Martin Eden, Jack London © 2014, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Mayıs 2014, İstanbul E-kitap 1. sürüm Eylül 2014, İstanbul Mayıs 2014 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Berrak Göçer

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım (www.lom.com.tr)

ISBN 978-975-07-2390-2

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

JACK LONDON

MARTIN
EDEN

ROMAN

İngilizce aslından çeviren
Erhun Yücesoy

Jack London’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Âdemden Önce, 1981

Vahşetin Çağrısı, 2007

Beyaz Diş, 2011

Katıksız Sevgi, 2011

Demir Ökçe, 2012

JACK LONDON, 1876’da San Francisco’da doğdu. Kendi kendini eğitti ve 1897’de Klondike bölgesinde altın arayanlara katıldı. Klondike’tan döndükten sonra, şansını bir kez de yazarlıkta denemeye karar verdi. Otobiyografik romanı Martin Eden’da yansıttığı gibi, yazar olabilmek için olağanüstü bir çaba harcadı. İlk kitabı Kurt Kanı geniş bir okur kitlesine ulaştı. 17 yıl içinde Vahşetin Çağrısı, Beyaz Diş, Deniz Kurdu, Demir Ökçe gibi yapıtlarının sayısı 50’yi buldu ve ABD’nin en çok kazanan yazarı oldu. Jack London, 1916’da Kaliforniya’da öldü.

ERHUN YÜCESOY, 1969’da doğdu. İlk ve orta öğrenimini Kıbrıs’ta İngiliz Koleji’nde tamamladı. 1992’de Bilkent Üniversitesi İşletme Fakültesi’ni bitirdi. Çeşitli bankalarda kurumsal bankacılık alanında çalıştı. Bankacılığın ardından emtia ithalatı yapan şirketlerde finansman ve ithalat direktörlüğü görevlerini yürüttü. Tıp, evrim biyolojisi, sosyoloji, tarih, liderlik kuramları, moda felsefesi, edebiyat gibi farklı alanlardan kitapları dilimize kazandırmış olan Yücesoy, halen serbest dış ticaret danışmanlığı yapmaktadır.

I

Kapıyı anahtarla açan gencin peşi sıra içeri giren delikanlı, beceriksiz ve mahcup bir hareketle şapkasını çıkardı. Üzerinde denizin kokusunu taşıyan kaba saba giysiler vardı ve kendini içinde bulduğu geniş salona asla yakışmayan bir görüntü çiziyordu. Şapkasını ne yapacağını bilemeyip ceketinin cebine tıkıştırmaya çalıştığı sırada diğeri uzanıp şapkayı elinden aldı. Sessizce ve doğallıkla yapılmış bu hareketi mahcup delikanlı anlayışla karşıladı. “Farkında,” diye düşündü. “Ne mal olduğumu kesin anlayacak.”

Delikanlı, diğer gencin adımlarını takip edip omuzlarını sallayarak ve sanki düz zemin denizin kabaran, azgın dalgalarına kapılıp bir aşağı bir yukarı batıp çıkıyormuş gibi, farkında olmadan bacaklarını açarak yürüdü. Geniş boşluklar, yalpalayarak attığı adımlara dar geliyordu adeta; geniş omuzları kapı pervazlarına çarpacak ya da alçak şömine rafında duran bibloları ve süs eşyalarını yere devirecek diye ödü kopuyordu. Odadaki muhtelif eşyalar arasında bir o yana bir bu yana ürkek adımlarla yürüdü ve aslında sadece aklından geçen tehlikeler katlanarak arttı. Büyük bir piyano ve üzerinde yüksek bir kitap yığını duran orta masanın arasında yan yana altı kişinin yürüyebileceği kadar bir mesafe olmasına rağmen, delikanlı buradan geçmeye çalışırken titredi. İri kolları vücudunun her iki yanından gevşekçe aşağıya sarkıyordu. Ellerini kollarını nereye koyacağını bilemiyordu ve odada heyecanla gezinen gözleri, o kollardan birinin sanki her an masadaki kitaplardan birine sürünecekmiş gibi sallandığını fark edince ürkmüş bir at gibi sıçrayıp az kalsın piyano taburesine çarpıyordu. Önünde rahatça yürüyen genç adamı izledi ve ilk defa ondan daha farklı yürüdüğünü gördü. Bu kadar kaba ve hantal adımlarla yürümesinin verdiği utançla bir an yüreği sızladı. Alnında boncuk boncuk terler birikmişti; durdu ve güneşten yanmış yüzünü mendiliyle sildi.

Şaka yollu konuşarak heyecanını gizlemeye çalışıp, “Arthur, dur bakalım oğlum,” dedi. “Bu bana çok fazla geldi gerçekten de. İzin ver de bir cesaretimi toplayayım. Biliyorsun ki ben gelmek istemedim ve tahminimce senin ailen de beni görmek için yanıp tutuşmuyor.”

“Sorun değil,” diye güven telkin edici bir karşılık verdi öteki. “Bizden çekinmemelisin. Basit, mütevazı insanlarız biz – bu da ne, bana bir mektup gelmiş.”

Arthur dönüp masaya doğru yürüdü, zarfı yırtıp açtı ve mektubu okurken yabancıya kendine gelme fırsatı vermiş oldu. Yabancı, amacını anlamış ve takdir etmişti. Şefkatli ve anlayışlı bir insandı; telaşlı görüntüsünün altında da cana yakın, sıcakkanlı bir yürek atıyordu. Alnını kuruladı ve gözlerinde, tuzağı hisseden vahşi hayvanların sergilediği gibi bir korku okunsa da, kendine hâkim bir yüz ifadesiyle etrafına bakındı. Etrafı bilinmeyenle kuşatılmıştı, kaygılıydı, ne yapacağını bilmez bir haldeydi, biçimsizce bir duruşu ve yürüyüşü olduğunun farkındaydı, bütün vasıfları, becerileri ve gücünü benzer biçimde yitirdiği korkusuna kapılmıştı. Çok hassas, iflah olmazcasına utangaç biriydi ve diğer gencin elinde tuttuğu mektubun üzerinden attığı neşeli ve kaçamak bakışlar bir hançer darbesi gibi içine işleyip yüreğini yakıyordu. O bakışı görmüş ama renk vermemişti çünkü öğrendiği şeylerden biri de disiplindi. Ayrıca o hançer darbesi gururunu incitmişti. Geldiği için kendine lanet etti, aynı zamanda da artık geldiğine göre ne olacaksa olsun başladığı işi sonuçlandırmaya karar verdi. Yüzünü ciddi bir ifade bürüdü ve gözlerinde bir mücadele ışığı belirdi. Etrafına daha kaygısızca, dikkatle gözlemleyen bakışlarla baktı ve içerideki güzelliklerin ve şıklığın her ayrıntısını beynine kazıdı. Gözleri fıldır fıldırdı, görüş alanındaki hiçbir şeyi kaçırmıyorlardı; karşılarında duran güzelliği içlerine sindirirken mücadele ışığı söndü ve yerini ılık bir parlaklığa bıraktı. Delikanlı güzelliğe duyarlıydı ve burada duyarlı olması için sebep vardı.

Bir yağlıboya tablo dikkatini cezp etti ve bir süre resme dikkatle baktı. Büyük bir dalga, denize doğru çıkıntı yapan bir kayaya çarpıp köpük köpük dağılıyordu; alçalan fırtına bulutları gökyüzünü kaplamıştı ve köpüklü dalgaların az ötesinde iki direkli, yelkenleri orsa giden, güvertesinin her ayrıntısı görülebilecek kadar yan yatmış bir kılavuz gemisi, fırtınalı bir günbatımında kabaran dalgalarla birlikte yükseliyordu. İşte, güzellik gözlerinin önündeydi ve karşı konulmaz bir biçimde onu çekiyordu. Biçimsiz yürüyüşünü unuttu ve tabloya daha da, iyice yaklaştı. Güzellik tuvalin üzerinden yavaş yavaş kayboldu. Şaşkınlığı yüzünden okunuyordu. Sanki özensizce oraya bulaştırılmış boya lekesi gibi bir görüntüye dik dik baktıktan sonra tablodan uzaklaştı. Tüm o güzellikler derhal tuvalin üzerinde yeniden belirdi. İlk anda, “Hileli bir resim,” diye düşündü; ama bu düşünceyi hemen aklından çıkarırken bir yandan da edindiği pek çok izlenim arasında, bir hile yapmak için bu kadar güzelliğin feda edilmesine öfke duyacak kadar zaman bile buldu. Resimden anlamıyordu. İster yakından ister uzaktan bakılsın, her zaman belirgin ve pürüzsüz, renkli taşbaskılarla büyümüştü. Dükkânların vitrinlerinde yağlıboya tablolar görmüştü görmesine ama vitrin camları hevesli gözlerinin resimlere çok fazla yaklaşmasını engellemişti.

Etrafa göz atarken mektubu okuyan arkadaşını ve masadaki kitapları gördü. Açlıktan kırılan bir adamın yiyecek gördüğünde gözlerinin özlem ve arzuyla parlaması gibi özlem ve arzu dolu bakışlarla parladı gözleri. Omuzlarını bir sağa bir sola sallayıp yalpalayarak attığı uzun ve fevri adımlarla masaya yaklaştı ve kitapları sevgi ve şefkatle eline aldı. Başlıklarına ve yazarların isimlerine göz attı, içlerinden kısa bölümler okudu, ciltli kitapları gözleriyle ve elleriyle okşadı ve aralarında okumuş olduğu bir kitaba rastladı. Geri kalanlar yabancısı olduğu kitaplarla tanımadığı yazarlardan ibaretti. Swinburne’ün bir kitabına denk geldi ve nerede olduğunu unutup, gözlerini satırlardan ayırmadan, yüzünde bir coşkuyla okumaya başladı. Yazarın ismine bakmak için araya işaretparmağını koyup iki kez kitabın kapağını kapadı. Swinburne! Bu ismi hatırlayacaktı. O adamın gözleri vardı, hiç kuşku yok ki rengi ve yanıp sönen, parlayan ışığı görmüştü. Fakat Swinburne de kimdi? Şairlerin çoğu gibi acaba o da yüz yıl kadar önce ölmüş müydü? Yoksa hâlâ hayatta mıydı ve yazıyor muydu? Baş sayfaya döndü... Evet, şair başka kitaplar da yazmıştı; sabah ilk iş olarak halk kütüphanesine gidip Swinburne’ün başka eserlerini bulmaya çalışacaktı. Tekrar kitaba döndü ve kendini kaybetti. Arthur’un, “Ruth, bu Mr. Eden,” diyen sesini duyana kadar odaya genç bir kadının girdiğini fark etmemişti.

Kitabı işaretparmağının üzerine kapadı ve daha dönüp bakmadan ilk anda kızın değil ama ağabeyinin sözlerinin yarattığı etkiyle büyük heyecan duydu. O kaslı vücudunun altında titreyen, duyarlı bir kütle vardı. Dış dünyanın bilinci üzerindeki en ufak tesiriyle birlikte düşünceleri, anlayışı ve duyguları parlayan bir alev gibi sıçrayıp dans ediyordu. Olağanüstü bir hızla kavrayan, hassas biriydi; bir yandan da sürekli çalışan hayal gücü benzerlikler ve farklılıklar arasında ilişki kuruyordu. Yüreğini hoplatan, “Mr. Eden” ifadesiydi. Oysa hayatı boyunca “Eden” ya da “Martin Eden” veya sadece “Martin,” diye hitap edilmişti kendisine. Peki ya “Mr!” Şüphesiz büyük başarı bu, diye bir yorumda bulundu içinden. Zihni sanki anında muazzam bir karanlık odaya döndü ve hayatından kesitler, gemilerdeki buhar kazanları ile üst güvertelerin, kamplar ile kumsalların, hapishaneler ile meyhanelerin, bulaşıcı hastalıklar hastaneleri ile yoksul semtlerin sokaklarının bitmek tükenmek bilmez görüntülerinden oluşan bir film şeridi gibi bilincinin etrafında sıraya dizilerek gözlerinin önünde canlandı; görüntülerin arasındaki bağlantı, bu farklı durumlarda kendisine nasıl hitap edildiğiydi.

Sonra dönüp kızı görünce, beyninde vızır vızır dolaşan hayalî görüntüler kayboldu. Kocaman mavi gözleri ve altın sarısı gür saçlarıyla, solgun, sanki bu dünyaya ait olmayan ruhani bir yaratıktı bu kız. Martin kızın nasıl giyindiğinin farkında değildi fakat elbisesi de kendisi kadar harikaydı. Martin onu ince bir dalın üzerinde açmış soluk, altın renginde bir çiçeğe benzetmişti. Hayır, o bir ruhtu, bir melek, bir tanrıçaydı; böylesine ulu bir güzellik dünyevi olamazdı. Belki de kitaplarda yazanlar doğruydu ve toplumun daha üst kesimlerinde onun gibi birçok kız vardı. Şu Swinburne denen adamın şiirlerinde pekâlâ bahsi geçmiş olabilirdi bu kızın. Kim bilir belki de şurada, masanın üzerinde duran kitaptaki Iseult’u betimlerken şairin zihninde onun gibi bir kız canlanmıştı. Tüm bu görüntü, duygu ve düşünce zenginliği birdenbire ortaya çıkmıştı. Martin’in hareket ettiği yerde gerçeklik de duraksayıp ara vermeden sürüyordu. Kızın elinin kendi eline doğru uzandığını gördü ve el sıkışırlarken kız, bir erkek gibi içtenlikle doğrudan gözlerinin içine baktı. Tanıdığı kadınlar böyle el sıkışmazlardı. Hatta çoğu el bile sıkışmazdı. Sürüyle çağrışım, geçmişte kadınlarla nasıl tanıştığıyla ilgili hatıralar canlanıp sel baskını gibi zihnine üşüştü. Fakat tüm bu hayalleri bir yana bırakıp ona baktı. Daha önce asla böyle bir kadın görmemişti. Tanıdığı o kadınlar! Onun sağına ve soluna hemen tanıdığı kadınları sıraladı. Hiç bitmeyecekmiş gibi süren bir saniye boyunca bir resim galerisinin ortasında durdu; karşısındaki kız bu galerinin tam merkezindeydi, etrafında da birçok kadın tasviri, onun ağırlığı ve ölçüleriyle kıyaslanarak anlık bir bakışla tartılıp ölçülen kadınlar vardı. Fabrikalarda çalışan zayıf, hastalıklı suratlı kızları ve pazar yerinin güneyindeki o şamatacı kızları gözünün önüne getirdi. Büyükbaş hayvan çiftliklerindeki kadınlar ve eski Meksika’nın yanık tenli, sigara içen kadınları vardı bu galeride. Sonra bunların yerini ahşap takunyaları üzerinde çıtkırıldım adımlarla yürüyen oyuncak bebek misali Japon kadınları; narin yüz hatlarına sahip, soysuzluk damgası yemiş Avrasyalılar; Güney Pasifik adalarının, başlarına çiçeklerle örülmüş taçlar takan esmer tenli, etine dolgun kadınları aldı. Sonra, tuhaf ve berbat bir kâbusu andıran kadınlar düşüncelerini işgal edince tüm bu görüntüler bir anda yok oluverdi: Whitechapel’ın kaldırımlarında ayaklarını sürüyerek dolaşan pasaklı yaratıklar, genelevlerde çalışan, karınları cinden davul gibi şişmiş acuzeler, ucube dişiler kisvesi altında denizcileri sömüren gaddar, rezil, küfürbaz cehennem yandaşları, limanların döküntüleri, insan çukurunun pislikleri ve süprüntüleri.

Kız, “Oturmaz mısınız Mr. Eden?” diyordu. “Arthur bize bahsettiğinden beri sizinle tanışmak için sabırsızlanıyordum. Ne kadar da cesurca bir...”

Martin alçakgönüllü bir tavırla itiraz edip elini sallayarak yaptığının hiç de önemli bir şey olmadığını ve yerinde kim olsa aynı şeyi yapabileceğini mırıldandı. Kız, Martin’in salladığı elinin bazıları henüz taze, bazıları iyileşmeye yüz tutmuş çizik ve sıyrıklarla dolu olduğunu fark etti; boşta sallanan diğer eline baktığında onun da aynı durumda olduğunu gördü. Ayrıca, bir anlığına dikkatle baktığında yanağında bir yara olduğu da gözünden kaçmamıştı. Bir başka yara izi alnına düşmüş perçemlerinin altından sırıtıyor, bir üçüncüsü ise kolalanmış yakasının altına inip kayboluyordu. Kız, Martin’in yakasının bronzlaşmış boynuna sürtünerek meydana getirdiği yara izini belli eden kırmızı çizgiyi görünce gülümsemesini bastırdı. Belli ki Martin sert yakalara alışkın değildi. Aynı şekilde, kadınlara özgü bakışıyla delikanlının üzerindeki kıyafetin ucuz, estetikten yoksun kesimini, omuz kısmı boydan boya kırışan ceketi ve şişmiş pazılarının belirtisi olan kol kısımlarındaki bir dizi kırışıklığı dikkatle süzüp inceledi.

Martin elini sallayıp hiçbir şey yapmadığını mırıldanırken bir yandan da kızın ısrarlı isteğine uyarak bir koltuğa oturmaya çalışıyordu. Martin, kızın nasıl da büyük bir rahatlıkla oturduğuna hayran olacak zamanı buldu, sonra biçimsiz duruşunun farkında olmasının verdiği eziklikle kızın karşısındaki bir koltuğa doğru yalpalayarak yürüdü. Bu onun için yeni bir deneyimdi. O zamana dek, yaşamı boyunca çizdiği görüntünün zarif mi yoksa biçimsiz mi olduğunun hiç bilincine varmamıştı. Kendisiyle ilgili bu gibi düşünceler asla aklından geçmemişti. Yavaşça koltuğun köşesine oturdu. Elleri ona çok sıkıntı veriyordu. Onları nereye koysa engel teşkil ediyorlardı. Arthur odadan ayrılıyordu; Martin Eden onun kapıdan çıkışını can atan gözlerle izledi. Odada o soluk benizli ruh gibi kadınla yalnız kalınca kendini boşlukta ve şaşkın hissetti. Etrafta bir içki isteyecek bir barmen ya da bir kutu bira alması için köşedeki bakkala gönderilecek küçük bir çocuk, dolayısıyla da arkadaşça, tatlı bir sohbeti başlatıp ortamı ısıtacak sosyal bir içecek yoktu.

Kız, “Boynunuzdaki yara izi ne kadar da büyük Mr. Eden,” diyordu. “Nasıl oldu? Eminim esaslı bir macera yaşamışsınızdır.”

Kuruyan dudaklarını tükürüğüyle ıslatan ve boğazını temizleyen Martin, “Eli bıçaklı bir Meksikalı, Miss,” diye cevap verdi. “Öylesine bir kavgaydı işte. Bıçağını elinden kaptıktan sonra burnumu ısırıp koparmaya kalktı.”

Martin dobra dobra başından geçenleri anlatırken, Salina Cruz’daki o sıcak, yıldızlı gece, beyaz sahil şeridi, limandaki şeker taşıyan buharlı gemilerin ışıkları, sarhoş gemicilerin uzaklardan işitilen sesleri, itişip kakışan liman işçileri, Meksikalının suratındaki o ateşli, tutku dolu ifade, yıldızların ışığı altında parlayan canavarca bakışlar, çeliğin boynuna batıp canını yaktığı ve kanın beynine hücum ettiği o an, kalabalık ve yükselen bağırışlar, Meksikalıyla kapışıp birbirlerine kenetlenerek ve kumların üzerinde üstlerini başlarını yırtarak yuvarlanmaları tüm canlılığıyla gözlerinin önüne geldi, uzaklardan bir yerlerden gelen o yumuşak gitar tınısı kulaklarında yeniden yankılandı. Manzara buydu ve anısı Martin’i heyecanlandırmıştı; duvardaki kılavuz gemisi resmini yapan adamın bu manzarayı da resmedip resmedemeyeceğini merak etti. Beyaz kumsal, yıldızlar ve şeker yüklü gemilerin ışıklarının harika görüneceğini düşünüyordu; kumsalın ortasında ise, kıyasıya kapışan iki adamın etrafını karaltılardan ibaret bir grup insan sarmıştı. Martin, bıçağın da resimde bir yer işgal etmesi gerektiğine karar verdi; hatta, yıldızların ışığı altında parlayarak güzel bir görüntü arz edecekti bıçak. Fakat yaşadıklarını aktarırken bunlara dair hiçbir imada bulunmamıştı. “Burnumu ısırıp koparmaya kalktı,” diye kestirip attı.

“Ya,” dedi kız cılız, güçbela duyulan bir sesle ve Martin kızın narin yüzündeki şaşkınlığı fark etti.

Bizzat Martin de şaşırmıştı ve güneşten yanmış yanakları mahcubiyetten belli belirsiz kızarmıştı; ama ona göre geminin kazan dairesinin açık ocak kapağından vuran sıcaklığa maruz kalmışçasına yanıyordu yüzü sanki. Bir hanımefendiyle sohbet ederken dalaşma ve bıçaklama gibi iğrenç konulardan söz etmek yakışık almazdı doğrusu. Kitaplardaki ya da kızın yaşadığı kesimdeki insanlar bu gibi mevzuları konuşmazlardı; hatta belki de bunlardan haberdar bile değillerdi.

Başlatmaya çalıştıkları sohbet kısa bir müddet duraksadı. Ardından, kız çekinerek Martin’in yanağındaki yara izini sordu. Kızın soru sorduğu sırada bile onun kendi lisanından konuşmaya çaba gösterdiğini fark eden Martin ise bilakis bundan kaçınıp kızın lisanından konuşmaya kararlıydı.

Elini yanağına götürüp, “Basit bir kazaydı,” dedi. “Bir gece, deniz dalgalıyken, önce ana platform vinci, ardından da halat takımı rüzgâra kapılıp uçtu. Vinç telden yapılmıştı ve bir yılan gibi sağa sola savruluyordu. Tüm vardiya onu yakalamaya çalışıyordu, ben de düşünmeden araya girip tutmaya çalışırken tel yüzümde bir şamar gibi patladı.”

“Ya,” dedi kız, bu kez anladığını vurgulayarak; ama belli etmese de aslında Martin’in konuşmasına o kadar yabancı kalmıştı ki, içten içe ana platform vincinin ne olduğunu ve şamar gibi patlamanın ne anlama geldiğini merak ediyordu.

Martin planını uygulamaya çalışarak ve “i” harfini uzatarak, “Şu Swineburne denen adam,” diye söze girdi.

“Kim?”

Aynı telaffuz hatasını yaparak “Swineburne,” diye tekrarladı Martin. “Şair.”

“Swinburne,” diye düzeltti kız.

“Evet, o adam işte,” diye kekeledi Martin. Yüzünü yine ateş basmıştı, yanakları al al olmuştu. “Ölümünün üzerinden ne kadar zaman geçti acaba?”

“Neden ki? Ben öldüğünü duymadım.” Kız merak dolu gözlerle Martin’e baktı. “Nereden tanıyorsunuz kendisini?”

“Görmüşlüğüm yok aslına bakarsanız,” diye cevap verdi Martin. “Fakat siz içeri girmeden hemen önce şuradaki kitaptan bazı şiirlerini okumuştum. Sever misiniz şiirlerini?”

Bunun üzerine kız, Martin’in açtığı konu üzerine hızlı hızlı konuşarak rahatça sohbet etmeye başladı. Martin de kendini daha iyi hissetti ve kenarında oturduğu koltuğun kollarını, sanki koltuk kendisinden uzaklaşıp onu yere savuracakmış gibi sıkıca kavrayarak biraz geriye yaslandı. Lafı kızın ilgi duyacağı konulara çekmeyi başarmıştı; kız durmadan konuştuğu sırada onun söylediklerini takip edebilmek için gayret gösterirken, bir yandan da bu kadar bilginin onun o güzel kafasına nasıl girdiğine hayret ediyor ve yüzünün solgun güzelliğini büyük bir zevkle seyredip tadını çıkarıyordu. Martin, kızın konuşmalarını takip etmeye çalışsa da dudaklarından dökülen yabancı kelimelerden, aklına takılan ama ne olursa olsun zihnini kurcalayıp harekete geçiren eleştirel tabir ve ifadelerden ve düşünce süreçlerinden sıkıntı duymuştu. Aydınlık, bilgiye ve fikre dayalı yaşam ve güzellik, daha önce asla hayal etmediği kadar sıcak ve göz kamaştırıcı biçimde karşısındaydı işte. Kendini unutup aç gözlerle kıza baktı. Burada yaşamaya, uğrunda mücadele etmeye, elde etmeye ve evet, uğrunda ölmeye değecek bir şey vardı. Kitaplarda yazanlar doğruydu. Dünyada böyle kadınlar vardı. Bu kız da onlardan biriydi. Hayallerini özgür bıraktı ve önünde kocaman, ışıklı tuvaller, bu tuvallerin üzerine belli belirsiz yansıyan devasa aşk ve romantizm tasvirleri ve bir kadının –solgun, altından bir çiçek misali bir kadının– uğruna girişilen kahramanca eylemler canlandı. Ve bu sallanan, bir yürek gibi pır pır atan hayalî görüntünün, bu masalsı serabın arasından, karşısında oturmuş edebiyattan ve sanattan söz eden gerçek kadına baktı. Bir yandan da dinliyordu; ama bakışlarındaki sabitliğin ya da doğasının özündeki erkeksiliğin gözlerine ışıl ışıl yansıdığının farkında olmadan dik dik bakarak. Fakat bir kadın olarak erkeklerin dünyasından pek haberdar olmayan kız, Martin’in cayır cayır yanan gözlerinin, delici bakışlarının gayet iyi farkındaydı. Erkekler daha önce kendisine asla bu şekilde bakmamıştı ve bu onu utandırmıştı. Konuşurken dili sürçtü, bocalamaya başladı ve durdu. Lafını unutup devamını getiremedi. Martin onu korkutmuştu, aynı zamanda da bu şekilde kendisine bakılmasından garip bir haz almıştı. Aldığı eğitim onu üstü kapalı, gizemli, baştan çıkarıcı tehlikelere ve yanlışlara karşı uyarmıştı; öte yandan içgüdüleri, borazan misali bir sesle tüm benliğine sesleniyor, onu, bir başka dünyadan gelen bu gezginle, elleri yara bere içinde, alışkın olmadığı keten kumaşın boynunu tahriş ettiği bu kaba saba, yontulmamış ve besbelli ki sevimsiz, hoyrat bir yaşamın içinde kirlenip lekelenmiş bu genç adamla arasındaki engelleri, sosyal sınıf farklılıklarını aşıp ona ulaşmaya sevk ediyordu. Saftı ve saflığı baş kaldırmıştı; fakat o kadındı ve kadının çelişkisini henüz öğreniyordu.

“Dediğim gibi... Ne diyordum ben yahu?” Kız birden durdu ve yaşadığı ikileme neşeyle güldü.

“Swinburne denen şu adamın neden büyük bir şair olmayı başaramadığından bahsediyordunuz, lafınız orada kaldı, Miss,” diye hatırlattı Martin; o sırada sanki birden gözünü açlık bürüdüğünü hissetmişti ve kızın gülerken çıkardığı sesle birlikte ensesinden aşağı tatlı bir ürperti yayılmıştı. Gümüş gibi, diye düşündü kendi kendine, çınlayan gümüş çanlar gibi; o anda, yalnızca bir anlığına uzak bir diyarda buldu kendini, pembe pembe açan kiraz çiçeklerinin altında bir sigara içtiği, hasır sandaletli müritleri ibadete çağıran, sivri tepeli pagodaların çanlarına kulak verdiği uzak bir diyarda.

“Evet, teşekkür ederim,” dedi kız. “Sonuçta Swinburne başarısız oldu; çünkü doğrusunu söylemek gerekirse inceliksiz biriydi. Asla okunmaması gereken birçok şiiri var. Gerçekten büyük şairlerin her dizesi hakikatin güzelliğiyle bezenmiştir ve insanoğlunun yüce, asil yanlarına seslenir. Büyük şairlerin tek bir dizesinden bile vazgeçmek, dünyayı o dizenin değerinden yoksun bırakmak demektir.”

“Ben çok güzel olduğunu düşünmüştüm o şiirlerin,” dedi Martin tereddütlü bir sesle. “Pek azını okudum ama Swinburne’ün böylesine... böylesine rezil bir adam olduğu hakkında en ufak bir fikrim dahi yoktu. Sanırım bu diğer kitaplarında su yüzüne çıkıyor.”

“Okuduğunuz kitapta dikkate almaya değmeyecek birçok dize var,” dedi kız aşırı ciddi, kararlı ve kesin bir ses tonuyla.

“Gözümden kaçmış olmalılar,” dedi Martin. “Benim okuduklarım gerçekten iyi şiirlerdi. Hepsi ta yüreğime işledi ve beni bir güneş, bir ışıldak gibi aydınlattı. Bende böyle bir etki bıraktılar ama sanırım ben şiirden pek çakmıyorum, Miss.”

Pek de ikna edici olmayan, yavan bir bahaneyle kestirip attı lafı. Kafası karıştı, kendini iyi ifade edemediğini üzülerek fark etti. Okuduklarında bir yücelik ve yaşam pırıltısı hissetmişti fakat konuşması yetersizdi. Hissettiklerini dile getirememiş ve kendini karanlık bir gecede, tanımadığı bir gemide, bilmediği bir donanımı el yordamıyla kullanmaya çalışan bir denizciye benzetmişti. O halde bu yeni dünyayı daha yakından tanımak kendisine kalmış bir şeydi. İstediği zaman esasını kavrayamayacağı hiçbir şeye rastlamamıştı; kızın kendisini anlayabilmesi için içindekileri kelimelere döküp konuşmayı öğrenmek istemesinin zamanı da artık gelmişti. Bu kız giderek büyüyen bir karaltı gibi ufukta belirmişti.

Kız, “Şimdi Longfellow...” diyordu.

Martin, büsbütün bir ahmak olmadığını kanıtlama arzusuyla kısıtlı kitap dağarcığını göstermek ve bundan en iyi biçimde faydalanmak için cesaretle atılıp, “Evet, onu okudum,” diye düşüncesizce kızın lafını kesti. “‘Yaşamın İlahisi’1, ‘Hep İleri Hep Yukarı’2 ve... sanırım hepsi bu.”

Kız başını salladı ve gülümsedi. Fakat Martin, her nasılsa, kızın gülümsemesinin bir acıma ve hoşgörü ifadesi olduğunu hissetti. Bu şekilde bir iddiada bulunma girişimi budalacaydı. Longfellow denen adam büyük olasılıkla sayısız şiir kitabı yazmıştı.

“O şekilde araya girdiğim için beni bağışlayın Miss, sanırım gerçek şu ki ben bu konularda pek fazla bir şey bilmiyorum. Benim sınıfıma ait insanları aşan bir şey bu. Ama ben bunun üstesinden geleceğim.”

Kulağa bir tehdit gibi gelmişti bu. Martin’in sesi kararlıydı, gözleri çakmak çakmaktı, yüzünü haşin bir ifade bürümüştü. Kıza, Martin’in çenesinin duruşu değişmiş gibi görünmüştü; ağzından kaba ve saldırganca sözler çıkacakmış gibi aşağıya meylettiğini fark etmişti. Aynı zamanda Martin’den adeta yoğun bir cinsel güç dalgası yükselip kıza çarpıyordu.

Kız gülerek, “İnanıyorum ki üstesinden geleceksiniz,” dedi. “Çok güçlü birisiniz.”

Kızın bakışları bir an için Martin’in neredeyse bir boğanınki kadar iri, güneşten yanmış, her yanından zindelik ve sağlık fışkıran kaslı boynuna kilitlendi. Martin’in, yüzü kızarmış ve mütevazı bir tavırla orada öylece oturuyor olmasına rağmen kız yine onun çekimine kapıldığını hissetti. Birden zihnine akın eden şehvet uyandırıcı bu düşünce onu şaşırtmıştı. İki eliyle o boynu kavradığında oradaki tüm güç ve enerji kendine doğru akacakmış gibi geliyordu. Bu düşünce onu şoke etti. Yaradılışında daha önce aklına dahi getirmediği bir ahlaki bozukluğa işaret ediyordu sanki. Zaten ona göre güç, iğrenç ve kaba, hayvani bir kavramdı. İdealindeki erkek güzelliği her zaman incelik, uzunluk ve zarafet nitelikleriyle örtüşmüştü. Buna rağmen o düşünceyi zihninden atamıyordu. Ellerini o güneş yanığı boynun etrafına dolama arzusu onu hayrete sürüklüyordu. Aslında kız sağlam ve sıhhatli olmaktan çok uzaktı ve gerek bedenen gerek zihnen güce ihtiyaç duyuyordu. Fakat bunun bilincinde değildi. Bildiği tek şey, daha önce hiçbir erkeğin, onu zaman zaman berbat dilbilgisiyle şaşkınlığa uğratan bu genç gibi etkilememiş olmasıydı.

“Evet, ben işe yaramaz, özürlü biri deyilim,” dedi Martin. “Şartlar gerektirirse hurda demiri bile hazmedebilirim. Fakat şu anda sindirim güçlüğü çekiyorum. Söylediklerinizin çoğunu hazmedemem. Anlayacağınız daha önce asla böyle bir eğitim görmedim. Kitapları ve şiiri severim ve zamanım oldukça bulduğum kitapları ve şiirleri okudum ama bunların üzerine hiçbir zaman sizin gibi düşünüp fikir yürütmedim. O yüzden bu konularda konuşamıyorum. Bir harita ya da bir pusula olmaksızın bilinmeyen denizlerde sürüklenen bir gemici gibiyim. Artık yönümü bulup doğru rotada ilerlemek istiyorum. Belki siz beni doğru yöne sevk edebilirsiniz. Bu konuştuğunuz konuları nasıl öğrendiniz?”

“Okula giderek ve çalışarak sanırım,” diye cevap verdi kız.

“Ben çocukken okula gitmiştim,” diye itiraz edecek oldu Martin.

“Evet ama ben yüksekokulu ve orada verilen dersleri, üniversiteyi kastetmiştim.”

Martin samimi bir şaşkınlık yaşayarak, “Üniversiteye mi gittiniz?” diye sordu. Kızın kendisinden daha da uzaklaştığını, fersah fersah ilerisinde kaldığını hissetti.

“Şu anda üniversiteye devam ediyorum. Özel İngilizce kurslarına katılıyorum.”

Martin, “İngilizce”nin ne anlama geldiğini bilmiyordu fakat bu konudaki cehaletini aklının bir köşesine kaydedip devam etti.

“Üniversiteye başlayabilmek için ne kadar süreyle eğitim görmem lazım?” diye sordu.

Martin’in bilgiye karşı açlığı ve arzusu karşısında kızın gözleri parladı ve teşvik edici bir gülümsemeyle, “Şimdiye dek ne kadar eğitim aldığınıza bağlı bu,” dedi. “Liseye hiç gitmediniz, değil mi? Elbette gitmediniz. Ortaokulu bitirdiniz mi peki?”

“Bitirmeme iki yıl kala terk ettim,” diye cevapladı Martin. “Fakat sınıflarımı her zaman iyi derecelerle geçtim.”

Övündüğü için kendine kızan Martin, koltuğun kollarını o kadar haşince kavramıştı ki parmak uçları sızlıyordu. Tam o sırada odaya bir kadının girdiğini fark etti. Kızın koltuğundan kalkıp yeni geleni karşılamak için hızlı adımlarla yürüdüğünü gördü. İki kadın öpüştüler ve kollarını birbirlerinin beline atıp Martin’e doğru ilerlediler. Bu, kızın annesi olmalı, diye düşündü Martin. Uzun boylu, sarışın, ince yapılı, ihtişamlı ve güzel bir kadındı. Üzerindeki elbise de böyle bir eve yakışıyordu doğrusu. Kıyafetin zarif çizgileri Martin’in göz zevkini okşamıştı. Bu güzel hanım ve üzerindeki o kıyafeti, sahneye çıkan kadınları anımsatmıştı ona. Sonra benzer kıyafetler içerisinde Londra’daki tiyatrolara giren gösterişli kadınları, bir kenarda durmuş onları izlerken polisin nasıl da kendisini dürtüp binanın saçağı altından çiseleyen yağmura doğru iteklediğini hatırladı. Ardından Yokohama’daki Grand Hotel geldi aklına. Orada da kaldırımda durarak otele girip çıkan gösterişli hanımefendileri izlemişti. Yokohama şehri ve limanı binlerce kareden oluşan resimler halinde gözlerinin önüne gelmeye başladı. Fakat Martin, içinde bulunduğu anın yarattığı baskıyla, manzaralarla bezenmiş anılarını derhal bir yana bıraktı. Tanışmak için ayağa kalkması gerektiğini biliyordu. Güçbela doğruldu ve diz yerleri bolarmış, üzerinde bir çuval gibi duran pantolonu ve gülünç bir biçimde vücudunun her iki yanından sarkan kollarıyla ayakta durup sert bir yüz ifadesi takınarak yaklaşan çetin sınavı beklemeye başladı.

1. The Psalm of Life. (Y.N.)

2. Excelsior. (Y.N.)

II

Yemek odasına geçme faslı Martin için bir kâbus gibiydi. Dura kalka, tökezleye sendeleye, sarsılarak ve yalpalayarak ilerlemeye çalışırken hareket etmek zaman zaman adeta imkânsız gibi gelmişti. Fakat en sonunda odaya ulaşmayı başarmış ve masada kızın yanına oturtulmuştu. Çatal bıçakların dizilişi Martin’in gözünü korkuttu. Masadaki düzen bilinmez tehlikelerle doluydu; Martin, çatal bıçakların göz kamaştırıcı parlaklığına büyülenmişçesine bakıp dururken, bu göz kamaştırıcı parlaklığın yarattığı fon üzerinde, gemici arkadaşlarıyla birlikte üst güvertede oturup kamalarla ve elleriyle tuzlanmış sığır eti yedikleri ya da demirden dövülmüş kaşıklarla teneke maşrapaların içinden bezelye çorbası içtikleri anlara ilişkin bir dizi manzara canlandı. Burun deliklerine bozuk etten yayılan pis koku dolarken, kulaklarında kalasların gıcırtısı ve geminin bölme perdelerinden gelen iniltiler eşliğinde yemek yiyenlerin ağızlarından çıkan hapır hupur sesler yankılanıyordu. Martin onları izledi ve domuzlar gibi yediklerine kanaat getirdi. O halde burada dikkatli olacaktı. Gürültü yapmayacaktı. Bunu aklından hiç çıkarmayacaktı.

Masanın etrafında göz gezdirdi. Karşısında Arthur ve Arthur’un kardeşi Norman oturuyordu. Bu ikisinin kızın ağabeyleri olduğunu kendine hatırlattı ve yüreğinde onlara karşı bir sıcaklık hissetti. Bu ailenin bireyleri nasıl da birbirlerini seviyorlardı! O anda kızın annesi ve anne kızın kollarını birbirine dolayıp kendisine doğru yürümeleri gözlerinin önüne geldi. Kendi dünyasındaki anne babalar ile çocukları arasında bu gibi sevgi ve şefkat gösterilerine yer yoktu. Bu, yukarıdaki bir dünyada erişilen üst düzey bir yaşamın keşfedilmesiydi. Bu dünyayı henüz kısa bir süre boyunca gözlemleme fırsatı bulan Martin’in tanık olduğu en güzel şey buydu. Takdir hisleriyle dolan yüreği şefkat ve sevecenlikle eriyip akmıştı sanki. Tüm yaşamı boyunca aşkın yokluğunu hissetmiş, aşka aç yaşamıştı. Doğası aşkı arzuluyordu. Varlığının yapısal bir ihtiyacıydı aşk. Buna rağmen hep aşksız yaşamış, bu süreçte de katılaşmıştı. Aşka ihtiyaç duyduğunu fark etmemişti. Şimdi de farkında değildi aslında. Sadece fiilen uygulamasını görmüş; gördükleri karşısında heyecanlanıp bunun güzel, yüce, muhteşem bir şey olduğunu düşünmüştü.

Martin, Mr. Morse’un orada olmamasına memnundu. Kızla, annesiyle ve ağabeyi Norman’la tanışmak yeterince zordu. Arthur’u az çok tanıyordu zaten. Bir de babalarıyla tanışmanın kendisini haddinden fazla zorlayacağından emindi. Sanki hayatında hiç bu kadar çaba sarf etmemiş gibiydi. En ağır, en meşakkatli iş bile bunun yanında çocuk oyunu kalırdı. Alnında minik nem tanecikleri belirmişti ve alışkın olmadığı bu kadar çok şeyi bir arada yaparken harcadığı gayretle gömleği ter içinde kalmıştı. Daha önce asla yemediği şekilde yemek yemesi, tuhaf aletleri kullanması, gizlice etrafını gözlemlemesi ve her yeni şeyin üstesinden gelmeyi öğrenmesi, sel gibi üstüne gelen ve zihninde notlandırıp sınıflandırdığı sürüyle izlenimi göğüslemesi gerekiyordu; kıza karşı duyduğu ve tekdüze, can yakan bir huzursuzluk hissiyle birlikte endişelenmesine yol açan arzunun bilincinde olması; kızın sürdürdüğü gibi bir yaşamı elde etme arzusunu hevesle ve özenerek hissetmesi; düşüncelerinin sürekli kıza nasıl erişebileceğiyle ilgili tahminlere ve belirsiz planlara kayması. Ayrıca, belli bir durumda hangi bıçağı ya da çatalı kullanması gerektiğine emin olmak için kaçamak bakışlarını karşısında oturan Norman’a ya da masadaki başka birine yönelttiğinde, o kişinin yüz ifadelerini yakalayıp zihninde tutuyor ve bunları –tamamen kızla bağlantılı olarak– istemsizce değerlendirmeye, ne anlama geldiklerini tahmin etmeye çalışıyordu. Sonra konuşması, kendine söylenenleri ve diğerlerinin birbirlerine söylediklerini işitmesi ve gerektiğinde, gevşek konuşmaya meyilli diline sürekli hâkim olmaya çalışarak bunlara cevap vermesi lazımdı. Bu kadar karışıklık yetmezmiş gibi bir de uşak vardı işin içinde; sanki gözdağı verirmişçesine ikide bir sessizce omuz hizasında beliren, anlık çözümler gerektiren bilmeceler ve açmazlar üreten o uğursuz, Sfenks kılıklı esrarengiz uşak. Martin yemek boyunca büyük bir sıkıntı içinde el yıkama kâselerine kafa yordu. Alakasızca, bıkıp usanmadan ve sayısız kez bu kâselerin masaya ne zaman geleceğini ve neye benzediklerini merak etti. Bu gibi nesnelerden bahsedildiğini duymuştu ve şimdi, er ya da geç, gelecek birkaç dakika içerisinde bunları görecek, bunları kullanan asil varlıklarla aynı masaya oturacak ve evet, bizzat kendisi de bu kapları kullanacaktı. Hepsinden de önemlisi, zihninin derinliklerinde olmasına karşın sürekli aklına takılan bir sorun vardı: Nasıl bir tutum takınmalıydı? Sürekli ve endişe içinde bu sorunla boğuşuyordu. Olduğundan farklı biri gibi, yapmacık davranmak, rol yapmak gibi korkakça fikirler geliyordu aklına; hatta bu yolda başarısız olacağı ve yaradılış itibarıyla buna uygun olmadığı, kendini gülünç duruma düşüreceği türünden daha da korkakça düşünceler dolaşıyordu zihninde.

Martin yemeğin ilk bölümü sırasında, nasıl bir tutum sergileyeceğine karar vermeye çalışırken çok sessizdi. Sessizliğinin, bir gün önce yemeğe çılgın bir adam getireceğini, ayrıca telaşa gerek olmadığını, zira bu çılgın adamı ilginç bulacaklarını ailesine bildiren kızın ağabeyi Arthur’un sözlerini yalanladığının farkında değildi. Martin Eden, o sırada kızın ağabeyinin böylesine bir ihanetten suçlu olabileceğine asla inanamazdı herhalde – özellikle de ağabeyini tatsız bir kavgaya karışmaktan kurtarmış biri olarak. Böylece Martin bir yandan içinde bulunduğu ortamda sırıtan, uygunsuz biri olduğu kaygısı yaşayarak, bir yandan da çevresinde olup bitenleri büyülenmişçesine izleyerek masada, oturdu. Hayatında ilk defa yemek yemenin karın doyurmaktan öte bir işlevi olduğunu fark etmişti. Ne yediğinin bilincinde değildi. Önündekiler sadece yiyecekti. Yemek yemenin estetik bir faaliyet olduğu bu masada, güzelliğe duyduğu aşkla kendine doyasıya bir ziyafet çekiyordu. Bu aynı zamanda bilgiye dayalı zihinsel bir faaliyetti. Aklı karışmıştı. Ona göre hiçbir anlam ifade etmeyen ya da sadece kitaplarda gördüğü ve tanıdığı hiçbir adamın ya da kadının zihin kapasitesinin telaffuz etmeye yetmeyeceği kelimeler konuşulduğunu duymuştu. Bu gibi kelimelerin böylesine harikulade bir ailenin, kızın ailesinin mensuplarının dudaklarından kaygısızca döküldüğünü duyunca büyük bir haz ve heyecan duydu. Kitapların romantizmi, güzelliği ve yüksek coşkusu gerçekleşiyordu. Martin, fantezi dünyasının kuytularına saklanmış rüyalarının ağır adımlarla ortaya çıkıp gerçeğe dönüşmesine tanık olan bir adamın yaşadığı o nadir mutluluk hissini tadıyordu.

Daha önce asla böylesine yüksek bir yaşam tarzına tanık olmamıştı ve kendini geri planda tutup dinleyerek, gözlemleyerek ve keyif alarak, pek az konuşup kıza, “Evet Miss” ve “Hayır Miss,” diye, annesine ise, “Evet hanımefendi” ve “Hayır hanımefendi” gibi kısa cümlelerle karşılık verdi. Denizcilik eğitiminden gelen dürtülerini dizginleyip kızın ağabeylerine “Evet efendim” ve “Hayır efendim,” diye cevap vermekten kendini alıkoydu. Bunun yakışık almayacağını ve yaşadığı aşağılık duygusunu kabullenmek anlamına geleceğini hissetti. Eğer kızın kalbini kazanmayı amaçlıyorsa bu asla fayda sağlamazdı. Ayrıca gururu buna izin vermezdi. Bir defasında, “Aman Tanrım!” diye içinden kendi kendine feryat etti. “Ben de onlar kadar iyiyim ve eğer benim bilmediğim birçok şeyi biliyorlarsa, ne olursa olsun ben de bu bilgilerin bazılarını kendim öğrenebilirim!” Daha sonra kız ya da annesi ne zaman kendisine “Mr. Eden,” diye hitap etse katı gururunu unutuyor ve içi ısınıp yüzü keyifle ışıldıyordu. O şüphesiz medeni bir adamdı ve okuduğu kitaplarda bahsi geçen insanlarla omuz omuza aynı masada oturmuş yemek yiyordu. Kendisi de kitaplarda yer alıyordu ve matbaada basılıp ciltlenmiş sayfaların arasında maceralara atılıyordu.

Fakat bir yandan Arthur’un tarifiyle ters düşerek çılgın bir adamdan ziyade uysal bir kuzu görüntüsü arz ederken, diğer yandan da bir eylem planı yapmak için kafa patlatıyordu. O uysal bir kuzu değildi ve geri planda kalmak baskın tabiatıyla asla uyuşmuyordu. Sadece mecbur kaldığında konuşuyordu ve doğru kelimeleri bulmak için çok dilli sözcük dağarcığını yoklarken, uygun olduğuna inandığı fakat telaffuz edememekten çekindiği kelimeler üzerine çokça düşünerek, anlaşılmayacağını bildiği ya da açık saçık ve kaba kaçacak kelimeleri kullanmamaya özen göstererek yaptığı konuşması da yemek masasına yürüyüşü gibi duraklamalar ve tereddütlerle doluydu. Fakat sözcük seçimine bu kadar dikkat etmesinin kendisini bir ahmak gibi gösterdiğinin bilincinde olması ona sürekli sıkıntı veriyor ve içindekileri ifade etmesine mani oluyordu. Ayrıca, tıpkı kolalanmış yakanın boynuna sürtünüp yaralaması gibi, kısıtlamalar da özgürlük aşkını aşındırıp yaralıyordu. Üstelik bunu sürdüremeyeceğinden de emindi. O, yaradılış itibarıyla düşünceli ve güçlü hislere sahip biriydi ve yerinde duramayan, kıpır kıpır, yaratıcı bir ruhu vardı. İfade ve biçim almak için doğum sancısıyla çırpınan fikirler ya da hislerin hemen boyunduruğu altına girdi; sonra kendini ve nerede olduğunu unuttu ve eski kelimeler –bildiği konuşma araçları– ağzından öylece çıkıverdi.

Bir defasında araya giren ve ikide bir omuz hizasında durup rahatsızlık veren uşağın servis yapma girişimini geri çevirirken kısaca ve vurgulayarak, “Pöf!” dedi.

Masadakiler hemen endişelendiler ve meraklandılar, uşak kendinden emin ve memnun olmuş bir ifade takındı, Martin ise öyle utanmıştı ki yer yarılsa da içine girsem, diye düşündü. Fakat çabucak toparladı.

“Bu ifade Kanaka dilinde ‘bitti’ anlamında kullanılır,” diye açıklama yaptı. “Öylece çıkıverdi ağzımdan. P-e-f diye yazılır.”

Martin, kızın meraklı ve kuruntulu bakışlarını ellerine diktiğini fark edip açıklamalarını sürdürdü:

“Pasifik’teki posta vapurlarından biriyle kıyıdan aşağıya yolculuk edip buraya yeni geldim. Vapur gecikmişti ve Puget Sound limanları civarında köle gibi çalışıp mal istifledik – karışık yükleme, anlayacağınız varsa. Ellerimin derisi orada yüzüldü.”

“Yok, yanlış anladınız,” diye telaşla karşı açıklamaya girişti kız. “Elleriniz vücudunuza oranla çok küçük sanki.”

Martin’in yanaklarını ateş basmıştı. Bunu da kusurlarından birinin ortaya çıkması olarak yorumladı.

“Evet,” dedi kendini küçümser bir ifadeyle. “Zorlamaya dayanacak kadar büyük deyiller. Kollarım ve omuzlarımla bir katır gibi vurabilirim. Onlar çok güçlü ama bir adamın çenesini kırdığımda ellerim de kırılır.”

Martin söylediklerinden hiç de memnun değildi. Kendinden iğrenmişti. Diline vurduğu dizgini gevşetmiş, hoş olmayan şeylerden söz etmeye başlamıştı.

Martin’in bozulduğunu farkına varan kız nazikçe ve ince bir düşünceyle, “Arthur’a yardım etmeniz cesurcaydı; hem de bir yabancı olarak,” dedi.

Martin de kızın ne yaptığını anladı ve bunun sonucunda içine dolan minnet hisleriyle birlikte gevşek lisanını unuttu.

“Hiç önemli değil,” dedi. “Her erkek o durumda birbirine yardım eder. O serseri takımı bela arıyordu, Arthur’un onlara hiçbir rahatsızlık verdiği yoktu. Onlar Arthur’a bulaştılar, sonra ben de onlara bulaşıp birkaç yumruk attım. Ellerimdeki derilerin bir kısmı da serseri takımından bazılarının dişleriyle birlikte orada döküldü. Bunu hayatta kaçırmazdım. Ne zaman ki gördüm...”

Martin ağzı açık, ahlaksızlığının ve seviyesizliğinin çukuruna yuvarlanmak üzereyken kızla aynı havayı solumak için kendini dizginleyip durdu. Arthur hikâyesini, sarhoş serserilerle feribotta yaşadığı macerayı ve Martin Eden’ın nasıl yetişip kendisini kurtardığını yirminci kez anlatırken de kaşlarını çatarak kendini nasıl da gülünç duruma düşürdüğünü derin derin düşündü ve bu insanların karşısında nasıl hareket edeceği sorunuyla daha da kararlı bir biçimde boğuştu. Kuşkusuz şu âna kadar bu sorunun üstesinden gelememişti. O insanların kabilesinden olmadığına ve onların lisanını konuşamadığına kanaat getirmişti. Numara yapıp onların sınıfından biriymiş gibi davranamazdı. Sahte tavırları başarısızlığa uğrayacaktı, üstelik sahte tavırlar takınmak tabiatına aykırıydı. Hayatında yapmacıklığa ve hileye yer yoktu. Ne olursa olsun samimi, kendisi gibi davranacaktı. Henüz onların lisanından konuşamıyordu ama zamanla bunu başaracaktı. Bu konuda kararlıydı. Fakat bir yandan da gerektiğinde konuşmalı ve elbette karşısındaki insanların kendisini anlayabilmesi için, onları fazla şaşkınlığa uğratmamak için kendi lisanını tonunu yumuşatarak kullanmalıydı. Ve dahası, yabancısı olduğu bir konuya aşina olduğunu, sessiz kalarak dahi iddia etmeyecekti. Bu kararını uygulamaya koyan Martin, üniversiteyle ilgili konuşurken birkaç kez “trig” ifadesini kullanan iki kardeşe, “Trig nedir?” diye sordu.

“Trigonometri,” dedi Norman. “Bir tür ileri matematik.”

Ardından “Peki matematik nedir?” diye bir soru gelince Norman dayanamayıp güldü.

“Matematik aritmetiktir,” diye cevap verdi.

Martin Eden başını salladı. Belli ki önünde uzanan sonsuz bilgi manzarası sadece bir anlığına gözüne ilişmişti. Gördüğü bu manzara elle dokunulur hale geldi. Olağanüstü hayal gücü sayesinde soyut kavramlar somut biçimler alıyordu. Beyninin simyası içinde, trigonometri, matematik ve bunların belirtisi olan tüm bir bilgi alanı böylesine büyük bir manzaraya dönüşmüştü. Gördüğü manzaralar, yeşil yapraklardan, ormanların içindeki açıklık alanlardan ibaretti ve yanıp sönen ışıkların arasında yumuşak bir aydınlıkla parlıyorlardı. Uzaklarda, belli belirsiz, mor bir sis ayrıntıları örtüp bulanıklaştırıyordu fakat bu mor sisin ardında bilinmeyenin çekiciliği, maceranın cazibesi olduğunun farkındaydı. Bu onun için şarap gibi bir şeydi. Burada macera, kafayı ve elleri kullanarak yapılacak işler, fethedilecek bir dünya vardı. Ve derhal bilincinin derinliklerinden bir düşünce zihnine akın etti: fethetmek, onun, yanında oturan bir zambak kadar narin o solgun perinin kalbini kazanmak.

Bu ışıltılı hayal, tüm bir akşam boyunca arkadaşının içindeki çılgın adamı ortaya çıkarmaya çalışan Arthur tarafından parçalanıp dağıtıldı. Martin Eden aldığı kararı hatırladı. İlk kez ve ilk başlarda gayet bilinçli olarak kendi gibi davranmaya başlamış ama çok geçmeden yaratmanın hazzıyla, kendi bildiği dünyayı kendini dinleyenlerin gözlerinin önünde canlandırmanın heyecanıyla kendini kaybetmişti. Bir gümrük muhafaza botu, kaçakçılık işlerine bulaşan iki direkli Halcyon gemisini yakaladığında Martin de geminin mürettebatı arasındaydı. Gözlerini faltaşı gibi açan Martin olaylara tanık olmuştu ve gördüklerini anlatabiliyordu. Bir nabız gibi atan, dalgalarla köpüren denizi ve denizin üzerindeki adamlarla gemileri, masadakilerin gözlerinin önünde canlandırmıştı. Kendi gözleriyle gördüklerini karşısındakiler de onun gözlerinden görene kadar hayal gücünü kullanarak anlattı. Bir sanatçının hassasiyetiyle muazzam bir ayrıntı yığınının içinden seçerek, ışık ve renkle parlayıp için için yanan yaşam manzaralarını betimledi, dinleyicileri hoyratça bir hitabetin heyecan ve gücün taşkın suları, kabaran dalgaları üzerinde kendisiyle birlikte akın akın ilerleyebilsinler diye hikâyenin içine devinim kattı. Zaman zaman onları canlı anlatımı ve kullandığı terimlerle şaşırttı fakat şiddetin topuklarına yapışmışçasına peşinden her seferinde güzellik geldi ve trajedi mizahla, denizcilerin zihinlerindeki garip şaşırtmacalar ve kelime oyunlarıyla hafifledi.

Martin konuşurken kız ürkmüş gözlerle ona baktı. Denizcinin ateşi içini ısıttı. O kadar ki, bütün yaşamı boyunca üşümüş müydü, diye merak etti. Bu alevler saçarak yanan, bir volkan gibi püskürüp bedeninden güç, zindelik ve sağlık yayılan adama doğru eğilip yaslanmak istedi. Kendini ona doğru eğilmek zorunda hissediyor ve ancak çaba sarf ederek bu hisse karşı koyup kendini dizginleyebiliyordu. Ama ondan uzak durmasına neden olan zıt dürtüler de vardı. O yara bere içindeki, bir ırgat gibi çalışmaktan yaşamın bütün pisliği derisinin içine işleyecek kadar kirlenmiş ellerinden, boynundaki yaradan ve o şişkin kaslarından tiksinmişti. Haşin, hoyrat halleri gözünü korkutmuştu; konuşmasındaki her kaba saba ifade kulağında bir hakaret gibi yankılanıyor, yaşamındaki her zorlu ve sıkıntılı süreç ruhunu incitiyordu. Ve ne zaman onun çekimine kapılsa, ancak şeytani güçlere sahip birinin üzerinde böylesine bir etki yaratabileceğini düşünüyordu. Zihninde en güçlü ve en kesin olarak yer eden şeyler sarsılıyordu. Martin’in öyküsü ve yaşadığı serüven alışılagelmiş düzen ve geleneklere darbe vuruyordu. Onun yüzeysel tehlikeleri ve içten gelen gülüşü karşısında hayat artık ciddi çaba gerektiren ve kısıtlamalarla dolu bir macera değil, kaygısızca yaşanacak ve altüst edilecek bir oyun, zevk alınacak ve ardından umursamazca bir kenara atılacak bir oyuncaktı. “Öyleyse oyna!” diye bir ses çınlıyordu kulaklarında. “Öyleyse, oldu olacak ona doğru eğil ve ellerini boynuna sar!” Kız, bu pervasızca düşünceye kapıldığı için feryat etmek istedi ve boş yere kendi saflığına ve kültürüne değer biçip terazinin bir kefesine kendisini, diğerine de Martin’i koyarak tarttı. Etrafına göz gezdirdi ve diğerlerinin mest olmuş vaziyette dikkatle ona baktığını gördü; şayet annesinin gözlerindeki korkuyu görmeseydi umudunu yitirecekti – büyülenmişçesine bir korkuydu bu ama yine de korkuydu işte. Dışarıdaki karanlıklardan gelen bu adam kötüydü. Annesi bunu görmüştü ve annesi haklıydı. Her zaman her konuda olduğu gibi bu konuda da annesinin yargısına güvenecekti. Bu adamın yaydığı ateş artık içini ısıtmıyordu ve yaşadığı korku artık dokunaklı değildi.

Daha sonra piyanonun başına geçen kız, Martin için ve Martin’in gözlerinin içine bakarak, onları ayıran uçurumun aşılmazlığını üstü kapalı vurgulama amacıyla, hırçınlıkla çaldı. Kızın müziği Martin’in kafasına zalimce indirdiği bir sopaydı; müzik Martin’i sersemletmesine ve ezmesine rağmen bir yandan da kışkırtmıştı. Şaşkınlık ve merak içerisinde gözlerini kıza dikti. Kızın zihninde olduğu gibi onun zihninde de aradaki uçurum büyümüştü; fakat Martin’in bu uçurumu aşma hırsı daha da büyüktü. Gel gelelim bütün bir akşam boyunca, hele de müzik varken oturup bir uçuruma bakmayacak kadar karmaşık ve hassas bir yapısı vardı. Martin müziğe karşı olağanüstü duyarlıydı. Tıpkı sert bir içki gibi, müzik hislerini ateşleyip onu cesaretlendiriyordu. Bir uyuşturucu gibi hayal gücünü ele geçirerek, onu göklere çıkarıp bulutların üzerine bırakıyordu. Müzik, acı gerçekleri kafasından uzaklaştırıyor, zihnini güzellikle doldurup taşırıyor, romantizmi salıveriyor ve topuklarına kanatlar takıyordu. Martin kızın çaldığı müziği anlamıyordu. Dans salonlarında dinlediği piyano tıngırtısından ve gürültücü bando mızıkacıların müziğinden farklıydı bu. Fakat buna benzer müziklere dair ipuçlarına kitaplarda rastlamıştı ve kızın çaldıklarını büyük ölçüde gözü kapalı kabullenip ilk başta belirgin ve basit ritimlerin hareketli ölçüleri için sabırla beklemiş ama bu ölçüler uzun sürmeyince kafası karışmıştı. Ne zaman tempoyu yakalayıp hareket ederek müziğe uyum sağlayan hayal gücü uçuşa geçse, ritim ve melodiler kendisine hiçbir anlam ifade etmeyen bir ses karmaşası içinde yitip gidiyor ve havalanan hayal gücünü eylemsiz bir ağırlık gibi gerisin geriye yere indiriyordu.

Bir defasında tüm bunların bir anlamda azarlama olduğu ve terslendiği düşüncesi takıldı aklına. Kızdaki husumet havasını sezmişti ve ellerinin piyano tuşlarının üzerinde gezinerek verdiği mesajı tahmin etmeye çalıştı. Sonra, değersiz ve imkânsız bir düşünce olduğu sonucuna varıp bunu aklından çıkardı ve kendini rahatça müziğe verdi. Önceki o keyifli halleri yeniden hissetmeye başladı. Ayakları artık hareketsiz değildi ve vücudu canlanmış, neşesi yerine gelmişti; gözlerinin önünde ve arkasında görkemli bir güzellik parlıyordu; sonra gözlerinin önündeki sahne kayboldu ve oradan uzaklaşıp kendisi için büyük değer taşıyan, aziz bildiği dünyasının üzerinde sallanmaya başladı. Bilinen ve bilinmeyen, hayaline üşüşen düşsel bir geçit töreni içinde birbirine karıştı. Güneş ışınlarına boğulan diyarların yabancı limanlarına girdi ve hiç kimsenin daha önce görmediği barbar halkların arasında pazar yerlerini gezdi. Toprağından baharat fışkıran adaların kokusu, denizde geçen ılık, rüzgârsız gecelerden tanıdığı o rayiha burun deliklerine doluyor ya da uzun tropik günler boyu güneydoğudan esen rüzgârlarla boğuşuyor, ardında palmiyelerle bezeli mercan adacıklarını turkuvaz renkli denizin sularına gömüyor, önünde palmiyelerle bezeli mercan adacıklarını turkuvaz renkli denizin sularının üzerine çıkarıyordu. Görüntüler düşünce hızıyla gelip gitti. Kâh yabani bir atın üzerinde pembe kızıl renkli Boyalı Çöl3 topraklarının üzerinde uçuyor kâh kavurucu sıcakta Ölüm Vadisi’nin4 beyaza boyanmış mezarlığının içine tepeden bakıyor ya da birer kule gibi göğe yükselen ve güneşte parlayan dev buz adalarının yüzdüğü dondurucu bir okyanusta kürek çekiyordu. Tatlı seslerle sahili döven köpüklü dalgaların üzerine eğilmiş hindistancevizi ağaçlarıyla dolu bir mercan kumsalına uzandı. Eski bir gemi enkazının iskeleti mavi alevler saçarak yanıyor, alevlerin ışığında ukulelelerin tıngırtıları ve tamtamların vuruşları eşliğinde şarkı söyleyen şarkıcıların barbarca aşk çağrılarıyla hula dansçıları dans ediyordu. Tensel duygulara hitap eden tropik bir geceydi. Arka planda, yıldızların ışığı altında bir volkan kraterinin silueti göze çarpıyordu. Tepede soluk bir yeniay sürüklenerek ilerliyor ve Güneyhaçı Takımyıldızı gökyüzünde ışıl ışıl yanıyordu.

Martin bir arptı; bildiği tüm hayat ve bilinci o arpın telleriydi ve müzik bir sel gibi tellerin üzerine dökülüp onları anılar ve düşlerle titreştiren bir rüzgârdı. Martin sadece hissetmiyordu. Algılar ve duygular biçim, renk ve parlaklıkla donanıyor, hayal gücünün yettiği kadarıyla yücelmiş ve sihirli bir biçimde ete kemiğe bürünüp somutlaşıyordu. Geçmiş, şimdiki zaman ve gelecek iç içe geçiyordu; Martin, coşkulu serüvenlere atılarak, kızı asilce, kahramanca davranışlarıyla yücelterek ve onunla birlikte, onu elde ederek, onu kollarıyla sarıp zihninin hükümranlıklarında uçururcasına gezdirerek bu geniş ve sıcacık dünyanın dört bir yanında salınıp dalgalandı.

Kız, başını çevirip omzunun üzerinden bakışlar atarak Martin’in yüzünde bu dünyanın bir yansımasını gördü. İri, parlayan gözlerle ses perdesinin ötesine bakan ve bu perdenin ardında yaşamın sıçramalarını, bir nabız gibi atışını, ruhların devasa siluetlerini, hayaletleri gören başkalaşmış, şekil değiştirmiş bir yüzdü bu. Kız ürkmüştü. O kaba saba, sendeleyip kekeleyen hödük delikanlı gitmişti. Geriye, üzerinde emanetmiş gibi duran kıyafetler, yara bere içindeki hırpalanmış elleri ve güneşten yanmış yüzü kalmıştı; fakat sanki bunlar mahpushane parmaklıklarıydı da bu parmaklıkların arasından, ileriye bakan ama o cılız dudaklarıyla konuşamadığı için kendini iyi ifade edemeyen, suskun, yüce bir ruh görüyordu kız. Bunu sadece bir anlığına gördü, ardından kaba saba delikanlı geri döndü; kız hayal gücünü sürükleyen geçici hevese güldü. Fakat o anlık bakışın yarattığı izlenim gözlerinin önünden gitmedi ve Martin’in sendeleyerek, kaçarcasına evden ayrılma zamanı geldiğinde kız ona Swinburne’ün ve İngilizce derslerinden birinde incelediği Browning’in birer kitabını ödünç verdi. Martin kızara bozara kekeleyip teşekkür ederken bir erkek çocuğu gibi öylesine masum görünüyordu ki, annelik dürtüsüne kapılan kızın içi acıma hissiyle doldu. Ne o kaba saba hödüğü ne hapsolmuş ruhu ne de tüm erkeksiliğiyle gözlerini üzerine diken ve ona hazla korkuyu bir arada yaşatan adamı hatırladı. Karşısında sadece bir erkek çocuğu vardı ve nasır dolu elleriyle elini öyle bir sıkıyordu, bir hindistancevizi rendesiyle derisi törpüleniyormuş gibi hissetti. Yerinde duramayan Martin kekeleyerek, “Hayatımın en güzel saatlerini geçirdim. Görüyorsunuz ki böyle şeylere alışkın deyilim...” dedi ve çaresizce etrafına bakındı. “Böyle insanlara ve evlere yabancıyım. Bunlar benim için yeni şeyler ve gördüklerim hoşuma gitti.”

Martin ağabeylerine iyi geceler dilerken kız, “Umarım tekrar ziyaret edersiniz bizi,” dedi.

Martin şapkasını giydi, antre boyunca yalpalayarak yürüdü ve gitti.

“Evet, onun hakkında ne düşünüyorsun?” diye merakla sordu Arthur.

“Son derece ilginç biri, taze bir nefes gibi,” diye cevap verdi kız. “Kaç yaşında acaba?”

“Yirmi, neredeyse yirmi bir. Bu öğleden sonra sormuştum yaşını. O kadar genç olacağı gelmemişti aklıma.”

Kız ağabeylerine iyi geceler öpücüğü verirken, ben ise ondan üç yaş büyüğüm, diye geçirdi aklından.

3. Painted Desert: ABD’nin güneybatısındaki çorak topraklar. (Ç.N.)

4. Doğu Kaliforniya’daki çöl vadisi. (Ç.N.)

III

Martin Eden basamakları inerken elini ceketinin cebine daldırdı. Kahverengi bir pirinç kâğıtla bir tutam Meksika tütününden ibaret, ustaca sarılmış bir sigara çıkardı. İlk dumanı ciğerlerinin derinliklerine çekti ve uzun, yavaş bir nefes halinde havaya üfledi. Hayret ve merakla karışık, yüksek bir sesle, “Vay canına!” dedi. “Vay canına!” diye tekrarladı. Ardından bir kez daha “Vay canına!” diye mırıldandı. Sonra elini yakasına götürüp yakayı tuttu ve yırtarak gömlekten ayırıp cebine tıkıştırdı. Hava soğuktu, yağmur atıştırmaya başlamıştı fakat şapkasını başından çıkarıp yağmura tuttu ve yeleğinin düğmelerini çözüp müthiş bir kaygısızlıkla sallana sallana yürüdü. Yağmur yağdığının neredeyse farkında bile değildi. Büyük bir coşku ve sevinç içerisinde hayal kuruyor, az önce yaşadığı sahneleri zihnide yeniden canlandırıyordu.

En sonunda o kadınla, hakkında pek az düşündüğü ve kadınlar hakkında pek az düşünen biri olarak günün birinde tanışmayı pek az da olsa umduğu kadınla tanışmıştı. Masada onun yanında oturmuştu. Elini avuçlarının içinde hissetmiş, gözlerinin içine bakmış ve güzel bir ruhun görüntüsünü yakalamıştı; fakat bu ruh ne içinden ışıdığı gözlerden ne de kendisine ifade ve biçim veren bedenden daha güzeldi. Onun bedenini bir et parçası olarak düşünmemişti, bu da onun için yeni bir durumdu; zira tanıdığı kadınlara hep o düşünceyle yaklaşmıştı. Her nasılsa onun bedeni farklıydı. Martin onun vücudunun hastalıklara maruz kalan ve zaafları olan vücutlardan farklı olduğunu düşünüyordu. Onun vücudu ruhunu örten bir kıyafetten öteydi. Ruhunun yayılmasıydı, ilahî varlığının saf ve zarif bir biçimde billurlaşmış haliydi. Bu kutsallık hissi Martin’i ürküttü. Onu sarsarak hayallerinden uyandırdı ve akla yatkın düşünceye sevk etti. Daha önce ilahî ya da kutsal kaynaklı hiçbir kelime, hiçbir işaret, hiçbir ipucu ona ulaşmış değildi. İlahî şeylere, kutsallığa asla inanmamıştı. Hep dinsiz biri olmuş, göklerden medet umanlara ve ruhun ölümsüzlüğüne inananlara iyi niyetle dudak büküp onlarla dalga geçmişti. Bu dünyadan öte bir hayat olmadığı kanaatine varmıştı; her şey şimdi ve buradaydı, sonrası ise ebedî bir karanlıktı. Fakat o kızın gözlerinde gördüğü şey ruhtu – asla yok olup gitmeyecek, ölümsüz bir ruh. Tanıdığı hiçbir erkek ya da kadın ona ölümsüzlük mesajı vermemişti. Fakat bu kız vermişti. Daha kendisine ilk baktığı anda bunu ona fısıldamıştı. Martin yol boyunca yürürken kızın yüzü gözlerinin önünde titrek ışıltılar saçarak parladı; solgun ve ciddi, tatlı ve hassas, ancak bir ruhun gülebileceği gibi, acıma ve şefkat hisleriyle gülen ve daha önce asla hayalini bile kurmadığı kadar saf yüzü. Kızın saflığı sert bir yumruk gibi indi tepesine ve onu ürküttü. İyiyi ve kötüyü biliyordu fakat saflık, varoluşun bir öz değeri olarak saflık hiç aklına gelmemişti. Ve şimdi, kızın şahsiyetinde saflığın iyilik ve temizliğin en mükemmel hali olduğunu, bunların bir arada ebedî yaşamı oluşturduğunu kavramıştı.

Hiç vakit yitirmeden ebedî yaşamı kavramak için şiddetli bir istek duydu. Kızın eline su dökecek biri olmadığını biliyordu; mucizevi bir şans ve olağanüstü isabetli bir hamle sayesinde onu o gece görebilmiş, onunla vakit geçirip konuşabilmişti. Her şey tesadüfi gelişmişti. İşin içinde bir maharet yoktu. Böylesine talihli olmayı hak etmiyordu. Dindar bir ruh haline bürünmüştü. Alçak gönüllü ve yumuşak başlıydı, kendini yeriyor, hakir görüyordu. Böyle bir düşünce yapısı içinde günahkârlar tövbekâr oluyorlardı. Martin günah işlemiş olmaktan mahkûmdu. Fakat tıpkı, tövbe eden yumuşak başlıların ve boynu büküklerin gelecekteki azametli, görkemli yaşamlarının bir anlığına gözlerinin önünde canlanması gibi, Martin’in de kıza sahip olunca kazanacağı konum bir anlığına gözlerinin önünde canlandı. Fakat o kıza sahip olmak belirsiz ve kuşkuluydu, kafasındaki sahip olma kavramından tamamen farklıydı. İhtiras çılgın kanatlar üzerinde yükseldi ve Martin kendini kızla birlikte yükseklere tırmanırken, onunla düşüncelerini paylaşırken, onunla birlikte güzel ve asil şeylerden zevk alırken hayal etti. Tüm çirkinliklerden ve kötülüklerden arınmış, belli bir düşüncenin içinde sınırlandırılmayan hür bir ruh arkadaşlığını ifade eden bir ruh egemenliğinin hayalini kuruyordu. Bunun üzerine düşünüp kafa yormuyordu. Hatta hiçbir şey düşünmüyordu. Hisler ve sezgiler mantığa zorla el koymuştu ve daha önce asla tatmadığı duygular içerisinde titriyor, yüreği pır pır ediyor, hislerin yüceltilip manevi değerlere büründürülerek yaşamın doruklarının ötesine taşındığı bir hassasiyet denizi üzerinde büyük bir hazla sürükleniyordu.

Bir sarhoş gibi sallana sendeleye yürüyüp yüksek sesle ve tutkuyla, “Vay canına! Vay canına!” diye söyleniyordu.

Bir sokağın köşesinde duran bir polis kuşkuyla onu süzdü, sonra elindeki sarma sigarasını fark etti.

“Nereden buldun onu?” diye merakla sordu.

Martin Eden yeryüzüne geri döndü. Hızla değişen koşullara uyum sağlayan, her türden köşenin bucağın, kuytunun, yarığın içine akıp doldurma becerisi bulunan, değişken bir organizmaya sahipti. Polisin seslenmesiyle birlikte durumu açıkça kavrayıp derhal sıradan Martin oluvermişti yine.

“Ne kadar mükemmel bir şey, di mi?” dedi gülerek. “Yüksek sesle konuştuğumun farkında değildim.”

Polis, “Yakında şarkı söylemeye de başlarsın sen,” diye teşhis koydu.

“Yok, söylemem. Bana bir kibrit ver, ben de eve giden bir sonraki tramvayı yakalayayım.”

Martin sigarasını yaktı, iyi geceler diledi ve yoluna devam etti. “Şimdi gel de sinir olma,” dedi alçak sesle. “Aynasız sarhoş olduğumu zannetti.” Kendi kendine tebessüm etti ve düşüncelere dalarak, “Sanırım öyleydim,” diye ekledi. “Fakat bir kadının yüzünün buna sebep olacağı hiç aklıma gelmemişti.”

Berkeley’ye giden Telegraph Caddesi tramvayını yakaladı. Vagon şarkılar söyleyip sürekli okullarıyla ilgili tezahürat yapan gençlerle ve delikanlılarla doluydu. Martin meraklı gözlerle onları inceledi. Bunlar üniversiteli delikanlılardı. Kızla aynı üniversiteye gidiyorlardı, onunla aynı toplumsal sınıftan geliyorlardı; onu muhtemelen tanıyorlardı ve isterlerse onu her gün görebilirlerdi. Kızı görmek istememelerine, o akşam onunla birlikte olmaktansa, onunla konuşmaktansa, saygı ve sevgi dolu bir çember oluşturup etrafında oturmaktansa keyifli vakit geçirmek için dışarıya çıkmış olmalarına şaşırmıştı Martin. Düşünceleri dolandı durdu. Çekik gözlü ve dudakları sarkık bir öğrenci dikkatini çekti. Onun kötü bir genç olduğuna kanaat getirmişti. O, Martin Eden, o delikanlıdan daha iyi bir adamdı. Bu düşünce onu neşelendirdi. Adeta onu kıza daha da yaklaştırdı. Martin kendini öğrencilerle kıyaslamaya başladı. Bedeninin kaslı yapısının daha bir farkına vardı ve fiziksel olarak onlardan üstün olduğuna kesin kanaat getirdi. Fakat onların kafalarının içi bilgiyle doluydu ve bu sayede kızın dilinden konuşabiliyorlardı – bu düşünce keyfini kaçırdı. Peki beyin ne işe yarar, diye hararetle sordu kendine. Onlar ne yapmışsa o da yapabilirdi. Onlar yaşamı kitaplardan okuyarak öğrenirken kendisi o yaşamı yaşamakla meşguldü. Onun beyni de en az onlarınki kadar bilgiyle doluydu ama o farklı türden bilgilere sahipti. O öğrencilerden kaçı bir halata düğüm atmayı ya da dümen tutmayı veya gözcülük yapmayı biliyordu? Yaşamı gözlerinin önünde bir dizi tehlikeli ve cesaret gerektiren, sıkıntı ve zahmetle dolu sahneler halinde akıp gitmeye başladı. Öğrenirken yaşadığı başarısızlıkları ve zorlukları, atlattığı güç durumları hatırladı. Neyse ki en azından o kadar işe yarayan biriydi. Bu gençler ileride yaşama atılmak zorunda kalacaklar ve kendisi gibi feleğin çemberinden geçeceklerdi. Pekâlâ. Onlar bu işle meşgulken kendisi de yaşamın diğer yüzünü kitaplardan öğrenebilirdi.

Tramvay, Oakland’ı Berkeley’den ayıran dağınık mahallelerin olduğu yerleşim bölgesini geçerken Martin, ön yüzünde HIGGINBOTHAM’IN MARKETİ yazan bir tabelanın olduğu iki katlı tanıdık bir binayı görebilmek için bir süre dikkatle dışarı baktı. Martin Eden binanın köşesinde tramvaydan indi. Bir an için kafasını kaldırıp tabelaya baktı. Tabelada yazanlar, kelimelerden öte bir mesaj taşıyordu kendisi için. Bu harflerin basit, bencil ve küçük hilekârlıklara başvuran bir karakteri andıran bir havası vardı sanki. Bernard Higginbotham ablasıyla evliydi ve onu gayet iyi tanıyordu Martin. Kapıyı anahtarla açtı ve merdivenden ikinci kata çıktı. Eniştesi burada yaşıyordu. Market alt kattaydı. Havada çürük sebze kokusu vardı. Martin el yordamıyla koridorda ilerlerken, sayısız kız ve erkek yeğenlerinden birinin orada bıraktığı bir oyuncak arabanın üzerine basıp sendeledi ve boşlukta yankılanan bir sesle bir kapıya çarptı. “Pinti herif,” dedi içinden. “Kiracılar önünü görsün diye şurayı aydınlatmak için yakacağı iki sentlik gaza tamah ediyor.”

El yordamıyla kapının kolunu buldu ve ablasıyla Bernard Higginbotham’ın oturduğu aydınlık bir odaya girdi. Ablası elindeki pantolonu yamalıyordu; eniştesi ise ince uzun vücuduyla iki koltuğa birden yayılmıştı ve harap olmuş bir çift terlik içindeki ayakları ikinci koltuğun kenarından sarkıyordu. Bernard okuduğu gazetenin üzerinden siyah, samimiyetsiz, sert bakışlı gözlerle ileriye baktı. Martin Eden bu adamın suratına tiksinti hissine kapılmadan bir kez bile bakabilmiş değildi. Ablasının bu adamda ne bulduğunu anlamasına imkân yoktu. Eniştesini bir haşere gibi görüyor ve her defasında üzerine basıp onu bir böcek gibi ezmek geçiyordu içinden. Varlığına tahammül ettiği için kendini genellikle, “Bir gün bu herifi bir güzel benzeteceğim,” diye söylenerek avutuyordu. Sinsi bir çakal gibi bakan zalim gözler yakınır bir ifadeyle Martin’e yöneldi.

“Pekâlâ bakalım,” dedi Martin. “Dökün içinizdekileri.”

Mr. Higginbotham ürkek bir sesle yarı sızlanıp yarı sataşarak, “O kapıyı daha geçen hafta boyattım,” dedi. “Sendika maaşlarının durumunu sen de biliyorsun. Daha dikkatli olmalısın.”

Martin cevap vermeye niyetlendi ama hiçbir faydası olmayacağını düşünüp vazgeçti. Bakışlarını o sefil yaratıktan uzaklaştırıp duvarda asılı duran renkli taşbaskıya çevirdi. Bu baskıyı her zaman beğenmişti fakat şimdi sanki onu ilk kez görüyor gibiydi. Bu evdeki tüm eşyalar gibi o da ucuz bir şeydi. Martin’in aklı henüz ayrıldığı eve gitti ve önce o evdeki resimler, sonra da ayrıldığı sırada elini sıkarken insanın içini eriten bir tatlılıkla kendisine bakan kız gözlerinin önünde canlandı. Nerede olduğunu ve Bernard Higginbotham’ın varlığını unuttu; ne ki, eniştesinin sorusuyla daldığı hayalden uyandı.

“Hayalet mi gördün?”

Martin alaycı, insafsız, alçakça bir ifadeye sahip o boncuk gibi gözlere baktı ve aynı gözlerin sahibinin aşağıdaki markette satış yaparken takındığı hal ve tavırlar bir ekrana yansıyan görüntü misali zihninde canlandı: itaatkâr, kendini beğenmiş, yağcı ve karşısındakini pohpohlayan.

“Evet,” dedi Martin. “Bir hayalet gördüm. İyi geceler. İyi geceler, Gertrude.”

Martin odadan çıkmaya hazırlanırken ayağı, pislik içinde bir halının gevşemiş ilmiğine takıldı.

Mr. Higginbotham, “Kapıyı çarpma,” diye uyarıda bulundu.

Martin kanın tepesine çıktığını hissetti fakat kendini dizginledi ve ardından kapıyı yavaşça kapattı.

Mr. Higginbotham coşkulu gözlerle karısına baktı.

Boğuk bir sesle, “İçkili bu,” diye fısıldadı. “Sana içeceğini söylemiştim.”

Gertrude bıkkın bir ifadeyle başını salladı.

“Gözleri çakmak çakmak parlıyordu,” dedi. “Ayrıca yakası da yoktu. Halbuki giderken boynundaydı. Ama belki de sadece bir iki kadeh içmiştir.”

“Ayakta dik duramıyordu,” diye iddiada bulundu kocası. “Onu izledim. Sendelemeden yürüyemiyordu. Koridorda neredeyse düşüyordu, kendi kulaklarınla işittin sen de.”

“Sanırım Alice’in oyuncak arabasını karanlıkta göremeyip üzerine bastı,” dedi Gertrude.

Mr. Higginbotham’ın sesi yükselmeye, öfkesi kabarmaya başladı. Bütün gün boyunca markette gerçek kişiliğini gizleyip dikkat çekmemeye çalışıyor, kendi olma ayrıcalığını akşamları ailesiyle birlikte geçirdiği vakitler için saklıyordu.

“O pek kıymetli erkek kardeşinin sarhoş olduğunu söylüyorum sana.”

Bernard’ın sesi soğuk, tiz ve son sözü söylemiş gibi iddialıydı; dudakları, ağzından çıkan her kelimeyi bir makinenin baskı kalıbı gibi mühürlüyordu

Karısı iç geçirdi ve sessiz kaldı. Gertrude iriyarı, tıknaz bir kadındı. Sürekli pasaklı kıyafetlerle dolaşırdı ve kendi bedeninin, işinin ve kocasının külfeti onu hep yorardı.

Mr. Higginbotham itham eder bir tavırla, “Sana söylüyorum, Martin’in içinde var bu. Babasına çekmiş. O da tıpkı babası gibi dibe vurup sefalete düşecek. Bunu biliyorsun.”

Gertrude başını salladı, iç geçirdi ve dikiş dikmeye devam etti. Martin’in eve içkili geldiği konusunda hemfikirdiler. Güzelliğin ne olduğunu anlayacak hissiyata sahip değildiler; yoksa o parlayan gözlerin ve o yanakları kızarmış, ışıldayan yüzün, bu gencin ilk kez yaşadığı aşk hayalinin bir belirtisi olduğunu bilirlerdi.

Mr. Higginbotham birden, karısının sorumlu olduğu, kendisinin de içerlediği sessizlik esnasında, “Çocuklara ne de güzel örnek oluyor öyle,” diye homurdandı. Bazen karısının kendisine daha çok karşı çıkmasını neredeyse dileyecek hale gelmişti. “Eğer bunu bir daha yaparsa buradan çıkıp gitmek zorunda kalacak. Anlaşıldı mı! Saçmalıklarına, sarhoş haliyle masum çocukların ahlakını bozmasına müsamaha etmeyeceğim.” Mr. Higginbotham bir gazete sütununda okuyup kelime dağarcığına yeni kattığı bu sözcüğü pek sevmişti. “Evet, bu ahlak bozmaktan başka bir şey değil. Bunu başka bir şekilde ifade etmek mümkün değil.”

Gertrude yine iç geçirdi ve kederli kederli başını sallayıp dikiş dikmeyi sürdürdü. Mr. Higginbotham da kaldığı yerden gazetesini okumaya devam etti.

Sonra gazetenin üzerinden bir bakış fırlatıp, “Geçen haftanın kirasını ödedi mi bu?” diye sordu.

Gertrude evet anlamında başını sallayarak, “Hâlâ biraz parası var,” diye ekledi.

“Denize tekrar ne zaman açılıyor?”

“Maaşı tükendiğinde sanırım,” diye yanıt verdi Gertrude. “Dün çalışacak gemi bulmak için San Francisco’ya uğradı. Fakat daha parası bitmedi ve kaydolacağı geminin türü konusunda seçici davranıyor.”

Mr. Higginbotham küçümseyerek, “Onun gibi basit bir tayfaya mı kalmış kendini nimetten saymak,” dedi. “Seçici ha! Martin!”

“Uzaklarda, egzotik bir ülkeye saklı bir hazineyi bulmak için seyahat etmeye hazırlanan bir uskunadan bahsediyordu; eğer parası yeterse o gemiyle yolculuk yapacakmış.”

“Eğer biraz durulup sabit bir işte çalışmak isteseydi ona yük arabasının şoförlük işini verebilirdim,” dedi kocası ama sesinde en ufak bir yardımseverlik havası hissedilmiyordu. “Tom işten ayrıldı.”

Karısı yüzünde telaşlı ve sorgular bir ifadeyle kocasına baktı.

“Bu gece istifa etti. Carruthers’da çalışacakmış. Benim gücümün yeteceğinden daha fazla para vermişler ona.”

“Onu elinden kaçıracağını söylemiştim sana,” diye bağırdı Gertrude. “Ona hak ettiğinden daha azını veriyordun.”

“Bana bak kocakarı,” diye karısını sindirmek istercesine çıkıştı Higginbotham. “Sana bin defadır burnunu işlerime sokmamanı söylüyorum. Bir daha söylemeyeceğim.”

“Umurumda değil,” dedi Gertrude burnunu çekerek. “Tom iyi bir çocuktu.”

Kocası ona dik dik baktı. Bu kayıtsız şartsız bir meydan okumaydı.

“Eğer kardeşin olacak o adam parayı hak etseydi yük arabasının idaresini alabilirdi,” diye homurdandı Bernard.

“Yine de kirasını ödüyor ama,” diye cevabı yapıştırdı Gertrude. “Ayrıca o benim kardeşim ve sana borçlu kalmadığı müddetçe onu sürekli eleştirip azarlamaya hakkın yok. Seninle yedi yıldır evli olduğuma göre benim de duygularım var.”

“Eğer yatakta kitap okumaya devam ederse ondan gaz parası alacağımı da söyledin mi ona?” diye sordu Bernard.

Mrs. Higginbotham cevap vermedi. İsyanı yatıştı ve cesaretini yitiren ruhu yorgun bedenine geri döndü. Kocası galip gelmişti. Onu alt etmişti. Bernard gözlerini kindar bir ifadeyle kırpıştırırken kulakları karısının burun çekişlerini keyifle dinliyordu. Karısını bastırıp susturmaktan büyük zevk alıyordu ve bu günlerde onu kolayca susturuyordu; gerçi evliliklerinin ilk yıllarında, çocukların doğumundan ve onu sürekli azarlayıp dırdır ederek kadının enerjisini tüketmesinden önce durum farklıydı.

Bernard, “O halde ona yarın söylersin, hepsi bu,” dedi. “Ha, bir de unutmadan, iyisi mi sen yarın çocuklara bakması için Marian’ı çağırt. Tom işten ayrıldığı için çıkıp yük arabasını ben kullanacağım, sen de aşağıya inip dükkâna bakacağından emin olabilirsin.”

Gertrude korka korka, “Ama yarın çamaşır günü,” diye itiraz edecek oldu.

“Erken kalk o halde ve ilk iş, çamaşırları hallet. Ben saat ondan önce işe çıkmayacağım.”

Bernard gazeteyi sert bir hareketle hışırdatıp okumaya devam etti.

IV

Eniştesiyle görüştükten sonra kanı tepesine fırlayan ve hâlâ yatışmayan Martin Eden, karanlık arka koridorda el yordamıyla ilerleyerek odasına girdi. Küçücük, tek göz odada bir yatak, bir lavabo ve bir koltuk sığacak kadar yer vardı. Mr. Higginbotham bir hizmetçi çalıştırmayacak kadar tutumluydu. Nasıl olsa karısı işleri hallediyordu. Üstelik bu sayede boş kalan hizmetçi odasını ikinci bir kiracıya kiralayarak değerlendirmişlerdi. Martin, Swinburne ile Browning’in şiir kitaplarını koltuğa koydu, ceketini çıkardı ve yatağa oturdu. Yatağın yayları vücudunun ağırlığı altında astımlı bir hasta gibi tiz ve keskin bir sesle inledi fakat Martin bunun farkına varmadı. Ayakkabılarını çıkarmaya koyuldu ama gözleri karşısındaki beyaz alçı duvara ve çatıdan sızan yağmurla birlikte çatlayıp dökülen sıvanın üzerinde oluşmuş kirli kahverengi, uzun çizgilere takıldı. Bu kirli fon üzerinde hayalî görüntüler akıp parıldamaya başladı. Ayakkabılarını unutan Martin dudakları kımıldamaya başlayana kadar uzun uzun duvara baktı ve “Ruth,” diye mırıldandı.

“Ruth.” Ağızdan çıkan basit bir sesin bu kadar güzel olabileceğini hiç düşünmemişti. Kulağına o kadar güzel geliyordu ki, kelimeyi tekrarladıkça mest olup kendinden geçti. Bu bir tılsım, büyü yapmak, ruh çağırmak için kullanılan sihirli bir kelimeydi. Kelimeyi her mırıldanışında kızın yüzü pırıltılar saçarak gözünün önünde canlanıyor, pis duvarın üzerini altın rengi ışıltılarla dolduruyordu. Bu ışıltı duvarın sınırlarını aşıp sonsuzluğa yayılırken altın rengi derinliklerinin arasında gezinen ruhu, kızın ruhunun arayışı içine girdi. İçindeki en güzel hisler muhteşem bir sel gibi taşıp dışarı akıyordu. Kızı düşünmek onu yüceltip saflaştırıyor, onu daha iyi birine dönüştürüyor ve daha iyi biri olmaya teşvik ediyordu. Bu onun için yeni bir şeydi. Onu daha iyi birine dönüştüren hiçbir kadınla tanışmamıştı. Kadınlar onu her zaman kaba, hayvani birine dönüştürerek bilakis ters etki yaratıyordu. Ne kadar kötü bir etkisi de olsa, kadınların bir çoğunun ellerinden geleni yaptıklarını bilmiyordu. Asla kendisinin farkında olmayan Martin, benliğinin kadınları cezp edip kendine âşık eden ve gençliğinden faydalanmaya çalışmalarına sebep olan bir yanı bulunduğunu da bilmiyordu. Kadınlar sık sık kendisine musallat olup onu rahat bırakmasalar da, o asla buna aldırış etmemiş ve endişelenmemişti; kendisi sayesinde daha iyi birine dönüşen kadınlar olabileceği asla aklının ucundan bile geçmezdi. Şimdiye dek hep olağanüstü bir kayıtsızlık ve gaflet içinde yaşamıştı; şimdi ona öyle geliyordu ki kadınlar hep iğrenç elleriyle uzanıp onu sürüklemişti. Bu onlara da haksızlıktı, kendisine de. Fakat ilk kez kendisinin farkına varan biri olarak haklıyı haksızı ayıracak durumda değildi ve yaşadığı rezilliklerin hayali gözlerinin önünde canlanırken utanç içinde kıvranıyordu.

Martin birden ayağa kalktı ve lavabonun üzerine asılı pis aynada yansımasını görmeye çalıştı. Aynanın üzerini havluyla şöyle bir sildi ve uzun uzun, dikkatle yeniden baktı. Kendini hayatında ilk defa gerçekten görmüştü. Gözleri görmek için yaratılmıştı fakat o âna kadar dünyanın sürekli değişen manzaralarına bakmakla o kadar meşgul olmuştu ki kendisine bakmaya fırsat bulamamıştı. Yirmi yaşında genç bir delikanlının kafasını ve yüzünü görüyordu; fakat bu şekilde bir değerlendirmeye alışkın olmadığından gördüklerine nasıl bir kıymet biçmesi gerektiğini bilmiyordu. Oval bir kubbe biçiminde bir alnın üzerinde dağınık, fındık rengine çalan kumral, hafif dalgalı, yer yer kıvırcıklaşan saçlarını, her kadının sevdiği, ellerine hâkim olamayıp okşadığı, parmaklarını arasında gezdirdiği buklelerini gördü. Fakat Kız’ın gözlerinde değeri olmadığını düşünerek saçlarına boş verdi ve yüksek, kare biçimindeki alnına uzun uzun, sanki içine nüfuz etmeye çalışıp içeriğinin özelliklerini öğrenmek istercesine düşünceli gözlerle baktı. O alnın ardında ne tür bir beyin var, diye ısrarla sorguluyordu. Ne gibi becerilere sahipti bu beyin? Onu nereye kadar götürebilirdi? Kıza ulaşmasını sağlayabilir miydi?

Sık sık mavi renge dönen ve güneşle yıkanmış derin denizlerin tuzlu rüzgârlarıyla güçlenen o çelik grisi gözlerde ruh var mı, diye merak etti. Gözlerinin kıza nasıl göründüğünü de merak etti. Kendini gözlerinin içine bakan kızın yerine koymaya çalıştı fakat başarısız oldu. Kendini başka adamlarının zihninin içine kolayca yerleştirebiliyordu fakat bunlar yaşam biçimlerini bildiği adamlar olmalıydı. Kızın yaşam biçimini bilmiyordu. O bir mucize ve gizemdi, onun düşüncelerini Martin nasıl olur da tahmin edebilirdi? Kızın bakışlarının dürüst ve içten olduğuna kanaat getirmişti ve o bakışlarda ne basitliğin ne de alçaklığın izine rastlamak mümkündü. Yüzündeki güneş yanığı esmerlik onu şaşırttı. Bu kadar kararmış olabileceğini hiç hayal etmemişti. Gömleğinin kolunu yukarıya katladı ve kolunun beyaz alt kısmıyla yüzünü kıyasladı. Evet, neticede o beyaz bir adamdı. Fakat kolları da güneşte yanmıştı. Kolunu büktü, diğer eliyle pazısını çevirdi ve güneşin en az temas ettiği alt kısma baktı. Bu bölge bembeyazdı. Bir zamanlar yüzünün de kolunun altı kadar beyaz olduğu düşüncesiyle bronzlaşmış suratının aynadaki yansımasına bakarak güldü; dünyada kendisinden –güneşin kavurucu sıcağından kurtulan yerlerinden– daha açık ya da daha pürüzsüz ciltlere sahip olmakla övünen az sayıda, solgun peri kızları olabileceğini de hiç hayal etmemişti.

Dolgun, şehvet hisleri uyandıran dudakları sıkıntılı anlarında dişlerinin üzerini sıkıca örtmese ağzı masum yüzlü bir çocuğun ağzını bile andırabilirdi. Zaman zaman dudakları o kadar sıkıca geriliyordu ki ağzı katı, haşin, hatta çileci bir insanın ifadesini yansıtıyordu. Bunlar bir savaşçının, bir âşığın dudaklarıydı. Yaşamın tatlılığını zevkle tadabilirler ve tatlılığı bir yana bırakıp yaşama hâkim olabilirlerdi. İnsaflı bir saldırganlığın ipuçlarını veren sert çene yapısı, yaşama hâkim olmak için dudaklara yardım ediyordu. Güç, duygusallığı dengeliyor, üzerinde kuvvetli bir etki bırakarak onu güzelliğe âşık olmaya mecbur kılıyor ve erdemli hisler karşısında büyük heyecan duymasını sağlıyordu. Dudaklarının arasında da asla bir dişçinin bakımına ihtiyaç duymayan dişler vardı. Martin aynadaki dişlerine bakarken onların beyaz, güçlü ve muntazam olduklarına karar verdi. Fakat baktıkça sıkıntı duymaya başladı. Bir yerlerde, zihninin kuytu bir köşesinde yer etmiş ve hayal meyal hatırladığı bir izlenime göre dişlerini her gün yıkayan insanlar vardı. Bunlar üst tabakalardan, kızın sınıfındaki insanlardı. Kız da her gün dişlerini yıkıyor olmalıydı. Dişlerini hayatında bir kez bile olsun yıkamadığını öğrense kız ne yapardı acaba? Bir diş fırçası alıp dişlerini temizleme alışkanlığını edinmeye karar verdi. Yarın derhal diş temizliğine başlayacaktı. Kızın kalbini sadece başarılarıyla kazanmayı ümit edemezdi. Diş yıkamadan boynuna takacağı aksesuvarlara kadar her konuda kişisel bir düzenlemeye gidip kendini ıslah etmeliydi. Gerçi kolalanmış yaka özgürlüğünden feragat ediyormuş gibi hissettiriyordu ya neyse.

Elini kaldırdı ve parmağının ucunu nasır tutmuş avcuna sürterek derisinin altına geçmiş, etine işlemiş ve hiçbir fırçanın ovup çıkaramayacağı pisliğe baktı. Oysa kızın avcu ne kadar da farklıydı! Aklına geldikçe tatlı bir heyecan duyuyordu. Bir gül yaprağı gibi, diye düşündü, bir kar tanesi kadar serin ve yumuşak. Bir kadın elinin öyle mis gibi yumuşak olabileceğini hiç düşünmemişti. Öyle bir elin okşayışının nasıl olacağını hayal ettiğinin farkına vardı ve suçluluk hissiyle yüzü kızardı. O kız için çok tiksindirici bir düşünceydi bu. Bir anlamda onun yüksek maneviyatından şüphe etmekti. O, bedeni aşıp göklere çıkmış solgun, ince ve narin bir ruhtu; fakat yine de avcunun yumuşaklığı aklından çıkmıyordu. Martin, fabrikada çalışan kızların ve emekçi kadınların sert, nasırlı ellerine alışkındı. Bu kadınların ellerinin neden sert olduğunu biliyordu; ama kızın eli... Onun eli yumuşaktı çünkü asla elini kullanarak çalışmamıştı. Geçinmek için çalışmak zorunda olmayan bir insan olabileceği düşüncesi onu hayrete sürükledi ve kızla arasındaki uçurumu daha da açtı. Martin birden çalışmayan, emek sarf etmeyen insanların asaletini gördü. Bu görüntü pirinçten bir figür şeklinde, kibirli ve güçlü bir duruşla karşısındaki duvarda bir kule gibi yükseldi. Kendisi çalışmıştı; aklına gelen ilk hatıraları işle ilgiliydi ve tüm ailesi de çalışmıştı. Gertrude buna bir örnekti. Ablasının elleri ya sonu gelmez ev işlerinden nasır bağlar ya da çamaşır yıkamaktan haşlanmış et gibi şişip kızarırdı. Kız kardeşi Marian’ı da unutmamak lazımdı. Önceki yaz konserve fabrikasında çalışmıştı ve ince, zarif elleri domates bıçağı kullanmaktan yara bere içinde kalmıştı. Ayrıca iki parmağının ucunu geçen kış çalıştığı karton kutu fabrikasındaki kesme makinesine kaptırmıştı. Tabutta yatan annesinin nasırlı, sert avuçlarını da hatırlıyordu. Babası da son nefesini verene kadar çalışmıştı; öldüğünde ellerindeki nasırlar bir parmak kalınlığındaydı. Fakat Kız’ın ve annesinin ve ağabeylerinin elleri yumuşaktı. Bu onu şaşırtmıştı; ellerin yumuşaklığı o insanların yüksek bir sosyal tabakadan olduklarının, kendisi ile kız arasındaki uçurumun bariz göstergesiydi.

Martin acı acı gülerek yatağa uzanıp arkasına yaslandı ve nihayet ayakkabılarını çıkardı. Kendisi budalanın tekiydi; bir kadının yüzü ve yumuşak, beyaz elleri başını döndürmüş, onu sarhoş etmişti. Sonra birden, gözlerinin önünde, kirli alçı duvarın üzerinde hayalî bir görüntü belirdi. Martin iç karatıcı, büyük ve harap bir binanın önünde duruyordu. Londra’nın doğusunda gece vaktiydi ve karşısında on beş yaşında bir kız olan fabrika işçisi Margey duruyordu. Martin, fabrikanın yıllık yemeğinin ardından kıza evine kadar eşlik etmişti. Margey, bir domuz ahırından bile beter olan o kasvetli binada yaşıyordu. Martin iyi geceler dilerken bir yandan da elini kıza uzattı. Kız da Martin’in kendisini öpmesi için dudaklarını uzatmıştı ama Martin onu öpmeyecekti. Her nasılsa kızdan korkuyordu. Sonra kız elini Martin’in elinin üzerine koyup hararetle bastırdı. Martin, kızın ellerindeki nasırların elini sanki zımparalayıp rendelediğini hissetti ve içi acıma hissiyle doldu. Kızın özlem dolu, aç gözlerini ve daha çocukluğunu yaşayamadan korkulu ve vahşi bir ergenlik sürecine giren, yeterli beslenememiş dişi bedenini gördü; sonra büyük bir hoşgörüyle kollarını kıza doladı ve eğilip onu dudaklarından öptü. Kızın mutluluk dolu iniltisi kulaklarında çınladı; kendisine bir kedi gibi sımsıkı tutunduğunu hissetti. Zavallı küçük, perişan kız! Martin uzun bir zaman önce olanların hayalî görüntülerine bakmaya devam etti. Bedeni, tıpkı kızın ona sıkıca sarıldığı geceki gibi karıncalanıyordu ve yüreği merhamet hissiyle sıcacıktı. Karşısındaki manzarada kurşuni bir hava vardı ve vıcık vıcık, yapışkan bir yağmur kaldırım taşlarına çiseleyerek yağıyordu. Sonra ışıltılar saçan, ihtişamlı bir görüntü duvara yansıdı ve Kız’ın, başında bir taç gibi duran altın saçlarının altındaki solgun yüzü, uzak ve erişilmez bir yıldız gibi parlayarak diğer görüntünün yerini aldı.

Martin, Browning ve Swinburne’ün kitaplarını koltuğun üzerinden alıp öptü. Yine de onları tekrar ziyaret etmemi söyledi bana, diye geçirdi aklından. Aynada bir kez daha kendine bakıp yüksek sesle ve büyük bir ciddiyetle konuştu:

“Martin Eden, yarın ilk iş bir halk kütüphanesine gidip görgü kurallarıyla ilgili kitaplar okuyacaksın. Anlaşıldı mı!”

Gazı kapattı ve yatağın yayları vücudunun ağırlığı altında acı acı inledi.

“Ama küfürlü konuşmaktan vazgeçmelisin, eski dostum Martin, küfürlü konuşmaktan vazgeçmelisin,” dedi yüksek sesle.

Sonra içi geçti ve uyuyakalıp afyon yutanların halüsinasyonlarıyla aşık atacak kadar çılgın ve cüretkâr rüyalara daldı.

V

Martin ertesi sabah toz pembe rüyalardan uyandığında kendini eziyetli yaşamın kulak tırmalayıcı sesleriyle çınlayan ve sabunlu su ile kirli çamaşır kokan buharlı bir ortamda buldu. Odasından çıkarken su şapırtıları, tiz bir çığlık ve öfkeli ablasının, sinirini sayısız çocuklarından birinden çıkarırken attığı tokadın koridorda yankılanan sesini işitti. Çocuğun feryadı Martin’e bir bıçak gibi saplandı. Bütün bu olanların, soluduğu havanın ve içinde bulunduğu bu atmosferin itici ve rezil olduğunun farkındaydı. Burası Ruth’un yaşadığı evdeki güzel ve huzurlu ortamdan ne kadar da farklı, diye düşündü. Orada her şey maneviyata dayalıydı. Burada ise her şey maddiyata, hem de acımasız bir maddiyata dayalıydı.

Martin ağlayan çocuğa, “Gel buraya Alfred,” diye seslendi; bir yandan da elini para taşıdığı ve en az yaşadığı hayat kadar gevşek olan pantolon cebine soktu. Çocuğun eline bir çeyreklik koydu ve gözyaşlarını dindirmek için onu kucakladı. “Şimdi bir koşu gidip biraz şekerleme al, kardeşlerinle paylaşmayı da unutma. En çok dayanan şekerlemeyi aldığından da emin ol.”

Ablası çamaşır leğenine eğilmiş kafasını kaldırdı ve kızarmış bir suratla Martin’e baktı.

“Beş sent yeterdi ama,” dedi. “Her zamanki halin işte. Paranın zerre kadar kıymetini bilmiyorsun. Çocuk şimdi komaya girene kadar şeker yiyecek.”

“Sorun değil ablacığım,” diye neşeyle karşılık verdi Martin. “Ben paramı idare ederim. Eğer bu kadar meşgul olmasaydın sana bir günaydın öpücüğü verirdim.”

Ablasına karşı şefkatli davranmak istiyordu. Onun iyi kalpli ve kendince sevgisini gösteren biri olduğunun farkındaydı. Fakat, her nasılsa, yıllar geçtikçe Gertrude kendi kişiliğinden uzaklaşıp giderek daha değişken biri olmuştu. Martin, evde sürekli çalışıp didinmesi, bir sürü çocuğa bakması, bir de kocasının başının etini yemesinin kadıncağızı değiştirdiğine kanaat getirmişti. Bir an için, ablasının tabiatının sanki bayat sebzeler, kokulu sabunlu sular ve marketteki tezgâhın arkasında durup müşterilerden aldığı yağlı madenî paralar gibi değişip bozulduğu düşüncesi aklından gelip geçti.

Gertrude, “Git de kahvaltını al,” dedi sert bir sesle ama içten içe de memnun olmuştu. Avare gezen erkek kardeşleri arasında Martin hep gözdesi olmuştu. Birden coşkuya kapılarak, “Esas ben seni öpeceğim şimdi,” dedi.

Gertrude başparmağı ve işaretparmağıyla önce bir kolundan, sonra diğerinden damlayan sabunlu suları silkeledi. Martin kollarını ablasının kalın beline sardı ve ıslak, buğulu dudaklarını öptü. Gertrude’un gözleri, yaşadığı hislerin şiddetinden çok, sürekli ağır işler yapmasının verdiği dermansızlıktan ötürü yaşla dolmuştu. Martin’i iterek kendisinden uzaklaştırırken nemli gözleri bir an için kardeşinin gözüne ilişti.

Gertrude, “Kahvaltı fırının içinde,” dedi aceleyle. “Jim herhalde kalkmıştır artık. Ben çamaşır yıkamak için erken kalkmak zorundaydım. Hadi sen de toparlan ve evden erken çık. Tom’un işten ayrıldığını ve yük arabasını Bernard’ın süreceğini düşünürsek bugün pek hoş bir gün olmayacak.”

Martin yüreği burkularak mutfağa gitti. Ablasının kırmızı suratlı, hırpani görüntüsü beynini kemiriyordu. Eğer biraz zamanı olsaydı ablasının kendisine daha çok ilgi ve sevgi göstereceğine kanaat getirmişti. Fakat kadın ölümüne çalışıyordu. Bernard Higginbotham karısını ölesiye çalıştıran zalim bir hayvandı. Fakat öte yandan Martin, elinde olmadan o öpücüğün güzel bir tarafı olmadığını hissediyordu. Bunun sıra dışı bir öpücük olduğu doğruydu. Yıllar boyu ablası onu sadece yolculuklardan döndüğünde ya da yolculuğa çıkarken öpmüştü. Fakat bu öpücük sabunlu su tadındaydı, ayrıca ablasının dudaklarının sarkık olduğunu fark etmişti. Herhangi bir öpücüğe eşlik etmesi gereken o hızlı, güçlü ve coşkulu dudak basıncı yoktu. Martin, onun evlenmeden önceki genç kızlık halini, çamaşırhanede geçen yorucu bir iş gününün ardından tüm bir gece boyunca en iyilerle dans ettiğini ve başka bir yorucu iş gününe gitmek için dansı bırakmayı aklının ucundan dahi geçirmediği o günleri hatırladı. Sonra Ruth’u ve onun, vücudunun her yerinde olduğu gibi kuşkusuz dudaklarında da bulunan yerleşik tatlılığı düşündü. Ruth’un öpücüğü, tokalaşması ya da karşısındaki insana bakışları gibi kendinden emin ve içten olurdu herhalde. Kızın dudaklarını kendi dudaklarının üzerinde hayal etme cüretini gösterdi ve bunu kafasında o denli kuvvetli bir biçimde canlandırdı ki bu düşüncesi onu sersemletti ve gül yapraklarından bulutlar üzerinde sürükleniyormuş, yaprakların kokularının beynine doluyormuş gibi hissetti.

Martin mutfakta diğer kiracı Jim’e rastladı. Uzaklara dalmış, gözlerinde hastalıklı bir bakışla ağır ağır ağzındaki lokmayı çiğneyen Jim bir sıhhi tesisatçının yanında çıraklık yapıyordu; zayıf çene yapısı ve yaşamı sadece haz almaya dayalı bir süreç olarak görme huyunun yanında bir de sinirli ve aptalca halleri olması, ekmek parası kazanma yarışında hiçbir yere varamayacağının bir işaretiydi.

Martin hüzünlü bir ifadeyle yarı pişmiş, soğuk yulaf ezmesine kaşığını batırıp çıkarırken, “Neden yemiyorsun?” diye sordu Jim. “Dün gece gene içkili miydin?”

Martin hayır anlamında kafasını salladı. Bu su katılmadık sefalet halleri onu bunaltmıştı. Ruth Morse her zamankinden daha da uzaklaşmış gibiydi.

Jim, asabi bir kıkırdamayla böbürlenircesine, “Ben içkiliydim,” diye sürdürdü. “Zilzurna sarhoş oldum. Ah, kız da bir papatya gibiydi. Beni eve Billy getirdi.”

Martin duyduğunu belirtmek için başını salladı –kendisiyle kim konuşursa kulağını ona verip dikkatle dinlemek gibi bir tabiata sahipti– ve kendine bir fincan ılık kahve doldurdu.

“Bu gece Lotus Kulüp’te dansa gidiyor musun?” diye sordu Jim. “Bira servisi yapılacak ve Temescal mahallesindeki ekip de gelirse epey şamatalı bir yere dönüşecek. Benim umurumda değil gerçi. Ben her halükârda kız arkadaşımla gidiyorum. Kahretsin, ağzımda öyle berbat bir tat var ki!”

Jim suratını buruşturdu ve kahvesinden bir yudum alarak ağzındaki tadı gidermeye çalıştı.

“Julia’yı tanır mısın?”

Martin başını salladı.

“Kız arkadaşım,” diye açıklama yaptı Jim. “Fıstık gibi kız. Seni tanıştırırdım ama elimden alırsın onu. Kızların sende ne bulduğunu anlamıyorum, gerçekten anlayamıyorum; ama onları erkek arkadaşlarının elinden alman mide bulandırıcı.”

“Senin elinden hiçbir kız arkadaşını almadım ama,” diye cevap verdi Martin ilgisizce. Bu kahvaltıyı bir şekilde bitirmek lazımdı artık.

“Evet, aldın,” dedi Jim samimi bir havada. “Maggie vardı hani.”

“Onunla hiç işim olmadı. O gece dışında da onunla hiç dans etmedim.”

“Evet, o da yetti de arttı bile,” diye bağırdı Jim. “Onunla sadece dans ettin, ona baktın ve her şey ters gitmeye başladı. Elbette senin bir kastın yoktu ama benim keyfim hepten kaçtı. Kız bir daha suratıma bile bakmadı. Sürekli seni sorup durdu. Eğer isteseydin kız seninle hemen çıkmaya hazırdı.”

“Ama ben istemedim.”

“Gerek de kalmadı zaten. Kız beni bıraktı.” Jim hayranlıkla Martin’e baktı. “Nasıl beceriyorsun bunu Mart?”

“Onları umursamayarak,” diye yanıt verdi Martin.

“Yani umursamadığına mı inandırıyorsun onları?” diye hevesle sordu Jim.

Martin bir an düşündükten sonra, “Belki de o işe yarayabilirdi; fakat sanırım benim durumum farklı. Ben asla çok fazla umursamadım. Eğer bu tavrı takınabilirsen büyük ihtimalle sorun çıkmaz.”

“Dün gece Riley’nin ambarında olmalıydın,” dedi Jim alakasızca. “Delikanlılardan çoğu boks eldivenlerini giyip gelmişlerdi. Batı Oakland’dan Sıçan lakaplı biri vardı. İpek gibi pürüzsüz. Kimse ona elini bile süremedi. Keşke sen de orada olsaydın. Neredeydin bu arada?”

“Oakland’daydım,” diye cevap verdi Martin.

“Gösteride miydin?”

Martin tabağını önünden itti ve masadan kalktı.

“Bu gece dansa geliyor musun?” diye arkasından seslendi Jim.

“Hayır, sanmam,” diye cevap verdi Martin.

Martin merdivenlerden inip caddeye çıktı ve uzun uzun soluyarak ciğerlerine bol bol hava çekti. O ortamda boğulduğu yetmezmiş gibi bir de çırağın hiç durmayan çenesi onu iyice zıvanadan çıkarıyordu. Elini masanın öbür yanından uzatıp Jim’in suratını yulaf lapası dolu tabağa bastırmaktan kendini alıkoymak için bazen oradan uzaklaşmaktan başka çaresi kalmıyordu. Jim gevezelik yaptıkça Ruth kendisinden daha da uzaklaşıyordu sanki. Böylesine bir sürüye eşlik ederek nasıl o kıza layık biri olabilirdi? Yüzleştiği bu sorun onu dehşete düşürüyor, işçi sınıfına mensup biri olmanın ağır yükü altında bunalıp eziliyordu. Her şey onu baskı altında tutmak için adeta işbirliği içindeydi – ablası, ablasının evi ve ailesi, çırak Jim, tanıdığı herkes, yaşamındaki her bağlantı. Hayat ağzında buruk bir tat bırakıyordu. O zamana kadar hayatını kabullenmiş ve çevresiyle birlikte mutlu mesut yaşamıştı. Hayatı, kitap okuduğu zamanlar dışında asla sorgulamamıştı; fakat nihayetinde onlar sadece kitaptı, adaletli ve olanaksız bir dünyaya dair masallardan ibaretlerdi. Fakat şimdi o dünyanın mümkün ve gerçek olduğunu, Ruth adında çiçek gibi bir kadının o dünyanın merkezinde yaşadığını görmüştü; bundan böyle buruk tatları, acı veren arzuları ve umutla beslendiği için insanı boşuna heyecanlandıran ümitsizliği bilmek zorundaydı.

Berkeley Halk Kütüphanesi’ne mi yoksa Oakland Halk Kütüphanesi’ne mi, diye düşündü, sonra Oakland’da karar kıldı; zira Ruth Oakland’da yaşıyordu. Kim bilebilirdi ki – Ruth’un bulunma ihtimali en yüksek yer bir kütüphaneydi ve onu orada görebilirdi belki de. Kütüphanelerin yolunu yordamını bilmediğinden romanlarla dolu sonu gelmek bilmez koridorlarda amaçsızca dolaştı ve nihayet narin yüzlü, Fransızları andıran ve kütüphane sorumlusuna benzeyen bir kız, referans kitapları bölümünün üst katta olduğunu söyledi. Martin danışma masasındaki adama sormayı akıl edemediğinden serüvenine felsefe kitaplarının olduğu duvar bölmesini inceleyerek başladı. Felsefe kitaplarını duymuştu ama bu konuda bu kadar çok şey yazıldığını düşünmemişti. Büyük, ciltli kitapları taşıyan tıka basa dolu raflar Martin’i hem aciz hissettirdi hem de gayrete getirdi. Burada beynini zinde tutacak eserler vardı. Matematik bölümünde trigonometriyle ilgili kitaplar buldu ve sayfalarını karıştırarak anlamsız formüllerle rakamlara baktı. İngilizce okuyabiliyordu fakat bu kitaplarda dünya dışı bir lisan vardı. Norman ve Arthur bu lisanı biliyorlardı. Onları kendi aralarında konuşurken duymuştu Martin. Ve onlar kızın ağabeyiydiler. Umutsuzluk içinde o bölümden ayrıldı. Kitaplar sanki dört bir yandan üzerine gelip onu bastırıyor ve eziyorlardı. İnsanoğlunun bilgi birikiminin bu kadar muazzam bir kaynağı olabileceğini asla düşünmemişti. Korkmuştu. Beyni nasıl olup da bütün bu bilgilere hâkim olabilirdi? Sonra, bu bilgilere hâkim olan başka birçok insan olduğunu hatırladı; kendi kendine fısıldayarak tutkuyla büyük bir ant içti ve o insanların beyinleri ne yaptıysa kendi beyninin de bunu yapabileceği üzerine yemin etti.

Böylece Martin bilgelikle tıka basa dolu raflara baktıkça kâh bunalıma girerek kâh coşkuya kapılarak kütüphanede gezindi durdu. Çeşitli konularda kitapların bulunduğu bölümde “Norrie’nin Timsali”5 başlıklı bir kitaba rastladı. Büyük bir saygıyla sayfaları çevirdi. Kitabın bir bakıma tanıdık bir dili vardı. Martin’in ilgi alanı olan denizcilikle ilgiliydi. Sonra Bowditch, Lecky ile Marshal gibi astronom ve gemicilerin kitaplarını buldu. Kendi kendine kılavuzluk ve rotacılık öğrenmeye karar verdi. İçki içmeyi bırakıp kendini geliştirecek ve kaptan olacaktı. O anda Ruth çok yakınındaymış gibi hissetti. Bir kaptan olarak (eğer o da kabul ederse) onunla evlenebilirdi. Eğer kabul etmezse de, Kız’ın sayesinde artık erkekler arasında iyi bir yaşam sürdürür, içki içmeyi de her halükârda bırakırdı. Sonra kaptanın emirlerine amade olduğu sigorta komisyoncularını ve gemi sahiplerini aklına getirdi. Bunlardan herhangi biri onu ezebilirdi ve ikisinin çıkarları birbirlerine taban tabana zıttı. Bakışlarını odada dolaştırdı ve on bin kitaplık bir görüntünün üzerine gözkapaklarını örttü. Hayır; artık daha fazla deniz istemiyordu. Kitapların tüm o zenginliğinin içinde güç vardı ve eğer önemli şeyler yapacaksa, bunları karada yapmalıydı. Üstelik deniz yolculuklarında kaptanların karılarını yanlarına almalarına izni verilmiyordu.

Önce öğle vakti, ardından öğleden sonra olmuştu, bu arada Martin yemek yemeyi unutmuş, görgü kuralları üzerine yazılmış kitapları aramaya devam ediyordu; zira meslek yaşamının dışında, zihnini kurcalayıp canını sıkan basit ve son derece somut bir sorun daha vardı: Genç bir hanımefendiyle tanıştığınızda ve size tekrar uğramanızı söylediğinde, aradan ne kadar zaman geçtikten sonra onu ziyaret edersiniz? diye dile getiriyordu bu sorunu. Fakat doğru rafı bulunca, boş yere sorunun cevabını aradı durdu. Görgü kuralları üzerine yazılmış, bir anıt gibi yükselen muazzam sayıda kitabı görünce dehşete düştü ve kibar toplumlarda kişiler arasında kartvizit alıp verme adabıyla ilgili kitapların bulunduğu labirentlerde kendini kaybetti. Aramaktan vazgeçti. İstediğini bulamamıştı; ama kibar olmanın bir insanın tüm vaktini alabileceğini ve nasıl kibar olunacağını öğreneceği, ön hazırlık niteliğinde bir yaşam sürmesi gerektiğini fark etti.

Martin oradan ayrılırken, danışma masasındaki adam, “Aradığınızı buldunuz mu?” diye sordu.

“Evet efendim,” diye cevap verdi Martin. “Güzel bir kütüphaneniz varmış.”

Adam başını salladı. “Sizi burada sık sık görmekten mutluluk duyacağız. Denizci misiniz?”

“Evet efendim,” diye cevap verdi Martin. “Tekrar geleceğim.”

Martin merdivenlerden inerken, nasıl da bildi denizci olduğumu, diye sordu kendi kendine.

Cadde boyunca ilk birkaç binanın önünden sopa yutmuş gibi dimdik ve beceriksizce yürüdü, sonra düşüncelere dalıp kendini kaybedince yine sallana yalpalaya yürümeye başladı.

5. Norrie’s New and Complete Epitome of Practical Navigation. (Y.N.)

VI

Açlık hissine benzer berbat bir huzursuzluk çökmüştü Martin’in içine. İnce, narin elleriyle ama adeta bir devin kavrayışıyla yaşamını sımsıkı avuçlarına alan kızı görmenin açlığını çekiyordu. Onu ziyaret etmeye bir türlü hazır hissetmiyordu kendini. Bu ziyaretin çok erken olmasından ve görgü kuralı denen o berbat kavramı ihlal edip kabahatli duruma düşmekten korkuyordu. Oakland ve Berkeley kütüphanelerinde uzun saatler geçirmiş, kendisi ve ablasıyla kardeşi Gertrude ve Marian, ayrıca Jim için üyelik formları doldurmuştu. Jim’in bu konudaki rızasını alması ise ona birkaç bardak biraya patlamıştı. Artık ödünç kitap almasına olanak tanıyan dört üyelik kartı vardı ve hizmetçi odasında geç saatlere kadar yaktığı gaz için Mr. Higginbotham ondan haftada elli sent alıyordu.

Okuduğu birçok kitap huzursuzluğunun daha da artmasına neden oldu. Her kitabın her sayfası gerçeklik diyarına açılan bir gözetleme deliğiydi. Açlığı okuduklarıyla beslenip daha da artıyordu. Ayrıca nereden başlayacağını bilmiyordu ve sürekli hazırlıksız oluşunun ceremesini çekiyordu. Her okurun bilmesi gereken en yaygın referansları bilmiyordu. Aynı şey keyiften çıldırırcasına okuduğu şiirler için de geçerliydi. Ruth’un verdiği kitaptakiler dışında Swinburne’ün başka şiirlerini de okumuştu, “Dolores” şiirini de bütün ayrıntılarıyla anlamıştı. Fakat Ruth’un hiç kuşkusuz bu şiiri anlamadığı sonucuna vardı. Yaşadığı o rafine hayatla nasıl anlayabilirdi ki? Sonra Kipling’in şiirlerine tesadüf etti ve tanıdık kavramlara katılan kıvraklık, esneklik ile cazibe ayaklarını yerden kesti. Martin, Kipling’in yaşama karşı duyduğu ilgi ile sevgiye ve isabetli psikolojik tespitlerine hayran kalmıştı. Psikoloji, Martin’in dağarcığına yeni kattığı bir kelimeydi. Paraya kıyıp bir sözlük alınca birikimi azaldı, böylece para kazanmak için denize açılması gereken gün daha da yaklaşmış oldu. Ayrıca Martin’in cebindeki parayı kira geliri olarak gören Mr. Higginbotham da buna çok öfkelendi.

Martin gündüz vakti Ruth’un mahallesinin yakınına gitmeye cesaret edemiyordu fakat geceleri Morse’ların evinin civarında gizli gizli dolaşıyor, pencerelerden içeri kaçamak bakışlar atıyor ve kızı barındıran duvarlara sevgi duyuyordu. Birkaç kez kızın ağabeylerine yakalanmaktan kıl payı kurtuldu, bir defasında da Mr. Morse’u şehir merkezine kadar takip edip aydınlık caddelerde yüzünü inceledi; bu arada fırlayıp kızın babasını muhtemel bir ölüm tehlikesinden kurtarmasına fırsat yaratacak bir olay yaşanması için can atıyordu. Bir başka gece, ikinci kattaki bir pencereden Ruth bir anlığına gözüne ilişince gece nöbetlerinin mükâfatını almış oldu. Kızın sadece başını, omuzlarını ve bir aynanın karşısında saçlarını düzeltirken havaya kaldırdığı kollarını görebilmişti. Bu yalnızca anlık bir görüntü olsa da Martin için uzun ve kanının damarlarında köpürdeyip kaynadığını hissettiği bir andı. Ardından Ruth perdeyi çekti. En azından burasının kızın odası olduğunu öğrenmişti; daha sonra Martin sık sık orada gezindi, sokağın karşı tarafındaki koyu yapraklı bir ağacın altında gizlenerek sayısız sigara içti.

Bir öğleden sonra, Martin kızın annesinin bir bankadan çıktığını gördü ve Ruth’u kendisinden ayıran muazzam mesafenin bir başka kanıtını gözleriyle görmüş oldu. Ruth bankalarla alışverişi olan bir sınıfa mensuptu. Martin hayatı boyunca tek bir kez bile bir banka binasına girmemişti ve bu gibi kurumların sadece çok zengin, çok nüfuzlu insanların sık sık girip çıktığı yerler olduğu fikrine sahipti.

Martin bir bakıma manevi bir devrim yaşamıştı. Kızın temizliği ve saflığı üzerinde etki yaratmış ve benliğinde temiz biri olmak için büyük bir ihtiyaç hissetmişti. Eğer kızla aynı havayı solumayı hak edecekse öyle biri olmalıydı. Dişlerini yıkadı ve ellerini bir mutfak fırçası ovaladı; daha sonra bir eczanede tırnak fırçası görüp bunun nasıl kullanılacağı üzerine tahmin yürüttü. Fırçayı satın alırken tezgâhtar Martin’in tırnaklarına baktı ve bir tırnak törpüsü almasını önerdi. Böylece Martin’in bir tane daha bakım gereci oldu. Kütüphanede vücut bakımıyla ilgili bir kitaba denk geldi ve her sabah soğuk suyla duş almak onun için bir tutkuya dönüştü. Jim ve bu gibi yeni moda icatlara sıcak bakmayan, Martin’den ilave su parası alıp almamayı ciddi ciddi düşünen Mr. Higginbotham, Martin’in bu yeni alışkanlığını büyük bir şaşkınlıkla karşılamışlardı. Bir başka adım ise ütülü pantolonlar yönünde atılmıştı. İşçi sınıfının giydiği pantolonların torba gibi sarkan diz kısmı ile işçi sınıfının üzerindeki erkeklerin giydiği pantolonların dizden ayağa kadar olan düz çizgisinin arasındaki fark, bu gibi konularda artık bir uyanış içinde olan Martin’in hemen dikkatini çekmişti. Bunun nedenini de öğrenen Martin, ütü ve ütü sehpası bulmak için ablasının mutfağını istila etti. İlk başta aksilikler yaşadı ve beceriksizce pantolonlarından birini yakıp başka bir tane almak zorunda kalınca çıkan masraf denize açılma gününü daha da yakınlaştırdı.

Fakat Martin’in yeniden yapılanması salt dış görünüşten daha derinlere gidiyordu. Sigara içmeye devam ediyordu ama içkiyi bırakmıştı. O zamanda dek, içki içmenin erkeklere yakışan bir şey olduğunu düşünüyordu ve çoğu adamdan daha sıkı bir içici olmakla övünüyordu. Ne zaman bir gemici arkadaşına tesadüf etse –ki San Francisco’da birçok denizci arkadaşı vardı– onlara eskisi gibi muamele ediyor ve aynı şekilde muamele görüyordu; fakat kendine bir kök birası ya da zencefilli gazoz söylüyor ve arkadaşlarının takılmalarına güler yüzle tahammül gösteriyordu. Onlar içip içip sarhoş olarak aşırı duygusal bir havaya bürünedursunlar, Martin onları inceliyor ve içlerindeki canavarın ortaya çıkıp onlara hâkim oluşunu izledikçe artık onlar gibi olmadığı için Tanrı’ya şükrediyordu. İçki içmenin bir haddi hesabı olduğunu unutuyor, sarhoş olduklarında salakça hallerini fark etmeyip kendilerini ilahlaştırıyorlardı, her biri kendinden geçerek esrik arzularla dolu cennetlerinde hüküm sürüyordu. Martin ise sert içki içme ihtiyacı duymuyordu artık. O, kendisini aşk ateşiyle yakıp daha üstün ve ebedî bir yaşamı bir an için görmesini sağlayan Ruth sayesinde, beynini kemiren sayısız arzu kurtçuğunu harekete geçiren kitaplar sayesinde ve yeni edindiği, tüm bedenini daha da sağlıklı kılan kişisel temizlik alışkanları sayesinde farklı, çok daha derin sarhoşluklar yaşıyordu şimdi.

Bir gece, Ruth’u tesadüf eseri görme umuduyla tiyatroya gitti ve ikinci balkondan bakarken onu gerçekten de gördü. Ruth, koltukların arasındaki koridorda Arthur ile saçları dağınık ve futbol topu gibi kabarık, tanımadığı, gözlüklü bir genç adamla birlikte yürüyordu; Martin bu gözlüklü yabancıyı görür görmez bir endişe ve kıskançlık hissine kapıldı. Ruth’un orkestranın sahne aldığı alanda koltuğuna oturduğunu gördü. O gece ayrıca onun ince narin omuzlarını ve soluk altın rengi gür saçlarını da uzaktan belli belirsiz gördü. Fakat başkaları da gözüne çarpıyordu ve ara sıra etrafındakilere göz gezdirirken iki genç kızın epey öndeki sıralardan dönüp bakarak cüretkâr gözlerle kendisini süzüp gülümsediklerini fark etmişti. Martin hep uysal biri olmuştu. Karşısındakini terslemek gibi huyları yoktu. Eskiden olsa o da karşılık verip tebessüm eder ve daha da ileri gidip karşısındakini cesaretlendirirdi. Ama şimdi farklıydı. Önce tebessüm etti, ardından bakışlarını çevirip bir daha bilinçli olarak o tarafa bakmadı. Fakat birkaç kez, kızların varlığını unutup bakındığı sırada onları tebessüm ederken yakaladı. Ne bir gün içerisinde değişebilir ne de özündeki nezakete aykırı davranabilirdi; o yüzden, bu gibi anlarda, sıcak, insani bir dostlukla kızlara tebessüm ediyordu. Bu onun için yeni bir şey değildi. Kendisine kadın olarak ellerini uzatıp ona ulaşmaya çalıştıklarını biliyordu. Fakat şimdi farklıydı. Ta aşağılarda, orkestranın yer aldığı alanda, dünyadaki tüm kadınlardan farklı, hem de öylesine farklı, kendi sosyal sınıfındaki bu iki kızdan son derece farklı, öyle bir kadın vardı ki, Martin o kızlara sadece acıma hissiyle bakıyordu. Kalben o kızların da bir nebze olsun Ruth’un iyiliğine, güzelliğine ve ihtişamına sahip olmalarını diledi. Ama bu kızlar kendisine pas verdiği için onları asla kıramazdı. Bu onun gururunu okşamamıştı, hatta buna meydan veren alçakgönüllülüğünden ötürü biraz utanç bile hissetmişti. Eğer Ruth’un sınıfına mensup olsaydı bu kızların hiçbir girişimde bulunmayacaklarını biliyor, ayrıca o kızların her bakışıyla birlikte kendi sınıfının parmaklarının uzanıp onu yakalayarak zapt etmeye çalışacağını hissediyordu.

Martin, son sahnede perde inmeden Ruth’u dışarı çıkarken görme niyetiyle koltuğunu terk etti. Her zaman dışarıdaki kaldırımda duran adamlar olurdu, Martin de şapkasıyla yüzünü örtüp Ruth onu görmesin diye birinin omuzlarının ardına gizlenebilirdi. İlk kalabalık grupla birlikte tiyatrodan çıktı; fakat daha kaldırımın kenarında henüz durmuştu ki içerideki iki kız birden ortaya çıktılar. Kızların kendisini aradıklarını biliyordu ve o an, kadınları kendine çeken tarafına lanet okumak geçiyordu içinden. Kızların yol kenarı boyunca yürüyüp kaldırıma doğru rahat adımlarla yavaş yavaş yaklaşmaları yakalandığının habercisiydi. Kızlar yavaşladılar ve kalabalığın yoğunlaştığı yerde Martin’e yetiştiler. Kızlardan biri Martin’e hafifçe süründü; görünen o ki Martin’i ilk kez şimdi fark etmişti. İnce uzun, esmer bir kızdı ve küstahça bakan siyah gözleri vardı. Fakat kızlar ona tebessüm etmişti, o da onlara bakıp tebessüm etti.

“Merhaba,” dedi Martin.

Bu kendiliğinden, öylece çıkıvermişti ağzından; bunu daha önce, benzer koşullar altındaki ilk tanışma anlarında o kadar sıklıkla söylemişti ki. Ayrıca daha azı elinden gelmezdi. Siyah gözlü kız memnuniyetle tebessüm etti ve selam vererek adımlarını yavaşlatıp durma belirtileri gösterdi; öte yandan yanındaki arkadaşı da kollarını kavuşturmuş vaziyette kıkırdadı ve aynı şekilde adımlarını yavaşlattı. Martin hızlı hızlı düşündü. Ruth’un dışarı çıkıp kendisini orada kızlarla konuşurken görmesi hiç de hoş olmayacaktı. Martin tamamen doğal bir hareketle siyah saçlı kızın yanına geçti ve onunla birlikte yürümeye başladı. Beceriksizce bir davranış sergilememiş, dili tutulmamıştı. Buraları onun alışkın olduğu, bildiği yerlerdi ve bu gibi hızlı gelişen ilişkilerde birbirini tanımak için her zaman önkoşul olan şakalaşmalarla, argo ve zekâ yüklü laf cambazlıklarıyla konumunu son derece iyi koruyordu. Esas kalabalığın ilerlediği köşede Martin yavaş yavaş karşı yola doğru yanaşmaya başladı. Fakat siyah gözlü kız onu kolundan yakaladı ve arkadaşını da beraberinde sürükleyerek Martin’in peşi sıra yürürken bir yandan da bağırdı.

“Dur bakalım, Bill! Acelen ne? Bizi hemen başından savmaya çalışmayacaksın herhalde?”

Martin gülerek durdu ve dönüp kızlara baktı. Kızların omuzlarının üzerinden, izdiham halinde ilerleyen kalabalığın sokak lambalarının altından geçtiğini görebiliyordu. Kendi durduğu yer fazla aydınlık değildi ve orada, Ruth’u geçip giderken görünmeden izleyebilirdi. Ruth kesinlikle yanından geçecekti zira evine giden yolun üzerindeydi.

Martin başıyla koyu renk gözlü kızı işaret edip kıkırdayan kıza, “Adı ne?” diye sordu.

Kız katıla katıla gülerek, “Sen sorsana,” diye cevap verdi.

Martin doğrudan kıza dönerek, “Peki, adın ne bakalım?” diye sordu.

Kız ise, “Sen bana adını söylemedin ama,” diye karşılık verdi.

Martin gülümseyerek, “Sormadın ki,” dedi. “Hem zaten doğru tahmin ettin. Adım Bill işte, tamam, tamam.”

“Ah, hadi canım sende.” Kız tutkulu ve davetkâr gözleriyle Martin’in gözlerinin içine baktı. “Gerçekten, nedir adın?”

Kız yine baktı. Kızın gözlerinde, cinselliğin başlangıcından bu yana yüzyıllardır var olmuş kadınlık hali okunuyordu. Martin kızı kayıtsızca tarttı; artık cesaretini toplayan kızın, peşinden gidildikçe cilveli ve dikkatli bir şekilde geri çekilmeye başlayacağını biliyordu; Martin cesaretini yitirirse de oyunu tersine çevirmeye her zaman hazırdı. Nihayetinde o da bir insandı ve kızın çekiciliğine kapılabilir, bir yandan da kızın övgüleri gururunu okşayabilirdi. Ah, bunların hepsini biliyor, kadınları da A’dan Z’ye, yakından tanıyordu. İyilerdi, en azından ait oldukları toplumsal sınıfın iyilik kıstasları içinde iyi; düşük ücretler karşılığında sıkı çalışıyor, daha kolay bir yaşam için kendilerini satmayı hor görüyor, varoluş çölünde bir tutam mutluluk elde edebilmek için aşırı bir heyecanla arzu duyuyor, sonu gelmek bilmez emeğin iticiliği ile daha da berbat bir sefaletin karanlık kuyusu –buraya varmak daha kısa sürüyor ama daha çok kazandırıyordu– arasında kumar oynamaktan ibaret bir gelecekle karşı karşıya kalıyorlardı.

Martin başını sallayarak, “Bill,” diye cevap verdi. “Tabii, Pete, Bill, başkası da yok.”

“Şaka yapmıyorsun değil mi?” diye sordu kız.

“Bill filan değil ismin,” diye araya girdi ötekisi.

“Nereden biliyorsun?” diye sordu Martin. “Daha önce beni hiç görmedin ki.

“Yalan söylediğini anlamak için seni görmüş olmama gerek yok ki,” diye cevabı yapıştırdı kız.

“Doğruyu söyle, Bill, ismin ne?” diye sordu siyah gözlü kız.

“Bill deyin siz bana,” diye itirafta bulundu Martin.

Kız elini uzatıp şakacı bir tavırla Martin’in elini sıktı. “Yalan söylediğini biliyordum ama yine de gözüme hoş göründün.”

Martin kendisine uzanan eli tuttu ve kızın avcundaki bildik yaralarla kabarıklıkları hissetti.

“Konserve fabrikasında çalışmayı ne zaman bıraktın?” diye sordu Martin.

Kızlar koro halinde, “Nerden bildin?” ve “Bak sen, insanların aklını okuyorsun ha!” dediler.

Martin bir yandan kızlarla aptalca şakalaşırken, kütüphanelerin birer kule gibi yükselen ve çağların bilgeliğiyle dolu kitap rafları kafasında canlanıyordu. Bu ikisinin bağdaşmazlığına acı acı güldü ve zihnine sürüyle düşünce hücum etti. Fakat kafasında canlanan görüntüyle gözlerinin önündeki hoşluk arasında, tiyatrodan çıkan kalabalığın akarcasına ilerlediğini görecek vakti buldu. Sonra ışıkların altında, ağabeyinin ve tanımadığı gözlüklü genç adamın arasında Kız’ı gördü ve kalbi sanki duracakmış gibi oldu. Bu ânı uzun bir süre beklemişti. Ruth’ un görkemli başını saklayan, kabarık ve tüylü nesneyi, kıyafetlere bürünmüş vücudunun uyumlu hatlarını, duruşuyla yürüyüşündeki zarafeti ve eteklerini tutup yukarı kaldıran elini fark edecek zamanı bulmuştu; Ruth uzaklaşırken Martin’in gözleri daldı ve konserve fabrikası işçisi iki kıza, şık olmaya çalışırken üzerlerine geçirdikleri rüküş kıyafetlere, acıklı bir çabayla temiz ve süslü olma heveslerine, ucuz elbiselere, ucuz kurdelelere ve parmaklarındaki ucuz yüzüklere baktı. Kolunun çekiştirildiğini hissetti ve birinin kendisine seslenerek, “Uyan Bill! Derdin ne senin?” dediğini işitti.

Martin kıza dönüp, “Bir şey mi söylüyordun?” diye sordu.

Esmer kız başını geriye atıp, “Önemli değil,” diye cevap verdi. “Sadece diyordum ki...”

“Ne diyordun?”

Kız yanındaki arkadaşını işaret ederek, “Onun için bir erkek arkadaşını ayarlayabilirsek iyi olur, diye mırıldanıyordum öylesine,” dedi. “Gidip bir yerlerde dondurma yer ya da kahve falan içeriz.”

Martin birden ruhsal bulantıya kapıldı. Ruth’tan bu kızlara geçiş çok ani olmuştu. Ruth’un berrak, ışıl ışıl, saflığın dipsiz derinliklerinden kendisine bir azize gibi bakan gözleri, karşısındaki kızın cüretkâr, meydan okuyan gözleriyle yan yana dizilmişti. Ve her nasılsa içinde bir kuvvetin harekete geçtiğini hissetti. O bundan daha iyisini hak ediyordu. Düşünceleri dondurma ve bir erkek arkadaştan ötesine gitmeyen bu kızların yüklediğinden daha fazla anlam yüklüyordu o hayata. Martin düşüncelerinde hep gizli bir yaşam sürdüğünü hatırladı. Bu düşünceleri paylaşmaya çalışmış ama bunu anlayabilecek bir kadını –ya da bir adamı– asla bulamamıştı. Zaman zaman denemiş ama kendisini dinleyenlerin kafalarını karıştırmıştı. Ve düşünceleri bu insanları aştığına göre, kendisinin de zihnen onları aşmış, onların ötesinde bir insan olduğu iddiasındaydı artık. İçindeki gücün kımıldandığını hissetti ve yumruklarını sıktı. Eğer yaşam onun için daha fazla anlam ifade ediyorsa, o zaman kendisi de yaşamdan daha fazla şey talep etmeliydi; ama bu talepte böyle arkadaşlıklarla bulunamazdı. O cüretkâr bakan koyu gözlerin kendisine sunacağı hiçbir şey yoktu. Martin o bakışların ardındaki düşünceyi, dondurma ve başka şeylerle ilgili düşünceleri biliyordu. Fakat o bakışların yanı sıra dizilmiş o azizenin gözleri – o gözler Martin’in tüm bildiklerini ve tahmin edebileceklerinden ötesini sunuyordu. Kitaplarla resimler, güzellikle huzur ve daha düzeyli bir yaşamın tüm güzellikleriyle zarafeti. O siyah gözlerin ardındaki her düşünce sürecini biliyordu Martin. Bir saatin düzeneğinden farksızdı bu. Martin her çarkın, her dişlinin döndüğünü görebiliyordu. O kızların teklifi süfli, basit, usandırıcı ve yavan zevklerden ibaretti, bir mezar kadar dardı ve sonunda mezarlık vardı. Fakat azizenin gözlerinin teklifi gizemle, akla hayale gelmedik mucizelerle ve ebedî yaşamla doluydu. O gözlerdeki ruhu ve hissiyatı, kendi ruhuyla birlikte bir an için görmüştü.

“Bu programla ilgili sadece tek bir sorun var,” dedi yüksek sesle Martin. “Benim halihazırda biriyle randevum var.”

Kızın gözlerinde hayal kırıklığı okunuyordu.

“Hasta bir arkadaşa refakat etmen lazım sanırım?” diye sırıttı.

Martin “Hayır, gerçek bir randevu, bir...” deyip duraksadı. “Bir kızla buluşacağım.”

Kız ciddi bir havada, “Beni kandırmıyorsun değil mi?” diye sordu.

Martin kızın gözlerine baktı ve cevap verdi: “Sanırım yeterince açık ifade ettim. Ama neden başka bir zaman buluşmuyoruz? Bana henüz ismini söylemedin. Nerede yaşıyorsun?”

Kız Martin’e tatlı tatlı yanaştı ve elini koluna bastırırken bir yandan da üzerine yaslanıp, “Lizzie,” diye cevap verdi. “Lizzie Connolly. Beşinci Sokak’la Market Sokağı’nın kesiştiği yerde oturuyorum.”

Martin iyi geceler dilemeden önce kızlarla birkaç dakika çene çaldı. Doğrudan eve gitmedi; gece nöbetlerini tuttuğu ağacın altında durup başını kaldırdı ve bir pencereye doğru bakıp mırıldandı: “Randevum seninleydi Ruth. Onu senin için sakladım.”

VII

Ruth Morse’la ilk tanıştığı akşamın üzerinden geçen bir hafta boyunca Martin kendini okumaya vermiş ve hâlâ cesaretini toplayıp kızı ziyaret etmemişti. Birçok kez onu ziyaret etmek için kendini yüreklendirmiş ama zihnine üşüşen kuşkulardan yılarak kararından caymıştı. Ziyaret için hangi zamanın uygun düşeceğini bilmiyordu, ona tavsiyede bulunacak biri de yoktu etrafında; ayrıca telafisi olmayan bir gaf yapmaktan korkuyordu. Eski arkadaş çevresinden ve eski yaşam tarzından kendini uzaklaştırmış, yeni arkadaşlar da edinmeyince okumaktan başka yapacak bir şeyi kalmamıştı. Okumaya ayırdığı saatler sağlıklı bir düzine gözü bozacak kadar uzundu. Fakat onun gözleri güçlüydü ve son derece zinde bir beden tarafından destekleniyorlardı. Dahası, zihni nadasa bırakılmış bir toprak gibiydi. Hele kitaplardaki kuramsal, soyut düşünceler açısından zihni tüm yaşamı boyunca hep boş kalmıştı ve artık ekilme vakti gelmişti. Aklı daha önce inceleme araştırmalarla hiç yorulmadığından şimdi kitaplardaki bilgileri zihninin keskin dişleriyle ısırıp sıkıca tutuyordu.

O bir haftanın sonunda sanki yüzyıllar yaşamış gibi geliyordu ona, eski hayatıyla dış görünüşü çok gerilerde kalmıştı. Fakat hazırlıksız oluşu onu şaşkına çeviriyordu. Yıllarca ön hazırlık ve uzmanlaşma gerektiren kitapları okumaya kalkışıyordu. Bir gün antik felsefe bir başka gün ise en çağdaş felsefe eserlerini okuyor, fikirlerin arasındaki çatışma ve çelişkiler başını bir anafor gibi fıldır fıldır döndürüyordu. Ekonomistler için de aynı şey söz konusuydu. Kütüphanedeki bir rafta Karl Marx, Ricardo, Adam Smith ve Mill gibi düşünürlerin kitaplarını bulup incelemişti ve bir kitapta okuduğu çapraşık formüllerle derin düşünceler, bir başka kitaptaki fikirlerin köhne olduğunu gösteren hiçbir ipucu vermiyordu. Serseme dönmüştü ama yine de öğrenmek istiyordu. Bir gün içinde ekonomi, sanayi ve politikaya ilgi duymaya başladı. Belediye Sarayı Parkı’ndan geçerken bir kenarda toplanmış bir grup adam dikkatini çekmişti; grubun merkezinde duran yarım düzine adam, alı al moru mor suratlarla ve yüksek sesle ciddi bir tartışma içindeydiler. Martin dinleyenlerin arasına katıldı ve halkın içindeki felsefecilerin ağzından yeni ve yabancı bir dil duydu. Adamlardan biri bir berduş, diğeri işçileri kışkırtan bir eylemci, bir üçüncüsü hukuk öğrencisi, geri kalanlar ise hararetle konuşan, çenebaz işçilerdi. Martin ilk defa sosyalizm, anarşizm ve tek vergi gibi kavramları işitmiş ve birbirine muhalif toplumsal felsefeler olduğunu öğrenmişti. Yabancısı olduğu ve okuduğu kitapların içermediği, asla ele alamadığı düşünce alanlarına ait yüzlerce teknik kelime duymuştu. Bu yüzden tartışmaları yakından takip edemiyor ve bu gibi tuhaf ifadelere bürünmüş fikirleri sadece tahmin edip kanaat yürütüyordu. Sonra tanrı felsefesine kafa yoran, bir lokantada çalışan ve gözü morarmış bir garson, agnostik olan sendika üyesi bir fırıncı, var olan şey doğrudur diye tuhaf bir felsefe ortaya atarak hepsini şaşkına çeviren yaşlı bir adam ile çenesi hiç durmadan evren, baba atom ve ana atom üzerine söylev veren bir başka yaşlı adam ortaya çıktı.

Birkaç saat sonra oradan uzaklaşan Martin Eden’ın kafası allak bullak olmuştu; bir düzine yabancı kelimenin tanımlamalarına bakmak için derhal kütüphanenin yolunu tuttu. Kütüphaneden ayrılırken koltuğunun altında Madam Blavatsky’nin “Gizli Doktrin”, “İlerleme ve Yoksulluk”, “Sosyalizmin Özü” ile “Din ve Bilimin Savaşı”6 başlıklı dört kitabı vardı. Ne yazık ki ilk olarak “Gizli Doktrin”le başladı. Her satır anlamadığı sürüyle uzun kelimeyle doluydu. Yatakta doğruldu ve kitaptan çok önüne koyduğu sözlüğü karıştırdı. O kadar çok yeni kelimeye bakmıştı ki, bunlar yeniden karşısına çıktığında anlamlarını unutup tekrar sözlüğe bakmak zorunda kalıyordu. Tanımları bir deftere yazmak geldi aklına ve sayfalar dolusu not aldı. Ama yine de anlamıyordu. Sabah üçe kadar okudu. Beyni karmaşa içindeydi ama yazılanların özünü, kitaptaki tek bir düşünceyi bile kavrayamamıştı. Başını kaldırıp yukarıya baktığında sanki oda havalanıyor, yalpalayıp yan yatıyor ve dalgaların üzerindeki bir gemi gibi suya batıp çıkıyordu. Sonra küfürlerle birlikte kitabı da odanın öte yanına savurdu, gazı kapattı ve kendini uykuya verdi. Diğer üç kitapta da talihi yaver gitmedi. Beyni aciz kaldığından değil ama eğitim yetersizliğinden ve düşünce sistematiğine sahip olmadığından kitaplardaki fikirleri anlamlandıramıyordu. Bunu sezen Martin, okuduklarına ve her kelimeye hâkim olana kadar eline bir süre sözlükten başka bir şey almamayı düşündü.

Ne var ki şiirle teselli buluyor, birçok şiir okuyor ve en çok daha anlaşılır bulduğu, basit şairlerden keyif alıyordu. Güzelliğe âşıktı ve o satırlarda güzelliği buluyordu. Tıpkı müzik gibi şiir de onu derinden etkileyip coşturuyor ve o farkında olmadan zihnini ileride okuyacağı ağır eserlere hazırlıyordu. Zihninin sayfaları boştu ve okuyup sevdiği şiirlerin birçoğu hiç çaba sarf etmeden, kıta kıta beynine işleniyordu; böylece çok geçmeden kelimelerin müziğini ve güzelliğini bir şarkı gibi yüksek sesle ya da mırıldanarak okumaktan büyük zevk almaya başladı. Sonra bir kütüphane rafında Charles Gayley’nin “Klasik Söylenceler”7 ve Thomas Bulfinch’in “Masal Çağı”8 adlı eserlerine yan yana rastladı. Cehaletinin karanlığında büyük bir ışık parlıyordu; bir aydınlanma yaşayan Martin şiiri her zamankinden daha büyük bir hevesle okumaya başladı.

Kütüphanenin danışma masasındaki adam Martin’i orada o kadar sık görüyordu ki artık ona candan davranıyor, içeriye girdiğinde onu hep bir tebessümle ve başıyla selam vererek karşılıyordu. Bu samimiyete güvenen Martin cesaretini toplayıp ödünç aldığı kitapların kartlarını mühürleyen adama aklından geçenleri pat diye söyleyiverdi:

“Size sormak istediğim bir şey var.”

Adam gülümsedi ve dikkatini Martin’e verdi.

“Genç bir hanımefendiyle tanıştığınızda ve size tekrar uğramanızı söylediğinde, ne kadar zaman sonra onu ziyaret edersiniz?”

Martin soruyu sorarken zorlanıp ter içinde kalmıştı, gömleğinin üzerine yapıştığını hissediyordu.

“Bence ne zaman isterseniz gidebilirsiniz,” diye cevap verdi adam.

“Evet ama bu farklı,” diye itiraz etti Martin. “O... Ben... Anlayacağınız mevzu şu: Belki de orada olmayacak. Üniversiteye gidiyor.”

“O zaman tekrar ziyaret edersiniz.”

Martin bir yandan kendini tamamen adamın insafına bırakmaya karar vererek, “Sanırım ne demek istediğimi anlatamadım. Ben biraz kaba saba ve görgü kurallarına yabancı bir adamım. Bu kız benden çok farklı, ben onun tırnağı bile değilim,” dedi titrek bir sesle. Ardından da, “Aptalı oynadığımı düşünmüyorsunuz, değil mi?” diye sordu birden.

“Hayır, hayır, sizi temin ederim ki asla aklımdan bile geçmedi,” diye itiraz etti adam da. “Sizin istediğiniz bilgi tam olarak referans bölümünün alanına girmiyor fakat size yardımcı olmaktan memnuniyet duyacağım.”

Martin hayran gözlerle adama bakıp, “Eğer şu işi bir sökersem rahatlayacağım,” dedi.

“Affedersiniz, anlamadım?”

“Yani o şekilde rahatça ve kibarca filan konuşmayı becerebilirsem.”

“Evet tabii,” dedi adam da anladığını belli ederek.

“Ziyaret için günün en iyi vakti hangisidir? Öğleden sonra mı? Yemek saatine fazla kalmadan belki? Ya da akşam vakti? Veya pazar günü?”

Kütüphaneci yüzünde insanın içini ısıtan aydınlık bir ifadeyle, “İyisi mi,” dedi, “ona telefon edip öğrenin.”

Martin kitaplarını eline alıp uzaklara bakarak, “Bunu yapacağım,” dedi.

Sonra geri dönüp, “Genç bir hanımefendiyle konuşurken, diyelim ki Miss Lizzie Smith’le, ‘Miss Lizzie’ mi dersiniz yoksa ‘Miss Smith’ mi?” diye sordu tekrar.

Kütüphaneci bilgiç bir tavırla, “‘Miss Smith,’ diye hitap edin,” dedi. “Onu yakından tanıyana kadar her zaman ‘Miss Smith,’ deyin.”

Böylece Martin Eden sorunu çözmüştü.

Telefonda ödünç aldığı kitapları ne zaman gelip iade edebileceğini kekeleyerek soran Martin’e, “İstediğiniz zaman gelin; tüm öğleden sonra evde olacağım,” diye cevap verdi Ruth.

Martin’i kapıda bizzat Ruth karşıladı ve kadınlara özgü bakışlarıyla onu süzünce ütülü pantolonu ve tarif edemediği, belli belirsiz ama olumlu bir değişim geçirdiği gözlerinden kaçmadı. Martin’in yüzü de dikkatini çekmişti. Neredeyse hiddetle bakan gözlerinden fışkıran zindeliği sanki içine sığmayıp güç dalgaları halinde kızın üzerine doğru hamle ediyordu. Ruth, bir kez daha ısınmak için ona doğru yaslanma dürtüsü hissetti ve Martin’in varlığının üzerinde yarattığı etki onu yine şaşırttı. Martin de Ruth’un kendisini selamlamak için uzattığı eline dokununca o tanıdık, baş döndürücü mutluluğu yeniden hissetti. Aralarındaki fark, Ruth’un serinkanlı ve kendine hâkim oluşu, Martin’in ise heyecandan yüzünün saç diplerine kadar kızarmış olmasıydı. Martin o her zamanki beceriksizliğiyle kızın arkasından sendeleyerek ve omuzlarını tehlikeli bir şekilde sallayıp silkeleyerek yürüdü.

Salona oturduklarında Martin daha rahat, tahmin ettiğinden çok daha kolaylıkla hareket etti. Ruth işini kolaylaştırmıştı; bunu yaparken takındığı o zarif ruh haliyle Martin’i kendine daha da âşık etmişti. Önce ödünç alınan kitaplardan, Martin’in düşkün olduğu Swinburne’den ve pek anlamadığı Browning’den konuştular; Ruth bir konudan diğerine geçerek sohbeti yönlendirirken bir yandan da Martin’e nasıl yardımcı olabileceği meselesi üzerine kafa yoruyordu. İlk buluşmalarından bu yana bunu sık sık düşünmüştü Ruth. Ona yardımcı olmak istiyordu. Martin, daha önce hiç kimseye karşı hissetmediği merhamet ve şefkat hisleri uyandırıyordu kendisinde ve bu hisler Martin’i biçare görmesinden çok içindeki anaç dürtüyle ortaya çıkıyordu. Bu adam genç kızlık korkularını ortaya çıkarıp onu sarsacak, zihnini garip düşünce ve hislerle doldurup kalbinin heyecanla çarpmasına neden olacak kadar güçlü bir erkek olduğundan ona duyduğu acıma hissi de alışılagelmiş merhamet duygusundan farklıydı. Martin’in boynu yine onu cezp edip büyülemişti ve elleriyle o boynu sarma düşüncesiyle içini tatlı bir ürperti sarıyordu. Bu, hâlâ şehvet uyandırıcı bir dürtü gibi geliyordu ona ama artık buna alışmıştı. Yeni doğan bir aşkın kendini böyle bir kisve altında somutlaştırabileceğini asla hayal etmemişti. Martin’in kendisinde uyandırdığı hissin aşk olduğunu da hayal etmemişti. Sadece çeşitli meziyetlere sahip olma ihtimali bulunan, sıra dışı bir karakter oluşuna ilgi duyduğunu düşünüyor, hatta bunun kendisinin iyiliksever yönünü ortaya çıkardığını hissediyordu.

Ruth onu arzuladığının farkında değildi; fakat Martin için durum farklıydı. Ruth’u sevdiğini biliyor ve ona karşı hayatında hiçbir şeye duymadığı kadar büyük bir arzu duyuyordu. Güzelliğin hatırına şiiri sevmişti; fakat Ruth’la tanıştığından beri aşk şiirlerinin uçsuz bucaksız alanının kapıları ardına kadar açılmıştı. Ruth ona Bulfinch ve Gayley’den bile daha büyük bir idrak ve kavrayış bahşetmişti. Daha bir hafta önce üzerinde iyice düşünüp kafa yorduktan sonra bile pek beğenmeyeceği, “Tanrı’nın çılgın âşığı bir öpücükle ölüp gidiyor” dizesi şimdi hiç aklından çıkmıyordu. Martin bunun ne kadar mucizevi ve doğru olduğuna hayret ediyordu; gözlerini dikip Ruth’a baktıkça da bir öpücüğün ardından seve seve öleceğini biliyordu. Kendini Tanrı’nın çılgın âşığı olarak görüyordu ve şövalyelikle mükâfatlandırılmak bile onun için bundan daha büyük bir gurur kaynağı olamazdı. Nihayet yaşamın anlamına vakıf olmuş ve dünyaya neden geldiğini anlamıştı.

Dalgın dalgın Ruth’a baktıkça ve onu dinledikçe zihnine giderek daha cüretkâr düşünceler üşüşüyordu. Kapıda el sıkışıp selamlaşırlarken Ruth’un elini kavramasının verdiği çılgın hazzı yeniden hissediyor, o ânı tekrar yaşamaya can atıyordu. Bakışları sık sık kızın dudaklarına takılıyor ve onları büyük bir iştahla arzuluyordu. Fakat bu arzunun iğrenç ya da dünyevi bir yanı yoktu. Ruth’un ağzından çıkan kelimeleri açıkça ifade eden o dudakların her hareketini izlemek ona muhteşem bir zevk veriyordu; ama bunlar her erkek ve kadında görülebilecek sıradan dudaklar değildi. O dudaklar sadece insan hamurundan yoğrulmamıştı. Onlar saf bir ruhun dudaklarıydı ve Martin’in onlara duyduğu arzu, onu başka kadınların dudaklarına yönlendiren arzudan tamamen farklıydı. Kendi dudaklarını onun dudaklarına değdirebilir, o dudakları öpebilirdi ama bunu, bir insanın Tanrı’nın eteğini öperken yaşadığı yüce ve muazzam coşkuyla yapabilirdi ancak. Martin değer yargılarının değiştiğinin ve ona baktığında gözlerinde parlayan ışığın, aşk tutkusuyla yanıp tutuşan tüm erkeklerin gözlerindeki ışıktan farksız olduğunun bilincinde değildi. Ne bakışlarının ne kadar ateşli ve erkeksi olduğunu ne de bakışlarından yayılan sıcak alevin Ruth’un ruhunun simyasını etkilediğini hayal etmişti. Ruth’un içe işleyen el değmemişliği Martin’in hislerini göklere çıkarıp gizliyor ve düşüncelerini yıldızlar kadar erişilmez bir iffetin mertebesine eriştiriyordu. Eğer gözlerindeki ışıltının sıcak dalgalar gibi yayılıp Ruth’un içine aktığını ve kendi içindeki gibi bir ateşi yakıp onu ısıttığını bilseydi çok şaşırırdı. Bu ateş Ruth’u sinsice huzursuz edip kafasını karıştırmış, sebebini bilmese de birkaç kez zihnini tatlı tatlı işgal edip lafını unutmasına neden olmuş ve onu, geri kalan düşüncelerini yarım yamalak ifade etmeye mecbur bırakmıştı. Ruth konuşmak konusunda hiçbir zaman zorluk çekmiyordu; sözlerinin yarıda kalmasının sebebini Martin’in çok dikkat çekici bir tip olmasına bağlamasaydı yaşadığı bu bocalamalar onu çok şaşırtırdı. Ruth, izlenimlere kapılma konusunda çok hassastı ve bir başka dünyadan gelen bu yolcunun yaydığı auranın onu bu kadar etkilemesi garip değildi.

Ruth’un aklında Martin’e nasıl yardımcı olacağı meselesi vardı ve sohbeti o yöne çekti; fakat konuya ilk değinen Martin oldu.

Martin, “Sizden tavsiye alıp alamayacağımı merak ediyorum,” diye söze girdi ve Ruth’un bu konuda istekli olduğunu görünce büyük bir heyecan duydu. “Hatırlarsanız buraya geçen gelişimde kitaplarla ilgili sohbet edemedim çünkü bilgimin yetersiz olduğunu söylemiştim. O zamandan beri bunun üzerine çok düşündüm. Birçok kez kütüphaneye gittim fakat elime aldığım kitapların çoğu haddimi aştı. Belki de en baştan başlamam lazım. Şimdiye dek hiçbir avantaja sahip olmadım. Çocukluğumdan beri çok sıkı çalıştım ve kütüphaneye gitmeye başladığımdan bu yana kitaplara yeni bir gözle bakarken –ayrıca yeni kitaplara da bakarken– nihayet doğru kitapları okumadığıma karar verdim. Örneğin hayvan çiftliklerinde ve gemilerde bulacağın kitaplarla bu evdeki kitaplar bir değil. Ben de öyle kitaplar okumaya alıştım. Buna karşın –ve bunu övünmek için söylemiyorum– görüştüğüm insanlardan hep farklı biri oldum. Birlikte seyahat ettiğim denizcilerden ve sığırtmaçlardan daha iyi olduğumdan değil –anlayacağınız bir ara sığırtmaçlık da yapmıştım– ama kitapları her zaman sevdim, elime geçen her şeyi okudum ve sanırım onların çoğundan farklı düşünüyorum.

Şimdi sadede gelirsek ben daha önce asla böyle bir evde bulunmadım. Bir hafta önce buraya gelip tüm bunları ve sizi, annenizi ve ağabeylerinizi görmek, nasıl desem, çok hoşuma gitti. Bu gibi şeyleri duymuştum ve bazı kitaplarda bunlarla ilgili şeyler okumuştum, evinize göz gezdirdiğimde de kitaplarda yazanların gerçek olduğunu gördüm. Demek istediğim bunları beğendim. İstedim. Şimdi istiyorum. Sizin bu evde soluduğunuz gibi bir havayı solumak, kitaplarla, resimlerle ve güzel şeylerle dolu, kendileri temiz, düşünceleri temiz, alçak sesle konuşan insanların yaşadığı ortamların havasını içime çekmek istiyorum. Benim soluduğum hava pislikle karışmış, yaşadığım ev kiralık bir odadan ibaret, etrafımda kafayı çekip kavga gürültüye karışıp dövüşen, sürekli aynı şeyleri konuşan insanlar var. Siz annenizi öpmek için odanın bir yanından öbür yanına yürüdünüzken bunun hayatımda gördüm en güzel manzara olduğunu düşünüyordum. Hayat tecrübem çok fazla ve benimle aynı konumda olan çoğu insandan çok daha fazla tecrübeye sahibim. Yeni şeyler görüp öğrenmeyi çok seviyorum ve daha fazla şey görüp öğrenmek istiyorum.

Fakat henüz asıl meseleye gelmedim. Şöyle ki, sizin bu evde sürdürdüğünüz türden bir hayat tarzına ulaşacak bir yolda ilerlemek istiyorum. Hayat sadece çalışıp didinip kafayı çekip gezip eğlenmekten ibaret değil. Bunu nasıl elde edeceğim? Nereye tutunmalı, nereden başlamalıyım? Çalışıp elimden geleni yapmaya hazırım ve iş sıkı çalışmaya gelince çoğu adamı perişan ederim. Bir başladım mı gece gündüz çalışırım. Belki size bu konularda soru sormamın komik olduğunu düşünüyorsunuz. Dünyada soru sormam gereken en son insanın siz olduğunuzu biliyorum fakat danışabileceğim başka insan tanımıyorum – Arthur dışında tabii. Belki de ona sormalıyım. Eğer ben...”

Martin’in sesi kesildi. Bu soruları Arthur’a sorması gerektiğini ve kendini gülünç duruma düşürmüş olma ihtimalini düşünerek, sıkıca planlayıp uygulamaya çalıştığı niyetinden son anda caydı. Ruth, Martin’in baş göz yararak yaptığı konuşma ve düşüncelerindeki basitlikle yüzünde gördüğü ifadeyi birbiriyle bağdaştırmaya çalışmakla o kadar meşguldü ki hemen söze girmedi. Daha önce bu kadar güçlü bir ifadeyle bakan gözler görmemişti. O gözlerde, burada her şeyi yapmaya muktedir bir adam var mesajını okumuştu ve bu mesaj, o adamın düşüncelerini aktardığı konuşmasıyla asla bağdaşmıyordu. Bu yüzden Ruth’un kendi zihni o kadar karmaşıktı öyle hızlı çalışıyordu ki bu basitliği tam anlamıyla takdir edememişti. Buna karşın yine de Martin’in zihninin el yordamıyla doğruyu arayışında bir güç ifadesi yakalamıştı. Ruth’a göre bu zihin sanki kendini zapt eden zincirleri kırmak için debelenip büyük çaba sarf eden bir dev gibiydi. Ruth konuşmaya başladığında yüzü şefkat ve anlayışla parlıyordu.

“Siz neye ihtiyaç duyduğunuzun bizzat farkındasınız; o da eğitim. Geriye dönüp ortaokulu bitirmelisiniz, sonra lise ve üniversiteye devam etmelisiniz.”

“Fakat bunlar para ister,” diye lafını böldü Martin.

“Ya!” diye bağırdı Ruth. “Onu düşünmemiştim. Ama ne de olsa akrabalarınız, size yardım edecek birileri vardır, değil mi?”

Martin hayır anlamında başını salladı

“Annem ve babam öldü. İki kız kardeşim var, biri evli, diğeri de yakında evlenecek sanırım. Bir sürü erkek kardeşim var –ben en küçükleriyim– fakat ne bana ne başkalarına yardım etmediler. Sadece kendilerini düşünüp dünyayı gezdiler. En büyükleri Hindistan’da öldü. İki tanesi şu anda Güney Afrika’da, bir tanesi balina avına çıkan bir gemiye katıldı, bir diğer kardeşim de bir sirkte trapezci. Sanırım ben de onlar gibiyim. Annemi on bir yaşımda kaybettiğimden beri kendi geçimimi sağladım. Eğitimimi de kendim halletmeliyim sanırım ve nereden başlayacağımı bilmek istiyorum.”

“Bence her şeyden önce dilbilgisi eğitimi almalısınız. Dilbilginiz...” Ruth, “Berbat,” demeye niyetlenmişti fakat “Pek iyi değil,” diye lafını değiştirdi.

Martin’in yüzü kızardı; terledi.

“Anlamadığınız bir sürü argo ifade ve kelime kullandığımın farkındayım. Fakat konuşurken kullanmayı bildiğim kelimeler sadece onlar. Aklımda başka kelimeler de var, onları kitaplardan öğrendim ama telaffuz edemediğim için kullanmıyorum.”

“Ne söylediğinizden çok nasıl söylediğiniz önemli. Açıksözlülüğüme aldırmıyorsunuz değil mi? Sizi incitmek istemem.”

“Hayır, hayır,” diye bağırdı Martin, bir yandan da iyiliğinden dolayı Ruth’a içten içe minnet duydu. “Rahatça eleştirin. Bilmek istiyorum ve başkasından öğrenmektense sizden öğrenmeyi yeğlerim.”

“Pekâlâ, örneğin ‘siz yürüdünüzken’ yerine ‘siz yürürken,’ demeliydiniz. ‘Hayatımda gördüğüm’ yerine de ‘Hayatımda gördüm,’ dediniz. Bir de cümlede ikili olumsuz kulandınız...”

“İkili olumsuz nedir?” diye sordu Martin; ardından alçakgönüllülükle, “Gördüğünüz gibi açıklamalarınızı bile anlamıyorum,” diye ekledi.

“Korkarım ki onu açıklamadım,” diyerek gülümsedi Ruth. “İkili olumsuz... Bir düşüneyim... Peki, siz, ‘ne bana ne başkalarına yardım etmediler,’ dediniz. ‘Ne’ olumsuz belirtiyor. ‘Yardım etmediler’ de olumsuz. İki olumsuzun bir olumlu anlam ifade etmesi bir kuraldır. ‘Ne bana ne başkalarına yardım etmediler,’ derken hiç kimseye yardım etmemekle birilerine yardım etmiş olmaları gerektiği anlamı da çıkabilir.”

“Bu gayet açık,” dedi Martin. “Bunu daha önce hiç düşünmemiştim. Fakat illa ki birilerine yardım etmiş olmaları gerektiği anlamına gelmez bu, di mi? Bana öyle geliyor ki, ‘ne bana ne başkalarına yardım etmediler’ cümlesi doğal olarak birilerine yardım edip etmediklerini belirtmiyor. Bunu daha önce hiç düşünmemiştim ve bir daha böyle cümle kurmayacağım.”

Ruth, Martin’in zihninin çabuk kavrayışına ve keskinliğine hem şaşırmış hem de memnun olmuştu. Martin ipucunu alır almaz sadece hatasını anlamakla kalmayıp Ruth’un yanlışını da düzeltmişti.

“Bunların hepsini dilbilgisi kitabı içinde bulacaksınız,” diye devam etti Ruth. “Konuşmanızda fark ettiğim bir şey daha var. Olmadık yerde ‘yapma’ ifadesini kullanıyorsunuz. ‘Yapma’ iki bölümden oluşan bir sözcük. Bu sözcükleri biliyor musunuz?”

Martin bir an için düşündü, sonra, “Yap-ma,” diye cevap verdi.

Ruth başını salladı ve, “Bir de ‘yapma, etme,’ diyeceğiniz yerde ‘yapmaz, etmez,’ diyorsunuz,” dedi.

Martin’in kafası karışmıştı, bunu hemen algılayamadı.

“Bir örnek verin,” dedi.

Ruth düşünceli bir ifadeyle kaşlarını çatıp dudaklarını büzüştürürken Martin de ona bakıp durdu ve Ruth’un yüz ifadesinin ne kadar güzel ve sevimli olduğunu düşündü. “Mesela, ‘Acele etmeye değmez,’ yerine siz ‘acele etmeze değmez,’ diyorsunuz ki bu da tam anlamıyla saçma.”

Martin bunun üzerinde düşündü.

“Kulağınızı tırmalamıyor mu bu?” diye sordu Ruth.

Martin tarafsız bir havada, “Tırmaladığını söyleyemem,” diye cevap verdi.

“Peki neden, ‘Tırmaladığını söyleyemez,’ demediniz?” diye sordu Ruth.

“Çünkü bu kulağa yanlış geliyor,” dedi Martin yavaşça. Ama önceki örnek üzerinde karar veremedim. Sanırım benim kulağım sizinki kadar eğitimli deyil.”

Ruth sevimli bir tavırla, “‘Deyil’ diye bir kelime yoktur,” dedi.

Martin’in yüzü yeniden kızardı.

“Bir de kelimeleri budamanız korkunç bir şey.”

“Ne demek istiyorsunuz?” Martin bu olağanüstü varlığın önünde diz çökmek istercesine öne doğru eğildi. “Nasıl buduyorum kelimeleri?”

“Kelimelerin sonunu tamamlamıyorsunuz. Ağzınızda geveleyip heceleri yutuyorsunuz. Bazen kelimeyi -yor diye bitirmek yerine r harfini yutup -yo diyorsunuz. Mesela ‘di mi’ diye bir kelime de yok. Doğrusu ‘değil mi’ olmalı. Hepsinin üzerinde tek tek gitmeye gerek yok. Dilbilgisi öğrenmeye ihtiyacınız var. Size bir dilbilgisi kitabı bulacağım ve nasıl başlayacağınızı göstereceğim.”

Ruth ayağa kalkarken, Martin’in aklına birden görgü kurallarıyla ilgili kitaplarda okuduğu bir şey geldi ve beceriksizce ayağa kalktı; ama bir yandan da doğru şeyi yapıp yapmadığından emin olamayıp kaygılandı ve Ruth’un bu hareketini gitmek üzere olduğuna dair bir işaret olarak algılamasından korktu.

Ruth, “Bu arada Mr. Eden,” diye seslendi odadan çıkarken. “Kafa çekmek nedir? Sanırım farkındasınız, bu ifadeyi birkaç kez kullandınız.”

Martin gülerek, “Kafa çekmek ha,” dedi. “Argo bir ifadedir o. Viski, bira ya da sizi sarhoş eden herhangi bir içkiyi içmek anlamında.”

Ruth da güldü ve “Bir şey daha var,” dedi. “Karşınızdaki insanı kastetmediğinizde ‘siz’ ifadesini kullanmayın. ‘Siz’ şahsa özel bir ifadedir ve az önce bunu kullanırken aslında kastettiğiniz bu değildi.”

“Anlamıyorum.”

“Az önce bana ‘Viski, bira ya da sizi sarhoş eden herhangi bir içkiyi içmek,’ dediniz – yani beni sarhoş eden, anlamadınız mı?”

“Evet ama sizi sarhoş ederdi, değil mi?”

“Elbette,” dedi Ruth gülümseyerek. “Fakat beni işin içine katmazsanız daha iyi olur. ‘Siz’ yerine ‘insan’ ifadesini kullanırsanız bunun kulağa çok daha hoş geldiğini anlarsınız.”

Ruth elinde bir dilbilgisi kitabıyla odaya dönünce Martin’in yanına bir koltuk çekip oturdu. Martin, “Acaba koltuğu çekerken ona yardımcı olsa mıydım?” diye geçirdi aklından. Ruth dilbilgisi kitabının sayfalarını çevirdi ve başlarını birbirine doğru eğdiler. Martin, Ruth’un böylesine hoş bir şekilde kendisine yakın durmasından o kadar etkilenmişti ki üzerinde çalışması gereken ve kızın kendisi için özetlediği bilgileri hemen hemen hiç takip edememişti. Fakat Ruth, fiil çekimlerinin kurallarının ne kadar önemli olduğunu belirtince Martin, Ruth’u tamamen aklından çıkardı. Daha önce fiil çekimi diye bir şey duymamıştı; bir an için kendini lisanın ayrıntılarına kaptırdı. Martin kitaba doğru daha da eğildi ve Ruth’un saçı çenesine değdi. Hayatında bir kez bayılmıştı ve bir kez daha bayılacağını hissetti Martin. Zar zor nefes alıyordu, deli gibi çarpan kalbinin boğazına kadar pompaladığı kanla boğulacak gibi oluyordu. Ruth hiçbir zaman şimdiki kadar erişilir görünmemişti gözüne. O an ikisini ayıran büyük uçuruma bir köprü gerilmişti. Fakat ona karşı duyduğu hislerin yoğunluğunda hiçbir azalma yoktu. Ruth onun seviyesine inmemişti. O kendini bulutlara kaptırmış ve Ruth’un bulunduğu mertebeye erişmişti. O an Ruth’a duyduğu derin saygı dinsel bir büyülenme ve tutkudan farksızdı. Sanki yücelerin yücesi bir varlığın huzurunda davetsiz bir misafir gibiydi ve kendisini bir elektrik şokuna kapılmış gibi titretip heyecanlandıran, Ruth’un farkında bile olmadığı bu temastan uzaklaşmak için yavaşça ve dikkatlice başını yana doğru kımıldattı.

6. Sırasıyla; Secret Doctrin, Progress and Poverty, Quintessence of Socialism, Warfare of Religion and Science. (Y.N.)

7. Classic Myths. (Y.N.)

8. Age of Fable. (Y.N.)

VIII

Aradan birkaç hafta geçti ve Martin bu süre içerisinde dilbilgisi çalıştı, görgü kurallarıyla ilgili kitapları yeniden gözden geçirdi ve hoşuna giden kitapları yutarcasına okudu. Kendi sınıfından hiç kimseyle görüşmüyordu. Lotus Kulübü’nün müdavimi kızlar Martin’e ne olduğunu merak ediyor ve Jim’in başına musallat olup onu soru yağmuruna tutuyorlardı; Riley’nin ambarında dövüşen delikanlıların bazıları da Martin artık gelmediği için mutluydu. Martin kütüphanede bir başka sahipsiz hazine keşfetmişti. Tıpkı dilbilgisi sayesinde lisanın ayrıntılarını gördüğü gibi, o kitap sayesinde de şiirin ayrıntılarını görmüş, ölçü, yorumlama ve kalıpları öğrenmeye başlamış ve sevdiği güzelliğin altında yatan nedenlerle niçinleri keşfetmişti. Bulduğu bir başka çağdaş kitap, şiiri temsili sanat olarak ele alıp edebiyattaki en iyi eserlerden çok sayıda örneklerle eksiksiz irdeliyordu. Martin bu kitapları incelerken daha önce hiç olmadığı kadar büyük bir heves ve hazla okudu romanları. Yirmi yıl boyunca zorlanmamış olan ve olgunlaşmış bir arzuyla harekete geçen taze zihni, yeni öğrenen biri için okuduklarını alışılmadık bir güçle kavrıyordu.

Geldiği noktadan dönüp geriye baktığında, tanıdığı eski dünya, kara, deniz ve gemilerin, denizcilerin ve zalim kadınların dünyası çok küçük gözüküyordu; ama yine de o eski dünya yeni dünyayla birbirine karışıp genişlemişti. Zihni birlik ve bütünlüğe yöneliyordu ve ilk başlarda iki dünya arasındaki temas noktalarını fark etmeye başladığında çok şaşırmıştı. Ayrıca kitaplarda bulduğu fikir ve güzelliklerin mertebesi onu yüceltiyordu. Bu durum, Ruth’la ailesi gibi insanların bulunduğu topluluklarda tüm erkeklerle kadınların bu düşüncelere sahip olup bu doğrultuda yaşadıklarına daha da yürekten inanmaya sevk ediyordu Martin’i. Kendi yaşadığı toplumsal katmanda soysuz insanlar vardı ve Martin tüm yaşamını kirleten bu rezilliklerden kendini arındırmak, kaymak tabakanın yaşadığı o görkemli diyara yükselmek istiyordu. Tüm çocukluğu ve gençliği boyunca içinden çıkılması güç bir huzursuzluğun sıkıntısını yaşamıştı; asla ne istediğini bilememiş fakat Ruth’la tanışana kadar boş yere peşine düştüğü bir şey istemişti. Şimdiyse huzursuzluğu şiddetlenip ona acı vermeye başlamıştı ve nihayet açık ve kesin bir şekilde güzellik, bilgi, akıl ile aşk istediğine karar vermişti.

O birkaç hafta boyunca Ruth’u altı kez gördü. Her buluşmaları bir öncekinden daha ilham vericiydi. Ruth, Martin’in İngilizcesini geliştirmesine yardımcı oluyor, telaffuzunu düzeltiyordu. Ayrıca aritmetik çalışmaya başlamışlardı. Fakat bir araya geldikleri zamanı sırf temel çalışmaya ayırmıyorlardı. Martin’in çok fazla yaşam tecrübesi vardı ve zihni sadece kesirler, küpkök, sözel çözümleme ve analizlerle yetinmeyecek kadar olgundu; aralarındaki sohbetin, Martin’in okuduğu son şiir ya da Ruth’un incelediği son şair gibi başka konulara yöneldiği de oluyordu. Ruth beğendiği pasajları yüksek sesle okuduğunda Martin hazzın doruklarına tırmanıyordu. Konuşurken dinlediği kadınların hiçbirinin sesi Ruth’unkine benzemiyordu. Onun sesinin en ufak bir tınısı bile Martin’in aşkını canlandırıyor, Ruth’un ağzından çıkan her kelimeyle heyecanlanıp kalbi küt küt atıyordu. Martin’in hislerini harekete geçiren, Ruth’un sesinin rengi, verdiği huzur, kulağa bir müzik gibi gelen tınısıydı – kültürün ve hassas bir ruhun yumuşak, yoğun, tarifsiz ürünü. Martin onu dinledikçe hafızasının kulaklarında barbar kadınlarla acuzelerin haşin çığlıkları ve emekçi kadınlarla kendi sosyal sınıfındaki kızların, daha az haşin olmakla beraber rahatsız edici tiz sesleri çınlıyordu. Ardından hayal gücünün kimyası devreye giriyor ve her bir ses birbiriyle zıtlaşıp Martin’in zihninde gezinerek hatıraları canlandırıyor, Ruth’un ihtişamını artırıyordu. Ruth’un okuduklarını anlaması ve zihninin, yazılı düşüncenin güzelliğine duyduğu takdirle titreşmesi de Martin’in mutluluğunu artırıyordu. Ruth, ona Alfred Tennyson’un “Prenses”9 şiirinden mısralar okuyordu ve Martin sık sık Ruth’un gözlerinin yaşla dolduğunu, estetik ve hassas yaradılışının inceden inceye gerildiğini görüyordu. Bu gibi anlarda Ruth’un kendi hisleri Martin’i tanrı mertebesine eriştiriyor ve Martin ona bakıp onu dinledikçe yaşamın yüzüne bakıp en derin sırlarını okuyormuş gibi gözüküyordu. Sonra Martin eriştiği mükemmel duyarlılığın doruklarının farkına varıp bunun aşk olduğuna ve bu aşkın dünyadaki en muazzam şey olduğuna karar veriyordu. Ve hatıralar, geçmişte yaşadığı tüm heyecanlarla yakıcı hisler canlanıp anı dehlizlerinden geçiyordu –şarabın sarhoşluğu, kadınların okşayışı, hayat mücadelesi içindeki fiziksel çekişmeler ve yapılan uzlaşmalar– ve bunların tümü şu anda keyfini sürdüğü büyük heyecanın yanında incir çekirdeğini doldurmayacak kadar bayağı ve önemsiz görünüyordu.

Ruth bu durumun henüz pek farkında değildi. Yüreğinde böyle heyecanlar hissetmemiş, bu gibi deneyimler yaşamamıştı. Bu gibi meselelerle ilgili olarak yaşadığı deneyimler sadece kitaplara, günlük yaşama dair gerçeklerin hayal gücüyle gerçekdışı bir dünyaya aktarıldığı kitaplara dayalıydı ve Ruth bu kaba saba denizcinin bir sürüngen gibi kalbine sızdığından, oraya günün birinde aniden ortaya çıkacak ve ateş dalgaları halinde akın akın yükselip onu saracak olan hapsedilmiş güçler yığdığından habersizdi. Ruth gerçek aşk ateşini bilmiyordu. Aşk bilgisi salt teoriye dayalıydı ve bunu kafasında çiy düşmesi ya da durgun suyun hafifçe dalgalanması kadar yumuşak, yaz gecelerinin kadife karanlığı gibi sakin, dokunup geçen bir alev olarak canlandırıyordu. Kafasındaki aşk düşüncesi daha ziyade uysal bir yakınlıkla ifade buluyor ve çiçek kokulu, loş bir uhrevi dinginliğin hâkim olduğu bir atmosferde sevgiliye nazikçe sunuluyordu. Ruth aşkın volkanik sarsıntılarını, kavurucu sıcağını ve kuruyup savrulmuş küllerini hayal etmiyordu. Ne kendi cinsel gücünün ne de dünyanın kudretinin farkındaydı; yaşamın derinlikleri ona göre hayalî denizlerden ibaretti. Babasıyla annesinin evlilik kurumu içinde birbirlerine duydukları sevgi, kafasındaki ideal aşk ilişkisinin vücuda gelmiş biçimiydi ve bir gün kendisi de sevdiği insanla birlikte sarsıntı ya da sürtüşme olmaksızın aynı şekilde tatlı bir yaşam sürdürmeyi yürekten umuyordu.

Ruth, Martin Eden’a hayatına yeni girmiş garip bir insan olarak bakıyor ve Martin’in üzerinde yarattığı etkileri bu yenilikle garipliğe bağlıyordu. Bu gayet doğaldı. Ruth hayvanat bahçesindeki vahşi hayvanlara bakarken, bir fırtınayı seyrederken ya da parlak damarlı şimşeklerin sesinden irkilirken de aynı şekilde tuhaf hisler yaşıyordu. Bu gibi şeylerin evrensel, sınırsız bir yanı vardı ve Martin’in de içine sığmayan, sınırsız bir yanı vardı. Uçsuz bucaksız denizlerin sert rüzgârlarını soluyarak gelmişti Ruth’a. Tropik güneşin parlak alevleri yüzüne vurmuştu ve şişkin, dayanıklı kaslarında yaşamın ilkel coşkusu vardı. Hoyrat adamların hoyratça eylemleriyle var olduğu ve sınırları Ruth’un ufkunun ötesinde başlayan o gizemli dünya Martin’i lekeleyip yaralamıştı. O evcilleşmemiş, vahşi biriydi ve onun kendisine böylesine uysalca gelmiş olması gizliden gizliye Ruth’un gururunu okşuyordu. Aynı şekilde bu vahşi şeyi evcilleştirme dürtüsü Ruth’u harekete geçiriyordu. Bu bilinçaltındaki bir dürtüydü, düşüncelerinden çok uzaktaydı ama içten içe Martin’in hamurunu yeniden şekillendirmeyi, onu babasının imajına, yani dünyadaki en iyi imaj olarak bildiği imaja büründürmeyi arzuluyordu. Ruth gibi deneyimsiz birinin, Martin’de yakaladığı evrensellik ve sınırsızlık hissinin, en evrensel kavram olan ve dünyanın dört bir yanındaki erkekle kadını birbirine aynı güçle çeken, erkek geyikleri azgınlık döneminde birbirlerini öldürmeye sevk eden ve elementleri bile karşı konulmaz bir şekilde birbirine iten aşk hissiyle ilgili olduğunu bilmesiyse mümkün değildi.

Martin’in hızlı gelişimi ilgi çekici ve şaşkınlık veren bir durumdu. Ruth, Martin’de hiç tahmin edilmeyen ve günden güne uygun bir toprağın üzerinde büyüyen çiçekler gibi tomurcuklanan güzellikler keşfetmişti. Ruth ona yüksek sesle Browning okuyor, Martin’in tartışmalı pasajlara yaptığı tuhaf yorumlar onu sık sık şaşırtıyordu. Ruth, erkekler, kadınlar ve hayatla ilgili deneyimini arkasına alan Martin’in yorumlarının kendi yaptığı yorumlardan çoğunlukla daha isabetli olduğunu anlamaktan çok uzaktı. Martin’in düşünceleri kendisine safça gelse de, göklere yükselen cüretkâr kavrayış gücü onu sık sık coşturuyordu; bu kavrayışın yörüngesi yıldızlar arasında o kadar geniş bir yer kaplıyordu ki Ruth onu takip edemiyor, sadece oturup bu öngörülemeyen gücün etkisiyle heyecanlanıyordu. Sonra Ruth, Martin için –ama bu kez gözlerinin içine bakmadan– piyano çalıyor, ölçemeyeceği kadar diplere batan müziğin notalarıyla Martin’in ruhunun derinliklerine iniyordu. Martin’in doğası, yüzünü güneşe dönüp açan bir çiçek gibi müziğe açılıyordu; işçi sınıfının dinlediği kesik tempolu caz müzikleri ve tıngırtılardan, Ruth’un neredeyse ezbere çaldığı şatafatlı klasik parçalara geçişi de hızlı olmuştu. Bununla birlikte Martin, Ruth’un kendisine kısaca çaldığı Wagner’in Tannhäuser uvertürüne karşı bir düşkünlük sergilemişti; Ruth’un çaldığı hiçbir parça onu bu kadar etkilememişti. Martin daha ilk dinleyişinde uvertürün yaşamını simgelediğini düşünmüştü. Tüm geçmişi “Venüs Dağı” melodisiydi; öte yandan Martin, Ruth’u “Haçlılar Korosu” melodisiyle özdeşleştiriyordu. Martin parçanın verdiği coşkuyla tırmandığı yüksekliklerden ileriye ve daha da yukarılara, iyi ile kötünün ebedî bir savaş sürdürdüğü uçsuz bucaksız bir gölgeler diyarına sürükleniyordu.

Martin zaman zaman onu sorgulayıp Ruth’un kendi müzikal tanımlamalarının ve kavrayışının doğruluğundan geçici de olsa şüphe duymasına neden oluyordu. Fakat Martin, Ruth’un şarkı söylemesini sorgulamıyordu. Şarkı söylemek Ruth’un ruhunu büsbütün yansıtıyor ve Martin, o katıksız soprano sesin ilahî melodisine her defasında hayranlıkla kulak veriyordu. Bu sesi elinde olmadan sağlıksız ve eğitimsiz fabrika kızlarının kulak tırmalayıcı, cırlak, titrek sesleriyle ve liman kasabalarının alkolden gırtlakları çatlamış kadınlarının boğuk çığlıklarıyla kıyaslıyordu. Ruth ona piyano çalıp şarkı söylemekten keyif alıyordu. Doğrusu Ruth ilk kez oynayacak bir insan ruhu bulmuştu ve Martin’in esnek hamurunu şekillendirmek büyük bir hazdı; Ruth bu hamuru tamamen iyi niyetlerle şekillendirdiğini düşünüyordu. Üstelik Martin’le birlikte vakit geçirmek de hoşuna gidiyordu. Martin ona itici gelmiyordu. O ilk tiksinti aslında kendini keşfetmemiş olmanın verdiği korkudan başka bir şey değildi ve o korku artık uykudaydı. Ruth farkında olmasa da içten içe Martin’i sahiplenme duygusuna kapılıyordu. Martin’in Ruth üzerinde canlandırıcı bir etkisi de vardı. Ruth üniversitede çok çalışıyordu ve tozlu kitap sayfalarından çıkması, Martin’in serin deniz meltemleri kadar huzur veren kişiliğinin üzerine esmesi onu sanki güçlendiriyordu. Güç! Ruth güce ihtiyaç duyuyordu, Martin de bu gücü ona cömertçe veriyordu. Onunla aynı odada bulunmak ya da onunla kapıda buluşmak yaşamdan güç almaktı. Martin gittiğinde de Ruth daha büyük bir şevkle ve enerji yüklenmiş halde kitaplarına dönüyordu.

Browning’in şiirlerini ezbere biliyordu ama insan ruhuyla oynamanın ters bir şey olduğunu asla idrak edememişti. Martin’e olan ilgisi arttıkça onun yaşamını yeniden şekillendirmek Ruth için bir tutku halini aldı.

Bir öğleden sonra, dilbilgisi, aritmetik ve şiiri bir yana bıraktıkları bir sırada Ruth, “Mesela Mr. Butler,” diye söze girdi. “İlk başlarda nispeten hiç avantajı yoktu. Babası bankada veznedardı ama yıllarca mesleğinde hiç ilerleyemedi ve Arizona’da veremden ölünce Mr. Butler, adıyla sanıyla Charles Butler, koca dünyada bir başına kaldı. Babası Avustralya’dan göç etmişti ve Kaliforniya’da hiçbir akrabası yoktu. Bir matbaada çalışıyordu –bundan birçok kez bahsettiğini duymuştum– ve ilk başta haftada üç dolar kazanıyordu. Bugün yılda en az otuz bin dolar kazanıyor. Bunu nasıl becerdi? Dürüst, güvenilir, çalışkan biriydi ve tutumluydu. Çoğu gencin keyif alıp kendini kaptırdığı zevklerden uzak durdu. Her hafta belli bir miktar tasarruf etmeye özen gösterdi ve para biriktirmek için bazı şeylerden mahrum kalmayı göze aldı. Elbette çok geçmeden haftada üç dolardan fazla kazanmaya başladı ve maaşı arttıkça giderek daha fazla tasarruf etmeye başladı.

Butler gündüzleri çalışıyor, geceleri ise gece okuluna gidiyordu. Gözlerini her zaman geleceğe dikmişti. Daha sonra gece lisesine devam etti. Daha on yedi yaşındayken sayfa dizgiciliği yaparak çok iyi ücret alıyordu ama o hırslıydı. Derdi geçinmek değil, bir meslek yaşamına sahip olmaktı ve nihai kazancı uğruna başlarda fedakârlıklarda bulundu. Hukuk okumaya karar verdi ve babamın ofisine kâtip olarak girdi –Düşünsene bak!– haftada sadece dört dolar kazanıyordu. Fakat tutumlu olmayı öğrenmişti ve o dört dolardan para biriktirmeye devam etti.”

Ruth nefeslenmek ve Martin’in hikâyeyi ilgiyle dinleyip dinlemediğini anlamak için durdu. Martin’in yüzü Mr. Butler’ın gençlik mücadelesine duyduğu ilgiyle parlıyordu ama bir yandan kaşları da çatılmıştı.

“Genç bir adam için zorluklarla geçen bir hayatmış bu bana kalırsa,” dedi Martin. “Haftada dört dolar! Nasıl geçindi ki bu parayla? Desene hayatı son derece basit ve sadeymiş. Ben hiçbir özelliği olmayan bir odaya haftada beş dolar kira ödüyorum. Butler bir köpek gibi yaşadı herhalde. Yediği yemekler...”

“Küçük bir gazlı ocağın üzerinde kendi yemeğini kendi pişiriyordu,” diye araya girdi Ruth.

“Yediği yemekler derin deniz gemilerinde tayfalara verilen berbat tayınlardan daha kötüydü herhalde; ki o gemilerdeki yemeklerden daha kötüsünü bulmak pek mümkün değil.”

“Ama bir de şimdiki durumunu düşün!” diye heyecanla bağırdı Ruth. “Geliriyle neler alabileceğini bir düşün. İlk başta yaptığı fedakârlıkların karşılığını binlerce katıyla aldı.”

Martin sertçe Ruth’a baktı.

“Bahse girerim ki Mr. Butler bu varlıklı günlerini pek de neşeli geçirmiyordur. Yıllarca kendini o şekilde besledi ve eminim bu yüzden midesi şimdi pek sağlıklı değildir.”

Martin’in meraklı bakışları karşısında Ruth gözlerini yere çevirdi.

“Bahse girerim ki şimdi sindirim güçlüğü çekiyordur!” dedi Martin meydan okurcasına.

“Evet, hazımsızlığı var,” diye itirafta bulundu Ruth. “Ama...”

Martin hızını alamayıp, “Ve bahse girerim ki,” diye lafa girdi, “yaşlı bir baykuş kadar ciddi biridir ve yılda kazandığı otuz bin dolara rağmen hoşça vakit geçirmeye asla önem vermiyordur. Ayrıca eminim ki başkalarının da eğlendiğini görmekten pek öyle keyif almayan bir insandır. Haksız mıyım?”

Ruth hemfikir olduğunu belirtircesine başını salladı ve hemen açıklamaya girişti:

“Ama o öyle bir adam değil. Yaradılışı itibarıyla ölçülü ve ciddi biri. O hep öyleydi.”

“Emin ol öyleydi,” dedi Martin de. “Haftada üç dolar, sonra dört dolar ve bir gazocağı üzerinde kendine yemek pişirip para biriktiren, tüm gün çalışıp geceleri okula giden, hiç eğlenmeyen ve keyifli vakit geçirmeyen bir delikanlı – tabii o otuz bin dolar da çok geç gelmiş.”

Delikanlının yaşamındaki binlerce ayrıntı ve yılda otuz bin dolar kazanan bir adama dönüşme sürecindeki kısıtlı ruhsal gelişimi Martin’in hayalinde şimşek çakar gibi birbiri ardına canlanıyordu. Charles Butler’ın tüm yaşamı, birçok şeyi bir arada, kapsamlı ve hızla düşünen Martin’in zihin perdesine yansıyordu.

“Biliyor musun, Charles Butler için üzülüyorum,” diye ekledi Martin. “İşin doğrusunu bilemeyecek kadar gençmiş, yine de yılda otuz bin dolar kazanma uğruna kendini yaşamaktan mahrum etmiş. O otuz bin doların toplamı, çocukken biriktirdiği on sentle satın alabileceği bir şekeri, fıstığı ya da bir sinemanın veya tiyatronun balkon katındaki bir koltuğu bugün alamaz.”

Ruth’u şaşırtıp tedirgin eden şey bu eşsiz bakış açısıydı. Bu düşünceler onun için hem yeni ve görüşlerine zıttı hem de kendi inançlarını gözden geçirecek ya da tamamen değiştirecek hakikat tohumlarını da barındırdığı hissini veriyordu ona. Eğer yirmi dört değil de on dört yaşında olsaydı bu görüşler Ruth’u değiştirebilirdi; fakat yirmi dört yaşındaydı, yapı ve yetiştiriliş itibarıyla muhafazakârdı ve doğduğu yaşamın kalıpları içinde katılaşıp kristalleşmiş, bugünkü şeklini almıştı. Martin’in tuhaf yargılarının ağzından çıktığı anlarda kendisini sıkıntıya soktuğu bir hakikatti fakat Ruth bunları Martin’in sıra dışı biri oluşuna ve garip yaşantısına yoruyor, çok geçmeden unutuyordu. Bununla birlikte kendisi onaylamasa da Martin’in görüşlerini ortaya güçlü bir biçimde, çakmak çakmak yanan gözlerle ve içten bir yüz ifadesiyle ortaya koyması onu her zaman heyecanlandırıyor ve Martin’e yaklaştırıyordu. Ufkunun ötesinden gelen bu adamın, bu gibi anlarda daha geniş ve daha derin kavramlarla ışık tutup ufkunun ötesini aydınlatacağını asla tahmin edemezdi. Ruth’un sınırları ufkunun sınırlarıydı; fakat sınırlı zihinler sadece başkalarındaki sınırların farkına varabilir. Ruth da kendi bakış açısının çok geniş olduğunu düşünüyor, Martin’in görüşlerinin kendi görüşleriyle çeliştiği noktalarda da Martin’in sınırlarını tespit ediyordu; Ruth, Martin’in kendi bakış açısıyla bakmasını ve ufkunu genişletip görüşlerini kendi görüşleriyle özdeşleştirmesini sağlayana kadar ona yardım etmeyi hayal ediyordu.

“Ama daha hikâyemi bitirmedim,” dedi Ruth. “Babamın dediğine göre Charles Butler hiçbir ofis kâtibinin çalışmadığı kadar çalışmış. Mr. Butler her zaman çalışma şevkiyle doluymuş. İşe asla geç kalmazmış ve genelde mesai saatinin başlamasından birkaç dakika önce ofise gelirmiş. Buna rağmen zamandan da tasarruf etmiş. Boş olduğu her ânını ders çalışmaya ayırmış. Muhasebeyi ve daktiloyla yazmayı öğrenmiş, alıştırma yapıp deneyim kazanmaya ihtiyaç duyan bir mahkeme yazmanına geceleri yazılar dikte ederek stenografi derslerinin parasını karşılamış. Hızla yazmanlığa yükselmiş ve çok değerli biri olmuş. Babam onu çabalarını takdir etmiş ve kesinlikle yükseleceğini görmüş. Hukuk okuluna babamın önerisiyle gitmiş. Avukat olmuş ve ofise döner dönmez babam onu küçük ortak yapmış. Charles Butler büyük bir adam. Birleşik Devletler Senatosu’na katılmayı birkaç kez reddetmiş ve babamın dediğine göre bir münhal açıldığında eğer isterse yüce divana hâkim olarak atanabilirmiş. Böyle bir yaşam hepimiz için esin kaynağıdır. Bu, irade sahibi bir adamın çevresini aşıp daha üstün nitelikli biri olabileceğini bize gösterir.”

“Büyük bir adammış,” dedi Martin içtenlikle.

Fakat sanki bu hikâyede güzellik ve hayat algısıyla çatışan bir şeyler vardı. Mr. Butler’ın, harcamalarını cimrilik boyutunda kısıp kendini birçok şeyden mahrum bırakacak kadar önemli bir gerekçeye sahip olmadığını düşünüyordu. Eğer Butler bütün bunları bir kadının aşkı ya da güzelliğe erişme adına yapmış olsaydı Martin onu anlayabilirdi. Tanrı’nın çılgın âşığı bir öpücük için her şeyi yapabilirdi fakat yılda otuz bin dolar kazanmak için asla. Mr. Butler’ın meslek yaşamını tatminkâr bulmamıştı. Her şeye rağmen kıymetsiz ve saçma bir yanı vardı öyle bir hayatın. Yılda otuz bin dolar kazanmak iyi bir şeydi ama sindirim bozukluğu yaşamak ve insanca mutlu olma becerisinden yoksun olmak öylesine ihtişamlı bir geliri sıfırla çarpıyordu.

Martin bu görüşlerinin çoğunu Ruth’a ifade etmek için çabaladı ve onu şaşırtarak daha fazla şekillendirmeye ihtiyacı duyduğunu açıkça göstermiş oldu. Ruth, insanları kendi renkleri, inançları ile politik görüşlerinin en iyisi, en doğrusu olduğuna ve dünyanın dört bir yanına dağılmış diğer insanların kendilerinden daha talihsiz olduklarına inanmaya sevk eden yaygın dar görüşlülükten mustaripti. Kadim Yahudi’yi bir kadın olarak doğmadığı için Tanrı’ya şükretmeye ve çağdaş misyonerleri insanların inançlarını değiştirmek için dünyanın bir ucuna gitmeye sevk eden de aynı dar görüşlülüktü ve bu dar görüşlülük Ruth’un, yaşamın farklı kalıplarından, farklı köşelerinden bucaklarından gelen bu adamı şekillendirip kendi dünyasında yaşayan adamlara benzetmek arzusunu tetikliyordu.

9. “The Princess”. (Y.N.)

IX

Deniz seferinden dönen Martin Eden bir âşığın arzusuyla Kaliforniya’ya geri geldi. Biriktirdiği paraları suyunu çekince hazine avcılığına çıkan uskunada tayfalık yapmıştı; hazine aramakla boşa geçen sekiz ayın ardından keşif gezisi Solomon Adaları’nda son bulmuştu. Gemi mürettebatı parası ödendikten sonra Avustralya’da tasfiye edilmiş ve Martin bir derin deniz gemisiyle hemen San Francisco’ya gönderilmişti. O sekiz ay Martin’e haftalar boyunca karada kalıp geçinecek kadar para kazandırmakla kalmayıp bol bol ders çalışmak ve okumak için de fırsat sağlamıştı.

Martin bir öğrenci zihnine sahipti ve öğrenme yeteneğinin ardında inatçı yapısıyla Ruth’a olan aşkı vardı. Yola çıkarken yanına aldığı dilbilgisi kitabının üzerinden, beyni kurallara tam olarak hâkim olana kadar tekrar tekrar geçmişti. Martin gemideki arkadaşlarının kullandığı kötü dilbilgisini fark edip onların yavan konuşmalarını zihninde düzeltmeye ve cümleleri yeniden kurmaya özellikle dikkat eder olmuştu. Kulağının giderek hassaslaştığını ve dilbilgisi algısının geliştiğini büyük bir keyifle fark etmişti. Etrafında duyduğu ikili olumsuz içeren cümleler bir gürültü gibi kulağını tırmalıyordu ve kulak tırmalayıcı cümle pratik eksikliğinden dolayı sık sık kendi dudaklarının arasından çıkıyordu. Dili, yeni numaraları bir gün içerisinde öğrenmeyi reddediyordu.

Dilbilgisi kitabının üzerinden art arda geçtikten sonra eline sözlüğü alıp dağarcığına günde yirmi kelime ekledi. Bunun kolay bir iş olmadığını fark etti ve dümen tutarken ya da gözcülük yaparken giderek uzayan telaffuz ve tanım listesinin üzerinden sürekli geçti, bir yandan da her zaman uyuyana kadar ezber yapıyordu. Dilini Ruth’ un konuştuğu lisana alıştırmak için “Ne onu ne de bunu yaptım”, “Eğer ben olsaydım” ve “şu şeyler” gibi ifadeleri birçok farklı şekilde mırıldanarak tekrar tekrar telaffuz etti. Kelimeleri ağzında gevelemeyip son harf ya da heceyi yutmadan, vurgulayarak telaffuz etti ve bunların üzerinden bin kez geçti; bizzat subaylardan ve yolculuğu finanse eden kamaradaki maceraperest beyefendilerden bile daha temiz, daha doğru bir İngilizce kullanarak konuşmaya başladığını şaşkınlıkla fark etti.

Kaptan balık gözlü bir Norveçliydi ve her nasılsa bir yerlerden koca bir Shakespeare külliyatını ele geçirmiş ama kitapların tek satırını bile okumamıştı. Martin bu değerli kitapları gözden geçirip okuma izni karşılığında kaptanın çamaşırlarını yıkıyordu. Bir müddet, neredeyse çaba sarf etmeden beynine kazınan oyunlarla birçok gözde pasajlara kendini o kadar çok kaptırmıştı ki tüm dünya XVI. yüzyıl İngiliz trajedileri ya da komedileriyle biçimlenmeye, düşünceleri zihninde kafiyesiz şiirler halinde dolaşmaya başlamıştı sanki. Okudukları kulağını eğitti ve asillerin konuştuğu İngilizceden zevk almaya başladı; ayrıca artık kullanılmayan birçok eski ifadeyi de öğrenmiş oldu.

Martin bu sekiz ayı iyi kullanmış, doğru konuşma ve büyük düşünmeyle ilgili öğrendiklerinin yanı sıra kendini de keşfetme fırsatı bulmuştu. Çok az şey bilmesinden kaynaklanan alçakgönüllülüğüyle birlikte artık güçlü olduğuna inanıyordu. Gemideki arkadaşlarıyla arasında keskin bir seviye farkı olduğunu düşünüyordu ve bu farkın başarıdan çok içindeki bu güçte yattığını fark edecek kadar akıllıydı. Onun yapabildiğini diğerleri de yapabilirdi fakat içinde kendisini kışkırtan, allak bullak olmuş ve yaptığından daha fazlasına yapacak kudrete sahip olduğunu söyleyen bir maya vardı. Ruth’un orada olup kendisiyle paylaşamadığı bu dünyanın enfes güzellikleri ona ıstırap veriyordu. Güney Pasifik denizlerindeki güzelliğin her zerresini ona anlatmaya karar verdi. İçindeki yaratıcı ruh bu düşünceyle alevlendi ve bu güzelliği Ruth’tan daha fazla insanın zihninde canlandırmak için şiddetli bir arzu duydu. Sonra ihtişam içerisinde o büyük fikir doğdu. Yazacaktı. Dünyanın gördüğü gözlerden, işittiği kulaklardan ve hissettiği yüreklerden biri olacaktı. Şiir ve düz yazı, roman ve betimleme ve Shakespeare’in yazdığı gibi oyunlar, kısaca her şeyi yazacaktı. Önünde bir meslek yaşamı ve Ruth’un kalbini kazanmaya giden yol uzanıyordu. Edebiyatçılar dünyanın en önemli insanlarıydılar ve ona göre yılda otuz bin dolar kazanan, istediği takdirde yüce divan hâkimi olabilecek Mr. Butler gibilerinden çok daha üstündüler.

Bu fikir kafasında yeşerdikten sonra Martin’i hâkimiyeti altına aldı ve San Francisco’ya dönüş yolculuğu bir rüya gibi geçti. Öngörülemez bir gücün etkisiyle sarhoştu, her şeyi yapabileceğini hissediyordu. Uçsuz bucaksız, yalnız denizin ortasında bakış açısı kazandı. Ruth’u ve onun dünyasını ilk kez ve açıkça gördü. Avuçlarının içine alıp evirip çevirerek inceleyebileceği kadar somut bir şey gibi, zihninde tümüyle canlandırabiliyordu bu dünyayı. Bu dünyada belirsiz ya da bulanık birçok şey vardı ama Martin bu dünyayı ayrıntılarıyla değil, bir bütün olarak görüyor, ayrıca bu dünyada nasıl hâkimiyet kuracağını da biliyordu. Yazmak! Bu düşünce içinde cayır cayır yanan bir ateşti. Döner dönmez yazmaya başlayacaktı. İlk olarak hazine avcılarının yolculuğunu anlatacaktı. Hikâyeyi bir San Francisco gazetesine satacaktı. Ruth’a bundan bahsetmeyecek ve Ruth ismini gazetede görünce şaşırıp memnun olacaktı. Bir yandan yazarken bir yandan da çalışabilirdi. Günde yirmi dört saat vardı. Pes etmek nedir bilmeyen biriydi. Nasıl çalışacağını biliyordu ve bütün kale duvarları önünde yerle bir olacaktı. Bir daha bir gemici olarak denize açılmak zorunda kalmayacaktı; o anda hayalinde bir buharlı yat canlandı. Buharlı yat sahibi olan bazı yazarlar vardı. Elbette başarının yavaş yavaş geleceğine dair kendini uyardı, bir süre için yazarlıktan yalnızca çalışmalarına devam etmesini sağlayacak kadar para kazanmakla yetinecekti. Ardından bir zaman sonra –belirsiz bir zaman sonra– öğrenip kendini hazırlayınca müthiş şeyler yazacaktı ve ismi ağızdan ağza dolaşacaktı. Fakat daha da önemlisi, sonsuz öneme sahip olanı ve her şeyden önemlisi, Ruth’a layık biri olduğunu ispat edecekti. Şan şöhret gayet iyi bir şeydi ama onun görkemli rüyalarını Ruth’la birlikte olmak süslüyordu. O şöhret taciri değil, sadece Tanrı’nın çılgın âşığıydı.

Cebinde kendini rahat ettirecek maaşıyla Oakland’a varınca, Bernard Higginbotham’ın evindeki eski odasına yerleşip çalışmaya koyuldu. Ruth’a döndüğünü haber bile vermemişti. Onu, hazine avcılarıyla ilgili yazısını tamamlayınca gidip görecekti. İçinde yanan yaratıcı ateşin şiddetli sıcağı Ruth’tan uzak kalmasını kolaylaştırıyordu. Üstelik yazdığı makale onu kendisine daha da yakınlaştıracaktı. Ne kadar uzun bir makale yazacağını bilmiyordu; fakat San Francisco Examiner gazetesinin pazar ekinde yayımlanan iki sayfalık bir makalenin kelimelerini sayıp kendini buna göre yönlendirdi. Üç gün boyunca hummalı bir tempoyla yazıp hikâyesini tamamladı; fakat okunaklı, büyük elyazısıyla yazının bir kopyasını çıkarırken, kütüphaneden aldığı etkili ve doğru yazı yazma konusundaki bir kitaptan, yazılarda paragraf ve tırnak işareti gibi öğeler kullanıldığını öğrendi. Daha önce asla böyle şeylere kafa yormamıştı; derhal makaleyi yeniden yazmaya koyuldu, kütüphaneden aldığı kitaba sürekli başvurarak sıradan bir öğrencinin kompozisyonla ilgili bir yılda öğrendiğinden fazlasını bir günde öğrendi. Makalenin ikinci bir kez kopyasını çıkarıp yazdığı kâğıdı dikkatlice rulo yaptıktan sonra, bir gazetede yeni yazarlara tavsiyeler veren bir yazı okurken, müsveddelerin asla kıvrılıp rulo yapılmaması ve kâğıdın bir yüzüne yazılması gerektiğiyle ilgili katı kurallar olduğunu keşfetti. Martin iki kuralı da ihlal etmişti. Aynı yazıdan birinci sınıf gazetelerin sütun başına en az on dolar ödediklerini de öğrendi. Böylece müsveddesini üçüncü kez kopyalarken on sütunu on dolarla çarparak kendini teselli etti. Sonuç her seferinde aynıydı, yüz dolardı; Martin bunun gemicilikten daha iyi olduğuna karar verdi. Acemilikleri ve hataları olmasaydı makaleyi üç günde bitirecekti. Üç günde yüz dolar! Aynı miktarı kazanmak için denizde üç aydan fazla kalması gerekirdi. Özünde paranın kendisi için hiçbir anlamı olmasa da, yazı yazabilecekken bir adamın denize gitmesinin budalalık olduğuna kanaat getirdi. Paranın değerini, sayesinde elde edeceği özgürlüğüyle, satın alacağı şık kıyafetlerle, yaşamına anlam katan ve ona ilham veren o uzun ince yapılı, solgun kıza kendisini daha da yakınlaştıran, hem de hızla yakınlaştıran tüm bu şeylerle ölçüyordu.

Martin San Francisco Examiner gazetesinin editörüne hitaben gönderdiği elyazısını yassı bir zarfın içinde postaladı. Gazetenin kabul ettiği herhangi bir yazının hemen yayımlandığını sanıyor ve cuma günü gönderdiği yazının ertesi pazar günü çıkmasını bekliyordu. Ruth’un, denizden döndüğünü bu yazı vesilesiyle öğrenmesinin hoş olacağını düşünmüştü. Ardından, pazar günü öğleden sonra onu arayıp görecekti. Bu arada kafası bir başka fikirle meşguldü ve Martin bunun özellikle mantıklı, ölçülü ve mütevazı bir fikir olmasıyla gurur duyuyordu. Delikanlıların ilgi duyacağı bir macera hikâyesi yazıp bunu The Youth’s Companion adlı çocuk dergisine satacaktı. Kütüphanenin serbest okuma odasına gidip derginin dosyalarına göz attı. Dizi halinde basılan hikâyelerin haftalık dergide beş bölümde yayımlandığını ve yaklaşık üç bin kelimeden oluştuğunu gördü. Bazı dizi hikâyelerin yedi bölüme kadar çıktığını keşfetti ve o uzunlukta yazmaya karar verdi.

Martin bir defasında Kuzey Kutbu’nda balina avına çıkan bir gemiyle yolculuk yapmıştı – üç yıl olarak planlanan ama altı ayın sonunda geminin kaza yapmasıyla son bulan bir yolculuk. Martin’in hayalleri zaman zaman gerçekdışı, hatta gülünç denecek kadar mantıksız olsa da, onu bildiği konularda yazmaya sevk eden temel bir gerçeklik aşkı vardı. Balina avcılığını biliyordu ve bilgisi dahilindeki gerçek malzemelerden yola çıkarak, müşterek kahramanlar olarak kullanmayı amaçladığı iki delikanlının maceralarını konu alan kurmaca hikâyeler yazmaya girişti. Cumartesi akşamı bunun kolay bir iş olduğuna karar verdi. O gün, kendisine gülüp eğlenen Jim ile ailedeki bu “edebî” kişilikle yemek boyunca dalga geçen Mr. Higginbotham’a rağmen üç bin kelimelik ilk bölümü bitirmişti.

Martin, pazar sabahı Examiner gazetesini açıp hazine avcılarıyla ilgili makaleyi gördüğünde eniştesinin yaşayacağı şaşkınlığı hayal ederek kendini avuttu. O sabah erken saatlerde ön kapıya bizzat kendisi gitti ve heyecanla gazetenin sürüyle sayfası arasında göz gezdirdi. Sayfaları ikinci bir kez baştan sona dikkatlice gözden geçirdikten sonra gazeteyi katlayıp bulduğu yere bıraktı. Makaleden kimseye bahsetmediği için memnundu. İyice düşündüğünde yazıların gazete sütunlarında yer alma hızı konusunda yanıldığına karar verdi. Üstelik makalesinin herhangi bir haber değeri yoktu ve büyük ihtimalle ilk önce editör kendisine bu konuda bir şeyler yazacaktı.

Kahvaltının ardından Martin ilk bölümünü bitirdiği macera hikâyesinin devamını yazmaya başladı. Kelimeler kaleminden akıyordu ama sık sık sözlükteki tanımlamalara bakmak ya da güzel yazı yazma kitabına başvurmak için yazmaya ara veriyordu. Bu gibi duraklamalar sırasında bir bölümü tamamen okuyor ya da yeniden üzerinden geçiyordu; içinde hissettiği o müthiş şeyleri henüz yazıya dökemese de hiç olmazsa kompozisyon yazmayı öğrendiği ve kendini, düşüncelerini şekillendirip ifade edecek şekilde eğittiği için teselli buluyordu. Hava kararana kadar durmadan yazdı, ardından okuma odasına giderek kütüphane saat onda kapanana dek magazinleri ve haftalık dergileri inceledi. Bu onun haftalık programıydı. Her gün üç bin kelime yazıyordu ve her akşam dergi sayfaları arasında merakla gezinerek editörlerin yayımlanacak nitelikte bulduğu hikâye, makale ve şiirlerle ilgili notlar alıyordu. Kesin olan bir şey vardı: Bu sayısı kabarık yazarların yazdığını kendisi de yazabilirdi. Sadece zamana ihtiyacı vardı, bu sayede onların yapamadıklarını da yapabilirdi. Book News dergisinde, magazin yazarlarına ödenen ücretler üzerine bir paragrafta, Rudyard Kipling’in kelime başına bir dolar aldığını olmasa da birinci sınıf dergilerin ödediği en düşük ücretin kelime başına iki sent olduğunu neşeyle okudu. Hiç şüphe yok ki The Youth’s Companion birinci sınıf bir dergiydi ve bu düzeydeki ücretlerle o gün yazdığı üç bin kelime ona altmış dolar getirecekti. Bu da denizde kazandığı iki aylık maaşa denkti!

Cuma gecesi dizi halinde yazdığı yirmi bir bin kelimelik macera hikâyesini tamamladı. Kelimesi iki sentten bu hikâyenin kendisine dört yüz yirmi dolar kazandıracağını hesapladı. Bir haftalık emek için hiç de fena değildi doğrusu. Bu, bir defada sahip olduğu paradan daha fazlaydı. Tümünü nasıl harcayacağını bilemiyordu. Bir altın madeni bulmuştu. Bu paranın geldiği kaynaktan her zaman daha fazlasını elde edebilirdi. Daha başka kıyafetler almayı, birçok dergiye abone olmayı ve halihazırda başvuru için kütüphaneye gidip incelemek zorunda kaldığı düzinelerce referans kitabını satın almayı planladı. Dört yüz yirmi doların büyük bir kısmını yine de harcayamayacaktı. Gertrude’a yardımcı olacak bir hizmetçi tutma ve Marian’a bir bisiklet alma düşüncesi kaygılarını giderdi.

Martin yazılarını kalın bir dosya halinde The Youth’s Companion dergisine postaladı ve cumartesi öğleden sonra inci dalgıçlığı üzerine bir makale yazmayı planladı, ardından Ruth’u görmeye gitti. Gitmeden önce ona telefon etmiş, kapıda da bizzat Ruth tarafından karşılanmıştı. Martin’in o her zamanki zinde hali bedeninden fışkırıp Ruth’un üzerine bir alev topu gibi çarptı. Bu alevler sanki kızın vücuduna nüfuz edip parlak korlar halinde sıvılaşarak damarlarında dolaşıyor, bedenine aktardığı güçle onu titretiyordu. Martin kızın elini avuçlarına alıp mavi gözlerine bakarken yüzüne ılık ılık kan hücum etti; ama sekiz ay boyunca maruz kaldığı güneşin taze bronzluğu yüzündeki kızarmayı saklasa da, boynuna sürtünen sert yakanın yol açtığı tahrişi engelleyememişti. Ruth, Martin’ in boynundaki kırmızı çizgiyi fark edince tebessüm etti ama üzerindeki kıyafetlere göz atınca bu tebessüm derhal kayboldu. Kıyafetler Martin’in üzerine tam uymuştu –bu onun ilk ısmarlama takım elbisesiydi– ve Martin daha ince, daha şık görünüyordu. Ayrıca kasketin yerini Ruth’un telkiniyle giydiği bir şapka almıştı ve Ruth kılık kıyafetinden dolayı Martin’e iltifatta bulunmuştu. Ruth hiç bu kadar mutlu hissettiğini hatırlamıyordu. Martin’deki bu değişim onun eseriydi ve bu onu gururlandırmış, Martin’e daha da çok yardımcı olma ihtirasını kamçılamıştı.

Fakat en köklü ve Ruth’u en çok memnun eden değişim, Martin’in konuşmasındaki değişiklikti. Martin sırf doğru değil, aynı zamanda daha rahat konuşuyordu; dağarcığına birçok yeni kelime katmıştı. Ne var ki heyecanlanıp coşkuya kapıldığında yine eskisi gibi kelimeleri ağzında yuvarlayıp son sessiz harfleri yutmaya başlıyordu. Ayrıca öğrendiği yeni kelimeleri telaffuz etmeyi denerken zaman zaman sıkıntılı bir tereddüt yaşıyordu. Öte yandan, ifade rahatlığının yanı sıra Ruth’a büyük keyif veren canlı ve şakacı bir havaya bürünüyordu Martin. Bu, kendi sosyal sınıfı içerisinde Martin’i sevilen biri yapan o eski esprili fakat o zamana dek kelime ve eğitim yetersizliğinden ötürü Ruth’un yanındayken sergileyemediği halleriydi. Martin eve daha yeni yeni uyum sağlıyor, tam anlamıyla bir yabancı olmadığını yeni yeni hissediyordu. Fakat yine de nazlı denecek kadar çekingen davranıyor, canlı ve keyifli anların temposunu ayarlamayı Ruth’a bırakıp ona ayak uyduruyor ve asla ona baskın gelmeye cüret etmiyordu.

Martin, Ruth’a görüşmedikleri dönemde neler yaptığından ve geçimini sağlayıp çalışmalarını sürdürmek için yazarlık yapma planından bahsetti. Fakat Ruth’un kendisini onaylamamasından ötürü hayal kırıklığı yaşadı. Ruth, Martin’in planı üzerine fazla kafa yormadı.

Ruth, “Anlayacağın yazarlık da diğer işler gibi bir meslek olmalı,” dedi içtenlikle. “Elbette yazarlık hakkında bir şey bildiğimden değil. Sadece sağduyulu bir yargıya varıyorum. Mesleği öğrenmek için üç yılını harcamadan bir nalbant olamazsın. Yoksa beş yıl mı demek lazım! Tabii ki yazarlar nalbantlardan çok daha iyi kazanıyor olmalı ki bu kadar çok yazarlık yapmak isteyen, yazmaya çalışan adam var.”

“Peki ama ben bilhassa yazmak için yaratılmış olamaz mıyım?” diye sordu Martin, içten içe kullandığı dille iftihar ederek. Hızlı çalışan hayal gücü tüm bu sahneyi ve içinde bulunduğu atmosferi, yaşamından yüzlerce diğer sahneyle –hoyrat ve kaba, iğrenç ve vahşice sahnelerle– birlikte dev bir ekranın üzerine fırlattı.

Bir araya gelen tüm bu görüntüler ışık hızıyla Martin’ in hayalinde canlanmış ve ne sohbetin kesintiye uğramasına ne de zihninde sıralanmış düşüncelerin yarıda kalmasına yol açmıştı. Martin hayal perdesinde, kitaplarla, resimlerle, ahenk ve kültürle dolu olan, değişmez bir ışıltıyla parlayan bir ışığın aydınlattığı bir odada, bu tatlı ve güzel kızla kendisini yüz yüze vermiş, düzgün bir İngilizceyle sohbet ederken gördü; diğer yandan etrafa dizilmiş, sahnenin uzak köşelerine doğru gözden kaybolan birbirine zıt görüntüler vardı ve bu görüntülerin her biri birer resimdi; bu sahneyi izleyen istediği görüntüye bakmakta serbestti. Martin bu diğer sahneleri havada süzülen dumanlar ile kızıl ve parlak renklerde ışık sütunlarının önünde çözülüp dağılan kasvetli bir sisin arasından gördü. Müstehcen konuşmaların ve küfürlerin havada uçuştuğu bir bar ortamında sert viski içen kovboyları ve onlarla birlikte içip en ağza alınmaz sövgülerle küfrettiğini ya da dumanı tüten gaz lambalarının altındaki masada, kumar fişlerinin tıkırtıları arasında kartlar dağıtılırken onlarla birlikte oturduğunu gördü. Beline kadar soyunmuş halde, çıplak yumruklarla Susquebanna gemisinin üst güvertesinde Liverpool Red’le hayatının dövüşünü yaptığını gördü; kapalı, sıkıntılı bir sabah John Rogers gemisindeki isyan girişimi sırasında kanlar içinde kalan güverteyi, ana ambar kapağının üzerinde can çekişen ikinci kaptanı, yaşlı adamın elinde ateş ve duman kusan tabancayı, suratları hırs çarpılmış adamları, çığlık çığlığa lanetler okuyarak sağına soluna düşen vahşi herifleri gördü – sonra perdenin ortasındaki esas görüntüye, Ruth’un parlak ışığın altında, sakin ve temiz bir ortamda kendisiyle birlikte kitapların ve resimlerin arasında oturup konuştuğu sahneye döndü, Ruth’un daha sonra kendisine çalacağı büyük piyanoyu gördü ve özenle seçtiği, doğru kelimeleri kulaklarında yankılandı: “Peki ama ben bilhassa yazmak için yaratılmış olamaz mıyım?”

“Fakat bir adam bilhassa nalbantlık için yaratılmış olsa da,” diye gülerek söze girdi Ruth, “çıraklığını tamamlamadan birinin nalbant olduğunu asla duymadım ben.”

“Ne tavsiye edersin?” diye sordu Martin. “Ayrıca unutma ki içimde yazmak için bir güç ve yetenek olduğunu hissediyorum – bunu açıklayamam, bildiğim tek şey içimde böyle bir güç olduğu.”

“Sonunda yazar ol ya da olma, esaslı bir eğitim almalısın,” diye cevap verdi Ruth. “Ne meslek seçersen seç bu eğitim elzemdir ve üstünkörü, yarım yamalak bir eğitim olmamalıdır. Liseye gitmelisin.”

“Evet...” diye söze girdi Martin; ama Ruth sonradan aklına gelen bir düşünceyle lafını böldü:

“Elbette yazmaya da devam edebilirsin.”

“Yazmak zorundayım zaten,” dedi Martin ümitsiz bir ifadeyle.

“Neden?” Ruth tüm güzelliğiyle, kafası karışmış bir halde Martin’e baktı; zira bu düşünceye ısrarla sarılmasından pek hoşlanmamıştı.

“Çünkü yazmazsam liseye de gidemem. Kendimi geçindirmem, kitaplar ve kıyafetler almam lazım.”

“Onu unutmuşum bak,” dedi Ruth gülerek. “Neden varlıklı bir ailede dünyaya gelmedin ki sen?”

“Sağlıklı ve hayal gücüne sahip biri olmayı yeğlerim,” diye cevap verdi Martin. “Gelir kısmını ben hallederim, yeter ki...” Martin neredeyse “Yanımda sen ol,” diyecekti ki, “Yeter ki insanın diğer şeyleri hallolsun,” diye değiştirdi cümlesini.

“‘Halletmek’ deme,” diye bağırdı Ruth tatlı bir huysuzlukla. “Hem argo hem de berbat bir ifade.”

Martin kızarıp bozardı ve kekeledi. “Doğru; keşke beni her seferinde düzeltsen.”

“Ben... Ben bunu isterdim,” dedi Ruth tereddütle. “O kadar iyi yönlerin var ki seni mükemmel biri olarak görmek isterim.”

Martin elinde yoğrulmaya hazır bir hamurdu; Ruth tarafından biçimlendirilmeyi ne kadar büyük bir tutkuyla arzuluyorsa Ruth da, Martin’i kafasındaki ideal adam görünümüne büründürmek için şekillendirmeyi o kadar büyük bir tutkuyla arzuluyordu. Ruth içinde bulundukları dönemin ne kadar elverişli olduğuna ve liseye giriş sınavlarının ertesi pazartesi başlayacağına dikkat çektiğinde Martin derhal sınavlara girmeye gönüllü oldu.

Sonra Ruth, Martin’e piyano çalıp şarkı söylerken Martin, aç ve arzu dolu gözlerle ona bakıp güzelliğini içine çekti ve kendisiyle birlikte orada Ruth’u dinleyip arzulayan sürüyle talibi olmamasına şaştı.

X

Martin o akşam Ruth’un evinde yemeğe kaldı ve Ruth’un babası üzerinde kızı son derece tatmin eden güzel bir izlenim bıraktı. Martin’in en ince ayrıntısına kadar bildiği deniz ve gemicilik mesleği üzerine konuştular; daha sonra Mr. Morse, Martin’in çok aklı başında bir delikanlı gibi göründüğünü belirtti. Martin, argo ifadelerden kaçınma ve doğru kelimeleri seçip kullanma çabası nedeniyle yavaş konuşmak zorunda kalmıştı; bu sayede kafasındaki en iyi düşünceleri ortaya koydu. Neredeyse bir yıl önce, o ilk geceki yemekte olduğundan çok daha rahattı; ayrıca gözle görülür bir gelişme göstermesini memnuniyetle karşılayan Mrs. Morse, mahcup ve alçakgönüllü tavırlarından ötürü onu takdir etmişti.

Mrs. Morse, “Gelip geçici de olsa Ruth’un dikkatini çeken ilk erkek o,” dedi kocasına. “Erkekler söz konusu olunca kızımız o kadar tuhaf bir biçimde çekingen kalıyordu ki kaygılanmaya başlamıştım.”

Mr. Morse meraklı gözlerle karısına baktı.

“Bu genç denizciyi Ruth’u uyandırmak için kullanmak mı istiyorsun?” diye sordu.

“Demek istediğim, Ruth’un yaşlı bir kız kurusu olarak ölmemesi için elimden geleni yapacağım,” diye cevap verdi Mrs. Morse. “Eğer bu genç delikanlı Eden, Ruth’un genel olarak erkeklere ilgi duymasını sağlayabilirse bu iyi bir şey olacak.”

“Hem de çok iyi olacak,” diye yorumda bulundu Mr. Morse da. “Fakat varsayalım –ki zaman zaman varsayımlarda bulunmalıyız hayatım– Martin, Ruth’un özellikle kendisine ilgi duymasını sağlarsa ne olacak?”

“Olanaksız,” dedi Mrs. Morse gülerek. “Ruth ondan üç yaş büyük, zaten bu olanaksız. Bu ilişkiden bir şey çıkmaz. Bu konuda bana güven.”

Böylece Martin’in rolü biçilmiş oldu. Öte yandan Martin’se Arthur ve Norman’ın ortaya attıkları bir fikirle kendisini ayartmaya çalışmaları üzerine parasını müsrifçe harcayıp harcamamaya kafa yoruyordu. Arthur ve Norman pazar sabahı bisikletlerine atlayıp tepelere çıkacaklardı; Ruth’un da bisiklet sürdüğünü ve ağabeylerine katılacağını öğrenene dek Martin bu geziyle ilgilenmedi. Ne bisiklet kullanabiliyordu ne de bisikleti vardı ama eğer Ruth kullanabiliyorsa, kendisinin de öğrenmeye başlaması gerektiğine karar verdi; iyi geceler dileyip oradan ayrıldıktan sonra eve giderken yolda durup bir bisikletçiye uğradı ve bir bisiklete kırk dolar harcadı. Bu, alın teri dökerek kazandığı aylık maaştan bile yüksek bir tutardı ve biriktirdiği parayı büyük ölçüde azaltmıştı; fakat Examiner gazetesinden alacağı yüz doları, The Youth’s Companion dergisinin kendisine yapacağı en az dört yüz yirmi dolarlık ödemenin üzerine eklediğinde, alışılmadık miktardaki bu paranın kendisinde yarattığı şaşkınlığı azalttığını düşünüyordu. Eve kadar bisiklet sürmeyi öğrenerek gitmeye çalışırken üzerindeki takım elbisesinin mahvolmasına da aldırdığı yoktu. O gece Mr. Higginbotham’ın dükkânından terziyi arayarak kendisine bir başka takım elbise ısmarladı. Sonra bisikletini, binanın arka tarafına bir yangın merdiveni gibi sıkıca tutturulmuş dar basamaklardan yukarı taşıdı ve yatağını yapışık olduğu duvardan uzaklaştırdığında o küçücük odada kendisiyle bisikleti için darı darına yer olduğunu fark etti.

Martin, pazar gününü lise sınavları için çalışmaya ayırmayı amaçlamıştı fakat inci dalgıçları makalesi onu planlarından caydırdı ve tüm günü, içinde yanan güzellik ve macera hislerini yeniden yaratma ateşinin hararetiyle geçirdi. Hazine avcılığı makalesinin Examiner gazetesinin o günkü nüshasında da yayımlamamış olması bile cesaretini kırmadı. Bunu umursamayacak kadar yükseklerdeydi ve iki defa kendisini sofraya çağırmalarına kulak tıkayarak, Mr. Higginbotham’ın her pazar masasını donattığı ağır yemeklerine sırt çevirdi. Mr. Higginbotham’a göre böyle bir akşam yemeği hayattaki başarılarının ve zenginliğinin ilanıydı; Higginbotham Amerikan kurumları ile söz konusu kurumların sıkı çalışan herhangi bir insana sağladığı yükselme fırsatları –ki Higginbotham açısından bu fırsat, kendisinin de bıkıp usanmadan belirttiği gibi bir market tezgâhtarlığından Higginbotham Market’in sahipliğine yükseldiğinde değerlendirilmişti– üzerine basmakalıp vaazlar vererek bu sofrayı şereflendiriyordu.

Martin Eden, pazartesi sabahı bitmemiş “İnci Dalgıçlığı” hikâyesine bakıp iç geçirdi ve tramvaya atlayıp Oakland’daki liseye gitti. Günler sonra, sınavlarının sonuçlarını öğrenmek için okula başvurduğunda dilbilgisi dışında tüm sınavlardan kaldığını öğrendi.

Profesör Hilton kalın camlı gözlüklerinin arkasından gözlerini Martin’e dikerek, “Dilbilginiz mükemmel,” dedi. “Fakat diğer dallarda hiçbir şey, kesinlikle hiçbir şey bilmiyorsunuz, Birleşik Devletler tarihi bilginiz ise tam bir felaket – evet, bunu ifade edecek daha iyi bir kelime bulamıyorum, bir felaket. Size önerim...”

Laboratuvarındaki deney tüpleri kadar anlayışsız, soğuk ve hayal gücü kıt Profesör Hilton durup ters ters Martin’e baktı. Lisede fizik öğretmeniydi, büyük bir ailesi, yetersiz bir maaşı ve papağan gibi ezberlediği seçme bilgilerle dolu bir kafası vardı.

Kütüphanedeki danışma masasında oturan adamın o anda Profesör Hilton’ın yerinde olmasını dileyen Martin, “Evet efendim,” dedi alçakgönüllü bir tavırla.

“Size önerim en az iki yıllığına ortaokula geri dönmeniz. İyi günler.”

Bu başarısızlık Martin’i derinden etkilememişti ama Profesör Hilton’ın önerisinden bahsettiğinde Ruth’un şok olmuş ifadesine şaşırmıştı. Ruth’un hayal kırıklığı o kadar barizdi ki Martin sınavları geçemediğinden çok Ruth’u hüsrana uğrattığı için üzülmüştü.

“Bak gördün mü, ben haklıymışım,” dedi Ruth. “Liseye giren öğrencilerden çok daha fazla şey biliyorsun ama sınavları geçemiyorsun. Bunun nedeni eğitiminin bölük pörçük, yarım yamalak olması. Senin, ancak vasıflı öğretmenlerin sana verebileceği çalışma disiplinine ihtiyacın var. Etraflıca temel bilgileri öğrenmen gerekiyor. Profesör Hilton haklı ve ben senin yerinde olsaydım gece okuluna giderdim. Bir buçuk yıllık bir gece okulu eğitimi o ilave altı aylık arayı kapatmanı da sağlayabilir. Üstelik, bu sayede yazmak için günlerin sana kalır ya da şayet yazarlık yaparak geçinemezsen günlerini bir yerde çalışarak değerlendirebilirsin.”

Martin’in aklından ilk anda, “Fakat günlerim çalışarak gecelerim de okulda geçerse seni ne zaman göreceğim?” düşüncesi geçti ama bunu söylemekten kaçındı. Onun yerine, “Gece okuluna gitmem çok çocukça olurmuş gibi geliyor. Bir getirisi olacağını düşünsem bunu umursamazdım. Fakat bana bir şey kazandıracağını düşünmüyorum. Kendi başıma bana öğrettiklerinden daha hızlı öğrenirim. Zaman kaybı olur bu...” Martin bir an durup Ruth’u ve onu elde etme arzusunu düşündü. “... ve benim kaybedecek zamanım yok. Aslına bakarsan buna ayıracak zamanım yok,” dedi.

“Gerekli olan çok fazla şey var.” Ruth nazikçe Martin’e baktı ve Martin ona itiraz ederek kaba davrandığını hissetti. “Fizik ve kimya – bunları laboratuvar çalışması olmadan öğrenemezsin, ayrıca ders almazsan cebir ve geometri sana hiçbir şey ifade etmeyecek. İşinin ehli öğretmenlere, bilgi aktarma konusunda uzmanlara ihtiyacın var.”

Martin bir dakika boyunca sessiz kalarak kendisini ifade etmenin en mütevazı yolunu düşündü durdu.

“Lütfen övündüğümü filan düşünme,” diye söze girdi. “Asla öyle bir niyetim yok. Fakat sanırım ben doğal bir öğrenciyim. Kendi başıma çalışabilirim. Ördeğin suda yüzmesi gibi kolayca alışıp hoşlanarak yaptığım bir şey bu. Dilbilgisi konusunda neler yaptığımı gördün. Ayrıca diğer konularda da birçok şey öğrendim. Hem de aklına hayaline gelmeyecek kadar çok. Ve daha yeni başlıyorum. Hele bir de...” Martin duraksadı ve önce kelimeyi doğru telaffuz edebileceğinden emin olduktan sonra, “devinim kazanmamı bekle de gör. İlk defa doğru şeyler hissedip içinde bulunduğum durumu ölçüp biçiyorum...”

“Lütfen ‘ölçüp biçmek’ deme,” diye araya girdi Ruth.

Martin de, “Bilgilenmeye çalışıyorum,” diye telaşla değiştirdi cümlesini.

“Doğru İngilizcede böyle bir ifadenin anlamı yok,” diye itiraz etti Ruth.

Martin cümleyi yeni baştan kurmak için boşuna çırpındı.

“Demek istediğim mevzuların işleyişini kavramaya başlıyorum.”

Ruth ona acıyıp daha fazla üzerinde durmadı ve Martin konuşmasını sürdürdü.

“Bana göre bilgi, bir harita odası gibi. Ne zaman kütüphaneye gitsem bu izlenimi ediniyorum. Öğretmenlerin rolü, öğrenciye harita odasının içeriğini sistemli bir şekilde öğretmek. Öğretmenler harita odasının kılavuzluğunu yapıyorlar, hepsi bu. Kafalarında olan bir şey değil bu. Bunu kafalarından uydurmuyorlar, yaratmıyorlar. Her şey o harita odasında, öğretmenler de bu odada yollarını nasıl bulacaklarını biliyorlar ve işleri bu odada kaybolabilecek yabancılara yol göstermek. Ben kolay kolay kaybolmam. Benim yön duygum, yolları bulma yeteneğim var. Genelde neredeyim bilirim... Yine ne var?”

“‘Neredeyim bilirim’ deme.”

“Doğru,” dedi Martin minnet hisleriyle. “‘Nerede olduğumu bilirim’ demem lazım. Ama neredeyim bilirim – yani, neredeydim ben yahu? Ah, evet, harita odasında. Demek istediğim bazıları...”

“Bazı insanlar,” diye düzeltti Ruth.

“Bazı insanlar yönlendirilmeye ihtiyaç duyarlar. Çoğu insan buna ihtiyaç duyar ama sanırım ben bir kılavuz olmadan da idare edebilirim. Artık harita odasında epey zaman geçirdim ve kendi başıma yolumu bulmaya çok yaklaştım, hangi haritalara bakıp hangi kıyıları keşfetmek istediğimi biliyorum. Anladığım kadarıyla da kendi başıma çok daha çabuk keşfedebilirim. Bildiğin gibi bir filonun hızı, filodaki en yavaş geminin hızı kadardır ve öğretmenlerin hızı da aynı şekilde etkilenir. En geride kalıp nal toplayan öğrenciye ayak uydururlar; bense onların tüm bir sınıf için belirledikleri tempodan daha hızlısına ulaşabilirim.”

Ruth, “Tek başına seyahat eden daha çok yol alır,”10 diye alıntı yaptı.

Ama ben yine de seninle daha hızlı yol alırdım, demek istedi Martin, güneşin aydınlattığı alanların ve yıldızlarla bezenmiş boşlukların sonunun gelmediği bir dünyanın, kollarını Ruth’a dolamış, soluk, altın sarısı saçları yüzünü yalarken onunla birlikte sürüklendiği bir dünyanın hayalini kurduğu anda. Aynı anda, sözcüklerin acınacak kadar yetersiz olduğunun farkındaydı. Heyhat! Ruth’un, kendisinin o sırada gördüklerini görebilmesi için kelimeleri çerçeveleyebilseydi eğer! Özlem dolu bir ıstırabın şiddetli sancısıyla, durup dururken zihninin aynasına bir şimşek hızıyla yansıyan bu hayalleri resmetme arzusuyla hislerinin harekete geçtiğini hissetti. İşte bu kadar! Sırrı ucundan yakalamıştı. Büyük yazarların ve şairlerin yaptığı tam da buydu. Bu yüzden onlar büyüktü. Düşündüklerini, hissettiklerini, gördüklerini nasıl ifade edeceklerini biliyorlardı. Güneşin altında uyuklayan köpekler sık sık inleyip havlar ama ne gördüklerini, kendilerini inleten ve havlatan şeyin ne olduğunu söyleyemezler. Martin birçok kez hayvanların ne anlatmak istediğini merak etmişti. Kendisi de güneşte uyuklayan bir köpekti. Hayalinde muhteşem görüntüler canlanıyordu fakat Ruth’a bakıp sadece inliyor ve havlıyordu. Ama güneşin altında daha fazla uyuyakalmayacaktı. Gözlerini açıp ayağa kalkacak, kör bakmaktan kurtulup çözülmüş diliyle hayalindeki zenginliği Ruth’la paylaşana dek didinecek, çabalayacak ve öğrenecekti. Diğer adamlar kendilerini ifade etmenin püf noktasını, kelimeleri itaatkâr hizmetçilere dönüştürmenin ve onları bir araya getirip birbirinden ayrı anlamlarının toplamından daha büyük bir anlam ifade etmelerini sağlamanın yolunu keşfetmişlerdi. Bu sırrın bir an görünüp kaybolması Martin’i adamakıllı harekete geçirip heyecanlandırdı; yeniden güneşin aydınlattığı alanların ve yıldızlarla bezenmiş boşlukların hâkim olduğu hayallerin içine daldı. En sonunda ortalık tamamen sessizliğe büründü, Ruth’un kendisine neşeli bir ifadeyle ve gülen gözlerle baktığını gördü.

Martin, “Muazzam bir önseziye kapıldım,” dedi ve ağzından çıkan kelimelerin kulaklarında yankılanmasıyla büyük bir heyecan duydu. Nereden çıkmıştı bu sözcükler? Gördüğü hayalin sohbetlerine verdiği arayı yeterince ifade etmişti bu kelimeler. Bu bir mucizeydi. Martin daha önce bu denli yüksek bir düşünceyi bu kadar afili bir ifadeyle dile getirmemişti. Ama daha önce yüksek düşünceleri kelimelerle dile getirmeye asla teşebbüs etmemişti. İşte bu kadar. Bu her şeyi açıklıyordu. Daha önce asla denememişti. Fakat Swinburne ve Tennyson, Kipling ve diğer tüm şairler denemişlerdi. Birden “İnci Dalgıçlığı” hikâyesi geldi aklına. Asla büyük işlere kalkışmamış, içinde bir ateş gibi yanan güzelliğin ruhunu yansıtmaya dili varmamıştı. Makaleyi bitirdiğinde ortaya farklı bir şey çıkacaktı. Oraya ait olan sonsuz güzelliğin karşısında dehşete düşmüştü ve zihninde yeniden cesurca hayaller belirdi; neden o güzelliği büyük şairlerin yaptığı gibi muhteşem dizelere dökmediğini sordu kendi kendine. Bir de Ruth’a duyduğu aşkın tüm o gizemli hazzı ve manevi mucizesi vardı. Neden şairlerin yaptığı gibi o da bu hazzı dile getirmiyordu? Onlar aşk şarkıları söylemişlerdi. Kendisi de bunu yapacaktı. Tanrı şahidim olsun ki!

Martin’in nidası ürkmüş kulaklarında yankılandı. Kendini kaptırıp bunu yüksek sesle fısıldamıştı. Yüzüne dalga dalga kan hücum edip tenindeki bronzluğa hâkim oldu ve mahcubiyetin verdiği kızarıklık yakalarının kenarlarından saçlarının diplerine kadar yayıldı.

“Ö... Özür... Özür dilerim,” diye kekeledi. “Düşünüyordum.”

“Sanki dua eder gibiydin,” dedi Ruth cüretkârca ama içten içe çekinip ürktüğünü hissetmişti. İlk defa tanıdığı bir erkeğin ağzından yemin çıktığını işitiyordu ve çok şaşırmıştı; Martin’in hiddetli nidasının verdiği şaşkınlığı salt bir ilke ya da eğitim açısından değil, kızlığının bu korunaklı bahçesinde manevi açıdan da yaşamıştı Ruth.

Fakat Ruth Martin’i bağışladı ve bu kadar kolayca bağışlamasına da şaşırdı. Martin’in kusurlarını bağışlamak her nasılsa o kadar da zor değildi. Diğer adamlar gibi olma fırsatına sahip olmamıştı ve bunun için çok çabalıyordu; ayrıca başarılı da oluyordu. Ona bu kadar içtenlikle yaklaşmasının başka bir nedeni olabileceği gelmiyordu Ruth’un aklına. Ruth farkında olmasa da Martin’e karşı şefkat hisleri besliyordu. Bunu bilmesinin imkânı yoktu. Tek bir gönül ilişkisi yaşamadan kendi halinde geçen sakin ve huzurlu yirmi dört yıl, kendi hislerini yoğun bir biçimde algılayacak donanımı ona sağlamamıştı ve Ruth, gerçek aşka asla yakınlaşmayan biri olarak bu yakınlaşmayı şimdi hissettiğinin farkında değildi.

10. Rudyard Kipling’in “The Winners” (Kazananlar) şiirinden bir dize. (Y.N.)

XI

Martin, daha önce tamamlaması gerekirken şiir yazma girişimleri yüzünden sık sık sekteye uğrayan inci avcılığı makalesine geri döndü. Ruth’tan ilham alarak yazdığı şiirleri aşk üzerineydi fakat hepsi yarım kalmıştı. Muhteşem dizeler yazmayı bir günde öğrenemezdi. Kafiye, ölçü ve kalıplar kendi içlerinde yeterince ağırdı fakat onların ötesinde, Martin’in bütün büyük şiirlerde yakaladığı fakat kendi şiirlerinde bir türlü tutturamadığı, anlaşılması zor ve tarif edilmez bir şeyler vardı. Şiirin soyut ruhunu algılıyor ve bu ruhun peşine düşüyordu ama onu bir türlü ele geçiremiyordu. Bu sanki asla erişemeyeceği bir parlaklık, ılık ve süzülerek ilerleyen bir sis bulutu gibiydi; ama zaman zaman ucundan kenarından küçücük parçalarını yakalayıp çabasının karşılığını alıyor ve bu parçaları, akılda kalıcı sesler ve notalar halinde beyninde yankılanan ya da görünmez bir güzelliğin puslu esintileri halinde hayalinde sürüklenen cümlelere dönüştürüp ilmek ilmek dokuyordu. Bu kafa karıştırıcıydı. Martin bunları ifade etmek için arzuyla yanıp tutuşuyor ve herkes gibi pek de şiirsel olmayan, anlaşılmaz ifadeler ortaya koyuyordu. Yazdığı bölük pörçük cümleleri yüksek sesle okuyordu. Ölçü kusursuz adımlarla ilerliyor, kafiyeler daha uzun ve aynı ölçüde kusursuz ritimlerle yankılanıyordu fakat içinde hissettiği ateşle büyük coşkuyu yazdıklarına yansıtamıyordu. Bunu kavrayamıyor ve ikide bir umutsuzlukla, yılmış ve bunalmış bir vaziyette makalesine geri dönüyordu. Düzyazı hiç şüphesiz daha kolay bir mecraydı.

“İnci Dalgıçlığı” makalesinin ardından bir meslek olarak denizcilik, kaplumbağa yakalama ve kuzeydoğu rüzgârları üzerine üç makale daha yazdı. Sonra, deneme niteliğinde hikâye yazmaya girişti ve art arda altı hikâye kaleme alıp bunları çeşitli dergilere postaladı. Kütüphaneden kitap almak için okuma odasına gittiği ya da Ruth’u ziyaret ettiği zamanlar dışında sabahtan akşama kadar ve gece geç saatlerde verimli bir tempoda yazdı. Hayat da yoğun ve yüksek bir tempoda geçiyordu. Martin hiç azalmayan bir heyecana, tanrılara ait olması gereken yaratma hazzına sahipti. Etrafında devam eden yaşam, çürük sebzelerin kokusu ve sabunlu sular, ablasının pasaklı hali ve Mr. Higginbotham’ın alaycı suratı bir rüyaydı. Gerçek dünya onun zihninin içindeydi ve yazdığı hikâyeler zihninin dışındaki gerçekliğin birçok parçasından oluşuyordu.

Günler çok kısaydı. Çalışıp incelemek istediği birçok konu vardı. Uykuyu günde beş saate indirdi ve bununla idare edebileceğini gördü. Günde dört buçuk saat uyumayı denedi fakat pişmanlıkla tekrar beş saate döndü. Uyanık olduğu tüm vakti büyük bir keyifle uğraşılarına ayırabiliyordu. Çalışmak için yazmaya ve kütüphaneye gitmek için çalışmaya ara verdiğine, o bilgi dolu harita odasından ya da ürettiklerini satmayı başaran yazarların sırlarıyla dolu dergilerin bulunduğu okuma odasından ayrı kaldığına üzülüyordu. Ruth’la birlikteyken kalkıp gitmek en derin hisleri yaralamaktan farksızdı; en kısa zamanda eve varıp kitaplarına kavuşmak için karanlık sokaklarda yıldırım hızıyla ilerliyordu. En zoru da cebir ya da fizik kitaplarını kapatıp not defterini ve kalemini bir kenara koyarak yorgun gözlerini yumup uykuya dalmaktı. Kısa bir süre için bile olsa yaşamdan kopma düşüncesinden nefret ediyordu ve tek tesellisi beş saat sonrasına kurulmuş alarmlı saatti. Ne olursa olsun sadece beş saat yitirecekti; sonra alarm zili çınlayarak onu bilinçsizlik aleminden çekip çıkaracak ve on dokuz saat sürecek bir başka ihtişamlı gün önünde uzanıyor olacaktı.

Haftalar geçiyor, Martin’in paraları suyunu yavaş yavaş çekiyordu. Hiçbir geliri yoktu. Delikanlılar için yazıp gönderdiği dizi romanı aradan bir ay geçtikten sonra The Youth’s Companion dergisi tarafından kendisine geri postalandı. Ret gerekçesini içeren yazı o kadar nazikçe ve incelikle kaleme alınmıştı ki Martin derginin editörüne karşı şefkat hissetti. Fakat San Francisco Examiner gazetesinin editörüne karşı aynı hisleri beslemiyordu. İki koca hafta bekledikten sonra Martin ona bir mektup yazmıştı. Bir hafta sonra bir mektup daha yazdı. Ayın sonunda doğrudan gazeteye gitti ve editörle bizzat görüşmek istedi. Fakat ana giriş kapısının önünde Kerberos11 gibi karşısına dikilen kızıl saçlı genç büro elemanı yüzünden o yüce şahsiyetle tanışamadı.

Beşinci haftanın sonunda yazıları postayla ve hiçbir yorum eklenmeden Martin’e geri geldi. Ne bir ret yazısı ne de bir açıklama vardı. Aynı şekilde diğer makaleleri de önde gelen başka San Francisco gazetelerinde sonuçsuz bekledi durdu. Martin makalelerini geri alıp bu kez doğudaki dergilere gönderdi ama onlar da kısa bir süre içerisinde ve her seferinde bir ret yazısı eşliğinde makaleleri geri gönderdiler.

Hikâyeler de aynı biçimde iade edildi. Martin yazdıklarını defalarca okuyor ve o kadar çok beğeniyordu ki reddedilmelerini bir türlü kafası almıyordu. Nihayet bir gün bir gazetede elyazmalarının her zaman daktilo edilmiş olması gerektiğini okudu. Bu her şeyi açıklıyordu. Şüphesiz editörler o kadar meşgullerdi ki elyazılarını okumaya zahmet edip zaman ayıramıyorlardı. Martin bir daktilo kiraladı ve kullanmayı öğrenmek için bir gününü harcadı. Her gün yazdıklarını daktilo etti, eski elyazmalarını da kendisine iade edilir edilmez daktiloya çekti. Daktilo edilmiş yazıları da iade gelmeye başlayınca şaşırdı. Martin’in keyfi kaçmış, suratı asılmıştı ama yılmadı ve yazdıklarını toparlayıp başka editörlere gönderdi.

Sonra, kendi yazdıklarını doğru bir gözle değerlendirmediği düşüncesine kapıldı. Gertrude’un fikrini almaya karar verdi. Hikâyelerini ona okudu. Ablasının gözleri parladı ve gururla ona bakarak, “Böyle şeyler yazman ne kadar da muhteşem,” dedi.

“Evet, tabii,” dedi Martin ve sabırsızlıkla, “Fakat hikâyeyi beğendin mi?” diye sordu.

“Tek kelimeyle muhteşem,” diye cevap verdi Gertrude. “Ayrıca nefes kesici. Çok heyecanlandım.”

Martin, ablasının kafasının bulanık olduğunu anlamıştı. Gertrude’un sevimli yüzündeki tereddüt çok barizdi. Martin bekledi.

“Ama söyler misin Martin,” dedi Gertrude uzun bir duraksamanın ardından, “hikâye nasıl bitti? O şatafatlı konuşan genç adam kızı elde etti mi?”

Martin sanatsal bir tarzda açıkça ifade ettiğini düşündüğü hikâyenin sonunu açıkladıktan sonra Gertrude, “Bilmek istediğim işte buydu. Hikâyenin sonunu neden bu şekilde yazmadın?” dedi.

Martin ablasına birkaç hikâye okuduktan sonra Gertrude’un mutlu sonlardan hoşlandığını anlamıştı.

Yorgun argın iç geçirerek başını leğenden kaldıran ve alnına biriken terleri buhardan kızarmış eliyle silen Gertrude, “O hikâye muhteşemdi,” dedi. “Fakat beni hüzünlendirdi. Ağlamaklı oldum. Dünyada zaten çok fazla üzücü şey var. Mutlu şeyleri düşünmek beni mutlu ediyor. Eğer delikanlı kızla evlenmiş olsaydı ve... Sakıncası yok, değil mi Martin?” diye endişeyle sordu Gertrude. “Ben o şekilde hissediyorum; çünkü sanırım yoruldum. Fakat yine de hikâye muhteşemdi. Nereye satacaksın bunu?”

Martin gülerek, “O da başka bir mesele ya,” dedi.

“Evet ama eğer satabilecek olsaydın ne kadar para kazanırdın?”

“Yüz dolar. Piyasadaki rayice göre en az o kadar eder.”

“Vay be! Umarım satarsın!”

“Kolay para, ha?” dedi Martin, ardından gururla ekledi: “Hikâyeyi iki günde yazdım. Bu da günde elli dolar eder.”

Hikâyelerini Ruth’a okumaya can atıyor fakat cesaret edemiyordu. Bazılarının yayımlanmasını beklemeye karar verdi. Böylece Ruth ne için çalışıp çaba gösterdiğini anlayacaktı. Bu arada Martin çalışmaya devam etti. Macera ruhu, daha önce asla zihnin içindeki dünyaları keşfetme sürecindeki kadar güçlü bir biçimde cezp etmemişti onu. Fizik ve kimyayla ilgili ders kitapları satın aldı ve cebirle birlikte sorular, örnekler çözdü. Laboratuvar kanıtlarına gözü kapalı inanıyordu ve yoğun hayal gücü sayesinde kimyasalların tepkilerini sıradan öğrencinin laboratuvarda kavradığından daha iyi kavrıyordu. Martin zor sayfaların arasında gezinirken nesnelerin ve olayların doğasıyla ilgili edindiği ipuçları onu şaşkına çeviriyordu. Dünyayı olduğu gibi kabullenmişti ama şimdi yeryüzünün yapısını ve örgütlenmesini, güç ve maddenin karşılıklı etkileşimini kavrıyordu. Zihninde sürekli eski meselelerle ilgili açıklamalar kendiliğinden ortaya çıkıyordu. Kaldıraçla manivelalar çok ilgisini çekiyordu ve aklı geçmişteki deneyimlerine gidiyor, gemiciyken kullandığı hareket levyeleri, makara ve halat takımlarını hatırlıyordu. Gemilerin yolu olmayan okyanuslar üzerinde hatasız yolculuk yapmasını sağlayan denizcilik ve yön güdüm kuramı kafasında açıklığa kavuşmuştu. Fırtınaların, yağmurun ve gelgitlerin gizemi su yüzüne çıkmış ve alize rüzgârlarının ortaya çıkış nedenini öğrenince kuzeydoğu rüzgârlarıyla ilgili makaleyi yazmakta aceleci davranıp davranmadığını merak etmişti. Ne olursa olsun artık o konudaki bir makaleyi daha iyi yazacağını biliyordu. Bir öğleden sonra Arthur’la birlikte Kaliforniya Üniversitesi’ne gitti ve nefesini tutarak, huşu içerisinde laboratuvarları gezdi, deneyleri gördü ve bir fizik profesörünün sınıfına verdiği dersi dinledi.

Fakat yazmayı boşlamadı. Bir dizi hikâye kaleme aldı ve dergilerde okuduğu türden daha kolay şiir biçimlerine el attı; ama kafiyesiz şiir formunda yazdığı bir trajediyle iki haftasını boşa harcadı, yarım düzine dergi bu trajedi denemesini o kadar hızlı geri çevirdi ki Martin şaşkına döndü. Sonra Henley’yi keşfetti ve denizle ilgili bir dizi şiir yazdı. Bunlar ışık, renk, romantizm ve macera gibi temaları olan basit şiirlerdi. Martin bunları “Deniz Güfteleri” diye adlandırmış ve o güne dek yazdığı en iyi eserler olarak değerlendirmişti. Bu şiirler otuz taneydi ve toplam bir ayda yazılmıştı; romanla ilgili günlük olağan çalışmasını tamamladıktan sonra günde bir şiir yazmıştı. Martin’in bir günlük çalışması sıradan bir başarılı yazarın bir haftalık çalışmasına denkti. Çalışmayı asla umursamıyor, yorgunluk nedir bilmiyordu. Martin sözcükleri ve konuşmayı keşfediyordu ve yıllar boyu kendini iyi ifade edemeyen dudaklarının ardında hapsolmuş güzellik ve mucizeler şimdi vahşi, kuvvetli bir taşkın gibi dökülüyordu.

Martin “Deniz Güfteleri”ni hiç kimseye, hatta editörlere bile göstermedi. Editörlere güvensizlik duymaya başlamıştı. Fakat “Güfteleri” göndermemesinin nedeni bu güvensizlik değildi. Onlar Martin için o kadar güzeldi ki, uzak ve ihtişamlı bir gelecekte yazdıklarını Ruth’la paylaşma cesaretini bulduğunda onları Ruth’a okumak için saklamak zorunda hissetmişti kendini. O zamana kadar şiirleri kendine sakladı, yüksek sesle okudu ve ezberleyene kadar üzerlerinden geçti.

Martin uyanık olduğu saatlerin her ânını yaşıyordu. Ama uykusunda da yaşıyor ve hayal gücü kuvvetli zihni verdiği beş saatlik ara boyunca ayaklanıp o günün düşünceleriyle olaylarını garip ve imkânsız mucizeler halinde bir araya getiriyordu. Aslında Martin hiç dinlenmiyordu. Zayıf düşmüş bir beden ya da yeterince güçlü ve dengeli olmayan bir beyin onu perişan edip sağlığının bozulmasına yol açabilirdi. Ruth’a akşam üzerleri yaptığı ziyaretler de seyrekleşmişti; zira haziran ayı yaklaşıyordu ve Ruth üniversiteyi bitirip diplomasını alacaktı. Sosyal Bilimler Lisans Derecesi! Martin, Ruth’un alacağı diplomayı düşündükçe Ruth sanki takip edemeyeceği kadar hızlı bir şekilde kendisinden uzaklaşıyordu.

Ruth’un kendisine ayırdığı haftada bir gün Martin için çok önemliydi ve mutluluk kaynağıydı. Genelde öğleden sonra geç bir saatte ziyarete gidiyor, akşam yemeğinin ardından müzik dinlemeye kalıyordu. Bu evin atmosferi kendi yaşadığı ortamın havasıyla taban tabana zıttı ve sadece Ruth’a yakın olmak bile, yükseklere tırmanma kararına daha da sıkıca tutunmak için Martin’e her defasında güç veriyordu. Martin, içindeki güzelliğe ve dayanılmaz yaratma arzusuna rağmen Ruth için çabalıyordu. O her şeyden önce ve her zaman bir âşıktı. Geri kalan her şey aşka tabiydi. Aşk macerası düşünce dünyasındaki macerasından daha büyüktü. Dünyanın kendisi ise karşı konulmaz güçlerin birbirine ittiği atomlar ve moleküllerden oluştuğu için değil, içinde Ruth yaşadığı için muazzam bir yerdi. O, Martin’in tanıdığı, hayal ya da tahmin ettiği en muazzam şeydi.

Fakat Ruth’un mesafeli oluşu ona hep sıkıntı veriyordu. Ruth, kendisinden çok uzaktaydı ve Martin ona nasıl yaklaşacağını bilemiyordu. Kendi sosyal tabakasındaki kızlar ve kadınlarla ilişki kurma konusunda başarılı olmuştu; fakat onların hiçbirine âşık olmamıştı. Oysa Ruth’a âşıktı; üstelik Ruth sadece başka bir sosyal sınıfa ait değildi. Ruth’a duyduğu aşk onu tüm sınıfların üzerine çıkarıyordu. Ruth o kadar ayrı bir varlıktı ki, ona bir âşık gibi yaklaşması gerektiğini bilmesine rağmen bunu nasıl becereceğini bilemiyordu. Bilgisini ve lisanını geliştirdikçe, onun dilinden konuşup ortak fikir ve zevkleri keşfettikçe ona yakınlaştığı bir hakikatti; fakat bu içindeki âşığın arzularını tatmin etmiyordu. Bu âşığın hayalindeki Ruth, kendisiyle bedensel bir yakınlık yaşayamayacak kadar kutsallaşmış ve ruhanileşmişti. Ruth’u kendisinden uzaklaştıran ve kendisi için erişilmesi imkânsız biri gibi görünmesine neden olan kendi aşkıydı. Bizzat aşk, onu arzuladığı tek şeyden mahrum bırakıyordu.

Sonra bir gün, aralarındaki uçurum birden beklenmedik bir biçimde ve bir anlığına bir köprüyle birleşti; bunu takiben boşluk kapanmasa da, her zamankinden dardı. Birlikte oturmuş kiraz yiyorlardı – iri, sulu ve koyu şarap renginde kirazlar. Ruth, Martin’e yüksek sesle “Prenses” şiirinden dizeler okurken, Martin tesadüfen Ruth’un dudaklarındaki kiraz lekesini fark etti. O an için Ruth’un kutsallığı yok olmuştu. Nihayet o da insan hamurundan yapılmıştı ve Martin’in ya da herhangi bir insanın bedeni gibi onun bedeni de ortak yasaya tabiydi. Dudakları da kendi dudakları gibi ettendi ve kirazlar kendi dudaklarını boyadığı gibi onun dudaklarını da boyamıştı. Eğer dudakları ettense, geri kalan bedeni de ettendi. O, etiyle kemiğiyle diğer tüm kadınlar gibi bir kadındı. Martin bu hisse birdenbire kapılmıştı. Bu, onu şaşkına çeviren, bir anda gelen bir vahiy gibiydi. Sanki güneşin gökten düştüğünü ya da tapılan saflığın bozulup kirlendiğini görmüş gibiydi.

Sonra Martin bunun önemini kavradı ve deli gibi çarpmaya başlayan kalbi, başka bir dünyaya ait bir ruh değil, dudaklarını bir kirazın lekeleyebileceği bir kadından başka bir şey olmayan bu varlıkla aşk oyunu oynaması için onu kışkırttı. Böyle bir şeyi düşünmeye cüret etmek onu ürpertmişti fakat ruhu kuşlar gibi şakıyor ve sağduyu, zafer şarkılarıyla haklılığını ilan ediyordu. Martin’in içindeki bu değişimin kıpırtılarını Ruth hissetmiş olmalıydı ki şiir okumaya ara verdi, başını kaldırıp Martin’e baktı ve tebessüm etti. Martin, gözlerini Ruth’un mavi gözlerinden dudaklarına indirdi ve kiraz lekesinin görüntüsü onu çılgına çevirdi. Kolları, geçmişteki kaygısız yaşamında yaptığı gibi ileri atılıp onu sarabilirdi. Ruth sanki ona doğru eğilmiş bekliyordu ve Martin kendini zapt etmek için tüm iradesini kullanıyordu.

Ruth hafifçe dudaklarını büküp somurtarak, “Tek bir kelimesine bile kulak vermiyordun,” dedi.

Martin’in kafası karışmış halinden keyif alan Ruth ona güldü ve Martin, Ruth’un samimi gözlerine bakarken, hissettiklerini Ruth’un tahmin bile etmediğini anlayıp utandı. Gerçekten de fazla cüretkârca düşünmüştü. Tanıdığı tüm kadınlar arasında hislerini tahmin edemeyecek biri yoktu – Ruth dışında. Ruth tahmin edememişti. Fark buradaydı. Ruth farklıydı. Martin kendi inceliksizliğinden tiksindi, Ruth’un saflığı ve masumiyeti karşısında dehşete düştü ve ona yine uçurumun öte yanından baktı. Köprü yerle bir olmuştu.

Yine de bu olay onu Ruth’a daha çok yaklaştırmıştı. O anlar hafızasından çıkmıyordu ve moralinin en bozuk olduğu zamanlarda büyük bir hevesle üzerinde düşünüp kafa yoruyordu. Uçurum bir daha asla o kadar geniş olmadı. Martin bir düzine diplomaya bedel bir mesafe kat etmişti. Ruth’un asla hayal edemediği kadar saf bir insan olduğu doğruydu; fakat kirazlar dudaklarını lekelemişti. O da en az kendisi kadar amansızca bir şekilde evrenin kanunlarına tabiydi. Yaşamak için yemek zorundaydı, ayakları ıslandığında o da herkes gibi üşütüyordu. Fakat mesele bu değildi. Eğer açlığı ve susuzluğu, sıcağı ve soğuğu hissedebiliyorsa o halde aşkı ve bir erkeğe âşık olduğunu da hissedebilirdi. Martin de bir erkekti. Neden o erkek olmasındı? “Yaşamımı güzelleştirmek bana kalmış,” diye tutkuyla mırıldanıyordu. “O adam ben olacağım. Kendimi o adam yapacağım. Başaracağım.”

11. Yunan mitolojisinde ölüler diyarının kapısında bekçilik yapan üç başlı köpek. (Ç.N.)

XII

Akşamın ilk saatlerinde, beyninde bir parlaklık ve sis bulutu halinde süzülen güzelliklerle düşünceleri eğip büküp çarpıtan bir şiirle cebelleştiği bir sırada Martin telefona çağrıldı.

Kendisini telefona çağıran Mr. Higginbotham alaycı alaycı sırıtarak, “Bir hanımefendinin sesi, zarif bir hanımefendinin,” dedi.

Martin odanın köşesindeki telefona gitti ve Ruth’un sesini işitince içinde bir sıcaklık dalgasının hızla yükseldiğini hissetti. Şiirle uğraşırken onun varlığını unutmuştu; ona olan aşkı, sesini duyar duymaz ani bir tokat gibi suratına çarptı. Ne güzel bir ses! Hassas ve tatlı; uzaklardan işitilen belli belirsiz bir müzik sesi, hatta daha da iyisi, mükemmel, kristal saflığında tınısı olan gümüş bir çan sesi gibi. Herhangi bir kadın böyle bir sese sahip olamazdı. Bu sesin semavi bir yanı vardı, başka dünyalardan geliyordu. Martin o kadar mest olmuştu ki bu sesin ne söylediğini zar zor işitiyordu; ama Mr. Higginbotham’ın meraklı gözlerinin üzerinde olduğunu bildiğinden bir yandan da mimiklerini kontrol ediyordu.

Ruth konuşmayı pek uzatmaya niyetli değildi – sadece Norman’ın o gece kendisini bir konferansa götürmeye niyetlendiğini fakat başının ağrıdığını, kendisinin de hayal kırıklığına uğradığını söyleyecekti, biletleri vardı ve eğer Martin’in işi yoksa ve zahmet olmayacaksa acaba onu konferansa götürebilir miydi?

Götürebilir miydi! Martin sesindeki heyecanı bastırmaya çalıştı. Bu müthiş bir şeydi. Onu hep kendi evinde görmüştü ve ona, birlikte dışarıda bir yere gitmeyi sormaya asla cesaret edememişti. Martin telefonda Ruth’la konuşmaya devam ederken son derece alakasızca bir hisse kapılarak onun uğruna ölmek için çok kuvvetli bir arzu duydu ve bir girdap gibi fırıl fırıl dönen beyninde kahramanca fedakârlık hayalleri şekillenip kayboldu. Ona o kadar çok, o kadar umutsuzca âşıktı ki. Ruth’un kendisiyle –kendisiyle, Martin Eden’la– dışarı çıkacağını, birlikte bir konferansa katılacaklarını konuştukları o çılgınca mutluluk ânında Ruth kendisini o denli aşıp o denli yükseklere tırmanmıştı ki, Martin’in onun uğruna canını feda etmekten başka yapabileceği bir şey kalmamıştı. Bu, ona karşı hissettiği muazzam ve yüce duyguyu ifade edebilmesinin tek uygun yoluydu. Bu, tüm âşıkların hissettiği gerçek aşk uğruna yapılan yüce fedakârlıktı ve bu his Martin’e orada, telefondayken bir ateş ve mutluluk kasırgası halinde gelmişti; onun için ölmenin iyi yaşanmış bir hayat ve doyasıya yaşanmış bir aşka eşdeğer olduğunu hissediyordu. Ve Martin daha yirmi bir yaşındaydı, daha önce asla âşık olmamıştı.

Ahizeyi yerine bırakırken Martin’in eli titredi. Gözleri bir meleğin gözleri gibi parlıyordu, tüm dünyevi değersizliklerden yüzü saf ve kutsal bir ifadeye bürünmüştü.

Eniştesi sırıtarak, “Dışarıda randevulaşıyorsun ha?” dedi. “Bunun ne anlama geldiğini biliyorsun. Sulh mahkemesine düşeceksin sonunda.”

Fakat Martin o kadar yükseklerdeydi ki aşağıya inemiyordu. Bu kaba, imalı laflar bile onu yeryüzüne döndüremezdi. Öfke ve incinme onun seviyesinin altındaydı. Büyük bir hayal görmüştü ve bir tanrı gibiydi; bir sinek kurdu kadar değersiz bu adama karşı sadece derin bir acıma hissediyordu. Ona bakmadı ve gözleri üzerinden geçse de onu görmedi; sanki bir rüyadaymışçasına odadan çıkıp giyinmeye gitti. Ancak kendi odasına ulaştıktan sonra, kravatını bağladığı sırada kulaklarında tatsızca çınlayan bir sesin farkına vardı. Bu sesin ne olabileceğine kafa yorunca bunun, Bernard Higginbotham’ın son bir kez arkasından attığı ve her nasılsa o sırada beyninin algılamadığı kahkahası olduğunu anladı.

Ruth’un evinin ön kapısı arkalarından kapanırken ve onunla birlikte basamaklardan aşağıya inerken Martin’in aklı bir hayli karışıktı. Ruth’u konferansa götürmek katıksız bir mutluluk değildi. Martin ne yapması gerektiğini bilmiyordu. Sokakta, Ruth’un sınıfındaki kadınların yürürken yanlarındaki erkeklerin koluna girdiğini görmüştü. Ama ayrıca kadınların erkelerin koluna girmediklerini gördüğü de olmuştu; acaba sadece akşamları mı kol kola giriliyordu yoksa sadece karıkocalar ve akrabalar mı birbirlerinin koluna giriyordu?

Martin kaldırıma henüz yanaşmıştı ki Minnie’yi hatırladı. Minnie hep inatçı ve tutucu biri olmuştu. Martin’le ikinci defa dışarı çıktıkları bir sırada Minnie iç tarafta yürüdüğü için onu azarlamış ve bir beyefendinin bir hanımefendiyle birlikteyken her zaman dış tarafta yürümesi gerektiğini söyleyerek ahkam kesmişti. Ayrıca Minnie, ona dış tarafta yürümesini hatırlatmak için caddenin bir yanından ötekine geçerlerken topuklarına tekme atmayı da âdet haline getirmişti. Martin, Minnie’nin bu görgü kuralını nereden öğrendiğini, bunun tepeden inme ve doğru bir kural olup olmadığını merak ediyordu.

Kaldırıma vardıklarında, Martin denemekten zarar gelmeyeceğine karar verdi; Ruth’un arkasına geçip dış tarafta pozisyonunu aldı. Ardından diğer sorun baş gösterdi. Acaba Martin ona kolunu uzatmalı mıydı? Hayatında kimseye kolunu uzatmamıştı. Tanıdığı kızlar asla yanlarındaki erkeğin koluna girmezlerdi. İlk birkaç kez serbestçe yan yana yürürler, daha sonra, caddelerin aydınlık olmayan yerlerinde kollarını erkeğin beline dolarlar ve başlarını omuzlarına dayarlardı. Fakat bu farklıydı. Ruth o tarz bir kız değildi. Martin bir şeyler yapmalıydı.

Ruth’un yanında yürürken kolunu hafifçe büktü; bu davetkâr değil, belli belirsiz, çekingenlikle, sanki o şekilde yürümeye alışmış gibi gelişigüzel yapılmış bir hareketti. Sonra harika bir şey oldu. Martin, Ruth’un elini kolunun üzerinde hissetti. Bu temasla birlikte Martin tepeden tırnağa müthiş bir haz ve heyecanla ürperdi; sanki bir anlığına ayakları yerden kesilmiş, onunla birlikte havalanıp uçmuştu. Fakat çok geçmeden ayakları yeniden yere bastı ve bu kez yeni bir pürüz onu huzursuz etti. Caddenin bir yanından ötekine geçiyorlardı. Martin iç tarafta kalmıştı. Ama dış tarafta yürüyor olmalıydı. Acaba Ruth’un kolunu indirip yer mi değiştirmeliydi? Ve eğer bunu yaparsa, aynı manevrayı bir dahaki sefere tekrarlamalı mıydı? Ya bir sonraki seferde? Bu işte bir yanlışlık vardı, Martin bir o yana bir bu yana hoplayıp zıplamaktansa aptalı oynamaya karar verdi. Fakat bu da onu tatmin etmedi ve kendini iç tarafta bulduğunda hızlı hızlı ve samimi bir havada konuşarak sanki kendini sohbete kaptırmış numarasıyla yürüdü. Böylece yer değiştirme konusunda yanılması durumunda Ruth, bu düşüncesizce davranışını heyecanına verecekti.

Broadway’den geçtikleri sırada Martin yeni bir sorunla karşı karşıya kaldı. Sokak lambalarının parlaklığında Lizzie Connolly’yi ve kıkırdayıp duran arkadaşını gördü. Sadece bir anlığına tereddüt etti, sonra elini kaldırıp şapkasını çıkardı ve selam verdi. Kendi sınıfından insanlara karşı vefasız olamazdı ve şapkasını Lizzie Connolly’den çok daha fazlası için kaldırmıştı. Lizzie başını salladı ve Ruth’unki gibi yumuşak, nazik gözlerle değil, etkileyici ve sert gözlerle küstahça Martin’e baktı; sonra bakışlarını Ruth’a kaydırıp yüzünü, kıyafetini ve konumunu ayrıntılarıyla tek tek süzdü. Martin, Ruth’un da bir kumrununki gibi ürkek ve uysal gözlerle işçi sınıfına mensup bu kızın ucuz şıklığına ve o dönemde işçi sınıfına mensup tüm kızların giydiği garip şapkasına hızlıca, bir anlığına baktığını fark etmişti.

“Ne hoş bir kız!” dedi Ruth kısa bir müddet sonra.

Martin Ruth’u övüp göklere çıkarabilirdi ama, “Bilemiyorum,” dedi. “Sanırım kişisel zevk meselesi fakat bana öyle pek de güzel gelmiyor doğrusu.”

“On bin kadından birinde bile o kızdaki kadar düzgün yüz hatları yoktur. Olağanüstü bir güzellik. Kızın yüzü kıymetli bir taş gibi biçimli. Gözleri de güzel.”

“Öyle mi düşünüyorsun?” diye sordu Martin kayıtsızca; zira onun için dünyada tek bir güzel kadın vardı, o da yanındaydı, koluna girmişti.

“Öyle mi düşünüyorum? Eğer o kızın düzgün giyinme imkânı olsaydı, Mr. Eden, ve kendini nasıl taşıyacağını ona öğretmiş olsalardı ona bakarken gözlerin kamaşırdı. Tabii diğer tüm erkeklerin de.”

“Ona nasıl konuşması gerektiği de öğretilmeliydi,” diye yorumda bulundu Martin. “Yoksa erkeklerin çoğu onu anlamazdı. Eğer o kız doğal haliyle konuşsaydı eminim söylediklerinin çeyreğini bile anlamazdın.”

“Saçma! Fikrini savunma konusunda Arthur kadar kötüsün.”

“Benimle ilk tanıştığında nasıl konuştuğumu unuttun galiba. O zamandan bu yana yeni bir dil öğrendim. Ondan önce ben de o kız gibi konuşuyordum. Artık o kızın dilini bilmediğini sana açıklayabilmek için kendimi senin dilinde yeterince ifade edebiliyorum. Ayrıca o kızın neden öyle yürüdüğünü biliyor musun? Eskiden bu konulara asla kafa yormasam da artık bu gibi şeyleri düşünüyorum ve çok şeyi anlamaya başlıyorum.”

“Neden öyle yürüyor peki?”

“O kız iş makinelerinin başında yıllardır uzun saatler boyunca çalışıyor. İnsanın vücudu körpeyken kolayca esneyip bükülür ve ağır işler, yapılan işin tabiatına göre vücudu macun gibi biçimlendirir. Sokakta gördüğüm birçok işçinin mesleğini bir bakışta söyleyebilirim. Bana bir baksana. Neden dört bir yana doğru sallana sendeleye yürüyorum sence? Denizde geçirdiğim yıllardan dolayı. Eğer aynı süreyi sığırtmaçlarla geçirseydim belki sallanarak yürümeyecektim ama bedenim genç ve esnek olduğundan çarpık bacaklı olacaktım. Kız için de aynı durum geçerli. Gözlerinde haşin diyebileceğim bakışlar olduğunu fark ettin. Onu asla kimse himaye etmedi. Kendi kendine bakmak zorunda kaldı ve genç bir kız hem kendi başının çaresine bakıp hem de örneğin seninkiler gibi uysal ve nazik bakan gözlere sahip olamaz.”

“Sanırım haklısın,” dedi Ruth alçak bir sesle. “Ne kadar kötü. Nasıl da güzel bir kız.”

Martin, Ruth’a baktı ve kızın gözlerinin merhametle parladığını gördü. Sonra ona âşık olduğunu hatırladı; onu sevme ve koluna takıp birlikte bir konferans dinlemeye gitme şansına sahip olduğu için büyük şaşkınlık yaşıyordu.

O gece odasına geri döndüğünde aynaya bakıp, “Kimsin sen Martin Eden?” diye sordu kendi kendine. Meraklı bakışlarla kendine uzun uzun baktı. Kimsin sen? Nesin sen? Nereye aitsin? Sen aslında Lizzie Connolly gibi kızlara aitsin. Sen emekçi tayfasına, dibe vurmuş, kaba ve çirkin güruha aitsin. Pis ortamların içinde, pis kokuların arasında öküzler gibi yaşayan, ırgat gibi çalışan kölelere aitsin. İşte bayat sebzelerin kokuları burnuna geliyor. O patatesler çürüyüp gidiyor. Kokla şunları seni Tanrının cezası, kokla. Ama eline o kitapları almaya, güzel müzikler dinlemeye, güzel resimlerden hoşlanmayı öğrenmeye, iyi İngilizce konuşmaya, kendi sınıfındaki insanların aklına gelmeyen fikirleri düşünmeye, kendini öküzlerden, Lizzie Connolly gibilerden koparmaya ve senden milyonlarca mil ötede, yıldızların arasında yaşayan solgun, melek yüzlü bir kadını sevmeye cüret et bakalım! Kimsin sen? Nesin sen? Lanet olsun sana! Başarılı olup yaşamını düzeltebilecek misin?

Yumruğunu sıkıp aynadaki yansımasına salladı ve yatağın kenarına oturup gözlerini fal taşı gibi açarak bir müddet hayal kurdu. Sonra not defteri ile cebir kitabını çıkardı ve denklemler arasında kayboldu, saatler akıp gitti, yıldızlar söndü ve şafak vaktinin grisi penceresine sel gibi yağdı.

XIII

Büyük keşfin sorumlusu, sıcak öğleden sonraları Belediye Sarayı Parkı’nda toplanıp nutuk çeken çenebaz sosyalistler ve işçi sınıfı filozoflarıydı. Ayda bir ya da iki kez, kütüphaneye giderken parkın içinden geçen Martin bisikletinden inip tartışmalara kulak veriyor ve her seferinde istemeye istemeye oradan ayrılıyordu. Tartışmaların üslubu, Mr. Morse’un masasındaki sohbetlere kıyasla çok daha seviyesizdi. Parkta toplanan adamlar ciddi ve ağırbaşlı değillerdi. Kolayca öfkelenip birbirlerine ağızlarına geleni söylüyorlardı, küfürler ve müstehcen imalar dudaklarından eksilmiyordu. Martin bir iki kez yumruk yumruğa geldiklerine şahit olmuştu. Ama yine de, nedenini bilmese de, bu adamların düşüncelerinin özünde can alıcı, hayati bir şeyler vardı sanki. Atışmaları, kelime oyunları, Mr. Morse’un mesafeli, ketum ve sakin dar kafalılığına kıyasla Martin’in zihnini daha çok kurcalıyor, ufkunu açıyordu. İngilizceyi katleden, konuşurken deliler gibi el kol hareketleri yapan ve birbirlerinin fikirlerine ilkel bir öfkeyle karşı koyan bu adamlar, her nasılsa Mr. Morse’tan ve yakın arkadaşı Mr. Butler’dan daha hayat doluydular.

Martin, parktaki toplantılarda Herbert Spencer’ın isminin birkaç kez anıldığını işitmişti; fakat bir öğleden sonra, Spencer’ın taraftarlarından biri parka geldi; bu, yaşlı ve hırpani kılıklı bir berduştu ve gömlek giymediği belli olmasın diye üzerindeki pis ceketin düğmelerini boğazına kadar sıkıca iliklemişti. Sigara dumanları ve çiğnenip tükürülen tütünlerin arasında şiddetli tartışma başladı; sosyalist bir işçi alaycı bir ifadeyle, “Tanrı yoktur, sadece Bilinmez vardır ve Herbert Spencer onun peygamberidir,” dediğinde bile yaşlı berduş görüşlerini başarıyla savundu. Martin’in kafası karışmış, tartışmanın ne üzerine döndüğünü anlamamıştı fakat kütüphaneye giderken Herbert Spencer’a karşı içinde uyanan merakı da beraberinde götürdü ve berduşun sık sık “İlk İlkeler”12 eserinden söz etmesinden dolayı Martin kütüphaneden Herbert Spencer’ın söz konusu kitabını ödünç aldı.

Böylece büyük keşif başlamış oldu. Daha önce bir kez Herbert Spencer okumayı denemiş ve ilk olarak “Psikolojinin İlkeleri”13 eserini seçerek, Madam Blavatsky’de yaşadığı utanç verici hüsranı yaşamıştı. Kitaptan hiçbir şey anlamamış ve okumadan iade etmişti. Fakat o gece, cebirle fizik çalıştıktan ve bir şiir yazma girişiminin ardından yatağa girip “İlk İlkeler” kitabını açtı. Sabaha kadar da elinden bırakamadı. Uyuması imkânsızdı. Ayrıca o gün hiçbir şey yazamadı. Vücudu tutuluna kadar yatakta yattı, sonra sert zemini denedi, sırtüstü uzanıp kitabı havada tutarak ya da yere koyup yanlamasına uzanarak okuyordu. O gece uyudu ve ertesi sabah yazdı, sonra kitap aklını çelince yeniden yere uzanıp her şeyi, hatta o günün Ruth’ un kendisine ayırdığı gün olduğunu bile unutarak tüm öğleden sonra okudu. Bernard Higginbotham’ın birdenbire kapısını açarak, “Burada bir restoran mı işlettiğimizi sanıyorsun?” diye sormasıyla dünyaya dönüp yakın çevresinde olup biteni yeniden idrak etmeye başladı.

Martin Eden’ın bütün hayatına merak hâkim olmuştu. Bilmek istiyordu, dünyanın dört bir yanında macera peşine düşmesine neden olan da bu bilme arzusuydu. Fakat şimdi Spencer’dan, daha önce asla bilmediği ve deniz yolculuklarına, sonsuza dek dolanıp durmaya devam ederse asla da bilemeyeceği şeyleri öğreniyordu. Henüz sadece olayların yüzeyine göz gezdirmiş, bağımsız olguları gözlemlemiş, gerçeklere dair bilgi kırıntılarını toplamış, yarım yamalak ve önemsiz genellemeler yapmıştı – geçici heveslerle tesadüflerin hâkim olduğu değişken ve düzensiz bir dünyada her şey birbiriyle bağlantısızdı. Kuşların uçma mekanizmasını izlemiş ve bu konuyu kavrayarak mantık yürütmüştü; fakat organik uçuş mekanizmaları olarak kuşların gelişme sürecini açıklamaya çalışmak asla aklına gelmemişti. Böyle bir süreç olabileceğini hayal bile etmemişti. Kuşların nasıl var olduğu üzerine varsayımda bulunulamazdı. Onlar her zaman vardı. Öylece yaratılmışlardı.

Kuşlar gibi diğer şeyler üzerine de pek kafa yormamıştı. Felsefe öğrenmek için yaptığı cahilce ve hazırlıksız girişimleri hiçbir sonuç vermemişti. Kant’ın ortaçağ metafiziği ona hiçbir konuda temel sağlamamış ve kendi zekâsından şüpheye düşmesinden başka bir amaca hizmet etmemişti. Aynı şekilde evrimi inceleme girişimleri de umutsuzca George Romanes’in teknik bir kitabıyla sınırlı kalmıştı. Martin hiçbir şey anlamamış, evrimin muazzam ve anlaşılmaz kelimeler kullanan bir grup küçük adamın ortaya attığı kupkuru bir teori olduğundan başka bir fikir edinmemişti. Şimdi evrimin salt bir kuram değil, kabul görmüş bir gelişim süreci olduğunu öğreniyordu; bilimadamları artık evrim konusunda hemfikirdiler, sadece evrimin yöntemi üzerinde ihtilafa düşüyorlardı.

Spencer denen bu adam tüm bilgileri onun için düzenliyor, her şeyi birlik ve bütünlük içinde özetliyor, kesin gerçeklikleri detaylandırıyor ve Martin’in afallamış gözlerinin önüne somutça kavranabilecek bir evren seriyordu, denizcilerin yapıp cam şişeler içine koydukları model gemiler gibi bir evren. Ne değişkenlik vardı ne de tesadüf. Her şey yasalara bağlıydı. Kuşlar yasalara itaat ederek uçuyorlardı; mayalanan balçığın debelenip kıvranması, bacak ve kanat çıkararak kuşa dönüşmesi de aynı yasaya itaatin bir neticesiydi.

Martin daha önce zekâya dayalı hayatın bir aşamasından diğerine yükselmiş, şimdiyse her zamankinden daha yüksek bir seviyeye erişmişti. Tüm saklı şeyler sırlarını bir bir açığa vuruyorlardı. Martin idrak sarhoşuydu. Geceleri uyurken muazzam kâbusların içinde tanrılarla yaşıyordu; gündüzleri uyanıkken bir uyurgezer gibi dolaşıp boş gözlerle henüz keşfettiği dünyaya bakıyordu. Yemek masasında küçük ve bayağı mevzularla ilgili sohbetleri duymuyor, şevk dolu zihni önündeki her şeyin sebep sonuç ilişkisinin peşine düşüp araştırıyordu. Martin tabaktaki ette parlayan güneşi görüyor ve tüm dönüşüm süreçleri boyunca güneşin enerjisinin geçmişe doğru izini sürüp yüz milyon mil uzaktaki kaynağına kadar geriye gidiyor ya da kollarında hareket edip eti kesmesini sağlayan kaslara ve eti kesmek için kaslara hareket etme iradesi veren beyine kadar yaydığı enerjinin ileriye doğru izini sürüyor ve nihayet içe doğru bir bakışla aynı güneşin beyninde parladığını görüyordu. Martin aydınlanmayla büyülenip kendinden geçmişti, ne Jim’in delice zırvalamalarını işitiyor ne ablasının yüzündeki endişeyi görüyor ne de Bernard Higginbotham’ın, kayınbiraderinin kafasının içinde dönen çarkları ima edercesine kendi ekseni etrafında çevirdiği parmağını fark ediyordu.

Martin’i bir bakıma en derinden etkileyen şey bilginin, tüm bilgilerin içerdiği karşılıklı sebep sonuç ilişkileriydi. Olguları ve olayları anlamak için merak duyuyor, öğrendiği bilgileri beyninde birbirinden ayrı hafıza bölmelerine depoluyordu. Nitekim gemicilik konusunda muazzam bir birikimi vardı. Kadınlar konusunda da hatırı sayılır bir birikim sahibiydi. Fakat bu iki konu birbiriyle alakasızdı. İki hafıza bölmesi arasında hiçbir bağlantı yoktu. İsteri krizleri geçiren bir kadınla yelkenlerini orsa eden ya da bir fırtınanın içine dalan bir gemi arasında herhangi bir bağlantı olması, bilgi yapısı açısından ona saçma ve imkânsız geliyordu. Fakat Herbert Spencer bunun sadece saçma olmadığını değil, aralarında bir bağlantı bulunmamasının da imkânsızlığını göstermişti. Uzayın en ücra köşesindeki yıldızdan ayağımızın altındaki kum tanesinin içindeki sayısız atoma kadar her şey, başka şeylerle bağlantılıydı. Bu yeni kavram Martin’e sürekli şaşkınlık yaşatıyordu; kafası, devamlı yeryüzündeki bütün şeyler arasında var olan ilişkinin izlerini sürmekle meşguldü. En bağdaşmaz şeylerin listesini yapıyor, hepsinin arasında –aşk, şiir, deprem, ateş, çıngıraklıyılanlar, gökkuşakları, değerli taşlar, gaddarlık, günbatımları, aslanların kükremesi, aydınlatma gazı, yamyamlık, güzellik, cinayet, âşıklar, dayanak noktaları ve tütünün arasında– bir yakınlık kurmayı başaramazsa mutsuz oluyordu. Böylece evreni bir bütünlük içine alarak yukarıya kaldırıp inceliyor ya da evrenin ara sokaklarında, geçitlerinde ve balta girmemiş ormanlarında geziniyordu; üstelik bilinmez bir amacın peşine düşmüş gizemlerin ortasındaki ürkek bir seyyah olarak değil, bilinmesi gereken her şeyi gözlemleyerek, planlarını çıkarıp haritasını çizerek ve aşina olarak kavrayan biri gibi. Ve ne kadar çok öğrenirse, evrene, yaşama ve tüm bunların ortasındaki kendi yaşamına daha büyük bir tutkuyla hayran kalıyordu.

Martin aynadaki görüntüsüne bakarak, “Seni budala!” diye bağırdı. “Yazmak istedin ve yazmaya çalıştın ama hakkında yazacağın hiçbir şey yoktu kafanda. Ne vardı kafanda? Birtakım çocuksu fikirler, ahmakça, yarım yamalak hisler, sürüyle anlaşılmamış, sindirilmemiş güzellikler, devasa, kapkara bir cehalet kütlesi, patlayacak kadar tıka basa aşkla dolu bir kalp ve aşkın kadar büyük, cehaletin kadar boş ve faydasız bir hırs. Ve yazmak istedin! Tam da bir şeyler yazmak için kafana bir şeyler sokmanın eşiğindesin. Güzellik yaratmak istedin fakat güzelliğin doğasıyla ilgili hiçbir şey bilmeden bunu nasıl başarabilirsin? Yaşamın temel özelliklerine dair hiçbir şey bilmeden yaşam hakkında yazmak istedin. Dünya senin için bir Çin bulmacasından öte bir şey değilken ve tüm yazabileceklerin varoluşun, yaşamın düzeniyle ilgili bilmediklerinden ibaretken dünya ve varoluş düzeniyle ilgili yazmak istedin. Fakat moralini bozma, neşelen evladım Martin. Sonunda yazacaksın. Çok az şey biliyorsun ve şimdi daha çok bilmek için doğru yoldasın. Bir gün, eğer şanslıysan, bilinecek her şeyi bilmeye çok yaklaşabilirsin. O zaman yazacaksın.”

Martin büyük keşfini Ruth’a götürüp bu keşfin kendisine verdiği hazzı ve yarattığı merakı onunla paylaştı. Fakat bu Ruth’u pek de heyecanlandırmış değildi sanki. Ruth bunu pek tepki vermeden, sessizce kabul etti, kendi derslerinden zaten bildiği bir şeymiş gibi görünüyordu. Martin’in heyecanlandığı kadar heyecan duymamıştı ve Martin bunların, kendisinin aksine Ruth için yeni ve taze bilgiler olmadığı sonucuna varmasaydı çok şaşıracaktı. Martin, Arthur ve Norman’ın da evrime inandıklarını ve Spencer’ı okumuş olduklarını öğrendi ama paylaştıkları onların üzerinde de çok önemli bir etki yaratmamıştı; öte yandan kabarık saçlı, gözlüklü delikanlı Will Olney uzlaşmaz bir havada Spencer’a dudak büküp Martin’in parkta işittiği o iğneli sözleri tekrarladı: “Tanrı yoktur, sadece Bilinmez vardır ve Herbert Spencer onun peygamberidir.”

Fakat Martin, Olney’nin alaycılığını bağışladı, zira delikanlının Ruth’a âşık olmadığının farkına varmaya başlamıştı. Daha sonra, ufak tefek olaylar vesilesiyle Olney’ nin Ruth’a ilgi duymak şöyle dursun, ondan açıkça nefret ettiğini öğrendiğinde afallamıştı. Martin bunu anlayamıyordu. Bu, evrendeki geri kalan diğer tüm olgularla arasında ilinti kuramadığı küçük bir olguydu. Fakat Martin yine de Olney’nin tabiatında Ruth’un zarafetini ve güzelliğini tam anlamıyla takdir etmesini engelleyen yoksunluktan ötürü genç delikanlı için üzgündü. Birkaç pazar, bisikletlerine atlayıp tepelere gezmeye gittiler ve Martin, Ruth ile Olney arasındaki ateşkesi gözlemlemek için bolca fırsat buldu. Olney, Norman’la arkadaşlık edip Arthur ve Martin’in Ruth’la vakit geçirmesine imkân tanıyordu ki bu durum Martin’in canına minnetti.

Pazar gezileri Ruth’la birlikte olduğu için, ayrıca Ruth’un sosyal tabakasındaki genç erkeklerle kendini eşit hissettiği için Martin açısından büyük önem taşıyordu. Bu gençler uzun yıllar disiplinli bir eğitim almalarına rağmen Martin kendini zekâ ve bilgi bakımından onlarla eşdeğer görüyordu; onlarla sohbet ederek geçen saatler, üzerinde çok sıkı çalıştığı dilbilgisini kullanıp pratik yapma fırsatı sağlıyordu. Martin görgü kurallarıyla ilgili kitapları bir yana bırakmış, doğru şeyleri yapma konusunda kendine rehber olarak gözlemi seçmişti. Kendini kaptırıp heyecanına yenildiği zamanlar haricinde hep tetikteydi; gözünü dört açıp arkadaşlarının hareketlerini dikkatle izliyor, onların inceliklerini ve nazik tutumlarını öğreniyordu.

Herbert Spencer’ın pek az okunmuş olması Martin için bir süre şaşkınlık kaynağı olmuştu. Kütüphanedeki danışma masasında oturan adam “Herbert Spencer mı? Evet, o büyük bir beyindir,” demişti. Fakat adamcağız o büyük beynin ürettiklerinden pek haberdar değildi sanki. Bir akşam, yemekte, Mr. Butler’ın da Ruth’larda bulunduğu bir sırada, Martin konuyu Spencer’a getirdi. Mr. Morse, İngiliz filozofunun bilinmezciliğini kıyasıya eleştirdi ama “İlk İlkeler” eserini okumadığını da itiraf etti; öte yandan Mr. Butler Spencer’a tahammül edemediğini, yazdıklarının tek bir satırını bile okumadığını ve o olmadan da hayatını gayet rahat sürdürdüğünü ifade etti. Martin’in zihninde kuşkular belirmişti, bu kadar bireyci olmasaydı genel kanıyı kabullenip Spencer’dan vazgeçebilirdi. Martin, Spencer’ın olaylara ve olgulara getirdiği açıklamaları ikna edici buluyordu; Spencer’dan vazgeçmek, kendi ifadesiyle bir denizcinin pusulayı ve kronometreyi denize atmasıyla eşdeğerdi. Böylece Martin, evrimi ayrıntısıyla incelemeye devam etti, konuya giderek daha çok hâkim oldu ve yüzlerce bağımsız yazarın doğrulayıcı beyanatı ikna olmasını sağladı. Çalışıp inceledikçe, gözlerinin önünde henüz keşfedilmemiş bilgi alanlarının manzaraları canlandı ve günlerin sadece yirmi dört saat uzunluğunda olmasından devamlı yakınır oldu.

Bir gün, günler kısa olduğu için, cebir ve geometri çalışmaktan vazgeçmeye karar verdi. Trigonometriyle ilgilenmeye teşebbüs bile etmemişti. Ardından kimyayı da çalışma listesinden çıkardı ve geriye sadece fizik kaldı.

Aldığı kararı Ruth’a savunurken, “Ben uzman değilim,” dedi. “Bir uzman olmaya da çalışmayacağım. İnsanın yaşamı boyunca onda birine bile hâkim olamayacağı kadar çok uzmanlık alanı var. Ben genel kültür peşine düşmeliyim. Uzmanların çalışmalarına ihtiyaç duyduğumda ise yazdıkları kitaplara başvuracağım.”

“Fakat bu, o bilgileri senin edinmenle aynı şey değil,” diye itiraz etti Ruth.

“Ama o bilgileri edinmek gereksiz. Biz uzmanların çalışmalarından faydalanırız. Uzmanlar bunun için var. Buraya geldiğimde baca temizleyicilerin iş başında olduğunu gördüm. Onlar işinin uzmanı ve işlerini bitirdiklerinde, bacaların yapısıyla ilgili hiçbir şey bilmesen de temiz bacalarını kullanmanın keyfini süreceksin.”

“Korkarım bu ilgisiz ve zorlama bir örnek oldu.”

Ruth meraklı gözlerle Martin’e baktı; Martin Ruth’ un bakışlarında ve tavrında sitemkâr bir hava sezdi. Yine de bakış açısının doğruluğundan emindi.

“Genel konular üzerine düşünenler, dünyadaki en büyük beyinler uzmanlara bel bağlarlar. Herbert Spencer böyle yaptı. Binlerce araştırmacının bulguları üzerine genellemeler yaptı. Tümünü kendi başına yapmak için bin kez yaşaması gerekirdi. Darwin için de aynı şey geçerli. Çiçekçilerin ve büyükbaş hayvan yetiştiricilerinin öğrendiklerinden faydalandı.”

“Haklısın Martin,” dedi Olney. “Sen neyin peşinde olduğunu biliyorsun ama Ruth bunu bilmiyor. Hatta kendisinin bile neyin peşinde olduğunu bilmiyor o.”

Olney, Ruth’un itiraz etmesine fırsat vermeden konuşmasını sürdürdü. “Biliyorum, buna genel kültür diyorsun. Fakat genel kültür öğrenmek için ne çalıştığının önemi yok. İnsan ister Almanca ister Fransızca çalışsın ya da ikisini birden bırakıp Esperanto öğrensin, yine de kültür edinmiş olur. Aynı amaca yönelik olarak Yunanca ya da Latince de çalışılabilir ama bunlar hiçbir işe yaramayacaktır. Ama insan kültür edinmiş olacaktır. Mesela Ruth, Sakson dili çalıştı ve epey ilerledi. Aradan iki yıl geçti ve şimdi tek hatırladığı bir-iki mısralık bir şiir – ‘Yağmurları tatlı meyvelerle dolu nisan ayı’ gibi bir şey değil miydi?”

Olney, Ruth’a yine fırsat tanımadan devam edip, “Fakat bu sayede, yine de kültür sahibi oldun,” diyerek güldü. “Biliyorum. Aynı sınıftaydık.”

“Fakat sen kültürden bir araç gibi bahsediyorsun,” diye bağırdı Ruth. Gözleri çakmak çakmaktı, yanakları al al olmuştu. “Kültür araç değil, kendi içinde amaçtır.”

“Ama Martin’in istediği bu değil ki.”

“Nereden biliyorsun?”

Olney doğrudan Martin’e hitap ederek, “Ne istiyorsun Martin?” diye sordu.

Martin çok rahatsız olmuştu, yalvarır gözlerle Ruth’a baktı.

“Evet, ne istiyorsun?” diye sordu Ruth da. “Böylece bu tartışmayı bir karara bağlayabiliriz.”

“Elbette kültürlü olmak istiyorum,” dedi Martin tereddütlü bir sesle. “Güzelliğe âşığım ve kültür güzelliği daha iyi, daha güçlü bir şekilde takdir etmemi sağlayacak.”

Ruth başını salladı ve muzaffer bir edayla Olney’ye baktı.

Olney de, “Saçmalık, sen de bunu biliyorsun,” diye yorumda bulundu. “Martin kültür değil, bir meslek edinme peşinde. Onun açısından kültür, mesleğin ardından ikinci derecede önemli. Eğer Martin bir kimyager olmak isteseydi kültüre ihtiyaç duymazdı. Martin yazar olmak istiyor fakat senin yanılgın ortaya çıkmasın diye bunu söylemeye korkuyor.

Peki Martin neden yazmak istiyor?” diye devam etti Olney. “Çünkü o servet içinde yüzmüyor. Neden sen kafanı Sakson diliyle ve genel kültürle dolduruyorsun? Çünkü hayatını kazanmak zorunda değilsin. O işi baban hallediyor. Sana kıyafetler ve başka ne ihtiyacın varsa alıyor. Senin ve benim, Arthur’un ve Norman’ın aldığı eğitim neye yarar? Gırtlağımıza kadar genel kültüre batmışız ve babalarımız bugün parasız kalsa, yarın hepimiz öğretmenlik sınavlarına koşarız. Girebileceğin en iyi iş bir taşra okulunda sınıf öğretmenliği ya da yatılı bir kız okulunda müzik öğretmenliği olurdu Ruth.”

“Tanrı aşkına söyler misin, peki sen ne yapardın?” diye sordu Ruth.

“Ne yapabilirdim ki. Sıradan bir işçi olarak günde bir buçuk dolar kazanırdım ve Hanley’nin dükkânında asistan olarak bir iş bulurdum belki. Dikkatini çekerim bak, belki, diyorum; sırf yeteneksizliğimden dolayı muhtemelen bir haftanın sonunda beni sepetlerlerdi.”

Martin tartışmayı yakından takip ediyordu, bir yandan Olney’nin haklı olduğuna kanaat getirse de, Ruth’a karşı kibirli davranmasına içerlemişti. Konuşulanları dinledikçe zihninde yeni bir aşk kavramı oluştu. Mantığın aşkla hiçbir ilgisi yoktu. Âşık olduğu kadının doğru ya da yanlış mantık yürütmesi önemli değildi. Aşk mantıktan önce geliyordu. Ruth, Martin’in bir meslek edinme ihtiyacını tam olarak takdir etmemiş olsa bile bu onu daha az sevilen biri yapmazdı. Ruth sevilmeye layık bir kadındı ve düşüncelerinin ona karşı duyduğu sevgiyle hiçbir alakası yoktu.

Olney’nin, düşüncelerini bölen bir sorusu üzerine Martin, “Pardon, anlamadım?” diye karşılık verdi.

“Diyordum ki, umarım akılsızlık yapıp Latinceyle uğraşmazsın.”

“Fakat Latince kültürden de öte bir araçtır,” diye araya girdi Ruth.

“Peki, uğraşacak mısın Latinceyle?” diye sorusunda ısrar etti Olney.

Martin çok hassas bir durumla karşı karşıya kalmıştı. Ne cevap vereceğini merak eden Ruth’un ağzına baktığının farkındaydı.

“Korkarım buna zamanım olmayacak,” dedi nihayet. “İsterdim ama zamanım olmayacak.”

“Bak, gördün mü, Martin kültür peşinde değil,” dedi Olney coşkuyla. “O bir yerlere gelme, bir şeyler yapma çabası içinde.”

Ruth, beklenti içerisinde, sanki kararını değiştirmesini umarcasına Martin’e bakıp, “Ama Latince zihni çalıştırır. Zihinsel disiplin sağlar,” dedi. “Bildiğin gibi futbolcular önemli maçlardan önce idman yaparlar. Latince de düşünür için böyle bir fayda sağlar. Zihne idman yaptırır.”

“Saçma ve boş laflar bunlar! Bize çocukken söylerlerdi bunları. Fakat o zaman bize söylemedikleri bir şey vardı. Sonradan biz farkına vardık bunun.” Olney tepkiyi ölçmek için duraksadı, ardından, “Bize söylemedikleri şey, her beyefendinin Latince çalışması ama hiçbir beyefendinin Latince bilmemesi gerektiğiydi,” diye ekledi.

“Ama bu hiç de adil değil,” diye bağırdı Ruth. “Sırf kendini haklı çıkarmak için lafı çevirdiğinin farkındayım.”

“Bu akıllıca,” diye karşılık verdi Olney. “Ama aynı zamanda adil de. Latince bilenler sadece eczacılar, hukukçular ve Latince profesörleri. Eğer Martin bu mesleklerden birini seçmek istiyorsa o zaman tahminimde yanıldım. Hem bunların Herbert Spencer’la ne ilgisi var? Martin, Herbert Spencer’ı yeni keşfetmiş ve müptelası olmuş. Neden? Çünkü Spencer ona bir şeyler katıyor, önünde bir ufuk açıyor. Spencer benim önümde hiçbir ufuk açmadı, senin de. Bizim gidecek hiçbir yerimiz yok. Sen bir gün evleneceksin, benim de babamın bana bırakacağı parayla ilgilenecek avukatlar ve ticari temsilcilerle uğraşmaktan başka hiçbir işim olmayacak.”

Olney gitmek için ayağa kalktı fakat kapıda durup döndü ve giderayak son bir iğneleyici laf daha söyledi.

“Martin’i kendi haline bırak, Ruth. O kendi için neyin en iyi olduğunu biliyor. Daha şimdiden yaptıklarına baksana. Bazen beni gıcık ediyor, kendimden utandırıyor. O şimdi dünyaya, yaşama ve insanın bu dünyadaki yerine ve geri kalan her şeye dair Arthur’dan, Norman’dan ya da benden, hatta senden bile daha çok şey biliyor; tüm o Latince ve Fransızca ve Sakson bilgimize ve kültürümüze rağmen hem de.”

“Ama Ruth benim öğretmenim,” diye cesurca karşılık verdi Martin. “Bir şeyler öğrendiysem bunu ona borçluyum.”

“Hadi canım!” Olney, Ruth’a baktı. Suratında haince bir ifade vardı. “Sanırım hızını alamayıp Spencer’ı da onun tavsiyesiyle okuduğunu söyleyeceksin bana – ama bu doğru değil. Ruth, Darwin ve evrimle ilgili, benim Kral Süleyman’ın hazineleriyle ilgili bildiğimden daha fazlasını bilmiyor. Geçen gün durup dururken bize sözünü ettiğin, Spencer’ın ortaya attığı şu telaffuzu zor tanım neydi – şu belirsiz, ipe sapa gelmez bağdaşıklıkla ilgili tanımı? Ruth’a da söz etsene ondan, bak bakalım bir kelimesini dahi anlayacak mı. Anlayacağın o kültür değil. İşte böyle ve Martin, eğer Latinceyle uğraşırsan sana zerre kadar saygı duymam.”

Tartışmaya başından sonuna kadar ilgi duyan Martin, sohbetin sıkıntı verici olduğunun da farkındaydı. Konu çalışmalar ile derslerdi ve bilginin esasları ele alınıyordu ama sohbetin sanki ilkokul öğrencileri arasında geçen çocuksu bir havası vardı ve Martin’in zihnini harekete geçirip onu heyecanlandıran önemli şeylere –o sırada bile parmaklarını bir kartal pençesi gibi büren yaşama sımsıkı tutunma arzusuna, onu yanıp tutuşturan, ıstırap veren evrensel heyecanlara ve tüm bunlara hâkim olmaya çalışan, yeni yeni gelişen bilincine– aykırı bir havaydı bu. Martin kendini yabancı bir diyarın kıyılarına vurmuş bir kazazedeye, dili sürçüp kekeleyerek bu yeni diyardaki kardeşlerinin kaba saba, barbar lisanlarıyla boş yere şarkı söylemeye çabalayan, yüreği güzelliğin gücüyle dolu bir şaire benzetti. Büyük ve evrensel kavramlara karşı hassas, acı verecek derecede hassastı ama buna rağmen çocukça konulara kafa yormaya ve Latince çalışıp çalışmaması üzerine yapılan bir tartışmayla vakit yitirmeye mecbur kalmıştı.

O gece aynanın karşısına geçip, “Latincenin konuyla ne ilgisi var?” diye sordu. “Keşke ölü insanlar ölü kalsa. Neden ben ve içimdeki güzellik ölüler tarafından yönetilsin? Güzellik canlıdır ve ebedîdir. Lisanlar gelip geçicidir. Ölülerin tozudur.”

Sonra, fikirlerini gayet güzel dile getirdiği düşüncesi geldi aklına ve yatağa girerken, Ruth’la birlikte olduğunda da neden aynı şekilde konuşamadığını merak etti. Ruth’ un yanındayken yalnızca bir ilkokul çocuğuydu, bir ilkokul çocuğunun diliyle konuşuyordu.

“Bana zaman ver,” dedi yüksek sesle. “Bana sadece zaman ver.”

Zaman! Zaman! Zaman! Martin’in feryadı, bitmez tükenmez yakınması buydu.

12. First Principles. (Y.N.)

13. The Principles of Psychology. (Y.N.)

XIV

Martin, Olney yüzünden değil, Ruth’a ve ona olan aşkına rağmen sonunda Latince çalışmamaya karar verdi. Parası zaman demekti. Latinceden daha önemli bir sürü şey, otoriter seslerle haykırarak ilgi talep eden sürüyle çalışma konusu vardı. Bir yandan da yazmalıydı. Para kazanmalıydı. Hiçbir yazdığı kabul görmemişti. Kırk tane yazısı dergilerin arasında durmadan dolaşıyordu. Diğer yazarlar nasıl başarıyordu? Serbest okuma odasında saatlerce diğerlerinin neler yazdıklarının üzerinden geçti, eserlerini büyük bir merakla ve eleştirel bakışla inceledi, kendi yazdıklarıyla kıyasladı ve bu yazarların eserlerini satmalarını sağlayan o gizli püf noktasını merak edip durdu.

Martin, yaşam belirtisi olmayan, hiçbir ışık, hiçbir canlılık ya da renk yaymayan basılı eserlerin miktarı karşısında afallamıştı. Ama buna rağmen, gazete kupüründeki ifadeye göre kelimesi iki sente, bin kelimesi yirmi dolara satılan ruhsuz yazılar vardı. İçinde hiçbir hayati ya da önemli unsur ve gerçeklik barındırmayan ama kabul etmek gerekir ki zekice ve neşeli bir dille yazılmış sayısız hikâye Martin’i şaşırtmıştı. Yaşam o kadar garip ve güzelken, sorunlarla, hayallerle ve kahramanca uğraşlarla o kadar tıka basa doluyken bu hikâyeler sadece hayatın sıradanlıklarıyla ilgiliydi. Martin hayatın baskı ve zorlamalarını, telaş ve heyecanını, ağır çalışma koşullarını ve vahşi isyanlarını hissetmişti – kuşkusuz bu kavramlar üzerine yazılmalıydı! Martin boş umutların liderlerini, çılgın âşıkları, baskı ve zorlamalar altında, dehşet ve trajedinin ortasında mücadele eden ve harcadıkları çabanın gücüyle ses getiren büyük insanları yüceltmek istiyordu. Oysa dergilerde yayımlanan hikâyeler Mr. Butler gibileri, paragöz alçakları ve sıradan, önemsiz erkeklerle kadınların sıradan, önemsiz aşk maceralarını yüceltmeyi amaçlıyordu sanki. Acaba bunun nedeni, dergilerin editörlerinin de sıradan insanlar olması mıydı, yoksa bu yazarlar, editörler ve okurlar hayattan korkuyorlar mıydı, diye merak ediyordu Martin.

Fakat esas sorun hiçbir editör ya da yazarı tanımıyor olmasıydı. Hatta yazar şöyle dursun, yazmaya teşebbüs etmiş birini bile tanımıyordu. Kendisine en ufak bir ipucu verecek ya da tavsiyede bulunacak kimse yoktu. Editörlerin gerçek birer insan olduklarından kuşkulanmaya başlamıştı. Sanki çarkın etkisiz bir dişlisi, bir makinenin önemsiz bir parçasıydılar. Evet, bir makine. Martin ruhunu hikâyelere, makalelere ve şiirlere döküyor ve onları bir makineye emanet ediyordu. Yazdıklarını katlıyor, gerekli pullarla birlikte uzun bir zarfa yerleştiriyor, zarfı kapatıp üzerine biraz daha pul yapıştırıyor ve posta kutusuna atıyordu. Zarf ülkenin diğer ucuna gidiyor ve aradan bir süre geçtikten sonra postacı, üzerinde Martin’in eklediği pulların yapıştırılmış olduğu bir başka uzun zarfın içinde yazısını iade ediyordu. Karşı tarafta editör niyetine bir insan değil, çarklardan oluşan, kurnazca tasarlanmış ve sadece yazıyı bir zarftan diğerine aktarıp pulları yapıştıran bir düzenek vardı. Bu, madenî parayla çalışan ve parayı attığınız deliğe göre metalik sesler çıkararak içindeki düzeneği döndürüp size sakız ya da çikolata veren yiyecek otomatlarına benziyordu. Editörlük makinesi de böyle çalışıyordu. Bir delikten çekler, diğerinden ret yazıları çıkıyordu. Martin şimdilik sadece ret yazılarının çıktığı deliği bulmuştu.

Sürecin korkunç bir makineyi andıran işleyişini tamamlayan da bu ret yazılarıydı. Yazılar kalıplaşmış biçimlerde basılıyordu ve Martin’e bunlardan yüzlercesi gönderilmişti – ilk başlarda yazdığı hikâye ve makalelerin her biri için bir düzineden fazla ret yazısı almıştı. Gönderilen tüm ret yazılarının tek bir tanesinde bile kişisel bir satır okumuş olsaydı teselli bulacaktı. Fakat tek bir editör bile var olduğuna dair böyle bir kanıt sunmuş değildi. Martin de sıcak ve ilgili bir insanla değil, güzelce yağlanmış ve makinenin düzeneği içinde tıkır tıkır çalışan bir dişliyle muhatap olduğu sonucuna varıyordu.

Martin kendine inanan, inatçı, sıkı bir savaşçıydı ve makineyi yıllarca beslemeyi sürdürmeye razı olabilirdi; ama kan kaybından ölüyordu ve savaşın sonucu yıllar değil, haftalar içinde belli olacaktı. Her hafta kira ödemeleri onu felaketin eşiğine getirmiş, öte yandan kırk tane yazı için girdiği postalama masrafları ona çok kan kaybettirmişti. Artık kitap satın almıyor, küçük tasarruflar yapmaya çalışıp kaçınılmaz sonu geciktirmenin çarelerini arıyordu; fakat parasını idareli kullanmayı bilmiyordu ve elbise alması için kız kardeşi Marian’a beş dolar verince kaçınılmaz son bir hafta daha yakına gelmiş oldu.

Kimsenin tavsiyede bulunup teşvik etmediği Martin, cesaretinin kırılmasına ve güçlüklere rağmen karanlıkta boğuşuyordu. Gertrude bile kendisine kuşku ve hoşnutsuzlukla bakmaya başlamıştı. Martin’in yazarlık girişimlerini ilk başlarda budalaca bulsa da bir abla sevgisiyle onu hoş görmüştü; fakat şimdi, ablalık hisleriyle kaygılanıyordu. Ona göre Martin’in budalalığı çılgınlığa dönüşüyordu. Martin ise Gertrude’un kafasından geçenlerin farkındaydı; Bernard Higginbotham’ın rahatsız edici kibri ve kendisini açıktan açığa hor görmesi bile ona bu kadar ıstırap vermiyordu. Martin’in kendine inancı vardı fakat bu konuda yalnızdı. Ruth bile ona inanmıyordu. Ruth, Martin’in kendisini ders çalışmaya adamasını istiyordu; yazmasını açıkça eleştirmese de asla tasvip de etmemişti.

Martin, Ruth’a yazdıklarını asla göstermemişti. Titizce bir duyarlılık onu engellemişti. Üstelik Ruth yoğun bir tempoda üniversitedeki derslerine çalışıyordu ve Martin kızın zamanını almaktan kaçınıyordu. Fakat Ruth diplomasını aldıktan sonra Martin’den yazdıklarını kendisine göstermesini bizzat rica etti. Martin çok mutlu olmuştu; ama bir yandan da çekiniyordu. Karşısında, yazdıklarına değer biçebilecek bir uzman vardı. Ruth üniversite mezunuydu ve işinin ehli öğretmenlerden edebiyat eğitimi almıştı. Belki de editörler de hüküm verebilecek yetenekteydiler. Fakat Ruth onlardan farklı olacaktı. Ne eline basmakalıp ret yazıları tutuşturacak ne de yazılarının tercih edilmemesinin, başarıya layık bir yazar olmadığı anlamına gelmediği türünden açıklamalar yapacaktı. Sıcak, cana yakın bir insan olarak o kendine has hızlı ve zeki konuşmasıyla düşüncelerini söyleyecek ve hepsinden önemlisi karşısında gerçek Martin Eden’ı görecekti. Ruth, Martin’in yazdıklarını okuyup onun nasıl bir kalbe ve ruha sahip olduğunu anlayacak ve bir şeyi, ufak bir şeyi, hayallerinin özüyle gücünü fark edecekti.

Martin hikâyelerinden birkaçının kopyalarını derledi, bir anlık tereddüdün ardından aralarına “Deniz Güfteleri”ni de ekledi. Bir haziran günü, öğleden sonra geç saatlerde bisikletlerine atlayıp tepelere doğru ilerlediler. Martin, Ruth’la ikinci kez baş başa dışarı çıkıyordu; yumuşak, ılık havada, denizden esen meltemin canlandırıcı serinliğinde ilerledikleri sırada Martin yeryüzünün güzelliğiyle düzenine derin bir hayranlık duydu ve yaşamanın, sevmenin hazzına vardı. Bisikletlerini yolun kenarında bırakıp güneşten yanmış otların, hasat zamanına özgü kuru ve tatlı bir esintiyle soluk alıp verdiği küçük kahverengi bir tepeciğin üzerine tırmandılar.

Ruth, Martin’in yere serdiği ceketinin üzerine otururken, ılık toprağın üzerine sere serpe uzanan Martin, “Görevini tamamladı,” dedi. Sarıya çalan kahverengi otların tatlı kokusunu burnuna çekti; rayiha beynine nüfuz etti ve onu zihninde fıldır fıldır dönen şahsi düşüncelerinden uzaklaştırıp evrensel düşüncelere yönlendirdi. Kuru otlara hafifçe vurup, “Varoluş amacına ulaştı,” diye devam etti. “Geçtiğimiz kışın şiddetli yağmurlarıyla dirilip canlandı, ilkbaharın coşkusuyla mücadele etti, çiçekler açtı ve böceklerle arıları kendine çekti, tohumlarını saçtı, yükümlülüğünü yerine getirip yeryüzüyle ödeşti ve...”

“Neden her şeye bu kadar nesnel gözlerle bakıyorsun?” diye lafını böldü Ruth.

“Çünkü bir süredir evrimi inceliyorum. Doğrusunu söylemek gerekirse gözlerim daha yeni açıldı.”

“Fakat bana öyle geliyor ki olaylara bu kadar nesnel yaklaşarak güzelliği gözden kaçırıyorsun; kelebekleri yakalayıp o güzelim kanatlarındaki tozları ovalayarak kazıyan erkek çocukları gibi, güzelliği yok ediyorsun.”

Martin itiraz eder bir havada başını salladı.

“Güzelliğin bir anlamı var ve ben daha önce bu anlamın farkında değildim. Güzellik benim için anlamsız, hoş ve boş bir kavramdı. Güzellik hakkında hiçbir şey bilmiyordum. Ama şimdi biliyorum ya da daha doğrusu fark etmeye başlıyorum. Bu otlar, artık onları ot yapan güneşin, yağmurun ve yeryüzünün tüm o gizli kimyasının farkında olduğum için gözüme daha güzel gözüküyor. Çünkü bütün otların yaşam sürecinde romantizm ve macera vardır. Bunu düşünmek hislerimi harekete geçirip beni heyecanlandırıyor. Enerji ve maddenin rollerini ve o muazzam mücadeleyi düşündükçe otlar üzerine bir destan yazabilecekmişim gibi hissediyorum.”

“Ne kadar güzel konuşuyorsun,” dedi Ruth kayıtsızca; Martin, kızın delici bakışlarla kendisini süzdüğünü fark etti.

Anında şaşkınlık ve mahcubiyet hissetti, boynuna ve yüzüne kan hücum etti.

“Umarım konuşmayı öğreniyorumdur,” diye kekeledi. “İçimde söylemek istediğim çok şey var sanırım. O kadar fazla ki. Kafamdakileri gerçek anlamda aktarmanın yollarını bulamıyorum. Bazen sanki tüm dünya, tüm yaşam, her şey gelip kafama doluşuyor ve sözcüleri olmam için bağırıp feryat ediyor. Ne kadar... Ah, tarif edemiyorum... Ne kadar fazla olduğunu hissedebiliyorum ama konuştuğum zaman bir çocuk gibi lafı ağzımda geveliyorum. Hisleri ve sezgileri ister yazılı ister sözlü olsun, konuşmaya dönüştürmek büyük bir iştir ve sırası gelince okuyan ya da dinleyen insanın içinde bu konuşma aynı biçimde yeniden his ve sezgilere dönüşecektir. Bu muhteşem bir iştir. Bak, yüzümü otlara gömüyorum, sonra burun deliklerimden içime çektiğim nefes zihnimde yüzlerce düşünceyi ve hayali tetikliyor. Bu soluduğum evrenin nefesidir. Şarkıları ve kahkahayı, başarıyı ve ıstırabı, mücadeleyi ve ölümü biliyorum; her nasılsa otlardan yayılan kokunun beynimde uyandırdığı hayalleri görüyorum ve bunları sana, dünyaya anlatmak istiyorum. Ama bunu nasıl becerebilirim? Dilim tutulmuş. Daha az önce, otların kokusunun bende yarattığı etkiyi kelimelere döküp sana aktarmaya çalıştım. Fakat başaramadım. Beceriksizce bir konuşmayla ima etmekten öteye gidemedim. Kullandığım kelimeler, abuk subuk anlaşılmaz sözcükler gibi geliyor kulağıma. Ama gel gör ki anlatma arzusuyla yanıp tutuşuyorum. Ah...” Martin umutsuz bir hareketle ellerini havaya kaldırdı, “... Bu imkânsız! Anlaşılır bir iş değil! Anlatması mümkün değil!”

“Ama gayet güzel konuşuyorsun,” diye ısrar etti Ruth. “Seni tanıdığım şu kısa zaman içinde kendini nasıl da geliştirdiğini bir düşün. Mr. Butler tanınmış bir konuşmacı. Eyalet komitesi her seçim kampanyasında kendisinden propaganda yapmasını rica eder. Oysa sen geçen akşamki yemek sırasında en az onun kadar güzel konuştun. Ama Mr. Butler daha kontrollüydü. Sen çok heyecanlanıyorsun; fakat deneyim kazandıkça bunun üstesinden geleceksin. Bence sen de iyi bir konuşmacı olabilirsin. Eğer istersen çok başarılı olabilirsin. Beceriklisin. Eminim insanlara liderlik edebilirsin; tıpkı dilbilgisinde başarılı olman gibi, elini attığın herhangi bir işte başarılı olmaman için hiçbir sebep yok. Senden iyi bir avukat olur. Politikada parlayabilirsin. Mr. Butler gibi büyük bir başarı elde etmeni engelleyecek hiçbir şey yok. Üstelik sindirim bozukluğun da yok,” diye gülerek ekledi Ruth.

Martin ve Ruth sohbet etmeyi sürdürdüler; Ruth, o kendine has ısrarcı ama nazik üslubuyla, kapsamlı bir eğitimin ve herhangi bir mesleğin temel unsurlarından biri olan Latincenin önemini sürekli vurgulayarak konuştu. Kafasındaki başarılı adam idealinden bahsederken büyük ölçüde babasına benzer bir portre çizdi ve bu portreye Mr. Butler’ın imajından da belirgin hatlar ve renkler kattı. Martin sırtüstü uzanıp gökyüzünü seyrederek ve Ruth konuşurken dudaklarının her kımıltısından haz alarak kulaklarını dört açıp büyük bir hevesle dinledi. Fakat beyni kulakları kadar açık değildi. Ruth’un çizdiği portrelerin cezp edici hiçbir yanı yoktu ve Martin yaşadığı hayal kırıklığının verdiği ıstırabın, Ruth’a duyduğu aşkın giderek keskinleşen sızısının farkındaydı. Ruth yazdıklarından hiç söz etmiyordu, okuması için getirdiği müsveddeleri ihmal edilmiş vaziyette yerde öylece duruyordu.

Nihayet bir suskunluk esnasında Martin güneşe baktı, ufkun üzerindeki yüksekliğini ölçtü ve yazılarını hatırlatmak istercesine yerde duran kâğıtları eline aldı.

“Unutmuştum,” dedi Ruth hemen. “Dinlemek için sabırsızlanıyorum.”

Martin ona en beğendiği ve gurur duyduğu hikâyelerinden birini okudu. Hikâyesini “Yaşamın Şarabı” diye adlandırmıştı ve hikâyedeki şarap tıpkı yazdığı anda olduğu gibi, şimdi okurken de beynine gizlice sokuluyordu. Hikâye fikrinin ilk defa aklına geldiği ânın bir büyüsü vardı ve Martin yazarken onu daha da büyülü cümlelerle donatıp süslemişti. Şimdi de yazarken hissettiği tüm o eski coşku ve tutku yeniden içinde doğmuştu; kendini öylesine kaptırmış, ayakları öyle yerden kesilmişti ki hikâyedeki hatalara karşı körleşip sağırlaşmıştı. Fakat bu durum Ruth için geçerli değildi. Onun eğitimli kulakları hikâyenin zayıf ve abartılı yanlarını, acemice yapılan hataların aşırı vurgulanmasını algılamıştı ve cümlenin ritmi ne zaman düşse derhal fark ediyordu. Ruth bunun dışında sadece fazlasıyla ağdalı ve süslü cümlelerde bir ritim yakalıyor ama bu gibi anlarda da hikâyede kulağa hoş gelmeyen, rahatsız edici bir amatörlük hissediyordu. Sonunda hikâyenin bütününün amatörce olduğu ve acemice yazıldığı hükmüne vardı ama bunu Martin’e söylemedi. Bunun yerine, Martin okumayı bitirince ufak tefek hatalara dikkat çekti ve hikâyeyi beğendiğini söyledi.

Fakat Martin hayal kırıklığına uğramıştı. Ruth’un eleştirisinin adil olduğunu kabul ediyordu ama yazdıklarını onunla bir ilkokul öğretmeni gibi düzeltmesi için paylaşmadığını düşünüyordu. Ayrıntılar önemli değildi. Onlar kendi başlarının çaresine bakabilirlerdi. Martin onları düzeltebilir, düzeltmeyi öğrenebilirdi. Hayatın içinde önemli bir şey yakalamış ve bunu hikâyenin içine hapsetmeyi denemişti. Ruth’a cümle yapısı ve noktalı virgüller değil, yaşamın içindeki bu büyük kavramı okumuştu. Ruth’un da kendisiyle birlikte kendisine ait olan, kendi gözleriyle gördüğü, beyniyle kavradığı ve kendi parmaklarıyla kâğıda aktardığı bu büyük şeyi hissetmesini istiyordu. Ama içten içe başarısız olduğu kanaatine vardı. Belki de editörler haklıydı. Büyük şeyi hissetmiş ama yazıya aktarmayı becerememişti. Hayal kırıklığını belli etmedi ve Ruth’un eleştirisini o kadar rahatlıkla kabul etti ki, Ruth Martin’in içten içe kendisiyle hemfikir olmadığını fark etmedi.

Martin eline aldığı bir başka katlanmış kâğıdı açarken, “Sonraki hikâyeme ‘Çanak’ adını verdim,” dedi. “Şimdiye dek dört-beş dergi tarafından geri çevrildi ama yine de iyi bir hikâye olduğunu düşünüyorum. Aslına bakarsan iyi mi kötü mü bilemiyorum, yalnızca bu hikâyede yakaladığım bir şey var. Belki de seni, beni etkilediği kadar etkilemeyecektir. Kısa bir şey, sadece iki bin kelime.”

Martin hikâyesini bitirince Ruth, “Ne kadar da dehşet verici,” diye bağırdı. “Bu korkunç, kelimelerle anlatılamayacak kadar korkunç!”

Martin, gizli bir tatmin olmuşluk hissiyle Ruth’un yüzünün solduğunu, gözlerinin fal taşı gibi açılıp gerildiğini, yumruklarını sıktığını fark etti. Başarmıştı. Beynindeki hayallerin ve hislerin özünü nakletmişti. Tam on ikiden vurmuştu. Ruth hikâyeyi sevse de sevmese de dinledikleri ilgisini çekmiş, üzerinde hâkimiyet kurmuş, orada öylece oturup kulak vermesini, ayrıntıları unutmasını sağlamıştı.

“Bu hayat,” dedi Martin. “Ve hayat her zaman güzel değildir. Ama yine de, belki de ben tuhaf bir yapıya sahip olduğumdan hikâyede güzel bir şey yakalıyorum. Bana öyle geliyor ki güzellik on kat artmış çünkü orada...”

“Fakat neden o zavallı kadıncağız...” diye birdenbire lafını böldü Ruth. Sonra düşüncesindeki isyanı ifade etmeden, “Bu onur kırıcı! Hiç de hoş bir şey değil! Edepsizce!” diye haykırdı.

Martin o an için sanki kalbi duracakmış gibi hissetti. Edepsizce! Böyle bir şeyi aklından bile geçirmemişti. Böyle bir amaç gütmemişti. Hikâyenin tüm bir taslağı ateşten harflerle gözünün önüne geldi ve böylesine alevler saçan bir aydınlığın içinde boş yere edepsizce bir satır aradı. Sonra kalbi yeniden çarpmaya başladı. Suçsuzdu.

“Neden hoş bir konu seçmedin?” diye soruyordu Ruth. “Dünyada edepsizce şeyler olduğunu biliyoruz fakat hangi sebeple...”

Ruth öfkeli ve gergin bir havada konuşmasını sürdürdü fakat Martin ona kulak vermiyordu. Uzandığı yerden başını kaldırıp Ruth’un insanın içine işlercesine saf ve masum yüzüne bakıp kendine kendine gülümsüyordu. O kadar ki, Ruth’un yüzündeki o saflık sanki her defasında içine nüfuz edip değersiz ne varsa bedeninden uzaklaştırıyor ve onu serin, yumuşacık, yıldızların saçtığı ışıklar gibi kadifemsi, semavi bir pırıltıyla yıkıyordu. Dünyada edepsizce şeyler olduğunu biliyoruz! Martin, Ruth’un edepsizlikleri bilme fikrine sımsıkı sarıldı ve bu bir aşk şakasıymışçasına kıkırdadı. Hemen ardından da hayatı boyunca tanıdığı ve üzerinde yolculuk ettiği edepsizlik denizinin oldukça ayrıntılı bir hayali gözlerinin önünde canlandı ve hikâyeyi anlamadığı için Ruth’u bağışladı. Bu, Ruth’un bir hatasından kaynaklanmıyordu. Martin, Ruth’un böyle bir masumiyetin içinde doğup kötülüklerden ve çirkinliklerden korunduğu için Tanrı’ya şükretti. Fakat kendisi hayatın güzelliklerinin yanı sıra iğrençlikleri, dört bir yanını saran pisliğe rağmen fevkalade yanları olduğunu da biliyordu ve Tanrı şahidi olsun ki bu konuda dünyaya kendi düşüncesini bildirecekti. Cennetteki azizler – onların güzel ve saf olmamasının imkânı var mıydı? Onlara övgü düzmeyecekti. Fakat pisliğin içindeki azizler – ah, işte bu hiç bitmeyecek hayret konusuydu! Hayatı mücadeleye ve zahmete girmeye değer kılan buydu. Manevi ihtişamın, günahın ve kötülüğün lağım çukurlarından yükseldiğini görmek; bizzat yükselip çamura bulanmış gözlerle uzaklardaki, belli belirsiz güzelliği bir anlığına ilk kez görmek; zayıflıktan, güçsüzlükten, ahlaksızlıktan ve sonsuz bir vahşilikten gücün, doğruluğun ve yüksek manevi bağışın ortaya çıktığını görmek...

Martin, Ruth’un art arda söylediği birbirinden kopuk birkaç cümleyi yakaladı.

“Hikâyenin üslubunda genel bir karamsarlık, bir sıkıntı var. Oysa coşkulu olan öyle çok şey var ki. Örneğin Tennyson’un ‘Anısına’ şiiri.”

Martin’in içinden aynı şairin “Locksley Salonu” şiirini öne sürmek geldi ve öyle de yapacaktı; ama hayali onu yeniden kıskıvrak yakalayıp karşısındaki bu kadına, insan türünün dişisine, başlangıçtan beri var olan ilkel mayanın içinden çıkan, binlerce binlerce yüzyıl boyunca yaşamın o muazzam merdiveninden yukarı bir sarmaşık gibi sürüne sarıla tırmanan ve en üst basamakta saf, güzel, ilahî biri, kendisine –sıradan insanların, pisliğin içinde debelenen ayaktakımının, sonu gelmez yaratılışın sayısız hatasıyla başarısızlıklarının arasından sıyrılıp inanılmaz bir biçimde basamakları tırmanan Martin Eden’a– aşkı öğreten, kutsallığı tatmayı arzulatan ve onu saflığın peşine düşüren Ruth adında biri olarak ortaya çıkan bu kadına bakakalmasına neden olmuştu. Burada macera, mucize ve ihtişam vardı. Burada üzerine yazılacak konular vardı, yeter ki söyleyebilecek sözler bulabilseydi. Cennetteki azizler! Onlar sadece azizdi ve kendilerine bile faydaları dokunmazdı. Ama Martin bir insandı.

Ruth’un, “Sen güçlüsün,” dediğini duyabiliyordu. “Fakat bu eğitilmemiş bir güç.”

“Zücaciye dükkânına girmiş bir fil gibi,” diye bir benzetme yaptı Martin ve yüzünde bir tebessüm belirdi.

“Ayrıca ince farkları görebilme ve iyiyi kötüden ayırt edebilme becerini geliştirmelisin. Zevk, incelik ve üslubu göz önünde bulundurmalısın.”

“O kadar çok şeye cesaret ediyorum ki,” diye mırıldandı Martin.

Ruth takdirle gülümsedi ve başka bir hikâye dinlemeye hazırlandı.

Martin özür diler bir havada, “Bu hikâyeden ne anlam çıkaracaksın bilmiyorum,” dedi. “Komik bir şey. Korkarım boyumu aşan bir iş yaptım ama niyetim kötü değildi. Ufak tefek ayrıntılara takılma. Sadece hikâyedeki büyük şeyi hissetmeye çalış. Bu önemli ve gerçek bir şey ama bunu anlaşılabilir kılmayı becerememiş olma şansım yüksek.”

Martin okudu; bir yandan da Ruth’u izledi. En nihayet ona ulaştığını düşündü. Ruth kımıldamadan oturuyor ve neredeyse nefes almadan sabit gözlerle Martin’e bakıyordu; Martin, yarattığı şeyin büyüsüne Ruth’un kendini kaptırdığını düşünüyordu. Hikâyesine “Serüven” başlığını vermişti ve bu, hikâye kitaplarına özgü bir serüvenin değil, gerçek serüvenin yüceltilmesiydi – cezalandırması da ödüllendirmesi de korkunç olan; vefasız, kaprisli; muazzam bir sabır gerektiren; zahmetle dolu yürek paralayıcı günler ve geceler geçirten; susuzlukla açlığın ya da korkunç hezeyanların sonunda, alev alev yanan gün ışığının ihtişamına ya da karanlık ölüme ulaştıran; kan, ter ve ısırgan böceklerin arasında önemsiz, aşağılık insanlarla kurulan ilişkiler aracılığıyla muhteşem sonuçlar ve başarılara ulaştıran o vahşi amirin yüceltilmesi.

Martin, hikâyesine tüm bu unsurları ve daha fazlası katmıştı ve oturup kendisini dinlediği sırada Ruth’u bunların heyecanlandırdığına inanıyordu. Ruth’un gözleri fal taşı gibi açılmış, solgun yanaklarına renk gelmişti ve daha Martin hikâyeyi bitirmeden Ruth’un neredeyse soluk soluğa kalmıştı sanki. Ruth gerçekten heyecanlanmıştı ama onu heyecanlandıran hikâye değil, Martin’di. Ruth hikâyeye fazla kafa yormuyordu; Martin’in gücünün yoğunluğu sanki vücudundan taşarak Ruth’un üzerine yağıyordu. İşin tezat yanı, Martin’in gücünü bizzat hikâyenin naklediyor olmasıydı; o an için, Martin’in gücü, okuduğu hikâye vasıtasıyla Ruth’un üzerine yağıyordu. Ruth bu vasıtanın değil, sadece gücün farkındaydı ve Martin’in yazdıklarına kendini en kaptırmış göründüğü anlarda, aslında kendini hikâyeye epey yabancı bir şeye kaptırmıştı – berbat ve tehlikeli, davetsiz bir misafir gibi beynini işgal eden bir düşünceye. Ruth, evliliğin nasıl bir şey olduğunu merak ediyor ve onu ürküten bu düşüncenin inatla zihninden çıkmadığının bilincine varıyordu. Bu, genç bir kızın iffetine aykırıydı. Hiç kendine yakışan bir durum değildi. Ruth daha önce asla kadınlık hissinin ıstırabını yaşamamış ve Tennyson şiirlerine özgü bir masal ülkesinde, o usta ve hassas şairin, kraliçelerle şövalyelerin ilişkilerine gölge düşüren çirkinlikleri hassaslıkla ima eden dizelerinden bile yoğun ve anlaşılmaz bir hayat sürmüştü. Hep uykuda olmuştu; şimdiyse hayat kaçınılmaz bir surette gümbür gümbür gelip kapılarına dayanmıştı. Bir yandan kapıları sürgüleyip kilit vurmak için zihinsel bir panik yaşarken, diğer yandan kontrolsüz içgüdüleri kapılarını ardına kadar açıp bu hoş yabancıyı içeri davet etmeye teşvik ediyordu onu.

Martin, Ruth’un hikâyeyle ilgili vereceği hükmü hoşnut bir tavırla bekledi. Kararın ne olacağından hiç kuşkusu yoktu ve Ruth, “Güzel,” dediğinde hayretler içinde kaldı.

Ruth bir an duraksadıktan sonra, “Gerçekten güzel bir hikâye,” diye vurgulayarak tekrarladı.

Elbette güzeldi; fakat bu hikâyede salt güzellikten öte, güzelliği hizmetçisi yapacak kadar çarpıcı ve olağanüstü bir şeyler vardı. Martin sessizce yere yayıldı ve büyük bir şüphe bulutunun, tüyler ürpertici bir hayalet figürü gibi karşısında yükselişini izledi. Başarısız olmuştu. Kendini ifade edemiyordu. Yeryüzündeki en büyük, en önemli şeylerden birini görmüş ama bunu ifade edememişti.

Martin, “Peki hikâyenin...” diye lafa girdi, yabancı bir kelimeyi ilk defa kullanmaya teşebbüs etmenin mahcubiyetiyle duraksadı ve “Hikâyenin temasıyla ilgili ne düşünüyorsun?” diye sorusunu tamamladı.

“Kafa karıştırıcıydı,” diye cevap verdi Ruth. “Genel olarak yapabileceğim tek eleştiri bu. Hikâyeyi takip ettim ama işin içinde çok başka şeyler de vardı sanki. Fazlasıyla uzun olmuş. Konunun o kadar çok dışına çıkıyorsun ki hikâyenin akışı ve hareketliliği tıkanıyor.”

“Tamam işte, ana tema da o zaten,” diye telaşla açıklamaya girişti Martin. “Satır aralarında okunan o önemli tema, kozmik ve evrensel öğe. Neticede yüzeysel olan hikâyeyle aynı tempoda anlatmaya çalıştım bu öğeyi. Doğru iz üzerindeydim ama sanırım sonunda beceremedim. Kastettiğimi açıkça ortaya koyamadım. Ama zamanla öğreneceğim.”

Ruth, Martin’in anlattıklarını kavrayamamıştı. Edebiyat fakültesi mezunuydu ama Martin onun sınırlarının ötesine geçmişti. Ruth onu anlayamıyor ve bunu Martin’in tutarsızlığına yoruyordu.

“Hikâyeyi çok uzattın,” dedi Ruth. “Fakat yer yer güzeldi.”

Martin o sırada ona “Deniz Güfteleri”ni okuyup okumama konusunda karar vermeye çalıştığından Ruth’un sesini sanki uzaklardan işitmiş gibiydi. Ruth, bir yandan nüfuz eden bakışlarıyla Martin’i süzüp bir yandan da yine evlilikle ilgili davetsiz bir misafir gibi zihnini inatla işgal eden o düşünceye kendini kaptırmışken, Martin de uyuşukça bir umutsuzlukla uzanmış yerde yatıyordu.

“Ünlü olmak istiyor musun?” diye sordu birden Ruth.

“Evet, biraz,” diye itirafta bulundu Martin. “Maceranın bir parçası da o. Esas önemli olan ünlü olmak değil, ünlü olma süreci. Zaten benim için ünlü olmak yalnızca bir başka şeye erişmek için bir araç olurdu. Ünlü olmayı sadece bu yüzden, sadece o nedenle çok istiyorum.

Senin için,” diye eklemek istedi Martin ve şayet Ruth, ona okudukları karşısında coşku ve heves duysaydı bu sözleri de eklerdi.

Fakat Ruth kendi zihninde dolaşıp duran düşüncelerle, Martin için en azından mümkün olabilecek bir meslek yaşamını kafasında şekillendirmekle ve Martin’in üstü kapalı bahsettiği, nihai olarak elde etmek istediği şeyin ne olduğuna kafa yormakla fazlasıyla meşguldü. Onun için edebiyat ve yazarlıkta bir gelecek yoktu. Ruth buna kanaat getirmişti. Martin amatörce, havalı ve fazlasıyla iddialı yazılarıyla bunu bugün kanıtlamıştı. Ağzı iyi laf yapıyordu ama edebî yönden kendini ifade etme becerisinden yoksundu. Ruth, Tennyson’ı, Browning’i ve sevdiği usta hikâyecileri Martin’le kıyasladı ve onun başarılı olabileceğinden umutsuzca kuşku duydu. Yine de aklından geçenleri onunla tam olarak paylaşmadı. Martin’e karşı duyduğu tuhaf ilgi bunları söylemek için uygun zamanı kollamaya sevk etmişti Ruth’u. Ne de olsa Martin’in yazma arzusu zaman içinde vazgeçeceği önemsiz bir zaaftı. Ancak o vakit Martin kendini hayattaki daha ciddi meselelere adayacaktı. Başarılı da olacaktı. Ruth bunu biliyordu. Martin o kadar güçlüydü ki başarısız olması mümkün değildi. Ama şu yazarlık hevesinden vazgeçmeliydi.

“Keşke bana tüm yazdıklarınızı gösterseydin, Mr. Eden,” dedi Ruth.

Martin zevkten kıpkırmızı kesildi. Ruth ilgi duymuştu, en azından bu kadarı kesindi. Ve en azından kendisine bir ret yazısı vermemişti. Yazdıklarının belli kısımlarını güzel diye nitelendirmiş, bu da Martin’in herhangi birinden aldığı ilk teşvik olmuştu.

“Gösteririm,” dedi Martin hararetle. “Ve Miss Morse, sana söz veriyorum ki başarılı olacağım. Belli bir mesafe kat ettim, bunu biliyorum; kat edecek daha çok yolum var ama emeklemek zorunda kalsam bile bu mesafeyi kat edeceğim.” Bir deste elyazmasını tutup havaya kaldırdı. “Bak burada ‘Deniz Güfteleri’ var. Eve gittiğinde, boş vakitlerinde okuman için bunları sana vereceğim. Bunlarla ilgili ne düşündüğünü bana kesin olarak söylemeni istiyorum. Biliyorsun ki her şeyden öte eleştiriye ihtiyacım var. Lütfen bana karşı açık ve samimi ol.”

Ruth daha önce ona karşı açık olmadığı yönünde rahatsız edici bir düşünceye kapılarak ve bu sefer de açık olabileceğinden kuşku duyarak, “Kesinlikle açık olacağım,” diye söz verdi.

XV

On gün sonra Martin aynaya bakıp, “İlk savaş yapıldı ve sona erdi,” dedi. “Fakat ikinci ve üçüncü bir savaş daha olacak ve bu savaşlar böylece sonsuza dek sürüp gidecek; ama eğer ki...”

Daha cümlesini bitirmemişti ki pespaye vaziyetteki küçücük odasında göz gezdirirken hüzünlü bakışları yerde bir köşede, uzun zarfları içinde yığın halinde duran, iade edilmiş müsveddelerine takıldı. Artık onları başka yerlere gönderebilecek pulu kalmamıştı ve yazılar bir haftadır birikiyordu. Ertesi gün, bir sonraki gün ve daha sonraki günlerde daha fazlası geri dönecek, en sonunda bütün yazdıkları iade edilecekti. Ve Martin bunları artık başka yerlere gönderemeyecekti. Daktilosunun kirası bir ay gecikmişti, zira elinde haftalık kirasına ve iş bulma kurumunun ücretine güçbela yetecek kadar parası vardı.

Oturup düşünceli düşünceli masasına baktı. Masanın üzerinde mürekkep lekeleri vardı, birden bunun hoşuna gittiğini fark etti.

“Sevgili emektar masa,” dedi. “Seninle birlikte neşeli saatler geçirdim ve nihayetinde çok iyi bir dost oldun bana. Beni asla geri çevirmedin, meziyetsizliğimin bir ödülü olarak elime ret yazıları tutuşturmadın, fazla mesai yapmaktan asla yakınmadın.”

Martin kollarını masaya koyup suratını aralarına gömdü. Boğazı acıyordu ve ağlamak istiyordu. Altı yaşındayken girdiği ilk kavga gelmişti aklına. Gözyaşları yanaklarından süzülürken yumruklarını sallamış, kendisinden iki yaş büyük olan karşısındaki çocuk ise pestilini çıkarana kadar dövmüştü onu. En sonunda burnundan kanlar, morarmış gözlerinden yaşlar akıp mide bulantısı ve acıyla kıvranarak yere düşerken etrafında çember halinde toplanmış, vahşice uluyan çocukları görmüştü.

“Zavallı, acemi çaylak,” diye mırıldandı. “İşte tıpkı o zamanki gibi şimdi de bir güzel dayak yedin. Pestilini çıkarana kadar dövdüler seni. Beş parasız kalıp hayatta da yenilgiye uğradın.”

Fakat o ilk kavganın hayali gözlerinin önünden gitmiyor ve bu görüntüler dağılıp yeniden şekillenerek daha sonra girdiği bir dizi kavganın hayallerine dönüşüyordu. Altı ay sonra Peynir Surat (ilk kavgadaki rakibiydi bu) bir kez daha dövmüştü Martin’i. Fakat bu kez o da Peynir Surat’ın gözünü morartmıştı. Bu büyük başarıydı. Martin birbiri ardında bütün o kavgalarını, her seferinde dayak yemesini ve Peynir Surat’ın sevinçten havalara uçmasını hayalinde canlandırdı. Ama Martin asla kavgadan kaçmamıştı. Bunu hatırlayınca gücünün yerine geldiğini hissetti. Her zaman kalıp yediği dayağa katlanarak cezasını çekmişti. Peynir Surat biraz zalimce kavga ediyordu ve Martin’e tek bir kez bile merhamet göstermemişti. Ama Martin kaçmamıştı! Orada kalıp direnmişti!

Sonra harabeye dönmüş binaların arasında dar bir sokak gördü. Sokağın sonunda tek katlı tuğladan bir bina yolu kapatıyordu ve bu binadan Enquirer gazetesinin ilk baskısını çıkaran baskı makinelerinin gök gürültüsü misali ritmik sesleri işitiliyordu. Martin on bir, Peynir Surat ise on üç yaşındaydı ve her ikisi de gazete dağıtıcılığı yapıyordu. Orada bulunmalarının nedeni de buydu, baskıdan çıkacak gazeteleri bekliyorlardı. Tabii Peynir Surat yine Martin’e sataşmıştı; aralarında yaşanan yeni kavga sonuçsuz kalmıştı, zira dörde çeyrek kala baskı odasının kapıları açılmış ve gazetelerini katlayıp almak üzere sürüler halinde oğlan çocuğu içeri doluşmuştu. Martin, Peynir Surat’ın, “Sana dersini yarın vereceğim,” diye ant içtiğini işitti; sonra ertesi sabah orada olacağını söyleyen kendi titrek ve tiz, ağlamaklı sesi geldi kulaklarına.

Martin ertesi gün, hasmından önce davranarak okuldan telaşla çıkmış ve oraya Peynir Surat’tan iki dakika erken varmıştı. Diğer oğlanlar ona iyi olduğunu söylüyor, tavsiyelerde bulunuyor, hatalarına dikkat çekiyor ve verdikleri talimatlara uyduğu takdirde zafere ulaşacağı vaadinde bulunuyorlardı. Aynı oğlanlar Peynir Surat’a da tavsiyede bulunuyorlardı. Nasıl da zevk alıyorlardı kavga izlemekten! Peynir Surat’la birlikte ortaya koyduğu gösteriyi hayalinde canlandırmaya uzunca bir ara verip o çocuklara imrendi. Sonra kavga başladı ve baskı odasının kapısı açılana kadar aralıksız otuz dakika sürdü.

Üst üste her gün okuldan çıkıp telaşla Enquirer gazetesinin bulunduğu dar sokağa gittiği o delikanlılık dönemi Martin’in gözlerinin önünde canlanıyordu. Çok hızlı yürüyemiyordu. Sonu gelmez kavgaların ardından her yanı tutulmuştu ve topallıyordu. Sayısız yumruğu savuşturup kendini korumaya çalışırken kolları dirsekten bileğine kadar morarmıştı. Başı, kolları, omuzları ve sırtı ağrı içindeydi. Her yanı sızlıyordu ve serseme dönmüştü. Okulda ne oyun oynuyor ne de çalışıyordu. Gün boyunca hareket etmeden masada oturmak bile ıstırap veriyordu. Günlük kavga seferlerine başlayalı sanki asırlar olmuş gibiydi ve zaman uzayıp giderek bir kâbusa, günlük kavgalarla dolu sonsuz bir geleceğe dönüşüyordu. Sık sık Peynir Surat’ı neden alt edemediğini düşünüyordu. Bu onu içine düştüğü perişanlıktan kurtaracaktı. Ama kavga etmeye son vermek, Peynir Surat’ın kendisini dövmesine müsaade etmek asla aklına gelmiyordu.

Böylece Martin, bedeniyle ruhu bitkin ve hastalıklı bir vaziyette ama sabırlı olmayı öğrenerek, kendilerini seyreden ve bu işi gurur meselesi yapmalarına neden olan sürüyle gazeteci çocuk olmasa kavgadan vazgeçmeye biraz da olsa niyetli ve kendisi gibi hasta olan ebedî düşmanı Peynir Surat’la karşılaşmak üzere ayaklarını sürüyerek Enquirer gazetesinin bulunduğu o sokağa gidiyordu. Bir öğleden sonra, yirmi dakika boyunca birbirlerini mahvetmek için, tekmelemeyi, bel altına ya da yere düşene vurmayı yasaklayan kurallara göre dövüşüp umutsuzca çaba sarf etmelerinin ardından soluk soluğa kalan ve sersemleyip ayakta duramayacak hale gelen Peynir Surat kavga etmeye son vermeleri teklifinde bulundu. Martin, yumrukları havada, nefes nefese, yalpalayarak ayakta durmaya çalışırken ve kesilmiş dudaklarından süzülen kanlar ağzına, oradan da boğazına akarken, uzun yıllar öncesindeki o öğleden sonraki, o andaki görüntüsünü büyük bir heyecanla hayal etti; sallana sendeleye Peynir Surat’a yaklaştı, konuşabilmek için bir ağız dolusu kan tükürdü ve Peynir Surat’ın isterse pes edebileceğini, kendisininse asla vazgeçmeyeceğini haykırdı. Peynir Surat da pes etmeyince dövüş sürdü.

Ertesi gün ve daha sonraki gün, sonu gelmek bilmez günler o öğleden sonra kavgalarına sahne oldu. Martin dövüşmeye başlamak için her gün kollarını kaldırdığında vücuduna korkunç ağrılar saplanıyor, savurduğu ve yediği ilk birkaç yumruk ruhuna azap veriyordu; sonrasında uyuşup hissizleşiyor ve körlemesine dövüşü sürdürüyor, dans edip sendelerken sanki bir rüyadaymış gibi Peynir Surat’ın iri hatlarını ve hiddetli bir hayvan gibi bakan gözlerini görüyordu. Martin o surata yoğunlaşıyordu; hasmının geri kalan her yeri fıldır fıldır dönen bir boşluktan ibaretti. Dünyada o surattan başka bir şey yoktu ve Martin kanayan yumruklarıyla o suratın pestilini çıkarana kadar ya da her nasılsa o surata ait olan, kanayan yumruklar kendisinin pestilini çıkarana kadar durmak dinlenmek nedir bilmeyecekti. Ve sonra, şu ya da bu şekilde durup dinlenecekti. Fakat vazgeçmek –onun, Martin’in vazgeçmesi– işte bu imkânsızdı!

Martin bir gün gazetenin bulunduğu sokağa gittiğinde Peynir Surat’ın orada olmadığını gördü. Peynir Surat gelmemişti. Gazeteci çocuklar onu kutladı ve Peynir Surat’ı mağlup ettiğini söylediler ona. Fakat Martin tatmin olmamıştı. Ne o Peynir Surat’ı ne de Peynir Surat onu mağlup etmişti. Sorun çözülmemişti. Ancak sonradan Peynir Surat’ın babasının o gün aniden öldüğünü öğrendiler.

Martin birkaç yıl sonrasına atlayıp tiyatro salonunun balkon katında oturduğu bir geceyi canlandırdı hayalinde. On yedi yaşındaydı, deniz yolculuğundan yeni dönmüştü. Salonda bir kavga çıkmıştı; birisi başka birine sataşıp kabadayılık taslarken Martin araya girip müdahale ettiği sırada Peynir Surat’ın alev alev yanan gözleriyle karşılaştı.

Eski düşmanı bir yılan gibi tıslayarak, “Gösteriden sonra hesabını göreceğim,” dedi.

Martin başını salladı. Salon katının güvenlik görevlisi kargaşanın çıktığı yere ilerliyordu.

Martin bir yandan, “Son perdenin ardından seninle dışarıda buluşacağım,” diye fısıldarken diğer yandan gözlerini sahnedeki gösteriden ayırmadı.

Güvenlik görevlisi ters ters bakıp uzaklaştı.

Perdenin sonunda Martin, Peynir Surat’a, “Çeten var mı?” diye sordu.

“Elbette.”

“O zaman ben de benimkileri toplayayım,” dedi Martin. İki perde arasında yandaş grubunu topladı. Bunlar atölyeden tanıdığı üç kişi, bir demiryolu ateşçisi, etrafa dehşet salan on sekiz ve Pazar Çetesi’nden yarım düzine adam, bir o kadar da Boo Çetesi’nden katılan adamlardı.

Tiyatro boşalınca iki çete göze çarpmadan sokağın iki yanında dizildi. Sessiz bir köşeye geldiklerinde bir araya toplandılar ve bir savaş meclisi düzenlediler.

Peynir Surat’ın çetesine mensup kızıl saçlı bir adam, “Yerimiz Sekizinci Sokak Köprüsü,” dedi. “Siz ortada, elektrik direğinin altındaki ışıkta dövüşebilirsiniz, aynasızlar hangi taraftan gelirse biz de öbür yandan sıvışırız.”

Kendi çetesinin liderlerine danıştıktan sonra Martin de, “Benim için sorun yok,” dedi.

San Antonio Nehri’nin kollarından birini dik kesen Sekizinci Sokak Köprüsü, birbiriyle kesişen ve sokaklara ayrılan üç blok boyunca uzuyordu. Köprünün ortasında, her iki uçta elektrik direkleri vardı. Hiçbir polis uçtaki bu elektrik direklerinin yaydığı ışıktan göze çarpmadan geçemezdi. Martin’in gözleri önünde canlanan bu sokak savaşı için en güvenli yer burasıydı. Martin saldırgan ve asık suratlı, birbirlerinden uzak duran ve kendi liderlerini desteklemek için hazır bekleyen iki çeteyi gördü; önde, kendisiyle Peynir Surat üzerindekileri çıkarıyorlardı. Az ileriye gözcüler yerleştirilmiş ve köprünün aydınlık uçlarını gözetlemekle görevlendirilmişlerdi. Boo Çetesi’nin bir mensubu Martin’in ceketini, gömleğini ve şapkasını tutuyordu; polisin olası bir müdahalesi sırasında elindekilerle oradan koşup güvenli bir yere kaçmaya hazırdı. Martin ortaya yürüyüp Peynir Surat’la karşı karşıya geldiğini gördü ve uyaran bir tavırla ellerini havaya kaldırırken söylediği sözler kulaklarında yankılandı:

“El sıkışıp barışmak filan yok. Anlaşıldı mı? Sadece dövüş var. Pes edip havlu atmak yok. Bu bir kin kavgası ve sonuna kadar dövüşeceğiz. Anlaşıldı mı? İkimizden biri yenilene kadar sürecek.”

Martin, Peynir Surat’ın tereddüt içinde olduğunu ve itiraz etmek istediğini fark etmişti. Ama bir yandan da iki çetenin huzurunda kavgaya tutuşmak üzereyken Martin’in bu lafları o her zamanki tehlikeli gururuna dokunmuştu.

“Hadi bakalım,” diye karşılık verdi Peynir Surat. “Çene çalmanın faydası yok. Sonuna kadar varım.”

İki hasım gençliğin tüm haşmetiyle, çıplak yumruklarıyla, nefretle, can yakma, sakat bırakma, mahvetme arzusuyla, genç boğalar gibi birbirlerine daldılar. İnsanoğlunun yaratılış vasıtasıyla yükselerek edindiği binlerce yıllık kazanımları yitip gitmişti. Sadece, insanlığın büyük serüveninde izlediği yolun üzerinde bir kilometre taşı gibi duran elektrik direklerinden yayılan ışıklar kalmıştı geride. Martin ve Peynir Surat taş devrine ait iki yabanıldı. Çamurlu cehennem çukurlarının içine battıkça battılar, yaşamın kaba ve ilkel başlangıcındaki döküntülerin içinde sürüklenerek atomlar gibi, göklerdeki yıldız tozları gibi adeta kimyasal bir tepkimeyle debelenip körlemesine mücadele ederek çarpıştılar, tekrar tekrar sonsuza dek çarpışıp durdular.

Martin kavganın sürüp gitmesini izlerken, “Tanrım! Bizler birer hayvanız! Vahşi canavarlarız!” diye yüksek sesle mırıldandı. Müthiş hayal gücüyle sanki bir kinetoskobun içine bakıp geçmişte olan biteni seyrediyor gibiydi. Hem kavganın içinde yer alan biri hem de bir seyirciydi. Uzun aylar boyunca çalışıp kültürlü ve nazik birine dönüşen Martin, gözlerinin önünde canlanan bu manzara karşısında ürperiyordu; sonra içinde bulunduğu an bilincinden silinip gitti ve geçmişin hayaletleri ona hâkim oldu. Deniz yolculuğundan yeni dönmüş, Sekizinci Sokak Köprüsü’nde Peynir Surat’la dövüşen Martin Eden’dı o şimdi. Acı çekiyor, uğraşıp didiniyor, kan döküyor, ter akıtıyor ve çıplak yumrukları hedefini bulduğunda zevkle coşuyordu.

Martin ve Peynir Surat, birbirlerinin etrafında vahşi canavarlar gibi fıldır fıldır dönen nefretin ikiz girdabıydılar. Zaman akıp gitti ve iki düşman çete sessizliğe gömüldü. Daha önce böylesine şiddetli bir gaddarlığa hiç tanık olmamışlardı ve dehşet içinde olup biteni izliyorlardı. İki hasım kendilerinden daha vahşiydi. Gençliğin ve zindeliğin verdiği o ilk olağanüstü avantaj yavaş yavaş yok oldu ve iki rakip daha ihtiyatlı, ölçüp biçerek dövüşmeye başladı. İki taraf da belirgin bir üstünlük sağlayamamıştı. Martin birilerinin, “Bu dövüşün sonu belli değil,” dediğini işitti. Ardından sağlı sollu yumruk atacakmış gibi bir yanıltma hareketi yaptı ve rakibi şiddetle karşılık verince yanağının kemiğe kadar yarıldığını hissetti. Bunu yapan çıplak yumruk falan değildi. Martin, açılan bu korkunç yarayı gören çete üyelerinin şaşkınlıkla mırıldandıklarını duydu ve üstü başı kendi kanına bulandı ama renk vermedi. Son derece temkinli davranmaya başladı, zira kendi türünün alçakça kurnazlıklarıyla rezilliklerini gayet iyi biliyordu. Martin izledi ve bekledi, sonra vahşice saldıracakmış gibi yapıp birden durdu çünkü metalik bir parlama görmüştü.

“Elini kaldır,” diye bağırdı Peynir Surat’a. “Bana o elindeki pirinç muştayla vurdun!”

Her iki çete de homurdanıp hırlayarak ileri atıldı. Bir saniye sonra bir meydan kavgası kopacak ve intikamını almaktan mahrum kalacaktı. Martin kendini kaybetti.

Boğuk bir sesle, “Arkadaşlar, siz karışmayın!” diye bağırdı. “Anladınız mı? Söyleyin bana, anladınız mı?”

Çete üyeleri Martin’den uzak durdular. Hepsi birer zalimdi ama Martin baş zalimdi, hepsine baskın çıkıp hükmederek dehşet saçan bir vahşiydi.

“Bu benim kavgam ve kimse araya girmeyecek. Ver şu muştayı bakalım.”

Peynir Surat’ın aklı başına gelmiş, biraz korkmuştu. Kurallara aykırı olarak kullandığı muştayı Martin’e teslim etti.

Martin, “Sen, sinsice kalabalığın arkasında gizlenen kızıl saçlı, muştayı ona sen verdin,” diye konuşmasını sürdürürken muştayı da suya fırlattı. “O sırada seni görmüştüm ve ne halt ettiğini merak ediyordum. Eğer bir daha böyle bir şeye kalkışırsan seni gebertene kadar döverim. Anladın mı?”

Martin’le Peynir Surat ölçüsüzce, akıl almaz boyutta bir tükenişin eşiğini aşıp kavgaya devam ettiler ve en sonunda kan görmeye doymuş vahşi kalabalık tanık oldukları şey karşısında dehşete düşüp kavgaya son vermeleri için taraf tutmadan kendilerine yalvarmaya başladı. Yere düşüp ölmeye ya da bacaklarının üzerinde durup ölmeye her an hazır olan Peynir Surat, dayak yemekten suratı tanınmaz hale gelmiş, çehresi değişmiş Peynir Surat bocalayıp tereddüt etti; fakat Martin üzerine atılıp art arda yumruklarını indirmeye devam etti.

Aradan sanki bir asır geçmişti; Peynir Surat hızla tükenirken birbirine girmiş yumruklar arasında birden korkunç bir çatırtı işitildi ve Martin’in sağ kolu yana düştü. Kırılmış bir kemiğin sesiydi bu. Herkes sesi işitmiş ve ne olduğunu anlamıştı; Peynir Surat da anlamıştı ve bir kaplan gibi atılıp yumruklarını yağmur gibi art arda indirmeye başladı. Martin’in çetesi müdahale etmek için öne doğru hamle etti. Birbiri ardına hızla inen yumruklardan sersemleyen Martin, müthiş bir perişanlık ve çaresizlikle, hıçkırıklar içinde ve inleyerek korkunç küfürler savurup geri durmaları için onları uyardı.

Martin sadece sol eliyle yumruk atmaya devam etti ve azimle, yarı baygın halde yumruk atarken sanki uzaklardan, çetelerin arasından korku dolu mırıltılar yükseldiğini, aralarından birinin, “Bu kavga filan değil arkadaşlar. Bu resmen cinayet; bunu durdurmalıyız,” dediğini duydu.

Fakat kimse kavgayı durdurmadı ve bundan memnun olan Martin tek koluyla, bitkin halde durmadan yumruk sallamaya devam etti; karşısında bir yüzden çok kanlı, korkunç bir et parçasına dönmüş, titreyip sallanan, anlaşılmaz sesler çıkaran, biçimsiz, isimsiz, kararan gözlerinin önünden bir türlü kaybolmayan şeye vurdukça vurdu. Yumrukları giderek yavaşladı ve sanki aradan asırlar geçmişçesine, sonsuzluk gibi gelen bir zaman dilimi içinde, enerjisi ve dayanma gücünün son kırıntıları bedenini terk ederken, karşısında duran bu isimsiz şeyin köprünün sert ve pürüzlü tahta döşemelerine doğru yavaşça alçaldığını hayal meyal fark etti. Bir an sonra Martin bu şeyin üzerinde titreyen bacaklarıyla sallanıp sendeleyerek durmuş, bir dayanak noktası bulmak umuduyla eliyle boşlukta bir yere tutunmaya çalışıyor ve kulağına yabancı gelen bir sesle, “Daha istiyor musun? Söyle, daha istiyor musun?” diyordu.

Martin, Peynir Surat’ın üzerine eğilmiş biteviye bu sözleri tekrarlarken –üsteliyor, soruyor, tehdit ediyor, daha isteyip istemediğini öğrenmeye çalışıyordu– çetesindeki arkadaşlarının ellerini üzerine dayadıklarını, sırtını hafifçe sıvazladıklarını ve ceketini giydirmeye çalıştıklarını fark etti. Sonra birden her yer karardı.

Yüzünü kollarına dayamış olan Martin masadaki teneke çalar saatin tik taklarını duymadı. Hiçbir şey duymuyordu. Düşünmüyordu. Geçmişteki o anları her saniyesiyle ve öylesine gerçek hislerle yeniden yaşamıştı ki, tıpkı yıllar önce Sekizinci Sokak Köprüsü’nde bayıldığı gibi bayılmıştı. Tam bir dakika boyunca karanlık ve boşluk hissi devam etti. Sonra, sanki ölümden dönmüş gibi, gözleri çakmak çakmak, yüzünden terler boşalarak ayağa fırladı ve haykırdı:

“Seni yendim Peynir Surat! On bir yılımı aldı ama sonunda seni yendim!”

Dizleri titriyordu, bayılacak gibi oldu ve sendeleyerek yatağına döndü, çökercesine yatağın kenarına oturdu. Hâlâ geçmişin etkisindeydi. Kafası karışmış halde, telaşla ve nerede olduğunu kavramaya çalışarak odada göz gezdirdi ve sonunda köşede duran müsveddeleri görünce kendine geldi. Sonra hatıra çarkları dönüp zamanı dört yıl ileriye aldı ve Martin içinde bulunduğu ânın, açtığı kitaplar ile o kitapların sayfalarında bulduğu evrenin, hayallerinin, tutkularının ve başından geçenlerin, içinde debelenip bata çıka ilerlediği pislikle yoğrulmuş hayatın tek bir ânına tanık olsa korkudan ölecek kadar kötülüklerden uzak, o solgun, hayalet gibi, hassas peri kızına duyduğu aşkın farkına vardı.

Ayağa kalktı ve aynanın karşısına geçip yansımasına baktı.

“Ve böylece çamurun içinden çıkıyorsun, Martin Eden,” dedi ciddiyetle. “Ve büyük bir aydınlığın içinde gözlerini temizliyor, omuzlarını yıldızların arasında savuruyor, büyük şairin dediği gibi içindeki ‘maymunu ve kaplanı öldürüyor’ ve var olan güçlerden en yüksek mirası söke söke alıyorsun.”

Kendine daha yakından bakıp güldü.

“Biraz cinnet ve melodram, ha?” diye sordu aynadaki yansımasına. “Neyse, boş ver artık. Peynir Surat’ın hakkından geldin ve değil on bir, otuz üç yılını alacak olsa da o editörlerin de hakkından geleceksin. Bu noktada pes edemezsin. Devam etmelisin. Sonuna kadar mücadele edeceksin, biliyorsun.”

XVI

Saatin çalan zili Martin’i o kadar ani bir silkinişle uykusundan uyandırdı ki, bünyesi güçlü olmasaydı yattığı yerden baş ağrısıyla kalkabilirdi. Derin bir uykuda olmasına rağmen bir kedi gibi derhal gözlerini açmış ve bilinçsiz geçen beş saatin bitmiş olmasından mutluluk duyarak uyanmıştı. Hayattan habersiz geçen uyku saatlerinden nefret ediyordu. Yapacak ve yaşanacak çok şey vardı. Uykunun hayatından çaldığı her ana garez duyuyordu; saatin alarm zilinin zangırdaması daha bitmeden kendini küvete attı ve buz gibi soğuk suyun altında baştan aşağı bütün vücudu heyecanla ürperdi.

Fakat Martin olağan programına uymadı. Elinde bekleyen yarım kalmış ya da yazmaya başlamayı düşündüğü hikâyesi yoktu. Geç saatlere kadar çalışmıştı ve kahvaltı saati yaklaşıyordu. Fiske’den bir bölüm okumaya çalıştı fakat zihni kıpır kıpırdı, kitabı kapatıp bir kenara bıraktı. Bugün yeni bir mücadelenin başlangıcına sahne olmuştu ve bir süre yazmayacaktı. İnsanın evini ve ailesini geride bırakırken yaşadığına benzer bir hüzün çökmüştü üzerine. Köşede duran müsveddelerine baktı. Kesin kararını vermişti. Hiçbir yerde kabul görmeyen acınası, itibarsız çocuklarından uzaklaşacaktı. Yazıların olduğu köşeye gitti ve kâğıtları altüst edip karıştırmaya, oradan buradan yazdığı pasajları, sevdiği bölümleri rasgele okumaya başladı. “Serüven” başlıklı hikâyesi gibi, “Çanak” hikâyesini de yüksek sesle okuyarak şereflendirdi. En son doğan ve daha bir gün önce tamamlayıp gönderecek pulu olmadığı için bir köşeye attığı “Haz” adlı hikâyesiyse büyük beğenisini kazanmıştı.

“Anlayamıyorum,” diye mırıldandı. “Ya da belki de editörler anlamıyor. Bu hikâyenin kötü bir yanı yok. Her ay daha kötülerini yayımlıyorlar. Yayımladıkları her şey, neredeyse her hikâye bundan daha kötü.”

Kahvaltının ardından daktiloyu kabına yerleştirdi ve beraberinde Oakland’a götürdü.

Mağazadaki görevliye, “Daktilo için bir aylık borcum var,” dedi. “Fakat müdüre çalışacağımı ve bir ay içinde eksiği ödeyeceğimi söyleyin.”

Feribota atlayıp San Francisco’ya geçti, bir iş bulma kurumuna gitti ve oradaki temsilciye, “Herhangi bir iş olabilir, mesleğim yok,” dedi; o sırada yeni gelen, zarif şeylere merak duyan bazı gösteriş düşkünü işçiler gibi giyinmiş biri araya girdi. Temsilci umutsuzca başını salladı.

Yeni gelen adam, “Dişe dokunur bir şey yok ha?” dedi. “Bugün bir adam bulmam lazım.”

Sonra dönüp Martin’e dikkatlice baktı. Martin de ona bakınca adamın şişkin ve solgun suratı, halsiz bakan gözleri ile düzgün yüz hatlarını fark etti ve adamın sabaha kadar uyumayıp çalıştığını anladı.

“İş mi arıyorsun?” diye sordu adam Martin’e. “Neler yapabilirsin?”

“Ağır işler, denizcilik yaparım, daktilo kullanırım ama steno bilmem, at sürerim, ne iş olsa yapmaya, her işin üstesinden gelmeye hazırım,” diye karşılık verdi Martin.

Adam başını salladı.

“Bana uyar. İsmim Dawson. Joe Dawson ve bir çamaşırcı bulmaya çalışıyorum.”

“O iş beni aşar.” Martin, bir an için kendini kadınların giydiği yumuşak ve kabarık şeyleri ütülerken hayal etti ve içinden güldü. Fakat adama kanı kaynamıştı, “Sırf çamaşır yıkama işini yapabilirim. O kadarını denizdeyken öğrenmiştim,” diye ekledi.

Joe Dawson bir an için düşündü.

“Bana bak, kafa kafaya verip konuşalım istersen. Dinlemeye vaktin var mı?”

Martin başını salladı.

“Burası, iç kesimlerde küçük bir çamaşırhane ve Shelly Hot Springs Oteli’ne ait. Sanırım orayı biliyorsun. İş iki kişilik. Bir usta bir de yardımcı. Usta benim. Sen benim için değil ama bana bağlı olarak çalışacaksın. Öğrenmeye hevesli olur musun?”

Martin düşünmek için duraksadı. Teklif cazipti. Birkaç ay bu işte çalışır ve kitap okuyup araştırma yapmak için kendine zaman ayırırdı. Hem sıkı çalışır hem de bol bol kitap okurdu.

“Yemekler güzeldir, ayrıca kendine ait bir odan da olur,” dedi Joe.

Oda, karara varmasında etkili oldu. Kimse rahatsız etmeden sabahlara kadar kitap okuyabileceği, kendine ait bir oda.

“Ama harıl harıl çalışacaksın,” diye ekledi Joe.

Martin şişkin omuzlarını anlamlı anlamlı okşayıp, “Bunları ağır işlerde büyüttüm,” dedi.

“O zaman başlayalım.” Joe bir an için elini başına dayayıp düşündü. “Bu biraz tuhaf bir iştir. Dün gece her şeyi, hem de her şeyi tek tek kendim hallettim. İşin özü şu. İki kişinin toplam kazancı yüz dolar, ayrıca kalacak bir yer. Ben altmış alıyordum, yardımcım ise kırk. Ama o işi biliyordu. Sen acemisin. Ben seni yetiştireceksem, ilk başta senin işlerinin bir kısmını da yapmak zorunda kalacağım. Diyelim ki sen otuz dolarla başlarsın ve yavaş yavaş kırka çıkarsın. Adil davranacağım Sen işin kendine düşen kısmını tamamen yapmaya başlar başlamaz kırkı alırsın.”

Martin elini uzatıp, “Anlaştık,” dedi; Joe kendisine uzanan eli sıktı. “Tren bileti ve diğer masraflar için avans alabilir miyim?” diye sordu Martin.

Joe yeniden elini ağrıyan başına dayayıp üzgün bir ifadeyle, “Buraya hazırlıksız çıkıp geldim,” dedi. “Cebimde dönüş biletinden başka bir şey yok.”

“Ben de kiramı ödedikten sonra beş parasız kalacağım,” dedi Martin.

“Kirayı ödeme,” diye öneride bulundu Joe.

“Olmaz. Ablama kira borcu takamam.”

Joe kafası karışmış bir ifadeyle uzun bir ıslık attı ve bu ufacık meseleye kafa patlattı.

Umutsuzluk içinde, “Cebimde içki parası var,” dedi. “Bir-iki kadeh bir şey içip bir çare üretiriz belki.”

Martin bu teklifi geri çevirdi.

“İçki içmiyorsun, öyle mi?”

Bu kez Martin başını salladı, Joe da sızlandı. “Keşke ben de bırakabilsem. Ama vazgeçemiyorum işte,” dedi kendini mazur göstermeye çalışırcasına. “Tüm hafta canım çıkana kadar çalıştıktan sonra kafayı çekmem lazım. Eğer içmezsem ya boğazımı keserim ya da ortalığı yakar yıkarım. Ama içkiyi bıraktığına sevindim. Kararından dönme.”

Martin bu adamla arasında büyük bir uçurum olduğunun farkındaydı, okuduğu kitapların açtığı bir uçurum; fakat uçurumun öte yanına geçmekte hiç güçlük çekmedi. Tüm yaşamı boyunca işçi sınıfının dünyasında yaşamıştı, işçilerle samimiyet kurmak onun için kökleşmiş bir alışkanlıktı. Martin, Joe’nun başını ağrıtan ulaşım sorununu da çözmüştü. Eşyalarının bulunduğu sandığı Joe’ nun biletiyle Shelly Hot Springs’e gönderecek, kendisi ise bisikletle gidecekti. Yol yetmiş mildi; pazar günü boyunca bisiklet sürüp pazartesi sabah işinin başında olacaktı. Bu arada eve gidip eşyalarını toparlayacaktı. Vedalaşacağı kimse yoktu. Ruth ve ailesi uzun yaz tatili için Sierra Dağları’ndaki Tahoe Gölü’ne gitmişti.

Martin, pazar gecesi yorgun ve üstü başı toz içinde Shelly Springs’e vardı. Joe onu coşkuyla karşıladı. Ağrıyan başına sardığı ıslak bir havluyla bütün gün çalışmıştı.

“Kendime yardımcı bulmak için buradan ayrıldığım gün geçen hafta yıkanacak çamaşırların bir kısmı birikmiş,” diye açıklamada bulundu. “Sandığın iyi durumda buraya vardı. Odanda duruyor. Sandık değil tank sanki mübarek. İçinde ne var öyle Tanrı aşkına? Altın külçeleri mi?”

Martin eşyalarını boşaltırken Joe da yatağa oturdu. Sandık aslında kahvaltılık gıda malzemeleri için kullanılan büyük bir kutuydu ve Mr. Higginbotham Martin’den o kutu için elli sent almıştı. Martin iki halat çakarak taşıma sapı yapıp kutuyu yük vagonunda kolayca taşınabilecek bir sandığa dönüştürdü. Joe şişkin gözlerle Martin’in sandıktan birkaç gömlek, birkaç parça iç çamaşırı, sonra birbiri ardına sürüyle kitap çıkardığını gördü.

“Dibine kadar kitapla dolu galiba?” diye sordu.

Martin başını salladı ve kitaplarını odada lavabo görevi gören bir mutfak masasının üzerine dizmeye girişti.

Joe, “Vay canına!” diye haykırdı ve sonra aklına söyleyecek bir şey gelmesi için sessizce bekledi. En sonunda ne söyleyeceğini buldu.

“Desene, kızlar pek umurunda değil?”

“Hayır,” diye cevap verdi Martin. “Eskiden, kitaplarla haşır neşir olmadan önce kızların peşinde çok dolaşırdım. Fakat artık pek zamanım yok.”

“Burada da zamanın olmayacak. Sadece çalışıp uyumaya vaktin olacak.”

Martin geceleri uyuduğu beş saatlik uykuyu düşünüp gülümsedi. Oda çamaşırhanenin üstündeydi; su pompalayan, elektrik üreten ve çamaşırhane makinelerini çalıştıran motorla aynı binadaydı. Yandaki odada kalan mühendis yeni yardımcıyla tanışmak için uğradı ve masanın üzerinden yatağa kadar gerilmiş bir uzatma kablosunun ucuna bir ampul bağlamak için Martin’e yardımcı oldu

Ertesi sabah, yediye çeyrek kala başlayan kahvaltı için Martin’i altıyı çeyrek geçe uyandırdılar. Çamaşır odasının bulunduğu binada hizmetkârlar için bir banyo küveti vardı ve Martin soğuk suyla duş alarak Joe’yu dehşete düşürdü.

Otel mutfağının bir köşesinde kahvaltıya oturdukları sırada Joe, “Vay canına, sen ne olağanüstü bir adammışsın!” dedi.

Mühendis, bahçıvan, bahçıvanın yardımcısı ve ahırda çalışan iki-üç kişi daha onlarla birlikte masadaydı. Kasvetli bir havada hızlı hızlı atıştırdılar ve pek az konuştular. Martin bir yandan kahvaltısını yaparken bir yandan da konuşmalara kulak verdi ve sosyal ve kültürel anlamda bu adamları ne kadar aştığını fark etti. Adamların kısıtlı zihinsel kapasiteleri Martin’i bunaltıyordu; oradan uzaklaşmak için can atıyordu. Böylece o iğrenç, uyduruk kahvaltıyı onlar kadar hızlı bir şekilde, çiğnemeden yuttu ve mutfak kapısından çıkınca rahat bir nefes aldı.

Çamaşırhane mükemmel donanımlı, buhar gücüyle çalışan modern makinelerin neredeyse her işi hallettiği küçük bir yerdi. Birkaç talimatın ardından Martin büyük yığınlar halindeki kirli çamaşırları ayırırken Joe da karıştırıcıyı çalıştırıp taze arapsabunu karışımlarını kazana attı; zehir gibi yakıcı kimyasallardan oluşan karışımları hazırlarken, ağzını ve burun deliklerini mecburen bir mumyayı andırana kadar banyo havlularıyla sarıyordu. Çamaşırları ayırmayı bitiren Martin, burularak sularının sıkılmasına yardımcı oldu. Bu işlem, çamaşırların dakikada bin devirle çalışan ve merkezkaç kuvvetiyle suyu kurutan bir döner havuza atılmasıyla yapılıyordu. Daha sonra Martin kısa ve konçlu çorapları “silkelerken” aynı sırada kurutucu ile sıkıcı arasında mekik dokudu. Öğleden sonra, biri merdaneye atarak diğeri de çıkarıp katlayarak çorapları silindirden geçirirlerken bir yandan da ütüler ısınıyordu. Ardından saat altıya kadar iç çamaşırları ütülendi ve bu süre zarfında Joe kuşkuyla başını salladı.

“Çok gerideyiz,” dedi. “Akşam yemeğinden sonra da çalışmamız lazım.”

Ve akşam yemeğinin ardından, cayır cayır yanan elektrik lambalarının altında son iç çamaşırı ütülenip dağıtım odasında katlanıncaya dek, saat ona kadar çalıştılar. Sıcak bir Kaliforniya gecesiydi ve pencerelerin ardına kadar açık olmasına rağmen, ateş gibi kızgın ütü ocağı odayı bir fırına çevirmişti. Üzerlerinde sadece fanilaları olan, çıplak kollu Martin ve Joe, ter içinde ve nefes nefeseydiler.

Yukarı çıktıklarında Martin, “Tropik iklimlerin sıcak havasında yük istiflemek gibi,” dedi.

“Bu işi kıvıracaksın,” diye cevap verdi Joe. “İşe adam gibi sarılıyorsun. Eğer tempoya ayak uydurursan sadece bir ay boyunca otuz dolara çalışırsın. İkinci ay kırk dolarını almaya başlarsın. Ama daha önce ütü yapmadığını söyleme bana. Bu işlerden iyi anlarım.”

“Gerçekten de bugüne dek hayatımda bir bez parçası bile ütülemedim,” diye itiraz etti Martin.

Martin ara vermeden on dört saattir ayakta çalıştığını sanki unutmuş gibi, odasına girdiğinde üzerine çöken yorgunluğa şaştı. Saatin alarmını altıya kurdu ve beş saatlik uykuyu çıkarıp saat bire kadar okuyabileceğini hesapladı. Şişmiş ayaklarını rahatlatmak için ayakkabılarını çıkardı ve kitaplarını alıp masaya oturdu. İki gün önce kaldığı yerden devam edip Fiske’yi okumaya başladı. Fakat daha ilk paragrafta zorlanıp aynı yeri ikinci kez okumaya başladı. Sonra, pencereden içeriye esmeye başlayan dağ havasıyla ürpererek, sertleşmiş kasları ağrı içinde uyandı. Saate baktı. İki olmuştu. Dört saattir uyuyordu. Üzerindeki kıyafetleri çıkardı, yatağa girdi ve kafasını yastığa dayar dayamaz uykuya daldı.

Salı günü de aralıksız çalıştılar. Martin, Joe’nun çalışma temposuna hayran kalmıştı. Joe bir düzine enerjik adama bedel iş çıkarıyordu. Heyecanla en üst düzeyde çalışıyordu; uzun gün boyunca zaman kazanmak için mücadele etmediği bir an bile yoktu. Yaptığı işe ve zamandan nasıl tasarruf edeceğine yoğunlaşıyor, Martin’e, beş adımda yaptığı işi üç adımda ya da üç adımda yaptığı işi iki adımda nasıl yapacağını gösteriyordu. Martin onu izleyip örnek alırken bunu, “Gereksiz hareketlerin bertaraf edilmesi,” diye adlandırmıştı. Bizzat Martin de hızlı ve becerikli bir işçiydi; kimsenin kendi işini yapmasına ya da kendinden daha fazla çalışmasına asla imkân vermemesi onun için bir övünç kaynağıydı. Böylece o da benzer bir şekilde tek bir amaca odaklanıyor ve mesai arkadaşının verdiği ipuçları ile tavsiyeleri aç bir şahin gibi havada kapıyordu. Yakalarla manşetleri “ovalıyor”, ütüye sıra geldiğinde kabartı olmaması için çift katlı keten kumaşların arasında kalan fazla kolayı temizliyor ve bunu, Joe’nun takdirini kazanacak bir hızla yapıyordu.

El altında yapacak iş olmasa bile hiç ara vermiyorlardı. Joe hiçbir şey için beklemiyor ve bir işten ötekine koşuşturuyordu. Tek bir toplama hareketiyle gömleği kol ağızları, yaka bandı, robası ve göğüs kısmı, dönen sağ elin ötesinde dışarı doğru çıkıntı yapacak biçimde tutup iki yüz beyaz gömleği kolaladılar. Aynı anda sol el ise kolaya girmemesi için gömleğin gövde kısmını yukarıda tutuyor, sağ el gömleği kolaya batırıyordu. Kola o kadar sıcaktı ki, gömleğin üzerinden sıkıp akıtmak için ellerini sürekli soğuk su dolu kovalara daldırıyorlardı. O gece on buçuğa kadar çalışıp hanımefendilerin tüm o fırfırlı ve havalı, hassas kıyafetlerini özenle kolaladılar.

Martin gülerek, “Ne varsa tropik iklimlerde, çıplak dolaşmakta var,” dedi.

Joe, “O zaman ben işsiz kalırım,” diye ciddi bir havada cevap verdi. “Çamaşırcılıktan başka bir şey bilmiyorum.”

“Onu da gayet iyi biliyorsun.”

“İyi bilmem de gerekir zaten. On bir yaşımdayken Oakland’da, Contra Costa’da çamaşırları silkeleyerek sıkma makinesi için hazır hale getirmekle başladım işe. Aradan on sekiz yıl geçmiş; başka hiçbir iş yapmadım. Fakat buradaki işler bugüne dek yaptığım en ağır çalışma. En az bir adamın daha işin üzerinde olması lazım. Yarın gece çalışacağız. Yakalar ve manşetler için sıkma makinesini hep çarşambaları çalıştırırız.”

Martin alarmı kurdu, masaya yanaştı ve Fiske’yi açtı. İlk paragrafı bitirmemişti. Satırlar bulanıklaşıp birbirine girdi ve başı öne düştü. Başına yumruklarıyla vahşice vurarak bir aşağı bir yukarı yürüdü fakat uykunun verdiği hissizliğin üstesinden gelemedi. Kitabı dayayıp önüne koydu ve gözkapaklarını parmaklarıyla açık tuttu ama bu sefer de gözleri açıkken uykuya daldı. Sonra pes etti ve yaptıklarının neredeyse hiç bilincinde olmadan giysilerini üzerinden çıkarıp yatağa girdi. Yedi saat boyunca hayvanlar gibi ağır bir uyku uyudu; çalan alarmla uyandığında hâlâ uykusunu alamadığını hissediyordu.

“Çok mu kitap okuyorsun?” diye sordu Joe.

Martin hayır anlamında başını salladı.

“Boş ver. Bu gece sıkma makinesini çalıştırmamız lazım ama perşembe günü saat altıda paydos edeceğiz. Böylece okumak için fırsatın olacak.”

Martin o gün büyük bir varilin içinde yünlüleri elinde yıkadı; güçlü arapsabunu kullanıyor ve bir vagon tekerleğinin dişli göbeğiyle çamaşırlara bastırıyordu; vagon tekerleği tepede duran yaylı bir montaj direğine bağlı olan bir pompa pistonunun üzerine oturtulmuştu.

“Benim icadım,” dedi Joe gururla. “Çamaşır tahtasından da parmaklardan da daha iyi; üstelik haftada en az on beş dakika kazandırıyor ve on beş dakika bu işyerinde hiç de yabana atılacak bir süre değil.”

Yakaları ve manşetleri merdaneden geçirmek de Joe’ nun fikriydi. O gece, elektrikli lambaların yaydığı ışığın altında çalışırlarken Joe açıklamada bulundu.

“Burası dışında hiçbir çamaşırhane bunu yapmaz. Eğer cumartesi öğleden sonra saat üçte işlerimi bitireceksem bunu yapmak gerekiyor. Fakat ben nasıl yapılacağını biliyorum, zaten fark da burada. Doğru ısıyı, doğru basıncı ayarlamalı ve yaka ile manşetleri üç defa merdaneden geçirmelisin. Şuna bak!” Bir gömleğin manşetini havaya kaldırdı. “Elle ya da basınçlı ütü makinesiyle bundan daha iyi sonuç alamazsın.”

Perşembe günü Joe öfkeden deliye dönmüştü. Kolalanması için fazladan bir yığın kadın çamaşırı gelmişti.

“Bırakacağım bu işi,” dedi. “Dayanamıyorum. Gözümü kırpmadan bırakacağım. Hem bütün bir hafta dakikalardan tasarruf ederek bir köle gibi çalışıp hem de gelince burada fazladan kolalanacak bu kadar çamaşırı bulmak neye yarar? Burası hür bir ülke ve gidip o yağ tulumu Hollandalıya kendisiyle ilgili düşündüklerimi bir bir sıralayacağım. Hem de Fransızca filan değil, düz Amerikan İngilizcesiyle anlatacağım derdimi. Onun da, kolalanacak çamaşırların da canı cehenneme!”

Hemen ardından kararını değiştirip yazgısına boyun eğerek, “Bu gece çalışmalıyız,” dedi.

Martin o gece kitap okumadı. Tüm hafta boyunca tek bir günlük gazete bile görmemişti ve ne gariptir ki hiç de gazete okumak filan gelmiyordu içinden. Haberler onu ilgilendirmiyordu. Herhangi bir şeyle ilgilenemeyecek kadar yorgun ve bıkkındı ama cumartesi öğleden sonra saat üçte işlerini bitirdikleri takdirde bisikletine atlayıp Oakland’a gitmeyi planlıyordu. Arada yetmiş millik bir mesafe vardı, pazar öğleden sonra aynı mesafeyi geri dönerek ikinci çalışma haftasına zerre kadar dinlenmeden başlamış olacaktı. Trenle gitmek daha kolaydı fakat gidiş dönüş bileti iki buçuk dolardı ve Martin para biriktirmeye niyetliydi.

XVII

Martin birçok şey yapmayı öğrenmişti. İlk hafta boyunca, Joe’yle birlikte tek bir öğleden sonra iki yüz beyaz gömleği yıkayıp kolalayıp ütülediler. Joe, basınç sağlayan çelik bir kordona asılı sıcak demirden oluşan basınçlı ütü mekanizmasını çalıştırdı ve bu makineyle gömleklerin robasını, manşetlerini ve yaka bantlarını ütüledi, yakaları gömleğe dik açıda durması için ayarladı ve göğüs kısmını parlak rötuş yaptı. Joe gömlekleri, ütülerini bitirdiği kadar büyük bir hızla Martin’le arasında duran rafa fırlatıyor, Martin de onları oradan alıp “üstlerinden geçiyor”du. Bu görev, gömleklerin kolalanmamış kısımlarını ütülemeyi içeriyordu.

Bu, çok süratli bir tempoda saatler süren yorucu bir işti. Dışarıda, otelin geniş teraslarında tiril tiril beyaz kıyafetleri içinde erkekler ve kadınlar buzlu içeceklerini yudumluyor, kan dolaşımlarını kontrol altında tutuyorlardı. Fakat çamaşırhanede cehennem sıcağı vardı. Devasa ocak gürleyerek etrafa ateş gibi bir sıcaklık yayıyor, diğer yandan nemli çamaşırlar üzerinde hareket eden kızgın ütü havaya buhar bulutları salıyordu. Bu ütüler, ev kadınlarının kullandığı ütülerden farklı bir ısı yayıyordu. Islak parmakla yapılan sıradan denemede sıcaklığını kanıtlayan bir ütü Joe ve Martin için fazlasıyla soğuktu, böyle bir sıcaklık denemesi de faydasızdı. Joe ve Martin ısıyı, ütüleri yanaklarına yakın tutarak, Martin’in anlayamadığı ama hayran olduğu gizli bir zihinsel işlemle ölçüyorlardı. Yeni ısınmış ütüler aşırı sıcak olduğunda demir çubuklara asıyorlar ya da soğuk suya batırıyorlardı. Bu da yine kesin ve hassas bir tahmin gerektiriyordu. Ütüler suda yarım saniye fazla kalsa, o ideal, ipeksi sıcaklığı gidiyordu; Martin bu işi ne kadar büyük bir doğrulukla yapmaya başladığına hayret ediyordu – makine gibi, şaşmaz bir kıstas temel alınarak geliştirilmiş, otomatikleşmiş bir doğruluk.

Fakat hayret etmeye ayıracak fazla zaman yoktu. Martin aklını tamamen işine yoğunlaştırıyordu. Zihni de elleri de hiç durmadan faaliyet içinde olan zeki bir makineydi ve bu makine, kendini sadece o zekâyı donatmaya adamış bir adamdan ibaretti. Evren ve onun büyük sorunlarına beyninde ayırabileceği bir yer yoktu. Zihninin tüm o geniş ve açık koridorları artık kapalıydı, hava geçirmez biçimde mühürlenmişti. Ruhunun yankı yapan boşluğu dar bir odacık, kollarını, omuz kaslarını, on hünerli parmağını ve buharlar salıp kayarak ilerleyen ütüyü yönlendiren bir kumanda kalesiydi; ütüyü hızlı, yalnızca belli sayıda hamlelerle yönlendiriyor, yalnızca belli bir mesafede ilerletip bir milim daha öteye itmiyor, sonu gelmek bilmez elbise kolları, yanları, sırtları ve etekleri boyunca hızla kaydırıyor ve ütülenmiş gömlekleri kırıştırmadan teslimat tezgâhının üzerine atıyordu. Telaşla bir yandan gömleği atarken bir yandan da eli başka bir gömleğe yönleniyordu. Tüm bu işler saatler boyu sürerken, dışarıdaki dünya gökyüzündeki Kaliforniya güneşi altında kendinden geçiyordu. Fakat o cehennem gibi sıcak odada kendinden geçmek söz konusu bile değildi. Terasta serinleyen havalı konuklar temiz keten çamaşırlara ve çarşaflara ihtiyaç duyuyorlardı.

Martin’in her yanından ter boşanıyordu. Muazzam miktarda su içmesine rağmen havanın sıcaklığı ve sarf ettiği gücün verdiği hararetle su, vücudundaki deliklerden ve tüm gözeneklerinden çıkıyordu. Denizciyken yaptığı iş, nadir aralıklar dışında kendi iç sesini dinlemesi için bol bol fırsat veriyordu. Geminin kaptanı Martin’in zamanına hükmediyordu; fakat burada otelin yöneticisi aynı zamanda Martin’in düşüncelerinin de hâkimiydi. Martin, insanın sinirleri harap eden, bedenini tüketen bu işten başka bir şey düşünemiyordu. Bunun dışında düşünmek imkânsızdı. Ruth’a âşık olduğundan haberi bile yoktu. Öyle biri mevcut bile değildi çünkü güdülmüş ruhunun onu hatırlayacak zamanı yoktu. Yalnızca geceleri yatağa girdiğinde ya da sabahları kahvaltıda, kısa süreli ve geçici anılarda kendini ona hatırlatıyordu Ruth.

Bir defasında Joe, “Burası tam bir cehennem, değil mi?” dedi.

Martin başını salladı fakat bir yandan da öfkelendi. Bu bariz ve gereksiz bir ifadeydi. Çalışırken konuşmuyorlardı. Çene çalmak tıpkı şimdi olduğu gibi çalışma tempolarını bozuyor, ütü yaparken Martin’in dikkatini dağıtıyor ve ritmini tekrar yakalayana kadar fazladan iki hareket yapmasını gerektiriyordu.

Cuma sabahı yıkama makinesi çalışıyordu. Haftada iki kez otel çarşaflarını, yastık kılıflarını, yatak örtülerini, masa örtülerini ve peşkirleri yıkamak zorundaydılar. Bu iş bittikten sonra dört elle narin kadın iç çamaşırlarını kolalamaya giriştiler. Bu yavaş, titizlikle yapılması gereken hassas bir işti ve Martin bu işi çabucak öğrenmemişti. Üstelik riski göze alamazdı. Hatalar felaketle sonuçlanabilirdi.

Joe şeffaf, zar gibi, neredeyse elinde tutarken bile kırışan bir korse kılıfını havaya kaldırıp, “Bunu görüyor musun?” dedi. “Bunu yakarsan maaşından yirmi dolar gitti demektir.”

Martin o korseyi yakmadı ve gerilen kaslarını gevşetti; ama diğer yandan sinirler her zamankinden daha çok geriliyordu ve kadınların kendi çamaşırlarını yıkamak zorunda olmadıklarında giydikleri güzel şeyleri temizlemekle uğraşıp azap çekerken, anlayışlı bir şekilde Joe’nun ettiği küfürleri dinliyordu. Narin iç çamaşırlarının kolalanması hem Martin’in hem de Joe’nun kabusuydu. Bu iş güçbela tasarruf ettikleri dakikalarını çalıyordu. Bütün gün bu işle uğraştılar. Akşam saat yedide otel çarşaflarını sıkma makinesinden geçirmek için ara verdiler. Saat onda, otel müşterileri hâlâ uykudayken, iki çamaşırcı gece yarısı bire-ikiye kadar narin iç çamaşırların kolalanmasıyla uğraştılar. Saat iki buçukta paydos ettiler.

Cumartesi sabahı yine kolalama işi vardı ve diğer ufak tefek işlerle birlikte öğleden sonra saat üçte o haftanın çalışması tamamlanmıştı.

Merdivenlerde oturup büyük bir keyifle sigara tüttürürlerken Joe, “Bunun üstüne bir de yetmiş mil yol tepip Oakland’a gitmeyeceksin herhalde?” diye sordu.

“Gitmem lazım,” diye cevap verdi Martin.

“Ne için gidiyorsun? Kız mı var orada?”

“Hayır; tren biletine iki buçuk dolar vermemek için. Kütüphaneye gidip bazı kitapların süresini uzatmak istiyorum.”

“Neden ekspres postayla göndermiyorsun? Her gidiş geliş sadece elli sente mal olur.”

Martin bunu düşündü.

“Hem yarın da dinlenmiş olursun,” diye teşvik etti Joe. “Buna ihtiyacın var. Benim var, biliyorum. Kolumu kaldıracak halim kalmadı.”

Joe gerçekten de bitkin görünüyordu. İşten yılmayan, asla dinlenmeyen, tüm hafta boyunca saniyeler ve dakikalar için mücadele eden, gecikmelerin önüne geçen, engellerin üstesinden gelen, dayanılmaz bir enerji kaynağı, yüksek devirde çılgınlar gibi çalışan bu makine insan haftalık işlerini tamamlamış ve yorgunluktan yığılıp kalmıştı. Dermanı kalmamış ve yakışıklı yüzü bitkinlikten sarkmıştı. Sigarasından keyifsizce bir duman aldı; sesi alışılmışın dışında cansız ve tekdüze çıkıyordu. İçindeki tüm kuvvet ve şevk gitmişti. Elde ettiği zafer kursağında kalmış gibiydi.

“Ve önümüzdeki hafta tüm bu işleri yeni baştan yapmak zorundayız,” dedi üzgün bir sesle. “Neye yarar ki tüm bunlar, ha? Bazen keşke bir berduş olsaydım, diye düşünüyorum. O gibiler çalışmazlar ama hayatlarını sürdürürler. Vay canına! Keşke bir bardak bira olsaydı; kasabaya inip alacak ne takatim ne de yüreğim var. Sen de budalalık yapma ve hafta sonu burada kalıp kitaplarını ekspres postayla gönder.”

“Ama bütün bir pazar günü burada ne yapabilirim?” diye sordu Martin.

“Dinlen. Ne kadar yorgun olduğunun farkında değilsin. Pazarları o kadar yorgun oluyorum ki gazete bile okuyamıyorum. Bir defasında hasta oldum. Tifoya yakalandım ve hastanede iki buçuk ay yattım. Tüm o zaman zarfında hiç çalışmadım. Çok güzeldi.”

Joe bir dakika sonra, hayallere dalmış gibi, “Çok güzeldi,” diye tekrarladı.

Martin banyo yaptı, sonra çamaşırcı ustasının ortalarda olmadığını fark etti. Büyük ihtimalle bir bardak bira içmeye çıktığını tahmin etti ama bunu öğrenmek için kasabaya yarım mil yürümek uzun bir yolculuk gibi gelmişti. Ayakkabılarını çıkarıp ne yapacağına karar vermeye çalışırken yatağına uzandı. Eli kitaplara gitmedi. Uykuya dalamayacak kadar yorgundu. Bitkinlikten yarı baygın vaziyette, neredeyse hiçbir şey düşünmeden akşam yemeğine kadar yatakta öylece uzandı. Joe yemeğe gelmedi ve bahçıvan Joe’nun büyük ihtimalle bardaki ahşap suntaları söktüğüne dair bir yorumda bulununca Martin durumu anladı. Yemeğin hemen ardından yatağa girdi ve sabah olunca gayet iyi dinlenmiş olduğuna kanaat getirdi. Joe hâlâ ortalarda yoktu. Martin bir yerlerden bir pazar gazetesi edinip ağaçların altında gölgelik kuytu bir yere uzandı. Sabahın nasıl geçtiğini anlamadı. Uyumadı, kimse onu rahatsız etmedi ve gazeteyi bitirmedi. Öğleden sonra, yemeğin ardından gazeteyi tekrar eline aldı ve okurken uyuyakaldı.

Pazar günü böylece geçti. Pazartesi sabahı Martin hummalı bir tempoyla çalışmaya başladı ve çamaşırları ayırdı. Joe ise başının etrafında sıkıca bağlı havlusuyla homurdanarak ve küfürler savurarak yıkama makinesini çalıştırıp arapsabununu karıştırıyordu.

“Elimde değil,” diye açıkladı. “Cumartesi gecesi olunca içki içmeden duramıyorum.”

Her gece elektrik lambalarının altında devam eden ve cumartesi öğleden sonra saat üçte Joe’nun yorgun zafer ânını tatmasıyla, sonra da içip unutmak için kasaba yoluna düşmesiyle doruk noktasına çıkan büyük bir mücadele içinde bir hafta daha geçti. Martin’in pazar günü bir öncekinin aynıydı. Ağaçların gölgesi altında uyudu, amaçsızca gazetenin sayfalarını karıştırdı ve sırtüstü yatıp hiçbir şey yapmadan, düşünmeden uzun saatler geçirdi. Düşünemeyecek kadar sersemlemişti ve bu durum hiç hoşuna gitmiyordu. Sanki aşağılanıp itibarını kaybetmiş ya da tabiatında bir bozukluk varmış gibi kendinden nefret etmeye başlamıştı. Kendini bir tanrı gibi hissettiren üstünlükleri kaybolmuştu. Tutkuları ve güdüleri körelmişti; onu harekete geçirip teşvik edecek zindeliği yok olmuştu. Bir ölüydü. Ruhu ölmüştü sanki. Çalışmaktan başka bir şey bilmeyen bir canavara dönüşmüştü. Yeşil yaprakların arasından sızan gün ışığında hiçbir güzellik göremiyordu; ne de gök kubbenin bulutsuz maviliği eskisi gibi fısıldayıp evrenin uçsuz bucaksızlığını, açığa çıkmak için titreşen sırları ifşa ediyordu. Hayat dayanılamayacak kadar sıkıcı ve aptalcaydı, ağzında kötü bir tat bırakıyordu. İçgörüsünün önüne siyah bir perde gerilmişti ve hayalleri içine ışık sızmayan karanlık bir hasta odasına tıkılıp kalmıştı. Kasabaya inip bardaki suntaları söken, beynini kurtçukların kemirdiği, içip içip coşan ve duygulanan, kendinden geçercesine, körkütük sarhoş olan ve pazartesi sabahları ile insanı köreltecek kadar ağır bir çalışma temposuyla geçecek olan haftayı aklından çıkaran başıboş Joe’ya imreniyordu.

Üçüncü hafta da geçip gitmiş, Martin kendinden de hayattan da tiksinmeye başlamıştı. Bir başarısızlık hissinin altında eziliyordu. Editörlerin yazdıklarını reddetmeleri için hiçbir neden yoktu. Artık bunu açıkça görebiliyor ve kendine ve kurduğu hayallere gülüyordu. Ruth “Deniz Güfteleri”ni postayla ona göndermişti. Ruth’un mektubunu kayıtsızca okudu. Şiirleri ne kadar çok beğendiğini, ne kadar güzel olduklarını elinden geldiğince ifade ediyordu. Fakat yalan söyleyemez, gerçeği kendinden gizleyemezdi. Şiirlerin birer fiyasko olduğunu biliyordu; Martin mektubun formalite icabı yazılmış, göstermelik ve baştan savma her satırında Ruth’un şiirleri beğenip onaylamadığını okuyabiliyordu. Ruth haklıydı. Martin şiirleri tekrar tekrar okudukça buna kesin kanaat getirmişti. Güzellik ve mucize onu terk etmişti; şiirleri okurken, bunları yazarken aklından neler geçtiğini düşünüp hayret etti. Şiirlerinde cüretkârca kullandığı ifadeler garip geliyordu ona; etkileyici olmasını amaçladığı üslubu korkunçtu; şiirler baştan aşağı saçma, düşsel ve gerçekdışıydı. “Deniz Güfteleri”ni oracıkta yakmaya niyetlendi ama bunu yapacak iradeyi kendinde bulamadı. Makine odasında bu işi halledebilirdi ama yazdıklarını fırına kadar taşımak için zahmete girmeye değmezdi. Tüm çabasını başka insanların giysilerini yıkamaya sarf ediyordu. Şahsi işleri için harcayacak gücü kalmıyordu.

Martin, pazar günü geldiğinde kendini toparlayıp Ruth’un mektubuna cevap yazmaya karar verdi. Fakat cumartesi öğleden sonra işini bitirip banyo yaptıktan sonra unutma arzusu baskın geldi. “Sanırım kasabaya gidip Joe’nun neler yaptığına bakacağım,” diye ifade etti bu durumu kendi kendine; aynı anda kendine yalan söylediğinin farkına vardı. Fakat bu yalanı düşünecek enerjisi yoktu. Eğer bu enerjiye sahip olsaydı da yalanı düşünmeyi reddederdi çünkü unutmak istiyordu. Yavaşça ve kayıtsızca kasabaya doğru yola çıktı ve tüm halsizliğine rağmen bara yaklaştıkça adımlarını hızlandırdı.

“Ben içkiyi bıraktığını sanıyordum,” diye karşıladı onu Joe.

Martin bahane göstermeye tenezzül bile etmedi ve viski istedi. Kadehini ağzına kadar doldurduktan sonra da şişeyi Joe’ya uzattı.

“Bütün gece ne yapacağını düşünüp durma onunla,” dedi kabaca.

Joe şişeyi evirip çevirip ağırdan alıyordu; Martin onu beklemeyip içkisini bir yudumda içerek kadehini yeniden doldurdu.

“Şimdi, seni bekleyebilirim,” dedi asık bir suratla. “Ama elini çabuk tut.”

Joe hemen kadehini doldurdu ve birlikte içtiler.

“İşler yüzünden, değil mi?” diye sordu Joe.

Martin bu konuda konuşmak istemiyordu.

“Tam bir cehennem orası, biliyorum,” diye sürdürdü Joe. “Ama içkiye tekrar başlamanı görmek hiç de hoşuma gitmedi doğrusu Martin. Hadi bakalım, sağlığına!”

Martin sessizce içti ve barmen, mavi gözleri sulanmış, saçlarını ortadan ayıran bu taşralı efemine gencin kadehleri nasıl da art arda yuvarladığına şaştı.

“Bizim gibi biçare insanları o şekilde çalıştırmaları tam bir rezalet,” diyordu Joe. “Kafayı çekmesem zıvanadan çıkıp tüm çamaşırhaneyi ateşe verirdim. Kafayı çekmem kurtarıyor onları, inan bana.”

Martin cevap vermedi. Birkaç kadeh daha yuvarladıktan sonra sarhoşluk kurtçuklarının ağır ağır sürünerek beynini işgal ettiğini hissetti. Hayat buydu işte. Üç haftadır aldığı ilk yaşam soluğuydu bu. Hayalleri geri gelmişti. Saklandıkları karanlık odadan çıkıp alevler saçan bir parlaklıkla Martin’i baştan çıkarıyorlardı. Martin’in hayal aynası gümüş berraklığında, parlayan, birbiri ardına görüntü ve tasvirlerin yansıdığı göz kamaştırıcı bir parşömendi. Mucize ve güzellik ele ele vermiş, onunla birlikte yürüyordu ve bütün güçlere sahipti. Bunu Joe’ya söylemeye çalıştı ama çamaşırhane işinin esaretinden kaçıp büyük, buharla çalışan makinelerle donatılmış bir çamaşırhanenin sahibi olmakla ilgili şaşmaz planlar yapan Joe kendi hayallerine dalmıştı.

“Bak gör Martin, ben çamaşırhanemde hiçbir zaman çocukları çalıştırmayacağım. Akşam saat altıdan sonra da kimse çalışmayacak. Söylediklerimi iyi dinle! Tüm işleri normal mesai saatleri içinde yapacak kadar makine ve yardımcı olacak ve Martin, seni tüm çamaşırhanenin idarecisi yapacağım. Şimdi, plan şu. Ben içkiyi bırakıp iki yıl boyunca para biriktireceğim, biriktirdikten sonra da...”

Fakat Martin sırtını döndü; Joe bu sefer de barmene anlatmaya başladı. Nihayet bara gelen ve Martin’in birlikte içme davetini kabul eden iki çiftçiye içki servisi yapmak için çağrılan barmen Joe’dan kurtuldu. Martin büyük bir cömertlik göstererek kesenin ağzını açmış, herkesi içmeye davet edip çiftlik işçilerine, bir seyise, otelde çalışan bahçıvan yardımcısına, barmene ve bir gölge gibi sinsice içeri giren ve bir gölge gibi gidip barın en ucuna ilişen bir berduşa içki ısmarlamıştı.

XVIII

Pazartesi sabahı yıkama makinesine atılan bir kamyon dolusu çamaşırı gören Joe homurdandı.

“Bana kalırsa...” diye lafa girdi.

“Benimle konuşma,” diye hırladı Martin.

Öğle yemeği için paydos ettiklerinde Martin özür dileyip, “Kusura bakma Joe,” dedi.

Joe’nun gözleri doldu.

“Sorun değil ihtiyar,” dedi. “Cehennem gibi bir yerdeyiz ve çaresiziz. Biliyor musun, seni pek sevdim. Canımı yakan o oldu. Sana en başından kanım ısındı.”

Martin, Joe’nun elini sıktı.

“Bırakalım bu işi,” diye öneride bulundu Joe. “Her şeyden vazgeçip avarelik yapalım. Ben hiç denemedim ama çok kolay olsa gerek. Yapacak hiçbir iş yok. Düşünsene, yan gelip yatacağız. Bir defasında hastalanmış, tifoya yakalanıp hastanede yatmıştım. Çok güzeldi o günler. Keşke yine hastalansam.”

O hafta geçmek bilmedi. Otel doluydu ve ardı arkası kesilmeden kolalanacak kadın iç çamaşırları geliyordu. İki adam canla başla çalışıp harikalar yaratıyorlardı. Elektrik lambalarının altında her gece geç saatlere kadar ter döktüler, yemeklerini ayaküstü geçiştirdiler, hatta kahvaltıdan önce bile yarım saat çalıştılar. Martin artık sabahları soğuk suyla yıkanmaktan vazgeçmişti. Her an, nefes almadan bir koşuşturmaca içinde geçiyordu ve Joe usta bir çoban olarak bu anları titizlikle güdüyor, bir tekini bile ziyan etmiyor, bir varyemezin altınlarını sayması gibi tekrar tekrar sayıyor, ateşli bir makine gibi çılgınca çalışıyor ve bir zamanlar Martin Eden adında bir insan olduğunu düşünen diğer makine de büyük bir ustalıkla ona yardımcı oluyordu.

Martin nadiren düşünebiliyordu. Düşünce evi kapalı, pencereleri tahta perdelerle örülüydü ve Martin bu evin hayalî bekçisiydi. Martin bir hayaletti. Joe haklıydı. Her ikisi de birer hayaletti, burası da cennetle cehennem arasında kalmış, sonu gelmez bir uğraş ve belirsizliğin hüküm sürdüğü bir yerdi. Yoksa bütün bunlar bir düş müydü? Bazen, buharlar salan o kavurucu sıcakta Martin ağır ütüleri beyaz giysilerin üzerinde bir ileri bir geri sallarken bunun bir düş olduğu fikrine kapılıyordu. Kısa bir süre ya da belki de bin yıl sonra, mürekkep lekeli masasının olduğu ufacık odasında uyanacak ve bir gün önce bıraktığı yerden yazmaya devam edecekti. Ya da belki de, o oda da bir düşten ibaretti ve bir vardiya değişimi sırasında, geminin sallanan üst güvertesinde ranzasından düşerek uyanacak ve tropik yıldızların altındaki güverteye çıkıp dümene geçerek serin kuzeydoğu rüzgârının içine işlediğini hissedecekti.

Cumartesi günü geldi ve beraberinde öğleden sonra üçte yaşanan o buruk zaferini getirdi.

“Sanırım gidip bir biraz içeceğim,” dedi Joe. Sesindeki tuhaf, tekdüze ton, hafta sonları yaşadığı çöküşe alametti.

Martin sanki birden uyanmıştı. Alet çantasını açtı ve bisikletini yağladı, zincire saf karbon koyup rulmanları ayarladı. Joe bara giden yolu henüz yarılamıştı ki gidonun üzerine eğilmiş Martin bisikletiyle yanından geçip gitti. Bacakları ritmik bir güçle doksan altı dişli çarkı çeviren pedallara basıyordu; gözlerini, önünde uzanan yetmiş millik meyilli ve tozlu yola dikmişti. O gece Oakland’da uyudu ve pazar günü yetmiş millik yolu kat ederek geri döndü. Pazartesi sabahı yorgun argın yeni bir haftaya başladı. Hafta sonu içki içmemişti.

Beşinci ve altıncı haftalar boyunca Martin bir makine gibi yaşadı ve çalıştı; içinde çakan küçük bir kıvılcım, bir nebze canlılık pırıltısı onu her hafta sonu yüz kırk mil yolu tepmeye zorluyordu. Fakat böyle makine gibi bir tempoda yaşayarak dinlenemezdi ve sonunda eski yaşamından geride kalan o canlılık pırıltısı da yok oldu. Yedinci haftanın sonunda, hiç niyeti olmamasına rağmen, karşı koyacak iradeyi kendinde bulamadı ve Joe’yla kasabaya indi; teselliyi alkolde arayıp hayatı içki şişesinde boğdu ve pazartesi sabahına kadar hayatı buldu.

Hafta sonları yine yüz kırk millik yolu teperek, büyük bir çaba ve zahmetin beraberinde gelen hissizliği daha büyük bir çaba ve zahmetle yok ediyordu. Üç ayın sonunda üçüncü kez Joe’yla kasabaya indi. Yaşadığı hayatı aklından çıkardı, yeniden yaşadı ve yaşarken, berrak bir aydınlanmayla kendisinden yarattığı canavarı gördü. Bu canavar içki içerek değil, o çamaşırhanede çalışarak yaratılmıştı. İçki sebep değil, sonuçtu. Tıpkı gecenin gündüzün ardından gelmesi gibi, içki de kaçınılmaz olarak işin ardından geliyordu. Viski, ırgat gibi çalışıp canavarlaşmadığı takdirde yükselebileceği mesajını kulağına fısıldıyordu ve Martin de başını sallayıp bu öğüdü onaylıyordu. Viski akıllıydı. Kendi sırlarını ifşa ediyordu.

Martin bardaki herkes için içki söylerken bir yandan da kâğıt kalem istedi ve herkes onun sağlığına içerken bar tezgâhına dayanıp kâğıda bir şeyler karaladı.

“Bir telgraf, Joe,” dedi. “Oku bakalım.”

Joe sarhoş haliyle muzipçe sırıtarak Martin’in yazdıklarını okudu. Fakat okudukları sanki onu ayıltmış gibiydi. Martin’e sitemkâr bir bakış fırlattı; gözlerinde biriken yaşlar yanaklarından süzüldü.

“Beni terk etmiyorsun Martin, değil mi?” diye sordu umutsuzca.

Martin başını salladı ve barda aylaklık edenlerden birini yanına çağırıp kâğıtta yazılı mesajı telgraf dairesine götürmesini söyledi.

“Dur bakalım,” diye homurdandı Joe. “İzin ver de düşüneyim.”

Bacakları titreyen ve koluna giren Martin’in desteğiyle ayakta duran Joe düşünürken bir yandan da bar tezgâhına tutundu.

“Şunu iki çamaşırcı yap,” dedi birden. “Dur, ben düzelteyim.”

“Sen neden bırakıyorsun işi?” diye sordu Martin.

“Seninle aynı sebepten.”

“Ama ben denize açılıyorum. Sen bunu yapamazsın ki.”

“Hayır,” diye cevap verdi Joe. “Ama gayet güzel avarelik yapabilirim.”

Martin bir an dikkatli bakışlarla Joe’yu süzdü, sonra yüksek sesle, “Tanrım, sanırım haklısın!” dedi. “Hayvanlar gibi çalışmaktansa bir berduş gibi avare gezmek daha iyi. Hayatını yaşayacaksın arkadaş. Daha önce hiç yaşamadığın kadar hem de.”

“Bir defasında hastaneye yatırılmıştım,” dedi Joe. “Çok gzeldi. Tifoya yakalanmıştım – söylemiş miydim sana?”

Martin telgraftaki ifadeyi “iki çamaşırcı” diye değiştirirken, Joe anlatmaya devam etti:

“Hastanedeyken asla içki içmek istemiyordum. Komik, değil mi? Fakat bütün hafta köle gibi çalıştığımda mutlaka kafayı çekmem lazım. Aşçıların nasıl da sıkı içiciler olduğunu fark ettin mi hiç? Bir de fırıncıların? İş yüzünden. İçmekten başka çareleri yok. Dur, şu telgrafın yarısını ben ödeyeyim.”

“Bunun için zar atalım,” diye teklifte bulundu Martin.

Zarları şakır şukur sallayıp ıslak bar tezgâhının üzerine yuvarladıkları sırada Joe, “Hadi bakalım, herkes içsin,” diye seslendi.

Pazartesi sabahı Joe yerinde duramıyordu. Ne ağrıyan başını umursuyor ne de işle ilgileniyordu. Umursamaz çoban gözleri dalmış, pencereden gün ışığına ve ağaçlara bakarken saniyeler birbirini kovalayarak yitip gidiyordu.

“Şuna bir baksana!” diye haykırdı. “Bunların hepsi benim! Hem de bedava. İstesem ağaçların altına uzanıp bin yıl uyuyabilirim. Hadi ama Martin, gel bırakalım şu işi. Bir saniye daha beklemenin ne anlamı var? Yapacak hiçbir işin olmadığı diyar orada bizi bekliyor ve benim oraya bir biletim var – üstelik seni temin ederim ki tek yön!”

Birkaç dakika sonra, kirli çamaşırları yıkama makinesine götürmek üzere kamyona dolduran Joe, otel müdürünün gömleğini fark etti. Gömleği üzerindeki işaretten tanımıştı ve birden olağanüstü bir hisse kapılıp özgürlüğüne kavuşacağı düşüncesiyle gömleği yere atarak üzerine bastı.

“Keşke bu gömleğin içinde olsaydın seni domuz kafalı Hollandalı!” diye bağırdı. “İçinde, tam seni yakaladığım yerde! Al bakalım! Al şunu da! Al, al! Lanet olsun sana! Beni tutun! Biri beni tutsun!”

Martin güldü ve Joe’yu tutup işinin başına getirdi. Salı gecesi yeni çamaşırcılar geldi ve haftanın geri kalanı onları günlük işlere alıştırmakla geçti. Joe oturup sistemi açıkladı ama hiç iş yapmadı.

“Hiçbir şeye elimi bile sürmem,” dedi. “Elimi bile sürmem. İsterlerse beni kovsunlar. Ama onlar kovmadan önce ben istifa ederim. Sağ olun ama artık burada işim kalmadı. Ben artık yük vagonlarında çalışıp ağaçların gölgesinde keyif çatacağım. Ha gayret, köleler sizi! Köle gibi çalışıp terleyin! Köle gibi çalışıp terleyin! Ölüp gittiğinizde siz de benim gibi çürüyeceksiniz ve nasıl yaşadığınızın ne önemi var ki? Ha? Söyleyin bana, uzun vadede ne önemi var?”

Cumartesi günü yevmiyelerini aldılar ve sıra yollarının ayrılmasına geldi.

“Sanırım senden fikrini değiştirip benimle yola çıkmanı istemem faydasız, değil mi?” diye umutsuzca sordu Joe.

Martin el sıkıştı ve Joe bir an için Martin’in elini sıkıca tutup, “İkimiz de ölmeden seni tekrar göreceğim Martin. İçime doğuyor. Hoşça kal Martin, kendine dikkat et. Seni çok seviyorum, biliyorsun,” dedi.

Joe, üzgün bir tavırla yolun ortasında durdu ve Martin köşeyi dönüp gözden kaybolana kadar ardından baktı.

“Bu mert bir delikanlı,” diye mırıldandı. “Mert bir delikanlı.”

Ardından ağır adımlarla yürümeye başladı ve yüklenmek üzere yan yolda duran yarım düzine boş damacananın yanındaki su tankına doğru ilerledi.

XIX

Ruth ve ailesi evlerine dönmüşlerdi, Martin Oakland’a döndükten sonra onunla sık sık görüşmeye başladı. Diplomasını alan Ruth artık ders çalışmıyordu; zihnindeki ve bedenindeki tüm zindeliği çalışarak tüketen Martin ise hiçbir şey yazmıyordu. Bu durum birbirlerine daha önce hiç olmadığı kadar çok zaman ayırmalarını sağladı ve aralarındaki samimiyet hızla gelişip olgunlaştı.

Martin ilk başlarda dinlenmekten başka bir şey yapmamıştı. Bol bol uyumuş, uzun saatler boyunca hiçbir şey yapmadan sadece hayal kurup derin düşüncelere dalmıştı. Sıkıntılar içinde geçen kısa ve korkunç bir dönemin ardından toparlanıp iyileşme sürecine giren biri gibiydi. İlk yeniden uyanma belirtileri, günlük gazetelere daha fazla ilgi duymaya başlamasıyla birlikte ortaya çıktı. Sonra kısa romanlara ve şiirlere el atarak tekrar okumaya başladı; birkaç gün sonra, uzun zamandan beri ihmal ettiği Fiske’ye dört elle sarılmıştı. Muhteşem vücudu ve sağlığı toparlandı, gençliğin tüm o dayanıklılık ve esnekliğine yeniden kavuştu.

Martin, yeterince dinlenir dinlenmez yeniden denize açılacağını söylediğinde Ruth yaşadığı hayal kırıklığını gizleyemedi.

“Neden deniz yolculuğuna çıkmak istiyorsun?” diye sordu.

“Para için,” diye cevap verdi Martin. “Editörleri yeniden bombardımana tutmak için para biriktirmem lazım. Benim durumumda para, mücadelenin kas gücü – para ve sabır.”

“Peki tek istediğin paraysa neden çamaşırhanede kalmadın?”

“Çünkü çamaşırhane beni bir canavara dönüştürüyordu. Öyle bir işi uzun süre yapmak insanı içki içmeye itiyor.”

Ruth gözlerinde dehşet ifadesiyle Martin’e baktı.

Sesi titreyerek, “Ne demek istiyorsun, yoksa...” diye sordu.

Martin için bu durumdan yakayı sıyırmak kolaydı; fakat doğal dürtüleri onu dürüst olmaya sevk ediyordu, geçmişte ne olursa olsun dürüst olma konusunda verdiği kararı hatırladı.

“Evet,” diye cevap verdi. “Aynen öyle. Birkaç kez.”

Ruth ürperip ondan uzaklaştı.

“Tanıdığım hiçbir erkek böyle bir şey yapmadı. Asla yapmadı.”

Martin acı acı gülerek, “O halde Shelly Hot Springs’ deki çamaşırhanede hiç çalışmadı onlar,” dedi. “Çalışmak iyi bir şeydir. İnsan sağlığı için gereklidir. Bütün hatipler bunu söyler ve Tanrı bilir ya, ben hiçbir zaman çalışmaktan korkmadım. Fakat bazen iyi şeylerin haddinden fazla olması söz konusu olur ve oradaki o çamaşırhane de bunlardan biri. İşte bu yüzden son bir yolculuk için denize açılıyorum. Sanırım bu son yolculuğum olacak zira dönünce dergilere hücum edeceğim. Bundan kuşkum yok.”

Ruth sessiz ve anlayışsızdı; Martin, Ruth’un neler yaşadığını anlayıp takdir etmesinin ne kadar zor olduğunu fark ederek karamsar bir ifadeyle ona baktı.

“Bir gün ‘Çalışmanın Yozlaşması’ ya da ‘İşçi Sınıfında İçki İçme Psikolojisi’ başlıklı bir yazı kaleme alacağım.”

İlk karşılaşmalarından bu yana sanki hiç bugünkü kadar uzaklaşmamışlardı birbirlerinden. Martin’in bütün samimiyetiyle ve isyan ruhunu arkasına alarak itirafta bulunması Ruth’u tiksindirmişti. Fakat Ruth’u nedeninden çok bizzat tiksinti hissi şok etmişti. Bu, Martin’e ne kadar yakınlaştığını gösteriyordu; bu durumu kabullendikten sonra da daha büyük bir samimiyete giden yolun taşları döşenmiş olacaktı. Ne yazık ki, Ruth’un masum ve idealist yeniden yapılandırma düşünceleri de harekete geçmişti. Belli bir mesafe kat edip bu noktaya kadar gelmiş bu genç, ham adamı kurtaracaktı. Onu eski çevresinin lanetinden koruyacak, onu kendisine rağmen kendisinden kurtaracaktı. Ruth’a göre tüm bunlar çok asil bir bilinç haliydi; bunun arkasında ve temelinde kıskançlık ve aşk arzusu yattığını hayal bile etmiyordu.

Sık sık tatlı sonbahar havasında bisiklet sürdüler ve tepelere çıkıp yüksek sesle insana neşe veren, asil şeyler düşündüren muhteşem şiirler okudular. Feragat, fedakârlık, sabır, çalışkanlık ve üstün çaba Ruth’un dolaylı olarak üzerinde durduğu ilkelerdi. Bu gibi soyutlamalar babası, Mr. Butler ve yoksul bir ailenin çocuğu olarak Amerika’ya göçüp dünyadaki en büyük kütüphanelerden birini kuran Andrew Carnegie sayesinde Ruth’un zihninde somutlaşıyordu.

Martin tüm bunları keyifle takdir ediyordu. Ruhu artık geçmişteki gibi mühürlü ve içi harikalarla dolu bir kutu olmayan Ruth’un zihinsel süreçlerini daha açık bir şekilde takip ediyordu. Martin onunla aynı entelektüel düzeyi yakalamıştı. Fakat ihtilafa düştükleri noktalar Ruth’a duyduğu aşkı etkilemiyordu. Martin’in aşkı her zamankinden daha ateşliydi, zira Ruth’u olduğu gibi kabullenip seviyordu; narin, kırılgan bedeni bile onun gözünde çekiciliğini artıran bir unsurdu. Yıllarca hastalıklı bir yaşam sürmüş, ayağını yere basamamış ve şair Browning’le ailesinden gizlice evlendikten sonra içine dolan coşku ve ateşle dimdik ayağa kalkıp yeryüzünde, parlak gökyüzünün altında yürümüş olan Elizabeth Barrett’in şiirlerini okuyordu Martin; Browning’in Elizabeth için yaptıklarını Martin Ruth için yapabileceğine karar vermişti. Fakat her şeyden önce Ruth kendisini sevmeliydi. Gerisi kolay olacaktı. Ona güç ve sağlık verecekti. Gelecekteki yıllarda birlikte sürdürecekleri hayatı görür gibi oluyordu Martin. Geri planında çalışma, huzur ve refah olan bir hayat içerisinde, kendisini ve Ruth’u şiir okuyup tartışırlarken gözünün önüne getiriyordu. Ruth yerde duran yastıklara sırtını verip uzanmış, Martin’e yüksek sesle şiir okuyordu. Yaşayacakları hayatın temel öğesi buydu. Martin’in gözünde sürekli böyle bir manzara canlanıyordu. Bazen de Ruth Martin’e yaslanıp başını omzuna koyuyor, Martin de bir kolunu ona dolayıp şiir okuyordu. Bazen de güzelliklerle dolu kitap sayfalarının üzerine birlikte eğilip okuyorlardı. Tabii Ruth da doğayı seviyordu ve zengin hayal gücünü devreye sokan Martin şiir okudukları ortamın manzarasını değiştiriyordu – bazen etrafı ağaçlarla çevrili vadilerde, dağlardaki çayırlarda ya da gri kum tepeciklerinin üzerinde, ayaklarını döven dalgaların arasında veya şelalelerin aktığı, buharlaşan sularının perde perde denize erişip başıboş esen rüzgârla salınarak titreştiği uzaklardaki, volkanik bir tropik adacıkta hızlı hızlı yürürken okuyorlardı şiirleri. Fakat ön planda her zaman güzelliklerin ve ebediyen okuyup paylaşmanın tadını çıkaran Martin’le Ruth vardı; puslu, bulanık doğa arka planın da arkasında ise her zaman onları dünyadan ve tüm hazinelerinden muaf tutan iş, başarı ve para vardı.

Ruth’un annesi, “Küçük kızıma dikkatli olmasını öneririm,” diye uyarıda bulundu bir gün.

“Ne demek istediğini biliyorum. Fakat bu imkânsız. Martin’le ben...”

Ruth’un yüzü kızarmıştı fakat bu, yaşamın kutsal kavramlarını, aynı ölçüde kutsal sayılan bir anneyle ilk kez tartışan genç, bakire bir kızın yüzündeki kızarıklıktı.

Annesi, “Ayrı dünyaların insanlarısınız,” diye tamamladı Ruth’un cümlesini.

Ruth başını salladı.

“Bunu söylemek istemezdim ama ayrı dünyaların insanlarıyız. Martin kaba, sert ve güçlü – çok güçlü. Onun hayatı...”

Ruth duraksadı, cümlesinin devamını getiremedi. Bu gibi meseleleri annesiyle tartışmak onun için yeni bir deneyimdi.

“Onun temiz bir yaşam sürmediğini söylemek istiyorsun sanırım.”

Ruth tekrar başının salladı ve tüm yüzü kızardı.

“Aynen öyle,” dedi. “Bu onun hatası değil ama Martin çok fazla pisliğe bulaştı ve beni ürkütüyor. Bazen yaptığı şeylerden o rahat, lakayt tavrıyla, sanki hiçbir önemi yokmuş, sorun değilmiş gibi söz etmesi beni gerçekten dehşete düşürüyor. Ama bunlar aslında önemli, değil mi?”

Anne kız kol kola verip oturdular ve bir sessizlik ânında annesi Ruth’un eline hafifçe vurup kızının anlatmaya devam etmesini bekledi.

“Ama ona fena halde ilgi duyuyorum,” diye sürdürdü Ruth. “Bir anlamda onu himaye ediyorum. Ayrıca benim ilk erkek arkadaşım ama tam olarak arkadaş da değiliz; daha çok himaye ettiğim bir arkadaş gibi. Bazen beni ürküttüğünde, bazı üniversiteli kızların yaptığı gibi eğlence olsun diye yanımda gezdirdiğim, hızla zincirini çekiştiren, dişini gösteren ve elimden kaçmak istercesine gözdağı veren bir buldog gibi görünüyor gözüme.”

Mrs. Morse sessizce dinlemeye devam etti onu.

“Sanırım bir buldog gibi ilgimi çekiyor. O kadar iyi yanları var ki; fakat diğer yönlerden de sevmediğim birçok özelliği var. Düşünüyorum da... Küfrediyor, sigara içiyor, içki içiyor, çıplak elle yumruk yumruğa dövüşmüş (bana öyle anlattı ve söylediğine göre bundan hoşlanıyormuş). Bir erkekte olmaması gereken her özelliğe sahip... Benim...” sesi bir fısıltıya dönüştü, “... kocam olmasını isteyeceğim bir erkekte,” dedi. “Ama fazlasıyla sert ve güçlü biri. Benim gönlümün prensi uzun boylu, ince yapılı ve esmer olmalı. Zarif, büyüleyici bir prens. Hayır, Martin Eden’a âşık olmam gibi bir tehlike söz konusu değil. Bu başıma gelebilecek en kötü yazgı olurdu herhalde.”

“Fakat ben bundan bahsetmiyorum,” diyerek lafı dolandırdı annesi. “Onun hislerini düşündün mü hiç? Martin her anlamda o kadar uygunsuz biri ki. O sana âşık olursa ne olacak peki?”

“Ama zaten Martin bana âşık,” diye bağırdı Ruth.

“Hiç şaşırmadım,” dedi Mrs. Morse uysalca. “Seni tanıyan birinin farklı davranması beklenemezdi zaten.”

“Olney benden nefret ediyor ama!” dedi Ruth hararetle. “Ben de Olney’den nefret ediyorum. Ne zaman yanımda olsa kendimi bir kedi gibi hissediyorum. Ona karşı garez besleyip kötü davrandığımı hissediyorum; öyle hissetmediğimde bile, o zaten bana kötü davranıyor. Fakat Martin Eden’la mutluyum. Beni daha önce kimse sevmedi – yani bir erkek, o anlamda sevmedi. Sevilmek güzel bir duygu – yani, o anlamda sevilmek. Ne demek istediğimi anlıyorsun anneciğim. Gerçek bir kadın gibi hissetmek çok güzel bir his.” Ruth yüzünü annesinin kucağına gömüp hıçkırarak ağlamaya başladı. “Benim rezil biri olduğumu düşünüyorsun, biliyorum ama dürüst davranıp sana neler hissettiğimi söylüyorum.”

Mrs. Morse garip bir biçimde hem üzülmüş hem de mutlu olmuştu. Üniversite diplomalı genç kızı gitmiş, onun yerini dişiliği kavramış bir kadın gelmişti. Deney başarıya ulaşmıştı. Ruth’un tabiatındaki tuhaf boşluk kazasız belasız doldurulmuştu. Bu kaba saba denizci buna alet olmuştu, Ruth onu sevmese de Martin kadınlığının bilincine varmasını sağlamıştı.

Utancından yüzünü hâlâ annesinin kucağına gömmüş Ruth, “Elleri titriyor,” diye anlatmaya devam etti. “Çok komik ve saçma ama bir yandan onun için üzülüyorum da. Elleri çok titrediğinde, gözleri çok parladığında yaşamıyla ve yaşamındaki yanlışları düzeltmek için izlediği yolla ilgili ona öğütler veriyorum. Ama bana tapıyor. Biliyorum. Elleri ve gözleri yalan söylemiyor. Bu düşünce, bunun sırf düşüncesi bile kendimi bir yetişkin gibi hissetmeme yol açıyor; hakkım olan bir şeye sahip olduğumu hissediyorum, bu da beni diğer kızlar... ve... Ve genç kadınlar gibi yapıyor. Ayrıca daha önce onlar gibi olmadığımı ve seni endişelendirdiğimi de biliyorum. Endişeni bana belli etmediğini düşünüyordun ama ben biliyordum ve Martin Eden’ın dediği gibi bunu ‘halletmek’ istedim.”

Anne kız birlikte çok değerli bir saat geçirmişlerdi; Ruth, masum ve içten, annesi ise cana yakın, anlayışlı ama bir yandan da usulca izah eden ve yol gösteren bir tavır içinde, gözleri yaşlı bir halde alacakaranlığa kadar konuşmaya devam ettiler.

“Martin senden dört yaş küçük,” dedi Mrs. Morse. “Bu dünyada hiçbir vazife ve sorumluluğu yok. Ne bir konumu ne de bir maaşı var. İşe yaramaz biri. Eğer seni seviyorsa, anlattığı o hikâyelerle ve çocukça hayalleriyle hiçbir şeyi ciddiye almadan aylaklık edeceğine, sağduyu adına seninle evlenmeyi hak edecek bir şeyler yapmalı. Korkarım ki Martin Eden asla büyümeyecek. Bu dünyada babanın ya da örneğin Mr. Butler dahil tüm dostlarımızın yaptığı gibi bir sorumluluk alıp adam gibi bir işe giremeyecek. Korkarım ki Martin Eden asla doğru dürüst para kazanan biri de olamayacak. Bu dünyanın düzeni içinde de mutluluk için para elzem. Hayır, kabarık servetlerden filan değil, rahat ve makul bir yaşam sürmeyi mümkün kılacak yeterlilikte bir paradan bahsediyorum. Sana açılıp duygularından söz etti mi hiç?”

“Tek bir kelime bile etmedi. Hiçbir girişimde bulunmadı; ama eğer böyle bir şeye kalkışırsa ona meydan vermem çünkü dediğim gibi ona âşık değilim.”

“Buna memnun oldum. Temiz ve saf, kızımın, biricik kızımın onun gibi bir adama âşık olduğunu görmek istemem doğrusu. Dünyada temiz, dürüst ve mert olan asil erkekler var. Sabret. Bir gün öyle birini bulacaksın; sen onu seveceksin, o da seni ve baban ile benim gibi birlikte mutlu olacaksınız. Hiçbir zaman aklından çıkarmaman gereken bir şey var...”

“Evet, anne.”

Mrs. Morse, alçak ve tatlı bir sesle, “O da çocuklar,” dedi.

Geçmişte kendisini şaşırtan şehvet uyandırıcı düşünceleri hatırlayan ve bakire bir kız olarak böyle şeyleri söylüyor olmanın verdiği utançla yüzü yeniden kızaran Ruth, “Benim de aklıma geldi o mesele,” diye itirafta bulundu.

“Mr. Eden’ı imkânsız kılan da işte bu çocuk meselesi,” dedi Mrs. Morse lafı dolandırmadan. “Çocukların temiz bir kalıtımı olmalı ve korkarım ki Martin temiz biri değil. Baban bana denizcilerin yaşamından bahsetti; sanırım beni anlıyorsun.”

Ruth anladığını düşünerek annesinin söylediklerini onaylarcasına elini bastırdı ama bu konuda kafasında muğlak, dolaylı ve hayal bile edemeyeceği kadar berbat düşünceler dolaşıyordu.

“Bilirsin ki sana söylemeden hiçbir şey yapmam,” diye lafa girdi. “Yalnızca bazen, şimdi olduğu gibi bana sormalısın. Sana söylemek istiyordum ama nasıl yapacağımı bilemedim. Biliyorum ki bu sahte bir tevazu; ama benim için bunu kolaylaştırabilirsin. Bazen, şimdi olduğu gibi, bana sormalısın, bana bir şans tanımalısın.”

Ayağa kalktıkları sırada Ruth annesinin ellerini yakaladı ve aralarındaki garip ama tatlı eşitliğin bilincinde, dimdik durup alacakaranlıkta gözlerinin içine bakarak, “Anne, sen de bir kadınsın!” diye bağırdı coşkuyla. “Eğer bu konuşmayı yapmamış olsaydık seni asla bu açıdan değerlendirmezdim. Senin de bir kadın olduğunu bilmek için bir kadın olduğumu öğrenmem lazımdı.”

Annesi onu kendine doğru çekip öperek, “İkimiz de kadınız,” dedi. Ellerini birbirlerinin beline dolamış, yürekleri yeni bir arkadaşlık hissiyle kabaran anne kız odadan çıkarlarken, “İkimiz de kadınız,” diye tekrar etti Mrs. Morse.

Bir saat sonra Mrs. Morse, “Küçük kızımız bir kadın oldu,” dedi kocasına gururla.

Mr. Morse uzun uzun karısına baktıktan sonra, “Bu onun âşık olduğu anlamına geliyor,” dedi.

Mrs. Morse tebessüm ederek, “Hayır ama Martin Ruth’a âşık,” diye cevap verdi. “Deney başarılı oldu. En nihayet Ruth’un içindeki kadın uyandı.”

Mr. Morse gerçekçi, sağduyulu ve ciddi bir iş adamının tavrıyla, “O zaman Martin’i başımızdan savmalıyız,” dedi.

Fakat karısı başını sallayarak, “Buna gerek kalmayacak,” dedi. “Ruth’un dediğine göre Martin birkaç gün içinde denize açılacakmış. Geri döndüğünde ise Ruth burada olmayacak. Ruth’u Clara teyzesinin yanına göndereceğiz. Üstelik Doğu Kıyısı’nda geçireceği bir yıl, iklim değişimi, yeni insanlar ve yeni fikirler Ruth’un tam da ihtiyacı olan şeyler.”

XX

Martin’in içinde bir kez daha yazma arzusu kıpır kıpır harekete geçmişti. Hikâyeler ve şiirler kendiliğinden beyninde türüyordu; gelecekte bunları kaleme alıp ifade edebilmek için notlar alıyordu. Fakat yazmıyordu. Bu onun küçük tatiliydi; bu dönemi dinlenmeye, aşka ayırmaya kararlıydı ve her ikisi de yolunda gidiyordu. Martin çok geçmeden zinde haline kavuştu ve Ruth’u gördüğü her gün, buluşma anlarında Ruth, Martin’in güç ve sağlığının üzerinde yarattığı o eski şoku yaşadı.

“Dikkatli ol,” diye uyarıda bulundu annesi bir kez daha. “Korkarım Martin Eden’la çok fazla görüşüyorsun.”

Ama Ruth korkusuzca gülüyordu. Kendinden emindi, zaten Martin birkaç gün içinde denize açılacaktı. Martin döndüğünde ise o uzaklarda, Doğu Kıyısı’nda olacaktı. Ne var ki Martin’in güç ve sağlığında büyülü bir şeyler vardı. Ruth’un önceden tasarlanan Doğu Kıyısı yolculuğundan ona da bahsedildiğinden Martin elini çabuk tutma gereği duydu. Fakat Ruth gibi bir kıza sevgisini nasıl göstereceğini bilemiyordu. Ruth’tan tamamen farklı kızlarla ve kadınlarla yaşadığı çok sayıda deneyim de Martin için elverişsiz bir durum yaratıyordu. O kadınlar ve kızlar aşkla, hayatla ve flört etmekle ilgili deneyime sahiptiler; oysa Ruth bu kavramlarla ilgili hiçbir şey bilmiyordu. Ruth’un olağanüstü masumiyeti Martin’i dehşete düşürüyor, bütün konuşma hevesini dudaklarında söndürüyor ve bütün özelliklerine rağmen değersiz biri olduğuna, Ruth’a layık olmadığına kanaat getiriyordu. Ayrıca bir başka açıdan da dezavantajlıydı Martin. Daha önce hiç âşık olmamıştı. Şaşaalı geçmişinde kadınları sevmiş ve bazılarının büyüsüne kapılmıştı fakat onlara âşık olmanın nasıl bir şey olduğunu bilmemişti. Ustalıkla ve kayıtsızca kadınlara ıslık çalmış, onlar da tıpış tıpış ayağına gelmişlerdi. Onun için kadınlar oyalanacak bir eğlence, erkeklerin oynadığı oyunların bir parçası ama çoğunlukla küçük bir parçasıydı. Şimdiyse hayatında ilk defa yalvarıp yakaran konumdaydı, hassas, çekingen ve kuşku içinde biriydi. Ne âşık bir insanın nasıl davranacağını ne de nasıl konuşacağını biliyordu; bir yandan da âşık olduğu kızın saflığı ve masumiyeti onu korkutuyordu.

Martin, türlü türlü hali olan, sürekli değişen süreçler boyunca fıldır fıldır dönen bir dünyayla aşina olurken bilmediği, tuhaf bir oyun oynandığı vakit önce karşısındaki insanın oynamasını beklemek gibi bir tutum izlemeyi öğrenmişti. Bu yüzlerce kez işine yaramış, ayrıca onu bir gözlemci olarak eğitmişti. Onun için yeni ve yabancı olan bir şeyi nasıl izleyeceğini, zayıf bir ânını, açık vereceği zamanı ortaya dökmesini beklemeyi biliyordu. Bu, yumruk yumruğa kavgada bir açığı kollamaktan farksızdı. Böyle bir açık verildiğinde, uzun deneyimlerine dayanarak sonuna kadar, sertçe oynamasını biliyordu.

Böylece, aşkını anlatma arzusuyla ama buna cesaret edemeden Ruth’u bekleyip izledi. Martin onu şok etmekten korkuyordu; kendinden emin değildi. Ruth söz konusu olduğunda doğru yolu izleyip izlemediğini bilemiyordu. Aşk, dünyaya sözlü ifadeden önce gelmiş ve ilk gençlik döneminde öğrendiği yol yordamları asla unutmamıştı. Martin Ruth’a işte bu eski ve ilkel usulde kur yapıyordu. İlk başlarda bunu yaptığını bilmiyordu ama sonra bunu hissetti. Elini Ruth’un eline değdirmesi söyleyebileceği herhangi bir kelimeden çok daha güçlü ve etkili, Ruth’un hayal gücü üzerinde yarattığı etki yüzlerce kuşak boyunca yaşanan aşkların üzerine yazılmış şiirlerden ve söylenmiş tutku dolu sözcüklerden daha cezp ediciydi. Martin’in dilinin ifade ettikleri bir dereceye kadar Ruth’un sağduyusuna sesleniyordu; fakat elinin teması, anlık, geçici dokunuşlar doğrudan Ruth’un içgüdülerine ulaşıyordu. Ruth’un sağduyusu da kendisi gibi genç ve toydu; fakat içgüdüleri insan ırkı kadar eskiye dayanıyordu. Aşk gençken içgüdüler de gençti; geleneklerden, fikirlerden ve yeni doğmuş her şeyden daha akıllı ve bilgeydiler. Böylece Ruth’un sağduyusu ilişkilerinde hiçbir rol oynamadı. Ruth sağduyusuna başvurmadı ve Martin’in tabiatındaki aşka anbean seslenişini fark etmedi. Öte yandan Martin’in ona âşık olduğu gün gibi aşikârdı ve Ruth Martin’in aşkını dışa vurmasını bile bile seyretmekten büyük haz alıyordu – sevecenlikle parlayıp ışık saçan gözler, titreyen eller ve her defasında güneş yanığı teninin altından kara yağız bir taşkın gibi kendini belli eden yüz kızarıklığı. Ruth daha da ileri gidip biraz da çekingen bir tavırla Martin’i kışkırtıyor fakat bunu o kadar büyük bir özen ve incelikle yapıyordu ki Martin asla kuşkulanmıyordu; hatta bunu biraz da bilinçsizce, kendisi bile farkında olmadan yapıyordu. Ruth kadınlığını ilan eden gücünü ispatlamaktan büyük heyecan duyuyor, Martin’e eziyet edip zaafını sömürmekten keyif alıyordu.

Deneyimsizliği ve aşırı heyecanı yüzünden dili tutulan, bilinçsizce ve acemice kur yapan Martin, dokunarak yakınlaşma çabalarını sürdürdü. Ruth, Martin’in dokunuşundan hoşlanıyor, hatta hoşlanmaktan daha öte bir haz duyuyordu. Martin bunun farkında değildi fakat en azından Ruth’un bundan tiksinmediğinden emindi. Buluştukları ve vedalaştıkları anlar dışında öyle pek ellerinin birbirine temas ettiği de yoktu; fakat bisikletlerini taşırken, tepelere çıkarken yanlarına aldıkları şiir kitaplarını kayışla bağlarken ve yan yana oturup kitapların sayfalarına birlikte göz atarken ellerinin temas etmesi için fırsatlar doğuyordu. Ayrıca birlikte kitapların üzerine eğilmeleri, Ruth’un saçlarının Martin’in yanaklarına hafifçe sürtünmesi ve omuzlarının birbirine değmesi için fırsat yaratıyordu. Ruth ani bir dürtüyle, durup dururken kendi kendine gülüp Martin’in saçlarını karıştırıp dağıtacakmış hissini yaratıyordu; Martin ise, okumaktan sıkıldıklarında başını Ruth’un kucağına dayayıp gözlerini kapayarak gelecekte sürdürecekleri yaşamla ilgili hayaller kurmak için dayanılmaz bir arzu duyuyordu. Geçmişte Shellmound Parkı ve Schuetzen Parkı’ndaki pazar pikniklerinde başını birçok kucağa dayamıştı; kızlar başlarını eğip yüzüne gölge yaparak, ona aşkla bakıp Martin’in sevgilerine nasıl da kayıtsız kaldığına hayret ederlerken, o da çoğunlukla bencilce derin bir uykuya dalardı. Başını bir kızın kucağına dayamak şimdiye dek dünyadaki en kolay şey olmuştu ama şimdi Ruth’un kucağının ulaşılmaz ve imkânsız olduğunu düşünüyordu. Oysa kur yapıp baştan çıkarma gücü işte tam da bu suskunluğu ile kayıtsızlığından kaynaklanıyordu. Ruth’u asla telaşa düşürmemesinin nedeni de bu suskunluğuydu. Kılı kırk yaran, nazlı ve çekingen biri olarak Ruth, aralarındaki ilişkinin tehlikeli bir mecraya yöneldiğini asla fark etmemişti. Güç algılanan bir biçimde, bilinçsizce Martin’e ilgi duyup yakınlaşmaya başlamıştı. Bu yakınlaşmayı sezen Martin ise ona dokunmak için yanıp tutuşuyor ama bir yandan da korkuyordu.

Bir gün öğleden sonra, Ruth’un dayanılmaz bir baş ağrısı içinde loş salonda oturduğunu gören Martin hamlesini yapacak cesareti kendinde buldu.

Martin’in sorularına, “Hiçbir şey fayda etmiyor,” diye karşılık vermişti Ruth. “Üstelik Doktor Hall baş ağrısı tozu almama izin vermiyor.”

“Ben tedavi edebilirim sanırım. Hem de ilaç kullanmadan,” diye cevap verdi Martin. “Emin değilim elbette ama denemek isterim. Basit bir masaj. İşin püf noktasını ilk başta Japonlardan öğrenmiştim. Masörlükte ustalaşmış bir millettir Japonlar. Sonra değişik tekniklerle birlikte Hawaii’lilerden yeni baştan masaj yapmayı öğrendim. Lomi lomi diye tabir ediyorlar bu masajı. İlaçların sağladığı faydaların çoğunu sağlıyor, hatta ilaçların yapamadığı birkaç şeyi de yapıyor.”

Martin daha neredeyse elini Ruth’un başına henüz değdirmişti ki Ruth derin bir iç geçirdi.

“Bu çok iyi,” dedi.

Ruth ancak aradan yarım saat geçince tekrar konuştu ve Martin’e, “Yorulmadın mı?” diye sordu.

Bu formalite icabı sorulmuş bir soruydu; Ruth cevabın ne olacağını biliyordu. Ardından Martin’in huzur veren, rahatlatıcı gücünün etkisiyle mayışan Ruth, düşüncelere dalıp kendinden geçti. Martin’in parmaklarının ucundan yaşam dökülüyor, bir taşkın gibi acıyı önüne katıp götürüyordu sanki; ağrısı dinen Ruth sonunda uyuyakalmış, Martin de sessizce sıvışıp gitmişti.

O akşam Ruth Martin’e teşekkür etmek için telefon açtı.

“Akşam yemeğine kadar uyudum,” dedi Ruth. “Beni tamamen iyileştirdin, Mr. Eden, sana nasıl teşekkür edeceğimi bilemiyorum.”

Martin’i ateş basmıştı; lafı geveleyerek Ruth’a cevap verirken kendini o kadar mutlu hissediyordu ki bir yandan telefon konuşması boyunca içinden dans etmek geliyor bir yandan da Browning ve hastalıklı eşi Elizabeth Barret’ı aklına getiriyordu. Geçmişte yapılanlar tekrar yapılabilirdi ve o, Martin Eden, bunu Ruth Morse için seve seve yapardı. Odasına gitti ve yatağına uzanıp Spencer’ın “Sosyoloji”14 kitabını açtı. Ama okuyamıyordu. Aşk ona azap çektiriyor, iradesine baskın geliyordu; öyle ki, tüm kararlılığına rağmen kendini o küçük, mürekkep lekeli masasının başında buldu. O gece yazdığı şiir, iki ayda tamamladığı elli şiirlik bir dizi şiirin ilkiydi. Yazarken aklında “Portekizlilerden Aşk Şiirleri”15 kitabı vardı; büyük eserler için gerekli en iyi koşullar altında yazıyordu, zira yaşamının dönüm noktalarından birinde, tatlı aşk çılgınlığın eşiğindeydi. Ruth’la birlikte olmadığı uzun saatleri aşk şiirleri yazarak, evde kitap okuyarak ya da halka açık okuma odalarında, dönemin dergileriyle, izledikleri yayın politikası ve içerikleriyle daha yakından haşır neşir olarak geçiriyordu. Ruth’la geçirilen saatler hem umut vaat etme hem de hiçbir sonuca varmama açısından aynı ölçüde çıldırtıcıydı. Ruth’un baş ağrısını geçirdikten bir hafta sonra Norman, Merritt Gölü’nde bir mehtap gezisine çıkma önerisinde bulundu; Arthur’la Olney de bu öneriyi desteklediler. Aralarında bir tekneyi nasıl idare edeceğini yalnızca Martin biliyordu, dolayısıyla bu görev ona düştü. Ruth kıç tarafta Martin’in yanına oturdu, üç genç adam da teknenin ortasına yayılarak üniversitedeki “kardeşlik derneği” konuları üzerine ağız kalabalığı içinde bir tartışmaya giriştiler.

Ay henüz yükselmemişti; yıldızlarla bezeli gök kubbeye bakan ve Martin’le tek kelime konuşmayan Ruth birden kendini yalnız hissetti. Martin’e baktı. Sert bir esinti tekneyi hafifçe yana yatırdı ve güverteyi su bastı. Martin, bir eli dümen yekesinde, diğer eli ana yelken iplerinde, bir yandan orsa ederken aynı anda en yakındaki kuzey kıyısını görebilmek için gözlerini ileriye dikmişti. Ruth’un kendisine baktığının farkında değildi; Ruth ise dikkatle onu izliyor, dikkat çekici ve üstün güçleri olan, vaktini vasatlığa ve başarısızlığa mahkûm hikâyeler ve şiirler yazarak ziyan eden bu genç adamı nasıl da tuhaf ve karmaşık bir ruhun yönettiği üzerine hayalperestçe tahmin yürütüyordu.

Ruth’un gözleri, yıldızların loş ışığında belli belirsiz görünen güçlü gerdanıyla dik duran başın üzerinde gezindi ve eskiden olduğu gibi yine ellerini Martin’in boynuna dolama arzusuyla doldu içi. Tiksindiği güç onu cezp ediyordu. Ruth daha da bariz bir yalnızlık hissine kapıldı ve kendini yorgun hissetti. Sallanıp yan yatan teknedeki konumu ona sıkıntı veriyordu; Martin’in geçirdiği baş ağrısını, onu teskin edip huzur veren hallerini getirdi aklına. Martin’le dip dibe oturuyor, tekne sallandıkça Martin’e doğru meylediyordu. Martin’e yaslanmak, onun güçlü omuzlarına dayanıp dinlenmek için ani bir istek duydu – belli belirsiz, yarım yamalak ve aklından geçtiği anda bile kendisine hâkim olan ve onu Martin’e doğru eğilmeye sevk eden bir dürtü. Acaba tekne yan yattığı için mi bu hisse kapılıyordu? Bilmiyordu. Asla bilemiyordu. Tek bildiği Martin’e yaslandığı ve bunun verdiği huzur ile rahatlığın kendini çok iyi hissettirdiğiydi. Belki de teknenin sallanması yüzünden oluyordu bunlar fakat Ruth bunu telafi etmek için hiçbir çaba göstermedi. Hafifçe Martin’in omzuna yaslandı ve daha rahat etmesi için Martin pozisyonunu değiştirince de yaslanmaya devam etti.

Bu bir çılgınlıktı fakat Ruth buna kafa yormayı reddediyordu. Artık kendisi değil, bir kadındı ve her kadın gibi karşılanması gereken ihtiyaçları vardı; o denli hafifçe yaslanmasına rağmen bu ihtiyacı karşılanmış gibiydi. Artık yorgun değildi. Martin tek kelime etmedi. Eğer konuşsaydı o ânın büyüsü bozulabilirdi. Ama aşk konusunda ağzının sıkı aşkı uzatıyordu. Martin serseme dönmüştü. Ne olduğunu anlayamıyordu. Bu coşma ve hezeyandan başka bir şey olamayacak kadar harikaydı. Martin ıskota halatını ve dümen yekesini bırakıp Ruth’u kollarının arasına almamak için kendini zor zapt etti. Sezgileri bunu yapmasının doğru olmadığını söylüyordu ona ve Martin, ıskota halatı ve yeken ellerini meşgul ettiği, şeytana uymasına engel olduğu için memnundu. Fakat Martin tekneyi daha özensizce orsa ederek yönlerini kuzey kıyısına doğru çevirmek için yelkene dolan rüzgârı hiç tereddüt edip çekinmeden boşalttı. Kıyının etrafından dolanmak zorunda kalırsa Ruth’la aralarındaki temas kaybolacaktı. Martin yelkeni beceriyle idare etti, hararetle tartışan Norman, Arthur ve Olney’nin dikkatini çekmeden tekneyi yavaşlatıp durdurdu ve bu mükemmel geceyi mümkün kıldıkları, denize, tekneye ve rüzgâra hâkim olmasını, böylece yanında Ruth’la, omzunda onun o güzel ağırlığını hissederek yolculuk yapabilmesini sağladıkları için bir denizci olarak geçirdiği en zorlu yolculukların kötü anılarını zihninden sildi.

Yükselen mehtabın ilk ışıkları yelkene dokunup tekneyi inci parlaklığında bir ışıkla aydınlatınca Ruth, Martin’in yanından uzaklaştı. Ve uzaklaştığı anda Martin’in de kendinden uzaklaştığını hissetti. Her ikisi de teknedekiler tarafından fark edilmekten kaçınma dürtüsüyle hareket etmişti. Aralarında gizli kapaklı bir yakınlaşma yaşanmıştı. Yanaklarını ateş basmış olan Ruth Martin’den uzağa oturdu ama yakınlaşmayı tüm gücüyle birden fark etti. Ne ağabeylerinin ne de Olney’nin görmesini isteyeceği bir suç işlemişti. Neden yapmıştı ki bunu? Daha önce genç erkeklerle mehtap gezisine çıkmıştı çıkmasına ama hayatında hiç böyle bir şey yapmamıştı. Böyle bir şey yapmayı arzulamamıştı da. Utancına yenik düştü ve gelişmeye başlayan kadınlığının gizemi kafasını karıştırdı. Teknenin başını başka yöne çevirmekle meşgul olan Martin’e kaçamak bir bakış fırlattı; edepsize ve utanç verici bir şey yapmasına neden olduğu için ondan nefret edebilirdi. Üstelik onca erkeğin arasından Martin! Belki de annesi haklıydı, Martin’le fazla görüşüyordu. Ruth, bunun bir daha asla olmayacağını düşündü ve ileride Martin’le daha az görüşmeye karar verdi. İlk defa baş başa kaldıklarında ona açıklamada bulunmak, yalan söylemek, ay yükselmeden hemen önce üzerine çöken baygınlık hissinden laf arasında öylesine bahsetmek gibi çılgınca bir fikre kapıldı. Sonra ay ışığı tekneyi aydınlatır aydınlatmaz nasıl da aynı anda birbirlerinden uzaklaştıkları aklına geldi ve Martin’in yalan söylediğini anlayacağını düşündü.

Tekne gezisinin hemen ertesindeki günler boyunca Ruth kendine yabancı, anlaşılmaz, sağduyudan yoksun, içinde bulunduğu durumu tahlil etmeyi, geleceğe bakmayı, kendini sorgulayıp nasıl bir şeyin içine sürüklendiğini düşünmeyi reddeden biri haline geldi. Ürpertici bir gizemin heyecanı içinde kâh büyülü kâh korku dolu günler geçiriyor, sürekli bir şaşkınlık hali yaşıyordu. Ne var ki kendini güvende hissetmesini sağlayan sabit bir fikir vardı kafasında. Martin’in aşkını ilan etmesine meydan vermeyecekti. Bunu yapabildiği müddetçe her şey yolunda gidecekti. Martin birkaç gün içinde denize açılacaktı. Aşkını ilan etse bile sorun değildi. Sorun olamazdı çünkü Martin’e âşık değildi. Kuşkusuz Martin ıstıraplı, kendisi ise huzursuz edici bir yarım saat geçirecekti, zira bu kendisine yapılacak ilk evlenme teklifi olacaktı. Ruth bu düşünceler içinde tatlı bir heyecan hissetti. Gerçekten de kadındı, kendisine evlenme teklif etmeye hazır bir adam vardı. Bu, cinsiyetinin temelini oluşturan şeyleri hareketlendiriyordu. Yaşamının dokusu, onu vücuda getiren her bir zerre titreşip huzursuzlanıyordu. Bu düşünce, parlak bir ışığın cezp ettiği kelebek gibi zihninde pır pır ediyordu. Martin’in ağzından konuşarak kendisine evlilik teklifinde bulunduğunu hayal ediyor ve tatlı bir dille, kırıcı olmadan, Martin’e gerçek ve asil bir erkek gibi davranmayı öğütleyerek, vereceği ret cevabının provasını yapıyordu. Özellikle de sigarayı bırakmalıydı Martin. Bunun bilhassa üzerinde duracaktı Ruth. Ama yok, aslında Martin’in konuşmasına hiç imkân tanımamalıydı. Ona mani olabilirdi, annesine böyle yapacağını söylemişti. Ruth, yüzü kızarmış, hararet basmış bir halde pişmanlık duyarak hayalinde canlandırdığı senaryodan vazgeçti. İlk evlilik teklifi daha uygun bir zamana ertelenmeli, karşısına daha hayırlı bir talibin çıkması beklenmeliydi.

14. First Principles of Sociology. (Y.N.)

15. Sonnets from the Portuguese. (Y.N.)

XXI

Kaliforniya’ya özgü bir pastırma yazının yaşandığı, durgun ve değişken mevsimin sükûnetiyle bir yürek gibi pır pır atan, ılık, güzel bir sonbahar günüydü; belli belirsiz, puslu bir güneş ve uyuşukça pinekleyen havayı uyandırıp harekete geçirmeyecek kadar hafif bir meltem esintisi vardı. Tepelerin içindeki oyuklarda sanki buhardan oluşmayan ama renklerle örülmüş kumaşlar gibi havada süzülen şeffaf, mor sis bulutları saklanıyordu. San Francisco bu tepelerin üzerinde bulanık bir duman gibi uzanıyordu. Yükseltilerin arasındaki körfez, erimiş metal gibi donuk bir parlaklık saçıyor, yelkenli teknelerin kimi denizin üzerinde kımıltısız duruyor, kimi de tembel gelgit akıntılarıyla sürükleniyordu. Batıya doğru alçalmaya başlayan güneşin altında soluk sarı bir patikayı andıran Golden Gate Köprüsü’ne bakınca, uzaklarda, gümüşi sisin arasından zar zor seçilen Tamalpais Tepesi kocaman bir dağ gibi görünüyordu. Belli belirsiz göze çarpan uçsuz bucaksız Pasifik Okyanusu’nun ötesindeki ufuk çizgisinde kışın sert rüzgârlarının ilk habercisi olan bulut kümeleri yükselerek karaya doğru sürükleniyordu.

Yaz mevsiminden geriye neredeyse hiçbir şey kalmamıştı. Yine de yaz havası geçmek bilmiyor, tepelerin arasında güçten düşmüş bir halde gevşekçe ve ürkekçe dolaşıyor, vadileri boyayan mor rengi koyulaştırıyor, zayıflayan güçlerin, tatmin olmuş heyecanların puslu örtüsünü fırıl fırıl döndürüyor, yaşamış, güzel bir hayat sürmüş olmanın verdiği huzurlu hoşnutlukla doyuma ulaşıp ömrünü tamamlıyordu. Tepelerin arasında, Ruth’la Martin en gözde tümseklerinin üzerine çıkıp yan yana oturmuş, başlarını aynı kitabın aynı sayfasına eğmişlerdi; Martin, Browning’e pek az adama nasip olan bir tutkuyla âşık olan kadının yazdığı aşk şiirlerini yüksek sesle okuyordu.

Fakat okumaya hevesleri kalmadı. Dört bir yanlarını kuşatan gelip geçici güzelliğin büyüsü çok güçlüydü. Hiç pişmanlık duymadan güzellik ve haz içinde akıp gitmiş mükemmel bir sene sona eriyordu; geçmişi hatırlatan sevinç ve heyecanlarla yüklü bir hava vardı. Bu rüya gibi, baygın, kararlılığın dokusunu zayıflatan, erdemin ya da sağduyunun yüzünü ince, mor bir pus tabakasıyla örten havayı teneffüs ettiler. Martin üstüne rehavet bastığını, gevşediğini ve zaman zaman üzerinden sıcak hava dalgalarının geçtiğini hissediyordu. Başı Ruth’un başına çok yakındı ve meltem esintisinin etrafta gezinen hayaletleri Ruth’un saçlarını savurup yüzüne değdirdiğinde kitabın sayfaları gözlerinin önünde bulanıklaşıyordu.

Martin satırları karıştırıp okuduğu yeri kaybedince, “Okuduklarının tek bir kelimesinin bile farkında olduğunu sanmıyorum,” dedi Ruth.

Martin çakmak çakmak gözlerle ne söyleyeceğini bilmez halde Ruth’a baktı ve bu lafın altında kalmayıp, “Senin de bildiğini sanmıyorum. Son şiir neyle ilgiliydi?” diye son anda aklına gelen soruyu sordu.

Ruth içten bir gülüşle, “Bilmiyorum,” dedi. “Aklımdan uçup gitti bile. Artık okumayalım istersen. Çok güzel bir gün.”

“Bir süre için tepelerde geçireceğimiz son gün olacak bu,” dedi Martin ciddi bir havada. “Kıyıda fırtına bulutları toplanıyor.”

Kitap, Martin’in ellerinin arasından kayıp yere düştü; aylak aylak, sessizce oturup sadece hayal gören gözlerle, belli belirsiz görünen körfez manzarasını dalgın dalgın seyrettiler. Ruth gözlerini yana çevirip Martin’in boynuna baktı. Martin’e doğru eğilmedi; ama kendi iradesi dışında, yerçekiminden daha kuvvetli ve yazgı kadar kaçınılmaz bir gücün çekimine kapılmıştı. Sadece iki parmaklık bir mesafe vardı aralarında ve Ruth istem dışı bir hareketle yana eğildi. Omzu, Martin’in omzuna bir kelebeğin çiçeğe dokunuşu kadar hafifçe temas etti. Ruth, Martin’in omzunun hafifçe dokunuşunu hissetti; Martin’in içini bir ürperti kapladı. Sıra, Ruth’un kendini geri çekmesine geldi ama hareketleri otomatikleşmişti. Eylemleri iradesinin dışına çıkmıştı – üzerindeki bu tatlı çılgınlık hali esnasında kontrol ve irade aklının ucundan bile geçmiyordu. Martin kolunu Ruth’un beline dolamaya başladı. Ruth, Martin’in kolunun yavaşça ilerleyişini keyifli bir ıstırapla bekledi. Ne için beklediğini bilmeden, kesik kesik soluklanarak, kuru, yanan dudaklarla, yüreği duracakmış gibi hissederek bekledi. Belini bir kuşak gibi saran kol daha yukarı kalkıp onu yavaşça, okşarcasına kendisine çekti. Ruth daha fazla bekleyemeyecekti. Bitkin bir iç çekişle, önceden hesaplanmamış kasılma gibi dürtüsel bir hareketle başını Martin’in göğsüne yasladı. Martin hemen başını eğdi ve yaklaşan dudakları Ruth’un hızla uzanan dudaklarıyla buluştu.

Sadece bir anlığına aklı başına gelen Ruth, bu aşk olmalı, diye düşündü. Aksi takdirde utanç verici bir şeydi bu. Bu aşktan başka bir şey olamazdı. Kollarını beline dolamış ve dudakları dudaklarına yapışmış bu adamı seviyordu. Ona daha da sokulup sıkıca sarıldı. Hemen ardından da kendisini saran kollardan biraz uzaklaşarak birden coşkuyla uzanıp ellerini Martin Eden’ın güneşten yanmış boynuna doladı. Aşkın ve tatmin edilmiş arzuların sancısı o kadar şiddetliyi ki Ruth hafifçe inledi, ellerini gevşetti ve yarı baygın vaziyette kendini Martin’in kollarına bıraktı.

Uzun bir müddet tek kelime dahi etmediler. Martin iki kez eğilip Ruth’u öptü ve Ruth bu öpücüklere her seferinde ürkekçe karşılık verirken yine Martin’e sokulup sıkıca sarıldı. Ruth kendini ondan ayıramıyor, Martin ise körfezin ötesindeki büyük şehrin bulanık görüntüsüne boş gözlerle bakarken Ruth’u kollarında tutuyordu. Bu defa zihninde hayaller uçuşmuyordu Martin’in. Sadece hava kadar, aşkı kadar sıcak renkler, ışıklar ve kor alevler bir nabız gibi atıyordu kafasının içinde. Kendisine bir şeyler söyleyen Ruth’a doğru eğildi.

“Bana ne zaman âşık oldun?” diye fısıldadı Ruth.

“Daha en başından, seni görür görmez. Aşkından çıldırıyordum; o zamandan bu yana geçen tüm o süre boyunca bu çılgınlık daha da arttı. Şimdi ise çılgınlığın doruğunda zevkten deli divaneye dönmüş haldeyim sevgilim.”

Ruth uzunca bir iç çekişin ardından, “Bir kadın olmaktan memnunum, Martin – sevgilim,” dedi.

Martin onu tekrar tekrar kollarının arasına alıp ezercesine göğsüne bastırdı ve sonra, “Ya sen? Sen ilk ne zaman fark ettin?” diye sordu.

“Ah, neredeyse en başından beri farkındaydım.”

Bunun üzerine Martin sesinde bir hayret nidasıyla, “Ben bir yarasa kadar körmüşüm!” diye haykırdı. “Seni şimdi, burada öpene kadar aklımdan bile geçmemişti.”

“Onu demek istemedim.” Ruth biraz geriye çekilip Martin’e baktı. “Demek istediğim, senin bana en başından beri âşık olduğunu biliyordum.”

“Peki sen?” diye sordu Martin.

“Birden hissettim.” Ruth çok yavaş konuşuyordu. Bakışları sıcaktı, gözkapakları heyecanla titriyordu. Yanakları al al olmuş, yüzüne hafif bir kızarıklık çöküp kalmıştı. “Kollarını bana dolayana kadar asla fark etmemiştim bu hissi. Seninle evlenebileceğimizi de hiç düşünmemiştim Martin, şu ana kadar asla. Beni kendine nasıl âşık ettin?”

“Bilmiyorum,” dedi Martin gülerek. “Sadece seni severek tabii; çünkü senin gibi yaşayan, nefes alan bir kadın şöyle dursun, bir taşın kalbini eritecek kadar çok sevdim seni.”

“Bu, kafamdaki aşk kavramından o kadar farklı ki,” dedi Ruth birden.

“Aşkın nasıl bir şey olduğunu düşünmüştün?”

“Böyle olacağı gelmemişti aklıma.” Ruth bunları söylerken Martin’in gözlerinin içine bakıyordu; fakat konuştukça bakışlarını yere indirdi. “Anlayacağın, aşkın nasıl bir şey olduğunu bilmiyordum.”

Martin onu tekrar kollarına almak için kıpırdandı ama sadece onu saran kolunun adalesini çekingenlikle hareket ettirmekle yetindi, zira açgözlü davranmak istemiyordu. Ardından Ruth’un ona doğru meylettiğini hissetti ve bir kez daha sıkıca birbirlerine sarılıp dudaklarını birleştirdiler.

Öpüşmeye ara verdiklerinde Ruth birden endişeli bir sesle, “Bizimkiler ne diyecek bu işe?” diye sordu.

“Bilmiyorum. İstediğimiz zaman kolayca öğrenebiliriz ne düşündüklerini.”

“Peki ya annem karşı çıkarsa? Ona söylemekten kesinlikle korkuyorum.”

“Bırak ben bahsedeyim,” diye cesurca gönüllü oldu Martin. “Sanırım annen beni sevmiyor ama onun kalbini kazanabilirim. Seni elde eden bir erkek her şeyin üstesinden gelebilir. Eğer biz...”

“Evet?”

“Ne olursa olsun biz birbirimizin olacağız. Fakat anneni evlenmemize razı edememe gibi bir ihtimal yok. Seni çok seviyor.”

“Onun kalbini kırmamam gerekecek ama,” dedi Ruth düşünceli bir ifadeyle.

Martin, annelerin kalplerinin kolay kolay kırılmayacağı yönünde Ruth’a güvence vermek istedi ama onun yerine, “Sevgi dünyadaki en yüce şeydir,” dedi.

“Biliyor musun Martin, beni bazen korkutuyorsun. Seni ve geçmişini düşününce şu an bile korkuyorum. Bana karşı çok şefkatli olmalısın. Unutma ki ben sadece bir çocuğum ve daha önce asla âşık olmadım.”

“Ben de olmadım. İkimiz de çocuğuz. Her şeyden öte aşkı ilk kez birbirimizde bulduğumuz için şanslıyız.”

Ruth, birden şiddetli bir hareketle geri çekilerek Martin’in kollarından kurtulup, “Ama bu imkânsız!” dedi. “Senin açından imkânsız. Sen denizcisin ve denizciler, duyduğuma göre onlar... Onlar...”

Ruth’un sesi titredi ve yavaş yavaş kesildi.

Martin de, “Onlar her limanda bir sevgili bulmadan edemezler mi demek istiyorsun?” diye tamamladı Ruth’ un lafını.

“Evet,” diye karşılık verdi Ruth alçak bir sesle.

“Ama o aşk değil ki.” Martin otoriter bir ağızla konuşuyordu. “Birçok limanda bulundum; fakat seni o ilk gördüğüm akşama dek aşkın ne olduğundan haberim bile yoktu. Biliyor musun, o gece vedalaşıp ayrıldıktan sonra neredeyse tutuklanıyordum.”

“Tutuklanıyor muydun?”

“Evet. Polis benim sarhoş olduğumu düşündü; elbette senin aşkınla sarhoştum.”

“Ama sen ikimizin de çocuk olduğunu söyledin, ben de bunun senin açından imkânsız olduğunu söyledim, sonra konunun özünden uzaklaştık.”

“Ben senden başkasını sevmediğimi söyledim,” diye cevap verdi Martin. “Sen benim ilk aşkımsın.”

“Hem de bir denizci olmana rağmen,” diye itiraz etti Ruth.

“Fakat bu ilk defa sana âşık olmama bir engel değil ki.”

“Hayatında kadınlar oldu, başka kadınlar!”

Martin Eden’ın şaşkın bakışları altında Ruth gözyaşlarına boğuldu; yatışması için Martin’in onu birkaç kez öpmesi ve defalarca kucaklayıp okşaması gerekti. Bu esnada Martin’in kafasında Kipling’in bir romanından bir satır dolaşıp duruyordu: “Albayın hanımı ve Judy O’Grady aslında kız kardeştiler.” Martin bunun doğru olduğuna karar verdi; ama okumuş olduğu romanlar onu aksine inanmaya sevk etmişti. Romanlardan edindiği fikre göre üst sınıflarda sadece resmî evlilik teklifleri geçerliydi. Onun geldiği yerde genç erkeklerin ve kızların görüşüp ilişki kurarak evlenmeleri kabul görüyordu; fakat kaymak tabakaya mensup kalbur üstü insanlar için aynı şekilde sevişip aşk yaşamak adeta düşünülemezdi. Ama romanlar yanılıyordu. İşte burada canlı bir kanıtı vardı. İşçi sınıfına mensup kızlarda etkili olan, konuşmadan sarılıp okşamalar, işçi sınıfının üzerindeki sınıflara mensup kızlarda da aynı etkiyi gösteriyordu. Nihayetinde hepsi de etten kemikten yapılma insanlardı ve temelde kız kardeştiler; şayet Martin Spencer’dan okuduklarını hatırlasaydı bu kadarını kendisi de bilebilirdi. Ruth’u kollarının arasına alıp onu teskin ederken Albayın hanımı ile Judy O’Grady’nin temelde birbirlerinden pek farkları olmadığı düşüncesiyle büyük teselli buldu. Bu düşünce Ruth’u ona daha da yakınlaştırdı; onu mümkün kıldı. Onun değerli bedeni, herhangi bir insanın ya da kendisinin bedeninden farksızdı. Evliliklerinin önünde hiçbir engel yoktu. Tek fark sınıf farkıydı ve sınıf harici bir unsurdu. İnsanlar bundan silkinip kurtulabilirdi. Bir kölenin Roma kardinalliğine yükseldiğini okumuştu. Öyleyse kendisi de Ruth’un mertebesine erişebilirdi. Ruth saflığı, yüce gönüllülüğü ve kültürü, ruhunun uhrevi güzelliği altında temelde Lizzie Connolly ve tüm Lizzie Connolly’ler gibi bir insandı. Onlar için mümkün olan her şey Ruth için de mümkündü. O da âşık olabilir, nefret edebilir, belki de sinir krizleri geçirebilirdi; şüphesiz şimdi olduğu gibi kıskançlık yaşayabilir ve Martin’in kucağında hıçkırıklara boğulabilirdi.

Ruth birden gözlerini açıp başını kaldırarak Martin’e baktı ve, “Üstelik ben senden büyüğüm,” dedi. “Hem de üç yaş.”

“Sus bakalım, sen henüz bir çocuksun, ayrıca deneyim açısından ben senden kırk yaş büyüğüm,” diye cevap verdi Martin.

Aslında aşk söz konusuyken her ikisi de çocuktu ve Ruth’un kafası bir üniversite eğitimiyle, Martin’in kafası ise bilimsel felsefe ve yaşamın katı gerçekleriyle tıka basa dolu olmasına rağmen aşklarını da bir çocuk gibi naif ve toyca ifade ediyorlardı.

Günün ihtişamı sona ererken oturup konuşmaya meyilli âşıklar gibi sohbet ettiler, aşkın mucizeleri ve ikisini bu kadar tuhaf bir şekilde bir araya getiren yazgıları karşısında şaşkınlık yaşadılar ve daha önce kimsenin ulaşamadığı mertebede bir aşkla birbirlerini sevdiklerine kesin kanaat getirdiler. Israrla, tekrar tekrar birbirleriyle ilgili edindikleri ilk izlenimleri sayıp döktüler ve birbirlerine karşı tam olarak ne hissettiklerini, bu hislerin yoğunluğunu umutsuzca tahlil etmeye giriştiler.

Batıdaki ufuk çizgisinde toplanan bulut kümeleri alçalan güneşi karşıladı; gök kubbe gül pembe bir renge dönüşürken göklerin zirvesinde aynı sıcak renklerle ışıldıyordu. Ruth “Hoşçakal Tatlı Gün” şarkısını söylerken çepeçevre pembemsi bir aydınlıkla kuşatılmışlardı, ışık bir sel gibi üzerlerine akıyordu. Ruth, Martin’in kucağına yaslanmış yumuşak bir sesle şarkı söylerken elleri Martin’in avuçlarında, kalpleri birbirlerinin ellerinin arasındaydı.

XXII

Mrs. Morse, eve dönen Ruth’un yüzünde kendini ele veren ifadeyi okumak için bir annenin sezgilerine ihtiyaç duymadı. Ruth’un yüzünü terk etmeyen kızarıklık her şeyi anlatıyor, kocaman ve parlayan gözleri, içindeki coşkuyu bariz bir biçimde dışa vuruyordu.

Uygun zamanı kollayan ve Ruth’un yatağına gitmesini bekleyen Mrs. Morse, “Ne oldu?” diye sordu.

“Biliyor musun?” dedi Ruth titreyen dudaklarla.

Annesi cevap vermek yerine ona sarıldı ve eliyle yavaşça saçını okşamaya başladı.

“Martin konuşmadı,” diye söyleyiverdi Ruth. “Bunun olmasını istemedim ve onun konuşmasına asla izin vermezdim – ama zaten konuşmadı.”

“Fakat konuşmadıysa o zaman hiçbir şey olmuş olamaz, değil mi?”

“Ama yine de bir şeyler oldu.”

“Tanrı aşkına çocuk, ne geveliyorsun sen ağzında?” Mrs. Morse’un kafası karışmıştı. “Sanırım neler olduğunu bilmiyorum. Ne oldu gerçekten?”

Ruth şaşkın bir ifadeyle annesine baktı.

“Ben bildiğini sanmıştım. Martin’le ben nişanlandık.”

Mrs. Morse kuşkulu ve sıkıntılı bir ifadeyle güldü.

“Hayır, Martin konuşmadı,” diye açıkladı Ruth. “Beni sadece sevdi. Ben de senin kadar şaşırdım. Tek bir kelime bile etmedi. Sadece kolunu bana doladı. Ve... Ve ben kendimde değildim. Beni öptü, ben de onu öptüm. Kendimi tutamadım. Onu öpmek zorundaydım. İşte o anda onu sevdiğimi anladım.

Ruth duraksadı, annesinin iyi dileklerle kendisini öpmesini umarak bekledi fakat Mrs. Morse soğuk ve sessizdi.

“Bu korkunç bir kaza, biliyorum,” dedi Ruth cılız bir sesle. “Bilmiyorum beni affedebilecek misin. Ama kendime engel olamadım. O âna kadar onu sevdiğim aklımın ucundan bile geçmiyordu. Benim yerime babama bunu sen söylemelisin.”

“Babana bundan bahsetmemek daha iyi olmaz mı? Bırak Martin Eden’la ben konuşup durumu ona açıklayayım. Anlayışla karşılayacak, senden vazgeçecektir.”

“Hayır! Hayır!” diye bağırdı Ruth ayağa fırlayarak. “Benden vazgeçmesini istemiyorum. Ona âşığım ve aşk çok tatlı bir his. Onunla evleneceğim. Tabii siz izin verirseniz.”

“Senin için başka planlarımız var sevgili Ruth. Baban ve ben... Ah, hayır, hayır; sana bir talip seçmiş filan değiliz. Senin, kendi sınıfından bir adamla, sevip bizzat senin seçeceğin iyi ve onurlu bir beyefendiyle evlenmenden öte bir planımız yok.”

“Ama ben zaten Martin’i seviyorum,” diye ağlamaklı bir sesle itiraz etti Ruth.

“Senin seçimine karışmak istemeyiz; fakat sen bizim kızımızsın ve böyle bir evlilik yaptığını görmeye katlanamayız. Senin gibi ince ve hassas bir kızın sevgisi karşılığında Martin kaba, hoyratça bir yaşamdan başka ne sunabilir ki? O zaten senin için uygun biri değil. Seni geçindiremez. Para ve servet konusunda aptalca fikirlere sahip değiliz fakat refah ve rahatlık başka bir mesele; bizim kızımız ona en azından bunu sağlayacak bir adamla evlenmeli – beş parasız bir maceraperestle, bir denizciyle, bir sığırtmaçla, bir kaçakçıyla ve daha kim bilir başka ne gibi sıfatlara sahip, üstüne üstlük kuş beyinli ve sorumsuz bir adamla değil.”

Ruth sessizdi. Söylenen her sözü doğru olarak kabul ediyordu.

“Martin yazarak vaktini ziyan ediyor; dehaların, üniversite mezunu pek az adamın zaman zaman başardığı bir şeyi başarmaya çalışıyor. Evlenmeyi düşünen bir adam evlilik için hazırlık yapmalı. Ama Martin böyle biri değil. Dediğim gibi, ki benimle hemfikir olduğunu biliyorum, o sorumsuz biri. Buna da şaşmamak lazım. Denizcilerin yaşam tarzı bu. Martin asla tutumlu ve ölçülü olmayı öğrenmemiş. Savurganlıkla geçen yıllar onda iz bırakmış. Elbette onun hatası değil; fakat bu durum tabiatını değiştirmez. Ayrıca Martin’in kaçınılmaz olarak yıllarca yaptığı çapkınlıkları düşündün mü? Bunu hiç aklına getirdin mi kızım? Evliliğin ne anlama geldiğini biliyorsun.”

Ruth ürperdi ve annesine sıkıca sarıldı.

“Düşündüm.” Ruth bu düşüncenin bir anlam ifade etmesi için uzun bir müddet bekledi. “Bu berbat bir şey. Düşünmek bile midemi bulandırıyor. Sana söyledim, Martin’e âşık olmam korkunç bir kaza; fakat kendime engel olamıyorum. Sen babama âşık olmaktan kendini alıkoyabildin mi? O halde benim için de aynı durum söz konusu. İçimde, Martin’in içinde, bugüne dek varlığından haberdar bile olmadığım ve ona âşık olmama neden olan bir şey var. Ona âşık olmayı asla düşünmedim ama gördüğün gibi âşığım,” diyerek sesinde belli belirsiz bir övünçle sözünü tamamladı.

Anne kız biraz da amaçsızca uzun uzun konuştular ve nihayet hiçbir şey yapmadan belirsiz bir süre boyunca beklemeye karar verdiler.

O gecenin ilerleyen saatlerinde, Mrs. Morse kocasına planlarının suya düştüğünü, işlerin ters gittiğini itiraf edince de aynı karar alındı.

“Bundan farklı bir şey olması pek beklenemezdi zaten,” diye hükümde bulundu Mr. Morse. “Bu denizci, Ruth’un temas halinde olduğu tek adamdı. Er ya da geç uyanacaktı zaten; hakikaten de uyandı ve karşısında bu denizciyi, o anda erişebileceği tek adamı buldu; elbette ona şıp diye âşık oluverdi ya da âşık olduğunu sandı ki sonuçta aynı kapıya çıkar.”

Mrs. Morse, kızını karşısına alıp kavga etmektense, yavaşça ve dolaylı olarak çabalayıp onu ikna etme görevini üstlendi. Bunun için bol bol vakti olacaktı zira Martin evlenebilecek bir durumda değildi.

Mr. Morse, “Bırakalım da Ruth ondan neler beklediğini görüp anlasın,” diye öneride bulundu. “Bahse girerim ki Martin’i ne kadar iyi tanırsa onu o kadar az sevecektir. Eve bilhassa Martin’le kıyaslayabileceği birçok genç insanı davet etmeyi de unutma. Genç kadınlar ve genç erkekler, her türden genç erkekler, akıllı erkekler, Ruth’un sınıfından erkekler, beyefendiler. Böylece Ruth, Martin’i onlarla kıyaslayıp tartabilir. Öyle erkekler Martin’in nasıl biri olduğunu belli edip ortaya çıkarırlar. Nihayet Martin sadece yirmi bir yaşında bir delikanlı. Ruth da bir çocuktan farksız. Bu gelip geçici bir gençlik aşkı, sonunda olgunlaşıp bu sevdadan vazgeçecekler.”

Böylece meselenin üzerinde daha fazla durulmadı. Aile içinde Ruth ve Martin nişanlı olarak kabul edildiler fakat hiçbir duyuru yapılmadı. Aile buna hiçbir zaman gerek duyulmayacağını düşünüyordu. Ayrıca açıkça bahsi geçmese de bunun uzun bir nişanlılık olacağı üzerinde bir mutabakat vardı. Martin’e iş bulmasını ya da yazarlıktan vazgeçmesini söylemediler. Onu kendine çekidüzen vermesi için teşvik etmeye niyetli değillerdi. Martin de ailenin hiç de dostça olmayan planlarına yardımcı olup onlarla suç ortaklığı yaptı, zira işe gitmek aklının ucundan bile geçmiyordu.

Birkaç gün sonra Martin, “Bakalım ne yaptığımı öğrenince sevinecek misin!” dedi Ruth’a. “Ablamın evinde kiracı olarak yaşamanın çok pahalı olduğuna karar verdim, tek başıma kalacağım. Kuzey Oakland’da küçük bir oda kiraladım. Biliyorsun, gözlerden uzak, kuytu bir mahalle orası; ayrıca üzerinde yemek pişirmek için ocak aldım.”

Ruth pek mutlu olmuştu. Ocak onu özellikle memnun etmişti.

“Mr. Butler da böyle atılmıştı hayata,” dedi.

Martin o saygıdeğer beyefendinin örnek olarak gösterilmesine içten içe sinir olarak konuşmasını sürdürdü: “Tüm elyazmalarıma pul yapıştırıp yeniden editörlere göndermeye başladım. Bugün kiraladığım odaya yerleştim, yarın çalışmaya başlıyorum.”

Ruth “İşe girdin ha!” diye bağırdı. Şaşkınlık ve mutluluğu yüzünden, vücudunun her hareketinden okunuyordu. Martin’e daha da sokulup elini sıkıca tuttu ve gülerek, “Bana bundan hiç bahsetmedin! Nedir bu iş?”

Martin yüzünde olumsuz bir ifadeyle başını salladı.

“Yazmak için çalışmalarıma başlayacağımı kastetmiştim.”

Ruth’un suratı asıldı; Martin hızlı hızlı konuşmaya devam etti. “Beni yanlış anlama. Şu zamanda sürekli fikir değiştiremem. Bu sıkıcı, sıradan, gerçekçi bir iş ama yine de denize açılmaktan daha iyi; Oakland’da vasıfsız bir adamın herhangi bir işe girerek kazanabileceğinden daha fazla kazanacağım.

Anlayacağın yaptığım bu tatil bana bakış açısı kazandırdı. Bir süredir canım çıkana kadar çalışmıyorum ve en azından yayımlatmak amacıyla yazmıyorum. Tek yaptığım seni sevmek ve düşünmek oldu. Biraz okudum da tabii ama buna kısmen vakit ayırdım ve çoğunlukla dergi okudum. Kendimle ve dünyayla, dünyadaki yerimle ve sana uygun bir konum elde etmekle ilgili genellemeler yaptım. Ayrıca Spencer’ın ‘Biçemin Felsefesi’16 adlı kitabını okuyorum; benimle ya da yazdıklarımla, hatta dergilerde her ay yayımlanan çoğu yazıyla ilgili sorunların ne olabileceğine dair çok şey öğrendim.

Fakat düşüncelerimin, okuduğum kitapların ve aşkımın neticesinde Grub Sokağı’na17 taşındım. Başyapıtları bir kenara bırakıp mizah yazıları, fıkralar, makaleler, komik şiirler, toplumsal şiirler yazacağım. Görünüşe bakılırsa bu zırvalıklar pek revaçta. Sonra bir de gazetelere ve pazar eklerine haber, makale ve hikâye satan ajanslar var. Gidip bunlarla görüşüp istedikleri tarzda yazılar ortaya çıkarabilir, iyi bir maaşa denk gelecek kadar para kazanabilirim. Ayda dört yüz-beş yüz dolara kadar para kazanan serbest gazeteci ve yazar var. Onlar gibi olmak umurumda değil; fakat geçimimi rahatlıkla sağlayacak kadar para kazanacağım, ayrıca kendime ayıracak bol bol zamanım olacak ki başka bir işteyken buna fırsat bulamam.

Sonra kitap okuyup araştırma yapmak ve gerçek işlerde çalışmak için de boş vaktim olacak. Bu kadar angaryanın arasında elimi bir de başyapıtlara atacağım. Halihazırda kat ettiğim mesafeye şaşıyorum. İlk defa yazmaya çalıştığımda, yazabileceklerim ne anladığım ne de takdir ettiğim birkaç değersiz deneyimden ibaretti. Fakat kafamda hiçbir düşünce yoktu. Gerçekten de yoktu. Düşünmek için hangi kelimeleri kullanacağımı bile bilmiyordum. Deneyimlerim de sürüyle anlamsız tasvir ve görüntülerden ibaretti. Fakat işin içine bilgi dağarcığımla dilbilgimi katmaya başladıkça, deneyimlerimin görüntülerden daha fazlası olduğunu keşfettim. Görüntüleri muhafaza ettim ve onların yorumlarını buldum. İşte o zaman iyi şeyler yazmaya başladım ve ortaya ‘Serüven’, ‘Haz’, ‘Çanak’, ‘Yaşamın Şarabı’, ‘Jostling Sokağı’, ‘Aşk Döngüsü’ ile ‘Deniz Güfteleri’ çıktı. Onlar gibi daha çok, daha iyi hikâyeler yazacağım; fakat bunu boş zamanımda yapacağım. Artık ayaklarım yere basıyor. Önce gündelik yazı ve makaleler yazıp gelir elde etmeye bakacağım, başyapıtlar da arkadan gelecek. Sırf sana göstermek için, dün gece haftalık mizah dergileri için yarım düzine fıkra yazdım; tam yatarken triolet18 deneme fikri geldi aklıma – komik bir tane yazmak istedim ve bir saat içinde dört tane yazdım. Tanesi bir dolar ediyor olmalı. Yatağa giderken sonradan aklıma gelen birkaç fikir karşılığında dört dolar.

Elbette önemsiz şeyler, sadece sıkıcı ve boş bir uğraş; fakat ayda altmış dolara ticari defterleri tutma ve ölene kadar anlamsız rakamlardan ibaret sayısız sütunu toplamaktan daha sıkıcı ve boş değil. Üstelik ısmarlama yazılar edebiyattan kopmamamı sağlıyor ve daha önemli şeyler yazmayı denemek için zaman buluyorum.”

“Fakat bu önemli şeylerin, bu başyapıtların ne faydası var?” diye sordu Ruth. “Bunları satamazsın ki.”

“Bal gibi satarım,” diye lafa girdi Martin ama Ruth onu böldü.

“Az önce sayıp döktüğün ve güzel olduğunu iddia ettiğin o hikâyeler – onların tekini bile satamadın. Satmayacak başyapıtlara güvenip evlenemeyiz.”

Martin kolunu Ruth’a dolayarak, son derece tepkisiz kalan sevgilisini kendine çekti ve azimli bir tavırla, “O zaman satacak trioletlere güvenip evleniriz,” dedi.

Neşesini kaybetmemeye çalışarak, “Şunu bir dinle,” diye devam etti. “Sanat eseri değil ama bir dolar eder.

Ben dışarıdayken O çıkageldi, Biraz kalay almaktı niyeti, Kalay almak için gelmişken Elleri boş çıktı gitti Ve ben döndüğümde geri O çoktan çekip gitmişti.”

Martin’in tekerlemeyi yazarken yarattığı neşeli, inişli çıkışlı ve kıvrak hava, okuduktan sonra yüzünde beliren hüzünle bağdaşmıyordu. Ruth’u güldürememişti. Ciddi ve sıkıntılı bir suratla bakıyordu Ruth.

“Bir dolar edebilir ama bu şaklabanlık karşılığı ödenen bir dolar, bir soytarının ücreti. Anlamıyor musun Martin, tüm bunlar küçültücü şeyler. Ben sevdiğim ve itibar ettiğim adamın fıkralar ve komik şiirlerden daha kaliteli ve önemli işlerle uğraşan biri olmasını isterim.”

“Mesela Mr. Butler gibi biri mi olmasını istersin?” diye sordu Martin.

“Mr. Butler’ı sevmediğini biliyorum,” diye lafa girdi Ruth.

“Mr. Butler fena bir adam değil,” diye böldü Martin. “Onu tek kusuru hazımsızlık. Fakat kendimi savunmak için şunu söyleyebilirim ki, mizah yazıları ya da komik şiirler yazmak ile daktilo kullanmak veya sekreterlik ya da muhasebecilik yapmak arasında bir fark göremiyorum. Hepsi belli bir amaca götüren araçlar. Senin kafanda benim başarılı bir avukat ya da işadamı olmam için hesap defterleri tutarak işe başlamam gibi bir beklenti var. Ben ise ısmarlama ve gündelik yazılarla başlayıp usta bir yazar olmayı hedefliyorum.”

“Arada fark var,” diye ısrar etti Ruth.

“Nedir?”

“Sen iyi diye iddia ettiğin yazılarını satamıyorsun. Denedin –sen de biliyorsun– fakat editörler yazdıklarını satın almıyorlar.”

“Bana zaman ver sevgilim,” diye rica etti Martin. “Gündelik yazılar sadece geçici bir çare ve bunları fazla ciddiye almıyorum. Bana iki yıl ver. Bu süre zarfında başarılı olacağım ve editörler yazdığım güzel şeyleri memnuniyetle satın alacaklar. Ne dediğimi biliyorum, kendime inancım tam. İçimdekileri biliyorum; artık edebiyatın ne olduğunu biliyorum; bir sürü önemsiz adamın yazıp piyasaya sürdüğü zırvalıklardan haberim var; ayrıca biliyorum ki iki yılın sonunda başarı yolunda hızla ilerleyeceğim. İşadamlığına gelince, onda asla başarılı olamam. Sempati duyduğum bir şey değil. Bana sıkıcı, aptalca, çıkarcılığa dayanan, alengirli bir şeymiş geliyor. Her neyse, bana uygun bir şey değil. Asla katipliğin ötesine geçemezdim ve bir katibin cüzi maaşıyla nasıl mutlu olup geçinirdik? Senin için dünyadaki her şeyin en iyisini istiyorum ve bunları elde edeceğim, hepsini elde edeceğim. Başarılı bir yazarın gelirinin yanında Mr. Butler’ın kazancı komik kalır. Çok satan kitapların yazarları yılda elli ila yüz bin dolar kazanıyor – bazen daha fazla bazen daha az fakat çoğunlukla bu rakamlara yakın kazançlar.”

Ruth sessiz kaldı; hayal kırıklığı yüzünden okunuyordu.

“Ne diyorsun?” diye sordu Martin.

“Ben farklı umutlar besleyip farklı planlar yapmıştım kafamda. Senin için en iyisinin stenografi çalışmak ve babamın ofisine girmek olduğunu düşünüyordum; hâlâ da öyle düşünüyorum. Daktilo kullanmayı zaten biliyorsun. Zeki birisin ve bir avukat olarak başarılı olacağından eminim.”

16. Philosophy of Style. (Y.N.)

17. Londra’nın varoşlarında, geçmişte yoksul ve bohem yaşam süren üçüncü sınıf yazar, şair ve sanatçıların yaşadığı, günümüzde var olmayan bir sokak. (Ç.N.)

18. Sekiz mısralı ve iki uyaklı kıta. (Ç.N.)

XXIII

Ruth, Martin’in yazarlık yeteneğine pek az güvense de ne ona olan bakış açısını değiştiriyor ne de Martin’in gözündeki değerini azaltıyordu. Martin yaptığı tatil sayesinde nefes alıp dinlenmeye fırsat bulurken bir yandan da kendini tahlil etmek için saatler harcamış, böylece kendisiyle ilgili çok şey öğrenmişti. Güzelliği şöhretten daha fazla sevip önemsediğini ve büyük ölçüde Ruth’un hatırına şöhretli olmayı arzuladığını fark etmişti. Şöhret elde etme ihtirasının güçlü olması bu nedene dayanıyordu. Dünyanın gözünde önemli biri olmak istiyordu; sevdiği kadının kendisiyle gurur duyması, onu kıymetli biri olarak addetmesi için kendi deyimiyle “yaşamını düzeltmek” istiyordu.

Martin güzelliğe büyük bir tutku duyuyordu; güzelliğe hizmet etmenin keyfi her türlü maddiyata bedeldi. Güzellikten de fazla sevdiği bir şey varsa o da Ruth’tu. Aşkı dünyadaki en güzel şey olarak görüyordu. İçindeki devrimi harekete geçiren, onu kaba saba bir denizciden bir öğrenciye, bir sanatçıya dönüştüren de aşktı; o yüzden Martin’e göre aşk, öğrenmekten, sanatçılıktan daha güzel, daha önemliydi. Beyin kapasitesinin, tıpkı Ruth’un beyin kapasitesini aştığı gibi, Ruth’un ağabeylerinin ve babasının da beyin kapasitelerini aştığının artık farkındaydı. Ruth’un üniversite eğitiminin getirdiği her türlü avantaja ve elde ettiği dereceye rağmen, Martin’in zihin gücü Ruth’un zihin gücünü gölgede bırakıyordu; Martin’in aşağı yukarı bir yılda kendi gayretiyle yaptığı çalışmalar ve edindiği donanımlar ona dünya, sanat ve yaşama dair Ruth’un asla sahip olamayacağı bilgi ve hâkimiyet sağlamıştı.

Martin tüm bunların farkındaydı ama bu, ne onun Ruth’a ne de Ruth’un ona karşı duyduğu sevgiyi etkiliyordu. Aşk çok güzel ve asil bir duyguydu ve Martin kusur bulup tenkit ederek aşkı karalamayacak kadar sadık bir âşıktı. Ruth’un sanat, doğru tutum ve davranış, Fransız Devrimi ya da eşit oy hakkı üzerine farklı görüşlere sahip olmasının aşkla ne ilgisi olabilirdi? Bunlar zihinsel süreçlerdi fakat aşk aklın ve mantığın ötesinde, üzerinde bir kavramdı. Martin aşkı küçük göremezdi. Aşka tapıyordu. Aşk, dağların tepelerinde geziniyor, mantık vadisinin ötesine uzanıyordu. Arınmış ve yücelmiş bir varoluş hali, yaşamın zirvesiydi; nadiren erişilen bir duyguydu. Martin, sevdiği bilimsel felsefe ekolu sayesinde aşkın biyolojik önemini kavrıyordu; fakat aynı bilimsel düşüncenin geliştirilmiş bir sürecinden yola çıkan Martin, insan organizmasının en yüce amacına aşkla ulaştığı, aşkın sorgulanmaması, bilakis yaşamın en büyük mükâfatı olarak kabul edilmesi gerektiği sonucuna varıyordu. Dolayısıyla sevgiliyi tüm yaratıkların üzerinde kutsal bir varlık olarak addediyordu ve “Tanrı’nın çılgın âşığının” yeryüzünün tüm nimetlerinin, varlık ve hükmünün, kamuoyunun ve takdirin, bizzat yaşamın üzerinde yükselip “Bir öpücükle öldüğünü” düşünmek ona haz veriyordu.

Martin bunların çoğunu zaten etraflıca düşünüp akıl süzgecinden geçirmişti; bir kısmına da daha sonra kafa yordu. Bu arada çalıştı ve sadece Ruth’u görmek için ara verip dinlenerek son derece tutumlu ve sade bir yaşam sürmeye başladı. Maria Silva adında Portekizli bir kadından kiraladığı küçük odaya ayda iki buçuk dolar kira ödüyordu. Maria Silva şirret, huysuz ve çalışkan bir duldu. Bir sürü çocuğu vardı ve her nasılsa hepsini yetiştiriyor, ara sıra köşedeki bakkaldan ya da bardan galonu on beş sente satın aldığı sulu, ekşi şarabı içerek hüzünlerini unutmaya, yorgunluğunu bastırmaya çalışıyordu. İlk başlarda Maria Silva’dan ve küfürlü konuşmalarından nefret eden Martin, kadının cesurca verdiği mücadeleye tanık oldukça ona hayran kaldı. Kadının küçük evinde yalnızca dört oda vardı – Martin’in kaldığı oda çıkartılırsa üç. Bu odalardan biri, ham iplikten kök boyalı bir halıyla neşeli, hayatını yitirmiş sayısız çocuklarından birinin cenaze kartpostalı ve ölüm fotoğrafıyla hazin bir havaya bürünmüş bir oturma odasıydı ve sadece misafirler geldiğinde kullanılıyordu. Jaluzileri hep kapalıydı ve yalınayak gezen çocukların bu kutsal odaya girmelerine önemli günler dışında asla izin verilmiyordu. Maria’nın mutfakta pişirdiği yemekleri hep beraber yine mutfakta yiyorlardı, ayrıca pazar günleri dışında Maria mutfakta çamaşır yıkıyor, kolalıyor ve ütülüyordu; gelirinin çoğunu daha varlıklı komşularının çamaşırlarını yıkayarak elde ediyordu. Martin’in kaldığı kadar küçük olan son odada ise o ve yedi küçük çocuğu uyuyordu. Martin’e göre içeriye doluşabilmeleri bir mucizeydi; bunu nasıl başardıklarını asla anlayamıyordu. Martin, iki odayı ayıran ince tahta perdenin öte yanından her gece yatağa girme faslı sırasındaki tüm ayrıntılara, çocukların kopardığı yaygaraya ve aralarındaki didişmelere, tatlı gevezeliklerine, uykulu seslerle kuşlar gibi cıvıldamalarına kulak misafiri oluyordu. Maria’nın bir diğer gelir kaynağı da inekleriydi. Geceleri ve sabahları sağdığı, boş arsalarda ve yaya kaldırımlarının her iki yanında uzayan otlarla gizlice beslediği ve yırtık pırtık kıyafetleri içinde bir ya da birkaç oğlunun, çoğunlukla başıboş ya da sahipsiz hayvanları alıkoyan belediye görevlilerine karşı gözcülük görevini üstlenip hep başlarında durduğu iki ineği vardı.

Martin kendi küçük odasında yaşıyor, uyuyor, çalışıyor, yazıyor ve odasını çekip çeviriyordu. Evin önündeki küçük verandaya bakan pencerelerden birinin önünde, yazı masası, kütüphane ve daktilo sehpası olarak iş gören mutfak masası vardı. Arka duvara dayalı yatak, odanın üçte ikisini işgal ediyordu. Masanın bir yanında cilalı kaplaması günden güne dökülen, süslü püslü, kalitesiz bir şifonyer duruyordu. Bu şifonyer odanın bir köşesindeydi ve karşı köşede, mutfak masasının diğer yanında ise mutfak vardı – boş bir manifatura kutusunun üzerinde gazocağı, içinde de tabaklar ve mutfak gereçleri. Duvardaki bir rafa erzaklar dizilmişti, yerde de bir kova duruyordu. Odasında musluk olmadığı için Martin kullandığı suyu mutfak lavabosundan taşımak zorundaydı. Pişen yemek odaya çok fazla buhar saldığında şifonyerin cilalı kaplaması her zamankinden daha çok dökülüyordu. Makaralı bir palanga marifetiyle bisikleti yatağının üzerinde tavana tutturulmuştu. Martin ilk başta bisikletini bodrum katında tutmaya çalışmış fakat Silva kabilesi bisikletin rulmanlarını gevşetip lastiklerini patlatınca bundan vazgeçmişti. Martin daha sonra öndeki küçük verandayı denedi ama bu kez de uluyarak esen keşişleme rüzgârlarının getirdiği yağmurlar gece boyunca bisikleti sırılsıklam ıslattı. Martin en sonunda bisikleti odasına aldı ve halatla tavana çekti.

Küçük bir dolabın içinde Martin’in kıyafetleriyle kitapları vardı. Zaman içinde biriken kitapları için ne masanın üzerinde ne de altında yer kalmıştı. Okumayla beraber not alma alışkanlığını da edinmiş ve o kadar çok not almıştı ki eğer odanın bir yanından ötekine birkaç çamaşır ipi gerip notları üzerine asmasaydı sınırlı odada yaşam alanı kalmayacaktı. Yine de, içeride hareket edip dolaşmayı iyice zorlaştıracak kadar tıkış tıkış doluydu oda. Dolap kapağını kapatmadan odanın kapısını açamıyordu ve aynı şekilde odanın kapısı açıkken dolabın kapağını açmak mümkün değildi. Odanın bir ucundan diğerine düz bir çizgi üzerinde yürümek imkânsızdı. Kapıdan yatağın başucuna gitmek için karanlıkta sağa sola çarpmadan asla geçemediği dolambaçlı bir güzergâhı izlemek zorundaydı. Birbirini engelleyen dolap ve oda kapılarının yarattığı zorluğu aştıktan sonra mutfağa dalmamak için sağa doğru keskin bir dönüş yapıyordu. Sonra yatağın ayağına çarpmamak için yönünü değiştirip sola adım atıyordu; fakat bu adımı geniş atarsa bu kez de masanın kenarına çarpıyordu. Ani bir kıpırdanma ve silkinme hareketiyle sola dönmekten vazgeçip sağa doğru meylederek bir yanında yatak, diğer yanında masa olan bir nevi kanaldan geçip ilerliyordu. Odadaki tek sandalye her zamanki yerinde, yani masanın önünde duruyorsa bu kanalda ilerlemek mümkün olmuyordu. Sandalye kullanılmadığı zamanlar yatağın üzerinde duruyordu ama bazen yemek pişirirken, su kaynadığı sırada kitap okurken, hatta et kızarttığı sırada bir-iki paragraf yazmayı becerebildiği zamanlar sandalyede oturuyordu. Ayrıca mutfak olarak kullanılan köşe o kadar küçüktü ki oturduğu yerden istediği şeye uzanabiliyordu. Aslına bakılırsa, oturarak yemek pişirmek daha elverişliydi, zira Martin o sıkış tepiş yerde ayakta durup hareket ederken eli ayağı birbirine dolanıyordu

Martin, her şeyi hazmedebilen kusursuz bir mideyle bağlantılı olarak hem besleyici hem de ucuz bazı yemekler öğrenmişti. Bezelye çorbası, patates ve fasulye beslenme düzeninin içinde sık sık yer alan yiyeceklerdi. Meksika usulü pişirilen fasulyeler büyük ve kahverengiydi. Amerikalı ev kadınlarının asla pişiremediği ve pişirmeyi de asla öğrenemeyeceği bir yöntemle pişirilen pirinç günde en az bir kez Martin’in sofrasında yer alıyordu. Kuru meyveler tazelerden daha ucuzdu; Martin genelde evde bunlarla dolu bir kavanozu elinin altında hazır tutuyordu, zira ekmeğinin üzerinde tereyağı yerine bunları kullanıyordu. Ara sıra sofrasını bir parça biftek ya da kemik suyuna pişirilmiş çorbayla şenlendiriyordu. Günde iki kez sütsüz ya da kremasız kahve içiyordu ve akşamları kahvenin yerini çay alıyordu; gerek kahveyi, gerek çayı çok iyi pişiriyordu.

Martin’in tutumlu olması gerekiyordu. Tatil boyunca çamaşırhanede kazandığı paranın neredeyse tamamını harcamıştı ve piyasasından o kadar uzaktaydı ki gündelik yazılarından getiri sağlamayı umması için aradan haftalar geçmesi gerekiyordu. Ruth’u gördüğü ya da ablası Gertrude’a uğradığı zamanlar dışında münzevi bir hayatı yaşıyor ve her gün sıradan bir insanın çıkaracağı işin üç katını çıkarıyordu. Günde yalnızca beş saat uyuyordu; sadece bünyesi demir gibi olan bir insan, Martin’in yaptığı gibi günler boyu kendini on dokuz saat durmadan çalışmaya zorlayabilirdi. Martin tek bir ânı bile ziyan etmiyordu. Aynanın üzerinde tanımlamalar ve telaffuzlardan oluşan listeler vardı; tıraş olurken, giyinirken ya da saçını tararken bu listeleri dikkatle okuyordu. Ocağın üzerindeki duvarda da benzer listeler asılıydı, yemek pişirmekle ya da bulaşıkları yıkamakla meşgulken de aynı şekilde bu listelerin üzerinden geçiyordu. Yeni listeler sürekli eskilerin yerlerini alıyordu. Okurken karşılaştığı her yabancı ya da kısmen bilinen kelime derhal not alınıyor, daha sonra, bu kelimeler yeterli bir sayıya ulaşınca daktiloya çekilip duvara ya da aynanın üzerine asılıyordu. Martin’in bunları cebinde bile taşıdığı oluyordu. Bazen sokakta yürürken tuhaf zamanlarda, yahut kasapta ya da manavda tezgâhtarı beklerken listelerini cebinden çıkarıp gözden geçiriyordu.

Martin işi daha da ileri götürmüştü. Yazdıkları kabul görüp dergilerde yayımlanan başarılı yazarların eserlerini okuyarak elde ettikleri her sonucu not alıyor ve bu sonuçlara ulaşırken kullanılan anlatımı, ifade ustalıklarını, üslupları, bakış açılarını, tezatları, nükteli söz ve taşlamaları çözümlüyordu; tüm bunlardan üzerinde çalışmak için listeler çıkarıyordu. Taklit etmiyordu. Sadece ilkeleri araştırıyordu. Etkili ve çekici üslupları listeliyor ve birçok yazarın üslubu arasından seçip ayırdıklarını bir araya getirip bunlardan yazı tarzlarına dair genel ilkeler belirliyordu; böylece elde ettiği donanımla kendine has yeni ve orijinal üslupların peşine düşüyor, bunları hakkıyla tartıp değerlendiriyordu. Aynı şekilde güçlü anlatım tarzlarının, yaşayan dilin deyimlerinin, keskin ve alev gibi yakıcı ya da sıradan, günlük konuşmaların kurak çöllerinin ortasında bir vaha gibi duran yumuşak, akıcı ve pırıltılı ifadeleri de listeliyordu. Martin her zaman görünenin ardında, yüzeyin altında yatan ilkelerin peşindeydi. Bu işin nasıl yapıldığını ve nasıl başarıya ulaşıldığını bilmek istiyordu; ondan sonrasını kendi başına halledebilirdi. Güzelliğin sevimli, dürüst yüzüyle yetinmiyordu. Küçük, sıkış tepiş, yemek kokularının Silva kabilesinin yarattığı kargaşa ve velveleyle birbirine karıştığı yatak odasındaki laboratuvarında güzelliği parçalarına ayırıp inceliyordu. Ve güzelliği tahlil edip anatomisini öğrenerek kendi güzelliklerini yaratmaya daha da yaklaşıyordu.

Martin sadece kavrayarak çalışabilecek şekilde programlanmıştı. Karanlıkta, körlemesine, ne yarattığından habersiz, yarattıklarının doğru ve güzel bir etkiye sahip olması için şansa ve dehasına güvenerek yazamazdı. Tesadüfi etkilerin ortaya çıkmasını bekleyecek sabrı yoktu. Nasıl ve neden olduğunu bilmek istiyordu. Ölçüp biçen, temkinli bir yaratıcı dehaya sahipti ve bir hikâye ya da şiir yazmaya başlamadan önce kurgu beyninde canlanıyor, sonunu az çok görüp bu sonu gerçekleştirecek araçlara bilinçli olarak sahip oluyordu. Aksi takdirde çabaları başarısızlığa uğramaya mahkûmdu. Öte yandan, aklına kelime ile deyim biçiminde hemen ve kolayca gelen, daha sonra tüm güzellik ve güç sınamalarından geçen, muazzam ve ifade edilemeyen çağrışımlar geliştiren tesadüfi etkilerin değerini de takdir ediyordu. Bu gibi etkiler karşısında saygıyla eğiliyordu; herhangi bir insanın düşünüp kafa yorarak yarattığı kavramların ötesinde olduklarını bildiğinden bunlar onda hayret ve merak hisleri uyandırıyordu. Güzelliğin altında yatan ve onu mümkün kılan ilkelerin arayışına girerek güzelliği ne kadar tahlil ederse etsin, kendisinin veya başkasının asla nüfuz etmediği güzelliğin en derinlerdeki gizeminin her zaman farkındaydı. Spencer’ın kitaplarından gayet iyi biliyordu ki, insanoğlu herhangi bir kavramla ilgili en üst düzeyde, nihai bilgiye asla erişemezdi ve güzelliğin gizeminin yaşamın gizeminden aşağı kalır yanı yoktu; hatta güzellik daha da gizemliydi; yaşamın ve güzelliğin dokuları birbirine geçmişti; kendisi de güneş ışığı, yıldız tozu ve mucizeden dokunmuş, aynı anlaşılmaz kumaşın minik bir parçasıydı.

Hatta, Martin “Yıldız Tozu” başlıklı denemeyi yazdığında kafası bu düşüncelerle doluydu. Bu, mükemmel, derin, felsefi ve mizahi dokunuşlarla süslenmiş bir yazıydı ve dergilere gönderilir gönderilmez reddedildi. Martin bunu aklından tamamen çıkarıp sakince yoluna devam etti. Bir konu üzerine düşüncelerini kurgulayıp geliştirerek olgunlaştırdıktan sonra bunları derhal daktiloya çekmeyi alışkanlık haline getirmişti. Yazdıklarının yayımlanıp yayımlanmaması pek az önem taşıyordu onun için. Kafasındakileri yazıya aktarmak uzun bir zihinsel sürecin nihai eylemi, dağınık düşünce silsilelerinin bir araya getirilmesi ve üzerinde kafa yorduğu tüm verilerin son kez genellemesiydi. Böyle bir makaleyi yazması bilinçli bir çabayla zihnini özgürleştirmesi ve yeni malzemelerle meselelere hazırlıklı hale getirmesiydi. Bu bir anlamda, gerçek ya da hayalî dertlerin sıkıntısını çeken erkeklerle kadınların o yaygın alışkanlığına, uzun, ıstıraplı sessizliklerini düzenli aralıklarla, hızlı hızlı konuşarak bozma ve son söz söylenene dek “içlerini dökme” alışkanlığına benziyordu.

XXIV

Haftalar geçti. Martin’in parası tükenmişti ve her zaman olduğu gibi yayıncıların çekleri ufukta görünmüyordu. Yazdığı tüm önemli yazılar iade edilmiş ve Martin bunları yeni baştan farklı yerlere göndermişti. Gündelik yazılardan da daha iyi sonuçlar alabilmiş değildi. Küçük mutfağı artık çeşitli yemeklerle şenlenmiyordu. Kalan yarım çuval pirinç ve bir-iki kilo kuru kayısıyla kıt kanaat midesini doyurmak durumunda kalmıştı; menüsünde art arda beş gün boyunca günde üç öğün pirinç ve kuru kayısıdan başka bir şey yoktu. Martin daha sonra veresiye alışverişe başladı. O güne dek hep nakit ödeme yaptığı Portekizli bakkal, Martin’in borçları kabarıp üç dolar seksen beş sent gibi muazzam bir miktara ulaşınca bu işe dur dedi.

“Anlayacağın,” dedi bakkal, “sen iş bulamazsan, ben para kaybeder.”

Martin buna hiçbir cevap veremedi. Açıklamanın yolu yoktu. İşçi sınıfından, güçlü kuvvetli ve çalışamayacak kadar tembel bir genç adama veresiye satmak gerçek ticaret ilkelerine aykırıydı.

Portekizli bakkal, “Sen iş bul, ben sana daha fazla yiyecek verecek,” diyerek güvence verdi Martin’e. “İş yok, ekmek de yok. Ticaret böyle.” Sonra bakkal, bu yaklaşımının önyargıdan değil, tamamen ticari tedbirden kaynaklandığını göstermek için “Bi’şeyler iç, benden – her zaman gibi iyi arkadaşız,” dedi.

Böylece Martin bakkalla dost olduğunu göstermek için kendine has rahatlığıyla içeceğini içti ve akşam yemeği yemeden yatağa girdi.

Martin’in sebzelerini satın aldığı Amerikalı manavın iş ilkeleri o kadar zayıftı ki, ona veresiye mal vermeyi ancak Martin’in borcu kabarıp beş dolara kadar çıkınca bıraktı. Fırıncıya olan borcu iki, kasaba olan borcu ise dört dolara çıkınca bunlar da veresiyeyi kestiler. Martin borçlarını toplayıp on dört dolar seksen beş sent veresiye borcu olduğunu hesapladı. Daktilo kirası gelmişti fakat bunu iki ay erteleyebileceğini tahmin ediyordu ki bu da toplam sekiz dolar ederdi. Böylece olası tüm veresiye olanakları tükenmiş olacaktı.

Manavdan en son bir çuval patates satın almıştı; bir hafta boyunca günde üç öğün sadece ve sadece patatesle beslendi. Ruth’un evinde ara sıra yediği bir akşam yemeği vücudunun kuvvetini yitirmemesine yardımcı oluyordu ama önüne konan o kadar yiyeceğin görüntüsü karşısında iştahı dizginlenemez bir hal alınca tabağına biraz daha yemek alma tekliflerini reddetmek onu yeterince sarsıyordu. İçten içe utansa da, ara sıra yemek vakitleri ablasına uğruyor ve cüret edebildiği kadar yiyordu – Morse’ların masasında yemeye cüret ettiğinden daha fazla.

Martin günden güne çalışmaya devam ediyordu ve günden güne postacı reddedilmiş yazılarıyla çıkageliyordu. Pul için parası yoktu, yazıları bir yığın halinde masanın altında birikiyordu. Ağzına kırk saat boyunca bir lokma yemek girmediği günler oluyordu. Ruth’un evinde yemek yeme umudu da yoktu zira Ruth iki haftalık bir ziyaret için San Rafael’e gitmişti; artık utandığı için ablasına da gidemiyordu. Postacının öğleden sonraki dağıtımı sırasında iade edilmiş beş tane müsveddeyi getirmesi de yaşadığı talihsizliğin üzerine tüy dikti. Ardından Martin paltosunu giyip Oakland’a gitti; eve döndüğünde üzerinde paltosu yoktu ama cebinde beş dolar şıngırdıyordu. Borçlu olduğu dört esnafa da birer dolar ödeme yaptı; o akşam etle soğan kızarttı, kahve pişirdi ve büyük bir kap dolusu erik haşlayıp karnını doyurdu. Akşam yemeğinin ardından Martin masasına oturup gece yarısından önce “Tefeciliğin İtibarı” adını verdiği bir deneme yazısını tamamladı. Yazıyı daktiloya çektikten sonra masanın altına attı zira elindeki beş dolardan geriye pul bile alacak kadar para kalmamıştı.

Daha sonra saatini ve bisikletini rehin etti ve tüm yazılarını pullayıp göndererek yiyecek için ayırdığı parasının miktarını azaltmış oldu. Gündelik yazıları da ona hayal kırıklığı yaşatmıştı. Kimse yazılarını satın almıyordu. Martin yazdıklarını gazetelerde okuduklarıyla kıyaslıyor, kendi yazılarının ortalamadan çok daha iyi olduğuna kanaat getiriyor ama onları yine de satamıyordu. Sonra gazetelerin çoğunun “klişe” denen yazıları yayımladığını keşfetti ve bunları gazetelere tedarik eden birliğin adresini buldu. Onlara yolladığı yazıları, ihtiyaç duyulan tüm yazıları birlik çalışanlarının karşıladığı şeklinde basmakalıp bir açıklamayla birlikte iade edildi.

Önde gelen çocuk dergilerinden birinde tüm köşe yazılarının olaylar ve nükteli hikâyeler üzerine olduğu dikkatini çekti. Bir fırsat yakalamıştı. Yazıları iade edildi ve tekrar tekrar denemesine rağmen tek bir yazısı dahi yayımlanmadı. İş işten geçtikten sonra da bu köşe yazılarının maaşlarına katkı yapmak isteyen yetkili ve yardımcı editörler tarafından bizzat yazıldığını öğrendi. Haftalık mizah dergileri de fıkralarını ve komik şiirlerini iade etmişti; büyük dergiler için kaleme aldığı kısa toplumsal şiirler de kendilerine yer bulamadı. Daha sonra şansını, gazetelerde yayımlanan kısa hikâyelerde denemeye karar verdi. Yayımlananlardan daha iyisini yazabileceğini biliyordu. Yazıları gazetelere satan ajanslardan ikisinin adresini bulup buraları hikâye yağmuruna tuttu. Yazdığı yirmi hikâyenin hiçbiri yayımlanmayınca da vazgeçti. Gel gelelim, günlük gazeteler ve haftalık dergilerde her gün sürüyle kısa hikâye okuyordu ve hiçbiri kendi yazdıklarıyla boy ölçüşemezdi. Yaşadığı keder ve umutsuzluk içinde muhakeme yeteneği olmadığına, kendi yazdıklarının fazlaca etkisi altında kaldığına ve büyüklük kuruntusuna kapılmış bir hayalperest olduğuna kanaat getirdi.

Gayriinsanî editörlük makinesi her zamanki gibi tıkır tıkır çalışıyordu. Martin yazılarına pulları ekleyip katlıyor, bunları posta kutusuna atıyor ve aradan üç-dört hafta geçince postacı basamaklardan çıkıp kapısına gelerek yazılarını kendisine iade ediyordu. Kuşkusuz karşı tarafta yaşayan, sıcakkanlı editörler yoktu. Her şey çarklardan, dişlilerden ve yağ haznelerinden oluşuyordu – otomatikleşmiş düzeneklerin çalıştırdığı zeki bir mekanizma. Martin, editörlerin varlığından şüphe edecek kadar umutsuzluğa sürüklenmişti. Tek bir tanesinin bile varlığına dair bir belirti yoktu ortada; bir muhakeme yoksunluğuyla birlikte tüm yazdıklarının reddedilmesine bakılırsa, editörlerin büro elemanları, dizgiciler ve baskıcılar tarafından üretilip sürdürülen söylenceler olması akla yatkın görünüyordu.

Yalnızca Ruth’la geçirdiği saatler boyunca kendini mutlu hissediyordu ama bu saatler hep mutluluk içinde geçmiyordu. Martin sürekli içini kemiren, Ruth’un sevgisini kazanmadan önceki o eski günlerinden bile daha umutsuzluk verici bir huzursuzluğun pençesinde kıvranıyordu; şimdi onun sevgisine sahipti ama onu elde etme şansı her zamanki gibi uzak bir olasılıktı. Martin, Ruth’ tan kendisine iki yıl süre tanımasını istemişti; zaman hızla akıp gidiyordu ve Martin hiçbir ilerleme kaydedemiyordu. Ruth’un yaptıklarını onaylamadığının her zamanki gibi farkındaydı. Ruth bunu doğrudan söylemiyordu. Yine de dolaylı olarak, sanki bunu sözle ifade etmişçesine açık ve kesin bir biçimde fark etmesini sağlıyordu. Ruth kendisine içerlemese de yaptığını onaylamıyordu; bununla birlikte Ruth kadar hoşgörülü olmayan huysuz kadınlar Ruth’un sadece hayal kırıklığı yaşadığı bir noktada Martin’e kızıp gücenebilirlerdi. Hayal kırıklığının altında yatan neden, şekillendirmek için çaba gösterdiği bu adamın şekillendirilmeyi reddediyor olmasıydı. Ruth, elindeki hamuru bir ölçüde yoğurup şekil verebildiğini görmüştü ama bir noktadan sonra hamur inat ederek Ruth’un babasının ya da Mr. Butler’ın şekline bürünmeyi reddetmişti.

Ruth, Martin’in önemli ve güçlü yönlerini ya ıskalıyor ya da daha kötüsü yanlış anlıyordu. Hayatını birçok farklı yaşam kalıbına girerek sürdürebilecek kadar esnek bir hamura sahip olan bu adama, bildiği tek yaşam kalıbına girecek şekli veremediğinden onun inatçı ve dik başlı olduğunu düşünüyordu. Martin’in zihninin hareketlenmesini ve seyrini takip edemiyor, ne zaman Martin’in aklı kendi aklına üstün gelse, onun hatalı olduğu yargısına varıyordu. O güne dek kimsenin aklı Ruth’un aklına üstün gelmemişti. Babasının, annesinin, ağabeylerinin ve Olney’nin düşüncelerini anlayabiliyordu; ama Martin’i anlayamadığı zaman hatanın onda olduğunu düşünüyordu. Bu, evrensel düşünceye akıl hocalığı yapmaya çalışan o eski dar görüşlülük trajedisiydi.

Bir defasında Martin, Praps ve Vanderwater üzerine yaptıkları bir tartışma sırasında Ruth’a, “Yerleşik değerlerin mabedinde ibadet ediyorsun,” dedi. “Otoritelerin, bu adamları Birleşik Devletler’deki en mükemmel, en önde gelen edebiyat eleştirmenleri olarak gördüğünü kabul ediyorum. Ülkedeki her öğretmen Vanderwater’a Amerikan edebiyat eleştirisinin dekanı olarak itibar edip güveniyor. Ama ben Vanderwater’ın yazılarını okudum ve bu yazılar bana saçma olanı münasıp bir şekilde ifade etmenin kusursuz hali gibi geliyor. Gelett Burgess sayesinde Vanderwater’ın soğuk ve sıkıcı olduğu anlaşıldı. Praps’in de ondan aşağı kalır yanı yok. Örneğin, ‘Hemlock Mosess’ eleştirisi çok güzel yazılmış. Noktası, virgülü her şeyi yerli yerinde; üslubu ise –Ah!– azametli, öyle azametli ki. Praps, Birleşik Devletler’deki en çok kazanan eleştirmen. Ama Tanrı korusun, adam eleştirmen filan değil ki! İngiltere’de daha iyi eleştiri yapıyorlar.

Fakat mesele şu ki, popüler görüşü seslendiriyorlar; üstelik o kadar güzel, ahlaki ve kendilerinden hoşnut bir şekilde seslendiriyorlar ki. Yaptıkları eleştiriler bana İngiltere’deki pazar ayinlerini hatırlatıyor. Bu adamlar yaygın görüşün hesabına konuşan sözcüler. Onlar senin İngilizce profesörlerine arka çıkıyor, İngilizce profesörlerin de onlara arka çıkıyor. Kafataslarının içinde tek bir orijinal fikir bile yok. Sadece yerleşik, kabul görmüş olanı biliyorlar. Aslına bakarsan bizzat kendileri yerleşik değer olmuş. Güçlü zihinlere sahip değiller ve yerleşik değerler, bira şişesi üzerine basılmış imalathane adı gibi kolayca üzerlerine yapışıp iz bırakıyor. Görevleri de bütün genç üniversite öğrencilerini ele geçirip sahip olabilecekleri herhangi bir pırıltılıyı, orijinal fikri zihinlerinden silerek alınlarına yerleşik değerlerin damgasını basmak.”

“Sanırım yerleşik değerlerin yanında yer alarak gerçeğe senden daha yakın duruyorum; zira sen bir Güney Pasifik yerlisi gibi çılgınca sağa sola saldırarak putları kırıyorsun,” diye cevap verdi Ruth.

“Putları kıranlar Güney Pasifik adalarına giden misyonerlerdi,” dedi Martin gülerek. “Ne yazık ki tüm misyonerler putperestler ile dinsizlerin arasına karıştı ve Vanderwater ile Praps denen o eski putları kıracak adam kalmadı memlekette.”

“Üniversite profesörlerini de,” diye ekledi Ruth.

Martin ısrarla başını salladı. “Hayır; fen bilimleri profesörleri yaşamalı. Onlar gerçekten de önemli insanlar. Ama İngilizce profesörlerinin, o küçük, mikroskobik zihniyetli papağanların onda dokuzunun kafasını kırmak iyi olurdu doğrusu!”

Profesörlere karşı çok şiddetli bir saldırı yapılmıştı ve Ruth açısından bu günahkârcaydı. Elinde olmadan düzgün, müspet bilimle uğraşmış, üzerlerine tam oturan şık kıyafetleri ve yumuşak ses tonlarıyla kültür ve incelik soluyan profesörleri; hiçbir tarife sığmayan, ağır çalışma koşullarının belirtisi olan iri kaslarının üzerinde kıyafetleri iğreti duran, konuşurken heyecanlanan, sakince ve serinkanlılıkla kendine hâkim olacağı yerde ateşli konuşmalar yaparak sövüp sayan ve her nasılsa sevdiği bu genç adamla kıyasladı. Profesörler en azından iyi bir maaş kazanıyordu ve –evet, Ruth bununla yüzleşmek için kendini zorlamıştı– beyefendiydiler; oysa Martin tek bir kuruş bile kazanamıyordu ve onlar gibi değildi.

Ruth ne Martin’in kelimelerini tartıyor ne de ileri sürdüğü savı bu kelimelerle yargılıyordu. Ruth, şuursuzca ve yüzeysel bir kıyaslamayla Martin’in savının yanlış olduğu sonucuna varmıştı. Profesörler edebî yargılarında haklıydı çünkü onlar başarılı olmuştu. Martin’in edebî yargıları yanlıştı çünkü yazılarını satamamıştı. Martin’in kendi ifadesiyle onlar hayatlarını düzene koymuşlar ama kendisi bunu başaramamıştı. Üstelik Martin’in; daha kısa bir süre önce aynı oturma odasında elini kolunu nereye koyacağını bilemeden, utana sıkıla duran, odadaki bibloları her an devirecekmiş gibi omuzlarını sallayıp duran ve ürkek gözlerle etrafına bakınan, Swinburne’ün ne zaman öldüğünü soran ve böbürlenerek “Hep İleri Hep Yukarı” ve “Yaşamın İlahisi” şiirlerini okuduğunu ilan eden bu gencin haklı olması akla yatkın değildi.

Ruth farkında olmadan Martin’in kendisiyle ilgili ortaya attığı iddiayı bizzat kanıtlamış, yerleşik değerlere taptığını göstermişti. Martin, Ruth’un düşünce sürecini takip etmiş ama daha ileri gitmekten kaçınmıştı. Ruth’a olan aşkını, onun Praps ya da Vanderwater ve İngilizce profesörleriyle ilgili düşünceleriyle tartacak değildi elbette; ayrıca Ruth’un asla anlayamayacağı, var olduğunu bile bilmediği beyin ve bilgi alanlarına sahip olduğunu giderek artan bir inançla fark etmeye başlamıştı.

Ruth, Martin’in müzik zevkini mantıksız buluyordu. Operaya gelince, Martin sadece mantıksız değil aynı zamanda dik başlı ve sapkınca düşüncelere sahipti.

Bir gece, operadan eve döndükleri sırada Ruth, “Beğendin mi?” diye sordu Martin’e.

Martin bir ay boyunca boğazından kesip ekonomi yapma pahasına o gece Ruth’u dışarı çıkarmıştı. Hâlâ gördüklerinin ve işittiklerinin etkisiyle büyük bir heyecan yaşayan Ruth, opera üzerine Martin’in yorum yapmasını boş yere bekledikten sonra ona bu soruyu sormuştu.

“Uvertürü beğendim,” diye cevap verdi Martin. “Müthişti.”

“Evet ama operayı beğendin mi?”

“O da müthişti; yani orkestra çok iyiydi ama o sıçrayan kuklalar sessiz dursa ya da sahneden çekip gitselerdi daha da çok keyif alacaktım.”

Ruth şaşkınlıktan donakaldı.

“Tetralani ya da Barillo’yu mu kastediyorsun?” diye sordu.

“Takım taklavatlarıyla birlikte hepsini.”

“Ama onlar büyük sanatçıdır,” diye itiraz etti Ruth.

“Soytarılıklarıyla ve zorlama hareketleriyle müziği berbat ettiler.”

“Fakat Barillo’nun sesini beğenmedin mi?” diye sordu Ruth. “Caruso’dan sonra en iyi ses olduğunu söylüyorlar.”

“Elbette beğendim, hatta Tetralani’yi daha da çok beğendim. Kadının sesi enfes. Ya da en azından ben öyle düşünüyorum.”

“Ama, ama...” diye kekeledi Ruth. “O halde ne demek istediğini anlamıyorum. Seslerine hayran kaldın ama bir yandan da müziği berbat ettiklerini söylüyorsun.”

“Aynen öyle. Onları konserde dinlemek için çok şey verirdim ama orkestra çalarken seslerini duymamak için daha da fazlasını verirdim. Korkarım ki ben iflah olmaz bir gerçekçiyim. Büyük şarkıcılardan büyük oyuncular çıkmıyor. Barillo’yu bir meleğin sesiyle bir aşk şarkısı söylerken dinlemek, Tetralani’nin bir başka melek gibi ona karşılık verdiğini duymak ve tüm bunları alevler gibi ışıldayan, renkli, mükemmel, coşkulu bir müzik eşliğinde dinlemek insanı mest eder. Bunu kabulleniyorum bile demeyeceğim. İddia ediyorum. Fakat şarkıcılara baktığımda ve bir yanda bir seksen boyunda, doksan kiloluk, uzun çoraplarıyla Tetralani’yi, diğer yanda kısacık, bir altmış boyunda, yüzü yağlı, tıknaz bir nalbandı andıran Barillo’yu ve ikisinin bir arada çalım satarak elleriyle göğüslerini kavramalarını, tımarhanedeki aklını kaçırmış yaratıklar gibi kollarını havada sallamalarını izlediğimde sahnedeki tüm mana ve görsel etki bozuluyor; üstüne üstlük bir de tüm bunları zarif, güzel bir prensesle genç, yakışıklı, romantik bir prensin arasında yaşanan bir aşk sahnesinin aslına sadık bir canlandırması olarak kabullenmem beklenince, eh, olmuyor tabii. Hepsi bu. Bu zırvalık, saçmalık, gerçekdışı. Sorun da burada. Gerçek değil. Dünyada herhangi bir insanın sevgisini bu şekilde ifade ettiğini söyleme bana. Eğer sana sevgimi böyle gösterseydim suratıma yumruğu patlatırdın.”

“Ama sen yanlış anladın,” diye itiraz etti Ruth. “Her sanat biçiminin kendine özgü kısıtlamaları vardır.” (Ruth, sanatın alışılagelmiş düzen ve gelenekleri üzerine üniversitede dinlediği bir dersi hatırlamaya çalışıyordu.) “Resimde, tuvalin üzerinde sadece iki boyut vardır ama ressamın sanatı sayesinde tuvale yansıttığı üç boyutun yarattığı göz aldanmasını kabul edersin. Yazıda da aynı şekilde, yazarın gücü her şeye yetmelidir. Roman kahramanının gizli düşüncelerini aktaran yazarın hikâyesinin tamamen akla yatkın olduğunu kabul edersin; ama bir yandan da kafasından bu düşünceler geçtiği sırada roman kahramanının tek başına olduğunu, onları ne yazarın ne de bir başkasının duyabileceğini de bilirsin. Sahne sanatları, heykeltıraşlık, opera ve diğer tüm sanat biçimleri için de aynısı geçerlidir. Üzerinde uzlaşılamayan bazı şeyler olduğu gibi kabul edilmelidir.”

“Evet, bunu anladım,” diye cevap verdi Martin. “Her sanat biçiminin kendine özgü alışılagelmiş bir düzeni vardır.” (Ruth, Martin’in bu kelimeyi kullanmasına şaşırmıştı. Sanki Martin kütüphanedeki kitapları gelişigüzel karıştırarak kısıtlı imkânlar içinde çalışan biri değil de üniversite eğitimi almış gibiydi.) “Fakat bu düzenin bile gerçek olması gerekir. Yassı bir panonun üzerine çizilip sahnenin her iki yanına yapıştırılmış ağaç resimlerini orman olarak kabul ederiz. Bu yeterince gerçek bir düzendir. Öte yandan bir deniz manzarasını orman olarak kabul etmeyiz. Bunu yapamayız. Bu, hislerimize aykırıdır. Sen de bu gece sahneye çıkan o iki çılgının deli saçması hareketlerini, debelenip kıvranmalarını ve ıstırap çekermiş gibi eğilip bükülmelerini aşkın inandırıcı bir tasviri olarak kabul etmezsin, daha doğrusu etmemelisin.”

“Fakat kendini müzik uzmanlarından üstün tutmuyorsun, değil mi?”

“Hayır, hayır, bu bir an bile aklımdan geçmez. Ben sadece birey olarak kendi hakkımı koruyorum. Madam Tetralani’nin bir fil misali sıçrayıp oynamasının neden orkestrayı benim açımdan berbat ettiğini açıklayabilmek için sana düşüncelerimi söylüyordum. Dünyadaki müzik uzmanlarının tümü haklı olabilir. Fakat benim kendi görüşlerim var ve kendi zevklerimi, hep birden aynı görüşü benimseyen insanların yargısına tabi kılamam. Eğer bir şeyi sevmezsem sevmem, hepsi bu; salt türdeşlerimin çoğunluğu bunu beğendi ya da beğendiğini farz etti diye benim de onları taklit edip bundan haz almam için hiçbir sebep yok. Sevdiğim ya da sevmediğim şeylerin modasını takip edemem.”

“Fakat müzik bir eğitim meselesidir,” diye öne sürdü Ruth. “Opera ise eğitime daha da çok bağlıdır. Belki de senin...”

“Benim opera konusunda eğitimli olmadığımı mı söyleyeceksin?” diye araya girdi Martin.

Ruth evet anlamında başını salladı.

“Aynen,” diyerek Ruth’a katıldı Martin. “Genç yaşta buna yakalanmadığım için de kendimi şanslı sayıyorum. Aksi takdirde bu gece duygusal gözyaşları dökebilirdim ve o değerli çiftin soytarılıkları, seslerinin ve orkestranın güzelliğini artırabilirdi. Haklısın. Bu çoğunlukla eğitim meselesi. Bense artık çok yaşlandım. Ya gerçeğe sahip olmalıyım ya da hiçbir şeye. İkna etmeyecek bir aldanma bariz bir yalandır ve ufak tefek Barillo nöbet geçirip aynı şekilde nöbet geçiren iriyarı Tetralani’yi kollarıyla sararak ona ne kadar büyük bir tutkuyla taptığını söylerken büyük operaya başka bir gözle bakamam.”

Ruth Martin’in düşüncelerini yine yüzeysel kıyaslamalarla ve yerleşik değerlere olan inancına uygun olarak değerlendirdi. Kültür sahibi dünya dolusu insan yanlış düşünürken Martin kimdi ki haklı olacaktı? Martin’in kelimeleri ve düşünceleri onu hiç etkilememişti. Ruth, devrimci fikirlere sempati duyamayacak kadar sıkıca bağlıydı yerleşik değerlere. Her zaman müziğe alışkın biri olmuş, çocukluğundan beri operadan keyif almıştı; tüm çevresi de aynı şekilde operadan keyif alıyordu. Henüz çok yakın bir zamana kadar kesik tempolu caz müzikleri ve işçi sınıfı şarkıları dinleyen Martin hangi hakla ortaya çıkıp dünya müziğiyle ilgili hüküm veriyordu? Ruth, Martin’e kızmıştı ve onunla yan yana yürürken belli belirsiz bir öfkeye kapılmıştı. Ne kadar hoşgörüyle bakarsa baksın, Martin’in görüşlerini bu şekilde ifade etmesini en iyi ihtimalle bir kapris, yersiz ve münasebetsiz bir şaka olarak addediyordu. Fakat evin kapısına geldiklerinde Martin onu kollarına alıp şefkatli bir âşık gibi iyi geceler öpücüğü verince, Ruth ona duyduğu aşkın coşkusuyla her şeyi unuttu. Gece yastığa başını koyan ama uyuyamayan Ruth, son zamanlarda hep olduğu gibi yine kafası karışık vaziyette bu kadar tuhaf bir adama, hem de ailesinin onaylamamasına rağmen nasıl âşık olduğunu düşündü durdu.

Ertesi gün Martin gündelik, ufak tefek hikâyeleri bir yana bıraktı ve müthiş bir tempoyla yazarak “Aldanmanın Felsefesi” başlığını verdiği deneme yazısını ortaya çıkardı. Bir pul ekleyerek postaladığı yazı yolcuğuna başladı ama kaderinde üzerine eklenecek daha çok pul ve çıkacağı çok yolculuk vardı.

XXV

Maria Silva yoksuldu ve yoksulluğun her halini açıkça anlıyordu. Ruth’a göre yoksulluk pek de hoş olmayan hayat koşullarını ifade eden bir sözcüktü. Konuyla ilgili bütün bilgisi de bundan ibaretti. Martin’in yoksul olduğunu biliyordu ve onun içinde bulunduğu durumu kendi aklınca Abraham Lincoln’ın, Mr. Butler’ın ve başarı hikâyesine sahip diğer adamların çocukluk ve gençlik dönemlerine benzetiyordu. Ruth, yoksulluğun tatsız bir şey olduğunun farkında olmakla beraber, orta sınıfa özgü teselli edici bir hisle, yoksulluğun aynı zamanda faydalı, köle gibi çalışmaktan mahvolmuş umutsuz erkekler dışında tüm erkekleri başarılı olmaya teşvik eden etkili bir unsur olduğunu düşünüyordu. O yüzden Martin’in saatiyle paltosunu rehin edecek kadar yoksul olduğunu bilmek onu rahatsız etmiyordu. Hatta Ruth, bu duruma umutlu bir tarafından bakarak, Martin’in er ya da geç uyanıp yazmaktan vazgeçmek zorunda kalacağına inanıyordu.

Ruth, Martin’in zayıflayan ve avurtları çöken yüzünde asla açlık ifadesi görmemişti. Hatta Martin’in yüzündeki değişimi memnuniyetle fark etmişti. Bu değişim sanki Martin’i daha ince ve kibar birine dönüştürmüş, yanaklarındaki fazladan tombulluğu ve bir yandan nefret etse de kendisini cezp eden o hayvani zindeliği alıp götürmüştü. Bazen Ruth onunla birlikteyken gözlerinde sıra dışı bir parlaklık dikkatini çekiyor ve buna hayranlık duyuyordu, zira bu parlaklık Martin’i daha çok bir şair ve bilimadamı gibi gösteriyordu – Martin’in olmak istediği, Ruth’un da onun olmasını istediği şeyler gibi. Fakat Maria Silva, Martin’in çöken avurtlarında ve çakmak çakmak yanan gözlerinde farklı bir hikâye okuyor, kiracısının talihindeki gelgitleri izleyerek yüzündeki değişimleri günden güne fark ediyordu. Martin’in evden paltosuyla çıkıp o gün hava çok soğuk ve ayazlı olmasına rağmen paltosuz döndüğünü görmüş, hemen ardından da yanaklarının biraz dolgunlaştığını ve gözlerindeki açlık ateşinin söndüğünü fark etmişti. Maria Silva, aynı şekilde Martin’in bisikletiyle saatinin de gittiğini fark etmiş, evden çıkan her bir eşyanın ardından Martin’in zindeliğine yeniden kavuştuğunu görmüştü.

Maria Silva, Martin’in dişini tırnağına takıp geceli gündüzlü çalıştığını da biliyordu. Çalışmak! Martin’in, farklı bir iş yapsa da, kendisinden daha fazla çalıştığını görüyordu. Ayrıca Martin’in yiyeceği azaldıkça daha sıkı çalıştığını görmek de onu şaşırtıyordu. Ara sıra, öylesine aklına gelip de açlığın Martin’e çok sıkıntı verdiğini düşündüğü bir anda ona fırından yeni çıkmış bir somun ekmek gönderiyor; şakayla karışık olarak bunun, Martin’in pişirdiklerinden daha güzel bir ekmek olduğunu söyleyip konuyu beceriksizce geçiştiriyordu. Ve yine, küçük çocuklarından birini elinde koca bir tencere çorbayla Martin’e gönderiyor; kendi kanından canından olanların lokmasını Martin’le paylaşmasını haklı çıkarmak için içinde bir vicdan muhasebesi yapıyordu. Yoksulların nasıl bir yaşam sürdüğünü gayet iyi bilen Martin de Maria Silva’ya minnettardı elbette. Eğer dünyada hayırseverlik diye bir şey varsa böyle bir şey olmalıydı.

Maria Silva evde kalan yiyeceklerle çocuklarının karınlarını doyurduktan sonra kalan son on beş sentini bir galon ucuz şaraba yatırdı. Su almak için mutfağa gelen Martin’i oturup kendisiyle birlikte içmeye davet etti. Martin, kadehini Maria’nın sağlığına kaldırdı, Maria da onun sağlığına içti. Ardından Maria, Martin’in girişimlerinde başarılı olması, Martin de, James Grant’in çıkagelip yıkattığı çamaşırların parasını Maria’ya ödemesi umuduyla kadeh kaldırdılar. James Grant faturalarını düzenli ödemeyen ve Maria’ya üç dolar borcu olan bir marangoz ustasıydı.

Hem Maria hem de Martin boş mideyle taze, ekşi şarabı içtiler ve hemen çakırkeyif oldular. Birbirlerinden alabildiğine farklı iki insan olarak yaşadıkları sefaletin içinde bir başınaydılar ve bu sefalet görmezden gelinse de, ikisini birbirine çeken, aralarındaki bu bağdı. Maria, Martin’in, on bir yaşına kadar yaşadığı Azor Adaları’nda bulunmuş olduğunu öğrendiğinde çok şaşırdı. Azor’dan kalkıp ailesiyle birlikte göç ettiği Hawaii adalarında da bulunduğunu öğrenince şaşkınlığı bir kat daha arttı. Fakat Martin, Maui’de de bulunduğunu söyleyince Maria şaşkınlıktan küçük dilini yutacaktı; zira Maui Adası, Maria’nın kadınlığa geçtiği ve evlendiği yerdi. Kocasıyla ilk kez tanıştığı Kahului’ye ise Martin iki kez gitmişti! Evet, Maria şeker taşıyan buharlı gemileri hatırlıyordu; Martin bu gemilerde yolculuk etmişti – vay be, dünya gerçekten de çok küçük bir yerdi. Ve Wailuku! Orada da bulunmuştu Martin! Oradaki çiftliğin baş luna’sını19 tanıyor muydu? Evet, hatta onunla oturup bir-iki tek atmışlığı bile vardı.

Böylece Martin’le Maria eskiyi yad edip açlıklarını ham, ekşi şarapla bastırdılar. Martin’e göre gelecek o kadar da karanlık görünmüyordu. Elini uzatsa karşısında titreyen başarıyı yakalayacaktı. Bir ara Maria’nın, çalışıp çabalamaktan yıpranmış kadının derin çizgilerle dolu yüzüne baktı, pişirdiği çorbalarla fırından taze çıkmış ekmeklerini aklına getirdi ve içi en sıcak minnettarlık, yardımseverlik hisleriyle doldu.

“Maria,” dedi birden yüksek sesle. “Neye sahip olmak isterdin?”

Maria afallamış bir ifadeyle Martin’e baktı.

“Şu anda, eğer elde edebilecek olsaydın, neye sahip olmak isterdin?”

“Bütün çocuklarım için ayakkabı, yedi çift ayakkabı.”

Maria ciddi bir ifadeyle başını sallarken, Martin, “Ayakkabıları alacaksın,” dedi. “Ama ben büyük bir dilekten, istediğin büyük bir şeyden bahsediyorum.”

Maria’nın gözleri sevimli bir ifadeyle parladı. Martin birlikte eğlenmek için, bugünlerde pek az insanın birlikte eğlendiği Maria’yı bulmuştu.

Tam ağzını açmış bir şey söyleyecekken Martin onu uyarır bir tonda, “İyi düşün bak,” dedi.

“Pekâlâ,” diye cevap verdi Maria. “Bu evi istiyorum. Burası tamamen bana ait olsun, ayda yedi dolar kira ödemek yok.”

“Ev de senin olacak,” dedi Martin. “Hem de kısa bir zamanda. Şimdi büyük dileğini dile. Farz et ki ben Tanrı’yım ve sana istediğin herhangi bir şeye sahip olabileceğini söylüyorum. Sonra sen o büyük şeyi diliyorsun, ben de dinliyorum.”

Maria bir süre ciddi ciddi düşündü.

“Korkmuyorsun sen?” diye sordu uyarırcasına.

“Hayır, hayır,” dedi Martin gülerek. “Korkmuyorum. Hadi durma.”

“En büyük, öyle mi?” diye bir kez daha uyardı Maria.

“Evet, dile bakalım.”

“Peki, o zaman...” Maria hayattaki en büyük dileğini dile getirirken bir çocuk gibi derin bir nefes aldı. “Bir süt çiftliğim olsun isterim. Güzel bir süt çiftliği. Bir sürü inek, kocaman bir arazi, bol bol ot. Çiftlik San Lean’ın yakınlarında olsun; kardeşim orada yaşıyor. Sütü Oakland’da satarım. Çok para kazanırım. Joe ve Nick de ineklere bakmazlar. Okula giderler. Belki iyi mühendis olur, demiryollarında çalışırlar. Evet, süt çiftliğim olsun isterim.”

Maria duraksadı ve gözlerini kırpıştırarak Martin’e baktı.

“Çiftliğe sahip olacaksın,” diye cevap verdi Martin hemen.

Maria başını salladı, dudaklarını nazikçe şarap kadehine değdirdi ve asla verilmeyeceğini bildiği hediyeleri kendine bahşedenin şerefine içti. Martin’in kalbi temizdi; Maria sanki bu hediyeleri almış kadar oldu ve Martin’in iyi niyetini yürekten takdir etti.

“Hayır Maria,” diye sürdürdü konuşmasını Martin. “Nick ve Joe kapı kapı dolaşıp süt satmak zorunda kalmayacaklar, bütün çocuklar okula gidebilecek ve yıl boyunca ayaklarında ayakkabıları olacak. Süt çiftliği ise tam donanımlı, birinci sınıf bir çiftlik olacak. Çiftlikte başını sokacağın bir ev, atlar için bir ahır ve elbette inek ağılları olacak. Tavukların, domuzların, sebzelerin, meyve ağaçların filan olacak; ayrıca çiftlikte çalışacak bir-iki adamın ücretini karşılayacak kadar ineğin olacak. Sen de sadece çocukların bakımıyla ilgileneceksin. Hatta, eğer iyi bir adam bulursan evlenebilirsin; o çiftliğin işlerini yürütürken sen de rahatına bakarsın.”

Martin gelecekte girişeceği bu cömertlik hamlesini ve dağıtacağı hediyeleri bir kenara bırakıp elindeki tek düzgün takım elbisesini rehin dükkânına götürdü. O kadar çaresiz kalmıştı ki, sırf bu yüzden Ruth’la görüşemeyecekti. Düzgün ikinci bir takım elbisesi yoktu ve kasaba, fırına, hatta ara sıra ablasına gidebilecek olsa da, bu denli pejmürde kıyafetlerle Morse’ların evine adım atmaya cüret edemezdi.

Martin perişan ve neredeyse tümüyle umudunu yitirmiş halde çalışmaya devam etti. Görünen o ki ikinci savaş kaybedilmişti; bir iş bulup çalışmak zorunda kalacaktı. Böylece herkesi, bakkalı, ablasını, Ruth’u, hatta bir aylık kira borçlu olduğu Maria’yı bile tatmin etmiş olacaktı. Daktilo kirasını da iki ay geciktirmişti, ajans ya ödeme yapması ya da daktiloyu iade etmesi için yaygara koparıyordu. Çaresizlik içinde, teslim olmaya hazır bir halde, yeni bir başlangıç yapana dek kaderiyle uzlaşarak Trenyolu Postası’nın memurluk sınavlarına girdi. Sınavı birincilikle kazanması da onun için sürpriz olmuştu. İşi garantilemişti ama göreve başlaması için ne zaman çağrılacağı meçhuldü.

Tıkır tıkır çalışan editörlük makinesi, işte tam da Martin’in dibe vurduğu bu dönemde bozuldu. Çark dişlilerinden biri yerinden kaymış ya da yağ haznesi boşalmış olmalıydı. Bir sabah postacı kısa ve ince bir zarf getirdi. Martin zarfın sol üst köşesine bakınca Transcontinental Monthly dergisinin ismi ve adresi gözüne çarptı. Kalbi neredeyse duruyordu, dizlerinin tuhaf bir şekilde titremesiyle birlikte telaşa kapılıp birden bayılacak gibi oldu. Sendeleyerek odasına gidip yatağa oturdu. Zarfı hâlâ açmamıştı; o anda bazı insanların olağanüstü güzel haberler aldıklarında nasıl da birden düşüp öldüklerini anladı.

Elbette bu iyi bir haberdi. O ince zarfın içinde gönderdiği müsveddelerden biri yoktu. Dolayısıyla bu bir kabul mektubuydu. Transcontinental’ın elindeki hikâyesini biliyordu. “Çanların Sesi” adlı beş bin kelimelik bir korku hikâyesi göndermişti dergiye. Birinci sınıf dergiler her zaman yazının kabulü üzerine ödeme yaptıklarından zarfın içerisinde bir çek vardı. Kelimesi iki sentten bin kelime yirmi dolar ederdi; yüz dolarlık bir çek olmalıydı bu. Yüz dolar! Martin zarfı yırtarak açarken tüm borçları kalem kalem zihnine akın etti – bakkala 3.85$; kasaba 4.00$; fırına 2.00$; manava 5.00$; toplam 14.85$. Sonra 2.50$ oda kirası borcu vardı; bir aylık peşin kira için 2.50$ daha; iki aylık daktilo kirası 8.00$; bir ay da peşin kira 4.00$; toplam etti 31.85$. Son olarak tefeciye rehin borçları, faizleri de eklenecek – saat 5.50$; palto 5.50$; bisiklet 7.75$; takım elbise 5.50$ (ve %60 faiz ama bunun ne önemi vardı ki?) yekûn toplam 56.10$. Toplam borcu sanki havada, gözünün önünde ışıklı rakamlar halinde belirmişti; ardından yaptığı çıkarma işlemiyle birlikte geriye 43.90$ kaldı. Bütün borçlarını kapatıp tüm rehinlerini kaldırdığında bile cebinde 43.90$ gibi hatırı sayılır bir para kalacaktı. Üstüne üstlük bir de odanın ve daktilonun bir aylık kiralarını peşin ödemiş olacaktı.

Aklından bunlar geçtiği sırada Martin daktilo edilmiş tek bir sayfadan ibaret mektubu zarftan çekip çıkarmış ve açmıştı. Ortada çek filan yoktu. Zarfın içine dikkatle baktı, zarfı ışığa doğru tuttu fakat gözlerine itimat etmeyip telaşlı ve titreyen ellerle zarfı yırttı. İçinde çek yoktu. Mektubu satır satır okudu, editörün hikâyeyi öven ifadelerini hızla geçip mektubun özüne, neden çekin gönderilmediği kısmına geldi ama buna dair bir cümle göremedi. Ama birden tüm şevkini kıran bir cümleye denk geldi. Mektup ellerinin arasından kaydı. Gözleri donuklaştı ve sırtüstü yastığa uzanarak battaniyeyi çenesine kadar çekti.

“Çanların Sesi” için beş dolar – beş bin kelime karşılığında beş dolar! Kelime başına iki sent yerine on kelime için bir sent! Üstelik editör hikâyeyi övmüştü bir de. Bu beş dolarlık çeki de hikâye yayımlandığında alacaktı. O halde kelime başına en az iki sent ve kabul üzerine ödeme tamamen safsatadan ibaretti. Bir yalandı ve bu yalan Martin’i ayartmıştı. Bunu bilseydi yazmaya asla teşebbüs bile etmezdi. Ruth’u memnun etmek için bir iş bulup çalışmaya başlardı. Yazmaya başladığı ilk günü hatırladı, ne kadar büyük bir zamanı ziyan ettiğini düşününce dehşete kapıldı – hepsi de on kelimeye bir sent için. Yazarların elde ettiği diğer büyük mükâfatlarla ilgili okudukları da yalan olmalıydı. Yazarlık hakkındaki kulaktan dolma bilgileri yanlıştı, zira elinde kanıtı vardı.

Transcontinental dergisinin bir nüshası yirmi beş sente satılıyordu, iddialı ve sanatsal kapağına bakılırsa birinci sınıf dergilerin arasındaydı. Martin’in dünyaya gelmesinden çok önce kurulmuş, o zamandan bu yana aralıksız yayımlanan, ciddi, saygın bir dergiydi bu. Derginin dış kapağında her ay dünyanın önemli yazarlarından birinin kelimeleri yer alıyordu. Bunlar, ilk pırıltıları o gösterişli kapakların içindeki sayfalarda ortaya çıkan bir edebiyat yıldızıyla Transcontinental’ın üstlendiği yaratıcı misyonu ilan eden kelimelerdi. Ve o yüce, azametli, göklerdeki yıldızlardan ilham alan Transcontinental, beş bin kelime karşılığında beş dolar ödemişti! Martin yabancı bir ülkede, yakın geçmişte korkunç bir sefalet içinde ölen büyük yazarı hatırladı. Yazarların muazzam kazançları göz önüne alındığında buna şaşmamak lazımdı.

Martin oltaya gelmiş, yazarlar ve kazandıkları paralarla ilgili yalana kanarak iki yılını heba etmişti. Ama şimdi oltayı tükürüp atacaktı. Bundan böyle tek bir satır bile yazmayacaktı. Ruth’la diğer herkesin kendisinden beklediğini yapacak, bir iş bulacaktı. Tekrar bir işe başlama düşüncesi aklına Joe’yu getirdi – yapacak hiçbir işin olmadığı diyarda avare dolaşan Joe. Martin gıpta ederek derin derin iç geçirdi. Art arda günler boyunca on dokuz saat çalışmak, üzerinde güçlü bir tesir yapmıştı. Ama Joe âşık değildi, aşkın getirdiği hiçbir sorumluluğa da sahip değildi ve yapacak hiçbir işin olmadığı diyarda aylaklık edebilirdi. Oysa onun, Martin’in çalışmak için bir nedeni vardı ve iş bulup çalışacaktı. Hemen ertesi sabah erkenden kalkıp iş aramaya başlayacaktı. Ruth’a da artık kendisine çekidüzen verdiğini, babasının ofisinde çalışmaya istekli olduğunu söyleyecekti.

Beş bin kelime için beş dolar, on kelime karşılığı bir sent; sanatın piyasa değeri. Yaşanan hayal kırıklığı, işin içindeki yalan ve rezaletler istila ediyordu düşüncelerini; kapalı gözkapaklarının ardında, bakkala borçlu olduğu “3.85$” alev alev parlıyordu. Titredi, kemiklerinin sızladığını hissetti. Özellikle beli ağrıyordu. Başı ağrıyordu, kafasının tepesi ağrıyordu, arkası ağrıyordu, içindeki beyni ağrıyor ve sanki şişiyordu; kaşlarının üzerindeki ağrı ise dayanılmazdı. Kaşlarının altında, gözkapaklarının içinde o amansız “3.85$” çakılıp kalmıştı. Bu görüntüden kurtulmak için gözlerini açtı ama odadaki beyaz ışık gözbebeklerini sanki yakacakmış gibi kamaştırınca gözlerini kapatmak zorunda kaldı ve “3.85$” yeniden karşısına çıktı.

Beş bin kelime için beş dolar, on kelime karşılığı bir sent düşüncesi beynine yerleşti ve gözkapaklarının altındaki “3.85$” gibi bundan da kaçamadı. Sonra bu rakamın yavaş yavaş değişir gibi olmasını, onun yerine “2.00$”ın parlayarak yanmasını merakla izledi. “İşte,” dedi kendi kendine. “Bu da fırıncıya olan borç.” Gözünün önünde beliren bir sonraki rakam “2.50$”. Kafası karıştı; bunu, bir ölüm kalım meselesiymiş gibi zihninde tartıp bir çözüme ulaştırmaya çalıştı. Birine iki buçuk dolar borcu olduğu kesindi ama kimdi bu acaba? İnsanı tahakkümü altına alan, zorba evren bu sorunun cevabını bulma görevini yüklemişti ona; Martin zihninin uçsuz bucaksız koridorlarında gezinerek boş yere cevabı bulmaya çalışırken anı ve bilgi kırıntılarıyla dolu her türden sandık odasını ve özel odacığı açtı. Aradan birkaç yüzyıl geçtikten sonra cevabın Maria olduğu fazla çaba harcamadan, kolayca aklına geldi. Büyük bir rahatlamayla ruhunu, gözkapaklarının altındaki ıstırap verici ekrana döndürdü. Sorunu çözmüştü; artık dinlenebilirdi. Ama hayır! “2.50$” yavaş yavaş kayboldu, onun yerine “8.00$” yanmaya başladı. Bu kimdi? Yeniden zihninin o kasvetli koridorlarında dolaşıp cevabı bulmalıydı.

Bu arayış ne kadar sürmüştü bilmiyordu fakat aradan çok çok uzun bir zaman geçmiş gibiydi; kapısının çalınması ve Maria’nın hasta olup olmadığını soran sesiyle kendine geldi. Boğuk, tanıyamadığı bir sesle sadece kestirdiğini söyleyerek karşılık verdi Maria’ya. Şaşkınlık içinde odaya çöken gece karanlığını fark etti. Mektubu öğleden sonra ikide almıştı; hasta olduğunu anladı.

Ardından “8.00$” gözkapaklarının ardında yeniden için için yanmaya başladı ve evrenin kendisini cezalandırırcasına mahkûm ettiği görevine döndü. Ama artık akıllanmıştı. Zihninin dehlizlerinde gezinmesine gerek yoktu. Aptalca davranmıştı. Manivela gibi bir kolu çekti ve zihnini bir çarkıfeleğin, anılarla dolu bir atlıkarıncanın, kendi etrafında turlayan bir akıl küresinin çevresinde çevirmeye başladı. Gittikçe hızlanarak dönmeye başlayan zihni en sonunda bir girdap gibi Martin’i emercesine içine çekti, karanlık bir kaosun içine fırlatıp fıldır fıldır çevirdi.

Martin doğal olarak kendini bir merdanenin başında durup kolalanmış gömleklerin manşetlerini silindirden geçirirken buldu. Fakat gömlekleri geçirirken manşetlerin üzerine basılmış rakamları fark etti. Bunun, keten kumaşları işaretlemenin yeni bir yöntemi olduğunu düşünürken daha yakından bakınca manşetlerden birinin üzerinde “3.85$” yazdığını gördü. Sonra bunun bakkalın faturası olduğunu ve merdanenin silindiri etrafında borçlu olduğu faturaların uçuştuğunu fark etti. Aklına kurnazca bir fikir geldi. Faturaları yere savuracak, böylece onları ödemekten kurtulacaktı. Hiç zaman yitirmeden manşetleri hınçla buruşturarak gömlekleri leş gibi kirli bir zemine fırlattı. Yerdeki manşet yığını kabardı; her fatura çoğalıp binlerce yeni nüshası çıkmasına rağmen Martin iki buçuk dolarlık tek bir fatura buldu. Bu, Maria’ya olan kira borcuydu ve Maria’nın ödeme için kendisine baskı yapmayacağı anlamına geliyordu. Martin cömertçe bir hisle bunun ödeyeceği tek fatura olacağına karar verdi; böylece etrafa savrulan fatura yığının arasında Maria’nın faturasını aramaya koyuldu. Umutsuzca, asırlar boyu aradı durdu ve bu arayış sürerken otelin müdürü, şişko Hollandalı çıkageldi. Suratı gazapla parlıyordu, koca evrende yankılanan, gür bir sesle, “O manşetlerin maliyetini yevmiyelerinizden düşeceğim!” diye haykırıyordu. Manşet yığını iyice büyüyüp dağ gibi oldu ve Martin bunların bedelini ödemek için bin yıl çalışmaya mahkûm olduğunu anladı. O halde müdürü öldürmek ve çamaşırhaneyi yakmaktan başka yapacak bir şey yoktu. Fakat o izbandut gibi Hollandalı Martin’in umutlarını boşa çıkardı; onu ensesinden yakalayıp bir kukla gibi bir yukarı bir aşağı dans ettirmeye başladı. Hollandalı, Martin’i ütü masalarının, ocağın ve merdanelerin üzerinde, çamaşırhanede, çamaşırları buran mengenenin ve yıkama makinesini üzerinde dans ettirdi. Martin, dişleri birbirine çarpıp takırdayana, başı ağrıyana kadar dans etti ve Hollandalının bu kadar güçlü olmasına şaştı.

Ardından Martin kendini yine merdanenin önünde buldu. Bu kez, bir derginin editörünün bir taraftan silindirlerin arasına verdiği manşetleri, merdanenin diğer yanından çekip alıyordu. Her manşet, bir çekti ve Martin büyük bir hevesle, hararetli bir beklentiyle bu çekleri gözden geçiriyordu; fakat çeklerin üzerinde hiçbir şey yazmıyordu. Martin orada durup bir milyon yıl boyunca silindirlerin arasından bu boş çekleri aldı ve belki bazılarının üzerinde tutar yazılı olur korkusuyla bir tanesini bile elinden bırakmadı. En sonunda buldu. Titreyen parmaklarla çeki kaldırıp ışığa tuttu. Üzerinde beş dolar yazıyordu. Editör merdanenin öte yanından, “Ha! Ha!” diye güldü. Martin de, “Pekâlâ, o zaman seni öldüreceğim,” dedi. Baltayı almak için banyoya gitti ve orada Joe’nun elyazmalarını kolaladığını gördü. Onu vazgeçirmeye çalıştı, ardından baltayı ona doğru savurdu. Fakat alet havada dondu kaldı ve Martin kendini ütü odasında bir kar fırtınasının içinde buldu. Hayır, bu yağan kar değil, üzerinde büyük tutarlar yazan çeklerdi; en küçük tutar bin dolardan az değildi. Martin bunları yerden toplayıp yüzlük paketler halinde düzenlemeye başladı, her paketi sicimle sıkıca bağladı.

Martin bir yandan paketleri bağlarken başını kaldırdı ve Joe’nun karşısında durmuş el çabukluğuyla ütüleri, kolalanmış gömlekleri ve elyazmalarını havaya atıp tutarak hokkabazlık yaptığını gördü. Joe arada bir elini uzatıyor, havada uça döne muazzam bir daire halinde çatıya doğru hızla yükselip gözden kaybolan bu derlemenin içine bir deste çek ekliyordu. Martin’in Joe’nun üzerine indirdiği baltayı Joe elinden kapıp havada uçuşan dairenin içine kattı. Ardından Martin’i çekip aldı ve onu da dairenin içine attı. Martin çatıdan yukarı uçup havada elyazmalarını yakaladı ve kucak dolusu elyazmasıyla aşağıya düştü. Fakat yere iner inmez yeniden havalandı ve ikinci kez, ardından üçüncü kez, sayısız kez dairenin etrafında uçtu. Çok uzaklardan, son derece tiz, çocuksu bir ses şarkı söylüyordu: “Benimle döne döne bir daha vals yap, Willie, döne döne, döne döne.”

Martin, çeklerden, kolalanmış gömleklerden ve elyazmalarından oluşan Samanyolu’nun içinde baltayı bulup çıkardı ve aşağıya indiğinde Joe’yu öldürmeye hazırlandı. Fakat aşağı inmedi. Onun yerine, sabah ikide, yatak odalarını ayıran ince tahta perdenin diğer yanından inlemelerini işiten Maria odasına gelip vücuduna sıcak, yassı demirler dayadı ve ağrıyan gözlerinin üzerine nemli bezler örttü.

19. (Hawaii dili) Patron. (Y.N.)

XXVI

Martin Eden ertesi sabah iş aramaya çıkmadı. Yaşadığı hezeyanı ancak öğleden sonra ilerleyen saatlerde atlattı; sızlayan gözlerini açıp odada dolaştırdı. Silva kabilesinin üyelerinden biri olan ve Martin’in başında bekleyen sekiz yaşındaki Mary, Martin kendine gelince bir çığlık kopardı. Maria, mutfaktan çıkıp telaşla odaya gitti. Çalışmaktan nasır tutmuş elini Martin’in sıcak alnına koydu ve nabzına baktı.

“Yemek ister misin?” diye sordu.

Martin, hayır anlamında başını salladı. Yemek en son istediği şeydi, hayatı boyunca tek bir kez bile acıkıp acıkmadığını merak ediyordu.

“Hastayım, Maria,” dedi cılız bir sesle. “Nedir bu? Biliyor musun?”

“Grip,” diye cevap verdi Maria. “İki-üç güne bir şeyin kalmaz. İyisi mi şimdi bir şeyler yeme. Belki bol bol yiyebilirsin, belki yarın yiyebilirsin.”

Martin hastalığa alışkın değildi, Maria’yla küçük kızı yanından ayrılınca ayağa kalkıp giyinmeye çalıştı. İradesini zorlayıp müthiş bir çaba sarf ederek sersemlemiş bir vaziyette, açık tutamayacak kadar ağrıyan gözlerle yataktan kalkmayı başardı; ama daha birkaç adım atmıştı ki yaşadığı hislerin verdiği bitkinlikle masanın üzerine yığılıp kaldı. Yarım saat sonra yeniden yatağına döndü. Gözleri kapalı, çektiği acıları ve zaaflarını tahlil ederek uzanıp yatmaya razıydı. Maria, Martin’in alnındaki soğuk bezleri değiştirmek için birkaç kez odaya geldi. Onun dışında Martin’i kendi haline bıraktı, çene çalıp rahatsız etmeyecek kadar düşünceli davrandı. Martin’in içi minnettarlık hisleriyle doldu ve kendi kendine, “Maria, süt çiftliği senindir, tamamdır, tamam,” diye mırıldandı.

Ardından Martin, bir gün önce yaşadıklarını uzun süredir saklı kalmış bir geçmiş gibi hatırladı. Transcontinental dergisinden gelen mektubun üzerinden sanki bir ömür geçmişti; her şeyin tamamen sona erip yeni bir sayfanın açılmasının üzerinden sanki bir ömür geçmişti. Martin elinden gelen son çabayı göstermiş, son hamlesini yapmıştı ve şimdi hastalanıp yataklara düşmüştü. Eğer kendini açlığa mahkûm etmeseydi gribe yakalanmayacaktı. Kuvvetten düşmüştü, bedenini istila eden hastalık mikrobunu savuşturacak gücü yoktu. Sonuçta başına gelen buydu.

Kendi kendine yüksek sesle, “Bir kütüphane dolusu kitap yazıp hayatını yitiren bir adamın kazancı nedir ki?” diye soruyordu. “Burası bana göre bir yer değil. Artık hayatımda edebiyata yer yok. Ben muhasebe ofisine ve hesap defterlerine mahkûm, aylık maaşa talim eden biriyim; Ruth’la küçük bir eve aitim.”

İki gün sonra bir yumurta, iki dilim kızarmış ekmek yiyen ve bir bardak çay içen Martin, kendisine gelen mektupları istedi ama gözleri okumasına müsaade etmeyecek kadar çok sızlıyordu hâlâ.

“Benim için okusana Maria,” dedi. “Büyük zarfta gelen, uzun mektupları boş ver. Masanın altına savur gitsin onları. Bana kısa mektupları oku.”

“Okuyamam,” diye karşılık verdi Maria. “Teresa okula gidiyor, o okuyabilir.”

Böylece dokuz yaşındaki Teresa Silva, mektupları açtı ve Martin’e okudu. Martin dalgın gözlerle, zihni bir iş bulmanın yollarıyla meşgul vaziyette, daktiloyu kiralayan ajansın alacağı için kendisini sıkıştıran uzun mektubunu dinledi. Sonra birden yaşadığı bir şokla kendine geldi.

Teresa, “Önerilen değişiklikleri yapabilmemiz için bize izin vermeniz şartıyla,” diye heceleyerek yavaşça okudu, “hikâyenizin tefrika hakları için size kırk dolar öneriyoruz.”

“Hangi dergi o?” diye bağırdı Martin. “Ver bakayım şunu bana!”

Martin artık okuyabilecek kadar görüyordu, okurken gözlerindeki ağrının farkında bile değildi. Kırk dolarlık teklifi yapan White Mouse dergisiydi, gönderdiği hikâye ise “Anafor” adlı korku hikâyelerinden biriydi. Martin mektubun her satırını tekrar tekrar okudu. Derginin editörü, Martin’in hikâyeyi doğru dürüst ele almadığını fakat orijinalliğinden ötürü hikâyeyi satın aldıklarını açıkça belirtiyordu. Eğer Martin, hikâyenin üçte birini kısaltıp yayımlamalarını onaylarsa hikâyeyi satın alıp Martin’in olumlu cevabına karşılık kırk dolar göndereceklerdi.

Martin dolmakalemle mürekkep istedi ve editöre, isterse hikâyenin tamamını kısaltabileceğini yazdı, kırk doları da hemen göndermesini rica etti.

Mektubu posta kutusuna Teresa attı. Martin arkasına yaslanıp düşündü. Her şeye rağmen haberler yalan değildi. White Mouse kabul üzerine ödeme yapıyordu. “Anafor” hikâyesi üç bin kelimeden ibaretti. Üçte birini kısaltınca geriye iki bin kelime kalıyordu. Bu durumda kırk dolar, kelime başına iki sente karşılık geliyordu. Kabul üzerine ödeme ve kelime başına iki sent – gazetelerde yazanlar doğruydu. Martin White Mouse dergisinin üçüncü sınıf olduğunu düşünmüştü bir de! Dergileri tanımadığının bir kanıtıydı bu. Birinci sınıf olarak addettiği Transcontinental dergisi on kelime karşılığı iki sent ödemişti. Önemsiz bir dergi olarak sınıflandırdığı White Mouse ise Transcontinental’ın yirmi katını, üstelik kabul üzerine ödüyordu.

Kesin olan bir şey vardı: İyileştiğinde çıkıp iş aramayacaktı. Kafasında en az “Anafor” kadar iyi başka hikâyeler vardı ve hikâye başına kırk dolara herhangi bir iş ya da pozisyonda kazanacağından çok daha fazlasını elde edebilirdi. Tam savaşı kaybettiğini düşünürken kazanmıştı. Bir yazar olarak meslek yaşamını sürdürebileceğini kanıtlamıştı. Önü açıktı. White Mouse dergisiyle başlayacak, giderek büyüyen müşteri listesine art arda başka dergiler de ekleyecekti. Gündelik yazılar bir kenara bırakılabilirdi. Hatta bunlar vakit kaybından başka bir değildi, zira Martin’e tek kuruş kazandırmamışlardı. Kendini iyi eserler yazmaya adayacak, içindeki cevheri ortaya dökecekti. Ruth’un da orada olup kendisiyle bu keyfi paylaşmasını diledi ve yatağının üzerine saçılmış mektupları elden geçirdiğinde aralarından bir tanesinin Ruth’tan geldiğini gördü. Ruth, Martin’in bu kadar uzun bir zaman boyunca ortalarda görünmemesinin, hiç uğramamasının nedenini merak ederek tatlı bir dille sitem ediyordu. Martin, içi sevgiyle dolup taşarak, Ruth’un elyazısının üzerinde durarak, her kalem darbesine bayılarak ve sonunda mektubun altına attığı imzasını öperek mektubu tekrar okudu.

Ruth’un mektubuna yazdığı cevapta, en güzel takım elbisesini rehin vermesinden ötürü onu görmeye gidemediğini çekinmeden söylüyordu. Hasta olduğundan fakat neredeyse iyileştiğinden ve on gün ya da iki hafta içerisinde (bir mektubun New York’a ulaşıp cevabının gelmesi için geçecek en kısa zaman içerisinde) elbisesini rehinden kurtardığında yeniden birlikte olacaklarından bahsediyordu.

Fakat Ruth’un on gün ya da iki hafta beklemeye niyeti yoktu. Üstelik sevgilisi hastaydı. Ruth, ertesi gün öğleden sonra Arthur’u da yanına alarak Morse’ların at arabasına atlayıp Silva kabilesinin ve sokaktaki afacan mahalle çocuklarının keyifli, Maria’nın ise afallamış bakışları altında Martin’in evine geldi. Maria, küçük ön verandada konukların etrafına üşüşen çocuklarını şamarladı ve her zamankinden daha da berbat bir İngilizceyle kılık kıyafetinden ötürü özür diledi. Dirseğine kadar sıvanmış, sabunlu sulara batmış kolları ve beline bağlı ıslak bir çuval o sırada yaptığı işi ele veriyordu. Böylesine gösterişli iki gencin kiracısını sormaları onu öylesine telaşlandırmıştı ki, Ruth ve Arthur’u oturmaları için küçük oturma odasına davet etmek aklına gelmedi. Ruth ve Arthur, Martin’in odasına girmek için evde süren hummalı çamaşır yıkama faaliyetiyle sıcak, nemli ve buharlı bir ortama dönüşen mutfaktan geçtiler. Maria, yaşadığı o heyecan içerisinde yatak odasının kapısı ile odadaki dolap kapısını birbirine sıkıştırdı ve beş dakika boyunca yarı açık kalan kapıdan Martin’in hasta yattığı odaya sabunlu su ile kir kokan buhar bulutları doluştu.

Ruth önce sağa, sonra sola ve tekrar sağa saparak, masa ile yatağın arasında uzanan dar koridoru aşıp Martin’in yanına varmayı başardı; fakat Arthur aynı yerden dönerken çok açıktan geçip Martin’in yemek pişirdiği köşede duran tava ve tencerelere büyük bir gürültüyle tosladı. Arthur odada fazla durmadı. Görevini tamamladığı için, Ruth oradaki tek sandalyeye otururken dışarı çıkarak etrafını kuşatan, ilginç bir sokak gösterisi seyreder gibi büyük bir hayretle onu izleyen yedi Silva’nın arasında, dış kapının yanında durdu. Mahallenin çocukları heves içerisinde ve korkunç, trajik bir akıbetin beklentisiyle at arabasının dört bir yanını sarmıştı. Yaşadıkları sokakta at arabalarını sadece düğün ve cenaze vesilesiyle görüyorlardı. Fakat ortada ne bir düğün ne de ölüm vardı; o yüzden bu seferki, uğruna beklemeye değer, büyük bir olay olmalıydı.

Martin, Ruth’u görünce sevinçten çılgına döndü. Martin’in aşka âşık bir yaradılışı vardı ve şefkate, sıradan bir insandan çok daha fazla muhtaçtı. Martin şefkate açtı ve onun için bu, zekice bir duygu paylaşımı anlamını taşıyordu; Ruth’un şefkatinin büyük ölçüde duygusallığa ve ince düşünceye dayalı olduğunu, şefkat nesnesini anlamaktan çok tabiatındaki nezaket ve yumuşaklıktan kaynaklandığını henüz bilmiyordu Martin. O nedenle, Martin ellerini tutup mutluluk içerisinde onunla konuşurken, o da karşılık verip Martin’e duyduğu aşkla ellerini sıkıca tutuyordu; Martin’in çaresizliğine ve yüzüne bir damga gibi yapışmış ıstırabın izlerine tanık olan gözleri ıslak ıslak parlıyordu.

Fakat Martin iki hikâyesinin yayımlanmak için kabul edildiğinden, Transcontinental dergisinden aldığı kabulle birlikte yaşadığı umutsuzluk ve White Mouse dergisinin gönderdiği mektup üzerine yaşadığı sevinçten bahsederken Ruth ne dediğini anlamıyordu. Martin’in ağzından çıkan kelimeleri işitmiş, ifade ettikleri anlamı kavramıştı ama yaşadığı umutsuzluk ve sevince ortak olmuyordu. Kendi zihnindeki düşüncelerin dışına çıkamıyordu. Ruth, dergilere hikâye satılmış olmasına ilgi duymuyordu. Onun için önemli olan evlilik bağıydı. Fakat Ruth bunun farkında değildi. Tıpkı Martin’in iş bulup iyi bir konuma gelmesini içgüdüsel bir annelik ve anneliğe hazırlık dürtüsüyle arzuladığının farkında olmadığı gibi. Şayet biri çıkıp da açık ve yalın ifadelerle bunlardan Ruth’a bahsetse herhalde yüzü kızarır, ardından kızıp içerleyerek bütün ilgisinin sevdiği adama ve onun elinden gelenin en iyisini yapabilmesine yoğunlaştığını iddia ederdi. Dolayısıyla, seçtiği meslekte edindiği ilk başarısının verdiği coşkuyla Martin ona içini dökerken, Ruth sadece ağzından çıkan kelimeleri işitiyor, gördüklerinin şoku içerisinde sık sık odaya göz gezdiriyordu.

Ruth, yoksulluğun sefil yüzüne ilk defa tanık oluyordu. Açlık çeken âşıklar ona her zaman romantik gelmişti; fakat açlık çeken âşıkların nasıl yaşadığı hakkında hiçbir fikri olmamıştı. Bunun böyle bir şey olabileceğini hayal dahi etmemişti. Odada gezinen bakışları bir an Martin’e yönelse de, yeniden odaya kayıyordu. Pis çamaşırların mutfaktan odaya giren buharlı kokusu mide bulandırıcıydı. Eğer o korkunç kadın sık sık çamaşır yıkıyorsa bu koku Martin’in üzerine sinmiş olmalıydı. Çöküş ve yozlaşma işte böyle bulaşıcı bir şeydi. Ruth Martin’e baktığında, çevresinin onun üzerinde bıraktığı kir ve lekeleri fark eder gibi oluyordu. Onu daha önce asla tıraşsız görmemişti, Martin’in suratındaki üç günlük sakalları itici bulmuştu. Sakallar ona sadece Silva’ların evinin içindeki ve dışındaki karanlık, kasvetli havanın aynısını vermekle kalmamış, tiksindiği o hayvani gücü de sanki daha bir belirgin hale getirmişti. Şimdi de karşısına geçmiş, hikâyelerinin kabul edilmesini büyük bir gururla anlatarak çılgınlığını onaylamış oluyordu. Kısa bir süre daha geçseydi teslim bayrağını çekip işe gidecekti. Ama şimdi bu korkunç evde birkaç ay daha kalacak, yazmayı ve açlık çekmeyi sürdürecekti.

“Bu koku da ne?” diye sordu Ruth birden.

“Maria’nın yıkadığı çamaşırların kokusu sanırım,” diye cevap verdi Martin. “Gitgide alışıyorum bu kokulara.”

“Hayır, hayır, o değil. Bu başka bir şey. Bayat, mide bulandırıcı bir koku.”

Martin cevap vermeden önce havayı kokladı.

“Bayat tütün dumanı kokusundan başka koku gelmiyor burnuma.”

“Evet, işte o. Berbat. Neden bu kadar çok sigara içiyorsun Martin?”

“Bilmiyorum ama yalnız olduğumda normalden daha fazla içiyorum. Ayrıca bu çok eski bir alışkanlık. Daha genç bir delikanlıyken tanışmıştım tütünle.”

Ruth azarlayan bir ses tonuyla, “Bu iyi bir alışkanlık değil, biliyorsun,” dedi. “İğrenç bir koku bu.”

“Sorun tütünde. Sadece en ucuz tütünü alabiliyorum. Hele bir dur, şu kırk dolarlık çek elime geçsin. Meleklerin bile itici bulmayacağı bir tütün markası kullanacağım. Ama üç günde iki kabul fena değil ha, ne dersin? O kırk beş dolar hemen hemen bütün borçlarımı kapatacak.”

“İki yıllık çalışma karşılığında mı?”

“Hayır, bir haftadan daha kısa süren bir çalışma karşılığında. Masanın en ucundaki şu defteri, gri kaplı muhasebe defterini uzatır mısın lütfen?” Martin defteri açıp sayfaları hızla çevirmeye başladı. “Evet, haklıymışım. ‘Çanların Sesi’ için dört gün, ‘Anafor’ için iki gün. Bir haftalık çalışma karşılığı kırk beş dolar; bu da ayda yüz seksen dolar eder. Elde edebileceğim herhangi bir maaştan daha fazla. Üstelik daha yeni başlıyorum. Sana layık gördüğüm şeyleri satın almak için ayda bin dolar çok fazla değil. Ayda beş yüz dolarlık bir maaş çok yetersiz kalırdı. Bu kırk beş dolar sadece bir başlangıç. Kendimi kaptırıp havaya girmemi bir bekle hele. O zaman ortalığın dumanını nasıl attırıyorum gör.”

Ruth, Martin’in kullandığı argo ifadeyi yanlış anladı ve yeniden sigara mevzuna döndü.

“Zaten haddinden fazla içiyorsun, hangi tütün markasını kullanırsan kullan fark etmeyecek. Markası ne olursan olsun sigara içmek hoş bir şey değil. Sen bir bacasın, canlı bir yanardağsın, ayaklı bir fabrika bacasısın, ayrıca tam bir yüz karasısın, bunu gayet iyi biliyorsun, sevgili Martin.”

Ruth, yakaran gözlerle bakıp Martin’e yaslandı; Martin onun narin yüzüne, saf ve duru gözlerine bakıp eskiden olduğu gibi, ona layık biri olmadığı hissine kapıldı.

“Keşke artık bıraksan şu sigarayı,” diye fısıldadı. “Lütfen, benim hatırım için.”

“Peki, peki, içmeyeceğim,” diye bağırdı Martin. “Sen ne istersen yaparım canım sevgilim, ne istersen; bunu biliyorsun.”

Ruth’un zihnine kışkırtıcı bir fikir akın etti. Israrcı bir tavır takındığında, Martin’in tabiatındaki halden anlayan, uyumlu yanın ortaya çıktığını fark etmişti; eğer yazmaktan vazgeçmesini de rica ederse Martin’in bu isteğini kırmayacağından emindi. Hızla geçen o kısacık an içerisinde kelimeler dilinin ucuna geldi fakat bir şey söylemedi. Yeterince cesareti yoktu; cüret edemiyordu. Onun yerine Martin’e yaklaşıp ona yaslandı ve kollarının arasında fısıldayarak konuştu:

“Aslında bunu benim hatırım için değil, kendi iyiliğin için yapmalısın, Martin. Eminim ki sigara içmek sana zarar veriyor; ayrıca, hiçbir şeyin kölesi olmak iyi bir şey değil, hele de bir uyuşturucunun.”

“Ben her zaman senin kölen olacağım,” dedi Martin gülerek.

“Bu durumda ben de emirlerimi vermeye başlayacağım.”

Ruth, haylazca bakan gözlerle Martin’i süzdü ama içten içe en büyük talebini söylemeyi tercih etmediği için pişmanlık duymaya başlamıştı bile.

“Size sonsuz bir itaatle bağlıyım, majesteleri.”

“Peki, o halde ilk emrimi veriyorum; her gün tıraş olmayı ihmal etmeyeceksin. Bak yanağımı nasıl da çizdin.”

Böylece bu konuşma sevgi dolu gülüşmeler ve okşayışlarla sona erdi. Ama Ruth bir konunun üzerinde durmuştu; zaten bir seferde birden fazla talepte bulunmayı düşünmüyordu. Martin’i sigara içmekten vazgeçirdiği için kadınca bir gurur duyuyordu. Bir başka sefere de Martin’i bir işe girmesi konusunda ikna edecekti; nasıl olsa Martin ne isterse yapacağını söylemişti bir kere.

Ruth, odayı gözden geçirmek için Martin’in yanından kalktı, çamaşır iplerine asılı notları inceledi, Martin’in bisikletini tavana asmasının gizemli püf noktasını öğrendi ve masanın altında duran yığınla müsveddeye bakarak bunlara ne kadar çok zaman harcandığını düşünüp üzüldü. Gazocağına hayran kalmıştı ama yiyecek raflarının boş olduğunu gördü.

Şefkat ve acıma dolu bir sesle, “Ah, yiyecek hiçbir şeyin yok, zavallı sevgilim,” dedi. “Açlıktan ölüyor olmalısın.”

“Yiyeceklerimi Maria’nın kilerinde saklıyorum,” diye yalan söyledi Martin. “Orada bozulmadan kalıyorlar. Açlıktan ölme tehlikesi yaşamıyorum. Şuna baksana.”

Ruth, Martin’in yanına dönmüştü; kolunu dirsekten büken Martin’in gömleğinin altında kımıldayıp şişen pazısının büyük ve sert bir kas kütlesine dönüştüğünü gördü. Duygularına hitap etmeyen, ona itici gelen bu görüntüden hazzetmiyordu. Ama atan yüreği, damarlarında dolaşan kanı, vücudunun her dokusu bunu seviyor ve arzuluyordu; eskiden olduğu gibi, uzaklaşmak yerine açıklanamaz bir şekilde Martin’e yaslandı. Hemen ardından Martin onu kollarına alıp ezercesine sıktığında, yaşamın yüzeysel yanlarıyla meşgul beyni isyan ederken, yaşamın kendisiyle dolu yüreği, kadınlığı, bir zafer coşkusuna kapılıyordu. Ruth, bu gibi anlarda Martin’e duyduğu aşkın büyüklüğünü hissediyordu; zira onun güçlü, sıkıca ve acıtırcasına, şevkle saran kollarını bedeninde hissettiğinde zevkten bayılacak gibi oluyordu. Bu gibi anlarda kendi hayat standartlarına, kıstaslarına ihanet içinde olmasını, yüksek ideallerini hiçe sayıp ihlal etmesini ve hepsinden önemlisi, annesiyle babasına karşı, açıkça ifade etmese de bir itaatsizlik içinde olmasını haklı çıkaracak gerekçeler buluyordu. Onlar bu adamla evlenmesini istemiyorlardı. Kızlarının Martin’e âşık olması onları şok etmişti. Hatta kendisi bile bazen, bu serinkanlı ve akılcı yaratıktan ayrı olduğu zamanlarda ona nasıl âşık olduğuna şaşıyordu. Yanındayken onu seviyordu – doğru, zaman zaman kaygı ve üzüntü dolu bir aşktı bu ama yine de aşktı, kendisinden daha güçlü bir aşk.

“Bu grip bana vız gelir,” diyordu Martin. “Biraz canım yanıyor ve berbat bir baş ağrısı veriyor gerçi ama deng hummasıyla20 kıyas bile kabul etmez.”

Gökten kucağına düşmüş, kendini haklı çıkaran gerekçelerle zihni meşgul olan Ruth, “O hastalığa da mı yakalandın?” diye sordu dalgın dalgın.

Ruth, kaygısızca sorular sormaya devam edip Martin’in söylediklerini dinlerken birden duydukları onu irkiltti.

Martin bu hastalığa Hawaii adalarından birinde, otuz cüzamlının yaşadığı gizli bir kolonide yakalanmıştı.

“Ama neden gittin oraya?” diye sordu Ruth.

İnsanın beden sağlığını bu derece hiçe sayması bir suçtu.

“Çünkü bilmiyordum,” diye cevap verdi Martin. “Cüzamın nasıl bir şey olduğunu hayal bile etmemiştim. Uskunadan kaçıp karaya ayak bastığımda saklanacak bir yer bulmak için karanın içlerine doğru ilerledim. Üç gün boyunca ormanda yetişen guava, ohia elması ve muzla beslendim. Dördüncü gün bir patika gördüm. İç kısımlara ve tepelere uzanıyordu. İstediğim yöne gidiyordu ve yakın geçmişte birilerinin üstünden geçtiği belli oluyordu. Patika bir noktadan sonra, bir tepenin üzerinde, bıçak sırtı kadar dar bir bayır boyunca ilerlemeye başladı. Tepenin sırtında patikanın genişliği bir metreden dardı ve her iki yanında onlarca metre derinlikte uçurumlar ve sarp kayalıklar vardı. Bol cephanesi olan bir adam, bu tepeyi yüz bin adama karşı savunabilirdi.

Gizlenme yerine giden tek yol buydu. Patikayı bulduktan üç saat sonra oraya varmıştım. Burası, yanardağ tepelerinin ortasındaki küçük bir vadisiydi. Bütün alan gölevez ekimi için teraslar halinde hazırlanmış tarlalar ve meyve ağaçlarıyla kaplıydı. Sekiz-on tane otlardan yapılma çadır göze çarpıyordu. Fakat orada yaşayanları görür görmez neye çattığımı anlamıştım. Onları şöyle bir görmek yeterliydi.”

Nefesini tutmuş, Martin’i herhangi bir Desdemona’nın yapacağı gibi şaşkınlıkla, büyülenmişçesine dinleyen Ruth, “Ne yaptın?” diye sordu.

“Ne yapabilirdim ki. Liderleri nazik bir ihtiyardı ve epey hastaydı; ama koloniyi bir kral gibi yönetiyordu. Oradaki o küçük vadiyi keşfedip yerleşim yerini kuran kendisiydi – ki bunların tümü kanuna aykırıydı. Fakat ihtiyarın silahları ve bol bol cephanesi vardı. Tabii bir de vahşi öküz ve domuz avlamak için eğitilen, keskin nişancı kanaka’ları21. Hayır, Martin Eden’ın kaçmasına imkân yoktu. Orada üç ay boyunca kaldı.”

“Fakat nasıl kaçtın oradan?”

“Yarı Çinli, dörtte bir beyaz ve dörtte bir Hawaii’li kız olmasaydı şimdiye hâlâ oralardaydım herhalde. Çok güzel ve eğitimli bir kızdı. Zavallıcık. Honolulu’da yaşayan annesi bir milyonerdi. Bu kız sonunda kaçmama yardım etti. Annesi yerleşim yerini finanse ediyordu, anlıyor musun; kız da beni serbest bıraktığı için cezalandırılma korkusu yaşamıyordu. Fakat her şeyden önce gizli yerlerini asla ifşa etmeyeceğime bana yemin ettirdi; ben de bu sırrı hep sakladım. Bundan ilk defa sana bahsediyorum. Kızda cüzam başlangıcı vardı. Sağ elinin parmakları hafif çarpıktı, kolunda ise küçük bir leke vardı. Hepsi bu. Sanırım artık hayatta değildir.”

“Ama korkmadın mı? O korkunç hastalık sana bulaşmadan kaçtığın için memnun değil miydin?”

“Elbette ilk başta biraz korktum,” diye itirafta bulundu Martin. “Ama sonra alıştım. O zavallı kız için üzülüyordum ama. Onun içinde bulunduğu duruma bakınca kendi korkularımı unuttum. Hem içi hem dışı öylesine güzel bir kızdı ki; ayrıca hastalık ona pek az bulaşmıştı; yine de orada yatmaya ve ilkel bir vahşinin hayatını sürüp yavaş yavaş çürümeye mahkûmdu. Cüzam hayal edebileceğinden çok daha korkunç bir illet.”

“Zavallı kız,” diye usulca mırıldandı Ruth. “Senin kaçmana göz yumması şaşırtıcı.”

Ruth’un neyi kastettiğini anlamayan Martin, “Ne demek istiyorsun?” diye sordu.

“Çünkü sana âşık olmuş olmalıydı,” dedi Ruth yumuşak bir sesle. “Doğru söyle şimdi, öyle değil miydi?”

Martin’in güneş yanığı teni, çamaşırhanede çalışmaktan ve dört duvar arasında sürdürdüğü yaşamdan dolayı açılmıştı; öte yandan açlık ve hastalık yüzünü daha da soldurmuştu ve bu solgunluğun üzerinde bir kızarıklık dalgası yavaşça dolaşıyordu. Martin tam konuşmak için ağzını açıyordu ki Ruth onu susturdu, gülerek, “Boş ver, cevap verme; gereği yok,” dedi.

Martin, Ruth’un gülüşünde adeta metalik bir tını sezmiş, gözlerindeki canlılığın kaybolduğunu fark etmişti. Ona hemen Kuzey Pasifik’te karşılaştığı bir fırtınayı hatırlattı bu. O anda fırtınanın hayali gözlerinin önünde canlandı – gece çıkan bir fırtına, gökyüzü açık ve dolunayın ışığı altında engin deniz soğuk pırıltılar saçıyor. Ardından, Martin cüzamlıların sığınağındaki kızı gördü ve kızın, kendisine âşık olduğu için gitmesine göz yumduğunu hatırladı.

“Asil bir kızdı o,” dedi Martin. “Bana yaşam verdi.”

Bütün hikâye bundan ibaretti fakat Martin, Ruth’un boğazından boğuk hıçkırık sesleri geldiğini duydu ve pencereden dışarı bakmak için yüzünü öte yana döndüğünü fark etti. Ruth, yeniden başına çevirip Martin’e baktığında yüzünde sakin bir ifade vardı ve gözlerinde fırtınadan hiçbir iz yoktu.

“Ne kadar da budalayım,” dedi Ruth yakınarak. “Ama elimde değil. Seni o kadar çok seviyorum ki, Martin. Zamanla daha açık fikirli olacağım; fakat şu anda geçmişin o hayaletlerini elimde olmadan kıskanıyorum ve biliyorsun ki senin geçmişin hayaletlerle dolu.”

Martin’in itiraz etmesine izin vermeden, “Öyle de olmalı,” diye devam etti Ruth. “Başka türlü olamazdı. Bu arada zavallı Arthur artık kalkıp gitmem için bana işaret ediyor. Beklemekten sıkıldı. Hoşça kal sevgilim.”

Ruth kapıya varınca dönüp, “Eczacıların hazırladığı, insanları tütün kullanmaktan vazgeçiren bir tür karışım var,” diye seslendi. “Ondan sana biraz göndereceğim.”

Kapı kapandı ama ardından yeniden açıldı.

“Seni seviyorum, seni seviyorum,” diye fısıldadı Ruth ve bu kez gerçekten gitti.

Ruth’un kıyafetinin dokusunu ve kesimini (ne olduğu bilinmeyen bu kesim, gizemli denecek kadar güzel bir etki yaratıyordu) hayranlık dolu gözlerle süzen Maria, arabaya kadar ona eşlik etti. Hayal kırıklığına uğramış afacanlar, at arabası gözden kaybolana kadar ardından baktılar, sonra gözlerini birden sokağın en önemli şahsiyeti haline gelen Maria’ya çevirdiler. Fakat Maria’nın itibarını göklere çıkaran, gösterişli ziyaretçilerin, annesinin kiracısını ziyarete geldiğini duyuran çocuklarından biriydi. Ruth’la Arthur ayrıldıktan sonra Maria kendi karmaşık ve karanlık dünyasına geri döndü ve Martin mahallenin küçük çocuklarının onu nasıl da saygı dolu gözlerle süzdüklerini fark etti. Maria açısından ise Martin’in itibarı göklere çıkmıştı; şayet Portekizli bakkal o öğleden sonra gerçekleşen ziyarete tanık olsaydı, herhalde Martin’e üç dolar seksen beş sentlik daha veresiye verirdi.

20. Deng virüsünün yol açtığı, baş, kas ve eklem ağrılarıyla kendini gösteren tropikal bir hastalık (Ç.N.)

21. Polinezya yerlilerinin kendilerini tanımlamak için kullandığı, Hawaii dilinde “kişi” ya da “insan” anlamına gelen sözcük. (Y.N.)

XXVII

Martin’in talih güneşi yükseliyordu. Ruth’un ziyaretinin ertesi günü New York’ta haftalık yayımlanan dedikodu dergilerinden biri, üç triolet karşılığı üç dolarlık bir çek gönderdi. İki gün sonra, Chicago’da yayımlanan bir gazete “Hazine Avcıları” hikâyesini kabul etti ve yayınlanmasıyla birlikte on dolar ödeme yapacağını taahhüt etti. Bu küçük bir ücretti ama “Hazine Avcıları” yazdığı ilk hikâye, düşüncelerini yazılı basında ilk ifade etme girişimiydi. Bütün bunların üzerine, daha hafta bitmeden bir de erkek çocuklar için yazdığı macera dizisi, Youth and Age adında, aylık yayımlanan bir gençlik dergisi tarafından kabul edildi. Dizi yirmi bir bin kelimeydi ve Martin’e sadece on altı dolar teklif ediyorlardı ki bu da bin kelime başına yaklaşık yetmiş beş sent ederdi; ama öte yandan bu dizi de ikinci yazma girişimiydi ve Martin bunların acemice yazılmış, değersiz yazılar olduğunun gayet farkındaydı.

Fakat Martin’in ilk yazdıkları bile sıradan ve vasat değildi. Bu yazıların en önemli özelliği, tıpkı acemi birinin vur deyince öldürmesi gibi, haddinden fazla güçlü ve şatafatlı bir üsluba sahip olmalarıydı. O nedenle Martin ilk çabalarının ürünlerini yok pahasına satmaktan memnundu; yazdıklarının ne düzeyde olduğunu biliyordu ve bunu anlaması fazla uzun sürmemişti. Martin daha ileride yazdıklarına bel bağlamıştı. Salt dergilere hikâyeler yazan biri olmakla yetinmeyerek daha iyi şeyler üretmeye, kendisini sanatkârlığın araçlarıyla donatmaya çabalamıştı. Bir yandan da güçlü üslubundan ödün vermemiş, bilinçli olarak aşırı şatafatlı yazılar yazmaktan kaçınarak üslubunu güçlendirmeyi amaçlamıştı. Martin gerçeklik tutkusundan da uzaklaşmamıştı. Eserleri gerçekçiydi ama yazılarını hayal dünyasının imgeleri ve güzellikleriyle kaynaştırmaya da gayret ediyordu. Martin derin duygularla, insani tutkularla dolu, coşkulu bir gerçekçilik peşindeydi. Yaşamı olduğu şekliyle, insanın ruhuna ulaşıp onu sıkıca kavrayan halini bozmadan yansıtmak istiyordu.

Martin, okuma sürecinde iki farklı kurgu ekolü keşfetmişti. Bunlardan biri insanı tanrı olarak ele alıyor, insanın maddi ve dünyevi kökenlerini görmezden geliyordu; diğeri ise insanın göklerden gelen hayallerini, ilahî ve kutsal olasılıkları göz ardı edip onu bir çamur parçası olarak ele alıyordu. Martin’in düşüncesine göre hem tanrı hem de çamur ekolleri yanlıştı; bu yanlışlık tek bir amaca ve bakış açısına fazlasıyla bağlı olmaktan kaynaklanıyordu. Tanrı ekolünü övmese de, çamur ekolünün kaba vahşiliğine meydan okuyan ve gerçeğe çok yaklaşan bir uzlaşı noktası vardı. Martin, kurgudaki gerçeklik idealine, Ruth’un kendini kaptırdığı “Serüven” adlı hikâyesinde ulaştığına inanıyordu; “Tanrı ve Çamur” başlıklı deneme yazısında konu üzerine bütün görüşlerini ifade etmişti.

Fakat “Serüven”e ve en iyi eserleri olarak addettiği tüm yazılarına editörler hâlâ rağbet göstermiş değildi. İlk yazdıkları, getirdikleri para dışında onun gözünde hiçbir değer taşımıyordu; iki tanesini sattığı korku hikâyelerini de en iyi ya da en önemli eserleri olarak görmüyordu. Martin’e göre bu yazılar düpedüz hayal ürünü ve akıl dışıydı ama güçlerini de gerçeğin tüm ihtişamıyla donanmış olmalarından alıyorlardı. Martin, saçma ve imkânsız olanın gerçeklikle bezenmesine bir aldatmaca olarak bakıyordu – olsa olsa ustalıklı bir aldatmaca. Büyük edebî eserler böylesine bir alana konumlandırılamazdı. Bunların sanatsal nitelikleri yüksekti fakat Martin insancıllıktan uzaklaşan bir sanat uğruna emek harcamayı yadsıyordu. İşin püf noktası, sanatsallığın yüzüne bir insancıllık maskesi geçirmekti; Martin, “Serüven”, “Haz”, “Çanak” ve “Yaşamın Şarabı” hikâyeleriyle yüksek zirvelere tırmanmadan önce korku türünde yazdığı yarım düzine kadar hikâyede buna başvurmuştu.

Trioletlerden eline geçen üç doları, White Mouse dergisinden çek gelene kadar idareli kullandı. İlk çeki kuşkucu Portekizli bakkalda bozdurup borcuna mahsuben bir dolar ödedi, geriye kalan iki doları fırıncıyla manav arasında bölüştürdü. Martin henüz et alacak kadar zengin değildi, White Mouse çeki eline geçtiğinde kıt kanaat yaşıyordu. Çeki bozdurma konusunda bir ikileme düşmüştü. İş ya da para için bir bankaya gitmek söyle dursun, hayatında tek bir kez bile bir bankanın kapısından içeri adımını atmamıştı ve Oakland’daki büyük bankalardan birine girip kırk dolarlık garantili çekini göğsünü gere gere bankoya vurmak için saf, çocukça bir arzu duyuyordu. Öte yandan, sağduyusu çeki bakkalda bozdurmasını, böylelikle ileride veresiye kredisini artırmakla sonuçlanacak bir izlenim bırakması gerektiğini emrediyordu. Martin gönülsüzce de olsa bakkalın taleplerine boyun eğdi ve ona olan tüm borcunu ödedi; para üstü olarak da bir cep dolusu şıngırdayan madenî bozukluk aldı. Ayrıca diğer esnafa olan borcunu da tümüyle kapadı, takım elbisesini ve bisikletini rehinden kurtardı, daktilonun bir aylık kirasını ödedi ve Maria’ya gecikmiş kira borcuyla birlikte bir aylık da peşin ödeme yaptı. Böylece cebinde acil durumlar için üç dolar kaldı.

Bu küçük meblağ kendi içinde küçük bir servet değerindeydi. Martin kıyafetlerini rehinden alır almaz Ruth’u görmeye gitmişti; yolda ilerlerken cebindeki bir avuç gümüş parayı şıngırdatmaktan kendini alamıyordu. O kadar uzun süre parasız kalmıştı ki, açlıktan ölmek üzereyken kurtarıldıktan sonra henüz yenmemiş yiyecekleri gözünün önünde ayıramayan bir adam gibi, Martin de elini gümüş paralardan uzak tutamıyordu. Ne eli sıkı ne de paragöz biriydi ama onun için para belli bir miktardaki dolar ve sentten daha fazlasını ifade ediyordu. Para, başarı anlamına geliyordu; madenî paraların üzerine basılan kartal figürleri Martin için kanatlanmış zaferlerdi.

Martin farkında olmadan dünyayı daha iyi bir yer olarak görmeye başladı. Dünya ona daha güzel geliyordu. Haftalardır sıkıcı ve kasvetli bir dünyanın içine hapsolmuştu; ama şimdi, neredeyse tüm borçlarını ödemiş, cebinde şıngırdayan üç doları, zihninde başarının bilinciyle güneş daha bir parlak ve sıcak ışıltılar saçıyor, yayaları hazırlıksız yakalayan yağmur sağanağı bile gözüne hoş görünüyordu. Açlık çekerken sık sık dünyanın dört bir yanında açlık çekenleri düşünüyordu; fakat şimdi karnı tıka basa doluyken açlık çeken yığınlar zihnini işgal etmiyordu. Martin onları unuttu ve aşk yaşayan biri olarak dünyadaki sayısız âşığı getirdi aklına. Üzerinde düşünüp tasarlamadan aşk güftelerinin motifleri beynine dalga dalga akın etti. Yaratıcı dürtünün coşkusuna kapılan Martin kavşak geçidinin iki bina ilerisinde tasasızca tramvaydan indi.

Morse’ların evinde konuklar vardı. Ruth’un kız kuzenleri San Rafael’den onu ziyarete gelmişti ve Mrs. Morse, konukları eğlendirme bahanesiyle Ruth’un etrafını genç insanlarla sarma planını uyguluyordu. Bu faaliyet Martin’in zorunlu yokluğunda başlamıştı ve halihazırda tüm hızıyla sürüyordu.

Mrs. Morse evde çeşitli uğraşlar içinde erkekler bulunmasının özellikle özen gösteriyordu. O yüzden Dorothy ve Florence adındaki kız kuzenlerin dışında Martin, biri Latin, diğeri ise İngilizce profesörü iki şahısla; Filipinlerden yeni dönen ve bir dönem Ruth’un sınıf arkadaşı olan genç bir ordu subayıyla; Melville adında, San Fransisco Vakıf Şirketi’nin başkanı Joseph Perkins’in özel sekreteri olan genç bir delikanlıyla ve son olarak Charles Hapgood adında, Stanford Üniversitesi mezunu, Nile Kulübü’yle Unity Kulübü’nin üyesi, Cumhuriyetçi Parti’nin seçim kampanyalarında konuşmacı olarak yer alan muhafazakâr, otuz beş yaşlarında, gençten ve hayat dolu bir banka veznedarıyla, kısacası, her anlamda yükselmiş genç bir adamla karşılaştı. Kadınların arasında portre resimleri yapan, profesyonel olarak müzikle uğraşan ve yerel çevreler tarafından San Francisco’nun kenar mahallelerinde toplumsal yerleşim çalışmalarıyla tanınmış, sosyoloji doktoru hanımlar bulunuyordu. Fakat Mrs. Morse’ un planları içinde kadınlar önemli bir yer işgal etmiyordu. Bu hanımlar olsa olsa gerekli aksesuvarlardı. Ciddi işlerle meşgul olan erkekler bir şekilde eve davet edilmeliydiler.

Konuklarla tanıştırılma çilesi başlamadan önce Ruth, “Konuşurken heyecanlanma,” diye tembihte bulundu Martin’e.

Martin ne yapacağını bilmez halde ve sıkıntı içerisinde, özellikle de mobilyalara ve süs eşyalarına omuzlarıyla zarar verme konusunda eskiden yaşadığı korkuya yeniden kapılarak ilk başta biraz kendini kastı. Ayrıca evdeki kalabalık karşısında mahcup tavırlar takındı. Daha önce bu kadar çok önemli şahsiyetle teması olmamıştı. Banka veznedarı Melville, ilgisini çekmiş, ilk fırsatta bu adamla ilgili daha fazla şey öğrenmeye karar vermişti. Zira Martin’in hayranlığının altında güçlü egosu yatıyordu ve kendini bu adamlarla, kadınlarla kıyaslamak, kitaplardan ve hayattan kendisinin öğrendikleri dışında neler öğrendiklerini anlamak için şiddetli bir arzu duyuyordu.

Ruth, Martin’in durumu nasıl idare ettiğini anlamak için sık sık gözleriyle onu süzüyor ve kuzenleriyle rahatça tanışıp sohbet etmesini şaşkın, memnun bakışlarla izliyordu. Martin kuşkusuz heyecanlanmıyordu, öte yandan oturuyor olması omuzları yüzünden duyduğu kaygıları gidermişti. Ruth, kuzenlerini aklı başında, dışarıdan bakıldığında parlak ve zeki oldukları yönünde bir izlenim uyandıran kızlar olarak tanıyordu ve o gece yatağa girerken Martin’den övgüyle bahsetmelerine pek bir anlam verememişti. Öte yandan Martin kendi çevresinde nüktedan biri, dans partileriyle pazar pikniklerinde insanları neşelendiren, güldüren bir şakacı olarak biliniyordu; burada da çevresindekileri güldürmek, iyi niyetli sorgulamalarından kurtulmak onun için kolay olmuştu. Bu akşam başarı arkasında durmuş, güvence verircesine eliyle omzuna vurarak ona iyi gittiğini söylüyordu; böylece Martin mahcup olmadan kahkaha atıp çevresindekileri de kahkahaya boğabilirdi.

Daha sonra Ruth’un endişelerinin yersiz olmadığı anlaşıldı. Martin’le Profesör Caldwell evin göze çarpan bir köşesinde bir araya geldiler ve Martin artık ellerini havada adeta örgü örer gibi sallamasa da, Ruth’un titiz ve kusur arayan bakışlarına göre hevesle parlayan gözlerini kocaman açmış, çok hızlı, haddinden fazla heyecanlı bir biçimde, fazla yakınlık göstererek konuşmuş, çok gerilmiş ve kaynayan kanının yanaklarını çok fazla kızartmasına meydan vermişti. Martin adaba uygun davranıştan, kendini dizginlemekten yoksundu ve konuştuğu genç İngilizce profesörüyle, barizce göze çarpan zıt bir görüntü sergilemişti.

Fakat Martin dış görünüşü takmıyordu! Karşısındakinin eğitimli zekâsını hemen fark etmiş, bilgiye hâkim olmasını takdir etmişti. Üstelik Profesör Caldwell, Martin’in sıradan bir İngilizce profesörüyle ilgili fikirlerini fark etmemişti. Martin, Caldwell’in kendi mesleğinden söz etmesini istemişti ve Caldwell ilk başlarda isteksiz gözükse de sonunda Martin’e boyun eğmişti. Martin, bir adamın kendi işinden söz etmemesine bir anlam veremiyordu.

Martin haftalar önce Ruth’a, “İşten konuşmaya itiraz etmek saçma, ayrıca haksızlık,” demişti. “Şayet en iyi bildikleri şeylerden söz açıp sohbet etmeyi amaçlamıyorlarsa, erkeklerle kadınlar neden bir araya gelsinler? En iyi bildikleri şeyler de ilgi duydukları ve bu yolla geçimlerini sağladıkları, üzerinde uzmanlaştıkları, günler ve geceler boyu uykusuz kalıp üzerine kafa yordukları, hatta hayal kurdukları konulardır. Mr. Butler’ın sosyal adaba göre davrandığını ve Paul Verlaine, Alman tiyatrosu ya da D’Annunzio’nun romanları üzerine düşüncelerini ifade ettiğini bir düşünsene. Sıkıntıdan patlardık herhalde. Örneğin ben, şayet Mr. Butler’ı dinlemek zorundaysam hukuk üzerine konuşmasını tercih ederim. Bu onun en iyi bildiği konu ve hayat o kadar kısa ki, tanıdığım her erkek ve kadından en iyi bildikleri şeyleri duymak isterim.”

Ruth ise, “Fakat herkesin ilgisini cezp eden konular da var,” diye itiraz etmişti.

Martin de, Ruth’un daha fazla bir şey söylemesine fırsat vermeden hemen atılıp, “Yanılıyorsun,” demişti. “Toplumdaki her insan ve her zümre –daha doğrusu hemen hemen her insan ve zümre– kendinden daha iyi olanları taklit eder. Şimdi, daha iyilerin en iyisi kimlerdir? Aylak takımı, zengin aylaklar. Bu insanlar çoğunlukla bu dünyada bir işle meşgul olan insanların bildiği şeyleri bilmezler. Bu gibi şeylerle ilgili sohbetleri dinlemek sıkıcı olur, bu yüzden de aylak takımı bu gibi şeylerin işle ilgili olduğunu ve sohbet konusu yapılmaması gerektiği hükmüne varır. Aynı şekilde, işle ilgili olmayan ve üzerine sohbet edilebilecek şeylerin en yeni opera eserleri, en son çıkan romanlar, iskambil oyunları, bilardo, kokteyller, arabalar, atlı gösteriler, balık avları, büyük hayvan avcılığı, yat yarışları ve benzeri şeyler olduğuna karar verirler. Senin söylediğini de hesaba katacak olursak, aylak takımının bildiği şeyler bunlardır. Bu konular o zümrenin işten güçten konuşmalarını oluştururlar. Bunun en komik yanı da akıllı insanların bir çoğu ve akıllı olmaya özenen insanların tümü, aylak takımına imrenip etkisi altında kalırlar. Bana gelince, ben karşımdaki insandan en iyi bildiği şeyi isterim; bunu ister meslek görgüsüzlüğü istersen de başka bir şey olarak nitele.”

Ruth bir şey anlamamıştı. Ona göre, Martin’in yerleşik olana bu yaptığı bu saldırı, kendi düşüncesinde inat etmesiydi.

Böylece Martin içtenliğiyle Profesör Caldwell’in kanına girmiş, düşündüklerini açıkça söylemesi için ona meydan okumuştu. Ruth, Martin’le Caldwell’in arkasında durduğu sırada Martin’in, “Eminim ki Kaliforniya Üniversitesi’nde bu gibi aykırı düşünceleri dile getirmiyorsunuzdur,” dediğini işitti.

Profesör Caldwell omuzlarını silkti. “Bilirsin işte, vergisini ödeyen dürüst vatandaş ve politikacılar. Sacramento bize idari tahsisatımızı veriyor, dolayısıyla biz de Sacramento’ya, mütevelli heyetine, parti basınına ya da her iki partinin basınına sorgusuz sualsiz itaat ediyoruz.”

“Evet, bu gayet açık; peki ya siz?” diye üsteledi Martin. “Aykırı kaldığınız için huzursuz hissediyor olmalısınız.”

“Tahminimce, üniversitede benim gibi pek az kişi var. Bazen orada gerçekten de aykırı kaçtığıma, aslında Paris’e, Grub Sokağı’na, bir münzevinin mağarasına ya da kırmızı şarap –San Francisco’da İtalyan kırmızısı derler– içen, Latin Mahallesi’ndeki ucuz lokantalarda yemek yiyen ve tüm yaratılış üzerine bağıra çağıra radikal görüşlerini söyleyen çılgın bir bohem kalabalığa ait olduğuma düşünüyorum. Gerçekten de, sık sık bir radikal olmak için yaratıldığıma neredeyse kesin kanaat getiriyorum. Öte yandan emin olmadığım birçok mesele var. Herhangi bir sorunun –insanla ilgili, hayati sorunların– tüm etmenlerini kavramaktan beni alıkoyan insani zaaflarım ve kırılganlıklarımla yüzleştiğimde ürkekleşiyorum.”

Caldwell konuşmasını sürdürürken, Martin dudaklarına “Ticaret Rüzgârı Şarkısı”nın geldiğini fark etti:

Öğle vakti gücüm zirvede. Ama ancak mehtabın altında, Akşam serinliğinde gererim yelkenin eteğini.

Martin neredeyse şarkının sözlerini mırıldanıyordu ki, karşısındakinin kendisine ticaret rüzgârını, sakin, serin ve güçlü kuzeydoğu alize rüzgârını hatırlattığını fark etti. Caldwell dengeli, güven telkin eden biriydi; ama bununla birlikte kafa karıştıran, insanda şaşkınlık uyandıran bir yanı vardı. Martin, tıpkı alize rüzgârlarının asla çok sert esmediği ve kullanmadığı güç kaynaklarını hep gizlediği hissine kapıldığı gibi, profesöründe aklından geçenleri asla tam olarak dile getirmediği hissine kapılmıştı. Hayal kurma marifeti her zamanki kadar faaldi. Beyni, anımsadığı gerçeklerin ve düşlerin hemen erişilebildiği bir depolama alanıydı ve bu deponun içeriği tetkik edilmek üzere düzenli bir şekilde emrine amadeydi. İçinde bulunduğu anda ne yaşanırsa yaşansın, Martin’in zihni o anla bağlantılı karşı tezleri ya da benzerlikleri derhal sunuyor, bunlar bir hayal biçiminde gözlerinin önüne serilerek ifade buluyordu. Bu tamamen otomatikleşmiş bir süreçti; Martin’ in hayal kurma gücü, içinde bulunduğu anda yaşananlara her zaman eşlik ediyordu. Tıpkı geçici bir kıskançlık ânında Ruth’un yüzünün, gözlerinin önüne unutulmuş, mehtaplı bir gecede esen fırtınayı getirmesi gibi ve tıpkı Profesör Caldwell sayesinde beyaz köpüklü dalgaları önüne katıp süren kuzeydoğu alize rüzgârını hatırlaması gibi, Martin’in zihninde, kaygı verici değil, epey tanımlayıcı ve tasnif edici yeni hatıra hayalleri anbean canlanıyor ya da gözkapaklarının altına veya bilincinin perdesine yansıyordu. Bu hayaller, eski eylemlerden ve duygulardan, dünün ve geçen haftanın olaylarından, kitaplarından doğuyordu – yürürken ya da uyurken durmadan zihnine üşüşen sayısız görüntü.

Böylece Martin, Profesör Caldwell’in rahat, akıcı konuşmasını –akıllı, kültürlü bir adamın sohbetini– dinlerken tüm geçmişi durmadan gözlerinin önünde canlandı. Sert, geniş kenarlı bir fötr şapka ve vatkalı kruvaze bir ceket giydiği, kasıla kasıla, omuzlarını savurarak yürüdüğü ve polisin müsaade ettiği kadar sert bir kabadayı olduğu o günleri anımsadı. Bunu ne kendinden saklıyor ne de mazur gösterip örtbas etmeye çalışıyordu. Hayatının bir döneminde sıradan bir kabadayı, polisi kaygılandıran ve dürüst, işçi sınıfına mensup insanları korkutup yıldıran bir çetenin lideri olmuştu. Fakat idealleri değişmişti. Etrafındaki iyi yetişmiş, iyi giyimli erkeklerle kadınlara baktı, kültür ve nezaket kokan bu atmosferin havasını ciğerlerine çekti; aynı anda delikanlılık döneminin hayaleti, sert kenarlı fötr şapkası ve kruvaze ceketi içinde sert tavırlarla, kasıla kasıla odanın bir ucundan ötekine ağır ağır yürüyordu. Martin, bu kabadayı figürünün kendi bedeniyle bütünleştiğini, gerçek bir üniversite profesörüyle oturup konuştuğunu gördü.

Ne de olsa Martin sürekli ikamet edeceği yeri asla bulamamıştı. Kendini nerede bulduysa oraya uyum sağlayıp yerleşmiş, hem çalışırken hem de eğlenirken sergilediği yeteneğiyle, hakları için mücadele etme isteğiyle ve insanların saygısını kazanma becerisiyle her zaman, her yerde gözde biri olmuştu. Fakat olduğu yere asla kök salmamıştı. Kendini değil, arkadaşlarını ve yakın çevresini tatmin etmeye yetecek kadar uyum sağlamıştı. Sürekli bir huzursuzluk hissetmiş, her zaman ötelerden bir yerden bir şeylerin çağrısını duymuş ve yaşamı boyunca dolanıp durarak kitaplara, sanata ve aşka ulaşana kadar bu çağrının peşine düşmüştü. Şimdi ise, birlikte maceraya atıldığı tüm yoldaşlarının içinde Morse’ların evine girmeyi başarabilmiş tek insan olarak burada, tüm bu insanların arasında bulunuyordu.

Fakat bu gibi düşünce ve hayaller, Profesör Caldwell’i yakından takip etmekten alıkoymamıştı onu. Profesörü anlayarak ve eleştirel bir tavırla takip ederken de, karşısındakinin bilgilerinin bütünlüğü dikkatini çekti. Kendisine gelince, sohbet sırasında zaman zaman boşluğa düştü ve açıklarını, aşina olmadığı konuları gördü. Yine de, okuduğu Herbert Spencer kitapları sayesinde bilgi alanlarının genel hatlarından haberdar olduğunu fark etti. Bu genel hatların içini doldurmasıysa sadece zaman meselesiydi. Ondan sonra herkes dikkatli olsun, diye düşündü. Saygı ve dikkat dolu bir halde profesörün ayaklarının dibine oturmak istedi; fakat dinlerken profesörün yargılarında bir zaaf sezmeye başladı – bu tarif etmesi ve anlaşılması o kadar zor bir zaaftı ki, Caldwell devamlı bu zaafa düşmese atlanabilirdi. Martin bunu bir kere fark edince de derhal fırsatı değerlendirip eşitliği yakaladı.

Tam Martin söze girmişti ki Ruth bir kez daha yanlarına gitti.

“Size, nerede yanlışa düştüğünüzü ya da daha doğrusu, vardığınız yargıları neyin zaafa düşürdüğünü söyleyeceğim,” dedi Martin. “Biyolojiyi hesaba katmıyorsunuz. Düşünce ve söyleminizde biyolojinin yeri yok. Kastettiğim, gerçek yorumlayıcı biyoloji; tepeden tırnağa, her yönüyle, laboratuvardan, test tüpünden ve hayat verilmiş cansız maddelerden en geniş estetik ve toplumsal genellemelere kadar.”

Ruth şaşırıp kalmıştı. Profesör Caldwell’in verdiği iki derse katılmıştı ve onu tüm bilgilerin yaşayan kaynağı olarak görüyordu.

Profesör kuşkulu bir ifadeyle, “Ne kastettiğinizi pek anlayamadım,” dedi.

Martin fikrini nasıl ortaya koyacağından o kadar da emin değildi ama aklındakileri aktarmaya başlayınca gerisi gelir, diye düşünüp, “O halde açıklamaya çalışacağım,” dedi. “Mısır tarihini araştırırken, ilk etapta toprak meselesini incelemeden Mısır sanatının anlaşılamayacağı gibisinden bir şeyler okuduğumu hatırlıyorum.”

Profesör başını sallayarak, “Gayet doğru,” dedi.

“Bana öyle geliyor ki,” diye devam etti Martin, “toprak meselesiyle, hatta tüm meselelerle ilgili bilgiler de, maddeyi ve yaşamın oluşumunu bilmeden anlaşılamaz. Yasaları ve kurumları, dinleri ve gelenekleri, salt bunları meydana getiren insanların doğasını değil, o insanları oluşturan maddenin de doğasını kavramadan nasıl anlayabiliriz? Edebiyat, Mısır mimarisi ve heykelinden daha mı az insani? Bilinen evrende evrim yasasına tabi olmayan tek bir şey var mı? Çeşitli güzel sanatlar dallarının ilkeleri belirlenirken ayrıntılı bir evrimin ortaya konduğunu biliyorum gerçi; fakat bu bana çok mekanik geliyor. İnsan unsuru hesaba katılmamış. Aletin, arpın, müziğin, şarkının ve dansın evrimi gayet güzel ayrıntılandırılıyor; fakat bizzat insanın evrimi, ilk aletini yapmadan ya da ilk şarkısını mırıldanmadan önce insanın doğasında var olan temel unsurların gelişimi ne olacak? Bu sizin dikkate almadığınız ve benim biyoloji diye adlandırdığım kavram. Bu, biyolojiyi en geniş bakış açısıyla ele almaktır.

Kendimi tutarsızca ifade ettiğimi biliyorum fakat fikri kafamda şekillendirmeye çalıştım. Siz konuşurken aklıma geldiğinden fikrimi ortaya koymak için hazırlıklı değildim. Siz, insanın tüm unsurları dikkate almasına mani olan insani zaaflardan bizzat bahsettiniz. Bana öyle geliyor ki siz de biyolojik unsuru, tüm sanatların, insanın tüm eylemlerinin ve elde ettiği kazanımların kumaşının dokunduğu maddeyi hesaba katmadınız.”

Ruth, Martin’in ânında hezimete uğramamasını şaşkınlıkla izledi ve profesörün, Martin’i, genç yaşını da göz önünde bulundurarak hoşgörüyle cevapladığı izlenimini edindi. Profesör Caldwell saatinin kösteğiyle oynayarak tam bir dakika boyunca sessizce oturdu.

En nihayet, “Biliyor musun, bir defasında aynı eleştiriyi çok önemli bir bilimadamı ve evrimci olan Joseph La Conte da yönelmişti bana. Ama o artık hayatta olmadığından bir daha kimsenin üzerime gelmeyeceğini düşünüyordum; şimdi de sen ortaya çıkıp beni ifşa ediyorsun. Şaka bir yana, itiraf etmem gerekir ki ortaya koyduğun iddia bir hayli önem taşıyor. Ben çok klasik kavramlarla düşünüyorum, bilimin yorumlayıcı dallarında güncel bilgilere sahip değilim ve sadece, aldığım eğitimin dezavantajları ile yaradılışımdan gelen, beni araştırma yapmaktan alıkoyan tembelliğimi mazeret olarak gösterebilirim. İnanır mısınız, hayatım boyunca bir fizik ya da kimya laboratuvarında bulunmadım. Ne var ki bu bir hakikat. Le Conte haklıydı ve en azından bir ölçüde siz de haklısınız Mr. Eden – ne ölçüde, bilemiyorum.”

Ruth bir bahane bulup Martin’i bir kenara çekti ve “Profesör Caldwell’i bu şekilde tekeline almamalıydın. Başkaları da onunla sohbet etmek isteyebilir,” diye fısıldadı.

Martin pişman olmuş bir ifadeyle, “Benim hatam,” diye kabul etti. “Ama onu heyecanlandırdım ve o kadar ilginç biriydi ki düşünemedim. Biliyor musun, profesör bugüne dek sohbet ettiğim en parlak, en entelektüel adam. Sana bir şey daha söyleyeceğim. Bir zamanlar üniversiteye giden ya da toplumun üst tabakasına mensup herkesin Caldwell kadar parlak ve zeki olduklarını düşünürdüm.”

“O bir istisna,” diye karşılık verdi Ruth.

“Ben de öyle düşünüyorum. Şimdi kimle sohbet etmemi istersin? Ah, beni şu veznedarla tanıştırsana.”

Martin veznedarla on beş dakika sohbet etti; Ruth sevgilisinin bundan daha iyi davranmasını umamazdı. Martin’in ne gözleri heyecanla parlamış ne de yanakları kızarmıştı; bir yandan da konuşurken takındığı sakin tavırlarıyla duruşu Ruth’u şaşırtmıştı. Fakat Martin’in gözünde tüm banka veznedarları sıfırla çarpılmıştı; akşamın geri kalanını, banka veznedarlığı ile basmakalıp konuşmanın eş anlamlı olduğu izlenimine kapılmış vaziyette geçirdi. Martin, ordu subayını iyi huylu, basit, sağlıklı, ahlaklı ve gerek ailesi gerek talihi itibariyle bulunduğu konumdan hoşnut biri olarak tanıdı. Üniversitede iki yıl boyunca eğitim aldığını öğrenince şaşkınlık içinde, subayın aldığı bilgileri nereye sakladığını merak etti durdu. Yine de onu, basmakalıp veznedardan daha çok sevmişti.

Martin daha sonra Ruth’a, “Aslında basmakalıplığa karşı değilim,” dedi. “Ama beni asıl üzüp canımı sıkan bu gibi konuşmaları yaparken takınılan gösteriş budalası tavırlar, kendinden son derece emin üstünlük taslamalar ve buna harcanan zaman. O veznedarın, bana Sendika İşçi Partisi’nin Demokratlar’la birleştiğini anlatmak için harcadığı zaman zarfında ben ona Reformasyon’un tüm tarihçesini aktarabilirdim. Tıpkı profesyonel bir poker oyuncusunun kendisine dağıtılan kartlarını eliyle örtmesi gibi sözlerinin üzerini örtüyor. Bir gün sana ne demek istediğimi göstereceğim.”

Ruth, “Onu sevmediğine üzüldüm,” diye cevap verdi. “Mr. Butler’ın gözdesidir. Mr. Butler onun güvenilir ve dürüst biri olduğunu söyler – ona Kaya, Petrus, der ve herhangi bir bankacılık kurumunun onun üzerine pekâlâ inşa edilebileceğinden bahseder.”

“Onu pek az tanıyorum, bana anlattıklarını da göz önüne alırsam bundan hiç kuşkum yok; fakat bankalar artık gözümden düştü. Aklımdan geçenleri bu şekilde söylememe aldırmıyorsun, değil mi sevgilim?”

“Hayır, hayır; son derece ilginç.”

“Evet, medeniyetle ilgili ilk izlenimlerini edinen bir barbarım ben sadece,” diye içtenlikle sürdürdü Martin konuşmasını. “Bu gibi izlenimler medeni bir insan için eğlenceli denecek kadar alışılmadık ve ilginç olmalı.”

“Kuzenlerim hakkında ne düşünüyorsun?” diye sordu Ruth.

“Onları diğer kadınlardan daha çok sevdim. Biraz yapmacık olmakla birlikte çok eğlenceliler.”

“O halde diğer kadınları da sevdin?”

Martin hayır anlamında başını salladı.

“Toplumsal yerleşim üzerine çalışan kadın taklitçi bir papağandan başka bir şey değil. Yemin ederim, onu Tomlinson’un şiirindeki gibi yıldızların arasına fırlatsan kafasının içinde tek bir özgün düşünce bulamazsın. Portre ressamına gelince, tam anlamıyla insana bıkkınlık veren biri. Veznedara iyi bir eş olurdu. Hele o müzisyen kadın! Parmakları ne kadar hünerli, tekniği ne kadar mükemmel, anlatımı ne kadar harika olursa olsun gerçek şu ki müzik hakkında hiçbir şey bilmiyor.”

“Çok güzel çalıyor ama,” diye itiraz etti Ruth.

“Evet, hiç şüphesiz dışarıdan bakıldığında müzikal becerisi yüksek; fakat müziğin özündeki ruhu sezemiyor. Müziğin ona ne ifade ettiğini sordum. Bilirsin ki her zaman bu gibi ayrıntıları merak ederim; bu kadın, müziğe tapması, en önemli sanat dalı olarak görmesi ve hayatın kendisinden bile daha büyük bir manaya sahip olduğunu düşünmesi dışında müziğin kendisi için ne anlam ifade ettiğini bilmiyordu.”

“Onları meslekleriyle ilgili konuşturuyordun,” dedi Ruth suçlayıcı bir havada.

“İtiraf ediyorum. Kendi meslekleriyle ilgili birer fiyasko olan bu insanlarla bir de başka konularda sohbet etseydim nasıl bir eziyet çekerdim artık sen düşün. Geçmişte, toplumun bu üst tabakalarında, kültürün sağladığı her türlü faydadan istifade edilen bu yerlerde...” Martin bir an için duraksadı, sert kenarlı fötr şapkası ve kruvaze ceketi içindeki genç hayaletinin kapıdan içeri girip odanın bir yanından diğerine kasıla kasıla yürüyüşünü izledi. “Dediğim gibi, geçmişte, üst tabakaya mensup erkeklerle kadınların zeki, parlak insanlar olduklarını düşünürdüm. Ama şimdi, onları bu kısa sürede tanıyabildiğim kadarıyla çoğu bende bir budala sürüsü izlenimi bıraktı; geri kalanların yüzde doksanı da can sıkıcı tipler. Ama bir de Profesör Caldwell var tabii. O farklı. O tepeden tırnağa, beyninin her zerresiyle, tam bir adam.”

Ruth’un yüzü parladı.

“Bana ondan söz etsene,” diye ısrar etti. “Ne kadar önemli ve parlak olduğundan değil ama. O vasıflarını biliyorum; ben en çok onunla ilgili olumsuz hislerini merak ediyorum.”

Martin bir an için düşünüp esprili bir havada, “Belki de başımı derde sokacağım,” dedi. “İlk önce sen anlat istersen. Belki de profesörün kusursuz biri olduğunu düşünüyorsun.”

“Profesörün iki dersine katıldım ve onu iki yıldır tanıyorum; o yüzden senin ilk izlenimini öğrenmek için can atıyorum.”

“Kötü izlenimimi kast ediyorsun, değil mi? Peki, işte söylüyorum. Onun hakkında düşündüğün tüm güzel şeyleri hak eden biri o sanırım. Caldwell, tanıştığım akıllı ve bilgili insanlar arasında gösterilebilecek en iyi örnek ama utanç verici bir sırrı var.

Yok, yok!” diye bağırdı Martin telaşla. “Öyle saçma, küçük düşürücü ya da müstehcen bir şey değil. Demek istediğim, Caldwell her şeyin sonuna kadar gitmiş ve gördüklerinden çok korktuğu için kendini onları asla görmediğine inandırmış bir adam izlenimi bıraktı bende. Belki de bunu ifade etmenin en açık yolu bu değil. Başka bir şekilde açıklayayım. Gizli tapınağa giden yolu bulan fakat bu yolu takip etmeyen bir adam; belki de tapınak bir an için gözüne ilişmiştir ve bunun yalnızca yapraklardan ibaret bir serap olduğuna kendini inandırmak için mücadele etmiştir. Bir başka açıklama daha. Birçok şeyi yapabilecek ama bunları yapmayı önemsemeyen, bunları asla yapmamış olmanın pişmanlığı masum yüreğini devamlı sızlatan biri; bir yandan yapmanın getireceği mükâfatlara içten içe gülüp geçen, diğer yandan bu mükâfatları ve yapmanın verdiği hazzı gizliden gizliye arzulayan biri.”

“Bende böyle bir izlenim bırakmıyor,” dedi Ruth. “Bu yüzden de tam olarak ne demek istediğini anlamıyorum.”

Martin, Ruth’a uyum sağlamak istercesine, “Bu yalnızca benim belli belirsiz sezgilerime dayalı bir yorum,” dedi. “Belli bir nedeni yok. Sadece bir his, yüksek ihtimalle de yanlış. Kuşkusuz benden daha iyi tanıyorsun onu.”

Martin, o akşamın ardından, Ruth’un evinden garip bir kafa karışıklığı ve çelişkili hislerle ayrıldı. Tırmanıp seviyelerine ulaşmak istediği insanlar onu hayal kırıklığına uğratmıştı. Öte yandan, yakaladığı başarı onu yüreklendirmişti. Tırmanış umduğundan daha kolay olmuştu. O üstün niteliklere sahipti ve seviyelerine ulaşmak için yanlarına tırmandığı insanlardan –elbette, Profesör Caldwell dışında– üstün olduğunu sahte bir tevazuuyla kendinden saklamıyordu. Yaşam ve kitaplar hakkında onlardan daha çok şey biliyor, bu insanların eğitimlerini hangi köşe bucağa savurduklarını merak ediyordu. Bizzat kendisinin olağandışı bir zihinsel enerjiye sahip olduğunu bilmiyordu; derinlemesine araştırmalar yapmaya meraklı ve ulvi düşüncelere sahip insanlara Morse’lar gibi ailelerin kabul salonlarında rastlanmayacağının da farkında değildi; bu gibi insanların, yeryüzünün ve yeryüzü üstünde sürüler halinde süren yaşamın çok yukarılarında, masmavi gökyüzünde tek başlarına süzülen yalnız kartallar oldukları aklına hayaline gelmiyordu.

XXVIII

Fakat başarı Martin’in adresini kaybetmişti, ulakları artık kapısına gelmiyordu. Martin, pazar günleriyle tatiller dahil yirmi beş gün boyunca “Güneşin Utancı” başlıklı otuz bin kelimelik uzun bir deneme üzerinde emek sarf etti. Makale, Maeterlinck ekolünün gizemciliğine karşı bilinçli bir saldırıydı – müspet bilimin kalesinden mucizelere inanan hayalcilere yapılan ama yine de onaylanmış gerçeklerle uyumlu türden güzellikle mucizelerin çoğunu muhafaza eden bir saldırı. Kısa bir süre sonra Martin iki kısa deneme yazısıyla saldırısını sürdürdü – “Hayalperestler” ve “Benliğin Ölçüsü.” Martin, bir dergiden diğerine gönderdiği kısa ve uzun deneme yazılarının posta masraflarını ödemeye başladı.

Martin, “Güneşin Utancı”nı yazmak için harcadığı yirmi beş gün boyunca toplam altı buçuk dolar tutarına gündelik yazı ve şiir sattı. Yazdığı bir fıkra elli sent, kaliteli bir haftalık mizah dergisine sattığı bir diğer fıkra ise bir dolar getirmişti. İki nükteli şiir ise sırasıyla iki ve üç dolar kazandırmıştı ona. Esnafın veresiye kredisini de tüketen Martin (gerçi bakkaldaki kredisinin beş dolara yükseltmişti), bisikletini ve takım elbisesini yeniden rehin verdi. Daktiloyu kiraladığı ajans yine para için yaygara koparıyor, anlaşmaya göre kiranın katiyetle peşin ödenmesi şartına ısrarla dikkat çekiyordu.

Yaptığı ufak tefek satışlarla cesaret bulan Martin, yeniden gündelik yazı ve şiirlere döndü. Her şeye rağmen belki de bu gibi ufak tefek işlerle geçinebilirdi. Masasının altında istiflenmiş halde, gazetelere makale ve haber satan ajansların geri çevirdiği yirmi kısa hikâye duruyordu. Martin, gazetelere kısa hikâye yazarken hangi hatalara düştüğünü görmek için bunları yeniden okudu, böylece kusursuz formülü kafasında şekillendirip çözümledi. Bu tip hikâyelerin asla trajik bir dille yazılmaması, mutlu sondan başka bir şekilde bitmemesi, ağdalı bir üslubunun olmaması, ilk anda ve kolayca kavranamayan düşünceler, hassas duygular içermemesi gerektiğini anladı. Saf ve asil olması kaydıyla duyarlı düşüncelere, delikanlılık döneminde gittiği tiyatroların balkon katında oturup alkışladığı türden, “Tanrı, ülkem ve çar için” ve “Yoksul olabilirim ama dürüstüm” gibi duyarlılıklara bol bol yer verilmeliydi elbette.

Bu gibi tedbirleri almayı öğrenen Martin üslup için “Düşes” adlı hikâyesine başvurdu ve formüle göre harmanlamaya girişti. Formül üç kısımdan oluşuyordu: (1) iki sevgili ayrı düşer; (2) cesurca bir girişim ya da bir olay neticesinde sevgililer yeniden birleşir; (3) evlilik çanları. Üçüncü kısım uzunluk olarak değişken değildi ama birinci ve ikinci kısımlar sayısız değişkenlik gösterebiliyordu. Dolayısıyla, yanlış anlaşılmış gerekçe ve istekler, kaderin cilvesi, kıskanç hasımlar, öfkeli anne babalar, kurnaz veliler, entrikacı akrabalar vs. iki sevgiliyi birbirinden koparabilir; erkek âşığın cesurca bir girişimiyle, kadın âşığın benzeri bir girişimiyle, âşıklardan birinin ya da diğerinin fikir değişikliğiyle, kurnaz velinin, entrikacı akrabanın ya da kıskanç hasmın zoraki ya da gönüllü itirafta bulunmasıyla, tahmin edilemeyen bir sırrın su yüzüne çıkmasıyla, erkek âşığın kızın kalbine zorla girmesiyle, büyük ve soylu bir özveride bulunmasıyla iki sevgili bir daha ayrılmamak üzere yeniden birleşebilirdi. Yeniden birleşme sürecinde kadına evlilik teklif ettirmek çok ilgi çekiciydi; Martin yavaş yavaş, tartışmasız merak uyandırıcı ve ilgi çekici diğer numaraları da keşfetti. Fakat hikâyenin sonundaki evlilik çanları Martin’in üzerinde özgürce kalem oynatmaya cesaret edebildiği bir unsur değildi; gökyüzü yarılıp yıldızlar yeryüzüne inse de evlilik çanları her halükârda çalmaya devam etmeliydi. Uzunluk olarak formül en az bin iki yüz, en fazla bin beş yüz kelime öngörüyordu.

Martin kısa hikâye sanatında çok ilerleme kaydetmeden önce kısa hikâyeleri oluştururken her zaman başvurduğu yarım düzine kalıp geliştirdi. Bu kalıplar matematikçilerin kullandığı, üstten, alttan, sağdan ve soldan formül eklenebilen marifetli çizelgelere benziyor, hepsi de çok sayıda satırla düzinelerce sütun içeriyor, bu satırla sütunlardan, hiç akıl yürütüp düşünmeden tartışılmaz kesinlik ve doğrulukta binlerce farklı sonuç çıkartılabiliyordu. Dolayısıyla Martin bu kalıpları kullanarak yarım saat içinde bir düzine kısa hikâyenin genel hattını oluşturuyor, bunları bir kenara koyup uygun zamanında içlerini dolduruyordu. Yoğun bir çalışma gününün ardından yatağa girmeden önce bir saat harcayıp bir tanesinin içini doldurabildiğini keşfetmişti. Daha sonra Ruth’a söylediği gibi, kısa hikâyeyi neredeyse uykusunda yazıyordu. Esas iş genel hatları oluşturmaktı; bu da sadece otomatikleşmiş bir eyleme dönüşmüştü.

Martin formülünün yararlılığından asla kuşku duymuyordu ve editörlerin kafa yapısını artık çözmüş olduğundan gönderdiği ilk iki öykünün para getireceğinden son derece emindi. Gerçekten de, on iki günün sonunda her biri dörder dolarlık çek getirdi.

Martin bu arada dergilerle ilgili endişe verici yeni keşifler yapıyordu. Transcontinental dergisi “Çanların Sesi” hikâyesini yayımlamış olmasına rağmen çek göndermemişti. Martin’in paraya ihtiyacı vardı, dergiye bir mektup yolladı. Ama daha çok hikâye göndermesini talep eden kaçamak bir cevaptan fazlasını elde edemedi. İki gün boyunca aç mideyle cevap gelmesini beklemiş, bu arada da bisikletini yeniden rehin vermişti. Beş dolarını almak için düzenli olarak haftada iki kez Transcontinental dergisine mektup yazdı ama nadiren yanıt alabildi. Martin derginin yıllardır belirsizlik içinde bocaladığından, beşinci sınıf bir dergi olduğundan, kısmen sağa sola sataşıp gözdağı vererek kısmen de hamaset edebiyatıyla sempati toplayarak dağıtım yapabildiğinden ve hayırsever bağışların dışında pek az reklam alabildiğinden habersizdi. Ayrıca derginin, editörüyle yayın yönetmeninin tek geçim kaynağı olduğunu ve geçimlerini ancak kira ödememek için sürekli taşınarak, faturalarını ödemekten mümkün mertebe kaçınarak temin ettiklerini de bilmiyordu. Martin, kendine ait olan beş dolara genel yayın yönetmeni tarafından, Alameda’daki evinin boyama masrafı için el konduğunu da tahmin edemezdi. Yayın yönetmeni, işçi sendikasına bağlı işçilerin yevmiyesini karşılayamadığı ve bu iş için tuttuğu grev kırıcı kaçak işçi, altındaki merdivenin çekilmesi sonucu düşüp köprücükkemiğini kırarak hastaneye kaldırıldığı için hafta içi öğleden sonraları boya işini bizzat üstlenmişti.

Martin’in Chicago’daki gazeteye on dolara sattığı “Hazine Avcıları”nın parası eline ulaşmamıştı. Martin, ana okuma odasındaki dosyadan makalenin yayımlandığını saptamıştı; fakat editörden yanıt alamıyordu. Mektupları görmezden geliniyordu. Mektuplarının editörün eline geçtiğinden emin olmak için bazılarını taahhütlü gönderdi. Bunun hırsızlıktan aşağı kalır yanı olmadığı, soğukkanlılıkla parasının üzerine yatıldığı sonucuna vardı; kendisi yarı aç yarı tok yaşarken, ürettikleri, ürünleri çalınıyordu ki ekmek parası kazanmasının tek yolu bunları satmaktan geçiyordu.

Youth and Age haftalık bir dergiydi ve Martin’in yirmi bir bin kelimelik dizi yazısının üçte ikisini yayımlamıştı ki yayın hayatına son verdi. Derginin yayın hayatıyla birlikte Martin’in on altı dolarını alma umudu da son bulmuş oldu.

Bütün bunlar yetmezmiş gibi, yazdığı en iyi yazılardan biri olarak gördüğü “Çanak” adlı hikâyesinin müsveddesi de kayıplara karışmıştı. Martin telaş içinde hikâyesini gönderecek bir dergi arayışına girmiş, San Francisco’da haftalık yayımlanan The Billow adındaki toplumsal bir dergide karar kılmıştı. Hikâyeyi o dergiye göndermesindeki başlıca sebep, sadece Oakland körfezinin öteki yanına kadar seyahat edecek yazının yayımlanması konusunda hızlı bir karar alınmasını sağlamaktı. İki hafta sonra gazete bayiindeki derginin son sayısında hikâyesinin eksiksiz ve resimli olarak başköşede yayımlandığını görünce zevkten dört köşe oldu. Yüreği küt küt atarak, en iyi hikâyelerinden birisi için kendisine ne ödeyeceklerini merak ederek eve döndü. Ayrıca hikâyenin kabul edilip yayımlanma hızını düşündükçe keyifleniyordu. Editörün kabul konusunda kendisine bilgi vermemesi de sürprizi katmerli hale getirmişti. İki buçuk haftalık bir bekleyişin ardından umutsuzluk çekingenliğe baskın geldi ve The Billow dergisinin editörüne, yayın yönetmeninin olası bir ihmali sonucu kendine yapılacak cüzi ödemenin gözden kaçmış olabileceğine dikkat çeken bir mektup yazdı.

Martin, beş dolardan fazla olmasa da, muhtemelen en az “Çanak” kadar iyi yarım düzine hikâye yazmama yetecek miktarda fasulye ve bezelye çorbası satın almamı sağlayacaktır, diye düşündü kendi kendine.

Editörden gelen samimi bir dille yazılmış mektup en azından Martin’in takdirini kazanmıştı.

Mektupta şu satırlara yer veriliyordu:

Harika katkınız için size teşekkür ederiz. Ofisteki herkes hikâyenizi büyük bir keyifle okudu ve derginin başköşesinde derhal yayımlandı. Umarız ki resimleri beğenmişsinizdir.

Mektubunuzu tekrar okuyunca, talep edilmeden gönderilen yazılar için ödeme yaptığımız gibi bir yanılgıya kapıldığınızı düşündük. Böyle bir uygulamamız yoktur; elbette sizin hikâyeniz de herhangi bir talep olmaksızın gönderilmişti. Hikâyeniz elimize ulaştığında doğal olarak bu durumu bildiğinizi varsaydık. Bu talihsiz yanlış anlamadan ötürü derin bir üzüntü duyuyor ve sonsuz takdirimizi kazandığınızdan emin olmanızı istiyoruz. Nazik katkınız için size tekrar teşekkürlerimizi sunar, yakın gelecekte daha başka hikâyelerinizin de bize ulaşmasını umarız, saygılarımızla, vs.

Ayrıca mektuba, The Billow dergisinin ücretsiz dağıtım listesi olmamasına rağmen, Martin’e ertesi yıl için bedava üyelik vermekten büyük bir memnuniyet duyduklarını ifade eden bir dipnot eklenmişti.

Bu deneyimin ardından Martin bütün yazılarının ilk sayfasının en üstüne daktiloyla “Rayiç fiyatınız karşılığı gönderilmiştir” ifadesini yazdı.

Bir gün gelecek, bu yazılar benim saptadığım rayiç fiyattan gönderilecekler, diye kendini avutuyordu Martin.

Bu dönemde içinde büyüyen mükemmeliyetçilik tutkusunu keşfetti ve bu tutkuya kapılarak “Jostling Sokağı”, “Yaşamın Şarabı”, “Neşe”, “Deniz Güfteleri” bazı başka ilk eserlerini yeniden yazıp süsledi. Eskiden olduğu gibi, günde on dokuz saat boyunca çalışmak ona yetmiyordu. Olağanüstü bir azimle yazıyor ve okuyor, içmekten vazgeçtiği tütüne duyduğu hasreti çalışırken unutuyordu. Ruth’un gönderdiği, tütün içme alışkanlığına karşı çare vaat eden ve gösterişli bir etikete sahip ilaç şişesini çalışma masasının en erişilmez köşesine saklamıştı. Özellikle uzun süreli açlık dönemlerinde tütünün eksikliği ıstırap vericiydi; fakat tütün özlemine ne kadar büyük bir beceriyle gem vursa da, içindeki arzu dinmek bilmiyor, her zamanki şiddetini muhafaza ediyordu. Martin tütünden vazgeçmesini en büyük başarısı olarak görüyordu. Ruth’a göre ise Martin sadece doğru olanı yapıyordu. Tütüne karşı deva niyetine Martin’e getirdiği ilacı eldiven parasından ayırıp almış ve birkaç gün içinde onu tamamen unutmuştu.

Martin, aynı tornadan çıkmış gibi basmakalıp kısa hikâyelerinden nefret edip bunları alaya alsa da başarılılardı. Bu hikâyelerden gelen parayla rehin verdiği tüm eşyalarını kurtarmış, borçlarının çoğunu ödemiş ve bisikleti için bir çift yeni lastik almıştı. Kısa hikâyeler sayesinde en azından mutfakta tencere kaynıyor, azimle çalışmak için zamanı oluyordu; öte yandan Martin’i esas ayakta tutan şey The White Mouse dergisinden gelen kırk dolardı. Martin umudunu buna bağlamıştı; gerçek birinci sınıf dergilerin, tanınmayan bir yazara, kırk dolardan daha fazla olmasa bile en azından eşit düzeyde bir ödeme yapacaklarından emindi. Fakat esas mesele birinci sınıf dergilere nasıl nüfuz edileceğiydi. Martin’in en iyi hikâyeleri, deneme yazıları ve şiirleri bu dergiler tarafından rağbet görmüyordu ama buna karşın Martin her ay bu dergilerin sayfalarında sıkıcı, yavan, sanat değeri olmayan yığınla yazıyla şiir okuyordu. Editörlerden biri de, diye düşünüyordu bazen, kibir içinde oturduğu yüce makamından inip bana şöyle neşemi yerine getirecek bir satır yazı yazsa ne olur! Eserlerim bu dergilerin ihtiyatlı bir yaklaşımla sayfalarında yer veremeyecekleri kadar sıra dışı ve uygunsuz olsa da kuşkusuz bir kıvılcım, editörlerin takdirini kazanacak birkaç satır içeriyor olmalılar. Bunun üzerine Martin yazılarından birini, örneğin “Serüven” adlı hikâyesini çıkarıp editörlerin suskunluğunun hıncını almak için faydasız bir çabayla tekrar tekrar okuyordu.

Tatlı Kaliforniya baharı yaklaştıkça, Martin’in bereketli dönemi de sona erdi. Gazetelere hikâye satan ajansların tuhaf sessizliği onu birkaç hafta boyunca kaygılandırdı. Ardından, bir gün, kusursuz ve basmakalıp hikâyelerinden on tanesi posta yoluyla kendisine geri geldi. Ajansta aşırı birikim olduğundan, müsveddeleri tekrar pazarlamak için aradan birkaç ay geçmesi gerektiğinden bahseden kısa bir mektup bu hikâyelere eşlik ediyordu. Üstelik Martin bu kısa hikâyeleri haddinden fazla güçlü bir üslup kullanarak yazmıştı. Son zamanlarda, ajans gönderdiği her hikâyeyi kabul ediyor ve tanesine beş dolar ödüyordu. Bu yüzden Martin bu on hikâyeye satılmış gözüyle bakmış, cebinde farz ettiği elli dolara güvenerek buna göre bir yaşam sürdürmüştü. Böylece birdenbire, ilk başlarda yazdıklarını ödeme yapmayan yayınlara, daha sonra yazdıklarını da satın almayan dergilere göndermeye devam ettiği ve kıt kanaat geçindiği bir döneme girdi. Ayrıca yeniden Oakland’daki rehin dükkânına gidip gelmeye başladı. New York’ta yayımlanan haftalık dergilere sattığı birkaç fıkra ve nükteli şiir dar darına var olma mücadelesine katkıda bulundu. Yine bu dönemde aylık ve üç ayda bir yayımlanan birkaç büyük edebiyat dergisine soruşturma maksatlı mektuplar yazmış, bu dergilerin talep edilmemiş yazı ve makaleleri nadiren değerlendirdiğini, içeriklerinin büyük bölümünün kendi alanlarında otorite olan ve tanınmış uzmanlarca verilen siparişler üzerine yazıldığını öğrenmişti.

XXIX

Martin zorlu bir yaz geçiriyordu. Müsveddeleri okuyanlar ve editörler tatile çıkmıştı; normal şartlarda üç haftada karar bildiren yayınlar, yazdığı yazıları üç ay ya da daha uzun bir süre ellerinde tutuyordu. Bu durgunluk sayesinde posta masraflarından tasarruf ediyor olması Martin’in tek tesellisiydi. Anlaşılan o ki, sadece fırsatçı yayınlar piyasada faal durumdaydı; Martin “İnci Avcıları”, “Bir Meslek Olarak Deniz”, “Kaplumbağa Avcılığı” ve “Kuzeydoğu Alize Rüzgârları” gibi ilk dönem hikâyelerini, başından savarcasına bu yayınlara gönderdi. Bu yazılar karşılığında tek kuruş para almadı. Gerçi altı aylık bir yazışmanın ardından “Kaplumbağa Avcılığı” hikâyesi karşılığında bir jiletli tıraş makinesi alacağı bir anlaşma yaptı; The Acropolis dergisinin “Kuzeydoğu Alize Rüzgârları” için kendisine nakit olarak beş dolar ödemeyi ve yıllık beş abonelik vermeyi kabul etmesi de bu anlaşmanın ikinci kısmını oluşturdu.

Martin, Stevenson üzerine yazdığı bir şiir karşılığında, ucuz bir dergi çıkaran Boston’lı bir editörden iki dolar koparmayı başardı. “Peri ve İnci” başlıklı, iki yüz satırlık hicivli şiiri, büyük bir demiryolu yararına San Francisco’da yayımlanan bir derginin editörünün kalbini kazandı. Ödemeyi bedava tren yolculuğu olarak yapmayı teklif eden editörün mektubuna cevap yazan Martin, tren yolculuğunun devredilebilir olup olmadığını sordu. Olumsuz yanıt alınca, bedava tren biletini başkasına satma şansı olmayan Martin şiirinin iadesini istedi. Editör üzülerek şiiri geri gönderince Martin bu kez onu yine San Francisco’da aylık yayımlanan ve parlak bir gazeteci olan kurucusu tarafından benzerleri arasındaki en mükemmel yayın olarak zirveye çıkarılan gösterişli The Hornet dergisine gönderdi. Fakat bu derginin yıldızı daha Martin doğmadan çok önce sönmeye başlamıştı. Editör, Martin’e şiir için on beş dolar ödeme sözü verdi fakat şiir yayımlanınca sözünü unuttu. Gönderdiği mektuplara cevap alamayan Martin bu kez öfkeli ve suçlayıcı bir mektup yazınca cevap geldi. Mektubu yazan yeni bir editördü ve eski editörün hataları yüzünden sorumlu tutulmayı kabul etmediğini, “Peri ve İnci” şiirini zaten pek o kadar beğenmediğini ifade ediyordu.

Faka, Martin’e en acımasız muameleyi Chicago’da yayımlanan The Globe dergisi yaptı. Martin, en sonunda açlıktan kırılma noktasına gelip mecbur kalana dek “Deniz Güfteleri”ni yayımlatmaktan kaçınmıştı. Bir düzine dergi tarafından reddedildikten sonra şiirlerin yolculuğu nihayet The Globe’un ofisinde son buldu. Derlemede otuz tane şiir vardı ve Martin her biri için bir dolar alacaktı. İlk ay dört şiir yayımlandı ve Martin akabinde dört dolarlık bir çek aldı; fakat Martin dergiye göz attığında şiirlerin uğradığı kıyım karşısında dehşete düştü. Bazılarının başlıkları bile değiştirilmişti: Örneğin “Finis” şiirinin başlığı “Finish”22 ve “Uzaktaki Mercanadanın Şarkısı” şiirinin başlığı ise “Mercan Kayalığının Şarkısı” diye değiştirilmişti. Bir tanesinde de, başlık tamamıyla farklı, uygunsuz bir başkasıyla değiştirilmişti. Martin’in “Medusa Işıkları” başlığı yerine editör, “Geriye Giden Yol” başlığıyla yayımlamıştı şiiri. Fakat şiirlerin metnindeki kıyım daha da ürkütücüydü. Martin homurdandı, terledi ve ellerini saçlarının arasında gezdirdi. Kullandığı ifade ve deyimler, satırlar ve dörtlüklerin yerinde kendine ait olmayan farklı cümleler vardı. Aklı başında bir editörün böylesine sorumsuzca davranmasına inanamıyordu; en gözde teorisi, şiirlerinin üzerinde büro elemanı ya da stenografın oynamış olmasıydı. Martin derhal editöre şiirleri yayımlamamasını ve kendisine iade etmesini rica eden bir mektup yazdı. Art arda yalvaran, üsteleyen, tehdit eden mektuplar gönderdi fakat bunların hiçbirine kulak asılmadı. Aylar birbirini kovaladı ve toplam otuz şiir yayımlanana dek kıyım devam etti; her ay, derginin en son sayısında çıkan şiirler karşılığında Martin’e bir çek göndermeyi de sürdürdüler.

Bu gibi türlü talihsizliklere rağmen, White Mouse dergisinin gönderdiği kırk dolarlık çekin anısı Martin’i ayakta tuttu; ama bir yandan da giderek daha çok gündelik yazılar yazmaya mecbur kaldı. Ziraata eğilen haftalık dergilerle ticaret gazetelerinde ekmek parası kazanabileceği bir alan keşfetti; öte yandan dini yayınlar yapan haftalık dergilere bel bağladığı takdirde aç kalmasının işten olmadığını da öğrendi. Dibe vurduğu ve siyah takım elbisesinin rehin dükkânında olduğu günlerde, Cumhuriyetçi Parti’nin ilçe komitesi tarafından düzenlenen ödüllü bir yarışmada Martin turnayı gözünden vurdu – ya da ona öyle geldi. Yarışma üç daldaydı ve Martin hepsine katıldı; bir yandan da yaşamını idame ettirebilmek için ne hallere düştüğünü düşünerek kendine güldü. Yazdığı şiir on dolarlık birincilik ödülünü, kampanya şarkısı beş dolarlık ikincilik ödülünü, Cumhuriyetçi Parti’nin ilkeleri üzerine yazdığı deneme yazısı yirmi beş dolarlık birincilik ödülünü kazandı. Martin çok memnundu; ama parayı almaya gelince işin rengi değişti. İlçe komitesinde bir şeyler ters gitmiş, komite üyeleri arasında zengin bir bankacı ve bir eyalet senatörü olmasına rağmen para ödenmemişti. Bir yandan bu mesele askıda kalırken, Martin benzer bir yarışmaya gönderdiği deneme yazısıyla birinciliği kazanarak Demokrat Parti’nin ilkelerini de anladığını kanıtladı. Üstelik yirmi beş dolarlık ödülü eline geçti. Fakat ilk yarışmada kazandığı kırk doları asla alamadı.

Ruth’u görmek için çözüm üretmek zorunda kalan ve North Oakland’dan Ruth’un evine, oradan da geri kendi evine yapacağı uzun yürüyüşün çok fazla zaman aldığına karar veren Martin, bisikleti yerine siyah takım elbisesini rehin dükkânında bıraktı. Bisiklet egzersiz yapmasını sağlıyor, çalışması için saatlerce zaman kazandırıyor, üstelik eskisi gibi Ruth’u görebilmesine olanak tanıyordu. Diz hizasında, kısa bir jokey pantolon üzerine eski bir kazak geçiren Martin, Ruth’la birlikte öğleden sonraları bisiklet sürerken giyebileceği düzgün görünümlü bir kıyafet elde etmiş oldu. Zaten Ruth’u artık evinde çok fazla görme fırsatı yoktu, zira Mrs. Morse, misafir ağırlama seferberliğine son sürat devam ediyordu. Martin, orada tanıştığı ve daha yakın bir geçmişte gıptayla baktığı haşmetli varlıkları artık sıkıcı buluyordu. Artık haşmetli değillerdi. Geçirdiği zor günler, yaşadığı hayal kırıklıkları ve yaptığı işe kendini fazla vermesi yüzünden Martin gergin ve asabiydi; bu gibi insanların sohbetini çıldırtıcı buluyordu. Martin haksız yere bencillik yapmıyordu. Bu insanların dar kafalılığını okuduğu kitaplardaki düşünürlerin zihniyetleriyle ölçüyordu. Ruth’un evinde Profesör Caldwell dışında büyük zekâya sahip biriyle tanışmamıştı. Zaten profesörü de sadece bir kez görmüştü. Geri kalanlar ise mankafa, budala, yüzeysel, dogmacı ve cahil tiplerdi. Martin’i asıl dehşete düşüren de cehaletleriydi. Nesi vardı bu insanların böyle? Aldıkları eğitimlere ne olmuştu? Kendisinin elinden geçen kitaplara onlar da erişebilirdi. Nasıl olur da okuduklarından hiçbir şey kazanmazlardı?

Martin büyük beyinlerin, derinlemesine akıl yürüten düşünürlerin var olduğunu biliyordu. Okuduğu ve onu Morse’ların standartlarının ötesinde eğiten kitaplarda bunun kanıtları vardı. Dünyada, Morse’ların camiasındakilerden daha zeki insanlar olduğunun da farkındaydı. Martin, okuduğu İngiliz toplumsal romanlarında siyaset ve felsefe konuşan erkek ve kadın kahramanlara rastlıyordu. Ayrıca büyük şehirlerde, hatta Birleşik Devletler’de bile sanatsal ve entelektüel çevrelerin bir araya geldiği resepsiyonlarla davet salonları olduğunu da okumuştu. Geçmişte, budalaca düşüncelere kapılarak, işçi sınıfının üzerinde yer alan zümrelere mensup, iyi giyimli tüm insanların zekânın gücüne, güzelliğin coşkusuna sahip olduklarını düşünürdü. Ona göre kültür ve şıklık birbirine uyuyordu; üniversite eğitimi ile derin bilgi sahibi olmanın aynı şeyler olduğu yanılgısına kapılmıştı.

Martin kendi çizdiği yolda ilerleyip yükselmek için mücadeleyi sürdürecekti. Ruth’u da yanında götürecekti. Onu tüm kalbiyle seviyordu ve Ruth’un nerede olursa olsun sivrileceğinden emindi. Tıpkı geçmişte çevresinin kendisi açısından bir engel teşkil ettiğini açıkça algıladığı gibi, şimdi Ruth’un da benzer bir engelle yaşadığını görebiliyordu. Ruth gelişme fırsatı bulamamıştı. Babasının kütüphane raflarında duran kitaplar, duvardaki tablolar, piyanodan yayılan müzik – bunların tümü de cafcaflı bir gösterişten ibaretti. Morse ailesi ve benzerleri, gerçek edebiyata, gerçek resme, gerçek müziğe karşı hissiz, bu gibi şeylerden daha ihtişamlı ve önemli olan yaşamdan da tamamen bihaberdiler. Üniteryen mezhebine duydukları eğilime ve muhafazakâr bir zihniyetin üstüne geçirdikleri açık fikirlilik maskelerine rağmen yorumlayıcı bilimin iki nesil gerisindeydiler: Zihinsel süreçleri ortaçağa özgüydü, varoluşla evrenin temel verileriyle ilgili düşünceleri Martin’e göre en genç ırk kadar genç bir metafiziksel yöntemden farksızdı ve mağara adamı kadar eskilere, hatta daha da eskiye dayanıyordu. Bu zihinsel süreç, ilk Buzul Çağı’nda yaşayan insansıyı karanlıktan korkmaya; ilk yabanıl dindarı, Âdem’in kaburga kemiğinden Havva’yı türetmeye; Descartes’ı, zayıf egosunun öngörülerine dayanarak evrenin idealist bir sistemini oluşturmaya; tarih sayfalarında kötü şöhretli bir isimle anılan, tanınmış İngiliz din adamını, evrimi iğneleyici bir dille yermeye sevk eden ve alkışlanan zihinsel süreçle aynıydı.

Martin bu düşüncelere dalıp daha da çok kafa yordukça, tanıştığı bu avukatlar, makam sahipleri, işadamları ve banka veznedarlarıyla tanıdığı işçi sınıfı mensupları arasındaki farkın yedikleri yiyecekler, giydikleri kıyafetler ve yaşadıkları mahallelerden ibaret olduğunu birden idrak etti. Hiç kuşkusuz bu insanların tümü de Martin’in kendi içinde ve kitaplarda bulduğu bazı şeylerden yoksundu. Morse’lar ona sosyal konumlarının beraberinde getirdiği en güzel şeyleri göstermiş ama Martin bunlardan etkilenmemişti. Yoksul ve tefeciye muhtaç biri olarak Martin, Morse’ların evinde tanıştığı insanlardan üstün olduğunu düşünüyordu; yegâne düzgün takım elbisesini rehin dükkânından kurtarıp üzerine geçirdiğinde bu insanların arasında bir lord misali dolaşıyor, keçi çobanlarıyla yaşamaya mahkûm edilmiş bir prensin çektiği ıstıraba benzer hislerle öfkeye kapılıp titriyordu.

Martin bir akşam yemeği sırasında Mr. Morse’a, “Sosyalistlerden nefret ediyor ve onlardan korkuyorsunuz,” dedi. “Ama neden? Ne onları tanıyorsunuz ne de ilkelerini biliyorsunuz.”

Sohbet, Mr. Hapgood’u kıskandırıcı bir biçimde öve öve göklere çıkaran Mrs. Morse tarafından o yöne çekilmişti. Martin veznedardan nefret ediyordu; basmakalıp sözlerin sahibinden laf açıldığında hemen öfkeleniyordu.

“Evet,” demişti Martin. “Charley Hapgood yıldızı parlayan bir genç – bu kadarını birilerinden duydum. Bu doğru da. Hapgood ölmeden önce valilik koltuğuna oturacak ve kim bilir, belki de Birleşik Devletler Senatosu’na girecek.”

Mrs. Morse da, “Nereden vardın bu kanıya?” diye sormuştu.

“Bir seçim konuşması yaparken dinledim onu. O kadar aptalca ve sıradan ama aynı zamanda da ikna edici bir konuşmaydı ki, partinin ileri gelenleri ona güvenilir biri olarak bakmaktan kendilerini alamadılar; öte yandan sarf ettiği basmakalıp laflar sıradan seçmenin basmakalıp düşüncelerini o kadar iyi yansıtıyor ki... Ah, bilirsiniz hani, karşınızdaki herhangi bir insanın düşüncelerini süsleyip püsleyip ona sunarak gururunu okşamış olursunuz ya...”

“Mr. Hapgood’u gerçekten de kıskandığını düşünüyorum,” diye araya girdi Ruth.

“Ağzından yel alsın!”

Martin’in yüzündeki dehşet ifadesi Mrs. Morse’u münakaşa havasına soktu.

Buz gibi bir sesle, “Herhalde Mr. Hapgood’un aptal biri olduğunu kastetmiyorsun, değil mi?” diye sordu.

“Sıradan Cumhuriyetçiden ya da sıradan Demokrat’ tan daha aptal değil,” diye cevabı yapıştırdı Martin. “Düzenbaz olmadıkları müddetçe hepsi de aptaldır ve aslında pek azı düzenbazdır. Akıllı Cumhuriyetçiler sadece milyonerler ile onların bilinçli yandaşlarıdır. Hangi safta yer alırlarsa ceplerini dolduracaklarını ve bunun nedenini gayet iyi bilirler.”

Mr. Morse, “Ben Cumhuriyetçiyim,” dedi umursamazca. “Beni nasıl sınıflandırıyorsun o halde?”

“Siz bilinçsiz bir yandaşsınız.”

“Yandaş mı?”

“Evet. Sizin müşterileriniz şirketler. Ne işçi sınıfıyla ne de sabıkalılarla işiniz var. Gelirinizin kaynağı karılarını dövenlerle yankesiciler değil. Geçiminizi toplumun efendilerinden sağlıyorsunuz ve bir adamı kim beslerse efendisi o olur. Evet, siz bir yandaşsınız. Siz hizmet ettiğiniz sermaye birikiminin çıkarlarını geliştirmekle meşgulsünüz.”

Mr. Morse’un suratı kıpkırmızı kesildi.

Martin’e bakıp, “Hain bir sosyalist gibi konuştuğunuzu belirtmeliyim bayım,” dedi.

Bunun üzerine Martin de düşüncesini açıkladı:

“Sosyalistlerden nefret ediyor ve korkuyorsunuz; ama neden? Ne onları tanıyor ne de ilkelerini biliyorsunuz.”

“Kuşku yok ki senin ilkelerin kulağa sosyalizm gibi geliyor,” diye karşılık verdi Mr. Morse. Bu sırada Ruth endişeyle bir Martin’e bir babasına bakıyor, Mrs. Morse da evin reisinin düşmanca hislerini harekete geçirme fırsatı yarattığı için gözleri parlayarak sevinç içinde olan biteni izliyordu.

“Cumhuriyetçilerin aptal olduğunu söylemek ve özgürlük, eşitlik ile kardeşliğin patlamış bir balon olduğu fikrini savunmak beni sosyalist yapmaz,” dedi Martin tebessüm ederek. Jefferson’ı ve bilimden nasibini almamış, aklından geçenleri söyleyen Fransızları sorgulamam da beni sosyalist yapmaz. İnanın bana Mr. Morse, açıkça düşman olduğumu ilan ettiğim sosyalizme siz benden daha yakınsınız.”

Bunun üzerine Mr. Morse, “Şimdi de patavatsızca şaka yapıyorsun,” diyebildi.

“Asla. Gayet ciddiyim. Siz hâlâ eşitliğe inanıyorsunuz ama şirketlerin namına çalışıyorsunuz; şirketler de her gün eşitliği yerin dibine sokmakla meşguller. Eşitliği yadsıdığım, sizin kendi meşrebinize göre yaşadığınızı iddia ettiğim için bana sosyalist yaftası yapıştırıyorsunuz. Cumhuriyetçiler eşitliğin düşmanıdır; ama çoğu, eşitliğe karşı savaşırken bizzat eşitlik ifadesini bir slogan gibi ağızlarından düşürmez. Eşitlik adına eşitliği yok ederler. Onlara aptal dememin nedeni bu. Bana gelince, ben bir bireyciyim. Yarışı hızlı, savaşı güçlü olan kazanır. Biyolojiden öğrendiğim ya da en azından öğrendiğimi düşündüğüm ders bu. Dediğim gibi ben bir bireyciyim ve bireycilik, sosyalizmin kalıtsal ve ebedî düşmanıdır.”

“Fakat sık sık sosyalistlerin toplantılarına katılıyorsunuz,” diye itiraz etti Mr. Morse.

“Kuşkusuz, tıpkı casusların düşman kamplarını sık sık ziyaret etmeleri gibi. Düşman hakkında başka nasıl bilgi toplarsınız? Üstelik onların toplantılarından keyif alıyorum. Sosyalistler sıkı mücadelecidirler; kitapları da okumuşlardır. Herhangi bir sosyalist, sosyoloji ve diğer tüm bilim dallarını, sıradan bir sanayi önderinden çok daha iyi bilir. Evet, altı kez toplantılarına katıldım fakat Charley Hapgood’un çektiği nutuk beni ne kadar Cumhuriyetçi yaptıysa, bu toplantılarda da o kadar sosyalist oldum.”

“Elimde değil,” dedi Mr. Morse cılız bir sesle. “Ben hâlâ sosyalizme eğiliminiz olduğuna inanıyorum.”

Adam ne konuştuğumun farkında değil, diye düşündü Martin kendi kendine. Tek bir kelimesini dahi anlamamış. Aldığı eğitimi ne yaptı acaba?

Böylece Martin kendisini geliştirirken ekonomik bir ahlaklılıkla ya da sınıf ahlakıyla yüz yüze gelmişti; çok geçmeden bu ahlaklılık onun açısından ürkütücü bir canavara dönüştü. Şahsen o aydın bir ahlakçıydı ve basmakalıp laflardan daha çok canını sıkan bir şey varsa o da, etrafındakilerin ekonomik, metafiziksel, duygusal ve taklit edilen kavramların tuhaf bir karışımı şeklinde tezahür eden ahlaklılığıydı.

Bu tuhaf, karman çorman karışımın bir örneğine evine daha yakın bir yerde rastlamıştı. Kız kardeşi Marian, Alman asıllı genç ve çalışkan bir makinistle çıkıyordu. Bu genç, mesleği bütün ayrıntılarıyla öğrendikten sonra bir bisiklet tamir atölyesi açmıştı. Ayrıca düşük kaliteli bisikletlerin satış acentalığını alan genç, iyi bir kazanca sahipti. Marian, kısa bir süre önce nişanlandığını bildirmek için Martin’i kaldığı odada ziyaret etmiş ve şakayla karışık bir havada Martin’in el falına bakmıştı. Marian bir sonraki ziyaretinde nişanlısı Hermann von Schmidt’i de beraberinde getirdi. Martin de onlara ev sahipliği yaparak her ikisini de tebrik etti; öyle rahat ve zarif bir dil kullanmıştı ki, kız kardeşinin sevgilisinin köylü zihniyetini rahatsız etmişti. Üstüne üstlük bir de Marian’ın bir önceki ziyaretini anmak için yarım düzine dörtlüğü yüksek sesle okuması bu kötü izlenimi daha da artırdı. Martin’in “El Falcısı” diye adlandırdığı dörtlükler biraz neşeli ve hassas, toplumsal içerikli şiirlerdi. Okumayı bitirdiğinde kız kardeşinin yüzünde en ufak bir beğeni ifadesi görmeyince şaşırdı. Keyif almak bir yana, Marian’ın gözleri kaygıyla nişanlısına sabitlenmişti; bu bakışları takip eden Martin, kız kardeşinin sevgilisinin oransız yüz hatlarına iç karartıcı bir hoşnutsuzluk yayıldığını gördü. Ardından Marian ve Hermann erkenden kalkıp gittiler, Martin de bu mevzuyu tamamen unuttu; ama o anda, işçi sınıfından bile olsa herhangi bir kadının kendisiyle ilgili şiir yazılmasından gurur duymaması ve keyif almamasına şaşırmıştı.

Birkaç akşam sonra Marian onu tekrar ama bu kez tek başına ziyaret etti. Hiç zaman yitirmeden sadede gelerek, yaptığı şeyden dolayı Martin’i hüzünlü bir ifadeyle azarladı.

Martin de, “Neden akrabalarından ya da erkek kardeşinden utanç duyarmış gibi konuşuyorsun, Marian,” diye çıkıştı.

Marian hiç düşünmeden “Utanç duyuyorum zaten,” diye söyleyiverdi.

Martin, Marian’ın gözlerindeki kederli gözyaşlarını görünce afalladı. Marian numara yapmıyordu, içinde bulunduğu ruh hali her ne ise gerçekti.

“Fakat Marian, neden Hermann kız kardeşimle ilgili şiir yazmış olmamı kıskansın?”

“Kıskanmış filan değil,” dedi Marian hıçkırarak. “Hermann şiirlerin edepsiz, müs... müstehcen olduğunu söylüyor.”

Martin duyduklarına inanamayan bir havada, alçak sesle uzun bir ıslık çaldı, ardından “El Falcısı”nın bir nüshasını çıkarıp okumaya başladı.

En sonunda da elyazmasını Marian’a uzatarak, “Anlayamıyorum,” dedi. “Kendin oku ve sana müstehcen gelen bir yer varsa bana da göster – müstehcen demiştin, değil mi?”

Marian tiksinti dolu bir bakışla kâğıdı eliyle iterek “Hermann öyle diyor ve o doğruyu bilir,” diye cevap verdi Marian. “Ayrıca şiirleri yırtıp atman gerektiğini söylüyor. Hakkında herhangi birinin okuyabileceği türden bir şeyler yazılan bir kadını eş olarak kabul edemeyeceğini söylüyor. Bunun rezilce olduğunu ve buna tahammül göstermeyeceğini söylüyor.”

“Bak Marian, bu saçmalıktan başka bir şey değil,” diye söze girdi Martin; sonra birden fikrini değiştirdi.

Karşısında mutsuz bir kız görüyor, onu ya da kocasını ikna etmeye çalışmanın faydasız olduğunu biliyordu. Bu manasız, akla sığmaz bir durumdu; Martin pes etmeye karar verdi.

“Pekâlâ,” diyerek elindeki kâğıdı yırtıp altı parçaya böldü ve çöp kutusuna attı.

Martin o sırada şiirlerin daktiloya çekilmiş orijinal bir nüshasının New York’taki bir derginin ofisinde durduğunu bildiğinden içi rahattı. Marian ve kocası bunu asla öğrenmeyecek ve ne kendisi ne onlar ne de dünya bu güzel, zararsız şiir yayımlandığı takdirde bir kayba uğrayacaktı.

Elini çöp kutusuna doğru uzatan Marian bir yandan da çekinerek, “Alabilir miyim?” diye rica etti.

Martin evet anlamında başını salladı ve Marian kâğıt parçalarını çöpten toplayıp görevini başarıyla tamamladığının kesin kanıtı olarak ceketinin cebine tıkıştırırken yüzünde düşünceli bir ifadeyle ona baktı. Marian ona Lizzie Connolly’yi hatırlatıyordu; gerçi iki kez gördüğü işçi sınıfına mensup diğer kıza kıyasla Marian’ın içindeki yaşam ateşi daha sönüktü; ayrıca onun kadar gösterişli bir güzelliğe sahip değildi. Fakat ikisi de giyim kuşam ve tavır açısından birbirlerinin aynısıydı; Martin, Marian ya da Lizzie’nin, Mrs. Morse’un kabul salonunda arz-ı endam etmesinin nasıl bir şey olacağını hayal ederek kendi kendine eğlenip tebessüm etti. Sonra eğlence bitti, yüzündeki tebessüm soldu ve büyük bir yalnızlık hissetti. Kız kardeşi ile Morse’ların kabul salonu kat ettiği yolun kilometre taşlarıydı. Ve Martin onları ardında bırakmıştı. Sevgi dolu gözlerle etrafına, az sayıdaki kitabına baktı. Geri kalan tüm yoldaşları onlardı.

Martin bir an şaşkınlıkla irkilerek, “Pardon, bir şey mi söyledin?” diye sordu.

Marian sorusunu tekrarladı.

“Neden mi işe gitmiyorum?” Martin gönülsüzce bir kahkaha attı. “Şu senin Hermann dedikodu yapıyor sanırım.”

Marian hayır anlamında başını salladı.

“Yalan söyleme,” dedi Martin sert bir ses tonuyla ve Marian bu kez başıyla onu onayladı.

“Peki, şu senin Hermann’a kendi işine bakmasını söyle; birlikte olduğu kızla ilgili şiir yazdığım takdirde buna karışabilir ama bunun dışında söz söyleme hakkı yok. Anlaşıldı mı? Demek benim bir yazar olarak başarılı olacağımı düşünmüyorsun, öyle mi?” diye devam etti Martin. “Benim işe yaramaz olduğumu mu düşünüyorsun? Ben başarısızlığa uğramış biriyim ve ailenin yüz karasıyım, öyle mi?”

Marian kendinden emin bir ses tonuyla ve açık yüreklilikle, “Sanırım bir iş bulsan çok daha iyi olacak,” dedi. “Hermann diyor ki...”

“Başlatma Hermann’dan şimdi!” diye çıkıştı Martin sevecen bir tavırla. “Ben ne zaman evleneceğini merak ediyorum esas. Ayrıca ona sor bakalım, acaba lütfedip de benim sana alacağım evlenme hediyesini kabul etmene izin verecek miymiş?”

Marian gittikten sonra Martin olayın üzerine kafa yordu; kız kardeşi ile nişanlısının, kendi sınıfının tüm mensupları ile Ruth’un sınıfının mensuplarının küçük, kısıtlı yaşamlarını, küçük, kısıtlı reçetelerle idare etmelerini, sürü hayvanları gibi bir araya toplanıp birlikte hareket etmelerini, yaşamlarını birbirlerinin görüşlerine göre şekillendirmelerini, birey olamamalarını ve hayatlarını sadece esiri oldukları çocukça formüllerin sınırları içinde yaşayabilmelerini aklına getirdikçe acı acı kahkaha attı. Bu insanları huzuruna çağırıp hayalî bir geçit töreni kafilesi gibi gözlerinin önünde canlandırdı. Bernard Higginbotham, Mr. Butler’la kol kola girmiş, Hermann von Schmidt, Charley Hapgood’la haşır neşir olmuştu; Martin onları, tek tek ve çiftler halinde, kitaplardan öğrendiği zekâ ve ahlak standartlarına göre yargılayıp azletti. Onlara boş yere sordu: Nerede o büyük insanlar, büyük erkekler ve kadınlar? Martin, bu erkekleri ve kadınları, hayalî çağrısına cevap verip küçücük odasına gelen umursamaz, iğrenç ve aptal insanların arasında bulamadı. Tanrıça Kirke’nin domuzuna duyduğu nefrete benzer bir nefret duydu onlara karşı. Sonuncusunu da huzurundan azlettikten sonra, tam da yalnız kaldığını düşündüğü bir anda geç kalan biri, çağrılmadığı halde beklenmedik bir şekilde içeri girdi. Martin ona baktı ve sert kenarlı fötr şapkası ile kruvaze ceketi içinde bir zamanlar kabadayı edasıyla kasılıp omuzlarını savura savura yürüyen genç halini gördü.

“Sen de diğerlerinden farksızdın genç adam,” diye sırıttı Martin. “Ahlakın ve bilgin onlarla aynı düzeydeydi. Kendi adına düşünüp hareket etmedin. Kıyafetlerin gibi fikirlerin de basmakalıptı; eylemlerin yaygın kanıya, çoğunluk tarafından kabul gören doğrulara göre şekillendi. Çetede senin borun ötüyordu çünkü diğerleri seni gerçek lider olarak övüp alkışladılar. Sen istediğin için değil –aslında bundan nefret ettiğini biliyordun– ama diğerleri omzuna vurup seni pohpohladığı için dövüşüp çeteyi yönettin. Peynir Surat’ı alt ettin çünkü pes etmedin ve pes etmedin çünkü bir bakıma zalim bir canavardın; bir bakıma da senin hakkında diğer herkesin inandığı şeye, yani erkeklik ölçüsünün, rakiplerini ezip parçalarken vahşi bir etoburun gaddarlığını sergilemek olduğuna inandın. Arkadaşlarının sevgililerini bile ayarttın, seni küstah köpek; ama o kızları sen istediğin için değil, etrafındakiler, ahlaki tutumunu belirleyenler, özünde vahşi bir aygırın, bir boğanın dürtülerine sahip olduğu için ayarttın. Evet, yıllar geçti; şimdi bu konuda ne düşünüyorsun?”

Martin’in genç hayaleti, sanki cevap olarak hızlı bir başkalaşıma uğradı. Sert kenarlı fötr şapkayla kruvaze ceket aniden kayboldu, bunların yerini daha zarif kıyafetler aldı; genç Martin’in yüzündeki ve bakışlarındaki sertlik gitti; yaşadığı iç barışıyla birlikte uslanıp yumuşamış yüzü güzellik ve bilgiyle aydınlandı. Hayalet, Martin’in şimdiki haline çok benziyordu; Martin hayalete bakarken, onu aydınlatan okuma lambası ve hayaletin gözünü dikip incelediği kitap dikkatini çekti. Kitabın başlığına baktı ve “Estetiğin Bilimi” ifadesi gözüne çarptı. Ardından hayaletin içine girdi, lambanın ışığını kıstı ve “Estetiğin Bilimi” kitabını bizzat okumaya devam etti.

22. Sırasıyla; Latincede ve İngilizcede “son”. (Y.N.)

XXX

Bir yıl önce birbirlerine aşk ilan ettikleri, bir pastırma yazının yaşandığı o güne çok benzeyen güzel bir sonbahar günü, Martin “Aşk Döngüsü” şiirlerini Ruth’a okudu. Öğleden sonra olmuştu, bisikletleriyle tepelerde gezintiye çıkan Martin’le Ruth daha önceki gibi, sevdikleri o tümseğin üzerine çıkmışlardı. Ruth, ara sıra keyif nidalarıyla Martin’in okumasını bölmüştü ve şimdi, Martin son sayfayı da okuyup diğerlerinin üzerine koyarken Ruth’un şiirlerle ilgili düşüncelerini söylemesini bekledi.

Ruth konuşmakta gecikti ve nihayet duraksayarak, düşüncelerini dile getirmekte tereddüt ederek konuştu.

“Bence güzeller, çok güzeller; ama bunları satamazsın, değil mi? Ne demek istediğimi anlıyorsun, değil mi?” dedi neredeyse yalvararak. “Yazı üslubun yayımlamaya elverişli değil. Bir yerlerde –belki de piyasada– bu şekilde hayatını kazanmanı engelleyen bir sorun var. Lütfen sevgilim, beni yanlış anlama. Bu şiirleri bana yazman koltuklarımı kabartıyor, bana gurur veriyor; zaten aksi olsaydı gerçek bir kadın olmazdım. Fakat bunlar evliliğimizi mümkün kılmıyor. Anlamıyor musun, Martin? Çıkarcı davrandığımı düşünme sakın. Ben aşkımızın sorumluluğunu taşıyor, geleceğimizle ilgili sıkıntı duyuyorum. Birbirimize âşık olduğumuzu fark etmemizin üzerinden koca bir yıl geçti ve evlilik günümüz hâlâ ufukta görünmüyor. Evliliğimizle ilgili bu şekilde konuştuğum için görgüsüzlük yaptığımı düşünme, zira burada yüreğim, tüm benliğim söz konusu. Madem yazmaya bu kadar meraklısın, neden bir gazetede iş bulmaya çalışmıyorsun? Neden muhabir olmuyorsun? En azından bir süreliğine?”

Martin alçak ve tekdüze bir sesle, “Benim üslubumu bozar,” diye cevap verdi. “Üslubumu oluşturmak için ne kadar uğraştığımı bilemezsin.”

“Fakat o kısa hikâyeler,” dedi Ruth. “Onlara gündelik, sıradan işler diyorsun. Bir sürü kısa hikâye yazdın. Onlar üslubunu bozmadı mı?”

“Hayır, ikisi farklı şeyler. Kısa hikâyeler, aynı üslubu kullanmakla geçen uzun bir günün sonunda yazılıp üretilir. Fakat muhabir sabahtan akşama kadar gündelik işlerle uğraşır ve yaptığı iş, diğer her şeye baskın gelir, hayatına egemen olur. Bu, baş döndürücü, geçmişi ya da geleceği olmayan bir ânın yaşandığı bir hayattır; kuşkusuz herhangi bir üsluba bağlı kalmadan muhabirlik ön plana çıkar ve elbette buna edebiyat denemez. Tam da üslubum ete kemiğe bürünüp belirginleşirken muhabir olmak edebî anlamda intihar etmektir. Zaten bu durumda bile yazdığım her kısa hikâyeyle, her kısa hikâyenin her kelimesiyle kendime ihanet ediyor, kendime olan, güzelliğe olan saygımı yitiriyordum. Emin ol bu tiksindirici bir şeydi. Günah işliyordum. Piyasada tutunamamasına içten içe seviniyordum; hem de kıyafetlerimi rehin dükkânına verme pahasına. Ama ‘Aşk Döngüsü’nü yazmanın verdiği haz! Yaratıcı hazzın en asil hali! O her şeyi telafi ediyordu.”

Martin, Ruth’un yaratıcı hazza soğuk baktığını bilmiyordu. Bu ifadeyi ilk kez Ruth’un ağzından işitmişti. Ruth, üniversite yıllarında yaratıcı haz hakkında okumuş ve araştırma yapmıştı; fakat ne özgün bir düşünce yapısına sahipti ne de yaratıcı biriydi ve kültürle ilgili tüm dışavurumları başkalarının diline doladığı şeyleri tekrar etmekten ibaretti.

“Editör ‘Deniz Güfteleri’yle ilgili yaptığı yorum ve inceleme konusunda haklı olamaz mı?” diye sordu Ruth. “Unutma ki, bir editör yetenek ve vasıflarını ortaya koymasa onu o koltuğa oturtmazlardı.”

Editör tayfasına duyduğu öfkeye yenik düşen Martin, “Bu bakış açısı yerleşik değerlerin ısrarla sürüp gitmesiyle bağdaşıyor,” diye cevabı yapıştırdı. “Herhangi bir şeyin varlığı, o şeyin var olmaya elverişli olduğunun yeterli bir kanıtıdır – dikkatini çekerim, sıradan insanların bilinç altında inandığı gibi var olmak, sadece mevcut koşullarda değil, tüm koşullarda var olmak. Elbette bu insanların cehaletleri böyle bir saçmalığa inanmalarına yol açar – Weininger’in tanımladığı zihinsel süreçten farksız cehaletleri. Bunlar düşünüp dururlar ve bu gibi düşüncesiz yaratıklar gerçekten düşünen az sayıda insanın yaşamları üzerinde söz sahibi olurlar.”

Martin, söylediklerinden Ruth’un bir şey anlamadığının farkına varıp duraksadı.

“Şu Weininger dediğin adamın kim olduğunu kesinlikle bilmiyorum,” diye sert bir karşılık verdi Ruth. “O kadar berbat genellemeler yapıyorsun ki, söylediklerini anlayamıyorum. Ben editörlerin vasıflarından bahsediyordum...”

“Ben de sana ondan bahsedeceğim,” diye araya girdi Martin. “Editörlerin yüzde doksan dokuzunun başlıca vasıfları başarısızlık ve yetersizliktir. Bu insanlar yazar olarak başarısız olmuştur. Masa başı işlerinin angaryasını, tiraja ve yayın yönetmenine bağımlı olmayı yazmanın hazzına tercih ettiklerini sanma. Yazmaya çabalamış ama başarısız olmuşlardır. Tam da burada lanetli bir çelişki yatar. Edebiyatta başarıya açılan her kapı, edebiyat alanında başarısız olmuş bu bekçi köpekleri tarafından denetlenir. Editörlerin, yazı işleri müdür yardımcılarının, yardımcı editörlerin çoğu ve dergilerle yayınevleri için müsveddeleri okuyanların neredeyse tamamı yazmak isteyen ama başarısız olan insanlardır. Gel gelelim, yeryüzünde başka insan kalmamış gibi, neyin yayımlanıp neyin yayımlamayacağına karar verenler bu iş için en uygunsuz olan bu insanlardır – özgünlüğü ve dehayı takdir etmek de, özgün düşünceye sahip olmadığını kanıtlayan, ilahî ateşten yoksun olduğunu ortaya koyan bu insanlara düşüyor. Onların ardından da eleştirmenler gelir, yine bir o kadar başarısız adam. Bunların da aynı hayale kapılıp şiir ya da roman yazmaya girişmediklerinden bahsetme bana; çünkü yazdılar ve başarısız oldular. Sıradan bir eleştiri balık yağından bile daha mide bulandırıcıdır. Ama bu sözde eleştirmenlerle ilgili görüşümü biliyorsun. Büyük eleştirmenler de vardır ama kuyrukluyıldız kadar ender rastlanır onlara. Eğer ben de yazar olarak başarısız olursam editörlük kariyeri yapmak için iyi bir aday olduğumu kanıtlamış sayılacağım. Her halükârda o işten ekmeğimi, hatta tereyağıyla reçelimi bile çıkarırım.”

Ruth pratik zekâlıydı; Martin’in ileri sürdüğü fikirde yakaladığı bir çelişki, sevgilisinin görüşlerine yaptığı itirazı destekler nitelikteydi.

“Fakat Martin, eğer öyleyse, eğer kesin olarak ortaya koyduğun gibi tüm kapılar kapanıyorsa, büyük yazarlar nasıl oldu da piyasaya girip kendilerini kanıtladı?”

“Onlar imkânsızı başararak kendilerini kanıtladılar,” diye cevap verdi Martin. “Kendilerine karşı koyanları yakıp küle çevirmek için ihtişamlı eserler yazdılar. Kendilerine tanınan binde birlik şansı değerlendirip mucize kabilinden başarılı oldular. Carlyle’ın savaşta yaralanmış ve zapt edilemez devlerine benzedikleri için başarılı oldular. Benim de yapmam gereken bu. İmkânsızı başarmam lazım.”

“Fakat ya başarısız olursan? Beni de düşünmelisin Martin.”

“Başarısız olursam, öyle mi?” Martin, sanki sevgilisi akla hayale sığmaz bir şey söylemiş gibi bir an için Ruth’a baktı. Ardından gözlerinde bir zekâ pırıltısı belirdi. “Eğer başarısız olursam editörlük yapmaya başlayacağım, sen de bir editör karısı olacaksın.”

Ruth, Martin’in patavatsızlığı karşısında kaşlarını çatıp somurttu – Martin’in, kollarını sevgilisine dolayıp onu öperek bu ifadeyi yüzünden silmek istemesine yol açan, şirin, sevimli bir somurtuş.

Ruth, Martin’in gücünün cazibesinden kurtulmak istercesine kendini geri çekip, “Tamam, bu kadarı yeter,” dedi. “Annemle ve babamla konuştum. Daha önce onlara hiç bu kadar diklenip karşı durmamıştım. Benim de fikirlerime kulak vermelerini istedim. Çok saygısız ve sorumsuz davrandım. Sana sıcak bakmıyorlar, biliyorsun; fakat ben sana bitmez tükenmez bir aşkla bağlı olduğumu defalarca ifade edip onları ikna etmeye çalıştım; en sonunda babam, eğer istersen onun yanında hemen çalışmaya başlayabileceğini söyledi. Sonra, kendi rızasıyla, evlenebilmemiz ve bir yerlerde küçük bir kır evimiz olması için sana yeteri kadar maaş vereceğini söyledi. Bana kalırsa gayet de cömert davrandı, değil mi?”

Yüreğinde çaresizliğin verdiği körelmiş sancı hisseden ve bir sigara sarmak için içgüdüsel, otomatikleşmiş bir hareketle tütün ve kâğıt (ki artık bunları yanında taşımıyordu) çıkarmak üzere elini cebine uzatan Martin anlaşılmaz bir şeyler mırıldandı; Ruth da konuşmasını sürdürdü.

“Sakın kırılma ama doğruyu söylemek gerekirse –babamın seninle ilgili bakış açısını göstermek için bunu sana söylüyorum– babam senin radikal görüşlerini sevmiyor ve tembel olduğunu düşünüyor. Elbette ben tembel olmadığını biliyorum. Çok çalıştığını biliyorum.”

Ne kadar çok çalıştığımı sen bile bilemezsin, diye geçirdi Martin aklından.

“Peki, o halde görüşlerim hakkında ne düşünüyorsun?” dedi Martin. “Sence de çok mu radikal fikirlere sahibim?”

Martin, Ruth’un gözlerinin içine baktı ve vereceği yanıtı bekledi.

Ruth, “Bence fikirlerin, şey, çok rahatsız edici,” diye cevap verdi.

Martin sorusunun cevabını almıştı; bu arada hayatın sıkıntılarından o kadar bunalmış haldeydi ki, işe başlaması için Ruth’un deneme kabilinden kendisine yaptığı teklifi unutmuştu. Cesaret edebildiği kadar ileri gitmiş olan Ruth, sorusunu tekrar gündeme getirene kadar beklemeye razıydı.

Ruth fazla beklemedi. Martin’in de ona soracak bir sorusu vardı. Ruth’un kendisine olan inancının ölçüsünü öğrenmek istiyordu; o hafta içinde her iki soru da cevaplandı. Martin, “Güneşin Utancı” başlıklı denemesini Ruth’a okuyarak süreci hızlandırdı.

Martin okumasını bitirince Ruth, “Neden muhabir olmuyorsun?” diye sordu. “Yazmayı çok seviyorsun ve eminim ki başarılı olursun. Gazetecilikte sivrilip adından söz ettirebilirsin. İsim yapmış birkaç özel muhabir var. Maaşları yüksek ve bütün dünya çalışma alanları. Muhabirler dünyanın dört bir yanına, Sir Henry Morton Stanley gibi Afrika’nın kalbine, papayla röportaj yapmaya ya da gizemli Tibet’i araştırmaya gönderiliyorlar.”

“O halde deneme yazımı beğenmedin sanırım?” diye karşılık verdi Martin. “Yazarlıkta değil ama gazetecilikte kendimi gösterebileceğime inanıyorsun, öyle mi?”

“Hayır, hayır; beğendim. Gayet akıcı. Fakat korkarım bu senin okurlarının seviyesini aşar. En azından beni aşıyor. Kulağa güzel geliyor fakat konuyu anlamadım. Bilimsel terimlerin idrak edebileceğim dilin ötesinde. Sen aşırı uçlardasın sevgilim ve senin anlayabileceğin bir şeyi geri kalanımız anlayamayabiliriz.”

“Sanırım sana sıkıntı veren felsefi terimler,” diyebildi Martin.

Martin, ifade ettiği en olgun düşünceleri henüz okumuş olmanın verdiği coşkuyla yanıp tutuşurken Ruth’un yargısı onu afallatmıştı.

“Ne denli yetersiz ve kötü yazılmış olsa da, ana fikrinde bile bir şey yakalayamıyor musun?” diye ısrar etti Martin.

Ruth, hayır manasında başını salladı.

“Hayır, okuduğum her şeyden o kadar farklı ki. Maeterlinck’i okudum ve anladım...”

“Maeterlinck’in gizemciliğini anladın mı yani?” diye öfkeli bir ifadeyle lafını böldü Martin.

“Evet ama Maeterlinck’e eleştiri getirme iddiasında olan bu yazını anlayamadım. Elbette, şayet özgün olmak önemliyse...”

Martin, sabırsızca bir hareketle Ruth’un sözünü kesti ama ardından bir şey söylemedi. Birden Ruth’un konuştuğunu ve bir süreden beri de konuşmaya devam ettiğini fark etti.

“Ne de olsa, senin yazın artık oyuncağın gibi olmuş” diyordu Ruth. “Kuşkusuz sen bu yazıyla yeterince uzun bir süre oynadın. Artık hayatı ciddiye almanın zamanı geldi – bizim hayatımızı Martin. Bugüne dek tek başına yaşadın.”

“Benim işe başlamamı mı istiyorsun?” diye sordu Martin.

“Evet, babamın teklif ettiği...”

“Tamam, o kadarını anladım,” diye araya girdi Martin. “Ama bana olan inancını kaybedip kaybetmediğini bilmek istiyorum ben.”

Ruth, gözlerini kısıp sessizce Martin’in elini sıktı.

“Senin yazdıklarına olan inancımı yitirdim sevgilim,” diye itiraf etti yarı fısıldayarak.

“Yazdıklarımın çoğunu okudun,” diye sertçe devam etti Martin. “Onlar hakkında ne düşünüyorsun? Durum o kadar mı vahim? Başka adamların yazdıklarıyla kıyasladığında nasıl peki?”

“Ama onlar yazdıklarını satıyorlar, sen satamıyorsun.”

“Bu benim soruma cevap değil. Edebiyatın asla bana uygun bir meslek olmadığını mı düşünüyorsun?”

“O halde cevaplayacağım.” Ruth, sanki zorlu bir durumla karşı karşıya kalmış gibi kendini hazırlayıp, “Sen yazmak için yaratılmamışsın. Bağışla beni sevgilim. Bunu bana zorla söyletiyorsun; biliyorsun ki edebiyat konusunda senden daha bilgiliyim,” dedi.

Martin dalgın gözlerle, “Evet, sen Sosyal Bilimler Lisans Derecesi’ne sahipsin,” dedi. “Dolayısıyla daha bilgili olmalısın.”

Her ikisine de sıkıntı veren bir sessizliğin ardından, “Fakat söylenecek daha başka şeyler var,” diye devam etti Martin. “Ben içimdeki cevherin farkındayım. Bunu kimse benim kadar iyi bilemez. Başaracağımı biliyorum. Beni kimse engelleyemez. Söylemek istediklerimi şiir, roman ve deneme yazıları aracılığıyla aktarmak için yanıp tutuşuyorum. Gerçi buna inanmanı beklemiyorum. Ne bana ne de yazarlığıma güvenmeni istiyorum senden. Ama senden beni sevmeni ve aşka inanmanı istiyorum.

Bir yıl önce, bana iki yıl süre tanıman için sana yalvarmıştım. O iki yılın biri henüz dolmadı. İnanıyorum ki bir yıl geçmeden başarılı olacağım. Uzun bir zaman önce yazar olmak için bir çıraklık dönemi geçirmem gerektiğini söylemiştin, hatırlıyor musun? İşte o dönemi geçirdim. Çok çalışıp süresini kısalttım. Çünkü sen beni bekliyordun. Asla kaytarmadım. Biliyor musun, huzur içinde uykuya dalmanın nasıl bir şey olduğunu unuttum. Birkaç milyon yıl önce doyasıya uyumanın ve uzun bir uykunun ardından doğal bir biçimde uyanmanın ne olduğunu bilirdim. Artık her defasında saatin zil sesiyle uyanıyorum. Eğer erken ya da geç uykuya dalarsam saatin alarmını ona göre kuruyorum; alarm kurup ışığı söndürme bilinçli olarak yaptığım son hareketler oluyor.

Uyku bastırdığı zaman elimdeki ağır kitabı daha hafif bir başkasıyla değiştiriyorum. Okurken gözlerim kapanmaya başladığındaysa uykumu açmak için kafama vuruyorum. Kipling’in, uyumaktan korkan bir adamdan bahsettiği bir hikâyesini okumuştum bir yerde. Bu adam yatağının yanına bir yere bir mahmuz çakmış ve uykuya dalacağı sırada çıplak vücudu mahmuzun demir dişlerine değiyormuş. Ben de aynısını yaptım. Saate bakıyorum ve gece yarısına ya da saat bire, ikiye veya üçe kadar mahmuzu yerinden çıkarmaya karar veriyorum. Böylece mahmuz beni dürtüp uyumak için tayin ettiğim saate kadar uyanık tutuyor. O mahmuz aylardır benim yatak arkadaşım oldu. O kadar çaresizliğe kapıldım ki beş buçuk saatlik bir uyku bile israf gibi geliyor. Artık dört saat uyuyorum. Uyku yetmiyor. Bazen uykusuzluktan başımın döndüğü, bazen sırf ebedî istirahati ve uykuyu çağrıştırdığı için ölümün bile cazip geldiği, bazen de Longfellow’un dizlerinin sürekli beynimde yankılandığı zamanlar oluyor:

Deniz durgun ve derin; Sinesinde yatan her şey uykuya dalmış; Tek bir adım atıp bütün acılarına son verdin, Daldın, kabarcıklar çıkarıp battın ve yok oldun.

Elbette bu tam bir saçmalık. Sinir bozukluğunun, aşırı çalışmaktan yorulmuş bir zihnin yol açtığı bir durum. Fakat meselenin özü şu: Bunu neden yaptım? Senin için. Çıraklık dönemimi kısaltmak için. Başarıyı çabuk gelmeye zorlamak için. Artık çıraklığımı tamamladım. Araç gereçlerimi tanıyorum. Yemin ederim ki, sıradan bir insanın üniversitede bir yılda öğrendiğinden fazlasını ben her ay öğreniyorum. İnan bana bu doğru. Ama beni anlamana bu denli ihtiyaç duymasam sana bunu anlatmazdım. Övündüğümden değil. Sonuçları kitaplara göre hesaplıyorum. Bugün senin ağabeylerinin, benimle ve onlar uyurken benim kitaplardan edindiğim bilgilerle kıyaslandığında cahil barbarlar gibi kalırlar. Uzun bir zaman önce ünlü olmak istiyordum. Şöhret artık pek umurumda değil. Benim istediğim sensin; ben sana yiyecekten, giyecekten ya da tanınmışlıktan daha çok açım. Başımı göğsüne yaslayıp sonsuza dek uyumanın hayalini kuruyorum ve bu rüya bir yıl dolmadan gerçekleşecek.”

Martin’in gücü dalga dalga gelip Ruth’a çarptı; iradesinin Ruth’un iradesine en baskın geldiği an, Ruth’un ona karşı en fazla çekim hissettiği andı. Martin’den taşıp yayılarak Ruth’a nüfuz eden o her zamanki güç şimdi Martin’in coşkulu sesinde, çakmak çakmak yanan gözlerinde, içinde akın akın yükselen yaşamsal ve zihinsel enerjisinde kendini gösteriyordu. Ruth o anda, yalnızca o anlığına, doğruluğundan emin olduğu görüşlerinde bir boşluk, bir gedik olduğunu fark ediyor ve bu boşluktan baktığında gerçek Martin Eden’ı, o muhteşem ve yenilmez adamı görüyordu; tıpkı hayvan terbiyecilerinin tereddüt edip kuşkuya düştükleri anlar gibi, Ruth da o an için bu vahşi ruhlu adamı ehlileştirecek güce sahip olduğundan kuşku duyuyordu.

“Bir şey daha,” diye devam etti Martin. “Beni seviyorsun. Ama bunun sebebi ne? İçimdeki, beni yazmaya zorlayan dürtü seni cezp ediyor. Beni seviyorsun çünkü ben her nasılsa senin tanıdığın ve âşık olabileceğin erkeklerden farklıyım. Ben masa başı işlerde, muhasebe ofisinde çalışmak, ufak tefek işler için ağız dalaşına, hukuki çekişmelere girmek için yaratılmadım. Beni böyle işler yapmaya zorlarsan, beni diğer adamlara benzetirsen, onların yaptığı işleri yapmamı, onların soluduğu havayı solumamı, onların bakış açılarıyla bakmamı istersen aradaki farkı ve beni yok edersin, sevdiğin şeyi yok edersin. İçimdeki yazma arzusu benim için hayati önem taşıyor. Şayet budalanın teki olsaydım, ne yazma arzusuna sahip olacaktım ne de sen beni bir koca olarak arzulayacaktın.”

Pratik zekâsı hemen devreye giren ve birden zihninde benzer bir örnek canlandıran Ruth, “Ama kesintisiz devinim elde etme gibi hayallere kapılan bazı garip mucitlerin, uçuk fikirlerin peşine düşüp ailelerini açlığa mahkûm ettiklerini unutuyorsun,” diye lafını böldü Martin’in. “Hiç kuşkusuz karıları onları sevdi ve kapıldıkları hayalden ötürü değil, o hayale rağmen onlarla birlikte, onlar için acı çekti.”

“Doğru,” diye cevap verdi Martin. “Ama uçuk fikirli olmayan ve faydalı şeyler icat etmeye çalışırken açlık çeken mucitler de olmuştur ve bazen tarihin sayfalarında başarılı olarak yer almışlardır. Kuşkusuz ben imkânsız şeylerin peşinde değilim...”

Ruth, “Sen bunu ‘imkânsızı başarmak’ diye adlandırdın ama,” diye araya girdi.

“Ben mecazi anlamda söyledim onu. Benden önceki yazarların yaptığını yapmak istiyorum – yazmak ve hayatımı yazarlıktan kazanmak istiyorum.”

Ruth’un sessizliği, Martin’i sözlerine devam etmek için teşvik etti.

“O halde, senin açından benim gayem kesintisiz devinim elde etmek kadar uçuk bir hayal, öyle mi?” diye sordu.

Ruth, incinmiş çocuğuna acıyan anne elinin şefkatiyle elini sıkınca Martin cevabını almış oldu. O anda Ruth’a göre Martin incinmiş bir çocuk, imkânsızı başarmaya çabalayan ve hayallerinin peşinde koşan bir adamdı.

Sohbetlerinin sonuna doğru Ruth, anne ve babasının evliliklerine karşı çıkması konusunda Martin’i tekrar uyardı.

“Ama beni seviyorsun, değil mi?” diye sordu Martin

“Seviyorum! Seviyorum!” diye haykırdı Ruth.

“Ben aileni değil, seni seviyorum ve yaptıkları hiçbir şey beni incitemez.” Martin’in sesinde muzaffer bir komutan havası vardı. “Çünkü senin bana duyduğun aşka inancım tam ve anne babanın husumetinden de korkmuyorum. Bu dünyada aşk dışında her şey ters gidebilir. Ama güçsüz düşüp zayıflamadıktan sonra aşk tökezleyip ters gitmez.”

XXXI

Martin, tesadüf eseri Broadway’de ablası Gertrude’a rastlamıştı – sonradan bunun hoş ama bir yandan da kaygı verici bir tesadüf olduğu anlaşılacaktı. Köşede tramvay bekleyen Gertrude fark etmişti onu ilk önce; açlığını, şevkini dışa vuran yüz ifadesiyle çaresiz, endişeli bakışları dikkatini çekmişti. Martin gerçekten de çaresiz ve endişeliydi. Rehin verdiği bisikleti karşılığında ilave kredi talep ettiği tefeciyle aralarında geçen faydasız bir görüşmeden dönüyordu. Etrafı çamura bulayan yağmurlu sonbahar havası gelmiş ve Martin bir süre önce bisikletini rehin vermişti; takım elbisesi ise duruyordu.

Martin’in bütün değerli eşyalarını tanıyan tefeci, “Siyah takım elbisen var ya,” diye cevap vermişti. “Onu gidip şu Lipka denen Yahudi’ye rehin ettiğini bana söylemene gerek yok. Zira eğer ona rehin verdiysen...”

Tefeci tehditkâr bir bakış fırlatmış, Martin hemen lafını bölüp, “Yok, yok; elbise bende. Bir iş meselesi için giymek istiyorum,” diye bağırmıştı.

Bunun üzerine yatışan gaspçı, “Pekâlâ,” diye cevap vermişti. “Ama sana daha fazla para vermeden önce ben de bir iş meselesi için senden siyah takım elbiseni istiyorum. Bu işi sağlığıma yararlı olduğu için yaptığımı sanmıyorsun herhalde?”

Martin de, “Ama bu kırk dolarlık, gıcır gıcır bir bisiklet,” diye itiraz etmişti. “Ve siz bana karşılığında sadece yedi dolar verdiniz. Hayır, hatta yedi bile değil. Altı dolar yirmi beş sent. Faizi peşin aldığınıza göre.”

“Eğer daha fazla para istiyorsan bana takım elbiseyi getir,” cevabını alan Martin çaresizliği yüzüne yansımış bir vaziyette küçük bir mağaradan farksız, tıkış tepiş rehin dükkânından çıkmış ve ablası onu bu halde görünce ona acımıştı.

Telgraf Caddesi’ne giden tramvay yaklaşıp öğleden sonra alışverişe çıkan kalabalık bir grup insanı almak için durduğunda birbirlerine henüz rastlamışlardı. Mrs. Higginbotham, Martin’in tramvaya çıkmasına yardım etmek için kolundan tutuşundan kendisiyle birlikte gelmeyeceğini hissetti. Basamağın üzerinde dönüp yukarıdan Martin’e baktı. Erkek kardeşinin bitkin ve çelimsiz yüzünü görünce yüreği yine cız etti.

“Gelmiyor musun?” diye sordu Gertrude.

Hemen ardından da tramvaydan inip Martin’in yanında durdu.

“Yürüyüş yapıyorum – egzersiz niyetine,” diye açıklama yaptı Martin.

Bunun üzerine Gertrude, “O halde ben de seninle biraz yürüyeyim,” dedi. “Belki bana da iyi gelir. Şu son günlerde kendimi pek dinç hissetmiyorum.”

Martin üstü başı dökülen ablasına şöyle bir baktı; Gertrude’un derbeder, sağlıksız ve kilolu görüntüsü, çökmüş omuzları, sarkmış, yorgun suratı, esneklikten yoksun ağır aksak adımları söylediklerini doğruluyordu; özgür ve mutlu bir insanın yürüyüşünün bir karikatürü gibiydi.

Martin, daha ilk köşe başında duran ablasına dönüp, “Sen iyisi mi daha fazla yürüme,” dedi. “Bir sonraki tramvaya bin.”

Nefes nefese kalan Gertrude, “Tanrım! Daha şimdiden nasıl da yoruldum!” dedi. “Ama şu ayakkabılarla ben de senin kadar yürüyebilirdim. Tabanları o kadar ince ki, sen daha Kuzey Oakland’ı geçmeden parçalanacaklar.”

“Evde daha sağlam bir çift ayakkabım var,” diye karşılık verdi Martin.

Gertrude alakasızca konuyu değiştirerek, “Yarın akşam yemeğe gel,” dedi. “Mr. Higginbotham evde olmayacak. İş için San Leandro’ya gidiyor.”

Martin hayır anlamında başını salladı ama yemek teklifi üzerine aç bir kurdun gözleri misali parlayan bakışlarını ablasından gizleyemedi.

“Meteliksizsin Martin ve bu yüzden yürüyorsun. Egzersizmiş!” Gertrude kibirli bir edayla dudak bükmek istedi ama sadece burnunu çekebildi. “Dur bakayım, işte.”

Çantasını karıştıran Gertrude, Martin’in eline beş dolarlık bir madenî para sıkıştırırken, “Sanırım geçen yaş gününü unutmuştum Martin,” diye bir şeyler geveledi ağzında.

Martin’in avcu ister istemez altın paranın üzerine kapandı. Tam o anda bu parayı kabul etmemesi gerektiği aklından geçerken bir yandan da kararsızlık içinde kıvrandığını hissetti. O altın parçası yiyecek, hayat, beyni ve bedeni için ışık, yazmaya devam etmek için güç ve kim bilir, belki de bir sürü altın para getirecek bir şeyler yazma anlamı taşıyordu. Henüz tamamladığı iki deneme yazısının müsveddeleri hayalinde ışıl ışıl canlanıyordu. Masasının altında duran iade edilmiş ve parasızlık yüzünden pul yapıştırıp yeniden gönderemediği müsvedde yığınının üzerinde duruyordu bu iki yazı. Yazıları daktiloya çekerken başlıkları da canlanmıştı zihninde: “Gizemin Başrahipleri” ve “Güzelliğin Beşiği.” Bunları hiçbir yere göndermemişti ve ikisi de, daha önce bu tarzda yazdıkları kadar iyi yazılardı. Keşke onları gönderecek pulu olsaydı! Sonra, eninde sonunda başarılı olacağına kesin kanaat getirdi ve güçlü bir açlık hissi de buna eklenince Martin hızlı bir hareketle madenî parayı cebine attı.

Yutkunarak, “Sana bunu yüz misliyle geri ödeyeceğim Gertrude,” dedi ve boğazına bir şeyler düğümlenirken gözleri nemlendi.

Birden içine doğan bu olumlu, güven dolu hislerle, “Sözlerimi unutma!” diye haykırdı. “Bu yıl dolmadan, o sarı ufaklıklardan eline yüz tane sayacağım. Bana inanmanı istemiyorum senden. Sadece bekle ve gör.”

Gertrude da inanmamıştı zaten. Yaşadığı kuşku onu rahatsız etmişti; başka bir çıkar yol da bulamayınca, “Aç olduğunu biliyorum Martin,” dedi. “Yüzünden okunuyor. İstediğin zaman yemeğe gel. Mr. Higginbotham’ın ne zaman evde olmayacağını sana söylemeleri için oğlanlardan birini yollayacağım. Ve Martin...”

Martin, sanki Gertrude’un zihnini okumuş gibi ne söyleyeceğini içten içe bilmesine rağmen sessizce bekledi.

“Artık bir iş bulmanın vakti gelmedi mi sence?”

“Eninde sonunda başarılı olacağıma inanmıyor musun?” diye sordu.

Gertrude hayır manasında başını salladı.

“Benim dışımda kimsenin bana inancı yok, Gertrude.” Sesi tutkulu ve isyan doluydu. “Şimdiye dek iyi şeyler yazdım zaten, hem de bir sürü; er ya da geç satacak bunlar.”

“İyi olduğunu nereden biliyorsun?”

“Çünkü...” Koca edebiyat alanının tamamı ve edebiyat tarihi zihninde canlanıp inancı konusunda Gertrude’u ikna etmeye çalışmanın faydasızlığına işaret edince Martin duraksadı. “Çünkü dergilerde yayımlananların yüzde doksan dokuzundan daha iyi.”

Gertrude cılız bir sesle ama bir yandan da Martin’in sıkıntısıyla ilgili teşhisinin doğruluğundan asla şüphe duymadan, “Keşke mantığa kulak versen,” dedi. “Keşke mantığa kulak versen,” diye tekrarladı. “Yarın yemeğe gelmeyi unutma.”

Martin ablasının tramvaya binmesine yardımcı olduktan sonra hemen postaneye gitti ve cebindeki beş doların üçünü pullara yatırdı; o gün akşam üzeri Morse’ların evine giderken çok sayıda uzun ve kalın zarfı tarttırmak için postaneye uğradığında, iki sentlik üç pul dışında elindeki tüm pulları zarflara yapıştırdı.

Yemeğin ardından Russ Brissenden’la tanışan Martin açısından çok önemli bir gece olmuştu. Brissenden’ın orada ne vesileyle bulunduğunu, kimin arkadaşı ya da aileyle nasıl bir tanışıklığı olduğunu bilmiyordu. Merak edip adam hakkında Ruth’a soru sormamıştı. Kısacası Martin, Brissenden’ın durgun, kuş beyinli bir adam olduğu izlenimini edinmiş, üzerinde fazla durmayıp aklından çıkarmıştı. Aradan bir saat geçtikten sonra bir odadan diğerine girip çıkarak etrafı nasıl kolaçan ettiğini, tablolara nasıl da gözünü dikip baktığını ve masaların üzerinden ya da raflardan çekip aldığı kitaplarla dergilere burnunu nasıl da soktuğunu gören Martin, Brissenden’ın ayrıca bir hödük olduğuna kanaat getirdi. Eve ilk kez gelen bir yabancı olmasına rağmen Brissenden en nihayet diğerlerinden kendini soyutlayıp geniş bir koltuğa gömüldü ve cebinden çıkardığı ince bir kitaba dalıp gitti. Kitabı okurken bir yandan da, parmaklarını okşar gibi hareketlerle, dalgın dalgın saçları arasında gezdirdi. O akşam evdeki genç hanımların birkaçıyla büyük bir neşe içinde sohbet etmesi dışında Martin onu fark etmedi.

Martin evden ayrılıp sokağa çıkan yolu yarılarken tesadüfen Brissenden’a arkadan yetiştiğini fark etti.

“Merhaba, siz misiniz?” dedi Martin.

Diğeri nezaketsizce bir homurdanmayla karşılık verip yana çekildi. Martin sohbet etmek için başka bir girişimde bulunmadı ve birkaç sokak boyunca sessizce yürüdüler.

“Kendini beğenmiş yaşlı sersem!”

Bu ani ve düşmanca çıkış karşısında Martin afalladı. Bir yandan neşelenmiş, bir yandan da Brissenden’a duyduğu tiksintinin giderek arttığını fark etmişti.

Birbirlerine konuşmadan bir-iki sokak daha yürüdükten sonra birden, “Öyle bir yere neden gidiyorsun?” diye sordu Brissenden.

“Siz neden gidiyorsunuz?” diye karşılık verdi Martin.

“İnanın bana bilmiyorum,” diye cevap geldi Brissenden’dan. “En azından bu benim ilk düşüncesizce davranışım. Günde yirmi dört saat var ve ben bu saatleri şu ya da bu şekilde geçirmeliyim. Gelin bir içki içelim.”

“Peki,” diye cevap verdi Martin.

Hemen ardından da teklifi bu kadar hevesle kabul etmesine şaşırdı. Evde, yatağa girmeden önce birkaç saatlik yazı işi vardı, yatağa girdikten sonra da Weismann’ın bir kitabı bekliyordu onu; üstelik onun için herhangi bir gerilim romanı kadar heyecan ve macerayla dolu Herbert Spencer otobiyografisini saymıyordu bile. Sevmediği bu adamla neden vaktini ziyan etsindi ki? Ama buna rağmen, Brissenden ya da içkiden ziyade içkiyle bağlantılı şeylerdi mesele – parlak ışıklar, aynalar ve bardakların sıra sıra, göz kamaştırıcı bir biçimde dizilişi, sıcak ve ışıltılı yüzler, adamların seslerinin yankı yapan uğultusu. Evet, işte nedeni buydu. Adamların, iyimser adamların, başarı soluyan adamların ve paralarını içkiye harcayan adamların sesleri. Martin’in derdi yalnız olmasıydı; bu yüzden daveti oltanın ucundaki yeme atlayan bir balık gibi hemen kabul etmişti. Martin, Portekizli bakkalla içtiği bir bardak şarabın haricinde, Joe’yle Shelly Hot Springs’de içtiğinden beri bir barda içki içmemişti. Zihinsel yorgunluk, içkiye karşı bedensel yorgunluk kadar şiddetli bir arzu doğurmuyordu ve Martin alkole ihtiyaç duymamıştı. Fakat şimdi canı içki içmek ya da daha ziyade içki dağıtılıp tüketilen bir ortamda bulunmak istiyordu. Brissenden’la birlikte geniş deri koltuklara gömülüp viski soda içtikleri Grotto böyle bir yerdi.

Sohbet ettiler. Birçok şey konuştular ve bir Brissenden bir Martin, art arda viski soda sipariş ettiler. Son derece inatçı olan Martin, karşısında oturan adamın içki içme kapasitesi ve ara sıra yaptığı konuşmalar karşısında hayrete düştü. Çok geçmeden Brissenden’ın her şeyi bildiğine ve tanıştığı ikinci entelektüel adam olduğuna kanaat getirdi. Ama fark ettiği kadarıyla, Brissenden’da, Profesör Caldwell’de olmayan bir şeyler vardı – coşku, parlak bir sezgi yeteneği ve algı, kontrol edilmesi güç, ateşli bir deha. Brissenden canlı, akıcı bir dille konuşuyordu. İnce dudakları, yakıcı cümleleri bir makinenin dişlilerinden geçirircesine eziyor ya da açıkça ifade ettiği seslerin etrafında onları okşarcasına büzülüyordu; ince dudaklar yumuşak ve kadifemsi şekiller, coşku ve ihtişamla, akıldan çıkmayacak güzelliklerle dolu, yaşamın gizemi ve belirsizliğiyle çınlayan yumuşak cümleler üretiyordu; ama bununla birlikte o ince dudaklar kozmik çatışmanın gürültü ve kargaşasını, kulağa gümüş kadar berrak gelen, yıldızlarla bezeli gökyüzü kadar ışıltılı, bilimin son sözlerinin somut birer örneği olacak kadar güçlü cümleleri bir borazandan çıkan sesler gibi yansıtıyor ve daha da fazlasını ifade ediyordu – şairin sözlerini, bilincin sınırlarını aşan, tarifi zor, kelimelerle ifade edilemeyen, yine de sıradan kelimelerin güç algılanan anlamlarında ve kavranamaz çağrışımları dışındaki tüm çağrışımlarında ifade bulan doğaüstü gerçekliği. Brissenden, önseziye dayalı bir mucizeyle, deneyselliğin en uçlardaki hudutlarının ötesini görüyordu; buralarda anlatılan hikâyelerin lisanı yoktu ama buna karşın, bilinmeyen öneme sahip bilindik kelimeler kullanan Brissenden mucizevi bir dille sıradan insanlara anlatılamayacak mesajlar aktarıyordu Martin’in bilincine.

Martin, Brissenden’la ilgili ilk baştaki olumsuz izlenimini unuttu. Karşısında, kitapların sunabileceği en iyi bilgi canlı ve somut bir biçimde duruyordu. Karşısında, bilgi ve zekâ, örnek alabileceği canlı bir adam vardı. “Ben yerlerde, pisliğin içinde, ayaklarının dibinde sürünüyorum,” diye kendi kendine tekrar edip durdu Martin.

Martin önemli bir şeyi ima edercesine, “Siz biyoloji eğitimi aldınız,” dedi yüksek sesle.

Fakat Brissenden hayır anlamında başını sallayınca şaşırdı.

Bunun üzerine, “Ama sadece biyolojinin ispatladığı gerçeklerden bahsediyorsunuz,” diye ısrar edince de Brissenden ona boş boş bakmakla yetindi. “Vardığınız sonuçlar okumuş olmanız gereken kitaplarla bağdaşıyor.”

“Bunu duyduğuma sevindim,” diye cevap verdi Brissenden. “Üstünkörü, sınırlı bilgimin beni kestirmeden doğrulara ulaştırabildiğini görmek son derece rahatlatıcı. Oysa ben haklı olup olmadığıma hiç kafa yormam. Bunun hiçbir değeri yok. İnsan nihai gerçekliği, kesin doğruları asla bilemez.”

Martin zafer elde etmiş bir komutan edasıyla, “Siz bir Spencer taraftarısınız,” diye haykırdı.

“Gençliğimden bu yana okumadım Spencer’ı, o dönemde de sadece ‘Eğitim’ini23 okumuştum.”

Aradan yarım saat geçtikten sonra, “Keşke bu kadar kaygısızca bilgi edinebilseydim,” dedi Martin birdenbire. Brissenden’ın zihinsel donanımını dikkatle tahlil ediyordu. “Siz tam bir dogmacısınız; işin olağanüstü yanı da bu. Bilimin ancak deney sonucu saptayıp kanıtladığı en güncel gerçekleri siz birer dogma gibi kesin biçimde ifade ediyorsunuz. Doğru sonuçlara kestirmeden varıp hüküm veriyorsunuz. Yolunuzu ışık hızıyla buluyor, doğrulara aşırı bir mantık yürüterek ulaşıyorsunuz.”

“Evet, Peder Joseph’in ve Dutton Kardeş’in canını sıkan da buydu,” diye cevap verdi Brissenden. Ardından, “Ah, hayır,” diye ekledi. “Din adamı değilim. Kaderin talihli bir cilvesi sonucu eğitim görmek için Katolik yüksek okuluna gönderildim. Sen bildiklerini nerede öğrendin?”

Martin anlatırken bir yandan da Brissenden’ı incelemekle meşguldü; uzun, ince, kibar yüz hatlarından ve düşük omuzlarından başlayıp hemen yanlarındaki bir sandalyede asılı duran, sarkık ve şişkin cepleri birçok kitapla yüklü paltosuna kadar. Brissenden’ın yüzü ve uzun, ince elleri güneşte bronzlaşmıştı – aşırı bir broznlaşma, diye düşündü Martin. Güneş yanığı Martin’i rahatsız etmişti. Brissenden’ın öyle pek dışarıya çıkmayı seven bir adam olmadığı aşikârdı. Öyleyse nasıl olmuştu da bu kadar yanmıştı? Martin, Brissenden’ın ince, elmacıkkemikleri çıkık, gözenek ve çukurlarla dolu ve bugüne dek gördüğü en zarif, kartal gagası biçimindeki bir burunla süslü yüzünü yeniden incelemeye başlarken bu güneş yanığının hastalıklı ve önemli bir şeyle ilintili olduğunu düşünüyordu. Brissenden’ın ne büyük ne de küçük olan, sıradan, kahverengi gözlerinin dikkat çekici bir yanı yoktu; fakat o gözlerde için için yanan bir ateş ya da daha ziyade tuhaf bir biçimde birbiriyle çelişen iki ayrı ifade vardı. Cüretkâr, boyun eğmez, hatta aşırı ölçüde sert bakan gözleri aynı zamanda insanda acıma hissi de uyandırıyordu. Martin o anda bilmediği fakat çok geçmeden öğreneceği bir nedenden ötürü ona acıdığını fark etti.

Aradan kısa bir süre geçtikten sonra, Arizona’dan geldiğini belirten Brissenden birden damdan düşer gibi, “Ha, bu arada ben verem hastasıyım,” dedi. “Havası bana iyi geldiği için birkaç yıldır orada yaşıyorum.”

“Peki bu havada sağlığınızı tehlikeye atmaya korkmuyor musunuz?”

“Korkmak mı?”

Brissenden, Martin’in kullandığı kelimeyi tekrar ederek özellikle bir şeyi vurgulamıyordu. Fakat Martin o çileci surata baktığında en ufak bir korku ifadesi bile görmemişti. Brissenden’ın gözleri birer kartal gözünü andırana kadar kısıldı; Martin, burun delikleri genişlemiş, kartal gagası biçimindeki burnu ve meydan okuyan, iddialı, sert yüz ifadesini neredeyse nefesini tutarak izledi. Bu manzara karşısında büyük heyecan duyan Martin, muhteşem, diye bir yorumda bulundu kendi kendine. Yüksek sesle şu dizeleri okudu:

Talihin vurup ezen sopası altında Başım kanlı ama dik durur.

Yüz ifadesi hızla değişip merhametli ve duyarlı bir görünüme bürünen Brissenden, “Henley’yi seviyorsun demek,” dedi. “Elbette senden daha farklı bir şey beklemem yanlış olurdu. Ah, Henley! Ne yürekli bir insan. Çağdaş şair bozuntularının –dergi şairlerinin– arasında, haremağalarının arasındaki bir gladyatör gibi duruyor.”

Martin, “Dergileri sevmiyorsunuz demek,” diyerek kibarca ithamda bulundu.

Brissenden da Martin’i ürkütürcesine vahşice homurdanarak, “Ya sen seviyor musun?” dedi.

“Ben... Ben dergilere yazıyorum ya da daha çok yazmaya çalışıyorum,” diye kekeledi Martin.

“O daha iyi,” diye teskin edici bir karşılık verdi Brissenden. “Yazmaya çalışıyorsun ama başarılı olamıyorsun. Başarısızlığına saygı ve hayranlık duyuyorum. Neler yazdığını biliyorum. Şöyle bir gözümün ucuyla bakınca bile görebiliyorum; yazdıklarının içeriğinde bir şey var ki dergilerde yayımlanmasına engel oluyor. O da cesaret. Cesaret dergilerin işine yarayan bir şey değil. Onlar ipe sapa gelmez palavralar, beş para etmez boş laflar istiyorlar ve Tanrı bilir ya, bunu da elde ediyorlar ama senden değil tabii.”

Martin, “Ben de kısa, gündelik yazılardan daha üstün şeyler yazmıyorum,” diye ileri sürdü.

“Bilakis...” Brissenden duraksadı ve Martin’in yoksulluğunu dışa vuran, iyice yıpranmış kravatının, kenarları aşınıp bir testerenin dişleri gibi çıkmış yakasının, ceketinin parlayan kollarının ve hafifçe aşınmış manşetinin üzerinde gezinen gözlerini daha da yukarılara kaldırıp karşısındakinin çökmüş avurtlarını küstahça bakışlarla süzdü. “Bilakis, gündelik yazılar senin yazdıklarından üstün; hem de öyle üstün ki o seviyeye ulaşmayı sen asla umut edemezsin. Senden bir şeyler yemeni istesem bile seni aşağılamış olurum.”

Martin yüzüne ateş bastığını hissetti; Brissenden ise pişkin pişkin gülüyordu.

“Karnı tok bir adam böyle bir istek karşısında küçük düşmez,” diye tamamladı sözlerini.

“Sen bir şeytansın,” diye haykırdı Martin öfkeyle.

“Her neyse, istemedim zaten.”

“Cüret edemedin.”

“Bak onu bilmem. Ama şimdi istiyorum.”

Brissenden konuşurken bir yandan da sanki bir an önce restorana geçmek niyetiyle oturduğu koltuktan hafifçe doğruldu.

Martin yumruklarını sıkmıştı, beynine sıçrayan kanın şakaklarını zonklattığını hissediyordu.

O bölgede nam salan bir yılan yiyicinin çığırtkanını taklit eden Brissenden, “Bosco! Onları canlı canlı yiyor! Canlı canlı mideye indiriyor!” diye bağırdı.

Brissenden’ın hastalıklı bedenine küstahça göz gezdiren Martin, “Şüphesiz seni canlı canlı yiyebilirdim,” dedi.

“Ama ben buna değmem, öyle mi?”

“Bilakis,” dedi Martin, “çünkü aramızda geçenler buna değmez.” Ardından içten bir kahkaha koyuverdi. “İtiraf etmeliyim ki beni komik duruma düşürdün, Brissenden. Benim aç olmam, senin de bunu fark etmiş olman sadece sıradan olgular; bunun utanç verici bir yanı yok. Senin anlayacağın ben sürü psikolojisine kapılmış insanların basmakalıp, dar ahlak anlayışlarına gülerken sen ortaya çıkıp keskin ve doğru bir söz söylüyorsun ve ben ânında aynı dar ahlak anlayışının esiri oluyorum.”

“Onurun kırıldı,” dedi Brissenden.

“Az önce kırılmıştı kuşkusuz. Gençliğin beraberinde getirdiği önyargı işte. Bu gibi şeyleri o zamanlarda öğrendim ve o dönemden beri öğrendiklerimin değerini düşürüyorlar. Bunlar benim utanç verici sırlarım.”

“Ama artık onların üzerine bir sünger çektin, değil mi?”

“Şüphesiz çektim.”

“Emin misin?”

“Eminim.”

“O halde gidip bir şeyler atıştıralım.”

Martin, “Ben ödeyeyim,” diyerek cebindeki iki dolardan arta kalan son bozukluklarla masaya en son gelen viski sodaların parasını vermeye kalkıştı ve garsonun Brissenden tarafından sindirilip bozuklukları masaya geri bıraktığını gördü.

Martin bozukları masadan alıp suratını ekşiterek cebine attı ve bir anlığına, Brissenden’ın dostça omzuna dokunan elinin ağırlığını hissetti.

23. Education. (Y.N.)

XXXII

Ertesi öğleden sonra, Martin’in ikinci ziyaretçisi Maria’yı heyecanlandırdı. Fakat Brissenden’ı oturma odasının en gösterişli, itibarlı yerine oturtan Maria’nın bu kez eli ayağına dolanmadı.

“Umarım rahatsızlık vermedim?” diye söze girdi Brissenden.

Martin, Brissenden’la el sıkışırken, “Hayır, hayır, sorun değil,” diye cevap verdi ve misafirinin odadaki tek sandalyeye oturması için işaret ederken kendisi de yatağa geçti. “Burada yaşadığımı nereden biliyorsunuz?”

Morse’ları aradım. Telefona Miss Morse çıktı. Ve işte buradayım.” Brissenden elini ceketinin cebine daldırdı ve çıkardığı ince kitabı masanın üzerine attı. “Bir şairin kitabı o. Oku ve sende kalsın.” Ardından, Martin’in itirazına cevap olarak, “Ben ne yapayım kitapları? Bu sabah bir kez daha kanamam oldu. Viskin var mı? Hayır, tabii ki yok. Dur bir dakika.”

Brissenden odadan çıkıp uzaklaştı. Martin, dışarıdaki basamakları inen ve bahçe kapısını kapatmak için dönen Brissenden’ın uzun ince bedenini gözleriyle takip ederken, bir zamanlar geniş olan ama artık bir enkaza dönmüş göğsünün üzerine çöken omuzlarını içi sızlayarak fark etti. Martin dolaptan iki su bardağı çıkardı ve Henry Vaughn Marlow’un en son derlemesi olan şiir kitabını okumaya koyuldu.

Brissenden odaya dönünce, “İskoç viskisi kalmamış,” dedi. “Herif Amerikan viskisinden başka bir şey satmıyor. Al işte, şurada dörtte bir galon var.”

Martin, “Delikanlılardan birini limon alması için göndereyim, sıcak likör yaparız,” diye teklifte bulundu, ardından Brissenden’ın getirdiği şiir kitabını elinde tutup, “Acaba Marlow böyle bir kitaptan ne kadar kazanacak?” diye sordu.

“Muhtemelen elli dolar,” diye cevap verdi Brisenden. “Gerçi, o kadar kazanırsa ya da basıp piyasaya sürmesi için bir yayıncının aklını çelebilirse şanslı.”

“O halde şiir yazarak geçinmek mümkün değil, öyle mi?”

Martin’in gerek ses tonu gerek yüz ifadesi moral bozukluğunu dışa vuruyordu.

“Tabii ki geçinemez. Hangi budala öyle bir beklenti içinde olabilir ki? Kafiyeleme yaparak evet. Bruce ve Virginia Springs var mesela. Bir de Sedgwick. Gayet başarılılar. Fakat şiirle... Vaughn Marlow’un nasıl geçindiğini biliyor musun? Pennsylvania’daki berbat bir özel erkek lisesinde öğretmenlik yaparak; tüm özel cehennemlerin içinde en kötüsü öyle bir yerde çalışmaktır. Marlow’un önünde elli yıl daha ömrü olsa onun yerinde olmak istemezdim. Gel gelelim, sıradan çağdaş şairlerin yazdıklarıyla kıyaslandığında, onun şiirleri havuçların arasında duran bir yakut gibi dikkat çekiyor. Hele o aldığı eleştiriler! Hepsine lanet olsun o ahmak insan müsveddelerinin!”

Martin de, “Yazma becerisi olmayan adamlar, gerçekten yazma becerisine sahip olan adamlar hakkında çok fazla şey yazıyorlar,” diyerek Brissenden’ı onayladı. “Stevenson ve eserleri hakkında yazılan saçmalıkların çokluğu karşısında afalladım.”

Brissenden dişlerini takırdatarak, “Hortlaklar ve gaddarlar!” dedi. “Evet, Peder Damien mektubu yüzünden onu sürekli çekiştiren, tahlil edip tartan sürüyü biliyorum...”

“Onu, kendi sefil benlikleriyle kıyaslayarak değerlendirdiler,” diye araya girdi Martin.

“Evet, aynen, güzel bir ifade – Doğru’yu ve Güzel’i ve İyi’yi ağızlarına alıp kirletiyorlar, en sonunda da sırtını sıvazlayıp, ‘Aferin oğlum,’ diyorlar. Mide bulandırıcı! Richard Realf öldüğü gece bunları ‘Kargalar gibi gevezelik eden küçük adamlar,’ diye nitelemişti.”

Martin, “Yıldız tozunu çekiştiriyorlar,” diye heyecanla devam etti. “Usta adamların hızlı, göz kamaştırıcı uçuşlarını eleştiriyorlar. Bir defasında kitap eleştirmenleriyle ilgili hicivli bir deneme yazmıştım.”

“Oku bakalım şunu,” diye rica etti Brissenden hevesle.

Bunun üzerine Martin, “Yıldız Tozu”nun bir suretini çıkardı; o yazıyı okurken Brissenden kıkır kıkır güldü, ellerini ovuşturdu ve likörünü içmeyi unuttu.

Martin okumayı bitirince de, “Bana öyle geliyor ki bizzat sen de biraz yıldız tozusun; gözleri görmeyen kukuletalı cücelerin dünyasına savrulmuş yıldız tozu,” diye yorumda bulundu. “Tabii, bunu gönderdiğin ilk dergi havada kapıp hemen satın aldı, değil mi?”

Martin müsvedde defterinin sayfalarını gözden geçirdi.

“Yirmi yedi dergi reddetti yazıyı.”

Brissenden uzun ve içten bir kahkaha atmak istedi ama ağzını açmasıyla birlikte öksürük nöbetine tutuldu.

Soluk soluğa, “Bana şiire bulaşmadığını söylemeyeceksin herhalde,” dedi. “Birkaçına bakabilir miyim?”

“Şimdi okuma,” diye rica etti Martin. “Seninle sohbet etmek istiyorum. Sana bir deste yapıp veririm, eve götürürsün.”

Brissenden yanında “Aşk Döngüsü” ve “Peri ve İnci” şiirlerini alıp gitti ve ertesi gün “Başka şiirlerini de okumak istiyorum,” diye Martin’in karşısına çıktı.

Brissenden, sadece Martin’e bir şair olduğu konusunda güvence vermekle kalmadı, ayrıca Martin kendisinin de bir şair olduğunu öğrendi. Martin, Brissenden’ın şiirlerini okurken aklı başından gitti ve bu şiirlerin yayımlanması için hiçbir girişimde bulunulmamasına çok şaşırdı.

Martin, Brissenden’ın şiirlerini pazarlamak için gönüllü olunca Brissenden, “Hepsine lanet olsun!” diye cevap verdi. “Güzeli güzel olduğu için sev,” diye öğüt verdi. “Dergileri kendi haline bırak. Denize ve gemilerine geri dön – sana tavsiyem budur, Martin Eden. Bu hastalıklı ve çürümüş, insan yapımı şehirlerde ne işin var? Dergi dünyasının ihtiyaçlarını gidermek için güzelliği peşkeş çekmeye çalışarak buralarda heba ettiğin her gün kendi gırtlağını kesiyorsun. Geçen gün alıntıladığın o cümle neydi? Tamam, hatırladım: ‘İnsan, gelip geçici yaratıkların en sonuncusu.’ Peki, gelip geçici yaratıkların en sonuncusu olarak sen şöhreti ne yapacaksın? Elde etsen bile seni zehirleyecek. Bence sen şöhretten beslenip gelişemeyecek kadar yalın, doğal ve akılcı birisin. Umarım dergilere tek bir satır yazı bile satamazsın. Güzellikten başka hizmet edilecek efendi yoktur. Ona hizmet et ve insan yığınlarını boş ver! Başarı! Başarı, Stevenson üzerine yazdığın ve Henley’nin ‘Hayalet’24 şiirini gölgede bırakan kısa şiirde, ‘Aşk Döngüsü’ şiirlerinde, o deniz şiirlerinde değilse başka hangi cehennemde olabilir?

Yaptığın işte başarılı olmaktan değil, salt o işi yapmış olmaktan keyif alırsın. Bana söyleyemezsin. Bunu biliyorum. Sen de biliyorsun. Güzellik canını yakar. İçinde bitmek bilmez bir sızı, iyileşmez bir yaradır. Alevden bir bıçaktır. Neden dergileri ciddiye almak zorundasın ki? Güzellik amacın olsun. Neden güzelliği para gibi basıp altına dönüştürmek zorundasın ki? Her neyse, zaten bunu yapamazsın; o yüzden benim bundan heyecan duymamın faydası yok. Dergileri bin yıl boyunca okusan da Keats’in bir satırının değerini bulamayacaksın. Şöhret ve parayı bırak, yarın bir gemide çalışmak için sözleşme imzala ve denizlerine geri dön.”

“Şöhret için değil, aşk için,” diyerek güldü Martin. “Anlaşılan o ki, senin Evren’inde aşka yer yok; benimkinde ise Güzellik, Aşk’ın hizmetkârıdır.”

Brisenden acıyarak ve hayranlık duyarak baktı Martin’e. “Çok gençsin Martin, çok gençsin evlat. Yükseklere kanat çırpacaksın ama kanatların en açık renklerle bezenmiş, en narin, en ince tülden. Yakıp kavurma onları. Ama zaten yanıp kavrulmuşlar. Şu ‘Aşk Döngüsü’ için dişiliğin övülmesi gerekiyordu; bu da işin utanç verici yanı.”

“Dişiliğin yanında aşkı da övüyor o şiir,” diyerek güldü Martin.

“Çılgınlığın felsefesi,” diye karşılık verdi Brissenden. “Esrarlı düşlerde sayıklarken ben de kendimi öyle inandırmıştım. Ama çok dikkatli ol. Bu burjuva şehirleri seni öldürecek. Seninle tanıştığım şu hain yatağına baksana. Çürümüş bir yer. İnsan öyle bir ortamda akıl sağlığını koruyamaz. Aşağılayıcı. Aralarında kadın ya da erkek, aşağılayıcı olmayan tek bir kişi bile yoktu; hepsi de neşeli partilerin, yüksek entelektüel ve sanatsal dürtüleriyle hareket eden mideleri büyük insanlar...”

Brissenden aniden durdu ve Martin’e baktı. Birdenbire kafasında bir ampul yanmış, durumu kavramıştı. Yüzündeki ifade değişip meraklı bir korkuya büründü.

“O muhteşem ‘Aşk Döngüsü’ şiirini o kıza yazdın – o solgun, süzgün, dişi yaratığa!”

Bir anda Martin’in sağ eli ileri fırlayıp Brissenden’ın gırtlağını sıkmaya başladı; Martin, Brissenden’ı dişleri takırdayana kadar silkeledi. Fakat Brissenden’ın gözlerinin içine baktığında hiçbir korku ifadesi görmedi – o gözlerde tuhaf ve alaycı bir iblisten başka hiçbir şey yoktu. Kendine gelen Martin, Brissenden’ı boynundan yanlamasına yatağa doğru savururken bir yandan da elini gevşetti.

Brissenden’ın bir an soluğu kesildi ve nefes nefese kaldı, ardından da kıkır kıkır gülmeye başladı

“Beni silkelerken içimdeki ateşi de söndürseydin sana sonsuza dek minnet duyardım,” dedi.

“Bu aralar sinirlerim laçka olmuş, hemen parlıyorum,” diye özür diledi Martin. “Umarım canını yakmadım. İstersen likörünü tazeleyeyim.”

“Ah, seni genç Yunanlı!” diye devam etti Brissenden. “Merak ediyorum o vücudunla gurur duyuyor musun? Müthiş bir güce sahipsin. Genç bir pantersin, bir aslan yavrususun. O gücün bedelini ödeyecek olan da sensin.”

Brissenden’a bir bardak likör uzatan Martin, “Ne demek istiyorsun?” diye sordu merakla. “Al bakalım, şunu kafaya dik ve iyi hisset.”

“Kadınlar...” Brissenden likörünü yudumladı ve keyifle gülümseyerek. “Kadınlardan dolayı. Seni şimdiye dek üzdükleri gibi, yaşamının sonunda kadar da üzeceklerine kalıbımı basarım. Beni boğmanın faydası yok; yine de söyleyeceğimi söylerim. Bu hiç şüphesiz senin ilk aşkın, gelip geçici gençlik sevdan; fakat Güzellik’in hatırına, gelecek sefere daha zevkli bir seçim yap. Senin o burjuva kızıyla ne işin var Tanrı aşkına? Onları kendi hallerine bırak. Kendine şöyle müthiş, aklına eseni yapan, ateşli, hayata gülen ve ölümle dalga geçen, aşkını doya doya yaşayan bir kadın bul. Öyle kadınlar gerçekten de var ve seni, burjuva değerleriyle sarmalanıp muhafaza edilmiş bir yaşamın pısırık mahsulleri kadar gönülden severler.”

“Pısırık mı?” diye itiraz etti Martin.

“Aynen öyle, pısırık; kafalarına sokuşturulan değersiz ahlaki ilke ve erdemleri durmadan çene çalıp anlatan ve hayatı yaşamaktan korkan. Bu kadınlar seni sevecek Martin; fakat o değersiz ahlaki ilkelerini daha çok sevecekler. Sen kendini kaptırıp coşku içinde yaşayacağın bir hayat, özgür ruhlu kocaman yürekli insanlar, kanatları alevden kelebekler istiyorsun; küçük, gri güveler değil. Eğer yaşayacak kadar talihsizsen emin ol onlardan da sıkılacaksın, tüm o dişi yaratıklardan. Ama yaşamayacaksın. Gemilerine ve denizlerine geri dönmeyeceksin; böylelikle, kemiklerin çürüyene kadar bu haşere deliği şehirlerde aylak aylak dolanacak, sonra da öleceksin.”

“Bana nutuk çekebilirsin ama sana karşılık vermeye zorlayamazsın,” dedi Martin. “Ne de olsa, senin kendi meşrebince bir düşünce yapın var ve benim düşünce yapım da seninki kadar çürütülemez.”

Martin’le Brissenden aşk konusunda, dergiler konusunda ve birçok konuda farklı düşünceler içindeydiler ama birbirlerini sevmişlerdi ve Martin açısından bu içten bir sevgiydi. Martin’in boğucu odasında Brissenden bir saatten fazla kalmasa da her gün bir aradaydılar. Brissenden, elinde çeyrek galonluk viski olmadan asla gelmiyor, şehir merkezinde birlikte yemek yediklerinde de yemek boyunca viski soda içiyordu. Her defasında hesabı o ödüyordu. Martin ondan yemek yemenin inceliklerini öğrenmiş, onunla birlikte ilk şampanyasını içmiş, Rhein şaraplarını tatma fırsatı bulmuştu.

Fakat Brissenden her zaman gizemli biriydi. Çileci bir surat ifadesi olmasına, kanındaki sorun yüzünden kötüye giden sağlığına rağmen samimiyetle lüks düşkünüydü. Ölüm korkusu yoktu, her türlü yaşam tarzına karşı alaycı ve küçümseyici bir yaklaşımı vardı; ölüme yakın biri olmasına karşın her zerresiyle hayatı seviyordu. Yaşamak, heyecan duymak için çılgıncasına bir arzuyla yanıp tutuşuyor, bir defasında bizzat kendi ifade ettiği gibi “içinden çıktığım kozmik toz bulutunda kapladığım küçük boşluğu eğip bükmek” istiyordu. Uyuşturucuya bulaşmış, yeni his ve heyecanların peşinde birçok tuhaf şeyler yapmıştı. Martin’e anlattığı kadarıyla bir defasında, sırf uzun süren bir susuzluğu dindirmenin nasıl büyük bir zevk vereceğini denemek için üç gün boyunca kasıtlı olarak su içmemişti. Martin, Brissenden’ın kim olduğunu, kimin nesi olduğunu asla öğrenemedi. O, geçmişi olmayan, bir ayağı çukurda bulunan ve yaşamını acı çekip heyecan içinde sürdüren bir adamdı.

24. “Apparition”. (Y.N.)

XXXIII

Martin girdiği savaşı adım adım kaybediyordu. Mümkün olduğunca idareli para harcasa da gündelik yazılardan elde ettiği kazanç giderlerini karşılamaya yetmiyordu. Şükran Günü geldiğinde siyah takım elbisesi yine rehindeydi ve Morse’ların akşam yemeği davetini kabul edememişti. Öne sürdüğü bahane Ruth’u pek de memnun etmeyince Martin kendini çaresiz hissedip her şeye rağmen geleceğini söyledi. Önce San Francisco’ya, Transcontinental dergisinin ofisine gidip kendisine ödenmesi gereken beş doları alacak, bu parayla da takım elbisesini rehinden kurtaracaktı.

Martin, o sabah Maria’dan on sent borç aldı. Aslında bu parayı Brissenden’dan almayı tercih ederdi ama o tuhaf, dengesiz adam ortadan kaybolmuştu. Martin Brissenden’ı iki haftadır görmüyor, onu gücendirecek bir şey yapıp yapmadığı üzerine boş yere kafa patlatıyordu. Martin on sentle vapura binip körfezin öte yakasına, San Francisco’ya geçti ve Market Sokağı’na doğru yürürken, olur da beş doları alamazsa nasıl bir açmazın içine düşeceği üzerine tahmin yürüttü. Bu durumda Oakland’a dönmesi mümkün olmayacaktı ve San Francisco’da on sent borç alabileceği kimseyi tanımıyordu.

Transcontinental dergisinin bulunduğu ofisin kapısı aralıktı; Martin kapıyı açarken içeriden gelen yüksek sesi duyunca birden duraksadı:

“Fakat mesele o değil Mr. Ford.” (Martin, dergiyle yaptığı yazışmalardan, Ford’un editörün ismi olduğunu biliyordu.) “Mesele, ödemeye hazır olup olmadığınız. Demek istediğim nakit ve peşin para. Transcontinental dergisinin beklentileri ve gelecek yıl ne kadar kazanmayı umduğunuz beni ilgilendirmiyor. Ben yaptığım iş karşılığında paramı almak istiyorum. Size hemen şunu da belirteyim, para elime geçene kadar derginin Noel sayısı baskıya girmeyecek. İyi günler. Parayı bulduğunuzda gelip beni görün.”

Kapı hızla açıldı, içeriden çıkan adam öfkeli bir surat ifadesiyle Martin’in yanından geçip gitti ve koridorda yürürken küfürler savurup yumruklarını sıktı. Martin odaya hemen girmemeye karar verdi ve koridorda on beş dakika oyalandı. Ardından kapıyı iterek açtı ve içeri girdi. İlk kez bir editörün ofisinde bulunan Martin için bu yeni bir deneyimdi. Belli ki bu ofiste karta gerek duyulmuyordu zira büro elemanı içerideki bir odaya girip Mr. Ford’u görmek isteyen bir adam olduğunu söyledi. Sonra, geri dönen ofis elemanı, odanın öte yanından eliyle işaret ederek Martin’i çağırdı ve onu editörün kutsal odası olan özel ofise yönlendirdi. Martin’in ilk dikkatini çeken odadaki düzensizlik ve karmaşaydı. Ardından, uzun favorileri olan, genç görünümlü bir adamın storlu bir masada oturmuş, meraklı bakışlarla kendisini süzdüğünü fark etti. Adamın suratındaki sakin ifade Martin’i şaşırtmıştı. Az önce matbaacıyla atışması belli ki soğukkanlılığını pek etkilememişti.

“Ben... Ben Martin Eden,” diye lafa girdi Martin. (“Ve beş dolarımı istiyorum,” demek geçti içinden.)

Fakat karşısındaki muhatap olduğu ilk editördü ve bu koşullar altında adamı birden ürkütmeye hiç niyeti yoktu. Martin, Mr. Ford’un, “Demeyin yahu!” diye yerinden fırlamasını şaşkınlıkla izledi; hemen ardından Ford her iki eliyle hararetli bir şekilde Martin’in elini sıktı.

“Sizi gördüğüme ne kadar memnun oldum anlatamam, Mr. Eden. Sık sık nasıl biri olduğunuzu merak eder dururdum.”

Ford, Martin’e kol boyu mesafede durmuş, parlayan gözlerini onun ikinci en iyi, aynı zamanda da en berbat durumda olan –Maria’nın ütüsüyle Martin’in pantolona dikkatlice yaptığı çizgi belli olsa da– hırpani ve tamir edilemeyecek kadar eski takım elbisesinin üzerinde gezdiriyordu.

“İtiraf etmeliyim ki sizi olduğunuzdan çok daha yaşlı bir adam olarak hayal etmiştim. Hikâyeniz o kadar güçlü, olgun ve derin düşünceler yansıtıyordu ki. O hikâye bir başyapıt – daha ilk satırlarından anlamıştım ben bunu. İzin verin de hikâyeyi ilk olarak nasıl okuduğumdan bahsedeyim size. Ama hayır, ilk önce sizi çalışanlarla tanıştırayım.”

Mr. Ford konuşmasını sürdürerek Martin’i ofisin merkez bölümüne götürdü ve burada onu ufak tefek, çelimsiz, elleri sanki donmuş gibi tuhaf bir biçimde soğuk olan, seyrek, ipeksi favorileri göze çarpan Mr. White adındaki yardımcı editörle tanıştırdı.

“Bu da Mr. Ends, Mr. Eden. Mr. Ends bizim genel yayın yönetmenimiz.”

Martin ters ters bakan, kel kafalı, yüzünün büyük bir bölümünü kaplayan kar beyazı sakallardan görünebildiği kadarıyla genç suratlı bir adamla el sıkışırken buldu kendini. Pazar günleri sakallarını dikkatlice kırpıp düzelten karısı ayrıca adamın ensesindeki tüyleri de tıraş ediyordu.

Üç adam Martin’in etrafını sarıp hep bir ağızdan hayranlıkla konuşmaya başladılar ama bir müddet sonra Martin adamların zaman kazanmak için bu yola başvurdukları izlenimine kapıldı.

Mr. White, “Neden uğramadığınızı çok merak ettik,” diyordu.

Martin, paraya kaçınılmaz surette ihtiyacı olduğunu belirtme düşüncesiyle, “Körfezin öte yanında yaşıyorum ve yol param yoktu,” diye dobra dobra cevap verdi.

Üzerimdeki kıyafet hiç kuşkusuz içine düştüğüm zarureti en etkili bir biçimde ortaya koyuyor, diye düşündü kendi kendine Martin. Her fırsatta yaptığı işin gayesine ilişkin imalarda bulundu. Fakat hayranlarının kulakları sağırdı. Övgüler düzüyorlar, ilk bakışta hikâyenin onlarda ne gibi bir izlenim bıraktığından, daha sonra ne düşündüklerinden, eşlerinin ve ailelerinin düşüncelerinden dem vuruyorlar ama ona ödeme yapma niyetlerine dair en ufak bir şey çıtlatmıyorlardı.

“İlk başta hikâyenizi nasıl okuduğumu anlatmış mıydım?” dedi Mr. Ford. “Elbette anlatmadım. New York’tan batıya dönüyordum, tren Ogden’da mola verince yeni peronda görevli çocuk trene bizim derginin yeni sayısını getirdi.”

Tanrım! diye düşündü Martin; sen Pullman vagonlarında25 seyahat ederken ben, ödemediğin o önemsiz beş dolar yüzünden açlık çekiyorum. İçinde bir öfke dalgası kabardı. Boş yere özlemle, açlıkla ve mahrumiyet içinde geçen o bunaltıcı ayların acısını yüreğinde hissedince Transcontinental dergisinin ona yaptığı yanlış gözünde daha da büyüdü ve halihazırda açlıktan zil çalan midesi içini kemirip onu uyandırınca dünden beri neredeyse hiçbir şey yemediğini hatırladı. O an gözlerini kan bürüdü. Bu yaratıklara hırsız bile denmezdi. Bunlar düpedüz eşkıyaydı. Yalan söyleyerek, sözlerinde durmayarak hikâyesini elinden alıp kullanmışlardı. Öyleyse onlara günlerini gösterecekti. Parasını alana kadar ofisten ayrılmamaya kesin karar verdi. Para alamazsa Oakland’a geri dönmesinin yolu yoktu. Çaba gösterip kendini kontrol etmeye çalıştı ama yüzündeki yırtıcı hayvan ifadesi karşısındakileri korkutup endişelendirmişti bile.

Dergiciler daha da büyük bir gayretle çene çalmaya devam ettiler. Mr. Ford “Çanların Sesi” hikâyesini ilk defa nasıl okuduğunu yeni baştan anlatırken, Mr. Ends de Alameda’da öğretmenlik yapan kız yeğeninin söz konusu hikâyeyi ne kadar çok takdir ettiğinden bahsetme çabası içindeydi.

Martin nihayet, “Buraya neden geldiğimi söyleyeceğim size,” dedi. “Hepinizin pek sevdiği o hikâye karşılığında paramı almak için. Sanırım hikâyenin yayımlanması üzerine beş dolar ödeyeceğinizi söz vermiştiniz.”

Hareketli yüzünde neşeli ve derhal kabullenen bir ifade beliren Mr. Ford elini cebine attı ve birden Mr. Ends’e dönüp parasını evde bıraktığını söyledi. Mr. Ends belli ki buna içerlemişti; Martin, Mr. Ends’in kolunun sanki pantolon cebini korumak istercesine seğirdiğini gördü. Paranın o cepte olduğunu biliyordu Martin.

“Kusura bakmayın,” dedi Mr. Ends. “Matbaacıya ödeme yapalı daha bir saat olmadı, cebimdeki son nakdi ona vermiştim. İhtiyatsızca davranıp yanıma az para almışım; fakat faturanın ödeme tarihi henüz gelmemişti ve matbaacının ricada bulunup hemen peşinat istemesi pek beklenmedik bir durumdu.”

Hem Ford hem de Ends beklenti dolu gözlerle Mr. White’a baktılar ama o da gülüp omuz silkti. Onun vicdanı her halükarda temizdi. Transcontinental’a dergi literatürünü öğrenmek için gelmiş ama onun yerine esasen mali işleri öğrenmişti. Dergiden dört aylık maaş alacağı vardı ve yardımcı editörden önce matbaacının gönlünün alınması gerektiğini biliyordu.

Mr. Ford gayrı ciddi bir havada, “Mr. Eden’ın bizi bu halde bulması çok gülünç,” diye söze girdi. “Sizi temin ederim ki bu tamamen ihtiyatsızlıktan kaynaklanıyor. Fakat şöyle yapabiliriz. Yarın sabah ilk iş size çekinizi postalarız. Mr. Eden’ın adresi sizde var, değil mi Mr. Ends?”

Evet, Mr. Ends’de adres vardı ve yarın sabah ilk iş olarak çek postalanacaktı. Martin’in banka ve çek bilgileri pek sağlam değildi ama çeki yarın yerine bugünden vermemeleri için bir neden göremiyordu.

Mr. Ford, “O halde çeki size yarın postalayacağımız konusunda anlaştık, değil mi Mr. Eden?” dedi.

Martin vurdumduymaz bir havayla, “Paraya bugün ihtiyacım var,” diye cevap verdi.

Mr. Ford, “Aksilik işte, eğer buraya başka bir gün uğrasaydınız”, diye güler yüzle ve nazikçe lafa girdi; ama ters bakan gözlerinden çabuk parlayan bir mizaca sahip olduğu anlaşılan Mr. Ends konuşmasını böldü.

Sert bir sesle, “Mr. Ford durumu izah etti,” dedi. “Ben de. Çek yarın...”

“Ben de izah ettim,” diye araya girdi Martin. “Parayı bugün istediğimi izah ettim.”

Martin, genel yayın yönetmeninin kaba tavrı karşısında nabzının biraz yükseldiğini hissetmiş ve gözlerini dikkatle onun üzerine dikmişti; zira derginin nakit parasının o beyefendinin cebinde olduğunu seziyordu.

Mr. Ford, “Bu çok kötü bir...” diye söze girdi.

Ama tam o sırada Mr. Ends sanki odadan çıkmak üzereymiş gibi sabırsızca bir hareketle döndü; Martin de aynı anda üzerine atlayıp tek eliyle boğazını öyle bir sıktı ki Mr. Ends’in kar beyazı sakalı, intizamı hiç bozulmadan kırk beş derecelik bir açıyla tavana doğru dikildi. Mr. White ve Mr. Ford, genel yayın yönetmenlerinin bir astragan kilim gibi havada asılı kaldığını görünce dehşete düştüler.

“Yıldızı parlayan genç yeteneklerin hevesini kıran muhterem, uçlan bakalım paraları,” dedi Martin. “Uçlan yoksa seni silkeleyip kuruş kuruş da olsa üzerindekileri almasını bilirim ben.” Ardından korku içinde olan biteni izleyen iki adama dönüp, “Uzak durun! Eğer karışırsanız birileri zarar görebilir,” diye bağırdı.

Mr. Ends’in nefesi kesilmişti ve ancak Martin boğazına sarılmış avcunu gevşetince parayı uçlanmaya razı olduğunu gösterebildi. Elini art arda pantolon cebine daldırdıktan sonra toplam dört dolar on beş sent para çıkardı.

Martin emreder bir ses tonuyla, “İçini dışına çevir,” dedi.

Cepten bir on sent daha çıkıp yere düştü. Martin yaptığı yağmanın sonucundan emin olmak için paraları ikinci bir kez saydı.

Mr. Ford’a dönüp, “Sırada sen varsın,” diye bağırdı. “Yetmiş beş sent daha istiyorum.”

Mr. Ford’un hiç beklemeden boşalttığı ceplerinden altmış sent çıktı.

Martin tehditkar bir sesle, “Başka olmadığından emin misin?” diye sordu. Yelek ceplerinde ne var?”

Mr. Ford iyi niyetinin bir göstergesi olarak iki yelek cebini de tersyüz etti. Ceplerin birinden bir karton parçası yere düştü. Mr. Ford bunu yerden alıp tekrar cebine koyacaktı ki Martin bağırdı:

“O nedir? Bir vapur bileti mi? Ver onu bakalım bana. On sent eder o bilet. Onu da borcuna sayacağım. Şimdi bilet dahil dört dolar doksan beş sentim var. Bana hâlâ beş sent borcunuz var.”

Martin, Mr. White’a haşin bir bakış fırlattı ve o çıtkırıldım herifin kendisine beş sentlik bir madenî para uzattığını gördü.

Martin üçüne birden hitap ederek, “Teşekkür ederim,” dedi. “Hepinize iyi günler dilerim.”

Mr. Ends, “Soyguncu!” diye hırladı Martin’in arkasından.

Martin de, “Eşkıya!” diye karşılık verdi ve odadan çıkarken kapıyı hızla çarptı.

Martin havaya girip coşmuştu. O kadar ki, The Hornet dergisinin kendisine “Peri ve İnci” şiirinden on beş dolar borçlu olduğunu hatırlayınca derhal gidip o parayı da tahsil etmeye karar verdi. Fakat The Hornet sinekkaydı tıraşlı, iriyarı ve güçlü kuvvetli, birbirleri dahil herkesi ve her şeyi soyan, korsan tabiatlı genç adamlar tarafından yönetiliyordu. Ofisteki birkaç mobilyanın hasar görmesinin ardından üniversite yıllarında sporcu olan dergi editörü, genel yayın yönetmeninin, bir reklam temsilcisinin ve kapıcının da yardımıyla Martin’i ofisten çıkarmayı ve yaşanan arbedenin dürtüsüyle kapının hemen dışındaki kat merdivenlerinden hızla inmesine yardımcı olmayı başardı.

The Hornet ekibi merdiven sahanlığında durup yerde yatan Martin’e bakarak, “Yine bekleriz Mr. Eden; sizi görmekten mutluluk duyarız,” diye güldüler.

Martin ayağa kalkarken sırıttı.

“Off!” diye mırıldandı. “Transcontinental dergisindekiler lapacıydı ama sizin ödül için dövüşen boksörlerden farkınız yok.”

Bunun üzerine yukarıdakiler yine kahkahayı koyuverdiler.

Editör aşağıya doğru seslenip, “Söylemeden edemeyeceğim Mr. Eden, doğrusu siz de bir şair için hiç fena değilsiniz. O sağ kroşeyi nerede öğrendiğinizi sorabilir miyim?”

“Ya siz, tek dalmayı nerede öğrendiniz,” diye karşılık verdi Martin. “Her neyse, gözünüz moraracak, orası kesin.”

Editör de endişeli bir sesle, “Umarım boynunuz tutulmaz,” diye dilekte bulundu. “Ne dersiniz, bunun şerefine, boynunuzun değil elbette ama bu patırtının üzerine çıkıp hep beraber bir-iki tek atalım mı?”

Martin, “Eğer kaybedersem ben öderim,” diyerek kabul etti.

Böylece soyguncularla soyulan birlikte dostça içerek savaşı güçlü olanın kazanacağı ve “Peri ve İnci” şiiri için ödenecek on beş doların kurallara göre The Hornet dergisinin editör kadrosuna ait olduğu üzerinde hemfikir oldular.

25. Adını George Mortimer Pullman’dan alan yataklı vagon. (Y.N.)

XXXIV

Ruth, Maria’nın evinin dış merdivenlerinden yukarı çıkarken Arthur da bahçe kapısının önünde bekledi. Ruth, daktilodan gelen hızlı tıkırtılar işitti ve içeri girdiğinde Martin’in bir müsveddenin son sayfasını daktiloya çektiğini gördü. Ruth, Şükran Günü yemeğinde Martin’in sofralarında olup olmayacağından emin olmak için gelmişti; fakat daha o konuyu açmadan, Martin kafasını tümüyle meşgul eden bir başka konuya daldı.

Martin yazının kopyalarını ayırıp müsveddenin sayfalarını düzene sokarak, “Bak, sana şunu okuyayım,” dedi yüksek sesle. “Bu son yazdığım hikâye ve bugüne dek yazdıklarımdan farklı. Hem de o kadar farklı ki beni neredeyse ürkütüyor ama yine de iyi olduğuna dair kafamda sinsice bir fikir dolaşıyor. Sen değerlendir. Bu bir Hawaii hikâyesi. Başlığı da ‘Wiki-Wiki’.”

Martin’in yüzü yaratıcılığın ateşiyle ışıl ışıldı ama Ruth bu soğuk odada titriyordu ve selamlaştıkları sırada Martin’in ellerinin soğukluğu dikkatini çekmişti. Martin okurken dikkatle onu dinledi; Martin, Ruth’un yüzünde ara sıra sadece hoşnutsuzluk ifadesi görmesine rağmen hikâyenin sonunda sormadan edemedi:

“Dürüst ol, ne düşünüyorsun hikâye hakkında?”

“Ben... bilemiyorum,” diye cevap verdi Ruth. “Acaba bu... Sence satacak mı bu hikâye?”

“Korkarım ki hayır,” diye itirafta bulundu Martin. “Dergiler için çok güçlü bir üslubu var. Ama bu gerçek bir hikâye, yemin ederim ki gerçek.”

“Satmayacağını bile bile neden böyle şeyler yazmakta ısrar ediyorsun?” diye sordu Ruth. “Sen geçinmek için yazıyorsun, öyle değil mi?

“Evet, bu doğru; fakat sefil hikâye benim kontrolümden çıktı. Elimde olmadan yazdım onu. Yazılmayı talep etti.”

“Fakat şu Wiki-Wiki denen karakteri neden o kadar kaba konuşturuyorsun? Kuşkusuz üslubu okurları rahatsız edecek; kuşkusuz editörlerin de yazdıklarını haklı olarak kabul etmemelerinin nedeni bu.”

“Gerçek Wiki-Wiki o şekilde konuşuyor diye.”

“Ama yakışık alacak bir üslup değil o.”

“O, hayatın kendisi,” diye cevap verdi Martin. “O hakikat. Gerçek bir olay. Ve hayatı gördüğüm gibi yazmalıyım.”

Ruth cevap vermedi ve sıkıntılı bir sessizlik yaşandı. Martin, Ruth’u sevdiği için onu anlamakta güçlük çekiyordu; Ruth’un ufkuna sığmayacak kadar büyük olduğundan da Ruth onu anlamıyordu.

Martin, sohbeti daha rahat bir yere çekme çabasıyla, “Transcontinental’dan alacağımı tahsil ettim,” dedi. Dört dolar doksan sentlerini ve bir vapur biletini ellerinden söke söke aldığı favorileri uzamış üçlünün son halleri gözünün önüne gelince kıkır kıkır güldü.

“O halde yemeğe geliyorsun!” diye neşeyle bağırdı Ruth. “Ben de bunu öğrenmek için gelmiştim.”

Martin, suratında dalgın bir ifadeyle, “Gelmek mi?” diye mırıldandı. “Nereye?”

“Yarınki akşam yemeğine tabi, nereye olacak. Parayı aldığın takdirde elbiseni rehinden kurtaracağını söylemiştin.”

“Onu tamamen unutmuşum,” dedi Martin mütevazı bir havada. “Sahipsiz hayvanları alıkoyan belediye görevlileri bu sabah Maria’nın iki ineği ile buzağına el koydu ve hal bu ya, Maria’nın beş parası yoktu. Bu yüzden ona yardımcı olup ineklerini kurtarmalıydım. Transcontinental’dan aldığım beş dolar oraya gitti. ‘Çanların Sesi’ belediyede çalışan adamın cebine girdi.”

“O halde gelemiyorsun?”

Martin başını eğip kıyafetine baktı.

“Gelemem.”

Ruth’un mavi gözleri hayal kırıklığı ve sitem gözyaşlarıyla nemlendi ama Ruth hiçbir şey demedi.

“Gelecek Şükran Günü’nde ikimiz baş başa Delmonico’nun yerinde akşam yemeği yeriz,” dedi Martin neşeyle. “Ya da Londra’da, Paris’te, nerede istersen. Bundan eminim.”

“Birkaç gün önce,” diye birden lafa girdi Ruth, “Demiryolu Postası’na birkaç yerel atama yapıldığını okudum gazetede. Sen posta sınavını birincilikle geçmiştin, değil mi?”

Martin kendisini de aradıklarını ama postanın teklifini geri çevirdiğini itiraf etmek zorunda kaldı. “Kendimden o kadar emindim ki... o kadar eminim ki, bir yıl sonra Demiryolu Postası’nda çalışan bir düzine adamın toplam kazancından daha yüksek bir gelirim olacak. Bekle ve gör,” diyerek lafını tamamladı.

Martin sözünü bitirince Ruth sadece, “Öyle mi?” diyebildi. Ayağa kalktı, eldivenlerini giydi. “Gitmeliyim Martin. Arthur beni bekliyor.”

Martin sevgilisini kollarına alıp öptü ama Ruth soğuk bir karşılık verdi. Vücudu gerilmemiş, Martin’e sarılmamıştı; o her zamanki tutkulu öpüşmesinden eser yoktu.

Martin bahçe kapısından dönüp eve yürürken Ruth’ un kendisine darıldığı sonucuna vardı. Ama neden? Belediye görevlisinin Maria’nın ineklerine el koyması talihsizlikti. Ama bu sadece kaderin bir oyunuydu. Bunun için kimse suçlanamazdı. Nasıl daha farklı davranabileceğini kafası almıyordu. Evet, aslına bakılırsa Demiryolu Postasını geri çevirmiş olmasından ötürü biraz suçluydu, diye düşündü sonra. Ayrıca Ruth “Wiki-Wiki” hikâyesini sevmemişti.

Martin, basamakların başında durup dönerek öğleden sonra dağıtımını yapan postacıyı karşıladı. Postacının uzattığı bir deste uzun zarfı alırken her zamanki gibi depreşen umut ateşiyle doldu yüreği. Zarflardan biri uzun değildi. Kısa ve ince bir zarftı bu ve üzerine The New York Outview dergisinin adresi basılmıştı. Martin zarfı açarken duraksadı. Bu bir kabul mektubu olamazdı. Bu dergiye herhangi bir müsvedde göndermemişti. Belki de –bu çılgınca düşünceyle sanki kalbi duracak gibi oldu– belki de kendisine bir makale siparişi veriyorlardı; fakat hemen ardından, bunun umutsuzca imkânsız bir tahmin olduğunu düşünerek fikri kafasından attı.

Editör tarafından imzalanmış, kısa ve resmî ağızla yazılmış bir mektuptu bu; editör, sadece kendilerine gelen isimsiz bir mektubu ekte bulabileceği yönünde Martin’i bilgilendiriyor, ayrıca Outview çalışanlarının hiçbir koşul altında isimsiz yazışmaları dikkate almayacaklarından emin olmasını istiyordu.

Martin, ekteki mektubun elyazısıyla kabaca yazılmış olduğunu gördü; yazıda bir yandan kendisine cahilce hakaret edilip bir yandan da dergilere hikâyeler satan “Martin Eden denen” adamın asla yazarlıkla ilgisi olmadığı, aslında eski dergilerden aşırdığı yazıları daktiloya çekip kendisininmiş gibi sağa sola gönderdiği iddia ediliyordu. Zarfın üzerindeki posta mühründe “San Leandro” yazısı okunuyordu. Martin hiç tereddüt etmeden mektubu kimin gönderdiğini tahmin etti. Yazının her satırında Higginbotham’ın dilbilgisi, konuşma dili, iğneleyici ifadeleri bariz göze çarpıyordu ve Martin her satırda zarif bir İtalyan elini değil, kayınbiraderinin kaba saba esnaf yumruğunu görüyordu.

Ama neden? diye durumu boş yere sorguladı Martin. Bernard Higginbotham’a ne zararı dokunmuştu? Bu o kadar mantıksız, o kadar manasız bir şeydi ki. Hiçbir açıklaması yoktu. O hafta içerisinde Doğu Kıyısı’ndaki çeşitli dergilerin editörleri tarafından buna benzer bir düzine mektup iletildi Martin’e. Martin editörlerin davranışının hoş olduğunu düşünüyordu. Hiçbiri onu zerre kadar tanımıyordu ama buna rağmen bazıları anlayışlı davranmışlardı. İmzasız mektuplardan hoşlanmadıkları açıktı. Kendisine haince zarar verme girişiminin başarısızlığa uğradığı ortadaydı. Hatta, tüm bunlardan çıksa çıksa iyi bir sonuç çıkabilirdi, zira en azından Martin’in ismi birkaç editörün dikkatini çekmişti. Editörler ilerde bir gün, belki de Martin’in müsveddelerinden birini okurken, hakkında isimsiz mektup aldıkları adam olarak onu hatırlayabilirlerdi. Böyle bir hatırlamanın, yaptıkları değerlendirme sırasında dengeleri Martin’in lehine biraz da olsa kaydırmayacağını kim bilebilirdi ki?

Maria’nın gözünde Martin’in itibarını büyük ölçüde kaybetmesi de bu döneme denk gelmişti. Martin, bir sabah Maria’yı mutfakta acı içinde inlerken buldu; beyhude bir çaba içerisinde dağ gibi birikmiş çamaşırların ütüsünü bitirmeye çalışan Maria’nın yüzünden bitkinlik akıyor, yanaklarından gözyaşları süzülüyordu. Martin derhal Maria’ya grip teşhisi koydu, sıcak viski içirdi (Brissenden’ın gelirken getirdiği şişelerde kalanlar) ve vakit kaybetmeden yatağa girmesini emretti. Fakat Maria inat ediyordu. Ütülerin bitirilip o gece teslim edilmesi gerektiğini, aksi takdirde Silva kabilesinin yedi küçük ve aç ferdi için ertesi gün yiyecek bulamayacağını söyleyerek Martin’e karşı çıktı.

Maria’nın şaşkın bakışları altında (öleceği güne kadar anlatıp duracağı bir olaydı bu) Martin ocaktan bir ütü kaptı ve ütü masasının üzerine süslü bir kadın bluzu attı. Bu, Kate Flanagan’ın, yani Maria’nın giyim kuşam konusunda tanıdığı en titiz ve müşkülpesent kadının en sevdiği bluzuydu. Ayrıca, Miss Flanagan bluzun o gece teslim edilmesi için özellikle talimat vermişti. Herkesin bildiği üzere, Miss Flanagan nalbant John Collins’le birlikteydi ve yalnızca Maria’nın bildiği üzere, ertesi gün birlikte Golden Gate Parkı’na gideceklerdi. Maria’nın bluzu kurtarma girişimi boşunaydı. Martin, sendeleyerek yürüyen Maria’yı tutup adımlarını bir sandalyeye doğru yönlendirdi ve Maria oturduğu yerden pörtlek gözlerle Martin’i izledi. Martin’in bluzu, kendi harcayacağı sürenin dörtte birinde, en az kendisi kadar muntazam bir şekilde ve hiçbir zarar vermeden ütülediğini gördü.

Martin, “Eğer ütülerin daha sıcak olsaydı daha hızlı ütüleyebilirdim,” diye açıklama yaptı.

Martin’in kullandığı ütüler, Maria’nın kullanmaya alıştığı ütülere kıyasla çok daha sıcaktı.

“Su serpme yöntemin de tamamen yanlış,” diye ayrıca uyarıda bulundu Martin. “Bak, nasıl su serpeceğini sana öğreteyim. Önemli olan basınçtır. Eğer daha hızlı ütülemek istiyorsan basınç altında su serp.”

Martin, bodrum katındaki odun yığını arasından bir sandık çıkardı, üzerine bir kapak uydurdu ve Silva kabilesinin hurdacı için topladığı hurda metalleri yağmaladı. Üzerine henüz su serpilmiş, tahtayla örtülüp ütüyle preslenmiş çamaşırlar sandığa yerleştirildi ve cihaz tamamlanıp kullanıma hazır hale geldi.

Martin bir tek fanilası kalana kadar üzerindekileri çıkardı ve kendi deyimiyle “gerçekten sıcak” bir ütüyü kavrayıp, “Şimdi beni izle Maria,” dedi.

Daha sonra Maria, “Ütülemeyi bitirince de yünlüleri yıkadı,” diye anlatacaktı. “Bana, ‘Maria, sen koca bir aptalsın. Sana yünlüleri nasıl yıkayacağını göstereceğim,’ dedi ve gösterdi. On dakikada makineyi yaptı. Bir varil, bir tekerlek göbeği, iki direk, işte o kadar.”

Martin mekanik düzenek kurmayı Shelly Hot Springs’ de Joe’dan öğrenmişti. Dik direğin ucuna monte edilen eski tekerlek göbeği tulumba pistonu görevi görüyordu. Tekerlek göbeğinin varilin içindeki yünlüler üzerinde hareket edebilmesi için bu pistonu mutfağın çatı kirişlerine bağlı bir direğe tutturan Martin, böylece bir eliyle de çamaşırları bir güzel dövebiliyordu.

Maria hikâyesini her seferinde, “Maria, ondan sonra bir daha yünlüleri yıkamadı. Çocuklara direği, tekerlek göbeğini ve varili nasıl çalıştıracaklarını gösterip işi hallediyordum. Mr. Eden zeki bir adam,” diye bitiriyordu.

Buna rağmen, Martin’in ustaca operasyonu ve çamaşır yıkama işini büyük ölçüde hafifletmesi, Maria’nın gözünde itibarını yitirmesine yol açtı. Martin’in eskiden çamaşırcılık yapmış olması gerçeği, Maria’nın kafasındaki görkemli Martin imajının büyüsünü yok etti. Martin’in tüm o kitapları, at arabalarıyla ya da ellerinde viski şişeleriyle gelip onu ziyaret eden tüm o gösterişli arkadaşları önemini tamamen yitirdi. Martin alt tarafı bir işçi, Maria’ nın sınıfının bir mensubuydu sadece. Artık Maria’nın gözünde gizemini yitirmiş, daha insani ve yaklaşılabilir biri olmuştu.

Martin ailesine karşı mesafeli durmayı ve soğuk davranmayı sürdürüyordu. Mr. Higginbotham’ın nedensiz saldırısının ardından bu kez Mr. Hermann von Schmidt niyetini açığa vurdu. Şansının da yardımıyla birkaç kısa hikâye, nükteli şiir ve fıkra satan Martin geçici bir refaha kavuştu. Sadece borçlarını ödemekle kalmayıp siyah takım elbisesiyle bisikletini de rehinden kurtardı. Bu arada krank kancası bozulan bisikletinin tamir edilmesi gerekti ve Martin, gelecekteki kayınbiraderiyle bir samimiyet kurma niyetiyle bisikleti von Schmidt’in atölyesine gönderdi.

Aynı gün öğleden sonra küçük bir erkek çocuğunun gelip bisikleti getirmesi Martin’i memnun etti. Ayrıca Martin, bu sıra dışı lütfundan dolayı von Schmidt’in de samimi ve dostça davranmaya meyilli olduğu sonucuna vardı. Tamir edilen bisikletlerin genellikle atölyeye uğranıp müşteri tarafından alınması beklenirdi. Fakat Martin bisikletini inceleyince herhangi bir tamir yapılmadığını gördü. Martin, akşam üzeri kız kardeşinin nişanlısını aradı ve von Schmidt’in kendisiyle “hiçbir şekilde ve hiçbir koşulda” ilişki kurup görüşmek istemediğini öğrendi.

Bunun üzerine Martin de, “Hermann von Schmidt, oraya gelip seni bir güzel pataklamak geçiyor içimden,” diye neşeyle karşılık verdi.

“Dükkânıma gelirsen polis çağırırım,” diye cevap geldi Schmidt’ten. “Ayrıca anandan emdiğin sütü burnundan getiririm. Seni tanıyorum, gelip burada kargaşa çıkaramazsın. Senin gibilerle hiçbir işim olmaz. Aylağın tekisin; ben enayi değilim. Sırf kardeşinle evleniyorum diye benden hiçbir şey koparamayacaksın. Neden gidip bir iş bulup dürüstçe çalışmıyorsun ha? Cevap ver bana.”

Martin’in soğukkanlığı ağır bastı; öfkesini bastırıp duyduklarına inanmakta güçlük çektiğini belirten, neşeli bir ıslıkla telefonu kapattı. Fakat neşenin ardından tepki geldi ve yalnızlığının kendisini bunalttığını hissetti. Onu kimse anlamıyordu, görünen o ki Brissenden dışında kimsenin ona ihtiyacı yoktu; Brissenden da kayıplara karışmıştı. Tanrı bilir neredeydi.

Martin alışverişin ardından manavdan ayrılıp eve dönerken alacakaranlık çökmeye başlamıştı. Köşede elektrikli bir tramvay durdu ve Martin cılız, tanıdık bir simaya rastlayınca yüreği sevinçle pır pır etti. Bu Brissenden’dı ve tramvay duraktan kalkmadan önce ona hızlıca bir bakış atan Martin, paltosunun bir cebinin kitaplarla, diğerinin ise çeyrek galonluk bir viski şisesiyle şişkin olduğunu gördü.

XXXV

Brissenden uzun zamandır neden ortalarda görünmediğini açıklamadı, Martin de merak edip sormadı. Karşısında oturan arkadaşının bir kadavranınki kadar kuru ve zayıf suratını bir bardak sıcak likörün yükselen dumanları arasından görmekten hoşnuttu.

Martin’in üstesinden geldiği işleri dinledikten sonra, “Ben de boş durmadım,” dedi Brissenden.

Paltosunun altına giydiği ceketin cebinden bir müsvedde çıkarıp Martin’e uzattı. Martin yazının başlığına bakıp meraklı gözlerle başını kaldırdı.

“Evet, işte bu kadar,” diye güldü Brissenden. “Epey güzel bir başlık, değil mi? ‘Gelip Geçici.’ Her zaman dimdik ayakta, canlandırılmış o cansız madde, gelip geçici yaratıkların en sonuncusu, termometrenin üzerindeki küçücük boşluğunda çalımla yürüyerek sıcaklığı yaratan insanı düşünerek bu ifadeyi sen ortaya attın. Aklıma takıldı ve kafamdan atmak için bunu yazmak zorunda kaldım. Söyle bakalım, nasıl buldun?”

Martin’in yüzü önce kızardı, sonra, yazıyı okudukça solgunlaştı. Bu kusursuz bir sanattı. Biçim, maddeye üstün gelmişti; tabii eğer maddenin kavranabilir en son zerresinin, Martin’in başını keyifle döndürecek, ona tutku dolu gözyaşları döktürecek ve sırtının bir uçtan bir uca ürpermesine yol açacak kadar mükemmel bir cümle yapısı içerisinde ifade bulmasına üstün gelmek denebilirse. Bu, altı ya da yedi yüz satırlık uzun bir şiirdi ve muhteşem, akıllara durgunluk veren, olağanüstü bir şeydi. Dehşetli ve gerçekdışıydı ama işte orada, sayfalar dolusu kâğıdın üzerine siyah mürekkeple karalanmış duruyordu. Şiir, insanla ilgiliydi, insanın en aşırı koşullar altında iç dünyasında arayışa çıkmasıyla, en uzaktaki güneşlerin ve gökkuşağı tayflarının varlığına şahitlik yapmak için uzayın en ücra derinliklerini araştırıp anlamaya çalışmasıyla ilgili. Ölmekte olan, fısıldar gibi, anlaşılmayan bir ses tonuyla hıçkıra hıçkıra konuşan ve gücünü kaybeden, ürkek bir kuşun hızlı kanat çırpışları gibi atan bir kalbe sahip adamın kafasının içindeki çılgın bir hayal cümbüşüydü bu. Şiir, yıldızlar arası çatışmanın dingin karmaşasından yıldızlara ev sahipliği yapan gökyüzünün başlangıcına, ısısını yitirmiş güneşlerin çarpışmasından karanlık boşluklardaki bulutsu yıldız kümelerinin alevlenmesine kadar muhteşem bir ritimle salınıyordu; tüm bunların arasında, gezegenlerin çığlıkları ve güneş sistemlerinin çarpışmasının arasında da bir adamın cılız ve tiz sesi, gökyüzünde durmadan mekik dokuyan gümüş renkli bir uzay aracı gibi kesintisiz ve belli belirsiz, huysuz ve yakınan bir cıvıltı gibi işitiliyordu.

Martin en nihayet kendine gelip konuşmayı başarınca, “Edebiyatta bunun gibi bir şey yok,” dedi. “Bu muhteşem! Muhteşem! Başımı döndürdü, beni sarhoş etti. O muazzam soruyu aklımdan çıkaramıyorum. İnsanın o arayış içindeki, ebedî, durmadan tekrar eden, bir ağıt söyler gibi inleyen cılız sesi hâlâ kulaklarımda çınlıyor. Bu sanki fillerin boru gibi tiz çığlıkları ve aslanların kükremeleri arasında bir sivrisineğin cenaze marşı gibi. Doymak bilmez, tatmin olmaz küçücük arzularla dolu. Kendimi gülünç duruma düşürdüğümün farkındayım ama bu aklıma takıldı. Sen... Senin ne olduğunu bilmiyorum... Sen muhteşemsin, işte o kadar. Fakat bunu nasıl yapıyorsun? Bunu nasıl yapıyorsun?”

Martin coşkulu konuşmasına bir an ara verdi ama hemen ardından yeniden başladı.

“Bir daha asla yazmayacağım. Ben kille, balçıkla uğraşan acemi bir çömlekçiyim. Bana gerçek bir sanatçının eserini gösterdin. Deha! Bu dâhiliğin de ötesinde, dehayı aşan bir şey. Çılgınca bir gerçeklik bu. Her satırı gerçek. Acaba bunun farkında mısın, seni dogmacı? Bilim seni yalanlayamaz. Bu, dudak bükenlerin gerçeği; Evren’in siyah demirinden dövülmüş, seslerin güçlü ritimleriyle dokunup ihtişam ve güzelliğin kumaşına dönüştürülmüş. Artık başka bir şey söylemeyeceğim. Aklım başımdan gitti, sarsıldım. Bırak da bunu senin adına ben pazarlayayım.”

Brissenden sırıttı. “Biliyorsun ki, tüm Hıristiyan âleminde bunu yayımlamaya cesaret edecek tek bir dergi bile yoktur.”

“Ben öyle bir şey bilmiyorum. Bildiğim bir şey varsa, o da Hıristiyan âleminde bunun üzerine atlamayacak tek bir dergi yoktur. Böyle şeyler her gün önlerine gelmiyor. Bu yılın değil, yüzyılın şiiri.”

“Teklifini kabul etmek isterdim.”

“Bırak alay etmeyi,” diye cesaret verdi Martin. “Dergi editörleri hepten ahmak değiller. Bunu biliyorum. Seninle nesine istersen bahse girerim ki, ‘Gelip Geçici’ ya ilk ya da ikinci sunuşta kabul edilecek.”

“Teklifini kabul etmemi engelleyen tek bir şey var.” Brissenden bir an duraksadı. “Bu çok uzun bir şiir. Bugüne kadar yazdığım en uzun şiir. Benim son eserim. Onunla muazzam gurur duyuyorum. Ona tapıyorum. Viskiden bile daha iyi. Tatlı hayalleri ve temiz idealleri olan basit, genç bir adamken hayallerimi bu büyük, kusursuz şey süslüyordu. Şimdi bunu son anda yakaladım ve bir sürü domuzun bunu eşeleyip kirletmesine göz yumamam. Hayır, bahse girmeyeceğim. Bu benim. Onu ben yarattım ve seninle paylaştım.”

“Fakat dünyanın geri kalanını düşün,” diye itiraz etti Martin. “Güzelliğin işlevi haz yaratmaktır.”

“Bu benim güzelliğim.”

“Bencil olma.”

“Bencil değilim.” Brissenden, ince dudakları arasından çıkmak üzere olan şeyden memnun olduğu zamanlardaki gibi hafifçe sırıttı. “Açlık çeken bir yaban domuzu kadar özverliyim.”

Martin boş yere Brissenden’ı kararından vazgeçirmeye çalıştı. Brissenden’ın dergilerden nefret etmesinin bağnazca olduğunu, bu tutumunun Efes’teki Artemis Tapınağı’nı yakan gençlerin tutumundan bin kat daha rezil olduğunu söyledi. Bu kınama sağanağı altında Brissenden sakin sakin likörünü yudumladı ve dergi editörleriyle alakalı sözleri dışında, karşısındakinin söylediklerinin gayet doğru olduğunu teyit etti. Brissenden editörlere karşı sonsuz bir nefret duyuyordu, onlara saldırırken kınama konusunda Martin’e baskın çıkmıştı.

“Keşke benim için şu şiiri daktiloya çeksen,” dedi Brissenden. “Nasıl yapılacağını bir kâtipten bin kat daha iyi biliyorsun. Şimdi sana bir tavsiyede bulunmak istiyorum.” Brissenden paltosunun cebinden kalın bir müsvedde çıkardı. “İşte senin ‘Güneşin Utancı’ başlıklı denemen. Bir değil, iki değil, tam üç defa okudum onu. Büyük bir övgüyü hak ediyorsun. ‘Gelip Geçici’ şiiriyle ilgili söylediklerinden sonra susmalıyım. Fakat şunu da söylemem lazım: ‘Güneşin Utancı’ yayımlandığında büyük ses getirecek. Sadece reklam olarak senin için binlerce dolar değerinde bir tartışma başlatacak.”

Martin güldü. “Sanırım bir sonraki tavsiyen de hikâyeyi dergilere göndermek olacak.”

“Katiyen hayır – tabii yazının yayımlandığını görmek istiyorsan. Onu birinci sınıf yayınevlerine sun. Bazı yayıncılar için müsvedde okuyanlar yazı hakkında olumlu görüş bildirecek kadar çılgın ya da sarhoş olabilir. Kitapları okudun. O kitapların özündekiler de Martin Eden’ın zihninin süzgecinden geçip ‘Güneşi Utancı’ hikâyesine aktarıldı ve bir gün Martin Eden ünlü olacak ve şöhreti çoğunlukla o hikâyeye dayanacak. O yüzden bunu yayımlamak için bir yayıncı bulmalısın. Ne kadar erken olursa o kadar iyi.”

Brissenden o gece eve geç döndü; tam tramvayın ilk basamağına adımını atmıştı ki birden Martin’e dönüp eline sıkıca katlanmış bir kâğıt parçası tutuşturdu.

“Al bunu,” dedi. “Bugün at yarışlarına gittim, tahminim doğru çıktı.”

Tramvayın zili çaldı ve araç hareket etti. Tek başına kalan Martin eline tutuşturulan bu kırışık, yağlı kâğıt parçasının ne olduğunu merak ediyordu. Odasına dönünce kâğıdı açtı ve içinde yüz dolarlık bir banknot buldu.

Martin bu parayı hiç tereddüt etmeden kullandı. Arkadaşının her zaman bol parasının olduğunu biliyordu; ayrıca elde edeceği başarı sayesinde bu parayı ona geri ödeyeceğinden de son derece emindi. Martin ertesi sabah bütün borçlarını ödedi, Maria’ya üç aylık peşin kira verdi ve rehin dükkânında neyi var neyi yoksa kurtardı. Ardından Marian’a düğün hediyesi, Ruth’la Gertrude için de Noel’e uygun daha basit hediyeler aldı. Son olarak cebinde kalan parayla tüm Silva kabilesini toplayıp Oakland’a götürdü. Verdiği sözü yerine getirmekte bir kış mevsimi kadar gecikse de en nihayetinde yerine getirmiş, Silva kabilesinin her ferdine, ayrıca Maria’ya birer çift ayakkabı almıştı. Ayrıca Silva’ların elleri kolları oyuncak trompetler, bebekler ve başka çeşitli oyuncaklar, paketler dolusu şekerleme ve yemişlerle dolup taşmıştı. Martin’le Maria’ nın peşi sıra yürüyen bu sıra dışı kafile, o güne dek üretilmiş en büyük baston şekerin arayışı içerisinde bir pastaneye girdiği sırada Martin, Ruth ve annesine rastladı. Mrs. Morse şaşkınlıktan küçük dilini yutmuştu. Dış görünüşe önem veren Ruth da incinmişti; zira sevgilisinin Maria’yla yan yana, bir grup baldırı çıplak Portekizli çocuğun başında durması hoş bir görüntü arz etmiyordu. Fakat Ruth’u esas inciten, Martin’in gururdan ve kendine saygıdan yoksun biriymiş gibi bir izlenim yaratmasıydı. Üstelik en acısı da Ruth’un bu olaya, Martin’in işçi sınıfı kökenlerini unutmasının mümkün olmadığı gibi bir anlam yüklemesiydi. Olay yeterince utanç verici değilmiş gibi bir de bunu dünyanın –Ruth’un dünyasının– gözleri önünde adeta hava atarak yapmakla çok ileri gitmişti sevgilisi. Martin’le nişanı gizli tutulmasına rağmen, aralarında uzun bir zamandan bu yana devam eden yakınlık birtakım dedikodulara yol açmıyor değildi; ayrıca dükkânda Ruth’un tanıdığı birkaç kişi Martin’le maiyetine kaçamak bakışlar fırlatmışlardı. Ruth, Martin gibi rahat, geniş biri değildi, çevresinin manevi baskısını üzerinde hissediyordu. Canevinden vurulmuş, yaşadığı utanç hassas yapısını sarsmıştı. Bu yüzden Martin akşamüstü uğradığında ona aldığı hediyeyi göğüs cebinde tuttu ve ileride, daha müsait bir zamanda vermeyi düşündü. Ruth’u gözyaşları –hırs, öfke dolu gözyaşları– içinde görünce bir aydınlanma ânı yaşamıştı. Ruth’un ıstırabını dışa vurması, kaba ve düşüncesizce davrandığına kanaat getirmesine yetmişti ama bunun neden ve nasıl olduğunu gerçekten anlayabilmiş değildi. Tanıdıklarından utanmak asla aklının ucundan bile geçmiyordu; Silva’ları Noel’de dışarı çıkarıp onlara hediyeler almakla Ruth’a karşı düşüncesizce davranmış olması ona göre asla mümkün değildi. Öte yandan Ruth’un açıklamasının ardından Martin sevgilisinin bakış açısını anladı ve bunu kadınlara özgü, tüm kadınlara, en iyi kadınlara dahi sıkıntı veren bir zaaf olarak gördü.

XXXVI

Ocak ayında bir akşam Brissenden, “Gel, sana gerçek pisliği göstereyim,” dedi Martin’e.

San Francisco’da birlikte yemek yemişlerdi; Oakland’a dönmek üzere vapur iskelesinde bekledikleri sırada Brissenden birden Martin’e “gerçek pisliği” gösterme hevesine kapıldı. Arkasını dönüp rıhtım boyunca hızlı adımlarla yürüdü ve Martin, rüzgârda dalgalanan paltosu içindeki bu sıska karaltıya yetişmekte zorlandı. Brissenden toptan içki satan bir dükkândan galonluk damacanalar içinde iki büyük şişe eski Porto şarabı satın aldı; her birini bir eline alıp Mission Sokağı’na giden tramvaylardan birine binerken, Martin de elleri çeyrek galonluk birkaç viski şişesiyle dolu vaziyette peşi sıra onu takip etti.

Martin bir yandan gerçek pisliğin ne olabileceğine kafa yorarken bir yandan da Ruth şu halimi bir görse, diye geçirdi aklından.

Tramvaydan inip Market Sokağı’nın güneyinde, işçi sınıfının yaşadığı yoksul kenar mahallenin içlerine ilerlemek üzere sağa daldıkları sırada, “Belki de orada kimseyi bulamayacağız,” dedi Brissenden. “Bu durumda sen de uzun zamandır aradığın şeyi kaçırmış olacaksın.”

“Neyin nesiymiş o bakalım?” diye sordu Martin.

“Adamlar. Zeki adamlar; sana rastladığım o tüccar ininde arkadaşlık ettiğin, anlamsız şeyler geveleyen, önemsiz insanlara benzemeyen adamlar. Kitapları okuyorsun ve kendini bir yalnızlığın ortasında buluyorsun. O halde, artık kendini yalnız hissetme diye bu gece seni kitaplar okumuş başka adamlarla tanıştıracağım.”

Bir sokağın sonuna geldiklerinde, “Sonu gelmek bilmez tartışmalarına kafa yormaya meraklı olduğumdan değil,” dedi Brissenden. “Kitap felsefesi ilgimi çekmiyor. Ama bu arkadaşların zeki insanlar olduklarını ve burjuva domuzlarına benzemediklerini göreceksin. Fakat ayağını denk al. Herhangi bir konuda seninle konuşup tartışırlarken kolunu bacağını kaptırırsın, ona göre.”

Kısa bir sessizliğin ardından Brissenden elindeki iki şarap damacanasını taşımasına yardım etmeye çabalayan Martin’e direnerek, “Umarım Norton oradadır,” dedi nefes nefese. “Norton bir idealist. Harvard mezunu. Olağanüstü bir hafızası var. İdealizm onu felsefi anarşiye yönlendirdi ve ailesi onu reddetti. Babası bir demiryolu şirketinin başında ve milyonları var fakat oğlu Frisco’da açlık içinde yaşıyor ve ayda yirmi beş dolara bir anarşist gazetede editörlük yapıyor.”

Martin San Francisco’ya pek aşina değildi, Market Sokağı’nın güneyini ise hiç bilmiyordu; bu yüzden Brissenden’ın onu nereye sürüklediği konusunda en ufak bir fikri bile yoktu.

“Anlat bakalım,” dedi Martin. “Bana bu adamlarla ilgili biraz ön bilgi ver. Yaşamlarını ne yaparak sürdürüyorlar? Buralara nasıl düştüler?”

Brissenden durdu ve kollarını dinlendirirken, “Umarım Hamilton oradadır,” dedi. “Tam adı Strawn-Hamilton –arada tire işareti var– eski güneylilerin soyundan geliyor. Tam bir serseri – tanıdığım en tembel adam, gerçi sosyalist bir kooperatif deposunda ayda altı dolara memurluk yapıyor ya da yapmaya çalışıyor. Ama müzmin bir berduş. Şehirde avare avare dolaşır. Ağzına tek bir lokma yemek koymadan bütün gün bir bankın üzerinde oturduğunu bilirim. Bir defasında akşam yemeğine –iki sokak ötedeki bir lokantaya– davet ettiğimde ise bana ne dese beğenirsin. ‘Çok zahmetli iş, kim kalkıp oraya gidecek ihtiyar. Sen onun yerine bana bir paket sigara alsana.’ Kreis onu materyalist monizme döndürmeden önce o da senin gibi bir Spencer hayranıydı. Eğer becerebilirsem onu monizmden konuşturacağım. Norton da monist – ama o ruhtan başka hiçbir şeyi onaylamaz. Ayrıca Kreis ve Hamilton’a istedikleri her şeyi verebilir.”

“Kreis kim?” diye sordu Martin.

“Gittiğimiz yer onun bekâr evi. Bir zamanlar profesördü. Üniversiteden atıldı. Her zamanki hikâye işte. Zehir gibi bir zekâsı vardır. Bir dönem bunalıma girip bir berduş gibi sokaklarda yatıp kalktığını bilirim. Ahlaki değerleri olmayan biri. Cesedin üzerindeki kefeni yürütür. Anla artık. Kreis’la burjuva arasındaki fark, Kreis’ın aldatmadan soyması. Nietzsche, Schopenhauer ya da Kant üzerine sohbet edebilir ama Meryem Ana da dahil bu dünyada gerçekten umursadığı tek şey monizm felsefesidir. Haeckel’e bir put gibi tapar. Ona hakaret etmenin tek yolu Haeckel’i aşağılamaktır. Burada biraz duralım.”

Brissenden elindeki şarap damacanalarını üst katın girişinde, merdivenlerin önünde yere bıraktı. Burası, altında bir bar ve bakkal dükkânı olan iki katlı tipik bir köşe eviydi. “Ekip burada yaşıyor – bütün üst kat onların. Fakat bir tek Kreis’ın iki odası var. Hadi gel.”

Üst koridorda hiç ışık yoktu fakat Brissenden zifirî karanlıkta aşina bir hayalet gibi ilerledi. Martin’le konuşmak için durdu.

“Stevens adında teozofist bir arkadaş var. Heyecanlanıp coşunca ortalığı birbirine katar. Şu sıralar bir restoranda bulaşıkçılık yapıyor. Kaliteli purolardan hoşlanır. On sente yemek satan salaş bir restoranda yiyip üzerine elli sentlik puro içtiğini gördüm. Eğer oradaysa, onun için cebimde bir çift puro var.

Bir başka arkadaş daha var –Parry– Avustralyalı, istatistikçi ve ayaklı ansiklopedi. Ona Paraguay’ın 1903 yılındaki hububat üretimini, 1890 yılında İngiltere’nin Çin’e yaptığı çarşaf bezi ithalatını, Jimmy Britt’in Savaşçı Nelson’la hangi kiloda dövüştüğünü ya da 1868’de Birleşik Devletler’in ağır siklet boks şampiyonunun kim olduğunu sor. Sana bir makine hızıyla cevap verecektir. Bir de Andy var, taş ustası, her konuda bir fikri vardır, iyi bir satranç oyuncusudur; bir başka arkadaş ise Harry, fırıncı, ateşli bir sosyalist ve güçlü bir sendikacı. Bu arada aşçılar ve garsonlar grevini hatırlarsın sanırım; o sendikayı örgütleyen ve grevi başlatan Hamilton’dı; her şeyi burada, Kreis’ın odasında önceden planladı. Sırf eğlence olsun diye yaptı bunu ama sendikanın faaliyetlerine katılmayacak kadar tembeldi. Oysa isteseydi yüksek mevkilere gelebilirdi. Devasız bir tembel olmasa o adamın yapabileceklerinin haddi hesabı yoktur.”

Brissenden, incecik bir ışık huzmesi kapının eşiğini belli edene kadar karanlıkta ilerledi. Kapıyı çaldılar ve içeri girer girmez Martin kendini Kreis’la el sıkışırken buldu. Kreis yakışıklı, esmer; göz kamaştırıcı beyaz dişleri, sarkık siyah bıyıkları ve kocaman, siyah, parlak gözleri olan bir adamdı. Mutfak ve yemek odası olarak kullanılan küçük arka odada Mary adında genç ve dolgun bir sarışın bulaşıkları yıkıyordu. Öndeki bölüm ise yatak ve oturma odası olarak kullanılıyordu. Tepelerinde, o hafta yıkanan çamaşırların asıldığı fistolu ipler o kadar alçağa gerilmişti ki, Martin ilk başta iki adamın köşede konuştuklarını görmedi. Adamlar, Brissenden ile şarap damacanalarını tezahüratla karşıladılar; tanışma faslı sırasında Martin bu ikisinin Andy ile Parry olduğunu öğrendi. Martin aralarına katıldı ve Parry’nin bir gece önce izlediği para ödüllü boks maçını anlatışını can kulağıyla dinledi; bu arada Brissenden kendinden gayet hoşnut bir halde sıcak likör hazırlamaya ve şarap ile viski soda servisi yapmaya girişmişti. “Grubu buraya getir,” diye emretmesi üzerine Andy diğer kiracıların odalarını dolaşmak üzere oradan ayrıldı.

Brissenden, “Ekibin çoğu burada olduğu için şanslıyız,” diye fısıldadı Martin’e. “Norton ve Hamilton var; hadi gel de onlarla tanış. Duyduğum kadarıyla Stevens buralarda değil. Eğer becerebilirsem onları monizmden konuşturacağım. Birkaç tek atıp canlanmaları için biraz bekle.”

İlk başlarda gelişigüzel bir sohbet gelişti. Yine de Martin, bu adamların kıvrak zekâlarını takdir etmek durumundaydı. Bunlar fikir sahibi adamlardı; bu fikirler sık sık çatışsa da, bu adamlar hazırcevap ve akıllı olsalar da yüzeysel değillerdi. Hangi konu üzerine sohbet ederlerse etsinler, her birinin ortaya koydukları bilgiler arasındaki ilişkiyi konuya tatbik edişlerini, ayrıca toplum ve evren üzerine köklü, derin, tek bir kavrayışa sahip olduklarını hemen fark etmişti Martin. Kimsenin ürettiği fikirlere ihtiyaçları yoktu; hepsi de kendi çapında birer isyankârdı ve ağızlarından basmakalıp laflar duymak mümkün değildi. Martin, Morse’ların evinde bu kadar muazzam çeşitlilikte konunun tartışıldığını hiç duymamıştı. Bilincinde oldukları konulara ayırabilecekleri zaman dışında hiçbir şeyin sınırı yoktu sanki. Sohbet dönüp dolaşıp Mrs. Humphry Ward’ın yeni kitabından Bernard Shaw’un en son oyununa ve tiyatronun geleceğinden Mansfield’ın hatıralarına geldi. Gazetelerdeki başyazıların kimini takdir ettiler kimini ise küçümseyip dudak büktüler. Ardından sohbet Yeni Zelanda’daki çalışma koşullarından Henry James ve Branden Matthews’a sıçradı; Almanların Uzakdoğu’daki planlarıyla Sarı Tehlike’nin26 ekonomik yönlerine değindiler; Almanya’daki seçimler ve Bebel’in son konuşması üzerine gürültülü bir tartışmaya girdiler; yerel politika, birleşik işçi partisi yönetiminin en son tasarıları, partide yaşanan skandallar ve kıyı çalışanları ile denizciler grevine yol açan olayların nasıl tetiklendiği konularına yoğunlaştılar. Bu adamların olayların iç yüzüyle ilgili sahip oldukları bilgiler Martin’in dikkatini çekmişti. Gazetelerde asla yazılmayan şeyleri biliyorlardı – tellerle ipleri ve kuklaları oynatan gizli elleri. Martin, Mary’nin de bir kadın olarak sohbete katılmasını, tanıdığı az sayıda kadının asla sahip olmadığı bir zekâ sergilemesini şaşkınlıkla izledi. Birlikte Swinburne ile Rosetti üzerine konuştular, ardından Mary onu bilmediği derinliklere sürükledi ve Fransız edebiyatının yan yollarına daldılar. Mary, Maeterlinck’i savununca Martin de “Güneşin Utancı” hikâyesinin enine boyuna düşünülmüş bir tezini ortaya attı; böylece Mary’ye misilleme yapmış oldu.

Birkaç adam daha çat kapı ziyarete gelmiş ve yanan tütünlerden savrulan yoğun bir duman havayı kaplamıştı ki Brissenden kırmızı bayrağı salladı.

“İşte tam dişine göre taze et Kreis,” dedi. “Herbert Spencer’e bir âşığın şevk ve ateşiyle bağlı toy bir genç. Bakalım onu bir Haeckel’ci yapabilecek misin?”

Kreis adeta madenî, mıknatıslı bir alet misali kendine gelip kıpırdandı; o sırada Norton da yüzünde tatlı bir kız çocuğu tebessümüyle Martin’e sempatik bir bakış fırlatırken yeterince korunacağını söylemek ister gibiydi.

Kreis doğrudan Martin’in üzerine gitti; fakat Norton adım adım müdahale etti ve sonunda Kreis Martin’i bırakıp Norton’la şahsi bir kavgaya tutuştu. Martin onları şaşkınlıkla dinliyordu. Market Sokağı’nın güneyindeki yoksul bir işçi mahallesi şöyle dursun, herhangi bir yerde böyle bir şeyin yaşanması mümkün değildi. Bu adamlar ayaklı birer kütüphaneydiler. Sohbetleri ateşli ve coşkuluydu; diğer adamları nasıl içki ve öfke harekete geçiriyorsa, bu adamlar da bilgiye ve akla dayalı düşünsel uyarıcıların teşvikiyle harekete geçiyorlardı. Martin’in işittikleri, Kant ve Spencer gibi yarı mitolojik tanrısal kahramanların kaleme aldığı yavan, basılı kelimelerin felsefesinden farklı şeylerdi artık. İki adamın bedeninde somutlamış, kanlı canlı, yaşayan bir felsefeydi bu. Ara sıra diğer adamlar da sohbete katıldılar ve hepsi de bir yandan fosur fosur sigara içip bir yandan da dikkat kesilmiş bir halde tartışmayı takip ettiler.

İdealizm Martin’e asla cazip gelmemişti; fakat o anda Norton’un ifadeleri ve ortaya koyduğu yorumlarıyla bir aydınlanma yaşamıştı. İdealizmin Martin’in zekâsına hitap eden yanı, yani mantıksal akla yatkınlığı anlaşılan o ki Norton’a bir metafizikçi gözüyle bakıp küçümseyen Kreis ve Hamilton’ın dikkatinden kaçmıştı; aynı şekilde Norton da Kreis ve Hamilton’ı birer metafizikçi olarak görüp onlara küçümser gözlerle bakıyordu. Fenomenler ve numenler bir ağız dalaşı içinde karşılıklı tartışılıyordu. Kreis ve Hamilton, bilinci kendi içinde açıklamaya çalışmakla suçluyorlardı Norton’ı. Norton da onları kelime cambazlığı yapmakla, olgulardan değil laf kalabalığından yola çıkarak akıl yürütmekle suçluyordu. Kreis ve Hamilton bu durum karşısında şaşkınlık yaşıyorlardı. Gerçek olgulardan yola çıkmak ve bu olguları isimlendirmek mantık yürütme biçimlerinin başlıca ilkesiydi.

Norton, Kant’ın çapraşıklıklarına değinince, Kreis, tüm o güzel Alman felsefelerinin ölünce Oxford’a gittiğini hatırlattı. Ardından Norton da, Hamilton’ın Tutumluluk Yasası’nı hatırlattı onlara; onlar da bu yasayı bütün akıl yürütme süreçlerine uyguladıklarını iddia ettiler hemen. Bu arada Martin de zevkten dört köşe olmuş onları dinliyordu. Fakat Norton da bir Spencer’cı değildi, o da Martin’in felsefi ruhu için mücadele ediyor, iki rakibiyle olduğu kadar Martin’le de sohbet ediyordu.

Norton doğrudan Martin’e bakarak, “Biliyor musunuz, Berkeley’ye asla cevap verilmedi,” dedi. “En çok yaklaşan Herbert Spencer’dı; ki o da çok fazla yaklaşamadı. Spencer’ın en sadık takipçisi bile daha öteye gidemeyecek. Geçen gün Saleeby’nin bir makalesini okuyordum, o da Spencer’ın, Berkeley’ye cevap vermeyi neredeyse başardığından fazlasını söyeleyemiyor.”

“Hume’un ne dediğini biliyor musun?” diye sordu Hamilton. Norton, evet anlamında başını salladı fakat Hamilton diğerlerinin de duyup öğrenmesi için söyledi. “Hume, ‘Berkeley’nin savları hiçbir cevabı kabullenmez ve hiçbir kanaat üretmez,’ dedi.”

“Hume kendi aklınca konuşmuş,” diye cevap geldi. “Ve Hume’un aklı seninkinden farklı değildi; tek bir farkla: Hume, Berkeley’ye verilecek bir cevap olmadığını kabullenecek kadar akıllıydı.”

Norton kendini kaybetmese de, hassas ve kolay heyecanlanan biriydi; öte yandan Kreis’la Hamilton ise mızraklarını dürtecek yumuşak noktalar arayan bir çift soğukkanlı vahşiden farksızdılar. Akşamın ilerleyen saatlerinde bir metafizikçi olduğu yönündeki ithamlar altında kıvranan, ayağa fırlamamak için oturduğu koltuğa sıkı sıkı yapışan, gri gözleri öfkeyle parlayan ve bir kız çocuğununki kadar masum bakışları sert ve kendinden emin bir havaya bürünen Norton, rakiplerine karşı büyük bir taarruza geçti.

“Pekâlâ, sizi gidi Haeckel’ciler, ben bir Kızılderili büyücüsü gibi mantık yürütüyor olabilirim ama Tanrı aşkına, siz nasıl mantık yürütüyorsunuz? Hiçbir dayanağınız yok. Bilimden nasibini almamış dogmacılar sizi. Olmadık yerlere peşinizden çekip sürüklediğiniz o müspet biliminiz yok mu hele. Materyalist monizm ekolü ortaya çıkmadan çok önce, hiçbir dayanak olmaması için temel zemin ortadan kaldırıldı. Bu işin arkasında Locke vardı, John Locke. İki yüzyıl önce –belki de daha uzun bir zaman önce– İnsan Anlığı Üzerine Deneme adlı eserinde Locke, doğuştan gelen fikirlerin var olmadığını kanıtladı. İşin en iyi yanı, sizin iddianız da tam olarak bu. Bu gece, doğuştan gelen fikirlerin var olmadığını tekrar tekrar ileri sürdünüz.

Peki bu ne anlama geliyor? Nihai gerçeği asla bilemeyeceğiniz anlamına geliyor. Doğduğunuzda beyinleriniz boştur. Beş duyunuz vasıtasıyla zihninizin algılayabileceği sadece görüntüler ya da olgulardan ibarettir. Doğduğunuzda zihninizde olmayan ve yalnızca akılla idrak edilebilecek esasların içeriye girmesinin hiçbir yolu...”

Kreis, “Reddediyorum,” diye araya girdi.

“Bekle de lafımı bitireyim,” diye bağırdı Norton. “Şu ya da bu şekilde hisleriniz üzerinde etkisini gösteren enerji ve maddenin faaliyetini ve karşılıklı etkileşimini ancak kısmen bilebilirsiniz. Senin anlayacağın, sırf olasılığı göz önünde bulundurmak adına maddenin var olduğunu kabul etmeye hazırım; şimdi yapmak üzere olduğum şey de söylediklerinizi kendi savınızla çürütmek. Bunu başka bir şekilde yapamam zira her ikiniz de felsefi bir soyutlamayı yaradılış itibarıyla anlamaktan yoksunsunuz.

Şimdi, kendi müspet biliminize göre madde hakkında ne biliyorsunuz? Onu sadece bir olgu, bir doğa olayı olarak, görünüş itibarıyla biliyorsunuz. Onun sadece değişimlerinin ya da bilincinizde neden algılaması değişirken maddedeki bu gibi değişimlerin farkındasınız. Müspet bilim sadece olgularla ilgilenir ama gelin görün ki siz varlıkbilimci olmaya ve sadece akılla algılanan esaslarla ilgilenmeye çalışacak kadar budalasınız. Buna karşın, müspet bilimin tanımı itibarıyla bilim sadece görünüşlerle ilgilenir. Birilerinin dediği gibi, olgusal bilgi olguyu aşamaz.

Kant’ı ortadan kaldırsanız bile Berkeley’ye cevap veremezsiniz ama yine de, ister istemez, bilimin, Tanrı’nın var olmadığını ya da çok daha yerinde bir ifadeyle maddenin varlığını kanıtladığını ileri sürdüğünüzde Berkeley’nin hatalı olduğunu varsayarsınız. Sizin beni anlayabilmeniz için maddenin gerçekliğini kabul ettim. Müspet bilimciler olmakta özgürsünüz; fakat varlıkbilimin müspet bilim içinde yeri yoktur, o yüzden varlıkbilimle uğraşmayı bırakın. Spencer agnostik olmakta haklıydı ama eğer Spencer...”

Oakland’a giden son feribotu yakalaması gereken Brissenden ve Martin sessizce sıvıştıklarında Norton hâlâ konuşuyordu; Kreis’la Hamilton ise bir çift tazı köpeği gibi üzerine atılmak için Norton’ın lafının bitmesini bekliyorlardı.

Feribota bindiklerinde Martin, “Bir an için de olsa bana masal ülkesini gösterdin,” dedi. “Böyle insanlarla tanışmak hayatı daha bir yaşanılır kılıyor. Zihnim kıpır kıpır. İdealizmin değerini daha önce asla anlamamıştım. Buna karşın onu kabullenemiyorum. Ben her zaman bir gerçekçi olacağım. Sanırım benim yapım bu. Fakat Kreis ve Hamilton’a cevap vermek isterdim; sanırım Norton’a da söyleyecek bir iki çift lafım var. Spencer’ın itibarının zarar gördüğünü kabul etmiyorum. İlk defa sirke giden bir çocuk kadar heyecanlıyım. Daha fazla okumam gerektiğini anladım. Saleby’nin kitaplarını bulup okuyacağım. Yine de, Spencer’ın görüşlerinin çürütülmez olduğunu düşünüyorum ve gelecek sefere tartışmaya bizzat ben de katılacağım.”

Fakat güçlükle nefes alan, atkıya gömülmüş çenesi göğsüne düşmüş, uzun paltosuna sarınmış vücudu feribotun çarklarının titreşimleriyle sallanan Brissenden sızmıştı bile.

26. Doğu Asyalıların XIX. yüzyılın sonlarında Batı’ya karşı oluşturdukları toplumsal, askerî ve ekonomik tehditleri özetleyen bir metafor. (Ç.N.)

XXXVII

Ertesi sabah Martin’in ilk işi, Brissenden’ın hem tavsiyesine hem de emrine karşı gelip postaneye gitmek oldu. “Güneşin Utancı” hikâyesini paketleyip yayımlanacağı inancıyla The Acropolis dergisine postaladı. Martin, dergiler tarafından kabul edilip onaylanan bir yazar olursa, yayınevlerinin de yazdıklarını takdir edeceğine inanıyordu. “Gelip Geçici” şiirini de aynı şekilde paketleyip bir dergiye postaladı. Brissenden’ın dergilere karşı takındığı, bariz bir delilik olan önyargılı tavrına rağmen Martin, Brissenden’ın yazdığı o muazzam şiirin yayımlanması gerektiğine karar verdi. Fakat Brissenden’ın izni olmadan yayımlatmaya niyeti yoktu. Önce önemli dergilerden biri tarafından şiirin basılmak üzere kabul edilmesini sağlamayı, bu kozla birlikte Brissenden’ın rızasını almak için yeniden uğraş vermeyi planlıyordu.

O sabah Martin birkaç hafta önce taslağını çıkardığı, o günden bu yana yaratılmak için ısrarlı feryatlarıyla başını ağrıtan bir hikâyeyi yazmaya başladı. Gidişata bakılırsa bu çok heyecanlı bir deniz hikâyesi, gerçek bir dünyada ve gerçekçi koşullar altında gerçek karakterleri ele alan bir XXI. yüzyıl serüvenini anlatan bir öykü olacaktı. Fakat hikâyenin sürükleyici kurgusunun altında başka bir şey olacaktı – derinlemesine düşünmeyen okurun asla fark edip kavrayamayacağı, öte yandan hikâyeye duyduğu ilgiyi, okurken aldığı keyfi hiçbir surette azaltmayacak bir şey. Martin’i yazmaya sevk eden de salt hikâye değil, hikâyenin içindeki bu unsurdu. Bu nedenle, Martin’in aklına gelen kurgular hep büyük ve evrensel motiflerden kaynaklanıyordu. Böyle bir şablonu bulduktan sonra evrensel kurguyu hangi karakterler vasıtasıyla, hangi zaman dilimi içinde aktaracağını tasarlıyordu. Hikâyenin başlığının “Geçikmiş” olmasına karar vermişti, uzunluğunun altmış bin kelimeden fazla olmayacağını düşünüyordu – muazzam yaratma enerjisi göz önüne alındığında onun için önemsiz bir çalışma yükü. Martin, yazmaya başladığı bu ilk günde, becerilerinin verdiği ustalıkla hikâyeye büyük bir hazla sarıldı. Artık keskin, ağdalı bir üslubun yazdıklarını mahvetmesi gibi bir endişesi yoktu. Yoğun bir uygulama ve çalışma içinde geçen uzun ayların meyvesini topluyordu. Kendini, şekillendirdiği şeyin daha büyük aşamalarına gözü kapalı bir şekilde adayabilirdi artık; saatler boyu çalıştıkça, yaşama ve hayatın meselelerine kendinden emin ve geniş bir kavrayışla baktığını daha önce hiç hissetmediği kadar çok hissediyordu. “Gecikmiş”, kendine özgü karakterleri ve olayları açısından geçerli bir hikâye aktaracaktı; fakat Martin, hikâyesinin mutlaka tüm zamanlar, tüm denizler ve yaşam için geçerli, hayati önem taşıyan şeyleri de aktaracağından emindi – bir an için masadan uzaklaşıp sırtını sandalyeye dayarken, bunun Herbert Spencer sayesinde mümkün olacağını düşündü. Daha doğrusu, Herbert Spencer ve Spencer’ın eline verdiği, yaşamın temel anahtarı olan evrim sayesinde.

Martin yazdığı hikâyenin çok iyi olduğunun bilincindeydi. “Bu satacak! Bu satacak!” cümlesi bir nakarat gibi kulağında durmadan çınlıyordu. Elbette satacaktı. Martin en nihayet dergilerin üzerine atlayacağı şeyi üretiyordu. Bütün bir hikâye gözlerinin önünde şimşekler gibi çakıp gelişiyordu. Hikâyeyi yazmaya bir süre ara verip not defterine bir paragraf yazdı. Bu “Gecikmiş”in son paragrafı olacaktı; fakat şimdiden tüm bir kitap beyninde o kadar ayrıntılı bir biçimde oluşmuştu ki, daha sonuna varmasına haftalar olmasına rağmen hikâyenin sonunu yazabiliyordu. Henüz yazılmamış hikâyeyi, deniz yazarlarının öyküleriyle karşılaştırıyor ve kıyas kabul etmeyecek kadar üstün bir eser yazdığına inanıyordu. “Bununla boy ölçüşebilecek tek bir adam var,” diye yüksek sesle mırıldanıyordu. “O da Conrad. Hatta benim hikâyem Conrad’ın bile doğrulup benimle el sıkışarak, ‘Martin, aferin evlat,’ demesine yol açacak kadar iyi olmalı.”

Martin bütün bir gün boyunca çalıştı ve son anda Morse’ların evinde akşam yemeğine davetli olduğunu hatırladı. Brissenden sayesinde siyah takım elbisesi rehin dükkânından kurtulmuştu, akşam yemeği davetlerine yeniden katılabilirdi. Şehre inince bir koşu kütüphaneye gidip Saleeby’nin kitaplarına bakacak kadar mola verdi. Kütüphaneden “Yaşamın Döngüsü”27 kitabını aldı ve tramvayda Norton’ın sözünü ettiği, Spencer’la ilgili makaleyi okudu. Yüzü kızardı, ağzı açık kaldı ve adeta tiksinti duyulan bir şeyi sıkıp canını çıkarmak istermiş gibi istem dışı bir şekilde durmadan yumruğunu sıktı, gevşetti ve yeniden sıktı. Tramvaydan inince kaldırım boyunca gazaba gelmiş, öfkeli bir adam gibi sert adımlarla yürüdü ve Morse’ların ziline o kadar sert bastı ki birden kendine gelip içinde bulunduğu durumun farkına vardı; ardından sakin bir havada ve kendi haline gülerek eve girdi. Fakat çok geçmeden üzerine büyük bir sıkıntı çöktü. Bütün gün boyunca hissettiği ilhamın kanatlarıyla havalanmış, sonra o yükseklikten aşağıya düşmüştü. “Burjuva”, “tüccar ini” – Brissenden’ın yakıştırmaları durmadan zihninde yankılanıyordu. Fakat bundan ne çıkar ki? diye öfkeyle sordu kendi kendine. O Ruth’la evleniyordu, ailesiyle değil.

Sanki Ruth daha önce gözüne bu kadar güzel, bu kadar tanrısal, aynı zamanda da bu kadar sağlıklı görünmemişti. Nişanlısının yanakları al aldı, gözleri durmadan onu içine çekiyordu – Martin’in, derinliklerinde ilk kez ölümsüzlüğü gördüğü o gözler. Martin son zamanlarda ölümsüzlüğü unutmuş, içine girdiği bilimsel okuma eğilimi onu bu kavramdan uzaklaştırmıştı; ama burada, Ruth’un gözlerinde, kelimelerle ifade edilen bütün düşünceleri aşan sözsüz bir ifade okuyordu. Ruth’un gözlerinin önünde tüm tartışmalar uçup gidiyordu, zira Martin orada aşkı görüyordu. Martin’in gözlerinde de aşk vardı ve aşk çürütülemezdi. Martin’in tutku dolu ilkesi işte böyle bir şeydi.

Yemeğe geçmeden önce Martin’in Ruth’la birlikte geçirdiği yarım saat ona büyük mutluluk vermiş, yaşamdan büyük bir haz almasını sağlamıştı. Ancak yemek masasında, zorlu bir günün getirdiği kaçınılmaz tepkiler ve yorgunluk Martin’in yakasına yapışmıştı. Martin gözlerinin yorgun, kendisinin de hassas ve asabi olduğunun farkındaydı. Medeni insanlarla ilk defa bu masada, artık dudak büktüğü ve çoğu zaman sıkıldığı bu masada yemek yediğini hatırladı; o zaman yüksek kültür ve nezaket dolu bir ortamda bulunduğunu sanmıştı. Uzun bir zaman önceki o acınası hali, yaşadığı endişenin ıstırabıyla ağzını her açtığında dudaklarının ucunda küfürlü bir laf biten, masadaki alet edavatın ayrıntılarıyla kafası karışan, acımasız bir hizmetkârın eziyetine uğrayan, böylesine baş döndürücü bir sosyal mertebede yaşamak için sabırsızlanan ve sonunda dürüstçe kendi gibi olmaya karar verip hiçbir bilgi ve görgü sahibi değilmiş gibi davranan o utangaç vahşi bir an için gözlerinin önünde canlandı.

Martin, içini rahatlatmak için Ruth’a baktı; tıpkı yolculuk ettiği geminin batmak üzere olduğunu düşünüp birden cankurtaran simitlerinin yerini bulmak için paniğe kapılan bir yolcunun tavrıyla davranmıştı. En azından bu kadarını elde etmişti – aşkı ve Ruth’u. Geri kalan her şey kitapların bilgisine yenik düşmüştü. Fakat Ruth ve aşk sınavı geçmişti; Martin, onlar için biyolojik bir destek bulmuştu. Aşk, hayatın en yüce, en coşkun ifadesiydi. Ruth, sevmek için tüm o alışılagelmiş erkeklerle meşgulken doğa da Martin’i tasarlamakla meşguldü. Ruth bu iş için on binlerce asır –hayır, milyonlarca asır– harcamıştı ve Martin elde edebileceklerinin en iyisiydi. Aşkı Martin’in içindeki en güçlü duygu haline getirmiş, hayal yeteneğiyle aşkın gücünü binlerce kat artırmış ve onu, heyecan yaşaması, mest olması, çiftleşmesi için gelip geçici bir dünyaya göndermişti. Martin’in eli, hemen yanında oturan Ruth’un masanın altında saklı duran elini aradı ve birbirlerinin elini sıkıca tutup bastırdılar. Ruth kısacık bir an için mutluluk saçan, baygın gözlerle Martin’e baktı. Heyecan içindeki Martin’in gözleri de mutlulukla ışıldıyordu; Martin, Ruth’un gözlerindeki ışıltı ve sevginin ne ölçüde kendi gözlerinde gördüklerinden kaynaklandığını fark etmemişti.

Yemek masasında, Martin’in karşı çaprazında ve Mr. Morse’un sağında yerel Yüksek Mahkeme Yargıcı Blount oturuyordu. Martin, Blount’la birkaç kez karşılaşmış ve onu bir türlü sevememişti. Blount ve Ruth’un babası işçi sendikası politikalarını, yerel durumları ve sosyalizmi tartışıyorlardı; Mr. Morse, son konuyla ilgili Martin’e takılıp onu kızdırmaya çalışıyordu. Nihayet Yargıç Blount suratında sevimli ve babacan bir ifadeyle masanın öte yanından baktı. Martin kendi kendine tebessüm etti.

Yargıç teskin edici bir sesle, “Zamanla bu düşüncelerden vazgeçeceksin genç adam,” dedi. “Bu gibi gençlik hastalıklarının en iyi ilacı zamandır.” Ardından Mr. Morse’a dönüp, “Bu gibi durumlarda tartışmanın faydalı olduğuna inanmıyorum. Hastayı daha da dik kafalı yapar,” dedi.

Mr. Morse, “Bu doğru,” diye adamı onayladı ciddi bir havada. “Fakat ara sıra içinde bulunduğu durum hakkında hastayı uyarmak fayda sağlar.”

Martin neşeli bir kahkaha attı ama bunu yapmak için çaba göstermesi gerekti. Çok uzun bir gün olmuş, çok yoğun bir çaba sarf etmişti; şimdi de tepki vermemek için mücadele ediyordu.

“Kuşkusuz ikiniz de mükemmel doktorlarsınız,” dedi Martin. “Fakat eğer hastanın düşüncesini biraz göz önüne alıyorsanız, bırakın da tanı koyma konusunda zayıf olduğunuzu söylesin. Aslına bakarsanız, her ikiniz de bende teşhis ettiğinizi sandığınız hastalıktan mustaripsiniz. Bana gelince, ben bağışıklık kazanmışım. Sizin damarlarınızda yarım yamalak bir isyan yaratan sosyalizm beni etkilemeden geçti gitti.”

“Zekice, zekice,” diye mırıldandı yargıç. “Durumu tersine çevirmek için tartışmaya harika bir hile katmak.”

“O sizin yorumunuz.” Martin’in gözleri çakmak çakmaktı ama kendini kontrol ediyordu. “Bakın yargıç bey, sizin seçim kampanyası konuşmalarınızı dinledim. Siz tuhaf bir süreçten hareketle rekabetçi sisteme ve güçlünün hayatta kalması ilkesine inanmaya ikna etmişsiniz kendinizi; aynı zamanda nüfuzluların güçlerinin ellerinden alınması için her türlü önlemin başvurulmasını da var gücünüzle destekliyorsunuz.”

“Ama delikanlı...”

“Unutmayın ki sizin kampanya konuşmalarınızı dinledim,” diye uyarıda bulundu Martin. “Eyaletler arası ticaret mevzuatı, demiryolu tröstü ve Standart Oil Şirketi’yle ilgili düzenlemeler, ormanların korunması ve sosyalistçe olduğu su götürmez bin türlü kısıtlayıcı önlemlerle ilgili duruşunuz ve görüşleriniz kayıtlara geçmiş.”

“Bu boyutlarda, ölçüsüz bir yetki ve güç kullanımının denetlenip düzenlenmesine inanmadığınızı mı söylüyorsunuz bana yani?”

“Mesele o değil. Teşhis koyma konusunda zayıf olduğunuzu söylemek istiyorum esasen. Sosyalizm mikrobundan mağdur olmadığımı söylemek istiyorum. Söz konusu mikrobun adamı iğdiş eden, yıkıcı etkilerinden aslında sizin mustarip olduğunuzu söylüyorum. Bana gelince, ben tıpkı, sözlükte yeri olmayan sahte kelimelerin ardına gizlenmiş, sözde sosyalizmden ibaret, melez demokrasinize kökten karşıt olduğum gibi sosyalizme de kökten karşıyım.

Ben bir tepkiciyim – o kadar katıksız bir tepkiciyim ki, sizin gibi üstü kapalı bir toplumsal örgüt yalanı içinde yaşayan ve üzerinizdeki o örtüyü delip geçecek, ötesini görecek kadar keskin gözlere sahip olmayanlar benim duruşumu anlayamazlar. Siz güçlünün hayatta kalıp egemen olmasına inanıyormuş gibi davranıyorsunuz. Bense inanıyorum. Aradaki fark bu. Biraz daha genç bir insanken –yani birkaç ay önce– ben de aynı şeye inanıyordum. Sizin ve sizin gibilerin fikirleri beni etkilemişti anlayacağınız. Fakat tüccar takımıyla simsarlardan olsa olsa korkak yöneticiler çıkar; bu insanlar yem teknelerinden başlarını kaldırmadan homurdana homurdana yemek yiyen domuzlar misali, bütün günlerini para kazanma derdiyle geçirirler. İsterseniz asillere geri döneyim. Bu odadaki tek bireyci benim. Devlete hiçbir şekilde önem verip güvenmem. Ben sadece güçlü adama, at sırtında devleti çürümüşlükten kurtaran adama bel bağlarım.

Nietzsche haklıydı. Nietzsche’nin kim olduğunu size anlatmak için zamanımı harcamayacağım ama o haklıydı. Dünya güçlülere aittir – aynı zamanda soylu olan ve ticaretle alışverişin döndüğü bir domuz yalağı içinde debelenmeyen güçlülere. Dünya gerçek soylulara, büyük sarışın canavarlara, ödün vermeyenlere, ‘evet diyenler’e aittir. Bunlar, sosyalizmden korkan ve kendini bireyci zanneden siz sosyalistleri bir lokmada yutacaktır. Sizin uysal ve mütevazı, boyun eğen köle ahlakınız sizi asla kurtarmayacak. Biliyorum, bütün bunlar size bir anlam ifade etmiyor; daha fazla anlatıp başınızı ağrıtmayacağım. Fakat bir şeyi aklınızdan çıkarmayın. Oakland’da bir avuç bireyci var ve Martin Eden onlardan biri.”

Martin tartışmayı bitirdiğini belirten bir işaret yaptı ve Ruth’a döndü.

Alçak bir sesle, “Bugün gerginim,” dedi. “Sadece sevmek istiyorum, konuşmak değil.”

“Ben ikna olmadım. Bütün sosyalistler entrikacıdır. Onları bu şekilde ayırt edebiliriz,” diyen Mr. Morse’un sözlerini dikkate almadı.

Yargıç Blount ise, “İleride senden iyi bir Cumhuriyetçi çıkacak,” dedi.

Martin esprili bir havada, “At sırtındaki adam benden önce davranıp gelecek,” dedi ve Ruth’a döndü.

Fakat Mr. Morse tatmin olmamıştı. Fikirlerine saygı duymadığı ve huyunu suyunu bir türlü anlayamadığı müstakbel damadının aylaklığından, akla uygun ve ciddi bir işte çalışmaya gönülsüz oluşundan hoşlanmıyordu. Bu sefer Herbert Spencer’dan söz açtı. Yargıç Blount onu hemen destekledi ve filozofun ismi geçer geçmez kulak kesilen Martin, yargıcın Spencer hakkında ciddi bir tavırla söylediği küçük düşürücü sözleri, sert eleştirileri dinledi. Mr. Morse da suratında, “Bak işte, gördün mü evlat?” demek ister gibi bir ifadeyle ara sıra Martin’e göz atıyordu.

Martin alçak bir sesle, “Geveze kargalar,” diye mırıldanıp Ruth ve Arthur’la konuşmaya devam etti.

Fakat uzun gün ve bir önceki gecenin “gerçek pisliği” Martin’in üzerinde etkisini gösteriyordu; ayrıca tramvayda okuduğunda onu öfkelendiren makale zihninde hâlâ canlılığını koruyordu.

Martin’in kendini tutmak için sarf ettiği çabayı fark edip telaşa kapılan Ruth, “Sorun nedir?” diye sordu birden.

Tam o sırada Yargıç Blount, “Tanrı yoktur, sadece Bilinmez vardır ve Herbert Spencer onun peygamberidir,” diyordu.

Martin yargıca döndü.

“Ucuz bir yargı bu,” dedi sakin bir sesle. “Bu lafı ilk defa Belediye Sarayı Parkı’nda, daha bilinçli olması gereken bir işçinin ağzından duymuştum. O zamandan beri de sık sık işittiğim bu boş laf her seferinde midemi bulandırıyor. Kendinizden utanmalısınız. O büyük ve asil adamın adını sizin ağzınızdan işitmek bir lağım çukurunda çiy damlası bulmak gibi. İğrençsiniz.”

Masaya sanki yıldırım düşmüştü. Yargıç Blount adeta felç geçirmiş gibi bir suratla Martin’e baktı ve odaya tam bir sessizlik çöktü. Mr. Morse içten içe memnuniyet duymuştu. Kızının şok olduğunu görebiliyordu. Mr. Morse’un yapmak istediği de buydu zaten – sevmediği bu adamın doğasında var olan zorbalığı su yüzüne çıkarmak.

Ruth’un eli, masanın altında yakarırcasına Martin’in elini aradı fakat kan, Martin’in beynine sıçramıştı. Yüksek makamlarda oturanların entelektül hile ve yalanları onu öfkelendiriyordu. Bir yüksek mahkeme yargıcı! Daha birkaç yıl önce yaşadığı bataklıktan başını kaldırıp böylesine ihtişamlı kurumlara saygıyla bakıyor, onları bir tanrı gibi görüyordu.

Yargıç Blount kendine geldi ve nezaketini bozmadan Martin’e hitap ederek lafını sürdürmeye çalıştı. Martin, yargıcın kibarlık taslamasını masada kadınların bulunmasına yordu ve bu onu daha da öfkelendirdi. Şu dünyada hiç dürüstlük yok muydu?

“Benimle Spencer’ı tartışamazsınız,” diye bağırdı. “Spencer hakkında onun hemşerilerinden fazla bir şey bilmiyorsunuz. Ama bu sizin suçunuz değil, bunu kabul ediyorum. Bu sadece içinde bulunduğumuz dönemde aşağılık bir cehalet süreci yaşadığımızı gösteriyor. Bu akşam buraya gelirken bunun bir örneğine rastladım. Spencer üzerine Saleeby’nin yazdığı bir makaleyi okuyordum. Siz de okumalısınız. Herkesin bulup okuyabileceği bir yazı. Herhangi bir kitapevinden satın alabilir ya da halk kütüphanesinden ödünç alabilirsiniz. Saleeby’nin konuyla ilgili kavrayışıyla kıyaslandığında, o onurlu adama karşı yaptığınız hakaretler ve onunla ilgili cehaletiniz karşısında utanırdınız. Saleeby’nin makalesi sizin ayıbınızı utandıracak kadar büyük bir utanç belgesidir.

Aldığı nefesle kirlettiği hava kadar değeri olmayan bir akademisyen düşünür, Spencer’ı ‘okumuş cahillerin filozofu’ diye nitelendiriyor. Spencer’ın yazdıklarının on sayfasını bile okuduğunuzu sanmıyorum; fakat sizden daha akıllı olduğu varsayılabilecek, sizden daha fazla Spencer okumamış, Spencer hayranlarına alenen meydan okuyup Herbert Spencer’ın tüm yazdıkları içinden tek bir fikri örnek vererek kanıt göstermelerini isteyen eleştirmenler olmuştur. Tüm bir bilimsel araştırma alanı ve çağdaş düşünce üzerine damgasını vurup dehasının izlerini bırakan, psikolojinin babasından, pedagojide köklü değişiklikler yapan adamdan söz ediyoruz; öyle ki, tesis ettiği ilkeler sayesinde bugün Fransız köylüsünün çocuğu, okuma yazma ve aritmetik öğrenebiliyor. Ve o küçücük, önemsiz adamlar onun fikirlerinin teknik uygulaması sayesinde geçimlerini sağladıklarında anısına ihanet ediyorlar. Beyinlerindeki işe yarar bilgi kırıntılarını da büyük ölçüde ona borçlular. Eğer Spencer asla yaşamamış olsaydı, kuşkusuz papağan gibi ezberleyip öğrendikleri o bilgilere hiç sahip olamayacaklardı.

Buna karşın Oxford’lu Başkan Fairbanks –sizden daha yüksek bir makamda oturan bir adam, Yargıç Blount– Spencer’ın gelecek nesiller tarafından bir düşünürden çok bir şair ve hayalperest olarak anılacağını söylemişti. Tüm o saçma sapan konuşan gevezeve boşboğaz sürüsü! Aralarından biri, ‘“İlk İlkeler” belli bir edebî güçten bütünüyle yoksun değildir,’ demiş. Başkaları da, Spencer’ın özgün bir düşünür değil, çalışkan ama uyuşuk biri olduğunu söylemişler. Saçma sapan konuşan boşboğazlar! Saçma sapan konuşan boşboğazlar!”

Martin birden susup ölüm sessizliğine gömüldü. Ruth’un ailesinin tüm fertlerinin gözünde Yargıç Blount güçlü ve başarılı bir adamdı; Martin’in isyanı onları dehşete düşürmüştü. Yemeğin geri kalanı bir cenaze havasında geçti, yargıçla Mr. Morse sadece birbirleriyle konuştular ve sohbetin geri kalanı tamamen gelişigüzel konulardan açıldı. Ardından Ruth ve Martin başbaşa kalınca atışmaya başladılar.

Ruth, “Sen dayanılmaz birisin,” diye ağlamaya başladı.

Öfkesi hâlâ dinmeyen Martin de, “Hayvanlar! Hayvanlar!” diye homurdanıyordu.

Ruth, Martin’in yargıcı aşağıladığını öne sürünce Martin hemen bir karşılık verdi:

“Onun hakkında gerçekleri söyleyerek mi?”

“Gerçek olup olmaması umurumda değil,” diye ısrar etti Ruth. “Bazı nezaket sınırları vardır ve senin hiç kimseye hakaret etmeye hakkın yok.”

“O zaman Yargıç Blount, gerçeğe saldırı hakkını nereden buluyor?” diye sordu Martin. “Kuşkusuz gerçeğe saldırmak, yargıç gibi kişiliksiz birine hakaret etmekten daha ciddi bir suçtur. Yargıç daha da kötüsünü yaptı. Hayatta olmayan büyük ve asil bir adamın ismini karaladı. Ah şu hayvanlar! Hayvanlar!”

Martin’in öfkesi dinmek bilmiyor ve Ruth’u dehşete düşürüyordu. Ruth daha önce Martin’in bu kadar kızdığını görmemişti ve sevgilisinin bu hali Ruth’un anlayamayacağı kadar şaşırtıcı ve mantıksızdı. Ama buna rağmen, yaşadığı dehşet geçmişte olduğu gibi hâlâ onu Martin’e çeken bir büyülenme damarını besliyordu – ona yaslanmasına, çılgınca doruk noktasına ulaşan o anda ellerini boynuna koymasına yol açan bir dürtüye kapılmıştı. Ruth sofrada yaşananlardan ötürü incinmiş ve öfkelenmişti; yine de Martin’in göğsüne yaslandı ve sevgilisi “Hayvanlar! Hayvanlar!” diye homurdanmaya devam ederken titredi; Martin konuşmaya devam ederken Ruth hâlâ kollarının arasında yatıyordu: “Bir daha sofranıza oturup sizi rahatsız etmeyeceğim sevgilim. Beni sevmiyorlar ve münasebetsizce bir dayatmayla kendimi onlara zorla kabul ettirmem yanlış olur. Üstelik onlar da aynı şekilde benim için münasebetsiz insanlar. İğrenç! Beni hasta ediyorlar. Düşün bak, o saf halimle yüksek makamlarda oturan, güzel evlerde yaşayan, eğitimli, banka hesaplarına sahip insanların değerli olduğunu hayal etmiştim bir de!”

27. Cycle of Life According to Modern Science. (Y.N.)

XXXVIII

“Hadi, lokale gidelim.”

Henüz yarım saat önce geçirdiği bir kanama yüzünden bayılan Brissenden böyle dedi – üç günde geçirdiği ikinci kanamaydı bu. Elinde tuttuğu yıllanmış viski kadehini titreyen parmaklarla kaldırıp bir yudumda içti.

“Ne yapayım ben sosyalizmi?” diye sordu Martin.

Hasta adam, “Yabancılara beş dakika konuşma süresi tanıyorlar,” diye teşvik etti Martin’i. “Kalk ve hararetli bir konuşma yap. Neden sosyalizmi istemediğini anlat onlara. Onlar hakkında, yoksul, kenar mahalle ahlakları hakkında ne düşündüğünü söyle. Nietzsche’yi bir tokat gibi suratlarına çarp ve çektiğin zahmet karşılığında seni pataklasınlar. Kapış onlarla. Bu onlara iyi gelecek. İstedikleri şeyin, senin de istediğin şey tartışma. Ölmeden önce seni bir sosyalist olarak görmek istiyorum, anlıyor musun? Sana varoluşun için destek sağlar. İleride yaşayacağın hayal kırıklıkları sırasında seni kurtaracak bir destek.”

Martin düşünceli bir ifadeyle, “Senin gibi bir adamın neden sosyalist olduğunu asla çözemeyeceğim,” dedi. “Kalabalıklardan tiksiniyorsun. Kuşkusuz ayaktakımının senin estetik ruhuna hitap edecek bir yanı yok.” Martin suçlar gibi bir hareketle parmağını Brissenden’ın doldurduğu viski kadehine uzatıp, “Sosyalizm seni pek kurtarmışa benzemiyor,” dedi.

“Çok hastayım,” diye karşılık verdi Brissenden. “Senin için durum farklı. Sağlıklısın ve yaşamak için birçok nedenin var; şu ya da bu şekilde yaşama kelepçelenmiş olmalısın. Bana gelince, benim neden bir sosyalist olduğumu merak ediyorsun. Sana söyleyeyim. Çünkü sosyalizm kaçınılmaz; çünkü halihazırdaki çürümüş ve akıl dışı sistem sürüp gidemez; çünkü senin o at sırtındaki adamının devri geride kaldı. Köleler artık buna tahammül etmeyecekler. Çok kalabalıklar ve ata binmeye özenenleri, daha atın üzerine tırmanmaya fırsat bulamadan zorla çekip indirecekler. Onlardan kaçamazsın ve köle ahlakını sineye çekmek zorunda kalacaksın. Pek hazmedilir bir şey değil, kabul ediyorum. Ama bir süredir için için kaynayıp mayalanıyor ve bunu sineye çekmek zorundasın. Nietzsche’den devşirme fikirlerinle zaten eski kafalı birisin. Geçmiş geçmiştir; tarih tekerrürden ibarettir, diyen adam da bir yalancıdır. Elbette kalabalıkları sevmiyorum ama garibanın elinden ne gelir? At sırtındaki adama artık sahip olamayız ve herhangi bir yönetim, bugün iktidarda olan cesaretsiz domuzlara yeğdir. Ama hadi artık. Ben şimdiden küfelik olmaya başladım bile ve orada biraz daha oturursam kendimden geçeceğim. Doktorun ne dediğini biliyorsun – doktorun canı cehenneme! Tahminlerini boşa çıkartacağım onun!”

Pazar gecesiydi; Martin ile Brisenden lokale girdiklerinde küçük salonun çoğunlukla işçi sınıfı mensubu olan Oakland’lı sosyalistlerle hıncahınç dolu olduğunu gördüler. Zeki bir Yahudi olan konuşmacı, Martin’in hayranlığını kazanırken bir yandan da düşmanlık hislerini kabarttı. Adamın kambur sırtı, dar omuzları ve kırış kırış göğsü kalabalık bir kenar mahallede yetiştiğini belli ediyordu; güçsüz, perişan kölelerin kendilerini yöneten ve sonsuza dek yönetecek olan bir avuç asil adama karşı yüzyıllardır süren mücadelesi Martin’i derinden etkiliyordu. Martin’e göre bu ufak tefek, pörsümüş yaratık bir simgeydi. Bu adam, biyolojik yasaya göre yaşamın sefalet içine hapsolmuş yerlerinde mahvolan bedbaht, acınası ve güçsüz yığınları temsilen ayağa kalkan bir figürdü. Bu insanlar uygunsuzdu. Kurnazca felsefelerine, karıncalar gibi işbirliğine yatkınlıklarına rağmen, Doğa nadir ve olağanüstü insanları yeğleyip onları ıskartaya çıkarmıştı. Doğa Ana bereketli ellerinden sürüyle fışkıran canlının arasından sadece en iyilerini seçmişti. Onu taklit eden insanoğlu da yarış atlarını ve salatalıkları aynı yöntemle yetiştirmişti. Kuşkusuz Evren’in yaratıcısı daha iyi bir yöntem bulabilirdi; fakat bu Evren’in yaratıkları bu Evren’e özgü bu yönteme katlanmak zorundaydı. Elbette, tıpkı sosyalistlerin kıvrandığı gibi, tıpkı kürsüdeki konuşmacıyla terli kalabalığın, yaşamın cezalarını en aza indirgemek ve zekâlarıyla Evren’i alt etmek adına yeni bir yöntem bulmak üzere bir araya geldikleri, birbirilerine akıl ve nasihat verdikleri o anda bile kıvrandıkları gibi, onlar da mahvolurken kıvranacaklardı.

Martin’in aklından bunlar geçiyordu ve Brissenden o kalabalığa dünyanın kaç bucak olduğunu gösterip canlarına okuması için onu teşvik ettiğinde de çıkıp bunları söyledi. Martin kürsüye çıkarken talimata uydu ve gelenek olduğu üzere başkana hitap etti. Alçak bir sesle, duraksayarak konuşmaya başladı ve Yahudi konuşurken aklına gelen fikirleri belli bir düzende kafasında toparladı. Bu gibi toplantılarda her konuşmacıya beş dakika süre tanınıyordu fakat Martin’in beş dakikası dolduğunda hızını yeni almış ve tam havaya girmişti; oradakilerin ilkelerine saldırısı daha yarı yarıya tamamlanmıştı. Martin salondakilerin ilgisini çekmişti; dinleyiciler tezahüratta bulunarak Martin’in konuşma süresini uzatması için başkanı teşvik ettiler. Martin’i akılcı bir muhalif olarak takdir ettiler ve söylediği her kelimeyi kulak kesilerek dinlediler. Martin coşku ve inançla konuştu, lafını esirgemeden kölelere, ahlaklarına, taktiklerine saldırdı ve söz konusu kölelerin karşısındaki dinleyiciler olduğunu açık açık ima etti. Spencer’dan ve Malthus’tan alıntılar yaptı ve biyolojik gelişim yasası konusundaki düşüncelerini açıkça belirtti.

“Dolayısıyla,” diye hızlıca lafını toparlayan Martin şöyle devam etti: “Kölelerden oluşan hiçbir devlet varlığını sürdüremez. Eski gelişim yasası halen geçerlidir. Örnek gösterdiğim üzere, varoluş mücadelesi sırasında güçlüler ve güçlülerin soyundan gelenler hayatta kalmaya, diğer yandan zayıflar ve zayıfların soyundan gelenler ise ezilip mahvolmaya eğilim gösterir. Sonuç olarak güçlüler ve güçlülerin soyundan gelenler hayatta kalırlar ve mücadele var oldukça her yeni neslin gücü artar. Gelişme budur. Fakat siz köleler –kabul ediyorum ki köle olmak çok kötü bir şeydir– gelişim yasanının hükümsüz kılınacağı, hiçbir zayıfın ve yetersiz, verimsiz insanın yok olmayacağı, her yetersiz insanın, istediği zaman, istediği kadar çok yiyebileceği ve herkesin, güçlülerin yanı sıra zayıfların da evlenip soyunu sürdürebileceği bir toplumun hayalini kuruyorsunuz. Netice ne olacak? Yeni gelen her neslin gücü ve yaşam kalitesi artık artmayacak. Bilakis azalacak. İşte sizin köle felsefenizin can düşmanı. Kölelerden oluşan, kölelerce ve köleler için yönetilen toplumunuz, onu oluşturan yaşam zayıflayıp parçalanırken kaçınılmaz olarak zayıflayıp parçalanacak.

Benim duygusal ahlaktan söz etmediğimi ve biyolojiyle ilgili düşüncelerimi belirttiğimi unutmayın. Hiçbir köle devleti ayakta...”

“Peki ya Birleşik Devletler?” diye bağırdı dinleyicilerin arasından bir adam.

Martin de, “Ne olmuş Birleşik Devletler’e?” diye hemen karşılık verdi. “On üç koloni yöneticisini devirip sözde cumhuriyeti oluşturdular. Köleler kendilerinin efendisi oldular. Eli silahlı efendiler kalmadı. Fakat şu ya da bu şekilde efendiler olmadan idare edip yaşamınızı sürdüremediniz ve yeni bir tür efendi sınıfı ortaya çıktı – büyük, yiğit ve güçlü, asil adamlar değil kurnaz, örümcek gibi ağlarını dört bir yana salan tüccarlar ve tefeciler. Ve bunlar sizi yeni baştan köleleştirdiler – ama samimiyetle, gerçek, asil adamların sağ kollarının ağırlığıyla değil; gizliden gizliye, sinsi örümcekler gibi entrikalarla, yaltaklanarak, tatlı sözlerle, yalanlarla kandırarak. Sizin köle yargıçlarınızı satın aldılar, köle parlamentonuzu ayartıp kötü yola sevk ettiler; sizin köle delikanlılarınızla kızlarınızı da kölelikten daha beter muamelelere tabi tutuyorlar. Bugün iki milyon çocuğunuz Birleşik Devletler’in ticaret oligarşisi için ırgat gibi çalışıyor. Aranızdan on milyon köle ne doğru dürüst bir barınma imkânına sahip ne de doğru dürüst karnını doyurabiliyor.

Başa dönecek olursak. Hiçbir köle toplumunun varlığını sürdüremeyeceğini örneklerle gösterdim; çünkü böyle bir toplum doğası itibarıyla gelişim yasasını hükümsüz kılmalıdır. Bir köle toplumu örgütlenir örgütlenmez yozlaşma başlar. Gelişim yasasını hükümsüz kılmaktan bahsetmek sizin için kolay ama gücünüzü devam ettirecek yeni gelişim yasası nerede? Bunu formülleştirin. Halihazırda formül haline getirildi mi? O zaman beyan edin.”

Martin kalabalıktan yükselen sesler ve homurtular arasında yerine geçti. Bir grup adam ayağa kalkmış, başkanın kendilerine de söz hakkı vermesi için yaygara koparıp talepte bulunuyordu. Gürültülü ve yüreklendirici alkışlar arasında bir bir kalkıp heyecanla el kol hareketleri yaparak, ateşli ve hevesli konuşmalarla Martin’in saldırısına karşılık verdiler. Çılgınca bir geceydi; ama bu, fikir savaşı içinde geçen entelektüel bir çılgınlıktı. Bazı konuşmacılar konudan saptı fakat çoğu doğrudan Martin’e cevap verdi. Martin’in yabancısı olduğu düşünce silsileleriyle onu sarstılar ve yeni biyolojik yasaların olmasa da, eski yasaların yeni uygulamalarının iç yüzünü kavramasını sağladılar. Konuşmacılar her zaman nazik olamayacak kadar içten ve hevesliydi, başkan düzeni sağlamak için birkaç kez kürsüye yumruğuyla hafifçe vurdu.

Dinleyicilerin arasında tesadüfen tecrübesiz bir muhabir de vardı ve ilgi çekici bir haberin olmadığı bir günde, sansasyonel bir gazetecilik anlayışıyla haber yakalamanın acil ihtiyacı içerisinde özel görevle oraya gönderilmişti. Tecrübesiz genç, pek parlak bir muhabir değildi. Sığ ve çenebaz biriydi sadece. Tartışmayı anlayamayacak kadar da kalın kafalıydı. Hatta işçi sınıfının bu lafazan manyaklarından çok daha üstün biri olduğunu düşünüp rahat ve huzurlu bile hissediyordu. Ayrıca yüksek makamlarda oturanlara ve ülkelerin, gazetelerin politikalarını belirleyenlere büyük saygı duyuyordu. Dahası, yoktan bir şeyler –hatta büyük işler– yaratan mükemmel muhabirin üstün başarılarını yakalama gibi bir ideali vardı.

Lokaldeki konuşmaların ne hakkında olduğunu bilmiyordu. Bu gerekli değildi. Konuşmalar sırasında geçen devrim türünden kelimeler ona yeterli ipucunu sağlıyordu. Bir paleontoloğun tek bir fosil kemiğinden tüm bir iskeleti yeniden oluşturabilmesi misali, devrim gibi tek bir kelimeden yola çıkıp tüm bir konuşmayı yeniden kurgulayabiliyordu. Muhabir bunu o gece yaptı ve gayet de güzel yaptı; ortamı en çok Martin hareketlendirdiği için de bütün konuşmayı onun ağzından çıkmış gibi yazdı ve onu gösterinin baş anarşisti yaparak tepkici bireyciliğini en dehşetli, en kızıl konuşmaya dönüştürdü. Acemi muhabir bir sanatçıydı ve çılgın bakışlı uzun saçlı adamları, sinir hastası, yozlaşmış adamları, ihtirasla titreyen sesleri, sıkılıp havaya kaldırılmış yumrukları, küfürler, haykırışlar ve öfkeli adamların gırtlaktan gelen gürlemelerinden oluşan bir arka planda tasarlayarak büyük bir fırçayla lokalin zemini ve renkleri üzerine yerleştirdi.

XXXIX

Martin küçük odasında kahvesini içtikten sonra ertesi sabahın gazetesini okudu. Gazetenin ilk sayfasında manşete çıktığını görmek yeni bir deneyimdi; Oakland sosyalistlerinin en kötü şöhrete sahip lideri olduğunu öğrenmek onu şaşırtmıştı. Acemi muhabirin kendisi için kurguladığı hiddetli konuşmanın üzerinden geçti ve ilk başta uydurma habere öfkelense de sonunda gülerek gazeteyi bir kenara fırlattı.

O öğleden sonra Brissenden gelip odadaki sandalyelerden birine gevşek bir hamur gibi kendini bıraktığında, yatağının üzerine tünemiş Martin, “O adam ya sarhoştu ya da son derece kötü niyetli biriydi,” dedi.

“Neden kafaya takıyorsun ki?” diye sordu Brissenden. “Kuşkusuz gazeteleri okuyan burjuva domuzları tarafından kabul görme gibi bir arzun yok.”

Martin bir süre düşündükten sonra konuştu:

“Hayır, beni onaylayıp onaylamamaları gerçekten de zerre kadar umurumda değil. Öte yandan, bunun Ruth’un ailesiyle olan ilişkimin biraz biçimsiz bir hal almasına yol açması çok yüksek bir olasılık. Ruth’un babası hep sosyalist olduğumu iddia etti, bu berbat haber de bu yöndeki inancını pekiştirecek. Mr. Morse’un görüşlerini umursadığımdan değil – ama ne garip tesadüf. Sana bugün yazdıklarımı okumak istiyorum. Elbette ‘Gecikmiş’ hikâyesi; aşağı yukarı yarıladım.”

Martin yüksek sesle hikâyeyi okuduğu sırada Maria, odanın kapısını hızla itip açtı ve şık bir takım elbise giymiş bir adamı içeriye buyur etti. Adam hızlıca odaya göz attı ve bakışlarını Martin’e çevirmeden önce yağ sobası ve köşedeki mutfak dikkatini çekti.

“Oturun,” dedi Brissenden.

Martin, genç adamın yatağa oturması için kenara çekilip ona yer açtı ve ne vesileyle orada bulunduğundan bahsetmesi için bekledi.

“Dün geceki konuşmanızı dinledim, Mr. Eden ve sizinle söyleşi yapmaya geldim,” diye söze girdi genç adam.

Brissenden yüksek sesle bir kahkaha attı. Muhabir genç bir kadavrayı andıran ve ölümün eşiğinde olan Brissenden’ın solgun yüzüne şöyle bir göz atıp, “Sosyalist yoldaşlardan biri mi?” diye sordu.

“O haberi de işte bu yazmış,” dedi Martin yumuşak bir sesle. “Üstelik de bir delikanlıymış sadece!”

“Neden şunu yumruklamıyorsun?” diye sordu Brissenden. “Beş dakikalığına ciğerlerime yeniden sahip olabilmek için bin dolar verirdim.”

Acemi muhabir kendisiyle ilgili bu sohbeti dinlerken biraz kafası karıştı. Fakat sosyalist toplantısını mükemmel aktardığı için övgü toplamış, toplum için tehdit oluşturan örgütün lideri Martin Eden’la şahsi bir görüşme yapmak üzere yeniden görevlendirilmişti.

Muhabir, “Fotoğrafınızın çekilmesine bir itirazınız var mı Mr. Eden?” diye sordu. “Dışarıda gazeteden bir fotoğrafçı var ve güneş daha fazla batmadan fotoğrafınızın çekilmesinin daha iyi olacağını söylüyor. Ardından söyleşiyi yaparız.”

“Bir fotoğrafçı,” dedi Brissende düşünceli bir havada. “Yumruğu indir şuna Martin! Yumruğu indir!”

“Sanırım yaşlanıyorum,” diye cevap verdi Martin. “Onu bir güzel pataklamam gerektiğinin farkındayım ama elim varmıyor. Önemli değil.”

“Anasının hatırına,” diye üsteledi Brissenden.

“Söylediğini göz önüne almaya değer,” diye cevap verdi Martin. “Ama içimde yeterince enerjiyi uyandırıp canlandırmaya değecek kadar değil. Birini yumruklamak için enerji gereklidir. Üstelik, ne önemi var ki?”

Muhabir havai bir tavırla, “İşte bu doğru. Olaya bu şekilde bakmak lazım,” dedi ama bir yandan da endişe içinde kapıya bakmaya başlamıştı bile.

Dikkatini Brissenden’a yoğunlaştıran Martin, “Fakat yazdıklarının tek kelimesi bile doğru değildi,” diye devam etti.

Acemi muhabir cesaret edip, “Sadece genel bir açıklamaydı o, anlıyor musunuz,” diye söze girdi. “Üstelik iyi bir reklam oldu. Önemli olan da bu. Size bir iyilik yapmış oldum.”

Brissenden ağırbaşlı bir şekilde, “İyi bir reklam olmuş, Martin evlat,” diye tekrar etti.

“Üstelik bana iyilik de yapmış – bir düşünsene!” diye ekledi Martin de.

Acemi ve yüzsüz muhabir umutlu bir beklenti havasına girerek “Bir bakalım – nerede doğdunuz Mr. Eden?” diye sordu.

“Not almıyor,” dedi Brissenden. “Her şeyi hatırlıyor.”

“Bu benim için yeterli.” Genç muhabir endişeli görünmemeye çalışıyordu. “Hiçbir düzgün muhabir not almakla vakit yitirmez.”

“Dün gece için yeterli olmuştu bu.” Fakat Brissenden tepkisiz kalmaktan yana değildi ve birden tavrını değitirdi.

“Martin, eğer sen şunu pataklamazsan, bizzat ben halledeceğim; hemen ardından düşüp ölmeyi göze alarak hem de.”

“Kıçına şaplak atsam olur mu?” diye sordu Martin.

Brissenden adilce bir durum değerlendirmesi yaptı ve olur anlamında başını salladı.

Bunun üzerine yatağın kenarında oturan Martin bir hamleyle acemi muhabiri yüz üstü dizlerinin üzerine yatırdı.

“Sakın ısırayım deme,” diye uyardı Martin. “Yoksa suratına yumruk atmak zorunda kalacağım. O kadar güzel bir yüzün var ki, yumruklarsam yazık olur.”

Martin’in havaya kalkmış eli indi, ardından hızlı ve sabit bir ritimle inip kalkmaya başladı. Acemi muhabir debelendi, küfretti ve kıvrandı ama ısırmaya yeltenmedi. Brissenden ağırbaşlılıkla izledi ama bir ara heyecanlanıp viski şişesini kavrayarak, “Dur, bir de ben vurayım,” diye yalvardı.

En nihayet muhabire şaplak atmayı bırakan Martin, “Kusura bakma kolum yoruldu,” dedi. “Elim bayağı uyuşmuş.”

Martin muhabiri ayağa dikip ardından yatağa oturttu.

“Bunu yaptığın için seni tutuklattıracağım,” diye homurdanrak söylendi muhabir; çocukca bir öfkeyle gözyaşları kızarmış yanaklarının üzerinden süzülüyordu. “Sana bunu ödeteceğim. Göreceksin.”

“Şirin şey,” dedi Martin. “İşlerin kötüye doğru gittiğinin farkında değil. Bir başkası hakkında yalanlar söylemenin adilce, dürüstçe ve erkekçe olmadığını bilmiyor.”

Bir sessizlik anında, “Bunların kendisine anlatılması için bize gelmiş,” diye araya girdi Brissenden.

“Evet, iftira edip yaraladığı insana, bana geldi. Bakkalım hiç şüphe yok ki bana veresiyeyi keser artık. En kötüsü de, bu zavallı delikanlı yozlaşıp birinci sınıf bir gazeteci, ayrıca birinci sınıf bir hergele olana kadar bu şekilde yoluna devam edecek.”

“Fakat daha zaman var,” dedi Brissenden. “Kim bilir, belki de bu şekilde onu kurtarmaya vesile olursun. Neden bırakmadın bir tane de ben yapıştırayım şuna? Bu işte benim de payım olsun isterdim.”

Hatalı genç hıçkırıklar içinde, “Her ikinizi de tutuklattıracağım, sizi gidi ko... ko... koca hayvanlar,” diye tehdit savurmaya devam etti.

Martin kederli bir ifadeyle başını sallayıp, “Yok, bunun çenesi hem çok güzel hem de çok gevşek,” dedi. Sanırım elim kolum boş yere uyuştu. Bu delikanlının adam olacağı yok. Ama sonunda çok büyük ve başarılı bir gazeteci olacak. Vicdanı yok. Sadece bu sayede bile büyük biri olacak.”

Derken acemi muhabir, Brissenden’ın hâlâ elinde kavrayarak tuttuğu şişeyle son ana kadar kıçına vuracağı korkusu yaşayarak endişe içinde kapıdan çıktı.

Ertesi sabahın gazetesini okuyan Martin kendisiyle ilgili bilmediği birçok yeni şey öğrendi. Bir köşe yazısında aktarılan uydurma söyleşide güya, “Bizler toplumun yeminli düşmanlarıyız,” demişti. “Hayır, bizler anarşist değiliz, sosyalistiz.” Muhabir iki ekol arasında pek az bir fark olduğuna dikkat çekince de Martin sessiz kalarak muhabiri onaylarcasına omuzlarını silkmişti. Martin’in suratının her iki yanı da asimetrik olarak tarif edilmiş, çeşit türlü bozukluk emarelerine sahip olduğu ifade edilmişti. Özellikle bir caninin elleri gibi kaba saba elleri ve kan çanağı gözlerindeki ateşli, hiddet dolu parlaklık dikkat çekiciydi.

Martin ayrıca Belediye Sarayı Parkı’ndaki işçilere hitaben geceleri konuşmalar yaptığını, orada insanları kışkırtan anarşistler ve tahrikçiler arasında en çok dinleyiciyi çeken, en devrimci konuşmaları yapan şahsiyetin de kendisi olduğunu öğrendi. Acemi muhabir, Martin’in perişan vaziyetteki küçük odasının, yağ sobasının, tek sandalyesinin ve ona eşlik eden, adeta bir kalenin zindanında yirmi yıl tecrit edildikten sonra henüz ortaya çıkmış gibi bir görünüme sahip kuru kafalı serserinin de dikkat çekici bir betimlemesini yapmıştı.

Acemi muhabir bayağı hamarat çıkmıştı. Hızlıca bir araştırma yapıp Martin’in özel yaşamına burnunu sokarak aile geçmişini de keşfetmiş, Bernard Higginbotham’ın, Higginbotham Market önünde dururken çekilmiş bir fotoğrafını temin etmişti. Higginbotham ise ne kayınbiraderine ne de onun sosyalist görüşlerine tahammül eden zeki ve basiretli bir işadamı olarak anlatılıyordu. Higginbotham’a göre Martin tembel, işe yaramaz, kendisine teklif edilen işlerde çalışmaya tenezzül etmeyen biriydi ve eninde sonunda hapse düşecekti. Marian’ın kocası Hermann von Schmidt’le de aynı şekilde görüşülmüştü. Schmidt, Martin’i ailenin yüz karası olarak tanımlamış ve onu reddettiğini ifade etmişti. Von Schmidt muhabire, “Beni sömürmeye kalktı ama ben derhal bunun önüne geçtim,” demişti. “Buralara gelip aylaklık yapmaktan daha ciddi işlerle uğraşması lazım. Çalışmayan bir adam işe yaramaz, benden söylemesi.”

Bu sefer Martin gerçekten öfkelenmişti. Brissenden bu işe komik bir şaka olarak baktı fakat bunu Ruth’a açıklamanın kolay olmayacağını bilen Martin’i teselli edemedi. Ruth’un babasına gelince, Mr. Morse’un bu olanlardan büyük bir haz duymuş olması gerektiğini ve nişanı bozmak için bundan azami ölçüde faydalanacağını biliyordu. Martin, Mr. Morse’un bu olanlardan ne kadar faydalanacağını da yakında fark edecekti. Öğleden sonra gelen postacı Ruth’tan bir mektup getirdi. Martin bir felaket beklentisiyle, kötü bir şeyler olacağı içine doğarak mektubu açtı ve açık kapının önünde durarak okudu. Okudukça, eli içgüdüsel bir hareketle cebine gitti sigara içtiği günlerden kalma bir alışkanlıkla cebinde tütün ve kahverengi sarma kâğıdı aradı. Cebinin boş olduğunun farkında değildi; hatta elinin sigara sarmak için gerekli malzemeyi aramak için cebine uzandığının bile farkında değildi.

Tutkulu bir mektup yazmamıştı Ruth. Öfkeli bir üslup da kullanmamıştı. Fakat baştan sona, ilk cümleden son cümleye kadar incinmişlik, hayal kırıklığı havası hâkimdi mektuba. Ruth, Martin’den daha iyi şeyler yapmasını beklemişti. Onun gençlik çılgınlıklarını üzerinden attığını, ona karşı duyduğu aşkın onu ciddi ve düzgün bir yaşam sürmeye sevk edecek kadar değerli olduğunu düşünmüştü. Şimdi babası ve annesi katı bir tavır takınmışlardı, nişanın bozulmasını emrediyorlardı. Mr. ve Mrs. Morse’un bu konuda haklı olduklarını kabul etmekten başka yapabileceği bir şey yoktu Ruth’un. Asla mutlu bir ilişkileri olamazdı. Daha en baştan talihsiz bir beraberlikti bu. Fakat her şey bir yana, Ruth’un mektupta dile getirdiği bir pişmanlık Martin’e acı verdi ve üzdü. “Keşke bir işe girip bir yerlere gelmek için çaba gösterseydin,” diye yazıyordu Ruth. “Ama olacağı yokmuş. Geçmiş yaşamın çok çılgınca ve düzensizdi. Seni suçlamak yersiz. Tabiatının ve evvelce aldığın eğitimin gereğince davranışlar sergileyebilirdin ancak. O yüzden seni suçlamıyorum, Martin. Lütfen bunu aklından çıkarma. Bu ilişki bir hataydı. Babamın ve annemin dediği gibi, biz birbirimize uygun değiliz ve bu durumu çok geç fark etmediğimiz için ikimiz de mutlu olmalıyız.” ... “Benimle görüşmeye çalışmanın faydası yok,” diye yazıyordu Ruth mektubunun sonlarına doğru. “Gerek ikimiz gerek annem için mutsuz bir görüşme olur bu. Zaten onun büyük acılar çekip kaygılanmasına neden oldum. Yaşananları telafi edip onun gönlünü almak için çok çaba göstermem gerekecek.”

Martin mektubu ikinci kez sonuna kadar dikkatle okudu, ardından oturup bir cevap yazdı. Sosyalist toplantısında söylediği sözlerin ana hatlarını çıkararak bunların gazetenin kendi ağzından çıkmış gibi yazdığı satırlarla taban tabana zıt olduğunu belirtti. Mektubun sonunda doğru ise Tanrı’nın çılgın âşığı olarak aşk için tutkuyla yakarıyordu. “Lütfen bana cevap yaz ve cevabında bir tek şey söyle bana. Beni seviyor musun? Hepsi bu – tek istediğim bu soruya bir cevap.”

Fakat ne ertesi gün ne de sonraki gün bir cevap geldi. “Gecikmiş” hikâyesi tek satırına dokunulmamış vaziyette masada öylece duruyordu; masanın altında duran iade edilmiş müsvedde yığını her geçen gün daha da büyüyordu. Martin’in o ihtişamlı uykusu ilk kez bölündü ve gözünü kırpmayan Martin uzun, huzursuz geceler boyunca yatakta bir o yana bir bu yana döndü. Üç kez Morse’ların evine uğradı fakat kapıya bakan hizmekâr tarafından geri çevrildi. Brissenden kaldığı otelde hasta yatıyordu, hareket edemeyecek kadar halsizdi; Martin sık sık onunla birlikte vakit geçirmesine rağmen kendi sorunlarıyla onu kaygılandırmak istemedi.

Zira Martin’in sürüyle derdi vardı. Acemi muhabirin yaptıklarının sonrasında yaşanan gelişmeler Martin’in tahmininden bile daha geniş çaplı bir etki yaratmıştı. Portekizli bakkal veresiye mal vermeyi kesmişti, bir Amerikan olmaktan gurur duyan manav ise Martin’i ülkesine karşı ihanet içinde olmakla suçlayıp ona satış yapmayı reddediyordu. Manav yurtseverliğini o kadar büyük boyutlara taşıdı ki Martin’in hesabını iptal etti ve borcunu kapatma girişimine bile izin vermedi. Mahalledeki komşular arasındaki konuşmalar da aynı hisleri yansıtıyor, Martin’e karşı duyulan öfke kabarıyordu. Kimse sosyalist bir vatan hainiyle ilişki içinde olmak istemiyordu. Zavallı Maria kuşku ve korku içindeydi ama Martin’e olan bağlılığını yitirmedi. Mahallenin çocukları bir zamanlar Martin’i ziyaret eden o görkemli atlı arabanın kendilerine yaşattığı hayranlık havasından sıyrılmışlardı; güvenli bir mesafede durup Martin’in arkasından “berduş” ve “serseri” diye bağırıyorlardı. Ne var ki Silva kabilesi Martin’e sadık kaldı ve onu savunup şerefini korumak adına birkaç kez mahallede büyük kavgaya tutuştu; morarmış gözler ve kanayan burunlarla eve dönmek gündelik bir olay haline gelerek Maria’nın endişe ve sıkıntılarını daha da artırdı.

Martin bir defasında Oakland’da, sokakta Gertrude’ la karşılaştı ve –tahmin ettiği gibi– insanların gözünde aileyi rezil ettiğinden dolayı Bernard Higginbotham’ın kendisine öfkelendiğini ve eve gelmesini yasakladığını öğrendi.

“Neden buralardan uzaklaşmıyorsun Martin?” dedi Gertrude yalvarırcasına. “Buradan git ve bir yerlerde kendine bir iş bul, hayatını düzene sok. İleride, ortalıktaki bu toz duman dağılınca geri gelirsin.”

Martin olumsuz bir tavırla başını salladı ama hiçbir açıklama yapmadı. Nasıl açıklayabilirdi ki? Eşi dostuyla arasındaki korkunç entelektüel uçurum onu dehşete düşürüyordu. Bu uçurumu aşıp duruşunu –sosyalizme nazaran Nietzsche’nin görüşlerini benimseyen duruşu– onlara asla açıklayamazdı. Ne İngilizce ne de başka bir lisanda; tutum ve tavrını onların anlayabilmesine yetecek kelime yoktu. Onlara göre Martin’in izlemesi gereken tek doğru tutum bir iş bulmasıydı. İlk ve son sözleri buydu. Dağarcıklarındaki fikir tümüyle bundan ibaretti. Bir iş bul! Çalışmaya başla! Ablası konuşurken Martin, zavallı budala köleler, diye düşündü. Dünyanın güçlülere ait olmasına pek şaşmamak lazımdı. Köleler kendi esaretlerini saplantı haline getirmişlerdi. Onlara göre iş, önünde diz çöküp taptıkları altın bir puttu.

Gertrude kendisine para vermeyi teklif ettiğinde Martin, o gün içerisinde rehin dükkânına uğramak zorunda kalacağını bile bile bir kez daha başını salladı.

“Şu sıralar Bernard’ın yakınına uğrama,” diye uyarıda bulundu Gertrude. “Birkaç ay sonra yatışınca dağıtım arabasının şoförlüğü işini alabilirsin. Beni ne zaman görmek istersen birini gönderip çağırt, gelirim. Unutma.”

Gertrude işitilir bir sesle ağlayarak uzaklaştı; ablasının hantal vücudunu ve tuhaf, kaba saba yürüyüşünü gören Martin’in yüreği hüzünle sızladı. Uzaklaşan Gertrude’un arkasından bakarken kafasındaki Nietzsche mabedi sanki sallanıp sendeler gibiydi. Köle sınıfı bir kavram olarak iyiydi ancak kendi ailesi söz konusu olunca o kadar da tatmin edici değildi. Bununla birlikte eğer güçlünün ayakları altında çiğnediği bir köle varsa, o köle ablası Gertrude’du. Bu çelişkili durum karşısında Martin acı acı sırıttı. Nietzsche’nin ilkelerini bu kadar iyi özümsemiş biri olarak entelektüel kavramlarının, karşısına çıkan ilk duyarlılık ya da hissiyat içeren durum karşısında sarsılmasına –hatta bizzat köle ahlakı tarafından sarsılmasına, zira aslında ablasına bu yüzden acıyordu– nasıl da izin verebiliyordu. Gerçek asil adamlar, acıma ve şefkat hislerini aşmış insanlardı. Acıma ve şefkat kölelerin yeraltında hapsedildiği koğuşlarda ortaya çıkmıştı; sefalet ve zaafiyet içinde yaşayan kalabalıkların çektiği ıstırap ile döktüğü terden başka bir şey değildi.

XL

“Gecikmiş” hikâyesi hâlâ unutulmuş vaziyette masanın üzerinde duruyordu. Gazete ve dergilere gönderdiği bütün müsveddeler ise masanın altındaydı. Sadece tek bir müsveddeyle ilgileniyordu, o da Brissenden’ın “Gelip Geçici” şiiriydi. Bisikletiyle siyah takım elbisesini yine rehin vermişti ve daktiloyu kiralayanlar yine kiranın derdine düşmüşlerdi. Fakat bu gibi şeyler artık Martin’in canını sıkmıyordu. Yeni bir yön arayışındaydı ve bunu bulana kadar hayatında hareket olmamalıydı.

Birkaç hafta geçtikten sonra beklediği şey gerçekleşti. Ruth’la sokakta karşılaştı. Ruth’a ağabeyi Norman eşlik ediyordu ve Martin’i görmezden geldiler. Hatta Norman, Martin’i eliyle kenara itmeye çalıştı.

“Eğer kız kardeşimin yoluna çıkarsan polis çağıracağım,” diye tehdit savurdu Norman. “Ruth seninle konuşmak istemiyor ve ısrar edersen onurunu kırmış olursun.”

“Eğer sen ısrar edersen o polisi çağırmak zorunda kalacaksın ve raporda adın geçecek,” diye sert bir cevap verdi Martin. “Şimdi yolumdan çekil ve o kadar istiyorsan git getir şu polisi. Ben Ruth’la konuşacağım.”

Ardından, bunu senin ağzından duymak istiyorum,” dedi Ruth’a.

Ruth’un beti benzi atmıştı ve titriyordu ama direndi ve soru soran gözlerle ona baktı.

“Mektubumda sorduğum soru,” diye üsteledi Martin.

Norman sabırsızca bir hareket yaptı ama Martin hızlı bir bakışla onu durdurdu.

Ruth başını salladı.

“Tüm bunları kendi rızanla mı yapıyorsun?” diye sordu Martin.

“Evet, öyle.” Ruth alçak ve kararlı bir sesle, temkinli temkinli konuşuyordu. “Kendi rızamla karar verdim. Beni öyle bir rezil ettin ki arkadaşlarımla buluşmaya utanıyorum. Hepsi benim hakkımda konuşuyor, biliyorum. Sana söyleyebileceklerim bu kadar. Beni çok mutsuz ettin, seni bir daha görmek istemiyorum.”

“Arkadaşlar! Dedikodu! Gazetelerdeki yalan yanlış haberler! Hiç şüphe yok ki bu gibi şeyler aşktan daha güçlü değildir. Beni asla sevmediğine inanabilirim ancak.”

Ruth kızardı, yüzündeki solgunluk kayboldu.

“Aramızda geçen onca şeyden sonra mı?” dedi Ruth cılız bir sesle. “Martin, ağzından çıkanı kulağın duymuyor herhalde. Ben sıradan biri değilim.”

“Gördüğün gibi seninle görüşmek istemiyor artık,” diye araya girdi Norman ve Ruth’la birlikte yürümeye başladı.

Martin kenara çekilip geçmelerine izin verirken bir yandan da şuursuzca elini cebine atıp orada olmayan tütünü ve kahverengi sarma kâğıdını aradı.

Martin, Kuzey Oakland’a kadar uzun bir yol yürüdü ama ancak merdivenden çıkıp odasına girince bu kadar yolu yürüdüğünü fark etti. Yatağının kenarına oturup henüz uyanmış bir uyurgezer gibi etrafına bakındı. “Gecikmiş” hikâyesinin masada durduğunu fark etti, sandalyesini çekip oturdu ve elini tükenmezkalemine uzattı. Martin’in tabiatında onu bütünlüğe sevk eden mantıksal bir zorunluluk vardı. Önünde de tamamlanmamış bir iş vardı. Başka bir şeyi tamamlamak üzere ertelenmiş bir iş. Şimdi o başka şey bitmişti ve kendini önündeki işe adayacaktı. Bundan sonra ne yapacağını ise bilmiyordu. Tek bildiği hayatındaki kritik bir dönüm noktasının aşıldığıydı. Bir dönem kapanmıştı ve Martin onu bir işçi gibi bitiriyordu. Gelecekte neler olacağını merak etmiyordu. İlerideki günlerin kendisine neler getireceğini pek yakında öğrenecekti. Bunlar her neyse önemi de yoktu zaten. Hiçbir şeyin önemi yoktu.

Martin beş gün boyunca, hiçbir yere gitmeden, hiç kimseyle görüşmeden ve pek az yemek yiyerek “Gecikmiş” hikâyesi üzerinde çalıştı. Altıncı günün sabahında postacı The Parthenon dergisinden ince bir zarf getirdi. Mektuba şöyle bir bakan Martin, “Gelip Geçici” şiirinin kabul edildiğini anladı. “Şiiri Mr. Cartwright Bruce’a verdik,” diye yazıyordu editör.

Mr. Bruce şiirden o kadar beğeniyle bahsetti ki göz ardı edemedik. Şiiri yayımlayacak olmaktan duyduğumuz zevk konusundaki samimiyetimizi ortaya koymak adına ağustos sayısı için hazırlık yaptığımız size söyleyebilirim, zira temmuz sayımız halihazırda baskıya hazır durumda. Lütfen Mr. Brissenden’a duyduğumuz memnuniyeti ve teşekkürlerimizi iletin. Lütfen ilk postayla Mr. Brissenden’ın fotoğrafını ve özgeçmişiyle ilgili verileri yollayın. Eğer ödediğimiz para tatmin edici değilse derhal bize telgraf çekin ve adil bir ücret konusundaki fikrinizi belirtin.

Derginin önerdiği ücret üç yüz elli dolar olduğundan Martin telgraf çekmeye değmeyeceğini düşündü. Tabii bir de Brissenden’in rızasını almalıydı. Martin neticede haklı çıkmıştı. Gerçek bir şiiri gördüğünde anlayan bir dergi editörüyle muhataptı. Yüzyılın şiiri karşılığında ödenmiş olsa da ücret muhteşemdi. Cartwright Bruce’a gelince, Brissenden’ın bir eleştirmen olarak bu adamın görüşlerine saygı duyduğunu biliyordu Martin.

Tramvaya binen Martin şehre indi. Gözünün önünden akıp giden evleri ve yan yolları izlerken arkadaşının başarısından, şiirin kabul görüp yayımlanacağı konusunda haklı çıkmasından ötürü daha büyük bir coşku duymadığı için yaşadığı pişmanlığın farkındaydı. Birleşik Devletler’deki en önemli eleştirmen şiiri beğenmişti; öte yandan iyi yazılarla şiirlerin dergilerde yer bulacağına dair görüşü de doğrulanmıştı. Fakat içindeki şevki yitirmişti ve iyi haberleri vermekten çok Brissenden’ı görmeye can attığını fark etti. The Parthenon dergisinin şiiri kabul etmesi, kendini “Gecikmiş” hikâyesini yazıp bitirmeye adadığı beş gün boyunca Brissenden’ı ne gördüğünü ne de düşündüğünü aklına getirdi. Martin yaşadığı sersemlikle kafa karışıklığının ilk defa farkına vardı ve arkadaşını unuttuğu için kendinden utandı. Fakat bu utanç bile o kadar çok canını yakmadı. “Gecikmiş” hikâyesini yazmakla ilgili sanatsal duyguların dışında her türlü duygu karşısında hissiz ve uyuşuktu. Diğer meselelerle ilgili bir kendinden geçme hali söz konusuydu, bu yüzden de hâlâ kendinden geçmiş vaziyetteydi. Bunca zamandır işittiği tramvay zırıltısı uzaktan gelen hayalî bir ses gibiydi; önünden geçtiği kilisenin taştan yapılma büyük çan kulesi birden çöküp un ufak olsa ve toz toprak halinde başına yağsa herhalde ne bir ilgi duyar ne de bir şok yaşardı.

Martin otele varınca hızla Brissenden’ın odasına çıktı ve aynı hızla aşağıya indi. Oda boştu. Bütün bavullar da gitmişti.

Martin, bir anlığına meraklı gözlerle kendisine bakan görevliye, “Mr. Brissenden herhangi bir adres bıraktı mı?” diye sordu.

“Duymadınız mı?” dedi görevli.

Martin, hayır anlamında başını salladı.

“Bütün gazeteler ondan bahsediyor. Mr. Brissenden yatağında ölü bulundu. İntihar. Silahla kendini başından vurdu.”

“Defnedildi mi?” Martin, kendi sesini sanki aynı soruyu çok uzaklardan soran bir başkasının sesiymiş gibi işitiyordu.

“Hayır. Soruşturmanın ardından naaşını Doğu Kıyısı’na gönderdiler. Akrabalarıyla temas kuran avukatlar gerekli hazırlıkları yaptılar.”

“Çabuk davranmışlar,” diye yorumda bulundu Martin.

“Bilemiyorum. Olay beş gün önce oldu.”

“Beş gün önce mi?”

“Evet, beş gün önce.”

“Ya,” dedi Martin arkasını dönüp otelden çıkarken.

Köşede durup Western Union şubesine girdi ve The Parthenon dergisine şiirin yayımlanması için gerekeni yapmalarını bildiren bir telgraf çekti. Cebinde, dönüş yolculuğu için tramvaya vereceği beş sentten başka tek kuruş olmadığından telgrafı karşıdan ödemeli çekti.

Martin odasına döner dönmez kaldığı yerden yazmaya devam etti. Gündüzler geceleri kovaladı ve Martin masasında oturup yazdı durdu. Rehin dükkânı dışında hiçbir yere gitmedi, egzersiz yapmadı, acıktığında ve pişirecek bir şeyi olduğu zaman düzenli bir şekilde bir şeyler yedi, pişirecek bir şeyi olmadığı zamanlarda da yine düzenli bir şekilde aç kaldı. Hikâye bölüm bölüm ortaya çıktıkça Martin hikâyenin gücünü artıran bir açılışı kafasında tasarlayıp geliştirdi; ama bu sefer de yirmi bin kelimelik bir ilave yapmak gerekti. Hikâyenin mükemmel olmasını gerektiren hayati bir durum söz konusu değildi ama Martin’in sanatsal ilkeleri ortaya iyi bir şey koymasını zorunlu kılıyordu. Etrafındaki dünyadan garip bir biçimde kopmuş, sersemlemiş bir halde, kendini, geçmiş yaşamının edebî tuzakları arasında tanıdık bir hayalet gibi hissederek yazdı. Bir zamanlar birisinin ona, hayaletlerin ölen insanların ruhu olduklarını ve bunu bilecek hissiyata sahip olmadıklarını söylediği geldi aklına; bir an için duraksayıp acaba gerçekten ölmüş ve bunun farkına varmamış olabilir miyim, diye sordu kendi kendine.

Nihayet “Gecikmiş” hikâyesinin bittiği gün geldi çattı. Daktiloyu kiralayan şirketin temsilcisi daktiloyu almak için geldi ve Martin odasındaki tek sandalyede oturmuş, son bölümün son satırlarını yazarken o da yatağa oturup bekledi. Martin, hikâyenin sonuna büyük harflerle “Finis” yazdı; gerçekten de Martin için bu hikâye finis’ti. Daktilonun alınıp kapıdan çıkarılışını üzerinden bir yük kalkmışçasına iç rahatlığıyla izledi, ardından gidip yatağına uzandı. Açlıktan bayılacak gibiydi. Otuz altı saatten bu yana ağzına tek lokma girmemişti ama o bunu düşünmüyordu. Sırtüstü yatıp gözlerini kapadı ve hiçbir şey düşünmedi; bir yandan da sersemlik ve uyuşukluk hali yavaş yavaş artarak bilincini bastırdı. Martin yarı sayıklar vaziyette, Brissenden’ın kendisine okumaktan hoşlandığı bir şiiri yüksek sesle mırıldanmaya başladı. Martin’in tekdüze bir sesle çıkardığı iniltiler, kapının dışında endişe içinde ona kulak veren Maria’yı huzursuz etmişti. Maria için kelimelerin özünde bir önemi yoktu ama Martin’in bunları söylüyor olması önemliydi. Şiirin “Bitirdim,” diye bir nakarat kısmı vardı.

Bitirdim; Kopuzu bir kenara koydum. Mor yoncaların arasında sallanıp dururuken hafif gölgeler, Çok yakında sona erecek şarkılar ve ezgiler. Bitirdim; Kopuzu bir kenara koydum. Bir zamanlar seher vakti ardıç kuşu gibi şakıyıp Üzerine çiy düşmüş çalıların arasında şarkı söylerken; Şimdi suskunum. Yorgun bir ketenkuşu gibi Kalmadı gırtlağımda ezgi; Şarkı söylemeye doydum, Bitirdim. Kopuzu bir kenara koydum.

Maria daha fazla dayanamadı ve telaş içinde fırına doğru seğirterek büyük bir kâseyi çorbayla doldurdu, kepçesiyle tencerenin dibinden sıyırdığı kıyılmış et ve sebzelerin aslan payını da kaseye ekledi. Martin canlandı ve yatağında doğrularak çorbayı içmeye başladı; lokmaların arasında Maria’yla konuşarak onu, uykusunda sayıklamadığına ve ateşinin yükselmediğine inandırmaya çalıştı.

Maria odadan çıktıktan sonra Martin omuzları düşmüş, hüzünlü bir ifadeyle yatağın kenarında oturdu ve sabah postasıyla gelen, açılmamış vaziyette duran bir derginin yırtık ambalajı kararmış zihninde bir ışık gibi çakıp parlayana kadar hiçbir şey görmeyen donuk gözlerle etrafına bakındı. Bu, The Parthenon dergisinin ağustos sayısı olmalı, “Gelip Geçici” şiirini de yayımlamış olmalılar, diye düşündü. Keşke Brissenden de burada olup bunu görebilseydi!

Derginin sayfalarını çevirmeye başladı ve birden durdu. “Gelip Geçici” şiiri muazzam bir başlıkla ve Beardsley tarzı kenar süsleriyle yayımlanmıştı. Başlığın bir yanında Brissenden’ın fotoğrafı vardı, diğer yanında ise İngiliz Büyükelçisi Sir John Value’nun fotoğrafını koymuşlardı. Başyazarın bir önsözünde, Sir John Value’nun Amerika’da şair olmadığını belirten bir yorumu alıntılanmıştı ve “Gelip Geçici” şiirinin yayımlanması, The Parthenon dergisinin, “Şiir nasıl yazılırmış, gör bakalım Sir John Value!” diye bu yoruma karşılık vermesiydi. Cartwright Bruce, Amerika’nın en iyi eleştirmeni olarak gösteriliyordu ve “Gelip Geçici” şiirinin Amerika’da yazılmış en iyi şiir olduğu yönündeki sözleri alıntılanmıştı. Son olarak, editörün önsözü şöyle bitiyordu:

Biz henüz “Gelip Geçici” şiirinin değerini tam olarak kavrayacak durumda değiliz; belki de asla kavrayamayacağız. Fakat Mr. Brissenden’ın kullandığı kelimeleri, bu kelimelerin düzenini ve onları nereden bulduğunu, bunları nasıl birbirlerine bağlayacağımızı merak ederek şiiri sık sık okuduk.

Önsözün ardından şiir geliyordu.

Dergiyi dizlerinin arasından yere bırakan Martin, “İyi ki ölüp gittin Briss, yaşlı adam,” diye mırıldandı.

Yazıdaki basitlik ve görgüsüzlük mide bulandırıcıydı, Martin kusmadığına hayret ediyordu. Kızıp öfkelenmek istiyordu ama buna çabalamak için yeterli enerjisi yoktu. O kadar hissiz ve uyuşuktu ki. Kanı, öfkenin beraberinde getirdiği süratli gelgit akımına ayak uydurup hızla akamayacak kadar pıhtılaşmıştı. Hem ne fark ederdi ki? Brissenden’ın burjuva toplumunda lanetlediği diğer her türlü kavramla eşdeğer bir yazıydı bu.

“Zavallı Briss,” diye geçirdi aklından Martin. “Yaşasaydı beni asla affetmeyecekti.”

Bir çabayla canlanıp doğruldu ve bir zamanlar daktilo kâğıdıyla dolu bir kutuyu önüne alıp içindekilere göz atarak arkadaşının yazdığı on bir şiiri çekip çıkardı. Bunları boylu boyunca ve yanlamasına yırtıp çöpe attı. Bu işi cansız hareketlerle yaptı ve bitirince de yatağının kenarına oturup boş gözlerle önüne baktı.

Orada ne kadar oturdu bilmiyordu; birden gözle görülmeyen hayal perdesi boyunca beyaz renkte uzun ve yatay bir çizgi gördü. Garip bir şeydi bu. Fakat Martin bu çizginin belirginleşip büyümesini izlerken bunun, Pasifik’in beyaz dalgaları arasında tüten bir mercan resifi olduğunu gördü. Ardından büyük dalgalar boyunca hareket eden küçük bir kano gördü. Devrilmesini önlemek için yan tarafına kütük yerleştirilmiş bir kanoydu bu. Kanonun kıç tarafında, üzerinde kızıl renkte modern bir kumaş olan genç, bronz tenli bir tanrının parlayan bir küreği suya daldırdığını gördü. Martin onu tanıdı. Bu, şef Tati’nin en küçük oğlu Moti’ydi, burası da Tahiti’ydi; üzerinde dumanlar tüten o resifin ötesinde ise güzel Papara diyarı ve şefin otlardan yapılmış nehir ağzındaki kulübesi vardı. Akşamüzeriydi ve Moti bir balık avı sonrası evine dönüyordu. Resifin üzerine çıkabilmek için büyük bir dalganın kabararak gelmesini bekliyordu. Sonra, geçmişte sık sık yaptığı gibi kanonun baş tarafında otururken gördü kendini Martin; dev dalganın turkuvaz renkli duvarı arkalarında yükseldiği sırada, küreği çılgınlar gibi dalgaların arasına batırmak üzere Moti’nin uyarısını beklediği o an gözlerinin önünde canlandı. Bir sonraki sahnede Martin artık bir izleyici değildi, bizzat kanonun içindeydi. Moti haykırıyordu ve her ikisi var güçleriyle küreklerini suya daldırıp uçan turkuvaz dalganın dik yüzeyinde hızla ilerliyorlardı. Pruvanın altındaki su sanki bir buhar püskürtücüden fışkırırcasına tıslıyordu ve hava etrafa saçılan köpüklerle doluydu; uzun uzun yankılanan uğultularla gürlemeler arasında hızla bir dalga geldi ve kano göletin sakin suları üzerine çıktı. Moti güldü, tuzlu suları gözlerinden silkeledi ve ikisi birlikte, güneş batarken Tati’nin kulübesinin ottan yapılmış duvarlarının, hindistancevizi ağaçlarının yaprakları arasında altın renginde parladığı ve dalgaların dövdüğü mercan kumsala doğru kürek çektiler.

Sahne silindi gitti ve Martin’in gözlerinin önünde sefil odasının dağınıklığı belirdi. Tahiti’yi yeniden gözlerinin önüne getirmek için çabaladı. Ağaçların arasında şarkılar söylendiğini ve genç kızların ay ışığında dans ettiklerini biliyordu ama onları göremedi. Sadece pislik içindeki yazı masasını, önceden daktilonun durduğu boş yeri ve kirli pencere camını görebiliyordu. Sızlanarak gözlerini kapadı ve uykuya daldı.

XLI

Martin bütün gece boyunca derin bir uyku uyudu ve sabah postasını dağıtan postacı onu uyandırana kadar hareketsiz yattı. Kendini yorgun hissediyordu, hiçbir şey yapmak gelmiyordu içinden. Gelen mektuplara amaçsızca şöyle bir göz gezdirdi. Soyguncu dergilerden gelen ince bir zarfta yirmi iki dolarlık bir çek vardı. Martin bu alacağı için dergiyi bir buçuk yıldır sıkıştırıyordu. Çekin üzerindeki tutara kayıtsız gözlerle baktı. Yayıncıdan bir çek geldiğinde yaşadığı o eski heyecandan eser kalmamıştı. Eski çeklerin aksine bu çek gelecekteki büyük gelişmelere gebe değildi, bir şey vaat etmiyordu. Martin’e göre bu sadece yirmi iki dolarlık bir çekti ve yiyecek bir şeyler almasına yarayacaktı.

Aynı postayla, aylar önce kabul edilen nükteli bir şiir karşılığı New York’ta yayımlanan haftalık bir derginin yolladığı on dolarlık bir çek daha ulaşmıştı eline. Martin aklına gelen bir fikri sakin kafayla değerlendirdi. Ne yapacağını bilmiyordu; herhangi bir şey yapmak için de acelesi yoktu. Ama bu arada yaşamına devam etmeliydi. Ayrıca uçan kuşa borcu vardı. Masanın altında devasa bir yığın halinde duran müsveddelere pul yapıştırıp yeniden dergilere göndermeye başlayarak getirisi olan bir yatırım yapmış olmaz mıydı? Aralarından bir-iki tanesi kabul edilebilirdi belki. Bu da ona yaşamını sürdürmesi için yardımcı olurdu. Martin yatırım yapmaya karar verdi ve çekleri Oakland’daki bankada nakde çevirdikten sonra on dolar değerinde posta pulu aldı. Eve gidip o sıkış tepiş odada kahvaltı hazırlama fikri itici geldi ona. İlk defa borçlarını düşünmeyi reddediyordu. Odasında on beş-yirmi sent maliyetle esaslı bir kahvaltı hazırlayabileceğini biliyordu. Fakat bunun yerine Forum Café’ye giderek iki dolarlık bir kahvaltı siparişi verdi. Garsona yirmi beş sent bahşiş bıraktı ve bir paket Mısır sigarasına elli sent harcadı. Ruth bırakmasını istediğinden bu yana ilk defa sigara içiyordu. Fakat artık sigara içmemek için bir neden göremiyordu, üstelik canı içmek istiyordu. Hem paranın ne önemi vardı? Beş sent karşılığında bir paket Durham marka tütünle kahverengi sarma kâğıdı alabilir ve kırk sigara sarabilirdi – ama bundan ne çıkardı ki? Para, derhal satın alabilecekleri dışında bir önem taşımıyordu onun için. Haritası ve dümencisi olmayan, varacağı limanı bilmeyen bir gemi gibiydi ve kendini yaşamın akışına bırakmıştı; zaten acı veren de yaşamaktı.

Günler akıp gitti ve Martin her gece düzenli olarak sekiz saat uyudu. Ama artık bir yandan daha fazla çek beklerken Japon restoranlarında on sente satılan yemekler yiyordu; açlıktan helak olmuş bünyesini toparlamış, kilo almıştı, çökmüş avurtları da dolmuştu. Artık kısa kısa uyuyarak, aşırı çalışarak ve sürekli okuyarak sağlığını suistimal etmiyordu. Tek bir satır yazmıyordu, kitaplar da kapalıydı. Dışarı çıkıp tepelerde yürüyüşler yapıyor, sessiz parklarda uzun saatler boyunca aylak aylak dolaşıp vakit öldürüyordu. Ne arkadaşıyla ne eşi dostuyla görüşme ne de birileriyle tanışıp arkadaşlık kurma hevesi vardı. Sekteye uğramış yaşamını kımıldatıp yeniden harekete sevk edecek, bilmediği bir yerden gelecek bir dürtü, bir esin kaynağı bekliyordu. Bu arada kötüye giden, plansız, boş ve aylak bir hayat sürmeye devam etti.

Bir defasında “gerçek pislikler”e bakmak için San Francisco’ya gitti. Fakat üst kata çıkan merdivenlerin girişine adım attığı sırada ürküp geri döndü ve yoksul kenar mahallelerde karınca sürüsü gibi dolaşan kalabalıkların arasına karıştı. Felsefe tartışması duyma fikri onu korkutmuştu ve “gerçek pislikler”den biri ona rastlar da tanır endişesiyle bir hırsız gibi gizlice sıvışmıştı.

Bazen “Gelip Geçici” şiirinin nasıl suistimal edildiğini görmek için dergilere ve gazetelere göz atıyordu. Şiir ses getirmiş, büyük sükse yapmıştı. Ama ne sükse! Herkes okumuştu, herkes gerçekten de bunun gerçek şiir olup olmadığını tartışıyordu. Yerel gazeteler konuyu ele almıştı ve her gün sütunlar dolusu bilgiç eleştiriler, alaycı başyazılar ve abonelerden gelen ciddi mektuplar yayımlanıyordu. Büyük tantanalarla Birleşik Devletler’deki en büyük kadın şair ilan edilen Helen Della Delmar, Brissenden’ın kendisiyle aynı payeyi paylaşmasını yadsıyarak onun şair filan olmadığını kanıtlayan halka açık uzun mektuplar yazdı.

The Parthenon dergisi bir sonraki sayısında yarattığı heyecan ve çalkantıdan ötürü kendi kendini takdir eden, Sir John Value’yu küçümseyen ve insafsızca bir ticari fırsatçılık anlayışıyla Brissenden’ın ölümünü istismar eden bir yazı yayımladı. Beş yüz binlik bir tiraja sahip olduğunu iddia eden bir gazete, Helen Della Delmar’ın Brissenden’a dudak büküp dalga geçtiği orijinal ve spontane bir şiirini yayımladı. Delmar, Brissenden’ın gülünç bir taklidini yaptığı ikinci bir şiir daha yazmıştı.

Martin, birçok defa Brissenden’ın hayatta olmadığına memnun olmuştu. Brissenden kalabalıklardan hep nefret etmişti ve en güzel, en kutsal yanı kalabalıkların önüne atılıyordu. Deney için canlı hayvan keser gibi, Güzellik’in irdelenmesi her gün devam etti. Ülkedeki her kuş beyinli sersem bedava yayınlara akın ederek Brissenden’ın büyüklüğünden istifade, ezik kişiliklerini halkın gözüne soktular. Şöyle yazıyordu bir gazete: “Bir süre önce bir beyefendi tıpkı ‘Gelip Geçici’ gibi bir şiir yolladı bize; ancak onunki daha iyiydi.” Bir başka gazete son derece ciddi bir havada Helen Della Delmar’ın alaycı taklidini kınayarak şöyle yazıyordu: “Fakat hiç şüphesiz Miss Delmar bunu şaka yollu ve büyük bir şairin bir başka büyük, hatta belki de en büyük şaire göstermesi gereken saygıda kusur ederek yazmıştır. Ne var ki, Miss Delmar ‘Gelip Geçici’ şiirini yazan adamı kıskanmış olsun ya da olmasın, diğer binlercesi gibi onun da Brissenden’ın eserlerine hayran olduğu ve onunki gibi dizeler yazmaya çalışacağı günlerin geleceği kesindir.”

Papazlar “Gelip Geçici” karşıtı vaazlar vermeye başladılar; bir papaz, şiiri savunarak büyük bir kısmını cesurca destekledi diye kâfirlik suçlamasıyla kiliseden kovuldu. Büyük şiir dünyanın neşesine katkıda bulunmuştu. Nükteli şiir yazanlar ve karikatüristler şiirden söz ederken katıla katıla gülüyorlar, haftalık cemiyet dergilerinin köşe yazılarında şiir üzerine şakalar yapılıyor ve bir köşe yazarı gizlice diğer bir köşe yazarına “Gelip Geçici” şiirinin beş satırının adamı bir kötürümü dövmeye sevk edeceğinden, on satırının ise adama nehrin dibini boylatacağından bahsediyordu.

Martin ise ne gülüyor ne de öfkeyle dişlerini gıcırdatıyordu. Tüm bunların onun üzerinde yarattığı etki derin bir üzüntüydü. En başta aşk hayatı olmak üzere tüm dünyasının yıkılmasıyla kıyaslandığında, dergi dünyasının ve sevgili halkın gözünden düşmesi elbette önemsizdi. Brissenden, dergiler hakkındaki yargılarında tamamen haklıydı ve onun, Martin Eden’ın, kendi hesabına bunu fark etmesi için boşa geçen zahmet dolu yıllar harcaması gerekmişti. Hatta dergiler Brissenden’ın söylediğinden bile beterdi. Yapacağımı yaptım, benden bu kadar, diye avutuyordu kendini Martin. Yüksek bir idealin peşinden koşmuş ve bulaşıcı hastalık yayan bir bataklığın içinde bulmuştu kendini. Artık daha sık Tahiti hayalleri –temiz, güzel Tahiti– görüyordu. Deniz seviyesindeki Paumotus Takımadaları28 ve yüksek tepeleri olan Marquesas Adaları geliyordu aklına sık sık; sık sık ticaret uskunalarının ya da küçük ve hafif kotraların içinde, şafak vakti Papeete’deki resiften yola çıkıp inci gibi parlayan mercanadaların arasından geçerek Nuku Hiva ile Taiohae körfezine devam eden uzun yolculuklar canlanıyordu gözünün önünde; vardığında Tamari’nin gelişi şerefine bir domuz kurban edeceğini ve Tamari’nin çiçekten çelenkler takmış kızlarının onu ellerinden tutup şarkılar söyleyerek, gülücükler saçarak boynuna çiçekten çelenkler asacağını biliyordu. Güney Pasifik denizleri onu çağırıyordu ve bu çağrıya er ya da geç cevap vereceğinin farkındaydı.

Bu süre zarfında Martin kendini hayatın akışına bıraktı ve bilgi dünyasında yaptığı uzun yolculuğun ardından dinlenip toparlandı. The Parthenon dergisinin üç yüz elli dolarlık çekini ona gönderdiklerinde Martin çeki Brissenden’ın ailesi adına onun işlerine bakan yerel avukata devretti. Martin çekin karşılığında bir makbuz aldı; Brissenden’ın kendisine verdiği yüz dolar karşılığında da bir senet verdi.

Martin Japon restoranlarında yemek yemeyi bırakalı uzun bir zaman olmamıştı. Tam mücadeleyi bıraktığı bir anda akıntı tersine dönmüştü. Ama bu tersine dönüş çok geç gerçekleşmişti. Hiçbir heyecan duymadan The Millenium dergisinden gelen ince bir zarfı açtı, üzerinde üç yüz dolar yazan çeki inceledi ve “Serüven” hikâyesinin kabulüyle ilgili yapılan ödeme olduğunu fark etti. Fahiş faiziyle birlikte rehin dükkânına olan borcu dahil bütün boçlarının toplamı yüz dolardan azdı. Her şeyi ödeyip Brissenden’ın avukatındaki yüz dolarlık senedin karşılığını da verdiğinde bile cebinde yüz doların üzerinde bir para kalıyordu. Terziye dikmesi için takım elbiseler ısmarladı ve şehirdeki en iyi kafelerde yemek yedi. Hâlâ Maria’nın evindeki küçük odasında uyuyordu ama yeni takım elbiseleriyle görünmesi mahalledeki çocukları odunlukların çatılarından ve çitlerin arkasından ona “berduş” ve “serseri” diye bağırmaktan vazgeçirdi.

Hawaii üzerine yazdığı hikâye, “Wiki-Wiki”, Warren’s Monthly dergisi tarafından iki yüz elli dolara satın alındı. The Northern Review, “Güzelliğin Beşiği” başlıklı deneme yazısını, Mackintosh’s dergisi ise Marian’a yazdığı “El Falcısı” başlıklı şiirini satın aldı. Editörler ve okurlar yaz tatilinden dönmüşlerdi; müsveddeler hızla elden geçiriliyordu. Fakat Martin, bu insanları iki yıl önce ısrarla reddettikleri şeyleri kabul etmeye sevk eden garip hevesin nedenini çözemiyordu. Bunların hiçbiri daha önce yayımlanmamıştı, Oakland dışında hiçbir yerde tanınmıyordu, Oakland’da da kendisini tanıdığını zannedenler arasında azılı bir sosyalist olarak kötü bir ünü vardı. Dolayısıyla yazdıklarının birden kabul edilir olmasının hiçbir açıklaması yoktu. Bu sadece kaderin bir cilvesiydi.

“Güneşin Utancı” başlıklı denemesi birkaç dergi tarafından reddedildikten sonra Martin, Brissenden’ın tavsiyesine uydu ve hikâyeyi yayıncılara göndermeye başladı. Birkaç geri çevirmenin ardından, Singletree, Darnley & Co. adlı yayınevi hikâyeyi kabul etti ve sonbaharda yayımlayacağı vaadinde bulundu. Martin telif ücretinin bir bölümünü peşin almak istediğindeyse yayınevinden böyle bir âdetleri olmadığı, bu gibi kitapların nadiren maliyetinin üzerinde para kazandırdığı, bu kitabın da bin adetten fazla satacağından emin olmadıkları cevabını aldı. Martin, böyle bir satıştan kitabın kendisine ne kazandıracağını hesapladı. Tanesi bir dolardan, yüzde on beşlik bir telif karşılığında kitap kendisine yüz elli dolar getirecekti. Martin, eğer yeni baştan yazmak durumunda kalırsa kurgu türünün dışına çıkmamaya karar verdi. “Güneşin Utancı”nın dörtte biri uzunluğundaki “Serüven” The Millenium dergisinden iki katı para getirmişti. Uzun zaman önce gazetede okuduğu o paragraf neticede doğruydu. Birinci sınıf dergiler kabul üzerine ödeme yapmıyorlardı ve iyi rakamlar ödüyorlardı. Eğer ödemeyi The Millenium dergisi yapsaydı kelime başına iki değil dört sent veriyor olacaktı. Üstelik iyi yazıları satın alıyorlardı; ne de olsa kendisinin yazdıklarını satın alıyorlardı, öyle değil mi? Bu son düşünceyle birlikte Martin’in dudaklarında bir sırıtış belirdi.

Martin, Singletree, Darnley & Co.’ya mektup yazarak “Güneşin Utancı”nın telif haklarını yüz dolar karşılığında satmayı teklif etti fakat yayınevi riski üstlenmeyi istemedi. Bu arada paraya ihtiyacı da yoktu, zira son dönemlerde yazdığı birkaç hikâyesi kabul edilmiş ve karşılığında ödeme yapılmıştı. Martin bir banka hesabı açtırmıştı; tek kuruş borcu olmadan hesabında birkaç yüz dolar parası vardı. “Gecikmiş”, birkaç dergi tarafından reddedildikten sonra son olarak Meredith-Lowell Şirketi’ne gönderildi. Martin’in aklına Gertrude’un kendisine verdiği beş dolar ve bunu yüz katıyla geri ödemeye azmetmesi geldi; Martin yayınevine bir mektup yazarak, telif ödemesi üzerinden beş yüz dolarlık bir avans talep etti. Ummadığı halde beş yüz dolarlık çek ve beraberinde bir sözleşme ilk postayla eline ulaştı. Martin beş dolarlık yüz adet altın para karşılığında çeki bozdurdu ve Gertrude’a telefon ederek onu görmek istediğini söyledi.

Gertrude soluk soluğa Martin’in evine vardı. Gelmek için acele etmiş, bu yüzden nefesi tıkanmıştı. Evhamlanıp elinde avcunda kalan birkaç doları el çantasına tıkıştırmıştı; kardeşinin başına bir felaket geldiğinden o kadar emindi ki, kapıdan tökezleyerek içeri girip ağlayarak kendini Martin’in kollarına bırakmış, aynı anda da elindeki çantayı sessizce Martin’in göğsüne dayamıştı.

“Kalkıp ben gelecektim,” dedi Martin. “Ama Mr. Higginbotham’la kavga çıksın istemedim; gelseydim hiç şüphesiz bir sürtüşme yaşanacaktı.”

Gertrude bir yandan, “Aradan bir süre geçsin düzelecek,” diye Martin’e güvence verirken, diğer yandan kardeşinin başının nasıl bir belada olduğunu merak ediyordu. “Ama sen en iyisi önce bir iş bul, hayatını düzene sok. Bernard namusuyla bir işte çalışan insanı sever. Gazetede yazanları okuduktan sonra sinir krizi geçirdi. Daha önce bu kadar öfkelendiğine şahit olmamıştım.”

Martin tebessüm ederek, “İşe filan girmeyeceğim,” dedi. “Ona böyle söylediğimi iletebilirsin. İşe ihtiyacım yok ve kanıtı da işte burada.”

Martin yüz parça altın parayı ışıldayan ve çınlayan bir nehir misali Gertrude’un kucağına boşalttı.

“Tramvay param olmadığı bir gün bana verdiğin o beşliği hatırlıyor musun? İşte, o burada ve yanında farklı yaşlarda ama hepsi aynı ebatlarda doksan dokuz kardeşi daha var.”

Gertrude geldiğinde endişe içindeydi ama şimdi iyice paniğe kapılmıştı. Korkusunun yersiz olmadığından emindi. Hiç şüphe duymuyordu. Kesin kanaat getirmişti artık. Dehşet içinde Martin’e baktı ve kucağındaki altın paralar sanki onu yakıyormuş gibi tombul bacakları büzüldü.

“Hepsi senin,” dedi Martin gülerek.

Gertrude gözyaşlarına boğuldu ve inlemeye başladı. “Benim zavallı kardeşim, zavallı kardeşim!”

Martin anlık bir şaşkınlık yaşadı. Ardından ablasının yaşadığı galeyanın nedenini anladı ve Meredith-Lowell’ dan gelen mektupla ekindeki çeki Gertrude’un eline tutuşturdu. Gertrude mektuba şöyle bir göz gezdirdi, arada bir durup gözyaşlarını sildi ve okumayı bitirince, “Peki, parayı dürüstçe kazandığın anlamına mı geliyor bu?” diye sordu.

“Piyango kazansaydım bu kadar dürüstçe elde etmiş olmazdım. Bileğimin hakkıyla elde ettim o parayı.”

Gertrude yavaş yavaş ikna oldu ve mektubu yeniden dikkatlice okudu. Yapılan işin tabiatını ve parayı nasıl elde ettiğini açıklamak Martin’in uzun zamanını aldı; paranın gerçekten kendisinin olduğu ve bu paraya ihtiyaç duymadığı konusunda Gertrude’un ikna olmasıysa daha da uzun bir zaman aldı.

“Bu parayı senin adına bankaya yatıracağım,” dedi nihayet Gertrude.

“Hayır, öyle bir şey yapmayacaksın. O para senin, istediğin gibi harcayabilirsin; eğer sen almazsan ben de Maria’ya veririm. O ne yapacağını bilir o parayla. Bana kalırsa sen kendine bir hizmetkâr tut ve şöyle güzelce bir dinlen.”

Gertrude ayrılırken, “Bernard’a anlatacağım tüm bunları,” dedi.

Martin önce ürktü, sonra sırıtıp, “Evet, anlat,” dedi. “Hem belki beni yeniden akşam yemeğine davet eder.”

Gertrude kardeşini kendine doğru çekip kucaklayarak öperken, coşkulu ve yüksek bir sesle, “Evet, edecek; eminim edecek!” dedi.

28. Fransız Polinezyası’ndaki Tuamotu Takımadaları’nın eski adı. (Y.N.)

XLII

Martin bir gün yalnız olduğunu fark etti. Sağlıklı ve güçlüydü; yapacak hiçbir işi yoktu. Yazmaktan, çalışmaktan elini ayağını çekmesi, Brissenden’ın ölümü ve Ruth’tan ayrılıp uzaklaşması yaşamında büyük bir boşluk yaratmıştı; hayatını kafelerde sefahat sürüp Mısır sigarası içmekle sınırlandırmayı reddediyordu. Güney Pasifik denizlerinin onu çağırdığı bir hakikatti; ama Birleşik Devletler’deki oyunun henüz sona ermediğine dair bir his vardı içinde. Yakında iki kitabı basılacaktı ve yayımlanma şansı bulabilecek iki kitabı daha vardı. Bunlardan para kazanılabilirdi; bekleyip Güney Pasifik’e çuval dolusu bir parayla gidecekti. Marquesas Adaları’nda bin dolar karşılığı satın alabileceği bir vadi ve körfez biliyordu. Vadi, karayla kuşatılmış at nalı körfezinden, baş döndürücü, zirvesi bulutlarla kaplı tepelere doğru uzanıyordu ve belki de on bin dönümlük bir alana yayılıyordu. Burası tropik meyvelerle, yabani tavuklar ve yaban domuzlarıyla doluydu, ara sıra yabani büyükbaş hayvanlar da görülüyordu. Öte yandan tepelerin arasında yabani köpek sürülerinin taciz ettiği yaban keçisi sürüleri vardı. Her yer vahşi yaşamla kuşatılmıştı. Tek bir insan bile yaşamıyordu vadide. Martin vadiyle körfezi bin dolara alabilirdi.

Martin’in hatırladığı kadarıyla körfez muhteşemdi; deniz, en büyük geminin bile yüzebileceği kadar derin ve o denli güvenliydi ki, Güney Pasifik Rehberi yüzlerce millik bir alanda gemiler için en iyi karinalama yeri olarak burayı öneriyordu. Martin uskuna alacak –hani şu yata benzer, su üzerinde kayarcasına yüzen bakırlanmış olanlarından– ve adalar arasında kurutulmuş hindistancevizi ticaret yapıp inci avına çıkacaktı. Vadiyle körfezi karargâhı yapacaktı. Tati’ninki gibi ataerkil tarzda ottan bir kulübe yapacak, evini, vadiyi ve teknesini esmer tenli hizmetçilerle dolduracaktı. Taiohae’nin ticari temsilcilerini, ticaret yapan gezgin kaptanları ve Güney Pasifik’in ayaktakımını eğlendirecekti orada. Kapısı herkese açık olacaktı, bir prens gibi keyif çatıp eğlenecekti. Açıp okuduğu kitapları, bir yanılsamadan ibaret olduğu anlaşılan dünyayı unutacaktı.

Tüm bunları yapmak için Kaliforniya’da bekleyip çuvalı parayla doldurmalıydı. Para akmaya başlamıştı zaten. Eğer kitaplardan biri ses getirirse, bu sayede masasının altında duran o koca müsvedde yığınını da satabilirdi. Ayrıca hikâyeleri ve şiirleri kitaplar halinde derleyebilir, böylece vadi, körfez ile uskunayı almayı garantileyebilirdi. Bir daha asla yazmayacaktı. Buna kesin kararlıydı. Fakat kitapların yayımlanmasını beklerken içine düştüğü umursamaz, kendinden geçmiş halinden sıyrılıp yaşamını sersemlemiş vaziyette, aptalca sürdürmekten daha fazlasını yapmalıydı.

Bir pazar sabahı, duvarcı ustalarının Shell Mound Parkı’nda piknik düzenlediklerini öğrendi ve Shell Mound Parkı’na gitti. Geçmişte işçi sınıfının pikniklerine çok sık gitmişti; parka girerken tüm o eski hisleri yeniden yaşadı. Ne de olsa bu insanlar, bu emekçiler onun sınıfındandı. Onların arasında dünyaya gelmiş, onların arasında yaşamıştı ve bir süre için yolunu yitirip uzaklaşmış olsa da yeniden aralarına dönmek güzeldi.

“Bu Martin değilse ne olayım!” dediğini işitti birinin, hemen ardından bir el dostça omzuna dokundu. “Nerelerdeydin bunca zaman? Denizlere mi açıldın? Gel de bir içki iç.”

Martin kendini eski topluluğunun içinde buldu – tek tük eksikler ve yeni yüzler vardı kalabalığın arasında. Bunlar duvarcı ustası değildi; ama eski günlerde olduğu gibi dans etmek, dövüşmek ve eğlenmek için tüm pazar pikniklerine katılıyorlardı. Martin onlarla birlikte içti ve bir kez daha kendini insan gibi hissetmeye başladı. Onları terk etmekle budalalık yaptığını düşündü; şayet aralarında kalıp kitapları ve yüksek makamlardaki insanları bir yana bırakabilseydi daha çok mutlu olacağından kesinlikle emindi. Gel gelelim biranın eski tadı yoktu. Brissenden yüzünden damak tadı değişmiş, ucuz bira sevmez olmuştu; acaba okuduğu kitaplar da onu değiştirip gençlik arkadaşlarının dostluğunu yadsımasına neden olur mu, diye düşündü. O kadar da bozulup değişmeyeceğine karar verdi ve dans pavyonuna gitti. Orada tesisatçı Jimmy’ yi gördü. Jimmy’ye uzun boylu sarışın bir kız eşlik ediyordu; ama Martin’i gören kız derhal Jimmy’yi bırakıp onun yanına geldi.

Martin ve sarışın piste çıkıp vals yapmaya başlarken Jimmy de kendisine gülen gruba, “Vay canına, tıpkı eski günlerdeki gibi,” diye açıklamada bulundu. “Ama umurumda değil. Martin’in döndüğünü görmüş olmak beni çok mutlu etti. Onu vals yaparken izlemek, ha? İpek gibi. Kızlar ne yapsın!”

Ama Martin sarışını Jimmy’ye iade etti ve üçü, yarım düzine arkadaşla birlikte, pistte dönüp duran çiftleri izlediler, birbirleriyle şakalaştılar, kahkahalarla güldüler. Herkes Martin’in dönmüş olmasını mutlulukla karşılamıştı. Hiçbir kitabı yayımlanmamıştı; onların gözünde hayalî ya da simgesel hiçbir değeri yoktu. Onu olduğu gibi seviyorlardı. Martin’se sürgünden dönmüş bir prens gibi hissediyordu; yalnız yüreği bu güleryüzlü, sevimli insanların arasında bir çiçek gibi tomurcuklanıp filizlenmişti. Çılgınca bir gün geçirdi, kendini son derece iyi hissetti. Ayrıca cebinde parası da vardı ve denizden dönüp maaşını aldığı o eski günlerde olduğu gibi parayı har vurup harman savurdu.

Bir ara, dans pistinde Lizzi Connolly’yi genç bir işçinin kollarında dans ederken gördü; daha sonra pavyonun etrafında gezerken serinletici içeceklerin satıldığı bir tezgâhın yanında oturuken rastladı ona. Bir anlık şaşkınlık ve selamlaşma faslının ardından Martin, müzik seslerini bastırmadan rahatça sohbet edebilsinler diye Lizzie’yi alıp boş bir alana götürüdü. Lizzie, onunla konuşmaya başladığı andan itibaren Martin’e aitti. Martin bunu biliyordu. Lizzie, gözlerindeki kıvançlı tevazuyla, gururla taşıdığı bedeninin her sevecen hareketiyle, Martin’in konuşmasını tutkuyla dinlemesiyle bunu ortaya koyuyordu. Martin’ in geçmişte tanıdığı genç kız değildi artık o. Şimdi karşısında bir kadın vardı ve Martin, Lizzie’nin o vahşi, cüretkâr cazibesinin daha da arttığını, vahşiliğinden hiçbir şey yitirmediğini ama cüretkâr ve ateşli bakışların daha bir kontrol altında olduğunu fark etti. “Mükemmel bir güzellik,” diye mırıldandı hayranlıkla. Lizzie’nin kendisine ait olduğunu biliyordu; tek yapması gereken “Gel,” diye onu çağırmaktı ve Lizzie kendisiyle birlikte dünyanın öbür ucuna giderdi.

Martin’in zihninden bu düşünceler geçerken yan taraftan başına sert bir yumruk geldi. Neredeyse yere kapaklanıyordu. Bu, öfkeli bir adamın yumruğuydu ve o kadar telaşla savrulmuştu ki çeneyi hedeflemiş ama ıskalamıştı. Martin sersemleyip yalpalarken döndü ve çılgınca savrulmuş bir başka yumruğun kendisine doğru geldiğini gördü. Doğal olarak eğildi ve yumruk yanından hızla, zararsızca geçip giderken yumruğu atan adam kendi ekseni etrafında döndü. Martin dönen adama olanca kuvvetiyle bir sol kroşe vurdu. Adam yanlamasına yere düştü, hemen ayağa fırladı ve çılgınca bir hamle yaptı. Martin, adamın öfkeden çarpılmış suratını gördü ve bu hiddetin nedeni ne olabilir, diye merak etti. Ama merak ederken bir yandan da vücudunun bütün ağırlığıyla sol bir direk çıkardı. Adam sırtüstü uçup büzülmüş bir yığın halinde yere düştü. Jimmy’yle grubun diğer üyeleri Martin’le Lizzie’ye doğru koşuyordu.

Martin’in her yanını heyecan kaplamıştı. Eski günler, yokluğun acısını çıkarırıcasına, dansıyla, kavgasıyla, eğlencesiyle şiddetli bir şekilde geri gelmişti. Martin bir taraftan gözünü dört açıp temkinli bir şekilde hasmını kollarken, bir taraftan da Lizzie’ye baktı. Erkekler dövüşürken kızlar genelde çığlık atarlardı ama Lizzie çığlık atmamıştı. Nefesini tutmuş ve hafifçe öne eğilmiş, büyük bir ilgiyle olan biten izliyordu; bir elini göğsünün üzerine bastırmıştı, yanakları kızarmıştı ve gözlerinde büyük, şaşkın bir hayranlık ifadesi okunuyordu.

Adam ayağa kalkmış, üzerine uzanan kollardan kurtulmak için debeleniyordu.

“Kız dönmem için beni bekliyordu!” diye orada bulunan herkese açıklama yapıyordu. “Kız benim dönmem için bekliyordu, sonra şu yeni gelen herif araya girdi. Bırakın beni de şunun icabına bakayım.”

Jimmy genç adamın zapt edilmesine yardımcı olurken, “Neyin var senin?” diye soruyordu. “O adam Martin Eden. Fiyakalı biridir o, eğer onunla uğraşırsan seni çiğ çiğ yer, benden söylemesi.”

“Kızı benden bu şekilde çalamaz,” diye araya girdi genç adam.

“Uçan Hollandalıyı alt etti o ve onu tanıyorsun,” diye uyarıda bulunmaya devam etti Jimmy. “Üstelik bunu beş rauntta yaptı. Sen onun karşısında bir dakika bile ayakta kalamazdın. Anladın mı?”

Bu bilgi yatıştırıcı bir etki yapmıştı; öfkeli genç adam ölçüp biçen gözlerle Martin’e baktı.

“Hiç göstermiyor,” diye dudak büktü; ama öfkeli bir dudak bükme değildi bu.

“Uçan Hollandalı da öyle düşünmüştü,” dedi Jimmy ikna etmek ister bir havada. “Hadi gel bakalım, çıkıp gidelim buradan. Kızdan çok ne var. Hadi.”

Genç adam fuar pavyonuna yürüdü, grup da onu izledi.

Martin, “Kim bu?” diye sordu Lizzie’ye. “Hem nedir bu olanlar böyle?”

Kavga etmenin verdiği, eskiden şiddetli olan ve uzun süren haz yatışmıştı; Martin kendini çözümlediğini fark etti, yaşayamayacak, erdemli ve yalnız bir şekilde, ilkel bir varoluş sürdüremeyecek kadar fazla çözümlediğini.

Lizzie başını geriye attı.

“Önemli biri değil,” dedi. “Sadece bana eşlik ediyordu.”

Kısa bir sessizliğin ardından Lizzie, “Mecburdum, anlıyor musun,” diye açıklama yaptı. “Kendimi iyice yalnız hissetmeye başlamıştım. Ama asla unutmadım.” Lizzie’nin sesi daha da alçaldı ve dümdüz önüne baktı. “Senin için ne zaman olsa hayatımdan çıkarırım onları.”

Lizzie’nin öteki yana döndürdüğü yüzüne bakan, tek yapması gereken şeyin elini uzatıp onu istediği yere çekip götürmek olduğunu bilen Martin, incelikli ve dilbilgisi kurallarına uygun konuşmanın bir kıymeti olup olmadığına kafa yordu ve Lizzie’ye cevap vermeyi unuttu.

Lizzie gülerek, çekingen bir sesle, “İyi benzettin ama onu,” dedi.

“Dinç ve genç biri ama,” diye açıkyüreklilikle itirafta bulundu Martin. “Eğer onu çekip uzaklaştırmasalardı beni uğraştırabilirdi.”

“O gece senin yanında gördüğüm kadın arkadaş kimdi?” diye sordu birden Lizzie.

“Sadece bir kadın arkadaş,” diye cevap verdi Martin.

“Çok uzun bir zaman önceydi,” diye mırıldandı Lizzie düşünceye dalmış bir ifadeyle. “Sanki üzerinden bin yıl geçmiş gibi.”

Fakat Martin konunun üzerinde daha fazla durmadı. Sohbeti başka yerlere yönlendirdi. Bir restoranda öğle yemeği yediler. Martin şarap ve pahalı, lezzetli yiyecekler ısmarladı, ardından sadece ve sadece Lizzie’yle, Lizzie yorulana kadar dans etti. Martin iyi dans ediyordu ve Lizzie, Martin’le birlikte, başını Martin’in omzuna dayayarak, bu dansın sonsuza kadar sürmesini dileyerek bir haz cennetinin içinde fırıl fırıl döndü. Akşamüzeri ağaçların arasında dolaştılar, eskiden olduğu gibi Lizzie yere oturdu ve Martin sırtüstü yayılıp başını kızın kucağına koydu. Şekerleme yaparken Lizzie saçlarını okşadı, kapalı gözlerine baktı ve onu kayıtsız şartsız sevdi. Birden gözlerini açan Martin, Lizzie’nin yüzündeki sevecen ifadeyi gördü. Lizzie’nin gözkapakları çırpınır gibi kapandı, sonra gözlerini açıp uysalca bir meydan okumayla Martin’in gözlerinin içine baktı.

“Bunca yıl boyunca hep dürüst oldum,” dedi Lizzie; sesi o kadar alçak çıkıyordu ki neredeyse fısıldıyor gibiydi.

Martin bunun mucizevi bir gerçek olduğuna kalben inanıyordu. Yüreğine, kendisini cezp eden, büyük bir arzu yerleşmişti. Lizzie’yi mutlu etmek kendi elindeydi. Kendinden mutluluğu esirgemiş olabilirdi ama ondan da esirgemesi için bir neden var mıydı? Onunla evlenebilirdi; Marquesas’taki ottan yapılma duvarları olan kalede birlikte yaşayabilirlerdi. Bunu yapma arzusu güçlüydü; fakat tabiatının, aksi yöndeki kaçınılmaz emri daha da güçlüydü. Kendine rağmen Aşk’a hâlâ sadıktı. Özgür ve kaygısız yaşantısı geride kalmıştı, o günleri bir daha geri getiremezdi; ne de kendisi geçmişe dönebilirdi. Değişmişti ve ne kadar değiştiğini şimdiye dek fark etmemişti.

“Ben evlenecek adam değilim, Lizzie,” dedi umursamaz bir ses tonuyla.

Saçlarını okşayan el, fark edilecek kadar uzun bir an boyunca durdu, ardından aynı yumuşak ve nazik hareketlerle okşamayı sürdürdü. Martin, Lizzie’nin kaşlarının çatılıp yüzünün gerildiğini fark etti; fakat bu kararlı, metanetli bir ifadeydi, zira yanaklarındaki hafif kızarıklık geçmemiş, her yanını heyecan ve ateş basmıştı.

“Onu demek istemedim...” diye lafa girdi Lizzie ama sonra duraksadı. “Her neyse, umurumda değil.

Umurumda değil,” diye tekrarladı. “Senin arkadaşın olmaktan gurur duyuyorum. Senin için her şeyi yaparım. Sanırım benim yapım bu.”

Martin doğruldu. Lizzie’nin elini tuttu. Bunu bilerek, içtenlikle ama tutkusuzca yaptı; Martin’in içtenliği Lizzie’yi rahatlattı.

“Bu konuda konuşmayalım,” dedi.

“Sen harika ve asil bir kadınsın,” dedi Martin. “Seni tanıyor olmaktan gurur duyması gereken benim. İnan, duyuyorum da. Sen çok karanlık bir dünyada benim yoluma ışık saçıyorsun, senin bana karşı dürüst olduğun gibi ben de sana karşı dürüst olmalıyım.”

Lizzie birden parlarcasına ve cüretkâr bir ses tonuyla, “Bana karşı dürüst olup olmaman umurumda değil. Bana istediğini yapabilirsin. Beni pisliğin içine atıp üzerimde yürüyebilirsin. Dünyada bunu yapabilecek tek adam da sensin,” dedi. “Çocukluğumdan beri kendi başımın çaresine boşuna bakmadım ben.”

“İşte tam da bu yüzden bunu yapmayacağım,” dedi Martin yumuşak bir sesle. “O kadar yüce gönüllü ve cömert bir insansın ki, beni de cömert olmaya sevk ediyorsun. Evlenmek istemiyorum ve... evlenmeden de aşk yaşamak istemiyorum; gerçi geçmişte bunu yapmışlığım var. Bugün buraya gelip sana rastladığım için özür dilerim. Fakat artık elimizden bir şey gelmez ve işin buraya varacağını hiç beklemiyordum.

Ama bana bak, Lizzie. Senden ne kadar hoşlandığımı sana anlatamam. Hatta bu hoşlanmaktan daha öte bir şey. Sana hayranlık ve saygı duyuyorum. Sen harika bir insansın, çok iyisin. Fakat sözcüklerin ne faydası var ki? Yine de yapmak istediğim bir şey var. Zor bir yaşamın oldu; senin hayatını kolaylaştırmak istiyorum.” (Lizzie’ nin gözleri sevinçle parladı, sonra ışıltı kayboldu.) “Yakında elime bir miktar para geçeceğinden eminim. Hem de büyük bir para.”

O anda Martin vadi ve körfez fikrinden, otlardan duvarları olan kaleden ve süslerden, uskunadan vazgeçti. Hem ne fark ederdi ki? Sık sık yaptığı gibi herhangi bir yere giden bir gemiye tayfa olarak yazılıp buralardan uzaklaşabilirdi.

“Parayı sana teslim etmek istiyorum. Yapmak istediğin bir şeyler olmalı. Okula ya da ticaret lisesine gitmek. Belki de eğitimini alıp bir stenograf olmak istersin. Senin için bunu ayarlayabilirim.”

Lizzie cevap vermedi ama kımıldamadan oturup ifadesiz gözlerle dümdüz önüne baktı. Boğazında bir şeyler düğümlendi ve Martin bunu o kadar derinden hissetti ki, kendisinin boğazında da bir şeyler düğümlendi. Konuştuğuna pişman olmuştu. Lizzie’ye sadece para vermeyi teklif etmesi Lizzie’nin ona yaptığı teklifin yanında çok basit ve bayağı kalmıştı. Martin, hiçbir sıkıntı duymadan feragat edebileceği harici bir şey teklif etmiş, oysa Lizzie itibarını gözardı ederek, utanç, günah ve cennet umutlarıyla birlikte ona kendini sunmuştu.

Lizzie öksürür gibi kısık bir sesle, “Bundan bahsetmeyelim,” dedi ve ayağa kalktı. “Hadi, eve gidelim. Çok yoruldum.”

Gün sona ermiş, eğlenceye katılanların neredeyse tümü ayrılmıştı. Fakat Martin’le Lizzie ağaçların arasından çıkarken grubun kendilerini beklediklerini gördüler. Martin bunun ne anlama geldiğini hemen kavradı. Ortalık karışacaktı. Grup Martin’i korumak için oradaydı. Birlikte parkın kapısından çıktılar ama arka tarafta düzensiz bir biçimde etrafa dağılmış ikinci bir grup vardı: Lizzie’yi Martin’e kaptırmayı hazmedemeyen ve intikam peşine düşen genç işçinin topladığı arkadaşları. Belanın farkına varan birkaç emniyet mensubu ile özel polis memuru, kavgayı önlemek için onları takip etti ve iki grubu sürü gibi güderek San Francisco’ya giden bir trene ayrı ayrı bindirdi. Martin, On Altıncı Sokak İstasyonu’nda trenden inip Oakland’a giden tramvayı yakalayacağını söyledi Jimmy’ye. Lizzie son derece sakindi ve yaklaşan tehlikeyle alakadar değildi. Tren On Altıncı Sokak İstasyonu’nda durdu. Durakta bekleyen tramvay görünüyordu ve tramvayın kondüktörü sabırsızca hareket çanını çalıyordu.

“İşte orada,” dedi Jimmy. “Hemen koşup yakalayın, biz onları durdururuz. Hadi gidin! Binin şuna!”

Bu manevra, saldırgan grubu geçici olarak şaşırttı ama ardından Martin’in hasımları hızla trenden inip takibe başladılar. Oakland’a gitmek üzere olan tramvayda ciddi bir havada, hareketsiz oturan insanlar, yetişip binmek için koşan ve dış taraftan öndeki koltuklarda yer bulup oturan genç adamla kızı hayal meyal fark ettiler. Yolcular bu genç çiftle makiniste, “Ver elektiriği ihtiyar, basıp gidelim burdan,” diye bağırarak basamaklara sıçrayan Jimmy arasında bir bağ kurmadılar.

Derken Jimmy birden döndü ve yolcular Jimmy’nin, tramvaya binmeye çalışan bir adamın suratına yumruğunu indirdiğini gördüler. Fakat bütün tramvay boyunca suratlara yumruklar iniyordu; çünkü tramvayın uzun alt basamaklarına ip gibi dizilmiş Jimmy ve grubu, saldırgan grupla göğüs güğüse gelmişti. Çanın gürültülü bir sesle çalmasıyla birlikte tramvay hareket etti ve Jimmy’nin grubu son saldırganı da uzaklaştırdıktan sonra işi bitirmek için tramvaydan aşağıya atladı. Tramvay hızla ilerleyerek kavganın neden olduğu telaşla hengameyi ardında bıraktı ve afallamış yolcular, yaşanan arbedeye dış mevkide, köşede oturan sessiz genç adamın ve güzel işçi kızın neden olduğunu akıllarının ucundan bile geçirmediler.

Martin eski kavgalar sırasında duyduğu o heyecanı yeniden yaşayarak kavgadan keyif almıştı. Fakat bu heyecan çabucak yatıştı ve Martin’in üzerine büyük bir üzüntü çöktü. Kendini çok yaşlı hissetti – geçmiş günlerindeki o kayıtsız, tasasız genç arkadaşlarından asırlarca daha yaşlı. Çok yol kat etmişti. Geri dönemeyecek kadar çok hem de. Bir zamanlar benimsediği hayat tarzı şimdi ona itici ve tatsız geliyordu. Hepten bir hayalkırıklığıydı o yaşam. Bir yaratığa dönüşmüştü. Tıpkı ucuz biranın çiğ tadı gibi, o insanların arkadaşlıkları da ona çiğ geliyordu. Artık onlardan çok uzaktaydı. Binlerce açık kitap sayfası, aralarında derin bir uçurum gibi duruyordu. Martin kendi kendini sürgün etmişti. Uçsuz bucaksız zihin diyarlarında eve dönemeyecek kadar uzaklara seyahat etmişti. Öte yandan o bir insandı ve sürücül biri olarak arkadaşlık ihtiyacını henüz tatmin edebilmiş değildi. Sığınacak yeni bir ev bulamamıştı. Arkadaş grubunun, kendi ailesinin, burjuvaların onu anlamadığı gibi, yanındaki saygı duyduğu kız da ne onu ne de ona duyduğu saygıyı anlayabilmişti. Buna kafa yordukça, üzüntüsünün üzerine bir de karamsarlık ekleniyordu.

Ayrılırlarken, Lizzie’nin yaşadığı Altıncı Sokak ile Market Sokağı’nın yanındaki işçi barakasının önünde durdular ve Martin, “Onunla barış,” diye öneride bulundu Lizzie’ye. O gün yerini gasp ettiği genç adamdan bahsediyordu Martin.

“Şimdi olmaz,” dedi Lizzie.

“Hadi ama,” dedi Martin neşeli bir ifadeyle. “Tek yapman gereken bir ıslık atmak; koşa koşa gelecektir.”

“Onu demek istemedim,” dedi Lizzie.

Martin, Lizzie’nin ne demek istediğini biliyordu.

Martin iyi geceler dilemek üzereyken Lizzie ona doğru eğildi. Ama bu, mecburiyetten ya da karşısındakini baştan çıkarırcasına değil, tevazuyla yapılmış, arzu ve özlem dolu bir hareketti. Martin duygulanmış, içindeki o güçlü hoşgörü hissi uyanmıştı. Lizzie’ye sarıldı ve onu öptü. Öpüştükleri sırada Martin dudaklarının bir erkeğe nasip olabilecek en hakiki öpücükle buluştuğunu biliyordu.

“Tanrım!” dedi Lizzie hıçkırıklara boğularak. “Senin için canımı verebilirim. Senin için canımı verebilirim.”

Lizzie birden kendini geri çekip Martin’in kollarından kurtuldu ve koşarak basamaklardan yukarı çıktı. Martin, gözlerinin nemlendiğini hissetti.

“Martin Eden,” dedi kendi kendine. “Sen bir hayvansın, lanet olası, zavallı bir Nietzsche’cisin. Eğer becerebilseydin onunla evlenir, onun o pır pır eden yüreğini mutlulukla doldurabilirdin. Ama yapamıyorsun bunu, yapamıyorsun. Bu utanç verici bir şey.”

Henley’nin dizelerini hatırlayarak, “‘Zavallı, yaşlı bir serseri, yıllardır süren ülserine der ki,’” diye mırıldandı. “‘Bana kalırsa hayat, bir gaf ve utançtır.’ Hayat, gerçekten de bir gaf ve utançtır.”

XLIII

“Güneşin Utancı” ekim ayında yayımlandı. Martin, ekspres postayla yollanan paketin iplerini keser, yayıncıdan gelen yarım düzine ücretsiz nüsha masanın üzerine saçılırken Martin’in üzerine büyük bir üzüntü çöktü. Bu sadece birkaç ay önce gerçekleşseydi duyacağı o çılgınca hazzı düşündü ve yaşaması gereken keyfi, soğuk ve umursamaz haliyle kıyasladı. Bu onun kitabıydı; hem de ilk kitabıydı ve kılı bile kıpırdamamıştı. Sadece hüzünlüydü. Artık onun için bunun pek bir anlamı yoktu. En fazla para getirecek olması önem taşıyordu, parayı da öyle çokça önemsemiyordu.

Kitabın bir nüshasını alıp mutfağa götürdü ve Maria’ ya hediye etti.

Maria’nın şaşkınlığını gidermek için, “Başardım,” diye açıklama yaptı. “Şuradaki odada yazdım bunu ve tahminimce senin birkaç kâse sebze çorbanın da bunun ortaya çıkmasına katkısı oldu. Bunu sakla. Senin bu. Bakıp beni hatırlamak için işte.”

Martin övünmüyor, gösteriş yapmıyordu. Tek amacı Maria’yı mutlu etmek, kendisiyle gurur duymasını sağlamak, Maria’nın uzun bir zaman boyunca ona boş yere inanıp güvenmediğini ispatlamaktı. Maria, kitabı alıp ön odaya, aile yadigârı İncil’in üzerine koydu. Kiracısının yazdığı bu kitap, kutsal bir şeydi, arkadaşlığın bir simgesiydi. Martin’in geçmişte çamaşırcılık yapmış olmasının yarattığı hayal kırıklığını hafifletmişti bu kitap ve Maria tek bir satırını anlamasa bile kitabın her satırının muhteşem olduğundan emindi. Maria basit, becerikli, çalışkan bir kadındı; fakat güven duygusu çok gelişmiş biriydi.

Martin, “Güneşin Utancı” kitabının yayımlanmasını ne kadar hissizce karşıladıysa, basın bültenlerini gönderen ajanstan gelen haftalık eleştirileri de aynı hissizlikle okuyordu. Kitap ses getirmişti. Bu çok açıktı. Para kesesine daha çok altın akacağı anlamına geliyordu bu. Lizzie’ye imkânlar sağlayabilir, verdiği tüm sözleri yerine getirebilir ve yine de ottan duvarları olan kalesini inşa etmeye yeterince parası kalırdı.

Singletree, Darnley & Co. ihtiyatlı davranarak bin beş yüz adetlik bir baskı yapmıştı fakat ilk gelen eleştiriler doğrultusunda ikinci baskıya bunun iki katı girildi; daha ikinci baskı dağıtıma geçmeden, beş bin adetlik bir üçüncü baskı sipariş edildi. Londra’daki bir yayınevi telgraf çekerek bir İngiltere baskısı için anlaşma yaptı, bunun hemen akabinde kitabın Fransızcaya, Almancaya ve İskandinav dillerine çevrilmeye başladığıyla ilgili haberler geldi. Maeterlinck ekolüne saldırı daha yerinde bir zamanlamayla yapılamazdı. Kitap ateşli bir tartışma başlattı. Saleeby ve Haeckel bir defacık olsun bir mesele üzerine kendilerini aynı safta bularak “Güneşin Utancı” romanını destekleyip savundular. Crookes ve Wallace karşı tarafta yer alırken, Sir Oliver Lodge olağandışı evrensel kuramlarıyla uyuşacak bir formül ortaya koymaya çalıştı. Maeterlinck’in yandaşları gizemcilik ölçütleri etrafında toplandılar. Chesterton konu üzerine yazdığı bir dizi sözde tarafsız makaleyle bütün dünyayı güldürdü ve George Bernard Shaw, tüm meseleyi, uyuşmazlıkları ve polemikçileri yaylım ateşine tutup yerin dibine soktu. Meydanın daha kısıtlı bilgiye sahip tartışmacılarla dolduğunu ve etrafın toza dumana, tere bulanıp velveleye boğulduğunu söylemeye gerek yok tabii.

Singletree, Darnley & Co., “Bu muhteşem bir olay,” diye yazıyordu Martin’e:

Eleştirel felsefi bir deneme, bir roman gibi satıyor. Daha iyi bir konu seçemezdiniz ve kitaba katkıda bulunan tüm unsurlar belli bir nedene dayanmayarak elverişli koşullar yarattı. Bu fırsattan sonuna kadar yararlandığımızı belirtmemize sanırız ki gerek bile yok. Birleşik Devletler ve Kanada’da kırk binin üzerinde kopya halihazırda satılmış durumda ve yirmi bin adetlik yeni bir baskı matbaada. Gelen talebi karşılamak için çok çalışıyoruz. Bununla birlikte o talebin yaratılmasına katkıda bulunduk. Halihazırda reklama beş bin dolar harcadık. Bu kitap rekor kırmaya aday.

Anlayışınıza sığınarak, bir sonraki kitabınız için mektup ekinde size iki nüsha halinde sözleşme gönderiyoruz. Telif hakkınızı yüzde yirmiye yükselttiğimiz konusunda dikkatinizi çekeriz; bu rakam, muhafazakâr bir yayınevinin vermeye cesaret edebileceği en yüksek yüzdedir. Teklifimizi kabul ederseniz, boş yere kitabınızın başlığını yazın. Kitabın konusuyla ilgili hiçbir şart ortaya koymuyoruz. Herhangi bir konuda herhangi bir kitap olabilir. Eğer halihazırda yazılmış bir kitabınız varsa çok daha iyi olur. Harekete geçmek için şimdi tam zamanı. Demir tavında dövülür.

İmzalı sözleşme elimize geçer geçmez size telif ücretlerine mahsuben beş bin dolarlık bir avans ödemekten mutluluk duyacağız. Size güvenimiz tam ve bu işe büyük yatırım yapıyoruz. Ayrıca sizinle belli bir müddeti, örneğin on yılı kapsayan bir sözleşme hazırlama konusunu da görüşmek isteriz; bu süre zarfında ürettiğiniz eserlerin tüm yayın haklarına sahip olacağız. Çok yakında daha fazla ayrıntı üzerinde duracağız.

Martin mektubu masaya bırakıp kafasından bir hesap yaptı ve on beş sentle altmış bini çarparak dokuz bin dolara ulaştı. Yeni sözleşmeyi imzalayarak boş yere Hazzın Dumanı başlığını yazdı ve gazetelerde yayımlanan kısa hikâyeler için bir formül üretmeden önceki dönemde yazdığı yirmi kısa hikâyeyi sözleşmeyle birlikte yayıncılara postaladı. Singletree, Darnley & Co.’nun beş bin dolarlık çeki, Birleşik Devletler postasının asgari teslim ve iade süresi içerisinde Martin’in eline ulaştı.

Martin, çekin geldiği sabah, “Maria, bu öğleden sonra saat iki civarında benimle şehir merkezine gelmeni istiyorum,” dedi. “Ya da iyisi mi On Dördüncü Sokak’la Broadway’in kesiştiği yerde saat ikide buluşalım. Ben bakar bulurum seni orada.”

Maria randevu saatinde oradaydı; fakat bu gizemli buluşmanın neyle ilgili olduğunu çözmek için aklına tek gelen ipucu ayakkabı’ydı; Martin’le bir ayakkabıcının önünden geçip bir emlak ofisine daldıkları sırada bariz bir şaşkınlık ve hayalkırıklığı yaşadı. Bunun üzerine yaşananlar ise Maria’nın hafızasına bir rüya olarak kazındı. Şık ve kibar beyler Martin’le ve kendi aralarında konuşurken Maria’ya müşfik gözlerle bakıp tebessüm ediyorlardı; daktilo tıkırtıları arasında bir şeyler yazılıp çizildi; gösterişli belgelere imzalar atıldı; bu arada Maria’nın ev sahibi de oradaydı, o da imzasını attı; her şey bitince Maria dışarıya çıkıp kaldırımda dururken ev sahibi ona, “Evet, Maria, bana bu ay yedi buçuk dolar kira ödemene gerek yok,” dedi.

Maria’nın nutku tutulmuştu.

“Gelecek ay ve sonraki aylar için de kira ödemene gerek yok” dedi ev sahibi.

Maria anlaşılmaz sözlerle sanki bir iyiliğe karşılık teşekkür eder gibi bir şeyler mırıldandı ev sahibine. Ancak Kuzey Oakland’a dönüp çocuklarıyla konuştuktan ve Portekizli bakkala soruşturma yaptırdıktan sonra içinde yaşadığı ve bunca zaman kira ödediği küçük evin sahibi olduğunu gerçekten idrak etti.

O akşam Portekizli bakkal arabadan inen Martin’i selamlamak için dükkânından çıkıp, “Neden artık benden alışveriş yapmıyorsun,” diye sordu; Martin de artık yemeklerini kendisinin pişirmediğini açıkladı ve içeri girip bakkalın kendisine ısmarladığı bir bardak şarabı içti. Bunun, bakkalın stoğundaki en iyi şarap olduğu da dikkatinden kaçmadı.

“Maria, ben ayrılacağım,” dedi Martin o akşam. “Sen de yakında buradan ayrılacaksın. O zaman istersen bu evi kiralayabilir, bu sefer ev sahibi sen olursun. San Leandro’da ya da Haywards’da bir kardeşin var ve sütçülük yapıyor. Elindeki tüm çamaşırları yıkanmamış olarak geri göndermeni istiyorum; yıkanmamış olarak, anladın mı? Sonra, yarın kalkıp San Leandro’ya ya da Hayward’a ya da her neresiyse oraya gidip şu kardeşinle görüş. Ona söyle, gelip beni görsün. Ben Oakland’daki Metropole’de olacağım. Kardeşin süt çiftliğinden iyi anlar.”

Böylece Maria, bir evin ve bir süt çiftliğinin tek sahibi oldu. Çiftlikte işlerini yapması için tutulmuş iki adamı, bütün çocuklarının ayakkabı giyip okula gitmesine rağmen sürekli artan bir banka hesabı vardı. Pek az insan hayalindeki masal prensine rastlar; fakat çok çalışan ve asla prens hayalleri kurmayan becerikli Maria’nın prensi, eski bir çamaşırcı kisvesiyle çıkmıştı karşısına.

Bu arada dünya şu soruyu sormaya başlamıştı: “Kim bu Martin Eden?” Martin, yayıncılarına herhangi bir özgeçmiş bilgisi vermeyi reddetmişti; fakat gazetelerden kaçmak mümkün değildi. Doğma büyüme Oakland’lıydı ve muhabirler bilgi edinebilecekleri sürüyle insanın kokusunu alıyordu. Ne olduğu ve ne olmadığı, tüm yaptıkları ve yapmadıklarının çoğu, şipşak çekilen fotoğraflar ve bir zamanlar yerel bir fotoğrafçının çektiği ve çoğaltma hakkını alıp piyasaya sürdüğü fotoğrafı eşliğinde halkın merak ve arzularını tatmin etmek üzere gazete sayfalarında yer alıyordu. İlk başlarda Martin’in dergilere ve tüm o burjuva topluluğuna duyduğu nefret o kadar büyüktü ki, şöhrete ve tanıtıma karşı mücadele verdi; fakat sonunda pes etti. Kendisini görmek için uzun mesafeler kat eden özel yazarları geri çeviremeyeceğini anladı. Zaten günler yirmi dört saatten ibaretti ve artık yazmak ya da çalışmakla meşgul olmadığından o saatleri bir şekilde doldurmak gerekiyordu; böylece Martin geçici bir heves olarak gördüğü bu taleplere boyun eğdi ve kendisiyle röportaj yapılmasına onay vererek edebiyatla felsefe üzerine görüşlerini bildirdi; hatta burjuva sınıfının davetlerine katılmayı bile kabul etti. Garip ve huzurlu bir ruh haline bürünmüştü. Artık umursamıyordu. Herkesi, hatta kendisine azılı bir sosyalist yaftası yapıştıran acemi muhabiri bile bağışlamış, özel olarak verdiği pozlarla dolu bir sayfa haber hazırlamasına rıza göstermişti.

Lizzie’yi ara sıra görüyordu; Lizzie’nin, Martin’in kavuştuğu para ve şöhreti üzüntüyle karşıladığı çok barizdi. Bu, aralarındaki uçurumu derinleştirmişti. Belki de bu arayı kapama umuduyla Lizzie gece okuluna ve ticaret lisesine gitmeye, son derece pahalı fiyatları olan muhteşem bir kadın terzisinden giyinmeye razı oldu. Lizzie günden güne gelişim gösteriyordu ama Martin doğru yapıp yapmadığını merak eder olmuştu; zira Lizzie’nin sırf kendi hatırına rıza gösterip çabaladığını biliyordu. Lizzie, Martin’in gözünde değerini artırmaya çalışıyordu. Buna karşın Martin ona ümit vermiyor, ona kız kardeş muamelesi yapıyor ve onunla nadiren görüşüyordu.

“Gecikmiş”, Meredith-Lowell tarafından Martin’in popülaritesi zirvedeyken alelacele piyasaya sürüldü ve kurgu türünde yazıldığından satış rakamları açısından “Güneşin Utancı”ndan bile daha büyük bir başarı yakaladı. İki kitabı en çok satanlar listesinde başı çeken Martin, eşine rastlanmamış bir başarıyla haftalarca övgü toplamaya devam etti. Hikâye sadece kurgu türünün okurları arasında rağbet görmekle kalmadı, “Güneşin Utancı”nı büyük bir hevesle okuyanlar Martin’in bu deniz hikâyesini evrensel bir ustalıkla kavrayışına da aynı şekilde ilgi duydular. Martin ilk olarak gizemcilik edebiyatına saldırmış ve bunu son derece iyi yapmıştı; ardından, tam da açığa çıkartıp yorumladığı edebî dalda başarılı bir eser vererek, hem nadir görülen bir deha hem bir eleştirmen hem de bir yaratıcı olduğunu kanıtlamıştı.

Para ve şöhret yağmur gibi yağıyordu Martin’in üzerine; edebiyat dünyasında bir kuyrukluyıldız gibi parlıyordu ve yarattığı heyecanı fazla önemsemiyor, daha ziyade bir eğlence kaynağı olarak görüyordu. Ama bir şey onu şaşırtıyordu; şayet bu küçük şeyin ne olduğunu bilse dünya da buna şaşardı. Fakat dünya, Martin’e göre devasa bir karaltı gibi ufukta görünen bu küçük şeyden ziyade, Martin’in şaşkınlığına şaşıracaktı. Yargıç Blount onu akşam yemeğine davet etmişti. Küçük şey ya da yakında büyük bir şeye dönüşecek küçük şeyin başlangıcı buydu. Martin, Yargıç Blount’a hakaret etmiş, ona kötü davranmıştı ve Martin’e yolda rastlayan Yargıç Blount onu yemeğe davet etmişti. Martin, Yargıç Blount’la Morse’ların evinde birçok defa karşılaşmasına rağmen yargıcın onu asla yemeğe davet etmediğini düşündü. Yargıç neden beni o zamanlar yemeğe davet etmemişt? diye sordu kendi kendine. O değişmemişti. Eskisi gibi Martin Eden’dı. Fark yaratan neydi? Yazdıklarının kitap kapakları arasında yer almış olması mı? Ama zaten onlar önceden yazılmış şeylerdi; o dönemden bu yana yazdığı yeni bir şey yoktu. Bu, tam da Yargıç Blount’un genel bakış açısını paylaştığı ve Martin’in savunduğu Spencer’a ve onun zekâsına dudak büktüğü dönemde elde edilmiş bir başarıydı. Dolayısıyla Yargıç Blount onu akşam yemeğine gerçek bir değerden değil, tamamen hayalî bir değerden ötürü davet etmişti.

Martin sırıtarak daveti kabul etti ama bu uyumlu davranışı bir yandan da onu şaşırttı. Yüksek makamlarda mevki sahibi altı adam ve eşlerinin katıldığı yemekte Martin çok önemli biri olduğunu fark etti; Yargıç Blount, baş başa konuştukları bir sırada, Yargıç Hanwell’ın da samimi desteğiyle Martin’i, sadece varlıklı değil, aynı zamanda başarı elde etmiş adamlara ait olan son derece seçkin Styx Kulübü’ne üye olması için teşvik etti. Martin teklifi reddeti; daha da büyük bir şaşkınlık yaşamıştı.

Martin müsvedde yığınını elinden çıkarmakla meşguldü. Editörlerden gelen talepler onu bunaltmıştı. Martin’in bir üslubu olduğu ve bu üslubun altında özlü anlamlar ve fikirler yattığı keşfedilmişti. The Northern Review dergisi “Güzelliğin Beşiği”ni yayımladıktan sonra altı tane daha benzer tarzda makale sipariş etti. Şayet Burton’s Magazine ortalığı kızıştıran bir yaklaşımla beş makalenin her biri için kendisine beş yüz dolar teklif etmeseydi bu siparişler müsvedde yığınından temin edilecekti. Martin Burton’s Magazine’e cevap yazarak talebi karşılayacağını fakat makale başına bin dolar istediğini belirtti. Martin, şimdi paylaşılamayan bu müsveddelerin vaktiyle aynı dergiler tarafından reddedildiğini hatırladı. Hem de soğukkanlı, otomatik ve basmakalıp tavırlarla reddedilmişti yazıları. Dergiler onu zorlayıp ter döktürmüşlerdi, şimdi o da dergileri terletmeye niyetliydi. Burton’s Magazine beş makale için istediği fiyatı ödedi, kalan dört makale ise Mackintosh’s Monthly tarafından aynı fiyata kapıldı; Northern Review ise bu tempoya ayak uyduramayacak kadar yetersiz kalmıştı. Böylece, “Gizemin Başrahipleri”, “Hayalperestler”, “Benliğin Ölçüsü”, “Aldanmanın Felsefesi”, “Tanrı ve Çamur”, “Sanat ve Biyoloji”, “Eleştirmenler ve Deney Tüpleri”, “Yıldız Tozu” ve “Tefeciliğin İtibarı” makaleleri çoktan beri şiddeti azalıp yatışmış fırtınaları yeniden koparmak, gürlemeler ve homurtulara yol açmak üzere dünyaya sunuldu.

Editörler, Martin’e mektuplar yazıp kendi şartlarını belirtmesini istiyorlardı, Martin de bunu yapıyordu fakat bu şartlar her zaman önceden yazılmış eserleri için ortaya konuyordu. Martin yeni şeyler yazmamaya kesin kararlıydı. Kafasındakileri kâğıda dökme fikri onu çıldırtıyordu. Brissenden’ın kalabalıklar tarafından parçalandığını görmüştü ve kalabalıkların kendisini beğeniyle, övgüler düzerek alkışlamasına rağmen ne bu şoku üzerinden atabiliyor ne de kalabalıklara saygı duyuyordu. Gördüğü rağbet Brissenden’a karşı onu utanç verici bir ihanet içine itiyordu sanki. Tüm bunları düşündükçe yüzünü buruşturuyordu; ama devam edip kesesini doldurmaya kararlıydı.

Editörlerden aşağıdakine benzer mektuplar alıyordu:

Yaklaşık bir yıl önce talihsiz bir kararla aşk şiirleri derlemenizi reddetmiştik. O dönemde şiirleriniz bizi çok etkilemiş fakat bazı düzenleme ve sözleşmeler onları kabul etmemizi engellemişti. Eğer bunları hâlâ tutuyorsanız ve bize gönderme nezaketini gösterirseniz, sizin talep ettiğiniz şartlarda tüm derlemeyi yayımlamaktan mutluluk duyacağız. Ayrıca şiirleri bir kitap haline getirmek için son derece avantajlı bir teklif yapmaya hazırız.

Martin kafiyesiz şiir formunda yazdığı trajediyi yeniden toparladı ve aşk şiirleri yerine onu gönderdi. Postalamadan önce trajediyi yeniden okudu ve yazdıklarının iddialı, gösterişçi amatörlüğü ile beş para etmezliğinden özellikle etkilendi. Ama yine de gönderdi; editör, ömrü boyunca pişmanlık duyacağı bir şey yaparak trajediyi yayımladı. Okurlar içerleyip kuşku duymaya başlamıştı. Boş laflarla dolu o trajedinin Martin Eden’ın yüksek standartlarıyla hiçbir alakası yoktu. Bunu asla Martin’in yazmış olamayacağına, derginin beceriksizce bir hileye başvurup sahte bir şeyler ürettiğine ya da Martin Eden’ın ilerleyen yıllarındaki Dumas’yı taklit ederek, başarısının zirvesinde yazılarını kiralık kalemlere yazdırdığına kanaat getirildi. Fakat Martin, trajedinin, yazarlığının acemi döneminin bir çabası olduğunu ve derginin bunu yayımlamakta çok ısrar ettiğini açıklayınca dergi alay konusu oldu, ardından editör koltuğuna başkası geçti. Trajedi asla kitap haline getirilmedi ama Martin telif hakkına mahsuben peşin ödenen paraları cebine indirdi.

Coleman’s Weekly Martin’e neredeyse üç yüz dolara mal olan uzun bir telgraf gönderdi ve makale başına bin dolar teklif ederek yirmi makale ısmarladı. Martin, tüm masrafları karşılanarak Birleşik Devletler’in bir ucundan kalkıp öteki ucuna seyahat edecek ve ilgi duyduğu konuları seçecekti. Telgraf metni, Martin’e geniş bir yelpaze içinden seçme özgürlüğüne sahip olduğunu göstermek için varsayıma dayalı konulara ayrılmıştı. Kendisine getirilen tek kısıtlama, sadece Birleşik Devletler sınırları içinde yazarlık yapacak olmasıydı. Martin, üzülerek teklifi kabul edemeyeceğini bildiren bir telgrafı “karşıdan ödemeli” ibaresiyle gönderdi.

Warren’s Monthly dergisinde yayımlanan “Wiki-Wiki” anında başarı kazandı. Hikâye geniş kenarlı, güzel süslenmiş bir kitap halinde basılıp tatil alışverişine denk gelen günlerde piyasaya sürülerek peynir ekmek gibi sattı. Eleştirmenler, hikâyenin, iki büyük yazar tarafından kaleme alınan “Şişedeki Cin” ve Tılsımlı Deri29 adlı klasiklerin arasında yerini alacağı konusunda hemfikirdi.

Fakat halk “Hazzın Dumanı” derlemesini kuşkuyla ve soğuk karşıladı. Kısa hikâyelerin cüretkâr ve alışılmadık dili, burjuva ahlakıyla önyargılarını sarsmıştı; fakat Paris’teki okurlar derhal Fransızcaya çevrilen kitaba çılgınca bir ilgi gösterince, Amerika ve İngiltere’deki okur kitlesi de aynı furyaya kapılarak kitabın satışlarını o kadar artırdı ki Martin, muhafazakâr Singletree, Darnley & Co.’yu üçüncü kitap için yüzde yirmi beş, dördüncü kitap için ise yüzde otuz net telif ödemeye zorladı. Bu iki kitap, Martin’in yazdığı ve geçmişte ya da halihazırda tefrika edilen tüm hikâyeleri içeriyordu. Derlemelerden biri “Çanların Sesi” ve korku hikâyelerinden oluşuyordu; diğer derleme ise, “Serüven”, “Çanak”, “Yaşamın Şarabı”, “Anafor”, “Jostling Sokağı” ve dört başka hikâyeden oluşuyordu. Lowell-Meredith Şirketi, tüm makale ve denemelerinden oluşan bir derleme yayımladı ve Maxmillian Şirketi “Deniz Güfteleri” ve “Aşk Döngüsü”nü piyasaya sürdü. “Aşk Döngüsü” olağanüstü bir fiyat karşılığında Ladies Home Companion dergisinde tefrika edildi.

Martin, son müsveddeyi de elinden çıkarınca rahat bir nefes aldı. Ottan duvarları olan kale ve beyaz, bakırlanmış tekne ona çok yakındı artık. Ama ne olursa olsun Brissenden’ın övgüye değer yazıların dergilerde yer almadığı görüşünü keşfetmişti. Yakaladığı başarı Brissenden’ın yanlış düşündüğünü gösteriyordu. Ama yine de, Brissenden’ın bir şekilde haklı olduğuna dair bir his vardı içinde. Başarıyı diğer yazdıklarından çok “Güneşin Utancı” romanı getirmişti. Yazdıkları tesadüfi ve önemsiz şeylerdi. Bütün dergiler tarafından reddedilmişlerdi. “Güneşin Utancı” romanının yayımlanması bir tartışma başlatmış, büyük bir başarı elde etme sürecini hızlandırmıştı. Eğer “Güneşin Utancı” olmasaydı bu büyük başarı da gelmeyecekti ve “Güneşin Utancı”nın satışlarındaki mucize olmasaydı büyük başarı gelmeyecekti. Singletree, Darnley & Co. bu mucizeyi onaylıyordu. İlk baskıyı bin beş yüz adet çıkarmışlardı ve kitabın satacağından kuşkuluydular. Tecrübeli yayıncılar olarak kitabın yakaladığı başarı en çok onları şaşırtmıştı. Onlara göre bu gerçekten bir mucizeydi. Yayıncılar bu düşünceyi asla aşamadı; Martin’e yazdıkları her mektup bu esrarengiz olay karşısında yaşadıkları hayreti yansıttı. Bunu açıklamaya da çalışmadılar. Açıklaması mümkün değildi. Olmuştu işte. Aksi yöndeki bütün deneyimlere rağmen hem de.

Bunları düşünerek akıl yürüten Martin, popülaritesinin geçerliliğini sorguladı. Kitaplarını satın alıp para kesesine altınları akıtan burjuva sınıfının mensuplarıydı ve burjuva sınıfını biraz olsun tanıyorsa, bu insanların yazdıklarını takdir edip anlamalarının mümkün olamayacağı kanaatindeydi. Özünde var olan güzellik ve güç, kendisini övüp kitaplarını alan yüz binlere hiçbir şey ifade etmiyordu. O, çılgınca bir merak, geçici bir heves, tanrılar başlarını sallayıp onaylarken Parnassos Dağı’nda fırtına gibi esen bir maceracıydı. Yüz binler, nasıl ki Brissenden’ın “Gelip Geçici” şiirinin üzerine kendilerini atıp onu paramparça etmişlerse, onun yazdıklarını da aynı kaba saba kavrayışsızlıkla okuyup beğeniyle alkışlıyorlardu. Onu sivri dişleriyle kapacakları yerde ona yaltaklanan bir kurt sürüsü gibiydiler. İster yergi ister övgü olsun, bu bir şans meselesiydi. Kesinkes emin olduğu bir şey vardı: “Gelip Geçici”, yazdığı bütün her şeyden çok daha iyiydi. O, yüzyılların şiiriydi. O halde kalabalıkların kendisine gösterdiği hürmet gerçekten de talihsizdi, zira aynı kalabalık “Gelip Geçici”yi yerin dibine batırmıştı. Martin kendini tatmin olmuş hissederek derin derin iç geçirdi. Son müsveddeyi de sattığı ve çok yakında hepsinden kurtulacağı için mutluydu.

29. Sırasıyla; Robert Louis Stevenson’ın bir öyküsü, Honoré de Balzac’ın bir romanı. (Y.N.)

XLIV

Mr. Morse, Hotel Metropole’ün bürosunda Martin’le rastlaştı. Martin, Mr. Morse’un diğer işleriyle ilgilenmek üzere tesadüfen mi orada bulunduğuna yoksa doğrudan kendisini yemeğe davet etmek için mi oraya geldiğine bir türlü karar veremedi; ama ikinci tez daha fazla aklına yatıyordu. Ne olursa olsun, Ruth’un babası Mr. Morse tarafından, yani eve gelmesini yasaklayan ve nişanı bozan adam tarafından yemeğe davet edilmişti.

Martin kızgın değildi. Taviz vermez bir tavır da takınmamıştı. Mr. Morse’a hoşgörülü davranırken bir yandan da insanın burnunun sürtülmesinin nasıl bir his olduğunu merak ediyordu. Daveti geri çevirmedi. Onun yerine belirsiz bir zamana erteledi ve aile bireylerinin, özellikle de Mrs. Morse’la Ruth’un hatırlarını sordu. Martin, Ruth’tan bahsederken rahat ve doğaldı; ama bir yandan da içinde hiçbir kıpırtı hissetmemesine, aşina olduğu o eski kalp çarpıntısını yaşamamasına ve kan akışının hızlanmamasına içten içe şaşırmıştı.

Martin birçok yemek daveti alıyor, bazılarını da kabul ediyordu. İnsanlar sırf onu yemeğe davet etmek için bir yolunu bulup onunla tanışıyordu. Martin, giderek büyük bir şeye dönüşen o küçük şeye şaşırmaya devam ediyordu. Bernard Higginbotham onu yemeğe davet ettiğinde daha da çok şaşırmıştı. Çaresizilik içinde kıvranıp açlıktan kırılırken hiç kimsenin onu yemeğe davet etmediği o günleri hatırladı. Yemeğe esas o zaman, boğazından lokma geçmediği için halsiz düştüğü, kıtlık çekip kilo kaybettiği dönemde ihtiyacı vardı. İşin içindeki paradoks da buydu. Yemeğe ihtiyacı olduğunda kimse yardımına yetişmemişti ve şimdi, yüz bin öğün yemek satın alabilecek durumdayken, iştahını yitirmişken sağdan soldan yağmur gibi yemek daveti yağıyordu. Ama neden? Bunun adaletli bir yanı olmadığı gibi, buna değer bir şey yaptığını da düşünmüyordu. O farklı biri olmamıştı. Yaptığı tüm işler o dönemde bile bitirilmiş yazılardan ibaretti. Mr. ve Mrs. Morse onu ayıplayıp aylaklıkla ve işten kaytarmakla suçlamışlar, Ruth vasıtasıyla bir büroda memur göreviyle çalışması için üstelemişlerdi. Üstelik Martin’in yazıp ortaya çıkardıklarının da farkındaydılar. Ruth, müsveddeler dolusu şiir ve hikâyeyi onlara vermiş, onlar da bunları okumuştu. Gazetelerde isminin yer almasını sağlayan işte tam da bu müsveddelerde yazanlardı ve insanların onu yemeğe davet etmesini sağlayan şey de gazetelerde isminin yer almasıydı.

Kesin olan bir şey vardı: Morse’lar geçmişte onu Martin Eden olduğu ya da yazarlık yaptığı için önemsememişlerdi. O yüzden de şimdi Martin Eden olduğu ya da yazdıklarından dolayı değil, şöhret sahibi olduğu, bir yerlere geldiği ve –Neden olmasın?– yüz bin dolar civarında bir parası olduğu için davet ediyorlardı. Burjuva toplumunun insana değer verme biçimi buydu işte; o kimdi ki bunun farklı olmasını bekleyecekti? Ama gururluydu. Böyle bir değer biçmeyi reddediyordu. Kendi olduğu için ya da ürettikleri için –neticede bu kendini ifade biçimiydi– değerli görülmeyi arzuluyordu. Lizzie ona bu şekilde değer veriyordu. Hatta yazıp ürettikleri bile Lizzie için önemli değildi. Lizzie ona, Martin Eden’a değer veriyordu. Tesisatçı Jimmy’yle eski grubunun ona değer verme şekli buydu. Onlarla birlikte takıldığı günlerde bunun kanıtı yeterince ortaya konmuştu; o pazar günü, Shell Mound Parkı’nda bu kanıtlanmıştı. Yazdıklarının canı cehenneme, onlar sadece Martin Eden’ı, çetenin bir üyesi olan o güzel ve iyi delikanlıyı seviyorlardı, sadece onun için dövüşmeyi göze alırlardı.

Sonra bir de Ruth vardı. O da tartışmasız onu kendisi olduğu için sevmişti. Fakat yine de burjuva sınıfının değer biçme kıstaslarını onu sevdiğinden daha fazla seviyordu. Martin’e kalırsa Ruth, onun yazmasına esasen para kazandırmadığı için karşı çıkmıştı. “Aşk Döngüsü”nü de bu yüzden eleştirmişti Ruth. Ayrıca o da bir iş bulması için üstelemişti. Ruth’un “görev” ifadesini kullanarak fikrini daha nazikçe belirttiği doğruydu ama bu aynı anlama geliyordu ve eski terimler Martin’in aklında kalıyordu. Ruth’a yazdıklarının tümünü –şiirleri, hikâyeleri, deneme ve makaleleri– “Wiki-Wiki”, “Güneşin Utancı” öykülerini, her şeyi okumuştu. Ruth da devamlı olarak bir iş bulması, çalışması için –Ulu Tanrım, sanki ona layık olabilmek için çalışmıyormuş, uykusundan feragat etmiyormuş, yorgunluktan tükenmiyormuş gibi– üsteliyordu.

Böylece küçük şeyler giderek büyüdü. Martin sağlıklı ve normal bir yaşam sürüyor, düzenli olarak yemek yiyor, uzun saatler uyuyor ama yine de büyüyen küçük şeyler bir saplantı haline geliyordu. Geçmişte yapılıp bitirilen işler. Bu ifade zihninden çıkmıyordu. Pazar akşamı Higginbotham’ın Marketi’nde Bernard Higginbotham’ın karşısına oturmuş, ağır bir akşam yemeği yiyor ve kendini şöyle bağırmaktan alıkoymak için tüm gücüyle çabalıyordu:

“Geçmişte yapılıp bitirilmiş işlerdi onlar! Ve şimdi siz bana yemek veriyorsunuz; oysa o zaman beni açlığa terk edip evinize gelmemi yasakladınız, bir iş bulmadığım için beni lanetlediniz. Oysa o işlerin hepsi yapılmış, o şiirler, hikâyeler, hepsi yazılmıştı. Ve şimdi, konuştuğumda, dudaklarınızın ucuna gelen ifade edilmemiş düşüncelerinizi dizginleyip ağzımın içine bakıyorsunuz ve ne söylersem söyleyeyim can kulağıyla, saygıyla dinliyorsunuz. Ait olduğunuz zümrenin yozlaşmış rüşvetçilerle dolu olduğunu söylüyorum ve küplere binmek yerine ağzınızda lafı geveleyip söylediklerimde büyük haklılık payı olduğundan bahsediyorsunuz. Neden? Çünkü ben ünlüyüm ve çok param var. Martin Eden olduğum, güzel, iyi bir insan olduğum, bir budala olmadığım için değil. Size, ayın yeşil bir peynirden yapılmış olduğunu söylesem benimle aynı fikri paylaşır ya da en azından bu fikrimi reddetmezdiniz; çünkü dağ yığını gibi dolarlarım var. Ve her şey uzun bir zaman önce yapılmıştı; geçmişte, üzerime tükürüp bana ayağınızın altındaki çamur muamelesi yaptığınız dönemde yapılıp bitirilen işlerdi onlar.”

Fakat Martin bağırmadı. Bu düşünce, bitmek bilmez bir işkence gibi beynini kemirirken o tebessüm etti ve hoşgörülü olmayı başardı. Martin sessizliğe gömüldükçe Bernard Higginbotham dizginleri eline alıp konuştu durdu. Bizzat kendisi de başarılı olmuştu ve bundan gurur duyuyordu. Kendi yağıyla kavrulmuştu. Kimse ona yardım etmemişti. Kimseye borçlu değildi. Bir vatandaş olarak görevini yerine getiriyor, büyük bir aile yetiştiriyordu. Bir de Higginbotham’ın Marketi, emeğinin ve becerisinin karşılığı olan o abide vardı. Bazı adamlarının karısını sevdiği kadar seviyordu marketini. Martin’e içini döktü ve o marketi ne büyük bir heves, zekâ ve planlamayla meydana getirdiğini anlattı. Bernard’ın marketine yönelik planları, büyük ve iddialı planları vardı. Mahalle hızla büyüyordu. Market aslında çok küçüktü. Eğer daha fazla yeri olsaydı bir dizi emekten ve paradan tasarruf sağlayan düzenlemeler yapabilirdi. İleride bunları yapacaktı. Bitişikteki arsayı alacağı ve iki katlı bir başka bina inşa edeceği günün gelmesi için her türlü çabayı gösteriyordu. Üst katını kiralayabilir, her iki binanın alt katları da tümüyle Higginbotham’ın Marketi’ne ayrılırdı. Her iki bina boyunca uzanan yeni market tabelasından bahsederken Bernard’ın gözleri parlıyordu.

Martin onu dinlemiyordu artık. Zihninde yankılanıp duran, “Geçmişte yapılıp bitirilen işler” nakaratı, karşısında oturan adamın gevezeliğini bastırıyordu. Bu nakarat onu çıldırtıyordu; ondan kaçmaya çalışıyordu.

“Ne kadara mal olacağını söylemiştin?” diye sordu birden.

Martin’in eniştesi, mahalledeki iş fırsatlarının ayrıntılı açıklamasını yaparken konuşmasının ortasında duraksadı. Ne kadara mal olacağından bahsetmemişti. Ama biliyordu. Rakamı birçok kez hesaplamıştı.

“Kerestenin şu sıralardaki fiyatlarına bakarsak dört bin iş görür.”

“Tabela dahil mi?”

“Onu hesaba katmadım. Bina inşa edildikten sonra bakılacak o işe.”

“Peki ya arsa?”

“Üç bin daha.”

Martin çek yazarken, Bernard dudaklarını yalayıp öne eğilerek, heyecan içinde parmaklarını açıp kapadı. Martin çeki ona uzattığında Bernard çekin üzerinde yazan miktara baktı ve yedi bin dolar rakamını okudu.

“Ben... Ben yüzde altıdan fazlasını ödeyemem,” dedi kısık bir sesle.

Martin kahkaha atmak istedi ama onun yerine, “O ne kadar eder?” diye sordu.

“Bir bakalım. Yüzde altı... altı kere yedi... dört yüz yirmi.”

“Ayda otuz beş dolar eder, değil mi?”

Higginbotham evet anlamında başını salladı.

Martin, Gertrude’a bakıp, “O halde, bir itirazın yoksa düzenlemeyi bu şekilde yapacağız,” dedi. “Eğer ayda otuz beş doları yemek pişirme, çamaşır yıkama ve temizlik işleri için kullanırsan anapara sende kalabilir. Gertrude’un bundan böyle ağır ve angarya işler yapmayacağını temin edersen yedi bin dolar senindir. Anlaştık mı?”

Mr. Higginbotham güçlükle yutkundu. Karısının bir daha ev işi yapmayacak olmasını kabullenmek tutumlu bir insan olarak onu küçük düşürüyordu. Bu muhteşem hediye, bir hapın, acı bir hapın etrafını saran tabakaydı. Karısının çalışmayacak olması onun için yenilir yutulur bir şey değildi! Bernard kusacak gibi oldu.

“Pekâlâ o zaman,” dedi Martin. “Ben ayda otuz beş doları öderim ve...”

Martin elini masaya uzatıp çeki almak istedi. Ama Bernard Higginbotham ondan önce davranıp çeki kaptı ve, “Kabul ediyorum! Kabul ediyorum,” diye haykırdı.

Martin tramvaya bindiğinde midesi bulanıyordu, çok yorgundu. Marketin iddialı tabelasına bakıp, “Domuz,” diye homurdandı. “Domuz, domuz.”

Mackintosh’s dergisi Berthier’in kenar süsleriyle ve Wenn’in çektiği iki fotoğraf eşliğinde “El Falcısı” şiirini yayımladığında, Hermann von Schmidt dizeleri müstehcen olarak nitelediğini unutup şiirin esin kaynağının karısı olduğunu ilan etti ve bu haberin bir muhabirin kulağına ulaşmasını sağladı; gazetenin bir fotoğrafçısı ve sanatçısı eşliğinde gelen yazarla röportaj yaptı. Bunun sonucunda gazetenin pazar ekinde Marian’ın ideal pozlarda fotoğrafları ve çizimleriyle dolu, Martin Eden ve ailesiyle ilgili birçok ayrıntının ve Mackintosh’s dergisinin özel izniyle, büyük puntolarla yeniden basılan “El Falcısı” şiirinin tam metninin yer aldığı tam bir sayfa haber yayımlandı. Bu haber mahallede bir heyecan dalgası yarattı ve itaatli ev hanımları büyük bir yazarın kız kardeşini tanıyor olmaktan gurur duydular; öte yandan tanımayanlar ise Marian’la dostluk kurmak için hemen harekete geçtiler. Hermann von Schmidt küçük tamir atölyesinde kıkırdayarak güldü ve yeni bir torna tezgâhı ısmarlamaya karar verdi. “Bu reklamdan daha iyi,” diyordu Marian’a. “Üstelik hiçbir maliyeti de yok.”

“Martin’i yemeğe çağırsak iyi olacak,” diye öneride bulundu Marian.

Martin akşam yemeğine giderek toptan et satışı yapan şişman kasap ile ondan daha şişman olan karısının gözüne girdi – Hermann von Schmidt gibi yıldızı parlayan genç bir adamın işine yarayacak önemli insanlardı bunlar. Ne var ki kasap ve karısını yemeğe getirtmek içinse kayınbiraderi gibi önemli bir yeme ihtiyaç duyulmuştu. Masada oturan ve aynı yemi yutan bir diğer adam ise Asa Bisiklet Firması’nın Pasifik Kıyısı temsilcilerinin yöneticisiydi. Von Schmidt onu memnun edip gönlünü kazanmak istiyordu, zira söz konusu bisiklet markasının Oakland temsilciliğini onun vasıtasıyla almak mümkündü. Dolayısıyla Hermann von Schmidt, Martin Eden’ın kayınbiraderi olmasının fayda sağlayacağını düşünüyordu; ama kalbinin derinliklerinde, ona gösterilen bu ilgi ve rağbetin nedenini anlayamıyordu. Hermann, gecenin sessiz saatlerinde, karısı uyurken Martin’in kitaplarının ve şiirlerinin sayfaları arasında debelenip durmuş, bunları satın alanların budala olduğuna kanaat getirmişti.

Martin, arkasına yaslanıp von Schmidt’in kafasını şeytani bir hazla seyrederken, kalbinin derinliklerinde bu durumu gayet iyi kavramış, o kafayı art arda yumruklayarak Hermann’ın omuzlarının üzerinden uçurduğunu hayal etmişti – kalın kafalı Hollandalı!30 Ne var ki Hermann’ın bir yönünü sevmişti. Her ne kadar yoksul ve yükselmeye karalı biri olsa da, Marian’ın üzerindeki ağır yükü almak için bir hizmetkâr tutmuştu Hermann. Martin, Asa temsilcilerinin yöneticisiyle sohbet etti ve yemeğin ardından, Oakland’daki en iyi, her türlü teçhizatla donanmış bisikletçi dükkânını açmak için mali destek sağladığı Hermann’la denetçiyi bir kenara çekti. Hatta daha da ileri gidip Hermann’la baş başa yaptığı bir konuşmada bir otomobil temsilciliği ve tamir garajı için de tetikte olmasını, zira her iki kuruluşu da başarıyla işletmemesi için hiçbir neden olmadığını söyledi.

Martin ayrılırken gözleri yaşlı Marian kollarını boynuna doladı ve onu ne kadar sevdiğini, geçmişte olduğu gibi hep seveceğini söyledi. Marian bunları söylerken arada bir yerde fark edilebilir bir duraksama yaşadığı, bunu daha fazla gözyaşı ve öpücükle örtbas etmeye çalıştığı bir gerçekti; Martin ise bunu, Marian’ın kendisine inanıp güvenmediği, bir iş bulmasında ısrar ettiği dönem için kendini affettirme girişimi olarak yorumladı.

Hermann von Schmidt, “Hiç şüphe yok ki parasını cebinde tutamıyor,” diye içini döktü karısına. “Faizden söz edince çıldırdı ve anaparanın canı cehenneme deyip eğer bir daha bundan söz edersem Felemenk kafamı koparana kadar yumruklayacağını söyledi. Aynen böyle dedi – Felemenk kafamı. Ama o iyi biri, işadamı olmasa da. Bana bir fırsat tanıdı; o iyi biri.”

Yemek davetleri Martin’in üzerine yağmur gibi yağıyordu; davetler arttıkça Martin’in şaşkınlığı da artıyordu. Arden Kulübü’nün verdiği ziyafette tüm hayatı boyunca haklarında birçok şey işitip okuduğu adamlarla onur konuğu olarak yan yana oturdu; bu adamlar, Transcontinental’da “Çanların Sesi”ni ve The Hornet’ta “Peri ve İnci”yi okuduklarında onun nasıl da birinci sınıf bir yazar olduğunu hemen anladıklarından bahsettiler. Tanrım, ben o sıralarda aç karnına, paçavraların içinde yaşıyordum, diye düşündü Martin kendi kendine. Neden o zaman benim onuruma akşam yemeği vermediniz? İşler o zaman yapılıp bitirilmişti zaten. Eğer yaptığım işler için bana yemek veriyorsanız, yemeğe ihtiyacım olduğunda neden vermediniz? Ne “Çanların Sesi” ne de “Peri ve İnci” hikâyelerinin tek bir kelimesi değişti. Hayır; şimdi yaptığım işler için bana yemek vermiyorsunuz. Diğer herkes bana yemek verdiği için ve bana yemek vermek bir şeref olduğu için veriyorsunuz. Bana şimdi yemek veriyorsunuz çünkü hepiniz sürü hayvanısınız; çünkü güruhun bir parçasısınız; çünkü güruhun aklındaki otomatikleşmiş tek bir kör düşünce var, o da bana yemek vermek. Peki Martin Eden’ın ve Martin Eden’ın yaptığı işlerin tüm bunların arasındaki yeri nerede? diye sızlanarak sordu kendi kendine; ardından zekice ve nazik bir kadeh kaldırmaya zekice ve nazik bir biçimde karşılık vermek için ayağa kalktı.

Akşam yemekleri böylece sürdü gitti. Martin nerede olursa olsun –ister Basın Kulübü’nde, ister Redwood Kulübü’nde, ister çay partilerinde ve edebiyat toplantılarında– “Çanların Sesi” ve “Peri ve İnci” hikâyelerinin ilk baskıları akla geldi. Ve Martin her seferinde o çıldırtıcı, yüksek sesle ifade edemediği sorusunu yineledi: Neden o zaman bana yemek vermediniz? Bunlar zaten önceden yazılmış hikâyelerdi. “Çanların Sesi” ve “Peri ve İnci” bir nebze olsun değişmedi. O zaman da aynen şimdi olduğu gibi sanatsal ve kayda değer hikâyelerdi bunlar. Fakat siz ne o hikâyelerin ne de yazdığım başka herhangi bir şeyin hatırına yemek veriyorsunuz bana. Bana yemek veriyorsunuz çünkü şimdilerde yemek verme tarzı bu ve bütün güruh Martin Eden’a yemek verme fikrine çılgınca kapılmış vaziyette.

Bu gibi zamanlarda Martin’in gözünün önüne sık sık kruvaze ceketi ve sert kenarlı fötr şapkasıyla orada bulunan insanların arasında hımbıl hımbıl yürüyen genç kabadayı geliyordu aniden. Bir öğleden sonra Oakland’ daki Gallina Derneği’nde bulunduğu sırada yine gördü onu. Oturduğu koltuktan kalkıp kürsünün bir yanından öte yanına adımını attığı sırada kruvaze ceketli ve fötr şapkalı genç kabadayının büyük odanın arkasındaki geniş kapıdan sinsi adımlarla geçtiğini gördü. Martin o denli dikkatli, sabit bakışlar fırlatmıştı ki, modaya uygun, şık kıyafetleri içerisinde beş yüz kadın onun ne gördüğünü anlamak için başlarını döndürdü. Fakat ortadaki boş koridordan başka bir şey görmediler. Martin, genç ve bıçkın delikanlının koridor boyunca sallana sallana yürüdüğünü gördü, sert kenarlı fötr şapkasını çıkarıp çıkarmadığını merak etti; zira onu hiçbir zaman şapkasız görmemişti. Delikanlı koridordan dümdüz yürüyüp kürsüye ilerledi. Gencin önünde uzanan günleri düşündükçe Martin’in o genç hayalet için ağlayası geliyordu. Delikanlı kürsünün bir yanından öteki yanına kasıla kasıla geçip Martin’e doğru yürüdü ve Martin’in bilincinin içine ilerleyip orada kaybouldu. Beş yüz kadın, konukları olan bu mahcup ve büyük adama cesaret vermek amacıyla eldivenli elleriyle onu hafifçe alkışladılar. Martin hayali zihninden çıkardı, tebessüm etti ve konuşmaya başladı.

Yaşlı ve nazik bir bey olan okul müdürü, Martin’i hatırlayıp onu sokakta yürürken durdurdu; Martin’in kavga ettiği için okuldan atıldığı gün ofisinde yaşanan o sahneyi anımsadı.

“Senin ‘Çanların Sesi’ hikâyeni uzun bir zaman önce dergilerden birinde okumuştum,” dedi yaşlı müdür. “Poe’nun hikâyeleri kadar iyiydi. Harikulade demiştim o zaman, harikulade!”

Martin de yüksek bir sesle, evet ve onu izleyen iki ay boyunca sokakta yanımdan geçtiniz ama beni tanımadınız, diyecekti neredeyse. Karnım açken ve rehin dükkânına doğru giderken. Ama geçmişte yapılıp bitirilen işlerdi onlar. Beni o zaman tanımadınız. Şimdi neden tanıyorsunuz?

Bu arada ihtiyar da, “Daha geçen gün karıma senden söz ediyordum,” diyordu. “Seni bir yerlere yemeğe götürmek iyi bir fikir olmaz mı, diye sordum ona; benimle aynı fikirdeymiş o da. Evet, benimle aynı fikirdeymiş.”

Martin, “Akşam yemeği mi?” diye o kadar haşin bir ifadeyle sordu ki, kelimeler ağzından adeta bir hırlama gibi çıktı.

Yaşlı müdür de gergin bir havada, “Evet, evet, akşam yemeği, rızkımıza ne düşerse işte, bizimle, eski müdürünle birlikte, seni hayta seni,” dedi ve şaka yollu Martin’i dürttü.

Martin şaşkınlık içinde sokaktan aşağı yürüdü. Sonra köşede durup dalgın dalgın etrafına bakındı.

“Lanet olsun, şu işe bak!” diye mırıldandı en sonunda. “İhtiyar benden korktu.”

30. Bu karakter daha önceki bölümlerde Alman asıllı olarak geçiyordu. (Y.N.)

XLV

Bir gün Kreis, Martin’i ziyaret etti, “gerçek pislik” ekibinden Kreis; Martin, onun bir yatırımcıdan çok romancı olarak ilgisini çekecek denli çılgınca ve sinsice bir planın heyecanlı ayrıntılarına kulak vermek için iç rahatlığıyla Kreis’a döndü. Kreis açıklamasının ortasında Martin’e, “Güneşin Utancı” romanının büyük bir kısmında aptalca şeyler yazdığını söyleyecek kadar duraksadı, ardından, “Ama buraya felsefe yapmaya gelmedim,” diye devam etti. “Bu işe bin dolar koymaya var mısın, esas onu merak ediyorum ben,” dedi.

“Hayır, o kadar aptal değilim,” diye cevap verdi Martin. “Ama ne yapacağımı sana söyleyeyim. Sen bana hayatımın en muhteşem gecesini yaşattın. Bana paranın satın alamayacağı bir şey verdin. Artık param var ve bana bir şey ifade etmiyor. O gece bana verdiğinin paha biçilmez şeyin karşılığı olmasa da sana bin dolar vermek istiyorum. Paraya ihtiyacın var. Benim de ihtiyacımdan fazla param var. Para istiyorsun ve bu yüzden buradasın. Parayı almak için planınla beni ikna etmene gerek yok. Al senin olsun.”

Kreis hiçbir şaşkınlık belirtisi göstermedi. Çeki katlayıp cebine koydu.

“Ne olursa olsun, sana daha birçok öyle gece yaşatmayı taahhüt ediyorum,” dedi.

“Çok geç,” dedi Martin başını sallayarak. “O gece benim için benzersiz bir geceydi. Cennetteydim. Senin için sıradan bir olay, biliyorum. Fakat benim için öyle değildi. Bir daha asla öyle bir mertebeye çıkmayacağım. Felsefeyle işim bitti. Bir daha asla tek kelimesini bile işitmek istemiyorum.”

Kreis kapı aralığında durup, “Hayatımda felsefeden kazandığım ilk para,” dedi. “Ardından piyasa çöktü.”

Mrs. Morse bir gün sokakta at arabasıyla Martin’in yanından geçti ve başını sallayıp tebessüm etti. Martin de ona gülümseyip şapkasını kaldırarak selam verdi. Bu olay Martin’i etkilemedi. Bir ay önce olsa tiksinti duyabilir ya da meraka kapılıp Mrs. Morse’un bilincinin gerçekten açık olup olmadığı üzerine kafa yorabilirdi. Ama şimdi üzerinde durup düşünecek, onu yorum yapmaya sevk edecek bir durum yoktu ortada. Tıpkı önlerinden geçtikten sonra Merkez Bankası binasını ya da belediye binasını unutması gibi bunu da hemen unuttu Martin. Ama zihni olağanüstü bir biçimde faaldi. Düşünceleri bir çember içerisinde durmadan dönüyordu. O çemberin merkezinde ise “yapılıp bitirilmiş işler” vardı: Bu düşünce ölümsüz bir kurtçuk gibi beynini kemiriyordu. Sabah bu düşünceyle uyanıyordu. Geceleri rüyalarında azap yaşıyordu. Etrafında olup biten her şey, hisleri yoluyla zihnine nüfuz ederek derhal “yapılıp bitirilmiş işler” düşüncesiyle ilişkileniyordu. Martin sonu gelmez, amansız bir mantığın yörüngesine girmişti; sürekli önemsiz biri, bir hiç olduğu sonucuna varıyordu. Kabadayı Martin Eden’la denizci Martin Eden gerçekti ve Martin bir kabadayı olarak, bir denizci olarak yaşamıştı; ama meşhur yazar Martin Eden yaşamıyordu. Meşhur yazar Martin Eden, güruhun zihninde yükselen bir dumandı ve gürühun zihni tarafından –bir ruh gibi– kabadayı ve denizci Martin Eden’ın bedenine tıkılmıştı. Ama o buna aldanmıyordu. O, güruhun taptığı ve tanrılara kurban sunar gibi yemekler sunduğu güneş efsanesi değildi. Bunu ondan iyi kim bilebilirdi ki?

Martin dergilerde hakkında çıkan yazıları okuyor, sonunda dergilerde çizilen portrelerle kendi kimliğini ilişkilendiremeyecek noktaya gelene kadar kendisiyle ilgili betimlemeleri inceliyordu. O hızlı ve heyecanlı bir yaşam sürmüş, âşık olmuş bir adamdı; yaşamın kırılganlıklarına, zaaflarına karşı hep rahatlık ve hoşgörüyle yaklaşmıştı; gemilerin baş kasarada çalışmış, yabancı diyarlarda dolaşmış ve geçmişteki kavgalı dövüşlü günlerde çetesine öncülük etmişti. O, ilk başta halk kütüphanesindeki binlerce kitap karşısında afallamış, ardından onlardan nasıl faydalanacağını öğrenip kitaplara hâkim olmuştu; o, gecesini gündüzüne katarak çalışmış, uykuya dalmamak için yatağının kenarına mahmuz çakmış ve kitaplar yazmış biriydi. Olmadığı tek şey, tüm o güruhun üzerine eğilip beslediği o muazzam iştahtı.

Gel gelelim dergilerde onu eğlendiren şeyler de vardı. Bütün dergiler ona sahip çıkıyordu. Warren’s Monthly okurlarına her zaman yeni yazarların arayışında olduklarını, diğer birçok yazarın yanı sıra Martin Eden’ı da kitap severlere kendilerinin takdim ettiğini duyuruyordu. The White Mouse ona sahip çıkıyordu; The Northern Review ve Mackintosh’s da kervana katılmıştı. Ardından The Globe ortaya çıkıp “Deniz Güfteleri”nin gömülü olduğu dosyaları zafer kazanmışçasına işaret ederek hepsine baskın çıktı. Faturalarını ödemekten kurtulduktan sonra yeniden hayata dönen Youth and Age, çiftçi çocuklarından başka hiç kimsenin okumadığı bir iddia ortaya atarak Martin’i evvelce kendilerinin piyasaya tanıttığını öne sürdü. Transcontinental, Martin’i nasıl ilk kendilerinin keşfettiklerini belirten temkinli ve ikna edici bir açıklamada bulundu; The Hornet ise samimi bir yaklaşımla buna itiraz ederek “Peri ve İnci” hikâyesini kanıt gösterdi. Singletree, Darnley & Co.’nun mütevazı iddiası bu velvele içinde kayboldu. Üstelik o yayınevi daha da gösterişli bir iddia ortaya atmasını sağlayacak bir dergiye sahip değildi.

Gazeteler Martin’in kazandığı telifleri hesaplıyordu. Bazı dergilerin kendisine yaptığı muazzam teklifler her nasılsa basına sızmıştı; Oakland’daki rahipler dostça ziyarette bulunup kiliseye bağış yapmasını isterken, profesyonel dilencilerin yazdığı yakarış dolu mektuplar posta kutusundan taşıyordu. Fakat hepsinden de kötüsü kadınlardı. Her yerde fotoğrafları yayımlanıyordu ve özel yazarlar güçlü, güneşten bronzlaşmış yüzünü, yara izlerini, güçlü omuzlarını, sakin bakışlı, parlayan gözlerini ve yanaklarındaki münzevi bir çilecininkine benzer küçük çukurları istismar ediyorlardı. Bu sonuncusunu okuduğunda çılgın gençlik günlerini hatırlayıp güldü Martin. Tanıştığı kadınlar arasında sık sık bir o kadının bir bu kadının kendisine baktığını, tartıp değer biçtiğini ve onu seçtiğini fark ediyordu. Kendi kendine gülüyordu. Brissenden’ın uyarısını hatırlayıp yeniden gülüyordu. Kadınlar onu asla yok edemeyecekti. Bu kadarı kesindi. O safhayı çoktan geride bırakmıştı.

Bir defasında Lizzie’yle birlikte gece okuluna yürüdükleri sırada, Lizzie, burjuva sınıfına mensup iyi giyimli güzel bir kadının Martin’e yönelttiği bakışlarını yakaladı. Kadın biraz uzun ve dikkatli bakmıştı. Lizzie bu bakışların ne anlama geldiğini biliyordu; vücudu öfkeyle gerildi. Martin bunu ve bunun nedenini fark etti, artık bu bakışlara nasıl alıştığından, onları ne olursa olsun umursamadığından bahsetti.

“Ama umursaman lazım,” diye cevap verdi Lizzie. Gözleri çakmak çakmaktı. “Sen hastasın. Sorun da bu zaten.”

“Hiç bu kadar sağlıklı olmamıştım. İki kilo daha aldım ve bu en kilolu halim.”

“Sorun bedeninde değil. Kafadan hastasın sen. Düşünce mekanizmanda ters giden bir şeyler var. Ben bile bunu görebiliyorum ki ben önemsiz biriyim.”

Martin düşünceli düşünceli Lizzie’nin yanında yürüdü.

“Bunun üstesinden geldiğini görmek için her şeyi verirdim,” diye birdenbire bir çıkış yaptı Lizzie. “Senin gibi bir adama kadınlar o şekilde baktığında umursamak zorundasın. Bu doğal değil. Bu ancak hanım evlatları için geçerlidir. Ama senin yaradılışın farklı. İnan ki doğru kadının karşına çıkıp umursamanı sağladığını görmekten mutluluk duyacağım.”

Martin, Lizzie’yi gece okuluna bırakınca Hotel Metropole’e döndü.

Odasına girince bir yatar koltuğa çöktü ve gözlerini ileriye dikip öylece oturdu. Uyuklamadı. Ne de düşüncelere daldı. Hafızasında yer etmiş, beklenmedik anlarda gözünün önüne gelen görüntülerin hemen gözkapaklarının altında biçim, renk ve parlaklık kazandığı zaman aralıkları dışında zihni boştu. Bu görüntüleri görüyordu ama bilincinde ancak bir rüya kadar yer ediyordu bunlar. Ama uyumuyordu. Bir defasında canlanıp saatine baktı. Tam sekizdi. Yapacak hiçbir işi yoktu, yatağa girmek için de çok erkendi. Sonra zihni yeniden boşaldı ve gözkapaklarının altında görüntüler oluşup kaybolmaya başladı. Bu görüntülerin öyle belirgin bir yanı yoktu. Her defasında üzerlerine sıcak gün ışığı vuran yaprak yığınları ve çalı çırpı ile funda benzeri dallardan ibaretti bunlar.

Kapının çalınmasıyla ayaklandı. Uyumuyordu ve zihni, bu kapı çalınmasını hemen bir telgraf, mektup ya da belki de çamaşırhaneden yıkanmış kıyafetleri getiren hizmetçilerden biriyle ilişkilendirdi. “Girin,” diye seslenirken bir yandan da Joe’yu ve Joe’nun nerede olduğunu düşünüyordu.

Hâlâ Joe’yu düşünüyordu; kapıya doğru dönmemişti. Kapının yavaşça kapandığını işitti. Uzun bir sessizlik oldu. Kapının çalındığını unutmuştu bile ve hâlâ boş gözlerle önüne bakıyordu ki bir kadının hıçkırıklarını işitti. Martin öbür tarafa dönerken hıçkırıkların istem dışı, aralıklarla kesilip devam ederek ve bastırılarak, sanki boğuluyormuş gibi çıktığını fark etti. Hemen ardından ayağa kalktı.

Şaşkın ve afallamış bir ifadeyle, “Ruth!” dedi.

Ruth’un suratı bembeyaz ve gergindi. Hemen kapının iç tarafında durmuş, bir eliyle destek almak için kapıya dayanıyordu, diğer eliyse belinde duruyordu. Yürek parçalayıcı bir şekilde her iki elini de Martin’e uzattı ve ona doğru yürümeye başladı. Martin, Ruth’u ellerinden tutup yatar koltuğa doğru yönlendirirken kızın ellerinin ne kadar soğuk olduğunu fark etti. Başka bir koltuk çekerek koltuğun geniş koluna oturdu. Martin’in zihni konuşamayacak kadar bulanıktı. Onun kafasında Ruth’la olan ilişkisi bitmiş, üzeri mühürlenmişti. Şayet Shelly Hot Springs Çamaşırhanesi birden Hotel Metropole’ü istila edip koca bir haftanın birikmiş çamaşırlarını yıkaması için Martin’in önüne yığsaydı, herhalde hemen hemen aynı şeyleri hissederdi. Martin birkaç kez konuşmaya yeltendi ama her defasında tereddüt edip duraksadı.

Ruth cılız bir ses ve sevimli bir tebessümle, “Burada olduğumu kimse bilmiyor,” dedi.

“Ne dedin?” diye sordu Martin.

Ses tonu Martin’i şaşırtmıştı.

Ruth, söylediklerini tekrarladı.

“Ya,” dedi Martin, sonra daha başka ne söyleyebileceğini düşündü.

“Otele girerken gördüm seni ve birkaç dakika bekledim.”

Martin bir kez daha, “Ya,” dedi.

Martin’in dili ömrü boyunca hiç bu kadar tutulmamıştı. Kafasında tek bir fikir bile yoktu. Kendini aptal ve beceriksiz hissediyordu; fakat ne kadar çabaladıysa da söyleyecek bir şey gelmedi aklına. Eğer Shelly Hot Springs Çamaşırhanesi oteli istila edip çamaşırları yıkamasını isteseydi herhalde işi daha kolay olurdu. Kollarını sıvayıp işe koyulurdu.

“Sonra da odaya girdin,” dedi Martin en nihayet.

Ruth hafifçe kamburunu çıkararak başını salladı ve boğazındaki eşarbı gevşetti.

“Seni ilk önce caddenin öte yanında o kızla birlikteyken gördüm.”

“Ah, evet,” dedi Martin sadece. “Onu gece okuluna götürdüm.”

Bir başka sessizliğin ardından Ruth, “Peki, beni gördüğüne sevinmedin mi?” diye sordu.

“Evet, evet,” diye telaşlı telaşlı konuştu Martin. “Fakat buraya gelmekle biraz ihtiyatsızca davranmadın mı?”

“Gizlice girdim içeri. Burada olduğumu kimse bilmiyor. Seni görmek istedim. Çok budalaca davrandığımı söylemeye geldim. Senden daha fazla ayrı kalamayacağım için, yüreğim beni buna zorladığı için, gelmek istediğim için buradayım.”

Ruth oturduğu yerden kalkıp Martin’e yanaştı. Hızlı hızlı nefes alarak elini bir an Martin’in omzuna koydu, sonra ona sarıldı. Martin o rahat tavırlarıyla, incitmemeye özen göstererek ve Ruth’un bu sıcak girişimini geri çevirmenin bir kadın açısından son derece rencide edici olacağını bilerek kollarını ona doladı ve sarıldı. Fakat sarılışında hiçbir sıcaklık, temasında hiçbir okşayış ve şefkat yoktu. Ruth ona sarılmış, o da karşılık vermişti, hepsi bu. Ruth, Martin’e iyice sokulup sıkıca sarıldı, sonra duruşunu değiştirip ellerini yukarı kaldırdı ve Martin’in boynuna koydu. Fakat Martin’in eti o ellerin altında yanmıyordu; Martin sıkıntılı ve rahatsız hissetti kendini.

“Neden titriyorsun?” diye sordu Martin. “Üşüdün mü? Şömineyi yakmamı ister misin?”

Martin, Ruth’un kollarından kurtulmak için hamle yaptı ama Ruth ona daha da sıkı sarıldı ve şiddetle titremeye başladı.

Dişleri takırdayan Ruth, “Sadece gerginlikten,” dedi. “Şimdi toparlarım. Bak, daha iyi hissetmeye başladım bile.”

Ruth’un titremesi yavaş yavaş kayboldu. Martin ona sarılmaya devam etti fakat artık şaşkınlığı geçmişti. Ruth’ un neden geldiğini artık biliyordu.

“Annem, Charley Hapgood’la evlenmemi istemişti,” dedi Ruth.

“Charley Hapgood, hani şu sürekli basmakalıp laflar eden herif mi?” diye homurdandı Martin. Ardından da, “Annen sanırım şimdi de benimle evlenmeni istiyor.”

Martin, bunu bir soru cümlesi olarak değil, kesin bir yargı gibi ifade etmişti; gözlerinin önünde kazandığı telif rakamları dans etmeye başladı.

“En azından seninle evlenmeme itiraz etmeyeceğini biliyorum,” dedi Ruth.

“Beni damatlığa uygun görüyor yani?”

Ruth, evet anlamında başını salladı.

“Ama annen nişanı bozduğunda ne kadar uygun bir adaydıysam şimdi de en fazla o kadar uygun bir adayım,” dedi Martin düşünceli bir ifadeyle. “Ben zerre kadar değişmedim. Aynı Martin Eden’ım, hatta aslına bakarsan biraz daha kötü biri bile oldum. Artık sigara içiyorum. Nefesimin kokusu gelmedi mi sana?”

Ruth cevap vermek yerine açık parmaklarını Martin’in dudaklarına bastırdı, cana yakın ve şakacı bir havayla, eski günlerde her zaman kaçınılmaz bir sonuç olan o öpücüğün beklentisiyle parmaklarını Martin’in dudaklarında gezdirdi. Fakat Martin’in dudaklarından şefkatli bir yanıt gelmedi. Martin, Ruth parmaklarını çekene kadar bekledi, sonra devam etti:

“Ben değişmedim. Bir işim yok. İş aradığım da yok. Üstelik ileride de iş aramayacağım. Ve hâlâ Herbert Spencer’ın büyük, asil bir adam, Yargıç Blount’un ise katıksız bir eşek olduğuna inanıyorum. Onunla geçen akşam yemek yedim, yani bunu gayet iyi biliyorum.”

“Ama babamın akşam yemeği davetini kabul etmedin,” diye çıkıştı Ruth.

“Demek ki bundan haberin var? Kim gönderdi babanı? Annen mi?”

Ruth sessiz kaldı.

“O halde onu annen gönderdi. Ben de öyle tahmin etmiştim zaten. Şimdi de sanırım seni gönderdi.”

“Burada olduğumu kimse bilmiyor,” diye itiraz etti Ruth. “Annemin buna izin vereceğini mi sanıyorsun?”

“Benimle evlenmene izin verirdi ama, orası kesin.”

Ruth tiz bir çığlık attı. “Martin, kaba olma. Beni bir kez bile öpmedin. Bir taş kadar tepkisizsin. Bir de benim neyi göze aldığımı bir düşün.” Ruth, titreyerek etrafına bakındı ama bakışlarının yarısı meraktandı. “Nerede olduğumu bir düşün.”

“Senin için canımı verebilirim! Senin için canımı verebilirim!” Lizzie’nin sözleri Martin’in kulaklarında çınlıyordu.

Martin sert bir tavırla, “Bunu neden daha önce göze almadın?” diye sordu. “Bir işim yokken? Açlıktan kırılırken? Bir insan, bir sanatçı olarak tıpkı şu anda olduğum gibi biriyken, aynı Martin Eden’ken? Günlerdir kendime sorduğum soru da bu – sadece seninle değil, herkesle ilgili. Anlayacağın varsa ben değişmedim; ama birden kıymete binmem sürekli bu konuda kendi şüphelerimi gidermeye zorluyor beni. Kemiklerimin üzerindeki etler aynı, yine eskisi gibi ellerimde ve ayaklarımda onar parmağım var. Ben aynı insanım. Yeni bir güce sahip değilim, yeni bir beceri geliştirmedim. Beynim aynı beyin. Edebiyat ya da felsefe üzerine tek bir yeni genelleme yapmışlığım bile yok. Beni kimselerin istemediği zaman kişilik olarak ne ölçüde bir değere sahipsem şimdi de aynı değerde bir insanım. Beni şaşırtan şey, insanların beni şimdi istemeleri. Beni ben olduğum için istemediklerine şüphe yok; zira ben, o eskiden istemedikleri insanla aynı kişiyim. O halde beni başka bir şeyden ötürü istiyor olmaları lazım. Benim dışımda olan bir şey için, ben olmayan bir şey için! Sana o şeyin ne olduğunu söyleyeyim mi? Elde ettiğim tanınmışlık için. Ben o tanınmışlık değilim. Diğer insanların zihinlerinde var olan bir şey o. Ayrıca bir de kazandığım ve kazanmaya devam ettiğim para için. Fakat ben paradan da ibaret değilim. Para bankalarda ve herkesin cebinde olan bir şey. Ve şimdi sen de beni şöhret ve para için istiyorsun, değil mi?”

Ruth hıçkırarak, “Kalbimi kırıyorsun,” dedi. “Seni sevdiğimi ve seni sevdiğim için burada olduğumu biliyorsun.”

“Korkarım ne demek istediğimi anlamadın,” dedi Martin usulca. “Demek istediğim, eğer beni seviyorsan, nasıl oluyor da aşkın beni reddedecek kadar zayıfken sevdiğinden çok daha fazla seviyorsun şimdi beni?”

“Unut ve bağışla,” diye heyecanla bağırdı Ruth. “Seni her zaman sevdim, bunu unutma; şimdi burada, kollarındayım.”

“Korkarım ki ben teraziye bakıp aşkını tartmaya ve nasıl bir şey olduğunu anlamaya çalışan açıkgöz bir tüccarım.”

Ruth geri çekilip Martin’in kollarından kurtuldu, dik oturdu ve ona uzun uzun, inceleyen gözlerle baktı. Tam konuşmak üzereydi ki duraksayıp fikrini değiştirdi.

“Bana öyle geliyor ki,” diye devam etti Martin, “Geçmişte de aynen şimdi olduğum gibi biriyken, sınıfımın dışındaki insanların hiçbiri beni umursamadı. Kitaplarımın hepsi yazıldığında, müsveddeleri okuyan kimse yazdıklarımı umursamadı. Hatta aslına bakarsan, yazdığım şeylerden ötürü beni daha da az umursadılar. Yazdığım o şeylerle en hafif tabirle zararlı, onur kırıcı bir suç işlemiştim sanki. Herkes, ‘Bir iş bul,’ diyordu.”

Ruth aynı görüşte olmadığını belirten bir hareket yaptı.

“Evet, evet,” dedi Martin. “Sadece sen bir yerde ‘görev’ almamı söyledin. Yazdığım şeylerin çoğu gibi, basit ve gösterişsiz iş sözcüğü de seni rahatsız ediyor. Bu zalimce. Fakat emin ol, tanıdığım herkesin, ölümsüz bir yaratığa nasıl davranması gerektiğini söyler gibi bana bir iş bulmamı söylemesi de en az bu kadar zalimceydi. Fakat başa dönecek olursak, yazdıklarımın yayımlanması, halktan gördüğüm ilgi, aşkının dokusunu değişikliğe uğrattı. İşini yapıp bitirmiş Martin Eden’la evlenmek istemedin. Ona duyduğun aşk, seni onunla evlenmeye sevk edecek kadar güçlü değildi. Fakat şimdi aşkın yeterince güçlü ve bu gücün yazdıklarımın yayımlanmasından, tanınmış biri olmamdan kaynaklandığı sonucuna varmaktan kendimi alamıyorum. Sen söz konusu olduğun için telif kazançlarından söz etmiyorum; ama eminim ki annen ve babandaki değişiklikte o kazançlar geçerli bir unsur. Elbette tüm bunlar bana gurur vermiyor. Fakat en kötüsü aşkı, kutsal aşkı sorgulamama neden oluyor bu. Aşk, yayımlanmış kitaplar ve şöhretten beslenecek kadar berbat bir şey mi? Görünen o ki öyle. Oturup başım dönene kadar bunun üzerine düşündüm.”

“Zavallı, canım kafa.” Ruth elini uzatıp parmaklarını Martin’in saçlarının arasında gezdirdi. “Bir daha dönmesine izin verme başının. Her şeye yeni baştan başlayalım, şimdi. Seni her zaman sevdim. Annemin isteğine boyun eğmekle zayıf davrandığımı biliyorum. Öyle davranmamalıydım. Bununla beraber, insanoğlunun yanılgıları ve zaafları üzerine senin sık sık büyük bir hoşgörü ve bağışlayıcı hislerle konuştuğunu duydum. Bana da aynı hoşgörüyle ve bağışlayıcılıkla yaklaş. Hatalı davrandım. Beni affet.”

“Affediyorum,” dedi Martin sabırsızca. “Affedecek bir şey olmadığı zaman affetmek kolay. Yaptığın hiçbir şeyin affedilmesine gerek yok. İnsan doğru olduğuna inandıklarının ışığında, kendi inançlarına göre davranır ve elinden bundan fazlası gelmez. Ben de bir iş bulmadığım için beni bağışlamanı isteyebilirdim senden.”

“Kötü bir niyetim yoktu,” diye itiraz etti Ruth. “Bunu biliyorsun. Seni hem sevip hem de kötü niyetle hareket edemezdim.”

“Doğru; fakat iyi niyetinle beni mahvedebilirdin. Evet, evet,” diye sözünü sürüdürüp Ruth’un itiraz girişimini engelledi Martin. “Beni yazmaktan alıkoyup yazarlık kariyerimi mahvedecektin. Gerçekçilik benim doğamın kaçınılmaz bir unusuru ve burjuva ruhu gerçekçilikten nefret eder. Burjuva korkaktır. Yaşamdan korkar. Sen beni şekillendirip kalıplar içine sokacaktın. Beni, hayatın bütün değerlerinin gerçekdışı, sahte ve bayağı olduğu güvercin yuvası kadar bir yaşamın içine sıkıştıracaktın.” Martin, Ruth’un itiraz edercesine hareketlendiğini hissetti. “Bayağılık –itiraf etmeliyim ki içten gelen bir bayağılık– burjuva nezaketinin ve kültürünün temelidir. Dediğim gibi, beni şekillendirmek, sınıfına özgü değerlerinle ve önyargılarınla kendi sınıfından birine dönüştürmek istedin.” Martin üzgün bir ifadeyle başını salladı. “Şu anda bile ne dediğimi anlamıyorsun. Sözcüklerim onlara yüklemeye çalıştığım anlamları ifade etmiyor sana. Söylediklerim senin için hayal ürünü ama bana göre hayati gerçekler bunlar. En iyi ihtimalle, bu kaba saba delikanlının, dipsiz bir uçurumun çamurunun içinden sürünerek çıkıp senin sınıfın hakkında ahkam kesmesi, onu bayağı diye nitelemesi karşısında biraz kafan karışmıştır ve eğlenmişsindir.”

Ruth yorgunlukla başını Martin’in omzuna dayadı ve vücudu bir türlü geçmeyen bir tedirginlik haliyle titredi. Martin, Ruth’un konuşması için bir süre bekledi, sonra devam etti.

“Şimdi de aşkımıza yeni baştan başlamamızı istiyorsun. Evlenmemizi istiyorsun. Beni istiyorsun. Ama dinle, eğer kitaplarım tanınmasaydı bile şimdi neysem yine o olacaktım. Sen de benden uzak duracaktın. Hep o kahrolası kitaplar...”

“Küfretme,” diye araya girdi Ruth.

Ruth’un ayıplaması Martin’i şaşırttı. Kulakları tırmalayan bir kahkaha attı Martin.

“İşte bu kadar,” dedi Martin. “Mutluluğunun söz konusu olduğu hayati bir anda bile, eskisi gibi yaşamdan korkuyorsun; yaşamdan ve zararsız bir küfürden korkuyorsun.”

Martin’in iğneleyici sözleriyle Ruth çocukça davrandığının farkına vardı ama yine de Martin’in bunu gereksiz yere büyüttüğünü, neticede içerlediğini düşünüyordu. Uzun bir süre, Ruth çaresizlik içinde düşüncelere dalmış, Martin ise tükenmiş aşk duygusu üzerine kafa yorar halde sessizce oturdular. Ruth’u gerçek manada sevmediğini şimdi anlıyordu Martin. Onun sevdiği idealize edilmiş, dünyevi olmayan, kendi kafasında yarattığı bir varlık, aşk şiirlerine konu ettiği ışıklar saçan bir ruhtu. Tüm o burjuva zaafları ve burjuva psikolojisinin zihninde yarattığı umutsuz kısıtlamalarla gerçek burjuva Ruth’u asla sevmemişti.

Ruth birden konuşmaya başladı.

“Söylediklerinin çoğunun doğru olduğunun farkındayım. Yaşamdan korktum. Seni yeterince iyi sevmedim. Daha iyi sevmeyi öğrendim. Seni olduğun gibi seviyorum, geçmişteki halinle ve geldiğin noktadaki Martin Eden olarak seviyorum. Benim sınıfım dediğin insanlardan farklı olan yönlerinle, anlamadığım ama eninde sonunda anlayacağımı bildiğim inançlarınla seviyorum. Kendimi onları anlamaya adayacağım. Hatta sigara içmen ve küfretmen – bunlar senin bir parçan ve seni bunlardan dolayı da seveceğim. Hâlâ öğrenebilirim. Son on dakikada bile birçok şey öğrendim. Buraya gelmeye cesaret etmem halihazırda öğrendiklerimin bir ispatı. Ah, Martin!”

Ruth hıçkırarak ağlıyor ve Martin’e sokuluyordu.

Martin’in kolları ilk defa onu nazikçe ve şefkatle sardı ve Ruth bunu mutlu bir hareketle, yüzü parlayarak karşıladı.

“Çok geç,” dedi Martin. Lizzie’nin sözleri aklına gelmişti. “Ben hasta bir adamım – yok, bedenim değil. Ruhum, beynim hasta. Tüm değerlerimi yitirdim. Hiçbir şey umurumda değil. Eğer bunları birkaç ay önce gelip söyleseydin farklı olurdu. Artık çok geç.”

“Çok geç değil,” diye bağırdı Ruth. “Sana bunu göstereceğim. Aşkımın büyüdüğünü, bu aşkın sınıfımdan ve benim için gözde olan her şeyden daha önemli olduğunu sana kanıtlayacağım. Burjuvazi için vazgeçilmez olan her şeyi küçümseyeceğim, hiçbirini takmayacağım. Artık yaşamdan korkmuyorum. Annemi ve babamı terk edeceğim, arkadaşlarım arasında adımın çıkmasına, dile düşmeye göz yumacağım. İstersen şimdi, burada nikâhsız olarak birlikte yaşamaya başlayalım, seninle olmaktan gurur ve mutluluk duyacağım. Eğer aşka ihanet ettiysem, şimdi aşkın uğruna, daha önceki ihanete neden olan her şeye karşı ihanet içinde olacağım.”

Ruth, parlayan gözlerle Martin’in karşısında durdu.

“Bekliyorum Martin,” diye fısıldadı. “Beni kabul etmeni bekliyorum. Bana bak.”

Ruth’a bakan Martin bunun olağanüstü bir şey olduğunu düşündü. Ruth, tüm yetersizlikleri, kusurlu ve zayıf yönleri için kendini affettirmiş, en sonunda gerçek bir kadın olarak ayağa kalkıp burjuvazi geleneklerinin katı kurallarına üstün gelmişti. Bu olağanüstü, muhteşem, her şeyi göze alarak yapılmış bir şeydi. Peki ama kendisinin derdi neydi? Ruth’un yaptıkları karşısında hiç heyecan duymamış, hiçbir hissi uyanmamıştı. Bu sadece zihinsel anlamda olağanüstü ve muhteşem bir şeydi. Ateşli bir an yaşanması gerekirken, Martin soğukkanlılıkla Ruth’a değer biçip yaptıklarını takdir etmekle yetinmişti. Yüreğinde hiçbir kıpırtı yoktu. Ruth’a karşı hiçbir arzu duymuyordu. Yine Lizzie’nin sözlerini hatırladı.

Umutsuzca bir el hareketi yaparak, “Hastayım, çok hastayım,” dedi. “Şimdiye dek ne kadar hasta olduğumu fark etmemiştim. İçimdeki bir şeyleri yitirdim. Yaşamdan hiç korkmadım ama yaşama doyup yaşamaktan bıkacağımı hiç düşünmemiştim. Hayat beni o kadar tatmin edip doyurdu ki hiçbir şey arzulamıyorum. Eğer içimde sevgine yer kalsaydı seni hemen şimdi isterdim. Ne kadar hasta olduğumu anlıyorsun sanırım.”

Martin başını arkaya yaslayıp gözlerini kapadı; ağladıktan sonra gözyaşlarıyla ıslanmış kirpiklerinin arasından güneş ışınlarının süzülmesini izleyerek kederini unutan bir çocuk gibi, Martin de sıcak güneş ışığının şekillere bürünüp gözkapaklarının ardında parlayarak yeşillik ve bitki yığınlarının üzerine vurmasını izlerken hastalığını, Ruth’un varlığını, her şeyi unuttu. Yeşil bitki örtüsü huzur verici ve rahatlatıcı değildi. Güneş ışığı haddinden fazla parlaktı, gözleri kamaştırıyordu. Güneş ışınlarına bakmak Martin’in canını yakıyordu ama sebebini bilmese de bakmaya devam etti.

Kapı kolunun tıkırdamasıyla kendine geldi. Ruth kapıdaydı.

Ağlamaklı bir ifadeyle, “Dışarı nasıl çıkacağım?” diye soruyordu. “Korkuyorum.”

Martin ayağa fırlarken, “Ah, bağışla beni,” diye bağırdı. “Kendimde değilim. Burada olduğunu unutmuşum.” Elini başına koydu. “Görüyorsun ya, pek iyi değilim. Seni eve götüreceğim. Hizmetçi girişinden çıkabiliriz. Bizi kimse görmez. Şu örtüyü yüzüne indir, her şey yoluna girecek.”

Ruth, Martin’in koluna girip loş koridorlardan ilerledi ve dar merdivenden aşağıya indi.

Yaya kaldırımına çıktıklarında, “Artık güvendeyim,” dedi, aynı anda da elini Martin’in kolundan çekmek istedi.

“Hayır, hayır, seni eve kadar bırakacağım,” diye cevap verdi Martin.

“Hayır, yapma bunu,” diye itiraz etti Ruth. “Eve bırakman gereksiz.”

Ruth yeniden elini Martin’in kolundan çekmek istedi. Martin bir an için meraka kapıldı. Tehlike geçmiş olmasına rağmen Ruth korkuyordu. Kolundan kurtulmak için neredeyse bir panik hali yaşıyordu. Martin bunun nedenini anlamadı ve bunu Ruth’un gerginliğine yordu. Ruth’un elini kolundan çekmesine izin vermeyerek onunla birlikte yürümeye başladı. Sokağın yarısına kadar yürümüşlerdi ki, uzun palto giyen bir adamın bir kapı aralığında büzüldüğünü gördü. Adamın önünden geçerlerken Martin hızlı bir bakış fırlattı; iyice yukarıya kalkmış dik yakalarına rağmen Ruth’un ağabeyi Norman’ı gördüğüne emindi.

Ruth’la Martin yolda yürüdükleri sırada pek az konuştular. Ruth afallamış, serseme dönmüştü. Martin ise hissizdi. Bir ara Martin buralardan uzaklaşacağından, Güney Pasifik’e geri döneceğinden bahsetti, Ruth da otele geldiği için Martin’den kendisini bağışlamasını istedi. Hepsi bu. Ruth’un kapısının önünde sıradan bir ayrılık ânı yaşandı. El sıkıştılar, birbirlerine iyi geceler dilediler ve Martin şapkasını kaldırdı. Kapı kapandı ve Martin bir sigara yakıp otele dönüş yolunu tuttu. Norman’ın sindiğini gördüğü kapı aralığına gelince durup kuşkulu gözlerle bakıp içinden güldü.

“Ruth yalan söyledi,” dedi yüksek sesle. “Büyük bir cesaret gösterdiğine inandırdı beni ama en başından beri onu buraya getiren ağabeyinin onu alıp eve geri götüreceğini biliyordu.” Kahkahayı koyuverdi Martin. “Ah, şu burjuvalar! Ben meteliksizken kız kardeşiyle görüşmemi uygun bulmuyordu. Şimdi banka hesabım var ve onu kendi elleriyle bana getiriyor.”

Martin tam yola koyulmak üzereyken, aynı yöne giden bir berduş ona arkadan yanaşıp sadaka istedi.

“Bayım, yatacak bir yer için bana bir çeyreklik verir misiniz?”

Fakat Martin adamın ağzından çıkan sözcükleri değil, sesini işitince başını çevirdi. Birden kendini Joe’yla el sıkışırken buldu.

“Hot Springs’de vedalaşıp ayrıldığımız zamanı hatırlıyor musun?” diye soruyordu Joe. “O zaman tekrar görüşeceğimizi söylemiştim. Bunu yüreğimin derinliklerinde hissediyordum. Ve işte buradayız.”

“İyi görünüyorsun,” dedi Martin, hayran bakışlarla onu süzerek. “Ayrıca kilo almışsın.”

“Aldım tabii.” Joe’nun yüzü ışıldıyordu. “Sokaklarda aylak aylak gezmeye başlayana kadar yaşamanın ne olduğunu anlamamışım. Neredeyse on beş kilo aldım ve kendimi hep çok iyi hissediyorum. O eski günlerde bir deri bir kemik kalana kadar çalışıyordum. Sokak serseriliği hiç şüphe yok ki bana iyi geliyor.”

“Ama bir taraftan da yatacak yer arıyorsun,” diye söylendi Martin. “Soğuk bir gece.”

“Ne? Yatacak yer bakmak mı?” Joe, elini kıç cebine attı, çığardığında avucu bozuk paralarla doluydu. “Bu, hırsızlık yapmaktan iyi,” diye övündü. “Seni gözüme kestirmiştim; o yüzden peşine takıldım.”

Martin güldü ve pes etti.

“Hemen şurada birkaç zilzurna sarhoş var,” diye imada bulundu.

Joe parayı cebine geri koydu.

“Benimle ilgisi yok,” dedi Joe. “Beni durduracak bir şey yok ama ben içmek istemiyorum. Seni en son gördüğümden bu yana bir kez sarhoş oldum, o da boş mideyle içtiğim için beklenmedik bir şeydi. Bir hayvan gibi çalıştığım zaman bir hayvan gibi içiyorum. İnsan gibi yaşarken de insan gibi içiyorum. Canım çektiğinde beni zinde tutacak bir-iki tek atıyorum, o kadar.”

Martin ertesi gün buluşmak için Joe’yla sözleşti ve otelinin yolunu tuttu. Buharlı gemilerin seyahat programına bakmak için büroda durdu. Mariposa gemisi beş gün sonra Tahiti’ye yolculuk ediyordu.

“Yarın arayıp benim için lüks bir kamara ayırın,” dedi bürodaki memura. “Üst tarafta güverte kamarası değil, rüzgâr tarafında, iskele kamarası olacak, unutmayın iskele tarafı. İyisi mi siz bunu bir kenara not edin.”

Martin odasına geçince yatağa girdi ve bir çocuk gibi mışıl mışıl uykuya daldı. O akşam yaşadıkları üzerinde hiçbir etki bırakmamıştı. Zihni bütün dış etkilere kapalıydı. Joe’yla karşılaştıklarında yaşanan o coşku da anlıktı ve daha aradan bir dakika geçmeden bu eski çamaşırcının varlığından, onunla sohbet etmeye mecbur kalmasından ötürü sıkıntı duymuştu. Beş gün içinde o çok sevdiği Güney Pasifik’e seyahat edecek olması da ona hiçbir şey ifade etmiyordu. Böylece Martin gözlerini kapadı ve sekiz saat boyunca rahat, deliksiz bir uyku çekti. Huzursuz değildi. Yattığı yerde dönüp durmadı, rüya görmedi. Uyku onun için bir ilgisizlik ve unutma süreci haline gelmişti; her sabah pişmanlıkla uyanıyordu. Hayat onu endişelendiriyor ve sıkıyor, akan zaman eziyet veriyordu.

XLVI

Ertesi sabah Martin eski mesai arkadaşını selamladı ve “Joe, Yirmi Sekizinci Sokak’ta bir Fransız var,” diye hemen konuya girdi. “Yığınla para kazanmış ve Fransa’ya geri dönüyor. Düzgün, gayet güzel donanımlı, küçük bir çamaşırhanesi var. Eğer düzenli bir hayata geçmek istersen senin için iyi bir fırsat olur bu. Al şu parayı; bununla kendine kıyafet satın al ve saat onda şu adamın bürosunda ol. Benim için çamaşırhaneyi arayıp buldu, sana eşlik edip etrafı gösterecek. Eğer beğenirsen ve on iki bin dolarlık fiyatını hak ettiğini düşünürsen haberim olsun, çamaşırhane senindir. Hemen şimdi gidiyorsun. Meşgulüm. Daha sonra görüşürüz.”

Öfkesi kabarmaya başlayan Joe, “Bana bak Martin,” dedi usulca. “Bu sabah buraya seni görmeye geldim. Anladın mı? Buraya çamaşırhane satın almaya gelmedim. Buraya eski bir dostun hatrına sohbet etmeye geldim, sense bana çamaşırhane işi itelemeye çalışıyorsun. Sana ne yapacağını söyleyeyim. O çamaşırhaneyi alıp cehenneme gidebilirsin.”

Joe hızla kalkıp gitmeye hazırlanıyordu ki Martin onu omzundan yakalayıp çevirdi.

“Bana bak Joe,” dedi. “Eğer bu şekilde davranırsan, suratını bir güzel yumruklarım. Üstelik eski dostluğumuzun hatırına sert yumruklar atarım. Anladın mı? Şimdi dediğimi yapacaksın, değil mi?”

Joe, Martin’e sarılıp onu yere devirmeye çalıştı, Martin de onu sıkıca kavrayınca kurtulabilmek için kıvranıp, debelenip durdu. İki adam birbirlerine kenetlenmiş vaziyette fırıl fırıl dönüp odanın bir o yanına bir bu yanına savrularak hasır bir sandalyenin üzerine düştüler; sandalye büyük bir çatırtıyla kırılıp parçalara ayrıldı. Joe kolları her iki yana açık vaziyette alttaydı ve Martin’in dizi Joe’nun göğsünün üzerindeydi. Martin üzerinden kalktığında Joe nefes nefese kalmıştı, güçlükle soluyordu.

“Şimdi biraz konuşalım,” dedi Martin. Bana saygısız ve küstahça davranamazsın. İlk önce şu çamaşırhane işinin bitirilmesini istiyorum. Sonra geri gelirsin ve eski günlerin hatrına oturup sohbet ederiz. Sana meşgul olduğumu söyledim. Şuna bak.”

Bir oda görevlisi yığınla mektup ve dergilerden oluşan sabah postasıyla henüz odaya girmişti.

“Bunların arasında debelenirken bir yandan da seninle nasıl sohbet edebilirim? Git ve şu çamaşırhane işini hallet, ardından bir araya geliriz.”

Joe, “Pekâlâ,” diyerek gönülsüzce kabul etti. “Beni geri çevirdiğini sanmıştım ama sanırım yanılmışım. Ama ayakta yapılan bir dövüşte beni alt edemezsin Martin. Uzanıp sana yumruğu geçiririm.”

“Bir ara eldivenleri giyip bakarız,” dedi Martin tebessüm ederek.

“Tabii, hele şu çamaşırhane işine bir gireyim.” Joe kolunu uzattı. “Kolun nereye kadar ulaştığını görüyor musun? Bu seni halleder.”

Çamaşırcı odadan çıkıp ardından kapı kapanınca Martin rahat bir nefes aldı. Giderek insanlardan kaçan biri haline geliyordu. İnsanlara nazik davranmakta her geçen gün daha da zorlanıyordu. Varlıkları canını sıkıyor, sohbet çabası onu rahatsız ediyordu. Ona huzursuzluk veriyordı, onlarla bir araya gelir gelmez başından savmak için hemen bahane arayışına giriyordu.

Gelen mektuplara ve dergilere hemen el atmadı, yarım saat boyunca koltuğunda tembel tembel, hiçbir şey yapmadan oturdu; bu arada zaman zaman bulanık, yarım yamalak düşünceler zihin süzgecinden geçiyor ya da daha ziyade geniş zaman aralıklarıyla zihnindeki titreşimleri meydana getiriyordu.

Martin canlandı ve gelen postaya göz atmaya başladı. Bir düzine imzalı fotoğraf isteği vardı, onları görür görmez tanıyordu; profesyonel dilencilerin mektupları vardı; ayrıca kesintisiz devinimin çalışan bir modelini ürettiğini söyleyen adamdan ve yeryüzü yüzeyinin boş bir kürenin içi olduğu iddiasındaki adamdan, komünist bir koloni kurmak için aşağı Kaliforniya’yı satın almak için mali yardım talep eden adama kadar bir dizi kaçıktan gelen mektuplar da vardı. Onu tanımak isteyen kadınlardan gelen mektuplar vardı; Martin bunlardan birini okuyunca güldü, zira kadın dürüstlük, iyi niyetinin bir göstergesi ve saygınlığının ispatı olarak mektuba, kilisede oturduğu sıra için ödediği kiranın makbuzunu eklemişti.

Editörler ve yayıncılar da günlük mektup yığınına katkıda bulunuyorlardı. Editörler müsveddeleri, yayıncılar ise kitapları için yalvarıyorlardı. Üzerine pul yapıştırıp postalayabilmek uğruna sıkıntılı aylar boyunca varını yoğunu rehin dükkânında tutmak zorunda kaldığı o zavallı, hor görülmüş müsveddeleri için. İngiltere’deki tefrika haklarına ve yabancı tercümeler için avans ödemelerine yönelik beklenmedik çekler çıkıyordu postadan. İngiltere’deki ajansı, kitaplarından üçünün Almancaya çeviri haklarının satışını bildiriyor ve İsveç Bern Anlaşması’na dahil olmadığından hiçbir telif beklentisi içinde olmaması gereken İsveç baskılarının piyasaya sürüldüğü bilgisini aktarıyordu.

Martin, basın bürosundan gelen koca bir deste halindeki gazete kupürlerine el atıp kendisi ve çılgınca bir heves haline gelen popülaritesiyle ilgili haberleri okudu. Yaratıcılığını kullanarak yazdığı tüm eserler tek bir ihtişamlı hareketle halkın önüne fırlatılmıştı. Bu, gördüğü ilgiyi açıklıyordu. Tıpkı Kipling’in, ölümünün yaklaştığı günlerde yaptığı gibi o da halkın ayaklarını yerden kesmiş, güruh zihniyetine ait düşünceyle harekete geçmiş halk birden yazdıklarını okumaya başlamıştı. Martin, Kipling’in yazdıklarını okuyan, onu alkışlayıp öven ama zerre kadar anlamayan bu kalabalığın nasıl birkaç ay sonra birden üzerine atlayıp onu paramparça ettiğini hatırladı ve acı acı güldü. Birkaç ay içinde kendisinin de benzer bir muameleyi görmeyeceği ne malumdu? Ama Martin o güruhu aptal yerine koyacaktı. O, buralardan uzaklaşıp Güney Pasifik’te otlardan kulübesini yapacak, inci ve kuru hindistancevizi takas edecek, resiflerden atlayacak, köpekbalığı ve orkinos yakalayacak, Taiohae Vadisi’nin hemen yanı başında uzanan vadinin sarp kayalıkları arasında yaban keçisi avlayacaktı.

Martin’in aklından bu düşünceler geçerken içinde bulunduğu durumun umutsuzluğu kafasına dank etti. Güçlü bir sezgiyle, Gölgeler Vadisi’nde olduğunu görüyordu. İçindeki hayat ışığı tamamen zayıflayıp sönüyordu ve ölüme doğru ilerliyordu. Ne kadar çok uyuduğunu, uyumayı ne kadar çok arzuladığını fark etti. Eskiden uyumaktan nefret ederdi. Uyku, değerli yaşam anlarını çalardı. Yirmi dört saat içinde dört saat uyku, yaşamdan dört saatinin çalınıp gitmesi anlamına geliyordu. Uykuya nasıl da garez beslerdi! Oysa şimdi yaşama karşı garez besliyordu. Hayat güzel değildi; ağzında acı bir tat bırakıyordu. İşte böyle vahim bir durumdaydı. Yaşamayı arzulamayan, yaşama meyletmeyen hayat son bulmaya doğru gidiyordu. İçinde uzak, soyutlanmış bir korunma, saklanma hissi uyandı ve uzaklaşması gerektiğini anladı. Odaya şöyle bir göz gezdirdi ve eşyaları toplama düşüncesi sıkıcı, külfetli geldi. Belki de o işi en sona bırakmak daha iyi olacaktı. Bu arada gidip teçhizat ve araç gereç alışverişi yapabilirdi.

Şapkasını giyip dışarı çıktı. Bir silah mağazasına girip günün kalanını otomatik tüfekler, mühimmat ve balık avlama malzemeleri satın alarak geçirdi. Ticaret biçimi değişiyordu, Martin Tahiti’ye varmadan ticari mallarının siparişini veremeyeceğini biliyordu. Gerçi bunları Avustralya’dan da tedarik etmek mümkündü. Bu çözüm onun için bir memnuniyet kaynağı oldu. Bir şey yapmaktan kaçınmıştı, o anda herhangi bir şey yapmak sıkıcıydı. Sevinç içinde, odasındaki yatar koltuğun kendisini beklediğini düşünerek, tatminkâr hislerle otele döndü; odaya girdiğinde Joe’nun yatar koltukta oturduğunu görünce içinden homurdandı.

Joe, çamaşırhaneye bayılmıştı. Her şey hallolmuştu, ertesi gün çamaşırhanenin sahibi olacaktı. Martin gözleri kapalı yatakta yatarken Joe da konuştu durdu. Martin’in aklı uzaklardaydı – o kadar ki, düşündüğünün nadiren farkına varıyordu. Ancak gayret sarf ederek ara sıra cevap veriyordu. Ne var ki karşısında her zaman sevdiği Joe vardı. Fakat Joe aşırı hevesli ve hayat doluydu. Onun bu hali Martin’in yorgun zihninde şiddetli ve can yakıcı bir etki bırakıyor, bezgin ve duyarlı ruhunu adeta deşip onu incitiyordu. Joe, ileride bir gün boks eldivenlerini giyip dövüşeceklerini hatırlattığında Martin neredeyse çığlık atıyordu.

“Unutma Joe, çamaşırhaneyi Shelly Hot Springs’de tesis ettiğin o eski kurallara göre işleteceksin,” dedi. “Aşırı çalışmak yok. Geceleri çalışmak yok. Merdanelerin ve çamaşır mengenelerinin başında çocuklar durmayacak. Hiçbir yerde çoçuklar olmayacak. Adil ücret ödenecek.”

Joe başını salladı ve bir not defteri çıkardı.

“Buraya bak. Bu sabah kahvaltıdan önce kuralların üzerinde çalışıyordum. Ne düşünüyorsun?”

Kuralları yüksek sesle okudu ve Martin onları onayladı ama bir yandan da sıkıntı içinde Joe’nun ne zaman kalkıp gideceğini düşünüyordu.

Martin uyandığında akşam üzeriydi. Yavaş yavaş kendine gelip canlandı. Odaya göz gezdirdi. Belli ki Joe kendisi uyuduktan sonra sessizce sıvışmıştı. Joe’nun anlayışlı davrandığını düşündü. Ardından gözlerini kapayıp tekrar uyudu.

Bunu takip eden günlerde Joe, Martin’e fazla rahatsızlık veremeyecek kadar çamaşırhane işleriyle meşguldü; gazeteler ise deniz yolculuğuna çıkmasına ancak bir gün kala Martin’in Mariposa gemisiyle seyahat edeceğini açıkladı. Yaşadığı o korunma ve saklanma içgüdüsü çarpıntı ve asabiyete neden olunca Martin bir doktora göründü, ayrıntılı bir sağlık muayenesinden geçti. Hiçbir sorunu yoktu. Kalbi ve ciğerleri mükemmel durumdaydı. Doktorun tetkik edebildiği kadarıyla her organı normal işlevini görüyor ve tıkır tıkır çalışıyordu.

“Hiçbir sorununuz yok Mr. Eden,” dedi doktor. “Kesinlikle sorununuz yok. Turp gibisiniz. İçtenlikle söylüyorum ki sağlık durumunuz imrendirici. Harikulade. Şu göğüse bakın. Olağanüstü bünyenizin sırrı orada ve midenizde yatıyor. Fiziksel anlamda binde bir, on binde bir görülecek bir insansınız. Başınıza bir kaza gelmediği takdirde yüz yaşına kadar yaşarsınız.”

Martin, Lizzie’nin tespitinin doğru olduğunu biliyordu. Fiziksel olarak sorunu yoktu. “Düşünce mekanizması” sapıtmıştı ve uzaklaşıp Güney Pasifik’e gitmekten başka bir çaresi yoktu. Ama sorun şu ki, seyahat gelip kapıya dayanmıştı ve gitmek için istek duymuyordu. Onun için Güney Pasifik’in, burjuva medeniyetinden daha fazla bir cazibesi yoktu. Ayrılıp gitme düşüncesinden zerre kadar haz almıyordu; bir yandan da yolculuğa çıkma eylemi ona bıkkınlık veriyor, eziyet gibi geliyordu. Halihazırda gemide yolculuk yapıyor olsaydı kendini çok daha iyi hissedecekti.

Son gün ıstıraplı bir sınav verdi Martin. Gazetelerde yolculuğa çıkacağını okuyan Bernard Higginbotham, Gertrude ve tüm aile vedalaşmaya geldiler; Hermann von Schmidt’le Marian da oradaydı. Üstüne üstlük bir de halledilmesi gereken işler, ödenmesi gereken faturalar, katlanılması gereken, bitmek tükenmek bilmez muhabirler vardı. Martin, gece okulunun girişinde Lizzie Connolly’yle alelacele vedalaştı ve hızla oradan uzaklaştı. Otele gittiğinde Joe oradaydı. Joe bütün gün çamaşırhanenin işleriyle meşgul olduğundan daha önce ziyarete gelememişti. Her şeyin üzerine bir de bu tuz biber ekmişti ama Martin koltuğunun kollarını sıkıca kavrayıp yarım saat boyunca konuştu ve dinledi.

“Biliyor musun Joe,” dedi. “O çamaşırhaneyi işletmeye mecbur değilsin. Seni oraya bağlayan bir şey yok. İstediğin zaman satıp parayı istediğin gibi saçabilirsin. Ne zaman bıkıp usanırsan ve yollara düşmek istersen her şeyi bırakıp çek git. Seni en çok mutlu edecek şeyi yap.”

Joe hayır anlamında başını salladı.

“Sağ ol ama ben artık yollara düşmem. Bir berduş gibi yaşamak sorun değil ama bir şey haricinde – kızlar. Elimde değil, ben çapkın bir adamım. Kızlar olmadan yaşayamam ve berduşluk yaparken onlarsız yaşamak zorundasın. Dans ve parti yapılan, kadınların kahkahalarının çınladığı evlerin önünden kaç defa geçtiğimi, beyaz elbiseleri içinde tebessüm eden kadınları pencerelerden nasıl izlediğimi bir anlatsam. Tanrım! İnan bana o anlar cehennem gibiydi. Ben dans etmeyi, piknikleri, ay ışığı altında yürüyüşleri ve tüm o romantik anları çok seven bir adamım. Çamaşırhanemi işleteyim, şeklim şemalim yerinde olsun, param cebimde şıngırdasın bana yeter. Daha dün bir kızla görüştüm ve biliyor musun, daha şimdiden yakında onunla evleneceğime dair bir his var içimde. Bunu düşündükçe bütün gün keyifle ıslık çalıyorum. Kız çok güzel, sevecen bakışlı ve duyabileceğin en yumuşak, en tatlı sese sahip. Gönlümü ona kaptırdım, bundan emin olabilirsin. Peki söylesene, dünya kadar paran varken sen neden evlenmiyorsun? Ülkedeki en güzel kızı kapabilirsin.”

Martin tebessüm ederek başını salladı fakat içten içe de herhangi bir erkeğin neden evlenmek isteyeceğini merak etti. Bu hayret verici, anlaşılmaz bir şeydi.

Yolculuk saati geldiğinde, Mariposa’nın güvertesinde durup bakan Martin, Lizzie Connolly’nin rıhtımdaki kalabalığın bir köşesine sinmiş olduğunu gördü. Onu da al götür düşüncesi geçti kafasından. İyi ve nazik olmak kolaydır. Lizzie büyük mutluluk duyacaktır. Bir an için neredeyse cazip gelen bu düşünce, bir an sonra yüreğine korku ve dehşet saldı. Bunu düşünmek bile onu paniğe sevk etmişti. Yorgun ruhundan bir itiraz çığlığı koptu. “Oğlum, sen hastasın, hem de çok hastasın,” diye homurdanıp söylenerek döndü ve küpeşteden uzaklaştı.

Adeta kaçar gibi, alelacele lüks kamarasına gitti ve buharlı gemi rıthtımdan uzaklaşana dek bir köşede sindi kaldı. Yemek salonunda, öğle yemeği sırasında Martin onur konuğu olarak ağırlandı ve kaptanın sağına oturdu; gemideki en önemli adam olduğunu fark etmesi de uzun sürmedi. Fakat o güne dek gemi yolculuğuna çıkan büyük adamlar arasında tatminkârlıktan bu kadar uzak olan bir başkası herhalde yoktu. Öğleden sonrayı gözleri kapalı halde bir şezlongta uzanarak, çoğunlukla uyur uyanık geçirdi ve akşam erkenden yatağa girdi.

İkinci günün ardından deniz tutmasını atlatan Martin gemideki yolcuları gördükçe onlardan daha da nefret eder oldu. Gel gelelim onlara karşı haksızlık ettiğini biliyordu. Martin, bu iyi ve nazik insanları tanımak için kendini zorladı ve tanır tanımaz da notlarını verdi; burjuva sınıfındaki bütün insanlar gibi iyi ve nazik olmakla birlikte sınıflarına özgü psikolojik engellerden ve entelektüel anlamsızlıklardan mustariptiler. Martin onlarla konuşurken sıkıldı. O dar, yüzeysel zihinleri o kadar boştu ki; öte yandan gençlerin şamatacı ve coşkulu halleri, muazzam enerjileri Martin’i şaşırttı. Asla susmuyorlar, güvertede hiç durmadan halka atma oyunu oynuyorlar, gezinip piyasa yapıyorlar ya da sudan zıplayan yunusları ve uçan balık sürülerini izlemek için çığlıklar atarak küpeşteye hücum ediyorlardı.

Martin ise çok fazla uyuyordu. Kahvaltının ardından asla bitiremediği bir dergiyi eline alıp şezlonguna uzandı. Yazılarla dolu sayfalar onu yordu. İnsanların yazacak bu kadar çok konu bulmasına hayret etti ve çok geçmeden uykuya daldı. Öğle yemeği zilinin sesiyle gözlerini açtığında, uyanmış olmaktan sıkıntı duydu. Uyanık olmanın tatmin edici bir yanı yoktu.

Bir ara üzerindeki rehaveti atıp yattığı yerden kalkarak baş kasaraya gitmeye çalıştı. Fakat onun baş kasarada geçirdiği günlerden bu yana denizcilerin hali tavrı da değişmişti sanki. Bu hissiz suratlı, öküz beyinli hayvani yaratıklar ile arasında hiçbir benzerlik göremedi. Çaresizlik içindeydi. Üst tabakadan hiç kimse onu kendi haliyle kabullenmemişti; onu geçmişte seven ve isteyen kendi sınıfındaki insanlara da artık geri dönemezdi. Onları istemiyordu. Gemideki birinci sınıf yolculardan ve şamatacı gençlerden daha fazla tahammül edemiyordu onlara.

Martin’e göre yaşam, hasta bir insanın gözlerini acıtan güçlü, beyaz bir ışıktan farksızdı. Bilinci açık olarak geçirdiği her an yaşam göz kamaştırıcı bir parlaklık gibi dört bir yanında ve tepesinde alev alev yanıyor, canını dayanılmaz boyutlarda yakıyordu. Martin hayatında ilk kez birinci mevkide yolculuk ediyordu. Gemilerle denize açıldığında günleri ya baş kasarada ya dümenin başında ya da kömür sevk etmek üzere kömür ambarının zifirî karanlığında geçiyordu. O günlerde, boğucu sıcaklık yayılan o çukurdan demir merdivenle yukarı çıkarken sık sık, tiril tiril beyaz kıyafetleri içinde aylaklık yapıp güneşten ve rüzgârdan korunmaları için gerilmiş tentelerin altında keyif çatan ve her türlü ihtiyaçlarını karşılayan, kaprislerini çeken kamarotların itaat içinde, her emirlerine amade hizmet verdikleri yolcular çarpardı gözüne; Martin, bu yolcuların içinde yaşayıp var oldukları bu ortamın cennetten başka bir yer olamayacağını düşünürdü hep o vakitler. İşte şimdi burada, bu gemideki önemli bir adam sıfatıyla o cennetin tam göbeğinde, kaptanın sağında oturuyordu ama buna rağmen, kaybettiği cennetin arayışı içinde, geçmişteki günlerinden hatırladığı o baş kasaraya ve kömür sevk ettiği cehenneme kulak veriyordu boş yere. Yeni bir cennet bulamadığı gibi şimdi eskisini de yitirmişti.

Martin canlanarak harekete geçmek için çabaladı ve ilgisini çekecek bir şey buldu. Bir cesaret yerinden kalkıp küçük rütbeli zabit ve subayların yemekhanesine gitti. Kaptanın masasından uzaklaştığı için mutluydu. O sırada izinli olan levazım subayıyla sohbet etti. Subay zeki bir adamdı, Martin’le tanışır tanışmaz özendirici bir sosyalizm propagandası yaparak eline bir deste broşür ve ilan tutuşturdu. Martin, köle ahlakını yorumlayan bu adama kulak verdi ve onu dinledikçe baygın bir havada kendi Nietzsche felsefesini düşündü. Ama bu saatten sonra ne kıymeti vardı ki bunun? Nietzsche denen o çılgının, hakikatten şüphe duyduğunu ifade eden savlarından biri geldi aklına. Kim bilir? Belki de Nietzsche haklıydı. Belki de hiçbir şeyde hakikat payı yoktu; gerçek diye bir şey yoktu. Fakat zihni çabucak yoruldu ve şezlonguna dönüp kestirmekle yetindi.

Gemideki o perişan hali yetmezmiş gibi, yeni bir perişanlık çöktü üzerine. Gemi Tahiti’ye ulaştığında ne olacaktı peki? Kıyıya çıkmak zorunda kalacaktı. Ticari mallarını ısmarlaması, Marquesas’a giden bir yelkenlide yer bulması ve üzerinde düşünüp kafa yorması bile berbat bir alay işle uğraşması gerekecekti. Ne zaman bunları düşünmek için kendini hazır hissetmeye çalışsa içinde bulunduğu vahim durumu bir kez daha idrak ediyordu. Gerçek şu ki Gölgeler Vadisi’ndeydi ve esas tehlike, korkmuyor olmasından kaynaklanıyordu. Eğer birazcık korkuyor olsaydı yaşama tutunma dürtüsüyle hareket ederdi. Korkmadığı için de gölgenin derinliklerine bir girdaba kapılmış gibi çekiliyordu. Yaşamın o aşina, bilindik yönlerinden zevk alamıyordu. Mariposa şimdi kuzeydoğu alize rüzgârlarının içinde ilerliyordu ve üzerine doğru akın akın gelen bu rüzgâr onu rahatsız ediyordu. Geçmiş günlerle gecelerin bu dinç yoldaşının onu sarıp sarmalamasından kaçmak için şezlongunu başka yere taşıttı.

Mariposa’nın sakin sulara girdiği gün, Martin her zamankinden daha büyük bir perişanlık hissetti. Artık uyuyamıyordu. Uykuya doymuştu; şimdi ister istemez uyanık kalıp yaşamın o beyaz, göz kamaştıran, yakıcı parlaklığına katlanmak zorundaydı. Huzursuzluk içinde bir o yana bir bu yana yürüyordu. Hava yapış yapış ve nemliydi; yağmurun beraberinde getirdiği ani fırtınalar bunaltıcıydı. Yaşamak sancı veriyordu ona. Canı dayanılmayacak kadar yanana dek güvertede volta attı, ardından tekrar yürümeye mecbur hissedene kadar şezlongta oturdu. Nihayet bölük pörçük okuduğu dergiyi bitirmek için kendini zorladı ve geminin kütüphanesinden birkaç şiir kitabı seçti. Fakat onlar da kendini dizginlemesine yaramayınca bir kez daha yürümeye başladı.

Akşam yemeğinin ardından geç saatlere kadar güvertede oyalandı; fakat bunun da faydası olmadı, zira aşağıdaki kamarasına gittiğinde uyku tutmadı. Yaşamdan kopmuş bu hali de umutlarını boşa çıkarmıştı. İyice gına gelmişti. Işığı açtı ve okumaya çalıştı. Kitaplardan biri Swinburne’e aitti. Yatakta uzanıp kitabın sayfalarına göz gezdirmeye başlamıştı ki birden satırları ilgiyle okuduğunu fark etti. Şiirlerden birinin bir kıtasını okudu ve devam etmeye çalıştı ama yeniden okuduğu o kıtaya döndü. Kitabı açık bir şekilde göğsüne bıraktı ve düşüncelere daldı. İşte bu, diye geçirdi aklından. Tam aradığı şeyi bulmuştu. Daha önce bunun asla aklına gelmemesi garipti. Her şeyin anlamı burada yatıyordu; durmadan o yöne doğru sürükleniyordu ve şimdi Swinburne bunun mutlu bir çıkış yolu olduğunu göstermişti ona. Dinlenmek, huzur bulmak istiyordu ve huzur işte burada onu bekliyordu. Açık gemi penceresine göz attı. Evet, yeterince büyüktü. Haftalardır ilk kez kendini mutlu hissediyordu. En sonunda yakasına yapışan hastalığın çaresini keşfetmişti. Kitabı göğsünden kaldırıp dizeyi yüksek sesle yavaş yavaş okudu:

Yaşama fazlasıyla tutku duymaktan, Umuttan ve korkudan azade olmuş, Kısacık bir minnettarlık hissiyle şükran duyarız Hangi tanrıya olursa olsun Hiçbir yaşam ilelebet sürmediği için; Ölüler bir daha asla dirilmediği için; En yorgun nehir bile, Denizin güvenli sinesine kavuşacağı için.

Yeniden açık gemi penceresine göz attı. Swinburne, Martin’in ihtiyaç duyduğu anahtarı şekillendirip ona sunmuştu. Yaşam hastalıklıydı ya da daha ziyade hastalıklı bir hal almış, tahammül edilmez bir şeye dönüşmüştü. “Ölüler bir daha asla dirilmediği için!” O dize Martin’in yüreğine muazzam bir minnet duygusu salmıştı. Evrendeki tek lütufkâr şey buydu. Yaşamak sancı veren bir yorgunluğa dönüşünce, ölüm korkusu azalıp yatışarak ebedî uykuya dönüşmeye hazırdı. Peki daha neyi bekliyordu ki? Gitme zamanı gelmişti.

Ayağa kalktı ve iskele tarafındaki pencere deliğinden başını dışarıya çıkarıp aşağıda bir süt gibi köpüren beyaz dalgalara baktı. Mariposa tıka basa yüklüydü, elleriyle pencereye asılıp aşağıya sallandığı vakit ayakları suyun içinde olacaktı. Sessizce kendini suya bırakabilirdi. Kimse duymayacaktı. Yumuşak bir su serpintisi yukarı fırlayıp yüzünü ıslattı. Denizin tuzunu dudaklarında hissetti ve bunun güzel bir tat olduğunu düşündü. Jübile niyetine son bir eser yazması gerektiğini düşündü ama gülerek bu düşünceyi zihninden sildi. Vakit yoktu. Gitmek için sabırsızlanıyordu.

Kendini ele vermemesi için odasındaki ışığı söndürüp pencere deliğinden önce ayaklarını sarkıttı. Omuzları pervaza sıkıştı ve kendini güçlükle yukarı çekip tek kolu yanda suya girmeyi denedi. Geminin gelen bir dalgayla sallanması ona yardımcı oldu ve vücudunu pencereden geçirerek elleri pervazda asılı aşağıya sarktı. Ayakları suya değdiğinde ellerini açıp kendini denize bıraktı. Süt beyazı köpüklerle dolu suyun içindeydi artık. Mariposa’nın tek tük aydınlık iskele pencerelerinden yayılan ışıklarla karanlığı bölen bordası, siyah bir duvar gibi hızla yanından geçip gitti. Hızla yol aldığına hiç şüphe yoktu. Neredeyse farkına bile varmadan kendini geminin kıç tarafında buldu ve köpüklü dalgaların bordaya vurup çatladığı su yüzeyinde yavaşça yüzmeye başladı.

Bir orkinos beyaz vücuduna çarptı ve Martin yüksek sesle bir kahkaha attı. Etinden bir parça kopmuştu; canı yanınca neden orada olduğunu hatırladı. Suya batmaya çabalarken orada bulunma amacını unutmuştu. Mariposa’nın ışıkları uzaklaşıp giderek gözden yitiyordu; o da işte suyun içindeydi, sanki binlerce mil uzaklıktaki en yakın kara parçasına yüzme niyetindeymiş gibi, kendinden emin kulaç atmaya başladı.

Bu, içgüdüsel bir hayatta kalma dürtüsüydü. Yüzmekten vazgeçti fakat suyun ağzından yukarıya yükseldiğini hissettiği an, elleri hızla bedenini yukarıya kaldıran bir hareketle çırpınıyordu. Yaşama iradesi, diye geçirdi aklından ve bu düşüncesine güldü geçti. Evet, irade sahibiydi – son bir gayretle kendi kendini yok edip varlığına son verecek kadar güçlü bir irade.

Kendini dik bir konuma getirdi. Yukarıya, gökyüzünde sessizce asılı duran yıldızlara baktı ve aynı anda ciğerlerindeki havayı boşalttı. Ellerini ve ayaklarını hızla, gayretle ileriye iterek omuzlarını kaldırdı ve göğsünün yarısından yukarısı suyun üzerine çıktı. Aşağıya doğru inmek için hız kazanmayı amaçlıyordu. Ardından kendini bıraktı ve hareketsizce, beyaz bir heykel gibi suya battı. Bayılmak için anestezik ilacı içine çeken bir adam misali, bile bile ciğerlerine suyu çekti. Boğulacak gibi olduğunda, kolları ve bacakları tamamen istem dışı bir hareketle çırpınıp suyu kavradı ve onu, yıldızların parlak ışığının vurduğu yüzeye çıkardı.

Bir yandan patlayacak gibi olan ciğerlerine boş yere hava çekmemeye çabalarken gülerek, adeta kendi kendiyle alay edercesine, yaşama iradesi, diye geçirdi yine aklından. Peki, o halde yeni bir yöntem denemeliydi. Ciğerlerini tıka basa, derinlere inmesine yetecek kadar havayla doldurdu. Dönüp baş aşağı suya girdi ve tüm gücünü, tüm iradesini kullanarak yüzdü. Giderek daha derinlere indi. Gözleri açıktı; hızla üzerine doğru gelen orkinos sürüsünün karanlık sulardaki hayaletimsi, fosforlu izlerini gördü. Yüzerken bir yandan da balıkların kendisine çarpmamasını ümit etti; çünkü bu, iradesini kırabilirdi. Ama balıklar ona çarpmadı ve hayatın kendisine yaptığı bu son iyilik karşısında minnet duydu.

Kollarıyla bacakları yorulana, kaskatı kesilip güçbela kımıldayana kadar durmadan aşağılara yüzdü. Artık derinde olduğunu biliyordu. Kulak zarındaki basınç acı veriyor, beyni uğulduyordu. Dayanma gücü giderek tükeniyordu ama daha da derinlere inmek için kollarıyla bacaklarını zorladı; nihayet gücü tükenince ciğerlerindeki hava patlarcasına bir hızla ağzından fışkırdı. Hava kabarcıkları süratle yukarı doğru çıkarken, minik baloncuklar halinde yanaklarına ve gözlerine sürtüp sağa sola savruluyordu. Ardından acı ve boğulma hissi geldi. Bu ölümün acısı değil, bozguna uğrayan bilincinde titreşip dalgalanan düşüncelerin verdiği acıydı. Ölüm acıtmıyordu. Canını yakan yaşamak, yaşamaya devam etmenin ıstırabı, bu korkunç, boğucu histi; hayatın ona vuracağı son darbeydi bu.

İnatla direnen elleri ve ayakları gelişigüzel kasılıp çırpınarak suyu dövdü ve köpürtmeye başladı. Ama Martin ellerini, ayaklarını ve suyu dövüp çalkalamalarını sağlayan yaşama iradesini alt etmişti. Çok derinlerdeydi. Elleri ve ayakları onu asla yüzeye çıkaramazdı. Uyuşmuş bir halde hayal denizinde süzülüyor gibiydi. Etrafını renkler ve parlak ışıklar kuşattı, her yanına yayılıp onu içine aldılar. Neydi bu? Bir deniz feneriydi sanki; hayır, beyninde yanıp sönen parlak beyaz bir ışıktı sadece. Giderek daha hızlı yanıp sönmeye başladı. Uzun uzun bir gürleme sesi yankılandı ve büyük bir boşluğa inen, bitmek tükenmek bilmez bir merdivenden aşağı düştüğünü hissetti. Merdivenin dibinde bir yerlerde karanlığın içine yuvarlandı. Bu kadarını biliyordu. Bir karanlığın içine yuvarlanmıştı. Bilinci bunu kavradığı an, bir daha hiç açılmamak üzere kapandı.