İÇİNDEKİLER

SUNUŞ

d)    Kimi Durum ve Sesler Karşısında

"Elimizdeki ışığın önemini ve gücünü biliyorum. Bilgim var yüreğim var ve insanlara, insanımıza yararlı olmaya çalışmak gibi bir huyum var. Varlığım, ölümlüdür kuşkusuz. Ama ölümsüz katkılarım olsun istiyorum, insan aklının zincirlerinden kurtulup 'oh' diyeceği, soluk alacağı daha güzel bir dünya için. Çabalarını bu yolda."

Turan Dursun

DUA

Küçükten büyüğe yöneltilen dilek; Tanri'ya yalvarma, yakarma.

Kur'an'da aynı anlamda geçen sözcükler:

"Da'vet", "da'vâ". "Salat"da da kimi yerde bu anlam bulunur. Bu sözcüklere bkz.

"Dua" sözcüğü Kur'an'da 20 kez geçer:

Bakara: 171; Âli Imran : 38: Ra'd: 14; îbrâhim; 39,40; Isrâ: 11; Meryem: 4,48; Enbiyâ: 45; Nûr: 63 (iki kez); Furkan: 76; Nemi: 80; Rûm: 52; Fâtır: 14; Mü'min: 50; Fussilet: 49, 51; Ahkâf: 5; Nûh: 6. (Aynca eski harfli cetvele bkz.)

Ne var ki "dua", ayetlerde hep bildiğimiz ve yukarıdaki tanımında görülen anlama gelmez. Temel anlamı "çağrı" ve "çağırma"dır. Hepsi bu anlamda birleşir. Kiminde "bağırma-çağırma (çığırma), seslenme, ses çıkarma" anlamına gelir. Bakara Suresinin 171., Enbiyâ Suresinin 45. Nûr Suresinin 63., Nûh Suresinin 6. ayetinde böyledir.

Cemaluddin Ebû’l-Ferec Abdurrahman İbnü'l-Cevzî, "dua"nın, "tefsir" sahiplerine göre Kur'an'da 7 anlamda yer aldığını yazar:

Birinci anlamı: SÖZ: A'raf, ayet: 5; Yunus, ayet: 10; Enbiyâ, ayet: 15. (Bu ayetlerde geçen, "dua" ile aynı anlamda ve aynı kökten gelen "da'vâ" sözcüğüdür.)

ikinci anlamı: İBÂDET: En'am, ayet: 71, ("Dua"dan "ned'û" geçiyor.) Yunus, ayet: 106. ("Dua"dan "ted'u" geçiyor.) Kasas, ayet: 88; Şuara: 213. ("Ted'u" geçiyor.) Nisâ, ayet: 117: En'am, ayet: 52, 108; Yunus, ayet: 66; Hûd, ayet: 101; Ra'd, ayet: 14; Nahl, ayet: 20: Kehf, ayet: 28; Hacc, ayet: 62; Furkan, ayet: 68; Ankebût, ayet: 42; Lokman, ayet: 30; Mü'min, ayet: 20; Fussilet ayet: 48; Zuhruf, ayet: 86. (Buralarda da "dua"dan "yed'ûne" geçiyor.) Furkan, ayet: 77. (Burada "dua"nın kendisi geçiyor.)

Üçüncü anlamı: NİDÂ (bağırma, birini sesleme) : Isrâ, ayet: 52.

("Dua"danı "yed'û (küm)" geçiyor.) Enbiyâ, ayet: 45. ("Dua"nın kendisi.) Fâtır, ayet: 14. ("Ted'û(hum)".) Kamer, ayet: 10, ("Dua"danı "deâ".) 6. ("Dua"dan "yed'u" ve "e'd-dâi.)

Dördüncü anlamı: SIĞINMA VE YARDIM DÎLEME ("istiğase", "istiâne".): Bakara, ayet: 23. ("Dua"dan "ud'û.") Yunus, ayet: 38. ("Ud'û".) Mü'min, ayet: 26. (”Li yed’u")

Beşinci anlamı: DİLEK-ISTEK ("e's-suâl"): Bakara, ayet: 186. ("Da'vet", "e'd-dâi”, "deâ"). A'râf, ayet: 134: Zuhruf, ayet: 49. ("Ud'u".) Mü'min, ayet: 49,60. ("Ud,û".)

Altıncı anlamı: SORU ("istifham") : Bakara, ayet: 61, 68, 69, 70. ("Ud'u".) Kehf, ayet: 52. ("Deav(hum)".)

Yedinci anlamı: AZÂB: Meâri, ayet: 17. ("Ted'û.") (Bkz. İbnü'l-Cevzî, Nüzhetu'l-A'yün, s. 293-295.)

DUA, ANLAMI VE TANIMI:

A- SÖZLÜK ANLAMI:

Temel sözlük anlamı, "çağrı"dır. Az-çok "nidâ (ünlem, ünleme, seslenme)" anlamını da içerdiği için, iki sözcük kimi zaman birbirinin yerinde, kimi zaman da eşanlamlı olarak yer alır ayetlerde. (Bkz. Râğıb, el Müfredat, "dua".) "Davet" ve "da'vâ" da aynı kökten, aynı anlamda. Aynı kökten türemiş birçok sözcük ayetlerde yer almakta. (Eski harfli cetvele bkz.) Kimine göre de "dua"nın sözlük anlamı: "iman”dır. (Bkz. Mu'cemu Ğarîbu'l-Kur'an, s. 57.)

B-TAN1MI:

Eski mantıkta ve Arap edebiyatında istem, üçe ayrılır: Yukarıdan aşağıya olursa "emir" (buyruk), eşitler arasında olursa "iltimas", aşağıdan yukarıya yönelirse o zaman da "dua" denir. İbnü'l Cevzî de bu ayrıma uygun olarak "dua"yı şöyle tanımlar:

"Talebu’l-ednâ mine'l-a'lâ li tahsili'ş-şey'i"= "Aşağıda olanın yukarıda (üstün) olandan bir şeyi elde .etmek için olan istemi”. (îbnü’l-Cevzî, Nüzhetü'l-A'yün, s. 292. Ayrıca bkz. Muhammed Ali Ibn Ali e’t-Tehânevî, Keşşafu Istılâhâti'l-Fünûn, 1/503-504.)

Anlamı:

Ve Tanrı'mız dedi ki: "Bana dua edin, size karşılık verip kabul edeyim! Bana ibâdet etmekten uzaklaşıp böbürlenenler, Cehenneme gireceklerdir. Aşağılanmışlar olarak.." (Mü'min Suresi, ayet: 60.)

Açıklama:

Diyanet'in "Türkçe Anlamı"ndan:

. Rabbiniz: "Bana kulluk edin ki, size karşılığını vereyim. Bana kulluk etmeyi büyüklüklerine yediremeyenler, alçalmış olarak Cehenneme gireceklerdir." buyurmuştur. (Mü'min: 60.)

Bu çeviride, ayetteki "dua" kökünden gelen ve "Bana dua edin" demek olan "ud'ûnî" sözcüğüne "ibâdet" anlamı verildiğinden "Bana kulluk edin" diye çevrildiği görülüyor. Oysa yukarıda. İbn Cevzî'den aktarılanda görüldüğü gibi, "tefsir"ciler, genellikle, buradaki "dua"ya, "dilek, istek" anlamını vermekteler. Buna göre, "ud'ûnî"yi, "Bana dua edin", yani "Bana dilekte, istekte bulunun!" diye dilimize çevirmek gerekir.

Bununla birlikte, buradaki "dua"ya, "ibâdet" anlamı verenler de vardır. Taberî de buradaki "dua"ya "ibâdet" anlamı verirken: "Dua, ibâdettir” hadisini aktarıyor. (Bkz. Taberî, Tefsir, 24/51.)

İlgili hadis:

Nu'man İbn Beşîr anlatıyor:

-Peygamber: "Dua, ibâdettir" dedi ve sonra: "Ve Tanrı'nız dedi ki: 'Bana dua edin, size karşılık verip kabul edeyim..." ayetini okudu. (Bkz. Ebû Dâvûd, Kitabu’s- Selât/ 358, hadis no: 1479; Tirmizî. Tefsîr/42. hadis no: 3247: İbn Mace. Kitabu'd Duâ / 34, hadis no: 3828)

Muhammed Ali Sâbûnî. Kurtubi'nin de içinde bulunduğu "müfessir"lerin çoğunluğunun, buradaki "dua"ya "ibâdet" anlamı verdiğini, ama kendisinin "istem ve dilek" anlamını uygun gördüğünü, İbn, Kesir’in de bu anlamı yeğ tuttuğunu belirtir. (Bkz. Sâbûnî, Safvetu-t-Tefâsîr, 3/107, not: 4.)

Buradaki "dua"ya "ibâdet" anlamını vermek, aynı ayetteki "ibâdet" sözcüğüne uygun olur diye düşünülüyor. "Dua"ya kendi anlamını, yani "dilek, yalvarma, yakarma" anlamını verenler de, aynı ayette geçen "ibâdet" sözcüğüne, daha önce geçen "Bana dua edin ki size karşılık verip kabul edeyim!" anlamındaki anlatıma uysun diye "dua" anlamını uygun görüyorlar. Kısacası: "Dua"ya, "ibâdet" sözcüğünden dolayı "ibâdet", "ibâdet"e de "dua"dan dolayı "dua" anlamı veriliyor. Bunların arasında sıkı bir ilişki de görülüyor. "Dua ibâdetin iliği gibi" sayılırken, "ibâdet de duanın kabulünün şartlarından" bulunuyor. (Bkz. Elmalılı Hamdi Yazır, İstanbul, 1960,6/4176.)

-«Dua, ibâdetin iliğidir.» (Bkz. Tirmizî, Kitabu'd-Duâ/ 1, hadis No: 3371)

Ayette "dua edin ki size karşılık verip kabul edeyim" denmesinden açıkça anlatılıyor ki, "dua edilince kabul edilir". Yani bu söz veriliyor açıkça. Bakara Suresinin aşağıda sunulacak olan 186. ayetinde aynı söz veriliyor. Bunun üzerine de şu soru sorulmakta:

-"Nice dualar var ki kabul edilmiyor, dilekler yerine gelmiyor. Buna ne demeli?"

3- Duanın Kabul Edilebilirliği:

a) "Dua Neden Kabul Edilmez ve Hangi Durumda Kabul Edilir?": Bu soruya yer veren F. Râzî'nin tefsirinden ilgili bir kesimin Türkçe'si şöyle:

"- Ka'bî, bu soruya şu karşılığı veriyor:

- Dua. bir şarta bağlı olarak geçerli sayılır. Bu şart yerine geldiğinde dua kabul edilir. Bu şart (Tanrı'dan) duayla istenen şeyin yerine gelmesinde bir yarar, bir HİKMET bulunmasıdır. (Yani: Duada istenen şeyin gerçekleşmesi kulun yararına ve hikmete uygunsa, Tanrı kabul eder, yoksa kabul etmez.)

Ka'bî bunu belirttikten sonra kendi kendine soruyor:

-İyi ama, kulun islediği şey yararına, hikmete uygunsa Tanrı zaten (dua olmadan da) kabul eder. O zaman duanın yaran nedir?

Bu soruya da iki türlü karşılık veriyor:

Birinci cevap: Duada Tanrı'ya yönelen bir çığlık (bir korku, bir sığınma) ve her şeyden kesilip Tanrı'ya yöneliş vardır. (Yani duanın önemi ve yararı buradadır.)

ikinci cevap: Bu, istenen şeyin her yönü için (olması için de, olmaması için de) geçerlidir. Çünkü eğer Tanrı'nın o istenen şeyi yapıp ger-

Anlamı:

(Diyanet'in)

Ey Muhammedi Kullarım sana Beni sorarlarsa, bilsinler ki Ben, .şüphesiz onlara yakınım. Benden isteyenin, dua ettiğinde duasını kabul ederim. Artık onlar da davetimi kabul edip Bana inansınlar ki, doğru yolda yürüyenlerden olsunlar. (Bakara,Ayet: 186.)

Açıklama:

İleri sürüldüğüne göre, bir A’râbî, Peygambere gelip sormuştu:

-Ya Muhammedi Tanrı'mız yakın mıdır, uzak mıdır, bize? Dua ederken sesimizi ona göre yükseltelim.

A'râbî'nin bu sorusu üzerine de bu ayet gelmişti. (Bkz. Celâluddin Süyûtî, Lübâbu'n-Nukûl Fî Esbâbi'n-Nüzul, Celayleyn'in kenarı, s. 35;Taberî, Tefsir, 2/92; Sâbûnî, Safvetu't- Tefâsîr, 1/121; F. Râzî, 5/ 94.)

Kimilerine göreyse bu ayetin iniş nedeni ("sebeb-i nüzûl"), bir topluluğun Peygambere, "dua saati"ni sormalarıdır: ileri sürüldüğüne göre, : "Bana dua edin, dualarınızı kabul edeyim!" diye bildirilince , bir topluluk Peygambere şu soruyu sormuştu:

-(Duanın kabul edilmesi için) hangi saatte, ne zaman dua edelim?

Bu soru üzerine de, bu ayet gelmişti. (Bkz. Taberî, Tefsir, 2/92-93: F. Râzî, 5/94)

Kimilerine göre de bu ayet, bir topluluğun: " Nasıl dua edelim? " sorusu üzerine inmiştir. (Bkz. Taberî. Tefsir, 2/93; Râzî, aynı yer.) Kimileri de başka "iniş nedenleri" ileri sürmekteler. (Bkz. Râzî, aynı yer.)

Duanın hangi durum ve koşullara bağlı olarak kabul edileceği İslam yorumcu düşünenlerince, çeşitli biçimlerde anlatılır:

F. Râzî'nin yer verdiği yorum ve kendi görüşü bir kesimiyle yukarıda görüldü. F. Râzî. ayrıca "Biz öyle dua edeni görüyoruz ki alabildiğine dualar sunuyor da. yine de dileği yerine gelmiyor. Buna ne demeli? "sorusunun, "cevabı çok zor ("müşkil") bir soru olduğunu belirtiyor ve cevaplar vermeye girişiyor. (Bkz. F. Râzî, 5/100-101.) F. Râzî'nin yukarıda (Mü’min ayet: 6'ncı yorumu dolayısıyla) Türkçe'ye aynen çevrilerek sunulan cevabının dışında giriştiği cevap, üç grupta toklanabilir.

durumu açıklamaya yeterli.

Üçüncü cevap:

Dua eden kimse, Tanrı'sını biliyor, O'na inanıyordun Yoksa O'na dua etmez. Tanrı'ysa bir şeyi, eğer "kader"e, "kazâ”ya (kısacası Tanrısal yazgıya), bilgisine, hikmetine uygunsa yapar, yoksa yapmaz. Tanrının inanırı olan duacı bu durumu bilince, dua ederken şöyle diyecektir: "Tanrı'm! Dileğim, senin kazana, kaderine, hikmetine uygunsa kabul edilsin!" der. Yoksa: "Tanrı'm! Ne olursa olsun kabul et duamı!" demez.

Üçüncüsü: Üçüncü grup cevaplar, "duanın kabul edileceği"nin bildirildiği ayetlerdeki "dua"nın ve "icabet"in (kabul edilmenin) anlamına, yorumuna dayalı:

Birinci cevap:

Bu ayetlerdeki "icabet" (duanın kabul edilmesi), "işitmek" ("sem") anlamındadır. Tanrı'nın "ücîbü" (kabul ederim) demesi de, "esmau" (işitirim) anlamındadır.

ikinci cevap:

Söz konusu ayetlerdeki "dua", "tevbe" anlamındadır. "Duanın kabul edilmesi"yse "tevbenin kabul edilmesi"dir. Tanrı'nın "tevbeleri kabul eder" olduğu da tartışmasızdır.

Üçüncü cevap:

Söz konusu ayetlerdeki "dua”, "ibâdet" anlamındadır, "ibâdet edenin ibâdetini de Tanrı kabul eder..." (Bkz. F. Râzî, 5/İ00-101.)

Muhyiddin Ibn Arabî de. Bakara Suresinin yukarıda geçen 186. ayetindeki "benden isteyenin, dua ettiğinde duasını kabul ederim" anlamındaki sözlere şu yorumlu anlamı veriyor: "Bana HÂL DİLİ ile (durumuyla, tutumuyla) dua eden kimsenin duasını kabul ederim, durumu ve yeteneği, dileğinin yerine gelmesine uygun olanın duasını.." (Bkz. Tefsiru İbn Arabî, 1/115.)

Ibn Arabi'ye göre, "hâl dili"yle değil de, yalnızca "ağızdaki dil"le dua edilirse bu dua kabul edilmez. Hiçbir zaman "geri çevrilmeyen dua", yalnızca "hâl dili" ile olan duadır. (Bkz. Ibn Arabî, Tefsir, 2/ 403.)

ilgili hadisler:

Duaların Kabul Edilişleri ve Saatleri:

"Herhangi birinizin duası, ivedilik göstermedikçe (hemen kabul edilmesini istemedikçe) kabul edilir. İvediliğiyse şöyle olur: Tanrı'ma dua ettim de duamı kabul etmedi" demesi biçiminde olur. (Bkz. Buhârî, Deavât/22: Tecrîd, hadis no: 2149; Müslim, Zikir-duâ-Tevbe-Istiğfâr/90, hadis no: 2735; Ebû Dâvûd. Selât/358, hadis no: 1484; Tirmizî, Duâ/12. hadis no: 3387; İbn Mace, Duâ/7, hadis no: 3853.)

Ebû Hureyre'den bir aktarılışa göre de Peygamber anlatırken arkadaşlarıyla arasında şu konuşma geçer:

-Bir kul günah olan ya da akrabalık bağını koparmaya götürecek şeyi istemedikçe onun duası sürekli olarak kabul edilir. Elverir ki ivedilik göstermesin.

-Ey Tanrı elçisi! Bu ivedilik nasıl gösterilir. "Ivedilik"le amaç nedir?

-Kul (ivedilik gösterince) şöyle der: "Dua ettim, ettim de bir türlü duamın kabul edildiğini görmedim!" Sonra da yorulup, usanıp duayı bırakır artık. (Bkz. Müslim, aynı yer/92.)

-"Yeryüzünde Tanrı'ya dua eden her Müslümanın duasının karşılığında Tanrı dua edene istediğini verir ya da onun için kötü olan bir (sıkıntılı) durumu ortadan kaldırır. Elverir ki o, günah olan ya da akrabalık bağını koparmaya götüren şeyi istemesin. Hiçbir şey olmasa Tanrı, dua edenin duasının karşılığını, bir katını Âhirette karşısına çıkarılacak bir sevap olarak onun için saklar." (Bkz. Tirmizî, Dua/9, hadis no: 3384: Riyâzu's, Sâlîhin, hadis no: 1530.)

Ebû Umâme'den aktarıldığına göre. Peygamberle arkadaşları arasında şöyle bir konuşma geçmiştir:

-Ey Tanrı Elçisi! (Tanrı katında) hangi dua daha çok işitilir (kabul edilir)?

-Gecenin sonlarında ve bir de farz namazların sonunda yapılan dua. (Bkz. Tirmizî, Deavât/79, hadis no: 3499.)

-"Kulun Tanrı'ya en yakın olduğu konumu, secde ederkendir. işte o sırada çok dua edin!" (Bkz. Müslim, Selât/215, hadis no: 482.)

-"Kulun Tanrı'ya en yakın olduğu saat, gecenin sonlarıdır. Tanrı’yı ananlardan olmayı başarmak istiyorsan, işte o saatte Tanrı’yı an."

(Bkz. Tirmizi, Deavât/119, hadis no: 3579.)

-"Dua, ezan ve ikamet (kamet) arasında geri çevrilmez (reddedilmez, kabul edilir)." (Bkz. Ebû Dâvûd, Selât/35, hadis no: 521; Tirmizî, Selât/158, hadis no: 212; Ahmed lbn Hanbel, 3/119.)

-"İki zaman var ki bunlar, duanın ya hiç geri çevrilmediği, ya da en az geri çevrildiği zamanlardır: (Namaza) çağrı (ezan) sırası ve insanların birbirini öldürdüğü savaş zamanı. " (Bkz. Ebû Dâvûd, Cihâd/ 41, hadis no: 2540: Dârimî, Selât/9.)

-"Yüce Tanrı'mız ('Rabbunâ') her gece, gecenin sonunda üçte biri kaldığında birinci kat göğe iner ve şöyle der:

-Kim bana dua eder? Duasını hemen kabul edeyim. Kim benden ister? Hemen istediğini vereyim. Kim benden bağışlanmasını diler. Hemen bağışlayayım." (Bkz. Buhârî, Teheccüd/14; Müslim. Selâtu'I-Müsâfirîıı/168-172, hadis no: 758: Ebû Dâvûd, Kitabu's-Sünne/21, hadis no: 4733: Tirmizî. Selât/329, hadis no: 446, Deavât/79, hadis no: 3498; Ibn Mace. lkametu’s-Selât/182. hadis no: 1366; Muvatta’, Kur'an/30; Dârimî, Seiât/168; Ahmed Ibn Hanbel, 2/264,267...)

Aktarıldığına göre Amr Ibn Abese ile Peygamber arasında şöyle bir konuşma geçmiştir:

-Seninle birlikte Müslüman olan kimler var?

-Özgür kişi (hürr) de var. köle de var.

-Tanrı'ya insanın daha yakın olduğu bir saat var mıdır?

-Evet: Gecenin tam ortası. (Bkz. Ibn Mace, lkâmetu's-Selât/ 182, hadis no: 1364.)

Abdullah Ibn Sâib anlatıyor:

"Güneş tam orta yere geldikten sonra ve öğleden önce dört rek'at namaz kılardı. Ve şöyle derdi:

-Bu saat (duaların, ibâdetlerin kabul edilmesi için) gök kapılarının açık olduğu saattir. İstiyorum ki, bu saatte çıkan bir amelim olsun." (Bkz. Tirmizî, Selât/347. hadis 110: 478.)

-"Duanın kabul edileceği umulan saati, cuma günü, ikindiden güneş batana değin arayın!" (Bkz. Tirmizî, Selât/354. hadis no: 489.)

-"Cuma günü öyle bir saat vardır ki Müslüman bir kul namaz kılarken o saate denk gelir de Tanrı'dan bir şey isterse. Tanrı kesinlikle onun dileğini yerine getirir." (Bkz. Buhârî, Cu'ma/37: Tecrîd, hadis no: 507; Müslim, Cum'a/13-15, hadis no: 852; Riyazu's-Sâlihîn, II, hadis no: 1160; Tirmizî, Selât/354, hadis no: 491; Nesi, Cum'a/45; Ibn Mace, lkâmetu's-Selât/99, hadis no: 1139; Dârimî, Selât/204; Muvatta', Cum'a/15; Ahmed Ibn Hanbel, 2/230,255....)

Abdullah Ibn Ömer'in, Peygambere: "Cuma gününde, duaların kabul olunduğu saatin hangi saat olduğunu" sorduğu ve Peygamberin şu karşılığı verdiği de aktarılır:

-''imamın (minbere) oturmasından namaz kılınana dek geçen zamandır. (Bkz. Müslim, Cum'a /16, hadis no: 853; Ebû Dâvûd, Selât/ 208, hadis no: 1049.)

-''Cuma günü, 12 saate (12 zaman parçasına) ayrılır. Öyle bir saat vardır ki, Müslüman kişi o saat içinde Tanrı'dan bir dilekte bulunduğunda, Tanrı onun dileğini kesinlikle kabul eder. O saati, ikindiden sonraki saatlerin sonlarında arayın!" (Bkz. Ebû Dâvûd, Selât/208, hadis no: 1048.)

-"Gecede öyle bir şaat vardır ki, Müslüman bir adam denk getirip de Tanrı'dan o saatte bir şey dilediğinde, Tanrı, kesinlikle onun dileğini kabul eder. Bu saat, her gecede vardır." (Bkz. Müslim, Selâtu’l, Müsâfirîn-116, hadis no: 757; Ahmed Ibn Hanbel, 3/313.)

Bu hadislerde açıklananlara göre, "dua'nın kabul edildiği saat, ya da ân hangi zaman içinde aranmalı?" diye bir soru sorulsa şu karşılıklar verilebilir:

-Farz namazların sonlarında.

-Secde edilirken.

-Ezan ve ikamet (kamet) arasında.

-Ezan sırasında.

-Savaş (cihad) sırasında.

-Her gece, gecenin son saatlerinde.

-Gecenin üçte biri kaldığında.

-Gecenin tam ortasında.

-Güneş orta yere geldikten sonra öbür yarısına doğru kayarken, öğleden önce.

-Cuma gününün bütünü içinde.

-Cuma günü imamın minbere oturmasından namaz kılınmasına

dek geçen sürede.

-Cuma günü ikindiden sonraki zaman içinde.

Kimi hadislerde de "duanın kabul edileceği saat"in, belirli gecede, örneğin "kadir gecesi"nde aranması gerektiği bildirilir. Bkz. "Kadir Gecesi."

b) Dua ve "Kader-Kazâ":

Sorular:

-"Dua"yla" kader"in, "kazâ"nın Önüne geçilebilir mi?

-"Dua"yla "kader" ve "kazâ” (yazgı, alınyazısı) değiştirilemezse dua etmenin yararı ne olabilir?

-Dua, ”kader"e, "kazâ"ya, yani "Tanrı'nın yazdığı"na "rızâ" göstermeye aykırı değil midir?

Şöyle bir hadis var:

-"Kaderi yalnızca DUA önler." (Bkz. Ahmed İbn Hanbel, 5/277, 280, 282; Tirmizî, Kader/6, hadis no: 2139; İbn Mace, Fiten/22, hadis no: 4022.)

Ama şöyle hadisler de var:

-"Bir kimse için takdir olunmuş olan şey, mutlaka olur, gerçekleşir." (Bkz. İbn Mace, Mukaddime/10. hadis no:89.) "Tanrı'nın bir kimse için yaratmayı takdir ettiği şey, mutlaka olur, gerçekleşir." (Ahmed Ibn Hanbel, 3/313.) "Tanrı bir şey takdir etmişse kesinlikle gerçekleşir." (Ahmed İbn Hanbel, 3/26.)

Bir hadiste belirtildiğine göre. Âdem Peygamberle Mûsâ Peygamber tartışırlar:

Mûsâ -Ya Âdem! Sen bizim babamızsın. Bizi zarara uğratan selisin. Sen bizi Cennetten çıkardın (seni Cennetten çıkmaya sürükleyen suç işleyip de kovulduğun için bugün Cennette değiliz)!

Âdem-Mûsâ! Sen ki, Tanrı’nın kendisiyle konuştuğu, eliyle yazdığı Tevrat'ı kendisine verdiği ve böylece seçkin kıldığı bir kimsesin! Öyleyken, Tanrı'nın bana kaderde, beni daha yaratmadan kırk yıl önce çizip belirlediği bir durum için mi beni kınıyorsun?

Hadiste, Âdem’in Mûsâ'ya tartışmada üstün geldiği de belirtiliyor. (Bkz. Buhârî. Kader/l 1: Müslim, Kader/13, hadis no: 2652; Ebû Dâvûd, Kitabu's Sünne/17. hadis no: 4702. ve ötekiler.)

Her şeyin, çok önceden. Tanrı tarafından "yazılıp takdir edildiği"ne ilişkin daha birçok hadis var. "Kaderde yazılıp çizilenin değişmeyeceği"ne, "belirlenenlerin kesinlikle, güne gelince gerçekleşeceği"ne ilişkin hadisler de.. Bkz. Kader.

Bu durumda "kader"e "değişir” mi, "hiç değişmez" mi demek gerek?

"Kader" maddesinde de görüleceği gibi, "kader"e inanan "Sünnet Ehli"nce genellikle paylaşılan görüşe göre: "Kader, Tanrı'nın her şeyi, çok önceden, ezelde, Levh-i Mahfuz'da yazıp belirlemiş olması"dır; "kazâ" da "takdir edilmiş olanların, zamanı gelince, Tanrı’nın hükmüne göre yaratılıp gerçekleştirilmesi"dir ve "kader”de "ne yazılıp belirlenmişse. şaşmaz ve değişmez biçimde" gerçekleşir. Bununla birlikte, "kaderde yazılan"ların - Ra'd Suresinin 39. ayetine dayanarak- bir anlamda "değişebileceği"ni ileri sürenler de vardır. Bkz. Kader, Kitab, Levh-i Mahfuz.

"Kader"in "değişmezliği" ileri sürülse de, akâid - kelâm kitaplarında, Sünnet Ehli'nce de, "dua'nın, bir şeyin olmasına ya da olmamasına "etki"si ve "yararı" olacağının savunulduğu belirtilir. Bu, "manzum" olarak kaleme alınmış kitapların dizelerinde de yer alır. Örneğin Sira-cuddin Ali Ibn Osman el Evşî (ölm. 1173.), ünlü "Emâlî (Bed'ü'l-Emâlî)" adlı kitabındaki 59. beytinde şöyle der: (Arapçasından çevrilmiştir.)

-"Duaların yerine ulaşan bir etkisi vardır. Oysa sapıklar bunu kabul etmezler. Hızır Bey (1407-1458) de "Nuniyye" adlı (sonu "nun"la biten) "kaside"sinin 84. beytinde şöyle demekte: (Çeviri, Arapçasından)

-"Duanın, ölülere de, dirilere de, kimi zamanlarda tanık olunup görülmüş yararları vardır."

Buna karşılık, Emâlî'deki dizelerde de belirtildiği gibi, "dua"nın hiçbir yararı olamayacağını ileri sürenler de var. Bu dizeleri "şerh" edenler, yani açıklayanlar, tartışmanın "Sünnet Ehli"yle, "Mutezile" arasında bulunduğunu belirtirler. Yani. ”dua"nın hiçbir yararı olmadığını ileri sürenler, "Mutezile” mezhebidir. (Bkz. Ali el Kârî. Şerhu'l-Emâli, s. 129: Seyyid Ahmed Âsim, Merahu'l-Meâlî Fi Şerhi'l- Emâli, İstanbul, 1304, s. 207 ve öt.)

Fahruddin Râzî, tefsirinde, "dua"nın bir yararı bulunmadığını ileri sürenleri "kimi câhiller" ("ba'Zu'l-cühhâl") diye niteler. Ve bunların.

"duanın yararı olmadiği" na ilişkin kanıtlarını sıralar:

Birinci kanıt:

Dua ile istenen, eğer Tanrı katında "olacağı bilinen türden" bir şeyse. o şey (istense de, istenmese de) kesinlikle olur, gerçekleşir. Bu durumda onun için ”dua"ya gerek yoktur. Eğer o şey Tanrı katında "olacağı bilinir olmayan türden"se, o şey "olamayacak türden"dir, (dua olsa da olmasa da) olmayacaktır. Bu durumda yine duaya gerek yoktur.

ikinci kanıt:

Olanlar ve olayların tümü, bir ezeli ve varlığı kendinden olan varlığa, Yaratıcı'ya varıp dayanır. Bu ezeli varlığın takdiri, hükmü de, kendisi gibi ezelidir ve takdir ettiği, zamanı gelince kesinlikle gerçekleşir. O'nun olmasını takdir etmediği, gerekir kılmadığı şey de, hiçbir zaman olamaz, gerçekleşemez. Bunların tümü, "ezel”de (zamansızlık sürecinde önceden) belirlenip planlandığı için de duanın hiçbir etkisi olamaz.

-Kazâ gelecekte, kader (takdir) ise geçmiştedir. Dua, kaderde olana ne bir şey ekleyebilir, ne de ondan bir şey eksiltebilir. Öyleyse duanın ne yaran olabilir?

, Şu hadisler de yok mudur?

-"Tanrı, takdir edilenleri yaratılmalarından şu kadar, bu kadar yıl önce takdir etmiştir."

-"Yazılan yazılmış, kaderi yazan kalemin mürekkebi kurumuş, olacak artık kesinlikle olur."

-"Dört şeyin, ömrün, rızkın, yaratılışın ve ahlakın takdiri bitirilmiştir artık."

Üçüncü kanıt:

Mü’min Suresinin 19. ayetinde: " Tanrı, gözlerin hainliğini ve gönüllerin gizlediğini bilir.” diyor. Öyleyse duaya ne gerek var?

Dördüncü kanıt:

Dua ile istenen şey, eğer isteyen kulun yararına bir şeyse, her yönden çok cömert olan Tanrı, kesinlikle, onu ihmal etmemiş, takdir etmiştir. gerçekleştirecektir. Bu durumda duaya gerek yok. Eğer istenen şey. dilekte bulunan yararına değilse, o kimsenin istemi bile doğru değildir.

Beşinci kanıt:

Aklın tanıklık ettiği ve sağlam hadislerin belirttiği gerçek odur ki, "Siddîk"lerin (Tanrı'ya bağlı Tanrı dostlarının), en değerli ve en yüce "makam"lan, "Tanrı'nın takdir edip hükme bağladı" şeye, ”kazâ"ya "boyun eğip razı olmaları"dır. Duâ"ysa "kazâya, rıza"ya aykırıdır.

Altıncı kanıt:

"Dua", "emr"e ve yasağa benzeyen bir şeydir. Bununsa, kuldan Kerim olan Tanrı'ya yöneltilmesi bir tür "edeb dışılık"tır.

Yedinci kanıt:

Peygamber, Tanrı'nın şöyle dediğini bildirir:

-"Kim beni anarken benden istemekten (dua etmekten) geri kalırsa, ona, benden isteyenlere verdiğimden daha iyisini veririm!"

F. Râzî. bunları böyle sıralar (bkz. e't- Tefsiru'l-Kebîr, 5/97-98.); sonra "akıllılardan oluşan en büyük çoğunluk" diye nitelediği kesimin "dua"yı ve yararını savunmalarına yer verir:

Râzî, "duanın yararı ve etkisi" olduğuna ilişkin kanıtları ikiye ayırıyor: "Nakil kanıtlan" ve "akıl kanıtlan": Önce birincisi ele alınıyor: "Nakil kanıtları pek çoktur" diyor. Yine de bu kanıtlan dört bölümde topluyor:

Birinci nakil kanıtı:

Gerek temel, gerekse ayrıntı niteliğindeki konularda, Tanrı'nın sözünü ettiği "süâl"ler (sorular) ve "cevap"lar var. Bu soru ve cevaplarda da bir özellik göze çarpar: "-(Ey Muhammedi) senden sorarlar" dendikten sonra, soru anlatılır ve "De ki.. " diye cevaba geçilir. Bakara Suresinin "dua"danı söz edilen 186. ayetinde "Senden beni sorarlarsa" dendikten sonra, araya "de ki"nin girmiyor oluşu bir başka özelliktir. Burada "Tanrı'nın yakınlığı" anlatılıyor ve Tanrı, doğrudan doğruya " "-Ben yakınım!" diyor. Bu, yani araya "de ki"nin girmemesi, "Tanrı ile kulunun, dua eden kulunun arasına hiçbir şeyin girmemesini" Tanrı'nın istiyor olmasındandır. Bu ayette "Tanrı'nın kuluna yakınlığı"nın, "dua"nın söz konusu olduğu bir yerde anlatılması, "duanın Tanrı'ya yaklaştırın bir özellik taşıdığını"gösterir. Demek ki, "dua, ibâdetler içinde en üstün bir ibâdettir".

İkinci nakil kanıtı:

Mü'min Suresinin 60. ayetinde, "-Bana dua edin ki size karşılık ve-

Tanrı'ya yönelip dönmektir.

Üçüncüye cevap:

İnsanın Tanrı'dan istediği şeyin gerçekleşmesi, dilekte bulunmasından önce kendisi için yararlı olmayabilir de, dua ettikten sonra yararlıya dönüşebilir.

Dördüncüye cevap:

insanın Tanrı'ya yalvararak alçakgönüllülük göstermesinden, küçük ve düşük bir varlık olduğunu boynuna almasından sonra, Tanrı'nın takdir ettiğine ve "kazâya razı" olması, çok daha büyük bir ”makam"dır. Bu cevap, ileri sürülen öteki kanıtlara da cevap sayılır.

F. Râzî böyle bitiriyor konuyu. (Bkz. F. Râzî, 5/99-100.)

"Kazâya rızâ" göstermek, yani "Tanrı'nın yazdığı yazgı" olduğunu düşünüp "olana, olacağa, başa gelene boyun eğip hepsini hoşnutlukla karşılamak", İslam "kelâm"ının temel konularındandır ve "farz" anlamında "vâcip'tir. (Bkz. Gelenbevi Ale'l-Celâl, İstanbul, 1316, 2/106-107.)

imam Gazâlî de bu konuya gereken önemi ve- geniş yer verirken, "duanın, rızâya aykırı olup olmadığı" konusuna değiniyor ve "dua"nın. "kaderde, kazâda olana rıza gösterme"ye "aykırı olmadığı" yazıyor. (Bkz. ihyau Ulûmiddin, 4/367-370)

Hadis:

-"Tanrı'nın (takdirinin sonucu olan) 'kazâ'sına rızâ, Âdem oğlunun mutluluğundandır." (Tirmizî, Kader/15, hadis no: 2151.)

”Kazâ"ya, (”yazgı"ya, başa gelene) "rızâ". Ne var ki "kötü kazâ" (süü'l-kazâ) başta olmak üzere "kötü durum"lara karşı, Tanrı'ya sığınılması da öğütlenir. Peygamberin de sığındığı bildirilir:

4- Dua Niteliğinde Tanrı'ya Sığınmalar: a) Peygamberin Tanrı'ya (Dua Niteliğinde) Sığınmaları:

"KÖTÜ KAZÂ"dan ve ötekilerden:

Hadis:

= Fatiha Suresini okuyup üfürerek tedavi etmeye ilişkin bölüm" gibi alt bölümler yer alır.

Bu bölümlerde yer alan hadislerden:

Hadis:

Aişe anlatıyor:

-"Peygamber, ölümüne yol açan hastalığına yakalandığında, Tanrı’ya sığınmaya ilişkin dualar okuyup üflüyordu kendi kendine, iyice ağırlaşınca aynı duaları ben okuyup üflemeye ve bereketi (uğuru) olsun diye de onun elini üzerinde gezdirmeye başladım. (...) Peygamber, iki eline okuyup üfürüyor ve sonra da iki elini yüzüne sürüyordu." (Buhârî, Kitabu't- Tıbb/32. Müslim'deki metni için bkz. Kitabu's-Selâm/50-51, hadis no: 2192.)

Yılan, Akrep Sokmalarında ve Öteki Hastalıklarda Ücret Karşılığında Okuyup Üfürerek Tedavi:

Hadis:

Peygamberin arkadaşlarından oluşan bir birlik, görevlendirildikleri bir sefere çıkarlar. Yolları bir Arap kabilesinin bulunduğu yere düşer. Konuk edilmek isterler. Ama kabile bunları konuk etmez. Tam bu sırada kabile başkanını bir akrep sokmuştur. Tüm kabile üyeleri iyileştirmek için çareler-arar. Türlü yollara başvururlar, ama bir sonuç alamazlar. Sonunda, belki bir tedavi yolunu bilen vardır diye, biraz ötelerinde bulunan birliğe başvurmak akıllarına gelir. Varırlar:

-Başkanımızı bir akrep soktu. Bir türlü iyileştiremiyoruz, içinizde buna bir çare bilen var mı?

Ebû Said el Hudrî atılır:

-Evet ben varım. Vallahi ben dua ile tedavi ederim. Ne var ki siz bizi konuk yapmadınız. Onun için ben de karşılığında bir ücret almadan tedavi etmem.

Ücret konusunda anlaşırlar. Tedavi karşılığında "bir sürü koyun" vereceklerine söz vermişlerdir.

Ebû Said, kabile başkanının evine gider. Fatiha Suresini okur. Başkan. ipinden kurtulmuş hayvana döner. Kurtulmuştur artık.

Başkan tedavi edildiği için söz verilen koyun sürüsü, Ebû Said'e verilir. Ebû Said'in arkadaştan, sürünün, aralarında paylaştırılmasını isterler:

Tercemesi

Ebû Saidi Hudrî radiyallahü anh'ten şöyle haber verdiği rivayet edilmiştir:

(Bir kere) Resulullah sallâllahü aleyhi ve sellemin ashabından (otuz kişilik) bir seriyye memur oldukları bir sefere gitmişti. Bunlar Arab kabilelerinden bir kabile üzerine indiler. Ve misafir edilmelerini istediler. Fakat bunlar misafir etmekten imtina ettiler. Bu sırada reislerini (bir akreb) sokmuştu. Bütün kabile halkı harekete gelip her çareye başvurdular. Fakat hiçbir şey şifa bahş olmadı. Bunlardan bazıları:

-Şuraya inen şu kafile halkına gitseniz, belki bunların arasında bir çare bilen kimse vardır, demişti. Bunun üzerine kabile halkı gelip:

-    Ey cemaat reisimizi bir akreb soktu. Tedavi için koştuk, her çareye müracaat ettik, müessir olmadı. İçinizde buna çare bilen bir kimse var mıdır? Diye sordular. Kafileden birisi (ki Ebû Saidi Hudrîdir):

Evet ben varım. Vallahi ben düâ ederim. Fakat sizden bizi konuklamanızı diledik de yemin ederim ki misafir edinmediniz. Artık şimdi ben de size bir ücret tayin etmedikçe düâ etmem dedi. Bir sürü koyuna sulh oldular. Ebû Said kabile reisinin yanına gitti. (    ) (Sûresini sonuna kadar) okudu. Derhal reis bukağısından çözülmüş hayvana döndü. İleri geri yürümeğe başladı. Artık üzerinde hiçbir hastalık kalmamıştı. Ebû Saidi Hudrî (devamla) demiştir ki: kabile halkı mukavele edilen ücreti ifa ettiler. Ashabı Seriyyeden bazıları:

-    Bu koyunları taksim ediniz! dediler. Fakat düâ eden (Ebû Said):

-    Hayır, Nebî sallâllahü aleyhi ve selleme varıp bu olup bitenleri kendisine arz edinceye kadar bu koyunları taksim etmeyiniz!.. Görelim bize Resulullah ne emr eder, dedi. Hey'eti seferiyye Resulullah sallâllahü aleyhi ve selleme geldiler. Bu sergüzeşti hikâye ettiler Resuli ekrem (Ebû Saide hitaben:) -Fatihanın bu kadar müessir bir dua olduğunu sana kim öğretti? dı(ye taltif el) di. Sonra Seriyye halkına teveccüh edip (bunları

da taltif için) Resulullah sallâllahü aleyhi ve sellem:

-iyi hareket etmişsiniz. Şimdi taksim ediniz. Sizinle beraber bana da bir hisse ayırınız! dedi tebessüm buyurdu.

İzahı

Bu hadisi Buharî Tıb bahsinde de tahric etmiştir. Müslimin, Ebû Davudun, Tirmizî'nin Nesai'nin de yine Tıb bahsinde rivayetleri vardır. Ibni Mâce de Ticarette rivayet etmiştir. Tirmizînin, Ibni Mâcenin sünenlerinde bu Seriyye halkının otuz kişiden ibaret olduğu zikredildiğinden tercemede bunu tasrih ettik. Bu Seliyyeye Ebû Saidi Hudri radiyallahü anh'ın riyaset ettiği ve onun tarafından düâ edildiği de müserrah bulunduğundan buna da işaret ettik.

Ebû Davudun, Tirmizî'nin Nesai'nin rivayetlerinde bu hastanın, asabi rahatsızlıkla musab ve demir tomruğa vurulmuş bir mecnun olduğu mezkûrdur bu rivayet, Buharînin hadisteki ( bu mecnun bukağısından çözülmüş hayvana döndü, ileri, geri yürümeğe başladı. Artık onun hiçbir hastalığı kalmamıştı) rivayetinde daha muvafıktır.

Buharî bu hadisi Fâtiha-i şerife ile düâ mukabilinde bir ücretin verilip alınmasının hükmüne dair bir babında sevk etmiştir ki-bu hadisin ifade ettiği hüküm cevazdır.

Bu hadisi birçokları gibi Müslim de aktarırken, "Bâbu Cevazı Alızi'l-Ücreti Ala'r-Rukyeti Bil-Kur’an’i ve’l-Ezkâri

"yani: "Kur'an ve zikirlerle (dualarla) okuyup üfleyerek tedavi karşılığında ücret almaya ilişkin bölüm" başlığı altında, "okuyup üfleme ve dua ile tedavi" için "ücret alınabileceği"ne kanıt olarak gösteriyor, Ruhârî'nin de aynı amaçla yer verdiği bu hadiste söz konusu olan olay, bir sonraki "Bab”da, Ibn Abbas'tan aktarılırken. Peygamberin, "dua ile tedavi karşılığında ücret" alınabileceğini anlatmak için şöyle dediği bildirilir:

-"lnne ahakku mâ ahaztüm aleyhi ecren kitabullahi"

yani "Karşılığında ücret aldığınız görevlerin ücretleri içinde en haklı olanı, Tanrının Kitabı (Kur’an) karşılığında aldığınız ücrettir." (Bkz. Buhârî, Kitabu't- Tıbb/34.)'

Türkçe si:

Osman Oğlu Ebân. Peygamberin şöyle dediğini Affan Oğlu Osman’dan işittiğini anlatıyor:

-"Bir kul, her gün sabaha girerken ve her gecenin başlangıcında üç kez şöyle derse, ona hiçbir şey zarar veremez:

'Bl'SMİLLAHI'LLEZI LÂ YADURRUHU MAA'SMİHİ ŞEY'ÜN Fl'L-ARDÎ, VE LÂ Fl’S-SEMÂ VE HUVE'S-SEMİU'L-ALÎM = O TANRI'NIN ADIYLA BAŞLARIM Ki, O’NUN ADIYLA BİRLİKTE BULUNURKEN. NE YERDE, NE DE GÖKTE BlR ŞEY İNSANA ZARAR VEREBİLİR.'

Bu hadisi aktaran Ebân, "felç"e yakalanmıştı. Bir adam da, ('mademki bu duâ okunduğunda insana hiçbir kötülük gelmez; nasıl olmuş da bu adamın başına böyle bir durum gelmiş' dercesine) Ebân'ın durumuna bakıyordu (şaşkın şaşkın). Ebân farkında olunca şöyle söyledi:

-"Ne bakıyorsun öyle! Hadis, aktardığım gibidir ve doğrudur. Ama ben felç olduğum gün, hadiste anlatılan duayı, Tanrı benimle ilgili yazgıyı uygulasın diye okumamıştım (o yüzden felce yakalandım)!" (Bkz. Ebû Dâvûd, Kitabu'l-Edeb/110, hadis no: 5088; Tirmizî, Kita-bu'd-Duâ/13. hadis no: 3388.)

Ebû Dâvûd'daki metinde, yukarıdaki metinden farklı olarak şunlar da anlatılır:

-"Kim bu duayı gecenin başlangıcında üç kez okursa, sabah oluncaya dek onun başına bir bela gelmez. Kim bu duayı sabahleyin üç kez okursa, akşam oluncaya dek onun başına bir bela gelmez."

"Felç" hastalığına yakalanan Ebân kendisine birinin şaşkınlıkla baktığını görünce, hadisin doğru olduğunu belirtirken, eksiğin "dua"da değil, kendisinde bulunduğunu şöyle dile getirir :

-"Başıma bu durumun geldiği gün, öfkelenmiş, hadiste anlatılan duayı okumayı unutmuştum (o nedenle başıma felç belası geldi.)"

Kısacası, anlatılmak istenen şu:

"Ebân, hadiste öğütlenen duayı o gün ihmâl etmemiş, okumuş olsaydı, felce yakalanmayacaktı. Çünkü bu duayı akşam sabah üçer kez okuyan kimsenin başına, hiçbir bela gelmez."

Seyyidü'I-istiğfâr (yani istiğfar du'alarının ulusu) Allahu Teâla'dan şu yolda mağfiret dilemektir: •

Allah'ım! Sen Rabbimsin, ibâdete lâyık hiç ilâh yoktur, yalnız sen varsın; beni Sen yarattın, şüphesiz Sen'in kulunum ve gücüm yettiği kadar ezelde Sana verdiğim ahd ü va'ad üzere sabitim. Allah'ım işlediğim kusurların şerrinden Sana sığınının. Bana ihsan buyurduğun ni'metini zât-ı ulûhiyetine i'tirâf ederim. Günahımı da i'tirâf ederim. Binâenaleyh günahımı Sen yargıla! Çünkü günah yargılamak, kimsenin haddi değildir, ancak Sen yargılarsın!... -

(ALLAHUMME ENTE RABBl LÂ İLAHE ÎLLA ENTE HA-LAKTENI VE ENE ABDUKE VE ENE ALÂ AHDIKE VE VA'DÎKE MA'STATA’TU EÛZU BİKE MlN ŞERRİ MÂ SANA’ TU EBÛ LEKE Bİ NI'METlKE ALEYYE VE EBÛ BI ZENBİ FE’ĞFİRLİ FE INNEHÛ LÂ YAĞFİRU'Z-ZÜNÛBE İLLÂ ENTE.)

Resûl-i Ekrem buyurur ki: Bu seyyidü'l-istiğfâr du'asını her kim kalbiyle sevab ve faziletine inanarak gündüz okur da o gün akşam olmadan ölürse, o kimse ehl-i Cennet camiasındandır. Her kim de sevab ve faziletine inanarak gece okur da sabah olmazdan önce ölürse, o kimse de ehl-i Cennet zümresindendir.

İzahı

Müellif Buharı, bu hadis-i şerifi Efdalü'l-istiğfâr başlığıyla açtığı bir babında rivâyet etmiştir. Bu unvanı müellif hadisin Sey-yidü'l-istiğfar tabirinden almıştır ki, du'a, ve istiğfarların başı demektir. Bir kavmin reisi, o milletin merci'i olduğu gibi tevbe ve istiğfar ma'nâsının her cihetini câmi olan bu mübarek du'aya da Seyyid unvanı istiare olunmuştur.

dişini tefsir ve izâh eder mahiyettedir. Bu rivâyete göre, Resûl-i Ekrem şöyle buyurmuştur "Her peygamberin Allahu Teâladan bir dileği vardı, onu diledi ve Allah indinde icâbel ve kabul olundu. Fakat ben du'amı Kıyâmet gününde ümmetime Şefaate tahsis ve te'hir ettim."

Umûmiyetle Peygamberlerin ettikleri du'aların karîn-i icâbet olmaları, kuvvetle me'mûl olmakla beraber kat'i değildir. Ancak kat’iyyetle kabul olunan birer dua husûsiyetleri vardır. Mesela: Âdem Aleyhi's-Selâm'ın tevbe dua'sı, Nûh Peygamber'in kavminin helaki hakkındaki dua'sı, Mûsâ Peygamber'in Firavunu'n helâki için ettiği dua'sı, Isâ Aleyhi's- Selâm'ında Mâ'ide dua'sı bu cümledendir ve bu du'alar kat'iyyen karîn-i

‘ icâbet olmuşlardır. Peygamberimizin icâbet olunacağı kat'i olan dua'sı, ahirette ümmetine şefâ'at için muhâfaza olunup te'hir kılınmıştır.    ,

Açıklamadaki "karîn-i icâbet"in anlamı: Kabul görmüş olması"dır. Yani: Bir Peygamberin her duasının "kesinlikle kabul edileceği" değil; kabul edilmesinin umulduğu, beklendiği söylenebilir. Ama her Peygamberin bir duası "kesinlikle kabul edilir". İslam Peygamberi, bu özel nitelikli duasını, Âhiret'te, "ümmet"ine "şefaat" için kullanmayıp saklı tuttuğunu bildiriyor. Bkz. "Şefaat", "Kıyâmet".

B- DUA NASIL OLMALI?

1-Ses ve Tutum:

"Alçak bir ses ve alçakgönüllülük":

A'Lâf Suresinin yukârıda sunulan 55. ayetinde : "Tanrı'ınıza alçakgönüllü ve gizlice (yavaşça, içinizden) yalvarın! Kuşku yok ki O, sınırı aşanları sevmez." denmekte. Demek ki, "dua"nın bir "ölçü" içinde olması, bu ölçüyü aşmaması istenmekte.

Anlamı:

(Diyanet'in)    •

Vücutları yataklarından uzak kalanlar, korkarak ve umarak Rab-lerine yalvaran, verdiğimiz rızıktan sarf edenler inanır. Yaptıklarına karşılık onlar için saklanan müjdeyi kimse bilemez. (Secde Suresi, ayet: 16-17.)

Açıklama:

Tirmizî, bu ayetlerin "iniş nedeni" (sebeb-i nüzûl) konusundaki bir hadise yer veriyor: Enes İbn Malik'ten aktarıldığına göre, bu ayetler, akşam namazından sonra yatsı namazını (uyumadan) bekleme konusunda inmiştir. (Bkz. Tirmizî, Tefsir/33, hadis no: 3196: Celûluddin Süyûti. Lubâbu'n-Nukûl Fi Esbabi'n Nüzûl, Celaleyn Tefsiri’nin kenarı, 2/38.)

Kimileri de bu ayetlerin, "yataklarından kalkarak gece namazları kılanlarla ilgili olduğunu ileri sürerler. (Bkz. Celâleyn, 2/104; Taberî, 21/64; F. Râzî, 25/180; Nisâbûrî, Taberî'nin kenarı, 21/71; Sâbûnî, Safvetu't- Tefâsîr, 2/504: Elmalılı H. Yazır 6/3862.)

Muhyiddin Ibn Arabî'yse "vücutları yataklarından uzak kalır" anlamındaki bölüme," doğal uğraşlardan soyutlanarak, bedensel yataklardan kalkarak ve gövdelerin yok olmasıyla yönlerden (batıdan, doğudan, güneyden, kuzeyden) sıyrılıp çıkarak varlıklarını uzaklaştırırlar" anlamını verir. (Bkz. Tefsiru Ibn Arabî, 2/278.)

Bu ayetlerde sözü edilen kimseler, "dua ederler"ken neden "korkarlar" ve neyi "umarlar"?

F. Râzî. buradaki "korku”yu ele alırken şöyle çeşitlere ayım:

Birincisi: Yapılan işi, ibâdeti eksik yapma korkusu.

İkincisi: Kötü bir sona ("Hâtime") uğrama korkusu. (Yani son nefesi imansız verme korkusu). İşin içyüzünü araştıran incelemecilere göreyse, üzerinde asıl durulması gereken "son" değil: "başlangıç"tır ("fatiha"). Çünkü "başlangiç'ta nasıl takdir edilmişse, "son" da ona göre olur. Çünkü Peygamber: "Kıyâmete kadar olanların hepsi yazılıp çizilmiş ve yazgı kaleminin mürekkebi kurumuştur artık." der.

Üçüncüsü: Buradaki korku, "-Ben şu eksiklerimle, yarım-yamalak ibâdetlerimle, Tanrı’nın bunca nimetinin şükrünü nasıl ödeyebilirim?"

Anlamı:

En güzel adlar, Tanrı'nındır. Öyleyse o adlarla O'nu çağırıp dua edin! O'nun adları konusunda yanlışa sapanları bırakın. Onlar, yaptıklarının cezasını göreceklerdir. (A'râf Suresi, ayet: 180.)

Isrâ Suresinin 110. ayetinde de "Allah” diyerek de olsa, "Rahman" diyerek de olsa durumun değişmeyeceği," en güzel adlar"m Tanrı'nın olduğu, tüm adlarıyla Tanrı'nın çağrılıp O'na dua edilebileceği bildirilir. Bkz. "Ad"; "Allah”, "güzel".

4-Duada "Eller" :

a)    Ellerin Omuzlara Dek Kaldırılması:

Hadis: .

Tanrı’nız Yüce’dir, Hayâlı'dır, Keremli'dir: kendisine ellerini kaldırıp dua eden kulunun yukarı kalkmış olan ellerini boş çevirmekten hayâ eder." (Bkz. Ebû Dâvûd, Kitabu's-Selât/358, hadis no: 1488: Tirmizî, Kitabu'd-Deavât/105, hadis no: 3556; Ibn Mace, Kitabu'd-Dua/13, hadis no: 3865.)

Ibn Abbas, "duada ellerin, omuzlara değin kaldırılması gerektiğini" belirtir. (Bkz. Ebû Dâvûd. Kitabu's- Selât/358, hadis no: 1489.) Konu için bkz. "Namaz".

b)    Avuç içlerinin Yukarıya Doğru Açılması ve Dua Bitince Ellerin Yüze Sürülmesi:

Hadis:

-"Tanrı'dan bir dilekte bulunduğunuz zaman (dua ederken) ellerinizin (avuç) içiyle dua edin, dışını yukarıya çevirerek değil. Duayı bitirince de ellerinizi yüzünüze sürün!” (Bkz. Ebû Dâvûd. Kitabu's- Selât/ 358, hadis no: 1485: Ibn Mace, Kitabu'd-Duâ/I3. hadis no: 3866.)

Bununla birlikte, yağmur duasında. Peygamberin duada ellerinin içini aşağıya doğru çevirdiği aktarılır. Bkz. "Yağmur".

Hadis:

Saib'in, babası Yezid'den aktardığına göre. Peygamber duada yukarı kaldırdığı ellerini, dua bitiminde yüzüne sürerdi. (Bkz. Ebû

Tanrıya tapmamıştır. Tanrı’m! Günahlı kulun sana geldi. Günahlarım boynuna alarak, Sana dua ediyor. .Sen onu bağışlarsan, tam sana göredir bu iş. (Sen bağışlamanın ehlisin.) Ama onu kovarsan, senden başka kim acıyacak ona? (Bkz. Mehmed Zihni, el Kavlu'l-Ceyyid, İstanbul, 1304, s: 158.)

İlâhi Cennet evine- Girenlerden eyle bizi,

Yarın anda Cemâlini- Görenlerden eyle bizi.

Mü'minlere rahmet ola- Münâfıklar mahrum kala, >

Yûnus aydür, doğru yola- Gidenlerden eyle bizi.

Yunus Emre'den:

DUA:

Yâ Ilâhî bize tevfîkini gönder!..

-Âmin!

Doğru yol hangisidir, millete göster!..

-Âmin!

Rûh-u İslâm'ı şedâid sıkıyor, öldürecek,

Zulmü te'dib ise maksûd-u mehîbin, gerçek,

Nâra yansın mı beraber bu kadar mazlûmin,

Bî-günahsız çoğumuz... -Yakma İlâhî!

-Âmin!

Boğuyor âlem-i, Islâm'ı bir azgın fitne,

Kıt'alar kaynayarak gitti o girdap içine!

Mahvolan aileler bir sürü ma'sûmundur.

Kalan âvârelerin hali de malumundur.

Nasıl olmaz ki ? Tezelzül veriyor arşa enîn!

Dilisin artık bu hazin velvele ya Rab!

-Amin!

Müslüman mülkünü yerde felâket vurdu..

Bir bu toprak kalıyor dinimizin son yurdu!

Bu da çiğnendi mi, çiğnendi demek şer-i mübîn;

Hâk-i sâr eyleme yâ Rab, onu olsun

-Âmin!

Ve'l-hamdü-li’llâhi Rabb'l-Âlemîn.

Mehmet Akif Ersoy'du:

Hadis:

-" Üç kimse vardır ki, duası geri çevrilmez, kabul edilir: Oruç tutan. Orucunu bozana dek. Adaletli devlet başkanı (imam). Bir de 'mazlum'un (haksızlığa uğramış kişinin) duası geri çevrilmez. Tanrı bu kimselerin dualarını bulutların üstüne kaldırır- yükseltir; bu dualar için gök kapılarını açar ve şöyle der: -Gücüme And olsun ki, bir süre sonra da olsa sana kesinlikle yardım edeceğim!" (Bkz. Tirmizî, Kita-bu'd-Deavât/129, hadis no: 3598.)

b) Duaya Amin:

Duaya katılma, birlikte dua biçiminde olabileceği gibi, dua edenin duasına "ÂMlN" diyerek de olur."Âmin"in kendisi de "dua" sayılır. (Bkz. Buhârî, Ezan/l 11.)

Hadis:

-"imam: ’ĞAYRl'L-MAĞDÜBl ALEYHİM VE LA'DDALLlN= (Tanrı'm!) Ne gazaba uğramışların, ne de sapmışların yoluna götür bizi! dediği zaman, siz de: 'Âmin!' deyin. Eğer bu sözü, meleklerin sözlerine (âminlerine) denk gelen kimsenin geçmiş günahları bağışlanır." (Bkz. Buhârî, Tefsir/1/2; Müslim, Selât/71-75, hadis no: 409.)

Konu için bkz. "Namaz".

Hadis:

"Bir hastanın ya da ölünün yanında bulunurken hayır söyleyin (iyilik dileyin, dua edin)! Çünkü melekler, sizin o sıradaki dileğinize : 'Amin' diyeceklerdir..." (Bkz. Müslim, Kitabu'l-Cenâiz/6, hadis no: 919.)

Hadis:    '

"Kim Kur'an okur, sonra dua ederse; onun duasına, dört bin melek: 'ÂMIN!' der" (Bkz. Dârimî, Kitabu Fedâili'l-Kur'an/33.)

"Hatim duası"nda dua edenin duası ve birlikteki "âmin"ler bu hadiste anlatılanın kapsamına girer.

Hadis:    ,

"Yahudiler sizin SELÂM'ınızı ve ÂMlN'inizi kıskandıkları kadar hiçbir şeyinizi kıskanmazlar. " (Bkz. Ibn Mace, Kitabu Ikâmeti's-Selât/14, hadis no: 856.)

C-)DUANIN TANRI’YA ULAŞMASI ("TANRI’NIN DUAYI İŞİTMESİ”):

Âli imran Suresinin 38. ayetinde Zekeriyya Peygamberin, "Tan-rı'dan çocuk isterken" ve bunun için dua ederken, "-Kuşku yok ki, Sen, DUAYI İŞİTENSİN!" dediği bildirilir. Bkz. "Çocuk", "Zekeriyya".

Ibrâhim Suresinin 39. ayetinde de İbrahim Peygamberin şöyle dediğini bildirilir.

-"Kocamışken bana İsmail'i ve Ishâk'ı armağan eden Tanrı'ya ham-dolsun. Kuşkusuz, Tanrı'm, DUAYI İŞİTENDİR."-Bkz. "Çocuk", "armağan", "İbrahim", "ishak", "İsmail".

Bununla birlikte, kimi hadislere ve Fâtır Suresinin 10. ayetine dayanılarak, "dua"nın "Tanrı katı"na ulaşması için "sâlih (iyi) amel"in (iyi davranış ve ibâdetin) gerekli olduğu savunulur. "Duayı Tanrı katına ulaştıran" şeyin, "sâlih amel" olduğu belirtilir. Bkz. "Amel", "iman", "kelime".

D- PEYGAMBERLERİN DUALARI:

1-    Kur’an'da Adı Geçen Peygamberlerin Duaları:

Bu dualar için bkz. Âdem, Idris, Nûh, Hûd, Sâlih, İbrahim, Lût, lsmâil, ishak, Yakub, Yusuf, Eyyub, Şuayb, Mûsâ, Hârûn, Dâvûd, Süleyman. Ilyas, Elyese, Zü'l-Kifl, Yunus, Zekeriyya, Yahya, Isâ maddeleri.

2-    İslam Peygamberinin (Muhammed) Duası:

a) Kendisi ve İnanırlar İçin Duası:

Peygamberin, kendisi için, ailesi için, arkadaşları ve bütün Müslümanlar için duaları vardır. Çeşitli dualar yukarıda sunuldu. Bunların tümü bir araya getirilse, başlı başına bir kitap olur.

Peygamberin inanırlar için dua etmesi. Kur'an’da da buyurulur ve gerekçesi açıklanır:

Anlamı:

Onlardan sonra gelenler de şöyle derler: "Tanrı'mız!" Bizi bağışla! Bizden önce imana ermiş olanları da. Kalplerimizde, inanmış olanlara bir kin bulundurma. Tanrı’mız! Sen çok esirgeyensin, acıyansın. (Haşr Suresi, ayet: 10.)

Açıklama:

Ayette sözü edilen "onlardan sonra gelenler"in kimler olduğu konusunda değişik yorumlar ileri sürülür. Kimilerine göre "onlar" denirken anlatılmak istenen, "hicret edenler (muhacirler)", "onlardan sonra gelenler"se "daha sonra hicret edenler"dir. Kimilerine göreyse : Müslümanlar üç kesime ayrılıyor: Birinci kesim: Ensâr (Medineliler). İkinci kesim: "Muhacirler" (Mekkeli göçmenler). Üçüncü kesimse: Daha sonra gelen ve kıyamete dek gelecek olan, ilkleri izleyen Müslümanlardır. (Bkz. F. Râzî, 29/288.)

Bu ayette,"inanırların başka inanırlara duaları" yansıtılıyor.

Hadis:

Müslüman bir kul. (inanır) kardeşi için onun bulunmadığı bir sırada dua ederse, melek de onun için şöyle dua eder: (İnanır kardeşin için dua edip dilediğin) o şeyin bir katı da senin olsun!" (Bkz. Müslim, Kitabu'z-Zikr ve’ d-Dua../23, hadis no: 2732.)

Hadis:

-"Müslümanın (bir başka müslüman) kardeşine, onun bulunmadığı bir sırada ettiği dua. kabul olur. Onun yanı başında bir melek bulunur; o kimse, (Müslüman din) kardeşi için hayır duada bulundukça, melek onunla birlikte: -Amin! Bir o kadarı da senin olsun! der" (Bkz. Müslim. Kitabu'z-Zikr ve Dua../ 88, hadis no: 2733.)

4- İnanırın İnanmaz İçin Duası:

4- İnanırın İnanmaz İçin Duası:

Peygamberin inanmazlar için duası nasılsa, inanırların da inanmazlar için duaları öyledir. Yukarıya bkz.

mel kaynaklardan bilgiler; maddenin başlarında sunuldu. Buradaysa ülkemizde, Türkçe yayımlanmış olan bir-iki incelemeden aktarmalar yapılacak, özetler sunulacaktır:

1-    Duanın Ne Olduğu Konusunda:

Kâsım Kufralı'nın incelemesinden:

-Dua: Bir şeyin yapılmasını ya da yapılmamasını. Tanrı'yı överek, kulun küçülmesini dile getirecek biçimde Tanrı'dan istemektir. (Bkz. İslam Ansiklopedisi. "Dua" maddesi)

-Dua: Kulun, tüm umutları kırıldıktan sonra Tanrı'ya sığınıp yalvarması ve O'nu TEK YARDIMCI tanımasıdır. (Bkz. Aynı yer) Osman Cilacı'nın incelemesinden:

-Dua: Küçüğün büyükten, güçlünün güçsüzden, ihtiyacını istemesi, dilemesidir. (Dua ve İbâdet. Diyanet Dergisi, XI /5 s. 285. Dayandığı kaynak: E. Hamdi Yazır. Hak Dini Kuran Dili, îst., 1935, III/ 2194.)

Burada "Büyük" ve "Güçlü" denirken anlatılmak istenen. TANRI'dır.

-Dua : Bir yardım isleme, bir sevgi ilahisidir. Manasını bilmediğimiz kelimeleri kuru kuru söylemekten ibaret değildir. (Bkz. Aynı sayı, s. 286. Dayandığı kaynak: Dr. Alexıs Carrel, Vasiyetnâme, ter. M. Rahmi Balaban, İst., s. 32.)

-Dua : Tanrıya gösterilen saygı hareketi, tapınma, tapınıştır. (Bkz. Ay, y. Kaynak: Türkçe Sözlük.)

-Dua : Bir bakıma, ruh kuvvetlerimizin gayeleri tarafından bir gayeye doğru sevk edilmesi, çekilmesi demektir. (Bkz. Ay. sayı, 285.) Ramazan Aslanbaba'nm incelemesinden:

-Dua : Dergâh-ı İlâhiden (Tanrı katından), hayır, rahmet, nimet ve hacet dilemektir. (Dua, Diyanet Dergisi, IX/102-103, s. 415.)

2-    Duanın Önemi Konusunda:

Yukarıdaki incelemelerinde varılan sonuç şöyle özetlenebilir : -Dua. başlı başına bir "ibâdet”, bir tapınma olduğu için önemlidir. -Dua, uygar ya da ilkel, hiç kimsenin vazgeçemeyeceği bir "ihtiyaç" olduğu için önemlidir.

-Dua, insana psikolojik olarak rahatlık verdiği için önemlidir.

-Dua, insanın ruhunu yücelttiği için önemlidir. (Yukarıdaki incelemecilerin gösterilen yerdeki yazılarına bkz.)

3- Duanın Nasıl Olması Gerektiği Konusunda: ,

Kâsım Kufralı, imam Gazalî’ye dayanarak "duanın adâbı"nı (on olarak) sıralıyor:

-Şerefli gün ve vakitleri gözetmek,

-Şerefli ve mübarek durum ('hal') gözetmek,

- Yüzü kıbleye dönük olarak dua etmek,

-Alçak sesle dua etmek,

-Duanın uyaklı (kafiyeli) olmasına özel çaba harcamamak, -Alçakgönüllüce ve küçülerek dua etmek,

-Duanın kabul edileceğine inanarak, Tanrı'nın yardımına güvenerek dua etmek,

-Dileği direnerek ve üç kez sunmak,

-Tanrı’nın adıyla başlamak, dileğiyse biraz arkalara bırakmak,

-Ve tevbe ederek, bağışlanma dileyerek dua etmek.    ¹

Bunlardan sonra yazar, "bir de diz üstü çökerek. Peygambere veya velilere tevessül edip, akıl ve mantığın kabul etmeyeceği dualarda bulunmamak şart olarak zikredilir" diyor. Daha sonra: "Duaların tertibinde, Peygamberlerin Kur'an'da zikredilen dualarıyla Peygamberden rivayet edilen dualara ve nihayet, velilerin, şeylerin terkiplerine (dua kalıplarına) itibar edilir..." diye yazmakta. Ayrıca: "Mahiyet itibarıyla da. duanın 3 şekli vardır: Allah'ın esma (adları) ve sıfatını matluba muvafık (dileğe uygun olarak) sıralayan dua, zillet (küçülme) ve zaruret ifade eden dua ve bütün ihtiyaçları birden arz eden dua. Bu üç mertebeyi birden ihtiva eden da gayet makbuldür ki, bu hâl Peygamberin dualarında görülür." deyip bitiriliyor. (Bkz. İslam Ansiklopedisi. Dua maddesi.)

Osman Cilacı'nın (daha çok bilgi için bkz. Dua ve ibâdet. Diyanet Dergisi Xl/6, s. 359-363.) ve Ramazan Aslanbaba'nın (Dua, Diyanet Dergisi, c. 9. sayı: 102-103, s. 417-418.) yazılarında da, değişik anlatımlarla da olsa bunlar anlatılır.

Osman Cilacı, sıralanan koşullara uygun olarak yapılırsa duada şu üç özelliğin bulunacağını belirtiyor: Saygı (hürmet), boyun eğme (itaat) ve sevgi. (Bkz. Aynı dergideki yazı, s. 359.)

4-Duanın    Kabul Edilmesi İçin Koşullar Konusunda:

Duanın kabul edilebilirliği, yukarıda sıralanan "dua âdabı"nın yerine getirilmesine bağlanıyor. (Bkz.. Cilacı, aynı dergideki yazı, s. 362-363.) Cilacı ayrıca şöyle diyor:

Kabulü kuvvetle umulan bir duada yerine getirilmesi mutlak nazarı ile bakılan şartlar şöylece sıralanabilir:

1)    Yalnız Allah'a teveccüh etmek.

2)    Duada rûhî bir haz duymak.

3)    Teslimiyet ve vecd halinde olmak.

4)    Dileğini boyun bükerek arz etmek. (Bkz. Cilacı, aynı dergi, aynı yazı, s. 363.)

5-    Duanın Vakitleri:

Bu konuda, Osman Cilacı'nın kaynaklardan çıkardığı sonuç şöyle: Duanın kabul vakitleri:

1)    Kadir Gecesi.

2)    Arefe günü.

3)    Ramazan.

4)    Cuma gecesi.

5)    Cuma günü.

6)    Cuma saati.

7)    Gece yarısı.

8)    Gecenin ilk yarısı.

9)    Gecenin ikinci yarısı.

10)    Seher vakti.

11)    Namaz için ezan okunduğunda.

12)    Ezan ve ikâmet arasında. (106)

13)    Cephede.

14)    Harp esnasında.

15)    Namazdan sonra.

16)    Kur'an-ı Kerim okunduktan sonra

17)    imamın vele'd- Dâllin sözünden sonra.

Kimine göre: Bu, kişinin, sıkıntılı durumlarda "kendisinin ya da çocuklarının- yakınlarının kötülüğü, yok olmaları için dua etmesi"dir. istemeye istemeye böyle bir duada bulunmasıdır, ibn Abbas'ın yorumu da böyledir. (Bkz.Taberi, Tefsir, 15/37; Kurtubî, 10/225; Sâbûnî, Safvetu't-Tefâsir, 2/144.)

Fahruddin Râzî, bu ayetin yorumu üzerinde dururken Peygamberin şöyle dediğini aktarıyor:

'-"Ailemden cezalandırılmayı hak etmemiş olanlar Hakkındaki bedduamı, rahmete çevirmesini Tanrı'dan istedim. Çünkü, ben de bir insanım, siz nasıl öfkelenirseniz benim de öfkeye kapıldığım olur.." (F. Râzî, 20/162.)

Müslim'in yer verdiği bir hadis şöyledir:

-"Kendi zararınıza, çocuklarınızın zararına, mallarınızın zararına dua (beddua) etmeyin. Duaların Tanrı katında kabul göreceği bir saate rastlatmış olursunuz ve o dualarınız (bedduanız) kabul edilir." (Bkz. Müslim, Kitabu'z-Zühd/74, hadis no: 3009; Riyazu's-Sâlihîn, 111/82, hadis no: 1526.)

Fahruddin Râzî, yukarıdaki ayette anlatılan "şerr için dua”, yani "beddua (ilenç)" konusundaki yorumları üç yorumda topluyor:

Birincisi: Burada anlatılan, Hars Oğlu Nadr'ın duasıdır: "Ey Tanrı! Bu din (İslam dini) hak ise, bizim cezamızı ver!" demişti. Tanrı da onun duasını (kendi hakkında) kabul etmiş, adamın boynu vurulmuştu (Bedir'de). Adam, Peygamberin yalancı olduğunu düşünerek yöneltmişti duayı.

İkincisi: insan, sıkıntı zamanlarında (umutsuzluğa kapılıp) kendisi, ailesi, çoluğu-çocuğu ve malı-mülkü aleyhine dua (beddua) eder. Anlatılmak istenen budur.

Üçüncüsü: İnsan kimi zaman, kendi yararına olur düşüncesiyle bir şeyin gerçekleşmesini çok ister. Oysa onun iyiliğine değil, kötülüğünedir o şeyin gerçekleşmesi. Ayette anlatılmak istenen budur. (Bkz. F. Râzî, 20/162.f

Hadislerde, Peygamberin çeşitli biçimdeki "bedduaları aktarılır. Bunlar arasında "kâfirler" Hakkındaki "beddua"lan özellik taşımakta. Bir örnek:

Hadis:

İbn Mes’ud anlatıyor:

-"Peygamber, insanlarda (burada amaçlanan Kureyş'tir), ters tutum ('idbâr') görünce şöyle dua etmişti:

-'Ey Tanrı! Bunların başına, Yusuf un yedi kıtlık yılı gibi yedi yıl kıtlık getir!'

Haklarında beddua edilenleri öylesine bir kıtlık yılı yakaladı ki, her şeyi silip süpürdü. O denli ki, deriler, ölü (leş), kokmuş et yemeye başladılar..." (Bkz. Buhârî, Istiskâ/2. Tefsir, 12/44: Müslim, Kitabu Sı-fati'k Münâfıkîn/39, hadis no: 2798: Tecrîd, hadis no: 535.)

Konuya ilişkin aynca bkz. "Allah", "İnsan", "yağmur", "yakarış".

İSLAM ÖNCESİ ARAPLARDA DUA:

Ünlü Arap soybilimci Ibu'l-Kelbî (ölm. 819), "Kitabu'l-Esnâm" (Butlar Kitabı) adlı kitabında, İslam öncesi Araplarda, Kâ'be ziyaretinin, "hacc"ın, "umre"nin "Arafat’te ve Müzdelife’de ,vakfe"nin, "kurbanları sunma’"nın, "hacc ve umre" sırasında "Lebbeyk" ("Buyruğundayım Ulu Tanrı!") diye çağırmanın ve benzeri "ibâdet"lerin bulunduğunu ve Kuzey Arabistan topluluklarının ataları olan Nizaroğulları'nın sırasında şöyle söylediklerini yazar:

-"LEBBEYK ALLAHUMME LEBBEYK! LEBBEYK, LÂ ŞERİKE LEK! İLLA ŞERlKÜN HÜVE LEK! TEMLİKUHU VE MÂ MELEK = Buyruğundayım Tanrı'm! Buyruğundayım. Buyruğun başım üstüne! Ortağın yoktur senin. Yalnızca bir ortağın var, o da senin! Nesi varsa hepsi şenindir Tanrı'm! (Bkz. Arapçası, Ahmet Zeki Paşa'nın tahkikiyle, s. 6: Putlar Kitabı, çev. Beyza Düşüngen. Ankara, 1969, İlahiyat Fak. yay., s. 27.)

"Lebbeyk" diyerek söylenen sözler, hem bir "ibâdet", hem de bir "dua" niteliğini içerir. Bugün Hacc sırasındaki (Tek Tanrı'ya yöneltilen) "Lebbeyk"ler de öyle...

İslam öncesinin benzeri gelenek, görenek ve ibâdetleri konusunda ayrıntılı bilgiler için bkz. Prof. Dr. Neşet Çağatay, İslam Öncesi Arap Tarihi ve Cahiliye Çağı, 1971, Ankara, ilahiyat Fak. Ya., s. 36-38, 102-130.)

İslam öncesinin Hıristiyan Arap şairlerinden Adiyy İbn Zeydi'l-lbadî ( ölm. yaklaşık 587.), iki dizesinde şöyle der:

-"RAHMET'LLAHU MEN BEKÂ LlL HATAYA/KÜLLÜ BÂKİN FE ZENBUHU MAĞFURUN= Tanrı, günahları için ağlayana acır. Her ağlayan (günahlarının bağışlanması için ağlayarak dua eden) herkesin günahı bağışlanmıştır." (Bkz. Divânu Adiyy İbn

Zeyd'il-Ibâdî, Bağdat, 1965, s. 86.)

Bu şairin birkaç dizesinin anlamı da şöyledir:

-"Ululuğumuz var, üstünlük veren Tanrı'mız (’Rabb') var bizim! İyilik (hayır) elindedir O'nun. Ne dilerse o olur. Tüm iyilik-üstünlük O'ndan gelir.'Katında çok geniştir-boldur verdikleri. Yitirilenler için O'na başvurulup dilek sunulur. Yardımcı, Kurtarıcı'dır O. Bakar, gözetir bizi. Zorlukları kolay yapmak O'nun elindedir." (Bkz. Aynı divân, s. 62.)

İslam öncesinin şairlerinden Ümeyye İbn Ebi's-Salt'ın (ölm. yak. 630.) iki dizesi:

-"Ey Tanrı! (Allahumme!) Eğer Sen bağışlarsan çok bağışlarsın (herkesi bağışlarsın). Sana karşı eksiği olmayan ve yönelme gereği duymayan bir kul var mı?" (Bkz. Ebû'l-Fere el Isbehânî, Eğânî, 9/ 184.)

Konu için ayrıca "Allah", "din" ve "hanif" maddelerine bkz.

Kuşkusuz Araplardan başka toplumlarda da "dua" önemli. Örneğin "Mecusilik" de denen Zerdüştçülüğün kutsal kitabı olan "Avesta"da, duanın önemi yansımakta. Bu kitapta, ilginç örneklere tanık olmaktayız. "Mecûs" maddesine bkz.

İLKEL TOPLUMLARDA DUA:

Bilindiği gibi, "Şamanizm", Türklerin en eski dinlerinden sayılmakta. ilkel sayılan bu dinde de "dua" önemli bir yer tutuyor. Abdul-kadir Inan, "Şaman duaları" üzerinde duruyor ve bu dualardan, sayfalar tutan örnekler veriyor. (Bkz. Şamanizm, Ankara, 1972-Türk Tarih Kurumu yay., s. 120-146.)

Dr. Muhammed Cabir Abdu'l'al el Hînî, "Fi'l Akâidi Ve'l-Edyân (inançlar ve Dinler Üstüne)" adlı kitabında, çeşitli Batı'lı bilim adamı ve araştırmacıların incelemelerini kaynak göstererek, birçok ilkel toplumların "âyin" ve "dualarından örnekler aktarır:

İşte "Tsuigoa" inanırlarının seslenişlerinden: (Arapçasından çevrilmiştir.)

-"Yalnızca seni yüceltiriz, seni kutsarız! / Sana koşarız yalnızca! / Sen Babalar Babası'sın. / Şensin ey Tanrı! / Sen ey Tsuigoa!" (Dr. Muhammed Cabir Abdu'l'al. Mısır, 1971, s. 12.)

Bir başka sesleniş:

-"Gök alabildiğine geniş, geniş, geniş. / Yer de geniş, geniş, geniş. / Biri Öbürünün üstüne yükselmiş. / Alta konmuş öbürü. / Uzak, çok uzak geçmişler içinde. / Yüce göğün Tanrısına dayanır herkes. Korkmazlar onun için. / Dua tapınıp ederiz sana!" (Aynı kitap, s. 14.)

Aynı yazar. Eski Mısır tanrıları ve tapınmaları üzerinde duruyor, ilahilerinden, dualarından örnekler sunuyor. M. Ö. 1412 dolaylarında "Güneş-Tanrı"ya nasıl tapınıldığını ve ona nasıl seslenildiğini de örnekleriyle yazıyor, işte seslenişlerden:

-"Sıkıntıda dua edenin duasını işiten / Yardım dileyen insana yüreği yumuşak olan / Korkanları azgınlardan kurtarsın / ve kurtaran güçsüzleri güllülerden. / Ey bilgi tanrısı..!" (Bkz. Aynı kitap, s. 49.)

Prof. Dr. Sedat Veyis Örnek, ilkellerdeki "dua"yı şöyle anlatır:

"Dua (alm. Gebet, Fr. Priere, ing. Prayer) : İbâdetin kaçınılmaz öğelerinden biri olan DUA, basit haliyle, yüce kudretlerin yardım ve merhametini kazânmak için, kişinin içinde bulunduğu duruma göre, o anki seslenişidir. Bu niteliğiyle bireysel bir belirti olarak görünen dua, dinsel şefler tarafından yönetilen ibâdetlerde, düzenli ve çeşitli amaçlara uygun bir biçim alır. Dua, belli ritüel işlemler sırasında da, kurbanla bağlantılıdır. Kimi zaman da, yardımı istenen Yüce Varlık üzerinde zorlayıcı bir etki yaratmak için dua edildiği görülür. Ki, bu durumda dua ile büyülü söz özdeştir. Dualar genellikle, yakınma duaları, istek duaları ve şükran duaları gruplarında toplanır. " (Veyis Örnek, Etnoloji Sözlüğü, s. 70.)

Bu ayetin yorumu için özellikle bkz. "insan", "rahmet", "kıyâmet".

Bu madde çok kısa olarak şöyle özetlenebilir:

Dua: Küçükten büyüğe yöneltilen dilek, Tanrı'ya yalvarıp yakarma.

Kur'an'da ve hadislerde, "ibâdet"le iç içedir, kimi zaman da aynı anlamdadır, ibâdetlerin önünde, içinde ve sonunda dua olur. Dualarla çeşitli dilekler sunulur. Dua edilmesini Tanrı da istediğini (Kur'an ayetleriyle) bildirir. Böbürlenip dua etmekten kaçınanların "cehenneme atılacakları" açıklanır. Hadislerde de duanın önemi anlatılır. Peygamberin de Tanrı'ya çeşitli biçimlerde yakarışları olmuştur. Bunlar, dualara örnek olsun diye de aktarılır. Bununla birlikte herkes, kendi isteğine uygun dua biçimini seçip sunar. Ne var ki, dua için "saygı" esastır. Bir de, "namaz aralan, namaz sonraları", "önemli gün ve geceler" gibi daha "şerefli" sayılan "vakitler"i kollamanın, duanın kabul edilmesi için yararlı olacağı belirtilir. Tanrı, "kullarına yakın olduğunu, dua edenin duasını kabul edeceğini" bildirir. Ne var ki, hadislerde bildirildiğine göre, "acele etmemek" ve "beklemek" gerekir.