan Enver Paşa’nın eniştesi Ömer Nazım Bey, ihaleye girebilmek için Alman Blohm und Voss şirketinin temsilciliğini aldı. Nazım Bey, Trablusgarp’tan cephe arkadaşı Bilecik milletvekili Dr. Fikret Bey’e ortaklık teklif etti. Bu ikiliye birkaç ay sonra Cebelibereket (Osmaniye) Milletvekili İhsan Bey (Eryavuz) de katıldı. Onarım için öncelikle Yavuz’u taşıyabilecek kapasitede bir havuz gerekiyordu. Havuz alınması için Vikers Armstrong şirketiyle masaya oturuldu. Görüşmeler sürerken, yeni kurulan Denizcilik Bakanlığı’na getirilen İhsan Bey, tamir işini devraldı.

Bu arada, ilginç bir gelişme yaşanmış, tamir işini üzerine alan şirketin Türkiye temsilcileri, İsmet İnönü’nün ticaretle uğraşan kardeşi Rıza Temelli’ye ortaklık teklif etmişti. Sonunda değişiklikler 24 Ekim 1927’de bakanlar kuruluna geldi, ancak bazıları kabul edilmedi. Zaten kardeşine teklif götürülmesinden rahatsız olan İsmet Paşa, sözü edilen değişikliklerin devlet aleyhine olduğunu öne sürerek görüşmelerin devam ettirilmesini istedi. Bu, gerçekten kritik bir zamandı. Hükümet bir hafta sonra, 1 Kasım 1927’de istifa edecekti. İsmet Paşa, bunun son bakanlar kurulu toplantısı olduğunu söylemişti. Ayrıca Bahriye Ba-kanlığı’nın kaldırılmasının düşünüldüğü de biliniyordu. İhsan Bey, tüm bunlara rağmen, reddedilen değişiklikleri aynen muhafaza ederek anlaşmayı imzaladı.

Ertesi gün üçüncü İnönü hükümeti istifasını verdi ve aynı gün İsmet İnönü yeniden hükümeti kurmakla görevlendirildi. İhsan Bey, dördüncü İnönü hükümetinde yer bulamadığı gibi, Bahriye Bakanlığı da kaldırıldı. Sözleşmenin imzalandığını öğrenen İnönü, konuyu Mustafa Kemal’e açınca, İhsan Bey’i Yüce Divan’a götüren süreç de başlamış oldu. Komisyon’un ticaret hayatına atılmasının nedenlerine ilişkin sorusu karşısında sinirlenen İhsan Bey, “Bunu bana neden soruyorsunuz? Hepiniz, reisimiz başta olmak üzere, zenginleşmek lazımdır, demokrasi zenginliğe dayanır, demiyor muydunuz? Hepiniz aynı işlere girmediniz mi?” şeklinde yanıt verdi. Komisyon raporundaki iddiaları, İhsan Bey’i mahkemeye sevk etmek için yeterli gören Meclis, İhsan Bey’in dokunulmazlığını kaldırdı. İhsan Bey, tutuklanarak Cebeci Cezaevi’ne gönderildi. İstiklal Mahkemesi’nde 59 kişiye yolsuzluk ve rüşvetten ceza veren İhsan Bey, bu kez aynı suçlamayla sanık sandalyesine oturuyordu. Türkiye Cumhuriyeti’nin Yüce Divan’da görülen bu ilk davası 16 Nisan 1928’de sonuçlandı. Mahkeme İhsan Bey ile Ömer Nazım Bey ve Dr. Fikret Bey’i suçlu buldu. Yavuz zırhlısı ise, Haziran 1973’te Gölcük Tersanesi’nde yapılan törenden sonra donanmadan ayrıldı.

Yavuz Havuz Davası, Cumhuriyet’in ilk yolsuzluk olayıydı.

7 Eylül Kararları (Türkiye’nin Uluslararası Para Fonu (IMF)’na girmesine neden olan istikrar tedbiri): II. Dünya Savaşı sonrası beliren iki kutuplu dünyada Türkiye, tercih yapmak zorundaydı. Gelinen nokta, Türkiye’nin 1930’lu yıllardaki gibi devletçiliği uygulayamayacağını gösteriyordu. İlk barış kabinesi olarak bilinen Recep Peker hükümeti, 1946 Sanayi Planı’nı hazırlanmasından birkaç ay sonra rafa kaldırmak zorunda kaldı. Çünkü plan taslağı, Avrupa Kalkınma Programı’nın kapsamı içine alınmak isteğiyle Amerikalılara sunulmuş, ancak Amerikalılar bu talebi reddetmişlerdi. Daha sonra hazırlanan, “Vaner Planı” diye bilinen çalışma da Türkiye’nin iktisadi kalkınmada devlet eliyle sanayileşmeye ağırlık veren içeriği nedeniyle Amerikan hükümeti tarafından reddedildi. Bunun üzerine hükümet, 1948-1952 yılları arası için yaklaşık 4 milyar liralık yatırımdan söz eden Vaner Planı’nı bir kenara bırakarak, mütevazı hedefleri olan yeni bir beş yıllık program hazırladı. Türkiye’ye ABD kredisinin verilmesinin yegane koşulu, Türkiye’nin ekonomik olarak da dünya ekonomisine eklemlenme sürecine girmesi ve bunun gerekliliklerini yerine getirmesiydi. Gerekliliklerden biri ise Türkiye’nin IMF ve Dünya Bankası ile işbirliğine geçmesiydi. 7 Eylül 1946 tarihinde Türkiye, Cumhuriyet tarihinin ilk büyük devalüasyonuyla tanıştı. 7 Eylül Kararla-rı’yla Amerikan dolarının değeri 131 kuruştan 280 kuruşa çıktı. Devalüasyonla birlikte bütün ithal mallar pahalanırken Türkiye, Şubat 1947’de IMF ve Dünya Bankası’na üye oldu. Yapılan anlaşmalar gereği de Türkiye, Amerikan yardımlarını almaya hak kazandı.

Yeğen Yahya Demirel Olayı (Yolsuzluk olayı): Türk siyasetine damgasını vuran siyasetçi Demirel’in yeğeni ve işadamı Hacı Ali Demirel’in oğlu Yahya Demirel, 1975’te adını “Hayali Mobilya” olayıyla duyurmuştu. Yahya Demirel, kaliteli mobilya adı altında yurtdışına sunta ve adi tahta ihraç etmiş, bu işlem karşılığında hazineden 20 milyon lirayı aşan miktarda vergi iadesi almıştı. 1976’da Karadeniz Ereğlisi Sulh Ceza Mahkemesi hakkında tutuklama kararı verdi. Çok geçmeden Ereğli Cumhuriyet Sav-cılığı’na teslim oldu ve tutuklanarak cezaevine kondu. Bundan sonra yaşanan süreç ise tamamen “burası Türkiye” dedirtecek uygulamalarla doluydu. Öncelikle Zonguldak Ağır Ceza Mahkemesi’nde başlayan davada 10 ila 20 yıl arasında hapis isteniyordu. Ancak yeğen Demirel’in tutukluluğu fazla sürmedi ve kefaletle tahliye edildi. Vergi kaçırmaktan, 1 yıl 5 ay hapis cezasına çarptırıldı, cezanın Yargıtay tarafından onaylanması üzerine Cilvegözü Sınır Kapısı’ndan yurtdışına kaçarak İsviçre’ye yerleşti. 1981’de, “yurda dön” çağrılarına uymayınca Bakanlar Kurulu kararıyla vatandaşlıktan çıkarıldı. 6 yıl 3 ay sonra yurda döndü ve cezaevine girdi. Zonguldak Ağır Ceza Mahkemesi, Yahya Demirel’i 23 yıl 4 ay hapse mahküm etti. Ancak 1986’da Yargıtay, mahkeme kararını bozdu ve tahliye edildi. İki defada toplam 10 ay 16 gün cezaevinde kaldı. Cezaevinden çıkınca ilk işi gidip amcası Demirel’in elini öpmek oldu. Ertesi yıl, Hayali Mobilya İhracat Davası zaman aşımına uğradı. Peki, gelişmeler burada bitti mi?

Hayır. 1990’lı yılların sonuna kadar Yeğen Yahya Demirel, Türkiye’nin en önemli gündem maddesi oldu. 2000’li yılların başında bir başka yeğen Demirel sahneye çıktı.

Yeni Zenginler (Sedat Simavi’nin 1918’de çıkardığı karikatür albümü): Türkiye’de “zengin yaratma” süreci, I. Dünya Savaşı yıllarına kadar uzanır. Savaş süresince gerek devlet eliyle, gerekse kıtlığın yol açtığı karaborsa yoluyla bazı kesimlere ve partinin yandaşlarına büyük servetler kazandırılıyordu. Aslında bu yaşananlar, “devlet eliyle” değil de, “parti eliyle” millî burjuvazi yaratma politikasının sonucuydu. Politikayı uygulama görevi İaşe-i Umumiye Nazırı (Gıda Bakanı) Kara Kemal Bey ile Askerî Levazım Başkanı Topal İsmail Hakkı Paşa’ya düşmüştü. Bu dönemde bulgur krallarından, pirinç, yağ ve şeker krallarına kadar savaş zengini bir zümre oluşturuldu. Tüketiciler, adi mallar için fahiş fiyatlar ödeyerek yeni savaş vurguncuları sınıfının zenginleşmesini sağlıyorlardı. “332 (1916) tüccarı” diye anılan bu grup yaptığı vurgunlarla nam salmıştı. Bu yeni zenginlerin durumu döneme ilişkin karikatürlere de yansıdı. Sedat Simavi’nin 1918’in Eylül ayında çıkardığı Yeni Zenginler isimli karikatür albümünde iki tema ağırlık kazanmıştı. Birincisi, “Yeni Zenginler”in barışa karşı oluşlarıydı. Diğeri de ilk fırsatta paralarıyla yurtdışına kaçma istekleriydi. Albüm kapağındaki resim ise II. Dünya Savaşı sırasında ortaya çıkan “Hacı Ağa” tipini andırıyordu.

Sedat Simavi’nin 1918’de çıkardığı Yeni Zenginler isimli karikatür albümünün kapağındaki resim fesi dışında, altın dişleriyle II. Dünya Savaşı sırasında ortaya çıkan ‘Hacı Ağa’ tipini andırıyordu.

Yerli Malı Kampanyaları (Dışa karşı savaşın silah dışında başka araçlarla da yürütülebileceği düşüncesi): Günümüzde yerli malı kullanma fikri, genellikle uluslararası sorunlar gündeme geldiğinde hatırlanıyor ve ülke boykotları dalga dalga yayılıyor. Peki, bu iş ilk olarak ne zaman başladı? Türkiye’de yerli malı kullanma fikri, ilk kez 1908’deki “Fes Boykotu”yla gündeme geldi. Avusturya, Berlin Anlaşması’yla Bosna-Hersek’i yönetme hakkını elde etmiş, Bulgaristan da özerk bir prenslik olmuştu. Buralar yine de hukuken Osmanlı toprağıydı. Ancak II. Meşrutiyet’in ilanı üzerine bu bölgelerin Osmanlı Meclisi’nde temsil edileceği kaygısıyla Avusturya, hukuken Osmanlı’nın denetiminde olan Bosna-Hersek ve Bulgaristan’a ait toprakları ilhak kararı aldı. Osmanlı’nın verdiği notalar da sonuçsuz kalınca, Avusturya karşıtı gösteriler başladı. Gösteriler, Avusturya ve Bulgaristan mallarına karşı boykota dönüştü. Avusturya’dan ithal edilmekte olan fes ile simgesini bulan boykot kısa sürede yayıldı. Avusturya’dan ithal edilen feslerin giyilmemesi için kampanya açıldı. “Serpuş-ı milli” adı altında piyasaya yeni bir fes verildi. Batı basınının “Viyana kuşatmasından daha etkili oldu” diye tanımladığı boykottan Osmanlı’ya mal üreten fabrikalarda çalışan binlerce aile etkilendi. İflaslar ve işyeri kapatmalar çığ gibi büyüdü. Fes Boykotu, Osmanlı’da ulusal bilincin oluşmasında kitle hareketinin önemini ortaya koydu. Bundan böyle dışa karşı savaşın silah dışında başka araçlarla da yürütülebileceği düşüncesi toplumda oluşmaya başladı.

Yerli malı kullanma kampanyaları, Cumhuriyet döneminde bir kez daha gündeme geldi.

Genç Cumhuriyet’te, iktisadi milliyetçiliğe dayanan “Millî İktisat” politikasına olumlu bakılıyordu ve ekonomi “millîleştirilerek”, Müslüman-Türk zengin sınıfı yaratılması amaçlanıyordu. Yerli malı kampanyaları bu amaç için kullanılmaya başlandı. Yerli malı kullanımını teşvik amacıyla düzenlenen yerli mallar haftası ilk kez, 4 Nisan 1929 günü kutlandı. 11 Ağustos’ta ise, “Türk Yerli Mallar Sergisi”, İstanbul’da Galatasaray Lisesi’nde açıldı.

Türkiye, 1929 Dünya Ekonomik Krizi’nin patlak vermesiyle, ithalatı ihracatından fazla olduğu için birtakım özendirici tedbirlere başvurmak zorunda kaldı. Günün sözü “tasarruf”tu ve Taksim Meydanı’nda yerli malı kullanma mitingleri yapılmaya başlandı. 25 Aralık, İş Bankası tarafından “Tasarruf Günü” ilan edildi. Tasarrufun simge-siyse İş Bankası’nın “kumbaraları” oldu. Kampanya kapsamında çocuklara yerli malı giymenin ve kullanmanın erdemi şiirlerle öğretiliyordu:

Yerli malı yiyeceksin

Ben Türküm demek için

Böyle vazifeler var

Az olsa bile paran

Dolmalıdır kumbaran

İşte ancak o zaman

Yurda neşeler dolar

Bu dönem, yerli malı kampanyalarını gerçekleştiren derneklerin başında, Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti geliyordu. Dernek, halkı gereksiz harcamalardan ve ithal mallarından uzak durmaya teşvik etmek için bizzat, Cumhurbaşkanı’nın girişimleriyle ve onun himayesinde, kurulmuştu. TBMM Reisi Kazım Özalp liderliğinde, milletvekilleri, banka ve bazı kurum müdürleri tarafından kurulan MİTC, amaçlarını gerçekleştirmek üzere kurulduğu andan itibaren çok yoğun bir çalışma programı yürüttü ve kamuoyuna yönelik birçok kampanyaya girişti. Sergiler, seminerler, mitingler, yılda bir kez yapılan (12-19 Aralık) “Tasarruf ve Yerli Mallar Haftası”, tasarrufun önemini belirtmeye yönelik eğitim kampanyaları, hep bu amaç çerçevesinde kullanıldı. Bu arada 1932’de ilk dünya güzeli seçilen Keriman Halis de yerli malı kampanyalarına katılan ilk güzelimiz oldu. 1932’de İktisat ve Tasarruf dergisi Keriman Halis’in güzel oluşunu Türk üzümü, Türk fındığı, Türk lokumu yemesine bağlamıştı. Dergi, Eylül 1932 tarihindeki kapağında bu konuyu işledi. TBMM Başkanı Kazım Paşa, Yerli Mallar Sergisi’nde Türk güzelinin Belçika’da giydiği tuvaletin milli kumaştan yapıldığını söylemiş ve yarışmanın kazanılmasında bu faktörün etkili olduğunu belirtmişti.

1980’li yıllarda ekonominin dışa açılmasıyla birlikte yurda ithal mallar akın edince, yerli malı kampanyaları tarihe karıştı.

Yerli malı kullanma fikri, ilk kez 1908’deki “Fes Boykotu”yla gündeme geldi. 1930’larda Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti, yerli malı kampanyaları düzenledi.

Yerli Walesa (Sendikacı Şemsi Denizer’e işçilerin taktığı ad): Turgut Özal’ın Cumhurbaşkanlığı, Yıldırım Akbulut’un Başbakanlığı döneminde, TTK ve MTA’da çalışan 48 bin işçinin toplu sözleşme görüşmeleri uyuşmazlıkla sonuçlanınca, Şemsi Denizer’in başkanı olduğu Genel Maden-İş, eylemli grev başlattı. Özal’ın etkisiyle hükümet, TTK’ya bağlı madenlerin zaten zararda olduğunu belirterek, kapatılmasını savunuyordu. Hükümetin sendikayla uzlaşmak yerine, ocakları kapatma niyetini gündemde tutması üzerine Denizer ve arkadaşları, Zonguldak halkının da aktif katılımıyla, maden işçilerini Ankara’ya yürütme kararı verdi. Yaklaşık 100 bin kişi, 4 Ocak 1991 sabahı Zonguldak’tan yola çıktı. İşçilerin önü Mengen-Eski-çağ arasında jandarma barikatı ile kesildi. Özal’ın karşı çıkmasına rağmen Başbakan Akbulut, sendika ile diyalog başlattı. Bu görüşmeler sonucunda işçiler Zonguldak’a dönerken, Denizer ve yöneticiler Ankara’ya görüşmeye gitti. İşçileri ve Zonguldak halkını yönlendiren Şemsi Deni-zer’e, Polonya’da önderlik ettiği grevlerle rejimi değiştiren daha sonra Cumhurbaşkanı olan Dayanışma Sendikası lideri Lech Walesa’dan esinlenen işçilerce “Yerli Walesa” lakabı takıldı. Bu yürüyüş ve eylem sırasında Özal aleyhine gösteri yapan işçiler, “Çankaya’nın şişmanı, işçi düşmanı” sloganları attı. İşçilere “Canlarım” diye hitap eden Deni-zer’e ise işçiler, “Başkan seninle ölüme de gideriz” diye destek verdi. Akbulut’un da çabasıyla, maden işçilerinin toplu sözleşmesi imzalandı

Yetiş Elmor (Orhan Büyükdoğan’ın yarattığı ECA’nın ünlü kahramanı Bay Elmor): ECA, Ekrem ve Cahit Elginkan kardeşlerin, babaları Ahmet’in adının baş harfini de katarak temellerini 1950’lerde oluşturdukları bir markadır. Bugün şirket ailenin hiçbir varisi olmadan, El-ginkan Vakfı tarafından yaşatılıyor. Küçük kardeş Cahit Elginkan, 1965’te bir deniz kazasında öldü. Şirkette her zaman başı çeken Ağabey Ekrem Elginkan 1999’da öldüğünde Elginkan topluluğu 20 şirkete sahip büyük bir kuruluştu. Elginkanlar her zaman kapalı bir kutu gibiydi. Şirketin unutulmaz bir Bay Elmor’u vardı. Ekrem Elginkan yurtdışında gördüğü bir çizgi filmden esinlenerek Bay Elmor karakterini çizdirmişti. Aslında Elmor, ECA’nın satış ve pazarlama şirketiydi. Herkesin yardımına koşan ve bütün tesisat işlerini halleden Bay Elmor televizyonlarda ve sinemalarda o yılların izlenme rekorlarını kırdı. Elmor, reklamda tesisatçı, öğretmen gibi değişik kılıklara girerek mesajlar veriyordu. Bu aynı zamanda ilk özgün müzikli, animasyonlu TV reklam filmiydi ve 1974-1975’te yayımlandı. Müziğini Selmi Andak hazırlamıştı. Elmor karakteri o kadar popüler oldu ki artık maçlarda gol atamayan takımın taraftarları “Yetiş Elmor” diye tezahürat yapıyordu. Ekrem Bey, Elmor markasının ECA’nın önüne geçtiğini düşünerek reklamı yayından çekti.

Yetmiş Sente Muhtaç Olmak: (Bkz. Demirel Üslubu).

24 Ocak Kararları (1980’de uygulanmaya başlanan istikrar tedbirlerinin genel adı): Bu kararlarla Türkiye, bir daha hiç kapanmamacasına kapılarını dış dünyaya açtı. Kararlar, 1980 öncesinde dünya ekonomilerinde güçlenen, uluslararası piyasalarda bütünleşmeye yönelik, özel teşebbüsün itici gücünü ön plana çıkaran liberal politikalarla paralellik gösterir. 1979’da Türkiye’de yaşanan ekonomik bunalım, yeni kararların alınmasını zorunlu hâle getirmişti. Buna çare olarak dönemin Başbakanı Süleyman Demirel, Başbakanlık Müsteşarlığı’na Turgut Özal’ı getirerek istikrar programını hazırlamakla görevlendirdi. Ülkenin geleceğini tehdit eden boyutlara ulaşan sorunları çözmek ve özellikle fiyat istikrarını sağlayarak enflasyonist süreci kontrol altına alabilmek; ödemeler dengesi, üretim ve tüketim darboğazlarını giderebilmek ve ekonomiyi kendi kendini besleyen bir büyümeye ve yapıya kavuşturabilmek amacıyla bir dizi ekonomik istikrar tedbiri alındı. Hükümetin “Ekonomik Önlemler Paketi” toplumda soğuk duş etkisi yarattı. 47 lira olan ABD doları 70 liraya çıkarken KİT ürünlerine yüzde 300-400’ü bulan zamlar yapıldı.

Kararlarla, Türk ekonomisinde köklü yapısal değişikliklere gidildi. İstikrar kararlarının başarıyla uygulanabilmesi için izlenen çeşitli politikaları beş ana başlık altında toplamak mümkündü: Ekonomide büyüme dinamiklerine zarar vermeden enflasyon oranının kalıcı bir şekilde düşürülmesi; ithal ikameci modelin terk edilerek dışa dönük ve ihracata dayalı bir büyüme modelinin kurulması, bu çerçevede ihracat teşviklerinin ve sübvansiyonlarının sağlanması ve ithalat liberalizasyonunun gerçekleştirilmesi; fi-nansal liberalizasyonun sağlanması; yabancı sermaye hareketlerinin liberalizasyonu ve bu çerçevede döviz kuru politikasının değiştirilerek Türk lirasının konvertibilitesi-nin sağlanması ve ekonomide kamunun etkinliğinin azaltılarak özelleştirme çalışmalarına hız verilmesi. Ekonomik önlemler paketi için Başbakan Demirel, “Devalüasyon, enflasyona yol açmayacaktır. Hedef durmuş olan ekonomiyi harekete geçirmek ve Türkiye’yi karaborsa ülkesi olmaktan kurtarmaktır” derken, CHP Genel Başkanı Ecevit ise, bu modelin parlamenter demokrasiyle birlikte yürütülmesinin mümkün olmadığını ileri sürüyordu: “Ekonomi, hatta devlet büyük çıkar çevrelerine teslim edilmiştir. Hükümet modası geçmiş bir Güney Amerika modelini, üstelik daha sakıncalı ölçülerle Türkiye’de uygulamak istiyor.” MSP Genel Başkanı Erbakan da kararların, “Ekonominin gereği değil, IMF’nin emri” olduğunu söylüyordu.

Yollar Kralı Menderes (Eski Başbakan Menderes’e yapılan bir yakıştırma): 1950’lerde dünyada yeni bir düzen kuruluyordu. Artık gelişmek ve büyümek isteyen Türkiye’yi bu yeni dünya düzenine göre şekillendirecek olan da Demokrat Parti (DP)’ydi. Cumhuriyet’in kuruluşundan bu yana iktidarda olan CHP, 1950 Seçimleri’nde ilk kez muhalefete düşerek iktidarını DP’ye kaptırmıştı. Halk, DP’yi yoklukların sonu, özgürlüklerin başlangıcı olarak görüyordu. DP lideri ve Başbakan Adnan Menderes, iktidarı döneminde “Yollar Kralı” olarak anılıyordu. Onun bu şekilde anılmasının nedeni tabii ki, karayollarıy-dı. Karayolları, 1950’ye kadar uygulanan ulaşım politikalarında demiryollarını besleyecek, bütünleyecek bir sistem olarak düşünülmüştü. Ancak bu sistemin geliştirilmesi gereken bir dönemde, Marshall yardımlarının da etkisiyle demiryolları âdeta yok sayılarak, karayolu yapımına başlandı. İzlenen karayolu politikasını 1947’de Amerikan Federal Yollar İdaresi Genel Müdür Yardımcısı Hilts’in hazırlamış olduğu rapor belirledi. Hilts’in önerileri doğrultusunda hazırlanan ve dokuz yılda tamamlanması öngörülen yol programı, Bakanlar Kurulu tarafından 1948’de onaylandı. Programın uygulanması 1950’de kurulan Karayolları Genel Müdürlüğü’ne bırakıldı. Marshall Yardımı kapsamında sağlanan iş makineleriyle Türkiye’de hummalı bir karayolu inşaatına başlandı. Karayollarını geliştirmeye yönelik çabalar yadsınamaz, ancak izlenen karayolları politikası, demiryolları politikasıyla birlikte değil, tek başına üretilmiş ve yürütülmüştü. Dolayısıyla iki ulaştırma ağının ilişkilendirilmesi gerekirken, ulaştırma alt sistemleri arasında koordinasyon sağlanamadığı için günümüze kadar devam eden, ülke gerçeklerine uymayan plansız bir karayolu siyaseti güdülmüş oldu.

KAYNAKLAR

Ahmet Azcanlı, Türk Otomotiv Sanayiinin Tarihsel Gelişimi, Otomotiv Sanayicileri Derneği Yayını, 1995.

Ahmed İhsan Tokgöz, Matbuat Hatıralarım, İletişim Yayınları, 1993.

Alper Sedat Aslandaş-Baskın Bıçakçı, Popüler Siyasi Deyimler Sözlüğü, İletişim Yayınları, 1995.

Başar Başarır, Bozuk Para 1 Lira, Doğan Kitap, 2005.

Cahit Kayra, 1938 Kuşağı, Cem Yayınevi, 1995.

Cumhuriyet Yıllık ‘85,1985.

Erol Üyepazarcı, TSKB 55.Yıl, Yerküre Tanıtım ve Yayıncılık Hizmetleri, 2005.

Ender Merter, 80. Yılında Cumhuriyeti Afişleyen Adam, Literatür Yayınları, 2003.

Ersal Yavi, Batırılan Bir Ülke Nasıl Kurtarılır?, Yazıcı Yayınevi, 2001.

Falih Rıfkı Atay, Çankaya, Bateş Yayınları, 1984.

Feroz Ahmad, İttihatçılıktan Kemalizme, Kaynak Yayınları, İkinci Baskı, 1986.

Gülten Kazgan, Tanzimat’tan 21. Yüzyıla Türkiye Ekonomisi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2002.

Gündüz Ökçün, Türkiye İktisat Kongresi 1923-İzmir, AÜSBF Yayınları, 1968.

Haydar Kazgan, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türk Bankacılık Tarihi, Türkiye Bankalar Birliği, 1997.

Haydar Kazgan, Galata Bankerleri, TEB Yayıncılık, 1991.

İlber Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, İletişim

Yayınları, 2000.

İlhan Tekeli-Selim İlkin, 1929 Dünya Buhranında Türkiye’nin İktisadi Politika Arayışları, Bilge Kültür Sanat Yayıncılık, 1977.

Korkut Boratav, Türkiye’de Devletçilik, Savaş Yayınevi, 1982.

Murat Koraltürk, 1923’ten 2003’e Türkiye Ekonomisinin Tarihsel Gelişimi: Olaylar, Politikalar, Kurumlar, İlkler, Portreler, [Dünya gazetesinin Cumhuriyet’in 80. Yılı hediyesi], 2003.

Mustafa Sönmez, Kırk Haramiler, Arkadaş Yayınevi, 1990.

Mert Sandalcı, Hafakan Ruhu, Broşür, 2003.

Nezih H. Neyzi, Pazarlama ve Dağıtım Araştırmaları, Pe-va Yayınları,1990.

Nezih H. Neyzi, Türkiye Petrol Sanayi, İÜ İktisat Fakültesi İşletme İktisadı Enstitüsü Yayınları, 1963.

Orhan Koloğlu, Bir Zamanlar Babıâli, Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları, 1988.

Sakıp Sabancı, İşte Hayatım, İkinci baskı, Aksoy Matbaacılık, 1985.

Süleyman Demirel, Büyük Türkiye, Dergâh Yayınları, 1975.

Şafak Altun, Rüşvetten Özelleştirmeye Yolsuzluğun 100 Yıllık Tarihi, Agora Kitaplığı, 2004.

Şafak Altun, Türk Popüler Tarihinde İlkler, Alfa Yayınları, 2006.

Şafak Altun, İnovasyonla Başarıyı Yakalayan Türkler, Mediacat Yayınları, 2007.

Şevket Süreyya Aydemir, İkinci Adam, Cilt 1, Remzi Kitabevi, 1999.

Tevfik Çavdar, Türkiye’nin Demokrasi Tarihi (19391950), İmge Kitabevi, 1995.

Tevfik Çavdar, Millî Mücadele Başlarken Sayılarla “...Vaziyet ve Manzarai Umumiye”, Milliyet Yayınları, 1971.

Tevfik Çavdar, Türkiye’de Liberalizm, İmge Yayınevi, 1992.

Türkel Minibaş, Çağ Atlatma Serüveni, Bağlam Yayıncılık, 1994.

Uygur Kocabaşoğlu, Türkiye İş Bankası Tarihi, Tarih Vakfı, İş Bankası Kültür Yayınları, 2001.

Volkan Ş. Ediger, Osmanlı’da Neft ve Petrol, ODTÜ Yayıncılık, 2005.

Yahya Sezai Tezel, Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi, Yurt Yayınevi, 1986.

Zafer Toprak, Türkiye’de Milli İktisat (1908-1918), Yurt Yayınları, 1982.

Bu kıssadan hisseleri

iş arkadaşlarınızın da

öğrenmesini ister misiniz?

Ayrıntılı bilgi için: bilgi@elmayayinevi. com