Eski Yakındoğu
Sümer'den Kutsal Kİtap'a

DERLEYEN:

JEAN BOTTERO

Eski Yakındoğu

Jean Bottero (1914)

Jean Bottero, Asur bilimi üzenne çalışan en büyük uluslararası uzmanlardan biri olarak kabul edilmektedir: 1958'den bu yana ecole Pratique des Hautes Etudes'de (Felsefe ve tarih Bilimleri Bölümü, Asur Araştırmaları Kürsüsü) tez yöneticisidir. Mezopotamya (Gallimard, 1987) adlı yapıtının yanısıra La plus vieille religion en Mâsopotamie (Mezopotamya'da en eski din, Gallimard, 1997) ve blaissance de Dieu. La Bible et l'histonen (Tannnın doğuşu. İncil ve tarihçi, Gallimard, 1986) adlı kitaplan yayımlandı. Ayrıca Samuel Noah Kramer ile birlikte Lorsque les dieux faisaient l'homme. Mythologie misopotamierme (Tannlar insanı yarattığında. Mezopotamya mitolojisi, Gallimard, 1989) adlı yapıtı yazmıştır; bundan başka Der alte Orient'in (Bertelsmann, Münih, 1991) çevirisi olan L'Orient ancien (Eski Doğu, Bordas, 1992) cildinde yer alan "La religion de l'ancienne Misopotamie" (Eski Mezopotamya dini) adlı bölümü hazırladı. Babykme â l'aube de nötre cukure (Kültürümüzün şafağında Babil), II itait une fois la Misopolanue (Bir varmış bir yokmuş, bir Mezopotamya varmış) diğer yapıtları arasındadır.

 İmparatorluktan sonra, emmanuti todd, aralık 2004

BottAro, Jeon (Dorieyen) Eski Yakındoğu Sümor'dan Kutsal Krtap'a I5BN 9752981 «31 / Türkç.si; Adnan Kâhilofiullan, Pınar Günlyürak. Lal. Arslan Özcan Haziran 2005, Ankara, 293 sayfa TarihKühür TarihiZomandizinKaynakçaDizin

İçindekiler

Eski Yakındoğu

İçindekiler

Sunuş

Eski Mezopotamya'nın Coğrafi Konumu

Kâtibin oğlu

Okuma Önerileri

ilk Atalarımız

İlkin Sümerler Vardı Jean Bottero'yla Söyleşi

Sümerler Denizden mi Çıktılar? Georges Roux

Başka bir yerden gelen tuhaf bir dil

Karadan mı denizden mi?

Eridu 'rvurı gösterdikleri

Aralıksız devam eden bir yerleşim

Körfezin altında Sümerler mi?

Kanıtlanamamış, gerekli de olmayan bir varsayım

"Asıl beşik" neresi?

Okuma Önerileri

Sümerlerin Kökeni

BelUsur

Körfez Devletlerinde Gerçekleştirilen Kazılar

Yeni Keşifler

Ur Mezarlığının Büyük Gizemi

Sümer'de Ur

Gömülü kral ve kraliçeler

Kurbanlar

Okuma Önerileri

Ur ve "Kraliyet mezarlığı"

Metinler

Varsayımlar

İşte Böyle Yaşıyorlardı

Dünyanın En Eski Mutfağı

Yazıdan mutfağa

Katkı malzemesi ve baharat bakımından zengin bir mutfak

Tam bir incelik, ustalık ve sanat

Birkaç tarif

Soylular mutfağı ile halk mutfağı

Okuma Önerileri

Antik Mutfaklar

Eski Mezopotamya ve Mutfağı

Dünyanın En Eski Şöleni

Tanrı çok içince

Tanrıların şölenleri

Gösterişli evlilik yemekleri

Ölülerle aile şölenleri

"Keşke"

5000 Yıl Önce Şarap

Tanrılara sunulan içkiler

Okuma Önerileri

Babil'de Aşk

"Özgür aşk"

Başarılı bir aşk için dualar

Aşk oyunları

Sevda

"Bırak beni! Eve dönmem lâzım!"

Neşideler Neşidesi¹⁴

Okuma Önerileri

Aşkla ilgili olarak bkz:

Babilli Kadınların Hakları

Ev kadını

Tanrıçaların silinmesi

Okuma Önerileri

Mari Sarayındaki Kadınlar

Kraliyet yazışmaları

Harem

Okuma Önerileri

Mari ve Tarihi Konusunda Sentez Kitapları

Şu An Yapılmakta Olan Araştırmalarla İlgili En Son Bilgiler

Doğu'nun Gizemli Kraliçesi Semiramis

Semiramis efsanesi

Bir efsanenin anatomisi

Sammuramat, Sarayın Hanımı

İyi yürekli Ncufîa Zakûtu

Semiramis bir Med efsanesi midir?

Şu dişi şeytan

Okuma Önerileri

Eski Metinler

Asur Belgeleri ve Ülkenin Tarihi

Babil'de Sihir ve Tıp

Öksürük, ateş ve baş ağrıları

Kötülük kovucular

Doğaüstü güçler

İki tedavi yöntemi

"Neden ben?"

Okuma Önerileri

Astroloji Mezopotamya'da Doğdu

Uzun süren kâhinlik okulları geleneği

Asur ülkesinin son büyük krallarının astrologları

Okuma Önerileri

Mezopotamya'da NehirTanrı'nın Yargılaması

Büyücülük ve zina

Okuma Önerileri

Bize Bıraktıkları Miras

En Eski Tufan Hikâyesi

Asurbanipal

Üç felaket

imgeler halinde bir felsefe

"Aristokrat" tanrılar

Tufan mı, Tufanlar mı?

Tufan, Kutsal Kitap ve Mezopotamya

Okuma Önerileri

Gılgamış Destanı

Sümerlerin Gılgamış'la ilgili destanları

İnsanlığı yaratan tanrılar

Okuma Önerileri

Günahın Doğuşu

Günahlar listesi

Zina yapmayacaksın! Çalmayacaksın!

Her şeyin efendisi, evrenin hâkimi, tek ve bir Tanrı

Okuma Önerileri

Sonuç Kutsal Kitap

İlk Çift: Adem ile Havva

Yaradılış Metni³³

İlk Bölüm (Ruhbanların Metni)

1. İlk Karmaşa

2. Işığın Yaratılması

3. Suların ve Göğün Ayrılması

4 Yer ile Göğün Ayrılması

5. Bitkiler

6. Gök Cisimleri

7. Sudan Gelen Hayvanlar

8. Yerden Gelen Hayvanlar

9. İman

10. Yaradılışın Son Günü

11. Son Dinlenme

İkinci Bölüm (Yehovacı Metin)

1. Issız Yer

2. İlk Öğeler

3. İlk Bahçe

4. Bahçenin Suları

5. Tanrının "Çiftçisi" Adam

6. İnsanın Eşlikçileri: a) Hayvanlar

7. b) Kadın

8. İlk Çiftin İlk Hali

9. Yılan Kadını Baştan Çıkarmaya Çalışır

10. Kadm Yenik Düşer

12. Ceza

13. İlk Çiftin Bahçeden Kovuluşu

Okuma Önerileri

Kutsal Kitap ve Tanrının Doğuşu

"Antikçağ'daki bilgelikler..."

Günah kusur

İlk Editörlük Macerası: Kutsal Kitap

"Şalom"dan "nasılsınız'a

Latincede Paulus

Zamandizin

MEZOPOTAMYA İSRAİL

Tarihöncesi

Tarihsel Çağlan

Pers Dönemi

Genel Kaynakça

Yazarlar

Sunuş

İster gelip geçici bir hevesle, isterse ciddi bir temas arayışıyla yapılsın, eski Yakındoğu'nun ve özelikle de o bölgenin merkezi olan eski Mezopotamya'nınki gibi yoğun ve bize çok uzak bir kültürel sistemi ele almak zor, hatta can sıkıcı bir iştir. Bu konuda herkes hemfikirdir.

Bu antik dünyanın keşfedilmesinden beri bir buçuk yüzyıl geçmiş, o zamandan beri içinde kalıntılar barındıran kutsal topraklar sürekli kazılmıştır; burada yavaş yavaş topraktan çıkarılan o çetrefilli ve engin arşivler sürekli çözülüp incelenmiştir; şatafatlı, zengin, tükenmez ve bizimkinden çok farklı o antik dünyanın baş döndürmemesi imkânsız. Böylesi bir labirente girmek için bilinmesi gereken çok şey var: Çetrefil bir yazı ve neyse ki yalnızca uzmanların bilmek zorunda oldukları tuhaf ve ayrıksı diller; bunun yanında coğrafi veriler; hükümdarlık ve hanedanlıkların tarihsel sıralaması, ki bize yabancı tanımlamalar bunların hafızada tutulmasını hiç de kolaylaştırmamaktadır; karmaşık yapılı kurumlar ve onların yavaş ve dolambaçlı gelişimleri; zengin ve karmakarışık bir ekonomi: İç ve uzak ülkelerle yapılan ticaret, seferler ve savaşlar; büyük teknik, sanatsal ve entelektüel gelişmeler; onlarca tanrı, zengin ama kartezyen düşünceden oldukça uzak mitleri ve barbar ritleriyle şatafatlı ve sıradışı dinler. İşte gerçekten olağanüstü bir müze; buraya doğru atılacak ilk adımlar oldukça güç bir deneyimi gösterir.

Bu müzeye girecek ve bize rehberlik edecek tek kişiler olan (az sayıdaki) meslek erbapları bu işi kolaylaştırmak için kendi köşelerinde pek de çaba harcamamaktadırlar. Onlar tepedeki kürsülerinden inmeyi, okuyucularına ulaşmayı, onlarla açık bir biçimde, bilgiçlik taslamadan, temeline inerek, yaşayan, ilgi çeken ve bize yakın olan taraflarını ön plana çıkararak konuşmayı pek sevmezler; oysa o eski atalarımız bizden ne kadar uzak olurlarsa olsunlar, bizden daha az insan değillerdi, dolayısıyla da onlarla iletişim kurmanın bir yolu muhakkak vardır.

Aslında, bilginlerin bizi kendi alameti farikalarına çekmek için sundukları yazılara birden dalarsak hata ederiz. Bu yazılan, eski ve labirenti andıran bu kalenin içine sokulan ve yerleştirilen gizli şeylerin az çok bilincinde olup da burada yönünü bulması, kavranılan yerlerine oturtabilmesi için yalnızca bir plana, panoramik bir bakışa, küçük ölçekli bir haritaya gereksinimi olanlar okumalıdır. İşte onlar için yapılmış bu çetin sentezlerle karşı karşıya kalan ve kapalı kapının önünde sabırsızlıkla bekleyen acemiler çabucak heyecanlarını yitirirler; dahası en azından dişe dokunur ciddi bir şey bulamadıkça giderek daha da soğurlar.

O halde neden başka bir yol denememeli? Ziyaretçileri, görevli rehberin sıkıcı açıklamalarıyla belirlenen ve anlatılan, zorunlu olarak Tarih'in o ünlü sitelerinden ve yapılarından geçen tek büyük ana yolda ilerleyecek tur otobüsüne hapsetmek yerine neden kenardaki küçük patikalarda yaya bırakmıyoruz, neden okuldan kaçmalarına göz yummuyoruz? Bu amaçsız gezintiler sırasında onlara ufak ufak ama daha kolay ve hızlı bir şekilde, ülkeden tat almayı öğretmiş aynı zamanda da burada rahat hareket edebilmek için bölge hakkındaki gerekli bilgileri vermiş olmaz mıyız? Elbette başlangıçta şematik ve kapsamlı bir bilgiye sahip olamayacaklardır; sıralı ve tam bir tablonun bütününü görmeyeceklerdir, ama en azından havasını soluyacaklardır; ana hatlarıyla, gerçek havayı soluyacak, olguları değerlendiriş biçimlerini keşfedeceklerdir; diyagramlarla kalıplaşmış olan yerine gerçek ve canlı, ancak gözlemlenmiş ve yakından yaşanmış, sonuçta da bizi bu yaşlı ölülerden ayıran onlarca yüzyıla karşın yaşayan hayatı bulacaklardır. Tüm tarih araştırmalarının asıl ve nihai amacı sonunda bu kaybolmuş atalarımızın yaşamlarını yeniden bulmak değil midir?

Bu kitabın doğmasını sağlayan ve içeriğiyle sunuşunu belirleyen de işte bu düşünce olmuştur.

On beş yıl önce çıktığı günden beri, uzaktan bakıldığında tüm geçmişimizi ciddi ve akıllıca keşfetmeye ve incelemeye yönelmiş tek Fransız dergisi olmasa da en iyisi olan L'Histoire günümüze kadar, özellikle antik Yakındoğu ve Mezopotamya ile uzantıları konusunda ve onun çevresinde birtakım makaleler yayımlamıştır. Her yazar, anlaşılır olmak ve okunmak amacıyla belli ve somut bir konuda bütünü kapsayan temel kabulleri, hep açık bir şekilde özetlemek durumdaydı: Okuyucunun işini kolaylaştırmak için gerekliydi bu; sonra da ona anlatacaklarının ayrıntılarına giriyordu. Ülkenin az çok gizemli sakinleri nerden gelmişlerdir? Bu yaşlı atalar ne yiyip içerlerdi? Nelerden hoşlanırlardı ve nasıl aşk yaparlardı? Kadınlara nasıl davranırlardı? Varoluşun sıkıntıları, acılan ve üzüntüleri nasıl ortaya çıkardı? Yaşamın ve ölümün onlar için anlamı neydi? Kendi özel işlerinde ve sorunlarında tanrılarının rolü neydi? Temel metinleri, daha yakın atalarımızı, Kutsal Kitap'ı yazanları ve Yunanlıları ne derece etkilemişlerdi? Bunlar kendi aralarında görünür hiçbir ortak noktası olmayan, ancak her biri farklı bir bakış sunarak bu sınırsız sisteme bir kapı açan konulardır: Kenarda kalmış olsa da ilerlemesi kolay, ilginç ve zenginleştirici bu çok sayıdaki patikanın her biri, öncelikle kendi kültürümüzün yaratıldığı bu yaşlı ülkenin tam kalbine götürür.

Engin eski Mezopotamya diyarını tanımaya yönelik en iyi başlangıç için işte bu bir avuç makaleyi bir araya getirip düzenlemek ve okuyucuya güzel ve canlı bir tarzda, ilginç ve herkesin anlayabileceği biçimde sunmak yeterliydi. Bu konuya yeni yeni ilgi duyanlar zorlanmadan zevk alacak ve daha sonra, eğer isterlerse, daha ağır, ciddi ama güvenilir bilim adamlarının sentezlerini okuyabilecek kadar fikir sahibi olacaklardır. Yeni başlayan biri bile, henüz iyi irdelenmemiş ve pek bilinmeyen bazı konuları öğrenecek ve örnek teşkil eden bu engin uygarlıktan yararlanacaktır.

Eski Mezopotamya'nın Coğrafi Konumu

Samuel N. Kramer JeanMaurice de Montremy

"Tanrım, gün ışığı yeryüzünde parlıyor:/ Benim içinse gün karanlık./ Gözyaşları, hüzün, sıkıntı, umutsuzluk/ Derinliklerime yerleşmiş./ Acı beni boğuyor/ Sanki yalnızca gözyaşları için yaratılmışım.¹" Acı çeken adamın şiiri ilk kez 1954 yılında Birleşik Devletler'de yayımlandı. Yaklaşık 4000 yıl boyunca uyumuş bu gizemli metin, XIX. yüzyılın sonlarından beri Basra Körfezi kapdarında, Antik Sümer (İÖ 35002000) kumlarından çıkardmış 500 000 kil tabletin birkaçının üzerinde yazılıdır.

Karınca gibi çalışkan, muhteşem biri olan Samuel Noah Kramer olmasaydı bu şiirden ve Sümer dehasma ait diğer kanıtlardan haberimiz olmayacaktı. 6 tablete bölünmüş olan metnin parçaları dört bir yana dağılmıştı. Günümüzde bunlar Philadelphia University Museum'da (4 belge) ve İstanbul Eski Şark Eserleri Müzesi'nde (2 belge) bir araya getirilmişlerdir.

Samuel Noah Kramer sayısız yolculuklarını gerçekleştirip yıldırıcı çiviyazılı levhalarla saatlerce, günlerce hatta aylarca uğraşmadan önce kimse anlaşılır bir metin oluşturmayı başaramamıştı. Yapbozda eksik parça çoktu.

Samuel Noah Kramer Sümerlere ait bu anonim şiir için yaptığı çalışmayı başka yüzlerce metin için de yapmıştı: Yasalar, buyruklar, kararlar, antlaşmalar, ticari sözleşmeler, mitik şarkılar, kozmogoniler, destanlar. Bununla birlikte, Amerikalı bilim adamı daha çok edebi ve dinsel alanlarda devrim yaratmıştır. Mezopotamya'ya batıdan yapılan arkeolojik gezilerin başından beri toplanan tabletlerin % 90'ı ulaşılması çok kolay idari konularla ilgiliydi. Sümerlerin kültürel yaşamının önemini daha iyi kavrayabilmek için dünyadaki bütün müzelere dağılmış olan tüm eski kaynakların en ince ayrıntısına kadar bilinmesi, böyle bir yaklaşımın yanında inatçı bir çabanın olması gerekiyordu. Bir de elbette o inanılmaz kopyalama çalışması gerekliydi.

"Bir Sümer bilimci dahi değildir, der Kramer muzip bir hikayeci edasıyla, o bir taşeron, bir tür çılgın emekçidir". Bir tableti okumak, yeniden yazmak, ardından çevirmek, son olarak da basmak: Bu işlemler yaklaşık üç ay sürmektedir, bu on yıl içinde 40 tablet demektir. "Ancak oldukça uzun yaşama şansım oldu, dolayısıyla da biriken on yıllar beni korkutmuyor". Nihayet kaçamak bir sonuç: "Mesleğim, çok yaşamanın ve kopyalamanın zekilikten sayıldığı ender mesleklerden biridir." Hiç kuşkusuz, doksanlı yıllarını rahatlıkla taşıyan ve ömrü boyunca birçok kopyayı çıkarmış, birçok yapbozu tamamlamış biri böyle konuşarak risk alma lüksüne sahiptir.

"Kopyalama işini saplantı haline getirmiş görünebilirim. Ancak bu konu, bizler için büyük bir önem taşımaktadır. Bir kez tabletler doğru şekilde kopyalandığında çiviyazılannın iyi muhafaza edilmemiş olmaları ve dilbilgisel bilmeceler bunu zorlaştırmaktadır dünyadaki meslektaşlarımızın ya da bizden sonrakilerin elinde belgeler hazır olacaktır; bu sayede onlar Stockholm'den Heidelberg'e ya da Paris'ten Harvard'a gelip gitmek, bu arada da sevimsiz, yıpratıcı ve ister istemez yıldırıcı yerler olan kazı alanlarına uğramak zorunda kalmayacaklardır. Bunu deneyimlerime dayanarak söylüyorum, çünkü apandisit krizimi 1930'lu yıllarda Irak'taki arkeolog yaşantımın vermiş olduğu sıkıntılara borçluyum. Kopyalamak ve çevirmek için yaratılmışım, hepsi bu".

Kâtibin oğlu

Bu noktaya geldikten sonra, Samuel Noah Kramer biraz kararsız kalır, gülümser, gözlerinin içi parlar ve Hofîman masallarından fırlamış bir bilge gibi davranır. Yeteneklerine hikâye sanatını eklemeyi bile bile nedense?reddeder; bu sanatı doğrudan Zashkov s/ıtert'inden (diyarından) almıştır; Kramer Ukrayna'da, Kiev yakınlarındaki Zashkov'da 28 Eylül 1897 günü doğmuştur. "Biliyorsunuz, ne de olsa bir kâtibin oğluyum. Kısacası, kesinlikle kabul edilemez izlerden muhteşem mantıklar çıkaran, Zebur uzmanı adı verilen o tuhaf kâtiplik türünü icra eden kişilerden birinin oğluyum."

Burada hassas bir noktaya değinilmektedir. Yıllardır, yapmış olduğu yığınla çalışma bu cıva gibi adamın, kendisini hep Zebur uzmanı bir babanın oğlu olduğunu hissetmesini engellememiştir. Hatta aile Yahudi kıyımından kaçmak için 1906'da Philadelphia'ya yerleştikten sonra, babasının verdiği İbranice derslere de yardım etmiştir. "Ancak babam Tanrı'nın dünyayı yedi günde yarattığına gerçekten inanıyordu. Çok daha sonraları ona Sümerlerin çoktan, ay takvimini temel alarak yedi günlük zaman dilimini kullandıklarını gösterebildim; ritüel anlayış da dahil olmak üzere Kutsal Kitap'taki hikâyeler bunun bir yansımasıydı. Oysa bu konudaki hiçbir şey onun ilgisini çekmiyordu."

Kramer bu konuda hemen heyecanlanır: "Bu büyük dinsel ve felsefi sistemler bana fazlasıyla kurgulanmış gelmekteydiler. Yeniyetme çağımdan beri, Tanrı'yla, İnsanlık'la ya da herhangi başka bir araçla yapdan genellemelerden ya da açıklamalardan kaçınmışımdır; bunun nedeninin Zebur olduğunu kabul ediyorum. Demek ki daha o zamanlar, bu kavramlar konusunda vasat bir yeteneğe sahip olan, ama bunları oldukça ilginç biçimde uygulayan Sümerler ve uygarlıkları konusunda çalışacağım belliymiş. Bilinen ilk yazıyı, ilk çift meclisli siyasi sistemi ya da henüz sihirli bir dünya olan kozmosun tamamen somut kullanımını onlara borçlu değil miyiz?"

Genç Kramer'in 1910'daki üniversite yıllarına henüz gelmedik. Zebur ve İbraniceden çok Amerikan edebiyatı ve hukuk ilgisini çekmiştir. Ancak edebiyat çok fazla irrasyonel parametreler barındırmaktadır. Hukuka gelince, o da Zebur gibi değil midir? Felsefe'ye ilgi duyar gibi olur, peki ama ya Kant, ya metafizik... Yine ayrı ayrı küreler karşısındadır. Tıpkı adını taşımaktan gurur duyduğu Nuh gibi (Nuh'un doğrudan atası olan

Ziusudra Sümerlidir) Kramer da ayaklarını yere basmayı sevmektedir. Neredeyse yaşı geçmek üzereyken, yirmi dokuz yaşında, Arapça, Yunanca ve Mısır dilini biraz olsun öğrenebilmek için mükemmel İbranicesinden yararlanmıştır.

Bu dönem doğu dönemidir. Birkaç yol denedikten sonra çivi yazısına yönelmiştir Mısır bilimi sabrını tüketmiştir, bu bitmek bilmez kutsal yazılar onun hareketli yapısına uygun değildir. 1929 yılındayız. Samuel Noah Kramer eski Mezopotamya dillerinin fiil yapıları üzerine doktora tezini verir. Irak'taki lanetli Teli Billa antik şehrini arkeologlarla birlikte hareketlendirmeyi ölesiye istemektedir. Bıraktıkları bunca eserler ve gerçekçilikleriyle Sümerler çok yakınındaydı, ancak Kramer henüz hiçbir şey bilmiyordu.

"Tüm pozitivist yaşamım boyunca, ne zaman geleceği belli olmayan ve hep en önemli konularda yardımıma yetişen iyi meleklerimin olduğunu kabul etmeliyim aslında. Bu lanetli arkeolog apandisitinden iyileştiğim sırada melek, yazıtbilimci arayan Pennsylvania Üniversitesi'nden bir ekip olarak göründü. Nuh'un anavatanı olan Şuruppak antik şehrindeki tabletlerin deşifre edilmesi gerekiyordu. Bu gerçekleşti, ardından ikinci melek koyu bir baptist olan Rockefeller'm mali olarak desteklediği Chicago'dan baptist bir Mısır bilimci olarak ortaya çıktı. Son derece önemli bir Alman bilimadamı, türünde tek, büyük Arno Poebel'le çalışacak Asurbilimci bir asistan aramaktaydı. Poebel Sümerlerle ilgili spesifik ders veren tek kişiydi. Yardımcısı olarak ondan fazlasıyla yararlandım. Bu sırada üçüncü meleğim eşim olarak geldi: Matematik hocası Milly Tokarsky. Onunla 1933'te evlendim. Ondan sonra yaşamımda Fransız Asurbilimci Jean Bottdro'dan başka bir melek olmadı. Bu da bizi 1956'lara götürmektedir."

Ancak bu melekler gerçeği saklanmamalıdır. Samuel Noah Kramer karanlık ve yorucu bir işe başlar. Kötü ya da pek iyi olmayan koşullarda yaşamaktadır. Kariyeri bağışlara ve kredi retlerine göre gidip gelmektedir. Hiç olmadığı kadar canlı, uçuk kaçık Sümer bilimcimiz kaynakları, özellikle îstanbul'dakileri (Nippur antik şehrinden gelen 1500 tablet vardır), ardından da Pennsylvania Üniversitesi'ndekileri eşeler. 1942'de Sümer'in BüyükTanrıçası Inanna üzerine vermiş olduğu konferans basında büyük yankılar uyandırır ve 1948'de üniversite müzesinin koleksiyonlarının başına getirilir; bu görevde 1968'e kadar kalır. İyi bir yer ve işlenecek bir yığın malzeme!

Edebi alana duyduğu ilgisini yitirmeyen Kramer saplantısından vazgeçmez. Sümerlerin hayal gücü, kozmogonileri, dünya görüşleri, IO III. binyıldaki bütün bu olgular kafasını kurcalamaktadır. Belgelerini yavaş yavaş bir araya getirir ve 1956 yılında şaşırtıcı derecede aydınlatıcı bir kitap yayımlar; mükemmel bir şekilde çevrilmiş alıntılarla dolu bu kitapta okur büyük ölçüde karanlıkta kalmış bir "kıtayla" tanıştırılır. Amerika'daki başlığı Sümer Tabletlerinde Bulunanlar olarak çevrilebilecek kitap büyük kitlenin ilgisini çekmez. 3000'den fazla satmamıştır. Kramer "out" olur.

Tam bu sırada dördüncü meleği Jean Bottdro çıkagelir. Kitaba destek verir, admı daha iddialı bir hale getirerek Tarih Sümer'de Başlar biçiminde değiştirir ve 1957'de Arthaud yayınlarına emanet eder. Sonuç bir zafer olmuştur: Yıl içinde kitaptan 50000 adet satılmıştır, on beş ülke çeviri haklarını satın alınmıştır. Kitap, tekrar tekrar basılır. Kramer artık Bay Sümer olmuştur.

Bu çalışmayla büyük bir keşif yapıldığını belirtmek gerekir. Bu tabletlerdeki farklı edebi "türler" saymakla bitmez: Aldığı kötü sonuçlara canı sıkılıp öğretmenine rüşvet veren IO 2000 yılına ait birkaç şakacının sarfettiği ilk açık "gayretkeşlik" gösterisi; toprak açma ve sürme konusunda çiftçilere bilgi veren, anlaşılır bir dille yazılmış "kılavuz"; Cehenneme inen, sonra da oraya sevgilisini getirten Aşk Tanrıçası, Büyük Tanrıça Inanna'nın şaşkınlık verici davranışı... Bütün bunlar sırrına yalnızca Kramer'ın sahip olduğu bilgince bir sıcaklıkla anlatılmaktadır.

"Bu insanların bir ideolojilerinin olmaması ilgimi çekmekte, diye açıklamaktadır. Kralları, ataları, savaşçıları, Gdgamış gibi coşturucu bir insanlık kahramanları var, ancak kuramı ya da ideolojiyi bilmiyorlar. İki entelektüel araçları eksiktir: Kavramların tanımı [bunlar olsa "genel fikirler" olurdu] ve doğrudan tarih kavramı, evrim kavramı. Dünyayı oldukları gibi yaşıyorlardı, onları bugün özellikle modern kılan da budur. Onlar her şeyi ilk düzeyde algılıyorlardı, bu nedenle bize hem maddeci hem de sihire düşkün görünüyorlar".

Samuel Noah Kramer elbette hiçbir şekilde sihire inanmamaktadır. Oysa başka birçok konuda sevgili Sümerlerine benzemektedir. Öyle ki zaman zaman İsrail'in Tanrısıyla kurduğu nazik ilişkiyi karanlıklardan çıkardığı bu dünyaya bağlıyordu ve bunu ateşli biçimde savunuyordu. "Hayal gücüm hiç yoktur, bunu iyice anlayın. Sözcüklere fazlasıyla bağlı kalma eğilimindeyimdir: Bir şey yarattığımda bunu o kadar kötü yaparım ve metinden o kadar uzaklaşırım ki, ortaya çıkan bir yorumdan çok yaratıma benzer."

Bu yadsımalar muhataplarını ikna etmek için yeterli gelmemektedir. Samuel Noah Kramer kuşkusuz metinleri çok iyi bilmektedir ve Sümerler için kendi tarzında bir psikoloji "yaratamayacak" kadar tarihe sadık kalmıştır; ancak bu, onlarla MuseviHıristiyanlığın temel kurallarına göre tartışmasını da engellememektedir. Tektanrıcılıktan önceki dönemde yaşamış olan insanların düşünce gelişimini nasıl hayal edersiniz? Bu düşünce içimize işlediği andan itibaren hiçbir çoktanrılı düşünce tamamen özerk bir biçimde düşünülemez. Özellikle de Sümer'de de bu durum söz konusudur çoktandır orada olan Samiler bunların büyük bölümünü kullanmışsa; zaten binyıl sonra (IO VI.V. yüzyıl). Kutsal Kitap'ın birçok bölümü örneğin Mezmurlar ve Eyüb'ün Kitabı buradan kaynaklanacaktır. IO 2700'den itibaren aslında Sümer tabletlerinde Samilere ait olduğu kuşku götürmeyen adlar geçmektedir...

"Yapacağım karşılaştırmanın aslında fazla bir değeri yoktur, diyerek kendini riske atar Kramer, ancak, daha önce de belirttiğim gibi Poebel gibi önemli bir bilim adamıyla çalışma imkânım oldu, ama ne yazık ki koyu bir Nazi'ydi o. Bir Nazi'nin yanında Yahudi bir asistan, tabloyu gözünüzde canlandırabiliyor musunuz! Kimi zamanlar tıpkı 1914 öncesinde Almanlarla Yahudilerin arasında olduğu gibi Sümerlerle Samileri de bir araya getiren birtakım bağların olduğunu düşünmüşümdür. Almanlardaki metodolojik ve analitik çılgınlıklara ve Yahudilerdeki esnek ve sistemli sezgilere karşın, iki gelenek arasında bir etkileşim olduğu kesindi. Almanlar gözlemleri ve teknikleri bir araya getirmekteydiler, Yahudilerse buna heyecan, sistem ve düşünce eklemekteydiler. Sümer'de de neredeyse aynı durum söz konusuydu: Sümerler yazıyı bulup, şaşırtıcı kataloglar hazırlamakta, birlikte yaşadıkları Samilerse bakış açıları geliştirip bir araya getirmekte, bir tek destandan birçok efsane çıkarmaktaydılar. .. Özellikle de, o eski zamanlarda, bir Sami bir metne müdahale ettiğinde, olayörgü içinde gerilimgevşeme, inişçıkış yaratıp olayı yönlendirerek kendi farklılığını açığa vururdu, oysa aynı durumda Sümerler yalnızca bir araya getirmekle yetinirlerdi."

Kramer Sümerlerle bu derece uyum sağlamakta mıdır? Bilim adamı böylesi kınamalarla alay eder: "Tekrar ediyorum, kimsenin hayal gücü benimki kadar kötü değildir; gerçekten bir kez hayal ettim, yalnızca bir kez. O da Tilmun'un yerinin tespitiydi." Yeri tam olarak belli olmayan Tilmun birçok Sümer tabletinde yer almaktadır ve Sümer bilimcilerin Atlantis'i gibidir. Çok eski Nippur, Ur ya da Lagaş yazarlarının sözünü ettiği bu ülke Kramer'a göre İndus yakınlarında bulunmaktaydı, karmaşık Asya'yla birleşme noktasında bulunan büyük bir uygarlık... "Şunu söylemeliyim ki, dürüst olmak gerekirse, göstergelerin çoğu bu fikrimin tersinedir ancak ben yine de bu kanıdayım. Eğer yanılıyorsam, her halükarda bu meslektaşlarımı memnun edecektir. Onlardan bunu esirgeyemem."

Bunu söyledikten sonra, afacan ve muzip Kramer tekrar tabletlerine dönüyor.

Okuma Önerileri S.N. Kramer

Sumerian My thology (Philadelphia, 1944). Geniş bir açıklamayla birlikte kutsal metinlerin çevirisi vardır. Jean Bottero ile birlikte gözden geçirilmiş olarak Lorsque les dieux faisaient l'homme. Mytologie misopotamierme adıyla basılmıştır, Paris, Gallimard, 1989.

The Sumerians, Chicago University Pres, 1983. Sümer uygarlığının kültürünü, tarihini ve geleneklerini ele alan İngilizce bir başyapıt (Türkçesi: Sümerler, çev: Ozcan Buse, Kabalcı, İstanbul, 2002).

1

ilk Atalarımız

İlkin Sümerler Vardı Jean Bottero'yla Söyleşi

L'HlSTOIRE: Jean Bottiro, Amerikalı Samuel Noah Kramer'la birlikte, Mezopotamya'ya ait mitolojik metinler bütünün çevirisiyle yorum ve açıklamalardan oluşan ilgi çekici bir kitabı, Tanrılar İnsanı Yarattığında'^ı (Gallimard yay.) yayımlamış bulunmaktasınız. Büyük Sümer bilimciyle olan işbirliğiniz 1957'li yıllara, başarısı asla yadsınamayacak Tarih Sümer'de Başlar (Arthaud yay.) kitabını yeniden düzenleyerek buluşlarını Fransa'ya tanıttığınız döneme dayanmaktadır². Çalışmalarınızın tamamını izlediğimizde, şu soruyu sormaktayız: Temelde Baa, bizim uygarlığımız, Mezopotamya'dan mı doğmuştur?

jean BotterO: Söz konusu kökenler olunca, her şeyi büyülü bir icabiyeyle açıklamaya, çözmeye ve nedenini ortaya koymaya eğilimli mutlak köken hayallerinden sakınmak gerekir. Bizim Ortaçağ'dan bu yana sevdiğimiz bu geçmişi araştırmada, her dönemin ideolojisine ve gereksinimlerine göre Truva ya da Roma, Yunan ya da Germenler ve başka birçok ata sayılabilecek kombinasyonlar, Kaynak olmanın seçkin saygınlığına yükseltilmiştir bile. Böylece her siyasi ve felsefi sistem elbette, kendi temellerinden, rekabete dayalı sisteme karşı genellikle bir savaş makinası olarak gördüğü bir saygınlık çıkarmaktadır. "Kirli" doğulu olguların o "erkeksi" büyük HintAvrupalı atalar mitiyle temizlendiğine ilişkin varsayımlar kendisine bir geçmiş arayanların can sıkıcı eğilimlerinin göstergesinden başka bir şey değildir.

Madem birazdan IO IV. binyıla kadar uzanan bir yolculuğa başlayacağız, bu yüzyıllara dalmadan önce tarihte asla büyük B ile başlayan bir Başlangıcın olmadığını söylemek gerekir. Yalnızca gelişmeler, kesişmeler, ayrılıklar, unutuşlar, yeniden ortaya çıkışlar olabilir. Bundan dolayı, Hıristiyan Kutsal Kitap modelinin hegemonyasıyla mücadele eden Aydınlanma Çağı bilginleri tarafından uygarlığın beşiği olarak görülen Yunan uygarlığı uzun bir süre "mucize" olarak görülmüştür şu ünlü "Yunan mucizesi"'nin işlevlerinden biri de Doğu'yu yok saymaktı. Oysa, Batı'nm oluşumunda Yunan uygarlığının gösterdiği şaşırtıcı değişimi küçümsemek de saflık olur. Bununla birlikte Yunan uygarlığının da bir tarihi vardır. Bunu da anlamak için Önasya, lyonya, Hititler, ardından da, ordan oraya derken Mezopotamya'ya doğru uzanmak gerekir.

Tarih aslında yazıdır. Yazı olmadığı sürece, yazı çözülemediği sürece, bizler arkeolog ya da tarihöncesi çağlar uzmanı olarak kalırız; insanların bir şekilde kendi kendilerini "yaratmak" için kullandıkları fikirler, imgeler, anlatılar ve soyağaçlarından yoksun kalırız. Unutulan yazılarıyla birlikte hafızamızdan silinen Doğu, Champollion'un Precis du Systime hiâ' roglyphyque'ten (Hiyeroglif Sistem kdavuzu) yirmi yıl önce genç Alman Grotefend'in (17751853) 1803'te "çivi yazısı denilen Persepolis yazıtları"nın çözüm temellerini ortaya koymasıyla sahneye geri dönmeye başlamıştır. Kısacası, çivi ve köşebentlerle bezenmiş bu kilden şeytani tabletler konuşmaya başladıklarında, o zamana kadar Kutsal Kitap ve Med savaşlarının (IÖ V. yüzyd) kenar mahallesi olan Mezopotamya'nın önemi keşfedilmiştir. Dicle ile Fırat arasında ayaklarımızın altında devasa bir kütüphane açılıyordu. Şimdiyse hukuk ve siyasetten, edebiyat, bilim, günlük yaşam ve çetrefil diplomatik yazdara, dine kadar, her konuda elimizde yaklaşık 500 000 tablet bulunmaktadır. Bu ilginç bir biçimde bakış açımızı değiştirmektedir.

L'HlSTOIRE: Öyleyse Mezopotamya'nın Batıya ilk katkısı doğrudan yazı olmuştur değil mi?

Jean Bottero: Kesinlikle. "Fenikelilerden" alınmış o müthiş alfabe sisteminin kökleri Sümer'e, İki Nehir Arasındaki Ülke'ye uzanmaktadır.

İnsanlık kaderinin bu başlıca unsuru üzerinde durmak istiyorum, çünkü yazının İÖ yaklaşık 3000 yılında bulunuşu yalnızca bir kayıt ve şifre çözme tekniği değildir: İnsan düşüncesinin gelişimini yansıtmaktadır. İnsanın, deyiş yerindeyse, ilk önce düşüncesini "yalıtması", bunu resimyazıIar ve akıl defterleriyle bir çeşit yeniden üretilebilir nesne haline getirmesi gerekmiştir. Bu gelişme dikkate değerdir. Çünkü insanın tasarlayabileceği her konuda, öğrenmede ve tıpkı fikirlerde olduğu gibi olguların aktarımında da o ana kadar hiç görülmemiş bir çalışmayı sağlamıştır. Artık insan kendi düşüncesini görebilmektedir.

O andan itibaren ikinci bir işlemin gerçekleşme olanağı doğmuştur: Resimyazıyı (pictogramme) temsil ettiği nesneden ayırmak. İlk Sümer yazıtları bir düşünceyi ya da bir şeyi temsil etmekle yetinmişlerdir. Daha sonra yavaş yavaş, aynı gösterge, adı diğeriyle fonetik olarak aynı olan, asıl sözcükten farklı bir sözcük için de kullanılmaya başlanmıştır. Örneğin Sümer dilinde kolaylıkla gösterilebilen "ok" sözcüğüne ti deniliyordu. Buna karşın "yaşam" sözcüğü için de ti kullanılıyordu. Kısa bir süre sonra aynı gösterge farklı iki gerçekliğe gönderme yapmıştır. Demek ki 3000 yılına doğru, bir olguyu anlatmak için nesneyle gösterge arasındaki ilişki kesilmiş, böylelikle de özerk bir sitem olan ve yeni bir türün aracı olan yazı dili mantığı geliştirilmiştir.

Bu sürecin sonunda, grafik sistemi sözcük yazısına dönüşmüştür. İnsan yalnızca düşünceyi yazıyla saklamış olmayacak, aynı zamanda konuşmayı ve dili de korumuş olacaktır. Artık akıl defteriyle yetinilmemektedir: Artık bilgi aktarabilmekte ve öğretelebilmektedir. Sadece bu nedenle belirli bir bilim anlayışı ve belirli bir din kavrayışı alt üst olmuştur. Mezopotamya'nm, böylesi bir gelişme sayesinde, tanrılar konusunda olduğu gibi düşünce alanında da bizlere neler bıraktığını göreceğiz.

Yine de şimdilik kesin olan bir şey var: İlk yazı sistemimizin oluşturulduğu yer Mezopotamya'dan başka bir yer değildir. Bu bağlamda, bu toplumlar bizim tanımlanabilir en eski atalarımızı temsil etmektedirler. Elbette başka etkiler de vardır, ama yazı olmadığı için bunları belirleyemiyoruz.

L'HlSTOIRE: Oysa bu kaynak uzun süre Mısır'da arandı.

jean BotterO: Elbette. Mısır, hiyerogliften Yunan Kutsal Kitabına, İskenderiye mirasından Napolyon efsanesine kadar bir yığın nedenden dolayı gözlerimizi kamaştırmıştır. Arkeoloji, yazı hakkında çok daha kesin konuşmaktadır: 5000 yd öncesine dayanan ilk izler Mezopotamya'da bulunmaktadır. Bu da Firavunların topraklarındaki kalıtların değerini asla düşürmez. Bununla birlikte o dönemde, Mısır'da Mezopotamya'ya ait kimi bulgulara rastlanmıştır, ancak tersi söz konusu değildir. Bu da Mezopotamya'nın öncülüğünü kanıtlar niteliktedir. Yazının Nil krallıklarında ortaya çıkması için yaklaşık iki yüzyıl geçmesi gerekmiştir. Buna karşdık Mısırlılar böyle bir yeniliği kısa sürede kendilerine özgü ve özerk biçimde geliştirmişlerdir.

Bu tartışma yine de önemli bir verinin altını çizmiştir. Mısır, coğrafi konum olarak Afrika'ya doğru uzanmakta ve Akdeniz'e açılmaktadır: Bundan dolayı da doğu bütününden ayrı bir konuma sahiptir. Bu konumu onun farklılığını ve özgünlüğünü belirginleştirmektedir. Oysa Mezopotamya ulaşabildiği her iki enginliğe, Doğu'ya ve Batı'ya kapılarını açmaktadır: Her türlü dolaşıma maruz kalmıştır. Uyumlu bir bütünlüğü vardır ancak öncelikle doğal iç sınırlarda örgütlenememektedir: Bütün bunlar, topraklarını merkezi bir monarşi çevresinde genişleten rakip şehirlerin doğmasını kolaylaştırmıştır.

Nihayet, zengin ve verimli olan bu bölgede hammadde sıkıntısı vardır: Yalnızca balçık, zift, sazlıklar, hepsi bu. Bu demek oluyor ki Mezopotamya halkı, dolaşmak, ticaret yapmak, seyahat etmek zorundaydı, bu doğal yetersizliğini de teknik ve entelektüel buluşlarla telafi etmekteydiler. Kısacası bütün bu yokluklar bölgenin dinamizmini kısmen de olsa açıklamaktadır. Avrupa'nın eşiğinde olduğu gibi Hindistan'da da en eski çağlara dayanan Mezopotamya kalıntıları bulunmaktadır.

L'HlSTOIRE: Demek ki her şey Sümerlerle başlıyor...

JEAN BOTTERO: Tam olarak değil. Ne kadar geriye gidilirse gidilsin Mezopotamya iki dillidir. Bir yandan oldukça yalıtılmış bir dil olan Sümer dili konuşulmaktadır, diğer yandan da Sami bütünün bir kolu olan Akadca. Şunu da belirtelim, bu iki dil Çince ve Fransızca kadar birbirinden uzaktır...

En baştan beri var olan bu ikilik bizim tek bir kaynağa yönelmemizi engellemektedir. Yazı, gelecekteki bilim ve tanrıbilim elbette bu iki anakronik sözcükleri kullanmaya cesaret edersek— kendisi de bünyesinde ikili bir yaşam barındıran bir uygarlıkta doğmuşlardır.

Bir ihtimal Basra Körfezi'nden deniz yoluyla gelmiş olan Sümerler, gerçek atalarıyla bütün bağlarını koparmış gibi görünmektedirler. Buna karşın Samilerin, Suriye'ye kadar uzanan oldukça güçlü bir arka dünyası bulunmaktadır. Daha dinamik, daha kalabalık ve sürekli taze kanla beslenen bu toplum, daha az yaratıcı gibi görünseler de Sümerlerle olan ilişkileri sayesinde "iyi bir çıkış" yapmıştır. Karşılıklı olarak, Sümerler de Samilerin olağanüstü canlılıklarından yararlanmışlardır. Son olarak, hakkında bir şey bilmediğimiz, ancak bize Sümer dilinde ya da Akadcada analiz edilmesi mümkün olmayan birçok özel isim bırakmış, bu bölgelerde zaten var olan Lagaş, Uruk, Ur. vb. gibi başka toplumları da hesaba katmak gerekmektedir.

Yinelemek gerekirse: Dinamik olduğu kadar birçok unsurdan oluşan karmaşık yapdı bir uygarlıkla karşı karşıyayız. Yazının şoku, bu uygarlığı, tabiri caizse tıpkı kimyasal bir tepkimedeki gibi, ikili bir harekete dahil etmiştir; bunun sonuçlarını bugün çok daha fazlasıyla takdir edebiliriz: Bir mitolojinin ve bunu tamamlayan, ona bağlı olan belli bir "bilimsel'' düşüncenin ortaya çıkardmasıdır bu sonuç.

L'HlSTOIRE: O halde, ikinci katkıları da tanrılar.

jean Bottero: Ya da, daha doğrusu, belli bir tanrısal dünya kavrayışı. Bunun ilerleyişini kalıntılarını gün geçtikçe daha fazla elde ettiğimiz edebiyatta görebiliriz. Kutsal Kitap vasıtasıyla, izlerini Tekvin kitabında (Yaratdış hikâyesi, Cennet'in coğrafyası, Tufan) olduğu gibi, daha sonraIan gelen ünlü büyük Kötülük Kitabı'ndan, Eyüb'ün Kitabı'nda, hatta yaşamm kendi anlamında bulabileceğimiz bu çok eski Babil kozmogonisinin o zamandan bugüne süregelen rolünü bir düşünün. Kutsal Kitap üzerine yapdan çalışmalar dolayısıyla zaten bildiğimiz bir yığın şey. Buna karşın, Hesiodos'un ya da Miletoslu Thales'in, Iyonya kozmogonilerinin kullandıkları Mezopotamya'dan gelme öğeleri hâlâ küçümsemekteyiz "Yunan mucizesi" bunu zorunlu kılmaktadır³.

L'HlSTOIRE: Yani Kutsal Kitap da mı Babil'de doğmuştur1

jean bottero: Elbette hayır. Uzun zamanlar Kutsal Kitabm doğrudan tann tarafından gönderilmiş, dünyanın en eski kitabı olduğu sanıldı. 1872'de G. Smith'in keşfi her şeyi alt üst etti: Kutsal Kitap anlatısı ile çok daha eskiye dayanan Mezopotamya anlatdarı arasında, özellikle de Tufanla ilgili bölümler arasındaki benzerliklerdi bu keşif. Birçok alıntı yeniden gözden geçirildi. Bununla birlikte aksine bir hataya düşmemek gerekir: Eski Ahit, Bereketli Hilal'in bilgeliklerinin basit bir değişkesi değildir: Malzemeyi kullanmakta ancak anlamı neredeyse tamamen değiştirmektedir.

Tekvin kitabının başında Yaratılışla ilgili, dört yüzyd arayla oluşmuş ve birbirinin üzerine oturmuş iki hikâye bulunmaktadır. Okuyuş sırasına göre ikinci sırada yer alan birincisi (IX. yüzyıl) Babil'den bağımsızdır. Buna karşın, başta bulunan ikincisiyse (V. yüzyıl), Babil'in kökerısel Su'ya ve ilksel Ejderha'ya karşı verilen mücadeleye bağlı ezgileri, şiirleri ve mitik kozmografyalarıyla bezenmiştir. Ancak böyle bir montajın sonunda, Mezopotamyaldarınkinden tamamen farklı bir tannbilim ortaya çıkmaktadır; bu ise Kutsal Kitabı yazanların, Yaratıcının mutlak teklik ve yüceliğinde ısrar etmesindendir.

Tufan hikâyeleri için de aynı durum söz konusudur. Mezopotamya tanrıları dünyayı tüm insanlardan temizlemek istemektedirler, çünkü insanlar kalabalık olmaları ve gürültü çıkarmaları nedeniyle tanrıları sakin yaşamlarında rahatsız etmektedirler, israil kavminin Tanrısıysa, insanları ahlaksız bir davranıştan dolayı cezalandırır. Bununla ilgili çok farklı bilgiler bulunmaktadır, içerisinde bir Babil "senaryosu" bulduğumuz ("Ölüm Döşeğindeki Günahsızın Monologu", bkz. Mezopotamya. Yazh Akd ve Tanrılar, s. 292 vd., y.n.) İşaya pasajları ya da Eyüb'ün ünlü kitabını da bunlara ekleyebiliriz. Yine de, ibrani yazmanın çıkardığı sonuçlar, çoktanncı meslektaşlarının bilmediği zirvelere ulaşmaktadır: Eğer eylemleri bizim mantığımıza göre gerçekleşseydi ve eğer bizimle ilgili ne karar verirse versin bu karara sadece tevekkül etmek zorunda olmasaydık, o zaman Tanrı, Tanrı olmazdı. Kendi boyutlarımızda bir Tanrıya ihtiyacımız yok.

Demek ki İsrail'in rahipleri, bilginleri ve kâhinleri Babil'in etkisi altında düşünüyor ve yaşıyorlardı; kendileri bunun bilincinde değildi, ama bizim için bu açıktır. Bu ezici kültürün büyük mitik ve edebi hikâyeleri dışında, "günah" kaygısını, kötülük ve ölülerin Öteki dünyadaki hayaletvari, ebedi yaşamları sorusunu ve daha birçok şeyi de paylaşmaktaydılar. Ancak bunu, o zamana kadar hiç duyulmamış, hiç bilinmeyen kendi tektanrıcılık deneyimlerine sadık kalarak, Babil'e karşı gerçekleştirmekteydiler. Mezopotamyalılar onlara büyük soruların çerçevesini sunuyor,

İsrailoğulları da bunların anlamlarını değiştiriyor, işlevlerini tepeden tırnağa farkldaştırıyorlardı.

Öyleyse İsrail'in tarihi bulundukları dünyanın dilini, bilgisini ve mitlerini kullanarak kendi farkldığını ortaya koymuş ve korkunç deneyimler yaşamış küçük bir halkın tarihidir. Babil'e Sürgün (İÖ 587) İbranileri topraklarından eder, diasporayı yaratır, gelecekte bir Krallığın, hatta ölümden sonra ödüllendirilmenin ısrarlı arayışını besler. Neticede artık yerel ve ulusal olmaktan çok evrensel ve mutlak, tek ve her şeyin üzerinde olan Tanrı anlayışı güçlenir: İnsanlık tarihinin en önemli anlarmdan birini oluşturan bir keşiftir bu. İşte Batı'nın veçhelerinden biri Babil nehirleri kıyılarında oluşur. Ancak bu, önemini Mezopotamyahlara yalnızca dolaylı olarak borçludur.

L'HlSTOIRE: Yunanlılardan da söz etmiştiniz.

jean Bottero: Sözünü ettiğim gibi, klasik Yunan düşüncesinin temelini oluşturacak olan Hesiodos ve İyonyalı filozoflarda, Dicle ve Fırat arasından doğmuş konular bulunmaktadır. Bunda şaşdacak bir şey yok: Antik Yunan, henüz bu büyük gücün kıyısında yer almaktadır.

Bu demek oluyor ki, İyonyalılar, kozmogoninin büyük bir kısmını, özellikle de sürekli olarak gelişen bir madde fikrini onlardan almışlardır. Mezopotamyalılar gibi, İsrail'in tektanrıcılarına özgü Yaratıcı ve hiçlik sorunlarmı düşünmemişlerdir. Ancak, Babillilerden aldıklarıyla birlikte, yine Babilliler tarafından fazla irdelenmemiş bir yolda ilerlemişlerdir. Mezopotamyalılann yalnızca temelini attıkları "bilimsel" ve "mantıklı" bir boyut geliştirmişlerdir. Yunanlılarla birlikte, Babil türündeki mitolojiler yavaş yavaş bir felsefeye dönüşmüşlerdir. Aslında mitoloji şeyleri gerçekle değil gerçeğe benzer olanla anlatır; oysa felsefe gerçeğin arayışındadır.

L'HlSTOIRE: Daha açık olmak gerekirse.

jean bottero: Yazının bulunmasıyla, Mezopotamyaldar bir yazı şekliyle dünyanın da şifresinin çözülebileceğine, böylelikle de her şeyin yorumlanabileceğine olan inançlarını korumuşlardır. Onlar Yunanlıların ustası olacakları kavramı ve soyut yasaları bilmiyorlardı, ancak öyle bir yorum sistemi geliştirmişlerdi ki, eğer olmasaydı Yunan bilgisi ortaya çıkamazdı.

Mezopotamyaldar, dünyanın daha önceden var olan tek bir maddeden, tanrdar tarafından oluşturulduğunu düşünmektedirler. Yine bu tanrılar bir şekilde bu büyük yapıyı yönetmektedirler. Böylelikle yazgımızı belirlemektedirler. Bu yazgıyı Babilli bilgeler nesnelerin "göstergelerinden" okumakta ve çözmektedirler: Sonsuz sayıdaki beklenmedik, tuhaf, anormal görünümleri ve karakter özelliklerinden ilgili kişinin geleceğini okuyan kehanet "risalesi" "dış görünüş falının" 100 paragrafından fazlası saç özelliklerine aittir! Böylesi bir mantık, ilkel yazıda resimyazının önce "gerçek" nesneye doğrudan bağlı olmasına, ardından yavaş yavaş gösterilen nesneyle ayrışmasına pek uzak değildir. Çünkü Babilliler mucizeleri her zaman büyük bir dikkatle gözlemlemişlerdir ve hemen kendilerince bir yorumda bulunmuşlardır. Beş ayaklı bir koyun doğduğunda: Şu ya da bu kişi hastalıktan ölecektir. Bir tutulma gerçekleştiğinde: Şu ya da bu siyasi bir felaket gerçekleşecektir. Görünüşe göre Tanrılar bazı maddi fikiryazılarla (iddogramme) kendilerini ele vermektedirler ya da ortaya çıkmaktadırlar; önemli olan işte dinsel bir mantığı, bir çeşit kutsal dili ortaya koyan bu fikiryazıların çözülmesidir. Rüyaların elbette önemli bir yeri vardı.

Bu yorulmak bilmez derlemeciler, gözlemleyerek ve tahmin etmeye çalışarak, bizlere bir yığın işaret ve onların bunlardan çıkardıkları "sonuçlarının" bulunduğu kataloglar olan birçok metin parçaları bırakmışlardır. Bunlar tüm kâhinlik alanlarını kapsamaktadır: Astroloji, dış görünüş falı, tuhaf doğumlar, günlük yaşamın farklı birçok yönü... Etruria'ya kadar uzanan bölgelerde, kurban edilmiş hayvanların bağırsaklarının incelenmesiyle geleceği tahmin etme "bilimi" olan ve Romalılarda önemli bir yere sahip olacak "sakatat falında" kullanılan bronz ya da kilden ciğerler bulunmuştur; bu doğrudan Babil'den taklit edilmiştir. Aynı şekilde Mezopotamya'nın Hint astrolojisine doğrudan bir etkisi olduğundan da artık eminiz. Bu da Mezopotamya'nın özel yapısını ortaya koymaktadır.

Bu derlemeler kuşkusuz bize sıkıcı gelmektedir. Bunlardan efsanelerimizde ya da destanlarımızda bol miktarda bulunmaktadır. Ancak bunların incelenmesi bize bu insanların düşünce yapıları hakkında bilgi vermektedir. Çoğu kez bizim gözümüzde yanlış olan fazlasıyla tesadüfi bağlantdar kurmaktadırlar. Ancak rasyonel düşünceye, güçlü bir başlangıç yapmışlardır ve bazı bilim öncesi yöntemleri uygulamaktadırlar. Bu şekilde örneğin, kitap yazarları, açıklanmaya değer olayları, ikiz, hatta üçüz doğumların kayıtlarını tutmaktaydılar. Gözlemlenmemiş başka imgeler öngörmek çabasıyla yediz, sekiziz, hatta dokuzuz doğumlara kadar giderler! Aynı şekilde, kurbanların karaciğerlerinde, oldukça nadir rastlandan çift safra kesesi olduğunu saptayınca bunu karaciğer başına üç, beş, yediye kadar götürürler! Dolayısıyla saptanabilir olanın ötesine geçerler, evrensellik kaygısı güderler, "mümkün olana" kadar ilerlemek isterler.

Bu ilginç bir çalışmadır. Babil bilginleri, evrensel bir rasyonaliteye tabi olan, olasılık kurallarını genelleştirmeye ve tanımlamaya çalışmaktadırlar. Bununla birlikte, Babillilere Yunanldarın yapmış olduğu "sıçramayı" yapmak kısmet olmamıştır. Ancak Babilliler olmasaydı Yunanlılar çok önemli bir araçtan mahrum kalacaklardı.

L'HlSTOIRE: Dinin ve bilimin yanı sıra bir Babil siyasetinden söz etmek mümkün müdür?

jean Bottero: Elbette, Mezopotamya'da çok zengin bir siyasi ve hukuki yaşam söz konusudur. Bununla birlikte, Yunanldar ve Romalıların aksine, bu kültür, evrensel bir proje yaratmamıştır. Aslında Mezopotamya kutsal dünyayı, krallık şehrinin sıradüzensel ve merkezileşmiş modeli üzerine kurmakla yetinmiştir. Bununla birlikte başka kültürlere taşınabilecek "dünya çapında" bir kuram oluşturmamıştır. İskender'in, ardından da Sezar'ın büyük imparatorluk düşünceleri bu kültüre yabancıdır. Bu insanlar savaştıklarında bunu hep ticari çıkar için, başkalarının sırtından geçinmek ve en çok da ekonomik öncelik elde etmek için yapmışlardır. Başkalarında olduğu gibi, onlarda da şiddet içeren, militarizmle dolu bazı metinleri vardır, ancak bunlarda yalnızca o klasik ve budalaca coşkunluklar, gücün ve "kahramanlığın" yüceltüişi yer almaktadır. Burada bile büyük bir proje yoktur.

Dicle üe Fırat arasındaki her şehir bir diğerini kendine bağladığında, yalnızca mağluplarm Tanrılarını sindirmekle yetinirdi. Burada gerçekten bir merkeze sahip, dairesel bir evren vardır ve bu evren gerekli ticari ilişkilerini dinamik biçimde yürütür. Mezopotamya, tıpkı o dönemdeki birçok kültür gibi, "diğerlerinin" ve genel anlamda insanlığın sorunlarıyla ilgilenmeksizin, bir şeküde, dünyanın merkezinde olmakla yetinmiştir. Bu sorun, bir yandan YunanRoma dünyasının, diğer yandan da Yahudi tektanrıcılığmın sorunu olacaktır. Umarım modern Batı'nın temel direklerinin iki nehir arasmda nasıl sağlam köklere sahip olduğunu anlatabilmişindir.

Derleyen: JeanMaurice de Montremy

Sümerler Denizden mi Çıktılar? Georges Roux

Sümerlerin kökeni "büyük tarih sorunlarından" biridir; bunun nedeni bizim her şeyi bilmek isteme tutkumuzdur ve ayrıca bunun ne gibi bir öneminin olabileceği da belli değildir. Çünkü tarihçi için önemli olan bir toplumun kökeninden çok yaşam örgüsü, siyasi, toplumsal ve ekonomik örgütlenmesi ya da insanlığın kültürel mirasına yapmış olduğu katkdardır. Ayrıca, bu sorun yeni değildir: Yaklaşık yüz elli yıl önce doğmuştur. Eskiden üzerinde fazlasıyla yazdıp çizildiyse de bir çözüme kavuşmaktan çok uzaktır. Aslında, birkaç seneden beri bilim adamlarının çoğu bu konuda artık fazla kafa yormuyorlardı ve eğer yakın zamanda gerçekleştirilmiş olan arkeoloji ve jeofizik araştırmaları beklenmedik bir biçimde bu konunun yeniden açılmasına neden olmasaydı, bu soruyu memnuniyetle arşivlere kaldıracaklardı.

Başka bir yerden gelen tuhaf bir dil

Sümerlerin kökeni sorunu kayda değer bir özellik taşımaktadır: Bu soru bizi, onlar hakkında hiçbir şeyin, hatta adlarının bile bilinmediği,

İÖ III. binyılda Aşağı Mezopotamya'da doğan ve haklı olarak onların akrabaları sayılan uygarlığın tanınmadığı bir döneme götürür. Aslında, sorun başlangıçta yalnızca dildi.

Bilim adamları, yüzyıllarca süren büyük çabalar harcama pahasına, çiviyazılı işaretlerle yazılmış metinleri çözmeyi başardılar. Ustalıklarını öncelikle, XVII. yüzyıldan beri Doğu'da gezenlerin toprak üstünde buldukları ve Avrupa'ya getirdikleri üstü yazılı taşlar ve tuğlalar üzerinde gösterdiler. Ardından, Pers kralı Dareios'un yerden yüz metre yükseklikteki Behistun (İran) kayasına kazıttığı, üç dilde yazdmış olan (eski Persçe, Elamca ve Babilce) büyük yazıt üzerinde hevesle çalıştılar. Nihayet, Kuzey Mezopotamya'da gerçekleştirilen ilk kazılarda binlerce kil tablet çıkarıldı: Fransız PaulEmile Botta'nın Korsabad'da yaptığı (18431854), İngiliz Layard'ın Nimrud ve Ninova'da yaptığı (18451855) kazılardı bunlar.

1850'ye doğru, bu Asur şehirlerinden ve Babil ve civarındaki henüz keşfedilmemiş kalıntılardan gelen yazıtların büyük bir çoğunluğunun Asurca ya da Babilce olduğunu söyleyebilecek kadar bilgiye sahiplerdi. Bu diyalektlerin hepsi birbirine çok yakındı ve her ikisi de İbranice, Arapça ve Aramcayla akrabaydı, yani bunlar Sami diliydi. Ancak ne Orta Mezopotamya'dan toplanan kalıplardaki yazdar için, ne de Ninova'dan gelen iki dilli tabletlerin ikinci dili (birinci dil Asurcaydı) için aynı durum söz konusuydu. Bu ikinci dil Asurca ve Babilce metinlerde kullanılan işaretlerin aynısını kullandığından ve Asur okullarındaki öğretmenlerin öğrencileri için hazırladıkları "ilk okuma kitapları" bu göstergelerin telaffuzlarını gösterdiğinden, bu metinler sessel olarak "okunabiliyor" hatta yapısı tahmin edilebiliyordu, ancak anlamak mümkün değildi.

Aslında onların durumu herhangi birimizin örneğin Latince karakterlerle yazdmış Vietnamca bir metin karşısında düştüğü durum gibiydi. Bununla birlikte kesin olan bir şey vardı: Mezopotamya'daki bu öteki dil ne Samice, ne Persçe, ne de Elamcaydı ve, aynı karşılaştırmayı yaparsak, Vietnamca Fransızcadan ne denli farkhysa, bu dil de Asurcadan ya da Babilceden o denli farklıydı.

1852'de Asurbiliminin en önemli öncülerinden İngiliz Sir Henry Creswicke Rawlinson, bu gizemli dilin görünürdeki dilbilgisel yapısını temel alarak, dilin, tüm orta Asya halkını kapsayan İskitler ya da "Turanlara" ait olduğunu öne sürmüştür. Ertesi yd, bu düi "Akadca" olarak düşünmüş (Antik Mezopotamya'nm bir parçası olan Akad adından) ve bu dildeki add dizgesinin özellikle Moğol ve Mançu düleriyle bir akrabalığı olduğunu söylemekten de çekinmemişti. Ancak on yedi yıl sonra, 1869'da büyük Fransız Asurbilimci Jules Oppert bu dile "Sümerce" demeyi önermiştir. Oppert Mezopotamya hükümdarlarının seve seve kendilerine mal ettikleri "Sümer ve Akad Kralı" unvanını temel alıyordu. Gerekçesi de şuydu: Aradaki zamanda bulunan kimi metinlerde Akad adı Babü bölgesini ifade ediyor olmalıydı; burada yazıtların birçoğu Babilce ya da komşu bir Sami dilindeydi; ama bu dil daha eskil olması gereken Akadcaydı⁴. Öyleyse, "Sümer" adı Güney Mezopotamya'yı göstermekteydi; burada ise dağınık halde birçok tablet bulunmuştu ve Oppert'e göre bunlardaki yazdar Türkçe, Macarca ve Finceyle akrabalığı bulunan diğer bir dildeydi.

Bu ilginç düin asıl kaynağıyla ilgili sorunun gündeme gelmesiyle birlikte ilk kez bu dili konuşan, muhtemelen de yazan toplumun kökeninin ne olduğu sorunu ortaya çıkmıştır. Bu sorun, Sümer ülkesindeki birçok höyük (teli) kazdmadan ve bu bölgenin tek bir taşı büe ele alınmadan çok önce gündeme gelmiştir. Rawlinson ve Oppert yalnızca dil "akrabalığını" öne sürmüş olsa da, birtakım kişiler Sümerlerin, Moğolların, Mançuların, Türklerin ve FinUgurlarm ortak kökeni olan Ön Asya'dan gelip gelmediklerini sorgulamaya başlamışlardı bile. Bu sav ortaya atddıktan sonra atdacak tek bir adım kalmıştı ve bu adımı dönemin birçok gazetecisi ve popüler büimcisi atmıştır. Bugün artık kabul edümeyen bu sav, uzmanlar arasında bile fazla rağbet görmemiştir. Ünlü bir yazıtbilimcisi olan Fransız Joseph Haldvy, çeyrek yüzyd boyunca (18741900), Oppert'in "Sümerce"sinin yalnızca gizli bir yazı, kimi gizli bilimlerin saklanması için AsurBabil kâtipleri tarafından icat edümiş bir tür kod olduğu görüşünü sıkı bir biçimde savunmuştur. Sonunda, istemeyerek de olsa, meslektaşlarının fikirbirliğine boyun eğmiştir.

Günümüzde uzmanlar bu iki düli metinler sayesinde, Mezopotamyalı kâtiplerin bize miras bıraktıkları tableder halindeki gerçek "sözlükler" ve hem bilimi hem hayal gücünü ve hem de sabrı gerektiren çalışmalar sayesinde Sümerceyi fazla güçlük çekmeden okuyabilmektedirler. 1852'den beri ortaya atılan tüm dilsel varsayımlar (bunlara "Kafkas" ya da "HintAyrupa" da dahildir), bir kenara bırakılmıştır. Ortak görüşe göre bu dil, yapısı itibariyle geniş "bitişimli" diller grubuna (ki bu diller Amerika'dan Afrika'ya, Ön Asya'ya, Polinezya'ya kadar uzanmaktadır) ait olsa bile, biçimsel olarak yaşayan ya da ölü hiçbir dile benzememektedir. Filoloji Sümerlerin kökeni sorununa hiçbir şekilde çözüm getirememektedir.

Karadan mı denizden mi?

Oppert'in tamamen dil temeline dayanan muhteşem Sümerler "icadı" ile Sümerlerin başka bir Fransız tarafından tam olarak keşfedilmesi arasında sekiz yılın geçmesi gerekmiştir.

Basra'da Fransız konsolosu olan Ernest Sarzec 1877'de, Sümer ülkesinin en önemli şehirlerinden olan, uzun süre Lagaş olarak adlandırdan, ancak bugün gerçek adı Girsu olarak bilinen şehirdeki Tello kazdarını başlatmıştır. Bu kazılar ve 1899'dan itibaren Tello'nun yaklaşık 100 kilometre kuzeybatısında bulunan Amerikan Nippur kazılarında yalnızca Sümerce yazılmış birçok metinle birlikte büyük önem taşıyan tapmaklar, mezarlar, heykeller, vazolar, mücevherler, silindir mühürler ve başka birçok nesne ortaya çıkarılmıştır. Uzun bir süre boyunca tanınmayan Sümerler (çünkü Asurların ve Babillilerin tersine ne Kutsal Kitap'ta ne de Yunan yazarlarda adları geçmişti), bir anda gerçek, hatta yaşayan bir toplum haline gelmişlerdi. Yalnızca tarihe girmekle kalmamışlardı, aynı zamanda, büinen en eski tarihi yazıtların yazarları olarak, yakında onların tarihi "yarattığı" da öğrenilecekti.

Ancak, aynı anda kökenleriyle ilgili sorun yeniden su yüzüne çıkmıştır, çünkü Sümerlerin iyice yerleşmiş olduğu Mezopotamya'ya bir anda "yabancı" olduğu düşünülmeye başlanmıştır. Yalnızca, AddisAbeba'dan Babil'e kadar uzanan ve onları neredeyse tamamen çevreleyen geniş bir HamiSami dünyasında bir çeşit kümecik oluşturmakla kalmıyorlardı (tek komşuları doğuda Elamlardı); aynı zamanda Sümerlerin ne fiziksel görünümlerinin, ne de giyim tarzlarının Asurlara ve Babillilere benzemediğine inanılıyordu. Söz konusu olan başka bir toplum, başka bir ırktı.

1906'da Almarı tarihçi Gduard Meyer de bu konunun altını çizmiştir. Uzun saçlı, sakallı, uzun kafalı, tombul ve burunları kemerli, kaim dudaklı Asurluların tam tersine Sümerler yuvarlak kafalı, çıkık ama ince burunlu, ince dudaklıydılar ve kafalarıyla yüzleri traşlıydı. Ayrıca Asurlular kenarları işlemeli uzun elbiseler giyerken, Sümerler yalnızca, kaba yünden bir etek, üzerlerine de olsa olsa bir omuzlarını açıkta bırakan bir harmani almaktaydılar. Kuşkusuz Sümerler başka bir yerden gelmişlerdi, diye ekliyordu Meyer, sakallı tannlarını benimsedikleri Samilerden sonra gelmişlerdi Mezopotamya'ya. Ama nereden?

King (1910) ve Jastrow (1916) gibi diğer tarihçilerse Sümerlerin ancak dağlık bir bölgeden gelebileceklerini, çünkü "ülke" ve "dağ" için aynı KUR işaretini kullandıklarını ve tapınaklarının (zigguratlar) kademeli bir yapıya sahip olduğunu söylüyorlardı, ki bu da eski tapmç yerlerinin yükseklerde bir yerde kurulu olduğunu kanıtlıyordu. Oysa Mezopotamya'nın üç tarafı dağlarla çevriliydi: Kuzeybatıda Amanos ve Lübnan, kuzeyde Kafkas ve doğuda ülkeyi İran platosundan ayıran Zagros dağları. Daha çok Zagros dağları üzerinde durulmaktaydı çünkü diğer dağlara göre Mezopotamya'ya en yakın olandı ve iran'ın güneybatısında gerçekleştirüen (tam olarak Susa'da) kazılarda çok önemli olduğu kadar eski bir uygarlık olan Elam uygarlığı keşfedilmişti.

Ancak Sümerler İran'dan yürüyerek (ya da eşek sırtında) kolaylıkla gelebilmişlerse, yine doğuda, ama daha uzakta bulunan daha dağlık başka ülkelerden de gelmiş olabilirler miydi? Örneğin, dücilerin öne sürdüğü Ön Asya bölgesinde yer alan Belucistan, Afganistan ya da Altay'dan. Öyleyse, önce az çok uzun bir kara yolculuğu yaptıktan sonra Umman Körfezi'ne ulaşmış, oradan da İran körfezine çıkarak, deniz yoluyla gelmişlerdi. Bu "deniz" teorisine göre Sümerler başlangıçta Irak'ın en güney ucuna, yani Antikçağ'da, bugünkü ortak kollarının birleştiği Şattülarap'ın 300 küometre kuzeyinde, Körfeze ayn ayrı döküldükleri bilinen "Dicle ile Fırat'ın ağzına" yerleşmişlerdir.

Bir de, BelUsur'un (Berossos) sözünü ettiği efsane vardır. BelUsur, İskender'in halefleri tarafından Yunanldaşnrdmış hir ülkede, İÖIII. yüzydda yaşamış olan Babilli bir rahipti ve Helen hükümdarı I. Antiokhos'a (İÖ 281260) adadığı, ülkesinin tarihini kötü bir Yunancayla anlattığı Babyloruaka adlı bir kitap yazmıştır. Bu yapıt kaybolmuştur, ancak IS I. yüzydda yazar Alexandros Polyhistor'un yapmış olduğu özetin bölümleri, çağdaşı Yahudi tarihçi Flavios İosephos tarafından, IV. yüzyddaysa piskopos Caeserealı Eusebios tarafından muhafaza edilmiştir. Babyloniaka'nm ilk bölümlerinde BelUsur, Babil'de yaşayan halkın başlangıçta "yasaları olmaksızın, tıpkı vahşi hayvanlar gibi" yaşadıklarını söylemektedir. Ancak, Oannes adlı yarı insan, yarı balık tuhaf bir yaratık, "Babil'e komşu bir yerden", Eritrea denizinden çıkmıştır (Kızıldeniz'e aynı zamanda da İran Körfezine verilen ad), ve bu vahşüerle birlikte bir süre yaşamıştır. "Onlara edebiyat, bilim ve her tür tekniği öğretmiştir. Aynı zamanda, şehirler kurmayı, tapınaklar inşa etmeyi, yasalar çıkarmayı ve yeryüzünü ölçmeyi de öğretmiştir. Tarımı ve meyve toplamayı öğretmiştir ve genelde insanlara uygar yaşamla ilgili bilgileri vermiştir." Ardından tüm gecelerini geçirdiği denize dalmıştır, çünkü "o bir amfibiydi". Bu fantastik hikâyede bir parça gerçeklik olabilir miydi? Bu hikâye, denizden gelen insanların bir gün karaya çıkıp hâlâ tarihöncesi dönemde yaşayan Mezopotamya'ya uygarlığı getirdikleri biçimindeki (Sümerlerin yaptığı gibi) değişikliğe uğramış, gizemli bir geleneğin yansıması olabilir miydi?

Bu düşünceler tartışdırken I. Dünya Savaşı patlak verdi. Altı yd boyunca ara verilen Yakındoğu'daki arkeolojik araştırmalara 1920'de yeniden başlanmıştır ve bu çalışmalar, bugüne kadar fazla keşfedilmemiş olan Suriye, Türkiye ve Indus vadisi gibi birçok ülkeye kadar uzanmıştır. Mezopotamya'daki kazdar çoğalmış, daha da bilimselleşmiş ve kırk yıl gibi bir sürede (19201960) Fırat ile Dicle uygarlıkları hakkında bilinenler, hatta edindiğimiz başka birçok düşünce tamamen alt üst olmuştur.

Eridu 'rvurı gösterdikleri

Öncelikle, Girsu ve Nippur dışında başka birçok Sümer şehri ortaya çıkarılmıştır: Özellikle de Ur ve onun altınla dolu ünlü kraliyet mezarlığı (bkz. s. 50); Gılgamış kahramanmm anavatanı olan, Sümer sonrası en güzel tapmakları ve bilinen en eski metinleri barındıran ünlü Uruk şehri ve daha sonra üzerinde duracağımız küçük Eridu şehri. Sümer dışındaki diğer önemli kazdar şunlardır: Kiş, Mari ve Diyala vadisindeki antik şehirler (Tel Asmar, Haface, Tel Agrab). Bu kazdar, Sümer uygarlığının bütün Mezopotamya'ya ve daha da ötelere yapmış olduğu etkiyi ortaya koymuştur. Bu kazılardan elde edilen sonuçlar ayrı bir Sümer ırkı kavramım sıfıra indirmiştir; zira kel kafalı, yün etekli Mari ve Diyala Samileri ortaya çıkarılmış, Sümer mezarlarında da hem yuvarlak kafalı (brakisefal) iskeledere hem de uzun kafalı (dolikosefal) iskeletlere rastlanmıştır. Bu sayede nispeten daha geç döneme ait zigguratlar'ın eski tapınakların kurulduğu yerlerde oluşturulduğunu ve bunun amacının da yalnızca tanrdarı ölümlülerden daha yüksekte tutmak olduğunu gösterdi. Sonuç olarak, yazı uzmanları binlerce şey arasından "dağ" (KL/R) işaretinin yalnızca yabancı ülkeler için kullanddığmı, Sümer ülkesi için KALAM işaretinin kullanıldığını ortaya koymuşlardır. Tek sözcükle, bugün bizi şaşırtacak derecede çürük temeller üzerine oturtulmuş olan bu varsayımlar ciddi bir şekilde sorgulanmaya başlamıştı.

Ancak bu kazıların en büyük kazancı, Mezopotamya'nın bugüne kadar bilinmeyen tarihöncesini ve proto tarihini gün ışığına çıkarmasıydı. Yontma taş devrinde (80 000 ile —40 000 arası) Irak Kürdistanı'nda Şanidar mağarasından, tarihin şafağında Sümer ülkesine kadar (yaklaşık IÖ 2800) Dicle ile Fırat arasında önce Cilalı taş devrine, ardından da Kalkolitik devre ait birçok kültür birbirini izlemiştir; bu kültürlere, daha iyisi olmadığından, ilk kez keşfedildikleri yerlerin adları verilmiştir: Carmo, Hassuna, Halaf, Ubeyd, Uruk, Cemdetnasr. Bu kültürlerin her biri kendilerine özgü özellikler taşımaktayddar. Bunlann içinde en göze çarpanı, kimi zaman kaba (Carmo), kimi zaman bezemeli (Hassuna, Halaf, Ubeyd, Cemdetnasr), kimi zaman da bezemesiz (Uruk) çömleklerdi. Bu seramiklerin yayılma alanı ya göreceli olarak Mezopotamya'nın kuzeyiyle sınırlanmış (Halaf) ya da bu bölgenin tamamına yaydmıştı (Ubeyd, Uruk). Bununla birlikte dinsel yapılarla birlikte bu çömlekler, Orta Mezopotamya'da yerleşimin, bugüne kadar sanıldığından daha da eskiye dayandığını göstermektedir. Bu saptamayı da Eridu kazılarına borçluyuz.

Eridu yalnızca on beş kilometre uzağındaki Ur'la karşılaştırıldığında, hiçbir zaman büyük bir şehir olmamış, ama Sümer geleneğinde önemli bir yere sahip olmuştur. Aslmda, Amerikalı Sümer bilimci Thorkild Jacobsen tarafından 1939'da yayımlanan büyük Sümer Kralları Listesi'ne göre, bu şehir tüm Mezopotamya şehirleri içinde en eskisiydi; Tufandan çok önce ilk kez "krallık gökten buraya inmişti" ve Alulim ve Alalgar admdaki ilk iki hükümdarı BelUsur'un yapıtında değiştirümiş ve Yunanldaştırılmış bir biçimde (Aloros ve Alaparos) geçmekteydi; BelUsur'a göre bunlardan ilki "ülkenin ük kralının", ikincisi de onun oğlunun adıydı.

1946 ile 1949 yılları arasında Eridu'da kazı yapmış olan İngiliz Seton Lloyd ve Iraklı Fuad Safar, bir mezarlığı, "saray" adlı büyük bir binayı ve Ur'un Üçüncü Hanedanlığı (yaklaşık İO 21002000) döneminde inşa edilmiş bir ziggurat'm kalıntılarını gün ışığına çıkarmışlardır. Ancak bu ziggurat'm bir köşesinde birbiri üzerine inşa edilmiş 18 ilginç tapmakla karşdaştılar; bu da bu şehirde uzun süre birilerinin yaşadığını ve belki de aynı tanrıya tapınıldığını kanıtlamaktaydı. Her bir tapmakta tanrıya sunulmuş olan balık kalıntılarına bakddığında bu tanrının, Sümerlerin su tanrısı Enki ya da onun eşdeğeri olabileceği düşünülmektedir.

Çömlekler en yüzeydeki 5 tapmağın tarihini Uruk döneminin başlangıcı olarak (İO 3700'e doğru) ve ondan sonraki 6 tapmağı da Ubeyd dönemi (İÖ 45003500) olarak belirlememizi sağlıyordu, ancak en derindeki tapınaklarda bulunan bezemeli seramikler Ubeyd dönemininkilerden çok farklıydı. 14'ten 12. katmana kadar olan seramikler, Uruk'ta kazı yapan Alman arkeologların bu şehrin yakınlarındaki Kal'at Hacı Muhammed'de bulduklarının aynısıydı, ancak, çok daha zarif olan 18 ila 15. katmandakiIerin hiçbir benzeri yoktu. Böylelikle bu seramiklere "Eridu seramiği" adı verildi. Artık, Eridu seramiklerinin yalnızca bu şehrin civarıyla sınırlı bir alana yayddıklarını biliyoruz, buna karşın Hacı Muhammed'deki seramikIerse, Kiş'in kuzeyinde Rasel Amiya'ya kadar görülmektedir, ki bu da Eridu'nun 240 kilometre uzağına kadar uzandığı anlamına gelmektedir. Hacı Muhammed ve Rasel Amiya'nın "höyük", yani yapay tepeler olmadıklarının altını çizmek gerekir, bunlar Eridu'nun derin kademeleri gibi, Mezopotamya ovasının şimdiki seviyesinin altında yer alan, tesadüfen (Fırat kıyısında oluşan bir toprak çökmesi sonucu ya da bir kanal açdırken) bulunmuş antik şehirlerdir. Şunu da eklemek gerekir ki Eridu seramiği kimi yönlerden Halaf seramiğiyle benzerlikler göstermektedir ve katman yapısı dolayısıyla IO 5000 yılı olarak tarihlendirilebüir.

Aralıksız devam eden bir yerleşim

İşte bu şekilde, çok eski dönemlerde, bütün Mezopotamya'da, bize hiçbir metin bırakmadıklarından dolayı adlarını ve tarihlerini asla bilemeyeceğimiz birçok toplum yaşamıştır. Arkaik çiviyazı işaretlerini taşıyan ük kü tabletler ancak İO 3200'e doğru Uruk'un kültür katının 4b katmanında ve Uruk'ta ortaya çıkmıştır. Ne yazık ki bu ük metinler (dünyanın en eski metinleri) yalnızca "logogramlardan" (bir sözcüğü temsil eden resim) oluşmaktaydı ve dilbUgisel ügeçler olarak kullanılan ve sessel değerleri olan işaretlerden yoksundu. Dolayısıyla bunların Sümerce yazıldıklarından emin olamamaktayız. Zaten, büyük Sümer bilimci Benno Landsberger 19431945 yılları arasında Sümerlere özgü metinlerde, özellikle Fırat (.Buramın) ve Dicle (İdigna) gibi nehir ve şehir adlarıyla birçok meslek ve nesne adlannın ne Sümerce ne de Samice olduğunu saptamıştır. Öyleyse, Sümerler kendüerinden önce Mezopotamya'da yaşamış olan X toplumunun sözcüklerini almışlardı.

Tüm bu keşiflere karşm Sümerlerin kökeni hâlâ karanlıktı. Hatta gittikçe karmaşıklaşmakta ve şimdi de zamandizinsel bir sorunla ikiye katlanmaktaydı: Sümerler büyük olasılıkla İÖ 3000 ydında Mezopotamya'ya geldilerse tarihöncesi kültürlerden birinin taşıyıcısı mıyddar, eğer öyleyse hangisinin? Ve nereden geliyorlardı?

Bilim adamları bu sorunun cevabını vermekte güçlük çekiyorlardı. Genel olarak, Eridu'nun üst üste binmiş tapınaklarının kanıtladığı kültürlerin devamlılığı olgusundan etküenmiş olan arkeologlar (Seton Llyod, Frankfort), Sümerlerin gelişinin Ubeyd döneminin başlangıcıyla (İÖ 45003500), hatta Eridu dönemiyle kesiştiği fikrini savunma eğilimindeydiler. Filolog olan Speiser ve Kramer'sa oldukça geç gelen yazının bulunması, Sümer edebiyatında diğer toplumlannkine (Yunan, Germen ve Hindu) benzer bir "kahramanlık dönemi" geleneği, ve bezemeli çömleğin (Ubeyd) yerini bezemesiz çömleğin (Uruk) alması temeline dayanarak, Sümerlerin gelişini Uruk döneminin başlangıcı (yaklaşık İÖ 3500) ya da daha sonrası olarak saptamışlardır. Ancak Sümerlerin çıkış noktası gizemini hep korumuştur: Yakmdoğu'da ve Hindistan, Pakistan, Afganistan, Kafkasya ve Önasya'da 19201960 yılları arasında gerçekleştirilen birçok kazıda, aslında Sümer uygarlığı hakkında bildiklerimizle yakından uzaktan ilgisi olan hiçbir şey bulunamamıştı. Elimizde yine eski varsayımlar kalmıştı. 1951'de, Amerikalı Asurbilimci Speiser uzun bir makalesinde, tek bir kanıt sunmaksızın, Mezopotamya'ya Uruk döneminde gelen Sümerlerin "her ne kadar geldikleri ülke dağlık bir bölge olsa da, büyük olasılıkla deniz yoluyla, doğudan geldikleri" sonucuna varmış ve şu soruyu ortaya atmıştır: Geldikleri yer Kafkasötesi, Hazarötesi, Yukarı Asya olabüir mi? Yalnızca Fransız AndrĞ Parrot Anadolu üzerinde durmaktadır; İran nasıl bezemeli seramiğin merkeziyse, Anadolu da çömlekçiliğin geleneksel merkeziydi. Ona göre Sümerler, Uruk dönemi başında kuzeyden, Fırat vadisini izleyerek gelmişlerdi. İlginç bir varsayımdı, ancak tıpkı "deniz" varsayımı gibi somut kanıtları yoktu.

Sümerlerin, Mezopotamya'yı fethetmeden önce, Vikingler gibi geçtikleri bu Basra körfezi hakkında ellili yılların sonunda ne biliniyordu? Kimi metinlerdeki bilgiler dışında aslında çok az şey biliniyordu.

Birçoğu İO 2300 ve 1800'e dayanan ve kraliyet yazıtlarıyla idari tabletler olan bu metinler, Tilmun, Magan ve Meluhha adı verilen ülkelerden yola çıkan, ardından da Körfez adı verilen "Acı Göller"de (ya da "İç" ya da "Yükselen Güneşin" denizi) dolaştıktan sonra Babil yakılarmdaki Ur ve Agade nehirlerinin limanlarına palamarlayan gemileri anlatmaktaydılar. Meluhha'dan altın, "değerli kırmızı akik", fildişi nesneler, çeşitli ağaç özleri getirirlerken, Magan'dan "görkemli bakır"ı ve Sümerli heykeltıraşların, Girsu prensi Gudea'nın şu anda Louvre müzesinde bulunan heykelinin yapımında kullandıkları güzel siyah taşı, diyoriti getirmekteydiler. Tilmun'sa, ticari mallarını transit geçirdikleri bir bölge gibiydi. Mezopotamyaldarın değişim aracı olarak ne kullandıklarını bilmemekteyiz. Kuşkusuz tahıl, çömlek, kumaş, işlenmiş nesneler kullanıyorlardı. Her koşulda ticaret gelişmişti ve Akad kralı Maniştusu'dan (yaklaşık İO 22692255), Asur kralı II. Şarrukin'e (Sargon) kadar (İÖ 721705) Mezopotamya hükümdarları, çevresini ele geçirerek ya da buralara kendi koruyucularını göndererek dönem dönem ticareti tekellerine alma girişiminde bulunmuşlardır. Bugünse, bu üç ülkeyi neredeyse kesin bir şekilde belirleyebiliyoruz. Meluhha çok büyük bir olasdıkla, III. binydın sonunda oldukça ilgi çekici bir uygarlığın geliştiği İndus vadisiydi. Magan'msa, zengin bakır madenleri ve püskürük kayaları bulunan bugünkü Umman olma olasılığı neredeyse kesindir; eski Tilmun'un da Bahreyn adasında olduğu konusunda fikir birliğine varılmıştır. Ancak, 19061925 ydları arasında bir kısmı kazılan ancak kayda değer bir şey bulunamayan binlerce höyüğün yer aldığı bu ada dışında, Basra Körfezinin Batı yakasının tamamı ellili ydlarda arkeologlar için bilinmeyen topraklardı.

Petrol tüm bunları değiştirdi. Petrol Körfez kıyısındaki ülkelere zenginliği ve ardından özgürlüğü vermiş, ülke yöneticilerinde ulusal bir duygu yaratmıştı; bu nedenle bu yepyeni devleder, uzak geçmişlerini yeniden bulabilmek amacıyla yapılacak araştırmaları cesaretlendirmiş, parasal destek vermiş, hatta bu araştırmaları bizzat kendileri yapmaya başlamışlardır. 1953'te Danimarkalılar tarafından büyük bir başarıyla kazdan Bahreyn'den sonra Kuveyt'e ait olan Faylaka adası, ardından da Katar, Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan civan ve son olarak da Umman'da kazılar gerçekleştirilmiştir. Günümüzde birçok Amerikalı, ingiliz, Danimarkalı, Fransız misyonlar uzun süre dışlanan Yakındoğu'nun bu bölümünde, höyükler kazarak, mezarlar açarak, numuneler alarak çalışmalar yürütmektedirler. Elbette bu çalışmaların, bir başka deyişle, bu otantik "arkeolojik devrimin" sonuçlarının geniş halk kidelerinin bu konuda yeterince bügilendirilmemesi şaşırtıcıdır bir bütün olarak tablosunu oluşturmak için çok erkendir, ancak bu çalışmalarda kayda değer üç nokta su yüzüne çıkmaktadır: Öncelikle bu bölgelerin nüfusu, Antikçağ'da, altmışlı yıllardaki büyük petrol "patlaması"ndan önceki dönemden daha fazlaymış gibi görünmektedir. Ardından, İÖ III. binyüda Bahreyn'de, Körfez'in kimi kıyı bölgelerinde ve Umman'da kimi zaman basit, kimi zamansa ilgi çekici özgün kültürler vardı ve bu kültürler Mezopotamya, Doğu İran, Belucistan ve İndus vadisiyle yakm ilişki içindeydiler. Son olarak, Mezopotamya'yla olan ticari ve belki de siyasi ilişkiler metinlerin ileri sürdüğünden çok daha eskilere dayanmaktaydı, çünkü Cemdetnasr seramiğinin izleri (yaklaşık İÖ 3100) Umman'ın merkezine kadar, Ubeyd, hatta Hacı Muhammed çömlekçiliğinin izleri de bütün Suudi Arabistan kıyısı boyunca Bahreyn ve Katar'a kadar görülebilmektedir.

Körfezin altında Sümerler mi?

Jeoloji ve jeofizik gibi başka alanlarda gerçekleştirüen araştırmaları petrole borçluyuz, ancak bu araştırmaların sonuçları kimi zaman Körfezin ve komşu ülkelerin tarihine, tarihöncesine ve arkeolojisine de etki etmektedir. Bu araştırmalar arasından burada yalnızca 19641965 yıllarında Alman okyanus araştırma gemisi Meteor'un jeologları tarafından gerçekleştirilen deniz altı araştırmalarına değineceğiz, çünkü konumuzla doğrudan ilgisi bulunmaktadır. Gerçekten de bu araştırmalar uzun zamandır bilinen bir şeyi onaylamamızı ve tarihlendirmemizi sağlamıştır: Basra körfezinin seviyesi, dört defa Avrupa'nın ve Amerika'nın kuzeyini kaplamış devasa buzulların oluşmasına ya da erimesine bağlı olarak bütün Pleistosen ve Holosen dönem boyunca inip çıkmıştır.

İÖ 70000'e doğru, son iki buz çağı (Riss ve Würm) arasındaki ısınma döneminde, Körfezin seviyesi şimdiki düzeyinden yaklaşık 8 metre kadar yüksekteydi, bu da sulann Mezopotamya ovasının büyük bir bölümünü kapladığı anlamına gelmektedir. Ardından seviye, havaların soğuyup buzulların tekrar oluşmaya başlamasıyla inmeye başladı ve İO 14000'e doğru Würm buzlanmasının doruk noktasında seviyesi en düşük değere ulaştı (120m). Demek ki Körfez, doğrudan Umman körfezine dökülen Dicle ve Fırat nehirlerinin (ya da günümüzdeki Şattülarap) geçtiği geniş bir ovaydı. Ardından buzulların geriye çekilmesiyle Basra Körfezi, önce yavaş yavaş ardından hızla yükseldi. Körfezin ucu İÖ 12000 yılına doğru Katar yarımadasının doğusunda, İÖ 10000'e doğru Kuveyt'le Bahreyn arasına, İÖ 8000 civarında 100 kilometre daha kuzeye; İÖ 6000'e doğru Kuveyt enlemine; son olarak da İÖ 4000'e doğru şu anki konumuna ulaştı. İÖ 3000 yılına doğru sularm bir kez daha yükselmesiyle seviyesi 3 metre daha yükselmiştir ki bu da Aşağı Mezopotamya'nın sular alanda kalması için yeterliydi ve yavaş yavaş inen nehirlerin giderek alüvyon taşımasıyla deniz çekilmiştir; Ur şehri İÖ 2800'e doğru kıyının 20 ila 30 kilometre uzağında bulunmaktaydı.

Öyleyse, İÖ 140003000 yılları arasında bugün Körfezin dibi olan bölgenin bir ya da iki büyük nehirle, onun kolları ve serpiştirilmiş göllerle sulanan geniş bir vadi olduğu ve yaşanabilir olduğu düşünülebilir. Belli bir dönemden itibaren bu dönemin tarihini saptayabilmiş değiliz bu vadide Sümerlerin, ya da en azından atalarının yaşadığını hayal etmekten kendimizi alamamaktayız.

Yalnızca alçak sesle söylemeye cesaret edilebilen bu varsayım kimi sorunları çözme avantajına sahiptir. BelUsur tarafından anlatılan efsaneye mantıklı görünen bir temel oluşturmaktadır. İnsanbalık Oannes, suların yükselmesiyle geri çekilen sözcüğü sözcüğüne söylemek gerekirse "denizden çıkan" ve Eridu civarına, ardından da tüm Aşağı Mezopotamya'ya yerleşen bu halkı temsil ediyor olabilir.

Ayrıca, eğer Eridu, Hacı Muhammed ve Ubeyd'de bulunmuş bezemeli çömlekleri ÖnSümerler'in (bugün bunların "Ubeyd seramiklerinin" birbirini izleyen değişkeleri olduğu kabul edilmektedir) yaygınlaştırdığı kabul edilirse, bu varsayım, bu seramiğin Katar'da, Bahreyn'de ve Körfezin kuzeybatı kıyısında, hatta Irak'ın en güneyinde ortaya çıkışıyla bağdaşmaktadır.

Nihayet bu varsayım Sümerlere ait, varoluş nedeni pek bilinmeyen bir kavramı açıklığa kavuşturabümektedir: Bu, en eski Mezopotamya hikâyesi olan Tufan'ın⁵ sonunda başvurduğu "kayıp cennet Tilmun" kavramıdır. Sümerli Nuh, Ziusudra, gemiden çıkıp bir kurban adadığında tanrıya dönüşerek "geçiş ülkesi, Tilmun ülkesine, güneşin doğduğu yere" yerleşir. Ancak bu konudaki en açıklayıcı metin, boşluklar olmasına karşın iyi muhafaza edilmiş "Enki ve Ninhursag Miti"⁶ başlıklı bir şiirdir.

Kanıtlanamamış, gerekli de olmayan bir varsayım

Bu tuhaf ve karmaşık mitte aslında, sulann tanrısı Enki ile yer tanrıçası olan karısı Ninhursag'ın başrolde olduğu, Tilmun'da geçen, cinsel yaratılış hikâyesidir. Mitte Enki, kırları ve meyve bahçelerini sulamak, ardından da karısını hatta sırasıyla kızlarını ve torunlarını döllemek, böylelikle de tanrıçaların doğması ve sonunda da muhtemelen sihirli olan 8 bitki üretmek için Tilmun'da tatlı su çıkarır. Ancak bu bitkileri yer ve bu hareketinden dolayı toprak tanrıçası tarafından lanetlenir, ağır bir hastalığa tutulur. Ancak, kaçmış olan Ninhursag geri gelir, ona acır ve 8 iyüeştirici tanrı yaratır (vücudunun acı çektiği her bölümü için bir tane); Enki bunlara bazı tanrısal işlevler ya da bölgeler verir. Bu noktada, Magan'm Ninsiküla tanrısına, Tilmun'un da Ensah (aynı zamanda Enzak ya da Inzak olarak da yazdabilen) tanrısına verüdiğini belirtelim. Oysa Inzak adı Bahreyn ve Faylaka adasında bulunan, II. binyılm başlangıcına ait yazıtlarda geçmektedir. Ancak bizim konumuz açısından mitin en önemli bölümü, hikâyeyi başlatan Tilmun betimlemesidir. Son çevirmeni Philadelphialı profesör Kramer'dan alıntılanacak olursa, Tilmun, ne hastalığın ne de ölümün hüküm sürdüğü "yaşayanların ülkesi", "saf, "temiz", "ışıtdı" bir ülkedir:

Tilmun'da karga çığlık atmaz, Ittidu kuşu ittidu çığlığını atmaz, A rslan öldürmez

Kurt kuzuyu yakalamaz, Oğlakları yiyen vahşi köpek görülmemiştir. Gözleri ağrıyan biri "gözlerim ağrıyor", Başı ağrıyan biri "başım ağrıyor" demez, Yaşlı kadın "yaşlı bir kadınım" demez, Yaşlı bir erkek "yaşlı bir erkeğim" demez.

Kısacası, bir rüya ülkesi, gerçek bir Cennet; çok uzun zaman önce bir daha geri dönmemek üzere topraklarını terketmek zorunda kalan insanların hayalindeki yerler de öyledir.

Öyleyse, Sümerler (en azından ataları) Tilmun'dan, yani Bahreyn adasından ya da sözcüğün geniş anlamıyla, bu adayla Kuveyt arasındaki Körfezin bugün sular altında olan bölümünden gelmiş olabilirler mi?

Buna olumlu cevap vermekten ve Atlantis fanatikleri gibi bir mitte ayak diretmekten kaçınalım. Basra körfezinin derinliklerine gömülmüş bir "tarihöncesi Sümer" varsayımı son derece cazip gelmektedir ancak, inandırıcdığını azaltan zamandizinsel, jeolojik ve arkeolojik birçok itirazla karşı karşıyadır. İÖ 14000'den 10000'e kadar olan üst paleolitik dönemde, Bahreyn enleminde Körfez bölgesi sular altında değildi; bu dönem öntarihsel bir kültürün yer alamayacağı kadar erken bir dönemdir. Ayrıca, coğrafyacı VitaFinzi'ye göre Körfezin dibindeki akarsu tortularının azlığı ve girişinde gerçek bir deltanın olmayışı (kuşkusuz bu dönemde fazlasıyla geri çekilmiş olan akarsuyun ya da akarsuların çok eğimli olmasından dolayı), "genel olarak susuz ve bazı bataklıkların bulunduğu bir çöküntü" yapmış olmalıydı. Dikkate değer bir diğer nokta: Bahreyn'de, Katar'da ya da Körfez kıyısında Eridu seramiğine (oysa en eskisidir) rastlanmamıştır ve burada bulunan Ubeyd seramikleri daha geç bir döneme aittir.

Dahası, "deniz altı" varsayımının önemli bir eksikliği vardır: Bu varsayım kanıtlanamaz■ Körfezin dibindeki topraklarda bugün ne bulmayı umuyoruz ki, Sümerlerin ve onların öncüllerinin normal yerleşim yerleri olan sazdan kulübeler, kerpiçten ve pişmiş tuğladan yapılmış evler mi? Ayrıca bu varsayım, Enki ve Ninhursag mitini açıklamak için bile gerekli olmayan bir varsayımdır. ÖnSümerlerin, ister doğudan ister batıdan (yani Mezopotamya'dan) gelmiş olsunlar, Körfez kıyısında ve Bahreyn'de kalmış ya da koloniler ya da ticarethaneler kurmuş, ardından buraları başka toplumlara bırakmış oldukları düşünülebilir. Böylelikle daha sonradan Sümerler "güneşin doğduğu" bu uzak ülkeleri kayıp bir Cennet olarak mitleştirmiş olabüirlerdi; tıpkı Kenan'a yerleşmiş Yahudilerin Dicle üe Fırat arasını Cennet Bahçesi olarak mitleştirmiş olmaları gibi.

Şu ana kadar Körfez boyunca doğudan batıya hiçbir etnik hareketin varlığı kanıtlanmamıştır. Buna karşüık Sümerlerin "kökenlerinin" Mezopotamya olduğu varsayımı giderek güçlenmektedir ve incelenmeye değerdir.

Son yirmi yılda Irak'taki öntarihsel sitlerde yapdan birçok kazının en önemli kazancı bizce, SümerAkad uygarlığının, tıpkı diğer eski ya da modern uygarlıklar gibi, aynı potada dağılmış, aynı kalıp içine akmış farklı öğeleri bir araya getirdiğinin kanıtlanmış olmasıdır. Bu öğelerin her birinin ortaya çıkışı ister teknikler, ister sanatlar, ister mimari ölsün artık zaman ve mekân olarak saptanabilir; ayrıca her ne kadar bunlardan bazdarının komşu ülkelerden alındığı su götürmez bir gerçekse de, Mezopotamya'da bile çoğunun o kadar derin kökleri vardır ki, bunlar bu bölgenin yerlisi sayılabüir.

Yapılan kazdar sayesinde artık, Mezopotamya'nm en eski tarihöncesi kültürlerinin kısmen çağdaş olduklarını ve kendi aralarında hiçbir kopukluk olmadığını biliyoruz; örneğin aynı şehirde bir seramikten diğerine geçiş neredeyse sürekli gerçekleşmiştir. Ayrıca, Ubeyd'in bezemeli çömleklerinin yerine Uruk'un bezemesiz çömleklerinin geçmesinin teknik bir gelişmeye, toplu üretime olanak sağlayan ayak çarkının bulunmasına bağlı olduğu, toplumda ani bir değişmenin söz konusu olmadığı neredeyse kesindir. Bu kültürlerin içinde yalnızca Halaf çömleği, hazır bir şeküde, Mezopotamya'dan, kuşkusuz Doğu Anadolu'dan ya da Ermenistan'dan alınmıştır, ancak sınırlı bir alana yayılmış olması ve aşamalı olarak ortaya çıkışı ve yok oluşu bu bölgelere gelişinin bir fetih sonucu değü, barışçd yollarla gerçekleştiğini düşündürmektedir.

"Asıl beşik" neresi?

Nisbeten yeni olan bu arkeolojik araştırmalar yeni bir öntarihsel kültürü ortaya çıkarmıştır; bu kültür Hassuna kültürü ile birbirilerinin çağdaşı olan kuzeyde Halaf ve güneyde Eridu (Ubeyd I) kültürleri arasında yer almaktadır ve karbon 14'e göre tarihi yaklaşık İÖ 5500'dür. Bu kültür Samarra adını taşımaktadır çünkü onu diğerlerinden ayıran çok zarif bezemeli seramik 1912'de bu şehrin orta kademesinin altındaki bir mezarda bulunmuştur; ancak bu kültürün örnek kenti, Samarra'ya çok uzak olmayan, Dicle'nin sol yakasında yer alan ve 19631969 yılları arasında Iraklı bir misyon tarafından kazılan Teli esSawwan'dır ("çakmaktaşı" höyüğü). Bu kültürün merkezi Musul ile Bağdat arasındaki OrtaDicle'ye tekabül ediyor gibidir, ancak Samarra seramiğine batıda OrtaFırat ve Habur'a, doğudaysa Zagros dağı kollarına kadar rastlanmaktadır.

Aslında çiftçilik ve hayvancılık yapan Teli esSawwan halkının, buğday, yulaf, arpa ve keten yetiştirdikleri tarlalarını sulamak için Dicle sularının kabarmasından yararlanarak", Irak'ta, sulamanın ükel biçimini kullanan ilk toplum olması ihtimali yüksektir. Yine, bölgede, şehirlerini çukurlar ve duvarlarla çevreleyen ilk bu toplumdu. Pişmiş tuğlalarla yapdmış geniş evlerinde Samarra çömlekleri dışında ustaca yontulmuş yarı saydam mermer vazolar da bulunmaktaydı. Son olarak, evlerinin altmda bulunan mezarlarından pişmiş topraktan ya da kaymaktaşından diz çökmüş ya da ayakta ve çoğunlukla da kadınların heykelcikleri çıkmaktadır. Pişmiş topraktan heykelciklerin bir kısmının "kahve tanesi şeklinde" yarılmış kilden yuvarlak bir benekle yapılmış gözleri ve çok uzun kafaları vardır; Ubeyd kültürünün heykelciklerine çok benzemekteydiler. Bununla birlikte, diğer pişmiş topraktan ya da kaymaktaşından heykelciklerin gözleri büyüktür; deniz kabuklanyla süslenmiş iri açdmış gözlerin üstünde ziftten kalın kaşlar vardır. Ayrıca, yalnızca gözler değil aynı zamanda kişilerin duruşu (dirsekten bükülmüş kollar, göğüste birleştirilmiş eller) ve sivri bereleri de IO 28002500 tarihlerindeki arkaik Sümerlerin heykelciklerine şaşırtıcı bir biçimde benzemektedir. Diğer dikkate değer keşifse, ingiliz arkeolog Joan Oates'in Bağdat'ın doğusunda, Choga Mami'de bulmuş olduğu Teli esSawwan'daküere benzer kahve tanesi gözleriyle kilden küçük heykeller ve aynı sitte bir arada bulunan Samarra, Eridu (Ubeyd I) ve Hacı Muhammed (Ubeyd II) seramikleri arasında geçiş tarzını yansıtan bir seramiktir⁷.

Böylelikle Teli esSawwan ve Choga Mami, "Samarralılar", "Ubeydler" hatta görünüşe göre tarihsel dönem Sümerleri arasındaki kültürel devamlılığın ilgi çekici bir örneğini sunmaktadır. Sonuç olarak, "Ubeydlilerin" ne güneye göç etmiş "Samarraldar" olduklarını, ne de kesinlikle Sümerlerin ataları olduklarını söyleyebüiriz; bu keşifler Sümerlerin uzun zamandan beri Mezopotamya'da ortaya çıkmış ve tıpkı atalarımızın yaptıkları gibi, yüzyıllar boyunca birbirlerine karışarak kaynaşmış birçok toplumdan biri olduğu varsayımını güçlendirmiştir.

Bu varsayıma göre Sümerlerin kökeni tarihin karanlıklarında gömülüdür, çünkü Yakındoğu, Avrupa ve Asya'da birbirini izleyen cilalı taş devri ve yontma taş devri toplumlarının hareketleri konusunda kesin bir şey bilmemekteyiz ve bilemeyeceğiz. Denizin dibine kadar inip arayarak, ama bir şekilde Sümerlerin "ilk yurtlarını" bulmaya çalışmak ve yakından incelendiğinde çürük temeller üzerine kurulu bir dizi varsayım üretmek demek aslmda kendi kendini aldatmak, ya da Frankfort'un da dediği gibi, "bir hayalin peşinden koşmak" değil de nedir?

Okuma Önerileri

Sümerlerin Kökeni

Sümerlerin kökenine ait başlıca makaleler T. Jones tarafından şu yapıtta toplanmıştır:

Tlle Sumerian Problem, New York, John Wiley and Sons, 1969. Farklı varsayımlar şu yapıtta özetlenmiştir: A. Parrot, Archiologie mâsopolamienne, Paris, Albin Michel, 1953, cilt II, s. 308328. Bu cilt ve I. cilt (1946) 1950'ye kadar Mezopotamya'da gerçekleştirilen tüm kazılann özetlerini de içermektedir.

BelUsur

Bugüne kadar Yunanca dışında ulaşılması pek mümkün olmayan BelUsur'un yapıtından bize kalanının gözden geçirilmiş basımı S. M. Burstein tarafından şu kitapta yayımlanmışnr: The BabyloniacaofBerossus, Malibu, Califomia, Undena Publications, 1978.

Körfez Devletlerinde Gerçekleştirilen Kazılar

Basra Körfezinde özellikle de Bahreyn'deki kazılann başlangıcıyla ilgili olarak, şu yan arkeolojik ve yan otobiyografik yapıt ilgi ve beğeniyle okunabilir: G. Bibby, Dilmoun, Paris, CalmannL6vy, 1972.

Bu kazılar hakkında genel bir bilgi için şu yapıta başvurulabilir: D. T. Potts, The

Arabian Gulfin Antufuity, I. cilt, Oxford, Clarendon Pres, 1990. Körfez seviyesindeki değişkenlikleri ve bunun Dicle ve Fırat'ın profiline yansımalarının açık bir dille özeti için bkz. P. Sanlaville'in makalesi: PaMorient, cilt: 15/2,1989, s. 527 ve J. L. Huot, Les Sumenens, Paris, Errance, 1989, s. 5977. Enki ve Ninhursag miti J. Bottero ve S. N. Kramer'in başlıca yapıdannda çevrilmiş ve incelenmiştir: Lorsque les dieux faisaierıt ihomme. Mytologie misopotarrüenne, Paris, Gallimard, 1989.

Yeni Keşifler

Teli esSawwan kazılan ön rapor olarak (ingilizce ve Fransızca) yayımlanmıştır: F. AlWailly, vdy. Sümer dergisi, Bağdat, 21. cilt, 1964, 26. cilt, 1970. Choga Mami kazılan için bkz. J. Oates, lraq, Londra, 31. cilt, 1969, s. 115152. Teli elOueili hakkında çok güzel bir özet bulunmaktadır: J. L. Huot, Akkadica, Brüksel, 73. cilt, 1991, s. 132.

Ur Mezarlığının Büyük Gizemi

Georges Roux

Yirmili yıllarda gerçekleştirilen iki keşif büyük yankı uyandırmış, bütün dünya bu konuları konuşmuştur. Bunlardan birincisi Mısır'daki Tutanhamon mezarlığı, diğeriyse Irak'taki Ur kraliyet mezarlığıdır. Bu keşifler ingilizler tarafından gerçekleştirilmiştir ve her iki keşifte de söz konusu olan, cenaze eşyalarının müthiş zenginliği ve muhteşem güzelliğiyle ilgi çeken ve kraliyet mezarlığı olarak varsaydan mezarlardır. Ancak benzerlikleri bu noktada son bulmaktadır.

Nü vadisinde aslında bir tek mezar bulunmaktaydı: İÖ 13611352 yılları arasında hüküm sürmüş, zaten iyi tanınan genç bir firavunun mezarıydı. Kayaya oyulup sıkıca kapatdmış bir mezardı bu; öyle ki, hükümdarın tahnit eddmiş vücudu ve yanındaki hazineler çok iyi korunmuştu. Buna karşın Fırat vadisinde III. binyda tarihlenen en az 17 mezar vardı; bunlar çoğunlukla nemli kalan bir zemine kazılmıştı ve içindekilerin hepsi kolaylıkla belirlenmiş değildi. Zamanla toza dönen iskeletler ve ancak teknik hünerlerle kurtarılabilen değerli eşyalar bulunmaktaydı. Mezopotamya'da eşsiz, Yakındoğu'daysa çok nadir görülen bir durum söz konusuydu: Neredeyse tüm seçkin ölülerin beraberinde, kimi zaman çok sayıda olan maiyeti ya da saray erkanı da gömülürdü. Kısaca bir yanda tarihsel bir açıklık, basitlik ve netlik; diğer taraftaysa belirsizlik, gizem ve korkunç bir toplu mezar vardı. Tod und Nebel, ölüm ve sis; bu keşif kuşkusuz Mezopotamya tarihinin en büyük ve kesinlikle en karmaşık gizemlerinden biridir.

Sümer'de Ur

Basra'nın yaklaşık 200 kilometre kuzeybatısında, Irak'ın güneyinde bulunan ibrahim'in anavatanı antik Ur şehri, 3000 yılı civarında büyük bir tarihöncesi kasabadan doğmuştur ve burada IO yaklaşık iki yüzyıl öncesine kadar insanlar yaşamaktaydı. Krallarının III. binyıl boyunca iki kez egemen olduğu ülke olan Sümer'in Uruk ve Lagaş'la birlikte üç büyük başkentinden biriydi. Ur kalıntıları bugün hâlâ Mezopotamya'nın en güzel ve en çok konuşulan yeridir. O zamanlar surlarının altından akan Fırat buradan birkaç kilometre çekilse de, devasa ziggurat'ı (çok kadı kule) hâlâ, "kutsal alan" ve tapmağa hâkimdir ve ünlü yerlerinden birinin dar sokaklarında yapdan bir gezinti Pompei'de bir gezintiyi andırmaktadır... Ancak arada bir farklılık bulunmaktadır: Ur 18 yüzyıl kadar daha eskidir.

Temeli 1854'e dayanan inceleme ve sondajların ardından, Ur kazdan 1918 yılında başlamıştır. Para sıkıntısı yüzünden çabuk ara verden kazılar, British Museum ve Pennsylvania Üniversitesi'nin finansmanıyla 1922 ydında tekrar başlamış ve Sir Leonard Woolley yönetiminde on iki yd aralıksız sürmüştür. 1922 yılında ziggurat ve onu çevreleyen dikdörtgen biçimindeki büyük platform kısmen gün ışığına çıkardır, ancak bu kutsal alanın sınırları, özellikle de güneydoğu bölümününki, belirsizdir. Woolley bu bölüm üzerinde yoğunlaşarak büyük bir hendek açtırır. Burada kendini kutsal meydanın iki destek duvarının arasında bulur (ancak bunu daha sonra öğrenecektir): Biri, muhtemelen daha eski bir izden yola çıkarak, Üçüncü Ur Hanedanlığı kralları (yaklaşık 21122004) tarafından inşa edilmiştir; diğeriyse II. Nabukadnezar (612562) tarafından yaptırılmıştı; her ikisi de büyük oranda yıkılmıştı (bkz. plan, s. 5657). Bu hendekten birçok kü vazo, kırmızı akikten, laciverttaşmdan, hatta altından boncuklar ve mezarların varlığma dair kesin ibareler bulunmuştur. Bir mezarı kazmak, özellikle de Mezopotamya'da teknik olarak oldukça zor bir iştir; Woolley'in işçüeri ve arkeolog olan kendisi de deneyimsiz olduğundan, dört yd sonra geri gelmek üzere hayranlık uyandıran bir bilgelikle şantiyeyi kapatır. Dolayısıyla ünlü Ur "kraliyet mezarlığı" 1926'dan 1932'ye kadar ydda üç ya da dört ay süreyle kazılmıştır.

Aslında 1922 ydında bulunan boncuk ve çömlekler, Akad hanedanlığı dönemine ait (yaklaşık 23342154) en üstteki mezarlardaydı; ardından kutsal alanın en eski duvarının dibindeki döküntü yığınının üst üste ve karmakarışık konmuş mezarlarla dolu olduğu ortaya çıkmıştır, ki bunların da 2500'den fazlası açığa çıkarılmıştır. Bunlar sıklıkla, kimi zaman üstü hasırla örtülü, kimi zaman da tahtadan, örgü sazdan ya da seramikten tabutların içine birkaç çanak, çömlek ve kişisel eşyalarla birlikte (silah, basit mücevherler, kimi zaman da silindir mühürler)⁸ uzanmış ölülerin bulunduğu basit çukurlardı. Daha altta bulunan "kraliyet" mezarları üç özellik sayesinde ayırt edilebiliyordu: Bunlar genellikle geniş ve derin, kare ya da dikdörtgen bir çukurun dibinden yukarı doğru tuğla ya da taştan yapılmış tonozlu mahzenlerdi ve ucunda bir boşluk bulunan bir dehlizden girüiyordu; özellikle cenaze eşyaları çok daha fazla ve değerliydi; son olarak, mezarların çoğunda birçok iskelet bulunmaktaydı. Bunlann altındaysa, diğer normal mezarlar toprağın derinliklerine gömülüydü. Mahzenli mezarlardan gelen mühürlerle, altta ve üstte bulunanlarınkiler karşılaştırıldığında Ur "kraliyet mezarlığı"nın tarihi IO 2600 olarak saptanabilmiştir. (bkz. plan, s. 56).

Gömülü kral ve kraliçeler

Woolley tarafından "kraliyet mezarları" olarak adlandırdan 16 mezar iki sınıfa ayrdmaktadır: Bir yanda mahzeni bulunamamış (belki de hiç yoktu) ve Wooley'in "ölü çukurları" (death pits) olarak adlandırdığı, genişçe 6 çukur; diğer yandaysa, bir ya da birçok odalı mahzeni bulunan 10 çukur. Bununla birlikte bu listeye, ölümlülerin ortak mezarlarına benzeyen ancak zenginliğiyle ancak bir kral ya da prense ait olabüecek bir on yedinci mezan (755 numaralı mezar) eklemek gerekir.

Ur "kraliyet mezarlığını" incelediğimizde karşımıza çıkan ilk sorun kraliyete ait olduğu varsaydan gömülü kişilerin kimliklerinin tespitidir. Öncelikle, ki özellikle "ölü çukurlarında" bu söz konudur, "asıl" bedeni, kendisini çevreleyen "ikincil" bedenlerden (kendisine eşlik etmek için kurban edilmiş kişiler) ayırt etmek her zaman mümkün olmamaktadır. İkinci olarak, iskeletler genelde o kadar kötü durumdadır ki istenüen kesinlikte bilimsel incelemeye el vermemekte ve asıl ölünün cinsiyeti ancak taşıdığı mücevherlerden, başını örten örtünün şeklinden ya da yanındaki nesnelerden anlaşdabilmektedir. Yakın zamanda bu teşhisi koyabilmek için mezarlarda bulunan silindir mühürlerdeki sahnelerden yararlanılması önerildi: Hayvanlar arasında ya da hayvanlarla kahramanlar arasındaki savaş sahneleri erkek mezarlarının belirleyici özelliği, "şölen" denilen sahnelerse (kimi zaman kamışla aynı vazodan içki içen iki kişiye indirgenmişlerdir) kadın mezarlarını temsü etmektedirler. Bu zekice bir yöntem, ama söz konusu mührün asıl ölüye mi yoksa kendisiyle birlikte gömülmüş çevresindeki kişilerden birine mi ait olduğu hiç bilinmemektedir.

Geriye, bu silindir mühürlerin ya da metal vazolarm üzerine kazınmış yazdar kalmaktaydı ve bunlar sahiplerinin adlarını açıklayabilecek durumdaydı. Ne yazık ki, Ur mezarlığından hâlâ okunabilir durumda olan yalnızca birkaç yazıt gün ışığına çıkmıştır ve içlerinden ancak çok azı Ugüi kişinin adı ya da işleviyle ilgili bilgi vermektedir. İçlerinde en uzun ve en açıklayıcı olan 1050 numaralı mezarın zemininde bulunmuş olan laciverttaşı silindirdir. Şu yazılıdır: "Ur kralı Akalamdug, eşi (dam) Aşuskildingira." Antikçağ'da tamamen yağmalanmış ve "asd bendenin" yok olduğu mahzende, bu hükümdarın yatmış olduğu yine de kesin değüdir. Bu silindir başka bir yerden çalınmış ve yağma sırasında burada kaybolmuş olabüir, ayrıca bu dönemin tıpkı diğer kısa yazdarı gibi, bu da silindirin karısına ait olduğu ve yine karısı tarafından Akalamdug'a ithaf edildiği anlamına da geliyor olabüir.

Bir diğer silindir mühürdeyse şu yazı bulunmaktadır: "Kral (lugal), Meskalamdug"; hangi şehirden olduğu belirtilmemiştir. Bu mühür, üzerinde cenaze vazoları ve birkaç insan kemiğinin bulunduğu sert toprak zeminle birbirinden ayrdmış, üst üste duran 2 mahzenin bulunduğu 1054 numaralı mezardan çıkarılmıştır. Alttaki mahzende yanında altından çok güzel nesneler bulunan bir kadın iskeleti vardı, yazmın bulunduğu üsttekiyse, yanında iki tane altın hançerle bir erkek iskeletinin bulunduğu çok daha basit bir mezardı. Bu demek oluyor ki bir kral (büyük olasdıkla Ur kralı) kendisinden önce ölmüş olan eşinin üzerine gömülmüştü.

Oysa, bu kez yanında herhangi bir unvan olmayan Meskalamdug adı ("ülke için iyi bir kahraman" anlamına gelir) 755 numaralı mezardan çıkardan bir lamba ve altından iki kase üzerinde bulunmaktadır; ancak, sözünü ettiğimiz bu mezar normal görünüşlü olmasına karşın içinde harika nesneler, ünlü altın "zırhlı başlık", gümüş kınlı çok güzel bir altm hançer, değerli metallerden birçok vazo ve hiç beklenmedik bir şey, kadın mücevherleri bulunmaktaydı. Aynı mezarda, Ninbanda adına yazılı bakırdan bir vazo da bulunmaktaydı ve, nin rahibeler gibi aynı zamanda kraliçeler için de kullanıldığından, Ninbanda'nın Meskalamdug'un eşi olduğu kanısına varılmıştır. Peki ama tam anlamıyla bir erkeğe ait olan bu mezarda onun vazosunun ne işi vardı? Kral Meskalamdug'un gerçek mezarı hangisiydi? 1054 numaralı mezardaki üst mahzen mi yoksa 755 numaralı küçük çukurdaki tabut mu? Yoksa iki kral ya da aynı adı taşıyan bir kral ve bir prens mi vardı? ikinci olasdık daha yüksektir.

Beşinci önemli metinse, açıkça nirı olarak belirtüen Puabi ("Babamın sözü") adlı bir kadına ait bir süindir mühür üzerine kazınmıştı⁹. Bu kez sdindir yerinde durmaktadır, iskeletin omuz seviyesindedir; 800 numaralı mezar, nin'in yapraklarla süslü saçı ve altın yüzüğü, altm kap kacağm bolluğuyla, muhteşem bir lir ve gümüş aslan başlarıyla süslü bir çekçekle ilk bakışta en zengin mezarlardan biri gibi duruyordu. 5 asker ve süslenmiş 23 muhteşem "eşlikçi kadın", efendüerini çevrelemekteydiler. Aynı mezarda biri Lugalsapada diğeriyse Abarage adına iki süindir daha bulunmuştur; Abarage'nin Puabi'nin kocası olduğu ve 800 numaralı mezarın yanındaki 789 numaralı mahzenin ona ait olduğu düşünüldü. Ancak kral olduğunu belirten hiçbir şey bulunmamaktadır, ayrıca bu mührün karısının mezarında ne işi vardı?

Geriye kalan 4 silindir mühürden yalnızca bir tanesi açıklayıcıdır: O da bir "ölü çukurunda" (580) bulunan "Pabilsag tanrısının rahibesi (nin) olan Hekunsig"e aittir. 1236 numaralı mezardan çıkardan Aimdugud adına bir silindir ve Enşagan adına bir başka silindir ve aynı şekdde Ezi adına bir silindir (779. numaralı mezar) bu erkeklerin sosyal sınıfi hakkında hiçbir bilgi içermemektedir. Bununla birlikte, Aimdugud'un sdindirinin altından olduğunu, ki bu çok ender bir durumdur, ve ne yazık ki yağmalanmış olan 1236 numaralı mahzenin mezarlığın en büyüğü olduğunu da belirtmek gerekir.

Böylelikle, 17 mezarın seçkin sahipleri arasında, yazılardan yola çıkılarak, yalnızca bir Ur kralı (Akalamdug) ve eşi, muhtemelen Ur'un bir başka kralı (KralMeskalamdug), kraliçe ya da rahibe olan iki nin (Puabi ve Ninbanda), ve son olarak da bir ast tanrının rahibesi olan Hekunsig saptanabilmiştir. Bu da toplamda 5 mezara dağdmış 6 kişi demektir. Buna 755 numaralı mezardaki, muhtemelen prens olan, unvansız Meskalamdug'u da eklemek gerekir. "Kraliyete ait" denüen diğer 12 mezarda bulunan hükümdar ya da yüksek mertebedeki kişileri (kesin kanıtlar olmamasına karşın Abarage'nin —789 numaralı mahzen de 800 numaralı mezar— ve Aimdugug'un 1236 numaralı mahzen— krallara ait olduğunu söyleyecek olursak, geriye kalan diğer 9 mezarı) ne yazık ki asla bilmeyeceğiz! Haklarında hiçbir şey öğrenemeyeceğiz.

Birinci Ur Hanedanlığı'nın (yaklaşık 25602420) ük hükümdan Mesannepadda ve Aannepadda ile kıyaslandığında, Meskalamdug çoğu zaman Akalamdug'un ("ülke için iyi bir baba") babası ve öncülü olarak değerlendirilmektedir, ancak bu yalnızca bir olasılıktır. Şunu da eklemek gerekir ki Ur mezarlığındaki kralların hiçbiri Sümer Kralları Listesi'nde¹⁰geçmemektedir; bu da, söz konusu kralların hiçbir zaman Sümer'in tamamına egemen olmadıkları anlamına gelmektedir. Eğer gerçekten öyleyse, bu üç kral, krallığın kendi topraklarıyla, küçük Ur "kentdevletiyle" yetinmek zorunda kalmışlardır. Ancak Ur Fırat halicinde büyük bir limandı, ayrıca mezarlardaki göz kamaştırıcı zenginlik büyük bir ihtimalle çok eski, etkin ve oldukça kazançlı bir transit ticaretten ileri geliyordu; bu ticaret bir yandan nehir yoluyla Mezopotamya'nın geri kalanıyla, Suriye ve Anadolu'yla, diğer yandan Basra körfezi boyunca Bahreyn (Tilmun), Umman (Magan), Doğu İran hatta belki de İndus vadisiyle (Meluhha) yapılıyordu; birçok yüzyd boyunca Ur'a zenginlik katmış bir ticareti bu.

Kurbanlar

Cinsiyetleri, unvanları, işlevleri ne olursa olsun bu mezarların sahipleri olan yüksek makamlardaki bu insanlar genel kurallar gereği, ölüme onlarla birlikte gidecek olan bundan dolayı da "kurban" olarak adlandırılan kadın ve erkeklerle birlikte gömülürlerdi.

Bu kurbanların bazıları mahzenin içine, "asıl" bedenin yanma gömülüyorlardı, ancak çoğunluğu çukurda, mezarm çevresinde, dar girişte hatta giriş rampasında yer almaktaydı. Sayıları bir mezardan diğerine büyük oranda değişiyordu, çünkü birçok iskelet toza dönüşmüştü ya da mezar yağmacıları tarafından dağıtılmışlardı. Ölü bulunmayan 1236 numaralı mezarın ve yalnızca asıl sahibinin bulunduğu 1631 numaralı mezarın durumu buydu; rahibe Hekunsig'in son mekânı olan bu son mezardaki çukurda yalnızca 3 koşum öküzünün iskeleti bulunmuştur. KralMeskalamdug'a ait olan mezarın da aralarında bulunduğu 6 mezardan çok az kurban çıkmıştır (2 üa 11).

Buna karşın, nin Puabi, gördüğümüz gibi, kalabalık bir maiyede çevrüiydi, varsaydan kocası Abarage ise her iki cinsiyetten 63 kişiyle çevriliydi. Akalamdug mezarmda üç farklı kademede 53 iskelet bulunmaktaydı: Mezarın üstünde, zeminde uzanan 12 tane, bir tane biraz daha aşağıda bulunan sazdan tabutta, mezarm altındaki bir çukurda da 40 tane. Rekor, Woolley'in "büyük ölüm çukuru" olarak adlandırdığı, en az 74 kurbanın bulunduğu 1237 numaralı çukurundu: 6 asker ve 4'ü lir ya da harp çalan, 64'üyse "eşlikçi olan" 68 kadın.

Şunu da eklemek gerekir: Hiçbir çocuk iskeleti yoktu, ayrıca kocasının yanma gönüllü olarak gömülmüş bir kadın da söz konusu değildi; erkeklere ait olduğu düşünülen mezarlarda bile, kadınlar fazla sayıdayddar. Ayrıca bunlar sefil köleler değil, deriden başlıkları, büyük kalkan ve mızraklarıyla özel muhafızlar; öküz ya da yabaneşeğiyle çekilen arabaların yanındaki arabacı ya da seyislerdi; görünüşlerinden yüksek mertebede oldukları anlaşdan kadınlar ve kadm müzisyenlerdi. Örneğin Puabi'ye eşlik edenlerin başında, daha az işlenmiş olmalarına karşın nin'inkine benzeyen altın yapraklar vardı ve yine onun gibi birçok kademede altından, kırmızı akikten ve laciverttaşından kolyeleri, hilal biçiminde altından büyük küpeleri vardı. 1237 numaralı çukurdaysa sıradüzensel bir düzenleme görülmektedir: 28 kadının saçında altından kurdela vardı, diğer 36 kadınınkiyse gümüştendi.

Kurbanların öldürülmedikleri, mezarın içinde zehirli bir içki afyon ya da haşhaştan söz edilmektedir içerek gönüllü olarak zehirlendikleri (ya da komaya girdikleri) kesindir. İskeletlerde ne bir darbe izi ne de kesici alet izi bulunmaktadır; süsleri olduğu gibi duruyordu, eğer bedenler yerinden oynatılmış olsaydı onların da yeri değişirdi; bunlarsa mükemmel bir sırayla dizilmişlerdi. Woolley "büyük ölü çukurunu" betimlerken şöyle demiştir: "Erkekler kapıya yakın bir yerde, [mahzenin] yanında yatmıştı. Kadın bedenleri yere düzenli bir şekilde koyulmuşlardı. Hepsi, yanlamasına duruyordu, bacaklar hafifçe bükülmüş, eller yüze biraz yakIaştırılmıştı ve birbirlerine o kadar yakmlardı ki kafaları bir üst sıradaki kadınların bacaklarının üzerinde duruyordu [...] Uyuşturucu etkisini gösterdikten sonra uykuya dalıyor ya da ölüyorlardı, ardından, biri mezara geliyor ve bedenlere son şekillerini veriyordu.

Görünüşe göre, bu sırada müzisyen kadınların boyunlarına harp ya da lirleri asıyorlar ve kurbanların yanlarına pişmiş topraktan ya cia metalden küçük ölüm kupasını koyuyorlardı; bu sırada yük hayvanlarını vi ame bırakıyor; mezara girişi kapatıyorlardı. Ardından, arada sırada ayakla çiğneyerek, sırasıyla zemine armağan vazoları, kimi zaman da başka kurbanların bedenlerini koyarak yavaş yavaş büyük çukuru toprakla dolduruyorlardı. Bunlar gerçekleştirildikten sonra toprağa mezara kadar uzanan, saçı için kullandacak olan seramik bir boru yerleştirilmekteydi. Ardından burasını ölünün anısına, pişmiş tuğladan küçük bir kulübeyle çevrelemekteydüer. Mezarı tamamlamak için yapdan tüm bu eylemler, tüm bu aşamalar büyük bir ihtimalle ritler ve dualar eşliğinde gerçekleşiyordu, ancak ne yazık ki şu ana kadar bizi bu konuda bdgilendiren hiçbir metin bulunmamaktadır.

Yaklaşık beş bin yd önce Doğu'nun pınl pırıl güneşinde ya da gümüş rengi gökyüzünün altında bu cenaze törenleri ne kadar görkemli ve etkileyiciydi kim bilir! Önce, kadm ya da erkek cenazeyle birlikte birbirinden değerli hazineyi taşıyan arabanm önünde dimdik ve gösterişli askerler vardı; ardından lir ya da harplarını çalan müzisyen kadınlar; son olarak çoğu genç, uzun kollu kırmızı elbiseler giymiş (kumaş parçaları bulunmuştur) saçları ve rengarenk mücevherleriyle göz kamaştırıcı, kuşkusuz makyajlarmm altında oldukça solgun yüzlü, belki de şarkı söyleyen uzun bir kadın alayı. Etrafta da, yavaş adımlarla cenazeyi hasırla örtülü derin ve karanlık bir kuyunun dibine götüren bu insanları sessizce gözleriyle süzen büyük bir kalabalık bulunmaktaydı. Peki bu kıyım, bu büyük toplu intihar kimin onurunaydı? Doğal ölümleri bu kadar insanın gönüllü olarak kurban edümesini gerektiren bu insanlar kimdi? Bize korkunç gelen, ancak o zamanlar belki de bir eğlence olanağı, büyük bir şölen olarak gördükleri bu dehşet verici ritüel neden yapılıyordu?

Bu korkunç cenaze törenlerinin kurbanları ve elbette izleyicileri tüm bu soruların yanıtlarını bilseler de, bugüne kadar hiçbir metin bu konuda bilgi vermemektedir, dolayısıyla da varsayımlar üretmekten öteye gidememekteyiz.

İlki Woolley tarafından o anda ortaya atdmış ve o günden beri de genelde kabul gören görüş, bu kişilerin, saray erkanının bir kısmıyla birlikte gömülen Ur kral ve kraliçeleri olduğudur. Bununla birlikte, Sümerler için ölüm sonrası yaşam iç karartıcıydı: Ölüm sonrası yaşam tozun ve karanlığın içinde geçer, ne cennet, ne yeniden dirilme, ne başka bir bedende dirilme, ne tanrı kademesine yükselme umudu barındırırdı; zengin hediyelerle gömülen hükümdarlar için durum biraz daha iç açıcıydı. Böylesi toplu intiharları hangi nedene bağlıydı? Bu sorunun cevabını verebilmek için Woolley, bu kral ve kraliçelerin yaşamlarında tanrı ya da yarı tanrı olarak görüldüklerini ileri sürmektedir. Nin'in sürekli "kraliçe" olarak çevrüdiği "kraliyet mezarlığındaki" silindirler dışında, dünyada insan kurban edüen mezarların hepsinin hükümdarlara ya da büyük savaş komutanlarına ait olduğu gerçeğini temel almaktaydı. Öyleyse Ur'daki Sümerler başka toplumlar tarafından da uygulanan ve yalnızca Antikçağ'a özgü olmayan bir geleneği sürdürmüşlerdir.

İlk bakışta çekici görünse de bu varsayım Woolley'in kendi yapmış olduğu kazı sonuçlarıyla uyuşmamaktadır. Birincisi, benzerlerinin de gerektireceği gibi, Ur "kraliyet mezarlığının" tüm seçkin sahiplerinin kral ya da prens olması olasdığı düşüktür. Aksine, mahzenli mezarların neredeyse hepsinde ve "ölü çukurlarında" kral eşlerinin (tıpkı Akalamdug'un eşi gibi) ve rahibelerin (tıpkı Puabi ve Hekunsig gibi) mezarları bulunuyor olması da olasıdır ki bunun nedenini gördük. Bu da kurbanlar arasında kadınların çoğunlukta olmasını açıklamaktadır, oysa tüm diğer uygarlıklarda yalnızca erkek hizmetçi ya da köleler, bakanlar, memurlar ve askerler kurban edilmektedir. Bununla birlikte, mühürler üzerindeki hiçbir kral adının önünde Sümercede "tanrı" demek olan ve dingir diye okunan, Mezopotamya'da tanrılaştırılmış kralı belirten yıldız işareti bulunmamaktadır.

Bu bölgede bugüne kadar, içinde insan kurbanlarm olduğu sadece iki mezar bulunmuştur: Biri, Babil'e çok uzak olmayan Kiş şehrinde, diğeriyse yine Ur'da, ancak bunlar "kraliyet mezarlarından" denilenden çok farklıdır. Kiş'teki "Y mezarlığı"nda (yaklaşık 2700 olarak tarihlendirdebilir) kuyusu bulunan 3 mezarda yalnızca arabalar, koşum hayvanları, arabacı ve seyis vardı. Ur'daki "ikinci Ur Hanedanlığı mezarlığı" denilen mezarIıktaysa kuyusu bulunan, cenaze eşyaları açısından nispeten fakir ve tamamen anonim yalnızca 5 mezar bulunmaktaydı; "kurbanlar" (eğer gerçekten kurbansalar) kuyuları dolduran toprağa birer birer, ayrı ayrı gömülmüşlerdi. Oysa, bugün Akad hanedanlığının sonu, Üçüncü Ur Hanedanlığı'nın başlangıcı (yaklaşık 2160 üe 2100 arası) olarak tarihlendirilen bu mezarlar, bu hanedanlığın krallarının, yazıtlar vasıtasıyla çok iyi bilinen görkemli anıt mezarlarına kuşkusuz çok yakındırlar, ancak onlardan açık bir şekilde farklıdırlar. Zenginliğiyle olduğu kadar "kurbanlarının" cinsiyeti ve sayısıyla da Ur "kraliyet mezarlığı" Mezopotamya'da ve tüm devirlerde tektir.

Sümer, Babü ve Asurlulann bırakmış olduğu devasa edebiyatın içinde şu ana kadar Ur cenaze törenlerine gönderme yaptığı düşünülebilecek yalnızca iki metin bulunmaktadır. Bunlardan birincisi profesör S. N. Kramer tarafından GıIgamış'm ölümü (bkz. s. 64) başlığı altında çevrilen ve yayımlanan Sümerce bir şiirin bir bölümüdür. Burada yeraltı kraliçesi tanrıça Ereşkigal'a, Uruk kralı, yarı tanrı Gılgamış'ın maiyetinin hediye sunması betimlenmektedir. Hediye sunanları da şöyle sıralamaktadır: Karısı, oğlu, metresi, müzisyeni, uşağı, hizmetlileri, emireri, ve sarayının çalışanları. Yine de şunu hatırlatmak gerekir ki Ur mezarlığının varsaydan ya da öne sürülen hiçbir kralı, karısı ve metresiyle birilikte gömülmemiştir ve hiçbirinde çocuk iskeletine rastlanmamıştır. Yine, şiirde geçen tüm kişilerin erkek olduğuna ve Gılgamış tanrıçaya hediyeleri sunduğu sırada bu insanların yanında bulunduğuna dair hiçbir kanıt olmadığının da altını çizmek gerekir. Bir başka deyişle, kendi cenazesinde, çevresindeki kişiler tarafından kendisine cenaze hediyeleri sunuluyor da olabilir.

Bir başka varsayıma göreyse, Ur "kraliyet mezarlığına" gömülen yüksek mertebedeki kişiler kutsal düğün ritine katdmış olan kral ve rahibeler olabilir. Çok eski ve çoğu zaman çok güzel olan birçok metin tarafından betimlenmiş olan bu ritte Dumuzi cemaatinin tanrısını temsil eden kral, Sümerlerin büyük aşk tanrıçası İnanna rolünü üstlenen bir rahibeyle tensel olarak birleşir. Sihirli bir transfer olayıyla bu birleşmenin, hayvanların üretkenliğini, toprağm verimliliğini sağladığına, böylelikle de Sümer ülkesinin zenginliğini sağladığına inanılmaktaydı.

Birçok kanıt olayların bu şekilde algılanmasına karşı çıkmaktadır. Kutsal evlilikle ilgili hiçbir metinde bu çiftin bir gecede öldüğüne, cenaze törenlerine ya da ölüm sonrası yaşamlarına dair bir bilgi bulunmamaktadır. Bununla birlikte onların yan yana iki mezara gömülmüş olmaları beklenir, ancak Ur'da yalnızca Puabi ve kral olduğuna dair hiçbir kanıt bulunmayan Abarage'nin (varsayılan) mezarlarında bu duruma rastlanmaktadır. Sonuç olarak, bu bereket ve yaşam ritinin neden, muhtemelen rahibe ya da "çömez" olan ve aralarından bazıları da Inanna'nın görevine aday olabüecek bunca kadının ölümüne yol açtığı pek açık değüdir.

Ur mezarlığındaki kralların, normal kral değil de "vekil kral" olduklarını düşünenler de vardır. Bu konu ise, büyü ve tanrısallaştırmanın önemli bir yere sahip olduğu Mezopotamya'ya özgü bir gelenekle ilgilidir. Kralm ve ülkenin geleceğiyle ilgüi kehanetler kötüleştiğinde, genelde aşağı tabakadan, geçici olarak kralın yerini alacak herhangi biri seçilir, bir süre sonra da öldürülerek törenle gömülürdü. Bu kişi tanrdarı sinirlendiren suçları üzerine alan bir tür günah keçisiydi.

Bu varsayımın tamamen geçersiz olduğuna inanıyoruz. Tanım itibariye yalnızca erkeklere uygulanabilmektedir ve Ur'un ölüleri arasında yer alan kraliçelerin ya da nin'lerin varlığını göz ardı etmektedir. Ayrıca, bu ne müsrifliktir ki, görevini yerine getirdikten sonra öldürülen bir zavallı için bu kadar "kurban" verilmekte ve bu kadar hazine sunulmaktadır! Nihayet, vekil kral oyununun uygulanması ilk kez II. binyılm ük yarısına dayandırılmaktadır ve ancak bin yd sonra yalnızca Asurlular tarafından birçok kez kullandmıştır.

Geriye, son yıllarda İngiliz arkeolog P. R. S. Moorey'in ateşli savunucusu olduğu dördüncü varsayım kalmaktadır: Ur "kraliyet mezarlığındaki" toplu gömülmeler bu şehre özgüdür ve koruyucu kült tanrılar olan aytann Nanna ve karısı Ningal'Ie ilgilidir. Şunu da bilmek gerekir ki aslında Ur'da tüm dönemlerdeki kült aytanrüar, bir büyükrahip tarafından değil, genelde egemen hükümdarın kızı olan bir rahibe tarafından yönetilmişlerdir. Büyük bir ihtimalle çoğunlukla kadın olan rahipler sınıfı gipant adı verilen kutsal bir meydandaki, çok odalı geniş bir bina olan bir manastırda yaşamaktaydılar. Böylelikle bu varsayım hem "asıl bedenler" hem de "kurbanlar" arasında kadınların sayısının neden fazla olduğunu, ayrıca Ur "kraliyet mezarlığının" eşsiz niteliğini açıklamaktadır. Bundan başka, kısa zaman önce, rahibesi Hekinsug olan Pabilsag'ın tanrı Nanna'nın erkek kardeşi olduğu kesinlik kazanmıştır. Son olarak, bu cenaze törenleriyle az çok ilişkili ikinci metin İnnana'ya yazdmış güzel bir duadır ve "yas harpı" ve "kutsal ezginin sesiyle ölmeye hazır" bir (ya da birçok) kişiden söz eder. Oysa bu duanın yazan, Akad kralı Şarrukin'in (yaklaşık 23342279) kızı, ve bu şifada Ur aytanrısının büyük rahibesi Enheduanna'dan başkası değildir.

P. R. S. Moorey tarafından getirden açıklama oldukça caziptir, ancak önemli bir eksikliği bulunmaktadır: Ur'da Nanna ve Ningal kültü hakkında çok az şey bümekteyiz, yazarın tüm kanıtları dolaylıdır ve Enheduanna'nın duasındaki bu birkaç sözcük kesin bir yargıya varmak için yeterli değüdir.

Böylelikle, keşfinden yarım yüzyıl sonra Ur "kraliyet mezarlığı" sırrını hâlâ korumaktadır. Ancak umutsuzluğa düşmemek gerekir. Mezopotamya "höyüklerinin" altında kazılan binlerce şehir ve köy sürprizlerle doludur. Belki bir gün, kazılar sırasında tesadüfen bulanacak insan kurban edilmiş mezarlıklar ya da daha da iyisi çivi yazısıyla dolu tabletler, bizlere bunca altınla çevrili insanların kim olduklarını söyleyecekler ve bu karmaşık gizemi çözeceklerdir.

Okuma Önerileri

Ur ve "Kraliyet mezarlığı"

Kazı sonuçlan: Ur Excavaüons, Londra, British Museum, 1927'den beri 10 cilt çıkmıştır. II. cilt (1934) "kraliyet mezarlığı" bölgesindeki mezarlara ayrılmıştır.

Basitleştirilmiş olarak: Sir Leonard Woolley, Ur "of the Chaldees", Londra, Herbert Press, 1982 (birinci basım 1950; P. R. S. Moorey tarafından düzeltilip güncellenmiştir.)

Metinler

Silindir mühür yazıdan: Ur Excavations, II, s. 311322.

Gilgamış'ın ölümü üzerine Sümerce şiirler: S. N. Kramer, "The death of Gilgamesh", J. B. Pritchard (der.), Ancient Near Eastem Texts Relating to the Old Testament, Princeton University Press, 3. basım, 1969, s. 5052. Yine aynı yapıtta: S. N. Kramer, "Hymnal prayer of Enheduanne: the adoration of Inanna in Ur", s. 579582.

Varsayımlar

P. R. S. Moorey, "What do we know about the people buried in the Royal Cemetery?",

Expedition, 20 (19771978), s. 2440 (değerli bir rehber). Kiş'teki "arabalı mezarlar": Ch. Watelin, Excavations at Kish, IV. cilt, Paris; bkz. P. R.

S. Moorey'in değerlendirmeleri, lraq 28 (1966), s. 3843. Sümer'de ölümden sonra yaşam kavramı: S. N. Kramer, The Sumerians, Chicago University Press, 1963, s. 129133 (Türkçesi: Sümerler, çev: Ozcan Buse, Kabalcı, İstanbul, 2002); J. Bottero, "La mytologie de la mort" (Ölüm Mitolojisi), Misopotamie, icriture, la raison et les dieux, Paris, Gallimard, 1987, s. 323346 (Türkçesi: Mezopotamya, Yazı, Akü ve Tanrılar, çev: M. Emin ÖzcanAyten Er, Dost Kitabevi Yayınlan, Ankara, 2004). Vekil krallar: J. Bottero, "Le substitut royal et son sort en MĞsopotamie ancienne",

Akkadica, 9 (1978), s. 224. Genel olarak insan kurbatılann bulunduğu mezarlar hakkında: C. J. Gadd, "The spirit of living sacrifice in tombs", Iraq, 22 (1960) (kaynakçayla birlikte).

İşte Böyle Yaşıyorlardı

Dünyanın En Eski Mutfağı

Jean Bottero

Hayvanlar yemek piş irmez; yemeden önce yenilen şeyi değiştirme gereksinimi, gülmek gibi "insanlara özgü" bir şey olup insan kadar eskidir. Her insan topluluğu, her kültür, kendini oluşturan bireylerin tercihleri ve itkileri doğrultusunda, bulundukları doğal ortama, ekonomüerine ve hatta içinde yaşadıkları evren konusundaki geleneksel yorumlarına bağlı olarak, her zaman kendi yemeklerinde karar kılmış ve bu yemekleri kendi zevklerine göre hazırlamak için göreneksel bir işlem ve kural sistemi, başka bir deyişle, özgün bir mutfak geliştirmiştir. Peki "dünyanın en eski mutfağı" hangisidir?

Geçmişin koşulları göz önünde bulundurulmadan böyle bir sorunun sorulması anlamsızdır, çünkü hiç kimse bu soruya yanıt veremez. Çok uzun süren tarihöncesi çağlardan günümüze elle tutulur yalnızca birkaç kanıt kalmıştır: Yemek kalıntıları, kapkacak, ateş ocaklan. Ancak, bunların nasd kullanıldıktan konusunda elimizde hiçbir bügi bulunmamaktadır. Yazdı belgeler olmadan, yemek tarifleri olmadan, bu konuda belli bir yargıya varmamız olanaksızdır. Yazı IO 3000 yıldan sonra ortaya çıktığına göre, demek ki, ham besin maddelerinin zevklere uygun olarak tüketümeye hazır yemeklere dönüştürüldüğü en eski geleneksel tatları ve etkili yöntemleri ancak bu dönemden sonra tanıyabiliriz.

Günümüze kadar korunan en eski yemek tarifleri kitabı, çok tanınmış, çılgın, boğazına düşkün bir çeşnici olan ve İS I. yüzydda yaşamış Romalı Apicius'un İS IV. yüzydda derlenen ünlü "Aşçdık Sanatı" (De re coquinaria) kitabıdır. Demek ki, dünyanın bilinen "en eski mutfağı"nm Romaldara ait olduğunu Apicius sayesinde öğreniyoruz.

Daha önceleri, özellikle Büyük Yunan'dan birkaç Yunanlı da aşçılıkla ügili bazı defterler hazırlamıştı: Bunlarm aklımızda kalan ilki, İO yaklaşık 400 yılında yaşadığı sanılan Mithekos adında bir Siracusalıdır. Ancak, bütün bu yazdar kaybolmuştur; bunlardan arta kalan bir kaç kısa alıntı ise, çoğunlukla, Naukratisli Athenaios'un İS III. yüzyılın başlarına doğru yemek merakldarı için, "Sofra Uzmanları" (Deipnosophistai) adı altında yazmış olduğu o şaşkınlık verici kitabında yer almaktadır.

Daha da uzaklara gidecek ve araştırma alanımızı genişletecek olursak, her ne kadar elimizde bu konuda en ufak bir yazılı belge olmasa da, burada "Fenikelilerden" ve sözcüğün tam anlamıyla yemek pişirme sanatıyla ilgili bir tek söze bde rastlamanın zor olduğu "Kutsal Kitap"tan rahatlıkla söz edebiliriz. Ayrıca, kökenleri IO 2000 yılının ortalarından önceye uzanan Hititlerle, onlardan çok daha eski olan Mısırldardan söz edebiliriz: Bunların beslenme düzenlerini çok iyi biliyoruz. Her ikisinin başlı başına bir mutfak geliştirdiklerini biliyoruz, ancak, belli belirsiz birkaç genel veri dışında, bize yeterince açık bir bilgi verebdecek en ufak bir "tarif' bile yoktur.

Mezopotamya'ya gelince, en geç IV. binyıldan başlayarak kurulan özgün, arkaik ve yüksek bir uygarlığın merkeziydi. İÖ 3000 ydına doğru, yazıyı ilk kez bu uygarlık buldu. Daha sonra, birçok önemli etnik ve politik olay sayesinde Müattan kısa bir süre öncesine kadar gelişip süregeldi ve bütün Yakındoğu üzerine sürekli olarak ışık saçtı. Şimdiden şu söylenebilir: Bütün alanlarda bu kadar zengin, karmaşık ve ince olan böyle bir kültür sisteminin, kendine özgü yiyecek maddelerinin yanı sıra, bu maddeleri hazırlamak için bir teknik ve bir sanat geliştirmemiş olduğu düşünülemez. Gerçekte, bu uzun tarihten elimizde kalan ve yazddıkları her iki dili (Sümerce ve Akadca) de söktüğümüz yarım müyon yazılı belge arasmda çok fazla sayıdaki eski eşya bir yana bu gerçeği doğrulamak için oldukça fazla kanıt bulunmaktadır. Ancak, dosyamızda yer alan çok sayıdaki belgenin zaman ve mekân içinde çok düzenli olmayan dağdımı, bizim zamandizinsel bir çizelge yapmamıza hiç de olanak tanımamaktadır.

Yazıdan mutfağa

Her şeyden önce, eski Mezopotamyaldarın her günkü yemeklerini oluşturan besin maddelerinin çok geniş bir listesini yapabilecek durumdayız: Tahdlar, değişik bitkiler, meyveler özellikle hurmanın yanı sıra elma, armut, incir, nar, üzüm; soğan ve kök bitkileri; "yermantarı" ve mantar; baharatlar; büyükbaş ve özellikle küçükbaş hayvanların ederi, domuz; hem etleri hem de yumurtaları yenen kümes hayvanları daha sonralan yetiştirilen tavukgdler dışındave av hayvanları; deniz ve tatlı su balıkları; kaplumbağalar, kabuklu hayvanlar ve böcekler arasından bilineni çekirgeler; süt, "tereyağı" ve diğer hayvansal (domuz yağı, vb.) ve bitkisel yağlar (susamyağı ve zeytinyağı); yemekleri tatlandırmak için kullanılan değişik ağaç şıraları ve arı balı; ayrıca, yemeklere keskin bir tat veren mineral ürünler (tuz, kül?). Bütün bu yerli besinler o kadar çok çeşitliydi ki, bildiğimiz kadarıyla, Mezopotamyaldar, İÖ 3000'li ydlarm öncesinden başlayarak geniş bir çoğrafi alanda çok yoğun ticaret yapmalarına karşm, dışardan gıda almaya hiç gerek duymamışlardır.

Mezopotamyaldar kendi ürünleriyle yetiniyorlardı; onları değişik biçimlerde işlemeye, dönüştürmeye ve usulüne göre hazırlamaya çalışıyorlardı. İlkin, onları korumayı biliyorlardı: Tahılların ve fiğlerin (bakla, mercimek) yanı sıra değişik bitki ve meyveleri (özellikle hurma, üzüm ve incir), özellikle de et ve balığı kurutuyorlardı. Belki de, et ve balığı füme yapmayı bile öğrenmişlerdi (?), ya da en azından onlan sık sık tuz içinde koruyorlardı ("tuzlanmış" balık, dana, ceylan, vb. etleri). Ayrıca, bazı meyveleri bal içine, bazı balıkları ise genellikle yağ içine koyup korumayı biliyorlardı. "Nuokmâm" (Vietnam balık sosu ç.n.) ya da Nice usulü balık salamurasını andıran, shiqqu adını verdikleri bir salamura yapıyorlar, bun hem doğrudan yiyorlar, hem de balık, kabuklu hayvan ya da çekirge turşusunda kullanıyorlardı. "Ekşimiş süt" ve taze mayalı peynir hazırlamak için laktik fermantasyon yöntemini kullanıyorlardı. Bu arada şunu da belirtelim ki, bu yöntemlerin bazıları çoktan hazırlama usulü halini almıştı ve bunlar sayesinde söz konusu yemekler hemen tüketdmeye hazır hale getirilebiliyordu.

Ayrıca, çok uzun zamandan beri, tahılları işlemeye yönelik eksiksiz bir teknik de geliştirmişlerdi: Tahılları malt haline getiriyorlardı; değir mentaşıyla ("öğütme teknesi"yle) öğütüyor, irmik ve un yapıyor, sonra da elekten geçirip olabildiğince inceltiyorlardı. Malttan, bu ülkenin ulusal içkisi olan bira elde eddiyordu. Şarabı da biliyorlardı; şarap onlara kuzeyden ve kuzeybatıdan geliyordu. Unlardan bulamaç ve hamurlu yiyecekler elde eddiyordu; bunlar ya olduğu gibi tüketüiyor, kurutularak muhafaza ediliyor ya da mayalanıyordu. Bütün bunlar, ekmek yapmaya elverişli olan bu besin maddesinin oldukça değişik biçimler almasını sağlıyordu: Bizim özgün "hamur işlerimizin" bilinmediği bir uygarlıkta, İÖ 3000'li ydların başlangıcından önce, bira gibi, mutfaktan ayrı düşünülemeyen ekmek de üretüiyordu.

Ateşe gelince, eski Mezopotamyaldar ondan çok iyi bir şekilde yararlanmışlardı. Kavurmak ya da kızartmak için besinlerini yalnızca aleve ya da köze tutmuyorlardı; ayrıca, pişirdikleri yemeğin ısısını ayarlamak için, sıcak kül ya da köz üzerine koyulan çömlek kırıkları gibi bazı ara maddeleri de kullanıyorlardı. Aynca, bunun için, kdden yapılan dikey silindirlerden yararlanıyorlardı: İçerileri iyice ısıtıldıktan sonra, bunların iç çeperlerinin üzerine pişirilmek üzere mayalanmamış hamur bezeleri yapıştırılıyordu. Bu işlem, günümüzde Doğu'da hâlâ uygulanır; bu fırının adı (tannûr) (tandır, ç.n.) bile eski Mezopotamyalıların kullandıkları fırının adından (tinûru) gelmektedir. İÖ 3000'li ydların başlarından önce, nemli bir ortamda (pişirden yemeklerden çıkan buhar) daha yavaş bir pişirme elde edilmesini sağlayan "kubbeli fırın"ları tasarlamışlardı. Mayalanmış değişik hamurları ve ekmeği işte böyle pişirebüiyorlardı. Özellikle, yemek pişirmede ateşin genelleştirmiş ve geliştirmiş gibi göründükleri bir başka kullanımı da, sıvı ortamdaki dolaysız pişirmedir: Belki de yağımsı maddeler (her ne kadar şu an elimizde kesin kanıtlar bulunmasa da) ve özellikle su. Hatta, bunun için özellikle başlıca iki tür kap kullanmışlardı: Biri, tercihen seramikten yapılan "tencere" (diqâru), diğeri ise bronzdan yapdan "kazan" (ruqqu). Daha ilerde iyice göreceğimiz gibi, bunların her biri, büyük bir olasdıkla ayrı bir pişirme düzeni için ayrılmıştır: Belki de, büyük miktarda suyla yemeği kaynatarak pişirmek için "tencere", daha az suyla ve hafif ateşte pişirmek içinse "kazan" kullandıyordu.

Arkeologlar, yaptıkları kazılarda, çok sayıda, oldukça zengin mutfak takımı kalıntıları bulmuşlardır. Ayrıca, elimizdeki metinlerde her türden mutfak gereçlerinden birçoğunun adı geçmektedir.

Bütün bu verüer, bu eski ülkede yemeklerin hazırlanmasında çok değişik tekniklerin ve neredeyse sınırsız sayıda işlem biçiminin, kısaca gerçek bir aşçılık sanatının kullanıldığını en azından a priori ileri sürmemize olanak tanımaktadır.

Diğer yazdı kanıtlar, böyle bir varsayımı büyük ölçüde doğrulayıp daha da pekiştirmektedir. Sözgelimi, küçük bir yergi metninden Mezopotamyaldarın "hayvan bağırsaklarını etle doldurmayı" büdiklerini dolaylı olarak öğreniyoruz: O nedenle, insanın aşçılık dehasının en görkemli buluşlarından birine ilişkin önsezinin bu harika Mezopotamyalılarda çoktan var olduğunu söyleyebdiriz: Şarküteri. Bu buluşa ramak kalmıştı...

Ancak, kuşkusuz en ilgi çekici olanı iki sütun halinde düzenlenmiş bir tür ansiklopedidir; Babilliler burada, bir yanda Sümerce diğer yanda Akadca olarak, içinde bulundukları evrenin doğal ya da yapay bütün unsurlarını büyük kategoriler halinde, özenle sıralamışlardır. Sahih kopya her biri yaklaşık 400 bölüme ayrılmış 24 levhadan oluşmaktaydı. Yaklaşık 800 başlıktan oluşan son iki tablet, tastamam "Beslenme" konusuna ayrdmıştı. Ama, yine de eksiklikler yok değildi. Buna benzer diğer "sözlükler" mutfağa ilişkin uygulama ya da kaynakça belgeleri, bu önemli yeme içme sanatı dizinine sözcük ekleyerek onu zenginleştirmektedir; öyle ki, elimizde Gargantua'yı imrendirecek bir "yemek listesi" bulunduğunu düşünüyoruz.

Burada 1820 "peynir" türü olduğu görülmektedir: Her ne kadar, hepsi de, "pek basit" gibi görünen tek bir peynirleştirme (taze hamur) yöntemi kullanmış olsalar da, bu kadar peynir çeşidinin olması, onların kolay tatmin olmayan bir yemek zevkleri olduğunu ve karışık bir teknik kullandıklarını düşündürmektedir. "Çorba" katalogu —sözcüğün geniş anlamıyla çorba denüince suyla pişirilerek elde edilen ve Sümercede tu, Akadcada ummaru adı verilen yemekler anlaşılmaktadır en azından yüz kadar değişik çorba türü içermektedir. Yerel mutfağın başlıca ürünü ve temel besin maddesi olan "ekmekle" ilgili kataloga gelince, yaklaşık 300 ekmek türü bulunmaktadır. Ekmeğin yapısını (şu ya da bu un; mayalanmış ya da mayalanmamış; yağlı, sütlü, biralı; tatlı, şu ya da bu baharatla kokulandırdmış; içi şu ya da bu meyveyle doldurulmuş, vb.) ya da biçimini ("çok büyük"ten "minicik'e kadar her boyda; her kalınlık ve çeşitli uzunlukta; kalp, baş, el, kulak, hatta kadın göğsü gibi, bir bakıma muziplik gösteren şekiller de dahil her tipte!) değiştirmek amacıyla olsun, bu kadar çeşitlilik, yapılması son derece basit olan bir besin maddesi için hem gerçek bir "boğazına düşkünlük" hem de aşın bir aşçılık imgelemi gerektirmektedir. Yemeklerin görünüşüne verilen önemden söz etmişken şunu da ekleyelim: Mari Sarayı'nda en az elli kadar değişik kalıp bulunmuştur. Bunlar konukların önce gözlerini okşamış, sonra da damaklarmı tatlandırmış türlü türlü yemek için kullanılmış olmalı.

Mutfak sorumlusuna Akadcada mubannû, "güzelleştirici" admı veren işte bu estetik kaygısıdır. Sümer ddinde çok özgün olan muhaldim adının nuhatimmu olarak Akadcalaştırılmıştır ne anlama geldiğini bilmiyoruz, ancak gerçek odur ki, İÖ 3000 yılının başlarından itibaren kullanımı kanıtlanmıştır. Sanat olmadan sanatçı olamayacağına göre, biraz önce belirttiklerimize dayanarak şu sonuca varabiliriz: Zenginlik içinde yüzen bu ilginç ve eşine az rastlanır uygarlık konusundaki diğer bügilerin de doğruladığı gibi, tarihsel çağların başlarından itibaren Mezopotamya'da, oldukça karmaşık ve özenli bir aşçılık tekniği ve sanatı uygulanıyordu.

Katkı malzemesi ve baharat bakımından zengin bir mutfak

Mezopotamya mutfağı konusunda daha ileri gidilebilir; ancak, bu haliyle büe şaşırtıcı olan ve henüz kuşbakışı göz attığımız bu konuyla ilgüi olarak, Asurbüimcüerin elinde topu topu iki tarif vardır.

En eskisi İÖ 2000 ydınm başlanna aittir, ancak bizlere çok anlaşdır bir biçimde ulaşmamıştır. Çeşitli idari belgelerde aşçdara verddiği kaydedüen malzeme listelerinden ve hazırlanan karışımın admdan bu sonuca varabiliyoruz. Adı Akadcada mersu, Sümercede randa kökü itibariyle "yoğurma", "karıştırma" anlamına gelmektedir. Kullandan malzemeler: Un; una ara ara katılacak su, süt ya da bira, ama daha çok sıvı yağ ya da kimi kez "tereyağı"; içi için bol miktarda hurma ya da diğer kuru meyveler (üzüm, incir, elma) ve çamfistığı (?) gibi malzemeler. Ayrıca, en az dört tane baharat vardı: Çörekotu (?), kimyon (?), kişniş (?) ve en son olarak da şaşırmamak elde değil sarımsak! Bu arada şunu kesin olarak söyleyelim ki, ükin çok sayıdaki bitki türü gibi birçok somut ve açık verinin açığa kavuşturulması hemen hemen imkânsız ya da tam anlamıyla koşullara bağlı gibi görünmektedir. Biraz önce gördüğümüz ve daha sonraları da çok kez karşılaşacağımız soru işaretleri işte bundan ileri gelmektedir. Tarifimize geri dönelim: Kimi zaman "bal" da ekleniyordu ve öyle görünüyor ki karışımın "yoğurulması" ya da "kanştırılması", tercihen "tencerede" yapdıyordu.

Bu karışım fırında pişirilip en son aşamaya, yani yenüebüir duruma geldiğinde "ekmek" adını alıyordu. Bütün bu işlemler, kendi çapında oldukça iştah açıcı bir karışım olan bir tür keki çağrıştırmaktadır sanki. Ancak işin en ilginç yanı, katkı malzemeleriözellikle dört kokulu baharat üe "ekmek"i nemlendirmek için kullanılan sıvı ya da içini doldurmak için kullandan meyvelere göre aynı temel formülde yapılacak değişikliklerin gerektirdiği işlemlerin sayısıdır. Nihai damak zevki ne olursa olsun, hiç kimse bu işlemlerin anlaşılması güç, özen gerektiren işlemler olduğunu inkâr edemez.

Daha yeni olan diğer tarif (bununla ilgili tek elyazması, İÖ yaklaşık 400 ydına aittir) konusunda da aynı izlenimi ediniyoruz. Ne var ki, her ne kadar bütün ayrıntdarıyla verilmemiş ve kesinlikle herhangi bir mutfak bağlamına oturtulmamış olsa da, yapdış biçimi bizlere ulaşmıştır. Anlatım biçimimize uyarlamaya çalışırsak, şöyle çevirebüiriz: "Şeytantersi (?), tereotu (?), küsküt (?) ve kimyonu (?) [tane olarak] hep birlikte kavurunuz. [Daha önce doğal] hardalla [demlenerek? kokulandırdmış] altı litre suyu kaynayıncaya kadar ısıtınız, sonra da içine on beş gram salatalık (?) atınız. Karışımı bir litre oluncaya dek kaynattıktan sonra süzünüz. En son olarak da içine pişirümek üzere kurban edilen hayvanın etini koyunuz." Çok güzel bir anlatım biçimi vardır burada: Apicius'unkine, hatta bizimkderinkine bile uymaktadır. Burada da, sıvıyı kokulandırmak için aynı anda dört koku kullanılmıştır; hatta bunlardan biri, iki değişik biçimde doğal ve kavrulmuş olarak bulunmaktadır. Bu karışım, diğer üç kokunun da kullanımını gerektirmektedir, ancak epey etkili bir tat vermekten uzaktır. İlk kaynamadan sonra beşinci bir unsur, bir sebze (?) eklenir. İlk hacminin altıda birine varıncaya dek karışım pişirdmeye bırakılır; başka bir deyişle, daha pelte ve daha tatlı olsun diye sıvının çok yoğun bir kıvam alması istenmektedir, ancak aşırı bir titizlik belirtisi daha bu karışım ancak "süzüldükten sonra", yani sadece tadı için ve bu tadı kendisine veren bütün maddelerden arındırıldıktan sonra kullandacaktır.

Uzun sözün kısası, et ancak bu şekilde hazırlanmış suda haşlanır: Geriye kalan az miktar göz önüne alındığında bu su "haşlama suyu" değü, "sos" görevi görüyordu; "sos", et piştiği sırada daha da koyulaşırken, tadını aldığı ete lezzet katmaktadır. Bizler daha iyisini yapamazdık. Tarifin üslubu bile bizler için yabancı sayılmaz. Ayrıca, gün geçtikçe anlaşdıyor ki, bu tür yemekleri hazırlayan nuhatimmu'lar, üstün nitelikli bir mutfağın hem teknisyenleri hem de sanatçdarıydı.

Şu ana kadar henüz yayımlanmamış yeni bir bulgu, Mezopotamya mutfağını eski olarak nitelemenin kesinlikle abartı olmadığını gösterecek kadar ilginç veriler sağlayacaktır.

Amerika Birleşik Devletleri'nde, Yale Üniversitesi'nde, çiviyazdı belgelerden oluşan ve uzun süre yayımlanmayı bekleyen bir koleksiyonda, önce ilaç reçeteleri olduğu sandan, ancak incelendiklerinde sözcüğün tam anlamıyla yemek tarifi derlemeleri olduğu ortaya çıkan 3 tablet yer almaktadır¹¹. Akad düinde yazdı olan bu tabletler, IO yaklaşık 1700'lere dayanmaktadır; bunlar bu kadar uzak bir geçmişte öylesine eşsiz zenginlik, incelik ve ustalıkta bir mutfağın varlığını ortaya çıkarddar ki, bu kadar gelişmiş bir mutfağın yaklaşık dört bin yd önce var olmuş olabdeceğini düşünmeye cesaret bile edemezdik.

Kurutulmuş ya da pişirilmiş kilden yapılmış, bu hayranlık uyandıran tabletlerin üçü de diğer bütün tabletlerle aynı üzücü yazgıya uğramıştır ve bozuk bir halde bulunmaktadır. Özellikle en bozulmuş olanı (53 satırdan oluşmaktadır) çok kötü durumdadır; geriye çözülebilecek yalnızca birkaç bölüm kalmıştır. Ancak, bunlar bu tabletin diğer iki tabletle yakın bir ilişkisi olduğu göstermek için yeter de artar bile. Diğer iki tablete gelince, çoğu kez metnin anlaşılmasını engelleyen ve sürekliliğini bozan bazı eksikliklere karşın, bereket versin ki, daha iyi ve daha düzenli bir durumdadır. En iyi korunmuş olanı, 75 satırdan ve 25 formülden oluşmaktadır: Formüllerin 21'i özellikle ete, 4'ü sebzeye dayalıdır. Formüller kısa olup her biri yalnızca 2 da 4 satırdan oluşmaktadır. Formüllerde anlatım çok kısadır, bizde yalnızca temel malzemelerin ve yapdacak işlemler belirtildiği, profesyonellere yönelik olarak oldukça özlü bir "meslek" diliyle yazılmış yapıtlardaki anlatım (A. Escoffıer'nin Aşçılık Rehberi gibi) biçemini andırmaktadır. Diğer tablet, daha geniş bir bilgi içermektedir, ancak ne yazık ki, daha fazla zarar görmüştür. Başlangıçta, yaklaşık 200 satır içermekteydi, ancak en iyi şekilde açıklanan, daha doğrusu son derece ayrıntdı olarak verden tarif sayısı 7'yi geçmiyordu.

Bu tariflerin hepsi gerek kümes hayvanı, gerekse uçucu kuş olsun, türlü türlü "kuşların" hazırlanmasıyla ilgiliydi.

Tam bir incelik, ustalık ve sanat

25 tarifli tabletteki bütün tariflerin değişmez esas maddesi su ve yağdır; bu yemekler çoğu kez "tencere içinde", yani uzun süre kaynatdarak pişirilir; ancak en azından iki tarifte bir tür hafif ateşle pişirme (?) için "kazana" başvurulur. İlk 21 tarif ile son 4 tarif arasındaki fark, hepsinin içeriğinde et olmasına karşın hiç et kullandmadığı sanılan en son tarif hariç son 4 tarifte fazladan bir sebze eklenmesidir. Yemek çeşitlerini belirleyen unsurlar temel malzemeler, pişirme için öngörülen değişik işlemler ve yemeğin görünüşünün yanı sıra özellikle onlara değişik bir lezzet katan çok sayıdaki baharatlardır. En sık, hatta kimi kez miktarı iki kat arttınlarak kullandan ve bütün tariflerde sürekli yer alan baharatlar sanmsakgdlerdir, özellikle de bu eski "gurmelerin" damak zevklerini oluşturduğunu düşündüğümüz ve çok iyi tanıdığımız sanmsak, soğan ve pırasa üçlüsüdür. Ancak, kimi zaman kesin olarak belirleyemediğimiz başka baharatlar da bulunmaktadır: Hardal (?), kimyon (?), kişniş (?), nane (?) ve servi taneleri, ayrıca sarımsakgillerden olduğu sandan shuhutinrıu ve samidu ile ne olduğunu tahmin bile edemeyeceğimiz surummıı gibi baharatlar. Sıvıyı kalınlaştırmak ve ona bir kıvam vermek için çeşitli hububat ürünleri kullandıyordu: İrmik, un ve malt haline getirdmiş (tercihen küspe biçiminde) arpa (?). Ayrıca, yine aynı amaçla, sıvıya bazen süt, bira ya da kan katdıyordu. Tuz da kullandıyordu, ancak görünürde bazı yemekler lezzetlerini sırf kullandan malzeme ve baharatlardan aldığına göre, tuzun düzenli bir kullanımı yok gibidir.

Her tarif bir başlık taşır (bizimkiler gibi): Bu ad yemeğin içindeki ana malzemeden ya da yemeğin sunuluş biçiminden gelir; bu adın önünde her zaman tür belirten me öğesi bulunur; bu önek, sözcüğü sözcüğüne "su", daha doğrusu "haşlama suyu" ya da daha çok "haşlama" (çünkü, belli ki yalnızca sıvısının değil, yemeğin bütün olarak tüketdmesi gerekiyordu), hatta "sos" gibi bir anlama gelmektedir. Burada her şey sıvının son aşamadaki miktarına ve kıvamına bağlıdır, ki bu bizim bdgimizin dışındadır. Böylece, "et haşlaması", "geyik haşlaması", "ceylan haşlaması", "oğlak haşlaması", "kuzu haşlaması", "koyun haşlaması", "güvercin haşlaması", "toru kuşu haşlaması" ve, tablete bakılırsa, "but haşlaması (?)" ile "dalak haşlaması" gibi yemekler vardır. Ayrıca, "küskütlü haşlama", "tuzlu haşlama", "kızıl haşlama", "açık haşlama", "ekşi haşlama (?)" da bulunmaktadır, iki yerde, bu adm yemeğin yabancı kökeninden geldiği sandmaktadır: Ülkenin kuzey kesiminden gelen "Asur usulü haşlama" ile İran'ın güneybatısında yaşayan komşulardan, Elamlılardan alınan "Elam usulü haşlama". Bu haşlama tarifinin sonunda, yemeğin kaynak dildeki adı bile belirtilmektedir: Zukanda. En son dört tarife gelince, başlık yalnızca temel sebzenin adıyla verilmiştir: Örneğin "şalgam" (Bir yanlışlık yoksa, çevirebildiğimiz tek ad budur).

Öyle görünüyor ki ana malzeme olan ete çoğunlukla —hayvanın tamamı olabdirdi: Bir güvercin, hatta birçok hayvan da olabilirdi: Tanı kuşlan; ya da çoğu kez belirtilmemiş, kimi zaman da açıkça belirtdmiş bir parça et, bir but (?) ve tercihen dalak, ciğer gibi bazı iç organlar sebzelere ise genellikle her zaman, adı verdmeyen ama meslek sahiplerince bilindiği kabul edden bu, koyun eti de olabüir bir parça et ekleniyordu. Ancak, bu et parçasmın varlığını belirten Akadca yüklem çift anlama gelmektedir: Izzaz\ yemekte "olması gerekir" ya da "bölünmesi gerekir", "parçalara aynlması gerekir" gibi anlamlara gelebilir. Ancak birkaç ipucu beni şimdüik birinci anlam üzerinde durmaya itiyor. Sözgelimi, açıkça izzaz yüklemiyle başlayan (ete uygulandığında) birden fazla tarifin sonunda, "bıçağa hazır" ifadesi bulunmaktadır. Bu, aşçının işinin bittiğini ve konuklar tarafından tadına vanlmadan önce yemeğin eskiden bizde "kesim görevlisinin" yaptığı gibi "parçalara ayrılması" gerektiğini bddirmekteydi.

Birkaç tarif

Bütün konusunda daha iyi bir fikir verebilmek için bu tariflerden birkaçını verelim şimdi. Bunların en basitlerinden biri: "Et haşlaması. Bunun için et gerekir. Su hazırlanır. Sonra da yağ,... [sözcük kaybolmuştur] , birlikte havanda dövülen pırasa ve sarımsak ile has shuhutinrvu eklenir". İkinci tarif daha zengindir: "Kızıl haşlama. Bu, et gerektirmez. Su hazırlanır. İçine yağ, takım ciğer, ince barsak ve işkembe atılır. Daha sonra, havanda birlikte dövüldükten sonra, tuz, öğütülmüş malt, soğan, samidu, kimyon, kişniş, pırasa ve surummu katılır. Etin ("tencerede") ateşe koyulmadan önce, bunun için ayrılan kan (yemek için kurban edilen hayvanın kanı) içinde uzun süre bekletdmesi gerekir". Bu epey karışık bir iş. Ancak, metin şaşdacak derecede kısa ve özlü bir üslup içermektedir: Yalnızca temel verilere önem vermektedir ve ne miktarlar ne de pişirme zamanı belirtilmiştir. Bütün bunlar, yemeği yapan kişinin isteğine bırakılmıştır. Demek ki o kişinin, bizde denüdiği gibi, "işin erbabı" olduğu varsaydmaktadır.

Aşçıların tadı zenginleştirmek amacıyla değişik pişirme tarzlarını kullanmayı bildiklerini gösteren bir başka tarif şudur: "Oğlak haşlaması. Başın, ayakların ve kuyruğun [kaba koyulmadan önce] aleve tutulması gerekir. Bunun için et gerekmektedir. Su hazırlanır. İçine yağ ve, havanda hep birden dövülmüş soğan, samidu, pırasa, sarımsak, kan ve taze peynir (?) koyulur. Ayrıca, eşit miktarda has shuhuünnu eklenir." Adını nihai işlemden aldığı düşünülen ("kırıntılı") bir başka "haşlama" için, kuşkusuz yemeğe koyu bir kıvam versin diye, (ilk?) pişirme bittikten sonra ve "[tencereyi ateşten] çıkarmadan önce, ufalanmış ve elekten geçirilmiş tahıl küspesi kırıntıları serpilir". "Güvercin haşlaması" şu şekilde yapdır: "Güvercinin ikiye ayrılacak şekilde açılması gerekir; aynca, et gerekmektedir. Su hazırlanır. İçine tuz, tanelenmiş malt, soğan, samidu, pırasa ve sarımsak atılır. Ancak, [kaba koyulmadan önce] bütün bu otların süt içinde bekletdmesi gerekir. Kesime verdir." "Taru (belki de yabani güvercin, bıldırcın ya da çd keklik; her halükarda küçük bir kuş) haşlaması" tarifi, en uzun tariflerden biridir. Sözü edilen kuşlardan başka, "taze buta (?) ihtiyaç vardır. Su hazırlanır. İçine yağ atılır. Tarru'lar sıkıca bağlanır. Tuz, tanelenmiş malt, soğan, samidu, pırasa ve sarımsak, sütle birlikte havanda dövülür". Tarru'lar "tenceredeki suda" pişirddikten sonra "ufalanır, tencereden alman haşlama suyuyla birlikte kazanda (hafif ateşte) pişmeye bırakılır. Daha sonra, [son defa kaynatmak üzere] bütün karışım tencerenin içine tekrar dökülür. Yemek, bıçağa hazırdır". En son tarif, bir sebze yemeğiyle ilgilidir. Yemeğin temelini oluşturan ve tuh'u adını taşıyan sebzeyi bilmiyoruz. "But (?) etine [de] gerek var. Su hazırlanır. Tencerenin içine yağ (...), tuz, bira, soğan, roka (?), kişniş, samidu, kimyon ve havuç [olduğu gibi] atılır. Pırasa ve sarımsak, havanda dövdükten sonra tencereye koyulur. Lapa haline gelinceye kadar pişirilir, üzerine kişniş ve shuhutinnu serpilir."

Tariflerin daha ayrıntdı ve daha titiz belirtildiği ve en uzun tablet olan diğer tabletten de söz etmek gerekir. Ancak, bu tariflerin sözdizimi bakımından karmaşık olmasının yanı sıra başka zorluklar da vardır: Eski aşçıları asla iş başındayken görmediğimiz için, becerilerini ve değişik işlemlerin sırasını çok iyi kavrayamıyoruz; bu yüzden tam anlamını bilemediğimiz teknik sözcük ve deyimlerin sayısı, ayrıca metindeki can sıkıcı kopukluklar ve bozukluklar çevirmene ve şifre çözücüsüne büyük bir engel teşkü etmektedir. Metnin şu ya da bu parçasıyla Ugdi izlenimim dkin geçici olmaktan öteye gitmemektedir ve çalışma alışkanlıklarımız gereği, çalışma arkadaşlarımın da görüşünü alıp birkaç kez daha aynı konuyu ele aldıktan sonra ancak daha kesin bir kanıya varabiliyorum. Mesleğimiz bunu gerektirmektedir...

En kısa tarif, üstte söz edilen tariflerden çok farklı değüdir. Bu, bilmediğimiz uçucu kuşlardan olan kippu'larla ilgili bir tariftir: "Kippu'lan haşlamak istiyorsanız, onları agarukk.ii'lar [kuşkusuz bu da, tanımlayamadığımız bir başka "kuş" türüdür; tarifi bu tablette Jcippu'lardan önce yer almış ya da başka bir yerde daha iyi açıklanmış olmalı] gibi hazırlamanız gerekir. Önce karınları açdır, soğuk suyla yıkandıktan sonra [hafif ya da harlı ateşle pişirmek üzere] kazanın içine yerleştirilir. Sonra kazan [eti, hafif ateşle pişirdikten sonra] ateşten indirilir, içine biraz soğuk su ve sirke katdır. Daha sonra, naneyle tuz [birlikte] ufalanır kippu'lara sürülür. Kazan içindeki sıvı süzgeçten geçirilir (?). Bu sosa nane ekledikten sonra [naneye ve tuza bulamak üzere daha önce çıkarılmış olan] kippu'ları [bir süre daha pişsinler diye] tekrar içine koyulur. Son olarak, biraz daha soğuk su eklenir ve [son kez pişirmek için] bütün karışım bir tencereye koyulur. Yemek, bıçağa hazırdır." Burada büyük bir olasılıkla değişik pişirme tarzlarına göre katkı malzemelerinin birbiri yerine kullandışı ve ayrıca yemeğin aşama aşama pişirilişi göze çarpmaktadır, ki bunlar, ileri düzeyde bir tekniğin belirtileridir.

Şimdi sırada çok daha uzun bir tarif var (bir öncekinde 11 satır varken, bunda 49 satır vardır). Daha kısa ve özlü bir üslupta yazıldığı ve çok karmaşık olduğu en azından bize öyle geliyor için ve noktalama işaretlerinin olmayışı (çivi yazısındaki noktalama işaretlerini bilmiyoruz) işleri daha da zorlaştırdığı için, hiç olmazsa yeterince açık bir tablo çizebdmek amacıyla —kuşkusuz birçok ayrıntının doğruluğu tartışılabilirtarifi olabüdiğince açımlamak en iyisidir: Bdgilerimizin bugünkü haliyle, bu kadar yeni, benzersiz ve beklenmedik bir belgeden daha fazlasını beklemek söz konusu olamaz. Tarifin başlangıcı kaybolmuştur, ancak orada adlan verilen "küçük kuşların" hazırlanmasından söz edüdiği anlaşılmaktadır. Öyle görünüyor ki, yemek birçok aşamada hazırlanmaktaydı. En önce, parçaların hazırlanması geliyordu: "Baş ve ayaklar çıkanlır. Taşlığı ve iç organları [geri kalanlarla birlikte] çıkarmak için göğsü açılır. Taşlıklar yarılıp ayıklanır. Daha sonra, kuşların göğüsleri yıkanıp sdinir (?)." İlk pişirme şöyle yapdır: "Kazan hazırlandıktan sonra, içine hep birden kuşlar, taşlıklar ve iç organlar yerleştirilir, sonra ateşe koyulur (Su ya da yağ koyulacak mıdır? Bu belirtilmemiştir: Kuşkusuz bu işlem "meslekte" bildik bir işlemdir]. Daha sonra, [hafif ya da harlı ateşle mi olduğu belirtilmeyen ük pişirmeden sonra] kazan ateşten indirilir." Bunu, ikinci pişirme ya da başka bir deyişle, pişirmenin ikinci aşaması izler: "Tencere soğuk suyla ovularak yıkanır. İçine süt döküldükten sonra ateşe koyulur. Kazanın içindekiler [kuş, taşlık ve iç organlar] alınır ve kurumaya bırakılır. Yenmeyen kısımlar çıkanldıktan sonra, bütün bunlar tuzlanır ve tencereye atdır, tencere içindeki süte yağ eklemek gerekir. İçine ayrıca, önceden temizlenen sedefotu koyulur. Kaynayınca, tencerenin içine doğranmış (?) pırasa, sanmsak, samidu ve soğan (4 ayrı sanmsakgü türü!) koyulur." Ancak, metinde belirtildiğine göre: "Soğanın ölçüsünü kaçırmamak kaydıyla" "Ve yeniden biraz su katdır." Yemek pişerken yemeğin sunumu için gerekli olan malzemeler hazırlanmalıydı. "Kırık buğday yıkandıktan sonra sütle ıslatdır ve içine, baharat salamurası [shiqqu], samidu, pırasa ve sarımsak koyulup [yeterince] akışkan bir hamur elde edinceye kadar süt ve yağ eklenir. Daha sonra, bu hamur bir süre ateşe (?) tutulur ve iki parçaya bölünür." Burada, metinde ufak tefek birçok bozukluk bulunmaktadır, bu nedenle eksik yerleri, çoğunlukla tahmin yürüterek anlamaya çalışıyoruz.

Sezgüerimize dayanarak, genel hatlarıyla şöyle diyebiliriz: İki hamur parçasından biri, mayasız ekmek yapmaya ayrılmıştır. Kullandması gereken parça, kabarsın diye (?) (ki bu, ara sıra maya kullanddığını düşünmemize yol açmaktadır) en önce sütle birlikte bir süre tencerede bekletilir. Daha sonra, sunulmaya hazır hale getirilir: "[Bütün] kuşların sığacağı kadar büyük bir tepsi almır ve hazırlanan hamurla, kenarlarını biraz taşacak biçimde sıvanır (...). Hepsi ocağm üstüne koyulup pişirilir." Hamurun pişmesi sona erince, tepsi ateşten indirilir, son kez üç ya da dört sanmsakgd türü ki, bunların arasında kuşkusuz soğan ve sarımsak vardırdoğranıp üstüne serpüir. "Bu şekilde hazırlanan hamurun üzerine, pişmiş kuşlar, sonra da iç organlarla taşlıklar yerleştirilir. Hepsinin üzerine sos dökülür. Tepsi, pişmiş hamurdan bir kapakla örtüldükten sonra, sofraya koyulur."

Soylular mutfağı ile halk mutfağı

Hiçbir yoruma gerek yoktur: Şu ya da bu bölümleri kapalı ya da belirsiz olsa bile, metinler çok şey ifade etmektedir. Gerçekten de bir tek parçanın hazırlanması için çok sayıda işlem yapılır, dolayısıyla amaç sırf pişirmek olsaydı ne olursa olsun bu maddeyi ateşe koymak yeterli olurdu. Değişik kapların işlevine uygun olarak birçok pişirme türünün kullanılmasının ve besinlerin, özellikle çoğu kez birden fazla ve kuşkusuz tamamlayıcı olarak kullanılan baharatların (Bazı yemekler ondan fazla baharat gerektiriyor ve bir çoğu çifter çifter kullanılıyordu) birbiriyle eşleştirilmesinin amacı, görünürde karmaşık lezzetlerin ve özel bir tadın elde eddmesidir. Ne ham parçanmkine ne de buna katdan malzemelerin herhangibirine benzeyen, ancak değişik, daha doğrusu hepsinin tadından oluşan üstün bir tat istenmektedir. En son olarak, ağızdan önce göze hitap etsin diye, yemeğin görünüşüne aşırı derecede önem verdir. Bütün bu özellikler, konukların hiç çekinmeden damak zevki diyebdeceğimiz bir amaca, aşçıların ise karmaşık ve sınanmış bir tekniğe, bir "mesleğe" ve bir sanata sahip olduklarını ifade eder.

Öyleyse, aşırı incelik ve titizliğiyle eski Romaldarın, Çinlilerin, Yakındoğu insanlarının, İtalyanların, daha birkaç kültürün ve bizim mutfağımızı çağrıştıran ve "önemli" diye nitelendirebileceğimiz bir mutfak söz konusudur. Şu farkla ki, bu mutfak yukardakilerden 15 yüzyıldan daha fazla eski bir mutfaktır.

Diğer yandan, her ne kadar geriye yalnızca bu üç gösterişsiz tablet kalmışsa, bunlar kuşkusuz büyük bir yıkımın kalıntdarından başka bir şey değildir: Tabletlerde değişik büyük bir olasılıkla yazılı kaynaklar kullanıldığına dişkin ikirciksiz belirtileri bulabilmek için onları dikkatle okumak yeterlidir. Ancak, bu eski aşçıların diğer et ve sebzeleri, meyveleri, balıkları ve sayısız diyet yemeklerini neden ihmal ettikleri ve yalnızca "25 haşlama" ve on iki kadar kümes hayvanına dayak mutfak konusunda ustalık ve istek gösterdikleri bilinememektedir. Gerçek bir mutfak kaynakçasından geriye yalnızca bunlar kalmıştır. Ancak, Irak toprağından çıkan ve bizi şaşırtmaya devam eden bulgulara, gelecekte de fazlasıyla yenderi eklenecektir! Korunan eski belgelere, gelecekteki kazı ve bulgulara ilişkin rastlantılar günün birinde eksikliklerini gidermemize olanak sağlar mı bdemiyoruz, ancak tarihte bilinen en eski "aşçılık elkitabmın" en azından bir ya da iki bölümü toparlanmıştır ve çok saygı uyandıracak kadar eskidir. Bu tür dağınık parçalarının gizine eriştiğimiz mutfak, kuşkusuz dünyanın bilinen en eski büyük mutfağıdır ve eski Mezopotamyaldar da uzak geçmişimizin karanlığmda tanınan en eski çeşnicderdir.

Her şeyi yerli yerince ve eksiksiz olarak açıklamak gerekirse, bu sonucu iki ya da üç yorumla desteklemek gerekir.

Öncelikle, bizim kendi ufkumuzu, düşüncelerimizi, varoluş biçimimizi ve olaylara yaklaşımımızı bu çok eski insanlardan ayıran büyük mesafeyi hiçbir zaman unutmamak gerekir. Bu mutfak tabletlerini kendi mutfak kitaplarımıza baktığımız gözle değerlendirmek tarihe aykırı bir yaklaşımdır. Bizim mutfak kitaplanmız herkes okusun diye yazılmıştır genellikle: Her biri, kendi bilgisini yaymak isteyen bir ustanın eseridir ve her şeyden önce öğretici bir özelliğe sahiptir. Günümüzde herkes okuma bilmektedir ve Apicius, hatta Syracusa'h Mithekos döneminde bile okuryazar oranı olanaklar günümüze göre daha kısıtlı olmasına karşmyüksekti: iki düzine harf öğrenmek, aşağı yukarı herkesin yapabileceği bir şeydi. Eski Mezopotamya'da, alfabeye değil de, aynı anda resimlere, hecelere ve her biri birçok değişik anlama gelebilen yüzlerce işarete dayalı olan yazı sistemi o kadar karmaşıktı ki, sayıca sınırlı, meslekten bir kesimin ya da seçkin bir topluluğun üstesinden gelebileceği ve uzun yıllar alan bir çalışma ve öğrenme dönemi gerektiriyordu, tıpkı günümüzde avukatlar ve doktorlar gibi. Yazmak, ve dolayısıyla okumak, bir sanattı ve sınırlı sayıdaki "kâtip" için bir uzmanlık alanıydı. "Kâtipler" her şeyden önce kurala uygun olarak hükümet yetkilileri için çalışıyordu ve yazıya dökülen her şey zorunlu olarak onlardan geçiyordu. Kendi nitelikleri gereği, herkes gibi okuma yazma bilmeyen aşçıların, en az kendderi kadar okuma yazma bdmeyen başka aşçılara, yemek yapma konusunda bdgi edinmek dışında her şeyle uğraşan az sayıdaki kâtibe ya da kesinlikle varolmayan "büyük bir kesime" yönelik olarak "kitap" yazmayı düşünmüş olmaları söz konusu olamaz.

Demek ki, ilkin tabletlerimizin öğretici bir yönü olduğu savunulamaz; her şeyden önce, idari ve kuralcı bir nitelikleri vardır. Nasd ki diğer tableder (şu an elimizde bulunanlar) sarayda törensel davranışları, tapınakta dinsel törenlerin usul ve sırasını, doktorların ve eczacıların laboratuarlarındaki uygulamalarını, bazı teknisyenlerin geleneksel formüllerini ve yöntemlerini saptayıp kaydetmişse, bu tabletler de üstten gelen bir emirle "mutfakta olup biteni" saptayıp kaydetmek için "yazılmış" olabilirler. Tablederimiz, bir mutfak elkitabı'ndan çok bir kodeks ya da, başka bir deyişle, aşçdığa ilişkin bir kurallar kitabı'dır: Sürekli gelişme ve buluşlarla zenginleşen (kaldı ki bugün de öyledir ve öyle olması gerekir) ve yüzyıllardan beri sürüp gelen alışkanlıklara dayanan o zamanın aşçılık uygulamalarının derlemesidir.

Diğer yandan, açıktır ki, bu şekilde yazılı olarak saptanan ve "kurala bağlanan" mutfak her şeyden önce Sarayda (ya da Tapmakta) uygulanan mutfaktır. Çok sayıda hazırlık ve donanımla birlikte birçok malzeme ki, en azından bir kaçının değerli ve pahalı olduğu kesindir gerektiren ve yalnızca gerçek uzmanlarca (nuhatimmu lar) yapılabilecek olan böylesi bir titizlik ve incelik, bu kadar karmaşık bir teknik, bu ya da öteki dünyanın büyüklerinin hizmetinde olursa ancak ayakta kalabilir. Ülke nüfusunun en büyük kesimini oluşturan ve ağır işler, zorunlu çalışma, borç vb. altında ezilen bu çok düşük gelirli sefil köylülerle "işçilerin" —belgelerimizden anlaşddığı gibi— tabletlerimizde keşfettiğimiz şatafatlı "haşlamaları" ya da "kuş yemeklerini" hazırlayacak ya da para ödeyip alacak kadar zamanları ve olanakları olduğu kesinlikle düşünülemez. Demek ki, Mezopotamya'da ve eskiden de günümüzde de başka yerlerde olduğu gibi yüksek sınıfa (ve tanrılara) özgü bir soylular mutfağı ile nüfusun çoğunluğuna ait bir halk mutfağı bulunmaktaydı. Biraz önce tanıttığımız ve övdüğümüz soylular mutfağıydı.

Ancak herkes biliyor ki, belli bir toplum ve kültürdeki imgelem ve beğeniler bulaşıcıdır. O halde, eminim ki, "küçük adelerin en mütevazı kadın aşçıları" onları öyle nitelendirebiliriz, çünkü büyük lokantalardaki ya da büyük evlerdeki mutfak nasıl "aşçıbaşdarımızm" sorumluluğundaysa, nu/ıatimmıt'ların sorumluluğunda olan soylular mutfağı bir yana, Sümerlerde ve Babillilerde sıradan insanların mutfağı "kadın işiydi" kısıtlı olanakları, küçücük fırınları ve oldukça basit kabkacaklanyla, nuhatimmu'Iarın Sarayda yaptıkları yemekler kada*çeşitli ve karmaşık olmasa da, onlar kadar lezzetli ve yaratıcdık ürünü yemekler yapmayı biliyorlardı. Mezopotamya halkının birkaç binyd boyunca gevişgetiren zavallı hayvanlar gibi sevimsiz "haşlamalarını çiğnemek durumunda kaldıkları şeklindeki meslektaşlarımın inatçı betimlemesini çünkü, kim bilir belki de onlar imgelem yetisinden yoksundular ve hayatlarında bir kerecik olsun mutfak işlerine gerektiği gibi bulaşmamışlardı hiçbir zaman kabul etmedim. Ve bu halkın hergünkü yemeklerini, tariflerini ve yemek alışkanlıklarını hiç öğrenmeme ihtimali olsa bde yazı çözülemeyeceği için kabul etmeyeceğim de.

Uzun sözün kısası, Mezopotamya soylular mutfağına ait keşfettiğimiz, söktüğümüz ve okuduğumuz bu tarifleri, açıkça söyleyecek olursak, yapmamı? hemen hemen olanaksızdır. İlkin çünkü, birçok teknik terimin ve dolayısıyla bu terimlerin kendilerini kullanan kimselerde çağrıştırdıkları "el becerisinin" hangi anlama geldiğini kesin ve somut olarak bilmiyoruz ve büyük bir olasılıkla hiçbir zaman da bilemeyeceğiz. Zira, bir hareketi, pek fazla karışık olmasa bile, iyice anlayıp taklit edebilmek için, yapılırken görmek gerekir. Oysa ki, her teknik gibi her mutfak da öncelikle "el becerilerinden" oluşmaktadır. Unutmamak gerekir ki, Mdattan önceki yüzyıllardan başlayarak ölüm sessizliğine gömülen eski Mezopotamya uygarlığı, ddleriyle ve yazısıyla birlikte, daha sonra iki binyd boyunca insan belleğinden tamamen silinmişti ve bu dili ve yazıyı eski durumlarına yeniden kavuşturmak için tümüyle elden geçirmek durumunda kaldık. Geleneklerdeki bu kopmalar, tarihçiler açısından çok büyük bir engeldir. İşte bu yüzdendir ki, bu tariflerde karşımıza çıkan birçok besin ve katkı maddesini, baharatı, işlem ve nesneyi belirleyebümemiz çoğu kez mümkün olamamıştır. Hatta ve hatta şu ya da bu malzemeyi "ayrıntılara kaçmadan", "bu bir sarımsakgil türüdür!" "bu bir süt ürünü olmalıdır!" şeklinde ifade ettiğimizde hangisinin doğru olduğundan kesinlikle emin değdiz. Oysa herkes bu konuda hemfikirdir her ikisi de süt ürünü olmasına karşın, kaliteli bir beyaz peynir yerine yumuşak bir "munster" (Alsace peyniri) kullanmak ne kadar da korkunç olurdu...

Sonuç olarak, eski Mezopotamyaldarı bilinen en eski yemek meraklısı çeşniciler olarak açıkça övmek durumunda kalsak bile, açıktır ki, onların güzel ve nitelikli yemek, lezzet kavramları bizimkilerden çok uzaktı. Kavramlarıyla dgili iki üç özelliği söyleyecek olursak: Bütün yemeklerine bol bol koydukları yağa (koyun yağı) olan aşın bağlılıkları; sarımsakgilIere ve özellikle yoğunlaştırılmış olarak birlikte kullandıkları birçok sarımsakgil çeşidine duydukları aşırı istekleri; tuzun diyetlerinde büyük bir olasılıkla ikinci derecede bir rol oynaması ve bir çok başka belirti daha, haklı ya da haksız olarak de gustibus non est disputarıdum! (Zevkler tartışılmaz) bize son derece sevimsiz gibi gelmektedir... O halde, tariflerini tekrar uygulamaya çalışıp oyalanmaya hiç mi hiç niyetim yok. Ve her ne kadar onları, eldeki belgelere dayanarak, iyi yemek yapma sanatının ve önemli bir mutfağın ilk bulucuları ve uygulayıcıları olarak savunsam da, onların aşçdık geleneklerini olduğu gibi alıp bizim geleneklere katmayı hiç kimseye salık vermeyeceğim.

Kaldı ki, bana göre bu gereksizdir: Bu yemekler değiştirilir, uyarlanır, geliştirilir ve zenginleştirilirse belki bizlere de hitab edebdir: Günümüzde "TürkArap" yemekleri denilen ve Yunanistan'dan Irak'ın içlerine kadar yapdıp yenilen, sarayları büyüleyen ve yerinde çok büyük bir iştahla yediğimiz işte bu yemeklerdir. Bunların, yüzyıllar boyu geliştirilip yararlanılan özü, büyük bir olasdıkla, eski Sümer ve Babil "aşçıbaşılarına" nuhatimmu'lara kadar uzanmaktadır.

Okuma Önerileri

Antik Mutfaklar

J. AndrĞ, Apicius. L'art culinaire. De re coquinaria, Paris, Klincksieck, 1965. Apicius'un

"Elkitabı"nın çeviri ve yorum içeren en iyi eleştirel baskısı. Aynı yazarın aynı yayıncıda çıkan bir başka kitabı: L'Alimentation et la Cuisine â Rome,

1961. Bu kitap, bu konuda yapılan en zengin ve en sağlam araştırmadır. AthĞnee, Les Deipnosophistes, Paris, Belles Lettres, 1956. Bu yapıtta yer alan 15 kitabın ilk ikisi. Metin ve çeviri (İngilizce) eksiksiz olup 1961 'de G. B. Gulick tarafından, Loeb Classical Library'nin (Cambridge, Mass. University Press) kendisine ayırmış olduğu 7 ciltte yayımlanmıştır.

Eski Mezopotamya ve Mutfağı

Jean Bottero (Başlık Almanca olmasına karşın, makaleler Fransızca olarak yazılmıştır), Reallexikon der Assyriobgie, Berlin, (Walter de Gruyter, 1928, 1957'de tekrar gözden geçirilmiştir; "Epices et condiments" ("Gevvürze", III. cilt, s. 340344); "Ail" ("Knoblauch", VI. cilt, s. 3941); "Conservation des aliments" ("Konservierung von Lebensmitteln", a.g.y, s. 191197) ve özellikle "Cuisine" bölümü ("Küche", a.g.y., s. 277298). Ayrıca, "The culinary tablets at Yale" (Joumalofche American Oriental Society'nin 1119 sayfaları, 107/1, 1987).

Dünyanın En Eski Şöleni

Jean Bottero

Mutfaktan sonra, "yemek salonu" gelir. Günümüzde tanıdığımız en eski aşçılık derlemeleri saydan (İO yaklaşık XVII. yüzyıla aittir) bu tabletlerdeki tariflerin sonunda, gerektiği gibi hazırlanan yemeğin sonraki aşamasını belirten bir formül bulunur: "Sofraya koyun", ya da çoğu kez, "yenmeye hazır" sözcüğü sözcüğüne: "Bıçağa hazır"; o zamanlar bıçak, tüketicinin yiyeceği yemesi için sunulan tek gereçti. Demek ki, "aşçıbaşı"nın işlevi biter bitmez, sahnede davetlüer yer alıyordu.

Elimizde sahnenin bu ikinci bölümüne göz atmamızı ve az çok sanatsal olarak hazırlanan yemeğe yumulmuş konukları seyretmemizi sağlayacak kadar bügi yoktur. Düzenli bir yemek yerleri olup olmadığını bile bilmiyoruz; eski Mezopotamyalıların belki de hiç "yemek salonları" olmamıştır, çünkü "sofraları", evin değişik bölümlerine oda, divan, salon ya da bahçe götürülen yemek tepsilerinden oluşmaktaydı. Elimizdeki çiviyazılı yarım milyon tablet arasında, bir şölene, basit bir yemeğe ilişkin alelade ya da ciddi herhangi bir yazı bulabilmiş değiliz. O halde, bu konuyu dolaylı yollardan araştırmamız gerekir. Kaldı ki, istediğimiz kadar bilgi içermeseler de, elimizde çok sayıda "dolaylı" belge bulunmaktadır. Özellikle mektuplarda ve kaynakçada dağınık olan anıştırmaların yanı sıra, çok sayıda idari belge bulunmaktadır; bunların birçoğu gıdayla ilgilidir ve gıdanın tüketdmesi konusunda kimi zaman şaşırtıcı pek çok sonuca varmamıza yol açmaktadır.

Ayrıca, biraz şaşırtıcı gibi görünse de, elimizde dinsel edebiyatla ilgili pek çok belge vardır. O insanlar kendi tanrılarını kendi kişiliklerinin ve toplumlarının abartılı ve üstün modeline göre tasarladıkları için, onlarda kendi yansımalarını görmüşler, kendi haklarında bildikleri şeyleri büyütüp onlara yamamışlardır. Öyle ki, okuyabildiğimiz kadarıyla mitler, kutsal şarkılar ve dinsel törenler, genellikle içeriklerinden daha çok onları yazanlardan söz etmektedir, ilerde göreceğimiz gibi, aşk ve cinsel yaşam konusunda da aynı durum söz konusudur. Bu sayede, büyük bir olasılıkla geçmişimizde belirleyebildiğimiz en eski "uygar" insanların yurdu olan bu saygın Mezopotamya'da, sofra konusunda iyi kötü belirli bir düşünceye varabiliyoruz.

Mutfak konusunda —hayatın aşağı yukarı diğer bütün alanlarında olduğu gibi— hakkında en az bilgi sahibi olduklarımız, günümüzde "emekçi kitleler" adını verdiğimiz yoksul halk tabakasıdır. Çünkü, nüfusun çoğunluğunu oluşturan bu tabaka, o zaman kullanılmakta olan son derece karmaşık yazıyı kullanarak, bize kendinden söz etmekte oldukça âcizdi. Ayrıca, o zamanın aydınları kendi yapıtlarında bu tabakayı bilerek işlemiyordu. Bu konu hakkında özellikle işçilere ve angarya işleri yapanlara ödeme karşılığında verilecek tayınlara ilişkin idari talimatların yer aldığı çok uzun listelerden bilgi elde edebiliyoruz. Ancak, onlara yalnızca şu temel besin maddeleri dağıtılıyordu: Özellikle hububat, yağ, bira ve, çok ender olarak et ve balık. Geri kalanları ise, yani sebze, meyve ve baharatları kendilerinin tedarik etmesi gerekiyordu. Bütün bu malzemelerle günlük yemeklerini nasd hazırladıkları konusunda, tüketim alışkanlıklan ve sofra tarzları konusunda hiç bir ipucu bulunmamaktadır.

Günlük beslenme düzenlerinin iki ayrı yemekten oluştuğu sanılmaktadır: Biri, "sabah" yemeği, diğeri ise "akşam" yemeği. "Akşam" yemeği, büyük bir olasılıkla başlıca yemeği oluşturuyordu, çünkü Sümerler "yemek"i genelde "alacakaranlık" anlamına gelen sözcükle belirtiyorlardı: Kin.sig. Oysa, Akad dilinde, bu terim yalnızca "yeme" sözcüğüyle bağlantılıydı: Naptanu. Ancak, bu dünyanın soylulan, bu yemek seanslarına en az iki "küçük yemek" daha —hem sabah hem de akşam ekliyorlardı.

Yoksul halk tabakası, ya da bir Sümer atasözünde belirtildiği gibi "ülkenin sessiz tabakası" olanaklarının yetersizliği, sürekli yoksulluk ve zorunlu olarak fazla çalışma nedeniyle, her gün bol bol yiyip içecek durumda değddi: Bir başka benzer atasözüne göre, her zaman eksik bir şeyleri vardı: "Yoksul birinin ekmeği olduğunda, tuzu yoktur, tuzu olduğunda ise ekmeği yoktur; baharatı olduğunda ise eti yoktur, eti olduğunda da baharatı yoktur!" Öyle ki birçok Asurbilimci üstte sözü edden hububat dağıtım listesinden etküenmiş olmalı ki, bu insanların her gün haşlamaya talim ettiklerini, geviş getiren bir sürü gibi bu değişmez yemeği dalgın dalgın çiğnediklerini tasavvur etmektedir. Kanımca bu kadar karamsar bir varsayım gerçeği değil daha ziyade savunuculardaki muhtemel bir yemek alerjisini yansıtıyor...

Hiç kuşku yok ki, yemeği belirtmek için kullanılan en yaygın deyim "ekmek ve su" idi. Ancak burada, kuşkusuz bu yiyeceklerden ziyade bunların ima ettiği eylemlere dayalı olan bir düzdeğişmece bulunmaktadır: "Yemek ve içmek". O halde, hayatta kalabilmek için, bu yoksul insanların suya banılmış, bu güçten düşürücü, yavan ekmeği isteksizce yedikleri yolunda herhangi bir kanıt yoktur. Yemek konusundaki araştırmalann ki, "Soylular mutfağına" ait antik tarifleri bunu kanıtlamaktadır ister istemez "bulaşıcı" olmasının yanı sıra (Bunu daha önce, "Dünyanın En Eski Mutfağı" bölümünde de öne sürmüştüm, bkz. s. 67), düş görenlerin geleceğiyle ilgili olarak bazı sonuçlara varmak için o zaman doğruluğuna kesin olarak inanmak istedikleri, ancak bize saçma gibi gelen bir mantığa göre alışdmış düşlerin yazılıp sınıflandırıldığı yerel büyük Düş Yorumu¹² kitabı da, beslenmeyle ilgili düşlere geniş bir bölüm ayırıyordu. Ve düşte tadına baktıklarına inandıkları yemeklerin sayısıyla çeşitliliği (bunların çoğu tamamen gerçek olup, başka kaynaklarca gerektiği gibi doğrulanmıştır), imrendecek bir yemek listesi oluşturuyordu. Ayrıca, bizi böylesi güzel ve nitelikli yemekleri, bazı üzücü istisnalar dışında, herkesin kolaylıkla yiyebileceğine ikna edebilecek birkaç gerekçe daha vardır.

Olanağı olmayanlar ise, kendilerini daha varlıklı kimselere davet ettirip pekâla bu yemeklerden yiyebiliyordu. Hem eleştirel hem de safça bir öyküde, açlıktan midesi kazman ve iyi bir yemek için içinde karşı koyulamaz bir istek uyanan "Nippur kentinden yoksul bir kişinin", en son eski püskü elbiselerini satarak almayı umduğu bir koyunu masraf payı olarak belediye başkanına sunup, ona kendini davet ettirmeyi nasd düşündüğü anlatdmaktadır. Ancak, zavallı adamın parası yalnızca yaşlı bir keçi almaya yetince, bu kadar ucuz bir hediyeyi küçümseyen belediye başkanı, aşağdayıcı bir şekilde onu kovdurur. Yoksul adam, gülünç ama çok acı bir şekilde üç kez ondan öç alacaktır. Ve bütün öykü bundan ibarettir. Demek ki, bu antik ülkede, her yerde ve her zaman olduğu gibi, en yoksullar zenginler ve "yüksek görevli memurlar" kadar doyasıya yemeseler de, sofranın zevklerinden herkes yararlanabiliyordu.

Çünkü açıktır ki, yine her yerde ve her zaman olduğu gibi, zengin şölenlerden en çok — tapınmanın büyük bir bölümünün sofralarına hizmete ayrıldığı tanrılar bir tarafa— öncelikle "soylular mutfağı"nın müdavimi zenginler yararlanıyordu. Bu konuda elimizde oldukça fazla kanıt vardır. Örneğin Mari'de, İÖ yaklaşık 1780'lerden kalma yüzlerce tablet bulunmaktadır; bu tabletlerde, birçok yıl boyunca, kralın ki, rahatına oldukça düşkün görünmektedir günlük yemeklerinin hazırlanması için özellikle yağ, kuru yemiş ve hububat dükkânları ile "kasaplar" tarafından günü gününe verden azığın listesi yer almaktadır.

Ancak, yine de, en basit insanlar bde bu şölenlerin birçoğuna katılabiliyordu: Güzel güzel yemekler yemeleri için bir fırsat daha. Babillilerin Tufan öyküsünde (bkz. "En Eski Tufan Hikâyesi", s. 213), Babil Nuh'u kral Atrahasîs ("Büyük Bdge"), koruyucu tanrısı Enki/Ea'nın tavsiyesi üzerine kullarına "Gemi"sini yaptırır ve onlara, o ölüm günleri gelip çatmadan, son bir kez, ama hiç fark ettirmeden sevindirip ödüllendirmek için büyük bir şölen verir. Bununla birlikte, pek yakında olacak olan felaket düşüncesiyle hasta ve kaygılı olan ev sahibi, bu eğlencelere hiç de katdmayacaktır: "Ve bol bol yemek yedder / Bol bol içtder! / Ancak kendisi, bir girip bir çıkıyordu / Ne oturuyor ne de çömeliyordu / O kadar umutsuz ve rahatsızdı ki!..."

Bu şeküde birkaç yerde, krallar tarafından özellikle personele ve askere verden şölenlerden söz edilmektedir. Bu "büyük şölenlerde", genellikle, törene yaraşır bir biçimde hazırlanmak için hediye ve ödüller ve hatta kokulu kremler dağıtılırdı. Ne yazık ki, bu yiyeceği ve içeceği bol yemeklerle ügili elimizde hiçbir liste yoktur. Ancak, en azından, tarihin en büyük şölenlerinden birinde tüketilen yemeklerin hesap özeti kalmıştır geriye; bu hesap 22 Eylül 1900'de Cumhurbaşkanı fimde Loubet'nin Fransa'nın yirmi bin belediye başkanına, Tuileries bahçelerinde verdiği o meşhur şöleninkinden de kabarıktır.

İÖ 870'Iere doğru bir Asur kenti olan Kalhu'da (günümüzde, Irak'ın Musul kentinin yaklaşık 25 kilometre güneyinde, Nimrûd adıyla bilinmektedir) , çok görkemli biçimde yeniden yapılan sarayları kutlamak için yapılan bir şenlikti bu; kral II. Assurnasirpal (883859), on günlüğüne en azmdan "altmış dokuz bin beş yüz yetmiş dört" davetli (eğer çok fazla abartma yoksa, çünkü yazıtları yazan kimselerin kralların şanına karşı zaafları vardı) çağırmıştı, ki bunların arasında "Gemi"sinin yapılmasından sonra Atrahasîs'in yaptığı gibi iş için gereken yaklaşık 40 000 kişinin yanı sıra, saray personeli ve krallığın hemen hemen her tarafından gelen çok sayıda "önemli" sima bulunuyordu: Kısaca, yeni bir başkente ve saraya taşınma vesilesiyle verüen bir şölendi bu...

1951'de olay mahallinde bulunan bir mezar taşı, bu bol ve şaşılacak yemeklerle ügili bize ayrıntılı bilgüer vermektedir: Yaklaşık 50 000 kadar büyük ve küçük baş hayvan, kümes ve av hayvanı; 10 000 balık ve bir o kadar yumurta; aynca, sepet sepet sebze, meyve ve değişik baharat, küplerce süt ürünü ve içecek olarak da 10 000 küp bira de bir o kadar şarap; ayrıca kuşkusuz bu harcama listesinde yer almayan ekmek ve tulumlarca su. İnsanların böylesine tıka basa yedikleri bu şölende çalışmak durumda kalan aşçı ordusuyla ilgüi hiçbir bügi bulunmamaktadır. Ancak, yemek listesi detaylı olarak incelendiğinde, davetlüere aynı şekilde davranümadığı ve birçok listenin, katdımcdarın toplumsal mevkisi ya da politik önemine göre düzenlendiği sanısına kapdıyoruz. Bütün bu aykırdıklara karşın kral, bu unutulmaz öykünün sonunda, bu on günlük yemekli kutlamalardan sonra, devasa şölene katdan davetlileri "memnun ve mutlu olarak evlerine göndermekle" övünebdirdi.

Çünkü, günümüzde olduğu gibi o zaman da, yemek her ne kadar ilkin yaşama gerekli olan güç ve desteği sağlasa da, beraberinde neşe iyi filozofların deyimiyle "yaşama duygusu" getirmekte ve davetlilere büyük bir mutluluk vermektedir. Yalnızca yemeklerin bolluğu, çeşitldiği ve büyük bir özenle yapılışı ya da davetlilerin bir araya gelmesi ve şölenlerin bulaşıcı sıcaklığı denen şey değildir bu duyguları veren; basit bir yemek şölene dönüşür dönüşmez, yemeklerle içilmesi hemen hemen zorunlu olan alkollü içkderin de payı büyüktür.

Şarabın en eski dönemlerden beri çok tanındığı bu ülkede (bkz. s. 100: "5000 Yıl Önce Şarap."), yine de mayalı "ulusal" içki, esas maddesi hububat olan biraydı; elimizdeki metinlere bakılırsa, tarihöncesinden başlayarak, gelişmiş bazı yöntemlere göre otuzdan fazla değişik biçimde hazırlanıyordu: "Beyaz bira", "kızıl bira", "açık bira", "koyu bira", "bulanık bira", "balla tatlandırdmış bira", birçok aroma katılan "kokulu bira", kimi zaman "sulandırdmış" ama çoğunlukla "sert" bira. Bira alt taraflarında tortuları süzmeye yarayan bir çeşit eleği bulunan borularla doğrudan küpten çekderek içüiyordu. Ama, genellikle birçok kişiyle ortaklaşa olarak. Çevirmenine göre, büyük bir olasılıkla bir meyhanenin açılışı için bestelenen ve bu ülkenin bilinen tek şarkı örneği olan "içki şarkısı" (onu böyle adlandırabiliriz), biraya ithaf edilmiştir. Şarkı, şu övücü mısralarla biter: "Söyleyeyim meyhaneciye, sakiye / Sırayla herkese bolca bira versin! / Bu ne mutluluktur, be ne zevktir / İçmek onu tadına vara vara! / Bu güzel içkiyi içmek doyasıya / Sevinç ve mutlulukla!"

Tanrı çok içince

Bira, şölenlerin vazgeçdmez bir içkisiydi; öyle ki Akadlar şöleni ifade etmek üzere qeıitu dediklerinde yalnızca şölene katılacak "davetlüerin" sayısını, Sümerler ise kash.de.a terimiyle "sunulan birayı" vurguluyorlardı. Biranın varlığı, bu antik şölenleri az çok bizde olduğu gibi tasavvur etmemize yol açmaktadır: İlkin yemeklerin iyice çiğnenmesi, ayrıca, düzenli ve ölçülü dinsel törenlerdeki kuralların tersine, bol bol içki içdmesi, kadeh tokuşturmalar, kahkahalar ve bazen de gürültülü konuşmalar. Ancak, karşılıklı coşku ortamında tüketilen bu nitelikli ve güzel yemeklerle alkollü içeceklerin çarçabuk başa vurması tehlikesi vardı. Kimi kez elimizdeki belgelerden de anlaşılacağı gibi, "kurulu düzene karşı isyanlara" ve kavgalara kadar varmasa da, günümüzde olduğu gibi, bu eğlencelerde insanlar kolayca taşkınlıklar yapabiliyordu. Sümerce yazılmış eski bir efsane, tanrı Enki'yle ilgili olarak buna benzer bir öyküyü hoş bir şekdde anlatmaktadır.

Tanrıların en akıllısı ve en beceriklisi olan Enki, gelişmiş bir uygarlığın bütün ayrıcalıklarını bulup aydınlığa kavuşturmuştu: Bunlar "güçlerin" kaynaklandığı ve Enki'nin Eridu TapmakKent'inde sakladığı birçok değerli "tdsım" haline sokulmuş kurumlar, tarzlar ve tekniklerdi. Günlerden bir gün, Uruk kentinin doğaüstü güçlere sahip koruyucu tanrısı İnanna, Enki'ye görünürde nezaket icabı, ancak kuşkusuz biraz da çıkara dayalı bir ziyaret yapar. Baş döndürücü ve cilveli tanrıçanın etkisiyle adeta coşan Enki, onun onuruna en iyisinden bir şölen verir. Her zaman olduğu gibi, bu şölenin öyküsünde de içki özellikle ön plandadır: "Kutsal sofrada, tanrısal sofrada, / Hoş geldin dedi Tanrı inanna'ya! / Ve Tapmağında, onunla kafa kafaya / Lıkır lıkır bira ve şarap içti Enki / Maşrapalar dolusu içki içtder / Yarışırcasına tokuştura tokuştura / Gök ve Yer Onuruna / Yavaş yavaş ve tadına vara vara / Şalupalar kadar derin maşrapalarda!..."

"Bira içüdikten ve şarabın tadına bakıldıktan sonra", hafifçe sarhoş olan Enki müşfik bir cömertlik gösterisinde bulunur alkolün etkisiyle 'sık görülen bir durum. Durup dururken inanna'ya hediye vermeye karar verir; inanna ise kurnaz davranır, kendini içkiye kaptırmaz, kendi ağzıyla hiçbir şey istemez. Bu hediye Enki'nin kültürel değerlerini içeren bütün o güçler hazinesidir. Böylece hediyeyi alan Tanrıça, sesini çıkarmadan, aceleyle her şeyi gemisine yükleyip kendi kentine doğru yola koyulur. Tanrıça gittikten hemen sonra, "biranın etkisi geçince" Enki, tılsımları konuğuna verdiğini hatırlayamadığı için, telaşla her yerde onları aramaya başlar. Bunu ona hizmetçisi hatırlatır. Enki, hazinelerini geri alsın diye, vakit yitirmeden hizmetçisini İnanna'nın peşine salar: İş işten geçmiştir artık!... Uruk kentinin, Ğridu'dan alman yüksek uygarlığa nasıl geçtiği işte böyle anlatılır.

Bu efsanede hemen hemen bütün efsanelerde olduğu gibi bir belirsizlik vardır. Kuşkusuz, kültürel ayrıcalıkların verilmesi, içkinin çok içildiği bir şölenin sonuçlarına bağlı bir kazaymış gibi gösterdmektedir burada. Ama bu hikâye, diğer yandan, buna benzer bir dizi hikâye çerçevesinde de yer almaktadır: Evren, doğa ve kültürle ügili önemli kararları tanrılar sofra başında almışlardı. Demek ki, sofra, açık bir şeküde, tanrı topluluğunun başlıca görüşme ve karar alma yeri olarak görülüyordu.

Sözgelimi, insanların "yaratdışı" onuruna yine Tann Enki'nin verdiği ve davetlüerin aynı şeküde kendinden geçtikleri bir şölenin sonunda,

Tanrıça Ninmah bir çeşit yarışma önerir Enki'ye: Buna göre, aynı insan "kalıbından", ancak iyi olmamış bazı kaplarda olduğu gibi, bazı ciddi üretim hatalarıyla (kör, felçli, hünsa, kısır kadınlar...) Tanrıçanın yaptığı değişik insan numunelerine "bir yazgı belirlemek", daha doğrusu uygun bir işlev, gerçek bir yararlık bulmak zorundadır. Enki, pek doğal olarak, girdiği yarışmayı kazanır. Bundan ötürüdür ki, doğuştan kör olanlar hem müzisyen hem de ozandırlar; cinsiyetleri belirsiz olanlar, o zamanlar herkesin tanıyıp sevdiği eşcinsel ve travesti taburunda yerlerini alır; doğuramayan kadınlar ise, fuhuş yapmak için uygundur, vb. Yine de Enki, sırası geldiğinde, Ninmah'ı sonunda utandırır: Hiçbir yararlı meşgale bulamayacağı kadar anormal hareketsiz, şekilsiz, tepkisiz, güçsüz, dilsiz bir yaratık sorar ona. Tamamen kusurlu ve yeteneksiz doğan ve gerçekte tıp ve kehanet kitaplarının bazı bölümlerinde tasvir edilen insanlar bu kategoriye girer...

Tanrı topluluğunun bütün üyelerinin eksiksiz katıldığı toplantının düzenli çerçevesini oluşturan şölenin önemi, ünlü Yaratılış Destanı'nda daha da belirgindir. İlk anormal yaratışlı korkunç atalan "Mer"in (Tiamat) kendilerini attığı ölüm tehlikesine karşı koymak istediklerinde, tanrılar bir şölen sofrası etrafında toplanırlar. Daveti onlara, soylarının deri geleni yapar ve "Anshar'ın huzuruna çıkmca, / Yazgı belirleyicisi BüyükTannlar, / Toplanmaktan son derece hoşnut bir halde / Birbirleriyle kucaklaştılar. / Ve aralarında fısddaşıp konuştuktan sonra, / Oturdular şölen sofrasına! / "Ekmek"lerini yiyip biralarını içtiler./ Baş döndürücü hoş içkderi /Içtder kamış çubuklarla! / Tadına vara vara, / Kendilerini gevşemiş hissedene kadar, / Kaygıdan uzak ve büyük bir huzur içinde!"

Tanrıların şölenleri

Korkunç düşmanlarına karşı savaşsın diye, şampiyonları genç tanrı Marduk'a tam yetki vermeyi işte bu şölen sofrasında oybirliğiyle kararlaştırırlar. Marduk bu düşmanı yendikten, Dünyayı onun bıraktığı şeylerle yarattıktan, yarattığı insanların yaptıkları hizmetler sayesinde de bütün tanrı kardeşlerine huzurlu, mudu ve eksiksiz bir yaşam sağlama yollarını bulduktan sonra, tanrdar, ona minnetlerini büdirmek için, ikametgahı olacak Babil'i ve onun meşhur Tapınak'mı görkemli bir biçimde inşa ederler. Bu kez, şölen verme sırası Marduk'tadır; tanrdar, şölen esnasında, aralarında en güçlü ve en zeki olan Marduk'a sonsuza dek En Büyük Hükümdar ve Dünyanın Efendisi unvanını verirler.

Burada, mitolojinin büyütücü aynasında, bu görkemli topluluksal yemeğin yeni bir rolü ortaya çıkar: Bu, yalnızca bir iyi yemek yeme, keyiflenme, dinlenme ve zevk alma yeri değil, aynı zamanda sofraya katılanların kendi çıkarları doğrultusunda önemli kararlar aldığı bir yerdir de. Bu işlevlerin dki, yani fizyolojik ve psikolojik işlevi, kendi şölenlerimizde hâlâ sürdürmektedir, ancak diğer işlevinin, yani sosyal ve özellikle "politik" işlevinin neredeyse bilincinde değiliz artık. Bu konu üzerinde biraz daha durmamızın bir nedeni de budur, çünkü eski Mezopotamya'da bu durum sanddığından da karmaşıktı.

Yukarıda sözü edüen resmi ve halk şölenlerinin çoğunda yatan böylesi "politik" bir anlamın deneyimsiz insanların gözünden az çok ustaca kaçması mümkündür, ancak bu şölenlere katılanlar tamamen bunun bilincindeydi, çünkü olayları bizden daha iyi kavrıyorlardı. Hükümdar içinse, adamlarını en azından aralarından seçtikleri temsilcüeri— aynı sofra etrafında toplamak ve onlarla kendi yemeğini paylaşmak demek, aynı "vücutta", tek bir devlet altında herkesin sıkı bir şekilde birleşmesini sağlamak ve gözler önüne sermek demekti. Bu, aynı zamanda, kralın onlar üzerindeki gücünü kanıtlamak ve sağlamlaştırmak anlamına da geliyordu: Davetlder yalnızca onunla aynı yemeği yemekle, başka bir deyişle, aynı yiyeceklere dayalı bir yaşam tarzını paylaşmakla kalmıyor, bir araya gelmeleri, aynı şeyleri paylaşmaları ve ortak sevinçleri, aynı zamanda kendilerine bu kolaylıkları sağlayan kralı takdir ettiklerini zımnen büdiriyor, adamları ve bunların temsd ettiği bütün kesimler üzerindeki otoritesini resmen tasdik ediyor ve bir bakıma ona olan güveni tazeliyordu. Konuyla ilgili olarak en son şunu söyleyelim: Tören usullerine ilişkin birkaç kitapta, böyle bir gösterinin taşıdığı dinsel anlam da belirtilmektedir; böylece bir anlığına tanrdara tapınmayla ilişküendirilebden ve böylesi bir anlam taşıyan kralın şöleni, insanların yanı sıra Tanrdarın da onayını alıyordu.

Epeyce mürekkep dökülmesine ve aptalca şeyler yazdıp çizilmesine neden olan bir başka tuhaf ve gizemli tören de muhtemelen böyle bir anlam taşımaktadır: Hiyerogami ya da Kutsal Evlilik yeni dönemde bir çeşit kuklaheykel oyunuyla bir tanrı de tanrıça, daha eski dönemlerde ise açıkça kral ve rahibe heykelleri arasındaki cinsel birleşme. Kralın unvanının onaylanması ya da, büyük bir olasılıkla âdete göre düzenli olarak yılda bir kez yenilenmesi için gerekli olan bir formaliteden başka bir şey değildi bu: Böylece, "evldik" sayesinde soyunun ve ülkedeki yüce otoritesiyle hanedanının sürekliliğini sağlayabilen kral, denüdiğine göre, "soyu tanrılara dayanan" ve tanrılar tarafında insanlara kendi iyilikleri için gönderilen bu krallığın eksiksiz bir temsilcisi, sözcüğün tam anlamıyla bir hükümdarı oluyordu. Zira, düğün gecesini zorunlu olarak büyük bir şölen izliyordu; özellikle evlenen çiftlere tanrı ya da kral sunulan bu şölene, unvanı onaylanan ya da tekrar onaylanan kral etrafında tek vücut halinde birleşircesine, halk da katdıyordu.

Dikkatle bakddığında, halk şölenlerinin "politik" işlevinin, her toplumsal örgütlenmenin ilk temel birimi ve modeli olan ailenin dayanışmasında yemeğin oynadığı başlıca rolün genişleyerek "ulusal" dayanışma rolüne dönüşmesine bağlı olduğu anlaşılır. Aile yemeğine üişkin bu bölüm konusunda elimizde yeterince bilgi var. Değişik türde birçok metin, ade yaşamındaki bütün büyük anlarm, bütün akrabaların ya da yalnızca çekirdek adenin katddığı şölenlerin izlerini dolaylı ya da dolaysız olarak taşıdığını gerektiği gibi kanıtlamaktadır.

Gösterişli evlilik yemekleri

Ailenin büyümesinde son derece önemli bir aşama olan evldik için de durum budur. Böylesine aşırı ataerkil bir toplumda kadın, ailesini bırakıp eşinin "evine" gitmek ve ölünceye dek sakinleriyle aynı çatı altında birlikte yaşamak zorundaydı. Erkeğin ailesi, her iki aile grubu arasında yapdan sözleşme gereği kadının ailesine bir tazminat ödüyordu. Müstakbel çift doğar doğmaz, ya da en azından evlenme çağından çok önce imzalanabden bu anlaşmada başka türlü belirtilmediği sürece, evlilik yalnızca bir vaatti ve bu vaat ancak "nişanlı" kadın bundan böyle kendi evi olacak eve "girince" fidi oluyordu. Bu "giriş", masrafları erkeğin ailesi tarafından karşdanan bir şölenle onaylanıyordu. Sözleşmeler ki, elimizde iyi bir sözleşme koleksiyonu vardır bundan pek fazla söz etmemektedir: Bunlar, evlilik töreninin kurallarını değil, sözleşmenin yalnızca hukuksal ve ekonomik koşullarını belirtmeye yarıyordu. Ancak, "yasayla" ilgdi bazı "yazılarda", konuyla ügüi daha fazla bilgi bulunmaktadır. Bunların arasından bulduğumuz oldukça hoş bir efsane, daha aynntdı bilgi vermektedir.

Bu efsanede, büyük tanrı Enld'in, başka bir kentten çok ama çok güzel bir tanrı kızına nasıl âşık olduğu anlatılmaktadır. En önce onu hafifmeşrep bir kadın sanan Enlil, ona kendisiyle yatmasmı teklif eder, ancak kız onu korkmadan tersler. Bunun üzerine ona daha da tutulan Enlü hatasını anlar ve oldukça utanmış bir halde maslahatgüzarını kızı kurallara göre ailesinden hemen istemeye gönderir. Elçisi, kızın aüesinin kabul ettiğini bildirir bildirmez, mutluluktan uçan müstakbel kocanın ilk işi, sevgilisine alışıldığı gibi pahalı bir mücevher koleksiyonunu, kızın ailesine de büyük ve gösterişli bir şölen hazırlamaları için gerekli malzemeleri göndermek olur. Metinde şu cümleler yer alır:

"Alınca haberi, içi rahatladı Enld'in, /Zevkine diyecek yoktu onun... / Ve emirler yağdırdı..." hayvan sürüleri hazırlanıp gönderilsin diye: "Keçigillerden eşekgdlere kadar dört ayakldar arasından, / Bozkırda özgürce yetişen, / Ve dağlık bölgelerde sık sık görülen, / Birçok hayvan seçildi:... / Büyük boynuzlu ve böğüren bodur hayvanlar; / Danalarıyla birlikte inekler; / Geniş boynuzlu yabani hayvanlar, / Pahalı dizginlerle bağlı; / Kuzularıyla birlikte maryalar; / Oğlaklarıyla birlikte keçiler, / Sıçrayıp birbiriyle boğuşan; / Uzun sakallı ve gürbüz oğlaklar, / ön ayaklarını yere sürten; / Kral sofrasına layık koyunlar..." Ayrıca, zaten çok pahalıya mal olan bu ete dayalı besinleri şatafatlı bir şeküde tamamlamak için: "Mayalı ve maydanozlu peynirler; baharatlı peynirler; / Her türlü süt ürünleri;... / Beyaz bal, katı bal; en güzel pastalar (?)...; Hurma; incir; iri iri narlar...; / Kiraz (?); erik; ceviz; yer fıstığı ve meşe palamutu...; / Büyük büyük turfanda üzüm salkımları; / Dallarıyla birlikte egzotik meyveler..." Tam anlamıyla bir kral şöleni!

Zira, kendimizi azıcık bu insanların yerine koyarsak, böyle bir düğün yemeğinin hangi anlama geldiği hemen anlaşüır: Yeni gelin kocasının ailesi taraündan bizzat sunulan yemekleri yiyerek, onunla aynı yemekleri paylaşarak aileyle bütünleşiyordu. Demek ki bu yemek, yalnızca bir eğlence ya da itibar kazanmak için yapdan bir israf değil, kadının kocasının ailesine girmesiyle oluşan "dinsel nikâhın" ta kendisi ya da etküi bir belirtisidir. Kadın, bundan böyle, diğer üyeler gibi, ailede gerçek anlamda yerini alacaktır.

Evlilik dışı bir yolla, şu ya da bu nedenle, yabancı birini evlat edinerek aileyi genişletmek söz konusu olduğunda, evlat edinilen kişinin "ade" içinde, "aileyle" birlikte yediği yemek, aynı şekdde, aileyle bütünleşmeyi kabul etmek anlamına geliyordu.

Hatta arazi satışlarında bile buna benzer onaylama yöntemleri kullandıyordu. Özellikle arkaik dönemlerde eski Mezopotamyaldarın toprağa oldukça önem verdiklerini unutmamak gerekir. Böylece, aile topluluğunun geçimini ve yaşamını sağladığı araziler, kişiler kadar ailenin bir parçası sayılıyordu: Yüce, zorunlu, hatta "kutsal" ve başkasına aktarılamayan mallardı bunlar. Ancak, araziyi bir başkasına devretmek gerektiğinde bu katı yasak mantıklı, samimi, ama kurnazca bir yöntemle aşılıyordu: Araziyi satın alacak kişi önce satan ailenin bünyesine alınmalıydı; bu da, birlikte yenden bir yemekle oluyordu. Özellikle eski dönemlerde (İÖ 30002000'li yıllarda), satış sözleşmesinde kimi zaman bu yemekten söz eddiyordu. Örneğin, geç döneme ait (İÖ 1780 dolayları) metinlerden biri şöyle: "Iliphallu [satıcı], YarîmAddu'ya [alıcı], üzerine binayapdmış 180 metre karelik bir arazi sattı; ve [buna karşılık] YarımAddu, şu, şu ve şu kişiler huzurunda [burada, sözleşmenin imzalanmasına tanıklık eden on iki kadar kişinin adları verdmektedir] Iliphallu'ya 85 gram gümüş verdi...: Sonra da, herkes birlikte yiyip içti..."

Ölülerle aile şölenleri

Demek ki birlikte görkemli yemeklerin yenddiği aile şöleni, sırf yemek yemekten ve bu vesdeyle bir araya gelinip hep beraber eğlenmekten ibaret değddir yalnızca: Bütün bunlar, bilinçli bir aile dayanışmasının bir belirtisi ve etkenidir. Bunun yanında, kuşkusuz, böyle bir dayanışmayı göstermekten ve sürdürmekten başka hiçbir amacı olmayan bir şölen daha vardır ki, ana babaların yanı sıra ölen bütün ebeveynleri de kapsar. Bu şölenin adı, Akadcada kispu. idi; bu terimin köksel anlamı, açıkça, şölenin temel özelliği olan "aynı yemeğin paylaşılmasını" çağrıştırıyordu. Bu görkemli yemek, düzenli aralıklarla veriliyordu: Kurala uygun olarak, ayın son günü, yani Ayın kaybolması Ölümü, dolayısıyla ölüleri çağrıştırınca. Üstelik bu yemek tercihen evin en "kutsal" köşesi olan "ikonalar" köşesinde düzenlenirdi; eski bir geleneğe göre ailenin ölüleri genellikle buranın altına gömülürdü. İnanışa göre, ölülerden geriye yalnızca kemik değü, gizli ilişkiler kurulabüen, ölünün hayattayken neyse onun bir çeşit kıvamsız, belirsiz benzeri olan, "hayalet" adı verilen ki buna, kültürümüzde "ruh" denmektedir ve biraz da düştekini andıran bir şey de kalıyordu. Ölünün zorunlu olan gömülme töreniyle toprağa verilen bu hayalet, bundan böyle kendisinin son "mekânı" olacak olan yerde, Cehennem'de (Yeraltı'nda, y.n.) kalıyordu; burası dünyamız kadar geniş, bir çeşit sınırsız yeraltı mağarası gibi bir yerdi. Sağken gökteki tanrdar tarafından yönetden bütün ölüler, artık cehennem tanrdarına bağlı olarak işte burada bir araya gelirler ve yarı uykulu, uyuşuk, hareketsiz ve üzgün bir halde birlikte yaşarlar. Her ne kadar bu dünyada güçleri yerindeyken olduğu gibi, bolca yiyecek ve içeceğe ihtiyaç duymasalar da, arada bir ölümden sonraki silik yaşamlarını sürdürebilmek için de biraz yiyip içmeleri gerekiyordu. Davet edildikleri, yerlerinin belli olduğu ve gizli kapalı bir şekilde katılmaya geldikleri bu kispu'da yedikleri yemek, kısmen de olsa, onlann bu ihtiyacını karşılıyordu. Hayatta kalanlarm, olanakları elverdiği ölçüde, az çok şatafatlı bir biçimde bu yemeği vermeleri dinsel bir zorunluluktu.

Doğal olarak, kral ailesi de bu tür şölenler düzenliyordu. Birinci Babü Hanedanlığının sondan bir önceki kralı Ammîsaduqa (16461626) dönemine ait olan ve bu şölenlerle ilgili olduğunu düşündüğümüz bir tablet bile bulduk. Bu tablette, kralm atalarıyla ilgili olarak geriye doğru giden ve kralın soyundan önceki soylara dek uzanan uzunca bir soyağacı listesi bulunuyordu. Tablet, şu çağrıyla bitiyordu: "Ey Amurru, Hane kentinin ve Kuta kentinin hanedanlarının HayaletÜyeleri!..., Doğu'dan Batı'ya kadar hükümdarlarının prens ve prenseslerinin hizmetinde korkunç savaşlarda hayatını kaybeden sizler ve bütün askerlerin hayaletleri, artık bakacak kimsesi olmayan sizler, gelin bu yemekten payınızı alın ve bu yemeği size sunan kralınız Amn!saduqa'yı şükranla anın!" Bu eski ölülere —kralların yanı sura kralların askerlerine, bütün adamlarına ve özellikle bunların arasında en terkedilmiş olanlara— böyle seslenüdiğini görmek duygulandırıcı değd midir? Büyük açlıklarını ve susuzluklarını gidermeleri, yaşayanlarla birlikte aynı sofra etrafında toplanmaları ve ölümün bde bozamayacağı kadar büyük ve sağlam bir "ulusal" aileye bağldıklarını böylece gösterip sürdürmeleri için hazırlanan bir şölene hepsinin hükümdar tarafından davet edddiğini görmek şaşırtıcı değü midir?

"Keşke"

Tanrılar da bu kispu'yu aynı amaçla ve aynı anlamda kutluyorlardı; aralarmda artık ölü olmadığı için, Cehennemdeki "kardeşleri" onların yerini tutuyordu. Ancak yer altındaki ikametgahlarında gizlenmiş oldukları için, bir inanışa göre Gökte verilen yemeğe şahsen katılmaları mümkün değddi; onun için paylarını kendderine getirsin diye temsilcilerini göndermek zorundayddar. Zira önemli olan, onların aynı "sofra" etrafındaki fiziksel varlıkları değil, aynı yiyeceklerin yenmesidir: Yemek yerken alman ortak zevke değd de, bir tek ve aynı kaynağa dayalı, dolayısıyla özdeş olan ve katdımcıları birbirine sıkıca bağlayan bir hayata dayanan şölenin anlamını hiçbir şey daha iyi açıklayamazdı.

Elimizde, bu göksel ade şölenine katılmaları için cehennem tanrdarına ve özellikle ablaları Ereşkigal'e yapılan bir davetle başlayan oldukça üginç bir efsane bulunmaktadır: "Bir gün, ritüel şölenlerinin başlamasına kısa bir süre kala, / Bir elçi gönderir Tanrılar, / (Cehennem'deki) Ablaları Ereşkigal'e: / "Biz diğerleri, senin yanma inemeyiz, / Sen de bize kadar çıkamazsın! / Onun için gönder de birini, alsın senin yemek hisseni!" Ancak bu elçi vardığında, Gök'teki tanrdardan biri, kapristen ya da şeytanlıktan olsa gerek, başkaları gibi onu selamlamayı reddeder: Bunu öğrenen Ereşkigal, bu ağır hakarete karşdık suçluyu huzuruna çağırtır; araya beklenmedik birçok ilginç olgu girince, bu karşdaşma evldikle biter: Efsanenin bir değişkesine göre bu bir "çıkar", bir başka değişkesine göreyse delice bir aşk evlüiğidir, ancak her ikisinde de, ükin Gök için tahsis edden bir tanrının sonunda nasıl Cehennem Hükümdarı olduğu açıklanmak istenmektedir...

Demek ki, dünyada ya da gökte, insanlarda ya da tanrdarda olsun, yemek yemenin o zamanlarda ayrıca "mistik" ve "kutsal" bir değeri vardı. Kutsal Kitap'ta da bu olgu yeniden karşımıza çıkar ve eğer günümüzde bundan geriye bir şeyler kalmışsa, bu din sayesindedir. Hiç kuşku yok ki, bir yandan ilk Hıristiyanların şöleni, diğer yandan İsa'nın etini ve kanını temsd etmek üzere kutsallaştırma ayinlerinde "ekmek" ve "şarap" kullanılması, başka bir deyişle ortak yemek yenmesi, bu arada daha zengin anlamlar kazanmış ve böylece yeni başvuru kaynakları oluşmuştur. Ancak, bunlar da "kutsal" yemeklerdir, aynca Eski Mezopotamyalılann düşünceleri ve görenekleri bu eski zamanlarda önemli bir rol oynamış olmalıdır.

Günümüzde başka bir bağlamda verilen "iş yemekleri", artık yalnızca ekonomik zaferlerin kutlandığı ya da rakipleri usulca alt etme amacının güdüldüğü bir etkinlik olduğuna göre, şölenlerin ade şölenleri dahilinsanlarm buluştuğu, prestij gösterisi yaptığı, bol bol yiyip içtiği, güzel yemeklerle şarapları keşfettiği ve özellikle eğlendiği bir etkinlikten başka hiçbir değeri yoktur artık. İşte şu keyif ehli Rabelais kadar hiç kimse bunu daha iyi bir biçimde dile getiremezdi. Böylelikle cafcaflı anlatımıyla dört ya da beş ölümsüz kitabı yer yer süsleyen bu tür şölenlerden birinde Pantagruel sofra arkadaşlanna şöyle der: "Keşke her birinizin çenesinde iki çift çıngırak, benimkindeyse Rennes, Poitiers, Tours ve Cambrai'nin saat kulelerinin çanları asdı olsa... Lokmaları Iüplerken çıkaracağımız gümbürtüyü dinlemek isterim vesselam!" (II /XXVI)

5000 Yıl Önce Şarap

Andre Finet

Dünyanın en eski "uygar" insanlarının yaşadığı Eski Mezopotamya'da, basit bir yemek neredeyse bir şölene dönüşecek gibi oldu mu, alkollü içküer sofrada yerlerini hemen alırdı. Her ne kadar özellikle arpadan üretilen bira "ulusal içki" olarak kalsa da, şarap büinmiyor değüdi. İO 3000'li ydların başlarında şaraptan söz edüdiği belgelerce kanıtlanmıştır, ve şaraba duyulan rağbet Mezopotamya tarihi boyunca sürüp gidecektir.

İO 18. yüzydda, OrtaFırat'ın en parlak anakenti olan Mari Sarayının arşivlerinde sık sık şaraptan söz edilmektedir. Krallığın ve komşu ülkelerin politik ve sosyal hayatı konusunda bizi aydınlatan bu metinler, beslenme alışkanlıkları konusunda da bilgi vermektedir. Kuşkusuz, özellikle kralın sofrasından söz edümektedir. Halk tabakasının yaşamı konusunda elimizde doğru bilgder bulunmamaktadır; bu yaşamın her şeyden önce saray yaşamının bir kopyası olduğuna pek ihtimal verümemektedir. Bununla birlikte şarap, seyahat halindeki yabancı elçilere tahsis edilen yiyecekler arasında yer almaktadır ve çok daha sonraları bu belki de, belgelere dayalı bir tesadüften başka bir şey değüdir gerçekten de gezici satıcdarın sokaklarda şarap sattıkları kaydedilmiştir.

Mari Sarayı döneminde, başlıca üzüm bağlan, kuzeyde ve batıda krallığın dışına kadar yayılıyordu. Günümüzde de, hem Anadolu'nun güneyinde Nizip ya da Gaziantep'te; hem de Suriye'nin batısında Hums ve Halep'te halen üzüm bağlarına rastlanmaktadır. Bağcdık, hem bir gelenek hem de bir elverişli toprak ya da iklim meselesidir. Günümüzde TürkiyeSuriye sınırında bulunan, Anadolu'dan ve dağ eteklerinden gelen ürünlerin satıldığı Fırat üzerindeki Kargamış kenti, coğrafi konumu nedeniyle, YukarıFırat'ın en önemli limanı ve işlek pazarıydı. Bu kent, Mari Sarayıyla dostluk ilişkileri kurmuş olan bağımsız bir krallığın başkentiydi.

Kargamış, kuzeyin çok önemli bir kentiyse, Fırat'ın kuzeygüney yönünü bırakıp doğuya doğru yöneldiği yerde bulunan Emar limanı, Batı'yla yani Yamhad ülkesiyle onun başkenti Halep, Kenan, Babil ve Ugarit gibi Akdeniz limanlarıyla yapılan ticaretin kavşağıydı. ZimriLim döneminde (İÖ 17751760) Emar kenti, Halep kralına aitti. Kargamış'ta olduğu gibi, bu limanda hububatın yanı sıra, odun ve şarap da yükleniyordu. Kenan bağları ünlüdür; Kutsal Kitap'a göre, Samaria bölgesi üzüm bağlarıyla çevrdiydi, ve Moab ülkesinde çok sayıda üzüm sıkma makinası vardı. İÖ 8.6. yüzyıllarda, Gibeon bağlan çok ünlüydü; El Cîb /Gibeon kazdan sonucunda, çok önemli bir şarap üretim merkezi bulundu. Burada, birçok sıkma makinası ve üzüm mayalandırma fiçısıyla birlikte hep aynı serinlikte kalan çok sayıda kiler vardı. Bulunan 83 adet ambar, yaklaşık 100 000 litrelik bir kapasiteye sahipti. Herodotos, bu konuyla dgdi olarak batı bölgelerinin önemini vurgulamıştır; ona göre, Babdlderde bağcılık diye bir şey yoktu ve şarap gemüerle Fenike'den getiriliyordu.

Oldukça değişik şarap türleri vardı, fakat İÖ I. binydda şarap kimi zaman bölgenin adıyla belirtilecekti. Genellikle şarap, karânu, herhangi bir özelliği söylenmeden belirtiliyordu. Özelliğiyle belirtdince, özellikle kırmızı sıfatı kullandıyordu: Kırmızı şarap. Beyaz şaraptan pek söz eddmemektedir; belki de, bazı sıfatların kesin anlamını bdmediğimizden bize öyle geliyordur. Birinci kalite, orta kalite ya da ikinci kalite şarap vardı. Açık, yani beyaz ya da roze ya da belki de yeni şarap vardı. Bağış kabul törenlerinde tüketilen şarap da aynı sıfatla belirtdiyordu: Bu durumda, bu sıfat katıksız diye çevrdebdir ve dinsel kullanıma uygun ya da kısaca su katdmamış anlamına gelir.

Yeni şarap ve eski şarap vardı; eski şarabın, nitelikleri gelişsin diye ydlanmaya bırakdan şarap olduğu sandmaktadır aynı işlem, bazı bira türleri için de yapdıyordu. Tatlı şarap üe doğal olarak, ya da bal veya meyve özüyle tatlandırılmış beyaz şarap vardı. Kuşkusuz bazı bitki sularının eklenmesiyle elde edden acı şarap vardı. Büyük bir olasdıkla alkol oranı yüksek olan sert şarap vardı. Özellikle de, Kargamış kralının Mari Sarayına tahsis ettiği ya da ondan bin yd sonra, Şarrukin'in askerlerinin Ulhu Sarayının ardiyelerinden kovalarla aldıkları şarap gibi iyi şarap vardı, iyi şarap deyince, kral sofralarına mahsus yüksek kalitedeki şarabı mı yoksa, belki de balla tatlandırılmış olan şekerli şarabı mı bu, daha düşük bir olasılık anlamak gerekir, bilmiyoruz.

Mari Sarayına kuzeyden, şarapla birlikte çoğu kez bal küpleri de gönderiliyordu: Ancak, aynı anda gönderilmeleri ille de ikisinin birbirini tamamladıkları anlamına gelmez. Gerçekte şaraba, tadını ya da yoğunluğunu değiştirmek amacıyla değişik maddeler katıldığı da oluyordu: Su, bal, bazı şekerli ağaç sıvıları ya da kokulu ağaç esansları. Su katdma işleminin yanı sıra, kaptan kaba aktarma kuşkusuz tortuları gidermek içinve değişik şarapları birbiriyle harmanlama işlemleri yapdıyordu.

Mari Sarayının şaraplan, bir ya da birçok mahzende saklanıyordu; küpler, düşmesin ve birbirine karışmasın diye, ahşap bir raf içinde dizdiyordu. Bu rafa, kannum adı verilmişti, ve şarap mahzeni de adını bundan almıştı: "Kannum odası". Kapasiteleri 10 litreden biraz daha az olan ve karpâtum adı verilen alışdmış küplerden başka, büyük bir olasdıkla, daha büyük kapasiteli küpler de vardı. Sarayın bütün depoları, resmi mühürle kapatılmıştı ve buralara ancak üst düzey memurlar girebiliyordu. Asur kralı II. Şarrukin'in, İÖ 714'te yaptığı bir seferde bir Urartu derebeyinin sarayını inceden inceye nasd yağmaladığını anlattığı Yıüık'ına bakdacak olursa, depolanan şaraplar çok büyük önem taşıyordu: "Onun, gizli hazinenin bir parçası olan şarap mahzenine girdim." Urartu kralı, Ulhu bölgesinden Ermenistan dağlarına kadar, meyvelerle şarabın "yağmur gibi yağdığı" bir ülke yaratmıştı. Şarrukin, oralarda dehşet saçar, krallık sarayını zorla ele geçirir ve askerleri, "sanki bir nehirden su alıyorlarmış gibi, oradaki iyi şarabı kova ve tulumlara doldururlar". Erivan yakınlarındaki KarmirBlur bölgesinde yapdan arkeolojik kazdarda, birçok önemli şarap mahzeni bulunmuştur.

Kral sofralarında, buzla soğutulan şarap içüiyordu. Şarapla buz tüketilmeden hemen önce yedeklik depolarına, nakkamtum'a, koyuluyordu.

Buz, kışın kuzey dağlarından elde ediliyordu. Bunun yanında, büyük bir olasdıkla buzulkarlardan alınan katılaşmış kar ile, ülkede ani bir fırtına koptuğunda oluşan dolu taneleri kullarulıyordu. Buz, kar ya da dolu tanelerini toplayan kişinin bunu iyi koruması, alelacele hamal bulup shaqû'lara, "içki dağıtıcdarma" teslim edecekleri yere kadar götürmesi gerekiyordu. Daha sonra, shaqû'\av malı şu ya da bu depoya götürüp boşaltıyorlardı. Bütün bu işlerin, çok planlı ve hızlı bir biçimde yapılması gerekiyordu. Başka alanlarda olduğu gibi bu alanda da, görev dağdımı bazı uzmanlar tarafından yapdıyordu ve taşıma işinde kullandan malzemelerküp, tulum ya da torba denemeden geçmiş, oldukça güvenilir malzemelerdi. Bugün bize Mezopoptamyaldarın çok dkel araçlarla ve pek de elverişli olmayan iklim koşullarında 200 kilometrelik bir uzaklığa buz taşımış olmaları imkânsız gibi görünüyor!

Yedeklik depolarından alınıp hemen kullanılmak üzere kupalara koyulan bu buz, buzhanelerde muhafaza ediliyordu. Orta Anadolu'da Hititlerin başkenti Hattuşaş'ta ve bugünkü Irak'ın kuzeybatısındaki Katarâ kentinde bu tür buzhanelere rastlanmıştır. Bu iki bölgede, kışın bazen çok uzun süren şiddetli donlar oluyordu. Ancak, böyle bir iklime sahip olmayan Mari krallığında üç tane buzhane olduğu metinlerden anlaşdmaktadır. Su tahliye boruları olan ve tuğladan yapılmış, yere gömülü yapdardır bunlar. Bunlar, geçen yüzydda hâlâ şatolann ve büyük köy malikhanelerinin depolarında görülen buzhanelerle büyük benzerlikler taşımaktadırlar.

Sert içkilerin tadına özellikle bayramlarda ve şölenlerde bakdıyordu. Davetliler, içi delik bir sap ile doğrudan doğruya küpten içiyordu. Birçok anıtta yer alan bu görüntü, kamış çubukla içilen içecekleri çağrıştırmaktadır. Bazı figürlerde ise, bu görüntü bazı erotik sahnelerle birlikte görülür; kimüerine göre, bir kadınla bir erkek arasındaki bu çiftleşme sahneleri, yılda bir kez yapılan hieros gamos şölenini ifade etmektedir. Bir kral ile bir bereket tanrıçasının yerine geçen rahibe arasındaki bu "kutsal evlilik", metinler sayesinde iyice kanıtlanmıştır; bunun bir yıl boyunca herkese refah getirdiğine inanılırdı. Sert içkder insanları eğlenceye hazırlıyordu ya da kaybolan güçlerini geri getiriyordu. Kimilerine göreyse, bu figürlerin dinle hiçbir ilgisi yoktur; en sapkınca cinsel eylemin bde tabu saydmadığı bir uygarlıkta bir mutluluk tablosundan başka bir şey değüdir bu (bkz. "Babd'de Aşk").

Tanrılara sunulan içkiler

Maşrapayla da şarap içüiyordu. Tokuştura tokuştura içmek, bir sevinç belirtisiydi. Bir anlaşmanın ya da sözleşmenin "imzalanması" bu şekilde onaylanıyordu. Aynı şekUde herkes, kendi kişisel tanrı ve tanrıçasmm güvenini, yemeğin başında içkderden saçıntı sunarak kazanıyordu. Tanrılar tapmağında yer alan bütün tanrdarın şaraba ya da saf biraya karşı zaafları vardı. İÖ 714'te II. Şarrukin, tanrı Haldia tapınağını düzenli bir şekilde yağmalamaya koyulduğunda, ganimetler arasında, "80 marıdâtu¹³kapasiteli ve bronzdan büyük bir desteği olan büyük bir bronz fıçı" bulunuyordu; "Urartu ülkesinin kralları, tanrı Haldia huzurunda kurbanlarını sunarken bu fıçıyı şarapla dolduruyorlardı". İÖ II. binydm sonunda, Kasit Hanedanlığına bağlı bir Babil kralına şu düekte bulunulur: "Kralım, seni seven tanrıça Iştaran'a sunulan acı Tupliaş şarabından geri kalanı iç ki, hayatın zorluklarına katlanabilesin". Tupliaş şarabı, Dicle nehrinin doğusunda, Hşnunna bölgesinde çıkarılan ünlü bir şaraptır.

Mezopotamyaldar, ayrıca, meyve şaraplarını da bilmektedirler. Sözcüklerin anlamı iyice bilinemediğinden bunları tanımlamak zordur. Amurdinnum şarabının temel maddesi, yabani dut ağacının siyah meyveleri olabilir; diğerlerinin ise yalnızca eski adlarını biliyoruz. Bazı Asurbilimcüerin bir çeşit bira olarak tanımladıkları, hurmadan yapdan bir içki üretüiyordu: Shikar suluppî. "Mayalanmış içki" elde ederken kullanddıklarında, büyük bir olasılıkla aşırı derecede olgunlaşmış olduklarından, bazı hurmalara anaşikari adı veriliyordu. Irak'ta halen hurma "arakı" (rakı, ç.n.) adı verilen hurmadan bir alkollü içki üretilmektedir. Aynı şekilde Türkiye'nin Dörtyol bölgesinde portakaldan bir "arak" yapılmaktadır. Alkollü içkiler, içildiğinde keyif verir. Sokaklarda sarhoşlar dolaşırdı. Gdgamış destanında Enkidu, kendisine dk uygarlık bilincini aşılayan kibar fahişeyi lanetlerken, şu dilekte bulunur: "Umarım ki sarhoşun biri kusar [?] da senin bayram elbiseni [...] kirletir ve yüzüne tokat atar!" Şarap kullanımı, seyyar satıcılar tarafindan sokaklarda satılacak kadar yaygınlaştığında, kral Asurbanipal'ın (668627) bir muhbiri onu uyarır. Zira, kralın kısa bir süre önce terfi ettiği askerlerin "üçü de birer sarhoştur ve hançerli olan bir sarhoş, karşısına çıkan her kim olursa saldırır". Asma,

Aisopos'un dili gibi, hem en iyi hem de en kötü şeydir, isa'nın dönemine doğru bazı Yahudi çevrelerin asmayı neden meyvesi yasaklanmış, iyiyi ve kötüyü ayırdetmeyi sağlayan bir ağaç olarak gördükleri anlaşdıyor.

Okuma Önerileri

J. Bottero, Realleyjkorı der Assyriobgie'de "Getrânke" (Fransızca: "Boissons") adlı makaIe, III/4, Berlin, 1966, s. 302306.

J.M. Durand, Archives royales de Mari XXI, Paris, 1983, s. 104112.

A. Finet, "L'Euphrate route commerciale de la M6sopotamie", Arınales archiologiques araba syriennes XIX, Şam, 1969, s. 3748, ve "Le vin â Mari", Archiv für Orientforschung XXV, 19741977, s. 122131.

A. Finet, "Le port d'Emar sur l'Euphrate, entre Ie royaume de Mari et le pays de Canaan", The Land of lsrâeL Crossroads of Civili&ttions (OLA 19), Peeters, Leuven, 1985, s. 2738.

Akadlann başlıca edebi eserleri, R. Labat tarafından, Les Religions du ProcheOrienı adlı yapıtta çevrilmiştir: Paris, Fayard, 1970. Bununla ilgili olarak, J. BottĞro ile S. N. Kramer'ın Lorsque les dieux faisaient l'lvmme, Mythologie misopotaımenne adlı yapıunda bir yorum bulunmaktadır: Paris, Gallimard, 1989.

Mari'deki keşiflerle ilgili olarak, Les Dossiers / Histoire eı Archdologie'nin Şubat 1984 tarihli 80. sayısında Mari'yle ilgili fasikül. Burada, konuyla ilgili en son bilgilerin bir özeti yer almaktadır.

Babil'de Aşk

Jean Bottero

Yemenin ve içmenin gerekleri ve ritleri gibi, aşk ile bunun gerektirdiği cinsellik de, bizim derin doğamızda ta başlangıcından beri yer almıştır. Demek ki her kültür bunlara kendi sisteminde, kendine özgü bir tarzda ve zorunlu olarak öncelikli bir yer ayırmıştır. Ancak, tarihöncesi atalarımızın yemeklerini nasd hazırladıklarını tam anlamıyla bilemediğimiz gibi, nasıl cinsel ilişkide bulunduklarını ve aşkı nasıl algdadıklarını hiçbir zaman öğrenemeyeceğiz: Bu konuda bize bıraktıkları resimler pek anlaşılır değddir ve yorumlanması zordur. Kaldı ki yazılı belge olmadan, bu konuda ayrıntılı ve dolambaçsız bilgi edinmemiz söz konusu değildir.

Eski Mısır'la birlikte, eski Mezopotamya, yazıyı tanıyan ve kullanan en eski ülkedir; IO 3000'li yıllardan Milattan sonraki çağın başlarına dek, çok sayıda kalıntı bırakmıştır bize: Büyük bir titizlikle yapdan uzun ve karmaşık hesaplardan insan imgeleminin yarattığı en çılgın şeylere dek, birçok "edebi türü" kapsayan yaklaşık yarım milyon kadar tablet. Tam bir asırdır Asurbilimcilerin düzenlemeye çalıştıkları bu çok büyük ve karışık kalmtı yığınları arasında, haklı olarak "yaşamın bütün alanlarmda gelişmiş ve karmaşık" diye niteleyebileceğimiz dk büyük uygarlığın İÖ 40003000 ydları arasında doğduğu bir ülkenin en eski sakinlerinin cinsellikleri ve aşk yaşamları konusunda bir düşünceye varmamızı sağlayacak bir şeyler diğer hazinelerin yanı sıra bulmamamız söz konusu olamaz.

Kuşkusuz, cinsellik ve cinselliğin kullanımı konusundaki "tabularımız" onlarda olmamasına ya da onların en azmdan bizim çağımızdaki insanlarmkinden farklı tabuları olmasına karşm, Mezopotamyalılar, bu alanla dgdi saplantdarı ve marifetleriyle abartdı bir biçimde tabii ki yazdı olarak övünmekten hoşlanmıyorlardı. Bu konular onlara o kadar doğal geliyordu ki, yazdı açıklama yapma gereğini duymuyorlardı bde. Kaldı ki, edebiyatlarının en kişiselleştirilmiş alanı olan mektuplarda bde, en içten duyguları tuhaf bir sıkılganlıkla düe getirdikleri izlenimini uyandırmaktadırlar: Mektuplarında, birinin en ufak bir aşk, bir şefkat ilanında bulunduğuna ya da derdini döktüğüne bile rastlamış değiliz. Buna benzer duygu belirtderi çok ender olarak görülmekteydi, ayrıca bunlar dde getirilmekten çok ima edilmektedir. İÖ 1780'e doğru, Mari kraliçesinin sefere çıkan kocasına bir an önce "telaşsız ve memrum" olarak evine dönmesini dilediği ve kendisi için hazırlayıp aynı postacıyla gönderdiği yünlü hırkayı giymesini istediği mektupta böyle bir durum söz konusudur. Aynı döneme doğru, hamileliğinin yedinci ayında "karnında" taşıdığı bebeğin öldüğünü, ve bir an önce görmeye can attığı kocasından uzakta, herkes tarafından terkedilmiş bir halde hastalıktan ya da üzüntüden ölmekten korktuğunu kocasına bildiren bir genç kadının umutsuzluk mektubunda da buna benzer bir durumla karşılaşılır.

Demek ki, edebi mirasları arasında, Aşkın duygu, tutku ya da basit bir eğlence olarak yol açabileceği kişisel deneyim, mutluluk ya da dram konusunda pek fazla bir şeye rastlanacağı umuduna kapılmamak gerekse de, bu eski atalarımızın aşkı algılama ve icra etme biçimlerinin yanı sıra, aşkın yaşamlarına getirdiği mutluluk ve sıkmtıları da şöyle bir tasavvur etmemizi sağlayacak bolca malzeme bulunmaktadır. Ayrıca tanrdarını kendi üst modellerine göre tasavvur ettikleri için, o yüksek şahısları konu alan birçok belge, tanrdar vasıtasıyla, hatta onlardan daha fazla, o basit ölümlüler hakkında bilgi vermektedir. Daha ilerde bununla ilgili olarak bazı çarpıcı örnekler göreceğiz.

Bizlerde olduğu gibi Mezopotamya'da da, toplumun öz hücresi saydan aileyi oluşturmak ve böylece onun sürekldiğini sağlamak amacıyla, aşk içgüdüsü ve yeteneği geleneksel olarak toplumsal bir baskı ile yönlendirilmişti. Demek ki, her erkekle her kadının en büyük isteği ya da, tanrılann kesin iradesiyle ilişkilendirip söyleyecek olursak, "yazgısı" evldik idi. Ve "hiçbir kadınla evlenmemi§, çoluk çocuk yetiştirmemiş, tek başına yaşayan [...] bir genç adam ve kızlığı hiç bozulmamış, hiç hamde kal' mamış, hiçbir erkek tarafından eteği sıyrdmamış, düğümü çözülmemiş, kucağa alınıp, ta ki göğüsleri sütten şişene ve anne olana kadar zevk tattırdmamış bir genç kadın" toplumdışı kişder olarak görülür, kasvetli, coşkusuz bir yaşama mahkûm saydırdı.

Genelde tek eşldiğe dayalı olan bu evldik, çok erken yaşlarda yapdıyordu; çocukluklarından itibaren, hatta bazen doğumlarından önce, kız ancak evlenme çağma geldiğinde gerçekleşmesi pahasına da olsa, müstakbel çiftlerin adeleri tarafından ayarlanıyordu. İşte o zaman kız, kısır olmadığı ve temel işlevini yerine getirebddiği sürece, ölünceye dek "kocasının baba evinde yaşamak üzere" kendi ailesini terkediyordu; kadm kısır ise ve temel işlevini yerine getiremiyorsa, kocası onu boşayabilirdi. Ailenin kurulmasında, çocukların doğurulup yetiştirilmesinde ve toplumun yaşamasında evldik isteğiyle evldik bağının ne derece önemli olduğunu hiçbir şey daha iyi açıklayamaz.

Bu kurumun bütün aşk olanaklarını tüketmeye yetmediği olgusu, her şeyden önce, fantezilerine ve özellikle ekonomik gücüne göre her erkeğe tanınan, bir ya da birkaç "ikincil eş" ya da nikâhsız kadını evine alma yetkisinde görülebdir. Ayrıca, adli davalara dişkin belgelerde ve kehanetlerle geleceğin "daha önce yaşanılanın" başka bir bağlama oturtulmasından ibaret olduğu kehanet kitaplarında haksız olarak "yasa kitabı" adı verilen ve vicdanla ilgili hukuksal sorunların yer aldığı tanrıbilim el kitaplarında yer yer rastlanan birçok "rastlantısal birliktelik", macera ya da evlilik felaketi olaylarında da bu olgu görülür. Bu belgelerde baştan çıkarmak ya da tecavüz etmek için "sokak ortasında" bazı kadınlara saldıran ya da kocaları, babaları ya da bazı sıkıcı tanıklar tarafından yakalanmak pahasma, evli ya da bekâr kadınlarla gizlice yatan erkeklere rastlanmaktadır. Ayrıca, gönül eğlendiren ve dedikodu yapan kadınların yanı sıra, adı "hafif meşrepe" çıkan kadınlara; kocalarmı utanmadan açıkça ya da muhabbet tellalı veya hatır gönül sayan tanıdık kadınlar vasıtasıyla gizlice aldatan kadınlara; adelerini "sekiz kez" bırakan ya da fahişelik yapan kadınlara; ihbar ederek, başkalarına öldürterek ya da bizzat kendi elleriyle öldürerek sıkıcı kocalanndan kurtulma yoluna giden kadınlara da rasdanmaktadır...

Kadınlar yargıçlar tarafından suçlu bulunduğunda, çok ağır bir şekilde ölüm cezası dahd cezalandırdıyordu, çünkü bu tür suçlar, gizlice işlenmiş olsa bde, ailenin birliğine ciddi zararlar verebdiyordu. Erkekler ise, üçüncü kişdere karşı ağır bir suç işledikleri ölçüde cezalandırdıyordu. Kaldı ki erkekler, tastamam ataerkd bir kültüre sahip olan bu ülkede, uşaklar, hayvanlar ve mallar gibi kadınlar üzerinde de tüm haklara sahiplerdi ve onların mutlak efendileriydüer. Eski ve yeni Sâmderde de görülen bu genel anlayış, gerçekte, Mezopotamya'da geçerliğini oldukça yitirmiş gibi görünmektedir. Bunun böyle olmasının nedeni, yalnızca kadının toplum içindeki yeriyle dgüi daha liberal bir görüşe bu, etkilerinde kaldıkları eski Sümerlerden kendderine geçmiş olsa gerek sahip olmaları değüdir; her zaman olduğu gibi o dönemde ve her yerde olduğu gibi o ülkede de, kadınların başlarına buyruk olmalarını ve çaktırmadan erkekleri parmaklarında oynatmalarını hiç kimsenin engellemeyi başaramamasıdır...

Tanrdann kendisi bde, bu tür aksüiklerden kurtulamıyorlardı: Bir Sümer efsanesinde, tanrı Enhl firsatmı kollayıp, genç tanrıça Ninlü'in üzerine atlar, ona tecavüz eder ve onu gebe bırakır, öyle ki, bu yanlış davranışa kızan diğer tanrılar, sonunda onu sürgüne gönderirler bu ceza onun aynı hatayı tekrarlamasına engel olmayacaktır! Tanrı An'ın kızı inanna, babasının bahçıvanının tecavüzüne uğrar. Oysa, bu efsanenin Akad değişkesine göre, bahçıvandan bunu açık saçık sözlerle utanmadan isteyen ve bahçıvan kabul etmeyince de onu kurbağaya dönüştüren Inanna'nın kendisiydi. Akad düiyle yazdmış olan ünlü Gılgamış Desta* m'nda aynı tanrıça, seferden zaferle dönen kahramana, aynı şekilde utanmadan Sedir Ormanında kendini sunar; ancak, sefih tanrıçanın tuzağına düşmek istemeyen bu kahraman, tanrıçanın sevdikten sonra terkedip kötü davrandığı sevgdderini bir bir suratına çarpar.

"Özgür aşk"

Bu durum, toplumun ihtiyaçlarına "bağlı" olan aşkın yanında, herkes tarafından kendi zevki için özgürce icra edilen ve "özgür" diye nitelediğim aşkın da olduğunu açıklamaktadır. Bu aşk, kimseye zarar vermesin diye, fuhuş adını vereceğimiz şeyi icra eden bazı "uzmanlar" tarafından sağlanıyordu. O dönemin ve ülkenin zevkleriyle algılama tarzlan nedeniyle ki bunlara göre, aşkın ille de karşı cinse dayalı olması gerekmiyordu, bu "özgür" aşk görevlderi her iki cinsiyetten profesyonellerdi. Ancak günümüzdeki durumdan farklı olarak, yaptıkları iş, büyük bir olasdıkla daha çok dinsel bir görünüm arzetmekteydi. Bunlar, özellikle bazı tapınaklardaki bazı dinsel törenlere kendi sıfatlarıyla katdmakla kalmıyor; Sümercede Inanna, Akadcada ise Iştar adı verilen ve tanrdarın en ünlüsü olan koruyucu tanrıçalannı örnek alıyorlardı; bu tanrıçaya, "Hierodulus", yani doğaüstü fahişe unvanı verilmişti. Böylesi bir rolün kendisine sağladığı hayasızlık konusunda biraz olsun fikir sahibiyiz...

Bddiğimiz, ancak çoğunlukla artık bizim için pek fazla bir şey ifade etmeyen birçok adlandırmaya bakılacak olursa, "kadın ve erkek fahişelerin" değişik kategorilere ya da meslek birliklerine ayrıldıklarını sanıyoruz. Bunlar arasındaki farklar ve uzmanlık alanlarını anlayacak kadar belgemiz bulunamamaktadır. Bu adlandırmalardan biri, içeriğindeki "Iştar" sözcüğüne bakdacak olursa, hemencecik Iştar'ın kişiliğiyle; "kutsal" sözcüğünü içeren bir diğeri ise, doğrudan din dünyasıyla dişkilendirilebilir. Erkeklerden kimderinin hem eşcinsel hem de dönme olduğu, kimderinin de uydurmuyoruz!— kadın adları taşıdıkları, hatta ve hatta kehanetle dgdi ilginç bir metne inanılacak olursa kadın ve hatta lohusaymış gibi davrandıktan sandmaktadır...

Öyle görünüyor ki, bu "özgür" aşk görevlileri, özellikle bazı tapmaklar etrafında çok sayıda bulunuyordu. Herodotos (1,199), saflığından bu konuda yandmıştı: Bu kadar kadının yarışırcasına hizmet ettiğini görünce şaşınp kalan Herodotos, "ülkenin bütün kadmları"nın "utanç verici bir gelenek" gereği, en azından "hayatlarında bir kez" bu etkinliğe katdmak zorunda olduklarını sanmıştı... Bunlar, toplumdışı kişder olarak görülüyor ve Surlar Bölgesine, kentlerin kamu alanlarının sınırına sürülüyordu; burada, her türlü kötü muamele, hakaret ve horlanmalara karşı tamamen korumasız olduklan sanılmaktadır. Sümerceyle yazdmış bir efsane, bunun nedenleri konusunda bize bir fikir vermektedir: Herbiri, sonuç olarak, kendine özgü yazgısını kadınlar, çocuk doğurabdmek için bir kocaya sahip olma; erkekler ise, aşkta erkek rolünü oynama yazgısını"kaçırmıştı".

"Özgür" aşka hizmet eden kişdere yönelik böylesi aşağdayıcı bir yargı, bir insan etkinliği olarak bu aşkın çok büyük bir itibarla icra edilmesine ve gelişmiş kültür adını verebdeceğimiz şeyin temel bir ayrıcalığı olarak görülmesine engel teşkil etmemektedir. Sümerceyle yazılan bir başka efsanede, bu olgu dolambaçsız olarak açıklanmaktadır; bunun kanıtı Gılgamış Destanı'nm başında yer alan kahraman Gılgamış'ın müstakbel dostu ve can yoldaşı Enkidu'nun hikâyesinde görülebilir. Yaşadığı tek toplum vahşi hayvanlar olan ve bozkırlarda doğup büyümüş bir çeşit güçlü ve "yakışıklı hayvan" olan Enkidu, gerçek aşkı artık hayvanca aşkı değü, işin uzmanı ve şehvet düşkünü gerçek bir kadınla aşkı kendisini tavlamak için gönderilen bir fahişe sayesinde keşfeder:

"Kadın, örtüyü üzerinden atar / Ve [Enkidu] ondan faydalanabüsin diye, dişilik organı çıkar ortaya. / Utanmadan ağzından öper onu kadın ("soluk soluğa bırakır") / Elbiselerini atar bir tarafa. / Ve alır kadını hemen altına / Enkidu, tatlı sözler söylerken ona, /O, bir kadının neler yapabdeceğini gösterir bu vahşi adama" / (Tabi. I, IV. sütun, 16 vd.).

Enkidu, "altı gün altı gece" süren sevişmelerden sonra, bu baş döndürücü kadının cazibesine tamamıyla kapılır ve her yere onun peşinden gitmeye hazırdır artık. Kadın, o zaman, doğduğu bozkırları ve hayvan dostlarınıki, zaten artık ondan kaçmaktadırlar bıraktırıp kente götürür onu. Burada, kadın sayesinde, sözcüğün tam anlamıyla kültürlü ve uygar bir "erkek" olur. Onu doğadan koparıp kültürün içine sokan "özgür" aşktır. Doğuştan gelen aşk yeteneklerimizi gerekirse "ustalar" yardımıyla özgürce ve sonuna kadar yerine getirme olanağının yüksek uygarlığın ayrıcalıklarından biri olarak görüldüğü daha iyi nasıl açıklanabüir?

Görünürde böyle bir ayrıcalıktan faydalanmayı engelleyebüecek hiçbir yasaklamanın, büinçli ya da bilinçsiz bir engellemenin olmadığını biliyoruz. Cinsel ilişki, doğal bir etkinlikti ve kültürel olarak, aşçılık sanatıyla mükemmelleştirilen yemek kadar yüceltümişti. Cinsel ilişki namına, insanın tanrdarın huzurunda kendini günahkâr, küçülmüş ya da suçlu hissetmesi ve şu ya da bu şeküde cinsel ilişkide bulunması önemli değüdi, yeter ki bu kadar uygar bir toplumda böyle olması normaldirüçüncü kişüere zarar verilmesin ya da günlük yaşamı düzenleyen bu yasakların herhangi biri çiğnenmesin. Örneğin, ydm şu ya da bu gününde (sadece birini söyleyecek olursak, Taşrît ayının [eylül, ekim] altıncı günü) cinsel ilişki yasaklanmıştı ya da tavsiye edümiyordu; bunun nedenini bdmiyoruz. Ayrıca, bize öyle geliyor ki kimi kadınlar, tamamen ya da kısmen, âdeta tanrdara "ayrdmış" idi ve bunlarla yatmak ya da bunların başkalarından çocuk sahibi olmaları çok ağır bir suç oluşturuyordu. Bu kısıtlamalar dışında, cinsel dişki en ufak bir "vicdan" sorununa yol açmadığı gibi, tanrılar bizzat bunun başardı olması için yardımlarını kurallara uygun olarak dua edddiği takdirde hiç esirgemiyorlardı.

Başarılı bir aşk için dualar

Böylece elimizde, dinsel alanda değişik biçimlerde uygulanan belli sayıda dua bulunmaktadır: Bunlardan bazdan, "bir erkeğin bir kadına" ya da "bir kadının bir erkeğe" hatta ve hatta, "bir erkeğin bir erkeğe" karşı aşkını (olması beklenen "bir kadının bir kadına" seçeneği her ne kadar bu listede yer almasa da, kadınlar arası aşk bilinmiyor değddi kuşkusuz) kolaylaştırmak; bazıları, "bir kadmı baştan çıkarmak, "cinsel ilişkide bulunmayı başarmak" (her iki cinsiyet arasındaki birleşmeyi belirtmek için her aşk dilinde kullanılan imgelerle dolu çok sayıdaki eşanlamlı sözcüklerden biriyle sözcüğü sözcüğüne söyleyecek olursak: "Gülmeyi başarmak için"); bazıları da, "bir kadının bir erkeğe razı olması" içindi. "Erkeğin, bir kadınla cinsel ilişkide bulunmayı beceremediği durumlar" vb. için de dualar vardı.

"Bir kadının bir erkeği arzulamasını [sözcüğü sözcüğüne: "Gözlerini erkeğin penisine doğru çevirmesini"] sağlamak" için şu dua söylenirdi:

"Kadınların en güzeli, Aşkı yarattı! Elma ve narlara (bu meyveler, şehvet uyandırıcı olarak bdiniyordu) bayılan Iştar, Arzuyu yarattı. Ey "aşk taşı" (cinsel istek uyandırıcı bir maddeden daha çok muhtemelen kalkık halindeki organla dgdi bir deyim) kalk ve in! Haydi, benim için iş başına! Çiftleşmemizi yönetecek olan Iştar'dır! Bir elma ya da bir nara bakarak bu sözleri üç kez tekrarla, sonra da bu meyveyi arzuladığın kadına yedir: Kadın hemen kendini teslim edecek ve onunla cinsel dişkide bulunacaksın."

Büyüleri andıran, ancak hemen hemen her zaman tanrdardan istenen yardıma bağlı olan ve o nedenle "büyüden" ziyade "dinsel eylem" olarak görülmesi gereken buna benzer başka yöntemler, belki de daha fazla şey ifade etmektedir: Bireysel ya da toplumsal yaşamın bütün alanlarıyla ügdi bu belgelerden çok sayıda bulunmuştur. Bir bölümü kaybolmuş olan bu katalogda, en azından 70 metin bulunuyordu; ancak çoğu zaman bozuk olduklan için bunların yalnızca otuz kadarını kurtarabüdik. Bütün bu dualar erkek sevgdisi sonuna kadar "iyi dayansın", cinsel dişkiden beklemeye hakkı olduğu bedensel zevki kendisine böylece tattırsın diye "kadın"a ("karı"ya değil) söylettiriliyordu. Erkeğin, sevgüisini kesin olarak orgazma ulaştırma gücüne aşk dilinde nîş libbi ya da olduğu gibi çevirirsek, "iç bulantısı" —anlaşılması güç olmayan bir eğretdeme deniliyordu.

Bu tür "dualar" oldukça dikkat çekicidir. Tanrı ve tanrıçalara hitap eden bu dualar, cinsel zevk de din duygusunun birbiriyle ne denli uyuştuğunu göstermektedir. Ayrıca, günümüzde denildiği gibi, görünürde bu kadar "maço" olan bir toplumda, kadının aşkta erkekle gerçek anlamda eşit olduğunu da doğrulamaktadırlar: Erkek gibi, kadının da zevke hakkı vardı ve o, ne bir nesne ne de araçtı, gerçek anlamda bir partnerdi bu, kuşkusuz belirtmeye değer bir ayrıntıdır. Kısacası, bu yakarışların içeriği bde oldukça hoştu: Bunlar bizi neredeyse eylem halindeki çiftin özel yaşamına götürmektedirler. Yanıp tutuşan, azgın ve biraz da çılgın olan, arzudan ve zevkten ddi tutulan ve kızaran bir âşık kadına rastlanır bu dualarda. Aşk yaşamına ilişkin mükemmel belgelerdir bunlar. Aşağıda iki belge verdmiştir: Birincisine, "kolaylık açısından" bazı açıklamalar eklenmiştir; ikincisi ise, yalnızca haykırışlardan ibarettir. Ancak her ikisi de çok anlamlıdır!

Dua. "Benimle yat! Korkma! Çekinmeden kamışını kaldır! Iştar [Aşk tanrıçası], Şamaş, Ea ve Asalluhi [genelde "dinsel" törenleri yöneten tanrdar] öyle buyururlar! Bu tarife bana ait değd: Bu, Aşk Tanrıçası İştar'ınkidir! [ritin doğaüstü ve o nedenle tartışmasız olan bir kökenden geldiğini belirtmek için sıkça kullanılan bir üslup]. Cinsel istekten kuduran bir tekeden birkaç kd, biraz sperm ile cinsel istekten kuduran bir koçtan birkaç kıl alınız...; sonra da bütün bunları birbiriyle karışnrıp, yukarıdaki duayı yedi kez söyledikten sonra, erkek sevgdinin beline yerleştiriniz."

Dua. "Tahrik ol! Tahrik ol! Kamışını kaldır! Kamışını kaldır! Bir geyik gibi tahrik ol! Vahşi bir boğa gibi kamışını kaldır![...] Bir yabani koyun gibi altı kez benimle çiftleş! Bir geyik gibi yedi kez! Bir erkek keklik gibi on iki kez! [bütün bu hayvanlar cinsel bakımdan güçlü olarak bdinmekteydi]. Benimle çiftleş, çünkü gencim! Benimle çiftleş, çünkü ateşliyim! Bir geyik gibi benimle çiftleş! Tanrı Ningirsu [ki, bu metinde onun etkili olduğu sandmaktadır, ancak başka yerlerde doğrulanmamıştır bu] beni korur, ve ben seni doyuracağım!"

Aşk oyunları

Yatak odasıyla ilgili olarak, oldukça beklenmedik ve etkileyici bir belge sayesinde bu konu üzerinde biraz daha duracağız. Bu belge, büyük bir kehanet kitabının bir bölümünü oluşturmaktadır. "Tümdengelimli" kehanete çok düşkün olan eski Mezopotamyaldar, genellikle, dünyada, doğada ve erkeğin yaşammda alışılmamış, beklenmedik ya da tuhaf gördükleri her şeyi bir kehanet olarak görüyorlardı.

Uzun uğraşlar sonucu buldukları bazı yorumlama kurallarına bakarak, insanların maruz kaldıkları geleceğin iyi mi kötü mü olduğu sonucunu çıkarabileceklerini ileri sürüyorlardı. Bu konuyla ilgili yazmış olduklan çok sayıdaki yapıttan biri, günlük yaşamın rastlantılarını işliyordu: Bireyin, yaşamın değişik alanlarında her gün karşılaşabileceği beklenmedik olaylar, pek alışdmamış rastlantdar. Bu çok büyük kitabın (zamanın yol açtığı yıpranmalardan henüz etkilenmeden önceki dk halinde, yaklaşık 110 tablet içeriyordu, ki bunlar, 10 000 ilâ 15 000 arasında kehanet ve vahiyden oluşuyordu) bölümlerinden biri cinsel dişkilere ve evldik konusuna aynlmıştır. Hemen hemen eksiksiz bir biçimde bizlere ulaşan ve geriye yalnızca birkaç kalıntının kaldığı 103. tabletin devamı olan 104. tabletin ilk bölümü, aşk ilişkilerini açık bir şekdde incelemektedir. Kuşkusuz burada, bu ilişkilerin alışılmış, olağan ve değişmez görünümlerinden değil örneğin, en yaygın ve herkesçe bilinen "pozisyonlarla" dgili en ufak bir açıklama dahi yoktur, yalnızca en alışılmamış fanteziler ya da cinsel oyunlar nedeniyle oluşabdecek kazalardan söz eddmektedir.

Sözgelimi bu fanteziler için en seçkin yer olan "yatak odası" yerine acayip yerlerin seçddiği de oluyordu: Erkek "evin damı üzerinde" ya da "kapı eşiği üzerinde" ya da "bir tarlanın veya bir meyve bahçesinin tam ortasında" ya da "ıssız bir yerde" ya da "çıkışı olmayan bir yolda" ya da "tam sokak ortasında" üzerine "atlanan" herhangi bir kadınla ya da bir fahişeyle sevişmeyi kafasına koyabiliyordu; erkeğin aynı amaçla, yalnız başına ya da sevgilisiyle birlikte, hem kahvehane hem de randevu evi işlevini gören "meyhaneye" de gittiği oluyordu... Pek alışılmamış olan birçok "pozisyon" kullandıyordu: "Ayakta", "bir sandalye üzerinde", yatağa yanlamasına yatıp kadınla "arkadan normal ya da ters ilişki", "erkek alttakadın üstte" ve hatta erkeğin "kadın rolüne girdiği" ilişki biçimleri. .. Aynca, eşcinsel aşka da girişiliyordu ve bu durumda, profesyonel bir eşcinsele başvurulmadığı zaman ya "çevreden biriyle" başka bir deyişle, meslekten olmayan biriyle veya "kendi uşaklarından ya da kölelerinden biriyle" livâta yapılıyordu ya da bile bile "başka erkeklerin altına" yatılıyordu sonunda, onlar da profesyonel olarak geçinmeye başlıyordu.

Aşkla ilgili düşlere de rastlanıyordu belgelerde: Erkek, aşktan hemen sonra da bu tür düşlere dalabiliyor ve şiddetli bir meni boşalması bile hissedebiliyordu; ya da karısıyla yataktayken, karısının bıkmadan usanmadan kendisini arzuladığını, sözcüğü sözcüğüne söylersek, "erkeklik organına doğru baktığını" görüyordu düşünde. Düş yorumuyla ügili bir kitap' bunun da bazı bölümlerini bulabildik bu konuyla ilgili tabloyu tamamlamaktadır: Erkek, bizzat tannça Iştar'la ya da bir rahibeyle (cinsel ilişkide bulunması yasaklanmıştı), ülkenin kraliçesiyle, kralın kızıyla, kendi öz kızıyla ve eşcinsellik söz konusu olduğunda, bir tanrıyla, bir kralla, ünlü biriyle, bir delikanlıyla ve hatta en nihayet bir cesetle vb. cinsel ilişkide bulunduğunu düşlüyordu!

Bu belgelerde ya da başka yerde, ağzın cinsel amaçla kullanımıyla ügili en ufak bir anıştırmaya dahi rastlamamış olmamız çok üginçtir, öyle ki, oral seksin (oysa, o dönemde başka yerlerde, örneğin Mısır'da uygulandığım çok iyi biliyoruz) belli bir tiksintiden mi yoksa geleneksel bir yasaklamadan dolayı mı yapılmadığı sorusu aklımıza gelebilir. Buna karşılık, hem erkeklere hem de kadınlara yönelik livâta yaygındı: Bunun varlığı hem çok sayıdaki küçük resim ve heykelle kanıtlanmıştır, hem de birçok metinde de bundan açıkça söz edilmektedir. Kitabın 104 tabletinin daha ilerde verilen bir bölümünde olduğu gibi, 103. tabletin kalıntdarında da en azından dört kez karşımıza çıkmaktadır. Bu uygulamanın, bir "doğum kontrol yöntemi" olarak da kullanıldığı görülmektedir: Kurban edilen hayvanın bağırsaklarının kullanıldığı bir fal olan bağırsak falıyla ügili bir risalede "hamile kalmayı engellemek için ters üişkide bulunan" bir rahibeden söz edilmektedir. Bildiğimiz kadarıyla, gebeliği önlemek için başka yöntem olmadığı sanılmaktadır: "Gebe kalmak ya da kalmamak" için, "çocuk doğurmayı sağlamak ya da engellemek" için, "aşkı kolaylaştırmak ya da engellemek" için kullandan "taşlar", "sihire" ya da "duaya" dayalı tedavinin alanına giriyordu.

Cinsel yaşama ilişkin bu tabloya, tıbbi metinler birkaç ayrıntı eklemektedir. Bu metinlerde, günah saydan —ve o nedenle uğursuzluk getirdiğine inandan cinsel dişkderden söz edilmektedir: "Tannlara ayrılmış" kadınlarla ilişkiler ya da ensest (anne veya kızkardeşle) dişküer de doğuma yakın bir tarihe kadar hamile kadınlarla yapılan cinsel dişküer bu kapsama girmektedir. Aynca, "bir kadınla yataktayken", başka bir deyişle cinsel ilişkide bulunurken, erkeğin muhtemelen bulaşma yoluyla yakalandığı hastalıklarla özellikle "çiftleşme hastalıkları" adı verilen zührevi hastalıklardan söz edilmektedir. Üretrit adını verebileceğimiz hastalık gibi:

"Hasta penisinde şiddetli ağrılar hissediyorsa, işerken kendiliğinden meni akıyorsa, artık ereksiyon olmuyor ve cinsel dişkide bulunamıyorsa ve penisinden sürekli irin akıyorsa hasta üretrite (sözcüğü sözcüğüne: "Akıntıya") yakalanmış demektir."

Metinlerin bir ya da iki bölümünde —ki, burada anlatılanlar genelde günümüzde de bdinen şeyler olduğu için, heyecanlanmamak elde değd— "aşk hastalığı" da tasvir eddmektedir: "Hasta sürekli öksürüyorsa, pek konuşmuyorsa, kendi kendine sürekli konuşuyor ve herhangi bir neden olmadan her şeye gülüyorsa [...], genelde halsiz ve boğazı düğümlenmiş ise, yemekten ve içmekten en ufak bir zevk almıyor ve içini çeke çeke durmadan "Ah! Zavallı yüreğim!" diyorsa, aşk hastalığına yakalanmıştır." Düzenli olarak ve doğrudan yalnızca erkek cinsiyetiyle ilgili olan çok özel hastalıklar hariç bu metnin bir yerinde, dokunaklı olarak nitelemekten kendimi alamayacağım bir cümle yer almaktadır: "Erkek için de kadın için de bu tamamen aynı şeydir!" (Bkz. s. 131).

Sevda

Böylece, sırf cinsellikle ügüi alanı bırakıp duygu olarak aşk alanına giriyoruz. Daha önce sözünü ettiğimiz 103. ve 104. tabletlerde başvurduğumuz "teknik" belgeler bize artık hiç yardımcı olamayacaktır. "Başka"sına olan içgüdüsel bağldığı ve ona duyulan dayanılamaz ihtiyacı ifade etmeye yarayan bu iç çekmeler, bu taşkınlıklar, bu aşk ateşi, bu tadı sözler, bu şefkat, bazen de bu duygu kabarmaları ve aşırı öfkeyle ilgili bilgiye rastlama olasdığı en çok, gerçek anlamdaki edebiyatta, özellikle de şiirde bulunmaktadır: Kuşkusuz cinsel duygulan uyandırabilen ve onlara baskın çıkabilen, ancak beslenmek için onlara hiç de gerek duymayan gerçek sevda her durumda insanı canlandırır ve onu soylu ve gerçek anlamda biri yapar.

Mezopotamya edebiyatıyla ilgili bulabddiğimiz belgelerde "dinle ilgisi bulunmayan" aşk şiirlerine ve şarkılarına pek rastlanmamaktadır. Bununla birlikte, yaklaşık 150 satırdan oluşan, ancak geriye yalnızca üçte ikisi kalan tek belge oldukça dikkate değerdir. IO 1750'ye doğru, eski ve oldukça özlü bir Akadcayla yazılmış olan, sözcükleri özel ve çoğu kez anlaşdmaz olan ve 38 yüzyd sonra gözümüzden kaçan özelliklerle dolup taşan bu belge, iki sevgdi arasında geçen konuşmanın temel noktalarını içeren kısa "kıtalara" ayrdmıştır. En azından açıkça görülüyor ki, bütün olaylar yalnızca duygu ve yürek düzeyinde olup bitmektedir: Konuşmada, cinsellikle, cinsel arzuyla ilgili en ufak bir anıştırma bde bulunmamaktadır! Konuşmanın konusu basittir: Kadın, sevgilisinin bir başka kadma karşı zaafı olduğundan kuşkulanmaktadır. Kadın yakınmaktadır; doğal olarak hem yumuşak hem de şiddetli bir kıskançlığa dönüşen aşkını haykırmaktadır. Ancak, uçan sevgilisini dürüstlüğüyle yeniden kazanacağına inandığını belirtmektedir! Rasgele alınan kıtalarda duygu ve düşüncelerini şöyle ifade etmektedir kadın:

"Yüce Iştar şahidim olsun ki, / Sana sadık kalacağım: / Aşkım üstün gelecek, / Ve kötü ddi [rakibini! ] utandıracak. / Bundan böyle, hep sana bağlanacağım / Ve senin aşkını benim aşkımla telafi edeceğim! [...]

"Hayır, o kadın seni sevmiyor! / Umarım Yüce Iştar ona dersini verir / Ve benim gibi uykusuz kalır, / Ve geceler boyu allak bullak olur ve bunalıma düşer! [...]

"Evet! Sevgilimi kucaklayacağım: / Öpücükler vereceğim ona / Ve durmaksızın gözlerimle yiyecek gibi bakacağım ona! / Böylece rakibimi yenip, / tekrar alacağım elinden sevgilimi! [... ]

"Çünkü, sende beni büyüleyen bir şey var, / Senin aşkına susamışım!" Sevgilisinin bu dokunaklı ve ateşli sözleri karşısında, erkek mülayimliği elden bırakır: Bu durumdaki bütün erkekler gibi ve en eski zamanlardan beri bu hep öyle olmuştur, sevgdisinin cesaretini kırmadan, inkâr etmekle, kızmakla ve terslemekle yetinir:

"Bir şey söyleme! / Bu kadar konuşma! / Boşuna konuşmamak gerekir! / Tabii ki, sana yalan söylemiyorum! / Gerçekte, havanda su dövmek gibidir / Bir kadından ciddi şeyler söylemesini beklemek! [...]

"Senden daha iyi hatırlıyorum / Eski hilelerini! / Ama, uyandık artık [rüyamızdan]! / En ufak bir sevgi bile yok / o kadın için yüreğimde [yine aynı rakip için]![...]

"Öyleyse sana defalarca söylediğim, / Senden başka biri var! sözlerine inanma. / Ancak, gerçeği bdmek istersen, / Bir huzursuzluktan ve kırgınlıktan başka bir şey değildir / Şu an aşkın benim için! [...]"

Yine de, sonunda sevgilisinin dürüstlüğüne, ölçülülüğüne ve şefkatine yenik düşen erkek, umudunu hiç yitirmeyen sevgdisine geri döner:

"Evet! Yalnızca sen varsın benim için! / Yüzün her zamanki gibi güzel! / Eskiden olduğu gibi, / Seni kendime doğru çektiğimde / Ve Başını üzerime dayadığında! / Artık yalnızca "Güzelim" diyeceğim sana, / Ve "Bdge" olacak tek lakabın benim için! / Iştar şahidim olsun ki, / Bundan böyle rakibin, düşmanımız olacaktır ikimizin!"

Bu, tekrar ediyorum, eşi benzeri olmayan bir belgedir: Bir kadının sevdiği erkeğin kendisine karşı taşıdığı duyguların eleştirildiği, kadının temiz ve yarar gözetmeyen aşkının ise yüceltddiği bu belge çok büyük bir önem taşımaktadır. Her ne kadar onlan koruma şansma sahip olamasak da ya da arkeologlarımız onları henüz toprağın altından çıkarmamış olsalar da, buna benzer ancak kuşkusuz hepsi değişik düşünceler içermektedirbirçok aşk şiiri ve şarkısının yazdıp yayımlandığını 10 2000 yılının sonlarına ait olan bir katalogdan biliyoruz; burada, "başlıklarına" (başka bir deyişle, ük sözcüklerine) göre sıralanan 400'e yakın metin bulunmaktadır, ancak bunların yalnızca yaklaşık çeyreği muhafaza edilmiştir. Bu başlıklar bde çok ilginç olduğu için, aşk duygularının çok iyi dile getirildiği bir kaçını veriyoruz:

"Ey uyku, git! Sevgilimi kollarıma almak istiyorum!" "Benimle konuştuğun zaman o kadar seviniyorum ki ölecek gibi oluyorum!"

"Ah! Sürekli göz kırpardım sana sağ gözümle..." "Ve nihayet senin cazibene kapddım!"

"Gece bir an olsun bde gözüme uyku girmedi: / Evet, gece boyunca hep uyanık kaldım, sevgilim!"

"Ey şans! Bugün bana hep iyi haberler getirdin!"

"Bana layık olmayan bir kadın, bir başkasına gitmeyi kafasına koymuş..."

"Bu, bu gece için! Bu akşam için!"

"Ne kadar da büyüleyici, ne kadar da güzel bir kadın!"

"O (kadm), ona vereceğin zevkin güzel bahçesini arıyor"

"Benim güzelliğimi tercih eden sensin demek, tadım!"

"Ey dişi kuşum! Kumrum! İnlerken yürek yakıyorsun!"

"O (erkek), Aşk Bahçesinin bahçıvanıdır!"

"Bu kız, gönül eğlendirmek istiyor!"

"Sevgilimin kucağında uyuduğumdan beri!..."

Görünürde, genç erkeklerle genç kızların âşık olduklan dönemde birbirine söyledikleri bu şefkat, sevinç ve tutku dolu şarkdarın yanı sıra, katalogda başka şarkdar da vardır; bunlar, aşk şiirleri alanına dinsel bir renk katmaktadır:

"Sevin, ey Tanrım! Sevinç çığlıkları at'"

"Ey, insanların üzerinde titreyen bügelerin en Bdgesi!"

"Tanrdar arasında en korkunç olanı benim!"

"Her şeye kadir Kralı, çok güçlü Kutsal Kralı övmek istiyorum!"

"Sen olmazsan, peki kim olacak benim Kraliçem, İştar?..."

Şurası gerçektir ki, şu ana kadar korunmuş olan aşk şiirleriyle şarkdannın çok büyük bir bölümünün ana konusunu, "özgür" aşkm hem doğaüstü Koruyucusu hem de Modeli olarak görülen tanrıça İnanna/Iştar oluşturmaktadır.

"Bırak beni! Eve dönmem lâzım!"

Demek ki, erkekleri örnek alarak tasavvur edden tanrıların da bir eşi, hatta nikâhsız karıları vardı; onlar da aile kurup, çoluk çocuk sahibi olabdiyordu. Bu konuda aralarında herhangi bir sorun yaşanmıyordu, ve tanrılar arasında evlilikle ilgili sıkıntı ve tartışmaların Yunanlılarda olduğu gibi— konu edildiği hiçbir efsane ya da hikâyeye rastlamış değdiz. İO 1000 ydında yapddığı iyice kanıtlanmış olan bazı törenlerde, tanrıların kült heykellerinin etrafında evldikleri kutlanıyordu: Yıkandıktan, koku sürüldükten ve çok güzel elbiseler giydirildikten sonra, çok görkemli bir şekilde Tapınağın "Zifaf Odası" adı verden bir bölümüne götürülen tanrıların, burada bir süre yan yana kalıp evldiklerini tamamına erdirdikleri kabul eddmektedir; tanrı heykelleri etrafında yapdan bu evldik şölenleri ve eğlencelerine bütün halk katılıyordu.

Ne var ki, tanrılar da "özgür" aşkı uyguluyordu. Özellikle, tamamen bağımsız olan ve hiçbir evldik ya da annelik bağı olmayan ve sırf geçici heves ve tutkulara kendini kaptırmış olan İnanna/Iştar'm kişiliği, bu bölümde birçok hikâye ve şarkıya konu olmuştur. İnanna'ya birçok macera atfeddiyordu, ancak en fazla anımsadığımız ve bizi en çok etkdeyen macerası ki, bununla dgdi pek çok mitolojik ve lirik belge vardır elimizde ilk macerasıdır: Burada, kuşkusuz vaktiyle kahramanlaştırılıp tanrdar araşma katılan arkaik bir hükümdar olan Dumuzi (Sümercede) / Tammuz'a (Akadcada) olan "gençlik aşkından" söz edilmektedir; bu tann, çoban olarak biliniyordu ve anlatddığına göre, Inanna ilkin onunla çiftçi tanrı Enkidu arasında tereddüt etmişti. Bu durum, büyük bir olasılıkla, tamamıyla bilgimiz dışında olan belirli bir ekonomik ve toplumsal durumu yansıtmaktadır; yerel kaynakların başlıca üreticileri olan çiftçilerle küçükbaş hayvan yetiştiricilerinin uzun süre birbiriyle rekabet etmek durumunda kaldıkları bu ülkede, ekonomik durum oldukça kötüydü. Sümercede yazılmış olan bir çeşit "korolu düo"dan da anlaşdacağı gibi, Inanna sonunda çobanı seçer:

İnanna. "Bana gelince: Vulvamı, tombul tepeciğimi, / Kim sürecek peki? / Kendi vulvamı, Kraliçeyi, ıpıslak tarlamı, / Kim sabanla sürecek?

Koro. — "Ey Yüce Hanım, seni kral sürecek! / Kral Dumuzi sürecektir seni!

Inanna. Ey seçtiğim kişi, sen, sür öyleyse vulvamı!..."

Yine Sümerceyle yazdan bir başka belgede tanrıça, aşktan önce düşlere dalmış olarak tasvir edilmektedir:

"Tanrı için, Dumuzi için yıkanınca, / Göğüslerimi süsleyince, / Yüzüme krem sürünce, / Gözlerime sürme çekince, / Büyüleyici ellerini belime dolayınca, / Bana doğru uzanıp, sütlü ve lezzetli memelerimi kuvvetle sıkınca, / Değerli vulvama eliyle dokununca, / Pruvayı andıran uzvu, vulvama hayat verince, / işte o zaman ben de, uzun uzun okşayacağım onu [...] / Elini elime, yüreğini yüreğime verecektir: / El ele uyumak ne kadar da güzeldir! / Yürek yüreğe sarılmak ne büyük bir zevktir!"

Aynı dilde yazan bir başka belgede, sevgilisinin gelip kendisini evinde —henüz genç kız sayıldığı için babasının evinde ziyaret etmesini sabırsızlıkla bekleyen înanna'dan söz eddmektedir:

"İnanna, banyodan sonra, en iyisinden bir krem sürdü vücuduna, / Eşsiz güzellikteki cübbesini giydi / Ve boynuna, laciverttaştan yapdmış kolyesini taktı. / Sonra da, kaygıyla beklemeye başladı [...]/ Tam o sırada, Dumuzi açtı kapıyı / Ve ay ışığı gibi eve giriverdi! [...]/ Sevinçten uçarcasına hayran hayran baktı İnanna'ya, / Sonra da onu kucaklayıp öptü [...]" İnanna'nın âşık bir yeniyetme gibi gizlice kaçtığı, sevgdisiyle "kendisi gibi parlayan" yddızlar altında buluştuğu, onun okşamalanyla kendini unutup zamanın nasıl geçtiğini anlayamadığı ve birdenbire gecenin geç bir saatinde kendine gelince, annesine ne tür bahaneler uyduracağını düşündüğü de oluyordu:

"Bırak beni! Eve dönmem lâzım! / Bırak beni, Dumuzi! / Eve dönmem lâzım! / Anneme hangi yalanlar uyduracağım? / Hangi yalanlar uyduracağım annem Ningal'e?"

Ve Dumuzi, annesine neler söylemesi gerektiğini söyler inanna'ya: Arkadaşlarıyla müzik dinleyip dans etmeye gittiğini bahane edecektir... Gerçekten de olaylar çağımızda olmuş gibidir!

İyice edindiğimiz bdgilere göre, İnanna'yla Dumuzi'nin aşkları da, özellikle III. ve II. binydın sonlarına doğru dinsel törenlerle kutlanıyordu. Bu "Kutsal Evlilik", bu iki doğaüstü âşığın evlüiği, hem mecazi hem de gerçektir: Daha sonraları olacağı gibi, tanrı resimlerinin birleşmesi biçiminde değil, ülkenin hükümdarı Dumuzi'yi temsil etmektedir de İnanna'nın yerini alan "rahibe" arasındaki gerçek bir aşk gecesi biçimindedir. Bu konuyla ilgili olarak eksiksiz bir dosya bulduk ve hatta Uruk'ta kazı yapan arkeologlar 1935'te "kral ShûSîn'in sevgdisi" olan Kubatum diye birinin kolyesini gün ışığına çıkardılar; bu kolyenin en azından bir kez böyle bir işlev gördüğünü bildiğimizi sanıyoruz. Bu tür durumlar için, bazı şarkdar ya da ara sıra, bu saray şiirlerindeki kaçınılmaz basma kalıp sözlere karşın rağbet gören bazı konuşmalar (olayla dgili) yazdıyordu. Elimizde, bunlarla dgdi tamamıyla korunan en azmdan bir örnek bulunmaktadır; Kutsal Kitap'ımızdaki Neşideler Neşidesini (çevirisi için bkz. sonraki sayfalar) çağrıştıran bu örnek, yine kral ShûSîn'e ait olduğu ve büyük bir olasılıkla bu kral tarafından cazibeli Kubatum'a söylettirildiği için, buraya çok uygun düşmektedir:

"Ey sevgilim, yüreğimin sevgilisi, / Bana verdiğin zevk, bal gibi tatlıdır! / Ey aslanım, yüreğimin sevgdisi, / Bana verdiğin zevk, bal kadar tatlıdır! / Beni büyüledin! Tir tir titriyorum senin önünde! / Aslanım, şimdiden beni odana götürmeni ne kadar da istiyorum! / Bırak da seni okşayayım, sevgdim! / Benim tatlı sevgüim, doyasıya tadına varmak istiyorum senin! / Çok ho§ odanda, / Senin büyüleyici güzelliğinin tadını çıkaralım! İzin ver de okşayayım seni, aslanım! / Benim tatlı sevgdim, doyasıya tadına varmak istiyorum senin! / Zevke benimle vardın, sevgilim: / Bunu anneme söyle de sana yiyecek versin! / Ve babama söyle de sana hediyeler versin! / Senin ruhun var ya, onu nasd neşelendireceğimi iyi bdiyorum: / Bizde uyu sevgilim, gün ağarana dek! / Yüreğin var ya, onu nasd ferahlatacağımı iyi bdiyorum: / Bizde uyu aslanım, gün ağarana dek! / Sen, ya sen, beni sevdiğine göre, / Benden esirgeme lütfen okşamalarını, aslanım! / Tanrıların kralı Enlil'in yüreğini neşelendiren benim yüce Hükümdarım, Koruyucu Tanrım, ShûSîn'im, / Lütfen benden esirgeme okşamalarını! / Bu bal gibi tatlı gizli yerime koy elini, yalvarırım: / Dokunması çok hoş bir kumaşa koyar gibi koy elini orama, / Ve dokunuşuna doyulmayan bir kumaş gibi okşa onu!"

Sevgiden tutkuya, tatlı sözlerden şehvete kadar giden İnanna'yla Dumuzi'nin bu oynaşmaları, insanların yüreklerini ve bedenlerini sarsan duygusal taşkınlıkların doğaüstü bir perde üzerine yansıtılmasından başka bir şey değildir. Bunlar, yalnızca eski Mezopotamyalı atalarımızın aşklarını değd, bizim aşklanmızı da ifade etmektedir, çünkü yaklaşık dört bin yd önce bu kadar güzel şiirlerle ölümsüzleştirden bu şehvet uyandırıcı ve sevgi dolu tablolar karşısında, bu tutkulu haykırışlar, fisdtılar karşısında bugün bde etkdenmekten kendimizi alamıyoruz.

O insanlar, yüreğin gizlerini o kadar iyi çözmüşlerdi ki, büyük aşkların her zaman hüsranla bittiğini çoktan anlamışlardı. İnanna/İştar'm sonunda sevgüisini nasd kalleşçe terkedip, onu ölüme mahkûm ettiğini ve Ölüler Diyarına gönderdiğini ayrıntılı olarak efsanelerinden öğreniyoruz: Bir gün yolunu şaşırıp yanlışlıkla Ölüler Diyarına girmiş ve yerine bir başkasını göndermesi koşuluyla o puslu hapishaneden salıverdmişti. Hemen hemen tamamını bulabddiğimiz bir dizi ağıtımsı şiirde, cehennem zebanderi tarafından kurban olarak kovalanan zavallı Dumuzi/Tammuz'un sıkıntıları ve acdarı büyük bir üzüntüyle dile getirilmektedir. Ve, bu Aşk tablosuna son bir fırça vurmak istercesine, bir kenara atdan zavallı âşığın kızkardeşinin, Geştinanna'nm, kahramanca fedakârlığı Ölüler Diyarında onunla birlikte kalmayı önerir ! belirtilir. Böylece, tutkunun bu cafcaflı ancak değişken ve aldatıcı sarhoşluğunun karşısına, çıkar gütmeyen, soylu ve gerçek sevgi çıkardır.

Neşideler Neşidesi¹⁴

Görünürde Neşideler Neşidesi kadar dinle ilgisi bulunmayan burada tanrının ne adına ne de varlığına rastlanır ve sonuçta aşktan, hatta cinsellikten başka bir şey yoktur bir yapıtın esas olarak dinsel bir özellik taşıyan kutsal kitap derlemesinde yer almasının eski metin yorumcularında ve dinbdimcilerde yol açtığı sorunlar ne olursa olsun, Mdattan sonraki çağımızın başlangıcından kısa bir süre önce bu aşkın ve cinselliğin Israd'deki edebi anlamını açıkça göstermek için birkaç alıntı yapmak gerekir. Bütün metin neredeyse, genç bir kadın de onun sevgdisi arasında geçen (kendi kendine ya da karşılıklı) konuşmalardan oluşmaktadır: Kadın, kimi kez "Kral" diye sevgilisine, kimi kez de genç arkadaşlarına hitap etmektedir. Bütün bu konuşmalardaki anlatım biçimi, kimi zaman Mezopotamya aşk şarkdarını çağrıştırmaktadır.

Kadın Sevgili. (1,2) Nefesim tıkanana kadar öp beni: / Okşamaların şaraptan çok daha iyidir, /

(3) Yaydığın kokulardan da iyidir! / Varlığın, güzel kokan bir parfüm gibidir: /

(4) Genç kadınlar deli oluyor sana! / Peşinden sürükle beni: Birlikte koşalım! / Kral beni odasına aldı: / Eğlenelim, seninle ciniel doyuma ulaşalım! / Senin okşamalarını şaraba tercih edelim! Ah! Sen' sevmekle ne kadar da haklıymışım! /

(5) Esmerim ve güzelim, Kudüs kızları, / Bedevi çadırları gibi, / Arap sancakları gibi [...].

Kadın Sevgili. (II, 3) Meyve bahçesinin ağaçları arasında elma ağacı nasdsa, / (diğer) Erkekler arasında da benim sevgilim öyledir! / Onun gölgesinde oturmak hoşuma gidiyor, / Ve meyvesi tam damağıma göre! (4) Bir şaraphaneye soktu beni, / Girişinde "Aşk" tabelası asdı bulunan! / (5) Üzümlü pastalarla besleyin beni, / Ve elmalarla iyileştirin beni, / Ben bir aşk hastasıyım, çünkü: Sol eliyle başımı tutuyor / Ve sağ eliyle beni kucaklıyor [...]/

(8) Bu, sevgilimin [ayak] sesi! İşte geliyor, / Dağlardan atlayarak geliyor / Ve tepeleri bir sıçrayışta aşıyor: /

(9) Sevgdim, bir ceylan gibidir / Ya da bir geyik yavrusu gibi! / İşte, duvarımızın arkasında ayakta duruyor, / Pencereden beni gözetliyor, / Çitlerden beni gözetliyor. /

(10) Yanıma gelip bana diyor ki: / "Ayağa kalk, sevgilim! / Gel, güzelim!/

(11) Kış nihayet bitti, / Ve yağmurlar yok olup gitti! /

(12) Çiçekler bitiyor toprak üzerinde; / Kuş cıvdtılarınm zamanı geldi, / Ve kumruların sesleri duyuluyor! /

(13) İncir ağaçlarının çiçekleri açtı; /Çiçekler arasında, ne güzel de kokuyor asma! / Ayağa kalk, sevgdim! / Gel, güzelim! /

(14) Bulunduğun kaya deliğinden, güvercinim, / Gizlendiğin sarp sığmağından, / Yüzünü göster bana, / Sesini duyur bana: / [oldukça] Güzel sesini, / [oldukça] Güzel yüzünü göster!" [...].

Erkek Sevgili. (IV, 1) Ne kadar da güzelsin sevgdim, / Ne kadar da güzel! / Örtünün ardından gözlerin bir güvercini andırıyor! / Saçlarmsa, Gdead tepelerinden inen bir keçi sürüsünü! /

(2) Dişlerinse, tüyleri kırpılacak bir dişi koyun sürüsünü andırıyor. / Onları yıkadığında: / Hepsi de çifter çifter görünüyor, / Ve bir tanesi bde eksik değd!

(3) Dudakların, kızd bir kurdele gibidir, / Ağzınsa, ne güzel! / Örtünün ardındaki yanaklann, / yarım nar şeklindedir!

(4) Boynun, Davut Kulesine benziyor, / Şevden [?] yapılan! / Ve binlerce kalkan asdı bulunan: / Yürekli insanların kalkanlan! /

(5) Göğüslerin, bir ceylanın ikiz yavrularını andırıyor, / Zambaklar arasında odayan!/

(6) Günün ilk ışıklarından önce, / Ve gece bitmeden, / Seni görmeye gideceğim, reçine kokulu dağ [ım], / Buhur kokulu tepe [m]!

(7) Sevgdim, çok güzelsin, / Kusursuz bir güzelliğin var!

(8) Lübnan'dan gel, yavuklu [m], / Lübnan'dan gel yanıma: / Amana tepelerini aşıp gel, / Senir ve Hermon tepelerini, / Aslan ve panter inlerinin bulunduğu!

(9) Beni deli ediyorsun, rahibem, yavuklu [m], / Bir bakışınla deli ediyorsun beni, / "Kolyenin" bir tek "incisiyle"!

(10) Ne kadar da güzel okşuyorsun, / Rahibem, yavuklu [m], / Güzel sözlerin ve sevgin şaraba bin bedel, / Ve senden yaydan kokular, bütün kokulara bedel!

(11) Dudaklarından, ey yavuklu [m], nektar akıyor; / Düinin altında bal ve süt bulunuyor, / Ve elbiselerin, Lübnan'ın [bütün] kokulan gibi kokuyor!/ 12) Rahibem, yavuklu [m], kapalı bir bahçedir, / [Sıkıca] kapalı bir bahçe, / Mühürlenmiş bir kaynak! /

(13) Fidanlar (kollar ve bacaklar) büyüyor/Ve nar ağaçlarını oluşturuyor, / En ender rastlanan güzel kokuları yayan: /

(14) Nardin ve safran, / "Kokulu Kamış" ve tarçın, / Ve tüm kokulu çalılar, / Ve belsem ve sarısabır ağaçlarının en güzel kokuları! [...].

Erkek Sevgili. (VI, 4) Tirsa kenti kadar güzelsin, yavuklu [m],/ Kudüs kadar muhteşem! /

(5) Bakışlarını dikme üzerime: / Beni büyütüyorlar! / Saçların, bir keçi sürüsünü andırıyor, / Gilead tepelerinden inen! /

(6) Dişlerinse, tüyleri kırpılacak bir dişi koyun sürüsünü andınyor. / Onları yıkadığında: / Hepsi de çifter çifter görünüyor, / Ve bir tanesi bile eksik değil!

(7) Örtünün ardındaki yanakların, / yarım nar şeklindedir! /

(8) Kralın altmış karısı vardır, / Seksen nikâhsız karısı, / Ve sayısız genç kardan; /

(9) Ancak, benim güvercinim kusursuzdur, eşi benzeri yok: / Onu doğuran annesine göre de öyledir, / Ve de en sevdiği odur! / Görünce, genç kadınlar hayran kalmakta, / Ve kralın nikâhlı ve nikâhsız kardan ise açıkça övgüler yağdırmakta ona: /

(10) "Kimdir bu kadın, / Tan gibi ilerleyen: / Ay gibi güzel, / Ve güneş gibi parlayan?" [...].

Erkek Sevgili. (VII, 3) Göbeğin, yusyuvarlak bir kupadır: / Şarabın hiç eksdmediği! / Karnın, bir peynir yığınıdır, / zambaklarla çevrili!

(4) Göğüslerin, bir ceylanın ikiz yavrularını andırmaktadır! /

(5) Boynun, bir fildişi kulesidir! / Gözlerin, Heşbon gölcükleri, / BatRabbim Kapısı yakınlarındaki! / Burnun, Lübnan Kulesidir, / Şam'a [kadar] bakan!/

(6) Carmel Dağı gibi diktir başın, / Ve saç örgülerin lâl rengindedir: / Bir kral [bde] dayanamaz lülelerine! /

(7) Ne kadar da güzelsin! / Ne kadar da büyüleyicisin! / Ey sevgdim! Ey güzeller güzeli! /

(8) Narinliğinle, bir hurma ağacını andırıyorsun, / Ve göğüslerin onun salkımlarını: /

(9) [Bu] Hurma ağacma çıkayım dedim, / Dallarını tutayım, dedim; / Memelerin üzüm salkımları gibi olsun, / Soluğunun kokusu da elma kokusu gibi! [...]

Kadın Sevgili. (11) Ben, sevgdime aidim, / Ve arzusu, onu bana doğru yöneltmektedir!

(12) Gel, sevgdim: Kırlara çıkalım, / Geceyi köyde geçirelim, /

(13) Tansökümünde, üzüm bahçesine gidelim: / Seyredelim tomurcuklarını, / Gelişen üzümlerini asmanm, / Ve de nar çiçeklerini! / İşte orada sevip okşayacağım seni, /

(14) Adamotlarının yaydan kokuları arasında [...].

Okuma Önerileri

Aşkla ilgili olarak bkz:

J. BottĞro, "L'amour libre et ses desavantages", Misopoıarrüe. L'icrilure, la raison et les dieux, Paris, Gallimard, 1987, s. 224240 (Türkçesi: Mezopotamya. Yazı Akıl ve Tanrılar, çev: M. Emin ÖzcanAyten Er, Dost Kitabevi Yayınlan, Ankara, 2003, s. 208222).

J. BottĞro, Homosexualiti (başlık Almancadır: Homosexualitat, ancak metin Fransızcadır), IV. cilt s. 459468, Reallexikon der Assyuobgie, Berlin, De Gruyter, 19721975.

Aynı yapıun III. cildinin 221223 sayfalarında, R. Labat, Almancada, Geschlechtskranklıeiten başlığı altında "zührevi hastalıklarla" ("Maladies venĞriennes") ilgili genel bir özet yayımlamıştı; a.g.y., s. 223224.

Aşk şarkılanyla ilgili olarak, özellikle bkz. S. N. Kramer, Le Mariage sacri, Paris, Berg International, 1983.

Iştar ve Dumuzi efsaneleriyle ilgili olarak bkz. Lorsque les dieux faisaient l'lıomme. Mythologie misopotamienne, Paris, Gallimard, 1989.

Babilli Kadınların Hakları

Jean Bottero

Eski Samilerin (bkz. s. 241 vd.) ve onların torunlarının feminizm konusunda adlan epey kötüye çıkmıştı. Sicilyalı Diodoros, İS I. yüzyılın sonlarına doğru Bibliotheke adlı yapıtında (1,27, 2) "Kadınlar orada erkeklerden bir adım öndedir" derken eski Samilerden değil, Mısırlılardan söz etmekteydi. Kutsal Kitap ise, sonuçta apayrı bir "antifeminist" tablo yansıtmaktadır. Kilise Adamı, "Binlerce kişi arasında bir erkek buldum; ancak, bütün bu yaratıklar arasında hiçbir kadın bulamadım" (VII, 28) diye düşüncelerini dde getirirken, en eski Yaratılış öyküsünde (Tekvin, II, 4bIII), hem bütün sıkıntıların ve kötülüklerin dk nedeni, ilk günahın tek sorumlusu olan, hem de, ilkin erkeğin bedeninden çıkan, başka bir deyişle, kesin olarak erkeğe bağımlı ve erkeğin altında bulunan ilk kadını fazla şaşırmadan keşfetmeye hazırlamaktadır bizi. Bu durumda, Yahudderin Kutsal Kitap'mda "kocayı" belirtmek için, karısının herhangi başka bir malın sahibi gibi (XX, 17, vs.) "sahip"i, "efendi"si (ba'al) dışında bir terim neden kullanılsın ki (Çıkış, XXI, 3, vs.)?

"Allah erkekleri kadınlara tercih ettiği için, erkeklerin kadınlardan daha üstün olduğu" sonucuna hemen vanlan Kuran'da da aynı hava hâkimdir (Sure, 4,39). Günümüze kadar gelen bu "maço" anlayışı, kapdarı kilit harem daireleri, "efendisahiplerinden" (ba'l, İbranicedeki ba'al sözcüğüyle aynıdır) başka kimse görmesin diye kadınların takmak zorunda oldukları örtüler bundan ileri gelmektedir. Irak'ın güneyinde, çölün tam ortasında, bazı Alman arkeologlarla birlikte Uruk kazılarında çalışırken, hepsi bedevi olan koruyucularımızın ve hizmetçderimizin kardan, şehirdeki kadınlar gibi örtü takmamışlardı, ancak dostlarımız olan kocalarına karşı büyük bir saygısızlık olmasın diye, karşdaştığımızda onlarla konuşmamız ya da en azından varlıklarının farkma varmamız söz konusu değddi. Bir gün, bir meslektaşımız bizi arabayla Bağdat'a götürürken, yanımızda karısıyla birlikte bir dostumuz vardı. Uzun yolda, zaman geçsin diye üçümüz havadan sudan konuşuyorduk. Yol boyunca, arkadaşımız genç karışma bir tek söz bde etmedi, oysa karısına ne kadar bağlı olduğunu biliyorduk. Ve öğlen sıralarında, kurallara aykırı olduğu için yiyeceklerimizi kadınla paylaşmadık; kocası ise, yiyecekleri güle oynaya bize sunuyordu...

Konuyu daha fazla açmanın ve konuyla ilgili tartışmalı sözleri, alıntdarı, âdetleri ve hakları sıralamanın gereği yok: Etnolojiden az çok anlayan 've kültürlerin sınırsız çeşitldiğinin farkında olan bizler, kuşkusuz, başkalarının da bizim eşlerimize karşı benzer bir davranışta bulunabileceğini tahmin edebdiriz, ancak böylesi bir tavır, bizim duyarldığımızla ve eşitlik duygularımızla oldukça çelişmektedir. Birçoğumuz, bu konuyla ilgili olarak eğer kendini biraz "Sami" gibi hissetmek durumunda kalırsa, belki de bir gün, bunun bencülikten, yetkecilikten ve övüngenlikten kaynaklandığını açık yüreklilikle kabul edecek, ancak böylesi mutlak bir ilke ve bu kadar katı bir inanışla övünmekten çekinecektir.

"Akadlar" adını vermeyi uygun bulduğumuz bdinen en eski Samderin karşımıza çıktığı Mezopotamya'da durum nasddı peki? Kuşkusuz, İO IV. binyddan başlayarak, kökeni bilinmeyen ve oldukça değişik bir kültür ve dile sahip olan başka bir etnik grupla çok sıkı ilişkder içinde yaşıyorlardı: "Sümerler". Bu iki etnik grubun birleşmesinden, bu yüksek ve karma antik uygarlık doğdu; ancak, daha fazla yaratıcı ve baskm olan Sümer tarafının burada çok derin ve sdinemez bir iz bıraktığı hemen göze çarpmaktadır.

Bununla birlikte, etnik olarak daha güçlü olan Akadlar İÖ III. binyıl boyunca diğer tarafi kendi içinde eritmiş, şatafatlı kültürel sistemlerini ise Mdattan önceki çağın başlarına kadar geliştirmiş, ayakta tutmuştu.

Aradan geçen bu kadar uzun bir zaman ddimi karşısında, tarihsel ayrıntıları büyük bir titizlikle aktarmamız söz konusu değildir; dolayısıyla Mezopotamya'da kadınların durumuyla dgili toplu bir bakış getirebiliriz yalnızca.

Savaş ganimeti olan ve birkaç nedenden dolayı köleleştirden ve kurallar gereği tamamen efendilerine bağlı olan köleleri görünürde, daha çok hizmetçi gibi insanca muamele görmüş olsalar da bir tarafa bırakalım öncelikle. Elimizde bulunan çok kaim dosyaya bakacak olursak ve kadınların durumu konusunda belki de en iyi yargılara varmamızı sağlayacak şeyi, yani erkekle kadının eşleştirildiği ve açıkça karşı karşıya getirddiği durumu evlilik ve sonuçları yansıtan temel erkekkadın üişkilerine ilişkin adli tabloyu ele alırsak, daha sonraları Tevrat'ta ve Kuran'da belirtilenden çok daha değişik bir durumla karşı karşıya olmadığımızı görürüz. Aynı şeküde tamamıyla babaerkil olan bu kültürde, kadının kocasına olan bağımlılığı, elimizde çok sayıda bulunan dava ve mahkeme kararlarına ilişkin belgelerde açıkça gözümüze çarpmaktadır.

Bir erkek için evlenmek, Akadcada "karısının mülkiyetine sahip olmak" demekti; bu, kişilerin tutuklanmasından ya da herhangi bir arsa veya mala el koyulmasından söz ederken sık sık duyulan ahâzu fiilinden gelmektedir. Bu konuda müstakbel damadın aüesi girişimde bulunur, kızı seçer, sözleşmeyi yapar, sonra da kızın karşdığmda ailesine bir miktar para (terhatu) öderdi; dolayısıyla bu, sonuçta bir tür alım satım işlemiydi. Böylece "sahip olunan" kız genellikle, nişanla birlikte "mülkiyeti el değiştiriyor" ve o zamana kadar emanet olarak kendi ailesiyle kalıyordudüğün töreniyle kendi aüesinden alınır ve aksaklık olmazsa ölünceye dek kalacağı eşinin aÜesine "dahü edilirdi" (shûrubu). Koca (mutu) burada da, diğer menkul ya da gayri menkul malları gibi karısının "sahibiydi": Belu (İbranicede ba'al, Arapçada ba'l sözcüğünün tam Akadca karşdığı).

Elimizde bulunan bütün hukuksal belgelere göre kadın evlenir evlenmez kocasının mutlak otoritesi altına girer ve dizginleri doğal olarak kocanın eline verir; dolayısıyla kadına yönelik ağır bir toplumsal baskı söz konusudur. İlkin, her ne kadar tekeşlüik yaygın olsa da, istekleri, ihtiyaçları ve gelirine göre her erkek, ilk karısına bir ya da birkaç "ikincd eş", hatta nikâhsız hizmetçi kadın ekleyebüiyordu. İlk kadının, diğerlerinin üzerinde üstünlüğü vardı: Özellikle, çocuğu olmadığı için onun yerine ve adına çocuk yapsın diye kocası bir başka kadın almak istediğinde çünkü her yerde olduğu gibi, evliliğin başlıca amacı soyu devam ettirmektir onayına başvurulduğu da oluyordu.

Ancak, kadın ister yalnız olsun isterse kumalarla birlikte, belu'suna kesinlikle itaat etmek, "uslu uslu ve dışarı çıkmadan" evde beklemek, ev işleriyle ve çocukların eğitimiyle uğraşıp böylece kendi çapmda evdeki düzenin işleyişine katkıda bulunmak zorundaydı. Bir anlaşmazlık ya da kötü muamele durumunda, kadının boşanmak istemesi böyle bir durumla karşdaşmış değdiz yine de söz konusu olamazdı: Boşanma, yalnızca kocanın yetkisindeydi. Karı ve koca arasındaki bu eşitsizliği en iyi şekilde, yaklaşık IO 1700'lerde bir evldik sözleşmesinde yer alan şu madde açıklamaktadır: "Bundan böyle kadın, kocasına: "Seni artık koca olarak istemiyorum", diyecek olursa, elleri ve kolları bağlanarak suya atılacaktır. Buna karşdık, erkek: "Seni artık karı olarak istemiyorum" derse ve onu boşarsa, ona 80 gram gümüş ki, o döneme göre oldukça iyi bir paraydıödeyecektir."

Ev kadını

Bir kadın, ancak her tehlikeyi göze alıp uygunsuz davranarak, kendini çekdmez kdarak ya da cinsel dişkide bulunmayı reddederek kocasının kendisini terketmesini sağlayabdirdi. Ancak koca, yine de onu evde tutup tutmamakta serbestti. Eğer onu evinde tutmamaya karar verirse, kadın baba evine elleri boş dönerdi. O zaman, her ikisinin davranışları konusunda komşulardan bdgi edindirdi: Eğer koca haksızsa, kadın çeyizini alıp adesine dönme olanağına sahipti; ancak, kadının "söz dinlemez, fingirdek [sözcüğü sözcüğüne: "dışarı çıkar": Evdeki köşesini bırakıp gitmek bde, ondan kuşku duyulmasına yol açıyordu!] olduğu, evini dağıttığı ve kocasının itibarını düşürdüğü" sonucuna vardırsa, sorgusuz sualsiz "suya atılırdı" (Hammurabi "Yasası", § 141; 1750 civarı).

Kocanm çılgınlıkları, ancak üçüncü kişilere büyük bir zarar verdiğinde cezalandırıldığı halde, kadmmkder acımadan cezalandırdıyordu: Yakalanan âşıklar birlikte bağlanıp suya atılıyordu (aynı "Yasa", § 129) ya da kocaya onları öldürme veya sakatlama izni veriliyordu: Örneğin, karısının "burnunu keserek" ve âşığını "hadım ederek" (OrtaAsurluların "Yasaları, A, § 15; İÖ II. binydın ikinci yarısı).

Açıktır ki, bu şekilde kocanın tekelinde bulunan ve evde kalmaya mahkûm olan kadının herhangi bir kamusal rol ekonomik ve hele politik bir rol oynaması çok zordu. Boş zamanlarını doldurmak için kendisine tahsis edilen uğraşların hepsi, hep ev içinde yapılan işlerle bağıntılıydı: Değirmencdik, aşçılık ya da değişik yemek türlerinin yapımı, yün eğirme ya da dokuma... Saygın mesleklerin çoğunda çalışan kadınlarla dgüi ancak birkaç örneğe rastlanmıştır; erkeklerde bile profesyonel bir elit tabakaya mahsus olan ve okuma yazma becerisi gerektiren bazı meslek guruplarında ise kadına rastlamak hemen hemen imkânsızdı: Kâtip ya da müstensih kadınlar, büyücü ya da "tümdengelimli" kehanet uzmanı kadınlar parmakla gösterilecek kadar azdı. Gerçek anlamda kültürlü ve edebi yapıt yazarı bir kadına rastlamak daha da zordu.

Kuşkusuz, evli olsun ya da olmasın, kendini tamamıyla dinsel bir işe adayan ya da başarısız bir evlilikten sonra tesadüfen kendini bir "zevk" mesleğine ("meyhane" işletmecisi, "şarkıcı" veya dansçı) ya da genellikle fiıhuşa, "özgür aşka" veren kadınlardan söz etmeyeceğiz bunların sayısı o kadar fazlaydı ki, eşi benzeri bulunmayan Herodotos (I, 199; İO 450 dolaylan), hayatlarında en az bir kez bütün kadınların bu yoldan geçtiği sanısına kapdmıştı...; bkz. s. 110. Bu kadınların Gdgamış Destanında (VII / III: 6 vd.) ortaya çıkan ilk örneklerine bakılırsa, onların meslekleri gereği gözden uzak ve aşağılanmış bir halde, çok zor bir hayat sürdükleri görülür: "Asla mutlu bir yuva kuramayacaksın! / Asla hareme sokulmayacaksın! / Bira köpüğü senin güzel göğsünü kirletecek, / Ve sarhoş adamlar kusup senin süslü giysilerini bulaştıracak! / Yalnızlık içinde tek başına kalacaksın, / Sur dipleri senin mekânın olacak! / Ve sarhoşlarla, berduşlarla yüzgöz olacaksın!"...

Sonuç olarak, kadınların hemen hemen çoğunluğunun ortak olağan durumu ki buna "geçerli kural" adını da verebdiriz böyleydi; bu durum yerel zihniyetin temel yapısından kaynaklanıyordu. Bu ise kadına kadın olarak özsel olmasa da en azından ontolojik açıdan, ayrıca ekonomik, sosyal, politik açdardan erkeğin altında ve erkeğe bağlı bir rol veriyordu. Ancak, durumu çok iyi yansıtan aynı adli belgelerin "satır aralarında" yatan anlamları azıcık sorgulamaya başladık mı, apayrı bir görünüm ortaya çıkmaktadır: Bu belgeler, o zaman, hoş karşdanmadığı ya da tehlike arz ettiği —ve sık sık işlendiği için şu ya da bu şekilde düzeltilmek istenen bir dizi davranışın, bir yaşam tarzının tanıkları oluverirler. Hırsızlık ve yalancı tanıklık gibi zina da o kadar sık işlenen bir suç olmalıydı ki, önünü kesmek için cezai yöntemlere başvuruluyordu.

Ancak bu metinlerden başka, özellikle günlük yaşamın değişik belgelerdeki binlerce yansıması vardır elimizde: İdari belgeler, mektuplar, edebi yapıtlar ve ayrıca başka kaynaklar ki bunların arasında, özellikle eskiden kâhinlerin doğal olarak bayağı ve apaçık bir geçmişten kopya ederek geleceği önceden gördükleri şu cdtlerce kehanet kitapları bulunmaktadır. Bu geniş arşivde "doğal" olarak kendderinden daha üstün erkekler tarafından kendderine dayatılan bir tür kültür aksiyomuna ki buna göre, kadınların sürekli evde kapalı kalması gerekiyordu uysun diye toplumsal bilinç tarafından düzenlenen ve belirlenen bir yaşam değil, kendiliğinden akıp giden ve bu tür zorlayıcı ve düzeltici özdeyişlere hiç de ihtiyaç duymayan günlük bir yaşam ortaya çıkmaktadır.

Peki ne görülür bu arşivde? Erkeklerin kendilerine vermeyi reddettikleri ya da vermekte tereddüt ettikleri temel "özgürlük" olmadığı halde bu kadınların, bu kadar yersiz ve ayrımcı uygulamaların hiç olmadığı başka kültürlerde eğer varsa! olduğu gibi, yaşamlarını ve koşullarını katlandabilir, dengeli ve hatta çekici kdacak bazı haklara fiilen sahip olduklan mı?

Gerçekten de, başka yerlerde olduğu gibi Mezopotamya'da da, bütün geleneksel ya da yasal baskdara karşın, her kadının, erkek cinsinin herhangi bir temsdcisine kafa tutmak ve hatta hükmetmek için kuşkusuz en azından iki ciddi kozu vardı: İlkin dişiliği, sonra da kişiliği, enerjisi, karakteri. Hâkim "zihniyetin" kendisine dayattığı davranışlara tepki göstermek için bu kozları kullanmak kadının elindeydi.

Kadın, cinsel cazibesiyle erkekleri büyüleyip, onların itibarlarının, güçlerinin ve zenginliklerinin üstesinden gelebiliyor (bkz. "Babd'de Aşk", s. 106) ve böylece onlar için çok büyük bir tehlike oluşturabdiyordu: "Kadın, [içine düşebdeceğin] gerçek bir kuyu, bir sarnıç, bir hendektir, / Erkeğin boğazını kesen keskin bir kdıçtır!". Kötümser Diyalog'un yazarı (51 vd; İÖ I. binyılın ilk yarısı) ağırkanlı ve alaycı "uşağına" söyletir bu sözleri.¹⁵ Zira, aşk her zaman varolmuş ve her zaman yıkıma neden olmuştur: "Hasta bitkin bir haldeyse, sürekli kendi kendine konuşuyor ve herhangi bir neden olmadan her şeye gülüyorsa, ya da boğazı düğümlenmiş, yemekten ve içmekten en ufak bir zevk almıyor ise ve içini çeke çeke durmadan "Ah! Zavallı yüreğim!" diyorsa, aşk hastalığına yakalanmıştır! ". Bu tespiti, çok önceleri eski tabipler yapmıştı (Teşhis Kitabı, s. 146 vd.: 6 vd.; bkz. s. 117). Gılgamış Destanı'nda hayat kadınına önce iç karartıcı ve zor bir yazgı verilmiş, ardmdan sanki bu telafi edilmek istenircesine, kadının erkek üzerindeki korkunç etkisi yüceltümişti: "En soylu kişder sana deli olacak! / Ve daha bir fersah öteden, herkes [sabırsızlıktan] tırnaklarını yiyecek! / İki fersah öteden, herkes [sinirden] başlarını sallayacaklar! / ...Altına ve değerli taşlara boğacaklar seni.../ Kulaklarına çok pahalı küpeler takacaklar... / Ve senin için herkes, yedi çocuk annesi olsa da, / kendi karısını terketmeye hazır olacak!" (VII / IV: 2 vd).

Evli kadın biraz cesaretini, biraz da kurnazlığını kullanıp çekiciliğini ön plana çıkardı mı, eşini kolaylıkla yola getirebdirdi. Elimizdeki belgeler hukukun değişmez kesinliğine değil de günlük yaşamın kargaşalı gerçeklerine göre, evlüik yaşamına ilişkin oldukça eğlendirici bir tablo çizmektedir. Bu tabloda, "güçlü" varsayılan taraf sık sık yenilmektedir. Evldik "yatağını ateşe verip evini yakacak" kadar deri giden cadaloz bir kadının şirretliği ve öfkesinin kurbanı olan talihsiz bir kocanın yanı sıra, evinde artık bulmadığını düşündüğü şeyi başka yerde aramak için "evini dağıtıp" yıkık dökük bir şeküde terkederek kendisinden kaçan karısının "çıkışlarına" (daha doğrusu, kaçamaklarına) çaresizce tanık olan bir koca görülmektedir burada. Böyle bir davranış birçok kez sözünü ettiğimiz zinaya ve onun trajik sonuçlarına yol açıyordu: Bir kehanette "bir başka erkekten hamüe kalan ve ikide bir 'dderim bu çocuk kocama benzer!' deyip aşk tanrıçası İştar'a sürekli yalvaran bir kadın"dan söz edüir.

Bununla birlikte, "dışan çıkan" kadının sevgüisinin koynunda suçüstü yakalandığı da olurdu: Kuşkusuz, bu durumda her ikisi de, daha önce de belirttiğimiz gibi, ölüm cezasına çarptırılıyordu. Ancak, Hammurabi "Yasasında bu konuyla ilgili olarak da duygulandırıcı bir madde vardır. Bu madde aldatdan kocanın zayıflığını ve "mazoşizmini" ya da her şeye rağmen karısına duyduğu aşkı ortaya koyar, ama erkeğin hukuksal olarak kadından tamamen üstün olduğunu da hatırlatır: "Kadının sahibi [bilu], yine de onun hayatta kalmasını isterse [ki, hakime yalvarırsa kuşkusuz bunu sağlayabüirdi], kral da aynı şeküde onun uşağmı [yaramaz kadının suç ortağını] bağışlayacaktır."

Bu bağışlayıcdığın her zaman yararı olmuyordu: Çapkınlık etmek için evini ve eşini yalnızca bir kez değil, iki, üç kez, sekiz kez terkedip, daha sonra süklüm püklüm geri dönen ya da hiç dönmeyen ve sonunda fahişeliği seçen kimi kadmlardan söz eddmektedir. Kimi kadınlar da işini gizli yürütürdü: Kocalarının haberi olmadan gönüllerindeki sevgiliyle buluşmak için, hatır için kendilerine yardımcı olan bazı dost kadmlara, hatta ve hatta az çok profesyonel olan muhabbet tellallarına başvururlardı. Kimi kadınlar ise, daha da deri gidip, "başka bir erkek yüzünden" eşlerini hatta, bazen onu mahvettikten sonra öldürtürlerdi. Fiziksel, toplumsal ve hukuksal olarak erkeğin altında bulunmasına rağmen, kadının, erkekle olan bu rekabetinde, erkeği kolayca yenebildiği ve o istemese de onu parmağında oynatabdeceği her yerde ve her zaman olduğu gibi, bu onun, sonucuna kadanmak koşuluyla, en büyük ayrıcalığıdır görülmektedir. Bir Sümer "atasözü", hem güçlerin birden bire tersine döndüğü benzer bir durumdaki en uç noktayı, hem de bu durumun doğal olarak içerdiği bütün iğrençlikleri iyice belirtmektedir: "Kocam benim için para biriktirir! Oğlum beni beslemek için çalışır! Ah keşke âşığım gelse de şu yediğim balığın kdçıklannı ayıklasa!..." Bu tastamam böyledir, biz hiçbir ekleme yapmadık!

Kadın bütün engellere karşın cesared, iradesi ve zekâsıyla ekonomik alanda da çok iyi bir şekdde işin içinden çıkabiliyordu, yeter ki koşullar biraz ondan yana olsun. Şurası gerçektir ki —burada Tevrat, Incü ve Kuran'da tasvir edden kültürlerin hemen hemen yabancı olduğu yeni bir noktaya değiniyoruz, Mezopotamya'da ortak zihniyetin yansıması olan hukuk, bu alanda kadma gerçek bir bağımsızlık ve özel kişdik tanıyordu: Ailevi ve toplumsal yaşamda olduğu gibi, bir nesne olarak değil, bir özne olarak görülüyordu.

Kadın kocasının evine gelirken yanında çeyizini de getiriyordu. Bu çeyizin içeriği ve zenginliği adenin maddi durumuna göre değişirdi: Elbise ve mücevher, bakım, mutfak ve ev malzemeleri; ayrıca, muhtemelen para, hizmetçi ve arazi. Hayatı boyunca kendisine ait olan ve ancak ölümünden sonra yeni adesine geçen —eğer hâlâ o adenin bir parçası ise— bu mallara, evlendiğinde kocasmın kendisine sağladığı bir tür dulluk geliri de geleneksel olarak evldik ya da başka münasebetlerle verdiği mücevherler ekleniyordu. Bu gelirini değişik biçimlerde artırmak kadının elindeydi: Örneğin öncelikle, evlilik hayatı boyunca günü gününe "kara sandıkta" biriktirdiği paralarla.

Bu bölümde en dginç örnek, İÖ II. binydın ikinci yarısında çok iyi tanıdığımız ve nadku. adı verden kadınlarla dgdidir. Ekdmemiş bir tarla gibi "nadasa bırakılmış" anlamına gelen kolay anlaşdır bir eğretilemebu Akadca ad, büyük bir olasdıkla anadan babadan kalan malvarlığının bölünmesini engellemek amacıyla çünkü, ölümlerinden sonra mallar erkek tarafında kalıyordu bir tanrıya adanan büyük adelerin kızlarına veriliyordu. Mektuplarının içeriğinden ve kullandıklan üsluptan da anlaşdabileceği gibi, oldukça sofu olan bu kadınlar, gagû denilen bir çeşit rahibeler topluluğu oluşturuyorlar, birçok erkek ve kadm görevlinin yardımını alan bir "başrahibenin" etrafında, bir tapınağa bağlı olarak birlikte yaşıyorlardı.

Genellikle, hiç evlenmiyorlardı; ancak evlenseler bde, çocuk doğurmaları kesinlikle yasaktı. Münzevi ve bir bakıma örnek alınacak bir yaşam tarzları vardı: Herhangi bir uygunsuz yerde görülecek olurlarsa, canlı canlı yakdma tehlikesiyle karşı karşıya kalabdiyorlardı. Öyle anlaşılıyor ki, zengin ve özgür olan bu kadınlar, her biri kendi zevki ve olanağı ölçüsünde, kendi köşesinde bir çalışma düzeni kurmuşlardı: Örneğin kimüeri para karşılığında, yün eğirme ve örgü işleri yapıyordu. Ancak, birçoklarının kendini ticarete verdiği görülmektedir: Bunlarla ilgili olarak elimizde bulunan yüklü dosya, iyi bir örnek oluşturmaktadır. Arazi ve ev alıp satmakta ya da onları kiralamaktadırlar; faizle para ya da tahd ödünç vermektedirler; yatırım yapmakta ve yerli ürünlerin ihracıyla yabancı malların ithaline dişkin eksiksiz bir ağ oluşturacak şekilde, kimi gezici tüccarlarla ortaklıklar kuruyorlardı; köle alıp satmaktayddar; arazderindeki işleri gözetlemekte, hurma yetiştiriciliği için çiftlik kiracısı, çiftçi, gündelikçi işçiler, ustalar çalıştırmakta, kimüerine emir vermekte, kimderini azarlamakta ve işlerin durumuyla dgdi onlardan rapor istemekteydiler. Kısaca, rahibeler yurdunun sessizliğinde, "iş kadını" olarak gerçek anlamda tehlikelerle dolu yoğun bir yaşam sürmekteydder. Hammurabi "Yasası"ında (§ 40) bu kadınlar ülkenin bütün yüksek ticari faaliyetlerini yapan işadamları olan tamkarulaAa eş sayılmaktadırlar. Böylece bu kadmlar işadamlan gibi işkadınıyddar. Bu kadar "erkekleştirden" ve erkeğe dayanan kültürel bir bağlamda oldukça şaşırtıcı bir başarıdır bu!

Şunu kabul etmemiz gerekir: Böylesi sonuçlara ulaşabilmemiz için, bu ülkedeki kadınların gerçek toplumsal durumlarının, en azından dolaylı olarak, yukarda belirtden fikirle, yani "erkeğin mutlak üstünlüğü" fikriyle mantıksal olarak kesinlikle uyuşmaması; ayrıca bu kadınların diğer Sami kültürlerinden farklı olarak, Tevrat, İncil ya da Kuran kültürüne sahip kızkardeşlerinin hiç sahip olmadığı bazı haklara ve özgürlüklere sahip olmuş olmaları gerekir.

Daha önce de gördüğümüz gibi, Mezopotamyalı kadın, evli olsun ya da olmasın, menkul ya da gayri menkule, mücevherlere, paraya, kölelere serbestçe sahip olabilir ve onlardan istediği gibi yararlanabilirdi: Onları satabdir, eski sahiplerine geri verebilir, hayattayken onlan hediye olarak sunabilir ya da ölümünden sonra istediğine bırakabilirdi, zira bunları vasiyet yoluyla bırakıp bırakmamakta tamamen serbestti.

Hiç kuşku yok ki, benzer koşullarla istediği şeyi satın alabüir, borç para alabilir, bir arazi ya da bir gayrimenkulu kiralayabilir ya da kiraya verebilirdi. İsterse, çocuk ya da yetişkin birini evlat edinebdirdi, çünkü, bu ülkede evlatlık yalnızca yaşı küçük olanlara mahsus değüdi: Herhangi biri, oldukça yaşlanmış olsa bde, eğer hiç ailesi yoksa ya da ailesi olup da adesini değiştirmek istiyorsa, bu "sözleşmeye dayalı evlatlık" yoluyla bir adeye girme olanağına sahipti. Bu, sonuç olarak, adenin elinden çıkmaması gereken ve o nedenle yalancıktan aüeye alındıktan sonra bir yabancıya devredden bir araziyi yasallaştırmaya ve göreceli bir dizi işlemle güvence altına almaya yönelik basit bir hukuksal kurmacadan ibaretti çoğu kez.

Kadının ayrıca, bir anlaşmaya şahitlik yapma ve muteber saydan mührünüimzasını —üzerinde kendine ait bir mühür taşırdı basarak anlaşmanın yaşadığına kefil olma yetkisi vardı. Hukuksal açıdan bağımsız olduğunun kesin bir işaretidir bu. Mahkemede hakkını arayabilir, hem kocasının dışında birinin kocasının iznine aldırmadan hem de hatta kocasının aleyhine ki, birçok örneği vardır bunun dava açabilirdi. Tanık olarak mahkemeye çağnlabiliyordu ve tanıklığı, herhangi bir yetişkin erkeğinki kadar geçerliydi.

Nihayet kadın ya bir tanrı önünde yemin ederek ya da kendini "su ordali" işlemine sunarak herhangi bir olayın karara bağlanmasını sağlayabdirdi; bir çeşit "Tanrı Yargısı" olan bu son yöntem, zanlının, doğaüstü bir varlık olarak kabul edüen Nehir'e atdmasıyla uygulanıyordu; Nehir'in suçluları dibe çekip boğacağına, suçsuzların ise üstte kalacağına marnlıyordu (bkz. s. 200). Kısacası Mezopotamyalı kadının Tevrat, İncü ve Kuran'da belirlediğimiz sonraki hemcinslerinden farklı olarak, eksiksiz ve bağımsız bir tüzel kişdiği vardı.

Daha az kesin olmakla birlikte, politik planda da kutsal kitaplarda söz edden hemcinslerinden daha üstün olduğu sandmaktadır. Hiç kuşku yok ki, Mezopotamya'da kamu otoritesi ve hâkim güç söz konusu olduğunda, yalnızca erkek cinsiyetinin kimi temsilcderi sahne önünde yer alıyorlardı. Kimi kadınlarsa, yalnızca koz olarak kullanılıyordu: Krallar, kimi zaman, bazı yabancı krallıklarla daha sağlam ilişkiler kurmak için kendi kızlarını yabancı veliahtlarla evlendiriyorlardı. Kimderi de, bazı konularda önemli katkılarda bulunuyordu: İÖ 1780'lere doğru Mari kraliçesinden, ondan bin yıl sonra son Asur krallarının kardarına kadar birçok kraliçe, iktidarın gölgesinde kuşkusuz önemli bir rol oynamıştır; yüce eşlerini yatakta sevişirken ya da başka bir yerde başka şekilde etkiliyor ve örneğin, tahta istediği prensin gelmesini sağlamak için entrika çeviriyorlardı. Ancak, tarihte bir kadının tahta geçtiği yolundaki varsayım, yalnızca çok az sayıda kâhin tarafından öne sürülmüştür. Kuşkusuz kâhinler, İÖ 2500'e doğru Kiş kentinin başında bir kralın değü, eski bir "meyhaneci" olan Kubaba adındaki güçlü bir kraliçenin olduğu yolundaki saygın bir geleneğe özellikle göndermede bulunuyorlardı.

Tanrıçaların silinmesi

Bu başlık sözcüğün tam anlamıyla tarihsel geleneğin içinde değü, mitoloji içinde yer alan birkaç dağınık konuyu çağrıştırmaktadır; mitolojinin gerçekliğin yansıtdma biçimi olduğunu ve bu yüzden de kendi hakkında dolaylı olarak tanıklık yapabileceğini hepimiz biliyoruz. İnsanların uyuşmuş, üzgün ve belirsiz "hayaletlerinin" ölümden sonra uyumaya gittiği, ayaklarımızın altında bulunan ve Cennet'in simetrik yarımküresi olan bu Cehennem Hükümdarlığı ilkin bir tanrıçaya atfedümişti: Ereşkigal; bu Sümerce ad açıkça "Büyük Yeraltının Hâkimi" anlamına geliyordu. Bu doğaüstü kraliçe ancak çok daha sonraları, bir efsanede anlatılan maceralar sonucunda kocası olan Nergal adında bir tanrı üe erkini paylaşacaktır. Adına bakılacak olursa, Ereşkigal Sümer kökenlidir. Zira, oluşumunda büyük ölçüde Sümerlerin payı olan en eski yerel panteonda çok sayıda tanrıça yer alıyordu; Sümerler yok olup da geriye yalnızca Samiler kalınca, bu tanrıçaların sayısında büyük bir düşüş olmuştur. Sümerlerin, Samilere oranla, kadınlara ve kadına daha çok saygı gösterdikleri, kadınerkek eşitliğine önem verdikleri ve kadına daha yüksek bir statü tanıdıklarının bir belirtisi değil midir bu?

Sümercede kaleme alman, en geç İÖ III. binydın sonlarına ait olması gereken ve tanrdarla tanrıçalar arasındaki evldik ya da aşk ilişkilerini konu alan antik mitlerin bir çoğunda, yürürlükteki uygulama ve hukuk tarafından kabul gören ritüeller konusunda bildiklerimizle hiç de bağdaşmayan bazı öncelikler ve ayrıcalıklar tanınmaktadır bu tanrıçalara. Bu, kadınlara yönelik daha liberal ve daha "eşitlikçi" olan arkaik bir görüşün bir başka belirtisi olabdir; ancak, bu durum çok eski zamanlardan beri tanıdığımız bütün Samderin tasavvurları, gelenekleri ve görenekleriyle taban tabana zıt olduğundan bunun Samderde de böyle olduğunu söylememiz zordur. Bu da bizim en azından mantıksal bir tahminle, ülke uygarlığının diğer ana kaynağına, Sümerlere yönelmemizi sağlar.

Konuyla ilgili elimizde çok az bdgi vardır, olanlar da nazik bir durumda bulunmaktadır: Saygın bir geleneğin içinde kaybolmuş ve özellikle eski döneme ait olan bu verderden elimizde yalnızca bazı parçalar kalmıştır ve çoğu zaman onlardan yararlanmak, onları ayırdetmek pek de kolay değddir. Ancak, bu verderin hepsinde ortak noktalar vardır ve bu durum bunların değerini daha da artırmaktadır. Belgelerimize apayrı bir yön verebdecek yeni buluşlar yapdmadığı ve aksi kanıdanmadığı sürece —ki bu, çok uzak bir ihtimaldir— bu verilerden şu sonuca varabdiyoruz: Her alanda erkeğin altmda saydmasma ve böyle muamele görmesine karşın, öyle görülüyor ki Eski Mezopotamya'da kadın, yine de, daha fazla saygı görüyor, hak ve özgürlüklerden daha çok yararlanıyordu. Bu belki de, eski ve gizemli Sümer kültürünün dolaylı sonuçlarmdan ve kalıntdarından biridir. Demek ki Sümer kültürü, kadın haklan konusunda, şu çok katı Samderle aynı görüş açısına ve aynı değerler sıradüzenine sahip değUdi.

Okuma Önerileri

J. BottĞro, "La femme dans l'Asie occidentale: Mesopotamie et Israel", Histoire mon

diale de la femme, I, Paris, Nouvelle Librairie de France, 1965, s. 153243. —, "La femme, l'amour et la guerre en Mesopotamie ancienne, Poikilia. Etudes offertes âJeanPiene Vemant, Paris, Ecole des hautes etudes en sciences sociales, 1987, s. 165183. Aynca bkz. B. Lafont'un "Mari Sarayındaki Kadınlar" (s. 135 vd.) ve "Mezopotamya'da NehirTann'nın Yargılaması" adlı makaleleri (s. 200).

Mari Sarayındaki Kadınlar

Bertrand Lafont

Tarihçiler, hemen hemen yalnızca erkeklerin tarihini yazmaktadırlar. Fransızcadâ hem insanoğlunu (anthröpos) hem de erkek cinsiyetli bireyi (aner, andros) belirten çift anlamlı bir sözcüğün kullanılması, insanlığın diğer yarısının, kadınların temsd ettiği diğer yarısının tarihi konusundaki cehaletlerini ve bilgi eksikliklerini ara sıra itiraf etmek zorunda kalmamaları için pek uygundur belki de (bkz. s. 106 vd.).

Eski Yakındoğu'yla ilgili Tarihçinin elindeki yazdı belgeler bu bakımdan çok özgündür: Sümerler döneminden Helenistik çağa (İÖ 305) kadar Mezopotamya uygarlığını belirten 3 000 yıllık tarih boyunca, erkek birey birçok belgede, baba, erkek kardeş ve koca rolleriyle gösterilmiştir. Ancak, hemen hemen hiçbir zaman annelerden, kızkardeşlerden ve kanlardan söz edilmemiştir. Belli bir uzmanlık alanıyla ilgili yapıtlar ancak kimi zaman efsanevi olan birkaç rahibe ve kraliçeden, Babil'deki bazı manastırların kapalı ve çok özel dünyasından sbz etmekte, bazı "işkadmlarının" arşivleri ya da yasa "hükümleri" adı verilmesi uygun görülen Hammurabi metinleri kadınlara üişkin bazı yasal haklara değinmektedir.

1986 yazında, Paris'te, "Eski Yakındoğu'da Kadın" konulu bir kolokyum yapddı. Son on ydda, eski Yakındoğu toplumlarında kadının rolüne ve statüsüne ilişkin bazı soruları yeniden sormamızı sağlayan yeni verüerin ortaya çıkması böyle bir girişime yol açmıştır. Bu konuyla ügüi bdgilerimiz özellikle Fırat kıydarındaki eski Mari bölgesinde, Teli Hariri'de bulunan belgeler sayesinde tam anlamıyla yendenmiştir.

Teli Hariri'den gelen arşivler, oldukça büyük bir belge yığını oluşturmaktadır: Akadcada (İbraniceyle Arapçanın akrabası olan bir Sami ddi) çivi yazısıyla yazdmış yaklaşık 20 000 tablet; bir CNRS (Bdimsel araştırmalar merkezi) ekibine verilen bu tabletleri sökme işlemi şu an devam etmektedir. Bu tableder yaklaşık 4 000 yd öncesine aittir ve ZimriLim adlı son Mari kralının yönetimiyle ilgilidir; ZimriLim, babasının rakip bir krallık olan büyük Ekallâtum krallığına şimdiki Musul (Irak) kentine yakm olan ve daha sonraları büyük Asur krallığının kurulacağı bölgenin merkezinde, Dicle kıyısında bulunan bir başkent— terketmek zorunda kaldığı tahtı yeniden ele geçirmiş ve sonrasında yaklaşık 15 yıl hüküm sürmüştü (İO 17751760). Bu arşivler, genel çizgderiyle iki büyük bölüme ayrdabdir: Bir yandan, Mari kralının komşuları, valderi, memurları ya da yakınlarıyla yapmış olduğu çok sayıdaki yazışma; diğer yandan, saraydaki günlük yaşamı yansıtan önemli idari ya da hesapla ilgili evrak dosyaları.

İmdi, Teli Hariri'de bulunan bu belgeler ilginç bir özellik taşımaktadır: Bunlar diğer belgelerin aksine, krallıktaki kadın nüfusuna dişkin birçok metin, özellikle de doğumları ya da işlevleri gereği kimi zaman Mari Sarayı'nda ve devlet işlerinde önemli bir rol oynayan kadınlardan gelen birçok mektup içermektedir. Bu mektuplar "kadın yazışmaları¹⁶" adı altında toplanmıştır. Ayrıca, kral ZimriLim uzaktayken kraliçe Şiptu de yaptığı yazışmaların yanı sıra, kralın ikici eşlerinden ve kızlarından, rahibelerden ya da yüksek mevki sahibi diğer kadınlardan gelen mektuplar da yer almaktadır. Kısacası, krallıktaki kadınların ve özellikle saraydaki soylu kadınların durumu konusunda bizi iyice aydınlatan olağanüstü belgelerden oluşan eksiksiz dosyalar bulunmaktadır.

Bugünkü bilgilerimize göre, dönemin en büyük hanedanlarından birinin, Halepli kral YarîmLim'in kızı kraliçe Şiptu, ZimriLiftı krallığının dördüncü ydmda Mari tahtına geçmiştir. Gelmeden çok önce varolan bir krallık hareminde dk eş ve kraliçe olarak yerini biraz geç de olsa alması kayda değer bir gözlemdir. Öyle görünüyor ki, gerçek anlamda sarayın dk hanımı olabilmesi için ana kraliçenin ölmesini beklemesi gerekecekti; Adaddûri adındaki ana kraliçe oğlunun yönetiminin altıncı yılmda ölmüştür. Şiptu'dan kalan mektuplardan edindiğimiz izlenime göre elbette bu mektuplarda yazdıkları formalite icabı değüsekral eşine yürekten bağlıydı ve ona büyük bir ilgi gösteriyordu.

Kraliyet yazışmaları

Böylece kral, uzaktayken, krallığın kuzeyinde sık çıkan savaşlara gittiğinde, kraliçe ona mektup yazıyordu: "Hizmetçin Şiptu'dan efendime mektup. Sarayda her şey yolunda. Tanrıların tapmaklanyla çalışma yerleri de öyle. Efendimin sağlığıyla ilgili olarak fala baktırdım. Ayın sonuna kadar kehanetler iyidir; ancak efendimin, şiddetli güneşin altmdayken kendine dikkat etmesi gerekir!" (ARM X, 11).

Kuşkusuz hediye olarak birkaç giysiyle birlikte gönderdiği bir başka mektupta şöyle demektedir: "Hizmetçin Şiptu'dan efendime mektup. Umarım kralım düşmanlarını yener ve Mari'ye yüreği huzur ve sevinç içinde döner! Ve o zaman kralım, [kendisi için] diktiğim elbiseyi ve harmaniyi giyer" (ARM X, 17).

Başka bir yerde, Şiptu endişe etmektedir: "İçime büyük bir endişe düştü [... ] Efendimden bir tablet gelse de yüreğim rahatlasa" (ARM X, 24) •

ZimriLim'in ona gönderebddiği yanıtlardan biri şöyle: "Şiptu'ya efendisinden mektup. Duyduğun bir haberden ötürü canının sıkdmasından korkuyorum. [Gerçekten de] düşman, sdahlarıyla beni hiç de korkutmamıştır. Her şey yolunda. Artık üzme canını" (ARM 123).

Ancak elimizdeki metinler, görünürde uysal ve sevgi dolu bir eş olan Şiptu'nun kişiliği konusunda bize pek fazla bilgi vermemektedir: Bulunan kanıtların en büyük bölümü, onun kraliçe olarak oynadığı rolle ilgilidir.

Daha önce de birkaç kez gördüğümüz gibi (ARM X, 11), uzakta bulunan krala yazdığı mektuplar şöyle başlıyor: "Sarayda, tapınaklarda ve çalışma yerlerinde her şey yolunda gidiyor." Bazen, bunlara "Mari kenti"ni de ekliyordu. Bu kentten de söz etmesi, kraliçe olarak kendisine verden yetkderin ne olduğunu belirlememizi sağlamaktadır: Hükümdar olmadığı zamanlar, sarayı istediği gibi yöneten odur. Kaldı ki, ZimriLim'in ona talimatlar gönderdiği ve bazı politik meselelerden onu haberdar ettiği bilinmektedir. Kraliçe böylece, kralın ve krallığın çıkarlarının teminatı olarak ki, öyle görülüyordu, kısmen de olsa, memurları, valileri, vs. denetleyebiliyordu. Yoksa, olağan dönemlerde, en çok iki alanla ilgilenmeyi tercih ediyordu: Ülkenin değişik tanrılarına yapdan ibadetlerin düzenlenmesi ve sarayda istihdam edilen yoğun işgücünün, özellikle kadın işgücünün "idaresi".

Soylu kadınların rolü ve durumuyla ilgili olarak, ayrıca elimizde ZimriLim'in çok sayıdaki kızının (krallığın dk yıllarında, evli ya da evldik çağında olan yaklaşık on kızı olduğu bilinmektedir) ifadeleri bulunmaktadır. Kral, gerçekte, sık sık evldikle bağlaşma politikasına başvurdu: Kızlarının çoğunu, bazı komşu krallarla, özellikle Yukarı Mezopotamya'da (Suriye ve Türkiye arasmdaki şimdiki sınır bölgesi) kendisine bağımlı olan krallarla evlendirmiştir. Kuşkusuz bunu "kralcıklar" üzerindeki nüfuzunu pekiştirmek amacıyla yapıyordu, çünkü oradaki iç savaşlar ve büyük hevesler, hükümdarlığının bütün politik yaşamını altüst etmişti. Yine de, Mari sarayındaki yaşam, şu "kuzeydeki kralcıklann" saraylarındakinden daha güzel olsa gerek. Her halükarda kızların babalarına gönderdikleri mektuplarda sıkça görülen yakınmalar ve eleştirilere dayanarak bu sonuca varıyoruz ZimriLim'in bunlara pek aldırış etmediği sandmaktadır.

Ancak kısa bir süre önce yeniden yorumlanan çok ilginç bir dosyada¹⁷ayn bir vaka yer almaktadır: Mari kralı ile kuzey kentlerinden birinin, SuriyeTürkiye sınırına yakm olan ve Mardin (Türkiye) de Haseke (Suriye) kentleri arasmda bulunan İlânsurâ kentinin kralı HâyaSûmû arasında yapdan bağlaşmaya dişkin belgeler. ZimriLim yaklaşık üç yıl arayla iki kızını, Şîmatum'u ve Kirûm'u, İlânsurâ kralıyla evlendirmiştir. Bu iki kızkardeşten büyüğü olan Şîmatum'un evliliği ve İlânsurâ'ya varışına ilişkin metinlerin yanı sıra, çeyizinde yer alan eşyaların ayrıntılı listesi de elimizdedir: Çok sayıda pahalı mücevher, oldukça lüks elbiseler ve kumaşlar, çok değerli döşeme eşyaları, ve on kadar kadın hizmetçi.

Bununla birlikte, üç yıllık evlilikten sonra Kirûm ortaya çıkar. Şîmatum, HâyâSûmû'ya çocuk doğuramadığı için bu ikinci evliliğin yapddığmı düşünmekte haklı nedenlerimiz var. Kirûm, saraya gelir gelmez, açıkça bir kraliçe olarak davranmaya başlar. Kaldı ki, ablasmından açıkça daha sert bir yapıya sahip olduğu sandmaktadır. O nedenle, babasına gönderdiği dk mektuplarda, önemli politik sorunlardan söz ettiği görülmektedir. Gerçekten de, bundan böyle bu iki kızkardeşi karşı karşıya getiren rekabet çok kızışacaktır: O dönemin Babil hukuku ikincd eşleri, dk eşin hizmetçileri konumunda gösterdiği için, esas mesele kimin birincd eş sayılacağıydı. Bu iki kızkardeşin her birinin mektuplarında açıkça görüldüğü gibi, bir dönem boyunca her ikisi de İlânsurâ'da konumlarını sağlamlaştırmak için babalarının desteğini almaya çalışmışlardır.

Ancak, Şîmatum bir süre sonra, babasına şu başlıkla başlayan kısa bir mektup gönderince, bu rekabet ansızın son bulur: "Kralıma, hizmetçisi Şîmatum'dan mektup. İkiz doğurdum: Bir oğlan ve bir kız çocuğu; Kralım, sevinebilir artık!" (ARM x, 26).

Kirûm, oyunu kaybetmişti. Bundan böyle, onu çok zor bir dönem bekliyordu: Öyle görünüyor ki, üstünlüğü yeniden ele geçiren Şîmatum, kızkardeşine kendisine çektirdiği sıkıntılı günleri pahalıya ödetmekten geri kalmaz. Böylece, Kirûm'un, maruz kaldığı birçok hakaretten yakındığı görülmektedir: Kadın hizmetçilerin bazılan ondan alınmıştır; her yerde hazır ve nazır olduğunu deri sürmesine karşın, "artık onun görüşü hiç alınmamaktadır"; ve kuşkusuz yersiz bazı müdahaleleri nedeniyle, en önce kocasının sert davranışlarına, sonra da kızkardeşinin tehditlerine maruz kalmıştır.

Diğer kızkardeşlerinin bir çoğu gibi, kimi zaman "Yddız'ım" diye hitap ettiği babasına işte bunlardan yakınmaktadır: "Yddız'ıma, babama ve kralıma, kızın Kirûm'dan mektup [...] HâyâSûmû karşıma diküip bana şöyle dedi: 'Başımıza vali mi kesildin? Seninle işim kalmadığında, Yddız'ın gelip seni götürsün!' Sonra, en son hizmetçimi büe elimden aldı. Bir an önce beni burdan götürecek bir tek asker, hizmetçilerinden güvendir birini bana gönderebilir mi Kralım? Şîmatum da karşıma dikilip bana şöyle dedi: 'Yddız'ım ne isterse yapabdir bana, ama sen de benim her istediğimi yapacaksın!' Eğer kralım bana cevap göndermezse ve beni burdaıı götürmezse, kesin öleceğim; artık yaşayamam!" (ARM X, 32 ve MARİ III, 169).

Dramatik değilse de duygulu olan bu üslup, kuşkusuz önceki mektuptan kısa bir süre sonra Kirûm'un YarîmDagan adlı biriyle babasına gönderdiği bir başka mektupta da görülür. Burada, HâyâSûmû'nun Kirûm'a, "Seninle işim kalmadığında" derken neyi kastettiği anlaşdmaktadır: "Yddız'ıma ve Kralıma, kızıKirûm'dan mektup. Şîmatum'un sözleri canımdan bezdirdi beni! Eğer kralım beni Mari'ye götürmezse kendimi çatıdan aşağıya atacağım. YarîmDagan, her şeyi kralıma anlatsın! Bana gelince, gidip HâyâSûmû'ya dedim ki: 'Sen kralsın...; peki ben kimim? Zavallı bir hizmetçi mi? Bütün bunlar... beni canımdan bezdirdi! Beni Mari'ye götürmeleri için babam mektup yazsın, Mari'de yüksek bir mevki isteğinde bulunmayacağım artık. Ancak, şimdilik sana esenlikler diliyorum!' Bunun üzerine, krallar huzurunda sicimimi kesti (beni boşadı, ç.n.) ve dedi ki: 'Babanın evine defol git! Gözlerimi, eşimin yüzünden başka yana çevirdim.' Başka bir şey daha var: Kralıma sözünü etmiş olduğum kadını benden alıp Şîmatum'a verdder" (ARM X, 33 ve MARİ III, 170).

"Sicimi kesmek", Babdlilerin boşanma ritüellerinde yer alan, çok iyi bilinen, simgesel ve temel bir davranıştır. Demek ki, burada küstah Kirûm'un öyküsünün son bölümünü anlattığı anlaşdıyor: Çok öfkelenen kocası, evliliği bozmaya karar vermiş ve törenle, herkesin önünde gerekli işlemleri yapmıştır. Burada sözü edilen krallar, kuşkusuz, HâyâSûmû'ya bağlı olan yerel yönetimlerin temsdcileri ile göçebe kabdelerin reisleridir. Diğer yandan, İlânsurâ kralının sözlerinin üzerinde durmakta yarar var: "Gözlerimi, eşimin yüzünden başka yana çevirdim" derken, kutsal kitapta yer alan ve "bir kadın seçmek" demek olan "gözleri bir kadına çevirmek" deyimine tamamen zıt bir deyim kullanmıştır.

Kirûm'u umutsuzluğa iten bu gözden düşüş, işte böyle son bulmuştur; bu kuşkusuz beklenmedik ve nihayet kendi eliyle hazırladığı bir sondur. Bu boşanmanın tam olarak ne zaman olduğu bilinmemektedir; ancak, kuşkusuz Kirûm'un İlânsurâ'ya gelişinden yaklaşık yedi yıl sonra söz konusu olmuştur, çünkü biliyoruz kî ZimriLim, krallığının on birinci ydmda Suriye'nin en önce kuzeyinde sonra batısında yaptığı büyük bir gezi sırasında HâyâSûmû'ya uğramıştır. Ve söylendiğine göre, bunu fırsat bdip "İlânsurâ sarayını kurtarmıştır" kuşkusuz, kızını saraydan geri aldığını belirtmek için kullandan daha kibar bir deyiş.

Harem

Hem metinlere hem de arkeolojik kazı yerinde bulunan kalıntılara dayanarak yapılan yeni araştırmalar, Mari sarayındaki kadın, özellikle harem nüfusunu iyice anlamamıza olanak tanımıştır; oysa, daha düne kadar, bazdan kadınların saraydaki varlığını bde kabul etmiyordu. Bunun için, özellikle, saraydaki kadmlann her birine bakımları ve aydınlanmaları için her ay dağıtdan yağ miktarlarının belirtildiği çok değerli bir kayıt dosyasından yararlandık. Bu belgeler ki, bazılan çok kısa bir süre önce gün ışığına kavuşturuldu kral Ekallâtum'un oğlu ve ZimriLim'in talihsiz rakibi (ZimriLim, sonunda onu Mari tahtından uzaklaştırmayı başarır) YasmahAddu'nun hükümdarlık dönemine aittir. Her birinde, belli bir sıraya göre kaydedilen kırka yakın kadın adı yer almaktadır; yanlarında ise, kendilerine düşen az çok önemli miktardaki istihkak oranlan belirtdmiştir. Diğer yandan, istisnasız bütün bu metinlerin sonunda, haremin "kapıcdarı" oldukları sandan üç kişinin adları bulunmaktadır. Bu düzenli dağıtım emirleri, kuşkusuz, bu kırk kadın arasında gerçek anlamda bir sıradüzen olduğunu göstermektedir.

Ne yazık ki, daha sonraki dönemle, ZimriLim'in hükümdarlık dönemiyle ligdi olarak bizlere buna benzer bilgi verebilecek yalnızca birkaç metin bulunmaktadır elimizde ve bunlar çoğunlukla çok kötü durumdadırlar. Bu belgelerden çok önemli ancak eksik olan birinde, kadınlann sayısının çok daha yüksek olduğu (40 yerine yaklaşık 250) ve kategorilerine göre dizildikleri görülmektedir; bu durum, haremin yapısı konusunda bir fikir yürütmemizi sağlamaktadır. Böylece, "yağ Dairesine" ilişkin bütün bu metinlerdeki bilgüeri bir araya getirdiğimizde, haremdeki kadın nüfusunun dağdım biçimi ortaya çıkmaktadır:

Kral adesi (kralın annesi, ilk eşi, kızkardeşleri ve kızları): Bunlar, en büyük yağ payını almaktadır;

Kralın nikâhsız kardan (ya da ikincd eşleri);

—"Şarkıcı" (nârtum) grubu: Gerçekte, bir diğer nikâhsız eş kategorisini oluşturduklarını anlamak gerekir (bkz. sonraki sayfalar, mektup ARM X). Bunlar, kendi aralarında "büyük" ve "küçük" şarkıcı diye ayrılıyordu ve bazı "kadın öğretmenler" (mushâhizâtum) tarafından eğitüiyordu;

"İçeri kapanmış kadın" (sekertum) grubu: Bunların, haremin iç idaresinden ve iyi işleyişinden sorumlu olduklan sanılmaktadır, çünkü bu kadınların bazılarına açıkça "aşçılık", "içki dağıtıcılığı" gibi görevler verildiği görülmektedir. Bir başka kategori de, kezretum kategorisiydi;

—Hizmetçiler, uşaklar ve kapıcdar.

Şu halde açıkça görülüyor ki, haremdeki bütün kadınlar kralın eşleri değddi. Mektuplar sayesinde, saray içindeki bu kadın nüfusunun nasd düzenlendiğini, kadınların gerek kendi aralarında (sözgelimi, özellikle takı konusundaki tartışmalara ilişkin hikâyeler bulunmaktadır elimizde) gerekse kralla ya da krallıktaki diğer önemli kişderle ne tür üişkilere girdiklerini çok somut bir biçimde görebiliriz. Kimi kadınlar, "sıradüzen" kademelerini yavaş yavaş tırmanırken örneğin, kimi zaman basit bir "şarkıcı" kademesinden "nikâhsız karı" kademesine yükselirken, kimileri de, tersine, adları bde duyulmadan tamamıyla unutulup gitmektedir.

Bununla birlikte bu birkaç bdgiye dayanarak Bin bir Gece Masallan'nda olduğu gibi, yani Batdı olarak sık sık kafamızda tasarladığımız biçimiyle, haremağaları ve odalıklarıyla tam bir Doğu haremi olduğunu söylemek için dikkatli olmak gerekir.

Gerçekte, Mari'ye ilişkin metinlerin sözcük dağarcığmda haremi belirtmek için özel bir terim olmadığı saptamasını yapmak zorundayız. Ayrıca, krallık sarayının kalmtdannda, kadınlara mahsus olduğunu gösterdiğimiz bölüm, kesinlikle, ne tamamıyla kapalı bir alan ne de bir hapishaneydi. Bu konuda ikna olmamız için, kralın hanımlarının ya da eşlerinin girişçıkışlarının imâlarla belirtildiği çok sayıdaki belgeye bir göz atmamız yeter de artar bde. Kuşkusuz, yalnızca "içeri kapanmış kadın" kategorisine ait olanların, büyük ölçüde işleyişinden sorumlu oldukları sarayın içinde kalmak zorunda oldukları sandmaktadır.

"Yağ Dairesine" ilişkin tabletleri çözdüğümüzde, bir başka büyük sürprizle daha karşılaştık. Bunlar ZimriLim haremindeki birçok kadının, daha önceYasmahAddu'nun hareminde de yer aldığını ortaya çıkarmamızı sağladılar. Şöyle ki: Selefi YahdunLim'in ZimriLim'in babası— haremindeki kimi kadınları YasmahAddu'nun hareminde de bulabildik. YahdunLim'in bu kadınları, kuşkusuz, Ekallâtumoğulları Mari'yi ele geçirdikleri sırada "yakalanan" kadınlardan oluşmaktaydı. Ve ZimriLim, yaklaşık yirmi yd sonra, YasmahAddu'yu tahttan indirince, aynı şekdde onun haremini de ele geçirmişti. Demek ki, düşman reisinin kadınlarına el koymak, o dönemdeki kral davranışının temel bir öğesi gibi görünmektedir. Böyle bir güç gösterisine son örnek olarak, uzun süreden beri savaştıktan sonra yendiği Kuzey Suriye krallarının haremini kendi haremine kattığını saptadığımız (daha önce de belirtildiği gibi, hareminin sayıca büyük olması bundan ileri gelmektedir) ZimriLim verdebilir. Ayrıca, Tevrat'ın bir metninde bu uygulamanın bir yansımasını bulmak ilginçtir: Babası Davud'a başkaldıran Abşalom'a simgesel bir harekette bulunması önerdir; böylelikle Davud'a olan isyanını kesinleştirecek, gücünü kanıtlayabilecektir; bu simgesel hareket babasının haremini ele geçirmektir (2 Samuel XVI, 21).

ZimriLim'in ülkesinin kuzeyinde kazandığı zaferler sonucunda, kendi haremini nasd artırdığına ilişkin elimizdeki kanıtlar, Mari'de kalan kraliçeye yazdığı mektuplardan oluşmaktadır. Örneğin, şöyle bir mektup var: "Şiptu'ya, kralından mektup. Ele geçirdiğim ve daha önce [sana] sözünü ettiğim ganimetler arasındaki kadın müzisyenlerle ilgili olarak, sonunda hiç birinin müzisyen olarak seçilmemesine karar verdim. Bu kızların sadece dokuma işçisi olarak kabul edilmelerini istiyorum. Eğer ganimetler arasında, özellikle bizzat seçtiğim kadın müzisyenler olursa, o zaman [onları sana] gönderirim" (ARM X, 125).

Bir başka mektupta ise değişik talimatlar verilmektedir: "Şiptu'ya, kralından mektup. Şu an, sana dokumacı kadın gönderiyorum [... ] Aralarından otuz kadarını seç, ancak mümkünse, tepeden tırnağa kadar kusursuz olsunlar. Sonra da onlan Varaddişu'ya emanet et de onlara Subar müziğini öğretsin, ki böylece statüleri değişsin. [Ayrıca] Onlara, itici görünmesinler diye, nasd beslenmeleri gerektiği konusunda talimatlar ver" (ARM X, 126).

Bu son mektuptan açıkça anlaşdıyor ki, kral, taşıdığı estetik kaygılar ve niyetler nedeniyle "şarkıcdarmın" sanatsal ya da müziksel yeteneklerinden daha çok fiziksel niteliklerine öncelik vermekte tereddüt etmiyordu. İstediği "statü değişikliği"ne gelince, kuşkusuz, "dokumacı" (en düşük kadın unvanı saydıyordu) kategorisinden, daha yüksek olan "şarkıcı" kategorisine geçiş anlaşılmaktadır.

Ancak, farklı yerlerden kadınların getirilmesi sonucu saraydaki nüfus yoğunluğu kuşkusuz çok artmış, bu ise özellikle salgın hastalıkların baş gösterdiği dönemlerde bazı ciddi sakıncalara neden olmuştur. Değişik mektuplar arasından şu iki mektupta, söz konusu olayın yankdan görülmektedir: "Şiptu'ya kralından mektup. Nanna'da, simmum hastalığı varmış ve [buna karşın] saraydaki kadın hizmetçilerle çok yakın Uişki içinde olduğundan, dokunur dokunmaz birçok kadına bu hastalığı bulaş tırıyormuş. Şimdilik, içtiği kupadan kimse içmesin, oturduğu koltuğa kimse oturmasın ve yattığı yatağa kimse yatmasın diye kesin emirler ver ki, basit bir dokunuşla hastalığını başka kadınlara bulaştırmasın. Bu simmum, çok bulaşıcı bir hastalıkmış!" (ARM X, 129 ve MARİ III, 144).

Simmum, deride kızıl lekeler ve sivüce döküntüleriyle kendini gösteren bir hastalıktı. Bulaşıcıydı ve ölümcül olabiliyordu. Demek ki, burada alınan önlemler yalnızca koruyucu nitelikteydi: Mari'ye ilişkin başka belgelerde doktorlara rastlamamıza karşın, burada onlardan söz edildiği hiç görülmemektedir. Ancak, ZimriLim'in eşine yazmış olduğu bir başka mektuptan da görüleceği gibi, kimi zaman bulaşma risklerini ve hastalığı yok etmek için çok katı çözümler düşünülmüştür: "Bana sözünü ettiğin [Summudum'la ilgili olarak] kadma, özellikle birçok kadına bu kötü sim' mum hastalığını bulaştıracak bu kadının hastalığına gelince. Bu kadın, [öyleyse] ayrı bir odada otursun. Kimse de onu ziyaret etmesin! Ve eğer, korktuğum gibi Summudum'la ilgdi kehanetler iyiye delalet olmadığına göre— ona ayrı bir oda bulunamazsa, tedavi sonucunda ölse ya da hayatta kalsa bde, [başka] kadınlar da bu hastalığa yakalanacaktır. Bu durumda, kadm yalnız başına ölsün. Böylece hastalık duraklayacaktır" (ARM X, 130 ve MARİ III, 144). Demek ki, açıkça kadının ölüme terkedilmesi önerdiyordu. Bu hikâyede, bu köklü önlemin ne kadar etkili olduğu konusunda bize herhangi bir bügi verdmemektedir!

Mezopotamya toplumu, tarihi boyunca, katı bir ataerkd ade anlayışına dayalı kalmıştır; ayrıca, Mari toplumunun büyük ölçüde göçebe bir niteliğe sahip olması, bu anlayışı daha da güçlendirmiştir.TelI Hariri'de bulunan belgeler, yaklaşık dört bin yd önce kadının rolü ve toplumsal durumunun bu bağlamda nasıl olduğu konusunda kısmen de olsa bizlere açıklamalar getirmektedir. Kuşkusuz, bu metinler sayesinde, özellikle kadınların küçük bir azınlığı aydmlığa kavuşturulmuştur: Kralın yakın çevresindeki kadınlar. Ancak, ister toplumsal ve ekonomik ister politik ve dinsel alanlarda olsun, bu kadınların krallığın yaşamında ne kadar önemli bir yer tuttukları açıkça görülmektedir. Kralın özel işleriyle devlet işlerinin birbirinden pek ayn olmamasını, kimileri, ataerkd Mari krallığının kendi göçebe kökenlerinin etkisinde kalmasma bağlamaktadır. Böylelikle kadın, ev işlerinde olduğu gibi, sarayın, dolayısıyla krallığın işlerine de ortaktı.

Ayrıca, kimi zaman, Mari'ye ilişkin tabletlerin içeriğiyle kutsal kitaplar arasındaki benzerlikler de dikkatimizi çekmektedir. Daha birçok benzerlik bulunmaktadır (kurumlar, dd olguları, vahiy, vb.). Ancak unutmamak gerekir ki, ZimriLim'in krallığıyla kral Davud'unki arasında yaklaşık 8 yüzydlık bir zaman farkı vardır. Bütün bu benzerliklere karşın, eski Sami dünyasındaki değişik toplumsaltarihsel bağlamların ve birçok kültürel alanın özgüllüğünü görmezlikten gelemeyiz.

Okuma Önerileri

Mari ve Tarihi Konusunda Sentez Kitapları

S. Datley, Mari and Karana. Tıvo Old Babylonıan Cities, Londra, Longman, 1984. Histoire et Archdologie dergisinin Mari'yle ilgili özel dosyası, 80. sayı, Şubat 1984. A. Parrot, Mari capitale fabuleuse, Paris, Payot, 1974.

Eski Yakındoğu'da ve Mari'de Kadınların Rolüne İlişkin Yaylar

F. Batto, Sıudies on Women at Mari, Baltimore Johns Hopkifts, 1974.

J. Bottero'nun Histoire mondiale de laf emme adlı yapıtı, I. cilt: L'Antieflriti, Paris, PUF, 1965, s. 153266.

G. Dossin, La Correspondance fâminine, Archives royales de Mari'nin X. cildi, Paris, Geuthner, 1978.

J.M. Durand ve J.Cl. Margueron, "La question du harem royal dans le palais de

Mari", Journal des savana, Ekim 1980, s. 253280. Bir sergi kataloğu (PetitPalais Müzesi, Ekim 1983 /Ocak 1984). Au pays de Baal et d'Asumt, lOOOOans d'art en Syrie, Paris, AFAA, 1983.

Şu An Yapılmakta Olan Araştırmalarla İlgili En Son Bilgiler

Mari. Annales de recherches interdisciplinaires, cilt 17, Paris, Recherches sur les civilisations, 19821992.

Doğu'nun Gizemli Kraliçesi Semiramis

Georges Roux

Semiramis: Hafızamıza yabancı olmayan hem hoş hem de çekici dört heceden oluşan, pek çok kimsenin tanıdığı ve çoğunlukla, Babd'le ve "asma bahçeleriyle" belli belirsiz ilişkilendirden efsanevi ve şehvet düşkünü bir Doğu kraliçesini çağrıştıran bir ad. Ancak, kaç çağdaşımız bu Semiramis efsanesini bdmektedir? Ayrıca bu efsanenin bütün YunanRoma Antikçağı boyunca çok büyük rağbet görmesine karşın, daha sonraları, Rönesans'tan XIX. yüzyılın ortalarma dek gözden düşüp unutulduğunu kaç kişi anımsamaktadır? Gluck ile Rossini bu kraliçeyi bir opera kahramanı olarak, Voltaire'in kısa bir süre sonra taklit edeceği Cr6bdlon ise, bir trajedi kahramanı olarak işleyeceklerdir. Vivaldi'nin ardından, yaklaşık on iki italyan besteci, bazı yapıtlarına onun adını vermiş, ve birçok ressam da konu olarak onu seçmiştir. Degas, büyük Degas bile, 1861'de tumturaklı tablolannın sonuncusunda onu işlemiştir. İşin en tuhaf tarafı şu ki, bu eski ve yeni sanatçılarla yazarlar, bunun bir efsane olduğunu bile bde, Semiramis gerçeğine inanmışlardır; çünkü, uzun süre önce kaybolmuş olan Asur ülkesi konusunda hemen hemen tek bildikleri şey bu kraliçeyle eşiNinos idi, ayncaNimrod'la şu ünlü Sardanapalus'u da unutmamak gerekir.

XIX. yüzyılın sonunda, Mezopotamya'daki kazdardan çıkan metinler sayesinde, bu ülkenin gerçek tarihini öğrenebddik. Ve işte o zaman, Asurbdimcderle tarihçiler bazı sorular sormaya başladdar: Bu efsane neleri kapsıyordu? Gerçekten Semiramis diye biri var mıydı? Varsa, bu kadm nasd ve neden kraliçe oldu? Eskilerin zihninde nasd olup da bu kadar büyük bir öneme sahip olmuş, uzunca bir zaman bir sürü erkek ve hem de ne kadar erkek! hükümdarlar tarafından kurulan bir hükümdarlığın bütün gücünü ve görkemini sonunda tek başına nasd simgeleştirebdmiştir ?

Öncelikle, IÖ I. yüzydda yaşamış olan Yunanlı yazar Sicilyalı Diodoros'un BibUotheke adlı kitabının ikinci cddinde anlattığı biçimiyle Semiramis efsanesini gözönünde bulundurmadan bu sorunu ele alamayız; "tanıdığımız bütün kadınların en ünlüsü" diye nitelendirdiği kadının en eksiksiz ve en ayrıntılı hikâyesini ona borçluyuz.

Semiramis efsanesi

Semiramis, Fdistinlilerin, kendi adlarını alan ülkenin, Filistin'in Akdeniz kıyısı üzerinde kurdukları Askalon kentinde doğdu. Askalon'un koruyucusu tanrıça Derceto ile "ona bir kurban sunacak olan" adı belirsiz yakışıklı bir delikanlı arasındaki yasak aşkın ürünüdür. Doğumdan sonra, Derceto utancından kendi âşığını öldürür, çocuğu "ıssız ve taşlı bir yere" bırakır, sonra da tapınağının yanındaki göle adayıp anında balığa dönüşür. Neyse ki, yakmlarda yuva yapmış birçok güvercin bebeğe bakar: Kimderi onu kanadarıyla ısıtır, kimderi de gagalarıyla ona önce süt, sonra da sığırtmaç kulübesinden aşırdıkları peynirleri verirler. Belli bir süre sonra, söz konusu sığırtmaçlar o "eşsiz güzellikteki" küçük kızı bulup krallık ağdlarının Simma adındaki başkanına teslim ederler; Simma ona Semiramis adını verir ve onu büyük bir özenle yetiştirir. Diodoros'a göre, bu ad, "Suriyelüerin dilinde¹⁸" güvercin sözcüğünün biraz değişikliğe uğramış bir biçimidir.

Yıllar bir birini kovalar. Semiramis artık evldik yaşındadır ve "güzellikte bütün arkadaşlarını geçmektedir". Ne var ki, günlerden bir gün, bütün Suriye'nin Asurlu valisi olan Onnes ağıllan ziyaret eder ve Doğu'nun âdetleri gereği, Simma'nın konuğu olur. Onnes, genç kızı görür görmez âşık olur ve ona evlenme teklifinde bulunur, onunla evlendikten sonra da onu Ninova'ya götürür. Burada, iki çocuk doğuracaktır genç kadın: Hyapate de Hydaspe. Ancak Onnes o sırada, Ninova'nın kurucusu olan ve "tarihte ilk Asur kralı diye bilinen" hükümdarı Ninos'un ordusuna katılmak zorundadır. Mısır dahil, neredeyse bütün Yakındoğu'yu fethetmiş olan Ninos, günümüzde aşağı yukarı Afganistan'ın kuzeyine denk gelen bir ülke olan Baktriane'yi almayı kafasına koymuştur. Birçok kenti aldıktan sonra, nihayet başkent Baktra önlerine gelir; ancak kent güçlü bir şekdde tahkim edildiği ve büyük bir gayretle savunulduğu için, bir süre hiçbir ilerleme gösteremez. Asur ordugâhında beklemekten canı sıkılan Onnes, eşi Semiramis'i oraya getirtir: Yalnızca kendi zevki için değd, eşi özellikle son derece zeki ve iyi bir nasihatçı olduğu için. "Erkek mi kadın mı olduğunu belli etmeyen" bir kılığa giren Semiramis, Baktra'yı savunan düşman askerlerinin, her Asur saldırısında, yüksek bir yere kurulan kalelerini bırakıp kentin alt tarafındaki surlarda çarpışan arkadaşlanna yardım etmeye gittiklerini farkeder. Bu saldırıların biri sırasında, birkaç askerle birlikte, tehlikeli bir patikadan tırmanıp kaleye girer. Bunun üzerine moralleri bozulan Baktra sakinleri teslim olurlar; nihayet başkent ele geçirilir ve gerektiği gibi yağmalanır. Ninos, bu kadının cesaretine hayran kalır, onu hediyelere boğar ve, kuşkusuz, ona vurulur. Onnes'e, kansmı kendisine vermesini ve bunun karşılığında ona kendi öz kızını vereceğini söyler. Ancak, Onnes reddedince, hükümdar onu gözlerini oydurmakla tehdit eder. Korkuya kapdan zavallı Onnes kendini asar. O zaman, Ninos, Semiramis'le evlenir; böylece Asur kraliçesi olan Semiramis'ten Ninvas adında bir oğlan doğar.

Ancak, kısa bir süre sonra Ninos, imparatorluğu eşine emanet ettikten sonra, Ninova'da ölür. Bundan böyle tek başına hükümdar olan Semiramis, 42 yıl boyunca hüküm sürecektir. Ve ilk iş olarak, kocasını "kralların sarayında" gömdürür ve mezarının üzerine büyük bir teras yapdmasmı emreder. Daha sonra, "şöhrette selefini geçme" isteğiyle yanıp tutuşan Semiramis, Mezopotamya'da, tutkusuna layık bir kent kurmaya karar verir: Babil kenti. Dünyanın her yerinden mimarlar getirtir ve art arda yaklaşık 360 stad (yaklaşık 70 kdometre!) uzunluğundaki kale duvarını inşa etmeleri için 2 mdyon işçi toplar; bu duvarın 250 tane kulesi vardır ve o kadar geniştir ki, yan yana en az iki tane savaş arabası geçebilir; rıhtımının uzunluğu 30 kilometredir; Fırat üzerinde büyük bir taş köprü de bu köprünün her iki tarafında, çok güzel bir şekdde süslenmiş iki yuvarlak saray bulunuyordu; bu iki saray, bir yeraltı geçidiyle birbiriyle bağlanmıştı ve bu geçidi yapmak için, nehrin akış yönü değiştirdmek zorunda kaimmiş ve suları sonradan kazdan çok büyük bir gölete akıtdmıştı. Semiramis, Zeus için bir tapınak ("Babillder, Belos admı vermişlerdi ona") yaparak eserini tamamlar; altm heykellerle süslenmiş olan tapmak, Ermenistan dağlarında yontulmuş olan ve kentin merkezine dikilen devasa bir monolitten oluşuyordu. Halk arasındaki söylentdere ve Babd ülkesi rehberlerine göre, Semiramis'le ilişkilendirden asma bahçelere gelince, Diodoros onları uzunca tasvir eder, ancak bu kraliçenin halefi olan bir "Suriyeli" kralın eseri olduklarını belirtir. İÖ III. yüzydın başmda ülkesinin tarihini Yunancayla yazan Babilli bir rahip olan BelUsur'a göreyse, Med kökenli eşi Amytis'e hoş görünmek ve ona kendi dağlık ülkesini hatırlatmak için Nabukadnezar tarafından yapılmışlardır.

Semiramis Babd'i kurar kurmaz, krallığını gezmeye koyulur ve her geçtiği yerde, sonsuza kadar adını taşıyacak olan muhteşem yapıtlar bırakır. İran'ın batısında dağlık bir bölge olan Med ülkesiyle işe başlar. Bagistana'da bir bahçe yaptırır (Yunancada paradeisos, ki Fransızcadaki "paradis" cennet sözcüğü buradan gelmektedir) ve kente bakan çok büyük bir kayanm en tepesine "Suriye harfleriyle" bir yazıt kazdırır. Khauon'da, uzun süre kalıp gönül eğlendirdiği bir sarayın etrafında da bir bahçe yaptırır. Diodoros kraliçenin bu sarayda sürdüğü sefih yaşamı birkaç sözcükle özetler: "Krallıktan mahrum olma kaygısıyla tekrar resmen evlenmek istemedi; ancak, ordusundaki en yakışıklı erkekleri seçiyor ve aşk yaptıktan sonra, onları ortadan kaldırıyordu."

Daha sonra, Ekbatana'ya doğru yürürken, "uçurumlarla dolu" büyük bir dağın, Zagros (Zarkaios) dağının yamaçlarına ulaşır. Ancak, bir an önce Ekbatana'ya varmak istediği için, dağın etrafında dolanmak yerine, engebeli kayalıkları düzleştirip uçurumları doldurtur ve böylece kestirme bir yol yaptırır. Ekbatana'da da, bir krallık sarayı yaptırır ve Oronte (Alvand) tepesinin altından bir kanal kazdırıp, tepenin ötesindeki büyük bir gölden bu kente su getirtir.

Kraliçe, Med ülkesinden Pers'e geçer ve "Asya'da sahip olduğu diğer bütün ülkeleri bir uçtan bir uca kateder"; yolu üzerinde, her yerde dağ yollan açar ve ovalarda yapay tepecikler üzerinde kamp kurar; kâh kurmuş olduğu kentlerin kalıntılarının olduğu, kâh ölmüş generallerinin mezarlarının bulunduğu tepelerdir bunlar. Sonra da, geri dönüp batıya doğru yönelir. Ve nihayet Mısır'a gelir ve "kâhine, ne zaman öleceğini sormak için" Siwah vahasında bulunan Amon tapmağına uğrar. Neredeyse bütün Libya'yı dize getirdikten sonra, "dginç şeyler keşfetmek amacıyla" Etiyopya'ya kadar gider.

Daha sonra, o ana kadar hiç kimsenin fethedemediği bir ülke olan Hint ülkesine yapmayı tasarladığı büyük seferin kalkış noktası olan Baktra'da görürüz onu. Savaşın zor olacağını ve İndus'u katedip, hasımı olan Hint kralı Stabrobates'in sayısız orduları ve korkunç fdleriyle karşı karşıya geleceğini bilmektedir. O nedenle, üç yıl boyunca, büyük bir özenle bu sefere hazırlanır; 3 milyon piyade eri, 500 000 süvari, 100 000 savaş arabası ve bir o kadar develi er toplar; sökülebilen gemilerden oluşan bir filo inşa etmeleri için Fenikeli, Suriyeli ve Mısırlı ustalar getirtir. Dahası, büyük bir gizlilik içinde, samanla doldurulmuş 300 000 siyah öküz derisinden yapılmış ve kendderini hareket ettiren develeri saklayan sahte fdler yaptıracaktır. Her şey hazır olduğunda, saldırıyı başlatır. Hintliler, bir deniz savaşında yenüince, peşlerinde Asurlular olduğu halde, Indus'un doğu kıyısına doğru çekdirler, sonra da gerçek fillerle karşı saldırıya geçerler. Çok şiddetli geçen çarpışmalar sonucunda, Semiramis'in orduları büyük kayıplar verir. Stabrobates'in okuyla kolundan ve mızrağıyla hafifçe sırtından yaralanan Semiramis, kaçıp Ninova'ya döner.

"Hindistan dışında bütün Asya'nın hâkiminin" işi bitmiştir artık. Bu bozgundan bir süre sonra, Siwah'taki Amon kâhininin de önceden bildirdiği gibi, oğlu Ninyas ona karşı suikast hazırlar. Semiramis, altmış iki yaşında olduğu ve savaşmaktan bıktığı için, krallığı oğluna bırakıp gizemli bir şekdde ortadan kaybolur. Diodoros'un söylediğine göre ki, kendisi de buna pek inanmıyordu—, "birkaç mitoloji uzmanı, onun güvercine dönüşüp, evine konan şu kuşların birçoğuyla birlikte uçtuğunu iddia etmektedir".

Ninyas'a gelince, "işsiz güçsüz bir halde hayatın zevklerinden sonuna dek yararlanarak", hareminin bir köşesinden huzur içinde saltanatını sürdürecektir. Arddları da, Sardanapalus'un hükümdarlığına değin "otuz nesd" boyunca aynı şeyi yapacaklardır; "Asur imparatorluğu 1 360 yıldan fazla ayakta kaldıktan sonra, bu kral döneminde Medlerin eline geçer".

Bir efsanenin anatomisi

Okuduğumuz bu hikâyeyi Diodoros uydurmamış tır: Onu, büyük ölçüde, birkaç kez sözünü ettiği Ktesias'tan almıştır. Karia'nın (Türkiye'nin güneybatısı) Knidos kentinde doğan bir Yunanlı doktordu Ktesias. İÖ 415'e doğru, Pers'e göç etmiş ve II. Artakserkses sarayında bu mesleği icra etmiştir. 397'de, doğduğu kente geri dönmüş ve birçok yapıt kaleme almıştır. Bunların arasında, Hindistan'ın tarihiyle (İndica) Pers'in tarihi (Persica) yer almaktadır. Persica'da uzun uzun Asur ülkesinden söz ediyordu ve bu yapın o kadar büyük bir başarı kazandı ki, İS II. yüzyda dek, birçok Yunan ve Latin yazara örnek oluşturmuştur. Ne yazık ki, Ktesias'ın yazıları kaybolmuştur; onları, bazı almalardan ve IX. yüzydda Bizans patriği Photius'un Bibliotheke adlı büyük yapıtında onunla ilgdi olarak verdiği özet bilgiden tanıyoruz.

Eskdere göre Ktesias'ın iki üstün niteliği vardı: Photius'un "çok hoş" diye nitelediği bir stil ile onun "hikâyeleri" tarihe yeğlemesini sağlayan aşırı bir imgelem gücü. Persica'yı yazarken Ahameniş hanedanının krallık arşivlerinden yararlandığını ileri sürmesine karşın, özellikle Doğu'nun halk geleneğinden bazı ayrmtdar aldığı sanılmaktadır ki, büyük bir olasılıkla Semiramis öyküsünü de buradan almıştır. Kaldı ki, bu efsanenin birçok değişkesi bulunuyordu. Bunların birinde —Diodoros, öyküsünün sonuna özet halinde eklemiştir bunu Semiramis, cazibesi sayesinde "bir Asur kralıyla" evlenen güzel ve kibar bir fahişe olarak gösterilmektedir. Büyük bir hırsa kapılan Semiramis, krala beş gün içinde tahtını kendisine vermesini söylemiş ve zavallı adam kabul etmiştir. İlk gün şölenlerle geçmiş, ancak ertesi gün onu hapse attırıp imparatorluğu ele geçirmiş ve "ihtiyar oluncaya kadar hüküm sürüp birçok büyük işler başarmıştır".

Ktesias'ın derlediği ve Diodoros'un aktardığı Semiramis efsanesi, bu şekilde kabataslak ele alındığında bizi düş kınklığına uğratabilir. Çünkü, hiçbir "sürpriz", derin düşünce, ahlak dersi ya da açık saçık ayrıntı içermemektedir, aynca Gdgamış destanı ya da Odysseus'un serüvenleri yanında cdız kalmaktadır. Akd almaz şeylere, şaşdacak şeylere yalnızca hikâyenin başında ve sonunda rastlamaktayız ve bunlar, ortak Doğu ve Yunan efsanelerinin eski kaynaklarına dayanmaktadır. Bir tanrıçanın kızı olan kahramanımız, yarı yarıya tanrısal bir özellik taşımaktadır, kaldı ki, eski Mısır ya da Sümer krallarından Roma imparatorlanna kadar kaç kral tanrıların soyundan geldiğini iddia etmedi ya da kendini kutsal olarak dan etmedi ki! Terkedddikten sonra kral ya da kahraman olan çocuk teması da az işlenmemiştir: Akadlı Şarrukin, Musa, Kyros, Oidipus, Perseus, Romulus ve daha birçok ünlünün yazgısı bu olmuştur. Hikâyenin göğe yükselme ya da biçim değiştirme şeklinde ölümle sona ermesi bütün mitolojderde rasdanan bir olgudur.

Gerçekten de, Semiramis'in öykünün esas bölümünü oluşturan başarıları insani planda yer almaktadır: Savaşlar, fetihler, kentler, saraylar, parklar, su getirme çalışmaları; bunlar, değişik derecelerde, bütün zamanların ve ülkelerin eşsiz yapıtlarıdır ve herkes bdiyor ki Asurlular, özellikle askerlik ve mühendislik alanlarında çok büyük başarılar elde etmişlerdir. Ayrıca, bu başardarının gerçekleştiği mekânlar, Ekbatana (Hamadan) gibi günümüzde halen yaşayan ya da Baktra (şimdiki Belh), Ninova ve Babil gibi ölü, ancak fethedümiş olan gerçek kentlerdi. Ancak, burada akd almaz olan, askerlerin ya da işçilerin sayısı, girişilen işlerin büyüklüğü ya da özgünlüğü de anıtların ve sanat eşyalarının boyutlarıdır. Sözgelimi, Semiramis'in, Ninos'un mezarı üzerinde yaptırdığı "teras", büyük bir olasılıkla, Asur ülkesi krallarının çoğunun gömülü bulunduğu eski başkent Asur'daki ziggurat'tır (çok kadı bir kule); bu kule, kocaman gövdesiyle, bir falez üzerinde kurulmuş olan ve çok uzaklardan görülebilen kente bakıyordu, ancak, kuşkusuz Ktesias'ın iddia ettiği gibi 9 stad (1 700 metre) uzunluğunda olamazdı.

Aynı şeküde Bagistana, Behistan'ın eski adıdır; efsanede üzerinde kraliçenin bir yazıtının kazılı bulunduğu ve 17 stadlık (2 850 metre) uzunluğuyla bütün ovaya bakan kayalık gerçekte vardır, ancak yalnızca 166 metre uzunluğundadır ve üzerindeki yazıt Pers kralı Dareios'a aittir. Babü'de, 17 (70 değü) kilometre uzunluğunda bir sur duvarının yanı sıra, bir köprü, bir rıhtım ve birçok saray kalmtdarı bulunmuş olsa da, bu sarayların hiçbiri yuvarlak değildi ve hiçbirinin 12 kilometrelik bir çevre uzunluğu yoktu. Belos (Marduk) tapınağında olduğu söylenen 2430 ton ağırlığındaki altın heykeller, 10 tonluk altın buhurdanlar ile 2430 tonluk iki kulplu altın şarap testileri bizleri hayretler içinde bırakmaktadır! Öyle görünüyor ki birçok Amerikalı turist gibi, eski Yunanldar da abartılı rakamlardan pek hoşlanmaktaydı. Hem hayranlık duyulan hem de korkulan Uzakdoğu, Yunan "tarihçilerine" göre, harikalar diyarından başka bir şey olamazdı.

Bu Herkül'e yaraşır işleri yaptıran kişi olağanüstü bir kişidir, ancak insanüstü biri değddir. Çok güzel, cinsel istek uyandıran, şehvet düşkünü ve zalim bir kadındır; çünkü, bir gecelik âşıklarını kurban etmektedir. Ama, aynı zamanda oldukça zeki, güçlü, gözüpek ve yorulmak nedir bümeyen biridir de; kral olan eşinden daha fazla ihtirasa ve daha üstün strateji becerisine sahiptir. Kısacası Semiramis, erkek özelliklerine de sahip olan üstün bir kadındır; onun hem dişil hem erd özelliğini, bir yandan giydiği elbise, diğer yandan bu erkekçe kraliçeyle onun zevkine düşkün, zayıf yaratışlı ve ödlek olan oğlu ve halefi Ninyas'ın oluşturduğu karşıdık belirginleştirmektedir. Kadın kahramanımızın bu özelliklerini tekrar ele alacağız.

Bu efsaneden, Semiramis'in yaşadığı sandan dönemle ilgili birkaç bdgi edindebilir mi.⁷ Burada belirtilen dört hükümdardan ikisi, kocası ve oğlu, dk bakışta kurgusal gibi gelmektedir, çünkü yakından ya da uzaktan adı Ninos'a ve Ninyas'a benzeyen hiçbir Asur kralı yoktur; büyük bir olasdıkla bu iki ad, Ninova'nm Asurcadaki adı Ninua'dan türemiştir ve bu kenti simgelemektedir. Stabrobates, daha çok Yunancayla yazdan bir Hint adma benzemektedir, ancak başka hiçbir metinde bu kralın adına rastlanmamıştır. Kaldı ki, Semiramis'in Hindistan'a düzenlediği sefer, Büyük iskender'inkiyle (327325) büyük benzerlikler taşımaktadır; ancak, Herodotos'un (yaklaşık olarak 420'de ölmüştür) çoktan bddiği ve Ktesias'ın 370'ten beri anlattığı bir öyküyü süslemek amacıyla Yunan döneminde sonradan yapdan bir dave değildir bu. Ayrıca, Büyük iskender döneminden kısa bir süre sonra Hindistan'da Yunan büyükelçisi olan ve coğrafyacı Strabon'Ia tarihçi Arrianus'un adını andığıMegasthenes, Semiramis'in Hindistan'ı keşfetmeye kalkışmadan önce öldüğünü belirtmektedir. Sardanapalus'a, başka bir deyişle Asurbanipal'a (668627) gelince, kendisi kuşkusuz gerçek bir kişiliktir, ancak efsanede bu kral Ninyas'ı ayıran 30 kuşak (yaklaşık 1000 yd) iki tarihsel işaretle bağdaşmamaktadır: Asurlulann, Asarhaddon döneminde başlayan ve Asurbanipal döneminde biten Mısır üzerindeki hâkimiyeti ve 734'te Askalon'a el koymalan. En son olarak, belirtmek gerekir ki, 612 ve 609 ydları arasında, Asur imparatorluğunun yıkılmasından sonra Nabupolasar de özellikle Nabukadnezar'm kuşku götürmez bir şekilde kurdukları bir kent olan Babd'in bir Asur kraliçesi tarafından kurulduğu yolundaki sav açıkça tarihe aykırı bir savdır.

Görüldüğü gibi, bu tahminler hiçbir kesin sonuca götürmemektedir, ancak genel bağlama bakddığında, Semiramis'in "YeniAsur" adı verden dönemde, yani İÖ IX yüzydın başlangıcı ile VII. yüzydın sonları arasında yerleştirdmesi gerektiği anlaşdmaktadır. Asur ülkesinde, bu üç yüzyıl sırasında, bu efsanevi kadına örnek teşkil edebdecek bir kraliçe yaşadı mı? 1843'te Asur bölgesinde arkeolojik kazılara başlandığında işte bu soru soruluyordu. Asurluların kendi yazıdan bu soruyu yanıtlamaya yardımcı olabilecek herhangi bir bilgi sağlayabdecek mi acaba?

Sammuramat, Sarayın Hanımı

1853'te, Nimrud'daki (eski Kalhu) İngiliz kazılannı yöneten Herıry Layard'ın yardımcısı Hormuzd Rassam, büyük tanrı Nabû'nun tapmağı olan Ezida'nın girişinde küçük tanrılara ait iki heykeli toprak altından çıkardı. Bu heykellerin biri üzerinde, Beltarsiiluma adındaki Kalhu valisinin, "efendisi olan Asur ülkesinin kralı Adadnirarî'nin hayatı için, ve metresi olan sarayın hanımı Sammuramat'ın yaşamı için" ve bizzat kendi yaşamı için ithaf ettiğinin belirtildiği bir yazıt vardı. Heykeller, British Museum'a gönderddi ve bu yazıtın bir kopyası da 1860'ta yayımlandı.

Her ne kadar Adadnirâri'nin adı daha önce başka yapıtlardan tanınıyor ise de, Sammuramat'ınki yeniydi ve büyük ölçüde Semiramis'i çağrıştırmaktaydı. İlk kez rastladığımız "sarayın hanımı" unvanı, elbette Asurbüimcilerin kafasını biraz karıştırıyordu, ancak sonunda bunun "kral eşi" ya da "kraliçe" anlamına geldiğini kabul ettiler. O halde böylece, bunca yüzyıldan sonra, Asur ülkesinin kraliçesi Semiramis nihayet tekrar kendi gerçek adıyla bulunmuştu! Bu heyecan verici haber, modası geçmeye başlayan bu eski efsaneye yeniden ilgi duyulmasını sağladı. François Lenormant adında bir Fransız bilgini, 1873'te sırf bu konuyla ilgili bir kitap yazacaktır.

Sammuramat, yaklaşık elli yd sonra, bir mucize eseri yeniden ortaya çıktığına göre, demek ki bu işte edebiyat ve fennin koruyucusu AsurBabil tanrısı Nabû'nun parmağı olduğunu düşünmek gerek. 1909'da, eski Asur kentinde kazı yapan Alman arkeolog Walter Andrae, gerçekte, kentin her iki sur duvarını ayıran dar bir alanda, üzerinde yazı bulunan ve iki sıradan oluşan diküitaşlar buldu: Bazdarınm üzerinde önemli büyük şahsiyederin, bazılarının üzerindeyse birçok Asur ülkesi krallarıyla iki kraliçenin adları bulunuyordu: Asurbanipal'ın "saray hanımı" Ashursharrat ile...Sammuramat. Bu kez, konuşan ve kimliğini söyleyen bizzat "Semiramis" idi:

"Asur ülkesinin ve Evrenin kralı ŞamsiAdad'ın saray hanımı, Asur ülkesinin ve Evrenin kralı Adadnirâri'nin annesi ve [Dünyanın] Dört Bölgesinin Kralı Salmanasar'ın gelini Sammuramat'nın dikilitaşı."

Demek ki, Sammuramat'ın yaşadığı dönem kesin bir tarihin içine oturtulmuştu: III. Salmanasar'ın (858814) oğlu V. ŞamsiAdad'ın (823811) eşi ve, 810783 yılları arasında hüküm süren III. Adadnirâri'nin annesiydi (birinci yazıtta telkin edildiği gibi eşi değildi). Onun bu diküitaşmın (bunun bir mezar taşı mı yoksa anıt mı olduğu bdinememektedir) bu yerde bulunması ve üzerindeki yazımı belli bir uzunlukta olması, Sammuramat'ı, VII. yüzyıldaki büyük Asur imparatorluğunun yüce efendisi Asurbanipal'ın eşinden daha yüksek bir düzeye olmasa da, onunla aynı düzeye yerleştirmektedir. Ancak, yine de anlaşdması güç bir nokta vardı: Semiramis uzun süre tek başına hüküm sürmüştü, oysa Sammuramat'ın kocasının hükümdarlığı ile onun oğlununki arasında hiçbir zamandizinsel boşluk yoktu.

Asur diküitaşlarmda yer alan metinler 1919'da yayımlandı, ancak 1916'dan sonra, Musul'un batısındaki çölde, Sabaa denden yerde bulunan bir başka metin yayımlandı. Aynı şekdde, bir dikditaş üzerine yazdıydı; ancak bu, klasik türde bir dikilitaştı ve tek başına bulunmuştu: Kralların, yaptıkları savaşları ve eserleri anlattıkları ve Asur ülkesinden bolca kalan kraliyet yazıtlarındandı bu. III. Adadnirâri'nin tann Adad'a ithaf etmiş olduğu Sabaa dikilitaşı, Suriye'deki bir savaşı anlanyordu. Alışılmış giriş bölümünden (hükümdarın soyağacı ve özövgüleri) sonra, bu savaş öyküsü şöyle başlıyordu:

"Hükümdarlığımın beşinci yılında, bütün görkemimle krallık tahtına oturduğum zaman, ülkemi [ülkemin güçlerini] savaş haline geçirdim", vb.

Asur ülkesi krallarının, "krallık tahtına oturduğum zaman" şeklindeki kalıplaşmış spzleri yalnızca ilk hükümdarlık ydlarındaki savaş için kullandıkları ve daha sonraki yıllarda yaptıkları savaşlardan söz ederken kullanmadıkları bdindiğinden şu sonuca varıyoruz: Her ne kadar Adadnirâri, resmi olarak 810'da babasının tahtına geçmiş olsa da, kuşkusuz, ŞamsiAdad öldüğünde henüz çok genç olduğundan ancak beş yıl sonra gerçek anlamda hükümdarlık etmeye başlamıştı, ilk dört yd boyunca, tıpkı Semiramis'in yaptığı gibi, Sammuramat'ın da kral naibi olduğu ve iktidarı ellerinde bulundurduğu sandmaktadır. Bu, bir Asur ülkesi kraliçesinin bir süreliğine krallığın mutlak efendisi olduğu tek belirgin örnek olmalı ki,

Mezopotamya yıllıklarında kaydedilmiştir. Gerçekte, bazı yerel arşivlere dayanarak Yunancayla yazdığı Babyloniaka adlı yapıtında Babilli rahip BelUsur, Babd krallarının adlarını sıralarken, "Asur ülkesindeki Semiramis Hükümeti"nden de söz eder. Üstelik bu kraliçeyi, XII. Babil Hanedanının 9. kralından sonraya yerleştirir. Ve bu adı bdinmeyen kralın saltanatı 812'de başladığına ve çok kısa sürdüğüne göre, bu tamamıyla Sammuramat'ın naiplik dönemine (810807) denk gelmektedir.

Kimi çağdaş Asurbüimcilerin bu naiplikle dgüi olarak kuşkularını dde getirmesine karşın, bu varsayım çekiciliğinden hiçbir şey kaybetmemiştir. Eğer bu varsayımı reddedersek, III. Salmanasar'ın ölümünden önce başlayıp Asur ülkesini kana bulayan iç savaşın yedi yılını en azından kısmen yaşadığı olgusu dışında Semiramis konusunda hiçbir şey bilmiyoruz demektir. Buna karşılık, eğer bu varsayımı kabul edecek ve III. Adadnirâri'nin ilk dört yılı için "Adlandırma Listesi²" adlı listeye dayanacak olursak, Sammuramat, bizzat yönetmese de en azından dört askeri sefer düzenlemişti; bunlardan biri Medlere karşı yapdmıştı ve bu, daha derde göreceğimiz gibi, büyük bir önem taşımaktadır.

Sammuramat'ın kökenine gelince, bu henüz bilinememektedir. Alman filologu Wdhelm Eders, adbilime (onomastik) dayanarak, onun, kuzeyde ve doğuda Asur bölgesi boyunca uzanan dağlık bölgelerden, daha doğrusu o zamanki adı Urartu olan Ermenistan'dan geldiğini düşünmektedir. Bu, büyük bir olasdıkla öyledir, ancak daha kesin kanıtlara ihtiyaç vardır.

İyi yürekli Ncufîa Zakûtu

Günümüzde hemen hemen herkes tarafindan kabul edilmesine karşın, Semiramis = Sammuramat denklemi yine de bütünüyle tatmin edici değildir, çünkü efsanenin bazı ayrıntdarı, özellikle Ninos, Ninyas ve sözde Babd'in kurulması konusunda bize hiçbir açıklama getirmemektedir.

Z) Asurlular, saltanat döneminin her yılını önemli bir kişiliğin adıyla belirtiyorlardı: Öncelikle kralın, sonra da krallığın önemli şahsiyetlerininkiyle. Bu bir özel adlandırma sistemidir ve bu şekilde yapılan listelerin tümüne "Özel Adlandırma Kitabı" denir. YeniAsur döneminde bu listeler, ayrıca, yılın en önemli olayını genellikle, şu ya da bu ülkeye karşı yapılan askeri bir seferi belirtiyordu.

Ninova'yı kurduğuna göre, Ninos'un bu kentte ikamet etmesi gerekiyordu. Diodoros ise onu, çok güçlü bir hükümdar olarak, Babd ülkesi ve Mısır dahd olmak üzere bütün Yakındoğu'nun efendisi olarak tanımlamaktadır. Oysa V. ŞamsiAdad'm Kalhu'da (Nimrud) ikamet ettiği, iç sava§ yüzünden zor ve karışık bir hükümdarlık dönemi sürdüğü, küçük çapta bir krallık yönettiği ve hiçbir fetihte bulunmadığı bdinmektedir. Ninyas'ın tersine, III. Adadnirâri güçlü ve cesur bir kraldı; Suriye, Babü ve Med ülkesindeki savaşlarda büyük zaferler elde etmişti; ayrıca annesine karşı bir komplo kurduğuna dair hiçbir kanıt yoktur. Mısır, o dönemde, bölünmüş ancak bağımsız bir ülkeydi. Babd kentine gelince, Sammuramat'ın oraya uğramış olması ve kendisinin, kocasının ya da oğlunun orada herhangi bir eser yaptırmış olması çok küçük bir olasılıktır. Efsanenin bu bölümü Ktesias ya da başka Yunan yazarları tarafından mı uydurulmuş, yoksa bunlar Asur tarihinin bir başka döneminde geçen bazı gerçek olaylara dayanılarak mı yazılmıştır.⁷

1952'de yayımlanan bir makalede, Amerikalı Asurbdimci Hüdegarde Lewy, hareket noktası olarak Diodoros'u değd de Herodotos'u aldı ve bu soruya yanıt vermeye çalıştı. Babil ve Asur ülkelerini "tarihin babası" olarak niteleyen yazar, iki büyük kraliçeden söz eder: Semiramis de, ondan beş kuşak sonraki Nitokris. Semiramis'le ilgdi olarak, sellerden korunmak için Babd yakınlarında çok büyük toprak setler yaptırdığını ve kentin bir kapışma adının verildiğini söylemektedir yalnızca. Buna karşılık, Nitokris'e çok uzun bir bölüm ayırır; bir yandan Babil kentini sulardan kurtarmak için devasa bir havuz yaparak büyük işlere girişen, diğer yandan kentin her iki yarısını birbirine bağlayacak bir köprü inşa etmek için Fırat'ın akış yönünü değiştiren kişinin Nitokris olduğunu deri sürer.

Birçok tarihçi Nitokris'i, Nabukadnezar'm bozulmuş bir biçimi (aynen böyle) olarak görmüştür, ancak Hüdegarde Lewy bu kraliçenin erkek olarak gösterilmesi için hiçbir neden görmediğini belirtmiş ve Asur ülkesi kralı Senaşerib'in (704681) karısı ve Asarhaddon'un (680669) annesi olan kraliçe Zakûtu'yu neden Nitokris'in kişiliğinde görmeyi yeğlediğini bir dizi kanıta dayanarak açıklamıştı:

1. Zakûtu'nun gerçek adı, "iyi yürekli" anlamına gelen ve Asur ddindeki Zakûtu sözcüğüne denk gelen bir BatıSami sıfatı olan Naqîa idi. Demek ki NaqîaZakûtu, köken olarak, Semiramis örneğinde olduğu gibi, büyük bir olasdıkla Yakındoğu'nun batı, yani Akdeniz kesiminden gelmekteydi.

2. Büyük Şarrukin'in oğlu Senaşerib'in hükümdarlığı döneminde, Asur ülkesi çok büyük bir gelişme içindeydi. Babil ülkesi, onun etki alanı içindeydi ve bir süreliğine bu ülkeyi kendisi de yönetmişti. Mısır'ı istda etmeye kalkıştı, ancak salgın bir hastalık ordusunu kırdığı için yarı yoldan dönmek zorunda kaldı. Bu ülkeyi daha sonra oğlu fethetti.

3. içinde ikamet etmek için kendine yeni bir kent (DûrŞarrukîn, şimdiki Korsabad) kuran babası Şarrukin gibi, Senaşerib de, o ana kadar ikincd bir kent olan Ninova'yı Asur ülkesinin başkenti yaptı; bu kenti o kadar genişletip güzelleştirdi ki, onu "kurucusu" sayabiliriz.

4. Babdlüerin bitmek nedir bdmeyen isyanlarına çok öfkelenen Senaşerib, 689'da Babd kentini istda edip yerle bir ettikten sonra ele geçirdi. Sekiz yd sonra, çok sevdiği Naqîazakûtu'dan doğma en genç oğlu Asarhaddon'u mirasçısı olarak seçtiği için kendisine çok kızan ilk eşinden bir oğlu tarafından katledddi. Asarhaddon, Babd kentini yeniden inşa etti. Bazı metinler, bu inşa çalışmalarını denetlemekle annesini görevlendirdiği düşüncesini uyandırmaktadır. Ve annesinin, güney Mezopotamyalılar üzerinde bir çeşit naiplik yetkisine sahip olduğu sanılmaktadır, öyle ki Babd kentini yeniden "kuruyor" gibiydi.

5. NaqîaZakûtu, sarayın birinci kadını olarak, oğlu üzerinde çoİe büyük bir etki yaratmış, böylece dolaylı olarak Asur İmparatorluğunun yönetiminde söz sahibi olmuştu. Asarhaddon, mirasını iki oğlu arasında paylaştırdığı zaman Asur ülkesini Asurbanipal'a, Babü ülkesini ise ŞamaşŞumaukîn'e verdi; ancak, birincisi ikinciden daha öncelikliydi, NaqîaZakûtu bizzat müdahale edip, Asurbanipal'a sadık kalmaları için Asurlulara ant içilmiştir. Bununla birlikte, kısa bir süre sonra, ŞamasŞumaukîn dkin gizlice, daha sonra da açıkça kardeşine karşı ayaklanmış, böylece annesinin o dönemde ölü ya da hayatta olsun önünde içtiği andı bozmuştur¹⁹.

6. En son olarak, V. ŞamşiAdad ile Senaşerib arasında, Herodotos'a göre, Semiramis'i Nitokris'ten ayıran beş kuşak bulunmaktadır.

Hildegarde Lewy, yaptığı incelemede, Semiramis efsanesinin iki tarihsel kraliçeye, yani savaşçı kraliçe SammuramatSemiramis ile Babü kentinin kurucusu NaqîaZakûtu ya da diğer adıyla Nitokris'e ilişkin mitlerin bir karışımı olduğu sonucuna varmıştır: Bu yazarın sunduğu kanıtların tümü ilgi çekicidir ve bize inandırıcı gelmektedir.

Bu efsanenin bir başka yorumu daha bulunmaktadır; ancak, bu dk iki efsaneye aykırı olması şöyle dursun, bu yorum ona apayrı bir boyut getirmektedir. Bir insan gibi davranmasına karşın Semiramis'in, Asur panteonunun en büyük tanrıçasını, Ninovalı Iştar'ı temsil ettiği sanılmaktadır.

Iştar, her şeyden önce aşkın, özellikle tensel aşkın tanrıçasıdır. Kuşkusuz, cinsel ilişkide erkeğin esin kaynağı ve ortağı olarak üremeyle ilgili bir tanrıça olduğu için, sonunda yerini alacağı doğurucu tanrıçadan, anatannçadan kesin bir şekilde ayrılır. Çok güzel bir övgü şiirinde de belirtildiği gibi, eşi benzeri bulunmayan, güzel, cinsel istek uyandıran, "eğlenmeyi ve sevinmeyi seven, çok cazibeli ve şehvetli", ancak aynı zamanda çok değişken, sinsi ve çabuk öfkelenen biridir. Onun gerçek anlamda bir eşi yoktur; hor gördüğü ve bıktığı için Cehenneme gönderdiği ya da iğrenç hayvanlara dönüştürdüğü DumuziTammuz gibi yarıtanrı ya da hiçbir özelliği olmayan ölümlü sevgilileri vardır. Elleriyle göğüslerini alttan tutmuş bir halde, çıplak ve kendi adını (ishtarîtu) taşıyan /lieroduîus'larla (kutsal fahişe) çevrilmiş olarak tasvir edilmiştir; bazı düzensiz törenlerin yapıldığı tapmakların etrafına sık sık kibar fahişeler gelmektedir.

Semiramis bir Med efsanesi midir?

Ancak Iştar, görünürde taban tabana zıt bir başka görünüm daha arz etmektedir: Ordularının başında yürüyen, göğüs göğüse savaşın üzerinde "bir kırlangıç gibi" uçan, hücuma geçen ve kralın sevgisini kazanmasını bilen "gözüpek" bir "savaş kadını", bir savaş tanrıçasıdır o. Tanrıçanın, III. binyıldan itibaren Sümer ülkesinde farkına vardan bu çok yüksek ölçüdeki erkeksi görünümünü özellikle kuzey Mezopotamya Samileriyle Asurlular geliştirmiştir, kuşkusuz çünkü onlar da büyük savaşçıydı. Kaldı ki, bu savaşçı İştar'a "Asurlu" lakabı (ashshurîtu) takılmış ve genellikle, bir erkek ya da dişi aslan üzerinde ayağa kalkmış bir halde, elinde bir yay tutarken ya da kralların silahı olan eğik uçlu hançerini (Imrpâ) çekerken tasvir edilmiştir. Ayrıca, Asur ülkesinde İştar'm çok ünlü iki tapınağı vardı: Arbeles tapınağıyla Ninova tapınağı.

Bu tanrıçayla hem erkek hem dişi özellikler taşıyan Semiramis arasındaki benzerlik hemen gözümüze çarpar, ancak başka kanıtlar Semiramis'in bir tanrıçayı da temsil ettiği yolundaki varsayımı desteklemektedir. Böylelikle, Ninos'un Semiramis'le evlenmesi, Iştar'la Ninova arasında sıkı bağlantdar kurulmasını sağlamıştır, oysa Herodotos'un sözünü ettiği Babd'deki "Semiramis Kapısı", ünlü Iştar tapınağından başka bir şey olamaz; sırlanmış tuğla pervazları üzerinde ejderha (Babillilerin büyük tanrısı Marduk'un simgesi) ve boğa (fırtına ve savaş tanrısı Adad'm simgesi) figürleri art arda sıralanmıştır ve kapının önünde de, aslan (tanrıçanın simgesi) dekorlarıyla süslenmiş olan ayin yolu bulunmaktadır. Diodoros, bu kentteki iki saraydan birini tasvir ederken, yanında kargısıyla bir aslanı vuran Ninos olduğu halde, at üzerindeki Semiramis'in bir pantere mızrak atarken görüldüğü bir av sahnesinden söz eder; Babd ülkesinde pek bilinmeyen av sahneleri, çok belirgin biçimde Asurvari bir özellik taşımaktadır, ancak bu sahnelerde hiçbir kraliçe görülmez ve Ninovalı bir Iştar'ın bu bağlamda yer alması gerçeğe daha yakındır. Ayrıca, unutmayalım ki, Askalon tanrıçası ve Semiramis'in annesi olan Derceto, Atargatis'in ya da Astarte'nin yerel bir değişkesinden başka bir şey değildir; YunanRoma döneminde, Fenike'de olduğu gibi SuriyeFilistin'de de bu iki ad altmda, kâh İştar'a kâh Athar ya da Anat gibi ona çok yakın olan BatıSami tanrıçalarına uzun süre tapddı.

Savaşçı Iştar kişdiğinde Toros ve Zagros dağlarının bir tannçasını gören Wilhelm Eilers'e göre Semiramis, biri laik (Sammuramat durumunda, erkek ve kadın kahramanlar) diğeri dinsel (Iştar durumunda, tanrı ve tanrıçalar) olmak üzere iki ayrı mitik anlatım arasında yer almaktadır. Semiramis Saba Melikesi, Judith de Salome, Kleopatra de Zenobia, Palmyre Melikesi gibi ünlü ve az çok tarihsel nitelikli olan ve daha sonralan, özellikle iran'da Hüsrev üe Şirin²⁰ romanında, Binbir Gece Masaüan'nda (Şehrazat) rasdadığımız kadınların halkların hafızalarında oluşturduğu türden bir dkörnek oluşturmaktadır. Ermenistan'da da efsanevi bir hükümdar tam olarak Samira ya da Samiran admı taşıyordu. Günümüzde ve üstelik bu aynı

Doğu'da, Semiramis'e çok yakın adlar taşıyan birçok antik kent ve harabeyi aynca belirtmeye gerek yoktur.

Sammuramat, NaquîaZakûtu ve İştar'a benzetilmesi yeterince tatmin edici olmasma karşın, Semiramis'le dgdi yine de birçok soru işareti vardır. Ktesias'ın kendi anlatısı kaybolduğuna ve diğer anlatılar, biraz farklı olsa da, yalnızca YunanLatin edebiyatının bazı dağınık kalmtdanndan bdindiğine göre, bazı sorular kuşkusuz hiçbir zaman yanıt bulamayacaktır. Buna karşılık, diğer bazı sorular, kısaca ele alacağımız bazı varsayımlara yol açabdir.

Semiramis efsanesi nerede ve ne zaman ortaya çıktı? Wühelm Eders gibi biz de ancak başka nedenlerden ötürü Ktesias'ın bu efsaneyi Babd mitlerinden değd de İran mitlerinden aldığını düşünüyoruz. İlkin, çünkü bu yazar Pers ülkesinde 17 yıl yaşamış ve Babd ülkesinde yalnızca birkaç hafta kalmıştır. İkinci olarak, belirtmek gerekir ki, Semiramis'in yaptığı yapdarın çoğu Asur ülkesinde değd, İran'da bulunmaktadır ve Babd ülkesi dışında yalnızca Dicle ve Fırat nehirlerinin kıydannda kurduğu kender, "Med ülkesinden, Paretacene'den ve komşu ülkelerden gelen mallar" için bir depo işlevi görüyordu. Ayrıca ve özellikle, Sammuramat'ın naiplik döneminin en göze çarpan olayı, "Adlandırma Listesi"nde de doğrulandığı gibi, Medlere karşı düzenlediği sefer olmuştur.

IX. yüzydın sonunda, Medlerle bunların "kuzenleri" Persler, kısa bir süreden beri, İran'm kuzeybatısında, Urumiye gölünün güneyinde, Asur ülkesinin çok yakmına yerleşmişler ve ciddi bir şekilde Asurluları kaygılandırmaya başlamışlardı. III. Salmanasar, krallığının sonlarına doğru, bu bölgeyi iki kez katetmiş ve "Pers krallan"ndan (Parsua) haraç almıştı. Ancak, Medlere karşı dk askeri sefer 810 yılında yapıldı. Aynı yd, Sammuramat kral naibi olmuş ve III. Adadnirâri'nin var gücüyle devam ettireceği bir savaş başlatmıştır; Adadnirâri'nin bu halka karşı düzenlediği sefer sayısı en az 7'dir. Demek ki, Medlerin (ve dolaylı olarak, mirasçıları olan Perslerin) dk Mezopotamyalı hasımları bir kadın olmuştur, ki bu olgu kuşkusuz onlan hayrete düşürmüş ve etkilemiştir. Ordularının başında bulunmuş olsun ya da olmasın, Sammuramat'ın, Arbeles ya da Ninova tapınağında olduğu gibi savaşçı bir İştar'a benzetdmesi ne kadar da imrendiricidir!

Efsanenin çekirdeği oluşmuştu, ancak gelişmesi için uzun süre daha beklemek gerekecekti. Yaklaşık bir tarih vermemiz gerekirse, bunun ilk

Ahamenişler döneminde olduğunu söyleyebdiriz, çünkü, Ktesias'a dayanarak Diodoros'un da belirttiği gibi, Ninos imparatorluğu gerçekte Dareios imparatorluğunun ta kendisiydi: Asurlular, Anadolu'yu hiçbir zaman Ege'ye kadar fethetmemişlerdir; hiçbir zaman Afganistan'a kadar derlememişler ve Mısır'ı yalnızca kısmen ve kısa bir süre için fethetmişlerdir. Oysa, Dareios döneminde, Babil kenti Pers imparatorluğunun ikinci kenti iken, Asur ülkesi diye bir şey kalmamıştı; ancak, ondan yaklaşık iki yüzyıl önce, Asur kökenli bir kraliçenin birkaç yd boyunca Babil ülkesini yönettiği ve bu büyük ülkeyi yeniden inşa ettiği belli belirsiz hatırlanmaktaydı. O halde, bir Pers hikayecisinin iki kadını, Sammuramat de NaqîaZakûtu'yu birbirine karıştırması şaşırtıcı değildir.

Şu dişi şeytan

Persica adlı yapıtının geri kalan bölümü Photius'un özetine bakdırsadaha fazla basit gibi göründüğü halde, Ktesias neden Semiramis hikâyesini bu kadar geliştirmiştir? Bunun birçok açıklaması yapdabilir, ancak şiddetli bir hanedanlık çekişmesi Genç Kyros'un, kardeşi II. Artakserkses'e karşı ayaklanması yüzünden bu ülkenin zayıf düştüğü sırada bu yazarın Pers ülkesinde bulunması bize ilginç gelmiştir. Kraliyet doktoru Ktesias'ın her gün uğradığı Ahameniş sarayı, o zaman, bir engerek yılanı yuvasına benziyordu ve Ktesias, sarayın beyni olan kadını yakından görmüş olmalıydı: Krallığın gerçek efendisi ve işkence dahd birçok cinayetin düzenleyicisi ana kraliçe Parysatis'ti bu. Ayrıca, "yarıerkek" olarak tasvir edilen, Parysatis'in öldürttüğü ve Artaksekses'in bir başka kardeşinin üvey kızkardeşi ve sevgdisi olan Roxane'ıda tanımış olmalı. Bu koşullarda, özellikle hem acıklı örneğini hem de kaba ve zalim bir müsveddesini yakından tanıdığı bir Asur ülkesi kraliçesiyle bu kadar ilgdenmesine hiç şaşmamak gerek.

Ayrıca, bu efsanenin en önce YunanDoğu, daha sonra Roma dünyasında bu kadar beğenilmesinin nedenleri konusunda da sorular sorabiliriz. Ktesias'ın yeteneği ve yapıtının İÖ IV. yüzyılın başlarında —bu dönemde Eski Yunan'da o ana dek Atina'da kadınlar dairesine kapatılan ve Sparta'da savaşçı doğuran biri olarak görülen kadma genel anlamda olağanüstü bir dgi duyulmaya başlandığı dönem yayımlanması, bunda etldli olmuştur kuşkusuz, ancak burada sözü Yunan ddi ve uygarlığı uzmanlarına bırakıyorum. Bu hikâye, belki de hayâl aleminde çok uzaklara sürükledi bizi. Ancak, tek kusurumuz şu ki, Semiramis adlı bu dişi şeytan, üzerine ne kadar eğdirsek o kadar büyüleyicdik kazanmaktadır.

Okuma Önerileri

Eski Metinler

Ktesias, Persica (Photios tarafından özetlenmiştir), Bibliolheke, I. cilt. Fransızcası: Biblio

tlı&jue, yayımlayan ve çeviren: R. Henry, Paris, Les Belles Lettres, 1959. Sicilyalı Diodoros, Bibliolheke. Fransızcası: Bibliothique historujue: II. kitap, Fransız kaynakça dizisi (collection des Universites de France) çerçevesinde henüz yayımlanmadı. F. Hoefer'in Fransızca çevirisiyle (Paris, Hachette, 1865) ve C. H. Oldfather'ın ingilizce çevirisiyle (Londra, Heineman, "Loeb" dizisi, 1933) karşılaştırınız.

Bilimsel Yapıtlar

W. Eilers, Semiramis, Erıtstelıung und NachbaU. einer altorientalischen Sage, Viyana,

Hermann Böhlaus, 1971. Nagel, Ninus und Semiramis in Sage und Geschichte, in Iranisch Staaten und Reitemo

maden vorDarius, Berlin, Volker Spıess, 1982. Pettinato, Semiramide, Milano, Rusconi, 1985; Almanca çeviri: Semiramis, Herrinüber Assur und Babylon. Biographie, Zürih/Münih, Artemis, 1988.

Asur Belgeleri ve Ülkenin Tarihi

P. Garelli, Le ProcheOrient asiatique, Paris, PUF, 1974, cilt II, s. 77128 (I. binyılda Asur ülkesi).

H. Lewy, "Nitokris Naqîa", ]oumal ofNear Eastem Studies, XI, Chicago, 1952, s. 264286.

D. Luckenbill, Ancient Records of Assyria and Babylonia, Chicago, 1926,1. cilt, s. 260261 ve 264 (Sammuramat ve "Saba dikilitaşına" ilişkin yazıtlar).

Babil'de Sihir ve Tıp

Jean Bottero

Her uygarlığın, her dönemin değişik derecelerde usa yatkın olan ve olmayan kendi davranışları vardır. Bu durumun en belirgin olduğu alan, kuşkusuz, hastalıklarla mücadele alanıdır. Çünkü, hastalıklar can sıkıcı olmakla kalmayıp aynı zamanda akılalmaz şeylerdir ve bunların nedenlerini ne "Eukleides geometrisi" açıklayabilmiş, ne de mantık bunlardan kurtulmayı başarabdmiştir. Eski Mezopotamya bu akdalmaz durumla ilgdi şaşırtıcı bir örnek olan tıbbı bırakmıştır: Bedensel rahatsızlıklara, yani hastalıklara karşı yürütülen mücadeledir bu.

Asurbdimcüer dışında hemen hemen hiç kimsenin bdmediği bu tıptan geriye III. binyddan eski kültürün Milattan kısa bir süre önce kaybolmasına kadar oldukça kabarık bir dosya kalmıştır: Zamanın etkderinden az çok korunan binlerce teknik belgenin yanında, edebiyatın bütün alanlarından alınan çok sayıda anıştırmak veri vardır. Ancak, bu insanların gerçekte tedavi amacıyla düşünce ve uygulama bakımından birbirinden oldukça değişik iki yöntem bulduklarını aklımızda tutmazsak pek bir şey anlayamayız: Tabiplerin tıbbı ile "müneccimlerin" tıbbı.

Bütün kültürler, çok kısa sürede bedensel rahatsızlıklan belirli yöntemlerle yenmeyi öğrendiler: Buna görgül tıp denir. Mezopotamya'da, III. binyılın ilk yansından itibaren, yazının bulunmasından kısa bir süre sonra, bu tıb tikin kendi uzmanı, teknisyeni, yani tabib tarafından uygunlamıştır. Akadcada tabibe asû denmekteydi, ancak bu sözcüğün köksel anlamını bilemiyoruz.

Öksürük, ateş ve baş ağrıları

Elimizdeki metinlerin neredeyse her yerinde, bizzat pratisyen olan ustası tarafından yetiştirilmiş ya da "İsin kenti Fakültesi" gibi ünlü bir okulda yetişmiş tabiplere rastlamaktayız. Oldukça taşlamalı bir hikâyeye inanacak olursak, yüksek mevki sahibi kimi tabipler değişik bir kılıkla dolaşıyormuş: Saçları kökten kazılmış, gösterişli ve yapmacıklı bir şekdde "çanta taşıyan" kimselermiş ve işsiz güçsüz kişiler böyle bir tabip gördüğünde, "Amma da bdgdi biri!" derlermiş. Bu tabipler, kimi kez ihtisas da yapıyordu: Birinin tabip olup olmadığı "gözlerinden" anlaşdıyormuş; hatta, çok seyrek de olsa, "kadın tabip" olduğu belirtilmiştir.

Asü'lar, her şeyden önce, doğal olan her şeyden, özellikle de bitkilerden elde edden "ilaçlar" (bultu: "yaşama döndüren") kullanıyordu, ki ilaçların sırf bitki adlarıyla (shammû) belirtilmesi buradan deri gelmektedir. İlaçlar; taze ya da kurutulmuş, bütün ya da ezdmiş olarak verdiyor ve daha etkili olsunlar diye, çoğu kez birbiriyle kanştırdıyordu. Tuz, taş gibi değişik mineraller ve kan, et, deri, kemik, dışkı... gibi hayvansal ürünler için de aynı durum söz konusuydu. Bu üaçlarla ilgüi oldukça büyük kataloglar yapılmıştı ve kimi kez, ilaçlan birbirinden ayırt edebdmek için, özel kullanım yerleri gibi yararlı bilgder veriliyordu. Tabipler bu ilaçlan, çok değişik biçimlerde bizzat kendileri hazırladıktan sonra çünkü, o dönemde eczacı diye bir şey yoktu hastalara veriyordu: Değişik sıvdarda bekleterek, kaynatarak ya da losyon, merhem, lapa, hap (kaplanmış olsun ya da olmasm), fitil, lavman ve tampon biçiminde. Ayrıca, çıplak elle ya da değişik aletlerle, doğrudan hasta bölgelere yönelik olan birçok hareket ve müdahele biçimi de geliştirmişlerdi: Tütsü, sargı, masaj, elle muayene ve diğer yöntemler. Hammurabi Yasası'nda, tabibin kırıkları yerine taktığı ve göz bölgesi dahil olmak üzere birçok yeri yararken "neşter" kullandığı görülmektedir.

Uzun süreden beri yazı geleneğinin yerleşmiş olduğu bir ülkenin ayıncı niteliği olarak, bu tedavi yöntemleri ve reçeteleri, az çok kapsamlı ve uzmanlaşmış olan bazı "bilimsel kitaplara" konu oluyordu: "Öksürük", "ateş", "baş ağrıları", "göz" ya da "diş" hastalıkları, iç hastalıkları, vb. gibi konulardı bunlar. Bu kitaplarda, daha önce araştırılan değişik rahatsızlıkların adları ve tanımları verdiyordu; her bir rahatsızlık için tedavi yöntemleri birden fazla yöntemin bulunduğu oluyordu— sıralanıyor ve pratisyen tabibin bunların arasından seçim yapması isteniyordu.

Bu tıbbi uygulamayı daha fazla belirginleştirmek için, UradNanâ admda bir tabibin, tedavisini yaptığı Asur kralı Asarhaddon'a (680669) İÖ 670'te yazdığı bir mektubu örnek olarak verebiliriz: "Kral efendimize, iyi sıhhatler, çok iyi sıhhatler dilerim! İyileştirici tanrdar Ninurta ile Gula, gönül ve beden rahatlığı versinler ona! Kral efendimiz, yakalandığı hastalığa neden henüz teşhis koyamadığımı ve ona uygun daç hazır layamadığımı durmadan bana sormaktadır. [Bu arada şunu belirtelim ki, Asarhaddon çok ciddi bir hastalığa yakalanmış olmalı: Kalınca dosyasını inceleyen bir Asurbdimci, saflığından olsa gerek, onun her tarafa yaydmış bir kızartdı lupus'a (deri hastalığı) yakalanmış ve ondan ölmüş olabileceğini bde ileri sürmüştür... ] Gerçekten de, daha önce de Kral hazretlerine söylediğim gibi, hazretlerinin hastalığının ne olduğunu belirlemekte yetersiz kaldığımı kabul ediyorum. Ne var ki, şu an, okuyup hastalığı konusunda bilgi sahibi olsun diye, şu resmi mühürlü mektubu Krala gönderiyorum. Ve eğer Kral hazretleri isterlerse, [teyit için] bağırsak falcısına da başvurabdiriz. Şu halde Kralın, ilişikte göderilen losyonu kullanması gerekir: Böylece, Kralın şu an maruz kaldığı ateş kaybolacaktır. Esas maddesi yağ olan bu ilacı daha önce de iki üç kez hazırlamıştım: Eminim ki, Kral onu kabul edecektir. Hem zaten, isterse, onu yarın da kullanabilir. Ancak, bu ilacın hastalığını iyileştirmesi gerekir. Ayrıca, sillibânu [kurutulmuş meyankökü?] esaslı bu losyon Krala ulaştığında, daha önce de olduğu gibi, bütün kapı ve pencereleri kapatarak [?], bir ya da iki defa tatbik edilebilir. Tatbikten sonra, Kralın terlemesi lâzım; işte o nedenle, ayrı bir pakette şu muskaları da diştiriyorum: Kralın bunları sürekli boynuna asması gerekir. Ayrıca, hastalık nöbeti tuttuğu zaman sürsün diye, Krala şu merhemi de gönderiyorum."

Açıktır ki Tabip, seçtiği, hazırladığı ve birbiriyle karıştırdığı üaçları kullanarak, kendi kendine ve doğrudan hastaya müdahale etmektedir. Ancak, daha önce, "rahatsızlığın türünü belirlemeye", başka bir deyişle, belirtilerini bu vakada, ateş ile muhtemelen kralın hastalığıyla ilgili anlattıkları inceleyip onu teşhis etmeye çalışmaktadır. Şurası gerçektir ki, bir tabip tereddüt edebilir, hatta ve hatta yetersiz olduğunu da itiraf edebdir. Ancak, dacmın kabul edilmemesi durumunda, isterse, bir kurbanın barsaklarını inceleyerek kehanete dayalı bir muayene yapılmasını kendinden emin bir şekdde önerecektir: O dönemde yaygın bir şekdde kullanılan, "bdimsel" ve çok etkili olduğu düşünülen "Tümdengelimli Kehanet" tekniğidir bu. UradNanâ, bilinmeyen bazı nedenlerden ötürü, yüce hastasına hastalığının ne adını ne de türünü söyleme gereğini duymuştur. Yalnızca gerekeni yapmakla yetinmiştir: Hastalığa özgü dacı bizzat kendisi hazırladıktan sonra, "reçetesini" yazmıştır. Krala daha önce de kullanması için verdiği bir daçtır bu. Bu ilacın esas maddesi yağdı, ancak başka tıbbi bitkiler de özellikle siüibânu içeriyordu. Daha açıkça söyleyecek olursak, alınır alınmaz ya da kral isterse, alındığının ertesi günü tatbik eddmesi gereken bir losyon şeklindeydi. Bu dacm, doğal bir gelişim sürecine göre, bol bol terleterek hemen etkisini göstermesi ve ateşi düşürmesi beklenmekteydi. UradNanâ, bu daçla birlikte birkaç "muskanın" (bundan daha sonra tekrar söz edeceğiz) yanı sıra, çok şiddedi hastalık nöbetleri durumunda kullandmak üzere kendisinin yaptığı bir merhemi de göndermiştir. "Meslek"e uygun bir dd ve davranış biçimi sergilenmiştir burada: Bunlar, bizim kendi tıbbimizin da birincil kavramlarıdır.

Kötülük kovucular

"Müneccimlerin" uyguladığı diğer tedavi yöntemi, bizim düşünce sistemimizle hiç dgisi olmayan apayrı bir sistem içinde derinlemesine kökleşmiş olduğundan, daha konunun başındayken bazı açıklamalarda bulunmak yararlı olacaktır.

Mezopotamyalılara göre, bedensel rahatsızlıklar ve hastalıklar, yaşamımız boyunca bir an olsun yakamızı bırakmayan ve "acılı sıkıntı" olarak tanımlayabdeceğimiz şu gereksiz ve cansıkıcı şeyin belirtilerinden başka bir şey değildi: Doğal mutluluk arzumuza engel olabdecek her şey. Üstesinden daha iyi gelebdmek için hastalıkları nasıl algılamalıyız? Yaşamımızı karartan ya da "vaktinden önce", aniden bitiriveren bu bedensel, ruhsal ve duygusal hastalıklar, acılar, üzüntüler, yemekten içmekten kesilme ve hayal kırıklıkları nasıl bulmaktadır bizi? İnsan tarihi kadar eski olan bu sorulara her kültür, kendi ölçütlerine uygun yanıdar vermiştir.

Sümerler ve Babdlder, nedenleri araştırırken dolaysız ve açık olanlar hariç bizdeki kavramsal mantığı kullanmıyorlardı; bizdeki gibi düşünceye dayalı bir dizi kesin analiz ve çıkarsama yöntemine sahip değillerdi. Doğrudan faraziyeye, kurmacaya, ancak "amacı belli" ve "hesaplı" kurguya başvurmaktan başka çareleri yoktu; imgelem güçleriyle düşsel kişdikler ya da olaylar yaratıyorlardı; ancak bunların temel öğeleri, hem yardımına başvurulan kimselere hem de onların sonuçları ya da etkderi olarak gösterilen ve açıklanması gereken olayların durumu de ilintiliydi. İşte biz buna mit adını veriyoruz.

Demek ki, hem dünyaya hem de kendi varlıklarına bir anlam vermek için, abartarak tasavvur ettikleri doğaüstü bir "tanrılar" toplumunun ardmdan koşmak istemişlerdi: Alabddiğine güçlü, aklı başında ve sınırsız bir hayatla donatdmış olan bu tanrdar, tadı bir tembellik ve kaygısızlık içinde, bütün yararlı ve güzel şeyleri bolca edinmek istedikleri için işçi, üretici ve hizmetçi olarak çalıştırabdecekleri ve bütün yaşamlarına yön verecekleri insanları yarattdar. Hizmetçderini yakalayıp birdenbire gayretlerini ve verimldik güçlerini düşüren hastalıkları bu "koruyucu" tanrdara yüklemek mantıksız olurdu. "Acılı sıkıntıyı" açıklamak için, kuşkusuz yaratıcdardan ve Evrenin hükümdarlarından daha düşük, kurbanlarından daha üstün olan ve onların yaşamlannı zehir edecek felaketlere neden olacak bir başka topluluk da yaratmışlardı. Bunlara da "demon" adını vereceğiz.

İlk olarak, demonların bir bakıma üzerinize sıçrayıp sizi ısıran saldırgan bir köpek sürüsünün saldırılan gibi, belirli bir nedeni olmadan yaptıklan saldırdardı bunlar. Saldırıları durmak nedir bdmediği ve kimseyi gözetmediği için onlara karşı gerçek anlamda bir teknik bulmak, yani demonların hastalıklar ya da diğer felaketler biçiminde ortaya çıkan öfkelerine karşı etkdi olabilecek bir dizi geleneksel yöntem geliştirmek gerekti. Söz konusu yöntemler, insanların varlıklar üzerinde etkdi olmalarını sağlayan iki büyük yetenekten türetdmişti: Çekip çevirme (manipülasyon, y.n.) ve sözünü dinletme. Bunun için, buyurmasını bdmek yeterliydi; bu sayede demonlara kolayca söz dinletüebdirdi. Olayları yönlendirmek için kullanabilecek birçok unsur, alet ve güç her yerde bulunurdu; demonlan temizlemek ya da boğmak için su, onlan antmak ya da yakmak için ateş ya da onları uzakta tutmak, değiştirmek, bozmak için birçok başka ürün. Ayrıca, demonların uymak zorunda kalacaklan bazı sabit değerleri, "yasaları" vardır: Benzer şeylerin birbirini çekmesini, farklı Şeylerin birbirini itmesini ya da aynı olayın bir kişiden diğerine geçmesini sağlayan "temas" gibi yasalar.

Doğaüstü güçler

Böylece, görgül tıp dahil, tekniğin değişik alanlarında olduğu gibi, güya "demonları" defetmek, bu saldırganlara karşı kendilerini korumak ve onların günah keçisi olarak gördükleri kimselere bulaştırdıkları hastalıkları uzaklaştırmak için birçok reçete geliştirildi. "Doğaüstü güçlerin" özençli etkinliğinin, doğrudan kurbanlarm etkdi eylemi ya da sözüyle karşdaştığı kötülüğe karşı savaşın işte bu aşamasında, birçok terim gibi yerli yersiz çok sıkça başvurulan Büyü (Magie)sözcüğünden söz etmek gerekir.

Elimizdeki çok sayıda belgede Büyü kendine özgü bir yetenek olarak doğrulanmış değddir: Saptamamızın mümkün olmadığı bir dönemde, muhtemelen en geç III. binyıldan sonra, çok daha değişik bir davranış, hiç kuşkusuz dinsel ve "tanrımerkezli" bir davranış çerçevesinde icra edilmişti. Bir yandan, ve belki de ülke içinde ilk kez panteonun sistemleştirilmesini sağlayan tapınma hareketine paralel olarak, tanrıların bu olaya el koyması bütün Evrene yayddı ve sonunda en baştaki hareket özgürlüklerini yitiren "demonlar", onların boyunduruğu altına girdi. Diğer yandan, şu ölümlü dünyanın hâkimlerinin kıyaslanması yoluyla, Göğün hâkimlerine, insanların uymak zorunda kaldıkları bütün dinsel, toplumsal, idari, hukuki ve politik yükümlülük ve yasakların sorumluluğu yüklendi. Herhangi bir kuralın çok eski "yasaklar", alışdagelmiş zorunluluklar, üstü kapalı hukuk yönergeleri ya da otoritelerin açıkça belirtden talimatlarıyerine getirilmemesi, tanrıların erkine fiili bir hakaret, onlara karşı işlenmiş bir "suç", bir "günah" oluşturuyordu ve bu dünyanın hâkimleri otoritelerini hiçe sayan herkesi nasd cezalandırıyorsa, uygun cezalarla bu tür düzensizlikleri önlemek de tanrdara düşüyordu. Bu cezalar, artık "demonların" kendi keyfine göre değd de, bundan böyle cezalarının uygulayıcıları oldukları tanrdarın emriyle insanlara verdikleri hastalık ve felaket şeklindeydi. Böylece, genel olarak "acdı sıkıntı" ve özel olarak "hastalık", Evrenin dinsel sistemiyle birleştirildiğinde açıklanabiliyor ve en son varoluş nedeni anlaşılabdiyordu.

Ve elbette kurtuluş yolu da öyle. Çünkü, "kötü güçlere" karşı tekniği, özünde değişmemiş olan Büyüden alınmıştı: Her zaman olduğu gibi, yine de aynı sözlerden ve hareketlerden oluşuyordu daha önce bu düşman "demonlar" üzerinde anında etki yaptığı düşünülen, ancak bundan böyle "törensel" bölümünü oluşturdukları dinsel tapınmanın alanına giren sözel ve elle yapılan kurallar. Kimi zaman görkemli büyük dinsel törenlerin boyutlarına ulaşan ve elimizde çok sayıda örneğinin bulunduğu bazı törenler yoluyla, Dünyanın hâkimlerinden "demonlara" ve uğursuz güçlere belge sahiplerine artık hiç yaklaşmamaları ya da getirdikleri hastalıklarla birlikte çekip gitmeleri emrini vermeleri isteniyordu. Buna tam olarak Kötülük Kovma (Exorcisme) denmektedir.

Öyleyse, hastalıklara karşı savaşmak için başka yöntemler de kullanılıyordu: Artık özgül değil de adeta "evrensel" diye nitelendirebdeceğimiz bir tıp; çünkü konusu "acdı sıkıntı" ve bunun bedenden atdmasıydı. Bu tıp görgüllük üzerine değü de, tanrılara ve onların gücüne başvurmaya dayalı olan mitolojik ve sonuç olarak "tanrıbilimsel" gerçek bir düşünce sistemine dayalıydı. Burada, işin uzmanı artık asû değü, apayrı bir kişilikti: Kötülük kovucu. Akadcada, (hastalıklara karşı) "komplocu" ya da (söz konusu hastalıklara neden olduğu sandan kirlerin) "temizleyici" vb. anlamına gelen âshipu dendiyordu.

Kötülük kovucunun işini nasıl yaptığını, hastalık karşısında hekimden (asû) ne kadar farklı davrandığını anlamak istiyorsak, ilgili dosyadan olduğu gibi alınmış aşağıdaki talimatlara göz atmamız yeterlidir; bu talimatlar kötülük kovucu "hastalığın" ritüel olarak uzaklaştırsın diye verdmiştir; hastalığın adı (dirrûtu) bize hiçbir şey ifade etmiyor, ayrıca bu ad o zamanların bulanık ve belirsiz nozolojisinde (hastalık nedenlerine dişkin bdim, y.n.) bir tek hastalığa değü, bir dizi rahatsızlığa işaret ediyor olmalıydı:

1. Hastalığın sunuluşu ve kaynağının hatırlatılması: "Dimîtu, Cehennemden çıkmıştır [...] ve onu getiren "demonlar", hakaret ettiği için koruyucu tanrısı tarafından terkedilen bu hastaya dadanıp onu bir mantoyla sarar gibi bu hastalıkla sarmışlardır!"

2. Tanrıları acındırmak amacıyla hastanın içinde bulunduğu acıklı durumun tasvir edümesi. "Hastalıktan bedeni iltihaplanmıştır; kolları ve bacakları felç olmuştur [...]; göğsü öksürük nöbetlerinden yorulmuştur; ağzı salya dolmuştur, ve dahi dili tutulmuştur; çökmüş ve bitkindir!"

3. İlacın doğaüstü kökeni: Bu, hem ilacın etkisini garantdemek hem de riti yöneten görevlinin ilacı tatbik ederken ancak büyük kötülük kovma ustaları Ea de Marduk adına hareket edebdeceklerini hatırlatmak için belirtilmiştir. "Marduk, onu bu halde görünce, babası Ea'yı bulup kendisine hastanın durumunu anlatır: "Hastanın acı içinde bu derece kıvranacak kadar ne suç işlediğini ve onu nasd iydeştireceğimi bdemiyorum!" Ea, oğluna şöyle yanıt verir: "Sen her şeyi biliyorsun! Benim kadar bildiğine göre, sana ne öğretebilirim?"

4. Tedavi: Ea'nın Marduk'a verdiği talimatlardan oluşmaktadır ve kötülük kovucu burada Marduk'un işlevini görmektedir. "Bu durumda, onu iydeştirmek için yapdması gereken şudur: "Kalın undan [?] yapdmış yedi tane ekmek alıp onları bronzdan [?] bir iple bağla. Hastayı bozkırda ıssız bir yere götürüp, yabani bir akasya ağacının dibinde, onun üzerinde 'Eridu'nun Formülü'nü [etkdi oluşuyla tanınan bir yakarma ya da özel bir dua] oku. Sonra da bu ekmekleri hastanın üzerine sürt ve böylece yere düşen ekmek kınntılarınm üzerine tükürmesini söyle. İşte o zaman, onun yakalandığı hastalığı [üzerine sürtülen ekmek ve sürtünme esnasında düşen ekmek kırıntıları biçiminde] Ninedinna'ya [bozkırların koruyucu tanrıçası] bddir ki [aynı bozkırları mesken tutan] küçük yabani kemirgenlerin koruyucu tanrısı Ninkilim, onun hastalığını [söz konusu ekmek kırıntılannı verip] bu hayvancıklara aldırsın."

5. Son yakarma biçimindeki sözlü rit: "Ölülere can verebden iydeştirici tanrıça Gula eliyle dokunarak onu iydeştirsin! Ve sen, merhametli Marduk, hasta tamamıyla tehlikeden sıyrdsm diye, onu sıkıntısından kurtaracak formülü söyle!"

Demek ki, Asarhaddon'un doktorunun yaptığı gibi, burada uzmanın insiyatifine bırakılan bir tutum değil, önceden kesin olarak saptanan ve kötülük kovucunun kendiliğinden etkdi kuralları uygulamaktan başka işleve sahip olmadığı gerçek bir ritüel sözkonusudur. Kaldı ki âshipu, temsd ettiği tanrdarın karşısında tamamıyla gölgede kalmaktadır: Son yakarmadan (5) da görüldüğü gibi, gerçek iyileştiricder onlardır! Hastalık, dışandan ("Cehennem"den) "demonlar" tarafından getirilip hastanın vücuduna sokulan somut bir olgu olarak görülmektedir burada; hasta, hakaret ettiği tanrısı tarafından böylesi bir tehlike karşısında savunmasız bırakdmıştır;

tanrı böylece onu intikam alacak demonlara teslim etmiştir (1). Bu istenmeyen hastalığı kovmak için, kötülük kovma ustası ve bütün yöntemlerin kâşifi Ea'ya maledilen tedaviyi, kötülük kovucunun şahsında, Ea'nın oğlu büyük Marduk'un uygulaması gerekir (3); tedavi, temas ve geçiş "yasasına" dayanmaktadır: Bir araya toplanan yedi adet ("kutsal" bir sayı) küçük ekmek (ki, bozkırlardaki kemirgenler kesinlikle bunlara saldıracaklardır), bu yakın temas sayesinde hastalığını "alsın" diye hasta kimsenin bedenine sürülür. Kötülük kovmada bir o kadar temel olan bir başka "yasaya" ki buna göre, sözlerin ve harekederin tekrarlanması onlann etkisini artırmaktadır uygun olarak, sürtme esnasmda düşen ve özenle toplanan ekmek kırıntdarına "tükürmekle", hasta yakalandığı hastalığı onlara geçirmektedir. Bu işlem hastalık çok kesin bir şekilde diğer insanlardan da uzaklaştırılsın diye, insanların olmadığı bir yerde, bozkırların tam ortasında, yalnızca çölde yetişen ve nedenini bilemiyoruz— "kötülüklerden arıtıcı" bir etkisi olduğu düşünülen bir çalının yakınlarında yapılmaktadır. Bundan sonra nazar taşıyıcı olan ekmek oraya bırakılır ve yerel tanrdann teşvikiyle yabani hayvancıklar gelip bu ekmeği yer ve böylece hastadan "aldıkları" hastalığı kendi bedenlerine geçirirler. En son aşamada (5), yakardan tanrılann hastayı "iyüeştirirken" izledikleri dolaylı yol budur.

Böylece, değişik durumlarda insanların gönüllerini, ruhlarını ve bedenlerini yakalayabilecek bütün hastalık ve felaketlere karşı elimizde çok sayıda "kötülük kovma riti" kalmıştır. Bize öyle geliyor ki, kötülük kovmaya dayalı tedavi yöntemiyle yalnızca bu son iki kategori ilintilidir, ancak bunlan diğerlerinden ayıran yalnızca dolaysız konularıdır. Bütün bu yöntemler, aynı temel taslak üzerine kuruludur; ancak değişen, her defasında özel amaçlarına ve koşullarına uyarlanmış olan el hareketlerine dayalı törenlerle bunlara bağlı olan "duaların" içeriğidir, değişik "yasalara" ve daçlara başvurudur yalnızca. Bunlar, tıpta olduğu gibi, doğanın değişik alanlarından alınmıştır, ancak yararlandabilir etkilerinin (kötülükten arındırma, bedenden dışarı atma, uzaklaştırma...) az olması nedeniyle, çok daha az çeşitlendirilmiştir. Tıbbi "daçların" tersine, uzaklaştırdıkları düşünülen hastalıklarla yalnızca "mistik" ve düşsel bir ilişkileri vardır daha önce sözü edden yabani akasya örneğinde olduğu gibi! Çünkü, bunlar özel etkileriyle hastalıklara karşı savaşmaya yarayan özgül birer ilaç olarak değd, tanrdara onların müdahale etmeye karar vermelerini sağlamak için edden ek dualar olarak görülüyorlardı.

Kötülük kovmaya yönelik tıpta, sadece tanrılar etkin bir rol oynar: Kötülük kovucunun tek yaptığı, çok kesin olarak tanırları etkdeyebileceği sanılan geleneksel bir ritüelle tanrılara yakarmaktı. Bazı kurmacalara, mitlere ve kontrol eddemeyen "güçlere" dayanan tam anlamıyla akd ötesi bir tedavi yöntemidir bu. Görgül tıpta uzman, bizzat hekimdi, asû'ydu; hastayı muayene ettikten sonra, uygulanacak tedaviye hemen karar verir, kendisi ilaçları hazırlar ve hastalığın etkisini ya da derlemesini yavaşlatacak ya da durduracak doğal etkiye sahip "bitkisel ilaçları" ve işlemleri belirlerdi. Demek ki burada, neden ve sonuç ilişkileri birbiriyle uyumluydu ve benzer nitelikler taşıyordu: Akla dayalı bir tedavi yöntemiydi bu.

Her iki yöntemin kökenleri, tarihöncesinin karanlıklannda kaybolmuştur. Ancak, yapdan ve genel eğdimleriyle birbirinden aynlan bu yöntemlerden ilkinin dle de ikincisinden ya da ikincisinin ilkinden çıktığını ve onun ileri ya da geri bir evresini oluşturduğunu deri sürmek yersizdir. Gerçekte, ülkenin uzun tarihi boyunca her iki yöntem bir arada yaşamıştır: Başından sonuna kadar, ve çoğu kez aynı hastaların baş ucunda, kötülük kovucularla doktorların yan yana hastalıklarla uğraşıp durduklan görülür.

Hastalıktan kıvranan Asarhaddon örneğini ele alalım: Onun, doktoru UradNanâ'ya bel bağladığını gördük; ancak, aynı zamanda kötülük kovuculara de başvuruyordu. Mardukshâkinshumi adındaki bir kötülük kovucudan, kralın muayenesiyle dgili yaklaşık otuz yanıt kalmıştır. UradNanâ'nın mektubu kadar eski ve görünürde aynı hastalık nöbetiyle dgili olan bir yanıt, takdire değer özgünlükte bir anlatım tarzı ve bakış açısı içermektedir: "Sayın Krala iyi sağlık dileklerimi sunarım! Ve tanrı Nabû'yla tanrı Marduk onu korusun! Efendimin bana bildirdiğine göre, kollarıyla bacakları güçsüzmüş, gözlerini bile açamayacak durumdaymış, oldukça hasta ve bitkinmiş. Bedenini kolay kolay bırakmayan ateşin etkisindendir bu. Ancak, ciddi bir durum yok: Tanrı Asur, tanrı Şamaş, tann Nabû ile tanrı Marduk onun iydeşmesini sağlayacaklardır..., hastalık onu terkedecek ve her şey yoluna girecektir! Gerçekte, beklemekten başka çare yok; ve Kral, çevıesindekderle birlikte her istediğini yiyebdir!" Bu büyük iyimserliğin ötesinde, bu arada Mardukshâkinshumi'nin, hastası kralla dgili olarak tanrıların lütfunu kazanmak için gereğini —ritüeller ve kötülük kovma ritleri yapmasını beklemek gerekecek. Ayrıca, çevresindekilerle birlikte herhangi bir yeme yasağını çiğneyip tanrıların keyfîni kaçırmasın diye, hastaya istediğini yemesi söylenmiştir. Demek ki, doktorla kötülük kovucu, aynı hastalığı ve aynı hastayı, aynı anda tedavi ediyorlardı, ancak herbiri kendi yöntemlerine göre.

İki tedavi yöntemi

Bir tedavinin başarısız olduğu anlaşılınca diğerine de yönelebilirlerdi. "Ateşle" ilgili bir tıp kitabında, şu önerilerde bulunulur: "Eğer hasta, şakaklarında gün boyu süren bir ağrı duyuyorsa, bu bir hayaletin etkisinden kaynaklanmaktadır [bunun nedeni hayalettir]. Kötülük kovucu görevini yaptıktan sonra [ki bunda başarısız olduğu anlaşılmaktadır], sen [doktor] şu terkipteki merhemle hastayı ovacaksın..." Doğal olarak, bir başka tabletten de anlaşılacağı gibi, hekimlerin başarısız olduğu durumlar da vardı: "Doktorun müdahalesine karşın, hastalık nüksetti!" Hatta ve hatta, sürekli başarısızlık durumlarına çare bulmak için de bazı reçeteler öngörülmüştü: "Hayaletin etkisindeki hastaya ne doktorun ne de kötülük kovucunun müdahalesi iyi gelmezse, şu ilacı uygulayın..." Ne var ki bu tür başarısızlıklar, bu iki tedavi yöntemine ve bunlann temsdcderine olan güveni kesinlikle sarsmıyordu: Herkes gibi asû da kararsız olabilir, hatta yandabilirdi UradNanâ'nın mektubunda daha önce böyle bir durumla karşılaşmıştık. Kötülük kovma ritlerine gelince, tanrdar kendilerine yöneltilen duaları dinleyip dinlememekte serbestti ve "tanrıların müdahale etmeyi reddetmeleri durumunda" hangi ritüellere başvurulduğunu biliyoruz. Hastalar açısından, her iki tedavi yönteminin bir arada bulunması ya da kimi zaman başarısız olması utanılacak bir şey değildi: Bunlar birbirini tamamlıyordu ve başarısızlıklarını açıklamak için her zaman çok iyi gerekçeler bulunuyordu. İşte o nedenledir ki, görgül tıpla kötülük kovmaya dayalı tıp, dikkate değer herhangi bir köklü değişim ya da ilerleme göstermeksizin, ülkenin uygarlığı ayakta kaldığı sürece varlıklarını sürdürebilmişlerdir.

Hatta zamanla her ikisi az çok birbirine "bulaşmışlardır", öyle ki, tıpta kötülük kovmayla dgdi bazı akddışı unsurlara, dshijnt'ların yöntemlerinde ise tıbbi anlamda akla dayalı birçok unsura rastladığımız olmaktadır.

Sözgelimi, losyonun terletici etkisini artırmak ya da belki de onun çok şiddetli etkderini azaltmak için doktor UradNanâ, hastası kral Asarhaddon'a "boynuna takması için muska" gönderdiğinde, hastası kadar inançlı olduğundan hastasına mucizeli bir madalyon takmasını öneren bizim şu pratisyen doktorlarımızdan biri gibi davranmaktadır biraz da. Melû adı verden bu küçük kdıflar, gerçekte, yalnızca kötülük kovuculann yetki alanma girmektedir; kötülük kovucular ritüel olarak hazırlanmış bu deriden kılıfların içine "dualar" ve dinsel nitelikteki bazı hareketler eşliğinde, "kötü güçleri" uzaklaştırdığı sandan nazarlıklar yerleştiriyorlardı.

Bazı hastalıklar özel terimlerle (dimîtu, diu...) ya da "akımdı yara" gibi tanımlarla değil de, onlara neden olduğu sandan tanrdarın, demonların ya da diğer kötü doğaüstü güçlerin adlarıyla belirriliyordu çoğunlukla. Şöyle deniliyordu: "Tanrı Şamaş'ın", "tanrı Sîn'in", "tannça İştar'ın", bir "demonrdbisu'nun" ya da bir "hayaletin" "etkisi" ya da "müdahalesi". Hastanın durumunu açıklayan bu tür kurguların yaratıcısı olan kötülük kovucular, onlara harfiyen uymak ve hiç kuşkusuz uygulayacakları doğaüstü tedaviyi seçerken onları göz önünde bulundurmak zorundaydılar. Doktorlar, kimi zaman yukarda geçen "hayaletin müdahalesf'nde görüldüğü gibi bu adlandırmaları kötülük kovuculardan almışlardır, ancak artık bizim için fazla bir şey ifade etmeseler de, bu adların onlar için çok şey ifade ettiği ve az çok tanımlanmış bazı hastalık durumlarıyla belirtderi göstermekten öteye pek de gitmedikleri sanılmaktadır. Örneğin, "hayaletin müdahalesi", genel olarak, sözcüğün tam anlamıyla organizmadan daha çok, "sinir" ya da "ruhsallık" adını verebileceğimiz şeyle ilgdi patolojik bir durumu ifade ediyor gibi görünmektedir.

Üzerinde durulmaya değer bir konu da salgın hastalıklardır. İÖ 1780'lere doğru, Mari kralı ZimriLim'in seyahatteyken yazdığı bir mektubunda, sarayda kalan eşini şu sözlerle uyarmaktadır: Duydum ki Nanna Hanım, irinli bir deri hastalığına [sözcüğü sözcüğüne: "akıntılı yara"] yakalandığı halde, sık sık Saraya uğrayıp birçok kadınla görüşüyormuş. Hiçkimsenin onun sandalyesine oturmasına ve yatağına yatmasına izin verilmesin. Bütün bu kadınlarla artık görüşmesin: Çünkü, hastalığı bulaşıcıdır [sözcüğü sözcüğüne: "yakalandabilir"]." Ve görünürde aynı talihsiz kadından sözettiği ikinci bir mektupta —ne yazık ki mektuptan sadece bir iki parça kalmıştır, kral şöyle demektedir: "Onun yüzünden, birçok kadın sözkonusu irinli hastalığa yakalanma tehlikesiyle karşı karşıya bulunduğundan, onun ayn bir odada tecrit edilmesi gerekir...". Kuşkusuz salgın hastalıklarla dgdi en eski kanıtları oluşturan bu belgeler, tabip'lete göre metindeki bağlamdan da anlaşıldığı gibi—, taşıyıcı kimseyle doğrudan bir temas olmasa da, hastalığın hastalıklı kişiden bir diğerine geçebileceğini göstermektedir. Çok eski zamanlardan beri, bazı ölümcül salgın hastalıkların sık sık kırıp geçirdiği bir ülkede ki bunu biliyoruz, bu sonuca ulaşmak için ille de insanüstü bir zekâya sahip olmak gerekmez. Kimi zaman, aynı düşüncelerin tam anlamıyla kötülük kovmayla ilgdi bazı bağlamlarda da ortaya çıktığı görülmektedir. Örneğin, "Yanma" (Shurpu) adını taşıyan büyük bir yönergeler kitabının uzun bir metninde, "uğursuz şeyin" gelip hastayı nasıl bulduğu, onun ruhunda, yüreğinde ya da durumunda hangi yıkımlara neden olduğu incelenmektedir. Metne göre, talihsiz kadın hastalığa, büyük bir olasılıkla, aynı hastalığın etkisinde bulunan biriyle dolaylı temas sonucu "yakalanmıştır": "Yatağında yatarak, sandalyesine oturarak, çanağından yiyerek ya da bardağından içerek". Demek ki, kötülük kovmada da işlenen "salgın hastalıklar" konusu, ilkin ve esas olarak görgül bir olgudur. Bu da, tıbbın çok eski zamanlarda kötülük kovuculuğa da bulaştığını göstermektedir.

Bu iki tedavi yolunun birbirinin içine girmesiyle ilgdi son ama çok önemli konu şudur: Hastalıklarla ilgdi yapıtlar arasında en dikkat çekici olanı, en geç yaklaşık 35 yüzyıl önce yazıldığı göz önünde bulundurulursa gerçek bir başyapıt olan, yayıncısı tarafından Tıbbi Tanı ve Tahmin Risalesi olarak adlandınlmış risaledir. 40 tablet üzerine bölüm bölüm ayrılmış bulunan bu yapıtın, toplam olarak yaklaşık 5 000 ya da 6 000 satırdan oluştuğu sandmaktadır: Ancak, geriye yalnızca yansı kalmıştır. "Tümdengelimli Kehanet" risaleleriyle aynı şekilde yazılan bu yapıt, gözlenen "bulgu" ve "belirtileri" bir araya toplayıp bunların işaret ettikleri hastalığın türü ve gelişimiyle ilgili bazı sonuçlar çıkarmak amacını güdüyordu. I. ve II. tabledere tekrar döneceğiz. III. tabletten XV. tablete kadarXVI. tablet kaybolmuştur, bu belirtder öyle özenle sıralanmıştı ki, tepeden tırnağa vücudun bütün organları gözden geçiriliyor ve her organla ilgili tıbbi açıdan önem taşıyan bütün ayrıntılar teker teker veriliyordu: Renk, hacim, görünüm, sıcaklık, duyarlık, dış etmenler, bu bulguların yanmda hastanın genel durumu, vb.

Örneğin, burunla dgüi olarak şunlara rasdanmaktadır: "Eğer hastanın burnundan kan akıyorsa...; Burnunun ucu ıslaksa..Burnunun ucu bir sıcak bir soğuk oluyorsa...; Burnunun ucu sararmışsa...; Burnunun ucunda, belirgin kırmızı bir döküntü varsa...; Burnunun ucunda, belirgin beyaz bir döküntü varsa...; Burnunun ucunda, belirgin bir şeküde hem kırmızı hem de beyaz bir döküntü varsa...; Burnunun ucunda, belirgin bir siyah döküntü varsa..." vb. Aynı şekdde, hastanın yüzünün incelendiği IX. tablette, 79 adet gözlem yer alıyordu! Ve her bir gözlemden sonra, tanı koyuluyor: "Bu hastalık şudur" ve çoğu kez de yorumda bulunuluyordu: "iyi huylu bir hastalık" (sözcüğü sözcüğüne: "Yaşayacaktır") ya da "Ölümcül bir hastalık" ("Ölecektir") ya da: "Iydeşmeye veya ölmeye şu kadar günü kalmıştır"...

Yine aynı şekdde yazdmış olan XVIIXXVI tabletlerde, değişik hastalıkların başlangıç ve gelişimleriyle dgili "bulgular" artık ayn ayrı ele alınarak değd de, belirtilere dayalı verüer biçiminde aynı anda ve birlikte verilmektedir. XXVII. tabletle XXXIV. tablet arasındakderden geriye hiçbir şey kalmamıştır; son tabledere gelince XXXV.XL. tabletler, gebe kadınların hamileliği ve patolojisinin yanı sıra, süt bebeklerini konu edinmektedir.

Bu yapıt okunduğunda göze çarpan ilk şey, belirleyici özelliğinin görgüye dayalı olmasıdır: Hiç kuşku yok ki yapıt, yüzlerce gözlem ve "vakaya" dayanmaktadır ve bunlar betimlenirken, rastlantısal şeyler bdinçlice bir tarafa atılmış ve yalnızca tıbbi açıdan önemli olanlar bırakdmıştır. Hastalıkbilimsel verderin seçilmesi, incelenmesi, bir araya getirdmesi ve aralarında benzerlik kurulmasına dişkin bu kadar büyük bir kaygıyla desteklenen böylesi bir merak, büyük bir olasdıkla, ülkenin çok eski tarihine dayanmaktadır. Örneğin İÖ XVIII. yüzyd dolaylarmdan kalma kehanetle dgdi kısa bir şiir derlemesinde, iki taraflı bir şaşdığın gözlemlenmesine dayanarak yapdan bilinç kaybına yol açan bir kafa travması tanısından sözedilmektedir: "Eğer sözkonusu kişinin her iki gözünde şaşılık varsa, bir kafatası sarsıntısı geçirdiğindendir; ve düşünüşü de kafatasıyla aynı durumdadır" (başka bir deyişle: "Kafası karışmıştır, sapılmıştır"). Tıbbi Tanı ve Tahmin Risalesi'nde, en fazla sayıdaki tıbbi öneriyi işte bu tür inceleme ve düşünceler oluşturmaktadır. Örneğin: "Eğer bedeni tepeden tırnağa kadar kırmızı kabarcıklarla kaplıysa ve benzi sararıp solmuşsa, hasta bir zührevi hastalığın etkisindedir"; "Eğer durumu aniden ve artık yakınlarını bile tanıyamayacak kadar ciddileşmişse; ölüm tehlikesi belirtisi" ve "donuk bir yüz ifadesi varsa ve bütün gövdesi kaskatı kesdmişse, hasta felce yakalanmıştır; ölüm tehlikesi belirtisi"... Sıtma nöbeti (güneş çarpmasına atfedddiğibenzetddiği?sandmaktadır) şöyle tasvir eddmiştir: "Eğer hastalık, başmdan beri, arada bir hafifleyen nöbetlerden oluşursa ve bu nöbetler esnasmda hasta, sırayla ateş, titreme ve terleme nöbetleri geçirirse; ve, daha sonra, kollarıyla bacaklarmda bir ısı hisseder ve tekrar aynı şiddette bir ateş geçirirse, yeniden titrer ve terlerse, bu, güneş çarpmasına bağlı [?] olan ve arada bir gidip gelen ateşli bir hastalıktır di'u [bu sözcüğün kesin olarak hangi anlama geldiğini bilemiyoruz] ve yedi gün sonra iydeşecektir". Sara nöbetinin tasviriyse şöyledir: "Sözkonusu kişi, yürürken birden bire öne doğru düşerse ve o sırada gözleri büyür ve normal durumlarına geri dönmezse, ve ayrıca kollarıyla bacaklarını hareket ettiremezse, bir sara nöbeti geçiriyordur..."

Tıbbi özellikler taşıyan bir başka veri, teşhislerin görgül gerçekliği ve ihtiyadılığıdır. Tıbbi Tam ve Tahmin Kitabı'm, yakın bir alanla hastaların yüz ve vücut görünümlerine göre yapılan tahmine dayalı "Tümdengelimli Kehanet"le— ilgdi başka risalelerle kıyasladığımızda bu özellikler daha açık bir şekdde ortaya çıkar. Bu tür risalelerde rastladığımız tahminlerin çoğu, apayrı bir "mantığa" dayalı olsalar da, kaynaklandıkları belir tdere nazaran oldukça saçma görünmektedir ve hastaya çoğu kez, bir, iki, üç yd ya da daha fazla ömür biçilmiştir: "İki yıl içinde ölecektir"... Oysa Tıbbi Tanı ve Tahmin Risaiesi'nde tahminlerde bulunulurken, hiçbir zaman gözlemi izleyen aydan tıbbi açıdan makul bir süre daha öteye gidilmemektedir; biçüen süre, genellikle kabul edilebilir bir süredir ve belirtderle doğrudan ilişkilidir. Örneğin, "çok soluk bir yüz" olduğunu varsayalım. Bu durumda, hastalığı yüze bakarak okuyan bir uzman (fizyognomonist) şu sonuca varacaktır: "Sözkonusu hasta, suyun etkisiyle ya da yalan yere yemin yüzünden ölecektir"; ya da, başka bir yoruma göre: "Uzun bir yaşam sürecektir". Oysa, Tıbbi Tam ve Tahmin Risaiesi'nde doktorlar hastanın "kısa bir süre sonra öleceğini" belirtmekle yetinmektedirler. Solgun bir yüz karşısında, "suyun" (kuşkusuz, kasıtlı olarak verilen çiftanlamlı bir formül) neden olduğu bir ölümden ya da uzun bir yaşamdan daha çok kansızlıktan, iç kanamadan ya da buna benzer başka nedenlerden ya da yemini bozma'nın gizemli etkisinden kaynaklanan bir ölümü öngörmek daha akıllıca, daha "mantıksal" değil midir?

"Neden ben?"

Demek ki bu Risale sunduğu teşhisler açısından olduğu kadar tahminler açısından da bir gerçeğe benzerlik, pozitif ve saptanabilir bir gerçeklik kaygısı taşımaktadır; bu doğrudan akılcılı ve sözcüğün tam anlamıyla tıbbi bir eğilimdir; bu kaygı etken unsurların çözümlenmesine ve hastalıknedensel (nozolojik) bir bakışla elde edden veriler üzerine tefekküre dayalıdır. Bir tıp yapıtıdır bu.

Bununla birlikte, bütün bu akılcı şeyler, ciddi yargılar ve güvendir bdgilere karşın, risalenin birçok yerinde tamamen akddışı olan ve doğrudan Kötülük kovuculuktan alman bazı anlatım biçimleri bulunmaktadır. "Şu tanrının", "şu demonun" ya da "şu kötü gücün müdahalesi" şeklinde oldukça sıkça yapdan teşhisler üzerinde fazla durmayalım: Daha önce de deri sürdüğümüz gibi, bunlar doğrudan "mitolojiden" kaynaklanmış olsa da, burada büyük bir olasılıkla hastalıknedensel belirtderi açıklamak için kullanılmıştır. Buna karşılık, şu sözleri okuduğumuzda kendimizi "hastalığa/kötülüğe dişkin tanrıbilim sisteminin" tam ortasında buluruz: "Eğer dgdi kişi kalçasında ağrı duyarsa, kızkardeşiyle yattığı içindir: Bu, tann Şulak'm müdahalesidir; hasta, bir süre süründükten sonra ölecektir"; "Şayet şakakları sızlıyorsa ve gözleri yuvalarından çıkmışsa, kendi tanrısmı ya da kentinin tanrısını lanetlediği içindir"...

Ancak, Risale'nin özellikle ilk iki tableti kötülük kovuculuğunun mitolojik ve akılalmaz evrenine gerçek anlamda dalmış gibi görünmektedir. Bu tabletlerde, âshipu'dan, çağnldığı hastayı görmeye giderken yalnızca yolda kendisine görünen rastlantısal "işaretlere" dikkat etmesi istenmektedir: Hastayı muayene etmeden önce bde, bu işaretlere bakarak hem hastalığın teşhisini koyabdir, hem de hastalığın sonuyla dgili tahminlerde bulunabilir: "Şayet kötülük kovucu yolda pembe bir domuza rastlarsa, evine gittiği hastanın vücudunda su toplanması var demektir"; "Siyah bir domuza rastlarsa, ölüm riski vardır!"

Zamanın içinde gerektiği gibi dağılmış yeterince elyazması olmadığından, birçok yüzyıl boyunca pek çok kişinin müdahalesine maruz kalan bu kadar karmaşık bir Risale'nin büyük bir olasılıkla yüzydlarca sürenoluşum tarihi gözümüzden kaçmaktadır. Kuşkusuz, bu tarihi bdseydik, çok açık biçimde kötülük kovmaya dayalı bir anlayışa göre yazdan tabletlerden bu kadar açık biçimde tıbbi bir yapıtın nasıl elde edddiğini anlayabilirdik. Tıpla kötülük kovmanın içiçe girmesine yol açan koşullar ne olursa olsun, Risale'nin kullanıcılarına bir bakıma birbiriyle birleşmiş bu iki tıp hakkında fikir verdmek istendiği açıktır.

Hiçbir tıbbm temel özelliklerini değiştirmediğine göre, böylesi bir birleştirmeye neden gerek duyuldu peki? Kanımca, bunun iki yaran vardır. Birinci yararının ne olduğu konusunda az çok bdgiye sahibiz: Nihayet, temel bir alan olan tedavi alanında, başarı şanslarmı artırmak için her iki tekniğin birlikte uygulanmasını teşvik etmekten başka bir şey yapılmıyordu. Hem zaten, daha önce gördüğümüz gibi, bu bir âdetti ve Risale'de de bu âdet benimsenmişti.

Ancak, belki de daha önemli bir başka hususu göz önünde bulundurmak gerekir: Hastalıkların adlanyla tasvirlerinin, hatta teşhisten sonra hastalıkların gelişimiyle ügili tahminlerin yanı sıra, ilaçlar, tedavi programları, iyüeşme şanşlan konusunda bügi verse de, görgül tıp hastalıkların yalnızca dolaysız nedenlerini ön plana çıkarmaktadır: "Bir şok geçirdi"; "Bu hastalığa, bir kadınla yattığı için yakalandı"; "Güneşin altında uzun süre kaldı"... Ne var ki, kötülük kovmaya dayalı tıp daha da üeri gidiyordu: O ülkede ve o dönemde herkesçe geçerli ve aydınlatıcı olduğu kabul edüen tek görüş açısına, tanrımerkezci görüş açısına belli bir düzene göre ve doğrudan bağlı olan bu tıp, her "acdı rahatsızlık" gibi hastalığı da artık yalnızca yakın nedenine değil, bu nedenin oluşmasını açıklayan şeye, "tannlann cezalandırma arzusuna" bağlamaktadır. Böylece, yalnızca görgül tıp hastalıkların en son nedenlerini açıklama olanağına sahipti: Yalnızca o insanların içini tamamıyla ferahlatıyordu. İyice büiyorum ki, ben bu durumdaysam, bir darbe aldığımdandır, şüpheli bir ziyarete uğradığımdandır, güneş çarptığındandır: Peki ama neden ben? Hasta ve bahtsız insanların kafasından çıkmayan ve hiç çıkmayacak olan en son gerçek soru budur. Kuşkusuz, bunun yanıtı her şeyden önce gerçekdışı, akddışı bir yanıttan başka bir şey değüdi, olamazdı da. Ancak, insanın denetleyip ispatlayamasa büe, kendi gözünde kesin olan bu tür yanıtlara gerçekten ihtiyacı olduğuna inanmak gerekir.

Günümüzde, bir yandan doğaüstü ya da ne olursa olsun bir dünyada dinsel duyguların ve inançların devam ettiğini, diğer yandan tuhaf ve aptalca değüse büe kesinlikle aküdışı olan tedavi yöntemlerinin ki bu apayrı bir alandır başardı olduğunu gördüğümüzde, antik Babd'den beri olguların temelde pek fazla değişmediği düşüncesi aklımızdan geçecektir belki de...

Okuma Önerileri

Antik Mezopotamya'nın, genel tıp sorunlanyla ilgili ve çoğunlukla kimi doktorlar tarafından ikinci elden yazılan bölümlerini uzmanlar genellikle çok acıklı bulmaktadır.

Dr. Contenau'nun (tıp eğitimi gördü, ancak Asurbilimci olarak çalışmıştır) daha sonralan çeşidi biçimlerde gözden geçirilen La Midecine en Assyrie et en Babylcmie adlı yapıtı (Paris, Maloine, 1938), hem belgeleme hem de genel baktş açısı bakımından günümüzde fazlasıyla aşılmıştır.

Fransız Asurbilimcisi R. Labat (1974'te ölmüştür), Reallexikon der Assyriologie adlı yapıtta (1928'den beri, Berlin'de Walter De Gruyter yayınlan tarafından yayımlanmaktadır) , değişik hastalıklarla ilgili çok değerli birçok metin özellikle AlmancayIa yazılmış olanlar bırakmıştır. Geniş kapsamlı bir tarihsel sentez yazmaya zamanı olmadı, ancak toplu açıklamaları örneğin, Dictionnaire ard\iologique des lechni(jues'te (II, s. 614 ve 839 vd„ Paris, Ed. De l'Accueil, 1964) yer alan "Medetine" ve "Pharmacie" başlıklı yazılan büyük önem taşımaktadır. 1951 yılında, Traiti akkadien dediagnostics et pronostics medicaux'nıın ana metnini zengin açıklamalarla ve Fransızca çeviriyle donatıp yeniden düzenledikten sonra yayımlayan (Brill yayınlan, Leyden) kendisidir.

Günümüzde, Mezopotamya tıbbı konusundaki en büyük uzman, Berlinli Asurbilimci F. Köcher'dir; Walter De Gruyter de, bu tıpla ilgili eksiksiz bir dosya yayımlamakla meşguldur: Her zaman olduğu gibi, orijinal tabletlerden kopyalanan çiviyazılı metinler. Altı büyük cilt yayımladı, ancak sırada diğerleri var.

Hastalık, büyü ve kötülük kovma ritleriyle ilgili soru işaretleri için Dictionnaire des mythologies'ye bakınız: II. cilt, s. 5664, Paris, Flammarion, 1981 (Türkçesi: Mitolojiler Sözlüğü, Türkçe baskıyı yayına hazırlayan: Levent Yılmaz, Dost Kitabevi Yayınlan, 2001), "Mal (le problfeme du): mythologie et "thĞologie" dans la civilisation m&opotamienne" (Kaynakçaya bkz.); Özellikle kötülük kovma ritleri için, Reallexikon der Assyriologie adlı yapıttaki "Magie" başlıklı yazıya (]. Bottero, s. '200234) ve Mythes et Rites de Babybne'a bakınız (Paris, Champion, 1985): "Les exorcismes complĞmentaires" (s. 2964); ve "Une grande Iiturgie exorcistique" (s. 163219).

Astroloji Mezopotamya'da Doğdu

Jean Bottero

Özellikle bu çok büyük küresel gökcisimlerini yerinde ya da yakın mesafeden incelemeye koyulduğumuzdan beri, bunların kendi yörüngelerinde şaşmadan dönen çok büyük taş kütlelerinden başka bir şey olmadıklan açıkça görüldü ve astrolojinin duvarlarında kocaman çatlaklar oluştu...

Nesnelerin gerçekte ancak doğumları ve büyümeleri izlendiği sürece tanınıp anlaşılabdeceğini ileri süren bilge Aristoteles'i izlersek, biz de, fazla yorulmadan astrolojinin "doğduğu yere" kadar gidebdiriz: Günün birinde bu kocaman ölü kürelerin hayatımıza öylesine nasd girdiğini yakmdan görmek istiyorsak, tarihin en gizli yollarıyla zamanın içinde daha gerilere gitmek gerekir; gökkubbeye lambalar gibi asdı duran, durmadan ışıldayan, görkemini, ısısını ve ışığını durmadan yayan bu küreler soğukkanlılıkla incelendiğinde, sonuçta, onlarm yukardarda kendi hüzünlü ve sonsuz yörüngelerinde bıkıp usanmadan dolaşmaktan başka bir şey yapmadıkları görülür.

Gazetemi açıp da her gün özenle sunulan "yıldız falına" merakla baktığımda ve bu falın bana vaat ettiği iyi ya da kötü şeyleri birebir beklemeye başladığımda, zımnen de olsa (aksi takdirde, benim astrolojiye olan inancım, çocuksu ve boş bir inançtan başka bir şey olamazdı) iki ya da üç varsayımı peşinen kabulleniyorum. İlkin, yıldızlar dünya ve özellikle insanlar üzerinde, her birinin doğası, gücü ve konumuna göre, düzenli bir etki yaratmaktadır ve bu verilere dayanarak bu etkiyi önceden tanıyabdiriz. İkinci olarak, yaşamın içine girdiğimiz anda bu etki o kadar güçlü olmaktadır ki, birdenbire kesin olarak yolumuzu ve yazgımızı belirlemektedir. Yaklaşık bir yüzyıl önce Auguste BouchĞLecIercq, Astrologie Grecque (Yunan astrolojisi) adlı yapıtında öğretisini işte böyle özetliyordu. Zira, herkes büiyor ki bizim astrolojimiz "Yunanlılardan", Büyük İskender'in (İO 330'lu ydlara doğru) Yunanistan ve Doğu arasında başlattığı o inandmaz kucaklaşmadan sonraki Helenistik çağın Yunanlılarından gelmektedir.

Oysa açıktır ki, "Yunanlılar" da ki bunu birçok kez dile getirmişlerdir bu yddız falcılığını başka yerlerden, daha açıkça söyleyecek olursak, büyük hayranlık uyandıran Mezopotamya'dan ve antik Babd'den almış olduklarını çok iyi biliyorlardı. Gerçekte, İO yaklaşık 300'de, "Bel'de Babilli bir din adamı" olan BelUsur, işte buradan "Kos adası ve kentine gidip" bu yöntemi dk kez kendisi öğretmeye çalıştı. O nedenle, onun astrolog arddları, uzun süre "Babilliler" gibi "Kaldelder" olarak da adlandırılacaklardır, çünkü her iki terim birbirinin eşanlamlısı olarak kullanılıyordu.

1899 yılında, BoucheLeclercq kalınca kitabını yayımladığı sırada, Asurbdim henüz bebeklik dönemindeydi ve çok az sayıda Asurbdimci, eski Irak topraklanndan yakm zamanda çıkan ve yapılan arkeolojik kazılar sonucunda sayısı gitgide artan ve çok şükür artmaya devam eden!değerli belgeleri daha yeni yeni araştırmaya başlamışlardı. Yunanlıların aldığı sistemin daha önce Babillilerde de varolduğu yolundaki kanıya karşı, bu büyük tarihçi, astrolojiye ilişkin henüz az sayıdaki çiviyazılı belgenin sözcüğü sözcüğüne çevirisini bazı yerlerde az çok kötü bir şekilde yapıp, onları bütün gücüyle geleneksel Yunan modeline uydurmaya çalışıyordu. Bu konuda haksızdı. Şimdiyse biz, bundan yaklaşık yüz yd önce edindiğimiz çok kapsamlı gerçek bir dosya sayesinde, bu antik ve muhteşem uygarlığın labirentinde epey yol katetmekle kalmayıp, aynı zamanda onunla ügili birkaç gize, özellikle de o dönemin uygarlığına damgasını vurmuş olan ve başka hiçbir yerde bu şeküde ortaya çıkmamış olan astrolojinin gizine de ulaştık.

Durumun kaba tablosu budur ve Yunanldarm yaptıklarından epey uzaktadır; onlarda "Barbarlardan aldıklarını sürekli olarak geliştirmeye" yönelik bir eğilim vardı (bu da haklı olarak onların üstün yönüydü); astrolojiyi de değişik biçimde sistemleştirmişler ve bize hâlâ tanıdık gelen o özel anlamı, değeri ve kullanımı kazandırmışlardı; aslında bu, birçok çağdaşımız tarafından az çok kabul görmüş olsa da yine de şaşkınlık vericidir.

Mezopotamya'daki astroloji konusunda bizlere bilgi veren ilk bdinen çiviyazılı metinler ki bunlar çok basitti, yaklaşık XVIII. yüzyıla aittir: Astroloji, yerel dinsel tasvir ve uygulamalardaki yerini daha o zamandan almış ve böylece sürekli olarak teşvik eddmiştir. Eğer gerçekten astrolojiyi anlamak istiyorsak, dkin lafı ağzımızda geveleyip duruyormuşuz gibi gelecek olsa da, soruna bu dolambaçlı yoldan yaklaşmamız gerekir.

Eski Mezopotamyaldar evreni üst tarafı Cennet alt tarafı "Cehennem" olan ve ortasında Kara'nm yeraldığı geniş bir Deniz tabakasıyla birbirinden ayrılan, birbirinin içine geçmiş iki yarımküreden oluşan, içi boş çok büyük bir küre olarak görüyorlardı. Böylesi büyük ve karmaşık bir sistemin kusursuz olarak tek başına işleyebileceğini kabul etmediklerinden, evreni belli kurallara göre yönetmeleri ve ipin ucunu ellerinde tutmaları için bazı doğaüstü güçler tasarlamışlardı. Bu tanrılar kendi modellerine göre, ancak aşırı derecede yücelterek, oldukça güçlü ve zeki, sonsuz bir yaşamla donatılmış olarak betimliyorlardı.

Tıpkı insanlar gibi, tanrılar da, yeryüzündeki toplumlar kadar tekerkliğe dayalı olan tek bir toplumda uyum içinde yaşayan aileler halinde bir araya toplanmışlardı: Tek söz sahibi olan bir tanrı bu toplumu yönetiyor ve herkes doğayla ya da kültürle, kendi özel alanıyla en iyi şekilde ilgdensin diye her bir tanrıya gerekli yetküeri veriyordu. Biri, dağlık bölge, diğeri çöl ile step üzerinde söz sahibiydi; bir diğeri, akarsuların düzeninden, bir diğeriyse deniz İşlerinden sorumluydu; kimisi yaygın tahıl tarımını, kimisi de yerel ekonominin diğer "kaynağını", yani küçükbaş hayvan yetiştiriciliğini idare ediyordu; ayrıca, vahşi hayvanların koruyucu bir tanrısı, bir bira tanrısı, bir savaş tanrısı ve hatta bir fiziksel aşk tanrıçası büe vardı. Aynı şekilde, üst bölgelerde bulunan yddızların herbirinin de bir kılavuz tanrısı vardı: Güneş, Ay, Gezegenler, duran Yddızlar, Takımyıldızlar ve ayrıca "havayla" ilgili olanlar dahü Meteorlar: Rüzgâr, Yağmur, Fırtına. Her ne kadar safça bir bakış açısıyla bu tanırlar ilgüi olduklan ve idare ettikleri nesnelerle kolayca özdeşleştirilmiş olsa da, bunlar kesinlikle birbiriyle karıştırılmıyordu: Biraz da, harekete geçirdiği bir makinaııın dibindeki bir motor gibi, bu nesnelerin arkasına saklanıyorlardı; bu, kendderinin "yaratıp" organize ettiği bir hareket alanından başka bir şey değddi.

Tanrdar insanları, çalışmaları sayesinde doğal kaynaklardan yararlanmak ve bunlardan tüketim ve kullanım mallarını üretmek amacıyla "icad edip" yaratmışlardı: Besin maddeleri, içecekler, giysder, döşeme eşyalan, yapdar. insanlar bunları, dkin Yukarıdaki efendderi, daha sonra da kendileri için yapıyorlardı. Böylesi bir işçiişveren ilişkisinin sonucu olarak, işçilerinin verimini frenlemek ya da durdurmak gibi bir düşüncesi olmayan tannlarm, işi aksatıcı önemli bir güçlük ve sıkıntı olmadığı sürece, kendi işçderini üzmekte en ufak bir çıkarları yoktu.

Kuşkusuz, insanlar onlara itaat etmek, yani yaşamlarını kısıtlayan ve bütünüyle dünyanın efendileri tarafından kararlaştırdıp resmen ilan edildiği düşünülen pek çok yükümlülük ve yasağa uymak zorundaydılar. Nasd ki dünyada krallar kamu düzenine uymayan ve karışıklık çıkaran insanları cezalandırıyorsa, dünyanın efendileri de, iradelerine karşı gelip başkaldıran ve onlara karşı "kusur" işleyenleri cezalandırmak durumundaydılar. Bu amaçla, daha düşük bir statüye sahip olan ve kendderine icraatçı ve "jandarma" rolü yüklenen başka doğaüstü varlıklara başvuruyorlardı: Bu "demonlar" tanrılardan aldıklan emirle suçlu kimselere her türlü hastalık, mutsuzluk, felaket ve üzüntü vererek onlarm hayatlarını karartıyorlardı.

Uzun süren kâhinlik okulları geleneği

Her şeye karşın iyi yürekli olan ve insanlara acı çektirmekten kesinlikle hoşlanmayan tanrdar, insanlara layık oldukları kötülükle birlikte bunun dacını da vermekle yükümlüydüler.

Bir yandan, var olan ve tehdit eden "ceza" karşısında bağışlayıcı olarak görünüyorlardı: Suçlu insanlar kullansın diye, kendderi de, az çok anlamlı bir dizi karışık dua ve hareketten oluşan bazı büyü yöntemleri hazırlamışlardı. Bu yöntemler, yüce Yargıçlarm suçluları affetmesini sağlayabiliyordu; böylece tanrdar, aracıdemonlanna suçluların cezasını askıya almaları, onlara mutlu bir yaşam sunmaları ve kendini tamamıyla işlerine vermelerini sağlamaları için emir veriyorlardı.

Ancak tanrılar, apayrı bir dolambaçlı yolla, kendilerine tahsis etmiş oldukları yazgıyı, gelecekteki "alın yazısını" önceden bildirmek suretiyle de insanlara iydikte bulunabdiyorlardı: Kötü bir yazgı söz konusu olduğunda, insanlar büyülere başvurarak kendüerini tam zamanında korumaya çalışıyorlardı; iyi bir yazgı söz konusu olduğundaysa, bir avuntu, bir destek buluyorlardı. Demek ki tanrılar, geleceği Kâhinlik yoluyla bddiriyordu.

Özellikle yakın akrabaları olan birçok Sami toplumunda olduğu gibi, Mezopotamyaldar da geleceğin dolaysız bir anlatımla kendderine göründüğünü kabul ediyorlardı: Bu, herhangi bir insanın rüyasında, hayalinde ya da bir başka doğaüstü müdahaleyle ortaya çıkan bir tanrı "vahiyi" şeklindeydi. İşte buna "esinli" kehanet adını veriyoruz. Bununla birlikte, ülke içinde tanınmış ve kabul görmüş olsa da, tamamıyla pasif olan bu iletişim yöntemi, yani geleceğin tanrdar tarafından bildirilmesi, apayn bir türü karşısında üstünlüğünü kaybetmiş gibi görünmektedir; bu bdge ve becerikli eski uygarlığa özgü bir kehanet türü: "Tümdengelimli" kehanet. Bu kehanet türü, diğerinde olduğu gibi sözel anlatım modeline, yani "ağızdan kulağa" göre değil de, yazılı mesaj modeline göre yapılıyordu ve yazdı işaretler yoluyla aktardan bu mesajın alınabdmesi için her şeyden önce okunması gerekiyordu.

Eski Mezopotamyalıların zihniyetini ve görüş açılarını derinden etkileyen önemli bir olguyu burada belirtmeden edemeyeceğiz: Eski Mezopotamyalıların ataları, İÖ 3000'li yıllarda, dünyanın belki de en kısa olduğu bdinen ama en azından kendderine özgü olan dk yazısını bulup geliştirmişlerdi.

Bu yazı, ilk ortaya çıktığında, "resimyazıları" kullanıyordu: Bunlar, değişik nesnelerin basite indirgenmiş çizimlerinden oluşuyordu ve her çizime bir dizi anlam yükleniyordu. Sözgelimi, bir insan "ayağı" işareti, isteğe ve değişik bağlamlara göre, bu organın sözkonusu olduğu her türlü davranış, hareket ya da durumu belirtebiliyordu: Ayakta durma, yerel yolculuk, hareket, derleme, başka yerlere gitme. "Yddız" işaretiyse, "yukarıda" olan her şeyi ifade ediyordu: Üstünlük, soyluluk, egemenlik, kutsallık. Daha sonraları geliştirilmesine karşın, bu sistem, gerçek nesneleri bu şekilde resimli, ancak kuşkusuz bu insanların gözünde daha az gerçek olmayan nesnelerle belirtme kapasitesini, bu temel ve ilk kapasitesini her zaman korumuştur.

Demek ki "tümdengelimli" kehanet, tanrıların kendi köşelerinde almış oldukları kararlan genellikle yazdı olarak —ki, dünyadaki hükümdarlar da öyle yapıyordu— dgdi kişilere açıkça dettikleri inancına dayanıyordu. Zira, dünyayı günü gününe yönetirken tasarlayıp yarattıklan nesneler gibi, o zaman "kâğıt" işlevini gören kilden tabletler üzerinde kâtipler tarafından yapdan resimler de anlamlı "resimyazılan" oluşturuyordu: Bütün bunlar, eski Mezopotamyahların gözünde, çok büyük bir kutsal yazı sayfası gibiydi sanki. Her şey alışageldiği gibi, göze batmayacak kadar düzenli olduğuna göre doğaüstü "yazarlann" okuyucularına insanlara iletecek hiçbir mesajları olmamalıydı. Kendi aralarında almış oldukları belli bir kararı insanlara iletmek istedikleri anda, alışılmamış, tuhaf, beklenmedik ve ürkünç bir olay yaratmak konusunda anlaşmaya varıyorlardı: Altı ayaklı bir koyun; yağmur mevsimi dışında şiddetli bir sağnak; bu "kara insanların" ülkesinde kızıl saçlı ya da sarışın bir bebek; bir öküzle çiftleşmeye çalışan bir beygir; kurban edden bir hayvanın bağırsaklarının değişik bir konumda oluşu, vb....

Böylesi bir sıradışı olay, seyircilerin dikkatini çekmekle kalmıyor, aynı zamanda görünüşüyle, bu "kutsal yazının" esinlendiği çiviyazısmın kodunu andıran bir koda göre kolayca çözülüp okunabden tanrdarm mesajını içeren resimyazıyı da oluşturuyordu. Kimi zaman, oldukça anlaşılır bir kodlamaydı bu ve şu anda bizim için bde öyledir: Böylece, bir beygirin bir öküzle çiftleşme girişimi kuşkusuz verimsiz bir girişim, hayvan sürülerinin büyümesinde bir düşüş olacağı anlamma gelmekteydi; ve her kim mührünü kişinin tüzel simgesi kaybederse, kendisinin yerini alacak olan oğlunun ölümüne hazır olması gerekiyordu... Ancak, yine de kodlama her zaman bu kadar anlaşılır değildi. O nedenle, olayların seyri içinde bütün kutsal "yazıları" çözme işi, "kâhinlerden" oluşan bir uzman topluluğuna mahsustu; bunlar, gördükleri uzun süreli eğitim sonucunda, kâhinlikle ilgili bütün olayları sokaktaki adama yorumlayabiliyorlardı: Tanrılarm kendi tarzlarma göre işaretle bildirdikleri önbeliralerden "çıkarsama" yoluyla gelecekle dgdi kehanetlerde bulunabiliyorlardı.

Bu kâhinlerin işini kolaylaştırmak ve özellikle onlara işleriyle dgili kuralları en ince ayrıntısına kadar öğretmek için, en geç III. binyılın son 3035 ydmdan başlayarak oluşan uzun süreli bir kehanet "okulları" geleneğinde, akla gelebdecek bütün "kehanetler" sabırla derlenmişti: Bütün tuhaf, beklenmedik ve sıradışı konularla olaylar smıflandınlmış ve her birine şifresi çözülmesi gereken bir "önbelirti" atfeddmişti. Bütün bunlar bir araya getirilerek çok uzun listeler yapılmıştı; konusuna göre belirlenmiş ve belli bir düzene göre sınıflandırılmış olan her bir liste gerçek bir "kitap" oluşturuyordu. Bu yapıdar ki bunlardan bize binlerce tablet kalmıştır doğanın bütün düzeneklerini kapsıyordu, çünkü tekrar hatırlatalım tanrılar tarafından oluşturulan ve "yazgısı" belirlenen bütün yaratıklar tanrıların mesajlarını taşıyabdiyordu.

Konuya uzak görünebilecek bu zorunlu dolambaçtan sonra, eski Mezopotamya astrolojisini bütün yönleriyle tam olarak kavrayabdiriz.

Hemen hemen sürekli berrak olan ve bütün o mücevherlerin geceler boyunca pırıl pınl parladıkları Doğu'nun gökküresi altındaki bu insanlar, yukarıdaki yıldızlara hayran kalmış ve yüzyıllar boyunca durmadan onların biçimlerini ve hareketlerini gözlemlemiş, incelemiş ve kaydetmiştir. Bu yıldızlar arasında, birçok sabit yıldızla bunların oluşturduğu takımların ki eski Mezopotamyaldar, IO I. binyılda bu takımyıldızlardan bir burçlar kuşağı bulmuşlardı yanı sıra, Gündüz ve Gece "fenerleri", yani Güneş ve Ay özellikle Ay, çünkü takvimlerini ona göre düzenlemişlerdibulunuyordu. Gezegenleri de unutmamak gerekir: Venüs ya da Aşkın koruyucu tanrıçasının adıyla Iştar; Jüpiter ya da "BeyazYddız"; Merkür ya da "Yabani Koyun"; Mars ya da "Ateşli Yıldız" (?) ve en son olarak Satürn ya da "Durağan Yıldız". Eski Mezopotamyaldar, bütün bu yıldızların doğuşlarını, hareketlerini, uzaklaşmalarını ve tutulmalarını hatasız bir şekilde önceden kestirebdiyordu; kendi kararlarını yazdı olarak büdirmek amacıyla tanrdarm yukarıda yaptıkları en eşsiz resimleri bu yıldızlarda görmeleri şaşırtıcı değildir.

Böylelikle yüzyıllardan beri sürüp gelen bir çalışmanın ürünü olan astroloji ancak, bugüne kadar bununla ügüi neredeyse yok denecek kadar az bdgi edinebüdik İÖ 1800'Ierde gün yüzüne çıkmaya başlamıştır; ancak, tam bir gelişme gösterebilmesi için birkaç yüzyd daha beklemek gerekecektir. Astrolojiyi her şeyden önce, II. binyılın yarısından başlayarak derlenen ve daha sonraları birçok kez elden geçirden ve açıklayıcı nitelikteki çok sayıda değişik seçme metin ve yorumlarla genişletilen büyük bir "risalenin" kalıntıları sayesinde tanıyoruz. Bu "risalenin" I. binydın dk yarısından bize ulaşan en yeni değişkesi 70 tabletten oluşuyordu ve kurallar gereği her biri "şifre çözücüsüyle" birlikte verden en azından on binlerce kehanet içermekteydi.

Yıldızların yalnızca zamanın düzenini belirlemek ve düzenlemek için değd de, kendderini "gözlemleyen" insanlara Tannların mesajlarını iletmek için yaratddıklarmın belirtildiği bir çeşit giriş yazısından sonra, bu kehanetler, değişik öneme sahip dört bölüme ayrdıyordu. İlkin, ülkede önem ve tapmma bakımından yıldızlar arasmda birinci sırada yer alan Ayın (adı Sîn idi) ilettiği kehanetler geliyordu: Ayın son gününde, Ayın doğuşu, büyümesi, küçülmesi ve kaybolması esnasmda gözlemlenen tuhaf ya da beklenmedik olaylar; dolunay ve hilâl aşamalarındaki değişik görünümleri; diğer yddızlara göre konumu; ay tutulmaları... Yirmi kadar tablet Aya ayrdmıştı.

Daha sonra, Güneşin ya da o günkü adıyla Şamaş'm durumlarının incelendiği daha az kapsamlı bir bölüm geliyordu. Bunun en son iki bölümü en azından bize göre oldukça kötü bir biçimde düzenlenmişti ve ayrıntılar her yerde bir değddi: Değişik meteorların ve yağışların koruyucu tanrısı Adad'aı adıyla başlayan yaklaşık 12 tablette, bu söz konusu yağış ve meteorlarla ilgili olaylarm bir dökümü yapdmıştı; Venüs gezegeninin koruyucu tanrıçası Iştar adına yazılmış olan son 20 tabletteyse, özellikle gezegenlerden ve, tek ya da takım halinde olsun, sabit yddızlardan söz edilmekteydi.

Bu görkemli yapıttan şu ana kadar yalnızca birkaç parça bulabildik: Oldukça zengin olmalarına karşın,kimilerinde yer yer kırıklar vardı, kimderi de bozuk ve anlaşdmaz bir durumdaydı. Bu astrolojinin görünümü ve işleyişi konusunda en azından bir fikir verebilmek için değişik yerlerden birkaç alıntı yapalım:

"Ay doğduğunda eğer bir bölümü gölgeli ise, sağ ucu küt ancak diğer ucu ince ve uzunsa, üç yıl boyunca ülkenin ekonomisi durağanlaşacaktır.

"Teşrît [eylülekim] ayının dk günü, Ay doğduğunda bir hâle de çevrili ise, güneydoğudaki düşmanlar [Hlamldar] saldırıya geçeceklerdir.

"Eğer Nisan [martnisan, Mezopotamya ydının ilk ayı] ayında Güneş tutulması olursa, o yıl kral ölecektir.

"Eğer bir fırtına sırasında gök on bir kez gürlerse, hayvanlar salgın bir hastalığa yakalanacaktır.

"Eğer Şabat [ocakşubat] ayının 15'inde, Venüs gezegeni doğuda kaybolup üç gün boyunca görünmezse ve ayın 18'inde banda tekrar ortaya çıkarsa, su kaynaklarının miktarında büyük bir artış olacaktır: Bol yağmur yağacaktır; nehirler suyla dolacaktır; bir kral diğerine bir uzlaşma mesajı gönderecektir..."

Sonuç olarak, belli bir astronomi alanına giren önbelirtiler üzerinde daha fazla yorum yapmadan, diyebüiriz ki astrolojik kehanetlerin kalitesi daha fazla önem taşımaktadır. Sözgelimi, bazı belirtiler olumsuz şeyleri bildiriyordu: Kuraklık; yetersiz ya da bozuk mahsûl; az çok şiddetli kıtlık; hayvan hastalıkları ve felaketleri; ekonomik bunalımlar ve yiyecek maddelerinin pahaldaşması; az çok öldürücü salgınlar; Art arda çocuk düşürme ve değişik felaketler; düşman akınları; ülkeye ait kentlerin ya da toprakların alınması; askeri bozgunlar; kamu binalarının yağmalanması ya da yıkılması; orduda isyanlar ya da halk ayaklanmaları; krallığın içinde karşılıklı katliamlar ve iç düşmanlıklar; "vatandaşlık duygusunun yok oluşu" ve genel irade yokluğu; hanedan kavgaları; kralm hastalanması ya da ölümü ve daha yüzlerce felaket ve talihsizlik. Ancak diğer yandan, halka ve krala yönelik olarak şans, başarı, muduluk gibi olumlu şeyler de büdirüiyordu: Her türlü yiyecek ve eşya bolluğu; gelişmiş bir ekonomi; iyi geçinme ve krala itaat; istikrarlı bir krallık; çok sayıda tehlikesiz doğum; düşmanlara karşı zafer ve fetihler... Bütün bu olumlu ve olumsuz şeyler, tatlı ve acı yönleriyle ülkenin günlük yaşamına dişkin gerçekçi, hatta renkli bir tablo oluşturmaktadır.

Çünkü, derde göreceğimiz gibi, olumlu ya da olumsuz olsunlar bu vahiylerde her zaman yalnızca "ülkeden", "halktan" ve bu halkın tek önderi ve sorumlusu olan ve iyi ya da kötü yazgısından zorunlu olarak bütün halkm etkdendiği "kraldan" söz eddmektedir. Kimi yerlerde, önemli kişder olarak çoğu kez kralm bir yakınından özellikle karısı ya da büyük oğlu ve veliahtı ya da politik mekanizmanın önemli bir çarkı olan yüksek rütbeli bir memurdan söz eddmektedir. Verdiği mesaj ve uyanlarla her bir kişinin yazgısını ügilendiren "tümdengelimli" kehanetin diğer alanlarının çoğunun tersine, Mezopotamya'da astrolojinin alanlan kuşkusuz aleni olmalan, gök kubbenin oluşturduğu dev ekran üzerinde herkesçe görülmeleri nedeniyle— genellikle dkin yalnızca kamu yararıyla ügiliydder.

Asur ülkesinin son büyük krallarının astrologları

Bundan dolayı, bizim "istihbarat" dediğimiz şey için de geçerli olduğu gibi, astroloji tam bir yönetim aracıydı: Kararları en iyi şeküde alabilmek için iktidarın gelecek konusunda mutlaka bilgi edinmesi, ülkede ya da komşu ülkelerde olacakları bilmesi gerekiyordu. İşte o nedenle, İÖ I. binydın dk üç yüzyılında ki bu dönem, özellikle en son iki büyük Asur kralları Asarhaddon (680669) de Asurbanipal (668627) hakkmdaki zengin belgelerle çok iyi bir şekilde aydınlığa kavuşturulmuştur bu iki kral, ülkenin neredeyse her tarafından çok sayıda haberci, profesyonel astrolog tutmaya çok özen gösteriyordu; bu astrologların her biri, kendi gözetleme noktasından gökyüzünü dikkatle inceleyip gözlemlerinin sonucunu, bu "işaretlerin" yorumuyla birlikte saraya bildiriyordu saray, bazı sorunlar konusunda sık sık onların görüşüne başvuruyordu. Kurallara uygun olarak vardan bu sonuçlar, kontrol eddsin diye, başka profesyonel astrologlann incelemesine sunuluyordu. O döneme ait yazışmalardan arta kalan yaklaşık 5000 belgede, Hükümet ve Krala yönelik olan bu astrolojik etkinliklerle dgili sayısız kanıt bulunmaktadır. Burada, astrologların bütün çalışmalarının yanı sıra bilgi, tartışma ve kararlarının ne kadar geniş bir yer kapladığı çok belirgin bir biçimde görülmektedir.

"Majesteleri, yddızlann hareketlerini gözetlemeyi ve orada olup bitenleri kendderine bddirmeyi bana buyurduklarından, Majesteleri için özellikle hayra alamet olduğunu sandığım her olumlu şeyi kendilerine bildirmeye özen gösteriyorum.

"Güneş ve Ay, bu ayın 13'ünde belirgin bir biçimde ayrı olarak görülmüştür. O halde, herhangi bir tutulma olmayacaktır. Majestelerine bildirmek istediğim kesin yargım budur.

"Bu ayın 14'ünde Ay tutulması olacaktır. Güneydoğu ya da kuzeybatıdaki komşulanmız için bir felaket, ancak Majesteleri için bir iyilik belirtisidir bu. O halde Majestelerinin içi rahat olsun. Hem zaten, Venüs gezegeni ortaya çıktığı andan itibaren bu tutulmanın olacağını tahmin edip size haber vermiştim.

"Majesteleri, Mars'ın ters yönde dönüp Akrep takımyddızmdan çıktıktan sonra eski yerine gelmesini nasd yorumlayacağımı bilip bilmediğimi sordu. Ben diyorum ki bu belirti şu anlama gelmektedir: Dikkat! Majesteleri önlem [büyüsel önlem] almadan artık BüyükKapı'dan Kenti terketmemelidir, yoksa başına bir felaket gelecektir. Bu yorum, Astroloji Risalesi'nde belirtilmemiştir: Müneccimlik ustalarmın sözlü geleneğinden kaynaklanmaktadır. Diğer yandan, aynı şekdde Mars geriye doğru devinerek Aslan takımyddızını bırakıp Yengeç ya da İkizler takımyıldızına girdiğinde, Batıda bir kralın saltanat döneminin sona ereceği beklentisi içinde olmak gerektiği anlaşılmaktadır. Kitap'ta yer almayan ikinci husus budur..."

Bu manzarada birbirini bdgisizlik ya da aptallıkla suçlayangünümüzde hâlâ devam eden bir gelenektir bu zıt görüşlü uzmanlar arasındaki tartışmaların yankdarı büe eksik değildir: "Venüs gezegeniyle ügüi olarak, Majesteleri bu gezegenin şu an göründüğünün kendisine söylendiğini bana büdirdi. Yanıtım şudur: Ancak cahil biri bunu söyleyebüir. Hayır! Venüs şu an görünememektedir: Bu akşam açıkça görünen Merkür'dür, Venüs değil! Her kim bunun aksini Majestelerine söylediyse, tekrar ediyorum, Merkür'ü Venüs'ten ayırdedemiyordur!..."

Hiç kuşku yok ki, Mezopotamya astrolojisine eşi benzeri olmayan bir ün ve önem sağlayacak olan işte bu resmi rol, bu idari ve politik etkidir. Astrolojinin vermek istediği mesajların her şeyden önce kolektif niteliğiyle uyuşan böylesi bir rol ve etki, ülke içinde büe astrolojinin "tümdengelimli" kehanetin diğer alanlarından daha baskın çıkmasını sağlamıştır. Bu kehanetin bazı alanlan özellikle, kurban edden hayvanların bağırsaklarının ve karaciğerinin incelenmesi— çok önceden, İO II. binyılın başlarından itibaren, geliştirümiş olup yaygın bir şeküde kullandmıştı. Böylece astroloji, doğduğu toprakların dışına çıkar çıkmaz, kendisine Yunan dünyasında olağanüstü bir saygınlık kazandıracak olan bir üne kavuşmuştur.

Yine de, burada şunu eklemek gerekir ki astroloji, bu dışarıya yayılma öncesinden başlayarak doğduğu topraklarda bile saygınlığına saygınlık katan ek bir avantaj kazanmıştı ve bunu ilettiği varsaydan olağanüstü mesajların içeriğini toplumdan başlayarak bireylere doğru genişletmesiyle elde etmişti.

"Tümdengelimli" kehanete özgü birkaç veri, bu yöne doğru gönderme yapabüiyordu. Her şeyden önce, "özel" nitelikleri nedeniyle bazı önbelirtüer sırf kişisel yazgdarı keşfetmeye yönelikmiş gibi gelse de (dışgörünüş ve karaktere üişkin özelliklere ya da rüyalara dayanarak yapdanlar gibi), birçok insan sık sık "toplumsal" kehanetlerini özel nitelikteki kehanetlerle birleştiriyordu. Sözgelimi, ikisi erkek ikisi kız olmak üzere dördüz çocukların doğması şu anlama geliyordu: Düşman her tarafı yakıp yıkacaktır ve ülkeyi kara günler bekliyor; ayrıca, söz konusu kişinin evi yıkılacaktır." Bu durum, kâhinleri her yerde, hatta yddız falcılığında büe kişüere yönelik yorumlar aramaya teşvik etmiştir. Gerçekten, bu türden birkaç kehanetin Astroloji Risalesi'nde yer alması kuşkusuz istisnai bir durumdur bu, henüz çekingen olan bu dk girişimleri doğrulamaktadır: "Bu adamı ölüm bekliyor" ya da: "Hasta iyileşmeyecektir" ya da: "Bir sütanne bebeğini sokağa terkedecektir".

Diğer yandan, insan yaşamındaki bir dönüm noktasının belli bir zaman dilimine, örneğin belli bir aya denk geldiğini gösteren "resimyazdara" dayalı bir kehanet yöntemi bdiniyordu. Bir kişinin doğumu, bu belirleyici anlar arasında yer alıyordu: Yılın dk aymda (Nisan) doğarsa, "baba evini yıkacaktır"; ikinci ayda (Ayar) doğarsa, "erken ölecektir"; ...yedinci ayda doğarsa, "mutluluk ve huzur içinde yaşayıp gidecektir", vb. Uzun sözün kısası, bu ayları yıldızlar yönetiyordu. Demek ki astroloji, dolaylı olarak bu yolla özel yazgıya müdahale edebdiyordu.

Birbirini tamamlayan bu gözlemler astrolojinin en sonunda genetludoji denen şeye, yani insanın geleceğini artık yalnızca doğduğu aya göre değü, doğduğu yıldızsal koşullara, yani dünyaya geldiği andaki değişik yddızlann konumuna göre tahmin eden kehanet dalma dönüştüğünü ancak ne zaman, nasd ve hangi aşamalarda olduğunu bilmiyoruz açıklamaktadır. Yunan çağma ait olduğunu bildiğimiz dk örneklerden iki yüzyıldan daha önceye ait olan bu "yıldız fallarının" en eskisi, 10 410 tarihlidir. Tablet, içinde bulunduğu kötü durum elverdiği ölçüde, şöyle çevrilebilir:

"Nisan ayının 14. [?] gününün gecesinde, Deke ailesinden Şumausur'un [?] oğlu, Nadinşumi'nin [?] torunu Fdanca [kdden tabletin burada kınk olması nedeniyle tam adı bilinememektedir] doğdu. Ay, o sırada, Akrep'in kıskaçlarının birinin altında; Jüpiter, Balık burcu kuşağında; Satürn, Yengeç burcu kuşağında; Mars, İkizler burcu kuşağında bulunuyordu; Merkür ise henüz görünmüyordu... Senin için her şey yolunda gidecektir."

Bir kişinin doğduğu andaki yıldızların konumu işte böyle belirtdmişti; astroloji yasasının kurallarına göre yorumlanan görünüşleri, en azından yeni doğmuş kişinin geleceğinin genel hatlarını veriyordu. Burada, "Kitaptaki" kehanetlerde ülke kralının "yazgısının" bildirildiği koşullara benzer koşullar göz önünde bulunduruluyordu. Biraz daha yeni tarihli (özellikle 250 ydı dolaylan) belli sayıdaki benzer belgelerin varlığı, böyle bir uygulamanın yaygın olduğunu göstermektedir. Demek ki Mezopotamya astrolojisi, I. binyılın ikinci yarısının başlarında eksiksiz bir kâhinlik mekanizması haline gelmişti: Hem bireysel hem de toplumsal geleceği bddiriyordu. Bundan böyle astroloji, Yunan dünyasına girmeye hazırdı ve ileriyi iyi gören BelUsur (?), bu yayma işini bizzat kendisi üsdenecekti.

Yunanlıların astrolojiyi aldıktan sonra onu hangi aşamalarla değişikliğe uğrattıklarını açıklamak, can sıkıcı ve karışık bir iş olmakla kalmayıp aynı zamanda yetkimin dışındadır. Üstelik, burası yeri de değü. Bana kalırsa, Yunanldann bu değişiklikleri hangi anlamda yaptığını yani merkezi bir rol oynayan yddızların tamamen farklı bir şeküde gösterilip gösterümediğini belirtmek daha önemlidir. BoucheLeclercq'in daha önce özetlediği gibi, geleneksel astrolojiye göre, kendiliklerinden üzerimizde büyük bir etki yaratan onlar'dır (yddızlar); bu etkiyi, onların herbirinin farklı olduğu kabul edilen özgün yapısı belirlemektedir. Bu etki nedeniyle, dünyaya geldiğimiz anda bize belirlemiş oldukları gelecek geriye dönıişsüz'dür: Bizler, onu yalnızca yaşayabüiriz. Ancak onlara bu kadar sınırsız bir gücün yüklenebdmesi hepsinin özellikle Güneş, Ay ve Gezegenler tannlaştırılrrnş olmaları ve böylece mutlak ve kesin bir karar verme gücüne sahip olmaları sayesindedir.

Kuşkusuz böyle bir sistem, kendisini doğurmuş olan Babd sisteminin genel yapısını koruyabdirdi; ancak, her ikisinin arasında anlam bakımından derin bir uçurum bulunuyordu. Mezopotamyalılara göre, yapılarını hiçbir zaman değiştirmeyen yıldızlar yalnızca tam anlamıyla tanrıların araçları olmakla kalmıyordu: Görünümleri ve konumlarıyla Mezopotamyaldarın yazılı belgelerindeki resimyazıları oluşturan bu yddızlar, yalnızca onların iradelerinin tercümanı işlevini görüyordu; aynı zamanda, bu şeküde büdirdikleri bu kararlar ki bunlar, dünyadaki hükümdarların ve yargıçlarınkini andırmaktadır ivedi bir görüşmenin sonucundan başka bir şey değüdi ve, o halde, hiçbir zaman kenddiklerinden mutlak ve kesin bir nitelik taşımıyordu: Bu kararların sahibi olan tanrdar, gerekli dua kurallarına göre kendderine yakanldığı zaman, bu kararları her an erteleyebdiyor ve "[denüdiği gibi] uygun olmayan bir .geleceği uygun bir geleceğe dönüştürebdiyorlardı". Geleneksel astrolojinin mutlak gerekircüiği, başlangıçtaki Babil modelinden çok uzaktı.

Yunanldar, eski Mezopotamya kültürü içinde kökleşmiş olan tipik ve "mannksal" bir kehanet sistemini kendi dünya görüşlerine uyarlayarak ona ontolojik bir nitelik kazandırmışlardır. Köklü bir değişikliktir bu. Her ne kadar her iki astroloji kolayca incelenebdir olsa da özellikle nasd doğup büyüdükleri bilindiğinde, her ne kadar her ikisi de boş düş ve kuruntulara dayansa da, ben daha eski olanını daha insancd, daha düşgücüne dayalı, daha esnek ve yaşamımızda kaçındmaz olgular olan umuda ve açık uçluluğa daha yatkın buluyorum; bu iki tarzdan en eski olanı, elimizi kolumuzu kıpırdatmadan bizi doğal olarak sonsuza dek kayıtsız kalmaya mahkûm edebilecek şu meşum ve ürkünç kadercüikten daha uzaktır.

Okuma Önerileri

Mezopotamya'daki kâhinlikle ilgili olarak bkz J. P. Verrıant'ın Divination et Rarionaiiti adlı kitabının "Symptomes, signes, ecritures" bölümü, s. 70199, Paris, Seuil, 1974Yunan astrolojisi konusunda, A. BoucheLecIercq'in L'Astrologie greajue adlı kitabı (Paris, 1899) temel kitap olma özelliğini korumaktadır.

Mezopotamya'da NehirTanrı'nın Yargılaması

Bertrand Lafont

Dominique BarthĞİemy, "Ortaçağda Tanrı Yargısı" başlığı altında yazdığı bir makalede (L'Histoire, sayı: 99, s. 30) şöyle diyordu: "Olağandışı ve üzücü bir uygulama olan ordali (tanrısal yargdama) bizi dehşete düşürmektedir". Ortaçağ minyatür ve resimleri bu sözlerin ne anlama geldiğini açıklamaktadır: Burada, suçlu olup olmadıkları anlaşdabdsin diye, ellerine kızgın demir tutturulan ya da elleri ve ayakları bağlı olarak buzlu suya daldırılan sanıklar görülmektedir.

Bir kişinin suçlu ya da masum olduğuna karar vermek için doğaüstü bir güce başvurmak, birçok din ve uygarlığın ortak bir özelliğidir. Ancak, sözcüğün tam anlamıyla ordali (eski İngdizcede ordal, Almancada Urteil, yani "yargılama"), başarıyla atlatıldığında bir sanığın aklanmasını sağlayan bir bedensel smav değddir yalnızca. Temelde şu ya da bu suçun biri tarafından işlenip işlenmediğine ilişkin çürütülemez ve akıldışı bir kanıt da getirmektedir.

Bu uygulamanm kökenleri çok eski zamanlara dayanmaktadır; en eski izlerine yaklaşık 5000 yd öncesinin Dicle ve Fırat havzasında rastlıyoruz.

Bu yerlerde, 3000 yd boyunca, Mdattan önceki son yüzydlara kadar gelişimini sürdüren bu uygarlığın bütünlüğü çivi yazısının kullandmasıyla sağlanmıştır. İÖ 3000'lere doğru Sümerler tarafından "keşfedilen" ve bin yd sonra Samiler (Akadlar, Babdlder, Asurlular) tarafından alınıp 2000 yıl boyunca tekrar kullandan bu yazı, eski Mezopotamya'ya özgü birçok politik, ekonomik, kültürel ve toplumsal özelliğin bütün zenginliğiyle kaydeddmesini sağlamıştır.

Bu özelliklerin ikisi özellikle dikkatimizi çekmektedir: İlkin, çok erken bir dönemde hukuka ve adalete önem verilmesi. Bu konuda elimizde bulunan kanıtlar, ilk olarak, Sümerler döneminden itibaren hukukun sistemleştirilmesine yönelik irade ve çabaların görüldüğü "Yasalar"dır (İÖ 1750'Iere doğru, Babü kralı Hammurabi'ninküer gibi); ikinci olarak, sözleşme, sözleşme tutanağı, dava tutanağı gibi birçok belgenin yer aldığı çiviyazdı tablederdir. Bütün bu belgeler, görgüllüğün (ampirizm) ve oldukça somut bir hukuk ve adalet anlayışının etkisini taşıyan bir tüzel düşünce yapısının hâkim olduğunu kanıtlamaktadır. Bu uygarlığın ikinci özelliği: Din duygusunun çok değişik biçimde ifade edümesi. Eski Mezopotamyaldar, tanırlar toplumunun kendi toplumlarına benzer bir örgütsel yapıya sahip olduğunu ve olayların gidişatını yönlendirdiğini düşünüyordu. O nedenle, tanrıların kararlarını öğrenebümek ve kendi lehlerine çevirebümek için çok sayıda kehanet ve "büyü" yöntemi bulmuşlardı.

Çok basit, ama temel nitelikte olan bir yargdama usulü dkesi, çok geçmeden işte bu bağlamda ortaya çıkmıştı: Kanıt olmadan hiç kimse mahkûm edüemez ve bir caniyi mahkûm etmek için, onun suçlu olduğunu ispatlamak akla aykırı bir şeküde olsa büe zorunludur.

Çiviyazdı belgelerde en sık rastlanan aküdışı sınama biçimi, yemin etmedir. Bir tür tanrısal yargılama biçimidir bu: Doğrunun söylendiğine dair tanrı üzerine yemin edüir. Tören eşliğinde yapdan bu yeminin amacı, yalan yeminin kötü sonuçlara yol açacağı korkusuyla yalanı engellemektir. Sanığı hem insanların hem de tarırdarın huzurunda yükümlülük altına sokan bu aklama biçimi, çağlar boyunca kullanılagelmiştir. Günümüzde, Amerikan mahkeme salonlarında büe bu uygulamaya rastlıyoruz: Sanık, "bütün gerçeği, yalnızca gerçeği" söyleyeceğine dair Kutsal Kitap üzerine ant içmektedir. Bu yemin, körü körüne yapddığı ve bayağılaştırüdığı için, sonunda öneminden çok şey kaybetmiştir kuşkusuz.

Tanrısal yargılamaya gelince, daha fazla gösterişli ve heyecan uyandırıcı bir sınama biçimiydi; aynı zamanda daha olağanüstü bir nitelik taşıyordu. Eski Mezopotamya'da, bir sanığın suçlu olup olmadığını kanıtlamak için, o sanık bir akarsuyun "kutsal nehirin" insafına bırakılırdı. Gerçekten Dicle, Fırat ve bu iki nehrin kollarının oluşturduğu bu ülkede, akarsuyun kutsal bir niteliği vardı ve akarsular birer tanrı olarak görülürdü.

Nehire dayalı bu tür tanrısal yargılamaya göndermede bulunan çiviyazılı metinlerin en eskderi Sümer dönemine (İÖ 2300'lere doğru), en yenderi ise Milattan önceki son yüzydlara aittir. Bu metinler, ister Sümer (İÖ 2050 civarında Ur kralı UrNammu'nunkder gibi) ister Babd (İÖ 1750'lere doğru kral Hammurabi'ninkder gibi) ister Asur (İÖ XII. yüzyılın sonuna ait OrtaAsur yasalan gibi) kökenli olsun, değişik yasa "maddelerinden" oluşmaktadır. Örneğin, Hammurabi Yasası'nm 132. paragrafında şöyle deniliyor: "Evli kadm bir başka erkekle ilişkisinden dolayı herkesin ddine düşerse ve hiç suçüstü yakalanmamışsa, kocası istediği takdirde bu kadm KutsalNehir'e girmek zorundadır." Aynı yasanın ikinci paragrafında ise şu ifade yer almaktadır: "Eğer adamın biri bir başkasını kendisine karşı büyü yapmakla suçlarsa ve herhangi bir kanıt getiremiyorsa, büyücülükle suçlanan kişi yine de KutsalNehir'e gidip içine atlamak zorundadır. Eğer Nehir'e yenik düşerse, onu suçlayan kişi evini alacaktır. Ancak, Nehir onu aklarsa ve Nehir'den sağ salim çıkarsa, kendisini büyücülükle suçlayan kişi öldürülecektir. Nehir'e dalan kişiyse, kendisini suçlayanm evini alacaktır."

Büyücülük ve zina

Hammurabi Yasası'ndan yapdan bu almtdardan, tanrısal yargıya başvurmayı gerektiren iki ayrı suç türü olduğunu hemen anlıyoruz: Büyücülük ve zina. Kaldı ki bu suçlar, kuşkusuz suçüstü vakalan hariç kanıtlanmalan oldukça zor olduğundan, Ortaçağ'da da tanrısal yargmın tipik kullanım alanları arasında yer alıyordu. Tannsal yargı, Sümer ve Babil yasalarmda yine bu tür suçlar için öngörülmekteydi. Yine de, hakimleri NehirTann'nm yargısına başvurmaya itebüen başka suç ya da anlaşmazlık kategorileri olduğunu daha derde göreceğiz.

Bu iki paragrafı okurken, bir başka özellik hemen gözümüze çarpar: Suçlayan kişinin suç işlendiğini kanıtlamasının gerektiği çağdaş kurallarımızın tersine, burada, tanrısal yargdama sınavıyla suçsuzluğunu kanıdaması gereken suçlanan kişidir. Hammurabi Yasası'nın ikinci paragrafından anlaşdıyor ki, eski Yakındoğu hukukunda sıkça rasdanan bir karşdıklıiık ükesine göre, Nehir sanığı temize çıkarırsa, sanığın suçlu bulunması durumunda çarptırdacağı cezanın aynısı (bu durumda, ölüm cezası) suçlayan kişiye verilecektir.

Bununla birlikte, eski Mezopotamya'ya ilişkin bu yasa "maddeleri", tanrısal yargdama usulleri konusunda bize net bir fikir vermekten uzaktır. Bu sınav nerede, hangi koşullarda ve nasd yapdıyordu? Tam olarak neden ibaretti? Bunu öğrenmek için, bu ülkenin eski sakinlerinin 3000 yd boyunca "görenekleri" konusunda bize bırakmış olduklan on binlerce metne idari raporlar, özel ya da resmi mektuplar, dava belgeleri, vb.başvurmamız gerekmektedir.

Ne yazık ki, çok yeni bir tarihe kadar, tanrısal yargdama vakalarından az çok sözedilen yalnızca 2030 kadar belge bulunuyordu elimizde; bu belgelerde, sınavın nasıl yapıldığı konusunda hiçbir net açıklama yapdmaksızın, şu ya da bu dava nedeniyle "KutsalNehir"e başvurma kararının alındığını belirtmekle yetiniliyordu. Yalnızca bir tek belge daha fazla açıklayıcı bügder veriyordu. Ancak bu, hukukla dgdi bir belge değil, İÖ VI. yüzydda Babil kralı II. Nabukadnezar'ı (İÖ 604562) övmek için yazılan "edebi" bir belgedir. Metinde, bu hükümdarın ince adalet anlayışı yüceltdmekte ve bununla ilgili birkaç örnek verilmektedir. Bu örneklerin birinde, bir tanrısal yargdama uygulamasından söz edilmektedir.

Adamın biri, iddialarını kanıtlamadan, başka birini cinayetle suçlar. Bunun üzerine kral, tanrısal yargılamaya başvurulmasını emreder. Yargdama, Babil yakınlarındaki Sippar kentinin yukarısında, Fırat nehri kıyısında yapdır. Yargdamaya, bir gece toplantısı sırasında yapılan bir törenle başlanır. Asd sınav, ertesi günün sabahı erkenden yapılır ve suçlanan kişi daldığı nehrin dibini boylar. Adam kaybolur; yarım gün boyunca onu ararlar, ama boşuna. Onun kaybolması üzerine, kral öfkelenir ve aramaya devam eddmesini emreder.

Metin şöyle devam eder: "Tedirginliğe kapdan kralm elçderi her tarafi aradılar, ancak söz konusu adamı bulamaddar; nehrin diğer kıyısına geçip düz ovada dolanddar, rastladıkları herkese onu sordular, ancak onu kimse görmediği için bir yanıt alamadılar. Köprü gözeticderiyle nöbetçüer, nehri bir baştan bir başa katettder, kıydarını araştırdılar: Boşuna! Sonra, tam öyle vakti, ceset nehrin üstüne çıktı: Başından yaralanmış ve ağzmdan, kulaklarından ve burnundan kan akıyordu; ayrıca, kafası, ateşe tutulmuş gibi çok sıcaktı ve bedeninin her tarafında kan toplanmıştı. İnsanlar onu bu halde görünce, korkularını dile getirdi ve bütün ülke büyük bir dehşete kapddı. Bunun üzerine, düşmanlar, kötüler ve asder arkalarına bakmadan kaçtdar".

Bu metnin övücü bir niteliğe sahip olduğu açıktır. Burada, kutsal adaletin yandmazlığı ve kralın büyüklüğü yüceltdmektedir: Suçlu cezasını bulmuş, halk korkuya kapdmış ve kötüler ülkeden kaçmıştır. Ancak metin, özellikle, tanrısal sınavdan sonra olup bitenler üzerinde durmaktadır. Burada, insanların cesedi ararken içine düştükleri tedirginliği belirtmek önemlidir: Adamın nehrin dibini boylamakla su götürmez biçimde oluşan suçluluk kanıtı ile cezanın birbirine karıştırdmaması gerekir. Bu sınavın bu şekdde sonuçlanacağı önceden bilinmiyordu ve bu metni yazan kişinin bizzat NehirTanrı'nın bu cezayı nasd verdiğini ve suçlu kişinin bunun sonuçlarına nasd katlandığı göstermek için olayı nasd ele alıp "kullandığı" görülmektedir.

Günümüzde, Mari²¹ kentine dişkin çiviyazdı arşivlerII. Nabukadnezar döneminden en az 1000 yd daha eski sayesinde ordoli'lerin nasd yapddığını büyük bir açıklıkla izleyebdiriz. 1. cddinin5. bölümü tamamıyla bu soruna ayrılmış olan Mari Krallık Arşivleri'nin yeni bir cildinde (ARM XXVI) çok öğretici on yeni metin bulunmaktadır. Bu metinlerde tanrısal yargdamayla dgdi olarak doğrudan tanıklann aktardığı ifadeler yer almaktadır. Mari kralı ZimriLim'e (İÖ 17751760) birçok "hizmetçisi" tarafından gönderden mektuplardır bunlar; bu memurlar valilerle krallığın diğer üst düzey memurlarıydı ve başlıca görevleri kralı yetki alanlarında olup bitenlerden haberdar etmekti.

Bu mektupların çoğunu Mari'nin güneyinde bulunan Hanat eyaletinin valüerinden Meptûm adında birinin yazmış olması kuşkusuz tesadüf değildir. Gerçekten de, bütün tanrısal yargdamalann yapddığı yer olduğu sandan ve Fırat kıyısında kurulu bir kent olan Hît kenti bu eyalete bağlıydı. Bu kentin adı, NehirTanrı'nın adı gibi yazılmaktadır (aynı fikiryazı [ideogram]). O halde Hît, her şeyden önce, "Ordali Nehrinin Kenti"ydi. Metinlerden anlaşılıyor ki, "tannsal yargdama"ya kanlmak için insanlar çok uzak yerlerden geliyordu; bu durum, yeni ARM XXVI belgelerinin yayıncısı JeanMarie Durand'ı, tanrısal yargılama geleneğiyle kurallarının tam bu yerde doğmuş olabileceğini düşünmeye itmiştir. Bundan dolayı, bütün Mezopotamya metinlerinde bu insanların tanrısal yargılamaya katılmaya "gittikleri" söylenirken, gittikleri bu yerin Hît kenti olduğu tahmin eddmektedir.

Bütün bu metinler, tanrısal yargdama usulünün dinsel bir tören niteliğinde olduğunu göstermektedir. Tıpkı Nabukadnezar'ın öyküsünde olduğu gibi, bunlarda, sınavdan önceki günün akşamı yapdan arife ritinden söz eddmektedir. Suçlanan kişi, belirli ve kalıplaşmış bazı sözleri söyledikten sonra ellerinin üzerine su döktürür. Daha sonra, sınavdan hemen önce, büyük bir ciddilikle ve tanıkların huzurunda, tanrısal yargdamaya başvurmayı gerektiren nedenlerin büyük bir titizlikle açıklandığı kararların okunmasına başlanır.

En son olarak, gerçek anlamıyla sınava geçüir; Mari metinleri, bu sınavın başlıca iki görünümünü aydınlığa kavuşturmuştur. İlk olarak, sınava tabi tutulan her zaman suçlanan kişinin kendisi değildir: Çoğu zaman onun yerini üçüncü bir kişi almaktadır. Hatta bazı davalarda, gerçek "dalış ekiplerinin" varlığı kanıtlanmıştır: Bunlar, savunulacak davanın şampiyonları işlevini görmektedirler. İkinci olarak, nehre dalıp oradan sağ salim çıkmanın yeterli olmadığı saptanmıştır. Efendderinin haklı olduğunu göstermek için "değirmentaşmı kaldırıp nehrin öbür tarafına geçirmek" zorunda kalan hizmetçiler örneğinde olduğu gibi, gerçek bir fiziksel performans göstermek de gerekiyordu.

Bu iki özellik (suçlunun yerine geçme ve "spor" yarışması), Meptûm'un kral ZimriLim'e gönderdiği mektupların birinde (ARM XXVI, 249) çok iyi bir şeküde açıklanmaktadır. Mari kralına bağımlı Shubram ve HâyaSûmû²² adındaki iki kişinin karşı karşıya geldiği bir arazi davasıyla ügüiydi bu mektup: "Hizmetçiniz Meptûm'dan sayın kralıma mektup. HâyaSûmû için nehre "dalmak" zorunda olan insanlara gelince [...], en önce, bir kadın daldırdık ve kadın nehirden çıktı. Ondan sonra, ihtiyar bir adamı suya soktuk; "tanrının merkezinde" 80 arış (dirsekten orta parmağın ucuna kadarki eski bir uzunluk ölçüsü, ç.n.) yüzdükten sonra sudan çıkmayı başardı. Bu adamdan sonra, ikinci bir kadını nehre soktuk vç o da çıktı. Ve ondan sonra, üçüncü bir kadını: Nehir onu "yanma aldı". İhtiyar yalnızca 80 arış yüzüp ancak o kadar haklı olduğunu gösterdiğinden ve Nehir üçüncü kadını "içine aldığından", HâyaSûmû'nun adamları en son üç kadının nehre dalış yapmasına karşı çıktdar. Şu karara varddar: "Kent ve arazi bizim değildir." Ve Shubram'ın adamlarının ayaklarına kapanan ihtiyar adam şöyle dedi: 'Kalan kadınları nehre atmayın, atarsanız ölürler!'"

Demek ki, HâyaSûmû'nun bir kentülkeyle bunun topraklan üzerindeki hak iddialarının tanınabilmesi için (o halde bu bir ceza hukuku değd, bir medeni hukuk vakasıdır), kuşkusuz, altı kadmdan oluşan bir ekiple yaşlı bir adamın arka arkaya nehre dalması ve su altında ("tanrının merkezinde") belli bir mesafeyi yüzerek katetmekten ibaret olan özel bir smavı başarması uygun görülmüştü. Sınav koşullarının taraflar arasında önceden belirlendiği bu tür anlaşmalar, birçok belgede görülmektedir. Ancak burada, ekip başarısızlığa uğramıştır: İlk iki kadm smavı başanyla geçtiği halde, yaşlı adam öngörülen mesafenin yalnızca bir bölümünü (yaklaşık 40 metre) katetmeyi başarmış ve üçüncü kadınsa boğulmuştur (tanrı onu "yanma almıştır"). Ve smav, başarısız olduklarını kabul eden ekipten geri kalanların başvurusu üzerine durdurulur.

HâyaSûmû'nun ekibinin kadınlardan ve yaşlı bir adamdan oluşması kafamızda bir soru işareti yaratmaktadır kuşkusuz. Tanrının genellikle en fazla sporcu olanlara arka çıktığı düşüncesi çağdaş yazarlarca da desteklenmektedir. Ancak, daha fazla bilgi olmadığından bu soruya yanıt vermek zordur. ARM XXVl'da önerilen çözüm yollarmdan biri şudur: HâyaSûmû, haklı olduğundan o kadar emin olmalı ki, "Yaşlı bir adamla kadınlar bile davamızı savunabdir" şeklinde bir iddiada bulunmuştur. Şampiyonlar seçdirken tam olarak hangi kıstasların kullanıldığını bdemediğimiz için, başka değişik açıklamalar da yapabdiriz.

Meptûm'un aynı mektubunun sonunda, bu kez, kral YarkabAddu'nun eşi, Zalmaqqum ülkesi (Mezopotamya'nın kuzeybatı bölgesi) kraliçesinin kadm hizmetçilerinden biriyle ilgdi bir başka ordali'den sözedümektedir. Meptûm, NehirTann'ya neden başvurulduğunu şöyle anlatıyor: "Şu sözleri duyduğumuz için onun nehre girmesine karar verdik: 'Karınız, YarkabAddu hazretlerine karşı büyü yaptı mı? Sarayın gizlerini açığa vurdu mu? Karınız bir başka erkekle yattı mı? Karınız, hazretlerine karşı bir suç işledi mi?' İşte bu sorulardan ötürü onun nehre girmesini istedik. Nehir onu yanma aldı; oradan da bir daha çıkamadı."

Gerçekte, bir kadına kar§ı yapdabdecek ve tanrısal yargıya başvurmayı gerektirebüecek en büyük üç suçlama türü bunlardır: Büyü, politik ihanet ve zina. Burada kraliçeye yönelik birçok eleştirinin yapılması, onun ağır suçlamalara maruz kalacağını göstermektedir. Kuşkusuz, bu kadından kurtulmak istendiği içindir ki ona bu kadar suç "yüklenmişti". Kraliçeye karşı yapdan bu üç sitemin ilkini oluşturan ve o nedenle en ağırları olduğu sandan büyücülük suçlamasının içeriğini tam olarak açıklamak zordur.

Meptûm tarafından Mari kralına gönderilen bir başka mektup (ARM XXVI, 253), bu tür suçlamaların hangi anlama geldiğini iyice anlamamıza olanak tanımaktadır. Burada, kuşkusuz beslenmesinden sorumlu olduğu HammîEpuh adındaki genç bir çocuğa büyü yapmakla suçlanan MâratIştar adında bir genç kızın davasından söz eddmektedir. Daha önce karşdaştığımız bir kurala göre, MâratIştar'ın annesi, kızının yerine bu nehir sınavından geçmek zorundadır. Meptûm, bu annenin kızını aklamak için ettiği yeminden ve bu sınavın her iki kadın için yol açtığı üzücü sonuçtan söz eder:

"Kadına şu sözler söyletildi: 'Yemin ederim ki kızım MâratIştar, Dâdiya'nın oğlu HammîEpuh'a büyü yapmadı. Ne kapıdan ne başka bir yerden eve büyülü çöp attı ne de Dâdiya'nın oğlu HammîEpuh'a onunla yaptığı ekmek, yemek, bira ya da başka bir şeyi yedirip içirdi.' Bu sözler söylettirildikten sonra, Kadın tanrının [nehrin] içine düştü ve öldü. Söylediklerini kanıtlayamadı. Çocuk, böylece, büyüden kurtulmuş oldu."

Demek ki MâratIştar, burada, yemeklerini kendisi yapsın diye genç HammîEpuh'a verdiği oduna büyü yapmakla suçlanıyordu. Ve kuşkusuz, bu odunu yakmakla çocuğun kötü büyüyü uyandırdığı ve böylece kötü güçlerin onun yediklerine geçerek onu hasta ettiği düşünülmekteydi. Bundan anlaşılıyor ki, tanrısal yargdama suçluyu ortaya çıkanp cezalandırmakla kalmıyor, aynı zamanda mağdur olan kişiyi de sıkıntısından kurtarıyordu.

Tanrısal yargılamaya dişkin metinlerin yer aldığı bu dosyada, kimi zaman yargıçların tanrısal sınavla ilgili çevirdiği düşünülen "oyunları" da görürüz. Çünkü, her ne kadar bu yargdama yönteminin bazı hukuk ilkelerini korumak için kullanddığı bdinse de, bu dkelerin uygulanacağı koşulların ve sonuçların nasd kararlaştırılacağı konusunda geniş bir hareket alanının olabüeceği de bir gerçektir. Meptûm'un Zalmaqqum kraliçesiyle ilgdi tanıklık ifadelerini okuyunca, kraliçenin, kadın hizmetçisiyle birlikte, çok önceden mahkûm edildiğini nasd düşünmeyelim? Ayrıca, suçlanan kişderin nehir sınavına girmeyi reddettikleri ki bu, suçunu itiraf etmek ve ölüm cezasına çarpdmak demekti birçok vakayı daha incelemek gerekir, bu sınavı tanndan mı yoksa fiziksel smavdan korktuklan için mi reddediyorlardı?

Son olarak, Mezopotamya'daki ordali'nin derin anlamı konusunda kafamıza sorular takdabilir. Bu bölgenin eski sakinleri, daha önce de belirttiğimiz gibi, işin içinden çıkamadıkları bütün sorunları her zaman tanrdann üstün gücüne havale ediyorlardı. Dünyadaki yargıçlar neyin doğru neyin yanlış, kimim suçlu kimin suçsuz olduğuna karar verebilecek durumda olmadıklarından, bu yetersizliklerini Kutsal mahkemeye, yani NehirTann'ya başvurarak örtbas ediyorlardı. Demek ki tanrısal yargılama, adaletin hizmetinde olan olağanüstü bir yargdama aracıdır.

Ancak, tanrısal yargdama yalnızca bu demek değddir ve bazı araştırmalar, tanrısal yargdamaya sırf hukuksal açıdan bakmanm yeterli olmadığını açıkça göstermiştir. Örneğin, gerçek anlamda bir düşünce tarihçisi olan Jean BottĞro, tanrısal yargdamayı ideolojik bir bağlamda yerleştirmeye çalışmıştır. NehirTanrı'nm yargılamasına özellikle "büyüsel" bir açıklama getirmiştir: Kutsal nehrin akan suyu, kötülüğü belirlemeye, tanımaya ve insan üzerinde etkisini göstermeden derinliklerinde yoketmeye olanak tanımaktadır. Mezopotamya'daki tanrısal yargılama, ayrıca, kâhinliğe de benzemektedir. Her ikisi de, insanların bilgisizliği ve yetersizliğine karşı tannların üstün gücüne bel bağlamaktadır. Tanrılar her şeyi bdmektedir ve bddiklerini rüya, kehanet ya da başka işaretler yoluyla insanlara detebilirler; ancak bu işaretlerin, ilgili kişiye yorumlatdması gerekir. Bunun için, uygun söz ve hareketlerin kullanılması yeterlidir.

O nedenle, yüzydlar boyunca uygulandığı kanıtlanan bütün tanrısal yargılama biçimlerini aynı basit modele indirgemekten sakınmak gerekir. Mezopotamya konusunda daha söylenecek çok şey vardır. Kuşkusuz, eski Mezopotamyaldarm neden ve nasıl NehirTanrı'ya başvurduklarını daha iyi açıklayabdecek daha başka ayrıntdar da bulunmaktadır. Sözgelimi, YeniAsur dönemine (İÖ VII. yüzyd) ait bir öyküde, bir yasağı çiğnemekle suçlanan iki kişinin tanrısal yargılamaya gitmeyi reddettikleri anlatdmaktadır. Bu kişder oğullarına iktidardaki hükümdarm ya da veliaht prensin adını vermekle suçlanıyorlardı. Böyle bir suçlama ve kutsal nehre başvurma kararı, beraberinde birçok soruyu getirmektedir...

Okuma Önerileri

J. BottĞro, "l'ordalie en Mesopotamie ancienne", Aımales de L'Ûcole normale supârieure de Pise, Classe de lettre et de philosophie (Edebiyat ve Felsefe sınıfı), seri: III, cilt. XI4, 1981.

—, M&opotamie, icriiure, la raison et les dieux, Paris, Gallimard, 1987 (Türkçesi: Mezopotamya, Yazı, Akû ve Tanrüar, çev.: M. Emin OzcanAyten Er, Dost Kitabevi Yayınlan, Ankara, 2004).

G. Cardascia, "L'ordalie par Ie fleuve dans les 'lois assyriennes,n, Mdlanges offerts â W. Eilers, Wiesbaden, Harrassowitz, 1967.

J.M. Durand, D. Charpin, F. Joann&s, S. Lackenbacher ve B. Lafont, Archives royales de Mari, XXVI, Paris, Recherche sur les civilisations, 1989.

P. Garelli, Le ProcheOrient asiatique, Paris, PUF, "Nouvelle CIio", 1969 ve 1974 (2 cilt)

D. Barth^lemy, "Moyen Age: Ie jugement de Dieu", L'Histoire, no: 99, s. 30.

Bize Bıraktıkları Miras

En Eski Tufan Hikâyesi

Jean Bottero

Yüz elli yıldan beri, Kutsal Kitap'ın yazan eski İsraüoğullannın coğrafi, siyasi ve kültürel çerçevesini oluşturan bu ülkelerde, yalnızca şehirler, saraylar ve tapınaklar ortaya çıkardmakla kalınmamış aynı zamanda, eski uygarlıkların kalıntdanyla birlikte önemli miktarlarda yazdı ve deşifre eddebdir belge de gün ışığına çıkardmıştır. Aslan payı, şimdiki Irak'ın antik sakinlerine aittir. Burada sözünü ettiğimiz, İÖ yaklaşık 3000 yd önce, Musa'dan 17 yüzyd önce, bilinen en eski yazıyı bulan Sümerler, Babillder ve Asurlardır: Üstünde kamışla yazılmış ağır ve tuhaf çiviyazdannın olduğu yarım mdyon kadar tablet bulunmaktadır. Bu devasa arşivden, yüzlerce tarihsel, edebi, "bilimsel" ve dinsel yapıt, küçük ve nerdeyse hiç büinmeyen Asurbdimci topluluğu tarafından çözümlenerek incelenmiştir.

Kendine sorular sormayı bilenler için sorun, tarihçderin karmaşık yazılarını çözümlemeyi sürdürdükleri böylesi olağanüstü yeni belgeler karşısında, Kutsal Kitap'ı "daha önce olduğu gibi" dünyanın en eski kitabı olarak, insanlığın dk dönemlerini aydmlığa kavuşturan tek kitap olarak görüp göremeyeceğimizdir.

Bu denli bildik, tartışmalı, ama yine de bir o kadar muammalı bir konuyu, Tufan konusunu seçmemin nedeni, "hareketi ilerleyerek kanıdamak" ve bu soruyu, bir aforizmayla değil, bir tanıtlamayla, bir yöntem uygulaması biçiminde yanıtlamaktır.

Asurbanipal

Dünya tarihinin en eski arşivlerini içerdiği sandan bir kitapta, Kutsal Kitap'ta yer alan, yalıtılmış, beklenmedik, açık ve canlı birçok ayrıntıyı barındıran Tufan hikâyesi (Tekvin VIVIII), aynı temele dayandırılan başka birçokları gibi, uzun bir süre boyunca, başka birçok tarihsel macerayla dişkdendirdmiştir. Birkaç yıl önce yapdan tartışmalardan yola çıkan bilimsel bir ekip, Nuh'un ve ailesinin binmiş olduğu ünlü geminin kalıntılarını Ermenistan'da bir dağda aramaya çıkmıştır.

Oysa, bu hikâye ne birinci eldendir ne de "bir görgü tanığı" bulunmaktadır. Bu durumun kuşku yaratması gerekirdi; bugün bunu bdiyoruz, yüzyıldan daha da fazla bir süredir de Asurbilimcder bize bunu kanıtlamaktadırlar. Aslmda, 2 Aralık 1872'de, Ninova'da bulunan Asurbanipal kütüphanesindeki²³ binlerce çiviyazılı tableti ilk kez deşifre etmeye ve envanterini çıkarmaya girişen G. Smith, Kutsal Kitap'la fazlasıyla örtüşen, bundan dolayı da tesadüfi olduğu şüphe uyandıran bir hikâye bulduğunu söyler. Yaklaşık 200 dizeden oluşan ve Mezopotamya'dan günümüze kalan en eksiksiz metin olan bu hikâye ünlü Gılgamış Destanı'nın²⁴ "XI. Bölümündü: Ölümsüzlük peşindeki destan kahramanı, Tufan'ın kahramanına danışmak için dünyanın öbür ucuna kadar giderek o zamanlar bu felaketin nasıl gerçekleştiğini öğrenmiştir.

Gerçi Asurbanipal kütüphanesinde bulunan ve tıpkı hükümdarı gibi İÖ yaklaşık 650 olarak tarihlendirden Gılganuş Destaru'nın bu değişkesi bu haliyle, tarihçderin haklı olarak Kutsal Kitap'ın en eski katmanı olarak değerlendirdikleri ve "Yehovacı metin" (VIII. yüzyd) olarak adlandırdıkları bu destanm daha eskiye dayanıyor olması imkânsızdır öte yandan, parlak ve muhteşem Babil'in yazarları ve düşünürlerinin konularını îsrailoğullarından aldıklarını ileri sürmek de kolay değddir.

Çiviyazdı tabletlerin zengin hazinesinde yapdan yüzydlık bir keşif çalışması bu durumu, en azından daha net bir şekilde görmemizi sağlamıştır. Bugün, Gılgarmş Destanının ardında, Kutsal Kitap döneminin de ötesine, yaklaşık 2000'e kadar giden uzun bir edebi tarih olduğuna göre, Tufan hikâyesinin ilk baştaki bütünün bir parçası olamayacağını büiyoruz; hikâye, doğal bir parçası olduğu başka bir edebiyat yapıtından (Yüce Bilge ŞiiriAtrahasîs) alınarak sonradan eklenmiştir.

Yüce Bilge Şiiri uzun süre boyunca yanlış bilinen bir yapıt olmuştur (dağınık birkaç bölümü bilinmekteydi); ancak bir dizi keşif sayesinde birkaç yıldan beri üçte biri elimizdedir: Bunlar yaklaşık 800 dizedir, ama anlammı ve önemini çözmek için daha fazlası gerekmektedir. En eski el yazmalarımız İO yaklaşık 1700 tarihine dayanmaktadır, şiirse bundan kısa bir süre önce Babil'de yazdmış olsa gerek. Bu şiir, oraya bu hikâyeyi ekleyenlerin görüp düşündükleri biçimiyle "en eski Tufan hikâyesini" içermekle kalmamaktadır; bu şiir aynı zamanda tarz ve düşünce açısından oldukça hayranlık verici bir kompozisyon; kıvamları, geniş bakış açdarı ve soluklarıyla haklarında büdiklerimizden daha fazlasını hak eden edebi eserlerden biridir.

Şiir, İnsanların henüz var olmadığı zamanlardan başlar. Evrende yalnızca tanrdar vardı ve üreticüer de tüketiciler arasındaki dönemin ekonomisi ve ürününe göre temelde ikiye bölünmüşlerdi: "Aristokrat" "Anunnakilere" yaşamları için gerekli besinleri üretmek için, daha "aşağı" bir sınıftan olan "İgigder" tarlalarda çalışıyorlardı: "Çok işleri vardı,/ Acıları fazlaydı ve sıkıntıları bitmek bilmiyordu!"; üstelik saydarı da yeterli değü gibiydi. Sonunda iyice bitkin düşünce bizim ilk grev olarak adlandırdığımız hareketi başlattdar; bir gece "Aletlerini ateşe atıp,/ Bellerini yakıp,/ küfelerini yakarak" işverenleri ve hükümdarları olan Enld'in "sarayını basmaya", onu derdest edip tahttan indirmeye yürürler. O zaman "Annunaki" topluluğu büyük bir telaş ve kargaşa içine düşer: Eğer kimse yiyecek bir şeyler üretmezse yaşamımızı nasd sürdürürüz? Herkesin katddığı bir meclis toplanır ve Enlil ayaklananları yola getireceğini söyler. Direnişçiler sonuna kadar gideceklerini dan ederler: Dayanılamayacak kadar çok çalışmaktadırlar ve işe dönmemek için her şeyi yapmaya hazırdırlar. Çaresiz kalan Enld tahttan feragat eder; bu durum tanrı toplumunda anarşi ve bölünme yaratacağından, daha korkutucu bir karışıklık söz konusu olacaktır.

İşte Ea bu sırada ortaya çıkar; en büyük tanrdardan bir olan Ea, Enld gibi otoriteyi ve "zorbalığı" değil, onun danışmanı ve "veziri" olarak, bilinci, zekâyı, kurnazlığı, uyarlama ve yaratıcılık yeteneğini, teknik kullanımı temsd etmektedir. Ea dikbaşlı "İgigilerin" yerine, onlann işini yapacak, "Enld tarafından verilen işleri kaldırabilecek/ ve tanrdann angaryalarını yapacak şekdde tasarlanmış varlıklar yaratmayı önerir": Bu insan olacaktır.

Bu afaki bir fikir değddir: Ea bunu kesinlik ve kurnazlıkla planlar ve uygular. İnsan ülkenin her yerinde bulunan küden yapılacaktır ve öldüğünde yine bu toprağa dönüşecektir. Ancak insanda yerini alacağı ve hizmet edeceği kişilerden bir parça olmalıdır; bu amaçla hamuru, sırf bunun için kurban edümiş ikinci dereceden bir tanrının kanıyla ıslatılacaktır. Meclis bu güzel ve zekice projeyi alkışlar ve uygulanması için, Ea'nın emirleri gereğince, "tanrdarın ebesi Ehil Mammi'yi" görevlendirir. Mammi ilkörneğe son halini verir, sonra da 14 ana tanrıçaya birer kopya yaptırır. Bunlardan 7'si dişi 7'si erkektir, Bunlar insanlığın dk "ataları"dır.

Üç felaket

EhdMammi görevini mükemmel bir şekdde yerine getirir; insanlar "hızla çoğalmışlar" ve "konuşmaları tıpkı öküzlerin böğürmesi"ne benzemiştir; tanrdarın dertsiz ve sakin yaşamları bozulur, hatta "uyuyamaz" olurlar. Bu gürültüye bir son vermek için, sert çözümler üreten Enld insanları bir Salgın'la topluca öldürmeye karar verir. Ancak Ea, insanların sayısının bir anda çok azalacağı tehlikesini dikkate alarak bunun tanrdar için bir felaket olacağını düşünür ve güvendiği Atrahasîs'e, Yüce Bilge'ye haber verir bu bilgenin insanlar üzerinde büyük bir otoritesi vardır. Ea ona bu felaketten nasd kurtulabileceğini gösterir: Bütün yiyecek sunguları yalnızca ölümcül Hastalık Getirici tanrı Namtar'a yönlendirilmelidir, böylelikle yiyecekleri azalmış olan tanrılar bu acıya bir son vermek zorunda kalacaklardır. Atrahasîs bunu gerçekleştirir. Ancak güvenli yaşama geri dönülmesiyle birlikte insanlar yeniden patırtılı gürültülü meşgalelerine geri dönerler ve bir kez daha Enld'i kızdırırlar. Enld bu kez Kuraklığı gönderir. Ea onları bir kez daha korur ve Atrahasîs'e tanrdarın yiyeceklerini atmosferdeki yağmurların efendisi olan Adad'a vermelerini söyler. Metindeki boşluklar Enlil'in hemen pes etmediği kuşkusunu yaratmaktadır. Ancak, her defasında her şey yoluna girer ve insanlık yeniden canlanır.

Tabletlerin geri kalanından anlaşıldığına göre, tanrdarın kralının hâlâ gürültüye devam eden insanları sonunda yok etmeye karar verdiği anlaşdmaktadır, bunun için de çok daha beklenmedik bir felakete başvuracaktır: Tufan. Hiçbir şeye güvenmediğinden, ölümcül projesinin insanlar tarafından duyulup ölümden yine kurtulmalarını önlemek için bütün önlemleri alır; her zaman zekice davranan Ea Atrahasîs'e büyük felaketi haber vermenin ve onları kurtarmak için hazırladığı kurnazlığı anlatmanın bir yolunu bulacaktır, ancak bu kez yalnızca Atrahasîs ve yakınları kurtulabdecektir. Böylelikle, Atrahasîs, Ea'nın "yere planını çizdiği", "iki güverteli, sıkı bir şekilde donatdmış, gereğince kalafatlanmış, sağlam bir gemi yapacaktır", ikmalini yapacak ve tanrısının işaretiyle gemiye "[kendi] yedek malzemelerini, [kendi] eşyalarını, [kendi] zenginliklerini/[kendi] karısını, [kendi] yakınlannı ve dostlannı, [kendi] ustabaşını [edinilen teknikleri koruyabdmek için] ve evcd ve vahşi hayvanları" bindirecektir; bundan sonra geriye bir tek "gemiye binmek ve ambarın ağzını kapatmak" kalacaktır. Şiir'in bugüne kalan, eksik kısımlan, birçok yüzyd sonra yazılmış olan ancak ondan fazlasıyla etkdenmiş Gılgamış Destanı'yla kolaylıkla tamamlanabdir.

Atrahasîs çevresindekilere, onları telaşlandırmadan, bu tuhaf davranışının nedenini açıklama yolunu bulduktan sonra, emirler doğrultusunda "yükü ve adeyi gemiye alır" ve "büyük bir şölen verir". Ancak, şölen boyunca endişeli durmaktadır: "Yalnızca içeri girip çıkmakta./ Ne oturmakta ne de yerinde durmaktadır,/ Kalbi yorgun düşmüş, endişeden hasta olmuştur": Kaçınılmaz işareti beklemekteydi.

Sonunda işaret gelir: "Gökyüzü değişir,/Ve Fırtına bulutların arasından patlar!" Demir almak zamanıdır: "Gök gürültüleri duyulmaya başlandığında,/ Kendisine zift getirildi, ambar ağzını bununla kapattı./ Kapandıktan sonra,/ Fırtına hâlâ bulutların arasında gürlemekteydi,/ Rüzgârsa zincirinden boşanmıştı/ Gemiyi serbest bırakmak için de palamarları kesti!"

Sel gibi yağan yağmurun yol açnğı su taşkmlarınlarıyla Tufan olur: "Altı gün, yedi gece: Fırtına kasıp kavurdu./ Anzû [Yırtıcı dev tanrı] pençeleriyle gökyüzünü parçaladı: Bu gerçekten de Tufandı. / Şiddeti insanların üzerine bir Savaş gibi düşmekteydi/ Hiçbir şey görünmüyordu,/ Bu kıyımın içinde hiçbir şey ayırt eddemiyordu!/ Tufan tıpkı bir öküz gibi böğürüyordu,/ Rüzgâr tıpkı bir kartal gibi bağırıyordu!/ Ortalık zifir karanlıktı: Güneş artık yoktu!"

Felaket "yeryüzünü yerle bir ettiğinde, yedinci gün gelmişti,/Acılar içindeki bir kadın gibi [oraya buraya] darbelerini indirdikten sonra,/ Tufan'ın savaşçıl fırtınası dindi;/ Su Kitlesi alçaldı; Bora dindi: Tufan sona ermişti!"

Kahraman anlatmaya devam eder: "Ambarın kapağını açtım ve serin hava yüzüme çarptı!/ Ardından, gözlerimle Engin su ufkunda kıyıyı aradım:/ Aşağı yukarı iki yüz metre ileride ince kara şeridi görünüyordu./ Kadırga buraya demirledi: Burası, geminin yanaştığı Nisir dağıydı²⁵.

Atrahasîs temkini elden bırakmayarak bir hafta daha bekler, ardından açık denizlerdeki ilk denizcilerin bir yöntemini kullanır. "Bir güvercin aldım ve onu dışarı saldım;/ Güvercin gitti ama geri geldi:/ Konacak bir yer bulamadığı için geri döndü!/ Ardından bir kırlangıç aldım ve onu dışarı saldım:/ Konacak bir yer bulamadığı için geri döndü! / Sonunda bir karga aldım ve onu dışarı saldım:/ Karga da gitti, ama suların çeküdiği yeri bulunca,/yemlendi, gakladı ve geri gelmedi!". Bu artık sığmaktan çıkılabileceğine işaretti. Böylelikle yolcuları gemiden çıkarttı ve "dört bir yana dağıttı"; adesiyle birlikte tek kurtulanlar olarak temsdsi olduğu insanlığın temel işlevini yerine getirmek üzere uzun zamandır aç olan tanrılar için bir şölen hazırladı. Tanrılar da tıpkı "sinekler" gibi etrafına üşüştüler.

İnsanları yaratma işini başlatan Büyük Tanrıça, bu felaketin sorumlusu Enld'in kınanmasını ister ama boşunadır; Enlil insanları tamamen ortadan kaldırma planının bozulduğunu anlayınca çılgına döner. Ancak

Ea ona böylesi sert ve ani bir yola başvurarak "düşünmeden Tufan başlatmasının" yanlış olduğunu gösterir. Çünkü sonuçta eğer insanlar tamamen yok olsaydı onları yaratma nedeni olan ve çıkışı olmayan duruma, üreticisi olmayan bir dünyaya yeniden dönmüş olmayacaklar mıdır? Bdge Ea yapdması gerekeni göstermek amacıyla, Atrahasîs'ten türeyen yeni nesle, doğumlara ve yeni doğmuş bebeklerin yaşamlanna kısıtlama getirerek çoğalmayı ve gürültüyü azaltacak bir tür "doğal doğum kontrolü" verir. İşte bundan sonraki dönemde kimi kadınların kısır olmasının nedeni budur; kimileri emzikli bebeklerini ellerinden alan SöndürücüDişi Demon'un zalimliğine maruz kalmakta, kimderiyse hamde kalmayı yasaklayan bir dinsel görevi benimsemekteydder.

Şiir'in üçüncü ve son tabletinin tam burasmda bir kınk mevcut, bu yüzden hikâyenin sonunu öğrenemiyoruz.

Yukarıda okuduğumuz kısa özete karşın, burada gerçek bir insanlık tarihinin, yani insanlığın köklerini ve ilk zamanlarını sadakatle anlatan bir tutanağın değil, insanoğlunun doğasının, evrendeki yerinin ve işlevinin bir açıklamasının söz konusu olduğunu görüyoruz. Bu bir tür vakayiname değddir; canlı ve betimleyici tarzına karşın, sonuçta kesin olgulara dair verileri aktarmayı değd gerçekten insan ve evrenle dgdi bütün bir düşünce sistemini, bakış açdarını ve bunlara dişkin tanımlamaları sunan tanrıbilimsel bir sunumdur. Buna da mitolojik hikâye adı verilir.

imgeler halinde bir felsefe

İnce zekâlanna, evrene karşı olan meraklarına, uygarlıklarının (en az) üç bin yd boyunca yaşayıp gelişmesini sağlayan ve onlara atfedilen büyük entelektüel ve somut derlemelere karşın, Mezopotamyaldar asla soyut düşünceye ulaşamamışlardır: Tıpkı diğer eski, hatta bazı modern toplumlar gibi, bizim yaptığımızın aksine, ideolojderi ile hayal güçlerini birbirinden ayıramamışlardır. Aynı şekilde, matematik kitaplarında, hiçbir zaman çözüm prensiplerini çıkarıp yazmaksızın yalnızca özel soruları önerip çözüyorlardı, böylelikle de genel fikirlerini bütünlükleri içinde değd de hep birkaç özel veri kapsammda sunuyorlardı.

Böylesi kurgul bir düşüncenin en iyi ifade şekli olan mitoloji, kuşkusuz tasavvurlarını maddileştirmelerini, bunları imgeler, sahneler, macera silşileleri halinde aktarmalarını sağlayan araçtı; elbette bunlar hayal güçlerinin ürünleriydi, ama tıpkı bir kıssayı aktarmak isteyen hikâyecderin yaptıkları gibi, kimi sorulara yanıt vermek, birkaç sorunu aydınlatmak ve kimi varsayımları öğretmek amacıyla oluşturulmuştu.

Tüm Babü ve Sümer edebiyatı mitoloji denilen bu "görsel felsefeyle" doludur ve Atrahasîs Şiiri, kapsadığı tablonun bütünlüğü, ele aldığı soruların ağırlığıyla, buna en güzel ve en ilgi çekici örnektir. Şiirde işlenen sonuçta, ve doğal olarak yazarlarının bakış açısıyla, insanlık yazgısıdır. Hayatımızın anlamı nedir? Hiç bitmeyen ve hep daha da zorlaşan işlere neden mahkûmuz. Hep öyle kalmaya mahkûm çoğunluk de başkalarının acı çektirerek rahat bir yaşam süren seçkinler arasındaki bu ayrım niye? Ölümsüzlüğün bilincinde olan bizler neden sonunda ölmeliyiz? Ve bu ölümler beklenmedik ve az çok canice felaketlerle zaman zaman niye artırdıyor? Ve daha birçok bilmecenin, örneğin kadınlara özgü, kendi içinde açıklanamayan kısıtlamalar gibi, onların temel görev olarak dünyaya çocuk getirmek ve yaşamlarını sağlamak gibi bümecelerin nedeni nedir?

Bütün bu açmazlan ortaya çıktıkları çerçeve içinde, yani temelde tannmerkezci bir sistem içinde ifade etmek ve çözmek gerekir. Bu insanlar için dünya tek başına açıklanamıyordu: Varlık nedeni doğaüstü bir topluluğa bağlıydı: Varlıkları su götürmez olan tanrılar. Kimsenin elbette asla görmediği bu kişüer hakkında fikir sahibi olabilmek için, içinde bulunduklan ortamı, aşağıdaki bütün maddi, ekonomik, toplumsal ve siyasal düzeni yukarı yansıtmışlardır. Tanrıların tıpkı insanlar gibi olduğu ve insanlar gibi ihtiyaçlarının olduğu varsayılmaktaydı; ancak onlar bizi mahkûm ettikleri hastalık ve ölüm gibi külfetlerden bağışık ve bizimküerden çok daha fazla güçle donatdmış üstün insanlardı. Dolayısıyla onları insanlığın elit tabakasından, aristokrat "yönetici sınıftan" mahrum etmek olur muydu?

"Aristokrat" tanrılar

Böyle bir sistemde, tanrıların dünyasıyla karşılaştırıldığında bütün insan türü, kendilerini yöneten tanrdarın çıkarına yaptıkları işler dışında başka bir şey yapamamaktaydı: Her türlü iş yüklenebilen ve zengin bir yaşam için gerekli her şeyi üreten ve emirleri yerine getirmekten başka meşgalesi olmayan insanlar, insanlar yaşamlarını kuşkusuz tannlara borçlu olduklarından, tanrdar doğal olarak ne onlann ağabeyleri ne de bağımsız çağdaşları olabdirlerdi; tanrıların dünyası kendi kendderine yetmeden önce, npkı aşağıdaki dünyada olduğu gibi, üreticder ve üst tabakadan tüketicder olarak ikiye bölünmek zorunda kalmıştı; bizim dünyamızda işçi sınıfi aşırı kullanddığını düşündüğü zaman işverenlerle aralarında çıkan krize benzer bir durum ortaya çıkmış, tanrdar da bu duruma son vermek zorunda kalmışlardır. Öyleyse insanlar "doğuştan" tanrıların hizmetkârlarıdır. Tanrılar da onları yaratırken kendilerinden, yani ömürlerinden, zekâlarından ve güçlerinden bir şeyler katmayı eksik etmemişlerdir, ancak tabii ki kısıtlı bir miktarda vermişlerdir: Bunlar insanda ikincil, daha az güçlü ve geçicidir. İşte insan yazgısı ve doğası hakkındaki düşünceler bunlardı.

Aşağıda her şey yolunda olduğu sürece ve insanlar efendderinin kendilerine verdiği bütün görevleri eksiksiz bir şekdde yerine getirdikleri sürece böylesi bir düzenleme doğal olarak tanrdar ile insanlar arasındaki sorunu yok saymaktaydı. Peki ama zaman zaman insanların üzerine çullanan ve onları topluca ölüme götüren bu beklenmedik ve görünüşte nedensiz birçok büyük felaketin ortaya çıkışını nasd açıklamalıydı.⁷ Burada sözü edden ölüm, hastalık ve herbir bireyin sıkıntısı değildir, zira bunlar doğamıza ve yazgımıza kazınmıştır. Salgın, kıtlık, doğanın ani yıkıcı saklınları gibi "kozmik" felaketler neden oluyordu? Onlar olmaksızın kayda değer hiçbir şeyin olmadığı tanrdarın kuşkusuz parmağı vardı bu işte. Ama neden? Bu sorunla karşı karşıya kalan Şiir'in yazarları, bu durumu egemen tanrılarm kaprisleri olarak açıklamaktan başka bir çözüm bulamamışlardır. Kuşkusuz kendderince bir nedenleri vardı bu bir bahane miydi? İnsanlar başardarı, hatta sürekli çoğalmalan ve sürdürdükleri kölece yaşanılan nedeniyle, yöneticderine bir anlamda gölge düşürebdirlerdi, çünkü çalışanları çok fazla ve çok gürültücü olduğu için tanrdarın rahatını bozabdirlerdi. Ancak bu kadar tannmerkezci, iktidara "itiraz" ve karşı gelme fikrinden bu kadar uzaklaşmış bir yeryüzünde, bilgeliğin son sözü sonuçta bağımlılık duygusu, kendi durumunu terk etme, kaderine boyun eğme ve yazgıcdık değil midir? Şiir'in yazarları, insanları dk dönemlerinden, "tarihsel toplumun" şekillenmeye başladığı tarihten önceki bu "mitik dönemden" itibaren sergilemişler, tanrılann insanlan topluca öldürmeye, hatta yok etmeye çalışıp büyük felaketler gönderdiklerini söyleyip böylece alıcı kideye bu dönemsel felakederin neden gerçekleştiğini açıklamakla kalmamışlar, aynı zamanda bunların "karanlık çağlardan" itibaren bir anlamda geleneksel niteliğini, dolayısıyla bunlara boyun eğmek gerektiğini vurgulamışlardır.

Ancak böylesi bir bdgelik dersinde dengeleyici ve umut verici unsur da vardır: Bu kadersizliğin içinde insanların "o zamanlar" bir koruyucusu ve bir bilgesi vardı: Onların "yaratıcısı" olan ve gereksiz bütün şiddete karşı olup yine (başka bir mitte anlatdan) gerekli bütün bdgderi derleyip insanlara dağıtan tanrı Ea. Örneğin, gerektiğinde insanlara büyük evrensel sıkmtdardan korunmayı öğretmiştir. Bu sayede bu "tarihsel çağda" insanlar bu dersleri uygulayabdecek ve kendüerini felaketlerden korumak için mücadele edebdeceklerdir. İşte, adının da belirttiği gibi Yüce Bilge Şiiri'nin fabllar ve mitler aracdığıyla okuyucularına benimsetmek istediği "felsefe" buydu.

Tufan mı, Tufanlar mı?

Bu demek oluyor ki Tufan, kendisinden önce gelen salgın ve kuraklıkla aynı değeri, aynı anlamı taşımaktaydı. Tarih araştırmalarımız sayesinde, böylesi felaketlerin henüz tıbbi açıdan çok kötü korunan ve ekonominin dkel bir biçimde planlandığı ülkede zaman zaman meydana geldiğini çok iyi biliyoruz. Edebiyatta sık rastlanılan bir yöntemle, özellikle de folklor ve şiirle, tıpkı bir yangın gibi dağdan ölümcül hastalıklarla ya da halkı bezdiren kötü hasatlar sonucunda edinilen deneyimler ve geleneklerden yola çıkdarak edinilen hatıraları bir araya getirmişlerdir; tıpkı masallarda sözü edüen Dev ve Öcü gibi, herkesin korktuğu temaları birleştirmiş böylelikle de, "eski" mitik zamanlara özgü korkutucu ilkörnekler olarak Salgın'ı ve Kıtlık'ı yaratmışlardır. Bunlan izleyen Tufan da aynı şeküde tasarlanıp oluşturulmuştur: Burası yağmurların artmasıyla sıklıkla hemen yükselip taşan Fırat ve Dicle nehirlerinin (elimizde buna birçok örnek bulunmaktadır) araşma kurulmuş bir ülkedir. Biraz tehlikeli biraz da heyecan uyandırıcı bir durumdur bu. Arkeologlar özellikle Ur, Kiş ve FaraŞuruppak'ta IV. ve III. binyda ait katmanlar arasında, yukarıda sözünü ettiğimiz duruma dair kimüeri oldukça ügi çekici olan izler bulmuşlardır. Bir şehirden diğerine, bir bölgeden diğerine geçen, kasıp kavuran afetlerden yola çıkdarak bütün ülkeyi kaplayan Felaket tasavvuru oluşturulmuş, çevrede uzun bir efsane ortaya çıkmış ve Atrahasîs'te anlatdan "hikâye"yle de son halini almıştır; bu daha sonra Gdgamy'taki XI. bölümün yazarları tarafından daha da abartdmıştır.

Tufan'ı özellikle Şiir'de, sıklıkla da başka yerlerde mitik zamanların en son sahnesi ve tarih döneminin başlangıcı haline getiren Babd geleneğinin bu Tufan'a atfettiği önem ve bunca ayrıntı bir yana, bu anlatının bu felaketlerden birinin anısmı yaşattığı söylenebdir; elbette bunun bize anlatddığı şekliyle meydana geldiğine inanmak saflık olacaktır. Ancak böylesi bir afete başvurulması kaçmdmaz değddir: Zaman içinde Tufan'm birleştirici bir rol oynadığı, tarihselliği bakımından değd, ama Şiir'de yansıtdan geleneksel mitoloji içindeki yeri bakımından kabul edilebilir. Şiir Tanrdar tarafından, insanlara tarihin başlangıcından itibaren onlara ait seviyeye alışmaları ve inmeleri için gönderilen büyük felaketlerin en tehlikelisini anlatmaktaydı.

Şimdi, yazının girişinde sözünü ettiğimiz ve arnk anlaşdması daha kolay olacak olan Kutsal Kitap'taki hikâyeye geri dönelim. Kutsal Kitap'ı okuyan ve üzerinde biraz olsun düşünen herhangi biri, öncelikle kendine şunu itiraf etmelidir: Su baskınlanyla ünlü herhangi bir nehri ve buna elverişli bir vadisi bulunmayan, Fdistin gibi kayalık bir ülkede böylesi bir su taşması olması tuhaftır. Bu soruna önselce verilebdecek en mantıklı yanıt, hikâyenin almtdanmış olduğudur. Bununla birlikte, Tekvin hikâyesi, her ne kadar Babd Tufanıyla temel benzerliği hiçbir kuşkuya yer vermese de, Akadca yazılmış Atrahasîs ya da Gılgamış metinlerinin basit bir kopyası olarak algdanamayacak kadar farklı ayrıntı içermektedir.

Tufan, Kutsal Kitap ve Mezopotamya

Aslmda, Tufan, en eski zamanlardan beri Yakındoğu'ya yerleşmiş olan değerli ve muhteşem Mezopotamya'nın oluşturduğu tannbdimsel, mitolojik, ideolojik ve daha başka birçok konulardaki geniş ürün yelpazesinin bir parçasıdır: Ne kadar eskiye dayandığını görmek için, III. binydın yarısına ait Suriye Ebla'daki²⁶ inandmaz buluntulara bakmak yeterlidir! Tıpkı diğerleri gibi, Dünyanın Yaraddışı, insanların Kökeni ve Eski tarihleri, Kötülük ve İlahi Adalet Sorunları, Tufan konusu da bu muhteşem kültürel zenginliğin bulunduğu Sümer ve Babd ülkesine yerleşen Yahudder, hatta ataları tarafından alıntdanmıştır. Hatta kendi anlayışlarına uyarlamışlardır: Aslında, Atrahasîs'te de olduğu gibi, insanm ilkel "tarihi", bu dünyadaki durumunun tannbdimsel bit tablosudur. Çünkü Tekvin'in ilk 11 bab'ı da bize, ibrahim'le birlikte tam anlamıyla tarih başlamadan önce, evrenin ve insanların nasıl yaratdıp yeniden biçimlendirildiğini, nasd düzenlenip "işlevsel" kılındığını, kendi yolumuzu belirlememiz için, anlatmaktadır. Ancak onlar alıntıladıkları kültürün ne bakış açısını ne de tanrıbdimini korumuşlardır: Antik Babdlüerden aldıkları her şeyi kendi dinsel ideolojderinin içine sindirerek değiştirmişlerdir. Ayrıca sistemleri de tanrımerkezcidir. Ancak, tektanrıcılığın "yaratıcısı" olan bu kültürün kutsal diyarmda, insana en ufak benzerliği olmayan, yaşamını sürdürmek için bir tek "hizmetliye" bile ihtiyaç duymayan tek ve yüce bir Tanrı bulunmaktaydı. İşte bu nedenle tanrdarın çokluğu konusunu sorgulayıp onun yerine tek tanrıyı ve yine aynı şekilde, evrenin efendderinin kaprisleri ve boş sözlerinin yerine de ahlaki gereklilikleri getirmişlerdir: Tann'nın insanlara felaket göndermesinin nedeni onların "bozulmuş olmaları"dır (Tekvin VI, 5 vd.); bu yüzden Tanrı, en azmdan en iyi temsilcderinin (İbrahim'in soyundan gelen toplum) yüksek bir etik ve dinsel yaşam süreceği yeni bir insanlığı yaymayı amaçlar.

İşte bizim hafızamızda kalan, Kutsal Kitap'taki bu Tufan'dır; çünkü ister istemez bu eski kitabın sahneleriyle ve öğretderiyle içli dışlıyız. Ancak tarihin işi geriye giderek, "eskiden var olanlar" vasıtasıyla anlamak, çocukları babalarıyla, nehirleri kaynaklarıyla, yani temele "giderek" açıklamaktır. İşte bu yüzden Asurbilimciler, bizim doğrudan en eski akrabalarımız olan o eşsiz Sümerli ve Babilli uygarlık taşıyıcıları ve onlara ait o, günümüze gelinceye dek binlerce yddır süzülen, değiştirilen, zenginleşirden, kimi zaman da fakirleştirden miraslan hakkında bdgi sağlamak yanında Kutsal Kitap'ı da aydmlatabdirler; onlar bunu kitaptaki "tarihsel içeriğe" kıvamını kazandırarak yapacaklardır, ki bu içerik de Kutsal Kitap'a tuhaf bir aydınlık getirmektedir. Bu barışçd ve ağzı sıkı kişilerin meslekleri hiç de kolay değddir: Kargacık burgacık ve ürkütücü çiviyazdı, binlerce anlaşdmaz tablete ulaşmak, deşifre etmek ve incelemekle geçen bir yaşam! Bununla birlikte, bu güç durağanlığın, buldukları birkaç çürük tahtayı, masaldaki Devin çizmelerini bulmuş gibi, "Nuh'un Gemisi" sanıp heyecanlı bir saflıkla yaygara koparanların hareketinden daha verimli olup olmadığını da sormamız gerekiyor.

Okuma Önerileri

Mezopotamya'da ve Kutsal Kitap'ta Tufan konusu hakkında ayrıntılı ve karşılaştırmalı bir tartışma şu yapıtın 224269. sayfalarında bulunmaktadır (ne yazık ki yapıt Fratısızcaya çevrilmemiştir): A. Heidel, The Gilgamesh Epic and Old Testament Parallels, The University of Chicago Press, 2. basım, 1949; yeni baskı, 1963.

Ayrıca şu yapıta bakılabilir: On a marchi sur la terre, Museum national d'histoire naturelle, IOS, 1991, s. 6168, "Le Deluge" adlı makale Oean Bottdro).

Tufan'la ilgili 4 Mezopotamya metni Lorsque les dieux... adlı yapıtta çevrilmiş ve açıklanmıştır: s. 5 26601, "La grande Genese babylonienne: de la creation de l'homme au D6luge".

Tufan konusuna benzer biçimde, Mezopotamya ideolojilerinin Kutsal Kitap düşüncesine kanşması bağlamında ortaya çıkan başka bir sorun da dünyanın yaratılışı konusudur; bu konu Naissance de Dieu, la Bible et ihistorien adlı yapıtın "Les origines de l'univers selon la Bible" başlıklı bölümünde bazı aynntılarla tartışılmıştır: Paris, Gallimard, 1986, s. 155201.

Gılgamış Destanı

Jean Bottero

Hammurabi Yasaları, İştar'm Cehenneme İnişi ve ünlü Yaradılış Şiiri'yle birlikte Gılgamış Destanı hiç kuşkusuz engin antik Mezopotamya edebiyatına ait, hemen her okurun bir gün bir yerde admı muhakkak duyduğu ender eserlerden biridir. Ancak bu okurlar genelde bu destanı çok az tanımakta, hatta çoğunlukla yanlış bilmekte, bu edebiyat eserinin gerçek değerini anlammakta ve aklımızı sürekli meşgul eden sorulan ne büyük bir düşünce ve imgelem zenginliğiyle işlediğini kavrayamamaktadır. Gılgamış Destanı yazgımızın kaçınılmazlığının çok da bilincinde olmayan bizleri, günün birinde her birimizin üzerine sonsuz karanlığın çökeceği ve anlamsız varlığımızın sonsuzluk içinde kısacık bir anı kapladığı gerçeğiyle yüzleştirir.

Ancak Gılgamış Destam, varlığımızın ne kadar anlamsız, sonumuzun ne kadar kaçındmaz olduğunu, başka büyük bir kitabın, Kutsal Kitap'ın Vaiz'inin yaptığı gibi her şeyin kırdgan ve geçici olduğunu üzerine basa basa öğretmeye kalkmaz: Bunu biz farkına bile varmadan büyük bir incelik ve beceriyle, bir yandan kahramanlıklarıyla ve yüce karakteriyle hayranlığımızı kazanan, öte yandan kaderinin aslında bizim de kaderimiz olduğunu düşündürecek kadar bizden olan, bize yakın olan bir adamın zaferlerinden ve çöküşlerinden söz ederek yapar. Bu boyutta evrensel ve unutulmaz kişileri ancak büyük düşünürler ve dahi yazarlar yaratabdirler; bizden zaman, mekân ve kültür olarak gerçekliklerinden şüphe edeceğimiz kadar uzak olan, ancak aynı zamanda kendimizi tamamen bulabddiğimiz kişileri ancak onlar yaratabdirler.

Kahramanı Gdgamış olan bu büyüleyici ve etkdeyici destanı anlatmanın pek çok nedeni vardır; ancak öncelikle, otuz yd öncesine göre bugün bu destanı çok daha iyi açıklayabdecek konumda olduğumuz, tarihini, kompozisyonunu ve anlammı çok daha kesin ve net olarak ortaya koyabddiğimiz için bu destanın şimdi açıklanması ve anlatılması gerekmektedir. Yeraltındaki mezarlarda binlerce yıldır kapalı kalan sırlan ortaya çıkaran büyük kâşifler, Asurbilimciler, bu sırlan ifşa etmek konusunda hiç aceleci davranmamışlardır. Şimddik bu bdim adamlarmdan, söz konusu edebiyat şaheseriyle dgdi bildikleri ne varsa öğrenmekle işe başlayalım.

Sümerlerin Gılgamış'la ilgili destanları

Gılgamış'tan günümüze en ufak bir iz bde kalmamıştır. Ancak güvendir kaynaklardan öğrendiğimiz kadarıyla Gdgamış (Sümerce olduğu düşünülen bu arkaik adın ne anlama geldiği konusunda da çok güvendir bdgdere sahip değiliz) ünlü Uruk kentülkesinin IO 2600 yıllan civarında yaşamış hükümdarlarından biridir (bkz. harita s. 12). Gdgamış'ın bu kentülkenin ilk surlarını inşa eden hükümdar olduğu sandmaktadır; bu surlar 1932 ydında Alman arkeologlar tarafından keşfeddmiştir. Gdgamış'ın, yaşarken elde ettikleri zaferler ve gerçekleştirdikleri fetihler nedeniyle ölümlerinden sonra insanüstü varlık konumuna yükseltden bir ya da iki büyük atası olduğunu biliyoruz. Bu ataları Yunanldar "kahraman" olarak adlandırırken, "kahramanlık" kavramına yabancı olan Mezopotamyaldar ise "tanrı" olarak adlandırmışlardır. Gdgamış'ın neden insanüstü konuma yükseltildiğini tam olarak bilemiyoruz ama bu kahramanın kısa bir süre içinde destanlara konu olduğunu ve genel kural gereği bu destanların Gdgamış'a insanüstü özellikler ve özgün nitelikler atfetmiş olduklarını görebiliyoruz: Kısacası Gdgamış'ın tarihi kişiliğini destansı kişiliğinden ayıracak durumda olmadığımız açıktır.

Gdgamış'ın bu arkaik destansı imgesinden geriye, zamanm acımasızlığıyla oldukça hırpalanmış, kırılmış ve bozulmuş kil tabletler üstüne işleıımi§ 5 destan kalmıştır. Oldukça üstün ve incelikli bir dd seviyesiyle Sümer düinde en geç İÖ 3000 ydının sonlarına doğru yani neredeyse 4000. yd önce yaratdmış bu destanların elyazmalarının keşfeddişi oldukça yakın bir tarihe rastlar. Bu destanlardan ilkinde Gdgamış'ın, komşu kentülke olan Kiş'in kralını yendikten sonra ona büyük bir gönülyüceliğiyle davranışı, sahip olduğu askeri dehası ve yüce kişiliği vurgulanmaktadır. İkinci destanda Gdgamış öldükten sonra "hayaletinin" büyük ve karanlık Yeraltı krallığına, "Dönüşü Olmayan Ülkeye" yaptığı yolculuk anlatdır ve bu Karanlıklar Ülkesinde Gdgamış'a daha sonraki bütün geleneklerde süregelecek doğaüstü niteliği atfeddir. Öteki üç destanda Gdgamış'ın yaşamının özel olayları neredeyse "tarihsel" bir gerçeklikle anlatdır. Bu destanlarda Gılgamış'a "hizmetlisi" olarak sürekli eşlik eden biri vardır: Enkidu (Sümerce adın anlamı "tanrı Enki/Ea'nın yarattığı"dır).

Bu son üç destandan dkinde Enkidu ve Gılgamış "Sedir Ormanına" giderler, bu orman Doğu dağlarındadır. Ancak bu ormanın bekçiliğini Humbaba/Huwawa adında son derece vahşi ve korkunç bir canavar yapmaktadır. İki arkadaş bu canavarla dövüşerek onu yener ve öldürürler. Artık bütün zenginlikleriyle keşfedilmeyi bekleyen orman önlerinde uzanmaktadır: Bu ise çok eski zamanlardan beri düzenledikleri banşçı ya da savaşçı seferlerin bir aktarımıdır; ülkede başta kereste olmak üzere ender bulunan hammaddelerin elde edilmesi için yapmak zorunda oldukları seferlerdi bunlar. İkinci destanda Uruk'ta meydana gelen bir felaketten söz edilmektedir; nasd ve ne zaman olduğu bilinmeyen bu felaket, folklorün büyülü perdeleri arasında belirsizleşerek "Gökten Gelen Dev Boğa" biçimini almış ve öfkeden kudurmuş Tanrıça İnanna/Iştar'ın isteğiyle şehrin üzerine gönderilmiştir. İki kahraman sonunda bu canavarı da öldürmeyi başarmışlardır.

Bu destanlardan beşinci ve sonuncusunda Enkidu'nun ölümü kendine özgü bir üslupla, görkemli bir biçimde anlatdır: Enkidu'nun ölümü, Gdgamış'ın düşürdüğü değerli tdsımları almak için Enkidu'nun gönüllü olarak "Cehenneme" inişi biçiminde anlatdır. Cehenneme inen cesur yolcu burada Ölülerin eline düşer ve yeryüzüne sadece bir kereliğine o da efendisine Ölülerin uğursuz ülkelerindeki gizemli varlığını anlatmak için çıkabdir.

Bilindiği gibi Mezopotamya'da III. binydın son çeyreğinde çok önemli bir değişim meydana gelmiştir. Samüer tarafından gerek içlerine alınarak, gerek sindirilerek yutulan Sümer nüfusu büyük oranda tarih sahnesinden sdinir. Kültürel açıdan çok gelişmiş bir toplum olan Sümerlerin yerini Samderin ön kolu, daha doğru bir deyişle Akadlar alır. Antik mirasın tek temsdcileri olan Akadlar da sonraları yeni bir göç dalgasıyla akrabalarının gelişiyle daha da güçlenirler; bu yeni dalganın en ünlü kişderinden biri olan Hammurabi, IO 1750'ye doğru Babd şehri etrafında güçlü ve ihtişamlı bir krallık kurmuştur. Bu çapta bir Samdeştirme ve derleme hareketinden, geleneksel değerlerin yeniden yükseldiği yoğun bir olgunlaşma hareketi doğmuştur ve bu hareketten de görüş açdarının zenginliği, sentez ve kompozisyon incelikleriyle kayda değer pek çok edebiyat şaheseri yaratacak kültürel bir ilerleme hareketi çıkmıştır. Bu eserlerden en ünlüsü, insanların Yaraddıştan, Tufana, yani gerçek anlamda tarih sahnesine çıkışlarına kadar süren dk maceralannm, tarihöncesi dönemlerinin mitolojik döngüsüdür: Atrahasîs ya da Yüce Bilge Miti ya da Şiiri (bkz. s. 214 vd.).

Bu dönemde Gdgamış'la dgili Akad dilinde oluşturulmuş, bize ancak bölük pörçük parçaları ulaşabdmiş on iki öyküye rasdıyoruz. Bu öyküler, metin dokuları, tonlamaları ve önemli nitelikleriyle Sümer ddinde yazdmış efsanelerden çok farklıdırlar. Bu öykülerden ikisi oldukça iyi korunmuş tabletlere yazılmışlardı; her birinde 250 mısra bulunuyordu ve birbirlerini tamamlıyorlardı; bu tabletlerin öncülü ya da arddı olabdeceğini düşündüğümüz en azmdan bir tablet daha olduğunu varsaymamız için oldukça ciddi nedenlerimiz var. Böylece bu tabletlerin toplamının neredeyse 1000 mısralık bir şiir oluşturduğunu sanıyoruz. Sümer ddinde yazdan kısa soluklu ve edebiyat açısından cdız ışıklı öncüllerinden çok farklı olarak burada kalıntılarını keşfettiğimiz bu eserin son derece tutarlı, karmaşık yapılı ve uzun soluklu bir eser olduğunu görebiliyoruz. Bu kırık dökük tabletlerin her birinde en kötü durumunda olanında bde bir tek olay anlatıldığını, bu parçalann, karmaşık mekanizmalı bir çarkm dişlderi gibi, birbirlerinin ardı sıra geldiklerini ve bir döngü oluşturduklarını saptayabdiyoruz.

Aşağı yukarı IO 3600 yıllarında bdinmeyen bir yazar o döneme kadar Gdgamış'ın çevresinde oluşturulmuş bütün öykü ve destanlan uzun soluklu tek bir öyküde toplamak istemiş olmalı. Bu eser en azmdan bu yönüyle çok takdir görmüş ve beğendmiş olmalı ki mekân ve zaman açısmdan çok uzaklara ulaşabdmiştir: Bu öykünün bir parçasını Filistin'de keşfettik ve Mezopotamya'nın kuzeyiyle kuzeybatısında konuşulan Hurri dilinde yazdmış bir çevirisinden kalan kırıntıları da gün ışığına çıkardık. Hatta çok uzaklarda Anadolu'da ünlü Hititlerin bu öyküyü kendilerince kısalttıklarını ve özetlediklerini gösteren kanıtlarımız da bulunmaktadır; Hitit topraklarında bu öykünün yankdarını taşıyan, Hitit dilinde yazdmış bölük pörçük parçalar elimize geçmiştir. Ancak bu dk gerçek Gılgamış Destaru'nın tamamına sahip değiliz, elimizde sadece bölük pörçük kalıntıları bulunmaktadır. Bu nedenle bu destanda anlatılan çeşitli olaylarla, bunlarm birbirlerine eklemlenişiyle, bütün olarak uyandırdıkları izlenimle ilgdi olarak çok tutarlı düşünceler edinemiyoruz.

Buna karşın Antik Mezopotamya uygarlığının özelliklerinden biri olan geleneksel ısrarcdığı ve aynı koşullan paylaşan pek çok eseri göz önüne aldığımızda Gılgamış Destanı'nm bu ilk değişkesinin, zaman içinde az ya da çok değiştirilip zenginleştirderek, ama özü korunarak günün zihniyetine ve zevkine uydurulmuş olması ve çok daha yakın zamanlı ve çok daha fazla tanınan, en eski örnekleri İÖ 2000 ydı sonları de 1000 ydı başlanna denk gelen bir değişkede yeniden karşımıza çıkması olasdığı çok yüksektir. On ikiye yakm el yazmasından ve oldukça fazla sayıda parçadan oluşan bu yeni değişkeyle Gılgamış Destanı'nm ancak üçte ikisine ulaşabdiyoruz, ama bu kadarı bizim eser hakkında yeterince net görüşlere varmamız için yüzeysel kalsa büe, genel kapsamı içeren bütünleyici bir görüş açısına kavuşmamıza yetmektedir. Çünkü bu son değişke oldukça etkileyici ve önemlidir; daha önceki bölümde sözünü ettiğimiz en azından 6 ya da 7 yüzyd öncesine ait bölük pörçük eski değişkeden çok daha etkileyicidir: Her biri yaklaşık olarak 200 ilâ 300 dizeden oluşan 11 tabletten ibarettir. Bu 11 tablete ek olarak özet biçiminde, daha kısa ve daha özlü bir 12. tablet daha eklenmiştir. Gılgamış Destanı'nın bu elden geçirümiş ve genişletümiş son değişkesinin İÖ 2000 ydının sonundan kısa bir süre önce yazdmış olması ihtimali yüksektir: Bu değişkenin yazan olarak yine tanınmayan birinin, Sînlekkeunninî'nin adı geçmektedir. Bu son değişkeye kimi zaman Gılgamış Destanı'nm "Ninova" değişkesi demekteyiz, çünkü en önemli ük el yazmaları Asurbanipal'in (668627) Ninova'daki sarayının harabelerinde, Asurpanibal Kütüphanesinin kalmtılan arasında bulunmuştur (bkz. s. 214, dn. 1).

Bu son değişkeden ya da başka bir deyişle destanının bu "Ninova" basımından Gdgamış'ın kahramanlıklarını, başarısızlıklarını, gerçekleştirdiği büyük işleri, zaferleri ve çöküşünü çok daha iyi öğrenebüiyoruz. Çünkü daha önceki değişkenin bölük pörçük parçalanndan ancak birkaç olayın varlığını çözebilmiştik. Bu kadar büyük ve önemli, derin ve sürekli, heyecanlı ve uzun soluklu bir eseri tam olarak kavrayabilmek için bu son değişkenin okunması ve incelenmesi gereklidir sanırız.

Antik geleneğin bize tarihsel bir kişilik olan Gdgamış'la dgdi olarak özellikle aktardığı, bu kahramanın şu ya da bu biçimde sürekli olarak ensesinde ölümün nefesini hissetmiş olmasıdır: Sümer ddinde yazdan ve tarihin öncü kahramanlarından biri olarak sunulduğu efsanelerden birinde, Gdgamış, "Dönüşü Olmayan ÜIke"den sadece kısa bir süreliğine salıverden Enkidu'yu bu karanlık Gölgeler diyarınm gizlerini öğrenebdmek için endişeli bir biçimde soru yağmuruna tutarken anlatılır; başka bir destanda Gdgamış'ın öldükten sonra "hayaletinin" Ölüler Diyarına gidişinden ve Ölülerin durgun ve hüzünlü ikametgahındaki günlerinden söz eddir. Aslında Gdgamış'ın kişiliğinin en çok üzerinde durulan özelliği de budur: Yaşama bağldık ve ölümün reddi. Akad ddindeki değişkesinin yazarı, elindeki folklorik malzemeyi, özellikle de Gdgamış çevresinde oluşturulmuş Sümer destanları döngüsünü son derece titiz ve net bir biçimde sentezleyerek oluşturmuştur; bu geniş kapsamlı, sağlam yapdı, mükemmel yapılandırılmış komposizyonun merkezine bu özelliği koymuş ve bu destandan heyecanını ve gerilimini giderek artıran çok sahneli bir trajedi yaratmıştır: Çok yetenekli, çok şanslı, hem dünyadaki en güzel yaşantıya sahip olan hem de dünyanın en güzel yaşamını hak eden bir adamın ölümden kurtulma gayreti ve acıklı bir sonla ölüm fikrine yenik düşüşü. Aslında Gdgamış, günün birinde kendi hayat ipliğinin de bir yerinden kesdip atılacağını açıkyüreklilikle kabul edemeyen, ama bu kaçındmaz sondan kurtulamayan biz insanlann bir modelidir aynı zamanda.

Gdgamış Destam'nuı ilk bölümünde "Ninova" değişkesinin dk 6 tabletinde, Gılgamış bütün görkemiyle, mükemmelliğiyle ve başardarıyla ortaya koyulur: "Her şeyi görüp geçirdikten, bütün dünyayı gördükten ve her şeyi bddikten sonra", "maceralarını sonlandırmış, bitkin düşmüş ama huzuru bulmuş", "ünlü, olağanüstü, güçlü hükümdar" Gdgamış, artık "zaferlerini bir dikilitaşa kazıtmaya" hazırdır: Bu anıt, Gdgamış'ın sonu gelmez yolculuklarının ki destan aslında bu yolculukların bir güncesidir öyküsünü, onun büyük bir başarısızlıkla, kaçındmaz yazgıya boyun eğmekle sonuçlanan girişiminden ders almamız için anlatacaktır. Gılgamış refah içindeki, büyük ve zengin Uruk'un kralıdır. Bir çeşit insanüstü varlık olan Gdgamış'ın gücü ve gösterişi o boyutlara varır ki insanlarını bir türlü rahat bırakmaz. Kullarının ne kadar kibirli olduklarını iyi bden tanrılar, bu kralı sakinleştirmek için genelde kullandıkları bir yola başvururlar ve Gdgamış'ın bir tür ruh ve güç eşini yaratarak dünyaya gönderirler: Gdgamış'a kendi boyu poşunda bir rakip gönderirler, bu rakip Gdgamış'ın mutlak üstünlük ve mutlak hâkimlik duygusunu kırmak, onun taşkın gücünü ve saldırganlığını kendi üzerine çekmek için gönderilmiştir.

Enkidu böylece Sümer destanlarına girmiş olur. Ancak Enkidu de Gdgamış arasındaki karşıtlığı daha iyi vurgulayabdmek için yazar Enkidu de Gılgamış'ı birbirlerini bütünleyen karşıt bir konumda sunar: Gdgamış ne kadar görgülü, uygar, şehirli bir beyefendiyse Enkidu o kadar ilkel, vahşidir; en yakın arkadaşları yaşamını ve geleneklerini paylaştığı "yabani hayvanlar ve vahşi hayvan sürüleri olan" bir "bozkır" adamıdır. Kaba saba göçmen topluluklar üe nüfuzuyla bu topluluğu ezen, sindiren, yüksek kültürlü şehirliler arasındaki klasik karşıtlıktır aslında Gdgamış üe Enkidu'nun ortaya koydukları. Böyle bir karşıtlık kurularak ne anlatılmak istenmiştir?

Bu olayı haber alan Gılgamış, Enkidu'yu evcilleştirmek ve kendi yanına yani insanların tarafına çekmek için, özgür aşk işini yapan bir kadın gönderir. Bu bağlamda kadının adının anlamı kayda değerdir: "Orospu" (Akadcası Shamhat). Aslında o dönemlerde "özgür aşk" işini yapan kadınlar çok yaygındır ve yüksek uygarlık koşullarından biri olarak görülürler. Bu orospu Enkidu'yu baştan çıkarır ve Enkidu bu kadınla "altı gün yedi gece" aşk yapar. Bunun üzerine hayvanlar Enkidu'nun artık onlardan biri olmadığını görerek onu toplumlarından atarlar; Enkidu ise ona yaşamı öğreten kadma daha da bağlanır ve ondan "bir insan olmasını" öğrenir: Gerçek bir insan, uygar ve şehirli bir insan. Daha sonra kadın Enkidu'yu şehre, Uruk'a getirir. Kısacası sıradan bir dişiyle değü gerçek bir kadınla "aşk yapan" bu vahşi uygarlaşır, ilk doğasından, hayvan doğasından tamamen kopar.

Bu arada Uruk'ta, Gdgamış, rakibinin gelişini haber veren rüyalar görmektedir. Bu yeni rakip onun kadar güçlüdür ve onunla dost olmadan önce kıyasıya dövüşecektir. Gerçekten de böyle olur: Bu iki insanüstü varlığın birbiriyle karşdaşması çok çetin geçer. Ancak sonrasında "kucaklaşırlar ve dost olurlar". İşte son derece önemli bir yendik daha: Sümer destanlarında yalnızca Gdgamış'ın "kölesi" olarak sunulan Enkidu onun en yakın "dostu", alter egosu oluverir. Daha sonra göreceğimiz gibi yazarın bu dönüşümden çıkaracağı sonuçlar da oldukça çarpıcıdır.

Ancak bu kısımda Ninova değişkesinin eksik bölümleri başlar parçalanmış, kırılmış tabletlerde bazı bölümlerin eksik kaldığını, silindiğini ve kimi bölümlerin anlaşdmaz, hatta okunamaz durumda olduğunu görüyoruz. Şans eseri eski değişkenin ard arda gelen iki tableti Ninova değişkesindeki bu eksik bölümleri oldukça tatminkâr bir biçimde tamamlamaktadır. Bu bölümde Gdgamış'ın, eski muhteşem maceralarını, atddığı sonsuz tehlikeleri ve zaferlerini özlediği anlatdır en azmdan adının ölümsüz olmasmı sağlamanın yollarıdır bunlar: "Eğer günün birinde ölürsem, en azından bir adım olacak/...Sonsuz bir ün". Yazar, bu biçimde eserinin ana temasını bir de kahramanınm ağzından vurgulamak istemiş olmalıdır. Bu noktada da sanki genç, atdgan ve cesur kahramanının henüz yaşama yeterince tutunamadığını, yaşamını tehlikeye atmaktan çekinmediğini ve her ne pahasma olursa olsun ölümden kaçmak isteyecek kadar ölümle ilgili kafasında henüz net bir düşünce olmadığmı göstermek istemiştir. Çok daha sonraları, başka bir ülkede, aydınlık saçan Pindaros şöyle diyecektir: "Eğer günün birinde er ya da genç öleceksek / O halde neden gölgede kalalım, neden yararsız ve zafersiz yaşlılık günlerinin yükünü çekelim?"

Kahramanını bu zafer, tehlike ve ün dolu rüyalarından biriyle karşı karşıya bırakmak için Destan'm yazan, Sümer destanındaki "Sedir Ormanı" bölümünü kendince yeniden gözden geçirip, dönemine uyarlayarak destanına ekler. Bu arada destanında kurduğu sahnenin coğrafyası artık değişmiştir: Doğu'da Antikçağ döneminde kullandan rezervler bu dönemde tükenmiş olmalıdır, bu nedenle artık kuzeybatıya yönelinmiştir, bu durumda efsanedeki "Dağ" ve "Sedir Ormanı" arnk Lübnan ve Amanus Dağlan'ndadır (bkz. harita). Korkunç canavar bekçi Huwawa (zamanla fonetiği değişmiş ve Humbaba'ya dönüşmüştür) yazar tarafından buraya aktardır ve korkunç bir engel olmaktan çok bertaraf eddmesi gereken bir düşman kimliğine sokulur. Kahramanların dev adımlarla aşmalan gereken, her seferinde olacakların önceden sezilmesini sağlayan bir uyancırüya görmelerinden, bunun ardından tehlikelerle karşdaşmalarından ve sonunda ulaştıklan mudu sonlardan oluşan 6 farklı smamadan ibaret olan bu uzun yolculukların bütün öyküsü ne yazık ki elyazmalannda çok iyi korunabilmiş değddir. Ancak bu yolculukla dgdi sağlam tahminlerde bulunabdiyoruz; öykünün sonunda Gılgamış ve Enkidu Ormanın korkunç bekçisinin üstesinden geldikten sonra onu öldürmeye karar verirler kuşkusuz bu Enkidu'nun önerisidir— hemen hemen bütün ağaçlan keserler ve kütükleri gemilerine yüklerler. Fırat'a inip oradan Uruk'a varırlar ve burada da şölenlerle karşdanırlar.

İşte bu bölüme yazarımız Gökten Gelen Boğa efsanesini diştiriverir. Çünkü "özgür aşkın" tanrıçası İştar, zafer sarhoşluğuyla büyük bir ihtişam içinde gururla yürüyen Gdgamış'ı görünce ona âşık olur ve aşkını hemen ona dan eder. Ancak tanrıçanın hafifmeşrep olduğunu ve âşıklarından çok çabuk sıkılıp onları başından attığmı çok iyi bilen Gılgamış, tanrıçaya aşağılayıcı bir bakış atar ve onun hakkında düşündüğü her şeyi yüzüne haykırır; tannçanın kalplerini kırdığı zavallı âşıklannın düştükleri durumlan bir bir anlatır. Bunun üzerine öfkeden gözü dönen tannça, "babası" Anu'dan ona hakaret eden bu adamın şehrinin üzerine dev Boğayı salmasını ister; Boğa bütün şehri kıyımdan geçirir. Ancak iki kahraman Göksel Boğayı da yenip öldürürler. Enkidu, intikamını alamadığını çaresizlikle izleyen İştar'm üstüne hayvanın bir pençesini fırlatır, hatta tannçayı hayvanın bağırsaklanyla sarıp sarmalamakla tehdit eder. Gılgamış tam bir zafer kazanmıştır: Zaferi hissetmiş, elde etmiş ve kendisini "Erkekler arasında en görkemli olan.../Yiğitler arasında en güçlü olan" dan ettirmiş ve sarayında büyük bir ziyafet vermiştir.

Destarı'm yazarı, kaçındmaz insanlık yazgımızda, sonunda ulaştığımız bütün büyük başanlann aslında sonun başlangıcı ve habercisi olduğunu ustalıklı bir biçimde hissettirir. Kahramanlarımızın gerçekleştirdikleri, tanrdarın pek de iyi gözle bakmadıkları maksadı aşan bütün aşırdıkları şanlı yolculuklarına çıkışlarından başlayarak bütün destana son derece incelikli bir biçimde yedirerek bizi bu sona hazırlar. Bu taşkınlıklar Huwawa/ Humbaba'nm aslında pek de gereksiz biçimde öldürülüşü, İştar'a karşı aşırıya kaçan hakaretler, neredeyse bütün büyük başanlarımızı gölgeleyen bütün aşırılıklarımız ve baş döndürücü zafer sarhoşluğudur. VI. tabletin başlarında kahramanların şanslan ters döner: Enkidu rüyasında tannlann onu ölüme mahkûm ettiklerini görür. Bu rüyadan sonra da gerçekten hastalanır ve çöküş başlar. Ona çok yüce ve iyi bir hayat vaat eden ama sonuçta onu mutsuzluk yoluna iten orospuya hakaret eder ve onu lanetler; sonunda da çaresizlikten kıvranan arkadaşının kolları arasında ölür. Gdgamış arkadaşının öldüğüne inanamaz ve "burnundan kurtlar düşünceye kadar" arkadaşının ölü bedenine sarılıp ağlar. Sonra ölümün ondan kopanp aldığı ruh eşine son derece acıklı bir ağıt yakar. Her ne kadar çok kötü durumda bulunan tabletten dolayı bu bölümü tamamıyla çözmemiz ve öyküyü bütünüyle izlememiz mümkün olmasa da yazarımızın destanın başında Enkidu'nun konumunda yaptığı değişikliğin nedenini birden ve bütün açıklığıyla kavrıyoruz: Ölümüyle Gılgamış'ı altüst etmesi, hayatmı kökünden değiştirmesi için bu kişinin, sıradan bir köle, alt konumda biri, bir yabancı değd Gdgamış'ın en yakını, onun ruhuna ve kalbine en yakın olan kişi olması gereklidir. Çünkü Enkidu'nun ölümüyle, Gılgamış ömründe ilk kez ölümü bütün gerçekliğiyle görür ve hisseder: Dostunun ölümü Gılgamış'a kendi sonunun acımasız ve korkunç yansımasını getirmiş, ruh eşinin ölümü ona kendi ölümünü nedeni bdinmeyen bir iç sıkıntısı, bir ön belirti gibi hissettirmiştir: "Ben de bir gün Enkidu gibi ölmeyecek miyim?/ Kalbim acıyla burkuluyor...".

Ancak bir süre düşündükten sonra Gılgamış bu korkunç yazgıya karşı mücadele etmeye karar verir bu onun kişiliğidir. Dünyanın öteki ucunda, tanrdarın dünyasının hemen kıyısında ona benzeyen, ancak ölümsüzlüğe sahip bir adamm yaşadığını bilmektedir: Bu, Tufandan sağ kurtulan tek insan, büyük kahraman, adı "Yaşamımı buldum" anlamma gelen Utnapiştim'dir. Gdgamış bu adamı ziyaret etmeye ve ondan sırrını öğrenmeye karar verir. Sonunda Gdgamış bir yolculuğa daha çıkar, dünyanm sonuna yaptığı çok zor bir o kadar da büyüleyici bir yolculuk olacaktır bu. Ancak bu yolcuğun öyküsünün büyük bir bölümü ne yazık ki yok olmuş ya da okunamaz duruma gelmiştir.

Son aşama olarak tehlikelerle dolu denizi geçmeden önce yazarımızın dramatik örgüye attığı yeni bir ilmekle gizemli nympha Siduri'den bir uyarı alır: "Gılgamış nereye koşuyorsun?/ Sen aradığın [sonsuz] yaşamı bulamayacaksın!/Tanrılar insanları yarattığı zaman, onlar insanlara ölümü verip yaşamı kendi ellerinde tuttular!/ Ey Gılgamış! [Henüz vakit varken,] karnın dolu olsun,/ Gece gündüz kendini eğlendir!...Her gün bir şenlik yap!/ Gece gündüz hora tepip oyna!/ Üstün temiz olsun,/ Başın yıkansın, Suyla yıkanmış ol!/Elindeki küçüğe [sevgiyle] bak/Karın kucağında gün görsün!/ [İnsanların yapacaklan sadece budur!]/"²⁷. Ancak Gdgamış umuda kapdmıştır ve nympha'nın uyanlannı dikkate almak istemez. Binbir tehlikeler denizini aşar ve sonunda "Uzaklardaki Utnapiştim "e ulaşır. Hiç vakit kaybetmeden ona sorar "Utnapiştim, sana bakıyorum, biçimin başka değü; benim gibisin. Evet benden ayrı değilsin, benim gibisin!/ Nasd oluyor da böyle sırt üstü yatıyorsun? Anlat! Tanrdarın toplantısında yaşamı aramaya nasd karar verdin?"²⁸ (Tamamen bana benziyorsun./ Ama tanrılar sana sonsuz yaşamı verdüer!/ Bunu elde etmek için ne yaptın?).

Cevap olarak muhatabı, Gdgamış'a uzun uzun Tufan öyküsünü anlatır. Gılgamış Destanı'nm yazarı bir kez daha elindeki zengin folklor malzemesini kullanır ve bu efsaneyi destana uygulayarak ünlü Yüce Bilge Şiiri'nden alıntılar. Bu efsaneden anlaşıldığı kadarıyla üstün zekâlı Tanrı Enki/Ea, tanrılara tam bir esriklik içinde yaşamalan için hizmet etmeleri amacıyla insanları yaratmıştır; Utnapiştim, insanların "tepinmeleri yüzünden uyuyamayan" tanrdarın ve dünyanın efendisi Enld'in hiç düşünmeden, aptalca bir biçimde insanların başına musallat ettiği kıyametten sonra yaşamı devam ettirmesi için bu tann tarafından seçilmiştir. Ve tanrdar onlar için avantajlı bu görevi üstlendiği için Utnapiştim'i kendi alanlarının sınırına, zavallı ölümlü insanların en uzağına götürürler ve ona olağanüstü bir durumla bir kereliğine sonsuz yaşamı verirler. Aynı avantajm bir kere daha tekrarlanması söz konusu olamayacağından Gdgamış bütün umutlarmı bir anda yitirir.

Daha sonra Utnapiştim Gdgamış'a sonsuza kadar var olmak için yaratdmadığını göstermek için onu bir sınamadan geçirir ve ölümü andıran "uykuya" dalmadan "altı gün ve yedi gece" gözlerini açık tutmasını ister. Gılgamış iddiaya girer ancak kısa bir süre sonra hiç olmadığı kadar derin bir uykuya dalar. Dolayısıyla sonsuza kadar yaşamanın onun harcı olmadığını kabul etmesi gerekir. Gılgamış bu sınamanın sonucunda büyük bir sıkıntıya ve umutsuzluğa düşer: " Peki şimdi, ne yapayım? Nereye gideyim?/ Azraü yakalayacak nasüsa beni!/ bütün organlarımı kötü ruhlar kapladı! Yatak odasmda ölüm bekliyor; neye baksam, o ölümdür.. ."²⁹ (Peki şimdi ne yapacağım?/Nereye gideceğim?/Alıcı bir gün beni de tuzağa düşürecek demek!/ Ölüm şimdiden yanı başımda!/ Nereye kaçarsam kaçayım, beni bekliyor...!")

Ancak Utnapiştim'in karısı, Gılgamış'ı buralara kadar gelmek için büyük bir cesarede mücadele ettikten, onca maceradan, tehlikeden ve acıdan sonra bu kadar mutsuz ve darmadağın olmuş bir halde görünce ona acır ve kocasından hiç değdse Gılgamış'ı elleri tamamen boş göndermemesini ister. Bunun üzerine Utnapiştim Gdgamış'a her ne kadar ona sonsuz yaşamı bahşedemeyecek olsa da en azından yaşhlığında tekrar gençliği bulmasmı sağlayacak dolayısıyla da kaçındmaz sonu mümkün olduğunca geciktirecek gizemli bir bitkiden ve bu bitkinin nerede olduğundan söz eder. Korkunç dikenlerle korunan bu bitkiyi denizin dibinde saklı bir köşede bulacaktır. Gılgamış büyük zorluklar çekerek bitkinin bulunduğu denize ulaşır, dalar ve Gençlik Otunu alır. Artık kaybettiği onca zaman, çektiği onca acı kısmen de olsa boşuna değddir...

Ne yazık! Dönüş yolunda bitkin düşmüş bacaklarını ve kollarını dinlendirmek için, suya girip yüzmek ister ve bir an için Büyülü Otu kıyıya bırakır ve bir ydan gelip otu Gdgamış'tan çalar! Böylece son umudu da kaybolur ve hırslarının büyüklüğüyle karşdaştırdamayacak ancak sonu gelmez tüketici yolculuklarından ona kalan tek yararlı şey de uçar gider: "Kollarım kimin için yoruldu?/ Kimin için yüreğimden kanlar boşaldı?/ Kendim için iyi hiçbir şey kazanamadım/ Yalnızca Yılan için iyilik yapmış oldum!" Gerçekten de ydanın deri değiştirdiği her seferinde yeniden yaşam bulduğuna, canlandığına inanılırdı.

Gdgamış pes etmiş, macera bitmiştir; yazar demek istediklerini demiştir. Yazar "bitmiş, tükenmiş ama sakinleşmiş" kahramanını bir tek söz ettirmeden ülkesine gönderir. "Her şeyi görmüş,/ bütün dünyayı görmüş, her şeyi bdmiş" bu büyük adamla dgdi söylenebdecek tek şey deneyimlerinden edindiği bu korkunç ve anlamlı derstir, kendinden sonrakdere bırakacağı budur. Yazar bu bölümde bizi öykünün en başına götürür ve bize, en başta tanıttığı adamm, bütün maceralan anlatmadan önce tanıtnğı adamm, işte bu sonraki adam olduğunu; herkes gibi yolun sonuna gelmiş, kaçınılmaz yazgısına boyun eğmiş, onca çabadan, onca eylemden sonra yaşamını uzatamamış, ölümden kurtulamamış olan sonunda en iyisinin hiç düşünmeden yaşamak, çok önceden gururla elde ettiği ününün ve zaferlerinin sonsuzluğa ulaşmış olmasıyla yetinmek olduğuna inanan ve bilge Siduri'nin ona öğüdediği gibi hayattan kopacağı o kaçındmaz anı düşünmeden varlığın bütün zevkini çıkararak yaşamayı seçen adam olduğunu hissettirir.

Sonunda yitip giden büyük bir yandsamanın, sonsuza kadar kaybolan bir umudun, boşa harcanan onca çabanın uzun bir öyküsünü sunan bu destana yapdacak en ufak bir eklemenin ne gibi bir anlamı olabüir? El yazmalarına Asurbanipal döneminden, keşfedildiği Kütüphanede yerini almadan önce neden bir on ikinci tabletin daha eklendiğini büemiyoruz. Bu son tablet de ölüm teması etrafında döner: Gdgamış'ın Sümer destan döngülerinden birinin Akad diline yapılmış bir çevirisidir eklemeler, çıkarmalar, yorumlar olmadan tam bir çevirisidir. Bu destanda Enkidu'nun Cehenneme gidişi ve orada kalışı anlatılır. Aslında bu öykünün Gılgamış Destanı'nm bir parçası olmadığı çok açık olarak üeri sürülebilir; bu dosyaya eklenmiş bir uzantı, ek bir parçadır; hatta destanm geri kalanıyla tamamen çelişmektedir: Çünkü biz VII. tablette Enkidu'nun önce hastalandığını sonra da öldüğünü görüyoruz. Ancak şimdi 12. tablette Enkidu yine karşımızdadır, sapasağlamdır ve büyük bir cesaret gösterip "Dönüşü Olmayan Ülkeye" gitmek üzeredir, sonuçta bu cesaretinin bedeli ağır olacak ve bu uğursuz yerin bütün sakinleri gibi ölümü tadarak bu ülkede sonsuza kadar kalmaya zorlanacaktır. Yazarm büyük bir ustalıkla kurduğu ve geliştirdiği Gılgamış Destaru'nın kurgusu ve dramatik örgüsü içinde bu son öykünün yeri yoktur: Sanırız bu son öykü, tamamen farklı bir folklorun korunmak istenen bir yankısından ibarettir.

Sözcükleri özgün anlamlarıyla alırsak Gılgamış Destanı'nm açıklayıcı bir anlatı, bir mit olduğunu söyleyemeyiz. Her ne kadar bu destan kimi zamanlarda bir mit olarak nitelendirilip sınıflandırılmış olsa da; oldukça uzun ve karmaşık söylemine arada sırada sadakatsiz Iştar'ın aşkları ya da Tufan Destanı gibi belli bir edebiyat geleneğinin gerçek mitleri sokuşturulmuş olsa da bir mit olarak kabul edilemez. Kahramanı, doğayı ve kendinden sonraki kuşakların yazgısını sergileyen, mitolojinin o büdik ilkörnekIerinden değddir. Zamanının en üstün, en yüce insanıdır ama insanlığın arketipi, ata kişisi değildir; yazar Gdgamış'ın yolculuklarını anlatırken hiçbir zaman neden hepimizin, yani bütün insanlığın ölüme mahkûm olduğunu açıklamak gibi bir amaç gütmemiştir. Eserin Antikçağ'daki okurları bu nedeni zaten çok iyi bilmektedir ve bilge Siduri daha önce sözü edilen tiradıyla bu gerçeği zaten bütün açıklığıyla ortaya koymuştur.

İnsanlığı yaratan tanrılar

Pek çok mit, bunların en ünlüsü Yüce Bilge Şiiri 'dir, "Tanrdar (m) insanlan yarattığı zaman, (neden) insanlara ölümü verip yaşamı kendi ellerinde tuttuklar (mı)" anlatmaya çalışmıştır. İnsanlar, arkaik dönemde, tanrıların varlıklarını sürdürmeleri için çalışmalarının şart olduğunu anlamaları, ancak kendderini yormayı kesinlikle reddedip açlık ve yoksunluk içinde kalmalanyla "icat eddmiş", yani yaratdmışlardır. bütün tanrdar içinde en bilgilisi ve en kurnazı olan Enki/Ea, bu "buluşun" sahibidir, insana nihai biçimini veren de odur: İlk insanlar, dk tanrısal çalışanlar olacak kadar akd ve enerjiyle donatdarak ince bir ölçüyle icat edilmişlerdir ve böylece kendderine verilen görevleri en iyi şekilde yerine getirmeleri için gerekli niteliklere sahip olmaları sağlanmıştır. Ancak Enki/Ea ilk insanları tanrdardan tamamen farklı bir oluşum içine sokmuştur çünkü insanların sonraki kuşaklarının, tanrdarla aynı doğaya sahip olduklarını ileri sürerek, ortak kimlik ve yazgı taleplerinde bulunmalarını engellemek istemiştir: Çalışmama hakkı gibi. Enki/Ea insanların hammaddesini kurban edden bir tanrının kanıyla harmanlar; ancak kullandığı hammadde topraktır, ülke toprağıdır, öyle ki topraktan gelen sonunda toprak olacaktır. Böylece insanın doğasına ölümü işler ve insan yazgısını tanrıların yazgısından kesin bir biçimde ayırır. İşte Gılgamış Destam'nm hiçbir yerinde açık açık söylenmeyen ama bize satır aralarında hissettirilen mitolojik açıklama budur.

Dolayısıyla Gılgamış Destanı bir mit değddir, ciddi ve üstün bir üslupla yazılmış bir kahramanlık destanı, uzun ve görkemli bir efsanedir. Bize bir çıkarsama değil bir model sunar: Elbette hayranlık duyulacak, ama aynı zamanda izlenecek bir model. İnsanlarm en şanlısı ve en ünlüsü aracdığıyla, hayranlıkla izlediğimiz muhteşem maceralarıyla kendi kişisel yazgısını sonuna kadar götürmeye en fazla layık olan ve bunu yapabilecek tek kişi olan kahramanı aracdığıyla bize kimsenin ölümden kaçamayacağını hatırlatır —insanların hayranlık bürümüş belleklerinde ünün de aslında geçici bir teselli olduğunu, kimsenin Gdgamış'tan daha fazla kuralları yıkamayacağını, bizden çok daha güçlüler tarafından koyulan engelleri kimsenin ondan daha iyi aşamayacağını buna karşm kimsenin bizim dışımızda gelişen, doğumumuzla kendi irademiz dışında dahd edildiğimiz bu düzeni kıramayacağmı, bu düzenin dışına ancak en inatçılarımızın bile ölümle çıkacağımızı ve yalnızca "yaşamayı düşünmek" gerektiğini hatırlatır.

Neredeyse tamamen unutulan bir geçmişe ait, çok az şeyin büindiği; ancak bdgi ve düşünce akışının daha az olduğu, daha kolay keşfedilebden, nispeten yoksun bir dünyanın sunduğu zihniyetten çok daha derin ve ince bir düşünce sistemine sahip bu eski Samiler sınırlarımızı bu kadar kesin bir biçimde çizerek çok büyük bügeler olduklarını da göstermiyorlar mı? İO 2000'li 3000'li yıllardan bugüne uzanan antik kitaplarmda anlatdanları daha dikkatli okumamızın, onları biraz daha fazla dinlememizin, dediklerine daha fazla kulak kabartmamızın yararı olmaz mı? Teknik alanda yaşadığımız başdöndürücü gelişmelerle burunlarımızın havaya kalktığı ve artık gücümüzün doruğuna ulaştığımıza, sonunda evrenin ve kendi yaşamımızın hâkimi olabdeceğimize inandığımız bugünlerde onların, yankıları çok uzak çağlardan ve mekânlardan bize ulaşan seslerine kulak vermemizin tam sırası değil midir?

Okuma Önerileri

Gılgamış Deslanı'mn (farklı değişkeleri ve parçalanyla) tam metinlerinin çevirisi, sunum ve notlarla birlikte şu yapıtta yayımlanmıştır: L'Epopie de Gûgamesh. Le grand homme qui ne voulait pas mourir, Paris, Gallimard, 1992.

Günahın Doğuşu Jean Bottero

Bugün aramızdan ayrılan ünlü Helenbdimci aziz dostumla Antibes kıyısında yaptığımız bir sonbahar gezintisini hatırlıyorum. "Binbir sesli deniz" boyunca sohbet ettik, iç dünyalarımızı birbirimize açtık: O bana Yunanldan övdü ben ona Samilerimden hoşnutlukla söz ettim. Ancak dostum Samilerin adını duyar duymaz kaşlarını tehditkâr bir havayla çattı: "Ah şu Samiler yok mu, dedi, onlar olmasaydı biz günah nedir bilmeyecektik, hayatımız zehir olmayacaktı!" Hakkı vardı: Yalnızca toplumsal düzene ve dinsel ritüellere karşı gelmek ve antlaşmalara uymamak gibi suçları bden Yunanlı ve Romalı atalarımızın yüzyıllardır varlığından habersiz yaşadıkları günah, günahlarımız aslında bir Sami icadıdır. Neden böyle söylüyoruz, işte nedenleri!

Samder en az 5 binyıldır varlığını sürdüren, tarihinde son derece görkemli dönemler yaşamış, çoğunluğu hâlâ yaşayan birbiriyle akraba dilleri konuşan bir insan topluluğudur. Samiler İbranice, Aramca, Arapça, Etiyopyaca gibi bugün hâlâ yaşayan dillerin yanı sıra artık zamanm uçurumlarında yitip gitmiş başka eski dilleri de özellikle eski Mezopotamya'da çok konuşulan Akadca— konuşurlardı. Roman dilleri gibi (Fransızca, Provans ddi, italyanca, İspanyolca, Portekizce ve Romence) bu diller de her ne kadar aynı kökenden gelseler de aslında birbirlerinden oldukça farklıyddar ve Samiler birbirlerini anlamıyorlardı. Ancak dilbilimcilerin gözünde bu ddlerdeki ortak noktalar, bunların aslmda zaman içinde pek çok dönüşüm geçirmiş tek bir "ana dilden" kaynaklandıklarını tartışdmaz bir biçimde kanıtlamaktadır. Bu dili konuşan gruplar zaman içinde farklı coğrafyalara dağddıkça, kuşaklar geçtikçe, gerek sessel düzeyde gerek kullanım düzeyinde farklılaşıp çeşitlenen bu ana ddin bağrından zamanla farklı ddler doğmuştur. Dilbdimciler, günümüzde bu değişimleri toparlayıp, sınıflandırarak ve değişim kurallarını belirleyerek bir düin hangi ana düden kaynaklandığını bulabüiyorlar. Örneğin Roman düleri için bu köken dü kesin bir biçimde belirlenmiştir: Latince. Ancak çok eski zamanlara, hatta Mezopotamya'da yazının bulunmasıyla İÖ 3000'li yıllarda son bulan tarihöncesi çağlara dayanan bu Sami dilleri için bu kökeni kesin bir biçimde doğrulayan kanıtlardan yoksunuz: Böyle bir dilin var olduğu Latince kadar kesin olmamakla birlikte, daha iyi bir tanımlama yapma olanağımız olmadığı için bu dile şimdilik "Ön Sami dili" diyebiliyoruz.

Toplum içinde iletişimi sağlayan esas araç olan dil sadece o dili konuşan bir insan topluluğunun var olduğunu göstermez; dd aynı zamanda, bu insan topluluğunu canlandif an, bu topluluk içinde kuşaktan kuşağa aktanlan özgün kültürün ürünü ve aktarıcısıdır; bu kültür gibi dil de zamanla ana topluluktan ayrdan topluluklar tarafından az ya da çok değiştirilerek muhafaza eddmiş temel toplumsal özelliklerden, alışkanlıklardan oluşmaktadır. Bu dilin varlığından yola çıkarak, tarihöncesinde İÖ 4000'li yıllar civannda, Arabistan yarımadasında yaşamış, özgün bir dile ve kültüre sahip bir "Ön sami" topluluğu olduğundan söz edebdiyoruz. Bu arkaik Ön samiler zamanla parçalanmış, farklı mekânlarda ama aşağı yukarı aynı zaman dilimlerinde gelişimlerine devam etmiş çeşitli gruplara bölünmüşlerdir.

Oldukça zengin ve anlaşdır kaynaklar aracılığıyla bu gruplar arasında en fazla tanıdığımız en eski Sami topluluğu, Mezopotamya'nın eski sakinleridir ve kısa süre içinde buradaki Sümerleri kendi içlerine alıp "sindirmişlerdir". İÖ 3000 yıllarımın dk dönemlerinden tarih çağlarmın başlangıcından kısa bir süre öncesine uzanan zengin ve geniş kapsamlı edebiyatları aracdığıyla bu topluluk hakkında oldukça fazla bilgiye sahibiz. Karşımıza çok sonra Füistin'de başka bir Sami topluluğu olan İsraüoğullan çıkar; Kutsal Kitap sayesinde bu İsradoğullarmın İÖ 13. yüzyddan başlayarak bin yıllık tarihleri ve düşence yapıları hakkında oldukça iyi bilgilenmiş durumdayız. Günah'la dgdi olarak sözünü edeceğimiz topluluklar işte bu topluklular ve başka birkaç topluluk daha olacaktır.

Tıpkı dilsel öğeler gibi, arkaik Sami "zihniyetinin" özgün ve ayıncı özellikleri olması gereken temel kültür öğeleri arasında derin bir dinsellik göze çarpar; bu öge hem Mezopotamya'da hem de daha sonra Israd'de farklı biçimlerde korunmuş ve geliştirilmiştir. Bu değerlerden yola çıktığımızda oldukça derin bir dinsellikle karşı karşıya olduğumuzu görmekteyiz. Bu zihniyet günümüze kadar ulaşmıştır, çünkü, Budizmi saymazsak, üç büyük evrensel din Yahuddik, Hıristiyanlık, İslamiyet Sami kökenli dinlerdir.

Bu kadar güçlü bir dinsel zihniyet oluşturan Samiler, insanı etkileyen bütün olayların ve ona sorun çıkaran her şeyin sorumluluğunu belirli doğaüstü varlıklara atfetmişlerdir: Tanrdar. Bu tanrdar insanları ve evreni yaratmakla kalmamış, bunların efendderi olmuş ve bütün evrimi yönlendirmişlerdir. Bu nedenle bu tanrdar insan yaşamına hükmeden olumlu ya da olumsuz sayısız yükümlülüğün yaratıcdarı ve garantörleri olmuşlardır: Her şey tanrıların iradesine bağlıdır ve her kim bu kurallardan birine karşı gelirse, tanrdara karşı gelmiş, kurallarını hiçe saymış ya da yadsımış, onların otoritelerine karşı ayaklanmış demektir —pek çok ince ayrıntı tanrdara karşı gelme eylemini yani günahı tanımlamaktadır ve Sami dillerinde pek çok eşanlamlısı olan bu eylem doğaüstü dünyayla her an girilebilecek çatışmayı ifade etmektedir; çünkü yaşamın hiçbir anı hiçbir boyutu tanrdarın hükümranlığının dışına çıkamaz.

Mezopotamya'da tanıdığımız en eski ve en sürekli topluluk olan özerk Sami topluluğunda bu tür bir "öğreti" varlığını nasd sürdürmüş ve günlük yaşama nasd uyarlanmıştır?

Günahlar listesi

Tarihin en karanlık çağlarından beri mutlak hükümdarlıkların var olduğu bu ülkede, evrenin ve sakinlerinin efendisinin, Yukarıdakinin dünyası, dünya üzerindeki hükümranlıklar model alınarak tasarlanmış ve düzenlenmiştir. Ancak sivd iktidar yalnızca toplumsal yaşamı düzenleyen yükümlülükler ve zorunluluklar üzerinde söz sahibiyken tarınlann hükümranlığı çok daha geniş kapsamlı olup her insanın yaşamını bütünüyle kapsamakta ve bunlarm günaha girme olasdıklarını artırmaktadır. Bu olasdıklann çeşitliliği ve bolluğu korkusunda bir fikir sahibi olmamız için kötülük kovmakla dgdi çok önemli tyir din kitabmda (Shurpu, bkz. s. 180) yer alan "kusurlar katalogu" diyebileceğimiz bölüme göz atmakta fayda vardır.

Bu bölümde öncelikle dinsel ritüellerdeki kuralların ihlal eddmesiyle dgili kusurlar sıralanmaktadır: "Bir tanrıya gerek sözle gerek hareketle saygısızlıkta bulunmak; bir tanrıya söz verden bir adaktan vazgeçmek; dua ederken saygısız bir şekilde davranmak ya da elleri yıkamayı unutmak; adak adarken adağın adandığı tanrının adını söylemeyi unutmak; bir tapınaktaki düzeni bozmak; bir tanrıya adanmış bir kadınla cinsel ilişkide bulunmak", vb.

Ancak bu listede aynı zamanda sivil iktidarın yetki alanına da giren kamu düzeniyle ilgili ihlaller de yer almaktadır. Bu ihlallerin ciddiyeti, toplumsal yaşamda büyük boyutta bir düzensizliğe ya da önemli bir kuralsızlığa yol açtıkları ölçüde artmaktadır: "Sahte para ya da sahte ölçü kullanmak; mülkiyet sınırlarını ve engellerini izin olmadan aşmak; miras hakkında sahtecilik yapmak; hırsızlık; zina; yalancı tanıklık ya da asılsız iftirada bulunmak; cinayet ve kıyım; kuru iftira ya da yalancı şahitlik; bir kamu yetkilisine karşı gelmek; anaya babaya saygısızlık etmek", vb.

Bu suçlar dışında listede yer alan kusurlar hafif kusurlar kapsamında yer alabüecek, daha çok görgü ya da uygarca yaşama adma işlenen kusurlar, kişisel onura hakaret etmek ya da kişisel haklan çiğnemek ya da ahlaki düzene karşı gelmek gibi kusurlardır: "Yalan ve uygunsuz sözler söylemek; çok konuşmak, boşboğazlık etmek; kaba saba, dalkavuklukça konuşmalar yapmak; görgüsüzlük etmek; hiçbir şeyi olmayan birine yardım etmeyi reddetmek; birinin hapse atılması için uğraşmak; (yapabilecek güce ve izne sahipken) bir tutukluyu serbest bırakmamak; sözünü tutmamak; bir kanalı tıkamak; çalıntı et yemek", vb.

Bunlar dışında dinsel, toplumsal ya da kişisel görev ve sorumluluklarla açık bir ilgisi olmayan pekçok kusur da sıralanmıştır: Bunlar büyük bir ihtimalle artık hatırlanmayan çok eski zamanlardan kalmış az ya da çok akddışı tasavvurlardan türemiş alışkanlıklar ya da davranışlardır; bu davranışların neden kusurlu görüldüğüyle ilgili çok açık savlarımız yoktur ancak yine de bu kusurları işlemekten kaçınırız örneğin hapşıran birine iyi dileklerde bulunmamak gibi: "Bir kıyım yerinde yürümek; bir lambayı parmakla göstermek; yanında bir üçüncü kişi varsa ateş yakmak; pişmemiş bir toprak kaptan su içmek; boğazlanmış bir koyunun yarasına elle dokunmak; kaba saba sözlerle bir şeyi yapmayı reddetmek ya da bir şey istemek; bozkırda ot yolmak ya da bir bataklıktan saz koparmak ya da ayakkabının altına yapışmış bir sazı çıkarıp almak; bir tarladan başak çalmak ya da bu başağı kırmak ve suya atmak; bir akarsuya kusmak ya da işemek", vb.

Bu yasakların o dönemde geçerli olan dinsel inançlarla açıklanması mümkün olsa da (örneğin akarsuya kusmak ya da işemek kusuru kuşkusuz nehirlere ya da ırmaklara eski zamanlarda atfedilmiş doğaüstü özellikler nedeniyle ortaya çıkmıştır) bu yasakların ihlalleriyle dgdi en azından şunu söyleyebiliriz: Bunlar kesinlikle dinsel, toplumsal ya da kişisel yaşamda en ufak bir düzensizliğe neden olmamaktadır. Bu açıdan bakddığında bu günahların hepsinin affeddebilir ve özürleri kabul eddebilir hafif günahlar olduklarını söyleyebiliriz.

Oysa, bu listenin en ilginç yanı da sayılan günahların (toplam 250'den fazladır, üstelik benim sınıfladığım kategorilerden farklı kategorilerde, karmaşık bir biçimde sıralanmışlardır) hepsinin aynı doğaüstü içeriğe sahip olmalarıdır: Bunlar günah işleyen kişinin başına gelen kötü olaylara ve felaketlere bir açıklama getirme çabasındadırlar; bu insanlar kötülük kovma işlemine ancak başlarına gelen bir kötülükten kurtulmaya çabaladıklarında bulaşmışlardır.

Dolayısıyla Samder tasavvurlarında tanrılan, insan davranışlarını belirleyen bütün kuralların kaynağı ve garantörü olarak tasarlayarak belli bir mantık ortaya koymuşlardır: Bu açıdan bakddığında bütün kurallar eşit öneme sahiptirler, çünkü bunlar toplumsal yaşama yansıyan etkderinin ciddiyetine göre değil, kendi iç değerlerine ve tanrı iradesini ifade etme kapasitelerine göre önem kazanırlar. Bu kurallara karşı gelerek tanrdara da karşı gelinmiş olur, tanrdara karşı isyan edenler ya da onları yadsıy anlar, kısacası onları küçümseyenler bu tanrdar tarafından cezalandırılmalıdırlar, sivd iktidarın, ortak yaşam kurallarını ihlal edenleri cezalandırdığı gibi. Herkesin yaşamına belli bir neden yokken bir anda çöken bütün felaketler ve kötülükler de tanrdarın onlara karşı işlenen günahlan cezalandırmak amacıyla gönderdikleri cezalardır. Ancak evrenin hükümdarı bağışlayıcı ve affedici olduğu için vermiş olduğu bir cezayı tekrar gözden geçirebdir. Bu nedenle tanrdar kendderine karşı yapdan saygısızlığı affedebdirler ve böylece bu saygısızlığın neden oldyğu cezayı da bertaraf edebdirler. Bu mutlak bağışlanmaya kavuşmak için yerine getirilmesi gereken ön koşul medeni mahkemelerde olduğu gibi işlenen günahın itirafıyla bu suçtaki bütün sorumluluğu üstlenmektir. Daha önce sözü edilen listemiz ancak bu tür bir itiraf dahdinde kötülük kovma ritüeli içinde yer alır.

Yok edilmek istenen kötülük ya da belayı belirtmek için tek bir örnek yetecekken neden bu kadar uzun bir liste vardır? Çünkü ancak işlenen günahın tamamen açıkça dile getirilmesiyle günahın muhakkak bütünüyle söylenmesi gerekmektedir günahkâr işlediği günahın tam olarak hangi günah olduğunu bilebilir ve itiraf edebdir; hatta liste, unutulmuş herhangi bir günaha da gönderme yapabilmek için genel bir konu başlığıyla, ".. .ya da işlenmiş olabdecek herhangi bir günah" başlığıyla son bulmaktadır. Dolayısıyla günahkârın dle de işlemiş olduğu ve bu nedenle cezalandmldığı kusurun bdincinde olması gerekmeyebilir. Bunun kanıtı da hiçbir kişisel sorumluluğun olamayacağı bazı durumların da listede yer almasıdır. Örneğin "yakın çevrenin ya da anne ya da babanın bir zamanlar işlemiş olduğu bir kusur; bir ihlal ya da daha önce lanetlenmiş doğaüstü bir varlıkla temas etmiş bir kişiyle (rastlantı eseri) temas etmek." Bu biçimde "lekelenmiş" ya da "lanetlenmiş" kişderin, bu kusurları alınlarında yazmadığına hatta bunların bilincinde olmadıklarına göre bazı kusurları işlemiş oldukları varsayılmaktadır.

İşte en önemli sözcük budur: Varsayım, çıkarsama bu tür bir zihniyette çok önemli bir rol oynar. Aslında bu tür bir günah ve ceza tasavvurunda öncelikle işlendiği saptanan ve bir yaptırımı olacağı düşünülen kusurdan yola çıkdmaz; sonradan tanrdarın göndermiş olduğu bir ceza olarak yorumlanan kötülük ve beladan yola çıkdır. Tanrıların bu belayı göndermek için iyi bir sebepleri olduğu çıkarsaması yapılır; söz konusu kişinin işlemiş olduğu bir günah gibi. İşte bu nedenle günahkâr kusurunun çok da bilincinde olmayabilir ya da bir kusur işlediğini unutmuş olabilir: Bir kere bu kusuru işlemiş olması ya da başka bir günahkârla birlikte olması ya da tanrıların men ettiği bir nesneyle temas etmiş olması bile yeterlidir: insanlar bdmeyebilir ama tanrılar bilirler!

Bu tür sonuçlar getiren bir kusurun bilincinde olmamak dinsel edebiyatın en bdinen konularmdan biridir. Pek çok dinsel tartışma bu konu etrafında döner. Örneğin hayatı boyunca iyi ve doğru yaşadığmdan emin olan bir adamın neden son dönemlerde başına bunca belanm ve kötülüğün musallat olduğunu kendi kendine sorduğu uzun bir monolog vardır; bu monologa uyarlanmış olarak Kutsal Kitap'ta da rastlamaktayız. Dualarda ve kötülük kovma söylemlerinde şu ya da bu biçimde sık sık dile getirilen bu tür cümlelere birkaç örnek verelim: "Ey Tanrdar, Ea, Şamaş ve Marduk!/ Başıma bu tür bir bela gelmesi, böyle mutsuz olmak için,/ Ne suç işledim?"; "Ey Tanrım, bu ceza çok ağır,/ Oysa ben neden bu cezanın bana reva görüldüğünü büe bümiyorum!"; "Ne yapmış olabüirim, Ne suç işlemiş olabüirim Ey Tannm!/ Bir nehir gibi nereye aktığımı bümiyorum şimdi,/ Nereye demir atacağını bümeyen bir gemi gibiyim.../" Bu tür bir kuşku özel adlara bile yansımıştır: Mezopotamya'da eski Samilerde olduğu gibi, baba tarafından sarf edüen dua sözleri o anda yeni doğmuş bebeğe "ad" olarak verilirdi. Adlarıyla üginç örnekler oluşturanlar vardır: "Ne günah işledim ben?" ya da "Tanrıma karşı ne günah işledim?" sanki bu soruların sahibi çocuğunun doğuşu sırasında bir sıkıntının içine düşmüş gibidir.

Kısacası eski Mezopotamyalıların gözünde günah işlemek, insanlarm bütün varlığını çepeçevre kuşatan sayısız yükümlülük ve zorunluluklardan birini, bilinçli ya da bilinçsiz olarak, isteyerek ya da istemeyerek ihlal ederek Tanrdara karşı gelmek, onlara karşı çıkmak demektir. İradelerine karşı gelinenler, anlaşılması mümkün olmayan iyi niyetleriyle, elbette yeryüzündeki hükümdarların da yaptığı gibi kendilerine karşı bir kusur edümiş gibi hissetmeyebilirler ve bu aşırıya kaçmış davranışları cezasız bırakabdirler. Ancak bunları günahkârların başlarına musallat ettikleri hastalıklarla, sıkıntılarla, belalarla cezalandırabüirler de. Günahın büincine, cezası belirlendiği ve uygulamaya koyulduğu ölçüde vardabilir. O halde günahla sadece dünyanın hâkimlerine karşı gelmenin sonucunda duyulan bir sıkıntı, bir acı ya da bir pişmanlık yüzünden değÜ bu tür bir cezayı bertaraf etmek için alınması gereken önlemlerle yüzünden de ügüenüir. Bu cezayı bertaraf etmek için önceden belirlenmiş kötülük kovma ritlerine göre tanrdardan merhamet düemek ve öncelikle bu ritIeri gerektiği gibi yerine getirmek için kusurun itiraf edilmesiyle başlamak gerekir. Demek ki bu tür bir günah duygusunun, sofu Helenist dostumun dediği gibi, "varlığımızı zehirlediği" yer Mezopotamya değüdir.

Zina yapmayacaksın! Çalmayacaksın!

Zamanla İsrail'de koşullar değişecektir. Bu durumu daha iyi anlamak için Mezopotamya dininden ve aşağı yukan kendisiyle çağdaş olan ya da daha önceki dönemlere ait olan bütün öteki "ilkel" dinlerden farklı olarak İsrail'in din sistemi, öğretisi ve gelişimi Kutsal Kitap'ın bizzat kendisi tarafından desteklenmiştir. Bu din sistemi, Hıristiyanlık, İslamiyet ve Budizm gibi "tarihsel" bir din sistemidir. Bu inanış sistemi, bir topluluğun doğaüstü olana karşı geliştirdiği, köklerini kültürünün derinliklerine salmış, tarihöncesi karanlık çağlardan bde daha eskisine dayanan geleneksel bir davranış modelinin basit bir ifadesi değddir: Tamamen tarihin içinde, İÖ XIII. yüzyılda Musa adında bir insan tarafından düşünülmüş, geliştirilmiş ve yaydmış bir inanç sistemidir ve yine onun tarafından türdeşlerine dayatdmıştır. Bu tür sistemlerde inananlar, kurucularının hâlâ canlı andannı muhafaza etmekle kalmaz, aynı zamanda sürekli olarak kurucularının kavramları, iradesi olduklarını düşündükleri kavram ve olgulara başvururlar; bu kavramlar ve inanışlar sistemi sonraki gelenekle sürekli olarak zenginleştirderek ve mükemmelleştirderek yazıya geçirden "kutsal kitaplar" aracdığıyla sonraki kuşaklara aktarılır: Bu da "öğretinin" doğruluğunu, açıklığını ve birliğini sağlamakla kalmamış, inananlarm dinsel davalarma zihnen ve kalben katdmalarını ve bunların dinlerine "kişisel olarak bağlanmalarını" sağlamıştır, ki bu durum "dkel" sistemlerde söz konusu değildir.

Musa dinini iki ya da üç temel esin üzerine kurmuştu. Artık İsradoğulIan için öteki tanrdardan farklı, onlardan olmayan tek ve bir Tanrı vardı sadece: Yehova, bu Tanrı kendisini halkına Mısır'dan "kurtuluşlarından" kısa bir süre sonra göstermişti Sadece tek bir adı olan, çevresinde başka tanrdar olmayan ve gizemli bir Tanrı: Öteki bütün tanrıların aksine cismi ve sureti belli olmayan bir Tanrı. Eski Samderin gönüllü olarak yaptıkları gibi onların da bu Tann'yla şu görkemli anlaşmalardan, "İttifaklardan" birini yapmaları gerekiyordu. Böylece İsradoğullan Yehova'mn seçdmiş halkı oldular; bu Tanrı, öteki ulusların tanrılarının yaptığı gibi, onları tutacak, onları savunacak ve amaçlarına ulaşmalarını sağlayacaktı. Özellikle de uzun süredir düşünü kurdukları bir amaçlarına kavuşmalarını sağlayacaktı: Onlara ait olan bir toprak parçasına sahip olmak ve bir araya gelmek. Bunun karşılığında Yehova'dan başka hiçbir tanrıya inanmayacaklarına ve hizmet etmeyeceklerine dair söz verdder. Bu Tanrının onlara getirdiği özel tapınca harfi harfine uyacaklardı: Bu Tannya adak sunmayacaklar ya da onu gösterişli törenlerle anmayacaklardı, "On Emir" adı verden, oldukça özlü, temel bir dinsel ve ahlaki yasaya bire bir uyacaklar ve katî bir biçimde buna bağlı kalacaklardı. On Emir, bütün dinsel davranışları, yaklaşık bir düzine durum büdiren olumlu ya da olumsuz kuralla özetleyen bir yasalar toplamıydı ve Isradoğullan adı verilen bu yarı göçebe gezgin topluluğun toplumsal yaşamını bütünüyle düzenliyordu.

"Seni Mısır diyarından, esirlik evinden çıkaran Allahın Yehova benim!/ Karşımda başka ilâhların olmayacaktır./ Kendin için oyma put, yukarıda göklerde olanın, yahut aşağıda yerde olanın, yahut yerin altında sularda olanın hiç suretini yapmayacaksın/ Onlara eğdmeyeceksin; ve onlara ibadet etmeyeceksin; çünkü ben, senin Allahın RAB, benden nefret edenlerden babalar günahını çocuklar üzerinde, üçüncü nesil üzerinde, ve dördüncü nesd üzerinde arayan,/ ve beni seven ve emirlerimi tutanların binlercesine inayet eden, kıskanç bir Allahım./ Allahın RABBIN ismini boş yere ağzına almayacaksın; çünkü RAB kendi ismini boş yere ağza alanı suçsuz tutmayacaktır./ Sebt gününü takdis etmek için onu hatırında tut./ Altı gün işleyeceksin, ve bütün işini yapacaksın;/ fakat yedinci gün Allahın RABBE Sebttir; sen ve oğlun ve kızın, kölen ve cariyen ve hayvanların, ve kapılarında olan garibin, hiçbir iş yapmayacaksın;/ çünkü RAB gökleri,' yeri ve denizi ve onlarda olan bütün şeyleri altı günde yarattı, ve yedinci günde istirahat etti; bunun için RAB Sebt gününü mübarek kddı, ve onu takdis etti./Babana ve anana hürmet et, ta ki, Allahın RABBIN sana vermekte olduğu toprakta ömrün uzun olsun./ Katletmeyeceksin. / Zina etmeyeceksin./ Komşuna karşı yalan şahadet etmeyeceksin./ Komşunun evine tamah etmeyeceksin; komşunun karısına, yahut kölesine, yahut cariyesine, yahut öküzüne, yahut eşeğine, yahut komşunun hiçbir şeyine tamah etmeyeceksin. (Çıkış, Bap 20, 217)³⁰.

Her şeyin efendisi, evrenin hâkimi, tek ve bir Tanrı

Bu özlü anlaşmada, Mezopotamya'da keşfettiğimiz ancak tamamen farklı bir biçimde somutlaştırdığımız temel tasavvurlarla karşılaşıyoruz: Tanrı, insanların yaşamını düzenleyen yükümlülüklerin ve yasakların her zaman koyucusu ve sorumlusudur; bu nedenle bu yasaklan ihlal edecek her davranış Yukarıdakinin, doğaüstü iktidarın iradesine karşı yapdmış olacak ve bunun nezdinde başkaldırı, isyan, ihmal ve küçümseme tek bir sözcükle günah olarak kabul eddecektir. israil'in bütün din tarihi, zamana ve koşullara göre bu tür öncüllerin gelişim süreçlerinden ibarettir.

Önce pek çok küçük kentülkelere ayrılmış, yine kendileri gibi Sami olan ve Kenanldar adıyla tanınan topluluğun yerleşmiş olduğu Filistin'i yavaş yavaş işgal eden Isradoğulları yaşamlarını tamamen değiştireceklerdir. Yersiz yurtsuz yangöçebe bir kavim topluluğundan köylü ve şehir Iderden oluşan bir topluluğa dönüşmüşler ve komşuları Kenanlılardan her şeyi öğrenip, onlan tamamıyla taklit ettikten sonra, tamamen "yutmuş" ve onların yerine geçmişlerdir.

Oysa bu insanların da bütün öteki Samiler gibi yerleşik çiftçi yaşamlarında her gün önemli bir rol oynayan tanrıları vardı; çünkü bu tanrdar aynı zamanda iklimin, toprağın veriminin, refahın da "efendderiydiler". Yehova'mn müminleri, tanrdarmm "kıskanç" yapısına karşm, bu tanrılara karşı son derece güçlü ve sürekli bir eğilim duymuş, onlara da neredeyse kendi ulusal Yehova'lanna hizmet ettikleri kadar hizmet etmek ihtiyacı içine girmişlerdir. Üstelik Isradoğulları sonunda Tanrılarına, Kenan tanrdarmm şatafatlı ritüelleriyle ibadet etmeye başlarlar, böylelikle de Yehova'larını onun istediği gibi davranışlarıyla yüceltmek yerine bu tür yüzeysel törenlerle yüceltmekle yetinmişlerdir. Topraktan ve özel mülkiyetten bağımsız bu yeni çalışma biçimi de, bir göçebe geleneği olan, "On Emir'in" üzerinde yükseldiği, "türdeşler" arasında paylaşıma ve kardeşliğe dayanan temel yasanın uygulanmasını daha da güçleştirmiştir. Böylece Isradoğullannın yaşamlarını dört bir taraftan çeviren bu yeni anlayış eski sözlerini tutmalarını giderek zorlaştırmıştır: Tanrdarma karşı günah işlemişlerdir.

IÖ 1000 yıllarında Davud'un hükümranlığı altında kurulan görkemli, ihtişamlı ve güçlü Krallıkla taçlanan yükseliş dönemi yaklaşık bir yüzyd kadar zaferlerle devam ettikten sonra siyasal çöküş dönemine girilmiştir. Davud'un ölümünden elli yd sonra ülke ikiye bölünmüştür. Nispeten daha güçlü bir devlet kuzeyde, öteki de Kudüs çevresinde kurulmuştur. Bu iki devlet bu tarihten sonra birbirlerine rakip hatta kimi durumlarda düşman devletler olmuşlar; ancak Ye/ıova'ların çevresinde oluşturdukları güçlü "ulusal" birlik duygusunu da muhafaza etmeyi sürdürmüşlerdir.

Önce Asurluların sonra da Mezopotamya'dan gelen Babillilerin seferleri sonucunda "Üst Denize" bir yol açılmış ve küçük SuriyeFilistin krallıklarının zenginlikleri ele geçirilmiş olur ve ülke büyük bir yıkım dönemi içine girer: Kuzeydeki krallık kaybolup gittikten bir yüzyd sonra da güney krallığı ortadan kaldırılır, Israiloğullarının aydın sınıfı Babd'e sürgün edilir ve çok uzun yıllar boyunca burada kalırlar.

Hiç kuşkusuz İsrad dinini doruk noktasına taşıyan ve derinleştiren şey bu kötü olaylar olmuştur. En büyük din aydınlarından oluşan, ki bunların en ünlüleri bizim Peygamberler adını verdiğimiz öncülerdir, bu aydın sınıf, dk Ittifak'a ve tek hâkim, asil ve en yüce Yehova'larının inançlarına kayıtsız şartsız bağlılığı öne sürerek ahlaki ve dinsel çöküşle siyasal çöküşü tek bir çizgide birleştirir. Yehova'nın kendisine sadakatsizlik eden Halkını günahlarından ötürü cezalandırması gerektiği düşünüldüğünde çöküşün açıklaması doğal olarak kendiliğinden gelir. Tabii bu çıkarsamanın oldukça ciddi sonuçları olmuştur!

Bu olay Yehova'nın gücünün ve ihtişamının olağanüstü bir biçimde yüceltilmesi sonucunu getirdi: İsteklerini yerine getirmek için Mezopotamya'nm en uzak köşelerinden, dönemin en güçlü ordusunu ve halkını getirmiş ve onlan yönetmiştir; onların o ünlü tanrılarından çok daha güçlüdür. Yehova sadece Israiloğullarının tanrısı değü bütün evrenin hâkimidir, Tektir ve Her Şeye Kadirdir. İşte Yehova'mn tektanrılı mutlak inancı bu biçimde kök salmış ve yerleşmiştir.

Bu tek ve evrensel tanrıya, her şeyin üstünde olan, göklerin ve yerlerin hâkimi olan, insanlığın bütün iplerini elinde tutan bu Tanrıya, mutlak adaletin atfeddmemesi düşünülemezdi. Zaten İsrailoğullarınii' başlarına musallat olan belalar bunun en açık göstergeleriydüer. Mezopotamya'da olduğu gibi başa gelen bir belanın ceza olarak yorumlanmasından sonra bu belayı hak etmek için kesinlikle bilincinde olunmasa da ya da önceden bunun bir kusur olduğu bilinmese de hangi günahın işlendiği düşünülmez olur artık; yani günahın bdincine sonradan vardmaz: Yehova için, günahkâr suçunu işler işlemez bdir ki cezalandınlacaktır, bu kaçınılmaz bir bekleyiştir, çünkü Yehova kendisine yapdan en ufak bir itaatsizliği görmezden gelemeyecek kadar mudak adaletin uygulayıcısıdır. Zaten Peygamberler de, İsrailoğullarınm İttifak'ın tek doğru yoluna dönme konusunda gösterdikleri yetersizlikler nedeniyle bunların başlarına yeni felaketlerin geleceğini meydana gelen olaylar da onları haklı çıkarır ve çıkarsamalarının doğru olduklarmı gösterir sürekli olarak haber vermemişler midir?

İttifak ise yüzyıllar süren dinsel, ahlaksal ve düşünsel bir çalışmayla her defasmda daha da ince elenip sık dokunan sayısız emiri ve görevi yazıya dökmüştür. Böylece bütünleyici "On Emir"in bünyesinde bulunan bütün olasılıklar açınsanmıştır; Yehova'nin iradesine uymak için takmdacak tutum ve bulunulacak davranışlar derecesi giderek artan bir titizlikle belirlenmiştir. Tesniye'nin (Yasa Kitabının) ve Levdüer'in bazı bölümleri bunun en iyi örneklerindendir... Bu ayrıntılar dönemin tanrıbilimcderinin zihniyetinde Musa'nm en derin düşüncesini açmsama işlevi gördükleri için, bunları sanki Yehova'mn kendisi belirlemiş ve dde getirmiş gibi sunulmuşlardır ve hepsi Tora adı altında toparlanmıştır: Tanrı'nın doğru yaşam "öğretisi" ve İradesinin Halkı üzerindeki "ifadesi" kısacası İttifak'ın esas içeriği. Tora yüce Yehova'ya uygun olmayacak biçimde, Mezopotamya'da olduğu gibi boş batdinançlara başvurarak kdı kırk yarmaz: Yalnızca Yehova'mn dinsel ve toplumsal yaşamda öncelik verdiği esaslara yer verir; elbette bunlar da mümkün olan bütün olasılık lanyla ele alınmışlardır ancak Tanrı ile bireyler arasmdaki ilişkder alanının dışına kesinlikle çıkdmaz.

Zamanla meydana gelen çok önemli bir yendik de dinin kişiselleştirilmesidir. Ahitin muhatabı öncelikle İsrad halkı olmuştur. Ye/ıova'nın cömertliğinden yararlandıktan sonra günahlarının sorumluluğunu üstlenip cezalandırılan da İsrail halkı olmuştur. Peygamberlerin de eğer söz verdiği gibi Yehova'ya itaat etmezse başına yeni belaların geleceğini bildirdiği de yine İsrail halkıdır. Kudüs'ün düşmesinden kısa bir süre önce, dinsel inancın uzun bir olgunlaşma sürecinden geçmesinden sonra Yehova gibi evrensel ve yüce bir Tanrının karşısında, onun Yumruğunun altında sadece belirsiz ve tanımsız kitlelerin, belli bir grup insanın ya da Halkın değil tek tek her insanm bulması gerektiği inancı yerleşmeye başlar.

538 ydında Pers Kralı, Babil fatihi Kyros, İsraillileri sürgünlerinden azat ettiğinde, Yehova dini işte bu dkeler üzerinde yükseliyordu. Başlarma gelen felaketler ve babalarının ve kendilerinin sorumlulukları üzerine düşünerek acı dolu bir elli yd geçiren sürülmüşler, tinsel şeflerinin uzun bir süre hiçbir sonuç almadan boşuna vaaz ettiklerinin haklılığını sonunda kabul etmek ve yeni inançlarına uygun dinsel davranışlarda bulunarak yepyeni bir başlangıç yapmak fırsatı elde ettiler.

Kimilerinin bu yeni inançla ilgili oldukça yüksek ve geniş kapsamlı amaçları vardı: "Yehova'mn halkı" olma ayrıcalığını bundan böyle İsraü'e verden bir görev olarak yorumlamaktan ve İsraü'in bütün insanlara tek gerçek Tanrı'yı göstermek ve bu Tanrı'ya inanmalarını sağlamak görevini üstlenmesi gerektiğinden söz ediyorlar ve bu amaç için seçddiklerini deri sürüyorlardı. Ancak sürülmüşler bu ayrıcalığı çok farklı bir biçimde yorumlamayı yeğledüer: Evrenin geri kalanıyla dgüenmeden, kendderini tek gerçek Tann inancına adanmış, bu inancı yaşatmak için seçilmiş, ayncalıklı, farklı bir topluluk olarak görme eğdimindeydder; bunun için de İsrail halkının seçddiğini, çünkü Tanrı'nın yeryüzünde ona tamamen inanan hiç değilse bir grup insan olmasını istediğini ileri sürüyorlardı. Bu inanç da İttifak sırasında hükme bağlanmış, ancak yüzydlar boyunca ne yazık ki unutulmuş, yalanlanmış kökensel anlam ve içeriğini kazanacaktı; bu anlam ve içerik "kutsal metinler" toplamı olan Tora'nm Musa'dan beri yavaş yavaş anlattığı ve açıkladığı, ikili yönde, hem Tann hem de insanlararası ilişkiler alanında titizlikle tamamlanmış, kesinleştirilmiş Tanrının iradesine tam itaatten ibaretti. İsradoğullarının Babd'e Sürgünlerinden, İO V. yüzyddan sonra, yalnızca İsrailoğullannın arddlarından oluşan ve ancak doğuştan gelen haklarla dahd olunan bu dinsel topluluğun inancının, antik İsrail dininin aldığı bu son biçime Yahudüik adı verümiştir. Bu tarihten sonra da bu din ve inanç neredeyse hiç değişmemiştir.

Dolayısıyla Yahudüik temel yaşam ilkesini, Tanrı'yla ve öteki insanlarla olan günlük yaşam üişkilerini düzenleyen üstün bir İradeye itaat etmek olarak belirler; bu üişküerin ayrmtılan yazıya geçirümiştir: Doğaüstü yükümlülükler kanunu bir Yasa. Yasaya uygun olan her şey iyi ve erdemlidir; Yasadan aynlan, Yasaya ters düşen her şey de kötü ve günah'tır. Aynı ideale Sürgünden sonra yazdan her Kutsal Kitap metninde rastlarız: Örneğin tinsel üahüer olarak adlandırdabdecek Mezmurlar ya da Süleyman'ın Meselleri başlığını taşıyan bilgelik öğütleri. Daha özel bir örnek vermek gerekirse Mezmurlar'm oldukça güzel yazdmış bir bölümünü alalım (CXIX, 1015); bu bölüm bu konuyla ügili sayısız değişkeden oluşmuştur: "Seni bütün yüreğimle aradım; Emirlerinden beni saptırma./ Sana karşı suç etmiyeyim diye, Sözünü yüreğimde sakladım./ Ya RAB, sen mübareksin; Kanunlarını bana öğret./ Senin ağzınm bütün hükümlerini Dudaklarımla dan ettim./ Senin şehadetlerinin yolunda, Her zenginlik benim imiş gibi ferahlandım./ Vesayanı düşünürüm, Ve senin yollarını gözetirim./ Kanunlanndan zevk alırım; Sözünü unutmam./ Kuluna iyilik et de yaşıyayım; Ve sözünü tutayım." vd. 21 "kıta" halinde 176 "dize".

Bu bölümde uyulması gereken Yasa'ya verden büyük önemi ve Yasa'ya duyulan derin bağlılığı ve bu itaatin getirdiği büyük mutluluğu çok açık olarak görebdmekteyiz: "Senin şehadetlerinin yolunda, Her zenginlik benim imiş gibi ferahlandım./.../ Kanunlarından zevk alırım..." Bu derinlikte bir maneviyatın kendi ödülünü de beraberinde getireceği ve inananın içinde gerçek derin bir gizemcdiğin doğmasına neden olacağı çok açıktır. Bu gizemcilikte, zevkin kaynağı, gizemli, başdöndürücü ve yüce bir Tanrı'nın İradesine boyun eğmektir ve bu kişi için Tanrı bir aracı, bir sırdaş, bir yakın hatta bir dosttur. Bir tür esriklik hali diyebdeceğimiz bu duruma başka yerlerde de rastlamaktayız: Hatta bir iki yerde bu esriklik hali, hemen herkesin, hiçbir ayrımcılık olmadan günün birinde Ölüler Diyarının, Büyük Çukurun devasa ve korkunç yeraltı mağarasında sonsuza kadar kalması olarak nitelenen ölüm sınamasından, bu korkunç sınamadan başarıyla geçme durumudur: 16. Mezmur'un yazan şöyle diyor, "Bana öğüt veren RABBİ takdis ederim, Evet, geceleyin gönlüm bana öğretir./ RABBİ daima önüme koydum; O benim sağımda olduğu için sarsılmam./ Bunun için yüreğim sevinir, ruhum da mesrur olur; Bedenim de emniyette oturur./ Çünkü sen canımı ölüler diyarına terketmezsin; Mukaddesini çürüme görmeğe bırakmazsın./ Hayat yolunu bana bildirirsin; Sevinçler tokluğu senin önündedir; Sağında daima nimetler vardır." (Mezmurlar, XVI, 711; Kitabı Mukaddes, Kitabı Mukaddes Şirketi, 2001, İstanbul, ç.n.)

Ancak bu ruh halleri, karşımıza çok ender olsa da hemen her dinde çıkan, derin bir tinsel görüşe, büyük bir duygu zenginliğine sahip din âlimlerinin girebdeceği olağanüstü hallerdir. Peki doruğa çıkmış bu büyük din adamlarının çok uzağında kalan büyük çoğunluk, inançlarının kendisine dayattıklarıyla dgili olarak hiç soru sormaz mı? Kuşkusuz evrenin Tanrı'sı tarafmdan seçilmiş bir halkın parçası olmak tarif eddmez bir onur ve ayrıcalıktır ve Tanrı'nın Yasasma uymak da bu ayrıcalık için seve seve ödenecek bir bedeldir. Ancak acaba bu itaatten, Antikçağ'daki vaatlere ve refaha benzer başka yararlar sağlanamaz mı?

İsrad halkı yeniden güce ve ihtişama kavuştuğu bir rüya dönemi yaşamıştır, çeşidi kehanetler getiren, anlaşılması güç, görkemli bir edebiyat aracılığıyla (bu tür edebiyata "apokaliptik" denir) Tanrı'nm doğrudan müdahale ettiği, Davud'un krallığını yeniden kurdurduğu, dünyayı değiştirdiği, Seçilmişlere yeniden refah, barış, mutluluk getirdiği, onları yeniden ve bu kez sonsuza dek dünyanın hâkimi kıldığı konular işlenir. Ancak bu esin, her ne kadar uzun bir süre yazarlara dham kaynağı olsa da, çoğunlukları heyecanlandıramamış ve onların davaya katdımını sağlamamıştır; hatta dinsel zorunlulukların yarattığı telafi ihtiyacını bile çok daha az karşılayabilmiştir.

Din kişiselleştirildikten sonra, her ne kadar oğullar, eskiden olduğu gibi, artık babalarının suçlarının cezasını çekmek zorunda olmasalar da, günahkârlar, Yasaya karşı gelip, günah işledikten sonra Yehova'nın mutlak Adaleti sağlayan eski öğretisinden yola çıkılarak cezalandırdırken, onların Yasaya uygun bir yaşam sürmenin ödüllerini almaları gerekmez mi? Sürgünden sonra bu çatışma etrafında pek çok tartışma kopmuştur. Bu çatışma hem büyük bir edebiyat eseri hem de önemli bir düşün eseri kabul edilen bir başesere konu olmuştur: Eyüb'ün Kitabı. Bu kitabın yazarı eserinde Eyüp gibi Tanrının da tanıklığını kazanmış son derece dürüst ve masum birinin başına neden böyle büyük talihsizliklerin geldiğini araştırır. Bu zavalllı adamın üç dostu, Antikçağ'da başvurulan sonradan mantık yürütme yöntemini kullanarak Eyüb'ün farkında olmadan bir günah işlemiş olabileceği çıkarsamasını yaparlar: Ancak masumluğundan çok emin olan Eyüp Tanrı'dan açıklama ister.

Doğru ve Dürüst kulun neden acı çektiği sorusuna en mükemmel cevap yine Tanrı'dan gelir. Aslında bu aynı zamanda evrensel Kötülüğün, kısacası Acının da cevabıdır. Tann için, yüce ve mükemmel bir söylemle, her şeyin Hâkimi ve Yaratıcısı rolünün, tamamen ona ait olan ve eşi benzeri olmayan Rolün hatırlanması yeterlidir. Eyüb'ün "parmakların ağzına götürüp susmaktan" başka bir şey yapmaması gerektiğini anlaması için Tanrının yerin ve göğün hâkimi olduğunu, her şeyin üstünde olduğunu hatırlaması yeterli gelecektir: Eyüp susacaktır, sadece boyun eğmiş olmak için değd Yüce Efendinin kimsenin anlamayacağı kararlarına hayranlık duymak için de susacaktır. Bu Kötülük çelişkisinin bu biçimde çözümü, aşkın tek Tanrı inancını getiren bir sistemde mümkün olan tek çözümü, kesin bir çözümdür. Ancak çok yüksek mertebelere ulaşmış, en derine inmiş ermişler dışında kim böyle bir çözümü kabul edebilir, bu teselliyle yetinebilir, bu çözümde huzuru ve neşeyi bulabdir?

Bu nedenle Tann'nın Vaatlerini gerçekleştireceği umudu çoğunluğun tesellisidir, bu da artık kişisel düzlemde olduğumuzu göstermektedir. Bu ideali mükemmel bir biçimde açıkladığını düşündüğümüz I. Mezmur'dan bir alıntı yapalım: "Ne mutludur o adam ki, kötülerin öğüdü ile yürümez, Ve günahkârların yolunda durmaz; Ve müstehzilerin demeğinde oturmaz;/ Ancak zevki RABBIN şeriatindedir, VE gece gündüz onun şeriatini derin düşünür./ Akar sular kenarına dikilmiş ağaç gibidir, Meyvasını mevsiminde verir ve yaprağı solmaz; Yaptığı her iş de iyi gider./ Kötüler böyle değildir; Ancak yelin süpürüp götürdüğü saman ufağı gibidir." (I. Mezmur, 14 Kitabı Mukaddes, Kitabı Mukaddes Şirketi, 2001, İstanbul, ç.n.).

İster son anda kaçınılmış ister gerçekten işlenmiş olsun, gördüğümüz gibi, günah din yaşammın ve din adamlarının uğraş konularının merkezine yerleşmiş bir konudur. Üstelik günahtan kurtulmak için eski Mezopotamyaldarın yaptığı gibi Kötülük Kovma ritleri gibi neredeyse otomatikleşmiş ritüelleri de yoktur. Günahkâr pişman olduğunu söylemeli ve doğrudan Tanrı'ya yönelerek ondan af dilemelidir; Tanrı'nın da, cevap vermek ve hatayı ve sonuçlarını affetmek için hiçbir biçimde büyü sözlerine ya da davranışlarına ya da törenlere ihtiyacı yoktur. Çünkü Tann bağışlayıcıdır ve kendisine karşı günah işlemiş birinin acısına tepkisiz kalamayacak kadar iyidir. "Çünkü isyanlarımı bdirim, Ve suçum daima önümdedir./ Sana, ancak sana karşı ben suç ettim, Ve senin gözlerinde kötü olanı işledim; Şöyle ki sözlerinde âdil, Hükmünde suçsuz olasın./ İşte ben fesat içinde doğdum, Ve anam günah içinde bana gebe kaldı./ İşte sen gönülde hakikat istersin; Ve bana içimde hikmet bildirirsin.../ Beni önünden atma; Ve mukaddes Ruhunu benden alma.../ Kandan beni kurtar, Ey Allah, kurtuluşumun Allahı; Ddim de senin adaletini terennüm etsin." / (51. Mezmur, 36,11,14, Kitabı Mukaddes, Kitabı Mukaddes Şirketi, 2001, İstanbul, ç.n.).

Gördüğümüz gibi Yehova'mn dininde, Yahudilikte, tanrısal iradeye itaat ya da bu iradeye karşı gelme yani günah dinsel yaşamda Mezopotamya'da olduğundan çok daha önemli bir yere sahiptir; hatta bu olgu bütün varlığa kısacası bütün yaşama hâkimdir. İster Kurallara aşırı bağlılık derecesine ister "emirlere" harfi harfine uyma aşırılığına hatta daha ileri giderek ister bu emirlerin ortaya koyduğu "zihniyete" uymayı her şeyin üstünde görmeye kadar vardırdan günah korkusu ya da günah işleme kaygısı, dinsel vicdanla ilgdi bütün alanlara hükmeder. Hatta inananın bütün varlığının artık sadece belli sayıdaki din yönergesini dikkatli ve titiz bir biçimde izlemesinden ve bunun karşdığında bu dünyada ya da ötekidünyada, kulluğundan memnun olmuş Tanrı'dan ödülünü alacağı sanki gerçek dinin bu darkafalı ve anlamsız çıkar hesabıyla bir ilgisi olabüirmiş gibi! inancından çok daha ötesine geçmesine neden olan bir takıntı halini alabüir.

Ancak günahm ve bu konu etrafında dönen her olgu ve kavramın, Hıristiyanlık'ın îsraillilerden^bütünüyle aldığı, her ne kadar bunu kendi dehasıyla harmanlasa da, ağır bir miras olduğu bir gerçektir ve biz bu gerçeği öğrenmek için oldukça ağır bedeller ödemişizdir. Kuşkusuz Helenist eski dostumun iddia ettiği gibi, bütün insanlığın "varlığını" "zehirlememiştir"; gün geçtikçe daha da az düşünülmektedir. Ancak vicdanımızın şekülenmesinde çok önemli bir rol oynamıştır bu rolün incelenmesi de oldukça öğretici olacaktır. Bize, "bir başkasına karşı sorumlu olduğumuzu" sürekli aklımızda tutma ve buna göre davranma alışkanlığını kazandırmıştır; başkalanna karşı davranışlarımızla ilgdi olarak yalnızca kendi yargdanmıza bağlı olmaktansa ve kusur işlediğimizde, kendi kendimizi yargdamak ve aşağdamak yerine örneğin Uzakdoğuluların din anlayışlarında olduğu gibi, onların "ahlaki yaşamları" çok daha farklı bir biçimde düzenlenmiştir kendimizi Ona (Tann'ya) karşı suçlu hissetmemizi sağlamıştır. Belki içimizden hâlâ şu düşünce geçiyor olabdir: Günah kavramını pekâlâ bir yana bırakabdir ve kendimizi günaha kaptırdığımızda karşımızda yasaları ve uzlaşımları bulduğumuza, sivd iktidar ya da özbenliğimizin, çevremizdeküerin o kaypak takdiri tarafından baskı altına alındığımıza memnun olabdiriz ve bu durum vicdanımızı ya da içimizi hiçbir şeküde rahatsız etmeyebüir.

Okuma Önerileri

"Le peche en Mesopotamie ancienne" başlıklı makale Recherches et Documents du Centre ThomasMore dergisinde yayımlamı§Dr, no. 43, Eylül 1984, L'Arbresle Yayınlan.

Sonuç Kutsal Kitap

İlk Çift: Adem ile Havva

Jean Bottero

İstesek de istemesek de gerek bir yerlerde okuduğumuz, gerekse çocuk' Iuğumuz sırasında birderinden duyduğumuz için Kutsal Kitap'ın dk kitabının başlangıç öyküsü (bkz. "Yaradılış Anlatısı" s. 267 vd.) çoğumuzun kafasında insan soyunun kökeniyle dgdi ilk imgeyi oluşturmuştur: Bizim son halkalarını oluşturduğumuz bu sonsuz zincirin dk halkası, "dk insan çifti" Adem de Havva'nın öyküsünü hepimiz bir biçimde biliriz.

Kutsal Kitap'ın Tanrı'nın kitabı olduğuna, onun tarafından, tıpkı Yazan gibi hakiki bir öğretiyi sunmak için yazddığma ya da dikte ettirddiğine inandan o zamanlardan beri, dk kadm de dk erkek arasındaki bu ilişkiyi bütünüyle savunmak, doğrulamak için yaklaşık yirmi yüzyddır binlerce sayfa yazdmış, tonlarca mürekkep harcanmıştır: Bossuet'nin dediği gibi "Erkeğin kaburgasmdan yaratılan" Kadm sayısız tartışmanın konusu olmuştur; acı ve pişmanlıkla andığımız çok kısa süren o dk Altm Çağımızı, henüz sürünmediği zamanlarda Yılanın nasd sona erdirdiği, dk ebeveynlerimizin telafisi mümkün olmayan bu ilk suçları biteviye anlatılmıştır. Bütün bunlar tamamen tarihsel olduğuna —yani anlatddığı gibi gerçekleştiğine inanılarak anlanlmıştır; bu öykünün "tarihsel gerçekliği" Tanrı'nın bizzat kendisi tarafından doğrulanmıştır: Her kim bu öyküyle ilgili kuşkuya kapdırsa, bu öyküyü yadsırsa aforoz edilmiş ve ne yazık ki çoğu durumda da basbayağı ateşe atdmıştır!

Aslında 50'li ydlarda bizim bulunduğumuz nokta hâlâ buydu. Elbette bu öykünün bazı noktalarının belirsiz ya da karanlık olduğu ve değişik yorumlara yol açabdeceği, bu yorumların her birinin her tannbdimci tarafından kendince temellendirildiği ve savunulduğu kabul edilmekteydi. Ancak bu öykünün esas noktalarının "tarihsel gerçekliğinin" kesin bir biçimde savunulması gerekiyordu: İlk çiftin varlığı ve bunlarm işlemiş oldukları bir suç nedeniyle bunlardan doğacak bütün soyun kesin bir çöküşe, kötü yazgıya ve çelişkiler ve acılarla dolu bir varoluşa mahkûm eddmesi.

Bir tarihçi böyle bir öyküyü nasd anlamalıdır? Bu öyküyü yargdamadan önce, öyküyü yazdmış ya da oluşturulmuş olduğu döneme ve mekâna yerleştirmesi ve "yazarının" düşüncesini o dönem koşullarına göre değerlendirmesi gerekir. Bu amaçla baktığında Kutsal Kitap'ın tarihsel olayların anlatıldığı bölümlerinin, özellikle de belli bir edebi bütünlüğe sahip olan Tekvin'den Yeşu'ya kadar olan ilk 6 kitabının, gerçekte Kutsal Kitap tarihinin özgün pek çok öyküsünün birbirine eklenmesinden oluştuğu yüzyılı aşkın bir süredir dd, ideoloji, cümle yapısı, söz dağarcığı vb. konularında yürütülen incelemeler bunu ortaya koymaktadır ve bu öykülerin, tek bir çizgide birleştirdmek istendiği görülecektir. Bu durum, örneğin, geleneksel metinde aynı konunun iki kez ve bazen de birbirine karşıt biçimde anlatılıyor olmasını açıklamaktadır.

Doğal olarak bu antik eserlerin yazarlarını bdemediğimiz gibi, söz konusu olanların yazarlar mı yoksa küçük kdiseler mi olduğu konusunda da aydınlatılmamışızdır. Bu nedenle biz de bu eserleri, bu belirsizliği kısa yoldan çözmek için, üsluplarının ya da bakış açdarının belirgin özelliklerinden yola çıkarak saptadığımız rastlantısal paydalar altmda tanımlamaktayız. En eski öykü, Yehovacı olarak adlandırdmaktadır çünkü bu metinde Tanrı için Yehova adı kullandmıştır ve İÖ 9. yüzyıl civarında İsrad'deki koşulları ve zihniyeti ortaya koymaktadır. Bu öyküde dde getirilen Tann ve doğaüstü dünya kavramı oldukça somut, görünür ve "naif" bir kavramdır; bu görüşte Tanrı yeryüzüne doğrudan müdahale etmektedir hatta işi kendi eliyle yapmaktadır. Ruhban sınıfına özgü oldukça titiz bir "tanrıbdimsel" zihniyetin ürünü olduğu belli olan en yakm zamanlı anlatı bu nedenle bu öyküye Ruhbanların Metni³¹ denilmiştir bir üç yüzyd kadar yakın zamanlıdır ve Sürgüne neden olan olayların ve bizzat Sürgün olayının oluşturduğu derin dinsel ve mantıksal değişimi ve evrimi ortaya koymaktadır: Dolayısıyla İsrail'e mutlak tektanrı inancı sonsuza kadar yerleşmiş ve dünyanın Hâkimi ve En Üst Yetküisi olarak her şeyin üstünde olan tamamen Aşkın bir Tanrı kavramı oluşmuştur.

Yehovacı Metin ve Ruhbanların Metni sadece İnsanın ve Evrenin Yaradılışı bölümünde yer alırlar.

Kutsal Kitap bu bölümle başladığından, bu anlatının hemen hemen herkes tarafından az ya da çok bilinen en önemli parçası (Yaraddış Metni, III, 4a³²) Ruhbanların Metni'ııde yer alır. Anlatı oldukça aşkm, kozmik hatta soyut bir düzlemde yer alır: Tanrı tek bir sözüyle önce Evreni ve onu oluşturan büyük Öğeleri yaratarak Evreni donatır, insanların dünyasıyla hiç ilgdenmez. Sonunda hayvanları yarattıktan sonra insanı yaratır: İnsanlar olması gerektiği gibi "erkekler ve dişderden" oluşmaktadır (I, 27).

Yehovacı Metin'de (II, 4aIII'ün sonu) her şey farklı bir açıdan anlatılır; daha açık, somut, maddeleşmiş bir görüş açısı vardır ve öykü İnsan merkezlidir. Tanrı'nm bir zaanatçı gibi "yaptığı", "oluşturduğu" bir Kozmos değü bir "bahçe"dir: Yani bir çiftçinin yaşam alanı. O dönemde İsrail'de oldukça fazla sayıda çiftçi vardır. Neden sonra kilden bir insan yapar ve onu "tasarlar". İnsanm bu bahçede tek başma olmaması için Tanrı sonradan hayvanları da "tasarlar".

Ancak bu hayvanlardan hiçbiri insanın yalnızlığını paylaşamayınca ve onunla yakınlaşamayınca, Tanrı kadını "şekülendirir", kadmı, erkekten yaratır ve bunları aynı "etten ve kemikten" (II, 23) yaratarak doğalarının birliğini doğrular, aşk eylemiyle birleşen erkek ve kadın tek "beden" olur (11,24): Çiftleşirler. Yehova zamanında, toplumu oluşturan en küçük ve temel birim, İsraü'de daha önceki araştırmalardan da bu gerçeğe ulaşmış bulunuyoruz tekeşldik üzerine kurulu aile olduğu için, bu yaşlı yazar, soyut Ruhbanların Metni'nin tam aksine, soyunun ük temsücüerini, atalarını, bir çift olarak tasavvur edebüirdi, başka bir şey olarak değü; tıpkı tasavvurlarındaki ilk insanların yalnızca çiftçi ya da köylü olması gibi.

Geriye Kutsal Kitap inananlarının ve okurlarının en çok merak ettikleri konuyu irdelemek kalıyor: Bu dk çiftin işlediği, insanlann yazgısını mahveden hatta geleneksel Hıristiyanlık inancına göre, doğalarını alt üst eden ilk "kusur". Yüzeysel olarak bakddığında gereksiz bir oburluk ve merak eylemi olarak görebileceğimiz bu anlatının uyandırdığı onca yankıdan yola çıkarak "Ağacın", yasak "Meyvenin" (II, 17), Ydanm Baştan Çıkarma Girişiminin (III, 1 ve vd.), Kadının zayıflığının, Erkeğin baştan çıkardmasının (III, 6) ardında saklanan örtülü anlamlan merak etmemek elde değd. Bu kusurun cinsel bir kusur olduğunu düşünen dk tannbdimci, İS dk yüzyıllarda yaşayan İskenderiyeli Yahudi Aziz Philon'dur. Antik Hıristiyan tannbdimcderden iki ya da üç aziz de Phdon'un yorumunu izlemiştir, örneğin İS 200 ydmda yaşamış İskenderiyeli Clemens de bu kusuru evldik eyleminin zamanından önce gerçekleşmesi olarak görmektedir. Hıristiyan tannbilimi, söylemek zorundayız, bu kadar naif bir yoruma gerçek önemini hiçbir zaman atfetmemiştir; Summa tfıeologae'de (1,98. sorunun 2. maddesi) Katolik inancının en büyük tanrıbdimciler olan Aquinolu Aziz Tommaso insanın "bu kusuru" işlemeden önce de cinsel dişkiye doğallıkla girebddiğini belirtmiştir. Ancak günümüzde bu anlatının yaydığı bu zavallı ve çocukça panseksüalizm ve psikanaliz hırsı daha iyisi bulunamadığından! öyle bir boyuta varmıştır ki Kutsal Kitap'la dgdenen amatörlerin ve şarkiyatçdann "dk günah" anlatısına "erotik" bir yorum getirmemeleri kaçındmazdır.

Oysa bu tür bir görüş sadece bu anlatıyla dgdi olarak değd antik yazarlar ve okurlarla ilgili olarak da "Babd'de Aşk" (s. 106 vd.) adlı metinden bunların en azmdan Babilli çağdaşlarının ve komşularınm bu konudaki düşünceleriyle dgili belli bir fikir edinebdiyoruz hiçbir şeyin anlaşdmadığının bir göstergesidir. Bu dönemin ve mekânın insanları, cinselliği ve cinsler arasındaki ilişkileri, geleneksel çobankoyun Hıristiyan inancının uzun süredir dayattığı güvensizliğin ve kuşkulann mirasçdan olan bizler gibi algdamamış, bu tür dişkilere bizim sansürlerimize benzer sansürleri getirmemişlerdir: İsrad'de de Babil'de olduğu gibi (Neşideler Neşidesi'ne gönderme yapmak yeterlidir: bkz. s. 123 vd) aşk yapmak, kimseyi rahatsız etmemek kaydıyla, neşe veren, zenginleştiren, doğal bir eylemdir ve eğer Yehovacı bize erkek de kadınm Yaratıcdarı tarafından yaratıldıkları dk andan itibaren aşk yapmak için birbirine uyarlandığını, birbirine bağlandığını söyledikten sonra bunların aşk yaptıkları için dk "günahı" işlediklerini söylerse kendisiyle ciddi biçimde çelişecektir.

Aslında bu öyküyü yazarının zihniyetine göre yorumlarsak Adem üe Havva'nın işledikleri tamamen maddi "kusurun" yani "yemek için iyi, ve gözlere hoş" (III, 6) ama yasaklanmış olan meyvenin yenilmesiyle işlenen "kusur" ikincü bir öğedir. Asd önemli olan geleneksel yaraddış ve tanrıbüim görüşü bu noktayı çok iyi saptamıştır bu eylemde bulunularak Tann iradesine karşı gelinmiş olunması ve haddi aşan bir anlayışla, baş* langıçta bize atfedüen yazgının üstüne çıkmaya çalışılmasıdır: "İyiyi ve kötüyü büerek Elohîm gibi" olunacak (III, 5), "(daha) bÜgili (akülı) " (III, 6) olunmasıdır.

Dahası İnsan Tann iradesine ilk kez karşı gelmesiyle kendi doğasının büincine varmıştır en karanlık çağlardan beri değişmeyen doğasının; ama Yehovacı anlayışta insan başlangıçta böyle bir doğaya sahip değüdi. İnsan suç işledikten sonra "gözleri açdmış" bundan böyle de "İyiyi ve Kötüyü bümiş" ve bunlan birbirinden ayırt edebilmiştir. Eski Samilerin gözünde, "bümek" demek örtülü bir ortaklığın içine girmek demektir: Bümek yalnızca görmek, ayırt etmek değü tatmak, paylaşmak ve büine' ne katılmak, dahü olmak demektir. Başka bir deyişle İnsan artık "kötü şey'ikötülük eğüimini" bilmiştir, tıpkı yaşı biraz üerlemiş ve yetişkinlere özgü bazı şeylere aklı eren çocuklar gibi: İnsan, artık her varlıkta hatta her eylemde bir kötülük payı olduğunu öğrenmiştir; artık günün birinde kendisinin de kapdabüeceği karanlık ve kuşkulu eğilimlerin var olduğunun büincine varmıştır. Bu nedenle çıplaklık adını verdiğimiz sarsıcı, arsız durumundan, Sami geleneğinde özellikle de İsraillüerde yasak küınan bu durumundan utanır (III, 7 vd.).

Ancak İnsan "Elohîm gibi olmak" ve kendisine atfedilen ilk yazgıyı "yüceltmek" isterken aslmda işlediği kusurla yazgısını daha da düşürmüş, alçaltmıştır. Bu durumda, şaşkın bazı zihniyetlerin Yılanın anlatıdaki davranışının ve rolünün garipliği karşısında hâlâ bazı sorulara takdmış olmalarını bir yana bırakırsak (III, 14 vd.), bir kadmı erkeğine götüren o temayülün aslmda, —kadmın hukukta kocasının "malından" başka bir şey olarak görülmediği eski Sami dünyasmın geleneğinin kadına atfettiği rol en azmdan budur (bkz. s. 139)— bir zorbaya körü körüne boyun eğme halinden başka bir şey olmaması anormal bir durum değü midir? Aynca kadının, ayak tırnağından saç teline kadar dünyaya çocuk getirmek için yaratdmış olmasına karşm, büyük acdar ve sancılar içinde doğum yapması(III, 16); insanın, ölüp de yaratddığı toprağa dönüşmeden önce, (III, 17 vd.) yaşamak ve hayatta kalmak için büyük ve kati çabalar sarf etmek zorunda oluşu anormal değd midir.⁷

Bu durum, saçma saydabdecek bir biçimde, zihnimizde bir sorununun uyanmasına neden olmaktadır. Bizler, bdimlerimizle, kavranılan yönlendirmedeki, tanımlamadaki kesinliğimizle, soyudamalarımız ve "yasalanmızla" bu soruya genel dkeler ve kavramlar düzleminde bir cevap bulabdiriz. Ancak İsradoğullan da dahd olmak üzere eski Yakındoğulular gibi henüz halis düşünceler geliştirmekten uzak olan, yalnızca hayal güçlerinden yola çıkanların başvuracaklan tek bir kaynak vardır: Yine kendi hayal güçleri. Ama bu "ölçülüp tartdan" bir hayal gücü olmalıdır: Bir sorun yumağı oluşturan bir sürü durumu açıklamaya yönelik olarak, bu özgün yapıyı oluşturan olayları hayal etmek ve bunları bir araya getirmek tıpkı vermek istedikleri derse göre fabllarını kuran fabl yazarlan gibi durumundadırlar. Bu yöntemle oluşturulan anlatdara biz mit diyoruz, bütün Yakındoğu edebiyan bu tür mitlerle doludur ve dk çiftin hikâyesi de bunlardan biridir. Bunun amacı bir hikâyeyi aktarmak değd, bir (duruma) açıklama getirmektir.

Bu mit Yehovacı Metin'in temel konuları içine dahil edddiğinde çok daha iyi anlaşdmaktadır. Bu mitin gerçek amacı başlangıcından beri halkının tarihini anlatmaktır. Bu halkı, Yehova kendi kendine oluşturmuş ve bu amaçla Atası, İlk Babası, İbrahim'i yaratarak korumuştur (Tekvin XI, 27 vd., Kitabı Mukaddes, ç.n.). Ama önceleri, kardeşini öldüren Kabd'den ve çok daha kaba Lamek'ten (IV, 23 vd.) beri sürekli olarak bünyesinde Kötülüğü ve "kötülük eğdimini" büyüten insanoğlu tarafından cesareti kırdmıştır; daha sonra "insanların kötülüğü yeryüzünde öyle çok oldu ki" bu bozuk soyu yok etmek için Tufanı göndermek zorunda kalmış (VI, vd.), ancak bu Tufandan yeni bir insan soyu türemiş (IX,), ancak bu soy da sonunda kötülüklere geri dönüp hatta "göklere erişmek" ve kendilerini Tanrıya denk koşmak cüretinde bulunmuştur (XI). İnsanın bu kadar içinde olan, doğuştan var olan, doğasının bir parçası olan bu kadar kronik bir biçimde varlığını sürdüren bu Kötülüğün kökeni, kaynağı ne olabdir? Yehovacı M etin inanışlarında, Tanrılarına körü körüne bağlanan bütün sofularda olduğu gibi, Tanrıya daha en başından mükemmel ve kusursuz olmayan bir yazgı atfetmemek düşünülemez bile. Öyleyse bu tür bir Kötülüğün kaynağı yine İnsan olmalıdır ve Kötülük, insanoğlu yeryüzüne ilk indiğinden beri, ilk çiftten beri vardır ve insanın en arkaik en derin doğasının bir parçasıdır.

İşte "ilk günahın", "ilk çiftin işlediği kusurun" temel anlamı budur: Bu mit, evrendeki bütün insanların Kötülüğe olan eğüimini göstermeyi amaçlar; aynca bir şeyi daha göstermeyi amaçlar: İnsanlık durumu, sadece Yaratıcının sorumluluğunda oluşturulmuş olsa idi, şimdikinden daha üstün olurdu; yani bu durum sadece Yaratıcının sorumluluğunda gerçekleşmiş olsaydı, elbette insan bu hali karşısında açıkça üstün olurdu. İlk çift, yalnızca doğamızın kaynağı olmakla kalmayıp zayıflıklarımızın ve hüzünlü yazgımızın da kaynağıdır.

Mitler, oldukça naif bir üslupla dde getirseler de, derin bir felsefenin ve antik bir bilgeliğin izdüşümüdürler. Kanımca neredeyse 3000 yd öncesinden İnsanın kendi kendisine kötülük yapmaktan hiç vazgeçmediğini ve hiç vazgeçmeyeceğini bu kadar açık bir biçimde anlayan bu eski İsradli düşünürlere hayranlık duymaktan ve onları takip etmekten kendimizi alıkoyamayacağız.

Yaradılış Metni³³

İlk Bölüm (Ruhbanların Metni)

1. İlk Karmaşa

I (1) Elohîm³⁴ yeri ve göğü yarattığında, (2) yeryüzü ıssız ve boştu: Enginin üzerinde boşluk uzanıyordu, ve Elöhîm'in Ruhu suların üzerinde uçuyordu.

2. Işığın Yaratılması

(3) Ve Elöhîm dedi: "Işık olsun!" Ve Işık oldu. (4) Elöhîm sonra Işığın iyi olduğuna inandı. Sonra Elöhîm Işığı Karanlıktan ayırdı, (5) Ve Elöhîm Işığa "Gündüz", Karanlığa "Gece" dedi. Sonra akşam oldu ve sonra sabah oldu: Birinci gün.

3. Suların ve Göğün Ayrılması

(6) Sonra Elöhîm dedi: "Suların ortasında Kubbe olsun ve sulan ikiye ayırsın! Böylece Kubbe oldu: (7) Elöhîm Kubbeyi yaptı ve Kubbenin altında olan suları ve Kubbenin üstünde olan sulan ayırdı. (8) Elöhîm bu Kubbeye "Gök" dedi. Ve Elöhîm bunun iyi bir şey olduğunu gördü. Sonra akşam oldu ve sonra sabah oldu: ikinci gün.

4 Yer ile Göğün Ayrılması

(9) Sonra Elöhîm dedi: "Göğün altındaki sular bir yerde birleşsin ve KuruEngin görünsün!" Ve böyle oldu. (10) Elöhîm KuruEngine "Yer" ve Su Birikintisine "Deniz" adı verdi. Ve Elöhîm bunun iyi bir şey olduğunu gördü.

5. Bitkiler

(14) Sonra Elöhîm dedi: "Yer, tohum veren Bitki, Ot ve cinslerine göre tohum veren, tohumu kendisinde olup cinslerine göre meyva veren Ağaçlar hasd etsin; ve böyle oldu. (12) Ve Yer cinslerine göre tohum veren Bitki ve Ot, tohumu kendisinde olup cinslerine göre meyva veren Ağaçlar çıkardı; ve Elöhîm bunun iyi bir şey olduğunu gördü. Sonra akşam oldu ve sonra sabah oldu: Üçüncü gün.

benzetmektedir: "kahverengi toprak" (insanın yaratıldığı ve "biçimlendirildiği" toprak). Bu benzeşme, benim (Fransızcaya yaptığım) çevirimde sessel olarak bu benzeşmeyi vurgulamak için neden Fransızca "homme" [insan] ve "humus" [humustoprak] sözcüklerini kutlandığımı da açıklamaktadır (II, 56). II. ve III. bölümlerde (Bap'larda ç.n.) İnsan sözcüğü İbranicede her zaman başında bir belirteçle kullanılır, bu kullanım söz konusu olanm bir ad olduğunu ortaya koymaktadır: Bu nedenle (Leverrıer, Lefevre vb. adlan düşünerek) bu sözcüğün geçtiği her yerde Fransızca "Lhomme" karşılığım kullanmayı yeğledim (genelde yapıldığı üzere basit bir aktarım yaparak Adem demek yerine). İnsanlardan erkek türü kastedildiğinde (Latince vır, Yunanca aner) tbranice İsh denilmektedir, bu sözcüğün dişili İshshâ'dır (II, 24). İlk kadına verilen isim: Khawwâ (Havva) halk dilindeki etimolojik kökeniyle khauı "yaşayan varlık" sözcüğüyle benzeşir. Bap III, satır 20'de bu sözcük ne etimolojik ne temel anlam olarak açık değildir.

6. Gök Cisimleri

(14) Ve Elöhîm dedi: "Gündüzü Geceden ayırmak için, Gök Kubbede Işıklar olsun ve bayramlar için olduğu kadar günler ve seneler için de işaret olsunlar! (15) Ve yer üzerine ışık vermek için Gök Kubbesinde ışıklar olarak bulunsunlar!" ve böyle oldu: (16) Elöhîm İki büyük Işık yaptı daha büyük olan ışık Gündüze hükmetmek için, küçüğünü de Geceye hükmetmek için; ve yddızları da yaptı. (17) Sonra Elöhîm Yeri aydınlatsınlar diye bunları Gök Kubbeye dağıttı, (18) Geceye ve Gündüze başlamak için ve Işığı Karanlıklardan ayırmak için. Ve Elohîm bunun iyi bir şey olduğunu gördü. (19) Sonra akşam oldu ve sonra sabah oldu: Dördüncü gün.

7. Sudan Gelen Hayvanlar

(20) Sonra Elöhîm dedi: "Sular Hayvanlarla dolsun ve Gök Kubbenin yüzeyinde, Yerin üstünde uçan Kanatlı Hayvan sürüler olsun!" ve böyle oldu. (21) Elöhîm böylece suları kendileriyle kaynaştıran her cinsten dev Ejderhaları ve sürüngen Hayvanları yarattı. Ve Elöhîm bunun iyi bir şey olduğunu gördü. (22) Neden sonra Elöhîm bunları şu sözlerle kutsadı: "Semereli olun ve çoğalın, Denizin sularını doldurun! Ve Kuşlar da Yerin üstünde çoğalsın!" (23) Sonra akşam oldu ve sonra sabah oldu: Beşinci gün.

8. Yerden Gelen Hayvanlar

(24) Sonra Elöhîm dedi: "Ve Yer her cinsten Hayvanı üretsin: Sığırları, Gözle Görünmeyecek Kadar Küçük Hayvanları ve bütün cinsten Yabani Hayvanları!" Ve böyle oldu: (25) Elohîm her cinsten Yabani Hayvanı, her cinsten Sığırgili ve bütün cinsten Toprakta sürünen Hayvanı yaptı. Ve Elöhîm bunun iyi bir şey olduğunu gördü.

9. İman

(26) Sonra Elöhîm dedi: "Bizim benzerimiz gibi, Bizim Suretimizde İnsanları yapalım, Denizin Balıklarına ve Göğün Kuşlarma, Sığırlara ve Yerde yaşayan bütün Gözle Görünemeyen Hayvanları yönetsin!" (27) Elöhîm İnsanları Yarattı:

Elöhîm'in suretinde yarattı: / İnsanları erkek ve dişi olarak yarattı! (28) Neden sonra Elöhîm onları şu sözlerle kutsadı: Semereli olun ve çoğalın: Yeryüzünü doldurun ve kendinize tabi kdın! Denizin Balıklarını ve Göğün Kuşlarını, Sığırları ve Yerde yaşayan bütün Gözle Görünmeyen Hayvanları yönetin!" (29) "İşte, dedi Elöhîm, bütün Yeryüzü üzerinde olup tohum veren Her Otu ve kendisinde ağaç meyvası olup tohum veren her ağacı size verdim; sizin yiyecekleriniz olacaktır! (30) bütün Yabani Hayvanlar gibi, Göğün bütün Kuşları gibi, kendisinde Hayat Nefesi olup yeryüzünde sürünen her şeye, bütün Yeşd Bitkileri yiyecek olarak verdim!"

10. Yaradılışın Son Günü

(31) Elöhîm yaptığı her şeyi gördü ve her şeyin mükemmel olduğunu gördü. Sonra akşam oldu ve sonra sabah oldu: Altıncı gün. II (1) (Böylece) Gök ve Yer ve onlarm üstündeki bütün ordular itmam olundu.

11. Son Dinlenme

(2) Ve Elöhîm yaptığı işi yedinci günde bitirdi, ve yaptığı bütün işten yedinci günde istirahat etti. (3) Böylece Elöhîm yedinci günü mübarek kddı ve onu takdis etti: Çünkü tam bu günde Yaraddış sırasında yapmış olduğu bütün işinden istirahat etti.

(4a) Yaratddıklarında Göğün ve Yerin asdları bunlardır.

İkinci Bölüm (Yehovacı Metin)

1. Issız Yer

(4b) Ve Yehova yaptığı işi yedinci günde bitirdi; (5) Ve henüz yerde bir kır fidanı yoktu, ve bir kır otu henüz bitmemişti; çünkü Yehova Yerin üzerine yağmur yağdırmamıştı, ve humusu işlemek için adam yoktu.

2. İlk Öğeler

(6) Yehova Humusun bütün yüzünü sulamak için Yerden bir dalga yükseltti. (7) Sonra Yehova humustan aldığı toprakla adamı yaptı, ve onun burnuna hayat nefesini üfledi; ve adam yaşayan bir canlı oldu.

3. İlk Bahçe

(8) Yehova şarka doğru (Yerde) Adende bir bahçe dikti, ve yaptığı adamı ortaya koydu. (9) Yehova görünüşü güzel ve yendmesi iyi olan her tür ağacı, bahçenin ortasında Hayat Ağacını da, ve İyiyi ve Kötülüğü Bdme Ağacmı da humustan bitirdi.

4. Bahçenin Suları

(10) Bahçeyi sulamak için Aden'den bir ırmak çıktı; neden sonra, bölündü ve dört kola ayrıldı. (11) Birinin adı Pişondur: Altının (bulunduğu) Havda diyarını kuşatandır (12) bu diyarm altını mükemmeldir orada ak günnük ve akik taşı Şoham vardır. (13) Ve ikinci ırmağın adı Gihondur: Bütün Kuş diyarını kuşatan odur. (14) Ve üçüncü ırmağın adı Dicledir: Aşurun (Asurun) önünden akan budur. Ve dördüncü ırmak da Firattır.

5. Tanrının "Çiftçisi" Adam

(15) Yehova adamı aldı ve baksın ve korusun diye Aden Bahçesine koydu.

(16) Yehova adama emredip dedi: "Bahçenin her ağacından istediğin gibi ye, (17) fakat İyiyi ve Kötülüğü Bdme Ağacından yemeyeceksin: Eğer ondan yersen, ölürsün, OLURSUN!"

6. İnsanın Eşlikçileri: a) Hayvanlar

(18) Sonra Yehova (kendi kendine) dedi: "Adamın yalnız olması iyi değddir! Ona uygun bir yardımcı yapacağım!" (19) Ve Yehova her kır hayvanını ve Gökteki kuşları humustan yaptı; Sonra onlara ne ad koyacağını görmek için adama getirdi³⁵, ve adam her birinin adını ne koyduysa her birinin adı o oldu. (20) Ve adam bütün evcd hayvanlara, Gökteki bütün kuşlara ve bütün yabani hayvanlara ad koydu. Fakat adam bunların arasında kendisine uygun yardımcıyı bulamadı.

7. b) Kadın

(21) Bunun üzerine Yehova adamın üzerine derin bir uyku getirdi, ve adam uyudu. Onun kaburga kemiklerinden birini aldı ve yerini (şimdi boş kalan) ede kapladı; (22) Ve Yehova adamdan aldığı kaburga kemiğinden kadını yaptı, ve onu adama getirdi. (23) Ve adam dedi: "Şimdi bu benim kemiklerimden kemik etlerimden ettir; buna Nisa ([Ishshâ, Kadın]) dendecektir, çünkü o insandan ([Ish]) alındı!/ (24) İşte bu nedenle (her) adam karısına yapışmak, birlikte bir beden olmak için anasmı ve babasmı bırakacaktır.

8. İlk Çiftin İlk Hali

(25) Oysa ikisi de, Adam ve Karısı çıplaktılar; ama (bundan) hiç utançtan yoktu.

9. Yılan Kadını Baştan Çıkarmaya Çalışır

III (1) Ama Ydan, Yehovanm yaptığı bütün yabani hayvanlann en hiIekârıydı, kadma dedi: "Elöhîm gerçekten Bahçenin hiçbir ağacından yemeyeceksiniz dedi mi?" (2) Ve kadm Yılana cevap verdi: "Bahçedeki bütün ağaçların meyvelerinden yiyebiliriz; (3) yalnızca Bahçenin ortasında olan Ağacın meyvesi hakkmda Elöhîm dedi: Ondan yemeyin! Ona dokunmayın! Yoksa ölürsünüz!" (4) Ve Ydan kadına cevap verdi: "Yok, Hayır! Kesinlikle ölmezsiniz! (5) Sadece Elöhîm iyi bdir ki ondan yediğiniz gün, o vakit gözleriniz açılır ve İyiyi ve Kötülüğü bderek Elöhîm gibi olursunuz!"

10. Kadm Yenik Düşer

(6) Ve kadın gördü ki, Ağaç yemek için iyi, ve gözlere hoş, ve yendmesi yararlı bir Ağaçtır, Aynı Ağacın, (daha) bdgdi (akdlı) olmak için, meyvesinden aldı, ve yedi: Bundan kendisiyle beraber yemesi için adama da verdi; o da (meyveden) yedi.

kaçıp bahçenin ağaçlan arasına gizlendiler. (9) Ancak YehovaEIohîm Adama seslenip ona "Neredesin?" dedi. (10) Ve adam da cevap verdi: "Bahçede (Senin Ayak) sesini işittim, ve (Senden) korktum, çünkü ben çıplaktım. Bunun için gizlendim!" (11) "Ama (dedi YehovaEIâhîm) çıplak olduğunu sana kim bildirdi? Ondan yeme diye sana emrettiğim (şu) Ağaçtan mı yedin?" (12) Ve adam (cevap verdi): "Yanıma Verdiğin Kadın, yediğim Ağacı bana veren (odur)!" (13) YehovaEIohîm Kadına dedi: "Ne yaptın burada sen?" (13) Ancak Kadın dedi ki: "Beni kışkırtan, kandıran Ydandır, ve ben de (Ağaçtan) yedim!"

12. Ceza

(14) Ve YehovaEIohîm Yılana dedi: "Bunu yaptığın için: Bütün hayvanlar ve bütün yabani hayvanlar arasında sen Lanetlendin!/ Karnının üzerinde yürüyeceksin / Ve toprakla besleneceksin/ Ömrünün bütün günlerinde.

(15) Sen ile Kadın arasına düşmanlık sokacağım,/ Onun zürriyeti de senin zürriyetin arasına./ O senin başma saldıracak,/ Sen, onun topuğuna saldıracaksın!"

(15) Sonra Kadına dedi: "Gebeliklerini ve zahmetini ziyadesiyle çoğaltacağım:/ Ağrdar içinde evlat doğuracaksın dünyaya!/ Arzun (temayülün) seni Adamına götürecek, / Ama Adam senin hâkimin olacak!" (17) Sonra Adama dedi: Kadınının sözünü dinlediğin ve Sana 'Yemeyeceksin!' diye emrettiğim Ağaçtan yediğin için:

Toprak senin yüzünden lanetli oldu:/ Ondan (ancak) zahmetle yiyecek yiyeceksin,/ Ömrünün bütün günlerinde./ (18) Sana sadece diken ve çalı verecek. Ve sen kır otundan (başka) yiyecek bula (mayacak) sın. Toprağa dönünceye kadar,/ Çünkü sen (ondan) geldin!/ Evet! Sen kilsin, ve kd olacaksın (topraksın, toprak olacaksın)!"

(20) Adam kadınına Havva (Khaunuâ) adını koydu: Çünkü bütün Yaşayanların (khaıu) Anası oydu! (21) Ve YehovaEIohîm adam ve kansı için deriden kaftanlar yaptı ve onlara giydirdi.

13. İlk Çiftin Bahçeden Kovuluşu

(22) YehovaEIohîm (kendi kendine) dedi: "işte (böylece) Adam iyiyi ve Kötülüğü Bderek Bizden biri gibi oldu. Bundan sonra daha deri gitmesin, elini uzatmasın, Hayat Ağacından almasın, meyvesinden yemesin ve ebediyen yaşamasın!" (23) Bu yüzden onu, geldiği toprağı işlemesi için Aden Bahçesinden kovdu. (24) Ve Adamı kovduktan sonra, Hayat Ağacının yolunu korumak için Aden Bahçesinin Şarkına Kerubderi ve İki tarafı da keskin parlayan Kılıcın Alevini koydu...

Okuma Önerileri

Kutsal Kitap incelemeleriyle ciddi olarak ilgilenen herkes için oldukça kalın bir eser olan Introduction â la Bible (Paris, Desdee De Brouwer, 1973) Fransızca kaynaklar arasındaki en etkin ve en vazgeçilmez kaynaklardan biridir. Bütün göndermeler bu kitabı esas alırlar.

Aynca bkz. J. Bottüro, Naissance de Dieu, Paris, Gallimard, 1992 özellikle s.155202: "Les origines de l'univers selonla Bible" ve s. 203221 "Le recit du Pech6 originel", Yaradılış Metni, II, 25111."

"İlk Günah"la ilgili sorular, özellikle de Katolik bakış açısından, J. Coppens'in eserinde ve özellikle de A.M. Dubarle'in eserinde ele alınmıştır: J. Coppens, La Connaissance du Bien et du Mal du Paradıs (BrugesParis, Nauvvelaerts, 1948) ve A.M. Dubarle, Le Pichi originel dans l'Ğcriture (Paris, Cerf Yayınlan, 1958) ve Le Pichi originel. Perspectives thiologiques (Paris, Cerf Yayınlan, 1983).

Kutsal Kitap ve Tanrının Doğuşu

JeanMaurice de Montremy

3 Aralık 1872'de, ilk Asurbilimcilerden biri olaıı G. Smith Londra Kutsal Kitap Arkeolojisi Derneği'nde (La Societd d'archdologie biblique), Mezopotamya'da bulunan bazı metinler de Kutsal Kitap'taki anlatılar özellikle Tufan anlatısı arasında bazı benzerlikler ve ortak noktalar olduğunu açıkladı. Bu haber büyük yankı uyandırdı. Jean BottĞro'nun Naissance de Dieu kitabının başında belirttiği gibi Kutsal Kitap böylelikle tarih konularından biri oldu. Kutsal Kitap artık insanlığın dünya üzerindeki macerasının bir yerinde öylece kenddiğinde ortaya çıkmış, dünyanın en eski kitabı ve "öteki bütün kitaplardan farklı" bir kitap olma özelliğini yitirmişti. Bu tarihten sonra üzerinde pek çok kültürün etkisini taşıyan, farklı seviyelere sahip, almtılar alan, araya başka bölümler sokan, farklı kişder tarafından oluşturulmuş ve uzmanlar ya da rahipler tarafından pek çok kere toparlanmış, gözden geçirdmiş hatta kimi zaman çelişkili yorumlarla pek çok kez yeniden güncellenmiş bir eser olarak görülür olmuştu.

"Antikçağ'daki bilgelikler..."

19. yüzydın dk yarısından sonra doğan Asurbüimi sayesinde gerçekleşen yeni keşifler ve ilerlemeler sayesinde artık hiçbir Kutsal Kitap uzmanı

Kutsal Kitap'ın (oldukça bdgdi insanlar olmalarına karşın Kutsal Yazdar konusunda tarihin yönlendirdiği bu yeni okuma yöntemine pek alışamamış çok sayıda kişi mevcut olsa da) artık diğer kitaplar arasında, tarihsel bir yere sahip olduğundan kuşku duymamaktadır. Jean Bottdro bu konuyla dgdi olarak şöyle diyor: "Hıristiyanlığın doğuşuna kadar her tür veriyi yadsıyardarı ve Kutsal Kitap'ı az ya da çok büyüsel bir kitap olarak görmekte ve yorumlamakta inat edenleri zaten bdiyorduk. Ama şimdi de karşımıza aşırı indirgemeci yaklaşımı benimseyenler çıktı. Bu kimselere bakdırsa, neredeyse her şey Mezopotamya'dan çıkmıştır ve Eski Ahit'in metinleri Bereketli Hilal'de can bulmuş Antikçağ bdge zihniyetinin bağrından şans eseri üretdmiş bir değişke, neredeyse rastlantısal bir tarih oyunuyla oluşmuş metinlerdir. Bir Asurbdimci olarak bu görüş beni şımartabüir. Ancak çok daha dikkatli ve özenli olunması gerekmektedir". BottĞro Naissance de Dieu (Tanrı'nm doğuşu) adlı eserinde de bu özeni çok iyi bir biçimde ortaya koymuştur...

Büyük Asurbilimci Jean Bottero, 1949 ve 1969 yılları arasında yayımlanan beş incelemeyi bir araya getirir ve kendisini, bu açıdan iki farklı yönden, Yahudi geleneğin yaklaşık bin yddır oluşturduğu ve düzenlediği metinlerin tarih araştırmalarına adar. Çünkü Kutsal Kitap, bilindiği gibi, ne tek bir günde ne de yedi günde ortaya çıkmıştır. Ve elbette bu kadar uzun bir oluşum süreci bile her tür basite indirgemeci yaklaşımm reddeddmesini gerektirir.

Dolayısıyla Kutsal Kitap, onu oluşturan pek çok önemli bölüm Mezopotamya etkisi taşısa da, Babd'de başlamaz. Naissance de Dieu'de incelemesi yapdan metinlerin ortaya koyduğu budur. Bu bölümlerde ortaya, koyulan olaylar Kutsal Kitap açısından temel önemde olan olaylardır: Dünyanın yaratılması, Ydanın girişimi, Eyüp'ün Kitabının ve Vaiz'in Kitabının ana konuları ve tabii Mezmurlar. "Babd uygarlığının yoğunluğu ve etkisi düşünülünce, bunun başka türlü olması beklenemezdi elbette", der Jean BottĞro. "Bu uygarlık son derece güçlü ve yoğun etkisini Yunan topraklarına kadar ulaştırmıştır. Israd kavmi ise o sıralarda hem kültür hem de siyasal açıdan varlığıyla yokluğu bir, belli bir önemi olmayan, kenarda kalmış küçük bir ulustu. Özel Mezopotamya alanmda incelediğim ne varsa hepsine Kutsal Kitap metinlerinde de rastladım: Kozmogoni, Cennetin coğrafyası, günah, Kötülükle dgili sorgulama, ölülerin ruhlarının ötekidünyada yaşamlarını sürdürmeleri; hatta tanrdarın dünyasıyla kurulan oldukça zor üişküer. Sami olanYahudder, belki de eski Mezopotamyaldar sayesinde insanlığın bütün büyük sorularının sorulup cevaplarının araştınlabdeceği bir ortamda yaşıyorlardı. Onların da bu donanımı edinmiş oldukları çok açıktır" Ama.. .evet burada "ama" diyoruz ve bu "ama" Musa'yla ügili...

Bu noktada oyunu bozan Musa'dır. Kutsal Kitap'ın başlangıcı Musa'dır, başka biri değil. Mısır'daki kavimleri toparlayıp, bunları, Tanırlarla değü bir tek Tanrıyla yapdan bir İttifak etrafında birbirine bağlayan odur. Bu tek Tanrı'yı İsrail'in Tannsı yapan Musa, büyük Hakimleri (İbrahim, İshak, Yakup) kendi Tektanncılık anlayışına göre şekülendirerek ortak Sami mirasıyla bağlarını kopardığını ifade etmiştir. Sonuç olarak etkisi dünya çapına varan bu kehaneti müjdeleyen çağrışımı büiyoruz: Yehova sözcüğü Ibranicedeki var olmak ya da olmak anlamına gelen eylemi çağrıştırmaktadır. Musa inancı etrafında toplananları çok da fazla köklerinden koparmamak için oldukça usta işi bir kaymayla kendi tinsel devrimini hayata geçirmiştir. Jean Bottero Çıkış'm anahtar bölümlerinden birini şöyle çevirir (III. Bap):

"Ve Tanrı Musa'ya dedi: 'Ben, Ben olan'ım!' Ve dedi: 'İşte İsraüoğullarına böyle diyeceksin: Beni size 'Ben Olan' gönderdi...O [Eski İbranicede yahwe] Yehova'du: Atalarınızın Tanrısı, İbrahimin Tanrısı, İshakın Tanrısı, Yakubun Tanrısı beni size gönderdi.' Ebediyen ismim budur!" (Bap III, 1416.) [Kitabı Mukaddes, ç.n.]

İşte "Tanrı" Mezopotamya'da akıl almaz, algdanamaz biçimde "böyle doğmuştur". Ancak Jean Bottdro şu noktada ısrar eder: "Eğer Tann'nın doğuşundan söz ediyorsam, bunu kendi büim alanımın kapsamı dahüinde kalarak söylüyorum. İnançsızlar Musa'nm dahiyane bir biçimde tek Tann düşüncesini ürettiğini ileri sürmekte özgürdürler, aynı biçimde inananlar da bu olayla Tanrı'nın Musa'ya kendisini gösterdiğine inanmakta özgürdürler. Bu tartışma bilimin kapsamı dahilinde değüdir."

Bu tarihten sonra İsraüoğullan (Yahudi adını, Babü'e Sürgünden [Çıkış] sonra 587 yılında alırlar) oldukça uzun süreli, geniş yanküı bir maceranın içine düşerler ve çok sıkıntı çekerler.

Dolayısıyla farkldıklar daha en başında ortaya çıkar. İsradoğullarınm tek bir tanrısı varken Mezopotamyalıların bir sürü tanrısı vardır. Hatta İsraüoğullarının uzun bir süre komşularının tanrdanna da inanmış olduklan söylenebüir: Sadece bu tanrdar Yehova'nm karşısında bir varlık gösterememişlerdir. Peygamberlerin Eliyahu ve Yeremya en çarpıcı olanlarıdır Tektanrılı inançlarını kesin bir biçimde kabul ettirebilmeleri için İsrail'in yerleşik bir krallık düzenine geçmesi (İÖ X. yüzyıl), "putataparlık" dinine bulanması ve korkunç acılar yaşaması gerekmiştir. İsraü yalnızca Yehova'ya ihanet etmesinin cezasını çekmekle kalmamış, sağır, dilsiz, cansız ve varlıksız heykellerden ibaret olan tanrılara olan eğiliminin de kefaretini ödemek zorunda kalmıştır.

Ancak sanıldığının aksine asıl yendik bu değildir. Pek çok kimse İsrail'in, ona özgü olan ceza kavramıyla birlikte, günahı "icat eden" topluluk olduğunu düşünmektedir. Oysa günah olgusu Mezopotamya'da şu ya da bu biçimde öteden beri var olmuştur. Jean Bottero Babd'in bu konuda oldukça özgün bir yanı olduğunun da altını çizer: Öteki uygarlıkların aksine Samiler, özellikle Mezopotamyalı Samiler, günah düşüncesini kişisel bir kusura (kabahat) çok erken bir dönemde bağlamışlardı. Ötekidünyadan birinin emirlerine karşı geliniyordu. Günah kavramını, insanın topluma ya da kendi düzenine karşı işlediği bir kusura bağlayan öteki uygarlıklardan farklı bir duruşa sahiplerdi. Tektanrıcılıktan çok önce, Mezopotamya'da kusurlar, hukuksal değil "ahlaki" düzlemde değerlendirilirlerdi: Göreceli değil, olduğu gibi kabul edilen kusurlar.

Günah kusur

Jean Bottero şu yorumu yapmaktadır: "İsrail'in, çevresinde gelişmiş kültürü olduğu gibi almakla yetinmiş olduğu düşünülebilir. Ancak Tektanrıcdık vardır. Bütün kusurlar, öncelikle, tek bir Tanrı'ya bağlıdır. Dolayısıyla öteki tanrdardan kesin bir biçimde üstün olan ve bütün evrenin tek ve bir Tanrısı olan bu Tanrı hiç yanılmaz. Bu bakış açısıyla günah sistemi alt üst olur. Bir Babilli için hastalıkla, ölümle, utançla, felaketle vd. cezalandırılmayan bir eylem kendi başına bir kusur olarak görülmezdi. Sonunda cezabela yoksa kusur da yoktu; neden başa geldiği anlaşdmayan bir bela, bilincinde olunmayan bir kusuru ortaya çıkarmadıkça, cezalandırılmamış korkunç bir suç bile kusur olarak kabul edilmezdi, en azından vicdanen temiz olunurdu. Bir Yahudi içinse her şey farklıydı: Her kusur görünür bir cezası olsun ya da olmasın bir günahtı." Burada Eyüp'ün Kitabına Naissance de Dieu'de yapılan muhteşem yoruma varıyoruz: "Eğer çok doğru, Kâmd bir insan olan Eyüp'ün başına bela geldiyse, bu bir biçimde saklı kalmış bir kusur işlemiş olduğu içindir", demişlerdir bilgin arkadaşları. Ancak Yehova, bizzat kendisi müdahale edip, onlara kendi aşkm gücünü hatırlatarak cevap vermiştir. Açıklanacak ya da hesabı yapdacak hiçbir şey yoktur, insanlar sözcükleri ağızlarında gevelemektedirler ve kötülüğün yoğunluğunu kavramaya çalışmaktadırlar dk günahlarından ayrı düşünülemeyecek kötülüğü anlamaya çalışırlar. Tann, bütün görünüşe karşm, insanların aklının çok ötesine aşan kendi yolunu izler."

Bu şehre sürgün edilen Yahudiler üzerinde yoğun bir etkisi olduğu düşünülen Babil zihniyetinin temelleri böylece yerinden sarsdmış olur. Bütün Mezopotamyaldar tanrdarın Evrenin bir parçası olduğuna ve onlarla aynı yazgıyı paylaştıklarına inanmışlardır. Yaradılış'ın ya da Eyüp'ün Kitabının redaktörleri aynı senaryolar üzerinde çalışarak Yaratıcının, Evrenin bir parçası olmadığını, Evren yasalarından bağımsız olduğunu, Evrenden "önce" de var olduğunu "sonra" da var olacağını dile getirmişlerdir. Kısacası Yaratıcı vardır. Kuşaklar aktıkça iyice belirginleşse de Milattan kısa bir süre öncesinde bu tür bir düşünce o dönemdeki topluluklar için kabul edüemez bir düşünceydi: Ölüler varlıklarını karanlık ve şekilsiz Cehennemde sürdürmekle kalmayıp Mahşere kadar Tann'nın elinde huzur içinde var olabileceklerdi. Ve işte ancak burada Doğru ödülünü alacak, Kötü cezasını çekecekti.

Eski Ahit daha deri gitmez. Ancak bağrında oluştuğu geleneklere yadsmamaz çok kesin bir yendik getirmiştir. Doğurduğu sonuçlar ise bdinmektedir. Jean Bottdro'yla birlikte, dev Mezopotamya uygarlığıyla kıyaslanınca hiçbir yeni buluş getirmemiş, bugünkü bdgilerimizle gördüğümüz kadarıyla, büyük oranda bu uygarlığın edebiyatına, bdimlerine, siyasetine ve teknolojisine bağımlı kalmış bu küçük halkın dünya tarih sahnesine bu çarpıcı çıkışıyla dgdi derin düşüncelere dalabdiriz. Ancak bu açıdan bakddığında bile bu küçük halkm tek Tanrısıyla altan alta, dramatik bir biçimde mücadele etmiş olduğunu görebiliyoruz.

Görüldüğü gibi Kutsal Kitap karmaşık ve gürültülü tarih sahnesine girmekle değerinden bir şey kaybetmemektedir. Karşımıza çıkan onca çelişkiye, değişikliğe ve rahatsızlık veren onca yinelemeye karşm Jean BottĞro, bu kitapta, ısrarlı ve iddialı bir tasarınm son derece hayranlık verici yükselişini gözler önüne sermektedir.

İlk Editörlük Macerası: Kutsal Kitap

Pierre Chuvin

Günümüzde Kutsal Kitap'tan daha fazla çevirisi yapdan, Kutsal Kitap kadar çok okunan bir kitap yoktur sanırım. Kutsal Kitap, IO XI. yüzyıldan sonra Filistin'de yerleşmiş, çok da parlak bir uygarlıkları olmayan, sınırlı sayıdaki bir halkın kutsal metinlerinden ve kroniklerinden oluşmuş çok önemli bir mirastır. Yüzyıllar geçtikçe Mısır'daki ve Mezopotamya'daki kibirli uygarlıklar birer birer tarihin karanlığına karıştıkça Ibrander varlıklarını sürdürmeye devam etmekle kalmamış, Antikçağ dünyasında yaydmış ve Yahudiler, Müslümanlar ve Hıristiyanlar tarafından her devirde sürekli okunan bir kitapla yükselmişlerdir.

Bu atdımın kökeninde Makedonyalı iskender'in (334323) Yakmdoğu fethi yatmaktadır. Bu fetihle Yunanldar Yahudderle tanışmış ve kısa bir süre içinde Kutsal Kitap'ın Latince çevirisi Septuaginta ya da Septant (Yetmişlerin Çevirisi) işine atılmışlardır. Bu çeviri —buna Septuaginta adının verilmesinin nedenini daha sonra göreceğiz İÖ III. yüzyılın başmda başlayan ve neredeyse iki yüzyd süren oldukça uzun soluklu bir çalışma olmuştur. İki halk arasındaki bu alışveriş ve bu dönem daha sonra ortaya çıkacak olan iki muhteşem derlemenin merkezinde yer almaktadırlar³⁶.

İlk saptama: "YetmişlerSeptuaginta" işe koyulduklarında İbranice Kutsal Kitap henüz yazdmamıştı. Bir tarafta Tora yani Yasa vardı, bunlar Musa'ya atfedden 5 kitaptan oluşuyordu (Hıristiyanlara ait Pentateukhos, ilk beş kitap). Öteki tarafta daha sonra "Peygamberler (Neb'im)" (Tann'nın sözcüleri) ve ..."Başka kitaplar" adı altında sınıflanacak olan birtakım metinler vardı; bizim elimizde olmayan kitaplara yapılan anıştırmalar bütün mirasın toplandamadığını göstermektedir. Buna karşın var olan metinlere daha sonra daha yakın zamanlı Danyal ya da "Sirak Kitabı" adlı bir kitap eklenmiştir; bu kitap İÖ 132'de yazarın torunu tarafından çevrilen bir akla çağırma kitabıdır. Yahudi Kanonunda (kaynak sunuş) bu kitapların toplam sayısının 22 olduğu kabul eddmektedirİbranice alfabesindeki harflerin sayısı kadar. Aynı dönemde Yunanldar da, kendi köşelerinde, İlyada ve Odysseia'yı 24 bölüme ayırıyorlardıYunan alfabesindeki harflerin sayısı kadar. Bu ayrıntı önemlidir: Kutsal Kitap Doğu Akdeniz'de yaşayan çeşitli halkların sürekli olarak birbirleriyle etkdeşimde oldukları ve bazı düşünsel alışkanlıldan paylaştıkları bir ortamda Yunancaya çevrilmiştir.

Peki neden bu tür bir girişimde bulunulmuştur? Yahudi inanışına göre, bu emri Mısır Kralı II. Phdadelpheia Ptolemaios vermiştir (285246). Babası gibi bu kral da önemli bir değerli kitap koleksiyoncusudur. Bunların döneminde Mısırlı bir rahip olan Manethon ülkesinin tarihini, inançlarını ve ritüellerini Yunan ddinde yazmış ve söylenüdiğine göre İskenderiye'de Mısır tanrısı Serapis'in YunanMısır etkdeşimli tapıncının yerleşmesinde rol oynamıştır. Babd'de başka bir rahip BelUsur, Chaldaica, "Kaide üzerine Eser" adlı bir eser yazmış ve Antiokhos I. Söter'e adamıştır (285261). Dolayısıyla Kutsal Kitap'm çevirisi, Yunanldarın boyun eğdirdikleri halklara karşı duydukları merak üe bu halklann kendilerini anlatma isteklerinin örtüştüğü genel bir hareket içinde değerlendirilebilir.

Manethon'un ve BelUsur'un eserleri kaybolup gitmişlerdir. Kutsal Kitap bize neredeyse hiç bozulmadan, olduğu gibi ulaşabüdiği halde bu eserlerden elimize bölük pörçük parçalar kalmıştır. Dahası şaşırtıcı bir biçimde Kutsal

De Waard, R. Le Dfaut); Le Monde grec ancien et la Bible, Cl. Mondesert'in yönteminde, Paris, Beauchesne, 1984 (bkz. Özellikle P. Lamarche, R. Arnaldez, M. Simoıı, A. Le Boulec'in incelemeleri). Aufstieg mıd Niedergang der rumischen Welt başlıklı dizideki (Berlin/ New York, De Gruyter, yayımlanma aşamasında) II. Cilt, 19, ciltler 1 ve 2 (1979) incelemeleri, özellikle Helenistik dönemde ve Roma döneminde Yahudilik üzerine yoğunlaşmıştır (İngilizce, Almanca ve Fransızca bildiriler).

Kitap çevirisi tek bir yazarın değil tam 72 yazarın elinden çıkmıştır. Aslında bu iki özellik aynı açıklamaya sahiptir, Yahudderin o dönemdeki durumlarıyla dgdi biraz bilgi sahibi olmak gereklidir. Yahudder o dönemde genel olarak Ibranice değd bu ddin kuzeni olan Aramcayı kullanmaktayddar. Suriye'nin (Selefkiler) ve Mısır'ın (Lagidler) Makedonyalı Krallan Juda'daki ya da Babd'deki Yahudderi genel askeri birlikler halinde kendi egemenIiklerindeki topraklara (İskenderiye, Frigya) getirttiklerinde, bu "diaspora" gruplarında (Yunancada da diaspora) Aramcanın yerini Yunanca almıştır. O güne kadar dinsel toplantılarda metinler İbranice okunur (Aramca konuşan bir topluluk için çok da anlaşılmaz bir tutum değddir) sonra Aramcaya çevrilip yorumlanırlardı, buna da targum denilirdi. Targum İbranice metnin yerini almazdı; ona eşlik ederdi. Ancak ne İbranice metin ne de Targum Helen ddini konuşan İskenderiyeli Yahudi topluluğu için çok açık ve anlaşdırdı; bu kaynağı daha anlaşdır kdmanın bir yolu bulunmalıydı: İşte bu kaynak Septuaginta adlı çeviri oldu. 12 kavmin her birinden 6 bilge seçddi. Bunlar ayrı ayrı çalıştıktan sonra değişkelerini karşılaştırddar ve ortaya çıkan değişkeler mucizevi bir biçimde birbirlerinin aynısıydı.

İskenderiyeli Yahudder her sene Tanrı'nm onlara gönderdiği bu armağanı özel bir bayramla kutladılar. Buna karşın İS II. yüzyılda bütün Yahudiler tapmç ddi olarak tekrar İbraniceye döndüklerinde Septuaginta'nm yaratddığı günün israil'in Altm Buzağı'ya taptığı günler kadar uğursuz ve talihsiz bir gün olduğunu belirttiler. Septuaginta, bir çeviri metin olduğu için değd bu çeviri, geri dönüp İbranice özgün metne başvurmaya ihtiyaç bırakmayacak ölçüde kaynak metin seviyesine yükseltildiği için Yahudder tarafından talihsizlik olarak nitelendirilmiştir. Buna karşın Septuaginta varlığını sürdürmeye devam etmiştir; Yahudilikten dönenler, ki bunların en başında Hıristiyanlar gelmektedir, tarafından korunmaya devam etmiştir. Septuaginta, muazzam bir özümleme sürecinin dk işaretini vermiştir. Bu süreç sonucunda IS IV. yüzydda Hıristiyan imparatorluğu, daha doğrusu Batı Hıristiyan uygarlığı doğmuştur.

"Şalom"dan "nasılsınız'a

Aslında Septuaginta bir çeviriden daha çok oldukça akıllıca düzenlenmiş, iyi düşünülmüş bir uyarlamadır. Bu uyarlamada oldukça dginç ayrıntılara rastlıyoruz. İbranice metinde biri gelip "Şalom" dediğinde Yunanca metinde bu "Nasılsınız"la çevrdmiştir. Örneğin Tamar, İbranice metinde fahişelik yaptığında "bir örtüyle kendini örter". Oysa bir Yunanlı için namuslu her kadm dışarı çıkarken örtünmelidir; bunun üzerine Septuaginta'da Tamar "makyaj yapar", böylelikle Tamar ve namuslu bir kadm ayırt eddebdmektedir ve bu makyaj Tamar'ı büyük bir incelikle "örter" çünkü Helen makyajı çok koyu, ağır bir makyajdır. Bu yorumların tannbdimsel açıklamalarının da olduğu açıktır. Sanırız yine aynı anlaşdır olma kaygısıyla mecazi "Kaya" ifadesi (hatsur) eğretdemeli olmayan başka bir deyişle, "Tanrı" (Theos) deyişiyle karşdanır. Ancak Tekvin bölümünün başmda Yaradılıştan önce Yerin durumunu belirten ünlü "şekdsiz ve boş" ifadesi için bugün Kutsal Kitap'ın Hıristiyan inanışına göre evrensel olarak kabul görmüş çevirisinde "ıssız ve boş" karşdığı kullanılmıştır; Septuaginta'da ise bu deyiş "görünmez ve şekdsiz" olarak yorumlanır ki bu karşdığın farklı çağrışımları vardır.

Latincede Paulus

Bu çevirideki yanlış anlamları hatta karşıt anlamları ortaya çıkarmakta fazla aceleci davranmamak gereklidir. Bu yorumlar her zaman için yararlı olmuştur ve bunların karşdık geldikleri zihniyet de Yunancada da İbranice de de ortaktır. Örneğin İbranicedeki "Çok Güçlü" (shadday) deyişi Septuaginta'nın çevirmenleri tarafından shiday deyişiyle benzerlik kurularak "Kâdir Olan" olarak yorumlanmıştır, ki bu deyiş de aşağı yukan aynı anlamdadır. Bu tür bir "etimoloji" ne Platon tarafından ne de Antikçağ'da yaşayan başka bir bilgin tarafından çürütülebilirdi! En eski bölümleriyle Septuaginta kültürel açıdan çok üretken bir topluluğun değerli bir tanığı olmuştur³⁷.

Değerli bir şahidi ama tek şahidi değil. Aslında bu değişke, Katolik inancın "İki Ahit arasında oluşturulanlar"³⁸ adını verdiği İbranice ve Yunanca yazdmış Yahudi edebiyatından ayrı düşünülemez. Çünkü bu edebiyat esas olarak Eski Ahit'i Yeni Ahit'den, ayıran dönem, yani İÖ son üç yüzyıl boyunca üretilmiştir. Aslmda "İki Ahit arasında oluşturulanlar" deyişi iki farklı açıdan da doğru bir tanımlama değddir, çünkü Eski Ahit'in bazı bölümleri de daha önce de gördüğümüz gibi özellikle bu dönemde oluşturulmuşlardır ve İsa'nın vaazıyla bu edebiyat son bulmuş değddir. Hatta hahamların bakış açısıyla bakarsak, çeşidiliğiyle, bu edebiyat de arasında büyük bir fark yaratan İncd'in bde bu edebiyatın bir parçası olduğu ileri sürülebdir. Bu edebiyatta "Enok'un Kitaplarının" Mesihçiliğini buluyoruz. Bu eserin bölük pörçük İbranice parçaları "Ölü Deniz elyazmaları" arasmda Kumran mağaralarında bulunmuştur (bunlar 1985 Haziran tarihinde Paris'te sergilenmişlerdir)³⁹ ve daha iyi korunmuş Yunanca bölümlerse Hıristiyanlar tarafından kopyalanmıştır. Bu edebiyatta örneğin Oyun Yazan olarak nitelendirilebdecek Hezekiel'in edebiyat denemeleri de yer almaktadır. Hezekiel, Euripides'in üslubunu andıran bir üslupla, Musa adlı bir trajedi yazmıştır; bu trajedide Musa, temelde Yahudi imgesine sadık kalınarak betimlenmiştir. Bu engin çeşitlilik ancak zorlandığında ya da baskı altına alındığında kendi içine kapanan Antikçağ Yahuddiğinin parlak yaydımmı ortaya koymaktadır. Bu nedenle Septuaginta'nın anonim çevirmenlerinin yanı sıra pek çok değerli sanatçının da adlarının andması gerekmektedir. Bunlardan üçü aşağı yukarı aynı dönemde İS I. yüzydda yaşamışlardır. En büyükleri İskenderiyeli Aziz Phdon'un İbranice bdgisi azdı; Phüon Kutsal Kitap'a Yunan felsefesinin kavramları ve olgulanyla açıklamalar getirmeye çalışmıştır. Daha küçük olan Flavios İosephos, Kudüs'te ve Tora'nın dili içinde doğmuştu; kardeşlerinin devrimini bastıran Romalıya boyun eğmeyi seçmiş ve Yahudi tarihiyle ilgili Yunanca olarak düşünmüş ve Yunanca eserler yazmıştır. Bu ikisi arasmda bir Yahudi hahamı olan Anadolu'nun güneyinde doğan Tarsuslu Saul, Latincede Paulus, Kutsal Kitap'ın mesajının en azından bir bölümünün YunanRoma dünyasına kimsenin yapamadığı kadar aktarılmasını sağlamıştır. Ancak bu Tarsuslu haham Saul ya da Paulus bugün bde varlığını sürdüren kopuşun habercüiğini de yapmıştır aynı zamanda⁴⁰.

Zamandizin

MEZOPOTAMYA İSRAİL

Tarihöncesi

VI. Binyıldatı Mezopotamya toprağının kuzeyden güneye doğru yavaş yavaş ortaya çıkması. Kuzey ve doğu dağlanndan inen adı bilinmeyen etnik grupların varlığı; Büyük ArapSuriye Çölünün kuzey bölgelerinden geldikleri sanılan Samilerin ve kısa bir süre sonra belki de Sümerlerin (güneydoğudan?) gelişi.

IV. Binyd Bölgeye yerleşen bütün bu etnik gruplann ve kültürlerin birbirinin içine girme dönemi, büyük Mezopotamya uygarlığını oluşturacak kaynaşma ve etkileşim süreci. Bu uygarlık kısa bir süre içinde şehir yaşamına geçmiştir ve önceleri özerk ilkel kasabaların bir

araya gelmesiyle oluşturul' muş birlikler kurmuşlardır. Tanm kültürüyle ve yoğun olarak yapılan hayvancılıkla ülke çok çabuk zenginleşir ve gerek ticaret yoluyla gerek savaşarak topraklannda olmayan malların arayışına çıkar: Kereste ve marangozluk malzemeleri, taş, maden.

Tarihsel Çağlan

On Hanedanlık 3200'lere doğru. Yazının Filistin'de KenanlılaT İcadı

29002330. Bağımsız Kentülkeler. Sümercenin yaygınlaşması.

Uruk Hanedanlığı ve Kral Gılgamış.

1. Ur Hanedanlığı ve Kraliyet mezarlığı.

ÖnAkad 23302100. Büyük Şarnıkin

Dönemi tarafından kurulan ilk Sami

İmparatorluğu: Agade Hanedanlığı. Akad dili Sümer dilini bastırmaya başlıyor. 21002000. Ur Krallığı: 3. Ur Hanedanlığı, Sümerce hâlâ tercih edilen dildir ve bu dilde oldukça parlak bir edebiyat yaratılır. İlk Sami Amurrularmm gelişi.

ÖnBabil ve 20001600. Rakip Krallıklar: OnAsur İsin, Larsa, Esnunna, Mari Ha

Dönemleri nedanlıldan (bu son hanedanlık özellikle 18001750 yıllan arasmda hüküm sürmüştür). İlk Asur Hükümranları.

1894'den beri Babil'deki İlk Hanedanlıklar. Hammurabi (17921750) Babil şehri etrafında bütün ülkeyi birleştirmiş ve büyük bir Krallık kurmuştur, bütün alanlarda büyük bir atılım yaşanmıştır, özellikle Akad dili ve edebiyatında. Sümer dili ancak bilim ve araştırma dili olarak kalmıştır.

OrtaBabil 16001100. Kassitlerin işDönemleri gali. Ülkeyi siyasal bir kargaşa içine sokmuşlardır. Ancak bu kargaşa kültürel gelişimi hızlandırmıştır.

OrtaAsur 1300 civan. Asur şehrinin

Dönemi etrafında Asur Krallığının

kuruluşu, Asur şehri başkent olacaktır; bağımsızlığın ilanı ve yükseliş dönemi. 11001000. Aramlı Samilerin ülkeye girmeye başlamalan. Asur ve Babil Krallılan arasındaki savaşlar. Asur Babil tarafından işgal edildiğinde bile, kültürel açıdan üstünlüğünü sürdürmüştür.

NeoAsur 1000609. Asur'un Hüküm

Dönemi ranlığı. Asur'un, Kalah/Kalhu

ve sonra da Ninova'nm başkent olmalan.

Doğudaki ilk büyük istilalar ve Şarrukin hanedanlığı (Asarhadon, Asurbanipal)

İsrailoğullannın a talan göçebelik yapmaktadırlar. Berekedi Hilal boyunca doğudan batıya göçmektedirler, sonra Filistin'e geçerler.

XHI. yüzyıl başı. Musa, sonra Filistin'in fethi ve yerleşik hayata geçiş.

XI. yüzyılın sonu. İsrail Krallığı ve ilk üç Kral (Saul, Davud, Süleyman) X. yüzyılın ikinci yarısı. Krallığın Bölünmesi ve İkiye Aynlması: Kuzey (İsrail) ve Güney (Juda)

İlk büyük peygamberler, ilk büyük kâtippeygamberler. VHI. yüzyılın sonu. Kuzey Krallığının yok oluşu.

NeoBabil 609539. Babil Asur'un merDönemi kezi oluyor ve ülkeyi ele geçi

riyor. Nabukadnezar ve Kaide hanedanlığı. Aramlaşnrma süreci

VI. yüzyılın Başı. Güney Krallığı'nın çöküşü sonra Mezopotamya'ya Büyük Sürgün.

539330. 539'da Babil Ahameniş Kyros'a yenilir ve Mezopotamya Pers İmparatorluğu'na katılır.

Pers Dönemi

Sürgün edilmişlerin geri dönüşü ve Yahudiliğin örgütlenmesi

İskender Dönemi Persleri yener ve onlan yönetimi alnna alır ve bütün Yakındoğu topraklannı Helen kültürünün boyunduruğu altına sokar. Ardıllan Selefkiler Mezopotamya'da hâkim olmaya devam ederler.

IV. yüzyılın İlk yansı: Belli başlı Kutsal Kitap metinlerinin derlenmesiyle ve düzenlenmesiyle Kutsal Kitap'ın tamamlanması, bu metinlere İS 1. yüzyılın sonlarında başka metinler eklenmiştir.

Arsasid 130... 129'da Mezopotamya Partlann eline geçer. Ülke bütün özerkliğini kaybetmekle kalmaz bütün anlamını ve değerini de yitirir: Siyasal ve kültürel çöküş. Edebiyau, dili ve yazıları tarihin karanlıklarına gömülür...

Genel Kaynakça

Jean Bottdro, La Religion babylcmienne, Paris, PUF, 1952.

— Mythes et Rites de Babylone, Paris, Champion, 1985.

— Naissance de Dieu, La Bible et l'historien, Paris, Gallimard, "Biblioth6que des histoires", 1986.

— Misopotamie, L'icriture, la raison et les dieux, Paris, Gallimard, "Biblioth4que des histoires", 1987 (Türkçesi: Mezopotamya, Yazı, Akıl ve Tanrılar, çev.: M. Emin ÖzcanAyten Er, Dost Kitabevi Yayınlan, Ankara, 2004).

— Lorsque les dieux faisaient l'homme, Mythologie misopotamienne, Paris, Gallimard. "Biblioth6que des histoires", 1989.

— L'Epopâe de Gûgamesh. Le grand homme qui ne voulait pas mourir, Paris, Gallimard, 1992.

Andrd Finet, La Voix de l'opposition en Misopotamie, Brüksel, Belçika Yüksek Bilimler Enstitüsü, 1973.

— Pouvoir locaux en Misopotamie, Brüksel, Belçika Yüksek Bilimler Enstitüsü, 1982.

— Le Code de Hammurabi, Paris, Cerf Yayınlan, 1983.

B. Hrouda, L'Orient ancien, Paris, Bordas, 1991, s. 217245.

S. N. Kramer, L'Histoire commence â Sümer (Sümer Uygarlığının belli başlı edebi metinlerinin yorumlanmış antolojisi: Günlük yaşamdan inançlara siyasal ve hukuksal kurumlara), Paris, Arthaud, 1957, gözden geçirilmiş yeni basım, 1986 (Tükçesi: Tarih Sümer'de Başlar, çev: Hamide Koyukan, Kabalcı, İstanbul, 2. basım, 2002).

L. Oppenheim, La Misopotamie, Portrait d'une civilisation, Paris, Gallimard, 1970.

Georges Roux, La Misopotamie. Essai d'fıistoire politique, iconomitfue et cuitürelle, Paris, Seuil Yayınlan, "Univers Historique", 1985.

Yazarlar

Jean Bottdro: Ecole Pratique des Hautes Etudes'de Felsefe ve Tarih Bilimleri Bölümü, Asur Araş tırmalan Kürsüsü tez yöneticisidir.

Pierre Chuvin: Taşkent'de Fransa Orta Asya İncelemeleri Enstitüsü'nde müdür (Institut français d'etudes sur l'Asie centrale). L'Histoire dergisinin yazı kurulu üyesi. Yayınlan arasında La Myhtologie greapıe du premier homme â l'apothiose d'HâracUs vardır (Fayard, 1992).

AndrĞ Finet: L'UniversitĞ Libre de Bruxelles'de Asurbilimi onursal başkanı. Suriye'de 19661973 yılan arasında Teli Kannâs kazdanm yönetmiştir. Code de Hammurabi'nin Fransızca çevirisini Cerf Yayınlanndan yayımlamıştır.

Bertrand Lafont: CNRS'de araştırma sorumlusu, Asurbilimi tarihçisi. Mari sitesinde bulunan çiviyazdı tablederin deşifre edilmesinden sorumlu ekibin üyesi. İstanbul Arkeoloji Müzesi'nde korunan Sümer tablederinin yayımlamasında çalışmıştır.

JeanMaurice de Montremy: Lire dergisinin baş redaktörü, gazeteci, L'Histoire dergisinin yazı kurulu üyesi.

Georges Roux: Iraq Petroleum Company eski hekimi, büyük Mezopotamya uzmanı. Ancient lraq adlı eseri Mezopotamya tarihiyle ilgili bir klasiktir. La M.İsopotamie adlı Fransızca çevirisi Seuil Yayınlanndan çıkmıştır, tamamen gözden geçirilmiş ve Univers Historique adlı dizide 1985'de basılmıştır; sonra yeniden gözden geçirilmiş ve geliştirilmiştir, "Points Histoire" dizisi, 1995.