© 2013, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2006 3. basım: 2013 E-kitap 1. sürüm Eylül 2014, İstanbul 2013 tarihli 3. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Kapak tasarımı: Act creative

ISBN 978-975-07-2315-5

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

FEDERICO GARCÍA

LORCA

NE GARİP FEDERICO
ADINDA OLMAK

ŞİİR

Türkçesi
Alova

FEDERICO GARCÍA LORCA, 5 Haziran 1898’de Fuente Vaqueros’ta doğdu. Granada Üniversitesi’nde hukuk okudu, ama çok geçmeden edebiyat, resim ve müzikle uğraşmak üzere okulu bıraktı. Madrid’de Salvador Dali, Luis Buñuel, Rafael Alberti gibi kendi kuşağından sanatçılarla arkadaşlık kurdu; şair Juan Ramón Jiménez gibi kendinden daha yaşlı ünlülerle tanışma olanağı buldu. Şiirleri, daha yayımlanmadan, İspanya’daki bütün edebiyat çevrelerine yayıldı. Daha sonra şiirleri Şiirler Kitabı (1921), İlk Türküler (1936) ve Türküler (1927) adlarıyla yayımlanacaktı. Lorca, dehasının en yatkın olduğu alanı, 1922’de Granada’daki halk müziği şenliğinde, ünlü besteci Manuel de Falla ile birlikte giriştiği ortak çalışmada buldu. Müzik ve şiir alanındaki eğilimleriyle ruhsal dürtülerini halk ve Çingene müziği geleneklerinde ortaya koyabiliyordu. Bu şiirler 1922’de yazdığı Cante Jondo Şiiri (1931), 1924-27 arasında yazdığı Çingene Romansları (1928) adlı yapıtlarında yer aldı. 1929-30 yıllarında çıktığı ABD ve Küba gezisinden, ölümünden sonra, 1940’ta yayımlanacak Şair New York’ta adlı şiir kitabı doğdu. İspanya’ya geri döndükten sonra 1936’da Tamarit Divanı adıyla basılacak şiirlerini kaleme aldı. İspanya’da cumhuriyet kurulduktan sonra Lorca kendini tümüyle tiyatroya verdi, Kanlı Düğün, Yerma ve Bernarda Alba’nın Evi adlı ünlü oyunlarını bu dönemde yazdı. 1934’te, boğa güreşçisi bir arkadaşının ölümü üzerine Ignacio Sánchez Mejías’a Ağıt (1935) şiirini kaleme aldı. İç Savaş başlayınca Madrid’den ayrılarak Granada’ya gitti. 1936’da ağustosun 19’unu 20’sine bağlayan gece, Granada’da Milliyetçiler tarafından yargılanmadan kurşuna dizildi.

ALOVA, 17 Haziran 1952’de Ankara’da doğdu. ODTÜ Mühendislik Fakültesi ve İstanbul Üniversitesi Yabancı Diller Yüksek Okulu’nda öğrenim gördü. 1970’lerden başlayarak yazdığı şiirlerini En Son Çıkan Şarkılar (1980), Giz Dökümü (1989), 1996 Cemal Süreya Şiir Ödülü’ne değer görülen Bitik Kent (1995) ve Dizeler (2001) adlı kitaplarında topladı. Dünya şiirinden hazırladığı antolojilerin yanı sıra Lorca, Iuvenalis, Catullus, Guillevic, Neruda, Kavafis gibi şairlerin yapıtlarını dilimize kazandırdı. Seferis’in Bir Şairin Günlüğü adlı yapıtının çevirisiyle 2004 Dünya Kitap Çeviri Ödülü’nü aldı.

Öldürüşülünün 70. yılında Federica García Lorca

Anadolu Asya’nın Akdeniz’e verildiği iskeledir. Tarihte ilk açık denizciler olan Phokaililer Ege kıyısından yelken açtılar. Kent kuracak kadar güçlenen ilk korsanlar Kilikya’da ün saldılar. Doğu Akdeniz’de filizlenen uygarlık, Anadolu’ya, oradan Batı Akdeniz’e sıçradı. Endülüs’te boy veren Emevi uygarlığıysa Rönesans’ın kaynaklarından biri oldu.

Lorca bir Endülüslü’ydü. Endülüs; Arap, İbrani, Çingene ve Roma kültürlerinin kaynaştığı, tarihsel bir potaydı. Lorca’nın kanında ve kültüründe bu potanın ateşi yanıyordu. Lorca Endülüslü olmakla her zaman övündü. Gençliğinde ressam olarak tanınan Rafael Alberti’ye “Sen şair olursun. Bir kere, Endülüslü’sün; ikincisi, belleğin güçlü,” dediği yazılıdır. Aynı denizi paylaştığımız, aynı şiirden beslendiğimiz, boğa güreşlerinde Araplar’ın “Allah!”, bundan çıkarak, yüzyıllar sonra, İspanyollar’ın “Ole!” diye bağırdıkları bir kültür ortamında yetişen Lorca’nın Türkiye’de bunca sevilmesi hiç şaşırtıcı değil.

Lorca, “Bütün Şiirlerinden Seçmeler” adlı kitabımızın yıllar önce basıldığı zaman hemen tükenmesini doğal karşılamıştım.

Öldürülüşünün 70. yıldönümünde yeniden yayımlanan “Seçme Şiirler”in yeni kuşaklarca ilgiyle karşılanacağını umuyorum.

ERDAL ALOVA, 2006

Lorca Şiirinin Kökleri

1922 yılında, besteci Manuel de Falla ile birlikte Cante Jondo şenliği düzenleyen Federico García Lorca, adsız halk şairleri için şöyle diyordu: “üç-dört dizede insan yaşamındaki en yüksek duygusal anların karmaşıklığını özetleyiverir. Bunlar lirik duyguyu pek az şairce ulaşılabilen bir noktaya vardıran copla’lardır.

Ay kuşatıldı sevgilim öldü.

Bu iki halk dizesinde M.Maeterlinck’in oyunlarından daha çok giz vardır. Yalın, gerçek, temiz bir giz.”

Lorca şiirinin temel sütunlarından biri olan copla 19. yüzyılın başına değin, İspanyol halkının düğünlerde, şenliklerde, dans eşliğinde belirli bir ezgiyle okuduğu üç-dört dizelik şiirciklerdi. Copla söylendiğinde lavta ya da gitar susar, dans sürerdi. Ayrıca, Akdeniz’in pagan ayinlerinde, bahar şenliklerinde, aşk serenatlarında copla’nın köklerini bulmak mümkündür. Hem doğaçtan söylenebilme özellikleri, hem de kolay hatırlanabilmeleri, copla’ların İspanyol halk şiirinin hiçbir türünde görülmediği ölçüde yaygınlaşmasına yol açtı. Köylülerin, zanaatkârların, dadıların, özellikle katır sürücülerinin yaydığı copla’lar ağızdan ağza dolaştı. Yaygınlaşmasıyla birlikte copla’nın konu alanı da genişledi. Aşk copla’larının yanı sıra, hapishane, gemici, madenci, kaçakçı ve meyhane copla’ları ortaya çıktı.

Daha çok Endülüs’te ve Kastilya bölgesinde yaygınlaşan copla genellikle dört dizeden oluşur, ikinci ve dördüncü dizeleri kafiyelidir. Seguidilla, cuarteta, solea, alegria, siguiriya gitana, saeta en bilinen biçimleridir. Copla’nın en özgün yanı, bir tek duygunun ya da durumun, en az sözcükle, en çarpıcı biçimde, yalın bir dille anlatılmasıdır.

Türk halk şiirinin mani türüyle karşılaştırılabilirse de, ben Japon haiku’sunu copla’ya daha yakın buluyorum. Copla’nın imge alanı her türlü mecaz ve simgelerle örülüdür:

Aydınlanıyor kilise sen girince içeri ve çiçeklerle doluyor sen oturunca

(Seguidilla)

Gözlerinle gözlerim birbirine karıştı çitlerdeki böğürtlenler gibi

(Seguidilla)

Gittim sur dibine dalgaları seyretmeye ve denizin suları kumlara döndü

(Cuarteta)

Genellikle kederi ve yalnızlığı anlatan solea’lar üç dizeden oluşur:

Yaklaş bana sevdiğim minik kertenkeleler nasıl yaklaşırsa duvara

Bildiriyor bıldırcın şafağın söktüğünü elveda, hayatımın sevinci

Çok eski bir çingene havası olan şu siguiriya örneğinde ise bir genç kız eğretileme yoluyla nane çiçeğiyle karşılaştırılır:

Kökleri beslenmeye başlamadan zor açar nane çiçekleri

Aşağıdaki iki copla ise, bu türün belirgin özelliklerinden olan simge ve anıştırmanın çarpıcı bir biçimde kullanılması açısından ilginçtir:

Bir bitki ölünce acısı sapına varır kan ağlar kökleri çiçeği yasa bürünür

Sönüyor kandil yağ kalmamış şişede git demiyorum sana kal demiyorum sana

Copla’nın bir kökü Akdeniz kültüründeyse, bir kökü de, hem biçimsel özellikleri hem de söyleyiş üslubu bakımından aralarında büyük benzerlik bulunan harca’ya (ya da merkez) kadar uzatılabilir. Harca İspanyol-Arap ve İspanyol-İbrani şairlerinin klasik Arapça ya da İbranice’yle yazdıkları muvaşşah olarak bilinen şiir türünün son bölümüne verilen addır. üç ya da dört dizeden oluşan harcala’rın özelliği halkın konuştuğu Arapça ya da Roman diliyle yazılmış olmalarıydı. Genellikle bir genç kızın ağzından okunan harca muvaşşah’ın bütün özünü ve doruğunu oluşturan en çarpıcı bölümüydü. Bilinen ilk muvaşşah şairi 900 dolaylarında Kordoba yakınlarındaki Kabra’da yaşayan Mokadam’dır. İbn Bassam’a göre Mokadam klasik Arapça ya da İbranice’yle yazılan muvaşşah’lara halkın konuştuğu Arapça’dan ya da Roman dilinden aldığı deyimleri ve söz kalıplarını ekleyerek onlara harca adını vermişti.

Lorca’nın 1920’lerin başında yazdığı ama 1931’de yayımlattığı Poema del Cante Jondo (Cante Jondo-Derin Türkü-Şiiri) adlı kitabının ana bölüm başlıkları, birer copla biçimi olan, “Siguiriya Gitana”, “Solea”, “Saeta” yine bir çingene havası olan “Petenera” adını taşır. Lorca’nın copla ruhuna uyarak olağanüstü bir sözcük ekonomisiyle yazdığı şiirler Endülüs Cante Jondosu’nun yoğun ve dokunaklı söyleyişini yansıtır. Cante Jondo Şiiri bir halkın yüzlerce yıllık birikimiyle, modernizmi özümlemiş, son derecek yetenekli bir şairin buluşmasının yetkin bir örneğidir. Lorca’ya göre Cante Jondo’ ya asıl kimliğini kazandıran, toplum dışına atılmış çingenelerdir. Onların türküleri acının ve kederin sınırsız dalgalanmalarına olanak tanırlar. Bu türkülerin ortak temaları aşk ve ölümdür. Hepsinin kökünde hiçbir karşılığın bulunmadığı bir sorgulama gizlidir. Hiçbir zaman orta tonda söylenmeyen, her zaman uçlarda gezinen bu türküler, ya çözümü olmayan duygusal bir sorunu ortaya atarlar ya da onu ölümle çözerler. Her zaman, şafağı olmayan bir gecede söylenirler. Bu türkülerde kadın her yerdedir. Cante Jondo’da kadına acı denir. Coplas populares’de ya da Cante Jondo türkülerinde keder ete dönüşerek insani bir biçime bürünür.

II

20. yüzyılın başında İspanyol yazarlarını yönlendiren iki eğilim vardı. Birincisi, 1898 İspanyol-Amerikan savaşından İspanya’nın ağır yenilgiyle çıkmasının yol açtığı sorunlar. ikincisi, Nikaragualı şair Ruben Dario’nun başını çektiği modernismo hareketi.

İspanya’nın son sömürgesini kaybetmesiyle sonuçlanan yenilgi İspanyol toplumunun içinde bulunduğu apati’den silkinmesini sağlamış, bir bölük İspanyol edebiyatçısı ve aydınının İspanyol kimliğini ve ruhunu derinlemesine araştırmasını gündeme getirmişti. Parnasçılar’ın ve Simgeciler’in etkisinde kalan Dario ise modernismo’yu, İspanyolca konuşulan ülkelere yayarak, uluslararası bir şiirsel üslup oluşturmaya çalışıyordu. Tam yenilgi yılında İspanya’ya gelerek, Antonio Machado ve Juan Ramon Jimenez gibi önde gelen şairlere modernizmin kapılarını açtı. Öte yandan, ulusal kimlik arayışının getirdiği heyecan İspanyol gelenekçiliğinin canlanmasını sağladı. Machado Kastilya’nın şairi olurken, Gongora’dan beri uykuya dalmış olan Endülüs şiiri Juan Ramon Jimenez ile uyanmaya başladı. Ama bu şiirin asıl ayağa kalkışı, 1927 kuşağının en parlak temsilcisi Federico Garcia Lorca ile oldu. Jimenez Endülüs bahçelerini anlatırken, Lorca şiirinin kökleri Endülüs toprağının derinliklerine uzanıyordu. Şairler yüzlerce yıldır süregelen sözlü ve yazılı geleneği yeniden gözden geçirdiler. Gongora, Lope de Vega gibi ustalar yeni baştan değerlendirildi. “Eski türkülerini ortaya çıkarmakla Endülüs ruhunu bulmaya çalıyoruz,” diyordu Lorca. Ve ona göre bu ruhu, en kusursuz biçimde, çingeneler temsil ediyordu.

Cante Jondo Şiiri’nde siguiriya, petenera, solea, saeta gibi çingene havalarına kişisel ses tonunu veren, onlara 20. yüzyılın duyarlığıyla yeni biçimler giydiren Lorca, 1928’de yayımlattığı Romancero Gitano’da (Çingene Romansları) ana tema olarak yine çingeneleri seçti.

Kökleri 14. yüzyıla uzanan romanslar, değişmeyen vezin yapılarına karşılık, yüzyıllar boyunca yetenekli şairlerin elinde zenginleşmiş, son derece esnek biçimleriyle, halk türkülerinden, en incelikli baroğa ve saray müziğinin zarif ölçülerine kadar uygulanabilen, epik-lirik nitelikte bir türdü. Klasik romansların belirgin özelliği, şiiri baştan sona sürükleyen yarım kafiyeydi. Öykülemeden çok, dramatik gerilimin ön plana çıktığı romanslar, doğaüstü öğelerin ender olarak yer aldığı, gerçekçi şiirlerdir.

Lorca, Çingene Romansları’nda klasik sekiz hece ölçüsünü kullanırken, eski romanslardaki birbiri peşi sıra gelen dizelerin monoton düzenini kaldırarak çift dizelerde yarım kafiyenin egemen olduğu, hem tonda hem görüntüde sürekli biçimde değişen copla’lardan oluşan yeni bir romans geliştirdi. Edwin Honig’in de belirttiği gibi, “kişisel algılama diliyle, toplumsal duyarlığın dili arasında bir birleşme” sağlayarak, hem alışılmış, hem yeni denebilecek bir hava yarattı. 19. yüzyılda Galicialı Rosalio Castro’nun popüler bir copla’yla başlayarak lirik romansa geçtiğini, Antonio Machado’nun ortaçağ romanslarının epik görkemine kendi özgün üslubu ve çağdaş diliyle yeni bir boyut getirdiğini biliyoruz. Ama Romanslar’ı yazarken Lorca’nın asıl esin kaynağı, halk şiiri ritimleriyle yüksek bir edebi üslubu birleştiren Gongora oldu. 17. yüzyılın bu büyük şairi, Latince sözdiziminin etkisiyle, incelikli ve stilize bir dil kurarak, halkın yaşamından aldığı lirik temaları, her türlü eğretilemeye ve söz sanatına başvurarak, barok ve yapay bir doku içinde yeniden yarattı. Latince’yi bir yana bırakırsak, Lorca’nın Romanslar’ı yazarken izlediği yöntem Gongora’nınkine çok benzer.

Lorca’nın Poeta en Nueva York’a (Şair New York’ta) kadar süren şiir serüveni, bir toplumun zengin edebi geleneği içinde yoğrulan modern bir şairin, hem aydınlar, hem de geniş halk yığınları tarafından sevilebilen özgün bir şiiri yaratmasına tanıklık eder.

ERDAL ALOVA, 1994

Şiirler Kitabı’ndan

Libro de Poemas

1921

KÜÇÜK ALAN BALADI

Şarkı söylüyor çocuklar sessiz gecede; berrak dere, sakin çeşme!

ÇOCUKLAR Ne var o tanrısal şenlik yüreğinde?

BEN Siste kaybolan çan sesleri.

ÇOCUKLAR Bırakıyorsun bizi küçük alanda söylerken şarkımızı. Berrak dere, sakin çeşme!

Ne var bahardan ellerinde?

BEN Bir kan gülü bir ak zambak.

ÇOCUKLAR Batır onları suyuna bu eski şarkının. Berrak dere, sakin çeşme!

Nedir duyduğun kırmızı, susuz ağzında?

BEN Kemiklerinin tadı büyük kafatasımın.

ÇOCUKLAR İç dingin suyundan bu kadim şarkının. Berrak dere, sakin çeşme!

Neden gidiyorsun uzaklara küçük alandan?

BEN Büyücülerle prensesleri aramaya!

ÇOCUKLAR Kim gösterdi sana yolunu şairlerin.

BEN Çeşmesi ve deresi bu kadim şarkının.

ÇOCUKLAR Uzağa, çok mu uzağa gidiyorsun denizden ve topraktan?

BEN Işıklarla dolu ipekten yüreğim, yitik çanlar, süsenIer, arılarla dolu. Çok uzaklara gideceğim, karşı tepelerden uzaklara, denizlerden, yıldızların yanıbaşına, geri istemeye İsa’dan eski çocuk ruhumu, efsanelerle büyümüş, tüylü şapkası tahta kılıcıyla.

ÇOCUKLAR Bırakıyorsun bizi küçük alanda söylerken şarkımızı, berrak dere, sakin çeşme!

Kavruk yeşil dalların kocaman gözbebekleri, yaralanmış rüzgârdan, ağlıyor ölü yapraklara.

YARIDA KESİLEN KONSER

Bozdu armonisini zifiri gecenin, donuk, uykulu sus’u yarım ayın.

Sessizce karşı çıkıyor ayakotlarıyla kefenlenmiş arklar, gölgenin müezzini kurbağalar susakalmışken.

Eski köy hanında kesildi üzgün müzik, ve en eskisi yıldızların kıstı ışığının sesini.

Çekildi rüzgâr karanlık dağ mağaralarına; tek başına bir kavak - Pythagoras’ı düz ovanın – kaldırıyor yaşlı elini aşketmek için aya.

DENİZ SUYU BALADI

Deniz gülümsüyor uzaktan. dişleri köpükten dudakları gök.

“Ne satarsın, akıl ermez kız rüzgârda memelerin?”

“Suyunu, bayım, satıyorum denizlerin.”

“Ne taşırsın, yağız oğlan, karıştırıp kanınla?”

“Suyunu, bayım, taşıyorum denizlerin.”

“Bu tuzlu gözyaşları nerden gelirler, ana?”

“Suyunu, bayım, ağlıyorum denizlerin.”

“Nerden doğar, gönül, bu derin acı?”

“Çok acı suyu denizlerin!”

Deniz gülümsüyor uzaktan. Dişleri köpükten, dudakları gök.

DÜŞ

Dinleniyor serin çeşmede yüreğim. (Unutuşun örümceği, ör onu ipliklerinle.)

Söyledi türküsünü çeşmenin suyu. (Unutuşun örümceği, ör onu ipliklerinle.)

Uyanan yüreğim aşklarını söyledi. (Sessizliğin örümceği, doku gizlerini.)

Dinledi kasvetle çeşmenin suyu. (Sessizliğin örümceği doku gizlerini.)

Yuvarlanıyor yüreğim serin çeşmeye. (Beyaz eller, uzaklarda, kesti yolunu suların.)

Alıp götürüyor su neşeli türküsüyle. (Beyaz eller, uzaklarda, kalan bir şey yok sularda!)

YENİ TÜRKÜLER

“Gölgeye susadım!” der ikindi. Ay der: “Parlak yıldızlara susadım.” Dudakları arar kristal pınar ve rüzgâr iççekişleri.

Kokulara, gülüşlere susadım ben, yeni türkülere susadım, ayların, süsenlerin olmadığı, ne de ölü aşkların.

Yarının türküsüne geleceğin dingin sularını çalkalayan. Dalgalarını balçığını umutla dolduran.

Hüzünden, acılardan arınmış pırıl pırıl, usul bir türkü arınmış hülyalardan düşünceyle dopdolu.

Sessizliği gülüşle dolduran lirik etsiz bir türkü (bilinmeyene fırlatılmış kör güvercinler uçuşu.)

Her şeyin, rüzgârın ruhuna varan bir türkü sonunda sonsuz yüreğin sevincinde dinlenen.

Cante Jondo Şiiri’nden

Poema del cante jondo

1921

ÜÇ IRMAĞIN KÜÇÜK BALADI

Akar Guadalquivir portakallar, zeytinlikler arasından. İki ırmağı Granada’nın iner karlardan buğdaya.

Ah, aşk gitti gider.

Guadalquivir ırmağı lâl rengi sakalı. İki ırmağı Granada’nın biri kan, biri gözyaşı.

Ah, rüzgârla giden aşk!

Bir yol var Sevilla’da yelkenli gemiler için; Granada’nın sularında yalnız iççekişler kürek çeken.

Ah, aşk Gitti gider.

Guadalquivir yüksek kule portakal bahçelerinde rüzgâr. Dauro ile Genil, küçük kuleler gölcükler üstünde ölü.

Ah, rüzgârla giden aşk!

Kim der taşır sular çığlıklardan bir yakamoz!

Ah, aşk gitti gider!

Taşı denizlerine Endülüs portakal çiçeği, zeytin taşı.

Ah, rüzgârla giden aşk!

“SIGUIRIYA GITANA ŞİİRİ”NDEN

GİTAR

Başlıyor ağıdı gitarın. Kadehleri şafağın kırılmış. Susturmak imkânsız. Ağlıyor tekdüze su nasıl ağlarsa, nasıl ağlarsa rüzgâr yağan karın üstünde. Susturmak imkânsız. Ağlıyor uzak şeyler için. Ak kamelyaları arayan sıcak Güney’in kumu. Ağlıyor hedefsiz oku, sabahsız ikindiyi, ve dalın üstündeki ilk kuşu. Ah, gitar! Beş kılıçla ağır yaralı yürek.

SESSİZLİK

Dinle, yavrum, sessizliği. Dalgalanan sessizliği, kayan vadilerin yankılandığı sessizliği, alınları toprağa eğilten sessizliği.

“SOLEA ŞİİRİ”NDEN

KÖY

Çıplak dağda bir çarmıh. Duru su yüzyıllık zeytinler. Daracık sokaklarda pelerinli adamlar, ve kulelerde dönüp duran fırıldaklar. Sonsuza kadar dönüp duran. Ah, ağıtların Endülüsü’nde kaybolmuş köy!

HANÇER

Hançer giriyor yüreğe, saban demiri nasıl girerse toprağa,

Hayır Onu saplamayın bana. Hayır.

Hançer, güneş ışını gibi, yakıyor korkunç oyukları.

Hayır Onu saplamayın bana. Hayır.

“SAETA ŞİİRİ”NDEN

Francisco Iglesias’a

OKÇULAR

Karanlık okçular yaklaşıyor Sevilla’ya

Açık Guadalquivir.

Geniş, kurşuni şapkalar ağır, uzun pelerinler.

Ah, Guadalquivir!

Uzak ülkelerinden geliyorlar acının

Açık Guadalquivir.

Ve giriyorlar bir labirente. Aşk, kristal ve kaya.

Ah, Guadalquivir!

GECE

Mum, lamba, fener ve ateşböceği.

Okların takımyıldızı.

Altından pencerecikler titreşip duran. Ve haç haç üstüne şafakta sallanan.

Mum, lamba, fener ve ateşböceği.

SEVILLA

Bir kuledir Sevilla usta okçularla dolu.

Sevilla yaralamak. Kordoba ölmek için.

Bir kent uzun ritmleri gözler, ve büker onları labirentler gibi. Tutuşan asma filizleri gibi.

Sevilla yaralamak!

Oku altında gökyüzünün, düz ovanın üstünde, atar sürekli okunu ırmağının.

Kordoba ölmek için!

Ve ufuklardan çılgın karıştırır şarabına Don Juan’ın acısını ve Dionisos’un kusursuzluğunu.

Sevilla yaralamak. Sevilla hep yaralamak için!

SAETA

Esmer İsa geçiyor Yahuda’nın süseninden İspanya’nın karanfiline.

Bak geldiği yere!

İspanya’nın. Duru ve karanlık göğüne, kavrulmuş toprağa, ve suyun çok yavaş aktığı yataklara. Esmer İsa, yanık saçları, çıkık elmacık kemikleri beyaz gözbebekleriyle.

Bak gittiği yere!

BALKON

Lola saetalar söylüyor. Sarıyor etrafını küçük boğa güreşçileri, küçük berber de başını sallayarak eşlik ediyor ona. Lola saetalar söylüyor fesleğenler naneler arasında. Hep aynı Lola, kendine bakıp duran havuzda.

ÇINSABAH

Ama aşk gibi kördür okçular.

Yeşil gecede sıcak süsen izleri bırakıyor oklar.

Yarıyor mor bulutları ayın omurgası ve çiğle doluyor tirkeşler.

Ah, aşk gibi kördür ama okçular!

YOLCULUK

Yüz atlı yas içinde, nereye giderler, portakal bahçesinin uzanan göğü boyunca? Ne Kordoba’ya varacaklar ne Sevilla’ya, Ne de hep denize hasret Granada’ya. Uykulu atları taşıyacak onları türkünün titrediği bir haçlar labirentine. Yedi mıhlı acılarıyla Endülüslü yüz atlı nereye gider böyle portakal bahçesinden?

LOLA

Maximo Quijano’ya

Kundak bezleri yıkıyor portakal ağacı altında. Gözleri yeşil sesi menekşe.

Ah, portakal çiçekleri altındaki aşk!

Güneşle doluydu olukta su, bir serçe ötüyordu küçük zeytin ağacında.

Ah, portakal çiçekleri altındaki aşk!

Sonra, sabunu bitince Lola’nın, genç boğa güreşçileri gelecek.

Ah, portakal çiçekleri altındaki aşk!

ÖLÜNCE

Ölünce kuma gömün beni gitarımla.

Ölünce portakal ağaçları naneler arasına.

Ölünce gömün isterseniz beni bir rüzgâr gülüne.

Ölünce!

MALAGUEÑA

Ölüm girip çıkıyor meyhaneden.

Geçiyor kara atlar ve uğursuz takımı derin patikalarından gitarın.

Tuz kokuyor kadın kanı ateşli sümbülleri kıyının.

Ölüm girip çıkıyor, çıkıp giriyor ölümü meyhanenin.

İlk Türküler’den

Primeras Canciones

1922

ÇEŞİTLEMELER

Durgun suları havanın yankının dalı altında.

Durgun suları suyun yıldızların eğreltisi altında.

Durgun suları ağzının öpüşlerin çalısı altında.

YARIMAY

Gidiyor ay su üstünde Gök nasıl da sakin! Gidiyor biçmeye yavaştan yaşlı titreyişini ırmağın küçük bir ayna sanıyor onu genç bir kurbağa.

Türküler’den

Conciones

1921-1924

PENCEREDEN NOKTÜRNLER (4)

(Şair José Ciria y
Escalante’nin anısına)

Küçük bir kız boğuldu bugün sarnıçta. Çıkarıp onu sarnıçtan yatırdılar kefeniyle toprağa.

Başından kalçalarına bir balık geziyor çağırıp onu. “Çocuk” diye sesleniyor rüzgâr, ama kalkmıyor o.

Çözdü sarnıç yosundan saçlarını sallarken gri memelerini havada kurbağalar.

“Tanrı seninle olsun” dua edelim Suyun Meryem’ine sarnıçtaki kız için elmalar altında yatan.

Birazdan iki küçük sukabağı koyacağım yanına yüzsün diye, ah! tuzlu suyunda denizin.

AYLARDAN BİR KEMER

Siyah aylardan bir kemer kıpırtısız denizin üstünde.

Peşimden geliyor doğmamış çocuklarım.

“Baba, koşma; bekle; en küçüğümüz öldü!”

Asılmışlar gözbebeklerime. Bir horoz ötüyor.

Taş kesiyor deniz, gülerek son dalganın gülüşünü.

“Koşma, baba! ...” Sümbüle dönüyor çığlıklarım.

ŞEMATİK NOKTÜRN

Rezene, yılan ve saz. Rayiha, koku ve yarı gölge. Hava, toprak ve yalnızlık. (Aya dayanıyor merdiven.)

AĞLIYOR KERTENKELE

Ağlıyor erkek kentenkele. Ağlıyor dişi kertenkele.

Erkek kertenkeleyle dişi kertenkele minicik beyaz önlükleri.

Kaybetmişler bilmeden nikâh yüzüklerini.

Ah, küçük kurşun yüzükleri, ah, kurşun yüzükcükleri!

İnsansız büyük gökyüzü taşıyor kuşları balonuyla.

Güneş, o toraman kaptan, giyiyor atlas yeleğini.

Bak, nasıl da yaşlılar! Kertenkeleler nasıl!

Ah, nasıl ağlaşıyorlar, ah, ah, nasıl ağlayıp duruyorlar!

ŞAŞKIN TÜRKÜ

Anne, Keşke gümüş olsaydım.

Çok soğuk olurdun, Oğul.

Keşke su olsaydım, Anne.

Çok soğuk olurdun, Oğul.

Anne. İşle beni yastığına.

Olur! Hemen, şimdi!

ATLININ TÜRKÜSÜ (1860)

Kara ayı altında haydutların şakıyor mahmuzlar.

Kara tay. Nereye taşırsın ölmüş binicini?

... Katı mahmuzları, dizginlerini yitirmiş kıpırtısız haydutun.

Soğuk tay. Nasıl kokuyor bıçak çiçeği!

Kara ay altında, kanadı yamacı Sierra Morena’nın.

Kara tay. Nereye taşırsın ölmüş binicini?

Mahmuzluyor gece kara böğrünü delerek yıldızlarla.

Soğuk tay. Nasıl kokuyor bıçak çiçeği!

Kara ay altında, bir çığlık ve uzun boynuzu şenlik ateşinin.

Kara tay. Nereye taşırsın ölmüş binicini?

GERÇEK

Ah, ne kadar zor seni sevdiğim gibi sevmek!

Aşkından rüzgâr canımı yakar, kalbim, şapkam canımı yakar.

Kim satın alır, şu kurdeleyi benden şu ak ketenden kederi beyaz mendiller yapmak için?

Ah, ne kadar zor seni sevdiğim gibi sevmek!

TÜRKÜ

Zeytin topluyor güzel yüzlü kız. Kulelerin yakışıklısı rüzgâr, beline doluyor kolunu. Dört atlı geçti, altlarında Endülüs midillisi giyinmişler allı yeşilli, uzun siyah pelerinleri. “Gelsene kız, Kordoba’ya” Oralı olmuyor kız. Üç genç boğa güreşçisi geçti incecik belli giysileri portakal rengi kılıçları eski gümüş. “Gelsene kız, Sevilla’ya” Oralı olmuyor kız. Işıklar dağılıp mora kestiğinde akşam, bir delikanlı geçti güller, ay mersinleri götüren. “Gelsene kız, Granada’ya” Ama oralı olmuyor kız. Zeytin topluyor güzel yüzlü kız, dolamış beline rüzgâr gri kolunu.

DOĞAN AY

Ne zaman ay çıksa söner gider çanlar ve görünmeye başlar zifiri yollar.

Ne zaman ay çıksa deniz kaplar yeryüzünü ve yürek sonsuzlukta bir ada duyar kendini.

Kimse yiyemez portakalları dolunayın altında. Biri yemeli yeşil, buzlu meyvayı.

Ne zaman ay çıksa yüz eş yüzün ayı, hıçkırır cepte gümüş sikkeler.

SERENAD

Irmağın kıyısında gece ıslatır kendini ve memelerinde Lolita’nın aşktan ölür dallar.

Aşktan ölür dallar.

Gece şakır çıplak Mart köprüleri üstünde. Lolita yıkar gövdesini tuzlu su, sümbüllerle.

Aşktan ölür dallar.

Rakı ve gümüş gece vurur damlar üstüne. Derelerin, aynaların gümüşü. Rakısı gümüş kalçalarının.

Aşktan ölür dallar.

DİLSİZLER SOKAĞI

Gülüşleriyle oyun oynuyor kızlar açılmayan camlar arkasında.

(Boş piyanolarda kukla örümcekler.)

Sesleniyor yavuklusuna kızlar, sallayıp saç örgülerini.

(Yelpazenin dünyası, mendilin ve elin.)

Karşılık veriyor delikanlılar pelerinleriyle kanatlar ve çiçekler yaparak.

SEHERDE ÖLDÜ

Dört ayın gecesi bir yalnız gölge ve bir yalnız kuşlu bir yalnız ağacın.

Arıyorum etimde dudaklarının izini. Rüzgârı öpüyor çeşme dokunmadan.

Bana verdiğin Hayır’ı taşıyorum avucumda balmumu bir limon gibi beyaza kesmiş.

Dört ayın gecesi ve bir yalnız ağacın. İğin ucunda dönüp duruyor aşkım!

DİLSİZ ÇOCUK

Çocuk sesini arıyor (Çekirgeler kralı almış onu.) Çocuk sesini arıyordu bir su damlasında.

Konuşmak için istemiyorum; bir yüzük yapacağım sesimden taksın diye sessizliğim serçe parmağına.

Çocuk sesini arıyordu bir su damlasında

(Bir çekirgenin elbisesini giyiyordu, tutsak ses, uzaklarda.)

ELVEDA

Ölürsem, açık kalsın balkon.

Portakal yiyor çocuk (Görüyorum balkonumdan.)

Orakçı buğdayları biçiyor. (Duyuyorum balkonumdan.)

Ölürsem, açık kalsın balkon!

İNTİHAR

(Belki de geometriyi
bilmediğinden)

Sabahleyin saat onda delikanlı unuttu.

Kırık kanatlar, bez çiçeklerle doldu kalbi.

Gördü bir tek sözcüğün kaldığını ağzında.

Eldivenlerini çıkarınca, incecik bir kül döküldü ellerinden.

Bir kule gördü balkondan. Bir balkon hissetti kendini, bir kule.

Gördü, kuşkusuz, durmuş saatin nasıl baktığını kutudan.

Gördü sessizce uzandığını gölgesinin beyaz ipek divana.

Ve delikanlı, dimdik, geometrik, kırdı aynayı bir baltayla.

Kırınca, kocaman bir gölge fıskiyesi kapladı hayal odasını.

BAŞKA BİR ANLATIM

Şenlik ateşleri yerleştirir boynuzlarını Çıldırmış bir geyiğin ikindi tarlasına, Gittikçe yayılır vadi. O küçük rüzgâr Sıçrar bayırlardan bayırlara.

Hava kristalleşir duman altında –Kedi gözleri gibi sarıdır, hüzünlüdür– Ben dallardan yürürüm gözlerimde, Dallar, ırmaklardan yürür.

Gelirler bana, gerçek şeylerim benim. Aynı ezgileri tekrarlayarak Burada, bu ikindi sazlıklarında Ne garip Federico adında olmak.

Türkçesi: Ülkü Tamer

KUMSALDA İKİ DENİZCİ

1

Bir balık giyer yüreğine Çin Denizi’nden.

Ara sıra görürsünüz küçülüp geçtiğini gözlerinden.

Unutur barları ve portakalları denizci olduğundan.

Bakıp durur suya.

2

Sabundan bir dili vardı sözcükleri yıkar, sonra susardı.

Dümdüz dünya, tepelik deniz, yüz yıldız ve gemisi.

Papa’nın balkonlarını gördü ve altın memelerini Kübalı kızların.

Bakıp durur suya.

KURUMUŞ PORTAKAL AĞACININ TÜRKÜSÜ

Oduncu. Kes gölgemi benim. Kurtar beni işkencesinden Kısırlığımı seyretmenin.

Neden doğdum çepçevre aynalarla? Gün dolanır durur etrafımda. Ve gece yeniden yaratır beni her bir yıldızında.

Yaşamak istiyorum görmeden kendimi. Ve göreceğim düşünü yapraklarım, kuşlarım olmuş karıncaların, atmacaların.

Oduncu. Kes gölgemi benim. Kurtar beni işkencesinden kısırlığımı seyretmenin.

ATLININ TÜRKÜSÜ

Kordoba. Uzakta, bir başına.

Siyah midilli, dolunay ve heybede zeytin.

Bilirim de yolları varamam Kordoba’ya.

Ovadan doğru,rüzgârdan, siyah midilli, kırmızı ay. Ölümdür bana bakan kulelerinden Kordoba’nın.

Yol ne uzun, oy! Yiğit midillim, oy! Oy ki, bekler beni ölüm varamadan Kordoba’ya!

Kordoba. Uzakta, bir başına.

Çingene Romansları’ndan

Romancero Gitano

1924-1927

AY, AY ROMANSI

Conchita Garcia Lorca’ya

Kabarık sümbül eteğiyle geliyor ay demirci ocağına. Çocuk bakıyor ona, bakıyor. Çocuk bakakalıyor. Huzursuz havada uzatıyor ay kollarını gösterip şehvetli, saf sert kalaydan memelerini. Kaç, ay, ay, ay. Çingeneler gelirse gerdanlık yaparlar yüreğinden beyaz yüzükler. Bırak, dans edeyim çocuk. Çingeneler gelince bulacaklar seni örste gözkapacıkların kapalı. Ay, kaç, ay, ay, kulağımda nal sesleri. Çocuk, bırak beni, basma kolalı beyazlığıma.

Çala çala ovanın davulunu geliyordu atlılar. Çocuk kapadı gözlerini demirci ocağında.

Geliyordu zeytinlikten çingeneler bronz ve düş. Gözlerinde uyku başları dimdik.

Nasıl ötüyor baykuş ah! nasıl ağaçta! Tutmuş elinden çocuğun gidiyor gökte ay.

Çingeneler çığlık çığlığa ağlıyor demirci ocağında. Meltem bakıyor, bakıyor. Bakakalıyor buna.

PRECIOSA İLE RÜZGÂR

Damaso Alonso’ya

Çala çala tirşe ayını geliyor Preciosa kristalle defneden bir yol boyunca. Sıvışıp yıldızsız sessizlik düşüyor dövünen denizin balıklı geceyi şakıdığı yere daha çalmaya başlamadan. Sıradağların doruğunda jandarmalar uykuda İngilizlerin kaldığı beyaz kuleleri bekleyen. Ve suyun çingeneleri çardaklar yapıyorlar zevkine denizkabuklarından yeşil çam dallarından.

Çala çala tirşe ayını geliyor Preciosa. Doğruluyor görünce onu uyumak bilmez rüzgâr. Göksel dillerle dolu Ermiş Cristobal çıplak gaipten tatlı bir gayda çalarak bakıyor kıza. Göreyim seni kız kaldırıp etekliğini.

Aç yaşlı parmaklarıma karnındaki mavi gülü.

Atıp tefini Preciosa kaçıyor ardına bakmadan Peşinde dev-rüzgâr ateşten kılıcıyla.

Deniz buruşturuyor mırıltısını. Soluyor zeytin ağaçları. Çalıyor flütleri gölgelerin ve kaygan gongu karın

Kaç Preciosa, kaç, yakalar seni yeşil rüzgâr! Kaç, Preciosa, kaç! Geliyor, işte bak! alçak yıldızların satiri, parıldayan dilleriyle.

Yüreği ağzında giriyor Preciosa İngiliz konsolosun evine çamlığın tepesinde.

Ürkmüş çığlıklardan geliyor üç jandarma kepleri şakaklarında kara pelerinleriyle.

Bir bardak ılık süt ve bir kadeh cin veriyor İngiliz çingeneye Preciosa içmiyor ama.

Anlatırken gözyaşlarıyla başından geçenleri onlara ısırıyor öfkeyle rüzgâr saçaklarını damın.

UYURGEZER ROMANS

Gloria Giner ile
Fernando De Los Rios’a

Yeşil nasıl istiyorum seni yeşil. Yeşil rüzgâr. Yeşil dallar. Deniz üstünde gemi ve dağdaki at. Beline gölge vurmuş düş görüyor terasta, yeşil ten, yeşil saçlar, gözleri soğuk gümüş. Yeşil nasıl istiyorum seni yeşil. Çingene ay altında, ona bakıyor her şey oysa görmüyor birini.

Yeşil nasıl istiyorum seni yeşil. İri yıldızları kırağının, gelir karanlığın balığıyla şafağın yolunu açan. Sürter incir ağacı rüzgârını dallarının zımparasıyla, dağ, o hırsız kedi kabartır acı sabırotlarını. Gelen kim ki! Nereden! Düşlüyor hâlâ terasta, yeşil ten, yeşil saçlar, kız acı denizi.

Dostum değişmek istiyorum atımı evinle, eyerimi aynanla, hançerimi battaniyen.

Dostum, geliyorum kan revan içinde, Kabra geçitlerinden. Bana kalsa, delikanlı kabul ettim gitti. Gayrı ne ben benim. Ne ev benim evim. Dostum, bari adam gibi öleyim yatağımda. Olursa çelikten, çarşafları Hollanda. Bak, yaralar içindeyim bağrımdan boğazıma. Ak gömleğinin göğsünde üç yüz koyu gül. Kokuyor sızan kanın çepçevre kuşağından Gayrı ne ben benim. Ne ev benim evim. Bari, çıkayım, bırak yüksek korkuluğa bırak, çıkayım, bırak! yeşil korkuluğa. Suların yankılandığı ayın korkuluğuna.

Çıkıyor iki arkadaş yüksek korkuluğa. Bırakıp kandan ve gözyaşından bir iz. Küçük teneke fenerler titriyordu çatılarda. Bin kristal tef yaralarken tanyerini.

Yeşil nasıl istiyorum seni yeşil, yeşil rüzgâr, yeşil dallar. Çıktı yukarı iki arkadaş. Uzun rüzgâr ağızda, safradan, naneden, fesleğenden, bırakıyordu tuhaf bir tat. Dostum! Söyle nerde o? Nerde senin acı kız? Ne kadar bekledi seni! Ne kadar beklesindi seni! serin yüz, siyah saçlar, bu yeşil terasta!

Sarnıcın yüzünde salınıyordu çingene kızı. Yeşil ten, yeşil saçlar, gözleri soğuk gümüş. Aydan bir saçak tutuyordu onu suda. Küçük bir alan gibi cana yakındı gece. Sarhoş korucular yumruklarken kapıyı.

Yeşil nasıl istiyorum seni yeşil. Yeşil rüzgâr. Yeşil dallar. Deniz üstünde gemi. Ve dağdaki at.

“KIZIM DEMİŞTİ BANA...”

... Aldım onu ırmağa götürdüm inandım da kız olduğuna oysa evlinin tekiymiş. Gece Ermiş Yakup gecesiydi sanki sözbirliği etmişiz. Fenerler söndüğünde yanmaya başladı cırcırböcekleri. En son sokak başlarında dokundum uyuyan memelerine, birden açılıverdiler sümbül demetleri gibi. On hançerin yırttığı bir ipek parçası gibi kulaklarımda sesi kolalı etekliğinin. Yaprakları gümüş ışıksız daha da büyüktü ağaçlar, havlarken bir köpekler ufku nehrin ta ötesinde.

Geçtik böğürtlenler, sazlar, alıçlar arasından, bir çukur açtım balçıkta uzun saçlarının altına. Ben kravatımı çıkardım. O giysilerini. Ben silahlı kemerimi. O dört yeleğini. Ne sümbülde ne sedefte var öyle incecik ten ne ay ışığında kristal öylesine parıldar. Ürkmüş balıklar gibi kaçıyordu kalçaları, yarısı ateş kesmiş yarısı sepserin. O gece sürdüm dörtnala yolların en güzelini sedeften bir taya binmişim dizginsiz, üzengisiz. Erkeğim ben, söylemem kimseye bana söylediklerini. Aklın ışığı çok ağzı sıkı yaptı beni. Öpüşlere, kumlara bulanmış aldım götürdüm onu ırmaktan. Süsenlerin kılıçları çarpışırken rüzgârla.

Yaptım yapmam gerekeni. Gerçek bir çingene gibi. Saman sarısı satenden koca bir dikiş sepeti verdim, ama vermedim gönlümü kızım demişti bana çünkü kocası varken alıp ırmağa götürdüğümde onu.

KARA ACI ROMANSI

Jose Navarro Pardo’ya

Kazmaları horozların eşeliyor arayıp tanı, inerken Soledad Montoya karanlık dağdan aşağı. Gölge ve kısrak kokuyor sarı bakır teni. Memeleri dumanlı örsler sızlanıyor yuvarlak şarkıları. Ne ararsın Soledad bu saatte tek başına? Ne ararsam ararım, söyle, dert mi sana? Ne aradığımı arıyorum, sevincimi, kendimi. Dertlerimin Soledad’ı, kaçıp kurtulan at, varır sonunda denize dalgalar onu yutar da. Getirme aklıma denizi, kara bir acı yükselir zeytin bahçelerinde dalların mırıltısı altından. Bu ne acı Soledad! Ne acınası acı! Ağlıyorsun limon suları dudakların beklemekten ekşi. Ne büyük acı! Koşuyorum mutfaktan yatak odama, evde deliler gibi,

saç örgülerim yerlerde. Ne acı! Siyah kehribara kesti tenim, giysilerim.

Ay, keten göyneklerim! Ay, gelincik kalçalarım! Soledad: yıka gövdeni toygarların suyuyla, ferah tut yüreğini Soledad Montoya.

Aşağıda türkü söylüyor dere: gökten ve dallardan bir çark Yeni gün kabakçiçeklerinden bir taç yapıyor kendine. Ah, çingenelerin acısı! O saf acı, hep yalnız Ah, acısı gizli yatağın ve uzak tanın.

ANTONITO EL CAMBORIO’NUN
SEVILLA YOLUNDA
TUTUKLANMASI

Margarita Xirgu’ya

Antonio Torres Heredia, oğlu ve torunu Camboriolar’ın, elinde söğüt değneği boğa güreşine gidiyor, Sevilla’ya. Yanmış yeşil aydan yürüyor yavaştan, kaygısız. Yağlı bukleler parlıyor gözlerinin arasında. Yuvarlak limonlar topladı durup yarı yolda ve attı birer birer su altın rengi alıncaya. Ve yarı yolda, dalları altında karaağacın, dikilen korucular alıp götürdüler onu.

Gün iniyor yavaştan, ikindi asılmış bir omuza, denizin, derelerin üstünde uzun bir torera yaparak. Bekliyor zeytinler Oğlak gecesini, hafif meltem bir binici atlıyor kurşun tepeler üstünden. Antonio Torres Heredia, oğlu ve torunu Camboriolar’ın, geliyor söğüt değneksiz üç köşeli beş şapka arasında.

Antonio, kimsin sen? Bir Camborio olsaydın, beş fıskiyeli bir kan çeşmesi fışkırırdı senden. Kimsenin oğlu değilsin ne de gerçek bir Camborio. Gitmiş o yalnız çingeneler tepelerde dolanan! Tozun altında ürperiyor eski hançerler.

Saat dokuzda geceleyin attılar hücreye onu, o sırada korucular limonata içiyordu. Ve saat dokuzda geceleyin kilitlediler üstünden, bir tayın sağrısı gibi pırıl pırıldı gökyüzü.

ANTONITO EL CAMBORIO’NUN ÖLÜMÜ

Jose Antonio Rubio
Sacristan’a

Ölüm sesleri yankılandı Guadalquivir yakınında. Yiğit bir karanfilin sesini saran eski sesler. Çakıyordu çizmelerine yabandomuzu ısırıkları. Kaygan bir yunus gibi sıçrarken kavgada. Yıkadı kanında hasmının kırmızı kravatını, dört hançer karşısında bir şey gelmedi elinden. Saplarken mızraklarını gri suya yıldızlar düşlerken körpe boğalar şebboy veronika’lar ölüm sesleri yankılandı Gudalquivir yakınında.

AntonioTorres Heredia tam bir Camborio, yanmış yeşil aydan yiğit karanfil sesli: Kim aldı canını Guadalquivir yakınında? Benameji oğulları dört kuzenim Heredialar. Ellerde görmediklerini gördüler bende. Kuru üzüm rengi kunduralar, fildişi madalyonlar, zeytinden ve yaseminden yoğrulmuş bu ten.

Ah, Antonio el Camborio, ecelere layık! Hatırla Meryem’i ölüm çünkü kapında. Oy, Federico Garcia haber sal koruculara! Mısır sapı gibi kırıldı gitti belim.

Üç kez fışkırdı kan ve yıkılıp gitti yana. Daha eşi bulunmaz o yaşayan sikke. Afili bir melek koydu yastığa başını. Yüzleri al yorgun melekler yakarken gaz lambasını. Ve dört kuzen vardığında Benameji’ye ölüm sesleri kesildi Guadalquivir yakınında.

İSPANYOL KORUCULARI ROMANSI

Şiirin Başkonsolosu
Juan Guerrero’ya

Karadır atları. Nalları kara. Pelerinlerinde parıldar mürekkep ve balmumu lekeleri. Kurşundandır kafatasları ağlamazlar bu yüzden. Gelirler yoldan aşağı ruhları rugan deri. Kambur ve gececil buyururlar nerde olsalar kara lastik sessizlikler ve kum incesi korkular. Geçerler nerden isterlerse, ve saklarlar kafalarında bulanık astronomisini şekilsiz piştovların.

Ah, çingenelerin kenti! Her yanında bayraklar Ay ve kabakçiçeği vişne reçelleriyle. Ah, çingenelerin kenti! Kim görür de unutur seni? Hüznün ve miskin kenti tarçın kulelerinle.

Erişirken gece, gece, gecelerin gecesi demirci ocağında çingeneler güneşler, oklar dövüyordu. Ağır yaralı bir at tek tek kapıları çalıyordu. Sırça horozlar öterken Jerez de la Frontera’da. Dönerken çıplak rüzgâr sürprizin köşesini gecede, gümüş gecede gecelerin gecesinde.

Meryem ile Yusuf kaybetmişler kastanyetlerini, çingeneleri arıyorlar belki görmüşlerdir diye. Giymiş çikolata kâğıdı cübbesini Belediye Reisi hanımının geliyor Meryem badem gerdanlığıyla. Kollarını oynatıyor Yusuf ipek pelerin altında. Arkasında Pedro Domecq üç Acem sultanıyla. Kendinden geçiyor bir leylek rüyasında yarım ayın. Bayraklar, fenerler

kaplamış bütün çatıları. Hıçkırırken aynalarda kalçasız dansçı kızlar. Su ve gölge, gölge ve su Jerez de la Frontera’da.

Ah çingenelerin kenti! Her yanında bayraklar. Söndür yeşil ışıklarını Korucular geliyor. Ah, çingenelerin kenti! Kim görür de unutur seni? Uzakta bırakın onu denizden tarağı olmasın saçlarını ayıracak.

Geliyorlar iki koldan şenlikli kente doğru. Mırıltısı ölümsüzlerin kaplıyor palaskalarını. Geliyorlar iki koldan. Çifte şayaktan gece. Gökyüzünde gördükleri bir mahmuzlar vitrini.

Çoğalttı kapılarını korkusuz kent. Kırk korucu birden başlarken yağmaya. Durdu bütün saatler ve doğmasın diye kuşku Kasım kılığına girdi şişelerde konyaklar.

Yükseldi fırıldaklar arasında uzun çığlıklardan bir uçuş. Toynakların çiğnediği meltemi keserken kılıçlar. Koşuşuyor yaşlı kadınlar gölgenin sokaklarında uykulu atları para çanaklarıyla. Dik yollardan yukarı çıkıyor uğursuz pelerinler makastan hortumlar bırakıp arkalarında.

Çingeneler toplanmış Beytlehem kapısında. Yusuf yaralar içinde kefenliyor bir bakireyi. Susmuyor gece boyu keskin, inatçı tüfekler. Yıldızların tükürüğüyle çocukları iyileştiriyor Meryem. Geliyor korucular ateşler saçarak genç ve çıplak düşgücü tutuşurken. Oturmuş inliyor eşikte Camboriolar’ın Rosa üstünde tepsinin kesik memeleri.

Koşuyor kızlar peşlerinde saç örgüleri kara baruttan güllerin patladığı havaya doğru. Bütün kiremit damlar birer saban iziyken toprakta uzun bir taş profilde tan silkti omuzlarını.

Ah, çingenelerin kenti! Uzaklaşıyor korucular bir sessizlik tünelinden ateşler sararken seni.

Ah, çingenelerin kenti! Kim görür de unutur seni? Seni alnımda arasınlar. Ayla kumun oyunu.

Şair New York’da’dan

Poeta En Nueva York

1929-1930

1910

(İntermezzo)

Şu benim bindokuzyüzon gözlerim görmedi ölülerin gömülüşünü, ne şafaktan önce ağlayan adamın külden panayırını ne de bir denizatı gibi bir kenarda titreyen yüreği.

Şu benim bindokuzyüzon gözlerim küçük kızların işediği beyaz duvarı gördü boğanın burnunu, zehirli mantarı ve köşe başlarında aydınlatan anlaşılmaz ayı şişelerin katı siyahı altındaki kuru limon parçalarını.

Şu gözlerim benim midillinin boynunda, uykudaki Ermiş Rosa’nın delik deşik göğsünde aşkın çatılarında, iniltiler, soğuk ellerle kedilerin kurbağaları yediği bahçede.

Eski tozun heykellerle yosunları topladığı tavanarası, yenmiş yengeçlerin sessizliğini saklayan kutular düşün gerçekliğinin üstünde tökezlediği yerde. Orada benim çocuk gözlerim.

Bir şey sormayın bana. Gördüm onları yollarını ararken yalnızca boşluklar bulan. İnsansız havada bir oyuklar acısı var ve gözlerimde gövdesi olmayan giyinik yaratıklar!

ÜÇ ARKADAŞIN MASALI VE KANONU

Enrique Emilio, Lorenzo, donmuş üçü de: Enrique yatakların dünyasında; Emilio gözlerin ve yaralı ellerin dünyasında, Lorenzo damsız üniversitelerin dünyasında.

Lorenzo, Emilio, Enrique, yanmış üçü de: Lorenzo yaprakların ve bilardo toplarının dünyasında; Emilio kanın ve ak iğnelerin dünyasında, Enrique ölülerin ve atılmış gazetelerin dünyasında.

Lorenzo, Emilio, Enrique, Gömülmüş üçü de: Lorenzo Flora’nın göğsünde;

Emilio bir kadehte unutulmuş katı cinde, Enrique karıncada, denizde ve kuşların boş gözlerinde.

Lorenzo, Emilio, Enrique, ellerimde üçü de, üç Çin dağı üç at gölgesi, üç kar görüntüsü ve bir zambak kulübesi ayın horoz altında sereserpe uzandığı güvercinlikler arasında.

Biri

öbürü, ve öteki, mumyalanmış üçü de, kış sinekleriyle, köpeklerin işediği ve dikenli kabukların hor gördüğü hokkalarla, bütün annelerin yüreğini üşüten meltemle, sarhoşların ölümü kemirdiği Jupiter’in beyaz yıkıntılarında.

Üçü

ve ikisi ve biri, ağlayarak, türkü söyleyerek mahvederken gördüm kendilerini,

bir tavuk yumurtası için, tütünden iskeletini gösteren gece için, yüzlerle, ayın delici kıymıklarıyla dolu acım için, dişli çarklardan ve kırbaçlardan sevincim için, güvercinlerin sarstığı memem için, yolunu şaşırmış yapayalnız bir yolcuyla sahipsiz ölümüm için.

Öldürmüştüm beşinci ayı yelpazeler ve alkışlar su içerken pınarlardan. Lohusanın ılık, kesilmiş sütü sallarken gülleri uzun beyaz acısıyla. Enrique, Emilio, Lorenzo, Katıdır Diana, ama bulutlanır memeleri bazen. Ak taş çarpabilir geyiğin kanında ve rüyalar görebilir geyik bir atın gözleriyle.

Saf biçimler yıkılıp gittiğinde, cırcırları altında papatyaların, anladım ki öldürülmüşüm, kafeleri aradılar, mezarlıkları, kiliseleri, şarap fıçılarını, dolapları açtılar, üç iskeleti yağmaladılar altın dişlerini sökmek için.

Beni bulamadılar. Bulabildiler mi beni? Hayır. Hiç bulamadılar. Ama bildiler altıncı ayın kaçtığını selin kaynağına ve deniz hatırladı birden bütün boğulmuşların adını.

ŞAFAK

Balçıktan dört sütunu var New York şafağının ve siyah güvercinlerden bir kasırgası kokuşmuş sularda çalkanan.

İnilder New York şafağı uçsuz merdivenler boyunca, ve arar arastalar arasında sümbüllerini çizilmiş acının.

Gelir şafak kimse almaz ağzına çünkü ne sabah olabilir ne umut. Ara sıra bozuk paralardan kızgın bir sürü delik deşik edip yutar kimsesiz çocukları.

İlk çıkanlar hisseder kemiklerinde ne cennet olacak ne yapraksız aşklar; bilirler gittiklerini sayıların ve yasaların çamuruna, sanatsız oyunlara, meyvasız tere.

Gömülür ışık zincirlerin, gürültünün altına. küstahça meydan okurken köksüz bilim. Sendeler varoşlar boyunca uykusuz kalabalıklar yeni kurtulanlar gibi kanın batan gemisinden.

NEW YORK

(Büro ve ihbar)

Çarpmaların altında bir damla ördek kanı var. Bölmelerin altında bir damla gemici kanı var. Toplamaların altında, taze kandan bir nehir; bir nehir türkü söyleyerek gelen kenar mahallelerin yatak odalarından, gümüş var, çimento ve meltem New York’un yalancı şafağında. Dağlar var, biliyorum. Ve gözlükler bilim için, bunu da. Ama ben göğe bakmaya gelmedim. Bulanık kanı görmeye geldim ben, makinaları çağlayanlara taşıyan kanı ve ruhu kobranın diline. Her gün dört milyon ördek öldürülür New York’da, beş milyon domuz, iki milyon güvercin, canı çekti diye cançekişenlerin, bir milyon inek, bir milyon kuzu ve iki milyon horoz. gökyüzünü kıymık kıymık bırakarak.

Daha iyi, hıçkırarak ağlamak usturayı bilerken ya da öldürmek köpekleri düşsel avlarda,

şafakta katlanmaktan bitmez tükenmez süt trenlerine, bitmez tükenmez kan trenlerine, ve koku satıcıları için elleri bağlanmış gül trenlerine. Ördekler ve güvercinler domuzlar ve kuzular kan damlaları bırakıyorlar çarpmaların altına, ve korkunç çığlıkları posası çıkmış sürülerin acıyla dolduruyor vadiyi Hudson sarhoş olmuş akarken yağdan.

İhbar ediyorum bütün herkesi öteki yarıya aldırmayan, çimento dağlarını yükselten kurtulamaz yarıya unutulmuş hayvancıkların yüreklerinin attığı yerde matkapların son şenliğinde hepimizin döküleceği yerde. Suratınıza tükürüyorum. Dinliyor beni öteki yarı yiyip bitirerek, türkü söyleyerek, uçarak kendi saflığında

incecik çubuklar taşıyan kapıcı çocukları gibi böcek antenlerinin paslandığı deliklere. Cehennem değil bu, bir cadde. Ölüm değil, manav dükkânı. Otomobilin ezdiği şu kedinin pençesinde bir dünya var kesik ırmaklardan, ulaşılmaz uzaklıklardan, gelirken kulağıma türküsü solucanın nice kız çocuğunun yüreğinden. Pas, maya, titreyen yeryüzü. Yeryüzü, sen ki, büroların sayılarında yüzen. Ne yapayım? Sıraya mı dizeyim manzaraları? Sıraya mı dizeyim birazdan fotoğraf olacak aşkları, birazdan tahta parçaları, kan yudumları olacak? Yok, yok; ihbar ediyorum. ihbar ediyorum komplosunu o terk edilmiş büroların acının ışınlarını yaymayan, ormanın programlarını bozan, ve kendimi öneriyorum yesin diye posası çıkmış sürüler çığlıkları doldururken vadiyi Hudson sarhoş olmuş akarken yağdan.

EDEN GÖLÜNÜN ÇİFT ŞİİRİ

Eski sesim habersizdi koyu acı özsulardan. Anlıyorum yalarken ayaklarımı ıslak kırılgan eğreltiler altında.

Ah eski sesi aşkımın, ah gerçeğimin sesi, ah açık yanımın sesi, dilimde güller bittiğinde bütün bilmezken çimenler atın duygusuz dişlerini!

Buradasın içerek kanımı, içerek sıkıcı çocuk ruhumu, çatlarken rüzgârda gözlerim alüminyumdan, sarhoş seslerinden.

Bırak geçeyim o kapıdan Havva’nın karıncalar yediği Adem’in gözü kamaşmış balıkları döllediği. Bırak geçeyim, boynuzlu cüce gerinmelerin ormanından neşeyle sıçramaların.

Bilirim en gizli kullanımını eski paslı bir iğnenin bilirim tabağın katı yüzeyinde yuvasından fırlamış gözlerdeki dehşeti.

Ama ne dünya istiyorum ne düş, göksel ses, Özgürlüğümü istiyorum ben, insancıl aşkımı kimselerin istemediği en karanlık köşelerinde meltemin. İnsancıl aşkımı!

Birbirini kovalıyor şu deniz köpekleri rüzgâr gözetlerken kayıtsız kütükleri. Ey eski ses, tutuştur dilinle şu kalayın ve talkın sesini!

Ağlamak istiyorum öyle hoşuma gidiyor ki arka sırada ağlayan çocuklar gibi, çünkü ne insanım ben, ne şair, ne bir yaprak,

yaralı bir nabızım öte yanı yoklayan.

Ağlamak istiyorum ismimi söyleyerek, gülü, çocuğu, bu gölün kıyısındaki köknarı, kandan insan gerçeğimi söylemek için söndürüp içimde alayını, telkinini sözün.

Hayır, hayır, soru sormuyorum, özgür sesim yalasın istiyorum ellerimi. Paravanlar labirentinde çıplaklığımdır benim cezanın aynasını kabul eden, külle örtülü saati.

Böyle konuştum. Böyle konuştum Satürn trenleri durdurduğunda sis ve Düş ve Ölüm beni ararken. Ararlarken beni sayfa ayaklı ineklerin böğürdüğü ters dengeler arasında gövdemin yüzdüğü yerde.

ROMA’YA DOĞRU HAYKIRIŞ

(Chrysler Binası’nın üst katından)

Binalar binalar usulca yaralanmış Güneşten kılıçlarla inceden Mercan bir elle çekiştirilip örselenmiş bulutlar. Alevden bir çekirdeğin ağırlığını tadan bir elle, Camgözleri andıran arsenik balıkları Camgöz balıkları, gözyaşı damlacıkları gibi, bir artışı körleştirmek için. Ve yaralayan güller, Kan borularına oturmuş iğneler Düşman dünyalar ve şiirle örtük aşklar Hepsi de üstüne yıkılacak senin hepsi de, Büyük kubbenin üstüne Görüyorum –bir adam gözkamaştırıcı bir güvercininin üstüne işiyor– Binlerce çanla çevrili kubbe.

Çünkü hiç kimse kalmadı ekmeği, şarabı bölüşecek Hiç kimse ölümün ağzında ot yetiştirecek Hiç kimse dinlenmenin dokusunu liflerine ayıracak Hiç kimse fillerin yaralarına gözyaşı dökecek Sadece bir milyon demirci var sadece Geleceğin çocukları için zincirler döğen Bir milyon marangoz Haçsız tabutlar çakan Ve sadece bir yas kalabalığı Baloya az kala düğmelerini çözen, Diyorum, Güvercini aşağılayan o adam konuşmalıdır Sütunların arasında çırılçıplak haykırmalıdır

Cüzamına eğilmek için bir böcek olmalı Ve öyle korkunç ağlamalıdır ki Gözyaşlarının Yüzükleri ve elmas telefonları sıyrılıp gitmelidir. Ama işte o beyazlara bürünmüş adam Bilmiyor başakta saklanan gizi Bilmiyor ikicanlı kadının iniltisini Bilmiyor ki İsa bugün de su verebilir Bilmiyor ki şu gümüş parçası hesapsız öpüşleri yakmakta Sülünün aptal gagasına koymaktadır kuzunun kanını.

Öğretmenler çocuklara Dağdan kopan olağanüstü bir ışık gösteriyor Ama çıka çıka bundan bir lağım çıkıyor sonunda Ortasında koleranın karanlık perileri bağrışıyor Öğretmen sofuca tütsülü iri kubbeleri gösteriyor.

Ama heykellerin altında aşk yok Aşk yok kesin billurdan gözlerin altında Aşk açlığın hırpaladığı vücutlarda duruyor Sel baskınına karşı koyan ufak barınakta; Aşk açlık yılanlarının birbirini yediği hendeklerde duruyor Martı ölülerini sallayan hüzünlü denizde Ve yastığın altına gömülmüş kapkaranlık öpüşte duruyor. Ama saydam elli ihtiyar Aşk, diyecek, aşk, aşk. Milyonlarca can çekişmesi içinde Aşk, diyecek, aşk, aşk.

Sevecenliğin titrek kumaşı içinde Barış, diyecek, barış barış. Bıçak ürpertileri ve dinamit yığınları arasında Aşk, diyecek, aşk, aşk. Dudakları bir gümüşe dönüşene kadar Bunları diyecek.

Yine de yine de ah yine de Tükrük hokkalarını kaldırmakla görevli zenciler, Başöğretmenin soluk dehşeti altında tir tir çocuklar, Maden kuyularında gazla zehirlenmiş kadınlar Yaşamalarını çekice, kemana, buluta bağlamış kalabalıklar Kafalarını duvara vurur gibi bağıracaklar Bağıracaklar kubbelerden başları dönmüş Bağıracaklar ateşten başları dönmüş Kardan başları dönmüş Başları pisliğe bulanmış Bağıracaklar toplanmış bütün geceler gibi Kentler küçük kızlar gibi titreyene kadar Öyle korkunç bir sesle bağıracaklar.

Ve müziğin, yağın mapusanelerini yerle bir ediyor, Her sabah ekmeğimizi yeniden istediğimiz için Alıç çiçeğimizi ve tanelenmiş sürekli sevecenliğimizi Meyvalarını herkese sunan dünyanın Gerçekleşsin diye isteği.

Türkçesi: Cemal Süreya

WALT WHITMAN’A ÖVGÜ

East River ve Bronx boyunca türkü söylüyordu gençler bellerine dek çıplak, çarkıyla, yağıyla, derisiyle, çekiciyle. Doksan bin madenci gümüş söküyordu kayalardan ve merdivenler, gölgeli resimler çiziyordu çocuklar.

Ama hiç biri uyumuyordu, hiç biri ırmak olmayı istemiyordu, hiç biri sevmiyordu iri yaprakları, kıyının mavi dilini.

East River ve Queensborough boyunca gençler fabrikalarla boğuşuyordu, ve ırmağın keçi ayaklı tanrısına sünnet gülünü satıyordu Yahudiler ve gök köprülerden, damlardan aşağı rüzgârla sürüklenen sürülerce yaban sığırı yağdırıyordu.

Ama hiç biri durmuyordu, hiç biri bulut olmayı istemiyordu, hiç biri ne ılgınları arıyordu ne de sararmış göğsünü zilli tefin.

Ay doğunca makaralar dönüp alaşağı edecekler göğü; iğnelerden bir sınır kuşatacak belleği ve çalışmayanları alıp götürecek tabutlar.

Çirkefin New York’u, tellerin, ölümün New York’u. Hangi meleği gizliyorsun yanağında? Hangi pürüzsüz ses bildirecek buğdayın doğrularını? Lekeli masallarının korkunç düşünü kim?

Hiç gitmedi gözümden, güzel kocamış Walt Whitman, kelebeklerle dolu sakalın, ayın eskittiği kadife omuzların, erden Apollon bacakların, bir kül sütunu gibi sesin; sis gibi eski ve güzel kamışı iğneyle delinmiş bir kuş gibi inliyordun, tekelerin düşmanı, bağların düşmanı, ve kaba kumaşların altındaki gövdelerin âşığı. Bir an bile, yiğit erkek kömür dağlarında, duvar ilanlarında, demiryollarında bir ırmak olmayı, bir ırmak gibi uyumayı özleyen göğsünde bilgisiz bir parsın küçük acısını bırakacak o arkadaşla.

Bir an bile, kanıyla Adem, erkek, denizdeki yalnız kişi, güzel kocamış Walt Whitman, çünkü taraçalarda, katılarak meyhanelerin kalabalığına, küme küme dökülerek lağımlardan, bacakları arasında titreyerek sürücülerin ya da döne döne absentin sahanlıklarında, oğlanlar, Walt Whitman, seni düşlerdi.

Ayrıca bu da! Bu da! koşuşuyorlar pırıl pırıl, tertemiz sakalında, kuzeyli sarışınlar, kum ülkelerinden zenciler, bağırıp çağıran kalabalıklar kediler, yılanlar gibi, oğlanlar, Walt Whitman, oğlanlar gözyaşlarıyla şaşkın, kırbaca göre et, çizmesi ya da lokması evcilleştirenlerin.

Ayrıca bu da! Bu da! Lekeli parmakları gösteriyor düşünün kıyısını bir yandan yerken arkadaşın petrol kokulu elmanı ve türkü söylerken güneş, karınlarında köprü altlarında oynayan çocukların.

Ama sen ne tırmalanmış gözleri arıyordun, ne çocukların atıldığı karanlık bataklığı, ne donmuş tükürüğü, ne de kurbağa karnı gibi eğri yaralarını arabalardaki taraçalardaki oğlanların korkunun kavşaklarında ay kamçılarken onları.

Irmaksı bir çıplaklığı arıyordun sen, tekerleği yosuna bağlayacak boğayla düşü, acının atasını, akçiçeğini ölümünün, gizli ekvatorunun yalımlarında inleyen.

Çünkü doğru, kişinin tadları aramaması gelen günün kan ormanlarında. Yaşamaktan uzak durulabilecek kıyıları var göğün ve bir takım gövdeler kendini yenilememeli şafakta.

Can çekişme, düş, maya ve düş. Dünya böyle işte, dostum, durmadan can çekişme. Kentin saatleri altında çürüyor ölüler, savaş geçiyor milyonlarca külrengi fareyle ağlayarak, zenginler kapatmalarına pırlantalar veriyorlar ilerde kararacak, ve soylu değil, iyi değil, kutsal değil yaşamak.

Kişi, dilerse, sürüp götürebilir isteğini mercanın damarlarında, göksel çıplaklıkta. Yarın kayaya dönecek aşklar ve Zaman dallarda uyuyarak gelen bir meltem olacak.

Bu yüzden sesimi yükseltmiyorum, koca Walt Whitman, yastığına bir kızın adını yazan küçük çocuğa karşı; ne dolabın karanlığında gelinlik giyen o delikanlıya karşı ne orospuluğun suyunu bulantıyla içen meyhane yalnızlarına karşı, ne de insanı sevip dudakları sessizce yanan yeşil bakışlı erkeklere karşı. Ama sizlere karşı, kentlerin oğlanları, şişkin etleri, kirli düşünceleriyle, çamur tortuları, şirretler,

sevinç çelenkleri dağıtan aşkın uykusuz düşmanları.

Hep size karşı, gençlere acı zehirle pis ölümü tattıran. Hep size karşı, Kuzey Amerika’nın fairyleri, Havana’nın pajaroları, Meksika’nın jotoları, Cadiz’in sarasaları, Sevilla’nın apioları, Madrid’in cancoları, Alicante’nin floraları, Portekiz’in adelaidaları.

Yeryüzünün bütün oğlanları, güvercin katilleri! Kadınların köleleri, süs odalarının finoları, yelpaze sıcaklığıyla alanlara serilen, ya da sert görünümünde baldıranın pusuya düşürülen.

Bağışlama olmasın! Ölüm akıyor gözlerinizden ve külrengi çiçekler yığıyor çirkefin kıyılarına. Bağışlama olmasın! Dikkat! Şaşkınlar, temiz yürekliler, eskiler, bilinenler, yalvaranlar kapasınlar yüzüne eğlence kapılarını.

Ve sen, güzel Walt Whitman, uyu kıyısında Hudson’un, sakalın kutba doğru, ellerin açık. Yumuşak kil ya da kar, dilin çağırıyor yoldaşları gövdesiz ceylanını beklesinler diye. Uyu, bir şey kalmadı geriye. Duvarların dansı sarsıyor çayırları, ve Amerika boğuyor kendini bir makina ve gözyaşı selinde İstiyorum ki savursun en derin gecenin rüzgârı altında uyuduğun kemerden çiçeklerle sözcükler ve bir zenci çocuğu bildirsin altınsı beyazlara mısır başağı kırallığının yaklaştığını.

Türkçesi: Cevat Çapan

KÜÇÜK SONSUZ ŞİİR

Yolu şaşırmak varmaktır kara kara varmak yirmi yüzyıl otlamaktır mezarlıkların çayırında.

Yolu şaşırmak varmaktır kadına, ışıktan korkmayan kadına, bir saniyede iki horozu öldüren kadına, horozlardan korkmayan ışığa ve karda ötemeyen horozlara.

Ama kar şaşırırsa yüreği çıkabilir Güney yeli ve hava aldırmadığından inlemelere otlayacağız yine mezarlıkların çayırında.

İki dertli başak gördüm balmumundan yanardağlardan bir manzarayı gömen iki deli çocuk gördüm gözyaşlarıyla bir katilin gözbebeklerini iten.

Ama iki hiçbir zaman sayı olmadı çünkü acıdır, gölgesidir onun, çünkü aşkın umutsuzluğa düştüğü gitardır, çünkü kendinin olmayan bir başka sonsuzun kanıtıdır. çünkü surlarıdır ölünün ve cezasıdır sonsuz yeni dirilişin. Ölüler nefret eder iki sayısından ama iki sayısı ninni söyler uyusun diye kadınlar ve kadın korktuğu için ışıktan ışık titrediği için önünde horozların ve yalnız horozlar bildiğinden karın üstünde uçmayı sonsuza dek otlayacağız mezarlıkların çayırında.

Ignacio Sanchez Mejias için ağıt

Llanto por İgnacio Sanchez Mejias

1935

IGNACIO SANCHEZ MEJIAS İÇİN AĞIT

1
SÜSME VE ÖLÜM

Akşamüstü saat beşte. Saat tam beşti akşamüstü. Ak çarşaf getirdi bir çocuk akşamüstü saat beşte. Bir sepet kireç hazırlandı akşamüstü saat beşte. Gerisi ölümdü, yalnız ölümdü akşamüstü saat beşte.

Rüzgâr savurdu pamukları akşamüstü saat beşte. Kristal ve nikel ekti oksit akşamüstü saat beşte. Boğuşur şimdi güvercinle leopar akşamüstü saat beşte. Ve bir kalça üzgün boynuzla akşamüstü saat beşte. Başladı bordon sesleri akşamüstü saat beşte. Arsenik çanlar ve duman akşamüstü saat beşte.

Köşelerde sessiz topluluklar akşamüstü saat beşte. Yalnız boğanın yüreği şen! akşamüstü saat beşte. İnerken karın teri akşamüstü saat beşte. iyotla kaplanırken alan akşamüstü saat beşte. Ölüm bıraktı yaraya yumurtalarını akşamüstü saat beşte. Akşamüstü saat beşte. Saat tam beşte akşamüstü.

Tekerlekli bir tabuttur yatağı akşamüstü saat beşte. kemikler, flütler çınlar kulağında akşamüstü saat beşte. Böğürüyordu boğa alnında akşamüstü saat beşte. Odası, bir gökkuşağı acıdan akşamüstü saat beşte. Süsen bir boru yeşil kasıklarında akşamüstü saat beşte. Güneşler gibi yandı yaralar akşamüstü saat beşte kırarken camları kalabalık akşamüstü saat beşte. Akşamüstü saat beşte. Ah, o korkunç beşte akşamüstü! Beşi gösteriyordu bütün saatler! Beşti saat akşamın gölgesinde!

2
DÖKÜLEN KAN

Bakmak istemiyorum ona!

Söyleyin doğsun ay, bakmak istemiyorum çünkü Ignacio’nun kumdaki kanına.

Bakmak istemiyorum ona!

Dolunay. Durgun bulutların atı, boz arenası rüyaların çitlerdeki söğütlerle.

Bakmak istemiyorum ona! Tutuşur çünkü anılarım. Haber verin yaseminlere küçücük beyazlıklarıyla

Bakmak istemiyorum ona!

İneği yaşlı dünyanın gezdirdi üzgün dilini kuma saçılmış kandan bir burunda ve Guisando’nun boğaları, yarı ölüm, yarı taş, böğürdüler iki yüzyıl gibi toprağı çiğnemekten yorgun. Hayır. Bakmak istemiyorum ona!

Çıkıyor sıralara Ignacio Sırtlamış bütün ölümünü Şafağı aradı ama yoktu şafak. Güvenli profilini arıyor düş şaşırtıyor yolunu. Güzelim gövdesine baktı açılmış kanıydı bulduğu. Bak demeyin bana!

Duymak istemiyorum fışkırmayı gittikçe zayıflayan; sıraları aydınlatan fışkırmayı saçılıp kadifeye ve meşinine susamış bir kalabalığın. Kim söylüyor yaklaşmamı! Bak demeyin bana!

Kapatmadı gözlerini görünce boynuzları yanında, ama korkunç anneler kaldırdılar başlarını. Ve yükseldi çiftlikler boyunca gizli seslerin yeli, göksel boğaları çağırırken solgun sisin çobanları. Yoktu Sevilla’da bir prens onunla boy ölçüşecek, ne onunki gibi bir kılıç ne öyle yalın bir yürek Aslanlardan bir ırmaktı akıl almaz gücü, mermer bir gövdeydi sanki kusursuz bilgeliği. Bir Endülüs Roması havası yaldızlardı başını zekâdan ve bilgiden bir sümbüldü gülüşü. Ne güreşçiydi alanda! Ne yaman köylü dağlarda! Nasıl inceydi başaklara karşı! Nasıl sert mahmuzlara! Kırağılara nasıl yumuşak! Nasıl da göz alırdı panayırda! Nasıl heybetliydi karanlığın son banderillalarıyla!

Ama sonsuz bir uykuda şimdi. Şimdi yosunlar ve otlar usta parmaklarla açıyor kafatasının çiçeğini. Geliyor şimdi türkü söyleyerek kanı: türkü söyleyerek bataklıklar, çayırlar boyunca kayarak donmuş boynuzlardan, sendeleyip siste cansız, bin toynak üstünde tökezleyerek uzun, karanlık, üzgün bir dil gibi acılardan bir göl yapmaya yıldızlı Guadalquivir’in orda. Ah, ak duvarı İspanya’nın! Ah, kara boğası acının! Ah, katı kanı Ignacio’nun! Ah, damarlarındaki bülbül! Hayır. Bakmayacağım ona! Hiçbir kadeh taşıyamaz onu, hiçbir kırlangıç içemez, hiçbir ışık ayazı soğutamaz, ne bir türkü, ne bir zambak seli, hiçbir kristal gümüşle kaplayamaz. Hayır. Bakmayacağım ona!

3
UZATILMIŞ GÖVDE

Düşlerin inlediği bir alındır taş ne kıvrılan suları var ne donmuş selvileri. Zamanı taşıyan bir omuzdur taş gözyaşı ağaçları, şeritler, gezegenlerle.

Kurşuni yağmurlar gördüm dalgalara koşan kaldırıp incecik delik deşik kollarını, yakalanmasın diye uzanmış taşa ellerini çözüp kanı emmeyen.

Taş toplar çünkü tohumlarla bulutları, tarlakuşunun iskeletini, yarıgölgenin kurtlarını ama ne ses verir, ne kristal, ne ateş yalnız arenalar, arenalar, duvarsız nice arenalar.

Yatıyor şimdi taşın üstünde soylu Ignacio. Her şey bitti; ne oluyor? Bakın yüzüne: ölüm solgun kükürtle kaplamış karanlık bir minotorun başını yerleştirmiş.

Her şey bitti. Yağmur işliyor ağzına. Hava çılgın gibi bırakıyor çökük göğsünü, ve sırılsıklam karın gözyaşlarından Aşk ısıtıyor kendini sürülerin üstünde.

Ne diyorlar? Leş kokuyor sessizlik. Buradayız işte uzatılmış gövdeyle sönüp giden bir zaman bülbülleri olan o kusursuz biçim doluyor şimdi dipsiz deliklerle.

Kim katlıyor kefeni? Dediği doğru değil! Türkü söyleyen yok burada, kimse ağlamıyor köşebaşında, ne mahmuz vuran biri var, ne yılanı korkutan: bir şey istemiyorum burada açılmış gözlerden başka bakayım diye durup dinlenmeden bu gövdeye.

Gür sesli adamlar olsun istiyorum burada. Atları yatıştıran, ırmakları çeviren: iskeletleri ses veren, güneş ve çakmaktaşı dolu bir ağızla türkü söyleyen.

Onlar olsun istiyorum burada. Bu taşın önünde. Dizginleri kopmuş bu gövdenin önünde. Göstersinler bana var mı bir çıkış yolu ölümün kıskıvrak bağladığı bu kaptan için.

Bir ağıt göstersinler bana ırmaklar gibi tatlı sisleri, dik kıyılarıyla, taşısın diye Ignacio’nun gövdesini, yitirsin diye duymadan çifte soluğunu boğanın.

Yitirsin diye yuvarlak arenasında ayın, çocukken kendini yaslı, sessiz bir boğa sanan; yitirsin diye balıkların şakıdığı gecede donmuş dumanın beyaz çalılarında.

Örtmesinler yüzünü ak mendillerle alışsın istiyorum taşıdığı ölümüne. Git, Ignacio: Duyma sıcak böğürmeyi. Uyu, uç dinlen: Deniz bile ölür!

4
OLMAYAN CAN

Ne boğa biliyor seni ne incir ağacı, ne atlar ne evindeki karıncalar. Ne çocuk biliyor seni ne de ikindi çünkü ölüsün sen sonsuza kadar.

Ne taşın sırtı biliyor seni, ne içinde çürüdüğün siyah saten. Bilmiyor seni sessiz anıların çünkü ölüsün sen sonsuza kadar.

Sedef kabuktan borularla gelecek güz, buğulu asmalar, kümelenmiş tepelerle, ama kimse bakmayacak gözlerine çünkü ölüsün sen sonsuza kadar.

Çünkü ölüsün sen sonsuza kadar bütün ölüleri gibi yeryüzünün, bütün ölüleri gibi unutulmuş cansız bir köpekler yığınında.

Kimse bilmiyor seni. Kimse. Ama türkünü söylüyorum ben. Profilini söylüyorum geleceğe, inceliğini. Anlayışının dile destan olgunluğunu. Ölüme iştahını senin, ağzındaki tada. Yiğit neşendeki kederi söylüyorum.

Kolay doğmaz, eğer doğarsa, böyle katıksız, böyle güngörmüş Endülüslü. İnceliğinin türküsünü söylüyorum inleyen kelimelerle anarak üzgün bir yeli zeytin ağaçlarında.

Tamarit Divanı’ndan

Divan del Tamarit

1936

SEZİLMEMİŞ AŞKA GAZEL

Karnındaki karanlık manolyanın Kimseler anlamadı kokusunu, Acıttığını kimseler bilemedi Dişlerinle sıktığın o aşk kuşunu.

Binlerce Acem tayı uykuya yattı Alnının ay vurmuş alanında, O senin kar düşmanı göğsünü Kucaklarken dört gece kollarımla.

Bakışın, tohumların solgun dalıydı Alçılar, yaseminler arasından. Aradım vermek için yüreğimde O fildişi mektupları her zaman diyen.

Her zaman: acımın bahçesi benim Gövden her zaman, her zaman şaşırtıcı Damarlarının kanıyla dolu ağzım, Ağzın ölümüm için söndürdü ışığını.

Türkçesi: Ülkü Tamer

ACI KÖKE GAZEL

Acı bir kök var ve bin taraçası dünyanın.

En küçük el bile kıramaz suyun kapısını.

Nereye gidiyorsun, nereye, nereye? Bin penceresi var göğün -mor arıların savaşı- ve bir acı kök.

Acı.

Sızlar ayağın tabanında, içinde yüzün, ve sızlar yeni kesilmiş ağacında gecenin.

Aşk, düşmanım benim, Isır acı kökünü!

KARANLIK ÖLÜME GAZEL

Elmaların rüyasını uyumak istiyorum Kurtulmak için mezarların patırtısından, O çocuğun rüyasını uyumak istiyorum Yüreğini kabarmış denizlerde kesmeye kalkan.

Duymak istemiyorum bir daha Ayrılmadıklarını ölülerin kanlarından, Durmadan su istediğini çürümüş dudakların, Zulümlerini çimenin, bilmek istemiyorum, Ne de bir yılan ağzıyla çalıştığını ayın Güneş doğmadan.

Uyumak istiyorum biraz, Biraz, bir dakika, bir yüzyıl; Ama herkes bilmeli ölmediğimi, Küçük bir arkadaşı olduğumu rüzgârların, Gözyaşlarımın büyük gölgesi olduğumu, Bir altın olduğunu dudaklarımda, solmayan.

Beni bir peçeyle örtün şafakta, Yumruklar dolusu karınca fırlatacak şafak çünkü üstüme İyice ıslatacak derisini Kıskaçları kaysın diye akrebin kunduramdan.

Uyumak istiyorum çünkü elma rüyalarını, Beni silecek ağıtlar öğrenmeye topraktan; Yaşamak istiyorum çünkü o karanlık çocukla Yüreğini kabarmış denizlerde kesmeye kalkan.

Türkçesi: Ülkü Tamer

SABAH PAZARINA GAZEL

Görmek istiyorum geçtiğini Elvira kemerinden adını öğrenmek ağlamaya başlamak için.

Hangi gri ay saat dokuzda çekti yanaklarından kanı? Senin tohumunu kim toplar karda parlayan alevin? Öldürür kristalini hangi kısa kaktüs iğnesi?

Göreceğim geçtiğini Elvira kemerinden, gözlerini içmek ağlamaya başlamak için.

Nasıl çınlar pazarda beni azarlayan sesin! Buğday yığınlarında nasıl kendinden geçmiş karanfil! Nasıl uzağım yanındayken nasıl yakınım gittiğin zaman!

Göreceğim geçtiğini Elvira kemerinden, kalçalarını duymak ağlamaya başlamak için.

SUDA YARALANAN
ÇOCUĞA KASİDE

İnmek istiyorum kuyuya, Tırmanayım duvarlarına Granada’nın, Bakmak için o yüreğe, yırtılan, Parçalanan, suların karanlık vuruşuyla.

Yaralı çocuk inliyordu Kırağıdan bir taçın altında. Havuzlar, sarnıçlar, çeşmeler Kaldırdılar kılıçlarını rüzgâra. Sevgi coşkunlukları, yaralayan kıyılar, Gece fısıltıları, nasıl bir beyaz ölüm! Nasıl parçalıyordu ışık çölleri Bütün kumlarını şafağın! Yalnızdı çocuk, Şehir uyumuştu boğazında. Düşlerinden fışkıran bir su Aktı denizin aç yosunlarına. Çocukla acısı, karşı karşıya, İki yeşil yağmurdu, birbirine sarılan. Çocuk yere uzandı, Acısı usul usul eğildi omuzuna.

İnmek istiyorum kuyuya, Öleyim ölümümü ağızlar dolusu; Görmek için suda yaralanan çocuğu Doldurayım yüreğimi yosunlar, yosunlarla.

Türkçesi: Ülkü Tamer

AĞITA KASİDE

Kapadım balkonumu duymak istemiyorum çünkü ağıtları, ama külrengi duvarlar arkasından bir şey duyulmuyor ağıttan başka.

Ne kadar az melek var şarkı söyleyen, ne kadar az köpek var havlayan, ve avucuma sığan bin keman.

Ama kocaman bir köpektir ağıt, ağıt kocaman bir melektir, kocaman bir keman, gözyaşları susturuyor rüzgârı, bir şey duyulmuyor ağıttan başka.

GÜLE KASİDE

Gül aramadı şafağı: sonsuzca dalında, bir başka şeyi aradı.

Gül, ne bilgiyi ne gölgeyi aradı: etin ve düşün sınırını, bir başka şeyi aradı.

Gül aramadı gülü. Gökte kıpırtısız bir başka şeyi aradı.

KARANLIK GÜVERCİNLERE
KASİDE

Defnenin dallarında iki karanlık güvercin gördüm. Biri güneşti, öbürü ay. Komşucuklarım, dedim: Nerde benim mezarım? Kuyruğumda, dedi güneş. Boğazımda, dedi ay. Ve yürürken belime kadar toprakta iki kartal gördüm mermerden ve çıplak bir kız. Biri öbürüydü kız hiçbiri. Kartalcıklarım, dedim: Nerde benim mezarım? Kuyruğumda, dedi güneş, boğazımda dedi ay. Defnenin dallarında iki karanlık güvercin gördüm. Biri öbürüydü ikisi hiçbiri.

Karanlık Aşk Soneleri’nden

Sonetos del Amor Oscuro

1935-1936

TATLI YAKINMA SONESİ

Korkuyorum yitirmekten tansığını heykel gözlerinin, gecenin yanağıma koyduğu vurguyu soluğunun kimsesiz gülünü.

Acı çekiyorum bu kıyıda dalsız bir kütük olmaktan; en acısı ne çiçeğim var, ne meyva ne de balçık beslemek için çilemin kurdunu.

Gömük hazinemsen sen benim, çarmıhımsan, ıpıslak kederimsen, bir köpeksem beyliğinde senin,

bırak kalsın bende benim olan ve süsle ırmağının sularını terk edilmiş güz yaprağımla benim.

MEKTUP SONESİ

İçimdeki aşkım benim, yaşayan ölümüm, boş yere bekliyorum yazdığın sözcükleri, ve düşünüyorum da, solan çiçeklerle, yitiririm seni yaşarsam kendim olmadan.

Ölümsüzdür hava, taş devinimsiz bilmeden gölgeyi, sakınmadan. İçteki yürek gerek duymaz ayın döktüğü donmuş bala.

Ama dayandım ben. Tırmaladım damar-tellerimi kaplan ve güvercin, belinin üstünde, ak zambaklarla ısırıkların düellosu.

Doldur, o zaman, sözlerinle çılgınlığımı ah, bırak yaşayayım dinginliğimde ruhun gecesi her zaman karanlık.

ŞAİR TELEFONDA
SEVGİLİSİYLE KONUŞUYOR

Suladı sesin yüreğimin kumulunu şu şirin tahta kulübede. Çiçek açtı bahar güneyinde ayaklarımın kuzeyinde alnımın bir eğrelti çiçeği.

Bir ışık çamı dar boşluğun içinde türkü söyledi tansız, kaynaksız ve kan ağlayan içim ilk defa umut taçları astı çatıya.

Aktı içime o tatlı, uzak ses. O tatlı, uzak ses tazeledi beni. Tatlı, uzak, boğuk ses.

Karanlık, yaralı bir geyik kadar uzak. Ve karda bir hıçkırık kadar tatlı. Tatlı ve uzak ta iliklerimde.

ŞAİR SEVGİLİSİNE “BÜYÜLÜ KENT”
CUENCA’YI SORUYOR

Sevdin mi suyun damla damla kurduğu kenti çamların ortasında? Gördün mü düşleri, yüzleri, yolları havanın kamçıladığı acı duvarını?

Gördün mü mavi çatlağını kırık ayın Jucar’ın kristalle, tatlı seslerle ıslattığı? Öptü mü alıçlar ellerini uzak taşı aşkla taçlandıran?

Hatırlar mısın beni, tırmanırken sen yılanın katlandığı sessizliğe, cırcırböceklerinin, gölgelerin mahpusunu?

Görmedin mi saydam havada sevincin, kederin yıldızçiçeğini sana gönderdiğim tutuşan yüreğimden?

UYKUSUZ AŞKIN GECESİ

Üstümüzdeydi gece, dolunay vardı, sen gülmüştün ben başlayınca ağlamaya. Bir tanrı gibi bakıyordun tepeden Gözyaşlarım bir zincirdi güvercinlerden, anlardan.

Altımızdaydı gece. Acının kristali, ağladın derin uzaklıklar boyunca. Bir salkımdı acım cançekişmelerden senin kırılgan kum yüreğinin üstünde.

Sürükledi yatağa ikimizi şafak, dayadık ağzımızı buz kesmiş bir kan fıskiyesine sonsuza akan.

Girdi güneş içeri kapalı balkondan ve uzattı dalını yaşamın mercanı kefenlenmiş yüreğimin üstüne.

İki şiir

ENDÜLÜSLÜ DENİZCİLERİN
GECE TÜRKÜSÜ

Cadiz’den Cebelitarık’a yol ne güzel! Anlıyor deniz iççekişlerimden benim geçtiğimi.

Ah, kız, kız, ne çok tekne var Malaga limanında!

Cadiz’den Sevilla’ya ne çok limoncuk var! Anlıyor limon bahçesi iççekişlerimden benim geçtiğimi.

Ah, kız, kız, ne çok tekne var Malaga limanında!

Sevilla’dan Carmona’ya bir tek bıçak yok. Kesiyor yarım ay ve geçiyor hava, yaralı.

Ah, delikanlı, delikanlı, dalgalar alıp götürüyor atımı.

Ölü tuzlalarda unuttum aşkım seni. Kim bir yürek isterse unutuşu istesin benden.

Ah, delikanlı, delikanlı, dalgalar alıp götürüyor atımı!

Deniz yutar seni Cadiz gelme bu yana. Ayağa kalk Sevilla boğulmayasın ırmakta.

Ah, kız! Ah, delikanlı! Yol ne güzel! Ne çok tekne var limanda ve alanda ne soğuk!

HER TÜRKÜ

Her türkü dingin sularıdır aşkın.

Her yıldız dingin suları zamanın. Bir düğümü zamanın.

Ve her iççekiş dingin suları haykırışın.

NOTLAR

Sayfa

38 Yahuda. İlkçağ’da Filistin’in güney bölümüne verilen ad.

44 Malagueña. Malaga halk türküsü ve dansı.

75 Çingene Romansları üzerine şöyle diyor Lorca: “Romanslarda değişik kahramanlar var gibi görünüyorsa da, gerçekte bir tane var: Granada. Çingene adını taşısa da, kitap bir bütün olarak Endülüs’ün şiiridir. Çingene, dedim, çünkü çingene yurdumun en seçkin, en derin ve aristokratik öğesidir. Yurdumun yaşam biçimini en iyi onlar temsil ederler. Endülüs’ün ve evrensel gerçeğin alfabesini, kanını ve ateşini en iyi onlar korurlar. Bir tek kahraman var, o da Acı, bir yaz gecesi kadar koyu ve uçsuz bucaksız.”

Çingene Romansları’nı “Yaratıcı Deney” adlı yapıtında parlak bir biçimde inceleyen C.M. Bowra’nın yazısından bir bölümü buraya aktarıyorum:

(...) Bu yapıtta Lorca modernizmin en önemli derslerini özümlerken aşırı yönlerinden kaçındı. Ses tonunu olağanüstü biçimde korudu. Romanslar’ı okurken, her şeyi Çingenelerin gözüyle gördüğümüz ya da duygularını kesinleştirebilseler böyle görürlerdi duygusunu sürekli koruruz. Olağanüstü kavrayışıyla Lorca, modern yöntemini ilkel bir görüntüye oturtur. Onun gizeme, akıldışı davranışlara, evrendeki büyülü güçlere, akla egemen olan tutkunun doğurduğu yanılsamalara duyarlığı yalnızca Çingeneler için geçerli olmakla kalmaz izlenimci yöntemine de kusursuz bir biçimde ayarlanır. (...) Lorca’daki tümüyle şiirsel olan çekicilik konuya çok şey borçludur. Ele aldığı konudan ötürü büyük anlatım risklerine giren Lorca başarısından emindir. Çünkü ne de olsa, Çingeneler de yaşama yaklaşımlarında şairler gibi içgüdüsel sezgilerini kullanan insan varlıklarıdır. Böyle bir konuyu ele alıp çağının önemli sorunlarını göz ardı etti diye suçlamak haksızlık etmek olur Lorca’ya: Onun Çingeneleri aynı bölgeden ve aynı sınıftan gelen İspanyollardan temelde çok az ayrılan, Güney İspanya’nın alçakgönüllü insanlarıdır. Lorca tanıyordu bu topluluğu ve düş gücünü, merakını uyandıran, yeteneklerini seferber eden, özel yakınlık duyduğu bu insanları yazması doğaldı. Sonuçta bize kalan çağımızda özel bir yeri olan bir kitaptır. Çünkü Romancero Gitana son derece uygar bir şairin bakış açısının pek çok yönden en basit erkek ve kadının bakış açısına uyduğunu göstermekle kalmayarak, modern duyarlığı yansıtmak için bulunmuş yeni araçların kentsel, karmaşık konularla sınırlı olmadığını, ilkel sayılabilecek bir bilincin güç anlaşılır düş dünyasına ve çapraşık tutkularına büyük bir başarıyla uygulanabileceğini de ortaya koymuştur.

79 Yarı pagan, yarı Hıristiyan Ermiş Cristobal İspanyol folklorunda ve Çingene mitolojisinde sık rastlanan bir Pan figürüdür. Öykü, Daphne-Apollo ve Orithya ile rüzgâr-tanrı Boreas efsanelerini hatırlatır.

81 Salvador Dali’nin, “bir öyküsü var gibi görünse de aslında yok,” dediği Uyurgezer Romans’la ilgili olarak Lorca’nın “kimse bilmiyor ne olduğunu, ben bile” dediği söylenir.

84 Şiirin asıl adı “Sadakatsiz Evli Kadın” anlamına gelen La Casada Infiel’dir. Şairin kardeşi Francisco:

Aldım onu ırmağa götürdüm İnandım da kız olduğuna oysa evlinin tekiymiş

diye başlayan türküyü ağabeyiyle birlikte bir katır sürücüsünden dinlediklerini aktardıktan sonra şöyle diyor: “Bir süre sonra, bu şiirden konuşurken Federico’ya katır sürücüsünün türküsünü hatırlattım. Türküyü tümüyle unuttuğuna büyük bir şaşkınlıkta tanık oldum. Türkünün ilk üç dizesinin, şiirin bütünü gibi kendisinin olduğunu düşünüyordu. Dahası, ısrarımdan hoşlanmamışa benziyordu, çünkü yanıldığıma inandı hep.”

4. dize. Her yıl 25 Temmuz’da Ermiş Yakup adına büyük bir yaz ortası şenliği düzenlenir. İspanya’nın koruyucusu sayılan Yakup şenliği gecesinde her şey özellikle İspanyolların davranış biçimlerine uygun olmalıdır.

86 3. dize. “Soledad” İspanyolca’da yalnızlık anlamına gelir

88 20. dize. Torera. Bir boğa güreşi tarzı.

28. dize. “Üç köşeli beş şapka” ile bunları giyen İspanyol korucuları kastediliyor.

90 16. dize. Veronika. Boğa güreşinde güreşçinin elindeki kumaşı iki eliyle boğanın önüne uzatarak beklemesi.

99 “Şair New York’da”da yer alan şiirler, 1929 Haziran’ı ile 1930 Mart’ı arasında, Lorca’nın Columbia Üniversitesi tarafından davet edildiği New York’da ve Havana’da yazıldı. “New York korkunç geliyor insana, ama sırf bu yüzden gitmek istiyorum oraya,” diye yazıyordu Lorca.

Şairin ABD’yi ziyareti, 1929 Ekim’inde Wall Street’in çöküşüyle başlayan Büyük Bunalım yıllarının ilk evresine rastlar.

127 Ignacio Sanchez Mejias dönemin en ünlü boğa güreşçisi ve Lorca’nın yakın dostuydu. Birkaç kez yalnızca edebiyat ve flamenkoyla uğraşmak üzere güreşi bıraktı. Arenalara son kez döndüğünde kırk yaşının üstündeydi. 1934’te bir boğa güreşinde öldü.

129 17. dize. Bordon. Yaylı çalgılarda bas sesi veren tel.

131 19 dize. “Guisando boğaları”yla Roma döneminden kalma boğa heykelleri kastediliyor.

132 28 dize. Banderilla. Boğa güreşinde hayvana saplanan küçük kargı.

134 16 dize. Minotor. (Minotaurus). Yunan mitolojisinde gövdesi insan, başı boğa biçimindeki yaratık.

139 “Tamarit” Granada yakınlarında, Lorca ailesinin de arazisi bulunan bölgeye Araplar’ın verdiği ad.

151 Karanlık Aşk Soneleri Lorca’nın öldürülüşünden 46 yıl sonra bulunarak yayımlanabildi.

Soneler vezin-uyak düzenine uyulmadan serbest biçimde çevrildi.