İletişim Yayınları, Modern Klasikler, 1999-2012 (13 baskı)
© 1999 İletişim Yayıncılık A. Ş.

El Libro de Arena (1975)
© 1995, María Kodama
Bu kitabın yayın hakları The Wylie Agency (UK) Ltd. aracılığıyla alınmıştır.

© Önsöz: 2013, James Woodall, new introduction
The Man in the Mirror of the Book. A Life of Jorge Luis Borges
Önsözün hakları Aitken Alexander Associates’ten alınmıştır.

İletişim Yayınları 71 • İletişim Klasikleri 62
ISBN-13: 978-975-05-1236-0
© 2013 İletişim Yayıncılık A. Ş.
1. BASKI 2013, İstanbul
2. BASKI 2014, İstanbul

DİZİ YAYIN YÖNETMENİ Murat Belge
YAYINA HAZIRLAYANLAR Bahar Siber, Osman Yener, Emrah Serdan
KAPAK Suat Aysu

KAPAK RESMİ Hieronymus Bosch,
“The Garden of Earthly Delights” (Madrid), detay

UYGULAMA Hüsnü Abbas
DÜZELTİ Sait Kızılırmak
BASKI ve CİLT Sena Ofset · SERTİFİKA NO. 12064
Litros Yolu 2. Matbaacılar Sitesi B Blok 6. Kat No. 4NB 7-9-11
Topkapı 34010 İstanbul Tel: 212.613 03 21

İletişim Yayınları SERTİFİKA NO. 10721
Binbirdirek Meydanı Sokak İletişim Han No. 7 Cağaloğlu 34122 İstanbul
Tel: 212.516 22 60-61-62 • Faks: 212.516 12 58
e-mail: iletisim@iletisim.com.tr • web: www.iletisim.com.tr

JORGE LUIS BORGES

Kum Kitabı

El Libro di Arena

İSPANYOLCADAN ÇEVİREN
Yıldız Ersoy Canpolat

JAMES WOODALL’UN ÖNSÖZÜYLE

JORGE FRANCISCO ISIDORO LUIS BORGES 24 Ağustos 1899’da bütün malvarlığını kaybetmiş, İngiliz asıllı bir ailenin ilk çocuğu olarak Buenos Aires’te doğdu. Babasının edebiyata olan düşkünlüğü, Borges’in çocukluğundan itibaren edebiyata yönelmesine sebep oldu. Küçük yaşta İngilizceyi öğrendi. 1914’te babasının göz ameliyatı sebebiyle ailesiyle yurtdışına çıktı ve Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle, savaş yıllarını yurtdışında geçirmek zorunda kaldı. Cenevre’de Calvin Koleji’ne devam eden Borges burada Almanca, Fransızca ve Latince öğrendi. Bu dönemde sembolizmden etkilendi. 1921’de Buenos Aires’e geri dönen Borges iki yıl sonra ilk kitabını yayımladı. 1931’den itibaren Arjantin’in en önemli edebiyat dergisi Sur’da düzenli olarak yazmaya başladı. Babasının ölümünden sonra 1937’de geçimini sağlayabilmek için bir halk kütüphanesinde çalışmaya başladı. İkinci Dünya Savaşı sırasında iktidardaki Juan Perón’a muhalif duruşu sebebiyle kütüphanedeki işinden uzaklaştırıldı. 1946-1955 yılları arasında para kazanmak için ders vermeye ve yazmaya ağırlık verdi. Düzyazıyla şiiri birleştiren kendine özgü yazım tarzında çok sayıda eser verdi. Juan Perón devrildiğinde Buenos Aires Kütüphanesi’ne müdür oldu. Borges, 1955’te aileden gelen kalıtsal rahatsızlığından dolayı görme yetisini tümüyle kaybetti. Yapıtlarının yazımını annesi, sekreterleri ve arkadaşları devraldığı için uzun metinlerden ziyade kısa öykü ve şiire yöneldi. 1961’de Samuel Beckett’le paylaştığı Formentor Edebiyat Ödülü, Avrupa’da ün kazanmasını sağladı. Şiir, kısa öykü ve denemelerden oluşan eserleri dünya çapında yayımlandı. Borges fantastik öğeleri ağır basan kendine özgü tarzıyla, 20. yüzyılın önemli edebiyatçılarını etkiledi. 14 Haziran 1986’da hayatını kaybetti. İletişim Yayınları tarafından yayımlanan kitapları: Ficciones (1998), Alef (1998), Brodie Raporu (1999), Alçaklığın Evrensel Tarihi (1999), Kum Kitabı (1999), Yedi Gece (1999), Dantevari Denemeler / Shakespeare’in Belleği (1999), Sonsuz Gül (2002), Evaristo Carriego (2002), Öteki Soruşturmalar (2005), Şifre (2009), Yaratan (2011), Atlas (2012).

KRONOLOJİ

Tarih
Yazarın Hayatı ve Eserleri
Dönemin Önemli Olayları

1896

- İstanbul’da Ermeni milliyetçiler Osmanlı Bankası’na saldırdı. Yetkililer şiddetle karşılık verdi ve üç bin Ermeni öldürüldü.
- H. G. Wells, Dr. Moreau’nun Adası.

1897

- Macaristan’da Yahudi gazeteci Theodor Herzl, Dreyfus Olayı’yla bağlantılı Anti-semitizm’den rahatsız olarak Basel’de ilk Siyonist Kongresi’ni topladı.
- Bram Stoker, Dracula; H. G. Wells, Görünmez Adam; Joseph Conrad, Narcissus’un Zencisi.
- Paul Gauguin, Nereden Geliyoruz? Neyiz? Nereye Gidiyoruz?; Henri Rousseau, Uyuyan Çingene. Monet hayatının sonuna kadar devam ettireceği Nilüferler serisini resmetmeye başladı.

1898

- İspanya-Amerika Savaşı. Küba, bağımsızlığını ilan etti; Birleşik Devletler Porto Riko, Guam ve Filipinler’i ele geçirdi.
- Romancı Émile Zola, Genelkurmay Başkanı ve yüksek rütbeli subayları Dreyfus Olayı’ndaki yaklaşımından ötürü kınayan “J’Accuse...!” (“Suçluyorum...!”) başlıklı yazısını kaleme aldı. İftirayla suçlanan Zola, İngiltere’ye kaçmak zorunda kaldı.
- Henry James, Yürek Burgusu; H. G. Wells, Dünyalar Savaşı.

1899
Jorge Luis Borges 24 Ağustos’ta Buenos Aires, Arjantin’de dünyaya geldi. Babası Jorge Guillermo Borges Haslam bir albayın oğluydu ve eğitimli bir aileden geliyordu. Annesi Leonor Acevedo Suarez, criollo kökenli bir Uruguaylı ailenin kızıydı.

1899 - 1914
Borges on bir yaşına kadar evde eğitim almış, babaannesi İngiliz olduğundan evde sürekli konuşulan dili öğrenmiş, on iki yaşında Shakespeare’i İngilizce okuyabilecek seviyeye gelmiştir.

1900

- İtalya’da Kral I. Umberto suikaste uğradı. Max Planck, Kuantum Teorisi’ni geliştirdi. Sigmung Freud, Düşlerin Yorumu’nu yazdı.
- Frank Baum, Oz Büyücüsü; Joseph Conrad, Lord Jim.

1901

- Birleşik Devletler Başkanı William McKinley suikaste uğradı, Theodore Roosevelt başkan oldu. Kraliçe Victoria hayatını kaybetti.
- Thomas Mann, Buddenbrooklar.

1902

- II. Boer Savaşı sona erdi.
- Joseph Conrad, Karanlığın Yüreği; Arthur Conan Doyle, Baskerville Tazısı.

1903

- Birleşik Devletler, Panama’nın Kolombiya’dan bağımsızlığını ilan etmesini sağladı. Wright Kardeşler, tek kanatlı ve buhar motorlu havadan ağır uçan ilk pervaneli uçuşu gerçekleştirdi.
- Jack London, Uçurum İnsanları.

1904

- New York metrosu hizmete girdi. İngiltere-Fransa Dostluk Antlaşması imzalandı.
- Joseph Conrad, Nostromo.

1905

“Kanlı Pazar”: Rusya’da ayaklanmalar Kışlık Saray’a ulaştı; isyanlar şiddetle bastırıldı, iki yüz ila bin arasında devrimci öldürüldü. Albert Einstein, izafiyet teorisini geliştirdi. Aralarında Henri Matisse’in de bulunduğu Fovist sanatçılar, Paris’te Salon d’Automne’da ilk kez sergi düzenlediler.

1906

- Roosevelt’in başarısız imla devrimi gerçekleşti. Büyük San Francisco depremi oldu, sonrasında yangınlar dört gün boyunca sürdü. Finlandiya, kadınlara oy hakkı tanıyan ilk ülke oldu.
- Upton Sinclair, Chicago Mezbahaları.

1907

- İlk elektrikli çamaşır makinesi icat edildi. Pablo Picasso, kübizmi başlattı.
- Joseph Conrad, Gizli Ajan.

1908

- Osmanlı’da İkinci Meşrutiyet ilan edildi. İtalya’da meydana gelen depremde 150.000 kişi öldü. Ford, Model T otomobili piyasaya sürdü. Tunguska olayı: Sibirya’da nedeni belirsiz, büyük bir patlama meydana geldi.
- E. M. Forster, Manzaralı Bir Oda; Kenneth Grahame, Söğütlükte Rüzgâr.

1909

- Robert Peary, Kuzey Kutbu’na ulaşan ilk insan oldu. Japonya’da Prens İto suikaste uğradı. Plastik keşfedildi.
- Jack London, Martin Eden.

1910

- Halley kuyrukluyıldızı dünyadan geçti. Tango müziği popüler oldu.
- E. M. Forster, Howards End; Gaston Leroux, Operadaki Hayalet.

1911

- Mona Lisa tablosu çalındı. Çin’de devrim oldu. Antik İnka kenti Machu Picchu keşfedildi.
- Edith Wharton, Ethan Frome; Max Beerbohm, Zuleika Dobson.

1912

- Arjantin’de Sáenz Peña Yasası’nın yürürlüğe girmesiyle tüm erkeklere gizli ve evrensel seçmenlik hakkı getirildi; bu gelişmeler ’80 Kuşağı oligarşisinin sonunu hazırladı.
- Titanic faciası: Batmaz denilen gemi, 14 Nisan günü buzdağına çarptı, 1500’ün üzerinde insanın ölümüne neden oldu.
- Thomas Mann, Venedik’te Ölüm; Lev Tolstoy, Hacı Murat.

1913

- Henry Ford, yürüyen bant tekniğini kullanan ilk fabrikayı açtı.
- D. H. Lawrence, Oğullar ve Sevgililer; Marcel Proust, Swann’ların Tarafı.

1914
Borges ailesi Avrupa ziyaretleri sırasında I. Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle Cenevre’ye yerleşti. Borges ortaöğretimini burada tamamladı, Fransızca ve Almanca öğrendi.
- Arşidük Franz Ferdinand’ın, Saraybosna’da suikaste uğramasıyla I. Dünya Savaşı başladı. Charlie Chaplin, ilk kez Şarlo karakteriyle beyazperdede boy gösterdi.
- James Joyce, Dublinliler.

1915

- Ermeni Kırımı. Britanyalı yolcu gemisi RMS Lusitania, Almanya tarafından batırıldı, gemide bulunan 1198 kişi hayatını kaybetti. Çanakkale Savaşı.
- Franz Kafka, Dönüşüm.

1916

- Arjantin’de Radikal Parti’den Hipolito Yrigoyen başkan seçildi. Enflasyonla mücadele için asgari ücret uygulamasını başlattı.
- I. Dünya Savaşı’nda Batı Cephesi’nde Somme ve Verdun Muharebeleri yapıldı. İrlanda’da isyancılar Paskalya Ayaklanması’nı başlattı.
- James Joyce, Sanatçının Genç Bir Adam Olarak Portresi;

1917

Rusya’da Bolşevik Devrimi: Lenin önderliğindeki Bolşevikler, Petrograd’daki Kışlık Saray’ı ele geçirdiler. Mata Hari casus olduğu suçlamasıyla idam edildi.

1918

Arjantin’de öğrenciler, üniversitelerde reform talebiyle gösteriler yaptı. Devrilen Rus Çarı II. Nikola ve Romanov ailesi Bolşeviklerce öldürüldü. İspanyol Nezlesi Salgını tüm dünyaya yayıldı. Bugün bu salgında 100 milyon kişinin öldüğü tahmin edilmektedir.

1919
Savaşın sona ermesinden sonra İspanya’ya gitti ve Ultraísmo adlı edebi harekete katıldı. İlk şiiri Grecia dergisinde yayımlandı.
- İtilaf Devletleri ve Almanya arasında imzalanan Versay Barış Antlaşmasıyla I. Dünya Savaşı resmen sona erdi.
- Sherwood Anderson, Winesburg, Ohio.

1920

- Birleşik Devletler’de Volstead Yasası’nın yürürlüğe girmesiyle alkol yasağı başladı. Kadınlara Birleşik Devletler’de oy hakkı tanındı. İlk ticari radyo yayını yapıldı.
- D. H. Lawrence, Âşık Kadınlar; Edith Wharton, Masumiyet Çağı.

1921
Ailesiyle birlikte Arjantin’e döndü ve Arjantinli dostlarıyla kendi ultraistler grubunu kurdu. Yayımladıkları Prisma dergisinin dağıtımını, Buenos Aires’in duvarlarına yapıştırarak yapıyorlardı.
Almanya’da enflasyon rekor seviyelere ulaştı. Yalan makinesi icat edildi.

1922

- Mussolini, Roma’ya girdi. Michael Collins, İrlanda İç Savaşı sırasında öldürüldü. Firavun Tutankamon’un mezarı keşfedildi.
- James Joyce, Ulysses; Virginia Woolf, Jacob’ın Odası; T. S. Eliot, The Waste Land.

1923
Filozof Macedonio Fernández ile tanıştı ve arkadaş oldu. İlk şiir kitabı Fervor de Buenos Aires’i yayımladı.
Hitler, başarısız darbe girişiminin ertesinde hapse atıldı. Çarliston dansı moda oldu. Sesli filmler gösterime girdi.

1924

- “Yüzyılın Davası”: İki zengin ve parlak Chicago’lu genç olan Nathan Leopold ve Richard Loeb, sıkılmalarını sebep göstererek 14 yaşındaki Bobby Franks’i kaçırdılar ve öldürdüler. V. İ. Lenin öldü.
- Thomas Mann, Büyülü Dağ; E. M. Forster, Hindistan’a Bir Geçit; Franz Kafka, Dava.

1925
İkinci şiir kitabı Luna de Enfrente yayımlandı.
- Hitler, Kavgam’ı yayımladı.
- F. Scott Fitzgerald, Muhteşem Gatsby; Virginia Woolf, Mrs Dalloway; Franz Kafka, Dava.

1926

- Mussolini’ye ilk suikast girişimi. Sihirbaz Houdini yediği yumruk sonucu hayatını kaybetti.
- Ernest Hemingway, Güneş de Doğar; William Faulkner, Aşk ve Ölüm; Vladimir Nabokov, Mary.

1927

- Cordoba’da Fabrica Militar de Aviones uçak imalat fabrikası kuruldu. BBC kuruldu. Charles Lindbergh, Atlantik Okyanusu’nu bir uçtan bir uca tek başına uçtu. Amerika’da İtalyan göçmenlere duyulan nefret; cinayet ve gasp olaylarıyla suçlanan Nicola Sacco ve Bartolomeo Vanzetti’nin idamına sebep oldu.
- Virginia Woolf, Deniz Feneri.

1928

- Yrigoyen tekrar başkan seçildi. Penisilin keşfedildi. İlk Mickey Mouse filmi gösterildi.
- Evelyn Waugh, Gerileme ve Çöküş; Virginia Woolf, Orlando.

1929
Üçüncü şiir kitabı Cauderno San Martin yayımlandı. Denemelerini derlediği kitabıyla belediyeden 3.000 pesoluk bir ödül kazandı.
- “Kara Perşembe” günü New York Borsası dibe vurdu ve tüm dünyayı etkileyecek tarihin en büyük ve en uzun soluklu ekonomik krizi Büyük Buhran başladı. Akademi Ödülleri ilk kez düzenlendi.
- William Faulkner, Ses ve Öfke; Ernest Hemingway, Silahlara Veda; Erich Maria Remarque, Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok.

1930
Evaristo Carriego yayımlandı.
- General Uriburu önderliğinde tüm Arjantin Silahlı Kuvvetleri darbe yaparak Yrigoyen’i görevinden indirdi ve Arjantinlilerin deyişiyle “Alçak On Yıl” başladı. Pluton keşfedildi. Nazi partisi, Almanya’da mecliste çoğunluğu elde etti.
- William Faulkner, Döşeğimde Ölürken.

1931

- Seçimlerde hileyle General Agustín Justo başkanlığa geldi.
443 metrelik Empire State Binası tamamlandı; 1972 yılına kadar dünyanın en yüksek gökdeleniydi.
- Virginia Woolf, Dalgalar.

1932
Kaybolmamış ilk deneme derlemesi olan Discusión yayımlandı.
- Arjantin’de tekrar sivil yönetime geçildi. Amelia Earhart, Atlantik Okyanusu’nu geçen ilk kadın pilot oldu. Bilimadamları bu yıl atomu parçaladı.
- Aldous Huxley, Cesur Yeni Dünya; Vladimir Nabokov, Karanlıkta Kahkaha.

1933

İlk Nazi toplama kampı inşa edildi. Adolf Hitler, Almanya’da şansölye oldu.

1933-34
Alçaklığın Evrensel Tarihi’ni yayımladı.

1934

- Dust Bowl: Kuzey Amerika’da şiddetli toz fırtınaları, ekinlere büyük zarar verdi ve toplu göçlere sebep oldu. Sovyetler Birliği’nde “Terör” dönemi. Soyguncu âşıklar Bonnie ve Clyde, polis tarafından öldürüldü.
- Mihail Şolohov, Ve Durgun Akardı Don; Evelyn Waugh, Bir Avuç Toz.

1935

Almanya, Yahudi karşıtı Nüremberg Kanunları’nı yürürlüğe koydu. John Maynard Keynes, ekonomi teorisini geliştirdi.

1936
Deneme derlemesi Sonsuzluğun Tarihi yayımlandı.
- Berlin’de Nazi Olimpiyatları düzenlendi. İspanyol İç Savaşı başladı. Kral VIII. Edward, tahttan çekilmeye karar verdi ve krallığı kardeşine bıraktı.
- William Faulkner, Abşalom, Abşalom!

1937
İşçi mahallesi Miguel Cane’de bulunan Buenos Aires Belediye Kütüphanesinde çalışmaya başladı. Dokuz yıl bu işe devam etti.
- Hindenburg Faciası: Almanya bandıralı Hindenburg zeplininde New Jersey’ye iniş sırasında yangın çıktı. Yolcu ve mürettebattan 36 kişi hayatını kaybetti. Amelia Earhart’ın uçağı, Pasifik Okyanusu’nda kayboldu. Japonya, Çin’i işgal etti.
- Virginia Woolf, Yıllar.

1938
Babası Jorge Guillermo öldü. Noel arifesinde, Borges kafasından ağır bir sakatlık geçirdi; tedavisi sırasında kan zehirlenmesinden ölmekten son anda kurtuldu.
- Üçüncü Reich, Avusturya’yı ele geçirdi. Kristal Gece: Alman diplomat Ernst vom Rath’ın Paris’te suikaste uğramasının ardından Joseph Goebbels’in Yahudilere karşı ayaklandırdığı halk, evlerine, işyerlerine ve ibadethanelerine saldırdı.
- Graham Greene, Brighton Rock; Vladimir Nabokov, İnfaza Çağrı; Jean-Paul Sartre, Bulantı.

1939
Bir ay boyunca kan zehirlenmesiyle mücadele etti. İlk Borgesvari hikâye olarak kabul edilen “Don Kişot’un Yazarı Pierre Menard” öyküsünü mayıs ayında yayımladı.
- Almanya’nın Polonya’yı işgaliyle II. Dünya Savaşı patlak verdi. Arjantin, tarafsızlığını ilan etti.
- James Joyce, Finnegans Wake; Christopher Isherwood, Hoşçakal Berlin; Raymond Chandler, Büyük Uyku; John Fante, Toza Sor.

1940

- Almanya Hollanda, Belçika ve Fransa’yı işgal etti. İngiltere’de Churchill başbakanlığa seçildi.
- Ernest Hemingway, Çanlar Kimin İçin Çalıyor; Arthur Koestler, Gün Ortasında Karanlık.

1941

- Yahudi Soykırımı başladı. Almanya Selanik’i işgal etti, Girit adasını uçaklarla bombaladı. Pearl Harbor’a yapılan saldırı sonrası ABD, II. Dünya Savaşı’na girdi. Hitler, Sovyetler Birliği’ne doğru ilerledi; Leningrad’ın işgali başladı.
- Vladimir Nabokov, Sebastian Knight’ın Gerçek Yaşamı; Bertolt Brecht, Cesaret Ana; Henri Bergson, James Joyce ve Virginia Woolf öldü.
- Orson Welles’in başyapıtı Yurttaş Kane gösterime girdi.

1942
Öykü kitabı Yolları Çatallanan Bahçe yayımlandı. Adolfo Bioy Casares’le birlikte H. Bustos Domecq mahlasıyla Don Isidro Parodi’ye Altı Bilmece kitabını yayımladı.
- Arjantin, Pearl Harbor saldırısı sonrası Japonya ve Almanya’yla diplomatik ilişkilerini kesmeyi reddetti. Fizikçi Robert Oppenheimer başkanlığında Manhattan Projesi başladı. Stalingrad Muharebesi.
- Robert Musil, Niteliksiz Adam.

1943

- Albay Juan Perón’un içinde bulunduğu milliyetçi kurmaylar “Ulusal Devrim” yaparak yönetimi ele geçirdiler, tarafsızlık politikasını sürdürdüler. Varşova Gettosu Ayaklanması başarısızlığa uğradı. Tahran Konferansı yapıldı.
- Antoine de Saint-Exupéry, Küçük Prens; Bertolt Brecht, Sezuan’ın İyi İnsanı; Jean-Paul Sartre, Varlık ve Hiçlik.

1944
İkinci öykü kitabı Artificios yayımlandı; bu kitap Yolları Çatallanan Bahçe’ye eklendi ve Ficciones adıyla yayımlandı. Perón’un iktidara gelmesinden sonra kütüphanedeki görevinden ayrıldı; İngiliz ve Amerikan edebiyatı öğretmeye başladı.
- San Juan depremi kenti yerle bir etti, 10.000 kişinin ölümüne neden oldu. Normandiya Çıkarması. Baltık devletleri Sovyetler Birliği tarafından işgal edildi.
- Jean Anouilh, Antigone; Friedrich Hayek, Kölelik Yolu.

1945

- Arjantin, Japonya ve Almanya’yla diplomatik ilişkilerini sonlandırdı ve iki ülkeye savaş ilan etti; Birleşmiş Milletler’e kurucu üye olarak katıldı.
Perón tutuklandı, daha sonra Descamisados (“Gömleksizler”) adı verilen grubun protestoları sonrası serbest bırakıldı. Dresden bombalandı. Yalta Konferansı toplandı. Hiroşima ve Nagasaki’ye atom bombası atıldı. II. Dünya Savaşı sona erdi. Franklin Delano Roosevelt, Adolf Hitler ve Benito Mussolini’nin ölümleri. Postdam Konferansı’yla Avrupa, Batı ve Sovyet bloklarına ayrıldı.
- Amerikalı şair Ezra Pound, İtalya’da direnişçi örgütlerce tutuklandı ve serbest bırakıldı. ABD Silahlı Kuvvetleri’nce tutuklu bulunduğu kışlada, ünlü kantolarını yazdı. Pablo Neruda, Şili’de Komünist partiden senatör oldu. Aleksandr Soljenitsin Stalinist hükümeti eleştirdiği için sekiz yıl hapse mahkûm edildi. Hermann Broch, Vergilius’un Ölümü; Jean-Paul Sartre, Akıl Çağı; George Orwell, Hayvan Çiftliği; John Steinbeck, Sardalya Sokağı.

1946

- Perón başkan seçildi. Halka maaşlarda artış ve sosyal güvenlik vaatlerinde bulundu. “Evita” ismiyle bilinen karısı Eva’yı işçi ilişkileri sorumlusu yaptı. Toprak reformu isteyen halk, Malón de la Paz’dan başkent Buenos Aires’e kadar yürüdü. İtalya cumhuriyet oldu.
- W. H. Auden, ABD vatandaşı oldu. Christopher Isherwood, Berlin Öyküleri; Nikos Kazantzakis, Zorba; Boris Vian, Mezarlarınıza Tüküreceğim. Gertrude Stein ve H. G. Wells’in ölümü.

1947

- Arjantin’de kadınlara oy hakkı tanındı. Komünizmle savaş için Truman Doktrini uygulamaya kondu. CIA kuruldu. Ses duvarı aşıldı.
- Albert Camus, Veba; Max Horkheimer ve Theodor Adorno, Aydınlanmanın Diyalektiği.

1948

- İsrail devleti kuruldu. Berlin Ablukası başladı. Mohandas Gandhi suikaste uğradı.
- Norman Mailer, Çıplak ve Ölü; Bertolt Brecht, Kafkas Tebeşir Dairesi.

1949
İkinci öykü derlemesi Alef’i yayımladı.
- Yeni anayasayla başkanın yetkileri artırıldı. Peróncuların çoğunluğunu oluşturduğu meclis, hükümet aleyhine konuşanlara hapis cezası getiren yasayı kabul etti. Rejim karşıtları hapsedildi, bağımsız gazeteler baskı altına alındı. NATO kuruldu; Berlin Ablukası sona erdi ve Almanya, Sovyet kontrolündeki Alman Demokratik Cumhuriyeti’yle NATO destekli Almanya Federal Cumhuriyeti olarak ikiye ayrıldı.
- Brecht’in Cesaret Ana oyunu Doğu Berlin’de Deutsches Theater’da ilk defa sahnelendi. George Orwell, Bin Dokuz Yüz Seksen Dört; Joseph Campbell, Kahramanın Sonsuz Yolculuğu; Simone de Beauvoir, İkinci Cins.

1950
Sociedad Argentina de Ecritores (Arjantin Yazarlar Birliği) başkanı seçildi.
- Comisión Nacional de Energía Atómica (Ulusal Atom Enerjisi Komisyonu) Juan Perón’un emriyle kuruldu. Kore Savaşı başladı.
- George Orwell, Cesare Pavese ve George Bernard Shaw’ın ölümü.

1951

- Perón ezici bir çoğunlukla tekrar başkan seçildi.
- Julio Cortázar, Bestiario; J. D. Salinger, Çavdar Tarlasında Çocuklar; Vladimir Nabokov, Konuş, Hafıza: Tekrar Ele Alınmış Bir Otobiyografi. Sinclair Lewis, Ludwig Wittgenstein ve André Gide’in ölümü.

1952
Ünlü deneme kitabı Öteki Soruşturmalar yayımlandı.
- Eva Perón kanserden ölünce; Perón’a destek azalmaya başladı. II. Elizabeth, Britanya kraliçesi oldu. Mısır’da devrim sonrası Kral I. Faruk devrildi, İngiliz işgali sona erdi. ABD, atom bombasından çok daha yıkıcı bir silah olan hidrojen bombasını geliştirdi.
- Arthur Miller’ın Cadı Kazanı oyunu ilk kez Broadway’de sahnelendi. James Baldwin, Git Onu Dağa Anlat; J. D. Salinger, Dokuz Öykü.

1953

- Josef Stalin’in ölümü. Muhammed Musaddık, darbe sonrası görevden uzaklaştırıldı. Kore Savaşı sona erdi. Albay John Hunt’ın liderlik ettiği Britanyalı dağcılar, Everest Tepesi’ne ilk ulaşan insanlar oldu. DNA keşfedildi.
- Dublin’de “Bloomsday” ilk kez kutlandı; Aldous Huxley, Algı Kapıları. Colette öldü.

1954

- Sovyetler Birliği, nükleer enerjiyi kullanarak elektrik üretti. Cezayir’de savaş başladı.
- Nabokov’un Lolita kitabı Paris’te yayımlandı. Yaşar Kemal, İnce Memed; Françoise Sagan, Hoşgeldin Hüzün; Samuel Beckett, Godot’yu Beklerken. Thomas Mann öldü.

1955
Perón’un devrilmesinden sonra Arjantin Ulusal Kütüphanesi müdürlüğüne getirildi. Bu dönemde ailesinde kalıtımsal bir hastalık olan görme kaybı, giderek körleşmesine neden oldu.
- Arjantin’de binlerce kişinin öldüğü iç savaş sonrası Silahlı Kuvvetler darbe yaptı. Perón görevinden istifa etti ve bir Paraguay gambotuna saklandı. Önce Paraguay’da, sonra İspanya’da sürgün hayatı yaşadı. Birleşik Devletler anayasası model alınarak yazılmış 1853 federal anayasasına dönüldü. Varşova Paktı imzalandı.
- Ted Hughes’la Sylvia Plath evlendi. James Baldwin, Giovanni’nin Odası; Saul Bellow, Günü Yaşa; Allen Ginsberg, Uluma. Bertolt Brecht öldü.

1956
Buenos Aires Üniversitesi’nde İngiliz ve Amerikan Edebiyatı profesörlüğüne getirildi, bu görevi on iki yıl boyunca sürdürdü.
- Fransa’da Beşinci Cumhuriyet kuruldu. Stalinist hükümete karşı ayaklanan Budapeşte’yi Sovyet birlikleri işgal etti. Süveyş Kanalı’nı millileştiren Cemal Abdül Nasır, Süveyş Bunalımı’nı tetikledi. Brasilia inşa edildi.
- Jack Kerouac, Yolda; Vladimir Nabokov, Pnin; Boris Pasternak, Doktor Jivago; Ayn Rand, Atlas Silkindi.

1957

- Uzay Çağı’nı başlattığı kabul edilen Sputnik 1 yörüngeye gönderildi. Avrupa Ekonomik Topluluğu’nu oluşturan Roma Antlaşması imzalandı.
- Harold Pinter’ın oyunu Doğum Günü Partisi, Londra’da bir hafta sahnede kaldı. Chinua Achebe, Parçalanma; Truman Capote, Tiffany’de Kahvaltı; Claude Lévi-Strauss, Yapısal Antropoloji.

1959

- Küba’da diktatör Fulgencio Batista’nın rejimine karşı ayaklanan Fidel Castro ve silah arkadaşları, yönetimi yılbaşında devraldı. Kıbrıs ve Singapur, bağımsızlığını ilan etti.
- Philip Roth, Hoşçakal Columbus; Kurt Vonnegut, Titan’ın Sirenleri; Jean Anouilh, Becket; Erving Goffman, Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu; Karl R. Popper, Bilimsel Araştırmanın Mantığı.
- “Müziğin Öldüğü Gün”: Richie Valens, Buddy Holly ve Big Bopper’ın uçağı, Iowa yakınlarında düştü.

1960
El hacedor (Yaratan) yayımlandı.
- Afrika’da on yedi devlet bağımsızlığını ilan etti. Patrice Lumumba’nın suikaste uğramasıyla Kongo Krizi patlak verdi. Türkiye’de 27 Mayıs ihtilali oldu. Liverpool’da The Beatles ilk kez sahneye çıktı.
- Penguin Yayınevi, Lady Chatterley’nin Âşığı romanını basmaktan dava edildiği müstehcenlik suçundan beraat etti. Harper Lee, Bülbülü Öldürmek; John Updike, Tavşan Kaç; Eugene Ionesco, Gergedanlar. Albert Camus trafik kazasında öldü.

1961
Samuel Beckett’le birlikte ilk kez verilen Prix Formentor’a layık görüldü ve uluslararası üne kavuştu. Texas Üniversitesi’ne konuk profesör olarak davet edildi.
- Berlin Duvarı inşa edildi. Yuri Gagarin, uzaya ilk çıkan insan oldu.
- Joseph Heller, Madde 22; Stanislaw Lem, Solaris; J. D. Salinger, Franny ve Zooey; Muriel Spark, Bayan Jean Brodie’nin Baharı; Kurt Vonnegut, Gece Ana.

1962

- Arjantin’de darbe sonrası Arturo Frondizi’nin sivil hükümeti devrildi. Küba Füze Krizi patlak verdi. Cezayir’de savaş devletin bağımsızlığını ilan etmesiyle sona erdi. Papa XXIII. Jean, Vatikan II’yi açtı.
- Marilyn Monroe ve Arthur Miller, Meksika’da boşandı; Vladimir Nabokov, Soluk Ateş; Aleksandr Soljenitsin, İvan Denisoviç’in Bir Günü. e. e. cummings, Hermann Hesse, Georges Bataille ve William Faulkner’ın ölümü.
- The Beatles’ın ilk albümü Birleşik Devletler’e ulaştı; Batı dünyasında Beatlemania ve “İngiliz İşgali” başladı.

1963

- John F. Kennedy, Dallas’ta suikaste uğradı. Martin Luther King Jr., Washington’da Lincoln Anıtı önünde “Bir Hayalim Var” başlıklı konuşmasını yaptı.
- John Fowles, Koleksiyoncu; Mary McCarthy, Grup; Sylvia Plath, Sırça Fanus; Thomas Pynchon, V.; Kurt Vonnegut, Kedi Beşiği. Sylvia Plath, Nâzım Hikmet, Theodore Roethke, Aldous Huxley ve C. S. Lewis öldü.

1964
Dördüncü şiir kitabı El Otro, el mismo yayımlandı.
- Kolombiya’da devletle FARC (Kolombiya Devrimci Silah Güçleri) ve ELN (Ulusal Kurtuluş Ordusu) gibi köylü gerilla örgütleri arasında günümüze kadar devam eden savaş başladı.
- Saul Bellow, Herzog; Vladimir Nabokov, Lujin Savunması.

1965

- Winston Churchill öldü; Malcolm X, New York’ta suikaste uğradı.
- Sylvia Plath, Ariel.

1966

- Arjantin’de General Juan Carlos Ongania darbe sonrası yönetimi devraldı ve tüm siyasi partileri susturdu.
- Mihail Bulgakov, Efendi ve Margarita; Truman Capote, Soğukkanlılıkla; Tom Stoppard, Rosencrantz ve Guildenstern Öldü; Michel Foucault, Şeylerin Sırası. Evelyn Waugh ve André Breton öldü.

1967
Elsa Astete Millân’la evlendi. Adolfo Bioy-Casares’le, H. Bustos Domecq mahlasını tekrar kullanarak Crónicas de Bustos Domecq adlı deneme kitabını yayımladılar.
- “Aşk Yazı” ile hippi hareketi gençler arasında hızla yayıldı ve yarattığı sosyal değişim, 1960’ların geri kalanını ve 70’lerin ilk yıllarını etkiledi. İsrail ve Arap ülkeleri arasında Altı Gün Savaşı yapıldı. Ernesto “Che” Guevara öldü.
- Gabriel García Márquez, Yüzyıllık Yalnızlık; Angela Carter, Büyülü Oyuncakçı Dükkânı. Dorothy Parker, Siegfried Sassoon ve Carson McCullers öldü.

1968

Başkanlık seçimleri öncesinde Martin Luther King Jr. ve Robert F. Kennedy peş peşe suikaste uğradı. Alexander Dubcek’in iktidara gelmesiyle başlayan Prag Baharı, SSCB ve Varşova Paktı müttefiklerinin ülkeyi işgal etmesiyle sona erdi. Fransa’da Mayıs 68 gösterileri yapıldı. Kuzey İrlanda’da artan şiddet olaylarıyla “The Troubles” başladı.

1969
Beşinci şiir kitabı Karanlığa Övgü yayımlandı. Margarita Guerrero ile yazdığı Kurgusal Varlıklar Kitabı’nı yayımladı.
- Mayıs ayında Cordobazo gösterileri sonrası binlerce vatandaş orduyu ve polisi etkisiz hale getirerek iki gün boyunca Córdoba’yı işgal etti. Apollo 11 ayın yüzeyine indi, Neil Armstrong aya ilk basan insan oldu. Woodstock Müzik Festivali düzenlendi.
- Vladimir Nabokov, Ada ya da Arzu; John Fowles, Fransız Teğmenin Kadını; John Cheever, Bullet Park; Philip Roth, Portnoy’un Şikâyeti; Kurt Vonnegut, Mezbaha No. 5. John Kennedy Toole ve Jack Kerouac öldü.

1970
Üçüncü öykü kitabı Brodie Raporu yayımlandı. Elsa’dan boşandı.
- Ongania’nın görevinden alınmasından sonra General Alejandro Lanusse başkanlığa geldi. Solcu Montoneros ve Ejército Revolucionario del Pueblo örgütleriyle antikomünist kontrgerilla grupları arasında iç savaş başladı. Polonya’da ayaklanma; Kamboçya’da iç savaş patlak verdi. Ürdün’de Kara Eylül olayları oldu. Jimi Hendrix ve Janis Joplin hayatını kaybetti.
- Dario Fo’nun Bir Anarşistin Kaza Sonucu Ölümü oyunu ilk defa Varese’de sahnelendi. Bertrand Russell öldü.

1971
Oxford’dan fahri doktora aldı.
İdi Amin, Uganda’da devrim sonrası yönetimi ele geçirdi. İlk mikroçip üretildi.

1972
Altıncı şiir kitabı El oro de los tigres yayımlandı.
- Kuzey İrlanda’da Kanlı Pazar yaşandı. Münih’te düzenlenen 1972 Olimpiyatları kana bulandı, Kara Eylül adlı Filistinli grup 11 İsrail olimpiyatçıyı öldürdü.
- Sir John Betjeman, Birleşik Krallık kraliyet şairi oldu. Italo Calvino, Görünmez Şehirler; Vladimir Nabokov, Saydam Şeyler.

1973
Arjantin Ulusal Kütüphanesi’ndeki görevinden istifa etti.
- Perón yanlısı parti Mart’ta seçimleri kazandı, Hector Campora başkan oldu. Arjantin’de terör olayları. Ezeiza katliamı: 18 yıldır sürgünde olan Juan Perón’u karşılamaya gelen kalabalıkta Peronistlerin sağcı kanadı kalabalıkta solculara ve Montoneros üyelerine ateş açtı, on üç kişi öldü, yüzlerce kişi yaralandı. Campora görevinden ayrıldı, Perón Eylül ayında tekrar başkan oldu. Yom Kippur Savaşı. Watergate skandalı.
- Şilili şair Pablo Neruda’nın cenazesi, Pinochet yönetimine karşı gösterilere dönüştü. Efendi ve Margarita, ilk defa Sovyetler Birliği’nde eksiksiz olarak yayımlandı. Thomas Pynchon, Gravity’s Rainbow. W. H. Auden öldü.
- Pablo Picasso’nun ölümü.

1974

Juan Perón öldü, karısı Isabel Martinez de Perón başkan oldu. Terör arttı, yüzlerce kişi öldü. Grevler ve gösteriler patlak verdi. Kıbrıs Harekâtı düzenlendi. Portekiz’de Karanfil Devrimi sonrası demokrasiye geçiş başladı. Birleşik Devletler’de Richard Nixon görevinden istifa etti.

1975
Dördüncü öykü derlemesi Kum Kitabı ve yedinci şiir kitabı La rosa profunda (Sonsuz Gül) yayımlandı. Annesi 99 yaşında hayatını kaybetti.
- Arjantin’de enflasyon %300‘e yükseldi. Kuzey Vietnam güçlerinin Saigon’a girmesiyle Vietnam Savaşı sona erdi. Francisco Franco öldü.
- Saul Bellow, Humboldt’un Armağanı; Carlos Fuentes, Terra Nostra.

1976

- General Jorge Videla cuntası Martinez de Perón’u devirdi ve yönetimi devraldı, meclis feshedildi. Rejim karşıtları tutuklandı, on binlerce kişi kayboldu. Çin Kültür Devrimi sona erdi.
- Raymond Carver, Lütfen Sessiz Olur musun Lütfen?; Michel Foucault, Cinselliğin Tarihi I. Agatha Christie öldü.

1977
Sekizinci şiir kitabı Historia de la noche yayımlandı.
- Voyager uzaya gönderildi, ilk topluca üretilmiş kişisel bilgisayarlar piyasaya girdi.
- Iris Murdoch, Deniz, Deniz. Jacques Prévert ve Vladimir Nabokov öldü.

1978

Afganistan’da iç savaş başladı; İspanya tamamen demokrasiye geçti. I. Ioannes Paulus’un otuz üç gün süren papalığının ardından ölmesiyle, yerine II. Ioannes Paulus geçti. Yapay insülin geliştirildi, ilk tüp bebek dünyaya geldi.

1979

- Sovyet-Afgan Savaşı başladı. İran Devrimi sonrası Şah Rıza Pehlevi sürgüne kaçtı, İranlıların ABD Konsolosluğu’nu basmasıyla İran Rehine Krizi patlak verdi. Margaret Thatcher, Britanya Başbakanı oldu.
- Angela Carter, Kanlı Oda; Jean François Lyotard, Postmodern Durum: Bilgi Üzerine Bir Rapor.

1980

- Ronald Reagan, ABD Başkanı oldu. İran-Irak Savaşı başladı. Türkiye’de 12 Eylül askeri darbesi oldu.
- J. M. Coetzee, Barbarları Beklerken; Salman Rüşdi, Geceyarısı Çocukları; Carl Sagan, Kozmos. Barbara Pym, C. P. Snow, Marshall McLuhan, Henry Miller, Katherine Anne Porter ve JeanPaul Sartre öldü.
- John Lennon öldürüldü.

1981

- General Leopoldo Galtieri, askerî rejimin başına getirildi. Columbia Uzay Mekiği, yörüngede ilk turunu tamamladı.
- Raymond Carver, Aşk Konuştuğumuzda Ne Konuşuruz. William Saroyan öldü.

1982

General Leopoldo Galtieri’nin Falkland Adaları’na asker çıkarmasıyla Falkland Savaşı başladı. İngiliz güçleri Haziran ortasında adayı geri aldı, 700 Arjantinli çatışmalar sırasında öldü. Galtieri’nin yerine General Reynaldo Bignone getirildi. İsrail Lübnan’ı işgal etti.

1983
Légion d’Honneur’e layık görüldü.
- Arjantin sivil yönetime döndü, radikal Raúl Alfonsin başkan oldu. İnsan haklarını ihlal eden askerî liderler, yargı karşısına çıkarıldı. Karayipler’de bulunan Grenada Adası Birleşik Devletlerce işgal edildi. Beyrut’ta ABD Konsolosluğu bombalandı.
- Thomas Bernhard, Bitik Adam; Raymond Carver, Katedral.

1984

- Şili ve Arjantin arasında imzalanan antlaşmayla, Picton, Nueva ve Lennox Adaları üzerinde sınır anlaşmazlıkları son buldu.
- Martin Amis, Money. Julio Cortázar ve Truman Capote öldü.

1985
Dokuzuncu şiir ve düzyazı derlemesi Los conjurados yayımlandı.

1986
Asistanı María Kodama’yla evlendi. Cenevre’de karaciğer kanserinden 86 yaşında hayata gözlerini yumdu ve Cimetière des Rois’ya gömüldü. Mezarı hâlâ oradadır.
- Arjantin, Diego Maradona kaptanlığında 1986 Dünya Kupası’nı kazandı. Uzay Mekiği Challenger havalandıktan yetmiş üç saniye sonra parçalandı ve içinde bulunan yedi kişilik mürettebatın ölümüne neden oldu. Çernobil faciası. İsveç Başbakanı Olof Palme suikaste uğradı. Halley Kuyrukluyıldızı bir kez daha Dünya yörüngesinden geçti.
- Christopher Isherwood ve Simone de Beauvoir öldü.

ÖNSÖZ
JAMES WOODALL

Jorge Luis Borges öleli yirmi yedi yıl oldu. Bu dönem, onun ölümünden çok önce kazandığı şöhretinden hemen hiçbir şey eksiltmedi.

Borges, 1960’larda, saflarında Samuel Beckett, Patrick White ve Herman Hesse gibilerin bulunduğu 20. yüzyıl yazarlar panteonunda yerini aldı. Amerikalı eleştirmen Harold Bloom, 1994’te Borges’i Batı uygarlığının olmasalardı manen daha az zengin olacağımız yazarlarının uzun listesine yerleştirdi (Bloom’un Borges’in hemen yanına koyduğu iki yazar Şilili Pablo Neruda ve Portekizli Fernando Pessoa’dır).1

Borges 1970’lerde belki de bugün okunduğundan daha çok okunuyordu; onun ayrıcalığı, 1961’den önce, ya da, Fransızca okuyanlar için 1951’den önce adını bile duymadıkları Borges’in yeni, savaş sonrası, modernizm sonrası bir yazarlar kuşağı üzerindeki güçlü etkisidir. Gelişigüzel çevrilmiş küçük metinlerle Borges edebi kurgu yöntemlerini değiştirmekle kalmadı, yazıların içeriğini ve yazarların düşüncelerini de değiştirdi. “Borgesvari” sıfatı artık edebi terminolojide “Kafkavari” deyimi kadar çok kullanılmaktadır.

Borges hiç roman yazmadı ve uzun yaşamında –seksen altı yaşında öldü– düzyazıları kadar çok şiir yayımladı. İspanyolca konuşan dünyada Borges, zengin şiirsel bir dil olan İspanyolcanın, 17. yüzyıldan bu yana Luis de Góngora ve Francisco de Quevedo ile aynı değerde bir ustası addedilmektedir. Quevedo, Borges’in kahramanıydı ve Borges, Buenos Aires’de yaşayan bir Kastilyalı’dan bekleneceği üzere, bütün yazarların en büyüğü olan İspanyol yazar Cervantes’e yakınlık duyuyordu.

Bütün bunlara rağmen şöhret ona geç ulaştı. 1946’dan bu yana, Arjantin’de, 1940’larda yazdığı iki önemli öykü kitabı Yolları Çatallanan Bahçe ve Alef kadar, General Juan Perón’un diktatörlüğüne karşı uzlaşmaz tavrıyla da tanınıyordu. Belki de bütün bunlardan çok, bir eleştirmen ve makale yazarı, günün littérateuse’ü Victoria Ocampo’nun çalışma arkadaşı ve Arjantin’in ünlü edebiyatçılarından Adolfo Bioy Casares’in yakın dostu olarak tanınıyordu.

Borges 1940’ların ortasında Fransızcaya tercüme edilmeye başlayınca, ileride Avrupa’da kazanacağı şöhretin yolu açıldı. Borges’in yaygın ün kazanması, 1944’te Buenos Aires’de yayınlanan Yolları Çatallanan Bahçe’deki bütün öykülerinin altı yeni öyküyle birlikte sunulduğu Ficciones ile, 1961’de Formentor Ödülü’nü Samuel Beckett’le paylaştığı zaman gerçekleşti (Beckett on yıl önce Godot’yu Beklerken’le ünlenmişti). Borges Anglosakson dünyada, özellikle Birleşik Devletler’de Labyrinths adlı tuhaf, kendi derlemediği bir kitapla tanındı.

Labyrinths’in en garip yanı, Borges’in yazdığı ve başlıklarında labirent sözcüğünün geçtiği iki öykünün kitaba alınmamış olmasıdır.1* Özgün İspanyolca baskılarından derlenmiş yirmi üç öykü ve Borges’in deneme yazarı olarak lezzetinin ilk işaretini veren kısa düzyazılarından seçmeler kitapta yer almaktaydı.

Labyrinths’in dayandığı fikir, ilk olarak 1953’te Fransa’da Roger Caillois tarafından derlenen ve yayımlanan bir kitaptan boy vermişti. Fransızca Labyrinths sadece dört öyküyü kapsaması bakımından İngilizce derlemeden farklıydı.2* Labyrinths’in İngilizce çevirisinin 1962’de, Borges’in Formentor Ödülü’nü alması şerefine aynı yıl İngilizcesi yayımlanan Ficciones’in hemen ardından gelmesi, Borges’in Arjantin dışında ilk önemli yayın olayıydı: kitap, Ficciones’in aksine iyi sattı ve Borges Atlantik’in iki yakasında, dünyanın en çok konuşulan dilinde okunmaya başlandı. Borges’in çeşitli yazılarının bir derlemesi ve böyle olduğu için de onun kırk yılı aşkın bir süreyi kapsayan çalışmalarının temsilcisi olan Labyrinths, 1960’larda Latin Amerika edebiyatının mihenk taşı oldu. Çok okundu ve kısa bir süre sonra “Büyülü Gerçekçilik” denecek olan ekolün en önde gelen metni addedildi.

Bu deyimi Franz Roh 1924’te Alman Neue Sachlichkeit (Yeni Nesnellik) tarzındaki resimlerini tanımlamak için icat etmişti.2 Daha sonra Kübalı yazar Alejo Carpentier deyimi lo real Maravilloso biçiminde kendine maletti. Bir dizi Latin Amerikalı’nın garip yazıları ve kurguları, bu yazarların kendi kıtalarının sarsıntılı ve fantastik tarihini yansıtıyordu. Avrupalılar için bu deyim, anlatıda gerçekçiliğin sınırlarını yıkmış, gerçeğin yeni bir görünümünü müjdelemişti.

Borges gerçekten garip, fantastik ve yeniydi. Aynı zamanda Arjantinliydi ve Carpentier’in deyimi zamanla uluslararası bir nitelik kazandı: Büyülü gerçekçilik, kısa zamanda moda bir tarz oldu. Borges her zaman tarzlara karşı çıkmıştı ve çıkacaktı – nasıl moda olunacağını bilmezdi. Garcia Márquez’in Yüzyıllık Yalnızlık’ı 1967’de yayımlandığı zaman, büyülü gerçekçilik en iyi örneğini bulmuştu. Márquez, tropikal şehveti, çılgın düş gücünü, Karayip şenliklerini temsil eden bir yazardı; onun özlü üslubu ve kurgudaki becerileri Carpentier’in sözünü ettiği coşkulu anti-natüralizm’i tam olarak karşılıyordu.3*

Borges, hem Arjantinli olması hem de yarattığı yeniliklerin benzerinin bulunmaması nedeniyle kronolojik olarak büyülü gerçekçilikten önce gelmekte ve farklı bir yazar olarak öne çıkmaktadır. 1970’li yıllar boyunca büyülü gerçekçiliğin kurucusu ilan edilmiş, ama bu onun gerçek önemini; çeşitli geleneklerden sade ve yeni bir edebiyat yaratan, Arjantinli bir yazar olduğu gerçeğini gölgelemiştir.

Kafası Henry James’in öyküleri ve Franz Kafka’nın romanlarıyla olduğu kadar, kendi Arjantin cedlerinin şiiri, goşo gelenekleri ve porteño argosuyla da doluydu. Meksikalı hümanist Alfonso Reyes’in düzyazı üslubu kadar, Schopenhauer’in düşüncelerine de hayrandı. Onun İspanyolcası için Perulu romancı Mario Vargas Llosa şunları söylemiştir:

Borges’in düzyazısı genelgeçer kurallara aykırıdır, çünkü titiz bir tutumla, az sözle ifadeyi yeğleyerek, İspanyol dilinin aşırılığa olan doğal eğilimine derinden derine karşı gelmektedir. İspanyolcanın Borges ile anlaşılır hale geldiğini söylemek, bu dilde yazan başka yazarlara hakaret gibi gelebilir, ama değil... Borges’de daima mantıklı, kavramcı bir düzey vardır, geri kalan her şey buna hizmet eder. Onunki, hiçbir zaman aşağı bir düzeye indirilmemekle beraber, dolaysız ve ölçülü sözlerle ifade edilen berrak, saf, aynı zamanda olağanüstü fikirler dünyasıdır.3

Bu sözler, büyülü gerçekçilik için pek geçerli bir formülü ifade etmiyor. Aslında, Borges’in başlıca erdemlerinden birini betimliyor: olağanüstü evrenleri, sinsi, nerdeyse küstah bir üslup ekonomisiyle yaratma yeteneğini. Düzyazıları, dili edebi gösterişten kurtarma arzusunu sergiler. Borges’in büyüsünde maharetlere yer yoktur, öte yandan edebi-eleştirel mizahı yeni doruklara yükseltir. Ve evrenlerini buharlı ekvator iklimlerinde değil, –bir iki Paris arkaplanı dışında– siyasi açıdan karanlığa gömülmüş Buenos Aires’de, münzevi, çoğu zaman uykusuz yalnızlığında yaratır.

Dünyanın kendi yurttaşlarından –hatta kendisinden bile– önce keşfettiği Arjantinli Borges bilinçli olarak moderndi, yine de yaşamının büyük bir bölümünde kendine güveni yoktu. Eserlerine, özellikle öykülerine, pek kıymet vermezdi. Yine de onun içaçıcı parlaklığı, modernizmin tükettiği ve edebiyatlarını kupkuru bıraktığı Fransız, İngiliz ve Birleşik Devletler kültür iklimine ilaç gibi geldi. Borges şaşılacak kadar çok sayıda edebiyatı besledi ve onlardan esinlendi. Başta şiir olmak üzere, edebiyat için İngilizcenin en iyi dil olduğunu düşünüyordu. İşin tuhafı Cervantes’i ilk kez İngilizce çevirisinden okumuştu. Daha çocukken, en büyüklerden sayılmayan –Robert Louis Stevenson, Lewis Carrol, H.G.Wells gibi– İngiliz yazarlar onun üzerinde belirleyici bir etki yapmıştı.

Ömrü boyunca, özellikle kör olduktan sonra, kendisine okunmasını istediği yazarlar Rudyard Kipling ve Gerard Manley Hopkins’di. Tahsilini Cenevre’de yaptığı için Fransızca öğrenmişti; Almancayı, Heinrich Heine’yi okuyarak, kendi kendine öğrendi. Ellili yaşlarının sonlarına doğru, kör olmaya başladığı zaman, olağanüstü bir çabayla kendi kendine Anglosakson dilini öğrenmeye girişti, bu da onu Eski İskandinav dilini öğrenmeye götürdü.

Eğer bütün bunlar –kalemleri ceplerinde, dosyaları uçuşan, ceket dirseklerinde deri yamalar olan– titiz bir akademisyen izlenimi veriyorsa, bundan daha yanlış bir şey olamaz. Borges, 1930’larda ve 1940’larda yazar olmaya çabalarken içine dönük ve yalnızlığı belki de bilerek seçmiş bir adamdı, ama Funes’in Belleği ya da Alef’in yaratıcısının Hemingwayvari bir eylem adamı veya Lawrencevari bir Lothario olmasını bekleyemezsiniz.

Borges’in 1960’ların başlarında Kuzey Amerika üniversitelerine gelmesi ona yeni ve popüler bir kimlik kazandırdı. Artık küresel bir meta olmuştu. John Updike 1965’te The New Yorker dergisinde, onu bir tür edebi El Dorado olarak tanıttı. Updike, “Jorge Luis Borges’in dehası geç de olsa Kuzey Amerika’da tanınmaya başladı,” diye başlamıştı makalesine. Ve şöyle devam ediyordu; “Günümüz Amerikan öykü ve romanının çıkmaz sokak narsizmi ve süprüntü niteliğine karşın, Borges, felsefe ve fizikte bulunan bir şeyi, aklı, edebiyat ve kurguya sokmaktadır.” Üstelik Borges “keyif verici ve eğlendirici”ydi.4

Borges’i altın madeni gibi görenler ve eleştiri cephesinin ön mevzilerini tutanlar hızlı davrandılar; Borges, yeniyi ve tuhafı çabucak masseden bir ülkede Kuzey Amerikalı bir yazarmış gibi benimsendi. Buenos Aires’in güney yarımkürede yer almasının ve çok kültürlü olmasının hiç önemi yoktu; kuzeyle aynı kıtadaydı ve “Amerikan”dı!

Ona duyulan hayranlık nihayet kendi vatanına da sirayet etti. 1960’ların sonlarında Borges’in kariyerinde ilk kez Arjantinliler, okumasalar da, ona övgüler düzmeye başladılar. Uluslararası itibarı, edebi ürünleri o ana kadar taşralı düzeyi aşamamış bir ülke için büyük bir onur kaynağıydı. Borges, patlama yapan Latin Amerika edebiyatında Arjantin’e sağlam bir yer kazandırmıştı.

Che Guevara ve Borges’in nefret ettiği Juan Perón dışında, bu kör porteño 20. yüzyıl Arjantini’nde çıkan ünlü kişi oldu. Yaygın olarak okunmasa bile, 21. yüzyılda hâlâ âkim konumunu korumaktadır. Arjantin daha ona pek önem vermezken, İngiltere’de, Birleşik Devletler’de ve Fransa’da çok önceden ünlü olması, o günlerin Arjantini için çok şey söylemektedir. Çünkü tam Borges dünyada Fransızca olarak elden ele dolaşmaya başlarken, Perón –tam olarak 1946-1955 arası– ülkesine büyük bir zarar veriyordu ve bu zarar Borges’in hayatının sonuna kadar sürecekti. Arjantin sanat açısından korkunç bir çoraklığa gömülmüştü.

Edebiyat uygarlığının doruklarından olan Borges’in, ülkesinin hükümetleriyle ölünceye dek tartışmalı bir ilişkisi oldu: Arjantin’in siyasi kaderinin yarım yüzyıldan bu yana ilk kez düzelmeye başlamasından birkaç yıl sonra ölmesi, Borges’ten çok ülkesinin bir kaybı olmuştur. Kendisi de bu kaybı vurgulamak istermiş gibi, ülkesinde değil Cenevre’de ölmeyi seçti.

Borges alışılmış yurtseverlerden değildi; tam olarak demokrat olduğu da söylenemez. O bir kitap kurdu, bir yabancı diller ve felsefi paradoks sevdalısı, hiçbir zaman reddetmediği kökenini zahmetsizce aşan dünya çapında bir aydındı. Dış dünyanın onu seyretmesinden, belki de dış dünyayı göremediği için hoşlanırdı. Daha sonraki yıllarda kendini siyasal solcular indinde sevilmez yaptı, çünkü ilan ettiği tutuculuğu onu, ister istemez, Arjantin’de 1970’lerin ve 1980’lerin başlarının cani rejiminin yanında gösteriyordu. 1976’da askerlerin gelmesini hoş karşılamakla kendine hiç de iyilik etmedi, ama bu onun Peronizme veda biçimi olmuştu. Solun daha sonra anlayamadığı, Borges’in generallerin getirdiği karmaşayı –baskı, işkence ve cesetleri– pek az görebilmesiydi. Politize olmuş Borges karşıtlarının gözünde, onun generallere, gerektiğini düşündükleri ölçüde karşı çıkmamış olması, hâlâ kanayan bir yaradır. Onu sağcı olarak damgalayıp kötülemek çoktandır moda olmuştur. Böyleleri öykülerini boykot edebilirler ya da şöhretini azaltacak şeyler söyleyebilirler; Borges’in 28 Nisan 1980’de Buenos Aires’de yayımlanan günlük La Prensa gazetesinin Madrid muhabirine söylediği şu sözleri görmezlikten gelmek bu gibilerin işine gelecektir: “Terör ve baskıların ülkede yarattığı ciddi ahlaki sorunu gözardı edemem. Bunca ölüm ve kayıp olayı karşısında sessiz kalamam.”5

Bir ay sonra, bir hükümet karşıtı demeç daha geldi: “Bu hükümet üzerinde hiçbir etkim yok. Bu milliyetçi bir hükümet ve ben milliyetçi değilim, Hıristiyan olduğumdan da emin değilim; olsaydım da, Katolik olmazdım. Ben hiçbir mevki sahibi değilim. Özgür bir insanım.”6

Borges’i konuşturmak zordu; çok az şeyi çok geç söylemiş olabilir, ama aynı zamanda özgür bir ruhu vardı ve ideolojik inançların basite indirgenmiş gerçeklerine, siyasal açıdan tepkileri çok değişkendi. Borges’in siyasal düşüncelerini incelemek yoluyla onun hakkında, insanları şaşırtmaktan ve rahatsız etmekten hoşlandığı dışında, fazla bir şey öğrenemeyiz.

Peronizme karşı tavrı ise, aksine, hem yazarı hem ülkesini anlamamıza yarar. Borges’i kamuya malolmuş biri olarak anlatırken, bu konuda söylenecek çok şey olacaktır. Özel yaşamında ise, hakkında anlatılanlardan daha garip, daha anlaşılmaz, bazen daha Don Kişotvari, bazen de daha hüzünlü biriydi.

Borges her zaman âşıktı. Duyguları nadiren karşılık görmüştü ve bu onun ömrü boyunca acı çekmesine neden oldu. Anlattığı acı değildi, aşktan bahsederken de başarılı sayılmazdı. Yapıtlarında her iki duygudan da çok az söz edilmektedir. Yaradılışında bulunmakla beraber, aşk onun malzemesi değildi.

Bu noktada Borges en çok 18. yüzyılın akılcı düşünürlerine benziyordu – favorilerinden biri, öğrenimi, entelektüel coşkuları, profesyonel yazarlık yaşamı aşk başarılarından ağır basan Samuel Johnson’du. Johnson hastalık derecesinde melankolikti; daha gizli olmakla beraber, Borges de, özellikle şiirinde onun gibidir. Borges birçok kadını entelektüel açıdan cezbetmişti; ancak yalnızca birkaçı onunla yatmak istedi: Ve Borges onlarla yatmayı ne denli istemiş olursa olsun, muhtemelen bu konuda nasıl davranacağını bilmiyordu.

Viktorya devrinin sonlarında doğmuştu, kendinden sık sık, “un ser victoriano”, Viktorya devri adamı, olarak söz ederdi. Kadınlarla beraber olmaktan ve daha sonraki yıllarda onları göremez olunca, seslerini duymaktan çok hoşlandı; ama utangaç bir adamdı. 1920’lerde, Paris ve Londra’da olduğu kadar Buenos Aires’de de başlayan hoşgörü ortamından kararlı bir biçimde uzak tutulmuştu. Annesi Leonor Acevedo onun yaşamında normalin ötesinde önemli bir rol oynadı; Borges’in eksantrikliklerinden biri, altmış, yetmiş yaşına geldiği halde hâlâ annesiyle yaşaması ve onun himayesinde olmasıydı.

Doksan dokuz yaşına kadar yaşayan annesi criollo’lardan geliyordu ve “savaşçı kanı” ile övünürdü. Yaşamının tek bir döneminde, 1960 sonlarında, oğlunun üç yıl süren felaket evliliği sırasında Borges’den ayrıldı; evlilik sona erince Borges, beş yıl sonra ölecek olan annesinin kucağına döndü. Bu, Borges’in kendi seçimiydi, ya da kör bir yazar olarak böyle yapması gerekiyordu. Düş kırıklığı yaratsa da, bu ilişkide Oedipus etkisi yoktu. Annesinin onun stilini tutuklaştırdığına dair bir işaret olmadığı gibi, tutuklaştıracak pek az stil vardı ortada. Borges, fazla zengin olmadan sakin bir yaşam sürdü, hiçbir pahalı alışkanlığı olmadı –ne içki ne sigara içerdi– ve hemen hemen ne istiyorsa onu yaptı.

Leonor’un uyguladığını varsaydığımız psikolojik baskısından daha önemli bir etkisi, sağladığı hizmetlerdi. Yüzyılın başından bu yana kör bir adamı idare etmişti; kocası Jorge Guillermo’ya İngiliz annesi Fanny Haslam’dan yırtık retina hastalığı miras kalmıştı. Bu yüzden Leonor, giderek çalışma ve ailesini geçindirme yeteneğini kaybeden bir koca ile başetmek zorunda kaldı. Dünyadan kopukluğu kocasınınkine benzeyen bir oğula bakabilmek için onun banka yöneticisi, sekreteri, menajeri ve gözü olmak, ikinci tabiatı olmuştu.

Leonor, Borges’i bir zırh gibi korudu. Borges kadınlarla ilişkisindeki yeteneksizliğini, kimsenin değiştirmeye cesaret edemediği bir ev yaşamının ardına gizleyebiliyordu. Bu durum, daha sonra, onun uluslararası bir entelektüel guru statüsü kazanmasıyla güçlendi ve kötü niyetlilerin uzak tutulmasında oldukça yararlı oldu. Annesinin ölümünden sonra Borges âdeta halkın malı oldu. İnsanlar onu kabullendiler ve onun beyninden beslenmeyi umut etmeye başladılar. Borges 20. yüzyılın en parlak edebi dehalarından biriydi. 1960’larda yüceltilen bu deha, 1970’lerde herkesin sahip çıkmak için giriştiği sessiz bir mücadeleye neden oldu. Calle Maipu’daki dairesine giden özel yolu arşınlayan kadın ve erkek hayranlarının listesi uzundu. Birçoğu onunla “konuşmak” veya “diyalog kurmak” konusunda başarılı oldu; bunların hepsi de sonradan gazetecilik ve edebiyat âleminde kazanca dönüştürüldü; Borges tarihte kendisiyle en çok mülakat yapılan yazarlardan biridir. Bir teyp ya da not defteri karşısında rahat fakat muğlak konuşması efsanevi yönlerinden biriydi. Denenmiş yollardan nadiren sapardı; her mülakatçıya aynı malzemeyi sunmak için ince bir nüansla değiştirilmiş esprilerle, kelime oyunlarıyla, en sevdiği yazarlardan, Arjantin için tuttuğu yastan söz açardı; öte yandan, Borges’in konuşmaları körlükten bir kaçış ve –yaşamsal anlamda– bir başka yazı biçimiydi.

Körlük Borges’e bir şok gibi değil, kaçınılmaz bir kader gibi geldi. Ailesinde de körlük vardı. Gözleri her zaman zayıftı ve her zaman en kötüsünü bekledi. Bu durumu duygusallığa kapılmadan kabul etmişti. 1969’da Richard Burgin’e şöyle dedi:

... okuyamamanın belli bir yararı olduğu söylenebilir, çünkü okumayınca zaman başka bir biçimde akıyor. Gözlerim görürken, hiçbir şey yapmadan yarım saat geçirecek olsam, çıldırırdım, çünkü okumam gerekirdi. Ama şimdi uzun zaman yalnız kalabiliyorum.

Sanırım yapacak bir şeyim olmadan yaşayabiliyorum. İnsanlarla konuşmam ya da bir şey yapmam gerekli değil...7

Kâhinin etkileyici dinginliği, hikmet sahibinin tevekkülü – ve kabuğundan dışarı çekildiği zaman, usta bir yazarın sonu gelmeyen sohbeti: Bu birleşim çok çekiciydi. Borges iletişim tekniklerini, muazzam iç entelektüel gücüne dayanarak, ona soru soranların ve hayranlarının beğeneceğini bildiği bir imajı cilalayarak, uzun yıllar sınayarak mükemmelleştirdi.

Borges için körlük bir kalkandı. Onun arkasında dünyanın hevesle aradığı bir kişiliği geliştirebilirdi. Şaşırtıcı belleği –körlükle başetmesinde birinci silahı– ve mahremiyeti, değişimden pek etkilenmiyordu. Ne duygusal yaşamının ne de yazar Manuel Peyrou ve şair Carlos Mastronardi ile dostluklarının ayrıntıları, sözgelimi, “Sohbetler”de yer almaktadır; ama Borges hem duygusal hem de dost canlısı bir adamdı ve yalnız olmadığı zamanlar –ki çoğu zaman yalnızdı– yakın tanıdıkları arasında bu özelliklerini, özellikle ikincisini, bol bol kanıtlardı.

“Georgie”den “Borges”e giden yol uzundu. En temel özelliklerini –konuşma zenginliği, geniş bir dost çevresi, cinsel çekingenlik, doymak bilmez bir öğrenme isteği– ömrü boyunca muhafaza ettiği halde, birden fazla Borges vardı.

Walt Whitman hayranı ve Birinci Dünya Savaşı sırasında İsviçre’de iç içe geçmiş dizeler işleyen delikanlı çağındaki Avrupalı deneyimci; 1920’lerin Madridi’nde dışavurumculuk benzeri bir hareket olan ultracılığın kavgacı broşür yazarı; editör Borges, şair Borges, kütüphaneci Borges, Perón karşıtı Borges, öğretmen ve konuşmacı Borges, siyasi huzursuzluk yaratan Borges, tutucu Borges ve elbette, fantastik öyküler mucidi Borges, yüzyılın ortasında postmodernizm daha akla gelmemişken, dünyaya baştan çıkarıcı postmodern öyküler veren yazar. Borges gizemini hâlâ korumaktadır. Kendini pazarlamaktan acizdi, maddi hiçbir hırsı yoktu. Okudu ve yazdı (bu sırayla), çünkü her zaman yaptığı ve yapacağı iş buydu. Şöhret hoş ama zaman zaman rahatsız eden bir yan üründü.

Borges asla sevdiği kadınları anlatan özyaşamöyküleri yazmadı, ama onun sevgisine mazhar olanlardan başlıcası, Estela Canto, kaleme sarıldı; kitabı Borges a contraluz (Borges’in Silueti, 1989) Borgescileri ikiye ayırdı. Bir bölümü onun Borges’i nerdeyse iktidarsız olarak anlatması doğru derken, başkaları aşk konusundaki sorunlarının hiç yazılmaması gerektiğini öne sürdüler. Her neyse, 1940’larda yaşanan ilişki Borges açısından duygusal bir felaketti.8

Borges ayrıca, ömrünün büyük bir bölümünde parasızdı, para kazanmaya ilk kez Kuzey Amerika’da konferans turnelerinde başladı. Bunlar onu, 1967’de, Anglosakson yayın hayatındaki ikinci önemli olaya götürdü: Harvard’da Norman Thomas di Giovanni ile tanıştı.

Di Giovanni Buenos Aires’de Borges ile beş yıl beraber çalıştı. Onun ilk önemli İngilizce çevirmeni oldu ve Borges’in adını Birleşik Devletler’de tükenmek bilmeyen bir çabayla yaymaya çalıştı; burada daha önce sözü edilen Labyrinths’den başka yapıtları İngiltere’de de tanınmaya başladı: Borges’in 1935’te ilk kez yayımlanan yarı-öyküler kitabı Alçaklığın Evrensel Tarihi, Alef (bütün dünyanın duyduğu meraka yanıt olarak di Giovanni’nin Borges’i yazmaya ikna ettiği “Özyaşamöyküsü Denemesi” bu kitaba dahil edilmişti), Brodie’nin Raporu, Kum Kitabı, Seçilmiş Şiirler ve başkaları.

Di Giovanni, Borges’in yeniden yazmasını sağladı denebilir. Di Giovanni yaş ve şöhretin Borges’de belli bir tembellik yarattığı bir zamanda sahneye çıkmıştı. Borges şiir yazıyordu –dikte ediyordu– ama onu şöhret yapan radikal öyküleri bırakmış görünüyordu.

Her iki adam için çeviri yaratıcı bir eylemdi, özellikle Borges’in İngilizceyi çok iyi anlaması ve bu enerji, mutlu bir olaya, Brodie’nin Raporu’nun yazılmasına yol açtı. Borges, kitabı yazmasının nedenini şöyle açıkladı: “O kadar çok insan beni taklit ediyordu ki, ben de çalışıp kendi kendimi taklit etmeye karar verdim.” Beş yıl sonra Kum Kitabı yayımlandı. Bu bir öykü derlemesi idi ve Borges’in öbür kitaplarıyla karşılaştırıldığında, sanki Borges’den alıntı yapılmış gibiydi; yorgun bir üslubu vardı. Bu onun son öykü kitabı oldu.

Brodie’nin Raporu hakkında söylediklerinden de anlaşılacağı gibi, Borges uzun şöhret yıllarında “Borges” olarak yaşadı ve çalıştı. Ne denli rahatsız edici olursa olsun, şöhret, tadı çıkarılması için oradaydı ve Borges şöhretin tadını zarafetle çıkardı. Sonuna kadar şiir yazdı ve inatla kendini şair olarak tanımladı; buna karşılık Arjantin edebiyatının aficionado’su olmayan, ama Borges’i seven okurları, onu büyük bir öykü yazarı olarak selamladılar.

En iyi öykülerini 1938 ile 1953 arasında yazmıştır. John Sturrock’un Borges’in şiirleri hakkındaki, “düşünceli, duygularını bastıran ve belki biraz da donuk”9 değerlendirmesine katılıyorsam, bunun nedeni benim de, birçokları gibi, neredeyse yetmiş yıl sonra bile hâlâ, öykülerinin güçlü ve kalıcı etkisine karşı koyamadığımdan ve onlardan kurtulamadığımdandır.

Çeviren ARMAĞAN ANAR

ÖTEKİ

Olay 1969 Şubat ayında, Boston’un kuzeyinde, Cambridge’de geçmişti. Asıl amacım aklımı kaçırmamak için bu olayı unutmak olmuştu, bu yüzden de o zaman yazmamıştım bunu. Şimdi, 1972’de yazacak olursam herkesin bunu bir öykü gibi okuyacağını düşünüyorum, belki yıllar sonra benim için de aynı şey olacak.

Biliyorum, olay olurken korkunçtu, ve bunu izleyen uykusuz geceler daha da korkunç olmuştu. Ama bu, anlatının üçüncü bir kişiyi de sarsacağı anlamına gelmez.

Saat sabahın onu olmalıydı. Charles Irmağı’nın karşısındaki bir banka yaslanmıştım. Aşağı yukarı beş yüz metre sağımda adını hiç öğrenemediğim yüksek bir bina vardı. Boz bulanık sular iri buz parçalarını sürüklüyordu. Irmağın bana zamanı düşündürmesi kaçınılmaz bir şeydi. Herakleitos’un bin yıllık imgesi. Uykumu almıştım; bir önceki gün, öğleden sonra verdiğim ders sanırım öğrencilerin ilgisini çekmişti. Görünürde tek bir kişi yoktu.

Birden o anı daha önce yaşamış olduğum izlenimine kapıldım (psikologlara göre bu bir yorgunluk belirtisidir).

Bankımın öteki ucuna birisi oturdu. Yalnız kalmayı yeğlerdim, fakat yol yordam bilmez bir insan gibi görünmemek için hemen yerimden kalkmak istemedim. Öteki adam ıslık çalmaya başlamıştı. İşte o anda, sabahın pek çok mide bulandıran olaylarından ilki oldu. Islıkla çaldığı, ıslıkla çalmaya çalıştığı şey (hiçbir zaman iyi bir kulağım olmamıştır) Elias Regules’in yerli ezgiler biçemindeki La Tapera adlı ezgisiydi. Bu ezgi, beni alıp izi bile kalmamış bir avluya ve yıllar önce ölmüş olan Alvaro Melián Lafinur’un anısına götürdü. Sonra sözcüklere döküldü. İlk on dizelik kıtanın sözcükleriydi bunlar. Ses Alvaro’nun sesi değildi, fakat ona öykünmeye uğraşıyordu. Tiksintiyle tanıdım bu sesi.

Yaklaştım ona ve sordum.

– Senyor, siz Uruguaylı mısınız, Arjantinli mi?

– Arjantinliyim, fakat on dörtten beri Cenevre’de yaşıyorum diye yanıtladı.

Uzun bir sessizlik oldu. Ona sordum.

– Malagnou Sokağı’nda, on yedi numarada, Rus kilisesinin karşısında değil mi?

Yanıtı olumluydu.

– Öyleyse, dedim kesin bir dille, sizin adınız Jorge Luis Borges. Ben de Jorge Luis Borges’im. 1969’da ve Cambridge kentindeyiz.

– Hayır, diye yanıtladı biraz uzaktan gelen kendi sesimle.

Bir süre sonra diretti:

– Ben burada, Cenevre’de, Rhone’un birkaç adım ötesindeki bir banktayım. Tuhaf olan şey şu; birbirimize çok benziyoruz, fakat siz ağarmış saçlarınızla benden daha yaşlısınız.

Yanıtladım onu:

– Yalan söylemediğimi kanıtlayabilirim. Bir yabancının bilemeyeceği şeyler söyleyeceğim sana. Evde dedemizin dedesinin Peru’dan getirdiği, ayakları yılan biçiminde, gümüş bir kadeh var. Bir de çatıdan sarkan gümüş bir leğen. Senin odanın dolabında iki sıra kitap var. Her bölüm arasında küçük puntolu harflerle notlar düşülmüş, baskı resimlerle süslenmiş Lane’in Binbir Gece Masalları’nın üç cildi, Quicherat’ın Latince Sözlüğü, Tacitus’un Germania’sının Latince aslı ve Gordon çevirisi, Gamier Yayınevi’nin yayınladığı bir Don Quijote, Rivera Indarte’nin ithaf edilmiş Tablas de sangre’si, Carlyle’in Sartor Resartus’u, Amiel’in biyografisi ve bütün kitapların en arkasına gizlenmiş Balkan halklarının cinsel alışkanlıkları ile ilgili ciltsiz bir kitap. Dubourg Alanı’ndaki bir binanın birinci katında geçirdiğim akşam üstünü hiç unutmadım.

Dufour, diye düzeltti.

– Doğru, Dufour. Bunlar yeter mi sana?

– Hayır, dedi. Bunlar hiçbir şeyi göstermez Eğer bu bir düşse, ve düşümde sizi görüyorsam benim bildiklerimi sizin de bilmeniz çok doğal. Boşuna nefes tüketmeyin.

Yerinde bir yadsımaydı bu. Yanıt verdim:

– Eğer bu sabah ve bu karşılaşma birer düşse, her ikimizin de düş görenin kendisi olduğunu düşünmesi gerekir. Belki düş görmeyi bir yana bırakacağız, belki de bırakmayacağız. Ama başka görevlerimiz arasında bizim gerçek görevimiz, evreni, doğmuş olmayı, gözlerle bakmayı ve soluk almayı kabullendiğimiz gibi düşü de kabul etmemiz.

– Peki, ya düş sürecek olursa? diye sordu kaygıyla.

Hem onu hem de kendimi yatıştırmak için hiç de öyle duyumsamadığım halde kendime çok güveniyormuş gibi yaptım. Ve konuştum:

– Yetmiş yıl sürdü benim düşüm. Gerçekte, uykudan uyanıp da kendi kendisiyle karşılaşmayan insan yoktur. Şu anda bizim başımıza gelen de aynı şey, tek farkı, iki kişi olmamız. Seni bekleyen gelecek olan benim geçmişimle ilgili bir şeyler öğrenmek istemez misin?

Tek söz söylemeden başıyla onayladı. Kafam biraz karışık sürdürdüm konuşmamı:

– Annen sağlıklı ve Buenos Aires’te, Charcas y Maipu’daki evinde, rahatı yerinde, ama baban öleli aşağı yukarı otuz yıl oldu. Kalpten gitti. Bir yanına inme inmesiyle gidiverdi, sağ elinin üzerine koyduğu sol eli, bir devin eli üstündeki çocuk eli gibiydi. Ölümü sabırsızlıkla bekleyerek ama hiç sızlanmadan öldü. Ninemiz de aynı evde ölmüştü. Ölmeden birkaç gün önce hepimizi yanına çağırmış ve şöyle demişti: “Çok yaşlı bir kadınım ben, ağır ağır ölüyorum, bu herkesin başına gelecek, böylesine olağan, herkesin başına gelen bir şey için kimse üzülmesin.” Norah, kız kardeşin evlendi ve iki çocuğu var. Sahi, onlar evde nasıllar acaba?

– İyiler. Baba her zamanki gibi dinle dalga geçip duruyor. Dün gece İsa’nın, tehlikeye atılmak istemeyen sığırtmaçlar gibi üstü kapalı konuştuğunu söyledi.

Duraksadı ve bana:

– Ya siz? diye sordu.

– Kaç kitap yazacağını bilmiyorum, fakat pek çok olacağını biliyorum. Sana başkalarıyla paylaşmayacağın büyük bir keyif verecek şiirler ve düşsel nitelikli öyküler yazacaksın. Baban ve ailemizden pek çok kişi gibi ders vereceksin.

Kitapların başarısı ya da başarısızlığı konusunda bana hiçbir şey sormaması hoşuma gitti. Sesimin tonunu değiştirdim ve konuşmamı sürdürdüm.

– Tarih konusuna gelince... aşağı yukarı aynı düşmanlar arasında başka bir savaş daha oldu. Fransa boyun eğmekte gecikmedi; İngiltere ve Amerika, Hitler adında bir Alman diktatöre karşı savaştılar, döngüsel Waterloo Savaşı. Bin dokuz yüz kırk altı yılına doğru Buenos Aires, bizimkine oldukça benzeyen başka bir Rosas doğurdu. Vaktiyle Entre Rios’un yaptığı gibi, elli beşte de Córdoba eyaleti bizi kurtardı. Şimdi ise işler kötü gidiyor. Rusya dünyaya egemen olmakta; demokrasi denen boş inançla güdümlenmiş Amerika bir türlü imparatorluk olamıyor. Ülkemiz her geçen gün daha bir taşralaşıyor. Taşralaştıkça da gözleri kapalıymış gibi kendini bir şey sanıyor. Okullarda Latince yerine Guarani dili öğretilirse hiç şaşmam.

Beni pek dinlemediğinin ayrımına vardım. Olanaksız olmasına karşın gerçek olanın temel korkusu onu ürkütüyordu. Hiç çocuğu olmayan ben, bu zavallı delikanlıya karşı kendi kanımdan olma bir oğuldan daha büyük bir sevgi duydum. Elleri arasında bir kitap tuttuğunu gördüm. Ne olduğunu sordum:

– Fyodor Dostoyevski’nin Cinler’i, ya da bence Şeytanlar’ı, diye yanıt verdi bana övünerek.

– Aklımda pek kalmamış. Nasıldı ki?

Bunu söyler söylemez sorumun ona sövgü gibi geldiğini duyumsadım.

– Rus usta, dedi kesin bir dille, Slav ruhunun dolambaçlı yollarına herkesten önce vardı.

Böyle edebiyat yapması, biraz rahatladığının kanıtı gibi geldi bana.

Ustanın başka hangi kitaplarını okuduğunu sordum ona.

Aralarında Öteki de bulunan iki üç kitap saydı. Joseph Conrad’da olduğu gibi, bu kitapları okurken kişileri birbirlerinden iyice ayırıp ayırmadığını, tüm yapıtlarını incelemeyi düşünüp düşünmediğini sordum ona.

– Doğruyu söylemek gerekirse hayır, dedi, biraz şaşırmıştı.

Bu arada ne yazdığını sordum, Kızıl İlahiler adını vereceği bir şiir kitabı hazırlamakta olduğunu söyledi. Kızıl Ritmler demeyi de düşünüyordu.

– Neden olmasın? dedim. Birçok iyi örnek gösterebilirsin. Ruben Dario’nun mavi şiiri, Verlaine’in külrengi şarkısı gibi.

Bana hiç aldırmadan kitabının bütün insanların kardeşliğinden dem vuracağını açıkladı. Günümüzün ozanı çağına sırtını çeviremezdi.

Düşüncelere daldım ve gerçekten herkesi kardeş gibi duyumsayıp duyumsamadığını sordum. Örneğin bütün ölü gömücülerini, bütün posta dağıtıcılarını, bütün dalgıçları, çift numaralı evlerin bulunduğu kaldırımda yaşayan herkesi, sesini yitirmiş olan herkesi ve daha pek çoklarını. Kitabının bütün ezilmiş ve aşağılanmış yığınları içerdiğini söyledi bana.

– Senin o ezilmiş ve aşağılanmış yığınların yalnızca soyut kavramlar, dedim ona. Yalnızca bireyler varolurlar, eğer herhangi bir kişi varolmuşsa. Bir Yunanlı, dünün insanı bugünün insanı değildir, demiş. Cenevre’deki ya da Cambridge’deki şu bankta oturmuş olan biz ikimiz belki de bunun kanıtıyız.

Tarihin katı sayfaları dışında unutulmaz olayların unutulmaz tümcelere gereksinmesi yoktur. Ölmek üzere olan bir insan çocukken gördüğü bir baskı resmi anımsamak ister; savaşa giden askerler ise çamurdan ya da çavuşlardan söz ederler. Bizim durumumuzsa bambaşkaydı ve gerçeği söylemek gerekirse, hazırlıklı da değildik. İster istemez yazından söz ettik; korkarım, her zaman gazetecilere söylediklerimden farklı bir şey söylemedim. Benim öteki benim yeni eğretilemeler bulmaya ve keşfetmeye inanıyordu; bense, imgeleme gücümüzün kabul ettiği çok açık ve yakın benzerliklerin eğretilemelerine. İnsanların yaşlılığı ve güneşin batışı, düşler ve yaşam, zamanın akışı ve su. Yıllar sonra bir kitapta sergileyeceği bu düşünceyi ona açıkladım.

Hemen hemen hiç dinlemiyordu beni. Birdenbire dedi ki:

– Eğer siz ben idiyseniz 1918’de kendisinin de Borges olduğunu söyleyen yaşlı bir beyefendi ile karşılaşmanızı unutmuş olmanız nasıl açıklanabilir?

Bu güç sorun hiç aklıma gelmemişti. Kendim de inanmayarak yanıtladım onu:

– Belki olay o denli tuhaftı ki unutmaya çalıştım.

Utana sıkıla sordu:

– Belleğiniz nasıl?

Yirmisine basmamış bir delikanlıya göre, yetmişini geçmiş bir adamın hemen hemen ölü sayıldığını anladım. Yanıt verdim:

– Genellikle unutkan görünüyor, fakat yine de ondan isteneni buluyor. Anglosaksonca öğreniyorum ve sınıfın sonuncusu değilim.

Söyleşimiz bir düş olamayacak denli uzun sürmüştü.

Ansızın bir düşünce belirdi kafamda.

– Benimle birlikte olmanın bir düş olmadığını hemen kanıtlayabilirim sana, dedim. Hiç okumadığın şu dizeyi dinle, bak, ben anımsıyorum.

O tanınmış dizeyi ağır ağır okudum:

L’hydre- univers tordant son corps écaillé d’astres.*

Korkuyla karışık bir hayranlık duyduğunu görür gibi oldum. Her sözcüğün tadını çıkararak, alçak sesle dizeyi yineledi.

– Doğru, diye kekeledi. Ben hiçbir zaman böyle bir dize yazamayacağım.

Hugo bizi birleştirmişti.

Şimdi anımsıyorum, daha önce, Walt Whitman’ın denizin karşısında gerçekten mutlu olduğu, birlikte geçen bir geceyi anlatan o kısa şiirini coşkuyla yinelemişti.

– Eğer Whitman o şiiri söylediyse böyle bir gecenin gerçekleşmesini istediği ama hiçbir zaman gerçekleşmediği içindir, dedim. Şiir, eğer onu gerçekleşen bir olayın öyküsü olarak değil de, çok güçlü bir isteğin dışavurumu gibi algılarsak, güzeldir.

Bir süre bakakaldı bana.

– Siz tanımıyorsunuz onu, diye haykırdı. Whitman yalan nedir bilmez.

Yarım yüzyıl boşu boşuna geçmiyor, bizim gibi değişik şeyler okuyan ve değişik zevkleri olan kişiler arasında geçen bu konuşmadan sonra birbirimizi anlayamayacağımızın ayrımına vardım. Hem çok farklıydık birbirimizden, hem de çok benzer yanlarımız vardı. Her ikimiz de birbirimizi aldatamazdık, bu da söyleşimizi güçleştiriyordu. Her birimiz ötekinin karikatürleştirilmiş öyküntüsüydük. Durum, çok uzun süremeyecek denli anormaldi. Öğüt vermek de tartışmak da yararsızdı, çünkü onun kaçınılmaz yazgısı ben olmaktı.

Birden, Coleridge’in bir fantezisi aklıma geldi. Birisi düşünde cennetten geçtiğini görüyor ve kanıt olarak da kendisine bir çiçek veriyorlar. Uyandığında çiçek oracıkta, yanındadır.

Buna benzer bir kurnazlık geldi aklıma.

– Dinle, dedim. Biraz paran var mı?

– Evet, diye yanıt verdi. Yirmi frank kadar bir param var. Bu gece Simón Jichlinski’yi, Crocodile’e yemeğe çağırdım.

– Söyle Simón’a, o Carouge’da doktorluk yapacak ve çok hayır işleyecek... şimdi bana bozuk paralarından bir tanesini ver.

Üç gümüş para ile birkaç ufaklık çıkardı. Farkında olmadan gümüş paralardan birisini bana verdi.

Ben de ona değerleri farklı ama aynı büyüklükte olan şu akıl almaz Amerikan kâğıt paralarından birisini uzattım. Paraları gözlerini dört açarak inceledi.

– Olamaz, diye bir çığlık attı. Bin dokuz yüz altmış dört tarihli.

(Birkaç ay sonra birisi bana kâğıt paralarda tarih olmadığını söyledi.)

– Bütün bunlar bir mucize, diyebildi sonunda, ve mucizeler insana korku verir. Lázarus’un dirilmesine tanık olanlar da çok korkmuş olmalı.

Hiç değişmedik, diye düşündüm. Hep kitaptan edinilmiş bilgiler.

Kâğıt parayı parça parça etti ve madeni parayı cebine koydu.

Ben onu ırmağa atmaya karar vermiştim. Gümüş ırmakta yitip gidecek olan gümüş paranın çevresi, öyküme canlı bir görünüm verebilirdi, ama yazgı bunu istememişti.

– Doğaüstü olan bir şey iki kez yinelenirse korkunçluğunu yitirir, diye yanıt verdim ona. İki ayrı zaman dilimi içinde, iki ayrı yerde bulunan o aynı bankta ertesi gün buluşmayı önerdim.

Hemen kabul etti ve saatine bakmadan çok geciktiğini söyledi. Her ikimiz de yalan söylüyorduk, her ikimiz de karşımızdakinin yalan söylemekte olduğunu biliyorduk. Beni almaya geleceklerini söyledim ona.

– Sizi almaya mı gelecekler? diye sordu.

– Evet. Benim yaşıma geldiğinde gözlerin hemen hemen hiç görmeyecek. Sarı rengi, gölgeleri ve ışıkları seçeceksin. Aldırma. Adım adım gelen körlük o kadar acıklı değil. Ağır ağır gelen bir yaz akşamı gibi.

Birbirimize sarılmadan ayrıldık. Ertesi gün ben gitmedim. Herhalde o da gitmemiştir.

Kimseye anlatmadığım bu karşılaşma üzerinde uzun uzun düşündüm. İzin anahtarını bulduğumu sanıyorum. Karşılaşma gerçekti, fakat öteki benimle düşünde konuşmuştu ve bunun için beni unutabildi; bense onunla uyanıkken konuşmuştum, bu yüzden anımsaması midemi bulandırıyor.

Öteki, beni düşünde görmüştü, ama kesin çizgilerle değil. Şimdi anlıyorum, doların üstünde yazılı olmayan tarihi düşünde gördü.

ULRIKE

Hann tehr sverthit Gram ok
leggr i methal theira bert*

Völsunga Saga, 27

Öyküm gerçeğe bağlı kalacak, ya da en azından gerçekle ilgili kişisel anıma, ki bu da aynı şey demektir. Olaylar daha çok yeni, fakat yazınsal geleneklerin araya ikinci derecede ayrıntılar sokarak temel öğeleri vurgulamayı alışkanlık haline getirdiklerini biliyorum. Ulrike (soyadını hiç öğrenemedim ve belki de hiç öğrenemeyeceğim) ile York kentinde karşılaşmamı anlatmak istiyorum. Anlatım bir geceyi ve bir sabahı içerecek.

Onu ilk kez, York Kilisesi’nin Baş Rahibesi’nin yanında, hani şu Cromwell put düşmanlarının her çeşit resimden arındırmak istedikleri vitrayların altında gördüğümü söylemek hiç de zor değil benim için; ama aslında onunla surların öte yanında kalan Northern Inn’in çıkışında tanıştık. Pek kalabalık yoktu, ve arkası bana dönüktü. Biri ona bir kadeh içki verdi ama o istemedi.

– Ben feministim, dedi. Erkeklere öykünmek istemiyorum. Tütünleri de içkileri de hoşuma gitmiyor.

Taşı gediğine oturtmak istiyordu ve bu tümceyi ilk kez söylemediğini anladım. Daha sonra da bunun kişisel özelliklerine uymadığını öğrendim, zaten söylediklerimiz her zaman kendimize uymaz.

Müzeye geç geldiğini, fakat Norveçli olduğunu öğrenince girmesine izin verdiklerini söyledi.

Orada bulunanlardan birisi yorum yaptı:

– Norveçlilerin York’a ilk girişleri değil ya.

– Doğru, dedi kız. İngiltere bizimdi ve biz onu yitirdik, eğer birinin bir şeyi varsa o şey yitip gidebilir.

İşte o zaman ona baktım, Wiliam Blake’in bir dizesi gençkızları yumuşak gümüş ya da öfkeli altın olarak niteler, ama Ulrike’de hem yumuşaklık vardı, hem altınlık. Zayıf, uzun boyluydu. İnce hatları ve gri gözleri vardı. Yüzünden çok, gizemli dingin havası beni etkilemişti. Kolayca gülümsüyordu ve bu gülümseme onu uzaklaştırıyor gibiydi. Siyahlar giyiyordu, çevrenin sönük havasının renklerle canlandırıldığı Kuzey ülkelerinde tuhaf kaçıyordu bu. Akıcı ve anlaşılır bir İngilizce konuşuyordu ve r’leri hafifçe vurgulu söylüyordu. İyi bir gözlemci değilimdir, bunları yavaş yavaş keşfettim.

Bizi tanıştırdılar. Bogota’da, And Üniversitesi’nde profesör olduğumu söyledim ona. Kolombiyalı olduğumu da açıkladım.

– Kolombiyalı olmak ne demek?

– Bilmem ki, diye yanıtladım. Bir inanç biçimi.

– Norveçli olmak gibi birşey, diye vurguladı.

O gece konuştuklarımızdan başka hiçbir şey anımsayamıyorum. Ertesi gün erkenden yemek salonuna indim. Pencereden bakınca kar yağmış olduğunu gördüm; toprak sabahın derinliğinde yitiyordu. Başka kimse yoktu. Ulrike beni masasına çağırdı. Yalnız başına yürümekten hoşlandığını söyledi.

Schopenhauer’in bir nüktesini anımsadım ve: – Ben de, diye yanıtladım. Demek ki ikimiz birlikte çıkabiliriz.

Yumuşak karda yürüyerek evden uzaklaştık. Tarlalarda tek bir canlı yoktu. Irmağın aşağısında, birkaç mil ötede bulunan Thorgate’e gitmeyi önerdim. Ulrike’ye tutulduğumu biliyordum; yanımda başka kimse olsun istemezdim.

Az sonra uzaktan gelen bir kurt uluması duydum. Hiç kurt uluması işitmemiştim, yine de bunun bir kurt olduğunu biliyordum. Ulrike hiç tedirgin olmadı.

Biraz sonra yüksek sesle düşünüyormuş gibi konuştu:

– Dün York Minster’de gördüğüm o birkaç basit kılıç, Oslo Müzesi’ndeki büyük büyük gemilerden daha çok coşturdu beni.

Yollarımız ayrılıyordu. O akşam Ulrike Londra’ya gidecekti, ben de Edinburg’a.

– Oxford Street’te, dedi, Londra’nın kalabalığı arasında yitip giden Anna’sını arayan De Quincey’in yolunu izleyeceğim.

– De Quincey onu aramayı bir yana bıraktı, dedim. Bense uzun zamandır aramamı sürdürüyorum.

– Belki de, dedi alçak sesle, bulmuşsundur onu.

Ummadığım bir şeyin bana yasaklanmadığını da anladım, dudaklarından ve gözlerinden öptüm onu. Usulca ama kesin bir biçimde beni itti ve sonra:

– Thorgate otelinde senin olacağım, dedi. Bu arada bana elini sürmemeni istiyorum senden. Böyle olması daha iyi.

Yaşını başını almış bir bekâr için, sunulan bir aşk umut edilmedik bir armağandır. Koşulları belirlemek mucizenin hakkıdır. Popayan’da geçen gençlik yıllarımı ve Ulrike gibi narin ve sarışın fakat aşkımı reddeden Teksaslı kızı düşündüm.

Beni sevip sevmediği gibi bir soru sorma yanılgısına düşmedim. İlk erkeği olmadığımı ve sonuncu da olmayacağımı anlamıştım. Benim için belki de sonuncu olacak olan bu serüven, bu kararlı ve çekici Ibsen öğrencisi için bir sürü serüvenden yalnızca birisi olacaktı.

El ele yürüyorduk.

– Bütün bunlar bir düş gibi, dedim, oysa ben hiç düş görmem.

– O Kral gibi, dedi Ulrike, bir büyücü, bir domuz ahırında uyutuncaya dek hiç düş görmemiş.

Sonra sürdürdü konuşmasını:

– İyi dinle. Bir kuş ötmeye başlayacak.

Biraz sonra kuş cıvıltıları duyduk.

– Buralarda insanlar, ölmek üzere olan bir kişinin geleceği gördüğüne inanırlar,

– Ben de ölmek üzereyim, dedi Ulrike.

Şaşkınlıkla baktım ona.

– Ormandan gidelim, kestirme olur, önerisinde bulundum. Thorgate’e daha çabuk varırız.

– Orman tehlikelidir, dedi.

Tarlalarda yürümemizi sürdürdük.

– Bu an her zaman sürüp gitsin isterdim diye mırıldandım.

– Her zaman sözcüğü insanlara yasaklanmış bir sözcüktür, dedi Ulrike ve ettiği büyük lafı hafifletmek için iyi duymadığını söyleyerek adımı bir daha söylememi istedi benden.

– Javier Otárola, dedim ona.

Adımı yinelemek istedi. Söyleyemedi. Ben de Ulrikke diyerek başarısızlığa uğradım,

– Sana Sigurd diyeceğim, dedi gülümseyerek.

– Eğer ben Sigurd isem sen de Brynhild olacaksın.

Adımlarını yavaşlattı.

– Saga’yı bilir misin? diye sordum.

– Kuşkusuz, dedi. Almanların sonradan Nibelungen diye bozdukları acıklı öykü.

Tartışmak istemedim ve yanıt verdim:

– Brynhild, yatakta, ikimizin arasında bir kılıç olmasını istiyormuş gibi yürüyorsun.

Birden otelin önüne gelmiştik. Öteki otel gibi adının Northern Inn olması beni hiç şaşırtmadı.

Merdivenleri çıkınca Ulrike bağırdı:

–Kurt sesini duydun mu? İngiltere’de kurt kalmadı hiç. Çabuk ol.

Üst kata çıkınca duvarlarda William Morris biçeminde, meyve ve kuş resimleri olan çok koyu kırmızı duvar kâğıtları dikkatimi çekti. Önce Ulrike girdi. Karanlık odanın tavanı alçaktı ve iki yandan eğikti. Umut edilen yatak donuk bir aynaya yansıyordu, parlayan maun bana İncil’deki aynayı anımsattı. Ulrike hemen soyundu. Adımla, Javier diye seslendi. Kar lapa lapa yağıyormuş gibi geldi bana. Artık ne mobilya kalmıştı ne de ayna. İkimizin arasında kılıç yoktu. Zaman kum gibi akıyordu. Yüzlerce yıllık karanlıkta aşk akıp gitti ve ben ilk ve son kez Ulrike’nin görüntüsüne sahip oldum.

KONGRE

Ils s’acheminèrent vers un château immense, au
frontispice duquel on lisait: “Je n’appartiens
à personne et j’appartiens à tout le monde.
Vous y étiez avant que d’y entrer, et vous
y serez encore quand vous en sortirez.”*

Diderot Jacques le Fataliste
et son maître (1769)

Adım Alejandro Ferri. Askerlik kokan bir ad, ama ne zafer madalyalarının ne de Makedonyalının koca gölgesinin, –bu söz, dostluğuyla gurur duyduğum Mermerler’in (Los mármoles) ozanına aittir– artık Güney olmayan Güney’de, Santiago del Estero sokağındaki otelin üst katında bu satırları karalayan kendi halinde bir adamla ilgisi olabilir. Pek yakında yetmiş küsur yaşıma basmış olacağım: hâlâ birkaç öğrenciye İngilizce dersi vermekteyim. Kararsızlık, boşverme ya da başka nedenler yüzünden evlenmedim ve tek başıma yaşıyorum. Yalnızlık bana acı vermiyor: insanın kendisini ve kendi davranışlarını hoşgörmesi zaten yeterince zor. Yaşlanmakta olduğumun ayrımındayım: yeniliklerin beni ilgilendirmemesi ya da şaşırtmaması bunun en kesin belirtisi; belki de bu, yeniliklerin hiç de yeni bir yanı olmadığını, eskilerin az buçuk birer değişimi olduğunu düşünmemdendir. Gençken güneşin batışı, kenar mahalleler ve mutsuzluk hoşuma giderdi; şimdi ise kentin sabahlarını ve dinginliğini seviyorum. Artık Hamletçilik oynamıyorum. Tutucu partiye ve arada bir ilgisiz bir seyirci olarak uğradığım santranç kulübüne üye oldum. İlgilenen olursa, México Sokağı’ndaki Ulusal Kitaplığın o karanlık raflarından birisinde, düzeltilmesi ya da hiç olmazsa sayısız yanlışın azaltılması için yeni bir basımı hak eden John Wilkins’in Analitik Dili Üzerine Küçük Bir İnceleme adlı yapıtımı bulabilir. Kitaplığın yeni müdürünün sanki modern diller yeterince ilkel değillermiş gibi kendini, eski dilleri incelemeye ve laf ebeliği yaparak imgesel bir kabadayılar Buenos Aires’ini göklere çıkarmaya veren bir edebiyatçı olduğunu söylediler bana. Hiçbir zaman onu tanımak istemedim. Bu kente 1899 yılında geldim ve yalnızca bir kez bir rastlantı sonucu bir kabadayı ile ya da adı kabadayıya çıkmış bir insanla karşılaştım. İlerde bir fırsat çıkarsa olayı anlatırım.

Tek başıma yaşadığımı daha önce söylemiştim; günler sonra Fermín Efuren’den söz ettiğimi duyan kapı komşum, onun Punta del Este’de öldüğünü söyledi bana.

Hiçbir zaman dostum olmayan bu adamın ölümü bana açıklayamayacağım kadar acı verdi. Yalnız kaldığımı biliyorum; yeryüzünde anısını kimseyle paylaşmayacağım o olayın –Kongre– tek tanığıyım. Kongre’den geriye kalan tek kişi benim. Bütün insanların Kongre üyesi oldukları, yeryüzünde Kongre üyesi olmayan tek kişi bulunmadığı doğru, fakat ben bir başka türlü üyeyim. Böyle olduğumu biliyorum; bu da beni şimdiki ve gelecekteki sayısız meslektaşımdan farklı kılıyor. 7 Şubat 1904 günü, Kongre ile ilgili öyküyü hiç kimseye anlatmama konusunda en kutsal saydığımız şey üzerine –yeryüzünde kutsal olan ya da olmayan bir şey olabilir mi?– yemin etmiştik, fakat şimdi benim andıma sadık kalmamış olmamda Kongre’nin etkisi olduğu da yabana atılamaz. Bu açıklamam biraz karanlık oldu, ama beni okuyacakların daha çok ilgisini çekebilir.

Ne var ki üstlendiğim görev hiç de kolay değil. Mektup biçiminde bile olsa anlatı türünü hiçbir zaman denemedim, üstelik anlatacağım öykünün inanılır gibi olmaması kuşkusuz, bu işi daha da ağırlaştırıyor. Hakkı yenip unutulan Mermerler ozanı José Fernández Irala’ya verilmeliydi bu görev, fakat artık çok geç.

Olayları bilinçli olarak saptırmayacağım, ama miskinliğimin ve yeteneksizliğimin beni birtakım yanılgılara zorlayacağını sezinliyorum.

Kesin tarihlerin ne önemi var. Doğduğum kent olan Santa Fe’den 1899’da geldiğimi anımsayalım. Oralara bir daha hiç dönmedim; bir insanın bedenine ya da ağrılarına alıştığı gibi ben de hiç hoşlanmadığım Buenos Aires’e alıştım. Pek önemli değil ama yakında öleceğimi duyumsuyorum; bunun için konu dışına çıkma alışkanlığımı bir yana bırakıp anlatımı biraz çabuklaştırmam gerekiyor.

Yıllar özümüzü –öz diye bir şey varsa kuşkusuz– değiştirmiyor; beni bir gece Dünya Kongresi’ne götürecek olan içgüdüm, daha önce de Última Hora’nın Yazı Kurulu’na katılmaya sürüklemişti beni. Başkentli zavallı bir delikanlı nasıl bir sığırtmacın ya da tarla işçisinin yazgısını romantik olarak düşlerse taşralı bir delikanlıya da gazeteci olmak öyle romantik gelir. Şimdi bana bayağı gelen gazetecilik mesleğini istemiş olduğuma yanmıyorum. Meslektaşım Fernández Irala’nın, gazetecilerin yazdıklarının unutulup gittiğini, oysa onun belleklerde kalmak ve zamana dayanmak için yazmak istediğini söylediğini işitmiştim. Daha sonra Mermerler adlı yapıtında ufak tefek düzeltmelerle yayımlanacak olan sonelerinden birini beynime kazımıştım (o sıralarda bu fiil çok kullanılıyordu).

Kongre’den söz edildiğini ilk kez ne zaman duyduğumu tam kestiremiyorum. Belki saymanın bana aylığımı ödediği o öğleden sonra idi ve ben de Buenos Aires’in beni kabul ettiğinin bir kanıtı olan bu olayı kutlamak için Irala’ya birlikte yemek yememizi önerdim. Irala, Kongre’ye gitmemezlik edemeyeceğini ileri sürerek özür diledi benden. İspanyolların oturdukları büyük caddenin bir ucunda bulunan o burnu havada, kubbeli binadan değil de daha gizli ve daha önemli bir binadan söz ettiğini hemen anlamıştım. Herkes Kongre’den söz ediyordu, kimileri açık açık alay ederek, kimileri alçak sesle, kimileri de telaşlı ya da meraklı bir biçimde; sanırım kimse doğru dürüst bir şey bilmiyordu. Birkaç cumartesi geçtikten sonra Irala kendisine eşlik etmemi istedi benden. Gerekli girişimlerde bulunduğunu açıkladı.

Gece saat dokuz ya da on olmalıydı. Irala tramvayda bana hazırlık toplantılarının cumartesi günleri yapıldığını ve Don Alejandro Glencoe’nun belki de adımdan dolayı giriş iznimi imzaladığını söyledi. Gaz Kahvesi’ne girdik. On beş yirmi kadar Kongre üyesi uzun bir masanın çevresinde oturuyordu; bir kerevet var mıydı, yoksa bunu belleğim mi ekliyor, bilmiyorum. Daha önce hiç görmediğim başkanı toplantıda hemen tanıdım. Don Alejandro insanda saygı uyandıran, alnı açık, yaşlı bir beyefendiydi, gri gözleri, kızılımtrak kırlaşmış sakalı vardı. Onu her zaman koyu redingotuyla gördüm, ellerini üst üste koyup bastonuna dayardı, iri yarı ve uzun boyluydu. Sol yanında yine kızıl saçlı, çok daha genç bir adam vardı; saçlarının göz alan rengi ateş gibiydi, Senyor Glencoe’nun sakalının rengi ise güz yapraklarını anımsatıyordu. Sağında alnı şaşırtıcı derecede dar, uzun suratlı, züppece giyinmiş bir delikanlı vardı. Herkes kahve ısmarlamıştı, apsent isteyen birkaçı dışında. Dikkatimi ilk çeken, bu kadar erkeğin arasında tek bir kadının olmasıydı. Masanın öteki ucunda denizci giysili on yaşlarında bir çocuk vardı, biraz sonra uyuyakaldı. Ayrıca bir protestan papazı, Yahudi oldukları kesin iki kişi ve sokak kabadayıları gibi üstüne tam oturan giysisi ve boynunda ipek boyunbağıyla bir zenci vardı. Zencinin ve çocuğun önünde birer çikolata fincanı duruyordu. Marcelo del Mazo adında, çok nazik görünen ve kibar konuşan, bir daha kendisini hiç görmediğim bir bey dışında ötekileri anımsamıyorum. Elimde toplantılardan birisinde çekilmiş kötü ve soluk bir fotoğraf var, ama yayınlamayacağım, çünkü o dönemin giysileri, uzun saçlar, bıyıklar toplantıya kaba, hatta hırpani bir hava verebilir, bu da sahnenin yanlış yorumlanmasına neden olabilir. Her dernek kendi dilini ve geleneğini yaratma eğilimindedir. Bana düş gibi gelen Kongre, kendi üyelerinin acele etmeden istenen amaca ulaşmasını ve öteki üyelerin adlarını ve soyadlarını kendi kendilerine bulmalarını ister gibiydi. Kısa sürede soru sormamam gerektiğini anladım, bana hiçbir şey söylemeyen Fernández Irala’yı sorgulamaya kalkışmadım; o da bana hiçbir şey söylemedi. Tek bir cumartesi toplantısını kaçırmadım, ama anlayabilmem bir iki ay sürdü. Sonradan bana İngilizce dersi verecek olan, Güney Demiryolları mühendislerinden Donald Wren, ikinci toplantıdan başlayarak komşum oldu.

Don Alejandro çok az konuşuyordu; ötekiler doğrudan doğruya ona hitap etmiyorlardı, ama sözlerini ona yönelttiklerini ve onayını beklediklerini anladım. Tartışma konusunun değişmesi için elini hafifçe oynatması yetiyordu. Zamanla solunda oturan kızıl saçlı adamın Twirl gibi tuhaf bir adı olduğunu öğrendim. Boyları yüzünden başları dönüyormuş ve kambur durmak zorundalarmış gibi görünen çok uzun boylu insanlara özgü o kırılgan havasını anımsıyorum. Arada sırada masanın üzerine bıraktığı bir bakır pusulayı hiç durmaksızın elinde evirip çevirdiğini anımsıyorum. 1914 yılının sonlarına doğru İrlanda alayında piyade eriyken öldü.

Hep sağında oturan dar alınlı Fermín Eguren, başkanın yeğeniydi. Gerçekçilik akımı yöntemlerine hiç inanmadığım için (bildiğim en yapay akım, eğer böyle bir akım varsa) yavaş yavaş anladığım şeyleri bir çırpıda açıklamayı yeğliyorum. Öncelikle okuyucuma o zamanki durumumu anımsatmak isterim: Buenos Aires’e gelmiş olan, Casildalı, yoksul bir çiftçi çocuğuydum, kendimi birdenbire Buenos Aires’in göbeğinde, kim bilir belki de dünyanın merkezinde buluvermiştim, belki de bana öyle gelmişti. Yarım yüzyıl geçti ama hâlâ o ilk gözümü kamaştırışını –kuşkusuz sonuncu da olmayacak– hiç unutmuyorum.

Elimden geldiğince kısa anlatacağım bir sürü olay: başkan Don Alejandro Glencoe Uruguaylı bir çiftçiydi, Brezilya sınırında geniş toprakları vardı. Aberdeen kökenli babası geçen yüzyılın ortalarına doğru kıtamıza gelip yerleşmişti. Yanında yüz kadar kitap getirmişti, Don Alejandro’nun yaşam boyu okuduğu kitaplar yalnızca bunlardı diyebilirim. (Tümünü elden geçirdiğim bu birbirine benzemeyen kitaplardan söz edeceğim, çünkü benim öykümün temeli bunlardan birisine dayanıyor.) Baba Glencoe ölürken bir kız ile sonradan bizim başkanımız olacak olan bir erkek çocuk bırakmış. Kız, Eguren’lerden birisiyle evlenmiş ve Fermín’i dünyaya getirmiş. Don Alejandro bir zamanlar milletvekili olmak sevdasına kapılmışsa da, politika şefleri ona Uruguay Kongresi’nin kapılarını kapamışlar. Adamımız diretmiş ve daha geniş tabanlı başka bir Kongre toplamaya karar vermiş. Carlyle’in coşkulu sayfalarından birisinde okumuş olduğu Us Tanrıçası’na tapan ve Paris’te bir toplantıda, otuz altı yabancının karşısında “insan türünün sözcüsü” sıfatıyla konuşan Anacharsis Cloots’un yazgısını anımsamış. Bu örnekten esinlenen Don Alejandro, her ulustan bütün insanları temsil edebilecek bir Dünya Kongresi düzenleme tasarısı hazırlamış. İlk toplantılar Gaz Kahvesi’nde yapılıyormuş; dört yıl sonrası için öngörülen açılış oturumu Don Alejandro’nun çiftliğinde yapılacaktı: O da pek çok Uruguaylı gibi bir Artigas yandaşı olmamasına ve Buenos Aires’i sevmesine karşılık yine de Kongre’nin kendi vatanında toplanmasına karar verdi. İşin şaşılacak yanı, bütün hazırlıklar büyülü bir kesinlikle öngörülen sürede tamamlandı.

Başlangıçta azımsanmayacak oturum ücretleri alıyorduk, fakat benim kadar yoksul olan Fernández Irala ücret alma hakkından vazgeçince, hepimizi saran coşkudan ötürü bizler de aynı şeyi yaptık. İyiyi kötüden ayırmamızı sağladığı için bu önlem yararlı oldu; kongre üyelerinin sayısı azaldı ve yalnızca sadık olanlar kaldık geride. Ücretli tek kişi başka geçim kaynağı bulunmayan ve işi çok ağır olan sekreter Nora Erfjord’du. Bütün bir gezegeni kapsayan bir örgüt kurmak yabana atılır bir iş değildi. Mektuplar, hatta telgraflar gidip geliyordu. Peru’dan, Danimarka’dan, Hindistan’dan katılma başvuruları geliyordu. Bir Bolivyalı, ülkesinin denizle hiç bağlantısı olmadığını ve acı veren bu yoksunluğun ilk toplantılardan birinde konu edilmesi gerektiğini öne sürdü.

Sağduyulu biri olan Twirl, Kongre’nin her şeyden önce düşünsel nitelikli bir sorunu ele alacağına dikkati çekti. Bütün insanları temsil edecek olan bir toplantı planlamak, Platoncu ilk örneklerin sayısını tam olarak saptamak gibi bir şeydi, bu ise, bütün dünya düşünürlerini yüzyıllarca şaşkına çeviren bir bilmeceydi. Daha uzağa gitmeden Don Alejandro Glencoe’nun çiftlik sahiplerini, Uruguaylıları, büyük habercileri, kızıl sakallı adamları ve bir koltukta oturanları temsil edebileceğini ortaya attı. Nora Erfjord Norveçliydi. Sekreterleri mi, Norveçli kadınları mı, yoksa kısaca tüm güzel kadınları mı temsil edecekti? Bir mühendis, Yeni Zelandalı olanlar da dahil tüm mühendisleri temsil etmeye yeter miydi?

Tam o sırada sanırım, Fermín araya girdi.

– Ferri de gringoları temsil ediyor, dedi kahkahalarla gülerek.

Don Alejandro ciddi ciddi baktı ona ve hiç acele etmeden:

– Senyor Ferri göçmenleri temsil ediyor, iş güçleriyle ülkeyi kalkındıran göçmenleri, dedi.

Fermín Eguren beni görmeye bile dayanamazdı. Birçok şeyden gurur duyuyordu: Uruguaylı olmaktan, yerli olmaktan, bütün kadınların dikkatini çekmekten, giysilerini pahalı terzide diktirmekten ve de hiçbir zaman anlayamadığım şey, Bask kökenli olmaktan; çünkü bu ırkın tarihte inek sağmaktan başka bir iş yaptığı görülmemiştir.

Saçma bir olay aramızdaki düşmanlığı daha da körükledi. Bir toplantıdan sonra Eguren, genelevleriyle ünlü Junín Sokağına gitmemizi önerdi. Öneri bana pek çekici gelmedi, fakat benimle alay etmesin diye kabul ettim. Fernández Irala da bizimleydi. Genelevden çıkarken irikıyım bir adamla karşılaştık. Biraz içmiş olan Eguren bir parça itti onu. Adam yolumuzu kesti ve bize:

– Buradan çıkmak isteyen önce bu bıçaktan geçecek, dedi.

Geçidin loşluğunda çeliğin parlayışını anımsıyorum. Eguren korkup geri çekildi. Ben pek kendimde değildim ama kinim korkumdan daha baskındı. Bir silah çıkaracakmışım gibi elimi koltuğumun altına soktum ve kesin bir dille:

– Bu işi sokakta bitiririz, dedim.

Yabancı adam bana başka bir ses tonuyla yanıt verdi:

– Böyle insanları severim işte. Yalnızca sizi istiyordum, dostum.

Şimdi tatlı tatlı gülümsüyordu.

– Dost kalmak sizin bileceğiniz iş, diye yanıt verdim ve dışarı çıktık.

Bıçaklı adam geneleve daldı. Daha sonra bana adının Tapia, Paredes ya da buna benzer bir şey olduğunu, kavgacı olarak tanındığını söylediler. Kaldırıma çıktığımızda sessiz duran Irala sırtıma vurdu ve tumturaklı bir biçimde:

– Üçümüzün arasında bir de silahşor varmış meğerse. Merhaba d’Artagnan! dedi.

Korkaklığına tanık olduğum için Fermín Eguren beni hiç bağışlamadı.

Öykünün şimdi, ancak şimdi başladığını duyumsuyorum. Daha önce yazdığım sayfalar, tüm yaşamımın inanılmaz, belki de tek olayının gerçekleşmesi için rastlantının ya da yazgının gerektirdiği koşullardan başka şey içermiyorlar. Don Alejandro Glencoe her zaman Kongre’nin merkeziydi, ama şaşkınlık ve kaygıyla gerçek başkanın Twirl olduğunu yavaş yavaş duyumsadık. Kızıl bıyıklı bu tuhaf adam Glencoe’yu ve hatta Fermín Eguren’i öylesine abartarak övüyordu ki alay ettiği sanılabilirdi, saygınlığına gölge düşürmeden yapıyordu bunu. Glencoe çok varlıklı olmakla gururlanıyordu: Twirl, ona bir tasarıyı kabul ettirebilmesi için aşırı masraflı bir iş olduğunu belirtmesinin yettiğinin ayrımına varmıştı. Başlangıçta, sanırım Kongre’nin saçma sapan bir adından başka bir şeyi yoktu. Twirl, yeni gelişme olanakları için önerilerde bulunuyor, Don Alejandro da her zaman kabul ediyordu. Yayılarak sonsuza dek genişleyen büyük bir çemberin merkezinde gibiydik. Örneğin Twirl, Kongre’nin, başvuru kitaplarını içeren bir kitaplıktan yoksun olmaması gerektiğini belirtti; bir kitapçıda çalışan Nierenstein bize, Justus Perthes’in atlaslarını, Plinius’un Historia naturalis’inden ve Beauvais’nin Speculum’undan tutun da ünlü Fransız ansiklopedicilerinin, Britannica’nın, Pierre Larousse’un, Brockhous’ın, Larsen’in ve Montaner ve Simon’un hoş dehlizlerine dek (bu sözcükleri Fernández Irala’nın sesiyle yeniden okuyorum) çeşit çeşit koca ansiklopedileri sağladı. Bir Çin ansiklopedisinin ipek ciltlerini saygıyla okşadığımı anımsıyorum, fırçayla ince ince çizilmiş harfleri bana bir leoparın benekli derisinden daha gizemli görünmüştü. Şimdilik bunların sonlarının ne olduğunu söylemeyeceğim ve kuşkusuz üzülmüyorum da.

Don Alejandro, Fernández Irala’yı da beni de çok sevmişti, kimbilir belki de kendisine yaltaklanmayan yalnızca biz olduğumuz için. Bizi epeydir duvar ustalarının çalışmakta olduğu Caledonia çiftliğine birkaç gün kalmak üzere çağırdı.

Irmakta, altı düz bir tekneyle uzun bir yolculuk yaptıktan sonra, bir gün güneş doğarken karşı kıyıya ulaştık. Sonra geceleri berbat hanlarda mola vermemiz ve Cuchilla Negra’da pek çok çit kapısını açıp kapamamız gerekti. Yolculuğumuzu at arabasıyla yapıyorduk; tarlalar, doğduğum çiftlik arazilerinden daha büyük ve daha ıssız göründü bana.

Çiftliğin iki imgesi hâlâ gözlerimin önünde: düşlediğim çiftlik ile sonunda kendi gözlerimle gördüğüm çiftlik. Düş görürcesine Santa Fe bozkırlarıyla Aguas Corrientes Sarayının olanaksız bir karışımını tasarlamıştım aptalca; Caledonia kerpiçten yapılmış çatısı ot ve çöp kaplı, mozaik koridorlu, büyük bir evdi. Bir saldırıya ve zamana karşı koyacak biçimde inşa edilmiş gibi göründü bana. Hantal duvarların kalınlığı nerdeyse bir metreydi, kapıları ise dardı. Kimsenin aklına tek bir ağaç bile dikmek gelmemişti. Doğuşundan batışına dek üzerinden güneş eksik olmuyordu. Sınır duvarları taştandı, çok sayıda zayıf, cılız boynuzlu hayvanı vardı. Atların kıvrım kıvrım kuyrukları yerlere değiyordu. İlk kez yeni kesilmiş bir hayvanın etini tattım. Birkaç torba galeta getirdiler. Kâhya daha sonra bana yaşamında ağzına hiç ekmek koymadığını söyledi. Irala tuvaletin nerede olduğunu sordu; Don Alejandro ellerini kollarını açarak ona araziyi gösterdi. Gece ay vardı; dolaşmak için dışarı çıktım ve dostumu bir devekuşunun gözleri önünde işini becerirken yakaladım.

Geceyle bile azalmayan sıcaklık dayanılır gibi değildi ve hepimiz biraz serinlik çıksın istiyorduk. Alçak tavanlı birçok oda vardı, odalar pek çıplak göründü bana; bize güneye bakan bir oda verdiler; içinde iki somya ile üstünde gümüş bir leğen ve ibrik bulunan bir komodin vardı. Zemin topraktı.

Ertesi gün kitaplıkla ve Carlyle ciltleriyle karşılaştım ve beni bu sabaha ve bu yalnızlığa sürükleyen insanlığın sözcüsü Anacharsis Cloots’a ayrılmış sayfaları aradım. Akşam yemeğinin aynı olan bir kahvaltıdan sonra Don Alejandro bizi şantiyeye götürdü. At üstünde kıraç topraklarda bir fersah kadar yol aldık. Korka korka ata binen Irala hayvanın üstünden yere düştü; kâhya hiç gülmeden durumu açıkladı.

– Kentli attan inmeyi iyi beceriyor.

Uzaktan çalışmaları gördük. Yirmi kadar adam, her yerinden dökülen, sözümona bir amfiteatr yapmaktaydı. Aralarından gökyüzü görünen birtakım iskeleler ve sıralar anımsıyorum.

Birkaç kez sığırtmaçlarla konuşmaya çalıştım, fakat çabalarım boşunaydı. Her bakımdan bizden farklı olduklarını biliyorlardı. Anlaşabilmek için aralarında kısa kısa, Brezilya Portekizcesine benzer, genizden bir İspanyolca konuşuyorlardı. Kuşkusuz damarlarında yerli kanı ile zenci kanı dolaşıyordu. Güçlüydüler ve kısa boyluydular; ben, Caledonia’da uzun boylu olup çıkmıştım, o zamana dek böyle bir iş başıma gelmemişti. Hemen hemen hepsi chiripa denilen bir gömlek ve birkaçı da geniş paçalı pantolon giymişti. Hernández’in ya da Rafael Obligado’nun yüzleri acı yüklü kişilerine pek az benziyorlardı, hatta hiç benzemiyorlardı. Cumartesi içkisinin etkisi henüz geçmediğinden kolayca şiddete başvurabilirlerdi. Tek bir kadın yoktu içlerinde ve gitar çalındığını da hiç duymadım.

Bu sınırda yaşayan adamlardan çok, Don Alejandro’daki köklü değişiklik ilgimi çekti benim. Buenos Aires’deyken sevecen ve ölçülü bir insandı; Caledonia’da ise dedeleri gibi sert bir ağa olup çıkmıştı. Pazar sabahları çobanlara, tek bir sözcüğünü bile anlamadıkları Kutsal Kitabı okuyordu. Bir gece, görevini babasından devralmış olan genç kâhya bize, bir çiftçiyle bir sığırtmacın bıçakla birbirlerine girdiklerini söyledi. Don Alejandro hiç telaş etmeden kalktı, adamların döğüştükleri yere geldi, her zaman üzerinde taşıdığı silahını, bana ödü patlamış gibi gelen kâhyaya verdi ve bıçaklar arasında kendisine yer açtı. Hemen ardından bir emir sesi duydum:

– Bıçakları bırakın, delikanlılar.

Aynı dingin sesle sürdürdü:

– Şimdi tokalaşın ve birbirinizle iyi geçinin. Burada kavga istemiyorum.

Her ikisi de buyruğa uydu. Ertesi gün Don Alejandro’nun kâhyayı işten attığını öğrendim.

Yavaş yavaş yalnızlık duygusuna kapılmaya başlamıştım. Buenos Aires’e bir daha hiç dönmeyeceğim korkusuna kapıldım. Fernández Irala da aynı korkuyu paylaşıyor muydu bilmiyorum, ama Arjantin’den ve dönüşte orada neler yapacağımızdan sık sık söz eder olmuştuk. Her zaman dolaştığım yerleri değil de, Once Alanı’na yakın, Jujuy Sokağı’nda bulunan ana kapının üstündeki aslanları, ya da haritada yeri olmayan bir barın ışıklarını özlemiştim. Her zaman iyi bir binici olmuşumdur; atla dolaşmaya ve uzak yerlere gitmeye başladım. Sık sık bindiğim ve şimdi sanırım ölmüş olan yağız atı hâlâ anımsıyorum. Sınır yan yana yerleştirilmiş taşlardan oluştuğu için bir öğleden sonra ya da bir gece Brezilya’ya da geçmiş olabilirim.

Artık günleri saymamaya alışıyordum ki, her günkü gibi bir günün akşamı Don Alejandro bizi uyardı:

– Şimdi yatalım. Yarın sabah erkenden serinlikte yola çıkarız.

Irmak kıyısına vardığımızda öylesine mutluydum ki Caledonia’yı bile sevgiyle düşünebildim.

Yine cumartesi toplantılarımızı yapmaya başladık. Twirl ilk toplantıda söz istedi. Her zamanki gibi o tutumturaklı sözcükleriyle Dünya Kongresi Kitaplığı’nın yalnızca başvuru kitaplarıyla kısıtlı kalamayacağını, her ulustan ve her dilden klasik yapıtların gerçek birer belge olduğunun kolayca göz ardı edilemeyeceğini söyledi. Konuşma hemen onaylandı ve Fernández Irala ile Latince öğretmeni olan doktor Cruz gerekli metinleri seçme görevini üstlendiler. Twirl bu konuyu daha önce Nierenstein’a açmıştı.

O dönemlerde Paris kentini düşlemeyen tek bir Arjantinli yoktu. İçimizde en sabırsız olan Fermín Eguren’di belki: onu Fernández izliyordu ama çok değişik nedenlerle. Mermerler ozanı için Paris, Verlaine demekti, Leconte de Lisie demekti; Eguren için ise Junín Sokağı’nın daha gelişmiş bir devamıydı. Twirl ile ikisinin anlaşmış olmasından kuşkulanıyorum. Bir başka toplantıda Twirl kongre üyelerinin konuşacakları dil ve iki delegenin belge toplamak üzere Londra ve Paris’e gitmelerinin uygun olup olmayacağı konusunu tartışmaya açtı. Yansız davranıyormuş gibi görünmek için önce benim adımı, biraz duraksadıktan sonra da arkadaşı Eguren’in adını ileri sürdü. Don Alejandro her zamanki gibi öneriyi onayladı.

Sanırım, Wren’in, kendisine birkaç saat İtalyanca dersi vermeme karşılık beni derin İngilizce araştırmalarına başlattığını daha önce yazmıştım. Dilbilgisini ve dile yeni başlayanlar için üretilen kalıp tümceleri olabildiğince bir yana bırakıp, doğrudan doğruya yapısı gereği en özlü biçimleri içeren şiirin içine daldık. Benim tüm yaşamımı dolduracak olan bu dille ilk ilişkim Stevenson’un o eşsiz Requiem’i oldu; daha sonra, Percy’nin o ağırbaşlı, on sekizinci yüzyılın içyüzünü açıkladığı baladlarına sıra geldi. Londra’ya gitmeden az önce de, bir suç işlemişim gibi, beni Irala’nın eşsiz dizelerinden kuşkulandıran şey, gözlerimi kamaştıran Swinburne oldu.

Bin dokuz yüz iki ocağının başlarında geldim Londra’ya; daha önce hiç görmediğim kar yağışının tenimi okşar gibi geldiğini ve bundan hoşlandığımı anımsıyorum. Ne ise ki Eguren ile yolculuk yapmak zorunda kalmamıştım. British Museum’un arka sokağında, ucuza bir pansiyonda kalıyordum; böylece Dünya Kongresi’ne yaraşacak bir biçimde dil edinmek için akşam sabah Müze kitaplığına gidebiliyordum. Evrensel dilleri de göz ardı etmedim; Esperantoyla –duygu yüklü Luganes’in “yansız, yalın ve ekonomik” diye tanımladığı– ve fiilleri, adları çekerek tüm dilbilim olanaklarını ortaya koymak isteyen Volapük ile ilgilenmeye başladım. Yüzyıllar sonra bile hâlâ özlem duyulan Latinceyi yeniden canlandırmak için öne sürülen olumlu ve olumsuz görüşleri değerlendirdim. Her sözcüğün anlamının, onu oluşturan harflerde bulunduğunu ileri süren John Wilkins’in analitik dilini incelediğim için ülkeme dönmem gecikti. Beatriz’i, salonun yüksek kubbesi altında tanıdım.

Bu öykü Dünya Kongresi’nin genel tarihini anlatıyor, benim ya da Alejandro Ferri’nin öyküsünü değil, ama bütün öykülerde olduğu gibi birincisi sonuncuyu da içeriyor. Beatriz ince, uzun boyluydu, yüz hatları düzgündü, çarpık Twirl’i anımsatabilecek olan ama hiçbir zaman anımsatmayan kızıl saçları vardı. Henüz yirmisinde bile değildi. Üniversitede Edebiyat okumak için Kuzey illerinden birisinden çıkıp gelmişti. Benim gibi onun da ailesi yoksuldu. Buenos Aires’de Italyan soyundan gelmek o dönemlerde henüz utanılacak bir durumdu: Londra’da ise pek çokları için bunun romantik bir yanı olduğunun ayrımına vardım. Birkaç akşam sonra birbirimize âşık olmuştuk; benimle evlenmesini istedim ondan, fakat Beatriz Frost da Nora Erfjord gibi Ibsen’in yaydığı öğretinin hayranıydı ve kimseye bağlanmak istemiyordu. Benim söyleme yürekliliğini gösteremediğim sözcükler onun ağzından fışkırdı. Ey geceler; ey paylaşılan, yumuşak karanlıklar; ey gölgede gizemli bir ırmak gibi akan aşk, ey herbirinin öteki olduğu o mutluluk anı; ey mutluluğun masumluğu ve arılığı, ey önce sevişirken, arkasından uyurken bizi kendimizden geçiren birleşme; ey günün ilk ışıkları ve onun seyrine dalışım!

Sarp Brezilya sınırında sıla özlemine yakalanmıştım; bana pek çok şey veren Londra’nın kızıl labirentinde aynı şey gelmedi başıma. Dönüşümü geciktirmek için bir sürü bahane ileri sürdümse de yılbaşından önce dönmek zorunda kaldım; Noel’i birlikte kutladık. Don Alejandro’nun onu Kongre’ye çağıracağı konusunda söz verdim; güney yarımküreyi görmenin ilginç olacağını, dişçi olan bir kuzeninin Tasmania’da oturduğunu dalgın bir havayla söyledi. Beatriz gemiyi görmek istemedi; ona göre vedalaşma yapmacık bir şeydi, anlamsız bir mutsuzluk gösterisiydi, ve o yapmacıklı eylemlerden tiksiniyordu. Önceki kış tanıştığımız kitaplıkta birbirimizden ayrıldık. Ben ödleğin tekiyim; mektup bekleme sıkıntısı çekmemek için ona adresimi vermedim.

Dönüş yolculuklarının gidiş yolculuklarından daha kısa geldiği dikkatimi çekmişti, fakat anılarla ve üzüntülerle yüklü bu Atlantik Okyanusu geçişi bana çok daha uzun göründü. Hiçbir şey, benim yaşamıma koşut olarak Beatriz’in de kendi yaşamını dakikası dakikasına, geceler boyu sürdüreceğini düşünmek kadar bana acı vermiyordu. Birkaç sayfalık bir mektup yazdım, ama Montevideo’dan ayrılırken yırttım. Bir perşembe günü vatanıma kavuştum; Irala beni limanda bekliyordu. Chile Sokağı’ndaki eski pansiyonuma döndüm; o günü ve ertesi günü Irala ile konuşarak ve dolaşarak geçirdik. Buenos Aires’e yeniden alışmak istiyordum. Fermín Eguren’in hâlâ Paris’te olduğunu öğrenince rahatladım; ondan önce Buenos Aires’e dönmüş olmam uzun süren yokluğumu bir bakıma hafifletmiş olacaktı.

Irala bozuk çalıyordu. Fermín, Avrupa’da aşırı derecede para harcamış ve hemen geri gelmesi için verilen buyruklara kulak asmamıştı. Önceden belliydi bu. Öteki haberler daha da tedirgin etti beni: Irala’nın ve Cruz’un karşı çıkmalarına karşın Twirl, ne denli kötü olursa olsun her kitabın iyi bir şeyler içerdiğini ileri süren Genç Plinius’dan güç alarak La Prensa gazetesinin bütün koleksiyonunun, Don Quijote’nin üç bin dört yüz değişik baskısının, Balmes’in mektuplarının, üniversite tezlerinin, tutanakların, bültenlerin ve tiyatro programlarının alınmasını önermiş. Hepsinin önemli birer belge olduğunu söylemiş. Nierenstein desteklemiş onu; “kavgalı gürültülü üç cumartesi toplantısı” sonunda Don Alejandro da onaylamış öneriyi. Nora Erfjord sekreterlik görevinden istifa etmiş; onun yerine Twirl’in sözünden hiç çıkmayan Karlinski adlı yeni bir üye geçmiş. Koca koca paketler kataloglanmadan, fişlenmeden Don Alejandro’nun harap evinin arka odalarına ya da bodrum katına yığılıyordu. Temmuz başlarında Irala bir hafta kadar Caledonia’da kaldı; duvarcılar inşaata ara vermişler. Sorguya çekilen kâhya patronun böyle istediğini ve zaten zamanın da bol bol yeteceğini söylemiş.

Londra’dayken sözünü etmeye değmeyecek bir rapor hazırlamıştım; cuma günü Don Alejandro’yu görmeye gittim, hem de raporumu teslim edecektim. Fernández Irala da benimle geldi. Akşam saatleriydi, güney yeli evi dolduruyordu. Alsina Sokağı’na bakan giriş kapısının önünde üç at koşulu bir araba duruyordu. Yüklerini en gerideki avluya boşaltan belleri bükülmüş adamları anımsıyorum; buyurgan pozlarıyla Twirl emirler yağdırıyordu. Nora Erfjord, Nierenstein Cruz ve Donald Wren ile bir ya da birkaç kongre üyesi daha bir şeyler sezinlemişler gibi orada duruyorlardı. Nora beni kucakladı ve öptü. Bu davranışı bana başka kucaklamaları ve öpmeleri anımsattı. İyi yürekli ve mutlu zenci elimi öptü.

Odalardan birinden mahzene kare biçimli bir kapı açılıyordu; demir basamaklar karanlıkta yitip gidiyordu.

Birdenbire ayak sesleri duyduk. Daha görmeden girenin Don Alejandro olduğunu anladım. Koşarcasına geldi.

Sesi değişikti; ne cumartesi toplantılarımıza başkanlık eden dingin beyefendinin sesiydi bu, ne bıçakla kavga edilmesini yasaklayan ve sığırtmaçlarına Tanrı’dan söz eden çiftlik ağasının sesiydi, yine de daha çok bu sonuncuyu andırıyordu.

Kimseye bakmadan emir verdi:

– Aşağıya yığılan her şeyi çıkarın. Mahzende tek bir kitap kalmasın.

Taşıma işi aşağı yukarı bir saat sürdü. Toprak avluya taşıdığımız kitap yığını en uzun olanımızın bile boyunu aşmıştı bile. Hepimiz gidip geliyorduk; yerinden kımıldamayan yalnızca Don Alejandro idi.

Az sonra bir emir daha geldi:

– Şimdi bu paketleri ateşe verin.

Twirl sapsarı kesildi. Nierenstein birden mırıldandı:

– Dünya Kongresi büyük bir aşkla seçtiğim bu değerli araçlardan yoksun bırakılamaz.

– Dünya Kongresi mi? diye sordu Don Alejandro. İstifini bozmadan güldü, daha önce güldüğünü hiç işitmemiştim.

Yıkımdan her zaman gizemli bir zevk duyulur; çıtır çıtır alevler parlıyordu, bizler ya duvarlara yaslanıp kaldık ya da odalara kaçtık. Gece avluyu kül ve yanık kokusu doldurdu. Toprağın üzerinde alevlerden kurtulup kalan birkaç beyaz sayfayı anımsıyorum. Genç kadınların yaşlı erkeklere besledikleri sevgiyle Don Alejandro’yu seven Nora Erfjord duyulur duyulmaz bir sesle:

– Don Alejandro ne yapacağını bilir, dedi.

Yazına gönül veren Irala bir tümce fısıldadı:

– Birkaç yüzyılda bir İskenderiye Kitaplığı yakılır.

Sonra Don Alejandro açıkladı:

– Şimdi size söyleyeceklerimi ancak dört yılda anlayabildim. Yaptığımız girişim öyle büyük ki –büyüklüğünü şimdi anlıyorum– tüm dünyayı içeriyor. Harap bir çiftlikte üç beş palavracının nutuk çekmesi değil bu. Dünya Kongresi dünya ile birlikte başladı ve bizler toprak olup gidinceye dek de sürecek. Bulunmadığı bir yer yok. Kongre yaktığımız kitaplardır. Kongre, Sezar’ın ordularının yolunu değiştiren Kaledonyalılardır. Kongre çöplükte oturan Eyüp, ve çarmıha gerilmiş İsa’dır. Kongre, paramı kötü kadınlarla yiyen o hayırsız delikanlıdır.

Kendimi tutamadım ve sözünü kestim:

– Don Alejandro, ben de suçluyum. Elimdeki şu raporu daha önce bitirmiştim ama bir kadının aşkı yüzünden İngiltere’de kalıp paranızı harcadım.

Don Alejandro sürdürdü konuşmasını:

– Ben de kuşkulanmıştım bundan, Ferri. Kongre benim boğalarımdır. Kongre, sattığım boğalar ve elden çıkardığım sayısız tarladır.

Korkunç bir ses duyuldu; Twirl’in sesiydi bu.

– Caledonia’yı sattığınızı söylemek istemiyorsunuz bize, değil mi?

Don Alejandro acele etmeden yanıt verdi:

– Evet, sattım. Küçük bir karış toprağım bile kalmadı. Batmış olmam bana acı vermiyor, çünkü her şeyi apaçık görüyorum şimdi. Belki bir daha görüşemeyeceğiz, çünkü Kongre’nin bize gereksinmesi yok, fakat bu son gece hep birlikte gidip Kongre’yi bir görelim.

Kazandığı utkudan sarhoş olmuştu. Kararlılığı ve inancı bizi de sarmıştı. Hiç kimse bir saniye bile onun çıldırdığını düşünmedi.

Alanda üstü açık bir arabaya bindik. Arabacının yanındaki yere oturdum ve Don Alejandro:

– Reis, dedi, kenti dolaşacağız, istediğin yere götür bizi.

Basamakta ayakta duran zenci durmadan gülüyordu. Bilmem, bir şeyler anlıyor muydu?

Sözcükler ortak bir anı gerektiren simgelerdir. Burada anlatmak istediğim yalnızca benim öykümdür; bu öyküye ortak olanlar öldüler. Mistikler, bir gülden, bir öpücükten, bütün kuşlar demek olan bir kuştan, bütün yıldızlar ve güneş demek olan bir güneşten, bir şarap güğümünden, bir bahçeden ya da bir cinsel ilişkiden yardım beklerler. Bu eğretilemelerden hiçbirisi, sabahın ilk ışıklarıyla yorgun ve mutlu olarak geride bıraktığımız bu şen şakrak geceyi anlatmama yetmiyor. Tekerlekler ve nallar taşların üstünde gümbürderken biz hemen hemen hiç konuşmadık. Güneş doğmadan önce belki Maldonado belki de Riachuelo olan küçük, kirli gölün yanına yaklaşırken Nora Erfjord’in tiz sesi Patrick Spens’in baladını seslendirdi, Don Alejandro kısık sesiyle mırıldanır gibi birkaç dizesinde ona eşlik etti. İngilizce sözcükler Beatriz’in imgesini hiç anımsatmadı bana. Twirl, arkamda bir şeyler söylüyordu:

– Kötülük yapmak istedim, iyilik yaptım.

Yarım yamalak gördüğümüz şeyler aklıma kazınmış; –Recoleta Mezarlığı’nın tuğla rengi duvarları, cezaevinin sarı duvarları, tam bir dik açı yapmayan bir köşe başında dans eden adamlar, çevresi parmaklıklı, karo döşeli bir kilise avlusu, tren bariyerleri, benim evim, bir pazar yeri, kuytu ve nemli gece– fakat yerlerini başkalarının da alması olasılığı bulunan bu gelip geçici şeylerin hiçbirisi önemli değil. Önemli olan birçok kez alay ettiğimiz planımızın gerçekten ve gizli gizli var olduğunu duyumsamamızdı, o da evrendi ve bizdik. Fazla bir umuda kapılmadan yıllarca o gecenin tadını aradım, kimi kez müzikte, aşkta, bulanık anılarda yeniden tadına vardığımı sandım, ama tek bir kez sabaha doğru gördüğüm bir düşte geri geldi. Kimseye bir şey söylememek için yemin ettiğimizde cumartesi sabahı olmuştu.

Irala dışında bir daha kimseyi görmedim. Öyküyü yorumlamaya kalkışmadık hiç; ağzımızdan çıkacak herhangi bir sözcük kutsal bir şeye saygısızlık etmek olurdu. 1914 yılında Don Alejandro öldü ve Montevideo’ya gömüldü. Irala bir yıl önce ölmüştü.

Bir kez Lima Sokağı’nda Nierenstein ile karşılaştım ve birbirimizi görmezden geldik.

THERE ARE MORE THINGS

Howard P. Lovecraft’ın anısına

Austin’deki Texas Üniversitesi’nde tam son sınavıma gireceğim sırada amcam Edwin Arnett’in anakaramızın bilmem neresindeki kuytu bir köşesinde anevrizmadan öldüğünü öğrendim. Birisi öldüğünde neler duyarsak onları duydum ben de: daha yakın olmamaktan duyulan artık yararsız bir pişmanlık. İnsan ölülerle konuşurken onların ölü olduğunu unutuyor. Felsefe öğrenimi görüyordum; amcamın, Lomas yakınlarında, Casa Colorada’da, tek bir özel adı anmadan benim felsefenin şaşırtıcı yanlarıyla ilgilenmemi sağladığını anımsadım. Yemekten sonra yediğimiz portakallardan birini Berkeley idealizmine başlamam için bir araç gibi kullandı; onun için satranç tahtası Eleacılık çelişkilerini açıklamaya yeterdi. Yıllar sonra Hinton’un, uzayın dördüncü bir boyutu olduğu gerçeğini kanıtlamaya çalışan kitaplarını bana ödünç olarak vermişti; okuyanlar boyalı küplerle yapılan karmaşık deneyler yoluyla bu gerçeği çözebiliyordu. Çalışma odasının bulunduğu kata koyduğumuz piramitleri ve prizmaları hiç unutmayacağım.

Amcam mühendisti. Demiryollarındaki görevinden emekli olmadan önce, kendisine insanlardan uzak bir kır havası ve Buenos Aires’e yakın olmak gibi avantajlar sağlayan Turdera’da yerleşmeye karar vermişti. Ondan bekleneceği gibi, yakın dostu Alexander Muir’i mimar olarak seçti. Bu sert görünüşlü adam Knox öğretisi yanlısıydı; amcam ise döneminin bütün beyefendileri gibi özgür düşünceliydi, ya da daha doğrusu agnostikti, fakat Hinton’un yanıltıcı küplerinin ya da genç Wells’in düzenli karabasanlarının ilgilendirdiği kadar Tanrıbilim de ilgilendiriyordu onu. Köpekleri severdi; artık uzaklarda kalan doğum yeri olan Lichfield köyünün anısına Samuel Johnson adını verdiği kocaman bir kurt köpeği vardı.

Casa Colorada batı sınırındaki bataklık topraklara yakın bir tepenin üstüne kurulmuştu. Parmaklıkların öte yanındaki araucaria ağaçları buranın boğucu havasını hafifletmeye yetmiyordu. Düz bir teras yerine iki yana eğimli çatısı ve duvarları, daracık küçük pencereleri ezer gibi görünen dört köşe bir saat kulesi vardı. Yalnızca birlikte oldukları için evren adını taşıyan şu aykırı şeyleri nasıl kabul ediyorsak çocukken bu çirkinlikleri de öyle kabullenmiştim.

1921’de vatanıma döndüm. Uyuşmazlıkları önlemek için evi satmışlardı: alan bir yabancıydı. Max Preetorius, en yüksek pey verenin iki katını önermişti. Satış anlaşması imzalandıktan sonra, akşama doğru iki yardımcısıyla birlikte geldi, bütün mobilyaları, bütün kitapları ve evdeki bütün eşyaları Tropas yolunun yakınlarındaki boş bir arsaya taşıdılar. (Hinton’un kitaplarındaki diyagramları ve büyük dünya küresini içim sızlayarak anımsadım.) Ertesi gün Muir ile konuşmaya gitmiş ve Muir’in kızarak reddettiği kimi değişiklikler yapmasını önermiş. Daha sonra Başkentteki bir firma inşaatı yapmayı üstüne almış. Bölgedeki marangozlar evi yeniden döşemeyi kabul etmemişler; sonunda, Glew’den Mariani adında birisi, Preetorius’un öne sürdüğü koşulları kabul etmiş. On beş gün boyunca geceleri ve kapalı kapılar ardında çalışması gerekmiş. Evin yeni sahibi Casa Colorada’ya geceyarısı gelip yerleşmiş. Pencereler bir daha açılmadı, fakat karanlıkta bir parça ışık görülebiliyordu. Bir sabah sütçü, kurt köpeğinin ölüsünü kaldırımda, kafası koparılmış, parçalanmış olarak buldu. Kışın araucaria ağaçlarını kestiler. Bir daha kimse Preetorius’u görmedi, çok geçmeden ülkeden ayrıldığı anlaşılıyor.

Kuşku uyandıran bu tür haberler beni tedirgin etmişti. Kişiliğimin en belirgin özelliği meraklı olmamdır, bu merak, hiçbir ortak yanımız olmayan bir kadınla, yalnızca kim olduğunu ve nasıl olduğunu öğrenmek amacıyla birleşmeye, (pek parlak bir sonuca ulaşmaksızın) lavdanom kullanmaya, deneyüstü sayıları incelemeye ve biraz sonra anlatacağım korkunç serüvene sürükledi beni. Çaresiz bu işi araştırmaya karar verdim.

İlk işim Alexander Muir’i görmek oldu. Onu dimdik, esmer, zayıf ama oldukça güçlü biri olarak anımsıyordum; yıllar onu kamburlaştırmıştı, ve simsiyah sakalı ağarmıştı. Tahmin edileceği gibi evi amcamınkine benziyordu; Temperley’deki evine buyur etti beni, her iki ev de iyi bir ozan fakat kötü bir mimar olan William Morris’in sıkı normlarına uygundu.

Görüşme çok çetin geçti; İskoçya’nın simgesi boşuna devedikeni olmamış! Buna karşın Seylan çayı ve koca bir tabak börekle (hâlâ çocukmuşum gibi ev sahibim börekleri ikiye bölüyor, tereyağ sürüp uzatıyordu) arkadaşının yeğeninin onuruna gösterişsiz bir Kalven şöleni düzenlediğini sezinledim. Amcamla yaptığı Tanrıbilimle ilgili tartışmalar, her iki oyuncunun da karşısındakiyle işbirliği yapmasını gerektiren uzun bir satranç oyununu andırıyordu.

Zaman geçiyor ve ben bir türlü konuyu açamıyordum. Rahatsız edici bir sessizlik oldu ve Muir söze başladı.

– Delikanlı (young man), dedi, buraya kadar Edwin’den ya da beni pek ilgilendirmeyen Amerika Birleşik Devletleri’nden söz edelim diye gelmediniz. Uykularınızı kaçıran Casa Colorada’nın satışı ve o tuhaf alıcı. Benim de uykularım kaçıyor. Açıkçası bu öykü canımı sıkıyor, ama bildiğim kadarını anlatacağım. Bildiklerim de çok değil.

Biraz sonra ağır ağır sürdürdü konuşmasını:

– Edwin ölmeden önce belediye başkanı beni odasına çağırdı. Kilise papazı da oradaydı. Bir Katolik şapelinin planlarını çizmemi istediler benden. Yapacağım iş için yüklü bir para vereceklerdi. Bunun olanaksız olduğunu söyledim. Ben Tanrı’nın bir kuluyum ve putlar için altarlar yapıp alçaklık edemem.

Ve sustu.

– Hepsi bu mu? diye sormak yürekliliğini gösterdim.

– Hayır. O Preetorius denen Yahudi, yaptıklarımı yıkmamı, yerine korkunç bir şey dikmemi istiyordu. Alçaklığın da bin bir türlüsü vardır.

Bu sözcükleri ciddi bir tavırla söyledi ve ayağa kalktı.

Sokağın köşesini dönerken Daniel Iberra yanıma yaklaştı. Kasabalarda insanlar birbirlerini nasıl tanırlarsa öyle tanıyorduk birbirimizi. Yürüye yürüye dönmemizi önerdi. Kabadayılar hiç mi hiç ilgilendirmez beni, az çok uydurma ve saçma sapan bir sürü masal dinleyeceğimi tahmin ediyordum, ama yazgıma boyun eğip kabul ettim. Nerdeyse gece bastırmıştı. Tepedeki Casa Colorada birkaç blok önceden görülür görülmez Iberra geri döndü. Nedenini sordum. Yanıtı beklediğim gibi değildi.

– Ben Don Felipe’nin sağ koluyum. Kimse bana korkak diyemez. Beni bulmak için ta Merlo’dan gelen o delikanlıyı, Urgoiti’yi anımsayacaksın, sonunda olanları da. Bak. Birkaç gece önce bir eğlenceden dönüyordum. Köşke birkaç metre kala bir şey gördüm. Atım korkup sıçradı ve eğer onun korkusuna aldırmayıp yolunu değiştirmemiş olsaydım belki bugün bu öyküyü anlatamazdım. Gördüğüm şey az buz değildi.

Çok sinirlendi ve okkalı bir küfür savurdu.

O gece hiç uyumadım. Sabaha karşı hiç görmediğim ya da görüp unuttuğum bir labirenti gösteren Piranesi biçeminde bir oyma baskı gördüm düşümde. Selvilerle çevrili taş bir amfiteatr idi ve yüksekliği ağaçların doruklarını da geçiyordu. Ne kapısı vardı ne de penceresi, buna karşılık sanki sonsuza dek uzanıp giden, dikine dar yarıkları vardı. Büyüteçle içerde bir Minotor görmeye çalıştım. Sonunda görebildim. Canavarlar canavarıydı; boğadan çok bizona benziyordu ve toprağa sereserpe uzanmış insan bedeniyle uyuyor gibiydi, sanki düş görüyordu. Ne görüyordu, kimi görüyordu acaba?

O gün öğleden sonra Casa’nın önünden geçtim. Kimi parmaklıkları eğrilmiş olan demir kapı kapalıydı. Bir zamanlar bahçe olan avluyu çalı çırpı kaplamıştı. Sağda pek derin olmayan bir çukur vardı, çevresinde ayak izleri görülüyordu.

Yapabileceğim tek şey bir kumar oynamaktı, günlerdir erteleyip duruyordum bunu, boşa gideceğini sezinlediğim için değil de beni kaçınılmaz olana, en son yapmam gerekene sürükleyeceği için.

Büyük umutlara kapılmadan Glew’e gittim. Marangoz Mariani, şişman, pembe yanaklı, yaşını başını almış sıradan ama içten davranan bir İtalyandı. Daha onu görür görmez bir gece önce planladığım oyundan vazgeçtim. Kartımı uzattım, yüksek sesle, şatafatlı bir biçimde okudu, doktor ünvanımı görünce saygı gösterisinde bulundu. Turdera’da bir zamanlar amcamın olan Casa Colorada için yaptığı mobilyalarla ilgilendiğimi söyledim. Adam konuştu da konuştu. El kol hareketleriyle söylediği laf kalabalığını size yinelemeyeceğim, fakat ne kadar anlamsız olursa olsun müşterilerinin tüm isteklerini yerine getirmeyi kendisine ilke edindiğini, o işi de harfi harfine, istendiği gibi yaptığını söyledi. Birkaç çekmeceyi karıştırdıktan sonra kaçak Preetorius’un imzaladığı, hiçbir şey anlamadığım belgeleri gösterdi bana. (Kuşkusuz beni avukat sanmıştı.) Birbirimizden ayrılırken dünyanın altınını verseler bile bir daha Turdera’ya, özellikle de o eve adım atmayacağını itiraf etti bana. Müşterilerinin velinimeti olduğunu, fakat naçiz düşüncesine göre Preetorius’un deli olduğunu ekledi. Sonra pişman oldu, sustu. Daha başka bir söz alamadım ağzından.

Böyle bir fiyaskoyu bekliyordum, insan bir şey düşünür ama başka şey çıkar.

Zaman kadar, dünün, bugünün, geleceğin, tüm zamanların ve hiçbir zamanın bu sonsuz dokusu kadar gizemli başka bir şey olmadığını kaç kez söylemişimdir kendi kendime. Bu derin düşüncelerin işe yaramadığı anlaşıldı; öğleden sonraları Schopenhauer’ın ya da Joyce’un yapıtlarını incelemeye ayırırken, geceleri de Casa Colorada’nın çevresindeki toprak yolları arşınlıyordum. Kimi kez bembeyaz bir ışık görüyordum; kimi kez de kulağıma inleme sesi gelir gibi oluyordu. Ocağın on dokuzuna dek böyle sürdü.

Yazın, insanın kendini yalnızca eziyet edilmiş, küfredilmiş gibi değil, aynı zamanda hiçe sayılmış gibi duyumsadığı Buenos Aires günlerinden biriydi. Fırtına koptuğunda saat gecenin on biri olmalıydı. Önce güney yeli, ardından seli sele katan sağanak. Bir ağaç altı bulmaya çalıştım. Birdenbire parlayan bir şimşeğin aydınlığında kendimi demir kapının birkaç adım ötesinde buldum. Bilmem korkuyla mı, yoksa umutla mı kapıyı itiverdim. Beklenmedik bir biçimde açıldı. Fırtınanın itmesiyle ilerledim. Yer gök gözümü korkutmaya çalışıyordu. Evin kapısı da yarı aralık duruyordu. Bir yağmur darbesi indi suratıma ve içeri girdim.

İçerde, yerdeki karo taşları kaldırılmıştı, kurumuş otlar üzerinde yürüdüm. Mide bulandırıcı hafif bir koku sarmıştı evi. Bilmiyorum sağda mıydı, solda mı, bir taş basamağa ayağım takıldı. Hızlı hızlı çıktım. Hemen hemen bilinçsizce elektrik düğmesini çevirdim.

Anılarımdaki yemek odası ve kitaplık, aradaki duvar yıkıldığı için şimdi içinde bir iki mobilya bulunan kocaman boş bir odaydı. Bu mobilyaları tanımlamaya çalışmayacağım, çünkü ışığın iyi aydınlatmasına karşın bu eşyaları gördüğümden pek emin değilim. Bir açıklamada bulunayım. Bir şeyi görebilmek için onu anlamak gerekir. Koltuk insan bedenini eklemlerini ve tüm organlarını önceden kabullenir; makas da kesme eylemini. Bir lamba ya da bir taşıt için ne demeli? Bir vahşi, misyonerin İncil’ini algılayamaz; bir gemi yolcusu, halatları tayfaların gördüğü gibi göremez. Evreni gerçekten görebilmiş olsaydık belki onu anlardık.

O gece gözüme çarpan anlamsız biçimlerden hiçbiri, herhangi bir insana ya da anlaşılır bir kullanıma uygun gibi gelmedi bana. Tiksindiğimi ve korktuğumu duyumsadım. Köşelerden birinde başka bir kata çıkan dik bir merdiven gördüm. Sayısı onu geçmeyen kalın demir basamaklar arasında birbirine eşit olmayan aralıklar vardı. Hem elleri hem de ayakları kullanmayı gerektiren bu merdiven usa yatkındı, biraz rahatladım. Işığı söndürdüm ve bir an karanlıkta kaldım. En ufak bir ses duymadım, fakat kavranılması olanaksız şeylerin varlığı keyfimi kaçırıyordu. Sonunda karar verdim.

Yukarıya çıkınca elim titreye titreye ikinci kez elektrik düğmesini çevirdim. Alt katta duyumsanan karabasan son katta daha bir canlanıyor, fışkırıyordu. Bir sürü eşya ya da üst üste yığılmış birkaç eşya vardı. Çok yüksek, U biçiminde, iki başında yuvarlak oyuklar bulunan uzun bir ameliyat masasını anımsıyorum şimdi. Ev sahibinin yatağı olabileceğini düşündüm, ev sahibinin canavarı andıran anatomisi gölgesiyle birlikte bir hayvanın ya da bir Tanrı’nın anatomisini yanlamasına sergiliyor gibiydi. Yıllar önce okuduğum ve unuttuğum Lukianos’un bir yazısındaki anfisbena sözcüğü çıktı ağzımdan, kuşkusuz bu sözcük, daha sonra gözlerimle göreceklerimi içermiyordu ama sezdiriyordu. Ayrıca yukardaki loş yerde bulunan V biçiminde bir aynayı da anımsıyorum.

Ev sahibi acaba nasıl biriydi? Kendisine, bize göründüğünden daha az korkunç görünmeyen bu gezegende ne arıyordu? Gökbilimin ya da zamanın hangi gizli bölgesinden, hangi eski ya da şimdi hesaba kitaba sığmayan alacakaranlıktan çıkıp Güney Amerika’nın bu dış mahallesine, hem de o bilinen gecede çıkıp gelmişti?

Kendimi bu kaosun içinde çağrısız konuk gibi duyumsadım. Dışarıda yağmur durmuştu. Saate baktım ve nerdeyse iki olduğunu görünce şaşırdım. Işığı açık bıraktım, sakına sakına aşağıya indim. Çıkılan yerden inmek olanaksız değildir. Ev sahibi gelmeden inmeliydim. Kapıları kapamayı beceremediği için iki kapıyı da açık bıraktığını varsayıyordum.

Ayaklarım tam merdivenin sondan bir önceki basamağına değerken hantal, yavaş ve çoğul bir nesnenin yukarı tırmandığını duyumsadım. Merakım korkumu bastırdı ve gözlerimi kapamadım.

OTUZLAR MEZHEBİ

El yazmasının özgün nüshası, Leiden Üniversitesi Kitaplığı’nda görülebilir; Latince, fakat birkaç Yunanca deyim, metnin Yunancadan çevrilmiş olduğu kanısını veriyor. Leisegang’a göre İsa’dan sonra dördüncü yüzyıldan kalma. Gibbon, Decline and Fall adlı yapıtının on beşinci bölümündeki notlardan birisinde adını anıyor. Adsız yazar şöyle homurdanıyor:

– Bu mezhep hiçbir zaman fazla kalabalık olmadı ve hâlâ da çok az saliki var. Kılıçla ve ateşle onda biri yok edilmiş, yol kenarlarında, ya da savaş ganimeti olan harabelerde kalırlar, çünkü barınacak yer yapmaları yasaktır. Genellikle çıplak dolaşırlar. Benim kaleme aldığım olaylar herkesce biliniyor; şimdi amacım, araştırma yapmama izin verilmiş olan öğreti ve kuralları hakkında yazılı bir kanıt bırakmak. Şeyhleriyle uzun uzun tartıştım, fakat onları Hazreti İsa’nın yoluna döndüremedim.

Dikkatimi çeken ilk şey ölülerle ilgili değişik düşünceleri olması oldu. En bilgisizleri bu dünyayı bırakıp gidenlerin ruhlarının ölüleri gömme işini üzerlerine aldıklarına inanırlar; ötekiler, biraz uyanık olanlarsa Hazreti İsa’nın “Bırakın, ölüler ölülerini gömsünler” biçimindeki paylamasıyla cenaze törenlerimizin yapmacıklı gösterişini suçladığı inancındalar.

Sahip olunan her şeyin satılması ve yoksullara verilmesi öğüdüne herkes tam olarak uyar; ilk sahipleri olanlar başkalarına verirler, onlar da daha başkalarına. Bu, onları cennete daha çok yaklaştıran yoksulluklarını ve çıplaklıklarını açıklamaya yeterlidir. Şu sözcükleri coşkuyla yineliyorlar: Kargaları bir düşünün, ne ekerler ne biçerler, ne kilerleri vardır, ne tahıl ambarları; fakat Tanrı onları besler Siz kargalardan daha az mı değerlisiniz? Kutsal kitap tutumlu olmayı yasaklar. Ey bozuk inançlılar: bugün tarlada bulunan yarın fırına atılan bitkiyi Tanrı hep yeniden yeşertiyorsa sizler için daha ne yapsın istiyorsunuz? Öyleyse yiyecek bulacağım diye, içecek bulacağım diye çabalayıp durmayın; kaygıya da kapılmayın.

“Bir kadına kötü gözle bakan kişi yüreğinde onunla zina etmiş sayılır” kuralı apaçık, saflık esinleyen bir öğüttür. Buna karşın mezhep yandaşlarının çoğu yeryüzünde kadınlara kötü gözle bakmayan tek bir erkek olmadığını, bu durumda hepimizin zina işlediğimizi ileri sürer. Öyleyse, arzu eylemden daha az günah olmadığına göre, dürüst insanlar da kendilerini hiç düşünmeden aşırı şehvetin kucağına bırakabilirler.

Bu mezhep, kiliseleri devreden çıkartmıştır; öğreticileri, açık havada, bir tepede ya da bir duvarın üstünde, kimi zaman da kıyıdaki bir kayıktan vaaz verirler.

Mezhebin adı sürekli varsayımlar ortaya atılmasına neden olmuştur. Bu varsayımlardan birine göre, bize müridlerin azalan sayısını göstermektedir, bu gülünç de olsa bir kehaneti içerir, çünkü bu mezhep, sapkın bir öğreti verdiğinden silinip gidecektir. Bir başka varsayıma göre de bu ad, Nuh’un gemisinin yüksekliğinden gelmektedir, otuz ayakmış yüksekliği; gökbilimi zorlayan bir başkasına göre de, ay takvimine göre bir ay içindeki gecelerin sayısından gelir; bir başkasına göre Mesih’in vaftizinden ve bir başkasına göre de Adem’in kızıl balçıktan çıktığı andaki yaşından gelir. Horoz başlı, kolları ile göğsü insan, alt kısmı kıvrılmış yılan biçiminde olan Abraxas dahil otuz Tanrı ya da meleği içeren katalogdan geldiği varsayımı da bu varsayımlardan daha az uydurma olmasa gerek.

Gerçeği biliyorum, ama gerçek şudur diyemem. Onu iletmek gibi üstün bir yetki verilmedi bana. Benden daha çok mutluluğa erişenler, sözleriyle mezhep yandaşlarını kurtarsınlar. İster sözle ister ateşle. Kendini öldürmektense idama mahkûm olmak daha iyidir. Bu iğrenç sapkınlığı ortaya koymakla yetineceğim.

Tanrı, insanlar arasında insan olmak için ete kemiğe büründü, bu insanlar O’nu çarmıha gerdiler ve yine onları kurtaracak olan O’ydu. Seçilmiş bir halkın arasında bulunan bir kadının karnından, yalnızca sevgi vaazları vermek için değil, aynı zamanda büyük acılar için doğdu.

Olayların unutulmaması büyük önem taşıyordu. Kıyamete dek insanların imgeleme gücünü yaralaması için kılıçla ya da baldıranla ölmesi yeterli değildi. Tanrı her şeyi acı verici bir biçimde düzenledi. Son yemeğin, İsa’nın ihaneti önceden haber veren sözlerinin, müridlerden birisine sık sık yinelenen uyarının, ekmekle şarabın kutsallaşmasının, Petrus’un yemininin, Gethsemane’de tek başına geçirilen son gecenin, on iki havarinin uyumasının, Oğul’un insan gibi dua etmesinin, kan gibi terin, kılıçların, ihanet eden öpücüğün, Pilatus’un sorumluluğu üstünden atmasının, kırbaçla dövülmenin, hakarete uğramanın, dikenlerin, erguvan rengi giysinin, sazdan asanın, ödlü sirkenin, bir tepenin doruğundaki Haç’ın, doğru yola dönen hırsıza verilen sözün, sallanan yerin ve karanlıkların açıklamasıdır bu.

Kendisine pek çok şükran borçlu olduğum bağışlayıcı Tanrı, bu Mezhebin adının gerçek ve gizli nedenini bulmama izin verdi. Büyük bir olasılıkla bu mezhebin doğduğu yer olan Kerioth’ta, Otuz Para adında küçük bir manastır vardır. Çok eski bir ad ve bize birtakım ipuçları veriyor. Acıklı Çarmıha Germe olayında (bunu büyük bir saygı duyarak yazıyorum) istençli ya da istençsiz, ama hepsi gerekli, hepsi de olmazsa olmaz oyuncular vardı. Gümüş paraları teslim eden papazlar istençsizdi, Barrabás’ı seçen halk yığınları istençsizdi, Judea valisi istençsizdi, O’nu Şehitlik Haç’ına geren, çivileri çakan, gömleği için kur’a çeken Romalılar istençsizdi. İstençli olan yalnızca iki kişi vardı: Mesih ve Yehuda. Yehuda, ruhların kurtarılmasının bedeli olan otuz gümüş parayı fırlatıp attı ve hemen arkasından kendini astı. O da Tanrı’nın oğlu gibi o zamanlar otuz yaşındaydı. Mezhep ikisini de aynı derecede kutsal sayıyor ve ötekileri bağışlıyor.

Tek bir suçlu bile yoktur: Tanrısal Bilgelik’in çizdiği planın bilinçli ya da bilinçsiz uygulayıcısı olmayan tek bir kişi yoktur. Şimdi hepsi Gurur’u paylaşıyor.

Başka bir iğrençliği yazmaya elim varmıyor. Önceden belirlenen gün gelince inananlar efendilerinin yolunu izlemek için bir tepeye çıkıp kendilerine hakaret ettiriyorlar ve kendilerini çarmıha gerdiriyorlar. Beşinci Emir’in böyle canice çiğnenmesi, insan yasalarının ve kutsal yasaların her zaman zorunlu kıldığı hükümlerin yürürlüğe konmasıyla kesinlikle önlenmelidir. Ey Gökyüzünün ilençleri, ey meleklerin kini...”

El yazmasının son kısmı bulunamadı.

ARMAĞANLAR GECESİ

Bu öyküyü Florida’da, Piedad Tepesi’nde, tarihi Aguila Pastanesi’nde dinlemiştik.

Bilgi sorunu tartışılıyordu. Birisi Platoncu kurama değindi, her şeyi daha önce başka bir dünyada gördüğümüzü, yani bilmenin öğrenmek olduğunu açıkladı; galiba babam, öğrenmenin anımsamak olduğunu, bilmemenin de unutmak anlamına geldiğini Bacon’ın ileri sürdüğünü söyledi. Başka bir konuşmacı, metafizik konuları arasında bocalıyor gibi görünen yaşlı bir bey söz almak istedi. Kendine güvenen ağır bir sesle konuştu:

– Platoncu ilk örneklerin ne olduğunu anlayamıyorum. Hiç kimse sarıyı ya da siyahı ilk kez ne zaman gördüğünü ya da bir meyvayı ilk kez ne zaman tattığını anımsayamaz, çünkü o sırada henüz çok küçüktü ve uzun sürecek bir işe başladığını bilemiyordu. Kuşkusuz hiç kimsenin unutmadığı başka ilkler de var. Anısını hâlâ saklamaya çalıştığım bir geceyi, 1874 yılı Otuz Nisan gecesini anlatacağım size.

Eskiden yazlar daha uzundu, fakat Lobos’a birkaç fersah ötedeki, kuzenlerim Dorna’ların çiftliğinde niçin o tarihe dek kaldığımızı bilmiyorum. O zamanlar sığırtmaçlardan Rufino adlı birisi beni köy yaşamına alıştırmaya çalışıyordu. On üç yaşımı doldurmak üzereydim; Rufino benden oldukça yaşlıydı ve yiğitliğiyle tanınıyordu. Çok becerikliydi, kurutulmuş sopalarla kılıç oynarlarken suratı kararan hep karşısındaki olurdu. Bir cuma günü bana, cumartesi gecesi eğlenmek için köye gitmemizi önerdi. Doğal olarak ne olduğunu pek anlamadan kabul ettim. Dans etmesini bilmediğimi önceden kendisine söyledim; dans kolay öğrenilir, diye yanıtladı beni. Yemekten sonra yedi buçuk sularında çıktık evden. Rufino bir eğlenceye gidiyormuş gibi süslenip püslenmişti, gümüş bir kılıç parlıyordu kemerinde; alaya alınmaktan korktuğum için küçük bıçağımı bile almamıştım yanıma. Az sonra ilk evleri gördük. Siz Lobos’a hiç gitmediniz mi? Fark etmez; birbirine benzemeyen tek bir taşra köyü yoktur, kendini farklı sansa bile. Aynı toprak yollar, aynı çukurlar, at üstündeki adamı daha heybetli göstermek ister gibi aynı alçak evler. Bir köşebaşında mavi ya da pembe boyalı, kargacık burgacık bir yazıyla “La Estrella” yazılı bir evin önünde atlarımızdan indik. Kazığa bağlanmış güzel koşumlu atlar vardı. Aralanmış sokak kapısından sızan bir ışık demeti gördüm. Evin girişinin sonunda, boydan boya dizilmiş tahta banklar bulunan büyük bir oda vardı, bankların arasında da nereye açıldığı bilinmeyen koyu renkli kapılar. Sarı tüylü bir fino köpeği beni sevinçle karşılıyormuş gibi havlayarak dışarıya çıktı. Oldukça çok insan vardı içerde; çiçekli empirme giysili altı kadın dolanıp duruyordu. Tümüyle siyahlar giymiş saygın görünüşlü bir kadın, ev sahibi gibi geldi bana. Rufino onu selâmladı ve:

– İşte, dedi, size yeni bir arkadaş getirdim, ata binmesini pek beceremiyor henüz.

– Dert etmeyin, öğrenir, diye yanıt verdi kadın.

Utanç duydum. Dikkatlerini başka yönlere çekmek için, ya da çocuk olduğumu anlasınlar diye bir bankın ucuna ilişip köpekle oynadım. Mutfak masasının üstünde şişelere tutturulmuş mumlar yanıyordu ve bir köşede bir mangal olduğunu anımsıyorum şimdi. Karşımdaki beyaz badanalı duvarda bir Meryem Ana resmi vardı.

Birisi şamata arasında ağır bir iş yapar gibi gitarını tıngırdatmaya çabalıyordu. Sırf utandığım için ağzımı zehir gibi yakan cini geri çevirmedim. Kadınlar arasında bana ötekilerden değişik gelen bir kadın vardı. Tutsak adını takmışlardı ona. Yerli havası vardı, fakat hatları bir ressam elinden çıkmış gibiydi, gözleri acı doluydu. Saç örgüleri beline dek iniyordu. Rufino kıza baktığımı görünce:

– Belleklerimizi tazelemek için şu saldırı olayını bir daha anlatsana, dedi.

Kız yanında kimse yokmuş gibi konuştu ve ben onun bu olaydan başka bir şey düşünmediği, bunun yaşamı boyunca başından geçen tek olay olduğu izlenimine kapıldım. Konuşmasını şöyle sürdürdü:

– Beni Catamarca’ya getirdiklerinde küçük bir kızdım. Saldırı nedir, nerden bileyim. Estancia’da korkudan yerlilerin adını bile anmazlardı. Yerlilerin bir sel gibi akarak, insanları öldürdüklerini ve hayvanları çaldıklarını bir gizmiş gibi zamanla öğrendim. Kadınları iç bölgelere kaçırıyorlar, yapmadıklarını bırakmıyorlardı. İnanmamak için elimden ne gelirse yaptım. Sonradan mızrakla öldürdükleri kardeşim Lucas bunların hep yalan olduğunu söyleyip duruyordu bana, fakat bir şey gerçekse, bunun doğruluğunun anlaşılması için birisinin tek bir kez söylemesi yeter. Hükümet rahat durmalarını sağlamak için bunlara keyif verici maddeler ve çay dağıtır, fakat onların da akıl hocalığı yapan çok uyanık büyücüleri vardı. Oraya buraya dağılmış küçük tabyalara saldırmaları için şeflerinin tek bir emri yetiyordu. Bunu öyle çok düşündüm ki sonunda gelmelerini bile istiyordum ve hep güneşin battığı yöne bakıyordum. Ne kadar zaman geçti bilmiyorum, fakat dondurucu kışlar, yazlar peş peşe gelip geçti, hayvanlara damga vuruldu ve saldırıdan önce kâhyanın oğlu öldü. Sanki batı rüzgârları getiriyordu onları. Çukurdaki bir devedikeni gözüme ilişti ve yerlileri düşümde gördüm. Sabaha doğruydu. Depremde olduğu gibi insanlardan önce hayvanlar duyumsadılar. Çiftlikte telaş vardı, kuşlar uçup duruyorlardı. Her zaman baktığım yöne bakmaya gittik.

– Geldiklerini kim haber verdi, diye sordu biri.

Genç kız orada değilmiş gibi son tümcesini yineledi.

– Her zaman baktığım yöne bakmaya koştuk. Bütün çöl kımıldamaya başlamıştı sanki. Demir parmaklıkların arasından, yerlilerden önce bir toz bulutu gördük. Saldırmak için ilerliyorlardı. Elleriyle ağızlarına vura vura korkunç çığlıklar atıyorlardı. Santa Irene’de bulanan birkaç uzun silah patırtı yapmaktan ve onları daha da öfkelendirmekten başka işe yaramadı.

Tutsak, ezbere dua okur gibi konuşuyordu, fakat ben de sokakta çöl yerlilerini ve attıkları çığlıkları işittim. Birdenbire bir itiş kakışla salona girdiler, sanki at üstünde bir düş sahnesine giriyor gibiydiler. Sarhoş kenarmahalle serserileriydi. Şimdi belleğimde onları hep uzun boyluymuşlar gibi anımsıyorum. En önde giden, kapının yanında duran Rufino’ya bir dirsek vurdu. Rufino korkup uzaklaştı. Yerinden hiç kımıldamamış olan kadın ayağa kalktı ve:

– Bu, Juan Moreira, dedi.

Uzun zaman geçti, o geceki adamı mı yoksa sık sık hayvan pazarında gördüğüm adamı mı anımsadığımı bilmiyorum. Kara Podestá sakalı, omuzlarına inen saçları geliyor aklıma, bir yandan da çiçek bozuğu kızıl suratını anımsıyorum. Onları karşılamak için köpek sevinçle sıçrayarak geldi. Moreira bir tekme darbesiyle hayvanı yere serdi. Hayvan sırtüstü düştü ve ayakları havada çırpına çırpına öldü. Gerçek öykü burada başlıyor.

Kapılardan birine ulaştım sessizce, dar bir koridora ve bir merdivene açılıyordu. Yukarıdaki karanlık bir odaya gizlendim. Çok alçak bir karyola dışında başka mobilya var mıydı bilmiyorum. Titriyordum. Aşağıdan gelen çığlıklar bitmek bilmiyordu, sonra bir camın kırıldığını duydum. Merdivenleri çıkan bir kadının adımlarının sesi geldi kulağıma ve bir anda bir ışık parıltısı gördüm. Sonra Tutsak bana fısıldıyormuş gibi seslendi.

– Size hizmet etmeye hazırım, yalnızca barışçı insanlara hizmet ederim. Yaklaş bana, sana bir zararım dokunmaz.

Hemen giysisini çıkardı. Yanına uzandım ve ellerimle yüzünü aradım. Bilmiyorum, ne kadar zaman geçti. Ne bir sözcük geçti aramızda ne de öpüşme. Örgüsünü çözdüm ve çok sert olan saçlarıyla oynamaya başladım, sonra da kendisiyle. Bir daha birbirimizi görmedik, adını da hiçbir zaman öğrenemedim.

Bir patlamayla yerimizden fırladık. Tutsak bana:

– Öteki merdivenden çıkabilirsin, dedi.

Öyle yaptım ve kendimi toprak yolda buldum. Ay çıkmıştı. Elinde uzun namlulu tüfeği ile bir polis duvarı gözetliyordu. Bana güldü ve:

– Anladığıma göre sabah erken kalkanlardansınız, dedi.

Bir yanıt vermek zorunda kaldım, ama hiç aldırış etmedi bana. Bir adam duvardan aşağıya sarkacak oldu. Polis memuru hemen atıldı ve süngüsünü bedenine sapladı. Adam sırtüstü yere serildi, inliyordu, kanlar akıyordu. Köpeği anımsadım. Polis işini tam olarak bitirmek için bir daha silahına sarıldı. Ve büyük bir sevinç içinde:

– Moreira, bu kez kötü yakalandın, dedi.

Evi çepeçevre sarmış olan üniformalılar, sonra da komşular üşüştüler. Andrés Chirino silahı adamın bedeninden çıkarmakta zorluk çekiyordu. Herkes onun elini sıkmak istiyordu. Rufino gülerek:

– Bu kabadayı müsveddesinin de işini bitirdik, dedi.

Kalabalık arasında oradan oraya dolaşıp gördüklerimi herkese anlatıyordum. Birdenbire çok yorgun olduğumu duyumsadım, belki de ateşim vardı. Oradan sıvışarak Rufino’yu buldum ve birlikte eve geri döndük. Gün doğuşunun ilk ışıklarını at üstünde karşıladık. Olayların böyle gelişmesi yormaktan çok sersemletmişti beni.

– Bu gecenin büyük ırmağı, dedi babam.

Öteki onayladı.

– Evet, doğru. Birkaç saat gibi kısa bir zaman dilimi içinde aşkı tanımış, ölümü görmüştüm. Her şey, en azından bir insanın bilmesine izin verilen her şey insanlara açıklanır, ama bana bir gecede iki temel şey açıklanıvermişti. Yıllar geçti ve ben bu öyküyü o kadar sık anlattım ki, gerçeği mi anımsıyorum, yoksa yalnızca anlattığım sözcükleri mi, bilemiyorum. Belki aynı durum Tutsak’ın saldırıyı anlatışında da söz konusu idi. Ve şimdi yine Moreira’nın öldürülüşünü gören ben miydim, yoksa başka birisi mi, bilmiyorum.

AYNA VE MASKE

Norveç’in utanç duyduğu Clontarf Savaşı bitince haşmetli İrlanda Kral’ı ozanı yanına çağırmış ve demiş ki:

– En büyük kahramanlıklar sözcüklere dökülmezse parlaklıklarını yitirirler. Utkumu ve övgümü türküleştirmeni istiyorum. Ben Aeneas olacağım; sen de benim Virgilius’um. Her ikimizi de ölümsüzleştirecek olan bu işi yapabileceğine inanıyor musun?

– Evet Kralım, demiş Ozan. Ben Ollan’ım. On iki yıl kış ayları boyunca şiir tekniklerini inceledim. Gerçek şiirin temelini oluşturan üç yüz altmış söylenceyi ezbere biliyorum. Ulster ve Munster dönemleri arpımın tellerinde. Yasalar dilin en eski seslerini ve en karışık eğretilemelerini bol bol kullanmama izin veriyor. Sanatımızı olur olmaz kişilerin el atmasından koruyan gizli yazıyı çok iyi bilirim. Aşkları, sürülerin çalınmasını, gemiciliği, savaşları yüceltebilirim. İrlanda’daki bütün kraliyet ailelerinin mitolojik sülalelerini bilirim. Bitkilerin yararlarının, astrolojinin, matematiğin ve kilise hukukunun bilincindeyim. Benimle atışmaya kalkan tüm rakiplerimi yendim. Cüzzam dahil tüm deri hastalıklarına neden olan taşlama alanında kendimi yetiştirdim. Senin savaşında dövüşürken kanıtladığım gibi kılıç kullanmayı iyi beceririm. Tek beceremediğim şey, bana yaptığın lütuflara gönül borcumu belirtmek.

Uzun, bıktırıcı söylevlerden çabucak yorulan Kral rahat bir soluk alarak yanıt verdi ona:

– Bütün bunları fazlasıyla biliyorum. Biraz önce bana bülbülün İngiltere’de şakıdığını söylediler. Yağmur ve kar bitip bülbül güney ülkelerinden geri dönünce, sen saray adamları ve Ozanlar Kurulu önünde methiyelerini söyleyeceksin. Sana tam bir yıl izin veriyorum. Her harfi, her sözcüğü ölçüp biçeceksin. Biliyorsun, ödülün benim krallık geleneklerime ve senin uykusuz geçen esin dolu gecelerine uygun olacak.

– Kral Hazretleri, en iyi ödül senin yüzünü görmektir, dedi aynı zamanda nazik olan ozan.

Yerlere dek eğilerek selâmladı, kafasında şimdiden dizeler uçuşurken.

Salgın hastalıklar ve ayaklanmalarla geçen bir yıllık süre bitti, ozan methiyesini sundu. Yazdıklarına hiç bakmadan yavaş yavaş ve kendinden emin okudu. Kral başıyla beğenisini gösterdi. Kapı önlerinde toplanmış olanlar bile tek bir sözcüğünü anlamadan Kral’ın hareketlerine öykünüyorlardı. Sonunda Kral konuştu.

– Çalışmanı onaylıyorum. Bir başka utku bu. Her sözcüğe gerçek anlamını, her ada ilk ozanların ona verdikleri uygun sıfatı vermişsin. Tüm methiyede klasiklerin kullanmadıkları tek bir imge yok. Savaş yiğitlerin güzel dokusu, kan ise kılıcın suyu. Denizin kendi tanrısı var ve bulutlar da geleceği haber veriyorlar. Uyağı, ses yinelemelerini, yarım uyakları, hece sayılarını, retorik hilelerini, ölçüleri ustaca kullanmayı bilmişsin. Tüm İrlanda yazını yitip gitseydi bile –absit omen– senin klasik Od’unla hiçbir şey yok olmadan yeniden oluşturulabilirdi. Otuz yazıcı on ikişer kopya çıkarsın.

Bir sessizlik oldu ve sonra yeniden başladı konuşmaya:

– Her şey iyi güzel, yine de hiçbir şey olmadı. Damarlarımızda kan daha hızlı akmıyor. Ellerimiz yaylara gitmedi. Kimse sararıp solmadı. Kimse savaş çığlıkları atmadı, hiç kimse Vikingler’e karşı çıkmadı. Ozan, bir yıl sonra başka bir methiyeyi alkışlayacağız. Beğenmemizin bir nişanesi olarak şu gümüş aynayı al.

– Teşekkürlerimi sunarım, ne demek istediğinizi anlıyorum, dedi ozan.

Gökyüzündeki yıldızlar yeniden ışıklı yollarına koyuldular. Bülbül bir kez daha Saksonya ormanlarında öttü ve ozan öncekine göre daha kısa olan bir el yazmasıyla geri döndü. Ezberden yinelemedi; göze çarpan bir güvensizlikle, ve sanki kendisi de hiç anlamıyormuş ya da saygısızlık etmek istemiyormuş gibi kimi pasajları atlayarak okudu. Metin tuhaftı. Bir savaş betimlemesi değil, savaşın ta kendisiydi. Savaş kargaşası içinde Üç ve Bir olan Tanrı, İrlanda’nın pagan tanrıları, yüzyıllar sonra Ulu Edda yöntemiyle savaşacak olanlar kaynaşıp duruyorlardı. Biçimi daha az ilginç değildi. Tekil bir öznenin fiili çoğul olabiliyordu. İlgeçler alışılmış kullanım yerlerinden uzaktı. Sertlikle yumuşaklık yer değiştiriyordu. Eğretilemeler gelişigüzeldi, ya da öyle görünüyorlardı.

Kral çevresini saran yazarlarla bir şeyler konuştu ve şöyle dedi:

– İlk methiyen için şimdiye dek İrlanda’da yazılanların güzel bir özeti demiştim. Bu son methiye hepsini aştı ve hatta bir hiç düzeyine indirdi. Şaşırtıyor, hayran bırakıyor ve göz kamaştırıyor. Karacahillere göre değil, şiirden anlayanlar için yazılmış. Tek nüshası fildişi bir kutuda saklanacak. Böylesine değerli bir yapıtı üreten kalemden daha iyi bir yapıt bekleyebiliriz.

Gülümseyerek sürdürdü konuşmasını:

– Bizler, birer söylence kişileriyiz ve söylencelerde üç sayısının önemli bir yeri olduğunu anımsamak yerinde olur.

Ozan mırıldanma yürekliliğini gösterdi.

– Büyücünün üç armağanı, üçler ve kuşku götürmez Üçleme.

Kral konuşmasını sürdürdü:

– Beğenmemizin bir nişanesi olarak şu altın maskeyi alın.

– Teşekkürlerimi sunarım, ne demek istediğinizi anladım, dedi ozan.

Aradan bir yıl geçti. Saray nöbetçileri ozanın el yazmasını getirmediğini bildirdiler. Kral şaşkınlıkla baktı ozana: nerdeyse başka bir insan olup çıkmıştı. Zamanın dışında bir şey yüz çizgilerini buruşturmuş ve değiştirmişti. Gözleri sanki çok uzaklara bakıyordu ya da kör olmuşlardı. Ozan, Kral’dan, kendisiyle konuşması için ricada bulundu. Köleler odayı boşaltıp çıktılar.

– Yazmadın mı? diye sordu Kral.

– Yazdım, dedi ozan acıyla. Keşke Efendimiz İsa bunu bana yasaklamış olsaydı.

– Yazdığını bana okuyabilir misin?

– Korkarım.

– Sende yüreklilik yok, sana onu ben veriyorum, dedi Kral.

Ozan şiirini okudu. Tek bir dizeydi.

Yüksek sesle okuma yürekliliğini gösteremeyen ozan ve Kral, gizli bir yalvarış ya da bir küfürmüş gibi bu dizenin tadını çıkarmaya çalıştılar. Kral ozandan ne daha az şaşırmıştı, ne de daha az bitik düşmüştü. Her ikisi de sapsarı kesilmiş, birbirlerine baktılar.

– Gençlik yıllarımda, dedi Kral, batıya doğru bir deniz yolculuğu yapmıştım. Bir adada altından domuzları öldüren gümüş tazılar görmüştüm. Bir başka adada büyülü elmaların hoş kokularıyla beslendik. Başka bir adada ateşten duvarlar gördük. En uzaktaki adada ise gökyüzünü yararak aşağı inen gürül gürül bir ırmak akıyordu, sularında balıklar ve gemiler dolaşıyordu. Büyüleyiciydiler, ama bütün bunları içeren senin şiirinle karşılaştırılamaz. Hangisinden esinlendin?

– Gün doğarken, dedi ozan, önceleri anlamadığım sözcükleri söyleyerek uyandım. Bu sözcükler bir şiir oluşturmuştu. Bir günah, belki de Tanrı’nın bağışlamayacağı bir günah işlediğim duygusuna kapıldım.

– Şu anda ikimizin paylaştığı bir günah, diye mırıldandı Kral. İnsanoğluna özgü gerçek bir armağan olan Güzelliği tanımış olmanın günahı. Cezasını çekmek de bize düşüyor şimdi. Sana bir ayna ve altından bir maske verdim; işte sonuncu ve üçüncü bir armağanım.

Sağ eline bir hançer verdi.

Saraydan çıkarken ozanın kendisini öldürdüğünü biliyoruz; Kral hakkında bildiklerimiz de, bir zamanlar krallığı olan İrlanda topraklarını bir baştan bir başa bir dilenci gibi dolaşması ve o şiiri bir daha hiç okumadığı.

UNDR

Okurlara önceden bildireyim, burada çevirdiğim sayfaları, bilindiği gibi on birinci yüzyılda doğmuş ve ölmüş olan Bremenli Adan’ın Libellus’unda (1615) aramak boşunadır. Bu sayfaları Lappenberg, Oxford’da, Bodleian’ın bir el yazmasında bulmuş ve günün koşullarına göre eklenen çok sayıda ayrıntıyı görünce bunların geç dönemde eklendiğini düşünmüş, fakat ilginçliği nedeniyle Analecta Germanica’sında (Leipzig, 1894) yayımlamıştır. Sıradan bir Arjantinli heveslinin görüşleri pek önemli değil; okuyucu, bunları istediği gibi yorumlasın. İspanyolcaya çevirim sözcüğü sözcüğüne değil ama aslına uygun.

Bremenli Adan şöyle yazıyor:

“...Yaban atlarının üredikleri topraklardan ötede, Körfez’in öteki kıyısında uzanan çöle komşu uluslardan, sözü edilmeye değer olan Urn’lardır. Tüccarların verdikleri, doğru oldukları su götürür şişirme bilgiler, yolda karşılaşılabilecek tehlikeler ve göçebelerin çapulculukları yaşadıkları yerlere gitmemi olanaksız kıldı. Buna karşılık ilkel ve uzak köylerinin, aşağı Vistula havalisinde kaldığı anlaşılıyor. İsveçlilerin tersine Urnlar, İngiltere ve öteki Kuzey ülkelerindeki kraliyet soyundan gelenlerin Ariusçulukla ya da kanlı şeytan kültürüyle saptırılmış öğretisini değil de, İsa’nın gerçek öğretisini izliyorlar. Urnlar çobanlık, gemicilik, büyücülük yapıyorlar, kılıç dövüyorlar, hasır örüyorlar. Şiddetli savaşlar yüzünden toprağı hemen hemen hiç işlemezler. Arazilerinin düz olması ve buradan kabilelerin gelip geçmesi onları ata binmekte ve ok yay kullanmakta ustalaştırmıştı. İnsan ister istemez sonunda düşmanlarına benzer. Piyadeler için değil de süvariler için yapıldıkları için mızrakları bizimkilerden daha uzundur.

Kestirileceği gibi kalem, hokka ve parşömen kâğıdı kullanmasını bilmiyorlar. Atalarımız Runlar gibi, Odin’in Odin’e kurban edilip dokuz gece dişbudak ağacında sallandırıldıktan sonra onlara açıkladığı yazıyı taşlara kazıyorlar.

Bu genel bilgilere ciddi bir adam olan ve her zaman ölçülü konuşan İzlandalı Ulf Sigurdarson’la yaptığım konuşmanın öyküsünü de ekleyeceğim. Uppsala’da, tapınağın yanında karşılaştık. Odun ateşi sönmüştü; duvardaki derin yarıklardan soğukla birlikte tan vaktinin ışıkları giriyordu. Dışarıda, üç tanrıya kurban edilmiş puta tapanların etlerini yiyen bozkurtların kar üstündeki korku verici ayak izleri kalmıştı. Konuşmaya, rahipler arasında âdet olduğu üzere, önce Latinceyle başladık, fakat çok geçmeden ta Thule uçlarından Asya pazarlarına kadar yayılan kuzey diline geçtik. Adam dedi ki:

– Ben skald soyundanım; Urn şiirinin tek bir sözcüğe indirilmiş olduğunu öğrenir öğrenmez onları bulmak istedim ve beni Urn topraklarına götürecek yolu izledim. Az yorulmadım, az uğraşmadım, bir yıl süren yolculuktan sonra oraya ulaştım. Geceydi; yolda karşılaştığım insanların bana tuhaf tuhaf baktıklarının ayrımına vardım, hatta kimilerinin attıkları taşlar hedefini buldu. Bir demirci ocağının pırıltısını gördüm ve içeri daldım.

Demirci bana gece yatacak yer verdi. Adı Orm idi. Konuştuğu dil hemen hemen bizimkinin aynısıydı. Çok az konuştuk. Kral’ın adını ilk kez ondan duydum: Gunnlaug. Son savaştan sonra yabancılara kuşkuyla baktığını ve onları çarmıha gerdirtmeyi alışkanlık haline getirdiğini öğrendim. Bir kraldan çok Tanrı’ya yakışan bu yazgıdan kurtulmak amacıyla, bir drápa ya da Kral’ın utkularını, ününü ve yüce gönüllülüğünü göklere çıkaran bir şiir yazmaya koyuldum. İki adam beni almaya geldiklerinde şiiri daha yeni ezberleyebilmiştim. Kılıcımı teslim etmedim, ama beni alıp götürmelerine karşı çıkmadım.

Gökyüzünde hâlâ yıldızlar vardı. Her yanda kulübeler bulunan toprak bir alanı geçtik. Bana piramitlerden söz etmişlerdi; meydanların ilkinde sarı renkli tahta bir direk gördüm. Ucunda kara bir balık gözüme çarptı. Bize eşlik eden Orm, bu balığın Sözcük olduğunu söyledi. Daha sonraki meydanda üstünde bir çember bulunan kırmızı bir direk gördüm. Orm bunun da Sözcük olduğunu yineledi. Ne olduğunu bana açıklamasını istedim ondan. Basit bir zanaatçı olduğunu ve bir şey bilmediğini söyledi.

Sonuncu olan üçüncü meydanda, üzerinde şimdi anımsayamadığım bir resim bulunan bir direk gördüm. Gerisinde başını sonunu göremediğim geniş bir duvar vardı. Daha sonra, bu duvarın daire biçiminde olduğunun, kerpiç sundurması bulunduğunun, iç kapısı olmadığının ve bütün kenti bir baştan bir başa çevirdiğinin ayrımına vardım. Kazığa bağlı atlar alçak boyluydular, yeleleri uzundu. Demircinin girmesine izin vermediler. İçerde, hepsi silahlı ve ayakta duran insanlar vardı. Acı çeken Kral Gunnlaug, üstünde deve derisi bulunan bir sedirde, gözleri yarı kapalı yatıyordu. Bitkin, sararıp solmuş bir adamdı, kutsal ve nerdeyse unutulmuş bir nesne; göğsünde eski ve derin yara izleri vardı. Erlerden birisi bana yol açtı. Birisi bir arp getirmişti. Dizlerimin üstüne çöküp alçak sesle drápa‘yı okudum. Bu türün gerektirdiği yazınsal sanatlar, ses yinelemeleri, vurgulamalar, hiçbir şey eksik değildi. Kral’ın anlayıp anlamadığını bilmiyorum, fakat hâlâ sakladığım gümüş bir yüzük verdi bana. Yastığın altında bir hançer ağzı görür gibi oldum. Sağında yüz haneli bir satranç tahtası ve karışık konmuş birkaç tane taş vardı.

Nöbetçi beni bir köşeye itti. Bir adam yerimi aldı ve ayakta durdu. Akort yapıyormuş gibi tellere dokundu ve benim sanki kavramak isteyip de kavrayamadığım bir sözcüğü alçak sesle yineledi. Birisi saygıyla: Şimdi bir şey söylemek istemiyor, dedi.

Gözyaşları gördüm. Adam sesini bir alçaltıp bir yükseltiyordu ve nerdeyse birbirinin aynı olan ezgiler tekdüzeydi, daha doğrusu uzayıp gidiyordu. Bu şarkının sonsuza dek uzamasını ve benim yaşamım olmasını isterdim. Birdenbire durdu. Kuşkusuz bitkin düşen şarkıcı arpı yere attığı zaman çıkan gürültüyü duydum. Karmakarışık dışarı çıktık. Ben son çıkanlardandım. Gün ışığının yavaş yavaş yitip gittiğini görünce şaşırdım.

Birkaç adım attım. Bir el omuzumdan yakaladı. Bana dedi ki:

– Kral’ın yüzüğü sana tılsım oldu, fakat yakında öleceksin, çünkü Sözcük’ü duydun. Ben, Bjarni Thorkelsson seni kurtaracağım. Skalds soyundanım. Şiirinde kana, kılıcın suyu, savaşa da yiğitlerin pelerini diyorsun. Bu imgeleri babamın babasının kullandığını anımsıyorum. Sen de ben de ozanız; seni kurtaracağım. Şimdilerde şarkımızı alevlendiren her olayı uzun uzun anlatmıyoruz; Sözcük denen tek bir sözcükle dile getiriyoruz.

Onu yanıtladım:

– O sözcüğü duymadım. Yalvarırım hangi sözcüktü, söyle bana.

Bir an duraksadı ve yanıt verdi:

– Onu açıklamamaya yeminliyim. Üstelik kimse kimseye bir şey öğretemez. Onu tek başına arayıp bulmalısın. Çabuk davranalım, çünkü yaşamın tehlikede. Kendi evimde saklayacağım seni, orada aramayı göze alamazlar. Eğer rüzgâr uygun olursa yarın güneye doğru denizden yol alırsın.

Birçok kış sürecek olan serüvenim işte böyle başladı. Ne başıma gelenleri anlatacağım, ne de yazgımın tüm iniş çıkışlarını anımsamaya çalışacağım. Kürekçi oldum, köle tüccarı oldum, kölelik yaptım, odun kestim, kervanlara saldırdım şarkıcı oldum, çeşnici oldum, madende çalıştım. İnsanın dişlerini döken civa ocağında bir yıl esir kaldım. İsveçlilerle birlikte Mikligarthr (Constantinople) savunmasında çarpıştım. Azov kıyısında, hiç unutamayacağım bir kadın beni sevdi: onu bıraktım, ya da o beni bıraktı, aynı kapıya çıkar. Aldattım, aldatıldım. Yazgı beni birkaç kez öldürmeye zorladı. Bir Yunan asker beni düelloya davet etti ve iki kılıçtan birisini elime almaya zorladı. Biri ötekinden bir yumruk kadar uzundu. Beni utandırmak istediğini kavradım, kısa olanını seçtim. Niçin böyle yaptığımı sordu bana. Yumruğumdan yüreğine kadar olan uzaklığın aynı olduğunu söyledim. Karadeniz kıyısında, yoldaşım Leif Arnarson için İskandinav harfleriyle kazdığım mezartaşı durur. Serklandlı Mavi Adamlarla, Sarazenlerle savaştım. Bütün bu zaman içinde değişik insanlar oldum, fakat bu fırtına uzun bir düştü. Temel olan Sözcük’tü. Kimi zaman ona güvenmedim. Güzel sözcükleri yan yana getirmekten vazgeçmenin anlamsız olduğunu ve tek, belki de düşsel bir sözcüğü aramak için bir neden bulunmadığını kendi kendime sık sık yineledim. Bu mantık boşunaydı. Bir misyoner bana Tanrı sözcüğünü önerdi, ama reddettim. Bir gün güneş doğarken denize dökülen bir ırmağın kıyısında aradığımı bulduğumu sandım.

Urn topraklarına döndüm, şarkıcının evini bulmam çok güç oldu.

İçeri girdim ve adımı söyledim. Gece bastırmıştı bile. Thorkelsson yattığı yerden bronz şamdandaki mumu yakmamı söyledi. Yüzü öylesine yaşlanmıştı ki benim de yaşlanmış olduğumu düşünmekten kendimi alamadım. Adet olduğu üzere Kral’ı sordum. Bana yanıt verdi:

– Artık adı Gunnlaug değil. Şimdi başka bir adı var. Gezdiğin yerleri anlat bana.

Sırasıyla, şimdi unuttuğum en ince ayrıntılarına dek anlattım ona. Daha sözümü bitirmeden bana sordu:

– Oralarda çok şarkı söyledin mi?

Soru beni şaşırtmıştı.

– Başlangıçta, dedim, hayatımı kazanmak için şarkı söyledim. Daha sonra, anlayamadığım bir korku beni şarkıdan ve arptan uzaklaştırdı.

– Olabilir, dedi. Öykünü anlatabilirsin yine.

Olayların sırasını bozmadım. Sonra uzun bir sessizlik oldu.

– Sahip olduğun ilk kadın sana ne verdi? diye sordu.

– Her şeyi, diye yanıtladım.

– Bana da yaşam her şeyi verdi. Yaşam herkese her şeyi verir ama çoğu bunu bilmez. Sesim yorgun ve parmaklarım zayıf, ama dinle beni.

Arpını aldı ve mucize anlamına gelen Undr sözcüğünü söyledi.

Ölmekte olan adamın şarkısı beni altüst etmişti, fakat şarkısında ve tellerinde yaptığım işleri, bana ilk aşkı tattıran köle kadını, öldürdüğüm adamları, soğuk sabahları, suyun üstünde güneşin doğuşunu, kürekleri gördüm. Arpı elime aldım ve değişik bir sözcükle şarkı söyledim.

– Tamam, dedi öteki, ne dediğini duyabilmek için yanına yaklaştım.

– Beni anladın, dedi.

YORGUN BİR ADAMIN DÜŞÜLKESİ

Utopia adını verdi ona, böyle bir yer
olmadığı anlamına gelen Yunanca sözcük.

Quevedo

Birbirinin aynı olan iki tepe yoktur, ama dünyanın her yerinde ovalar birbirine benzerler. Yolum bir ovaya düşmüştü. Fazla meraka kapılmadan, burası acaba Oklahoma mı, Teksas mı yoksa yazın adamlarının pampa dedikleri bölge mi diye kendi kendime sordum. Ne sağda ne solda tek bir çit vardı. Pek çok kez yaptığım gibi, ağır ağır Emilio Oribe’nin her söyleyişimde daha büyük, daha geniş bir anlam kazanan şu dizelerini yineledim:

Ürkütücü, uçsuz bucaksız ovanın ortasında

Ve Brezilya yakınlarında,

Yol delik deşikti. Yağmur yağmaya başladı. İki yüz, üç yüz metre ötedeki bir evde ışık gördüm. Ev alçak, dikdörtgen biçiminde ve ağaçlarla çevriliydi. Kapıyı öyle uzun boylu bir adam açtı ki ister istemez biraz korktum. Griler giyinmişti. Birisini beklemekte olduğunu sezinledim. Kapıda kilit yoktu.

Duvarları ahşap geniş bir odaya girdik. Dümdüz tavanda sarı ışıklı bir lamba asılıydı. Nedendir bilmiyorum, masa bana tuhaf göründü. Çelikten yapılmış olanlar bir yana bırakılırsa, ilk kez gördüğüm bir su saati vardı masanın üstünde. Adam sandalyelerden birisini gösterdi bana.

Birkaç dili denedim ama anlaşamadık. Latince konuştu. Eski lise yıllarımdan kalan kırıntıları birleştirdim ve konuşmaya hazırlandım.

– Giysine bakılırsa başka bir yüzyıldan geliyorsun, dedi bana. Türlü türlü diller olması, türlü türlü halklar hatta savaşlar olmasına yol açtı; dünya yeniden Latinceye döndü. Kimileri Latincenin yozlaşıp yeniden Fransızcaya, Oc diline ya da Curaçao diline dönüşmesinden korkuyor, fakat tehlike pek yakında değil. Zaten ne olanlar ne de olacaklar pek ilgilendirmiyor beni.

Hiçbir şey söylemedim, o ekledi:

– Birisini yemek yerken görmek seni rahatsız etmiyorsa bana eşlik etmek ister misin?

Huzursuz olduğumun ayrımına varmıştı, ben de olur dedim.

Her iki yanında kapılar bulunan ve küçük bir mutfağa açılan bir koridoru geçtik, burada her şey madeniydi. Üstünde akşam yemeği olan bir tepsiyle geri döndük: içinde mısır gevreği olan kâseler, bir salkım üzüm, hiç yemediğim ama tadı bana inciri anımsatan bir meyve ve bir sürahi su. Ekmek yoktu sanıyorum. Ev sahibimin keskin yüz hatları vardı ve gözleri bir tuhaftı. Bir daha görmeyeceğim bu sert ve solgun yüzü hiç unutamayacağım. Konuşurken put gibi duruyordu.

Beni Latince konuşmak zorunda bırakmıştı, ama sonunda:

– Pat diye karşına çıkmam seni şaşırtmadı mı? diye sormayı becerdim.

– Hayır, dedi, yüzyıldan yüzyıla böyle konuklarım olur. Çok kalmazlar; en geç yarın kendi evinde olacaksın.

Sesi güven duymama yetti. Kendimi tanıtmanın doğru olacağını düşündüm:

– Adım Eudoro Acevedo. 1897 yılında Buenos Aires’te doğdum. Yetmişimi geçtim. İngiliz ve Amerikan Yazını öğretmeniyim ve fantastik öyküler yazıyorum.

– İki fantastik öyküyü beğeniyle okuduğumu anımsıyorum, diye yanıt verdi bana. Birçoklarının gerçek sandıkları Kaptan Lemuel Gulliver’in Gezileri ile Summa Theologiae. Fakat olgulardan söz etmeyelim. Olgular artık kimseyi ilgilendirmiyor. Bulma ve usa vurma için önemsiz başlangıç noktaları bunlar. Okulda bize kuşkulanma ve unutma sanatı öğretiliyor. Öncelikle kişisel ve yerel olanların unutulması. Aralıksız akıp giden zamanın içinde yaşıyoruz, ama sub specie aeternitatis yaşamaya çabalıyoruz. Geçmişten, dilden giderek unutulmaya başlanan birkaç ad kaldı bize. İşe yaramayan kesinlikleri bir yana bırakıyoruz. Artık ne zaman sırası var ne de tarih. İstatistik de yok. Bana adının Eudoro olduğunu söyledin; ben adımın ne olduğunu sana söyleyemiyorum, çünkü bana birisi diyorlar.

– Peki, babanın adı ne?

– Adı yoktu.

Duvarlardan birisinde küçük bir kitaplık gördüm. Rastgele bir kitap alıp açtım; el yazması harfler açık açık yazılmıştı, fakat okunamıyordu. Köşeli çizgiler bana Run abecesini anımsattı, bu yazı yalnızca mezar taşlarında kullanılmıştı. Gelecekteki insanların yalnızca daha uzun boylu değil aynı zamanda daha becerikli olacaklarını düşündüm. İçgüdüsel olarak adamın uzun ve ince parmaklarına baktım.

Adam bana:

– Şimdi, dedi, hiç görmediğin bir şey göreceksin.

Özenle bana More’un Utopia’sını uzattı, Basel’de, 1518’de basılmıştı, birkaç sayfası ve gravürü eksikti.

Kendini beğenmişliğimi bir yana bırakmadan yanıtladım:

– Bu basılı bir kitap. Bu denli eski ve değerli olmasa da evimde iki binden fazla kitap var.

Yüksek sesle başlığını okudum.

Karşımdaki adam güldü.

– Hiç kimse iki bin kitap okuyamaz. Yaşadığım dört yüzyıl boyunca okuduğum kitaplar yarım düzineyi geçmez. Zaten önemli olan okumak değil, yeniden okumaktır. Şimdi batmış olan basımevleri insanoğluna en büyük kötülüğü yaptı, ve gereksiz metinleri baş döndürücü bir hızla çoğalttı.

– Daha dün denebilecek benim ilginç geçmişimde sabah akşam ortaya çıkan olayları bilmemenin utanç verici olması gibi boş inançlar geçerliydi, diye yanıtladım. Gezegenimiz ortak hortlaklarla doluydu, Kanada, Brezilya, İsviçre Kongosu ve Ortak Pazar. Bu platonik varlıkların ilk tarihlerini hemen hemen kimse bilmiyordu, fakat son eğitimbilimciler kongresinin en ince ayrıntılarını, ilişkilerin yakında kopacağını, sekreterin sekreterinin bu türün en özgün bir özelliği olan özenli bir belirsizlikle hazırladığı ve devlet başkanlarının yolladığı mesajları herkes biliyordu.

Bütün bunlar unutulmak üzere okunuyordu, çünkü birkaç saat sonra başka bayağılıklar bunları silip yok ediyordu. Bütün uğraşlar arasında en göz önünde olanı kuşkusuz politikacınınkiydi. Bir elçinin ya da bir bakanın, motosikletlilerle, korumalarla çevrili olarak, peşlerinde azgın fotoğrafçılarla, uzun ve gürültülü araçlarla bir yerden bir yere götürülmesi sakat bir işti. Annem hep bacakları kesilmişe benziyorlar, derdi onlar için. İmgeler ve basılmış yazılar olaylardan daha gerçekti. Yalnızca yayımlanmış olanlar doğruydu. Esse est percipi (Varolmak, resmedilmektir) tuhaf dünya görüşümüzün başı, ortası ve sonuydu. Benim yakın geçmişimde insanlar saftı, üreticisi bir malın iyi olduğunu söyleyip duruyorsa buna inanırlardı. Herkes paranın daha çok mutluluk, daha çok gönül rahatlığı getirmediğini bilmez değildi, yine de bol bol hırsızlık oluyordu.

– Para mı? diye yineledi. Artık yoksulluğun dayanılmaz acısını çeken kalmadı, bayağılığın en kötüsü olan varsıllıktan acı çeken de yok. Herkesin bir işi var.

– Hahamlar gibi, dedim.

Anlamamış gibi göründü ve konuşmasını sürdürdü.

– Kentler de yok. Gezip görmek istediğim Bahia Blanca harabelerine bakılırsa pek bir şey yitirilmedi. Şimdi ne mal mülk var ne de kalıt. İnsan yüz yaşının olgunluğuna erişince kendi kendisiyle ve yalnızlığı ile yüzleşmeye hazır oluyor. Ve de bir çocuk dünyaya getiriyor.

– Bir tek çocuk mu? diye sordum.

– Evet. Tek bir çocuk. İnsan türünü çoğaltmak doğru olmaz. Kimileri insanı, Tanrı’nın, evrenin bilincine varmayı sağlayan bir organı olduğunu düşünürler, fakat hiç kimse böyle bir Tanrı’nın var olduğunu kesin olarak bilmiyor. Şimdi sanırım, yeryüzündeki bütün insanların tek tek ya da aynı anda intihar etmesinin iyi ve kötü yanları tartışılıyor. Ama biz asıl konumuza dönelim.

Kabullendim.

– Yüz yaşına gelince insanoğlu aşktan ve dostluktan elini eteğini çekebilir. Kötülükler ve istençdışı ölüm onun gözünü korkutmaz. Herhangi bir sanatla, felsefeyle, matematikle uğraşır ya da tek başına satranç oynar. İstediği zaman kendisini öldürür. Yaşamının efendisi olan insan ölümünün de efendisidir.

– Bir alıntı mı bu yoksa? diye sordum ona.

– Kuşkusuz. Alıntılardan başka ne kaldı geriye. Dil bir alıntılar dizgesidir.

– Peki, benim zamanımın büyük serüveni, uzaya yolculuklar ne oluyor? diye sordum.

– Yüzyıllar var ki böylesi yer değiştirmeleri boşladık, kuşkusuz şahane olurdu. Ama bir buradan ve şimdiden hiç yakamızı sıyıramadık.

Gülümseyerek ekledi:

– Aslında her gezi bir uzay yolculuğudur. Bir gezegenden ötekine gitmek buradan karşıdaki ambara gitmek gibidir. Siz bu odaya girdiğiniz zaman bir uzay gezisi yapıyordunuz.

– Doğru, dedim. Bir de kimyasal maddelerden, hayvan türlerinden söz ediliyor.

Şimdi adam bana sırtını dönmüş pencereden dışarı bakıyordu. Dışarda ovalar sessiz kar ve ay ışığı ile bembeyazdı.

Sormak yürekliliğini gösterdim:

– Hâlâ müzeler ve kütüphaneler var mı?

– Hayır, yok. Ağıtlar dışında dünü tümüyle unutmak istiyoruz. Anma törenleri, yıldönümleri, ölenlerin yontuları da yok. Her insan gereksinme duyduğu sanatları ve bilimleri kendi kendine üretmek zorunda.

– Bu durumda her insan kendi kendinin Bernard Shaw’u, kendi kendinin İsa’sı, kendi kendinin Arşimet’i olmak zorunda.

Tek laf etmeden onayladı. Sordum:

– Hükümetler ne oldu?

– Geleneklere göre yavaş yavaş geçerliliklerini yitirdiler. Seçimlere çağırıyorlardı, savaş ilân ediyorlardı, vergi koyuyorlardı, mala mülke el koyuyorlardı, insanları tutukluyorlardı ve sansür uyguluyorlardı; gezegenimizde hiç kimse bunlara uymuyordu. Basın onların yaptıklarını ve resimlerini yayınlamaz olmuştu. Politikacılar namuslu işler aramak zorunda kaldılar; kimileri iyi birer komedyen ya da iyi birer hekim oldular. Kuşkusuz gerçek bu özetten daha karışıktı.

Ses tonunu değiştirdi ve ekledi:

– Ötekilerin aynısı olan bu evi ben inşa ettim. Bu mobilyaları ve bu alet edevatı ben yaptım. Tarlada çalıştım, yüzlerini görmediğim başkaları benden daha da çok çalıştılar. Sana birkaç şey gösterebilirim.

Onu bitişik odaya doğru izledim. Yine tavanda asılı olan lambayı yaktı. Köşede telleri azalmış bir arp gördüm. Duvarlarda sarı tonun egemen olduğu dikdörtgen biçiminde tablolar vardı. Aynı elden çıkmışa benzemiyorlardı.

– Bu benim yapıtım, dedi.

Resimleri inceledim ve günbatımını gösteren ya da esinleyen ve bir tür sonsuzluk duygusu veren en küçüğünün önünde durdum.

– Eğer hoşuna gittiyse gelecekteki bir dostunun anısı olarak alabilirsin onu, dedi dingin bir ses tonuyla.

Teşekkür ederek aldım, ama öteki resimler beni tedirgin etmişti. Tümüyle beyaz diyemeyeceğim, ama hemen hemen beyazdılar.

– Senin yaşlı gözlerinin göremeyecekleri renklerle boyalı onlar.

İnce elleriyle arpın tellerine dokundu, çıkan sesleri birbirinden güçlükle ayırt edebildim.

İşte tam bu sırada kapıya vurulduğu duyuldu.

Uzun boylu bir kadınla üç dört erkek eve girdiler. Kardeş oldukları söylenebilirdi, ya da zaman onları birbirlerine benzetmişti. Ev sahibim önce kadınla konuştu.

– Bu gece gelmezlik etmeyeceğini biliyordum. Nils’i gördün mü?

– Akşamları. Hep resim yapıp duruyor.

– Umalım babasından daha başarılı olsun.

El yazmalarını, tabloları, alet edevatı aldık, evde hiçbir şey bırakmadık.

Kadın, erkekler gibi çalıştı. Onlara yardım etmemi engelleyen güçsüzlüğümden utandım. Hiç kimse kapıyı kapamadı, ellerimiz dolu dolu evden çıktık. Çatının eğimli olduğunu gördüm.

On beş dakika yürüdükten sonra sola döndük. Yolun sonunda üzeri kubbeli, kuleye benzer bir şey vardı.

– Ölü yıkama fırını, dedi birisi. İçerde de bir ölü odası var. Bir insanseverin bulduğunu söylerler, adı sanırım Adolf Hitler’miş.

Boyu beni şaşırtmayan bekçi bize parmaklığı açtı.

Ev sahibim ona birkaç sözcük fısıldadı. Binaya girmeden önce bir el hareketiyle veda etti.

– Kar devam edecek, dedi kadın.

Binlerce yıl sonra, birisinin, bugün gezegenimizde darmadağınık duran gereçlerle yapacağı tabloyu Meksika Sokağı’ndaki çalışma odamda saklıyorum.

DÜZENBAZLIK

Anlatacağım öykü iki kişinin, daha doğrusu iki kişinin rol aldığı bir olayın öyküsü. Olayın hiçbir özelliği ya da olağandışılığı yok, kişilerinin özelliklerinden daha az önemli. Her ikisi de gururları yüzünden günaha girdiler, fakat çok değişik biçimlerde ve çok değişik amaçlarla. Bu öykü (gerçekten de ahım şahım bir yanı yok) kısa bir zaman önce Amerika devletlerinden birinde yaşandı. Sanırım, başka bir yerde böyle bir şey olamaz.

1961 sonlarında, Austin’de, Teksas Üniversitesi’nde bu iki kişiden birisiyle, doktor Ezra Winthrop ile uzun uzun konuştum. Yaşlı bir İngilizce hocasıydı. (iki parçadan oluşmuş yapay bir düzenek izlenimi bırakan Anglosakson sözcüğünün kullanılışını beğenmiyordu.) Bir kez bile yüzüme vurmadan pek çok yanlışımı ve atakça çıkışlarımı düzelttiğini anımsıyorum. Sınavlarda tek bir soru bile hazırlamamayı yeğlediğini söylediler bana; herhangi bir konu üstünde konuşmasını istermiş öğrenciden, konuyu seçme işini de ona bırakırmış. Eski bir püriten soyundan geliyormuş, Bostonluymuş. Güneyin geleneklerine ve önyargılarına alışmakta güçlük çekmiş. Kar yağmasını özlüyordu, benim gözlemlerime göre bizler nasıl sıcaktan korunmayı öğreniyorsak Kuzeyliler de soğuktan korunmayı öğreniyorlar. Oldukça uzun boylu, kır saçlı, çevik olmasa da güçlü kuvvetli bir adamın zamanla silikleşmiş imgesi kalmış belleğimde. Toward a History of the Kenning adlı kitabından bana da veren meslektaşı Herbert Locke’un imgesi daha belirgin kalmış, bu kitapta yazar, Saksonlar’ın (deniz için balina yolu, kartal için de savaş şahini) demek gibi eğretilemelerden çabuk kurtulduklarını, İskandinav ozanlarının ise bu eğretilemeleri sonunda anlaşılması güç bir biçimde birbirine karıştırdıklarını anlatıyor. Öykümün bir parçasını oluşturduğu için Herbert Locke’dan söz ettim.

Şimdi öykünün başkahramanı olan İzlandalı Eric Einarsson’a geliyorum. Onu hiç görmedim. Teksas’a, 1969’da, ben Cambridge’deyken gelmişti, fakat ortak bir arkadaşın, Ramon Martínez Lopéz’in mektupları ile onu çok yakından tanımış gibi oldum. Delidolu, yerinde duramayan ve soğuk biri olduğunu biliyorum; uzun boylu insanlar ülkesinde bile uzun boylu kalıyordu. Saçları kızıl olduğu için öğrencilerin ona Kızıl Eric adını takmaları kaçınılmazdı. Bir yabancının yalan yanlış slang kullanmaya özenmesinin onu çağrısız konuk durumuna soktuğu kanısındaydı ve hiçbir zaman Okey sözcüğünü bile kullanmaya yanaşmadı. Kuzey dilleri, İngilizce, Latince ve –söylemese de– Almanca uzmanıydı, Amerikan üniversitelerine kapağı atması hiç de güç olmadı. İlk çalışması, De Quincey’in, Westmoreland’ın göller bölgesinde Dancanın etkisi konusunu ele alan dört makalesi üzerine yazdığı incelemeydi. Yorkshire köylülerinin konuştukları lehçeyi ele aldığı ikinci incelemesi izledi bunu. İkisi de beğeni kazanmıştı, fakat Einarsson mesleğinde ad yapabilmesi için ses getiren bir şey yazması gerektiğini düşünüyordu. 1970’de Yale Üniversitesi’nde, Maldon Baladı’nın kapsamlı bir eleştirel metnini yayımladı. Notlardaki bilimsellik yadsınamazdı, fakat önsözdeki kimi varsayımlar dışarıya kapalı denebilecek akademik çevrelerde tartışmalara neden olmuştu. Örneğin, Einarsson, Balad’ın biçeminin, Beowulf’un ağır retoriğinden çok, uzak da olsa Finnsburch’un kahramanlık şiirine benzediğini söylüyordu ve ayrıntıları ele alış yönteminin, şaşırtıcı bir biçimde İzlanda söylencelerinin yöntemine öncülük ettiğini ileri sürüyordu. Elphinston’un metnindeki pek çok okuma yanlışını da düzeltmişti. 1969’da Teksas Üniversitesi’ne profesör olarak atandı. Bilindiği gibi Amerikan üniversitelerinde sık sık Germen dilleri uzmanları kurultayı olurdu. Daha önce, East Lansing’de şans doktor Winthrop’a gülmüştü. Yedi yılda bir verilen araştırma iznine hazırlanmakta olan bölüm başkanı, Wisconsin’deki toplantı için aday seçmesini Winthrop’tan istedi. Aday sayısı ikiyi geçmiyordu: Herbert Locke ya da Eric Einarsson.

Carlyle gibi Winthrop da atalarının püriten inancını bir yana bırakmıştı, ama ahlak anlayışlarını bırakmamıştı. Tavsiyede bulunmaya kalkışmadı, görevi belliydi. 1954 yılından beri Herbert Locke, kimi üniversitelerde Klaeber’in yapıtının yerini alacak olan Gesta de Beowulf’un açıklamalı yeni baskısı hazırlanırken yardımını esirgememişti; şimdi de Germen dilleri uzmanlarına çok yardımcı olacak olan bir yapıt hazırlamaktaydı: okurları pek çok kez boşu boşuna etimolojik sözlüklere başvurmaktan kurtaracak olan İngilizce-Anglosaksonca bir sözlük. Einarsson henüz çok gençti; Winthrop dahil, ukalâlığı yüzünden herkeste antipati uyandırmıştı. Finnsburch’un eleştirel metni adının duyulmasına bir hayli yardım etmişti. Çok rahat tartışan biriydi. Kongre’de sessiz ve utangaç Locke’dan daha iyi iş yapardı. Bu olay ortaya çıktığı sırada Winthrop bunları düşünüyordu.

Yale Üniversitesi’nde Anglosakson dilinin ve yazınının üniversitede öğretimi üzerine geniş kapsamlı bir makale yayımlandı. Son sayfanın altında belirgin bir biçimde E. E baş harfleri ve herhangi bir kuşkuya yer vermemek için de Teksas adı konmuştu. Bir yabancının yanlışsız İngilizcesiyle kaleme alınmış makalede en ufak bir kabalık bile sezilmiyordu, yine de belirgin bir saldırganlık vardı. Anglosakson eğitimine tarihi çok eski fakat söz sanatlarıyla dolu ve Virgilius’u andıran bir yapıt olan Beowulf Destanı ile başlamanın, Milton’un çetrefil dizeleriyle başlamak kadar saçma olduğunu kanıtlamaya çalışıyordu. Yazar, kronolojik sırayı alt üst etmeyi: günümüz dilinin öncüsü olan on birinci yüzyıl şiiri Gömüt ile başlamayı ve sonra başlangıca doğru gitmeyi salık veriyordu. Beowulf ile ilgili olarak da, üç bin dizeden oluşan ve oldukça sıkıcı olan metnin bütününden bir parça almak yeterli olacaktı; örneğin denizden gelip denize dönen Scyld’in gömülme töreni. Bir kez olsun Winthrop’un adı geçmiyordu, fakat Winthrop sürekli olarak hedefin kendisi olduğunu duyumsuyordu. Bu durum öğretim yöntemine saldırılmasının yanında önemsiz kalıyordu.

Az zaman kalmıştı. Winthrop adaletli davranmak istiyordu ve pek çok kişinin okuduğu ve ne demek istediğini anladığı Einarsson’un yazısının kararını etkilemesini kendine yediremezdi. Bir seçim yapabilmek için az çaba göstermemişti. Bir sabah Winthrop bölüm başkanıyla konuştu; o gün öğleden sonra da Einarsson Wisconsin’e gidip kongreye katılmakla resmen görevlendirildi.

Gidiş günü olan 19 Mart’ın arefesinde Einarsson, Ezra Winthrop’un odasında boy gösterdi. Veda etmek ve kendisine teşekkürlerini sunmak için gelmişti. Pencerelerden birisi ağaçlıklı, dar bir sokağa bakıyordu. Odanın duvarları ise kitap raflarıyla çevriliydi. Einarsson, Edda Islandorum’un parşömen ciltli ilk baskısını hemen tanıdı. Winthrop görevini iyi bir biçimde yerine getireceğini bildiğini ve kendisine teşekkür etmesine hiç gerek olmadığını söyledi. Yanılmıyorsam görüşme uzun sürmüştü.

– Açık konuşalım, dedi Einarsson. Başkanımız profesör Lee Rosenthal’in üniversitemizi temsil etme onurunu sizin öneriniz üzerine bana verdiğini Üniversite’de bilmeyen yok. Sizi düş kırıklığına uğratmayacağım. İyi bir Germanistim; sagaların dili ana dilimdir ve Anglosakson dilini İngiliz meslektaşlarımdan daha iyi konuşurum. Öğrencilerim cunning demezler, cyning derler. Sınıfta sigara içmenin yasak olduğunu ve hipi kılığında dolaşamayacaklarını bilirler. Başarısız rakibimi eleştirmem kötü bir talihsizlik; Kenning konusunda yalnızca özgün kaynakları değil, Meissner’in ve Marquardt’ın sürekli çalışmalarını da gözden geçirdiğini kanıtlıyor. Bu ayrıntıları bir yana bırakalım. Profesör Winthrop, size bir şey açıklamak zorundayım. Yurdumdan 1967 sonlarında ayrıldım. Bir insan uzak bir ülkeye göç etmeye karar verdiği zaman bu yabancı ülkeyi iyice tanımak zorunluluğunu duyumsuyor. Belli filolojik özellikleri olan ilk iki çalışmamın amacı yalnızca yeteneğimi kanıtlamaktı. Bunun yetmeyeceği açıktı. Hemen hemen tümünü ezbere okuyabileceğim Maldon Baladı her zaman ilgimi çekmişti. Yale Üniversitesi yetkililerinin benim eleştirel metnimi yayımlamalarını sağladım. Bildiğiniz gibi balad, İskandinav utkusunu anlatıyor, fakat son İzlanda sagaları üzerinde etkisi olduğu savını kabul edilemez ve saçma buluyorum. Bunu, dilleri İngilizce olan okurlarıma iltifat etmek için yazıma kattım.

Şimdi asıl konuya, Yale Monthly’deki polemiğe neden olan makaleme geliyorum. Bilmez değilsiniz, benim sistemimin doğru olduğunu gösteriyor ya da göstermeye çalışıyor, fakat benim yöntemim, karışık bir öyküyü anlatan, peş peşe gelen çözümlenmesi güç üç bin dize ile öğrencileri sıkan, eğer dersi yarıda bırakmadılarsa kendilerine İngiliz yazınının Corpus’unu zengin bir sözcük dağarcığı ile sağlayacak olan sizin yönteminizin sakıncalarını bile bile abartarak ortaya koyuyor. Gerçek amacım Wisconsin’e gitmekti. Siz de, ben de sevgili dostum, kongrelerin, boşu boşuna para harcanan fakat bir curriculum vitae için yararlı saçmalıklar olduğunu biliyoruz.

Winthrop şaşırarak bakakaldı ona. Zekiydi, fakat kongreler ve kozmik bir şaka sayılabilecek evren dahil, olayları ciddiye almak eğilimindeydi. Einarsson sürdürdü konuşmasını:

– Belki ilk söyleşimizi anımsayacaksınız. New York’tan gelmiştim. Bir pazar günüydü; üniversitenin lokantası kapalıydı ve yemek yemeye Nighthawk’e gitmiştik, işte o gün çok şey öğrendim. İyi bir Avrupalı olarak, İç Savaş’ın kölecilere karşı bir savaş olduğunu düşünmüştüm her zaman; siz, Güney’in Birlik’ten ayrılmak istemeye ve kurumlarını kurmaya hakkı olduğunu söylediniz. Söylediklerinizi vurgulamak için de Kuzeyli olduğunuzu ve dedelerinizden birisinin Henry Halleck’in saflarında çarpıştığını anlatmıştınız. Hatta birlikçilerin yürekliliğini övmüştünüz. Başka insanlardan farklı olarak karşımdakinin kim olduğunu şıp diye anlamak gibi bir önsezim vardır. O sabah bana yetti. Sevgili Winthrop, şaşırtıcı bir biçimde Amerikan yansızlığının etkisi altında kaldığınızı anladım. Her şeyden önce fairminded olmak istiyorsunuz. Gerçekten Kuzeyli olduğunuz için Güney’in davasını anlamak ve hak vermek için çaba gösteriyorsunuz. Wisconsin’e gitmemin sizin Rosenthal’le konuşacağınız birkaç sözcüğe bağlı olduğunu öğrenince, küçük buluşumdan yararlanmaya karar verdim. Oyunuzu almanın en kestirme yolunun derslerinizde her zaman uyguladığınız yöntemi eleştirmek olduğunu anladım. Yazımı kaleme aldım. Monthly’de her zaman olduğu gibi, adımın baş harflerini kullanmak zorunda bıraktılar beni, fakat ben de yazarın kimliği konusunda hiçbir kuşkuya yer bırakmamak için elimden geleni yaptım. Birçok meslektaşıma da söyledim bunu.

Uzun bir sessizlik oldu. Bu sessizliğe Winthrop son verdi.

– Şimdi anlıyorum, dedi. Çalışmalarına saygı duyduğum Herbert benim dostumdur; siz bana doğrudan doğruya ya da dolambaçlı yollardan saldırdınız. Oyumu size vermemek karşı saldırıda bulunmak olurdu. Her ikinizin değerini tarttım ve sonucun ne olduğunu biliyorsunuz.

Yüksek sesle düşünüyormuş gibi ekledi:

– Bir bakıma, kin güdücü olmamak gibi bir gurura boyun eğdim. Gördüğünüz gibi stratejiniz olumlu sonuçlandı.

– Sözcüğün tam anlamıyla strateji, dedi Einarsson, fakat yaptığımdan pişman değilim. Araştırma merkezimiz için en iyisini yapacağım. Zaten Wisconsin’e gitmeyi aklıma koymuşum.

– İlk Viking’im, dedi Winthrop ve gözlerinin içine baktı.

– Başka bir romantik boş inanç. Viking soyundan gelmek için İskandinav olmak yetmez. Dedelerim Protestan kilisesinin sadık papazlarıydılar; onuncu yüzyılın başlarında atalarım iyi birer Thor papazı olmuşlardı. Bildiğim kadarıyla ailemde hiç denizci olmamış.

– Benim ailemde ise pek çok denizci vardı, dedi Winthrop. Buna karşın çok farklı değiliz. Tek bir günah bizi birleştiriyor: gurur. Ustaca düzenlediğiniz stratejinizle övünmek için beni ziyarete geldiniz; ben, dürüst bir kişi olmamla övünmek için sizi destekledim.

– Bir şey daha bizi birleştiriyor, dedi Einarsson. Uyruğumuz. Ben Amerikan vatandaşıyım. Yazgım burada, uzaklardaki Thule’de değil. Bana bir pasaport insanın karakterini değiştirmez, diyeceksiniz.

El sıkıştılar ve ayrıldılar.

AVELINO ARREDONDO

Olay Montevideo’da, 1897’de geçti.

Evlerine konuk çağıramayacaklarını bilen ya da çevrelerinden kaçan dürüst yoksulların yaptıkları gibi birkaç dost her cumartesi günü Globo Kahvesi’nde, yandaki bir masada toplanırdı. Hepsi Montevideolu idiler; başlangıçta, hiç kimseye açılmayan, hiç kimseye bir şey de sormayan, ülkenin iç bölgesinden gelen Arredondo ile dostluk kurmaları güç oldu. Yirmisini biraz geçmişti; çelimsiz ve esmerdi, boyu kısacıktı, bir hayli de sakardı. Hem mahmur hem de canlı gözleri olmasa hiçbir özelliği olmayan bir yüzü vardı. Buenos Aires Sokağı’nda bir tuhafiye dükkânında tezgâhtar olarak çalışıyordu ve boş zamanlarında hukuk öğrenimi görüyordu. Ötekiler ülkeyi yıkıma götüren savaşı ve kamuoyuna göre aşağılık nedenlerle çatışmayı uzatan başkanı suçlarlarken Arredondo sesini hiç çıkarmazdı, cimri olduğu için kendisiyle alay ettikleri zaman da susardı.

Cerros Blancos savaşından az sonra Arredondo arkadaşlarına bir süre kendilerini göremeyeceğini, Mercedes’e gitmek zorunda olduğunu söyledi. Bu haber hiç kimseyi tedirgin etmedi. İçlerinden biri, ayaklanma önderlerinden Aparicio Saravia’ya güvenmemesini salık verdi. Arredondo gülümseyerek beyazlardan korkmadığı yanıtını verdi. Partiye üye olan ötekisi hiçbir şey söylemedi.

Nişanlısı Clara’yla vedalaşması daha güç oldu. Ona da aynı şeyleri söyledi. İşi başından aşkın olacağı için kendisinden mektup beklememesini söyledi. Mektup yazma alışkanlığı pek olmayan Clara hiç sesini çıkarmadı. Birbirlerini çok seviyorlardı.

Arredondo şehir dışında yaşıyordu. Büyük savaşta ataları Arredondo ailesinin eline tutsak düşmüş olan ve aynı soyadını taşıyan melez bir kadın hizmet ediyordu ona. Çok güvenilir bir kadındı; kim gelirse gelsin kendisinin köyde olduğunu söylemesini emretmişti kadına. Tuhafiye dükkânında son maaşını almıştı.

Toprak avluya bakan arka odaya taşındı. Bu yararsız bir önlemdi, yararsızdı, fakat kendi isteği ile cezaevi yaşamına başlamasına yardım ediyordu.

Her zaman öğle uykularına yattığı daracık, demir karyoladan boş kitap rafına hüzünle bakıyordu. Hukuka giriş kitapları dahil bütün kitaplarını satmıştı. Bir kez okuyup bitiremediği İncil’den başka şey kalmamıştı elinde.

Kimi zaman ilgiyle kimi zaman da sıkılarak İncil’in sayfalarını bir bir okudu ve Tekvin’den bir bölüm ile Tevrat’ın son bölümünü ezberlemeye, öğrenmeye zorladı kendini. Okuduklarını anlamaya çalışmıyordu. Özgür düşünceliydi, fakat Montevideo’ya gelirken annesine söz verdiği için her gece Pater Noster duasını yinelemeyi unutmuyordu. Oğul olarak verdiği sözü tutmamak uğursuzluk getirebilirdi.

Hedefinin 25 Ağustos sabahı olduğunu biliyordu. Geçirmek zorunda olduğu gün sayısını kesin olarak biliyordu. Hedefine ulaştıktan sonra artık zaman duracaktı, daha doğrusu bundan sonra gelişecek olaylar umurunda değildi. Mutluluk ya da özgürlük bekliyormuş gibi bekliyordu bu tarihi. Saatine sürekli bakmamak için durdurmuştu onu, fakat her gece saat on ikide hüzünlü çan seslerini duyunca takvimden bir yaprak koparıyor ve bir gün daha gitti diye düşünüyordu.

İlk zamanlar kendine bir günlük plan yapmak istedi. Paraguay çayı içecek, kendi sardığı kara tütünden sigaraları tüttürecek, birkaç sayfa okuyup ezberleyecek, bir tepsiyle yemeğini getirdiği zaman Clementina ile konuşacak, mumu söndürmeden önce vereceği söylevi yineleyecek ve üstünde düzeltme yapacaktı. Artık bir hayli yaşlanmış olan Clementina ile konuşmak pek kolay olmuyordu, çünkü kadının aklı köyde, köyün günlük yaşamında kalmıştı.

Bir de satranç tahtası vardı, hiçbir zaman sonunu getiremediği darmadağın oyunlar düzenliyordu. Bir kalesi eksikti, yerini bir mermiyle ya da bir madeni parayla doldurması gerekiyordu.

Zaman geçirmek için Arredondo her sabah bir süpürge ve bir toz beziyle odasını temizler ve örümcekleri alırdı. Melez kadın yalnızca kendi işi olarak gördüğü ve onun beceremediğini düşündüğü bu basit işlere düşmesinden hoşlanmıyordu.

Güneş iyice yükseldikten sonra uyanmayı yeğlerdi ama daha ortalık ağarmaya başlarken uyanma alışkanlığı bu isteminden daha güçlüydü. Arkadaşlarını çok özlüyordu ve önü alınmaz içe kapanıklılığı yüzünden onların kendisini özlemediklerini biliyordu. Bu arkadaşlarından birisi bir öğleden sonra kendisini görmeye geldiğinde kapıdan geri dönmek zorunda kalmıştı. Melez kadın tanımamıştı onu; Arredondo da gelenin kim olduğunu hiçbir zaman öğrenemedi. Doymak bilmez bir gazete okuruydu, bu geçici ayrıntı müzeciklerinden vazgeçmesi kolay olmadı. Düşünecek ve fikir üretecek bir kişi değildi.

Günleri ve geceleri birbirine benziyordu ama özellikle pazar günleri zor geçiyordu.

Temmuz ayının ortalarında şöyle ya da böyle bizi sürükleyen zamanı parçalara ayırmakla yanlış bir iş yaptığının ayrımına vardı. Bunun üzerine düş gücünü o günlerde kana bulanmış olan Uruguay topraklarında dolaştırmaya bıraktı, küçükken uçurtma uçurduğu Santa Irene’nin inişli yokuşlu kırlarını, şimdi öldüğünü sandığı midilliyi, çobanlar dürttükçe hayvanların çıkardıkları tozu, her ay Fray Bentos’tan ıvır zıvır yüklü gelen yorgun yolcu arabasını, Otuz Üçler’in karaya ayak bastıkları La Agraciada Körfezi’ni. Hervidero’yu, dağların doruklarını, tepeleri, ırmakları, ve üstündeki fenere kadar çıktıktan sonra, Plata’nın iki kıyısında bir benzeri olmadığını düşündüğü tepeyi kafasında canlandırdı. Körfeze bakan bu tepeden, ülkenin arması olan tepeye geçti ve uyuyakaldı.

Delice esen yel uyku verici bir serinlik getiriyordu. Uykusuzluk nedir hiç bilmedi.

Nişanlısını çok severdi, fakat ona bir erkeğin kadınları düşünmemesi gerektiğini söylemişler, özellikle de yanında kadın olmadığı zaman. Köy yaşamı onu dürüst olmaya alıştırmıştı. Öteki işe gelince, kin duyduğu adamı olabildiğince düşünmemeye çalışıyordu.

Terastan gelen yağmur sesi arkadaşlık ediyordu ona.

Bir tutuklu ya da görme özürlü biri için zaman yokuş aşağı inen bir su gibi akar. Bu hapislik yaşamının ortalarında Arredondo, birçok kez zamanı dışlar gibi yaşamayı becerdi. Ön avluda, dibinde kurbağa bulunan bir kuyu vardı; Arredondo, sonsuzlukla kucak kucağa olan kurbağa zamanının aradığı şey olduğunu düşünmedi hiç.

Beklenen gün yaklaştıkça yine sabırsızlanmaya başladı. Bir gece dayanamadı, çıktı sokağa. Her şey ona değişik ve daha büyük göründü. Köşeyi dönerken bir ışık gördü ve bara girdi. Varlığını kanıtlamak için susuz, sert bir içki istedi. Dirseklerini tahta tezgâha dayanmış birkaç asker aralarında konuşuyorlardı. İçlerinden birisi:

– Savaş üzerine konuşmanın resmen yasak olduğunu biliyorsunuz, dedi. Dün, sizleri eğlendirecek bir şey geldi başımıza. Karargâhtan birkaç arkadaş ve ben Razón’un önünden geçiyorduk. İçerden gelen sesin bu emre karşı geldiğini duyduk. Zaman yitirmeden daldık içeriye. Ortalık zifiri karanlıktı, fakat biz konuşmasını sürdüren adamı kurşun yağmuruna tuttuk. Sesi kesilince yanına gidip ayaklarından sürüklemek istedik, ama konuşan fonograf dedikleri kendi kendine konuşan makina idi.

Herkes güldü.

Arredondo sesini çıkarmadı. Asker ona döndü:

– Fıkrayı nasıl buldun, ihtiyar? diye sordu.

Arredondo yine sustu. Üniformalı yüzünü yaklaştırdı ona ve:

– Hemen bağır bakalım: Yaşasın Devlet Başkanımız Juan Idiarte Borda! diye bağır, dedi.

Arredondo karşı koymadı. Alaycı alkışlar arasında kapıya yöneldi. Sokağa çıkınca son küfürler kulağına kadar geldi.

– Korku aptal değildir, öfkeyle işi yoktur.

Korkak davranmıştı, fakat korkak olmadığını biliyordu. Ağır ağır evine döndü.

25 Ağustos’ta uyandığında saat dokuzu geçiyordu. Önce Clara’yı düşündü, daha sonra da o günün tarihini. Rahat bir soluk alarak, ‘Hoşçakal bekleme görevi,’ dedi. Beklenen gün geldi sonunda.

Hiç acele etmeden tıraş oldu. Aynada yüzünü her zamanki gibi buldu. Renkli bir kravatla, en iyi giysilerini seçti. Yemeğini geç yedi. Külrenkli gökyüzü yağmur çiseliyeceğini haber veriyordu; oysa o hep parlak bir gökyüzü düşlemişti. Bir daha dönmemek üzere nemli odasından çıkarken derin bir üzüntüye kapıldı. Holde melez kadınla karşılaştı ve son kalan birkaç peso’yu da ona verdi. Hırdavatçının kepenginin üstündeki baklava biçiminde, renkli süslere gözü takıldı, iki aydan fazla bir süredir bunları hiç düşünmediğini anımsadı. Sarandi Sokağı’na doğru yürüdü. Tatil günüydü ve sokakta gidip gelen az insan vardı.

Matriz Alanı’na geldiğinde saat daha üç olmamıştı. Te Deum duası yeni bitmişti; bir grup beyefendi, subay ve papaz kilisenin alçak merdivenlerinden iniyordu. Kimilerinin hâlâ ellerinde tuttukları silindir şapkalar üniformalar, rütbe şeritleri, silahlar ve ayin gömlekleri çok kalabalıklarmış izlenimi bırakıyordu ilk bakışta; gerçekte otuz kişi kadardılar. Arredondo hiç korkmadı, bir bakıma saygı duydu. Hangisinin başkan olduğunu sordu:

– Ayin başlığı ve elinde bastonuyla Başpiskopos’un yanında yürüyen, diye yanıt verdiler ona.

Tabancasını çıkardı ve ateş etti.

Idiarte Borda birkaç adım sendeledi, sonra tepetaklak yere düştü ve herkesin duyacağı bir sesle: Ölüyorum, dedi.

Arredondo yetkililere teslim oldu. Daha sonra şunları açıklayacaktı:

– Ben kızılım ve bunu gururla söylüyorum. Partimize ihanet eden ve lekeleyen Başkanı öldürdüm. Bu işe bulaştırmamak için dostlarımla ve nişanlımla ilişkilerimi kestim; kimse beni kışkırttıklarını söylemesin diye gazete bile okumadım. Adalet uğruna yaptığım bir eylemdir bu. Şimdi beni yargılayın.

Daha karmaşık bir biçimde de olsa, olan biten böyleydi; ben de gözümde böyle canlandırabiliyorum.

KURS

Oduncuyum ben. Adım önemli değil. İçinde doğduğum ve yakında da öleceğim kulübe ormanın kıyısında. Ormanın, dünyayı çeviren denize dek uzandığını ve içinde benimkine benzer tahta kulübelerin dolaştığını söylüyorlar. Ben bilmiyorum; hiç görmedim. Ormanın öteki ucunu da görmedim. İkimiz de daha çocukken ağabeyim bana tek bir ağaç kalmayıncaya dek bütün ormanı kesip tarla açacağımıza yemin ettirdi. Ağabeyim öldü, şimdi benim aradığım ve arayacağım şey başka. Batıya doğru, ellerimle balık tutabildiğim bir ırmak akıyor. Ormanda kurtlar var ama korkmuyorum onlardan, baltam bana hiç ihanet etmedi. Kaç yaşında olduğumu hiç hesaplamadım. Bir hayli olduğunu biliyorum. Gözlerim artık görmüyor. Yolda kaybolurum diye gitmediğim köyde beni eli sıkı bilirler, ama bir oduncu ormandan kaç parayı bir araya getirebilir ki?

Kar girmemesi için evimin kapısını bir taşla kapıyorum. Bir gün öğleden sonra sürüklenen adımlar, sonra da bir tekme sesi duydum. Kapıyı açtım, bir yabancı girdi içeriye. Uzun boylu, yaşlı bir adamdı, eski bir battaniyeye sarınmıştı. Yüzünde boydan boya bir yara izi vardı. Yıllar ona eziklikten çok otoriter bir hava vermiş gibiydi, fakat bastona dayanmadan yürüyemediğini anladım. Şimdi anımsayamadığım birkaç laf ettik. Sonunda bana:

– Evim yok, dedi, nerede yatacak yer bulursam orada yatarım. Bütün Saksonya’yı dolaştım.

Bu sözcükler yaşına başına uygundu. Babam Saksonya’dan hep söz ederdi; şimdi insanlar İngiltere diyorlar.

Ekmeğim ve balığım vardı. Yemek yerken hiç konuşmadık. Yağmur yağmaya başlamıştı. Ağabeyimin öldüğü köşede, birkaç hayvan postundan bir yer döşeği yaptım ona. Gece olunca yatıp uyuduk.

Evden çıktığımızda gün ışıyordu. Yağmur durmuştu ve toprak yeni yağan karla örtülmüştü. Bastonu yere düştü, yerden almamı emretti bana.

– Niçin senin emirlerini yerine getirecekmişim? dedim.

– Çünkü ben bir kralım, diye yanıtladı.

Deli sandım onu. Bastonu yerden aldım ve ona verdim.

Farklı bir ses tonuyla konuştu.

– Secgens’lerin Kralıyım. Çetin savaşlar vererek çok zaman onları zafere ulaştırdım, ama yazgımın saati çaldı ve krallığımı yitirdim. Adım Isern ve Odin soyundanım.

– Odin’i ululamam ben, diye yanıtladım onu. İsa’yı ulularım.

Beni dinlemiyormuş gibi sürdürdü konuşmasını:

– Sürgün diyar dolaşıp duruyorum, ama hâlâ kralım, çünkü kurs benim elimde. Görmek ister misin?

Kemikli elinin ayasını açtı. Elinde hiçbir şey yoktu. Boştu. O zamana dek elini hep kapalı tuttuğunun ayrımına vardım.

Dikkatle bana bakarak konuştu:

– Ona dokunabilirsin.

Parmak uçlarımla çekinerek el ayasına dokundum. Soğuk bir şey duyumsadım ve bir ışıltı gördüm. Elini birdenbire kapadı. Hiçbir şey söylemedim. Karşımdaki, bir çocukla konuşuyormuş gibi sabırla sözlerim sürdürdü.

– Bu Odin’in kursu. Tek bir yüzü var. Yeryüzünde tek yüzü olan başka bir şey yoktur. Benim elimde kaldıkça Kral ben olacağım.

– Altın mı? diye sordum.

– Bilmiyorum. Odin’in kursu bu ve tek bir yüzü var.

Bunun üzerine, o kursun benim olması için büyük bir istek duydum. Benim olacak olursa bir altın çubuğuna satabilirdim ve kral olurdum.

Bugün bile hâlâ kin duyduğum bu serseri adama şöyle dedim:

– Kulübemde gizli bir para kasası var. Hepsi altın ve şu balta gibi parlıyor. Eğer bana Odin’in kursunu verirsen ben de sana o kasayı veririm.

– İstemem, dedi inatla.

– Öyleyse kendi yoluna gidebilirsin, dedim.

Arkasını döndü. Ensesine indirdiğim bir balta darbesi tökezleyip sallanıp devrilmesine yetti, fakat düşerken elini açtı ve o ışıltıyı havada gördüm. Baltayla orayı işaretledim ve ölüyü suları taşan çaya dek sürükledim. Fırlatıp attım oraya.

Evime dönünce kursu aradım. Bulamadım. İki yıldır arıyorum onu.

KUM KİTABI

thy rope of sands...

George Herbert (1593-1623)

Çizgi sonsuz sayıda noktalardan oluşur; düzlem ise sonsuz sayıda çizgilerden, oylum sonsuz sayıda düzlemlerden, üstoylum da sonsuz sayıda oylumlardan... Hayır, kesin olarak bu bir more geométrico değil, öyküme başlamamın en iyi yolu. Her düşsel öykünün gerçek olduğunu belirtmek moda oldu günümüzde, ama benimki gerçek.

Belgrano Sokağı’nda, bir binanın dördüncü katında tek başıma oturuyorum. Birkaç ay önce hava kararırken kapımın çalındığını duydum. Kapıyı açtım, bir yabancı girdi içeriye. Yüz hatları pek keskin olmayan, uzun boylu bir adamdı. Belki de miyop oluşum yüzünden bana böyle göründü. Her şeyi dürüst bir yoksulluğu ortaya koyuyordu. Griler giymişti, elinde de gri bir valiz vardı. Yabancı olduğunu hemen anladım. Önce yaşlı sandım; İskandinavyalılara özgü, beyaza yakın sarı seyrek saçlarının beni yanılttığını anladım. Bir saat bile sürmeyen konuşmamız sırasında Orkney’li olduğunu öğrendim.

Bir iskemle gösterdim. Adam bir süre hiç konuşmadı. Çok üzüntülü bir hali vardı, şimdi benim halim gibi,

– İncil satıyorum, dedi bana.

Ukalâ bir poz takınmadan yanıtladım:

– Bu evde pek çok İngilizce İncil var, John Wiclif’in ilk İncil’i dahil. Cipriano de Valera’nınki, yazınsal bakımdan berbat olan Lüter’inki, ve Vulgata’nın Latince kopyası var bende. Gördüğünüz gibi benim İncil’e gereksinmem yok.

Kısa bir sessizlikten sonra yanıt verdi bana:

– Yalnızca İncil satmıyorum. Belki ilginizi çekebilecek başka bir kutsal kitap gösterebilirim size. Bikanir sınırından almıştım.

Valizini açtı ve o kitabı masanın üstüne koydu.

Bez ciltli, sekiz formalık bir kitaptı. Kuşkusuz elden ele dolaşmıştı. İnceledim; görülmedik biçimde ağır oluşu beni şaşırttı. Sırtında Holy Writ, bunun altında da Bombay yazılıydı.

– On dokuzuncu yüzyıldan kalmış olmalı, dedim.

– Bilmiyorum. Hiçbir zaman öğrenemedim, diye yanıtladı beni.

Kitabı rastgele açtım. Yazısı bana tuhaf göründü. Yıpranmış ve kötü bir taş basması izlenimi veren sayfalardaki yazılar, İncil’de olduğu gibi çift sütun üzerine basılmıştı. Sıkış tıkıştı ve metin ayetler halinde düzenlenmişti. Sayfaların en üst köşesinde Arap rakamları vardı. Asıl dikkatimi çeken, diyelim bir sayfada 40.514 numarası varsa, onu izleyen tek rakamlı sayfada 999 sayısının yazılmış olması idi. O sayfayı çevirdim; arkasında sekiz haneli bir sayı vardı. Sözlüklerdeki gibi küçük bir resimle süslenmişti; beceriksiz bir çocuk eliyle, kalemle çiziktirilmiş bir çapa resmi.

O zaman yabancı bana:

– Buna iyi bakın. Bir daha göremeyeceksiniz, dedi.

Sesinde değil de sözcüklerinde bir tehdit havası vardı.

O sayfanın yerini saptayıp kitabı kapadım. Sonra hemen açtım. Sayfaları tek tek çevirerek çapa resmini boşuna aradım. Şaşkınlığımı gizlemek için sordum:

– Kutsal Kitabın herhangi bir Hint diliyle yazılmış bir çevirisi olsa gerek, değil mi?

– Hayır, diye yanıt verdi bana.

Daha sonra bir sır veriyormuş gibi sesini alçalttı:

– Bir ova köyünde birkaç rupi ve bir İncil karşılığında aldım bu kitabı. Sahibi okuma bilmiyordu. Bu kitapların şahında bir tılsım görmüş olmasından kuşkulanıyorum. En alt kasttan birisiydi; insan, gölgesine bile bassa kirlenirdi. Kitabın adının Kum Kitabı olduğunu söyledi bana, çünkü kitabın da kumun da ne başı var ne sonu.

İlk sayfayı bulmamı istedi benden.

Sol elimi kitabın kapağının üstüne koydum, başparmağımı işaret parmağıma bitiştirip açtım sayfayı. Çabam boşunaydı; kapakla elim arasında birtakım sayfalar kalıyordu. Kitaptan fışkırıyor gibiydiler.

– Şimdi son sayfayı bulun.

Yine başarısızlığa uğradım; kendi sesime benzemeyen bir ses tonuyla kekeleyebildim:

– Bu olamaz.

İncil satıcısı her zamanki alçak sesiyle konuştu:

– Olamaz ama oldu işte. Bu kitabın sayfa sayısı sonsuz. Hiçbirisi ne ilk ne son sayfa. Bu kitabı ne için gelişigüzel numaralamışlar, bilmiyorum. Kim bilir, belki de sonsuz bir dizinin terimlerine herhangi bir sayı verilebileceğini anlatmak için.

Daha sonra, yüksek sesle düşünüyormuş gibi konuştu:

– Eğer uzay sonsuzsa biz de uzayın herhangi bir noktasındayız demektir. Eğer zaman sonsuzsa biz de zamanın herhangi bir noktasındayız.

Düşünce biçimi beni sinirlendirdi. Sordum ona:

– Dindarsınızdır kuşkusuz, değil mi?

– Evet, Presbiteryen’im. İçim rahat. Şeytansı kitabına karşılık Tanrı’nın kitabını verdiğimden bu yerli adamı kandırmadığımdan emindim.

Kendini suçlamasına gerek olmadığı konusunda güvence verdim ve ülkemizden gelip geçmekte mi olduğunu sordum. Birkaç gün sonra kendi ülkesine döneceğini söyledi. O zaman, İskoçyalı olduğunu, Orkney Adaları’ndan geldiğini öğrendim. Kişisel olarak Stevenson ve Hume’e olan tutkum nedeniyle İskoçya’yı sevdiğimi söyledim ona.

– Ve Robbie Burns’e, demek istiyorsunuz, diye düzeltti.

Bir yandan konuşuyor, bir yandan da sonsuz kitaba göz atıyordum. Pek önem vermiyormuş gibi sordum:

– Bu acayip nüshayı British Museum’a önermeyi düşünür müsünüz?

– Hayır, size öneriyorum, dedi ve yüksek bir değer biçti.

Bu parayı ödememin olanaksız olduğunu tüm içtenliğimle belirttim ve düşünmeye başladım. Birkaç dakika sonra planım hazırdı.

– Değiş tokuş yapalım, dedim. Siz bu kitabı birkaç rupi ve bir İncil karşılığı elde etmişsiniz; ben de size daha yeni elime geçen emeklilik ikramiyemin tümü ile gotik harflerle yazılmış Wiclif İncil’imi vereyim. Bana dedelerimden kalmıştı.

– Siyah yazılı Wiclif! diye mırıldandı kendi kendine.

Yatak odama gittim ve para ile İncil’i getirdim. Sayfalarını karıştırdı, bir kitap kurdu coşkusuyla kapak sayfasını inceledi.

– Tamam anlaştık, dedi.

Pazarlık yapmamış olması beni çok şaşırttı. Evime yalnızca bu kitabı satmak için geldiğini neden sonra anladım. Paraları saymadan cebine indirdi.

Hindistan’dan, Orkney Adaları’ndan ve bu adaları bir zamanlar yönetmiş olan Norveçli Jarl’lardan söz ettik. Adam gittiğinde gece bastırmıştı bile. Onu bir daha ne gördüm ne de adını öğrendim.

Kum Kitabı’nı, Wiclif’den boşalan yere koymayı düşündüm, fakat sonunda ciltleri eksilmiş Binbir Gece Masalları’nın arkasına gizlemeyi yeğledim.

Yatağa girdim ama uyuyamadım. Sabahın üçü ya da dördüydü, lambayı yaktım. Bu akıl almaz kitabı elime aldım, karıştırmaya başladım. Sayfalarından birisinde bir maske gördüm. Köşesinde bir sayı vardı, kaçtı bilmiyorum, ama dokuz rakamlıydı.

Hazinemi kimseye göstermedim. Bu kitaba sahip olmanın bana verdiği mutlulukla birlikte çalınacağı korkusu ve sonsuz olup olmadığı kuşkusu sarmıştı benliğimi. Bu iki kaygı her zamanki ürkekliğimi daha da artırdı. Birkaç arkadaşım kalmıştı; onlarla görüşmemeye başladım. Kitabın tutsağı olmuştum, hemen hemen hiç sokağa çıkmıyordum. Büyüteçle kitabın yıpranmış sırtını ve kapaklarını inceledim ve hiçbir sahte yanı olmadığına iyice inandım. Küçük resimlerin birbirlerinden iki bin sayfa ile ayrıldıklarını gördüm. Hepsini hemen doldurduğum bir deftere alfabetik sırayla not ettim. Hiç yinelenmiyorlardı. Geceleri, uykuya yenik düştüğüm kısa anlarda da kitabı görüyordum düşümde.

Kitabın korkunç olduğunun ayrımına vardığımda yaz bitmek üzereydi. Gözleriyle gören, on parmağıyla ve tırnaklarıyla dokunan kendimi ondan daha az korkunç algılamam bir işe yaramazdı. Kitabın bir karabasan nesnesi, gerçeği lekeleyen ve bozan kötü bir şey olduğunun ayrımına vardım.

Yakmayı düşündüm, fakat sonsuz bir kitabın yakılmasının yine sonsuz olmasından ve dumanı ile gezegenimizi boğmasından korktum.

Bir yaprağın saklanacağı en iyi yerin bir orman olduğunu bir yerlerde okuduğumu anımsadım. Emekli olmadan önce dokuz yüz bin kitap bulunan Ulusal Kitaplık’ta çalışıyordum; holün sağında dönen bir merdivenin, gazete ve haritaların saklandığı bodrum katına indiğini biliyorum. Kum Kitabı’nı nemli raflardan birisine, gözden ırak bir yere koymak için görevlilerin dalgınlığından yararlandım. Kapıdan ne kadar uzakta ve ne kadar yüksekte olduğunu görmemeye çalıştım.

Artık biraz rahatladım, ama México Sokağı’ndan geçmeyi bile canım istemiyor.

SONDEYİŞ

Henüz okunmamış öykülere öndeyiş yazmak hemen hemen olanaksız bir iştir, çünkü önceden yapılması pek doğru olmayan öykü kurgularının çözümlenmesini gerektirir. Bunun için bir sondeyişi yeğliyorum.

İlk öykü, Stevenson’un o birçok kez kalem oynattığı “çift” konusunu ele alıyor. İngiltere’de buna fetch, (sağ bir insanın hayaleti) daha kitapsı bir deyişle Wraith of the living (yaşayanların hayaleti) denir; Almanya’da ise Doppelgänger (bir başkasına benzeyen). İlk adlarından birisi olan öteki ben gibi bir şeyler kalmış aklımda. İnsanı hem oyuncu hem seyirci yapan bu hayaletimsi görüntü ya madeni aynalardan, ya sudan ya da yalnızca bellekten çıkmış olmalı. Amacım, iki konuşmacının iki ayrı kişi olmaları için birbirlerinden yeterince farklı ve tek kişi olmaları için de yeterince benzer olmalarını sağlamaktı. Bu öyküyü, soğuk akışı, bana uzaklardaki Rhon’u anımsatan Cambridge’deki Charles Irmağı kıyısında düşündüğümü açıklamak, bilmem, zahmete değer mi?

Aşk teması şiirlerimde sık sık geçer; düzyazılarımda durum böyle değildir, “Ulrike”den başka örneği yoktur. Okurlarım “Öteki” ile arasındaki biçimsel yakınlığı görecektir.

“Kongre” bu kitaptaki öykülerin belki de en aşırısı, sonuç olarak, evrenle günlük olaylar yığınını birbirine karıştıran çok kapsamlı bir girişimi ele alıyor; karanlık girişi, Kafka’nın kurgularına öykünmek istiyor, sonu ise, kuşkusuz boş bir çabayla, Chesterton ya da Bunyan’daki esriyip kendinden geçmelere erişmeye çalışıyor. Böyle bir açıklamada bulunmaya hiçbir zaman layık olmadım, ama düşlere dalınca bu öyküyü kurdum. Her zaman yaptığım gibi öykünün akışına yaşamöykümden çizgiler sokuşturdum.

Bilindiği gibi yazgı anlaşılmazlıklarla doludur, her zaman, bilincinde olmadan Poe’nun öykülerini parodileştiren bir yazar olarak düşündüğüm Lovecraft’ın, ölümünden sonra yayımlanan bir öyküsünü katledinceye dek yazgı beni rahat bırakmadı. Sonunda dayanamadım; ortaya çıkan acınacak ürün “There Are More Things” adını aldı.

“Otuzlar Mezhebi” en küçük bir belgeye dayanmadan olası bir dinsel sapkınlığın günahını alıyor.

“Armağanlar Gecesi” belki de bu kitaptaki öykülerin en masumu, en serti, en abartılısı.

Babil Kitaplığı (1941) sayısız kitap düşü kurmuştu; “Undr” ile “Ayna ve Maske” ise, tek bir sözcükten oluşmuş yüzyılların yazınlarıdır.

“Yorgun Bir Adamın Düşleri” bana göre bu dizinin en dürüst ve en hüzünlü parçası.

Kuzey Amerikalıların etik saplantısı beni her zaman şaşırtmıştır. “Düzenbazlık” bu özelliği yansıtmak istiyor.

John Felton’a, Charlotte Corday’a, Rivera Indarte’nin o bilinen (“Rosas’ları Öldürmek Kutsal Bir Eylemdir”) düşüncesine, Urugay’ın (“Zorbalara Brutus’un Hançeri”) diyen ulusal marşına karşın siyasal cinayeti onaylamıyorum. Ne olursa olsun okurlar Arredondo’nun tek cinayetinden sonra başına gelenleri bilmek isteyecekler. Luis Melián Lafinur bağışlanmasını istedi, fakat yargıçlar Carlos Fein ve Cristóbal Salvañac onu bir aylık hücre cezası ile beş yıllık hapis cezasına mahkûm ettiler. Montevideo sokaklarından biri bugün onun adını taşıyor.

Akıl almaz iki nesne son öykülerin konusunu oluşturmaktadır. “Kurs,” yalnızca bir yüzü bulunan Euclides çemberidir; “Kum Kitabı” sayısız sayfası olan bir kitap.

Umarım, çalakalem yazdığım bu notlar, bu kitabımızı harcamamıştır ve içindeki düşler, şu anda onu kapatanların konuksever düş güçlerinde dallanıp budaklanmayı sürdüreceklerdir.

J. L. B.
Buenos Aires, 3 Şubat 1975

Notlar

Önsöz

1

The Western Cannon, Macmillan (Londra), 1994, s. 463-77.

1*

“İki Kral ve Onların İki Labirenti” (“Los dos reyes y los dos laberintos”) ve “İbn-i Hakan al-Buhari, Labirentte Ölüm” (“Abenjacan el Bojarí, muerto en su laberinto”): Her iki metin de ilk kez Alef’in İspanyolca baskısında yer almıştır (1952). Daha sonra Aleph and other stories başlığı altında İngilizce Cape baskısı 1971’de yayımlandı.

2*

Caillois, Borges tercümelerini, resmen, 1944’te üstlenmişti. “Babil’de Piyango” ve “Babil Kütüphanesi”nin Fransızcalarını Nestor Ibarra’nın çevirisiyle Buenos Aires’de sürgündeyken çıkardığı Lettres françaises dergisinde yayınladı. Borges’in Fransızca olarak yayımlanan ilk metni ‘L’approche du caché’ başlığıyla 15 Nisan 1939’da Mesures dergisinde yer almıştı. Bu öykünün çevirmeni de Ibarra idi.

2

Deyim sanatsal-tarihsel işlevini yıllarca korudu.

3*

Gerçekte Kolombiyalı yazar, kurguda karnaval yaklaşımını, Borges’in yazdıklarından çok, Bahia’lı Jorge Amado ile paylaşmaktadır; Brezilya ve Güney Amerika’nın kuzey ülkeleri, aralarında, Arjantin’le pek kurmadıkları bir kültürel yakınlık paylaşırlar.

3

“Borges’s Fiction”, A Writer’s Reality, Mario Vargas Llosa, s. 10.

4

“The Author as Librarian”, John Updike, The New Yorker, 30.10.1963.

5

“Se ha planteado un grave problema ético para el país, tanto con el terrorismo como la represión”, J.Iglesias Rouco, La Prensa, 6.5.1980.

6

“World View: Argentine repression deplored by writers”, Arrigo Levi, The Times, 5.6.1980.

7

Conversations with Jorge Luis Borges, Richard Burgin, s. 22.

8

Yazar Silvina Bullrich Arjantin televizyonunda Borges’in iktidarsız olduğu yolundaki ünlü açıklamasını yaptı; Ekim 1993’te Estela Canto bana Borges’in iktidarsız olup olmadığını bilmediğini, çünkü bunu öğrenme fırsatı olmadığını söyledi. Canto’nun kitabında bazı abartmalar bulunduğunu biliyoruz, yine de kırk yıl önceki olayları olanca berraklığıyla hatırlamaktadır. Borges’in kendisine gönderdiği on dört aşk mektubu, yazarın Canto’ya beslediği ateşli aşkın çürütülemeyecek kanıtlarıdır (Borges a contraluz, s. 123-54); bu mektupları içeren kitabı Borges’e ilişkin en otantik anekdotları ve anıları içermesi bakımından önemlidir.

9

Paper Tigers: The Ideal Fictions of Jorge Luis Borges, John Sturrock, s. 1.

Öteki

*

Yeryüzü ejderi, yıldızlarla kaplı gövdesini kıvıran.

Ulrike

*

Gram kılıcını aldı ve çıplak olarak ikisinin arasına yerleştirdi.

Kongre

*

Devasa bir şatoya doğru yola koyuldular. Şatonun dış cephesinde şunlar yazılıydı: “Kimseye ait değilim ve herkese aitim. Siz, içine girmeden de oradaydınız, çıktıktan sonra da orada olacaksınız.”

Diderot: Kaderci Jacques ve Efendisi (1769)