KÂZIM TAŞKENT KLASİK YAPITLAR DİZİSİ

ROLAND DESTANI

Çeviren:
Bilge Umar

İSTANBUL

Yapı Kredi Yayınları - 2180

Kâzım Taşkent Klasik Yapıtlar Dizisi - 56

Roland Destanı

Özgün adı: Chanson de Roland

Çeviren: Bilge Umar

Kitap Editörü: Orçun Türkay

Düzelti: Fulya Tükel

Kapak Tasarımı: Mehmet Ulusel

Çeviriye Temel Alınan Baskılar:

La Chanson de Roland, Gallimard, 1998

La Chanson de Roland, Le Livre de Poche, 1990

La Chanson de Rollant, Orphée, 1994

La Chanson de Roland, GF Flammarion, 1993

The Song of Roland, Penguin Books, 1990

Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Ticaret ve Sanayi A.Ş.

Yapı Kredi Kültür Merkezi

İstiklal Caddesi No. 285 Beyoğlu 34433 İstanbul

Telefon: (0 212) 252 47 00 (pbx) Faks: (0 212) 293 07 23

http://www.yapikrediyayinlari.com

e-posta: ykkultur@ykykultur.com.tr

İnternet satış adresi: http://yky.estore.com.tr

www.teleweb.com.tr

SUNUŞ

I. Destanın Konusu

  Roland Destanı, ya da Türküsü, Frank İmparatoru Büyük Karl (Şarlman) bağımlısı Atlı Beylerin yiğitliklerini anlatan ve şimdiki Fransızların Chanson de Geste, “Yiğitlik Türküsü” dediği, tıpkı İlyada’nın kökeninde olduğu üzere Bey konaklarında saz eşliğinde “teganni” edilmek için ozanların ürettiği destanların en tanınmış ve en güzel örneğidir.

  Destanın anlattığı öyküyü özetlemeden önce, Franklar ve Büyük Karl üzerine biraz bilgi vermemiz gerek.

  Franklar erken ortaçağ döneminde, bugünkü Fransa ile Batı Almanya’yı kapsayan ülkeye yayılmış bir Germen boyu idi. Büyük Karl (742-814) bunların devletine en güçlü dönemini yaşatan Hakan’dır. Bunlar, daha sonraki yüzyıllar boyunca, yaşadıkları ülkenin Keltler (Galatlar, Galyalılar) gibi bazı diğer halkları ile karışmışlar, ancak bu karışımın ürünü olarak oluşan yeni ulus daha çok Latin kökenli bir kültür ve Latincenin o yöredeki uzantısı niteliğinde bir dil (Fransızca) edinerek, ortaçağ sonunda, Fransız ulusuna dönüşmüştür. O nedenle, Franklar, ortaçağın ileri bir döneminde üretilmiş destanda, Fransızlar olarak gösteriliyor ve şimdiki Fransızlar da onları kendi ataları sayıyor; tıpkı biz çağdaş Türkiye Türklerinin, karmaşık soy kökeni dallarımız içinde en önemlilerinden biri, ama sadece biri olan Oğuzları, gerçekte doğru olmayarak, “asıl (?) atalarımız” hükmünde tuttuğumuz gibi.

  Bu Franklar ulusunun Büyük Hakanı, kendi yaşadığı dönemin Latince belgelerinde Carolus diye; çağımızın Almanlarınca Karl ve Fransızlarınca Charles (Şarl) olarak anılıyor. Onu anarken, adına “Büyük” demeye gelen sıfatı da eklemek âdettir ve o sıfat, Latincede Magnus’tur; bunun eski Fransızcadaki çarpıtılmış biçimi Magne (Many; sonunda bir de belli belirsiz ö sesi var) sözcüğüdür. Erken dönem Fransızcasında kullanılan Charlemagne adının sonundaki magne bölümü işte budur.

  Bizde batı ülkeleri tarihinin ve kültürünün araştırılıp Türkçe yapıtlarda anlatılmasına başlandığında, yani 19. yüzyılda, aydınlarımızın bildiği yabancı dil hemen hemen sadece Fransızca olduğu ve bu yüzden tarihsel adlar hep Fransızlarca söylenen biçimiyle[1] sözlüğümüzde yer ettiği için, Frank Hakanı’nın adı da Fransızlardaki Charlemagne’nün Türk ağzına aktarılmasıyla Şarlman diye yerleşmiştir.

  Roland Destanı’nın anlattığı öykü, kısaca, şudur:

  Büyük Karl İspanya’ya sefer etmiş ve İspanya Araplarının elindeki ülkenin hemen hemen tümünü eline geçirmiştir, yalnız Zaragoza Hisarı dayanmaktadır. Buraya egemen Marsil Han, Karl’a elçi gönderip barış önerir. Onun gerçek niyetlerini öğrenmek için Karl da Zaragoza’ya bir elçi göndermek ister; Beylerine, “Kimi gönderelim?” diye sorar. Roland, kendi babalığı (Karl’ın kız kardeşi olan anasının şimdiki kocası) Kont Ganelon’un gönderilmesini önerir. Oysa Marsil Han, daha önce elçi olarak gelen iki Frank Beyi’nin başını kestirmiştir; dolayısıyla, görev çok tehlikelidir. Ganelon, öneriyi yaptığı için Roland’a kinlenir ve sonradan, Frank ordusu İspanya’dan çekilirken, artçı birliği komutanlığına Roland’ın getirilmesini sağlar; o birliğin Pirene sıradağlarını hangi geçitten aşacağını da düşmana bildirir. Artçı birlik bu geçitte düşmanın pususuna düşer ve yiğitçe savaşmasına rağmen tümüyle kılıçtan geçirilir.

II. Destanın tarihsel dayanağı

  Roland Destanı, tıpkı İlyada gibi, Nibelung’lar Destanı gibi, tarihsel bir gerçek kırıntısı içeriyor ve Büyük Karl’ın Yaşamı (Vita Caroli Magni) adlı yapıtın yazarı Eginhard’ın bu yapıtında andığı tarihsel bir olayı, 15 Ağustos 778’de Karl ordusundan, Bretagne Kontu Roland komutasındaki artçı birliğin, Basklar tarafından pusuya düşürülüp kılıçtan geçirilmesini işliyor.

  Karl’ın artçı birliğinin pusuya düşürüldüğü geçit, Pirene sıradağlarının Atlas Okyanusu’na yakın batı ucundan az içerideki Roncevaux Geçidi’dir. Bu geçit, İspanya’nın Navarra ilindeki, Fransa sınırına pek yakın olan Roncesvalles kasabasının kuzey yanı başındadır ve 1057 m. yüksekliktedir. Bask ülkesi, sözü edilen Navarra ilinin kuzeybatı komşusudur.

  Ne var ki, İspanya Arapları gibi, yani onlarla duygu birliği ve hatta işbirliği ederek Frank istilacılara karşı Baskların giriştiği savaşım ve gerçekleştirdiği kıyım, destanda, Hıristiyan düşmanı kâfir Arapların işi olarak gösteriliyor ve Roland, din uğrunda kâfirlerle savaşırken can vermiş bir yiğide dönüştürülüyor. İlyada’da, Nibelung’lar Destanı’nda ve tüm diğer destanlarda yapıldığı gibi aşırı abartmalar, bire bin katmalar, masalımsı öğeler bol bol kullanılıyor; saz eşliğinde Bey konaklarında yapılacak anlatımın, kendi “hedef kitle”since tat alınarak dinlenir edilmesine çalışılıyor.

III. Destanın Üretiliş Tarihi ve Üreteni

  Özgün metnin 1100’den az sonra, 1100-1125 arasında üretildiği sanılıyor. Bunun bize ulaşan en eski kopyası, 1170’te Anglo-Norman (İngiltere’de kullanılan Norman Fransızcası) dilinde yazılmış ve 1832’de Oxford’da bir kitaplıkta bulunmuştur. Bu elyazmasında, son dizede, yazan kişi diye Turoldus adı geçiyor, ama bunun metni üreten kişi mi yoksa o nüshayı kendi eliyle yazıya geçirmiş bir yazman mı olduğu belirlenebilmiş değildir.

  Doğaldır ki, 1100’lü yılların Anglo-Norman dilini bugün, o ölü dil üzerine uzmanlık edinmiş birkaç kişi dışında hiç kimse anlayamıyor ve her çağdaş ulus, destanı, kendi diline yapılmış çevirilerden okuyor. Ben de, size sunduğum bu çeviri için, birkaç çağdaş çeviri metninden yararlandım, yani bunları karşılaştırmalı olarak inceleyip özgün metnin her bir dizesinin doğru içeriğini anlamaya ve sonra o içeriği Türkçe söylemeye çalıştım. Yararlandığım metinler şunlardır:

  La Chanson de Rollant. Ghislain Sartoris’in yarı çeviri, yarı özgün metni. Orphée Yayınevi, 1994.

  La Chanson de Roland. Texte présenté, traduit et commenté par Jean Dufournet. GF Flammarion Yayınevi, Paris 1993. Özgün metnin tümü ve çevirisi.

  La Chanson de Roland. Edition critique et traduction de Ian Short. 2e éd., Le Livre de Poche dizisi, Paris 1990. Özgün metnin tümü ve çevirisi.

  La Chanson de Roland. Edition bilingue de Pierre Jonin. Gallimard Yayınevi, Paris 1979, 1998 yenibasımı. Özgün metnin tümü ve çevirisi.

  The Song of Roland. Bunda hem (bazı atlamalarla) özgün metnin kendisi (ek olarak), hem de Glyn Burgess’in İngilizceye çevirisi vardır (Penguin Books, 1990).

ROLAND DESTANI

    1 Hakanımız Büyük Karl, o pek görkemli Hünkâr

       Tam tamına yedi yıl İspanya’da savaştı,

       Bu dağlık memleketi aldı denize kadar.

       Ona teslim olmadık hiçbir kale kalmadı,

       Surları yarılmadık tek hisar bırakmadı

       Zaragoza dışında. Bu kent dağ üstündedir,

       Marsil Han onu tutar, Tanrı’yı umursamaz;

       Muhammed yolundadır, Şeytan’la düşer kalkar.

       Felakettir yazgısı, bundan hiç kaçınamaz.     HAYDA!

    2 Marsil Han Zaragoza’da durur           10

       Gider hasbahçesinde bir ağaç gölgesine

       Uzanır gök mermerden bir seki üzerine;

       Yirmi binden daha çok çerisi yanındadır,

       Sual eder nice bir Vezirinden, Beyinden:

       “Vezirlerim, Beylerim, her ne günah etmişsek

       cezası olsa gerek,

       Güzel Frank yurdunun egemeni Karl Hakan

       Gelmiştir ülkemize, bizimle savaşmaya.

       Karşı durabilecek bir ordumuz yok bizim,

       Ne de yarabiliriz kuşatan çerisini.

       Şimdi bir öğüt verin, benim bilge Beylerim,           20

       Ne etsek ne eylesek, esirgenelim diye

       ölümden ve utançtan?”

       Kâfirlerden hiçbiri ona yanıt olacak

       tek sözcük bulamadı

       Valfonde Hisarı’nın Beyi Blancandrins dışında.

    3 Blancandrins en bilge kâfirlerden biriydi;

       Çok yiğit ve değerli, yaman bir Atlı Bey’di.

       Hizmet sunmak istedi, öğüt vermekle, Han’a,

       Şu sözleri söyledi: “Hiç düşmeyin telaşa!

       Başı dik Karl Hakan’dan bir istekte bulunun,

       Çok içten bir dostlukla, vefalı hizmet sunun.

       Armağan edin ona çok ayı, aslan, zağar;           30

       Yedi yüz deve ile bin tane ergin doğan,

       Dört yüz katır yüküyle gümüşler ve altınlar

       Tepeleme yığarak elli kağnı içine;

       O da dağıtsın bunu, paralı erlerine.

       Yetsin gayri ettiği savaşlar bu ülkede,

       Dönsün Frank yurduna, Aix’deki başkentine.

       Ermiş Michel Yortusu’nda sana gelirim deyin,

       Söyleyin İsa dinine gireceğinizi,

       Şanınızla malınızla ona bağlanacağınızı.

       Tutak isterim derse, onu da yollarsınız           40

       On olsun yirmi olsun, bağlılık kurmak için;

       Nikâhlı eşten doğma oğullarımız gider.

       Canından olmasını göze alarak ben

       gönderirim oğlumu;

       Kellesi gidecekse varsın gitsin orada,

       Onur yitirmemizden ise bizlerin, yurdumuzda,

       Düşürülmemizdense dilenci durumuna.”     HAYDA!

     4 Blancandrins sözüne ekledi şunları da:

       “Bendeki bu cingözlükle

       Ve şimdi sakalımın göğsüme dek uzanıp

       or’da rüzgârdan titrer

       olması sayesinde[2]

       Biz, Frank ordusunun üstesinden geliriz.

       Çeker gider Franklar, kendi ülkelerine;           50

       Herkes birden böylece evlerine dönünce

       Karl da gitmiş olacak başkenti Aix’e

       girecek dua için or’daki kiliseye;

       Ermiş Michel Günü’nde pek büyük tantanayla

       şenlik düzenleyecek.

       Erişir söz verdiğiniz gün,

       Bir de bakar ki bizden ne söz gelir ne haber;

       Kibirlidir o Hakan, davranışı yavuzdur,

       Tutaklarımızın hemen kellesini uçurtur.

       Evladır hepsinin de kellesinin gitmesi

       Yitirmemizden ise bu güzel ülkemizi,

       Bela ile çilenin vurmasındansa bizi.”           60

       Cümle kâfirler dedi:

       “Belki budur gerçekten, halimizin çaresi.”

    5 Marsil Han da son verdi topladığı divana,

       Çağırdı Beylerinden Balaguetli Clarin’i,

       Estamarin’i, bağımlı Beyi Eudropin’i,

       Priamon’la sakallı Guarlan’ı,

       Machiner’yle dayısı Maheu’yü,

       Joüner’yle deniz ötesinden Malbien’i,

       Bir de Blancandrins’i, sözcü olsunlar diye.

       Hınzırlıkta en önde bu on kişiye dedi:

       “Beylerim, gidesiniz Karl Hakan’ın yanına;           70

       Kurtuba Hisarı’nı kuşatır şu sırada.

       Zeytin dalı taşıyıp çıkınız karşısına;

       Barış isteğidir bu, boyun eğer olmaktır,

       işte anlamı budur;

       Becerikli çıkıp da barışı sağlarsanız

       Bol bol altınla gümüş, size ihsanım olur.

       Ayrıca hepinize araziler, tımarlar

       vereceğim, biliniz, istediğiniz kadar.”

       Kâfirler dedi ona: “Almayız senden tımar,

       bizde ondan pek çok var.”     HAYDA!

    6 Marsil Han Beyleriyle son verdi toplantıya,

       Şunu dedi onlara:

       “Gidin Beyler oraya,

       Zeytin dalı bulunsun sizin ellerinizde;           80

       Karl Hakan’la konuşun, sanki benim yerime.

       İnandığı Tanrı’nın hatırı için bana

       insaf, merhamet etsin.

       Bir ayı geçirmeden, mutlaka ve mutlaka

       Yanına geleceğim, bin bağlı adamımla.

       İsa’cı inancına ben de katılacağım;

       Candan bir sevgi ile, üstelik dindaşlıkla

       adamı olacağım;

       Tutak istiyor ise, hemen yollayacağım.”

       Blancandrins de dedi:

       “İyi yürüteceğiz, üstlendiğimiz işi.”     HAYDA!

    7 On beyaz dişi katır hazır etti Marsil Han,

       Suatil’in Hanı’ndan

       gelmişti bu armağan,           90

       Gemleri altındandı, eyerleriyse gümüş.

       Bindi bu katırlara, ileti götürenler;

       Zeytin dalı taşıyıp her biri ellerinde,

       Frank Yurdu Hünkârı Karl Hakan’a geldiler,

       O da kandı bunların yalan dolan sözüne.     HAYDA!

    8 Hakan pek çok sevindi aldığı iletiye;

       Üstelik Kurtuba’yı eline geçirerek

       parça parça etmişti bilcümle surlarını,

       Kuşatma araçları kullanarak yıkmıştı

       hisarın burçlarını.

       Atlı Beyleri aldı nice talan malını,

       Pek çok değerli nesne, gümüş kaplar kacaklar

       ve hesapsız altını.           100

       Tek bir kâfir kalmadı o hisarın içinde,

       Ya candan oldu ya da geçti İsa dinine.

       Bir meyve bahçesinde durmakta idi Hakan,

       Roland ile Olivier ayrılmazdı yanından;

       Ayrıca oradaydı Emir Samson’la, Anseis,

       başı dik bir komutan;

       Anjoulu Geoffroi, bayrak taşıyıcı Han,

       Yine oradaydılar, hem Gerin hem Gerer,

       Bunların yanı sıra başkaları da vardı;

       On beş bin Bey gelmişti nazlı Frank yurdundan.

       Ak ipekten yaygıya oturmuştur bu Beyler;           110

       Tavla oynamağ ile hoş vakit geçirirler,

       En bilgeler, yaşlılar satrancı daha sever,

       Kılıç idmanı yapar or’daki çevik gençler.

       Çam ağacı altında, yaban gülü yanında

       Saf altından yapılmış bir katlanır koltukta

       Nazlı Frank yurdunun Hakanı oturmuştur

       Ak sakallı, ak saçlı

       Bedeni soylu, yüzü

       mağrur ve ağırbaşlı,

       Biri onu arasa, göstermek gerekmezdi.

       Ulaklar yaya geldi onun olduğu yere           120

       Selam verdiler ona, saygıyla, usulünce.

    9 Blancandrins söz aldı içlerinde en önce,

       Hakan’a şöyle dedi:

       “Kendisine tapmamız, boynumuza borç olan

       Tanrı korusun seni, ey pek görkemli Hakan!

       Sana şu sözlerini iletiyor Marsil Han:

       Peşindedir selamete çıkarıcı inancın,

       Mallarından da sana hayli şey vermek ister:

       Ayılar, aslanlar, zincire bağlı zağarlar,

       Yedi yüz deve ile bin ergin doğan;

       Dört yüz katır sırtında küfelere yüklenmiş

       altınla gümüş           130

       Yığılmış olacaktır, senin katar edeceğin elli kağnıya;

       Katkısız Bizans altın sikkesi

       olacak altının hepsi,

       Pekâlâ ödenir bununla, çerinin ulufesi.

       Yeterince oyalandın sen artık bu ülkede

       Frank yurduna, başkentin Aix’e dönsen gerek.

       Sen oraya gidince, bizim Efendimiz de

       ardın sıra gelecek.”

       Hakan Tanrı’ya doğru uzattı ellerini,

       hamdü sena eyledi;

       Derin derin düşündü, yere başını eğdi.     HAYDA!

  10 Tuttu başını öyle, yere eğik durumda,

       Hiç acele etmedi onlarla konuşmakta.           140

       Aheste söz ederdi, böyle idi âdeti;

       Doğrulduğunda ise gazap vardı yüzünde.

       Onlara şöyle dedi:

       “Çok güzel konuştunuz,

       Ancak çok eskiden beri

       düşmanımdır Marsil Han;

       Ağzınızdan burada dinlediğim sözlerin

       Bilmem, ne kadarına güvenip inanayım?”

       Arap Beyi dedi ki: “Sana tutak verince

       sağlanıyor güvence;

       On, on beş, ya da yirmi tutak veririz sana,

       istediğin sayıda.

       Kellesiyle kefillik edecekler içine

       koyacağım oğlumu,

       Onun gibi en soylu

       gençler tutak olacak.           150

       Sen dönünce başkentte Hakanlık sarayına,

       Tehlikeden kurtaran Ermiş Michel’in günü,

       büyük din yortusunda,

       Ardın sıra gelerek orada bulunacak,

       öyle dedi Efendim.

       Tanrı nasip ederse, sizin Ilıcalar’ınızda[3]

       İsa dinine geçmek ister.”

       Karl yanıtladı onu:

       “O zaman kurtarır ruhunu.”     HAYDA!

  11 Güzel bir akşamüstü, henüz parlaktı güneş.

       Gelen on katırı da Karl ahıra koydurdu,

       O kocaman bahçeye Hakan otağ kurdurdu.

       On elçi, hepsi birden, orada ağırlandı,           160

       On çavuş bu Beylerin hizmetlerine baktı.

       Gece or’da kaldılar, gün ışıyasıya dek.

       Sabah olunca Hakan

       kalkarak yatağından

       Sabah dualarını dinledi kilisede,

       Sonra gitti yine bir çam ağacı dibine;

       Danışma divanını sona erdirmek için

       çağırttı Beylerini.

       Frank yurdundan gelmiş bu Beylerle her şeyi

       enine ve boyuna konuşmayı istedi.     HAYDA!

  12 Hakan gitmişti yine çam ağacı dibine,

       Danışma divanını sona erdirmek için

       çağırttı Beylerini,

       Beylerbeyi Ogier’yi, Papazbaşı Turpin’i,           170

       Koca Richard’la onun yeğenini, Henri’yi,

       Gaskon yurdundan gelme başı dik Kont Acelin’i,

       Reims Beyi Thibaud’yla emmi oğlu Milon’u,

       Söyleyelim, Gerer’yle Gerin’in de orada olduğunu.

       Katıldı bu Beylerin divanına Kont Roland,

       Ve başı dik bir soylu, yoldaşı Bey Olivier.

       Frank Yurdu Beyleri binden çoktu orada;

       Sonra hainlik eden Ganelon da gelmişti,

       Böyle başladı divan, ama pek kötü bitti.     HAYDA!

  13 Karl Hakan şöyle dedi: “Saygıdeğer Beylerim,           180

       Marsil Han elçilerle bir ileti göndermiş;

       Hazinesinden bana yüklü mal verecekmiş:

       Ayılarla aslanlar, ava giden zağarlar,

       Yedi yüz deve ile bin tane ergin doğan;

       Dört yüz katır yükünce Arap altınını da

       Yükleyip gönderecek elli tane kağnıya

       bunların yanı sıra.

       Ama Frank yurduna geri döneyim ister,

       Sen varınca başkentin Aix’deki sarayına

       ardından gelirim der.

       Ayrıca girecekmiş selamete çıkaran

       İsa’cı inancına,

       İsa’cı olacakmış;

       elindeki ülkeyi

       serhat ilim olarak emrimde tutacakmış.

       Ancak sezemiyorum nedir gerçek amacı.”           190

       Franklar ona dedi:

       “Tedbir üz’re olalım.”     HAYDA!

  14 Karl Hakan bu kadarla sözlerine son verdi.

       Oysa Kontlardan Roland değişik görüşteydi;

       Ayağa kalktı yiğit, karşıt fikir söyledi,

       Hakan’a şöyle dedi:

       “Marsil’in sözlerine sakın ola inanma!

       Yedi yılı doldurdu buraya gelişimiz,

       Fethettim senin için Noples’le Commibles’i[4],

       Valterne Hisarı ile tüm Pine Ülkesi’ni,

       Daha sonra da aldım Balasgued’i, Tuele ile Sézile’i,           200

       Bu sırada Marsil Han çok hınzırlık eyledi;

       Size kâfirlerinden on beşini gönderdi,

       Elinde zeytin dalı taşıyordu her biri,

       Şimdiki laflarının tıpkısını iletti.

       Siz, Frank Beyleriyle danışmaya girdiniz,

       Tedbirsizce davranış önerdi Beyleriniz.

       Kâfir yanına giden iki Kontunuz oldu,

       Basan, yanında Basile,

       Marsil her ikisinin kellesini uçurdu

       Haltil altında, dağda.

       Girişilen savaşı durmaksızın sürdürün,           210

       Zaragoza üstüne ordunuzu yürütün.

       Ömür boyu da sürse siz o kenti kuşatın,

       Yerde koman kanını, başı vurulanların.”     HAYDA!

  15 Hakan eğdi başını, düşündü derin derin,

       Okşadı sakalını, bıyığını düzeltti,

       Yeğenine ne olur, ne de olamaz dedi.

       Franklar hep sustular, bir Ganelon dışında;

       O kalkıp Karl Hakan’ın önüne ilerledi,

       Pek kendine güvenli, başladı konuşmaya,

       Şöyle dedi Hakan’a:

       “Uymamalısın böyle fazla atak laflara           220

       Kim söylerse söylesin, çıkarına değilse;

       Marsil Han demiş ise sana iletisinde

       Karşında el bağlayıp kulun olacağını,

       İspanya ülkesini bundan böyle, sayende

       armağanın olarak elde tutacağını,

       Ardından benimseyip bizlerin inancını

       artık geçeceğini İsa Mesih dinine,

       Haddi midir kimsenin, önerinin reddine

       dair akıl öğretmek?

       Öğreten çıkar ise, umursamıyor demek

       içimizden kim, nasıl

       bir ölümle ölecek.

       Verilse de bir akıl

       kibir esintisiyle,

       olmaz onu izlemek;

       Hiç kulak asmayalım delibozuk sözüne,

       yeğlenmeli bilgece öğütleri dinlemek.”     HAYDA!

  16 Onun da arkasından Naimes geldi huzura,           230

       Bundan iyi bağımlı kimse yoktu sarayda.

       Şunu dedi Hakan’a: “Dinlediniz ne dedi;

       Bir soru sormuştunuz, Ganelon yanıt verdi.

       Bilgisi çok kişidir, kulak vermeli ona.

       Şu sırada Marsil Han yenilmiştir savaşta;

       Aldınız bu kişiden bütün hisarlarını,

       Savaş araçlarınız yıktı tüm surlarını,

       Kentleri yakılmıştır, erleri yenik hepten,

       Şimdi sizden merhamet etmenizi dilerken

       Ona daha çok vuran, olur günah işlemiş;           240

       Mademki tutaklarla güvence verecekmiş

       Bu büyük savaşımı artık uzatmayalım.”

       Frank Beyleri dedi: “Dük çok güzel konuştu,

       dediğini yapalım.”     HAYDA!

  17 Hakan sordu onlara: “Ağalarım, Beylerim,

       elçi diye oraya biz kimi gönderelim

       Zaragoza kentine, Marsil Han’ın yanına?”

       Dük Naimes yanıtladı: “İzninle ben giderim!

       Teslim et şimdi bana elçilik asasını.”

       Hakan karşılık verdi: “Çok bilge kişisin sen,

       Sakalım bıyığımın hakkı için derim ki

       Yanımda kal şu ara, benden uzakta olma.           250

       Geç otur koltuğuna ve ben çağırmadıkça

       ayağa bile kalkma!”

  18 “Ağalarım, Beylerim,

       biz kimi gönderelim

       Zaragoza’yı tutan Araba elçi diye?”

       Roland’dan yanıt geldi: “Ben pekâlâ giderim!”

       Kont Olivier dedi ki: “Sen sakın bunu yapma,

       Çok atak adamsın sen, çabuk alev alırsın,

       Korkarım ki orada kavgaya bulaşırsın.

       Hakan uygun görürse oraya ben gideyim.”

       Hakan dedi: “Boş yere lakırdı etmeyin siz,

       Ayaktan yana zahmet hiç çekmeyeceksiniz.           260

       Şu ak pak gördüğünüz sakalım hakkı için

       doğrusunu diyeyim:

       Benim en yakınım olan on iki Atlı Beyim

       arasından birini elçi diye göndermek

       sakıncalı olurdu.”

       Sustu Frank Beyleri, söz bulmadı diyecek.

  19 Reims Beyi Turpin, Beyler safından kalkıp

       Hakan’a şunu dedi:

       “Artık barışta bırak Frank uyruklarını;

       Bu ülkeye gelmemiz buldu yedi yılını,

       Çektiğimiz çilenin haddi yok hesabı yok.

       Verin bana Hakanım, elçilik asasını,

       İspanya Arabına ben kendim gideceğim,

       Ne imiş gerçek kasdı, onu öğreneceğim.”           270

       Hakan, canı sıkılmış, yanıtladı Beyini:

       “Sen oturadur hele şu ak ipek döşekte,

       Laf filan da söyleme, ben konuş demedikçe!”     HAYDA!

  20 “Sizler, Frank yurdunun Atlı Beyleri,” dedi,

       Beylerimin içinden seçiniz birisini,

       Marsil’e o götürsün, ileti sözlerimi.”

       Roland dedi: “Uygundur, babalığım Ganelon’un

       elçi olup gitmesi.”

       Frank Beyleri dedi: “O becerir bu işi,

       Yoktur elçi olacak daha bilge bir kişi.”

       Ama Kont Ganelon’a bu görev kaygı verdi.           280

       Omzuna aldığı samur kürkünü attı,

       İpekten gömleğiyle öyle dikildi kaldı.

       Şimşek saçan gözleri, zalim bir yüzü vardı,

       Bedeni yakışıklı, göğsü de çok genişti,

       Yahşi bir adam idi; ona bakıyorlardı

       bütün yoldaşı Beyler.

       Roland’a dedi: “Çılgın,

       bana nedendir hıncın?

       Babalığınım senin, bunu herkes biliyor;

       Beri yandan istedin Marsil’e elçi diye

       benim gönderilmemi.

       Tanrı nasip ederse sağ olarak dönmemi,

       Senden bunun öcünü öyle bir alırım ki           290

       Ömrün boyu aklından çıkamaz o ettiğim.”

       Roland da yanıtladı: “Aşırı kibrine

       kapıldın, çılgınlaştın;

       Herkes iyi bilir ki bana sökmez tehditler.

       Bizden bir bilge kişi gidecekti Marsil’e,

       Hakan izin verirse ben hazırım gitmeye

       bur’dan senin yerine.”     HAYDA!

  21 Yanıtladı Ganelon: “Benim için oraya

       hiç gitme, sakın ola!

       Ne sen bir bağımlımsın, ne de ben efendinim.

       Karl buyurur bu işi kimin yapacağını,

       Zaragoza kentinde Marsil Han’ın önüne

       kimin çıkacağını.

       Orada ben ayrıca biraz eğleneceğim           300

       Yüreğimdeki öfke az buçuk geçsin diye.”

       Roland bunu duyunca, bir başladı gülmeye.     HAYDA!

  22 Ganelon onun böyle güldüğüne çok kızdı,

       Yasa büründü sanki, yüreği pek daraldı,

       Neredeyse öfkeyle kendinden geçecekti,

       Kont’a dedi: “Bilesin, muhabbetim yok sana;

       Hiç yerinde olmadı görev yükletmen bana.

       Hak gözeten Hakanım, işte ben karşındayım,

       Verdiğin görevi de elbette yapacağım.     HAYDA!

  23 Zaragoza kentine gitmeliyim ben şimdi,           310

       Oraya giden elçi hiç geriye dönmedi.

       Üstelik kız kardeşin, hanımım olur benim,

       Bir küçük oğlumuz var, yüzü şirin mi şirin

       Baldewin dedik adına, delikanlı olacak.

       Tımarlarımla mülküm, hepsi ona kalacak.

       Onu bir daha görmem nasipte değil, belli;

       emanetimdir sana.”

       Karl Hakan dedi ona:

       “Yüreciğin pek yufka;

       Buyruk aldığın için, gideceksin oraya.”     HAYDA!

  24 Şunu da dedi Hakan: “Şöyle bir gel önüme,

       Sana teslim edeyim elçilik asasıyla

       özel eldivenini,           320

       Sen de duydun, burdaki cümle Frank Beyleri

       göreve seni seçti.”

       Ganelon dedi: “Hakanım, bu tek Roland’ın işi!

       Ömrümce olmaz artık ona içimde sevgi;

       Ne de ona kafadar olan şu Olivier’ye,

       Yahut onu pek seven yoldaş on iki Bey’e;

       Senin huzurunda ben meydan okuyorum hepsine.”

       Hakan ona söyledi: “Fazlaca öfkelendin,

       Benden buyruk gelince elbette gideceksin.”

       “Gitmesine giderim, ama güvencem yoktur;

       Böyle idi durumu, elçilerin Basile’le

       kardeşi Basan’ın da.”           330

  25 Hakan ona uzattı özel eldivenlerden

       sağ eldiven tekini

       Ama Ganelon’un aklı or’dan başka yerdeydi,

       Onu tutmak isterken ayağına düşürdü.

       Dedi Frank Beyleri: “Aman ey yüce Tanrım!

       Bu neye alamettir?

       Bu elçilik sonunda bize bela getirir.”

       Ganelon dedi Beylere: “Her ne olup biterse

       haberi gelir size.”

  26 Hakan’a döndü, dedi: “Destur ver de gideyim,

       Yola çıkmam gerekli, artık gecikmeyeyim.”

       Hakan “İsa adına, hem de kendi adıma

       kutsarım,” dedi, “seni!”

       Sağ eliyle haç çizme işareti yaparak

       kutsadı elçisini,           340

       Ardından ona verdi

       elçilik asasıyla gidecek namesini.

  27 Kont Ganelon ayrılıp tez vardı konağına,

       Önce zırhını giydi,

       Aldı gördüklerinin hep en iyilerini:

       Ayağına takındı altından mahmuzları,

       Kuşandı bel yanına has cinsten kılıcını,

       Murgleis’ti onun adı[5];

       Soylu atı Tachebrun’ün üzerine yerleşti,

       Dayısı Guinemer de üzengiyi tutarak

       binmeye yardım etti.

       Or’daki Atlı Beyler başladı ağlamaya,

       Hepsi ona dediler: “Senin gibi adama

       nasıl yazık oluyor!           350

       Hakan’ın divanında sen nice kez yer aldın,

       En soylu bir bağımlı olageldin, nam saldın.

       Senin elçi olarak gitmeni önerene

       Kulak asmayacaktı Karl Hakan;

       Kont Roland akıl etmemeliydi bu işi,

       Gitmemeliydi oraya, senin gibi

       en yüce soydan gelmiş, çok değerli bir kişi.”

       Ardından da dediler: “Hep birlikte gidelim!”

       Ganelon dedi onlara: “Rabbimiz esirgesin!

       Bunca yiğit Atlı Bey can verecek yerde

       evladır ki tek kişi orada ölsün gitsin.

       Siz dönün, sayın Beyler, nazlı Frank yurduna;           360

       Benden selam söyleyin çok sevgili eşime,

       Bana bağlı Atlı Bey, can dostum Pinabel’e,

       Hepinizin bildiği, tek oğlum Baldewin’e,

       Yardımcı olun ona, onu bilin Bey diye.”

       Sonra yola inerek, başladı yolculuğa.     HAYDA!

  28 Ganelon sürdü atını;

       boyu yükseğe ermiş bir zeytinin altında

       Elçi Arap Beyleri ile yolu buluştu;

       Blancandrins de onu bekleyip duruyordu,

       Birbirine bilgece söyledikleri oldu.

       Blancandrins dedi ki: “Hayran olmaya değer

       bir adamdır Karl Hakan;           370

       Odur Pouille’i fetheden, Calabre Hisarı’nı alan[6]!

       Tuzlu deniz üstünden İngiltere’ye geçti[7],

       Papa için vergiyi orada da ödetti;

       Acep neden dolayı, bizim sınırımıza

       sefer etmeyi seçti?”

       Yanıt verdi Ganelon: “İster ki yiğitliği

       malum olsun herkese;

       Bilinsin, karşısına dikilemez hiç kimse.”     HAYDA!

  29 Konuştu Blancandrins:

       “Çok soylu kişilerdir Frankların Beyleri,

       Pek zararlı oluyor, bazı Düklerle Kontların

       Hakanlarına bu yolda akıl öğretmesi,

       Hem ona hem başkalarına üzüntü verdikleri gibi

       karıştırıyorlar kafaları.”           380

       Yanıtladı Ganelon: “Yok bildiğim başka biri

       Öyle yaptığı için kınanması gereken

       tek Roland’ın dışında.

       Dün sabah bir gölgede oturmuş idi Hakan;

       Yanına geldi yeğeni, üzerinde zırhıyla

       Henüz dönmüştü, Carcasonie yöresine

       yaptığı bir akından,

       Kıpkızıl bir elma tutuyordu elinde;

       Dayısına ‘Bakın Efendim,’ dedi,

       ‘Size sunmaktayım tüm Hanların taçlarını.’[8]

       Kendini beğenmişlik, bir gün onun başına

       felaket getirecek;

       Çünkü her gün kalkıyor canıyla oynamaya,           390

       Onu bir öldüren çıksa

       rahat edeceğiz hepimiz.”     HAYDA!

  30 Blancandrins dedi: “Tehlike getirir Roland;

       Aklına koymuş, herkes ona teslim olsunmuş,

       Herkesin ülkesinde bu hazretin gözü var.

       Bu işlere kalkarken

       sırtını kime yaslar?”

       Yanıtladı Ganelon: “Franklara güvenir;

       Onu öyle severler ki,

       bir sözü olmaz iki;

       Bir yandan da onlara altınlarla gümüşler

       cömertçe ihsan eder,

       Verir nice katırlar, küheylanlar, ipekler,

       kılıç, armağan diye.

       Hakan’ın kendisi de

       edinir sayesinde

       canı neyi çekerse;           400

       Fethetmek derdindedir Hakanının adına

       ne kadar ülke varsa buradan ta doğuya.”     HAYDA!

  31 Ganelon’la Blancandrins

       at sürdüler çok zaman

       Sonunda söz verdiler ikisi birbirine

       Ne yapıp ne ederek Roland’ın ölmesine

       çalışacağız diye.

       At sürdüler yollardan, taşlık patikalardan,

       En sonunda vardılar Zaragoza kentine;

       bir porsuk ağacının altına erişince

       or’da indiler attan.

       Çam gölgesinde vardı taht benzeri bir koltuk,

       İskender’ye ipeği ile döşenmiş idi;

       İspanya’nın tümünde egemenlik süren Han

       üstüne oturmuştu[9],

       Or’da el pençe divan

       yirmi bin Arap eri çepçevre duruyordu.           410

       Tek sözcük söylemiyor, fıslamıyordu hiç kimse;

       Herkes duymak istiyordu bir an önce

       getirilen haberi.

       Derken, Ganelon’la Blancandrins sökün etti.

  32 Blancandrins yürüdü Marsil Han’ın önüne,

       Kont Ganelon’un elini tutmuş idi,

       Hanına şöyle dedi:

       “Dilerim korur seni

       Muhammed’le, tapındığımız Şeytan.

       Karl’a bir bir aktardık senin dediklerini,

       Gökyüzüne kaldırdı Hakan iki elini

       İnandığı Tanrı’ya hamdü sena eyledi,

       ama kendi ağzından bize yanıt vermedi.           420

       En soylu Beylerinden, önde gelen birini

       işte, sana gönderdi;

       Frank yurdundandır bu Bey,

       hem de çok varlıklıdır,

       Ondan öğreneceksin, barış olacak mıdır.”

       Marsil dedi: “Öyleyse, konuşsun, dinleyelim.”     HAYDA!

  33 Ne var ki Kont Ganelon hazırlıklıydı çoktan,

       Pek büyük ustalıkla başladı konuşmaya

       Yapacağını bilen bir adam olduğundan.

       Han’a şunu söyledi:

       “Tapması hepimizin üzerine farz olan

       Yücelerin yücesi Tanrı seni korusun.

       Yiğit Hakanımız Karl şunu istiyor senden:           430

       Sen dahi olacaksın kutsal İsa dininden.

       O zaman İspanya’nın yarısını Karl sana

       tımar diye verecek;

       Böylece uzlaşmayı kabule yanaşmazsan

       Güç kullanımıyla seni önce tutsak edecek,

       ardından da zincir-bend[10];

       Başkenti Aix’e götürecek,

       Or’da yargı hükmüyle seni idam edecek;

       Utançlı ve onursuz bir ölümle öleceksin orada.”

       Marsil Han çok ürkmüştü söylenen bu sözlerden;

       Altından tüy takmakla süslenmiş mızrağına

       atıverdi elini,

       Kalktı onu vurmaya,

       vazgeçirdiler neyse ki.     HAYDA!           440

  34 Marsil Han’ın yüz rengi iyice değişmişti,

       Uzatmıştı elini mızrağının sapına;

       Ganelon gördü bunu, el attı kılıcına

       Çekti onu kınından iki parmak yukarı

       Ve konuştu kılıca: “Güzelim, yakışıklım,

       Seni sarayda çok kez taşımaktı muradım;

       Frank Yurdu Hakanı diyemeyecek asla

       Gurbet elde yapyalnız can verip gittiğimi,

       En önde gelenlere, senin hatırın için

       diyet ödetmediğimi.”

       Kâfir Beyleri dedi: “Keselim çekişmeyi.”           450

  35 Arapların içinden en akıllı olanlar

       yalvarıp yakardılar

       Marsil Han’a, tahtına yine otursun diye.

       Halife[11] ona dönüp şu sözleri söyledi:

       “Sen iyi yürütmedin bize hizmet işini

       Elçi Frank Beyine vurmaya kalkışmakla;

       Onu sonuna kadar dinlemen gerekirdi.”

       Ganelon yanıtladı onu şöyle diyerek:

       “Ben buna katlanmayı zaten gözüme aldım,

       Tanrı’nın yarattığı ne kadar altın varsa

       hepsi karşılık olsa

       Ya da bu ülkedeki malın mülkün cümlesi,

       Geri durmam ben asla, eğer destur alırsam

       görevimi yaparak burada aktarmaktan

       Kudretli hükümdarım Karl Hakan’ın benimle

       bu can düşmanı kişiye           460

       Gönderdiği sözleri.”

       Samur kürkü bir kaftan taşıyordu sırtında,

       İskender’ye ipeği idi bunun astarı,

       Attı yere kaftanı;

       Blancandrins seğirtip onu oradan aldı.

       Ama teslim etmedi kimseye kılıcını;

       Altından kabzasını kavramıştı eliyle.

       Kâfirler dedi: “Elhak, soylu bir Bey’dir bu.”     HAYDA!

  36 Ganelon yanaştı biraz, Han’a doğru sokuldu,

       Ona dedi: “Haksızdın bana öfke duyarken;

       İşin doğrusu bu: Frank yurduna egemen

       Karl Hakan ister senden           470

       İsa Efendimizin inancına geçmeni.

       İspanya’nın yarısı sana ihsan edilip

       tımar mülkün olacak,

       Diğer yarım, yeğeni Kont Roland’da kalacak;

       Burnu büyük bir yoldaş edineceksin yani.

       Eğer kabul etmezsen şimdi önerileni,

       Kuşatacak sen varken Zaragoza kentini;

       Güç kullanıp burada seni tutsak edecek,

       vurduracak zincire,

       Dosdoğru götürecek seni kendi mülküne,

       Aix’deki başkentine;

       Binecek de değilsin, savaş küheylânına,

       hatta sıradan ata,

       Ne erkek ne de dişi yük katırına bile;           480

       Bindirecekler seni perişan bir beygire.

       Or’da hüküm çıkacak, kafan kesilsin diye.

       İşte hükümdarımın sana yazdığı name.”

       Nameyi tutuşturdu kâfirin sağ eline.

  37 Marsil Han’ın öfkeden bembeyazdı suratı,

       Mühürlü mumu kırıp bir kenara fırlattı.

       Nameye bir göz attı,

       okudu yazılanı:

       “Frank Yurdu Hakanı, Karl, bana buyuruyor,

       ‘Anımsa hele,’ diyor

       ‘Verdiğin acıları, çektirdiğin azabı

       Basan ile kardeşi Basile’in sebebine.’           490

       Bunların kafasını kestirmiştim vaktiyle

       Haltil tepelerinde.

       Eğer niyetim varsa kurtarmaya canımı

       Göndermeliymişim ona Halife’yi, amcamı;

       Yoksa barış içinde yaşamazmış benimle.”

       Ardından, Marsil Han’ın oğlu ona söz etti,

       Han babasına dedi:

       “Ganelon bur’da aptalca lakırdılar söyledi;

       Haddini çok aşarak fazla ileri gitti;

       yaşamak hakkı yoktur böyle laflar edenin.

       Teslim et onu bana, layıkını yapayım.”

       Bunu duydu Ganelon, kılıcını sıyırdı,

       Bir çamın gövdesine arkasını dayadı.           500

  38 Han çekildi bahçeye,

       Almış idi yanına en has adamlarını,

       Ak saçlı Blancandrins hakeza oradaydı,

       Han’ın oğlu, Veliaht Jurfaret’yle birlikte;

       Bir de koca Halife,

       Marsil’in hem amcası hem de yakın sırdaşı.

       Blancandrins dedi ki: “Frankı çağırtalım,

       ‘Davanıza hizmetkâr olurum ben de’ diye

       Söz vermiş idi bana.”

       Han dedi: “Tez çağırın, o Frankı buraya.”

       Blancandrins, tutarak sağ el parmaklarından

       Getirdi Ganelon’u, bahçedeki Hanının

       huzuruna çıkardı;           510

       O melunca hainlik, orada tasarlandı.     HAYDA!

  39 “Sayın Ganelon,” dedi Marsil ona,

       “Size karşı düşüncesizlik ettim

       Öfkelenip de vurmaya kalktığımda.

       Gönül alma diyeti olsun diyedir şimdi

       sunduğum samur kürkler,

       Bunlar beş yüz altından daha da fazla eder;

       Yarın gece olmadan

       elinize geçecek

       değerli bir armağan.”

       Ganelon dedi Han’a:

       “İtirazım yok buna.

       Tanrım eğer dilerse

       bu davranışın için

       seni ödüllendirsin.”     HAYDA!

  40 Marsil dedi: “Ganelon, inan benim sözüme;           520

       İyi bir dostluk kurmak istiyorum seninle.

       Dilerim Karl Hakan’dan bana bilgi veresin.

       Artık çok kocamıştır, sayılıdır günleri,

       İki yüzü aşkınmış Karl Hakan’ın yaşı,

       benim bildiğim böyle;

       Birçok ülkeyi gezdi,

       Kalkanının üstüne nice vuruşlar indi;

       Nice güçlü Hanları

       düşürmüştür önünde

       yakarıcı haline.

       Na zaman bıkar, bilmem,

       savaşmaktan ha bire?”

       Yanıtladı Ganelon: “Karl hiç de değil öyle;

       Onu gören, tanıyan insanlardan hiç kimse           530

       Geri durmaz Hakan’a yiğit biri demekten.

       Azdır onu ne kadar övsem ya da yüceltsem;

       Çünkü şandan şereften

       ya da kemalden yana

       yoktur ondan üstünü;

       Kim anlatabilecek, onun büyüklüğünü?

       Sanki Tanrı vergisi yiğitliği ışıldar,

       aydınlatır önünü,

       Can verir de bırakmaz erlerini yüzüstü.”

  41 Kâfir dedi: “Pek şaştım

       Karl Hakan’ın haline;

       yaşı geçmiş, saçı ak,

       İki yüzü aşkınmış Karl Hakan’ın yaşı,

       benim bildiğim böyle.

       Nice ülke gezmekten yorulmuştur bedeni;           540

       Ne çok yaralar aldı harbe ya da mızraktan,

       Nice güçlü Hanları

       düşürmüştür önünde

       yakarıcı haline,

       Ne zaman bıkar bilmem

       savaşmaktan ha bire?”

       Ganelon dedi: “Yeğeni

       yaşadıkça hiç mi hiç.

       Gökkubbenin altında yoktur Roland’ın eşi,

       Yoldaşı Olivier’nin seçkindir yiğitliği.

       Karl’ın pek çok sevdiği on iki Beylerbeyi

       Yirmi bin Atlı Bey’le öncülüğü üstlenir;

       Onun içi rahattır, çünkü korkmaz kimseden.”     HAYDA!

  42 Arap dedi: “Pek büyük hayranlık duyuyorum           550

       Karl Hakan’ın haline; saçı kır, hatta ak pak,

       Öyle sanıyorum ki, yaşı hayli ileri

       iki yüzü geçkinmiş.

       Pek çok yengi kazandı bir sürü memlekette;

       Nice kez vurdu ona, sağlam, sivri mızraklar,

       Alt etti savaşlarda, sayıya gelmez Hanlar,

       Ha bire savaşmaktan, bilmem ne zaman bıkar?”

       Ganelon dedi: “Yeğeni

       yaşadıkça hiç mi hiç.

       Buradan Doğu’ya dek bulunmaz öyle adam,

       Yoldaşı Olivier de çok yiğit savaşçıdır.

       Hakan’ın pek sevdiği on iki Beylerbeyi           560

       Yirmi bin Frank ile öncülüğü üstlenir;

       Onun içi rahattır, çünkü yoktur korkusu

       yaşayan hiç kimseden.”     HAYDA!

  43 “Sayın Ganelon,” dedi Marsil Han,

       “Öyle bir ordum var ki ondan iyisi yoktur,

       Buyruğumda dört yüz bin

       yiğit asker bulunur.

       Bunların sayesinde baş eder miyim dersin

       Hakan’ın Franklarıyla?”

       Yanıtladı Ganelon: “Şu sırada olmaz bu;

       Sen, kâfir erlerinden büyük kayıp verirsin,

       Aptalca işten kaçın, sağduyudan ayrılma.

       Öylesine bol haraç ver ki imparatora           570

       Tüm Franklar şaşırsın.

       Tutak gidecek yirmi genç de olunca

       O zaman döner Hakan, nazlı Frank yurduna,

       Artçılar birliğini arkasında bırakır;

       Sanırım bu birlikte mutlaka görev alır

       yeğeni Kont Roland’la

       Saraylara yakışır

       bahadır Bey Olivier.

       Sözlerimi dinlersen ikisinin de sonu

       kesinlikle ölümdür;

       O zaman Karl Hakan’ın mağrur burnu sürtülür

       Cesaret etmez artık sizinle savaşmaya.”     HAYDA!

  44 “Saygıdeğer Ganelon,” dedi ona Marsil Han,           580

       “Nasıl gerçekleştirsem, Roland’ın ölmesini?”

       Yanıtladı Ganelon: “Diyeyim yöntemini.

       Dönerlerken Karl Hakan, Size denen yerdeki

       geçitte olacaktır;

       Artçılar birliğiyse geride kalacaktır.

       Birlikte bulunacak güçlü yeğeni Roland,

       Bir de pek güvendiği, candan yoldaşı Olivier.

       Yirmi bin Frank vardır artçılar birliğinde,

       Siz gönderin yüz bin er bunların üzerine.

       Erleriniz orada baskınla saldıracak,

       Frankların ordusu böylece budanacak.           590

       Gizlemiş olmayayım; senin adamlarından da

       kayıp çokça olacak.

       Tekrar tekrar girişin onlarla çatışmaya;

       Her ne olursa olsun, Kont Roland kaçmayacak.

       Atlı Beylik sanatı yönünden soylu bir iş

       becermiş olursunuz,

       Artık ömrünüz boyu hiç savaş görmezsiniz.     HAYDA!

  45 Biri becerebilirse Roland’ı haklamayı

       Yitirecek Karl Hakan, bedeninde sağ kolu;

       Savaşmayacak artık o korkunç orduları.

       Olanaksız bir daha, Karl Hakan’ın böylesi

       bir gücü devşirmesi;

       Sizin ata yurdunuz, kalır barış içinde.”           600

       Bu sözleri duyunca, Marsil Han uzanarak

       onu enseden öptü,

       Sonra hazinesini açıp, saçtı saçtı savurdu.     HAYDA!

  46 Marsil dedi: “Konuyu daha fazla

       tartışmamız gerekmez;

       Antla berkitilmeden

       öğüt işe yaramaz.

       Ant içeceksin bana

       Beylerbeyi Roland’a

       arkasından ihanet

       edeceğin yolunda.”

       Yanıtladı Ganelon: “Dediğin gibi olsun.”

       Kılıcı Murgleis’in üzerine işlenmiş

       Ermiş resimlerine el basarak ant içti

       ve cürmünü işledi.     HAYDA!

  47 Oracıkta fildişi bir rahle duruyordu

       Marsil ona bir kitap konmasını buyurdu.           610

       Muhammed’le Tergavant[12] kutsal kitabıydı bu.

       İspanya Arabı da bu kitaba el basıp

       ant içti Ganelon’a,

       “Artçılar birliğinde Roland olursa,” dedi,

       “Bütün adamlarımla üstüne saldırarak

       savaşa gireceğim;

       Çaresini bulursam, Kont Roland’ı orada

       canından edeceğim.”

       Yanıtladı Ganelon: “Dilerim öyle olsun.”     HAYDA!

  48 Sonra yürüdü öne Valdabrun adlı kâfir,

       Marsil Han huzurunda öyle dikildi durdu,

       Kahkahalar atarak Ganelon’a dedi şunu:

       “Kılıcım sende kalsın, yoktur ondan âlâsı,           620

       Kakılmıştır kabzaya binden çok altın parça,

       Bir dostluk armağanı olsun bu benden sana

       Kont Roland’a karşı bize yardımın için,

       Artçılar birliğinde onun yer almasını

       sağlayacağın için.”

       “Bundan yana en küçük kuşku duymayın,” dedi

       Kont Ganelon kâfire,

       Sonra da her ikisi öptüler birbirini

       yanaktan ve çeneden.     HAYDA!

  49 Ardından geldi öne, Climborin nam kefere,

       Kahkahalar atarak Ganelon’a dedi şunu:

       “Şu tolgam senin olsun, yoktur daha âlâsı,

       Bize yardımda bulun Kont Roland konusunda;           630

       Göster bize yolunu,

       rezil edelim onu.”

       “Bundan yana en küçük kuşku duymayın,” dedi

       Kont Ganelon kâfire,

       Sonra da her ikisi öptüler birbirini

       ağızdan ve yanaktan.     HAYDA!

  50 Marsil Han’ın Hatunu Bramimonde

       çıktı öne,

       Kont’a dedi: “Yüce Bey, çok içten sevdim seni,

       Çünkü Efendim olsun, bağımlıları olsun

       seni çok sayıyorlar.

       İki gerdanlık benden eşine armağandır,

       Altındandır bunlar;

       üstlerine kakılı

       bir sürü yakut, zümrüt,

       Değerleri Roma’nın tüm malından mülkünden

       daha da fazla tutar;

       Hakanınız Karl bile görmedi bugüne dek

       bunların benzerini.”           640

       O da hoşnut kalarak aldı gerdanlıkları,

       Geniş çizmelerinden içeriye koyverdi.

  51 Han çağırdı önüne Başhaznedar Malduit’yi:

       “Hakan’ın armağanı hazır edilmiş midir?”

       O da dedi: “Yüce Han,

       hazırdır, bol bol hem de;

       Tamam yedi yüz deve

       yüklendi tepeleme

       altın ve gümüş para,

       Bunların yanı sıra

       gidiyor Karl Hakan’a

       dünyadaki en soylu

       genç Beylerden seçilmiş

       yirmi tane de tutak.”     HAYDA!

  52 Marsil Han kavrayarak

       Ganelon’u omzundan

       Dedi ona, “Yektasın yiğitlikte, akılda;

       Bağlandığın en kutsal inancın hakkı için,

       Gönlünü bizden öte çevirmeye kalkışma.           650

       Niyetlendim malımı bölüşmeye seninle,

       Arap altınlarının en katıksız cinsinden

       on katır yükü sana armağan edilecek,

       Benden aynı tutarda armağan almadığın

       hiçbir yıl geçmeyecek.

       Şu koca kentimizin hisar kapılarının

       anahtarlarını al,

       Bu büyük hazineyle götür ver Karl Hakan’a;

       Sonra yolunu bulup, artçı komutanlığına

       Kont Roland’ı getirt sen.

       Onu bir dar geçitte eğer kıstırabilirsem

       Ölesiye savaşa zorlayıp çekeceğim.”

       Ganelon dedi: “Sanırım, çok oyalandım bur’da.”

       Atına bindi, çıktı dönüş yolculuğuna.     HAYDA!           660

  53 Karl Hakan o sırada vatanın yolundadır,

       Galne denen hisarın yakınına varmıştır.

       Kont Roland bu hisarı zaptederek yıkmıştı,

       O günden sonra yüz gün hisar ıssız kalmıştı.

       Hakan merakta idi Ganelon’la gelecek

       haberler konusunda;

       Yolunu gözlüyordu ayrıca İspanya’dan

       beklenen haracın da.

       Gündoğumu olunca, tanyeri ışıldarken

       Kont Ganelon erişti yeniden ordugâha.     HAYDA!

  54 Hakan o gün erkenden yatağından kalkmıştı

       Kilisedeki sabah duasına katıldı.           670

       Otağının önünde, yeşil çimende durdu;

       Or’da bulunuyordu

       Roland, yiğit Olivier,

       Naimes Dükü ve birçokları.

       Hain, fesatçı Ganelon işte oraya vardı,

       Kurnazca hesaplarla konuşmaya başladı.

       Hakan’a şöyle dedi: “Tanrı seni korusun,

       İşte buraya, sana, Zaragoza Hisarı

       kapı anahtarları

       gönderildi benimle,

       onları veriyorum;

       Bir de oradan sana iyice büyük haraç

       yükü getiriyorum.

       Yirmi de tutağın var, göz kulak ol onlara.

       Yiğit Marsil’den sana bir ileti getirdim,           680

       Halife sebebine onu suçlamayasın der,

       Çünkü gözümle gördüm ben dört yüz bin silahlı

       Zırha bürünmüşlerdi, tolgaları da bağlı,

       Kuşanmışlardı bele, kabzası altın kaplı

       sağlam kılıçlarını;

       Han deniz kıyısına iniyorken bu erler

       Marsil’in yanındaydı;

       Şimdi bunlar kaçıyor Marsil Han ordusundan

       Marsil’in gireceği İsa dini yüzünden;

       Çünkü niyetleri yok bu inanca girmeye.

       Ama onlar denizde dört fersah gitmemişken

       Bir fırtına patladı, yaman bir rüzgâr çıktı;

       Hepsi boğuldu gitti, onları tekrar gören

       hiç olmayacak artık.           690

       Halife sağ olsaydı, onu da getirirdim[13];

       Kâfir Hanından yana, benim yüce Efendim,

       yüreğin ferah olsun;

       Göreceksin ki daha bir ay bile geçmeden

       Frank Hakanlığına gelecek ardın sıra,

       Senin din inancına o dahi katılacak.

       İki elin içine ellerini koyarak

       bir bağımlın olacak;

       Senin ihsanın olan tımar niteliğiyle

       İspanya ülkesinde egemen bulunacak.”

       Hakan dedi: “Tanrı’ya bin kez şükürler olsun,

       Sen iyi iş becerdin, bol ödül alacaksın.”

       Tüm orduda bulunan bin borazan çalındı,           700

       Franklar giriştiler ordugâhı bozmaya,

       her şeyi yüklediler beygirlerin sırtına.

       Nazlı Frank yurduna doğru çıktılar yola.     HAYDA!

  55 Büyük Karl İspanya’yı harabeye çevirdi,

       Kalelerini aldı, kentlerini mahvetti.

       Marsil Han bu savaşın bittiğini söyledi,

       Hakan da at sırtında

       nazlı Frank yurduna

       dönüş yoluna çıktı.

       Kont Roland’sa, sancağı

       mızrak ucuna taktı

       Kaldırdı onu göğe, bir dağın tepesinde.

       Kırsal alanda kurdu ordugâhı Franklar.

       O sırada kâfirler at sürer vadilerde,           710

       Zırhlara bürünmüşler ................[14]

       Tolgaları bağlıdır, bellerde kılıçları,

       Boyun yanından geçer hep kalkan kayışları,

       hazırdır mızrakları.

       Dağ üstünde ormana varıp konakladılar,

       Dört yüz bin kişidirler, şafağı bekliyorlar.

       Tanrım!

       Ne acı ki bu hali Franklar bilmiyorlar.     HAYDA!

  56 Gün bitmiştir, gecenin karanlığı koyulur,

       Kudreti çok Karl Hakan derin uykuda yatar.

       Düşte görür kendini ana yol geçidinde,

       Size’deki boğazda;

       Elinde tutmaktadır dişbudak mızrağını,           720

       Kont Ganelon çekerek alır onu elinden,

       Kırar ve öyle zorlu savurup fırlatır ki

       Kıymıklar sıçrar gider arş-ı âlâya kadar.

       Uyandıran olmadan Karl sürdürür uykuyu.     HAYDA!

  57 Bu düşten sonra Hakan, bir ikincisini gördü:

       Frank yurdunda idi, başkentinde, Aix’de,

       or’daki kilisede;

       Azgın ayının biri, Hakan’ı sağ kolundan

       fena ısırmış idi.

       Bir de baktı, geliyor Ardennes kenti yönünden

       bir pars kendine doğru,

       Üzerine sıçrayan bu pars ısırdı onu.

       Sarayın sofasından çıkageldi bir zağar           730

       Hoplayarak zıpladı Karl Hakan’ın önüne.

       İlk saldıran ayının sağ kulağını yırttı,

       Ardından parsa karşı hışım ile savaştı.

       Franklar Karl Hakan’ın düşünü yorumladı:

       dediler, bir yerlerde yaman savaş olacak,

       Kimin kazanacağını bilemediler ancak.

       Uyandıran olmadan Karl sürdürür uykuyu.

  58 Gece biter, aydınlık gündoğumu görünür,

       Ordunun arasından boru sesi duyulur.

       Hakan’ın üzerine yavuz bir hal gelmiştir,

       “Siz, yüce Beylerim,” der, toplayıp Beylerini,           740

       “Göz önünde tutunuz dar dağ geçitlerini.

       Artçılar birliğine komutanlık edecek

       bir Bey önerin bana.”

       Yanıtladı Ganelon: “Beylerbeyi Roland var,

       benim üvey oğlumdur,

       Tüm Beylerin içinde daha yiğidi yoktur.”

       Ona gazapla bakar bunu duyunca Hakan,

       Şöyle der Ganelon’a: “Sensin yaşayan Şeytan;

       Ölesiye bir nefret sanki sinmiş gövdene.

       Peki, deyin şunu da: Kim olacak önümde

       öncü birliğine baş?”

       Ganelon yanıtlar onu: “Dan yurdundan Ogier;

       Bulunmaz ondan iyi bu görevi yapacak.”           750

  59 Kont Roland öğrenince

       göreve geldiğini,     HAYDA!

       Gerçek bir Atlı Bey’e yakışır sözü etti:

       “Bey üveybabam, elbet benim boynuma borçtur

       sana sevgi göstermek;

       Sen getirtiyorsun beni artçı önderliğine.

       Frank yurdunu tutan Han,

       Karl, yitirmeyecektir

       Tek bir bineklik atı, ya da savaş atını,

       Ne de binilebilecek erkek, dişi katırı,

       Veya yük beygirini, ya da başka hayvanı

       Böylelerinden biri, kılıçlı çatışmayla

       bizden alınmadıkça.”

       Ganelon dedi: “Bilirim,

       hep gerçeği söylersin.”     HAYDA!           760

  60 Roland öğrendiğinde

       artçılar birliğinde

       önder olacağını

       Üvey babasına dedi, öfke ve gazap ile:

       “Ey adi, aşağılık, nesebi düşkün adam!

       Görevimin şanını lekelerim mi sandın,

       Elçilik asasını Karl Hakan’ın önünde

       düşürmen misalince?”     HAYDA!

  61 “Hak gözetir Hakanım,” dedi yiğit Kont Roland,

       “Sımsıkı kavradığın yayı bana teslim et,

       Sana söz veririm ki kınamayacaklar beni

       Onu düşürdüm diye

       Ganelon’un yaptığı gibi,

       Sağ eliyle asayı teslim alırken senden.”           770

       Karl Hakan’sa başını önüne eğik tuttu,

       Sakalın’ sıvazladı, bıyıklarını burdu,

       Ne var ki tutamadı göze dolan yaşları.

  62 Bundan sonra Dük Naimes çıktı biraz ileri,

       Bağımlılar içinde, Hakan’ın sarayında

       yoktu ondan iyisi.

       Hakan’a şöyle dedi: “İşte sen de duydun ki

       Kont Roland çok öfkeli.

       Artçılar birliğinin komutanlığı işi

       şimdi ona verildi;

       Senin hiçbir Bey’inin elinde değil artık

       atamayı kaldırmak.

       Kirişi iyi gergin yayını Roland’a ver,           780

       Ayrıca yanına kat iş başarır yoldaşlar.”

       Hakan uzattı yayı,

       Roland da onu aldı.

  63 Karl Hakan çağırttırdı yeğeni Kont Roland’ı,

       “Çok sevgili yeğenim, sözümü iyi dinle,

       Emrine vereceğim ordumun yarısını,

       Al onları, bu ordu sana selamet sağlar.”

       Roland’sa Karl Hakan’a şöylece yanıt verdi:

       “Yapamam böyle şeyi;

       Aile onuruma eğer leke sürersem

       Tanrımız çarpsın beni.

       Frank askerlerinin en yiğitlerinden

       alacağım yanıma yalnız yirmi binini;

       Sen geç tüm geçitlerden tam güvenlik içinde,           790

       Çekinmene gerek yok senin hiçbir kişiden

       yaşıyor oldukça ben.”

  64 Kont Roland kendisinin savaş atına bindi     HAYDA!

       Yoldaşı Olivier de onun yanına geldi,

       Ve ardından Gerin’le çok değerli Kont Gerer,

       Oton ile Berenger,

       Astor ile Beylerin en yavuzu Anseis,

       Roussilonlu Kont Gerard, Koca denen, geldiler,

       Sonra güçlü Dük Gaifier.

       Papazbaşı da dedi: “Başımın üzerine

       ant içtim, gideceğim!”

       “Sizinle birlikteyim,” dedi yiğit Kont Gautier,           800

       “Roland bağımlısıyım, borçtur benim boynuma

       onun yanında kalmam.”

       Atlı Beyler içinden seçtiler birer birer

       aldılar yirmi bin er.     HAYDA!

  65 Kont Roland söz yöneltir Humlu Kont Gautier’ye:

       “Ülkemiz erlerinden bin Frank’ı alarak

       İşgal et tepeleri ve dağ geçitlerini,

       Yitirmesin Karl Hakan ordudan tek erini.”

       Yanıtladı Gautier de:

       “Buyruğun baş üstüne.”

       Kendi ülkelerinin Frank yiğitlerinden

       bin kişiyle birlikte

       Gautier devriye gezer tüm dağ tepelerinde,

       daracık geçitlerde.

       Kötü haberler aldı, aşağıya kaçmadı           810

       Tamam yedi yüz kılıç kından çekilesiye dek[15];

       Belferne Hanlığı’ndan Almari denilen Han

       O felaket gününde onlara saldırmıştı.

  66 Tepeler yüksek yüksek, vadiler karanlıktır,

       Kayalar koyu renkli, geçitler korku dolu.

       Vatana doğru giden Franklar ordusunda

       bütün o gün boyunca

       vardı büyük bir tasa;

       Bu ordunun giderken çıkardığı sesleri

       on beş fersah uzaktan

       duyabilir idiniz.

       Hakan’ın koskocaman

       ülkesi sınırına

       eriştikleri zaman

       Ülke kapsamındaki Gaskonya’yı gördüler;

       Akıllarına geldi tımar arazileri,

       şanları şerefleri           820

       Genç kızları, eşleri;

       Kalmadı içlerinde gözleri yaşarmayan.

       Herkesten de daha çok Karl azap içindeydi,

       Bırakmıştı ardında, İspanya sınırında

       yeğeni Kont Roland’ı,

       dağdaki bir boğazda.

       Duyguları taşınca, kendini tutamadı

       hüngür hüngür ağladı.     HAYDA!

  67 On iki Beylerbeyi İspanya’da kaldılar,

       Yirmi bin Frank eri vardı buyruklarında.

       Yılmazlardı bir şeyden, korkmazlardı ölmekten.

       Hakan dönmekte idi nazlı Frank yurduna,

       Duyguları saklıydı kaftanının altında.           830

       At sırtında giderken Dük Naimes yanındaydı,

       Şöyle dedi Hakan’a:

       “Dert ettiğin ne ola?”

       Yanıtladı onu Karl: “Aslında bunu bana

       hiç sormamak gerekti;

       Öyle büyük ki derdim, üzülmeden edemem,

       Biliyorum, Ganelon Frankları yakacak.

       Dün geceydi, melekler bana bir düş gösterdi,

       Ellerimdeki mızrak kırılıyordu, kıran

       Yeğenimi artçılar birliğine komutan

       etmiş olan adamdı.

       Yeğenimi bıraktım yabancı bir ülkede;

       Roland’ı yitirirsem

       Tanrım! Onun yerine

       kimseleri bulamam.”     HAYDA!           840

  68 Karl Hakan tutamadı akan göz yaşlarını,

       Yüz bin Frank da ona yürekten acıdılar,

       Kont Roland sebebine pek tasalandılar.

       Hain Ganelon ihanet tezgâhını kurmuştu,

       Kâfir Hanı’ndan nice büyük ihsan almıştı.

       Altınlarla gümüşler, ipekler, ibrişimler,

       Katırlarla beygirler, aslanlarla develer.

       Marsil Han İspanya’nın tüm Arap Beylerini

       çağırttı huzuruna,

       Kontları, Vikontları, Dük ve Almasorları,

       Emirleri ve onlardan daha küçük rütbeli

       soylu oğullarını;           850

       Daha üç gün geçmeden dört yüz bin er topladı.

       Zaragoza kentinde davulları çaldırdı,

       En yüksek kulelerden Muhammed’i övdüler,

       Mümkün mü kâfirlerde tapınılmasın ona?

       Sonra büyük bir hırsla

       atla çıktılar yola,

       Tere Certaine’den, dağlardan, vadilerden geçerek

       Frank sancaklarını taşıyan askerleri

       gördüler en sonunda.

       On iki yoldaş Bey’in emrindeki artçılar

       Duraksamadan girdi onlarla çatışmaya.

  69 Saraydaki divanda Marsil Han’ın yeğeni           860

       çıkmıştı ileriye,

       Elindeki sopayla dürttüğü katırının

       binmekteydi üstüne.

       Sırıtıp amcasına şu sözleri söyledi:

       “Benim yüce Efendim;

       nice yıllardan beri

       ben sana hizmet ettim.

       Eziyete katlandım, nice acılar çektim,

       Savaş alanlarında başarılar gösterdim.

       Senden lütuf dilerim:

       bana tanı, Roland’a

       ilk kez vurmak hakkını.

       Sivri mızrağım ile onu haklayacağım;

       Eğer Muhammed beni koruyacak olursa

       İspanya’nın tümünü geriye alacağım

       Pirene Dağları’nda vadi geçitlerinden

       ta Durestant’a kadar.           870

       Bitkin düşecek Karl,

       Frankların ordusu savaşı bırakacak;

       Yaşadığın sürece hiç savaş olmayacak.”

       Marsil Han verdi ona zırh eldivenini[16].     HAYDA!

  70 Marsil Han’ın yeğeni zırh eldivenini tutar,

       Amcası Han’a söyler yavuz mu yavuz laflar:

       “Benim yüce Efendim,

       sen bana onur verdin;

       Seçiver benim için

       Beylerin arasından on iki tanesini,

       Savaşa girişelim on iki yoldaş Bey’le.”

       Buna ilk yanıt veren Emir Falsaron oldu

       Kardeşidir bu kişi Marsil Han’ın; dedi ki:           880

       “Yakışıklı yeğenim,

        biz birlikte gidelim,

       Canla başla ikimiz savaşa girişelim.

       Karl Hakan’ın o büyük ordusu artçıları

       Yazgılı, elimizden kıyıma uğramaya.”     HAYDA!

  71 Corsalis Han at sürer biraz beri taraftan,

       Berberi soyundandır, anlar büyü işinden.

       İyi bir bağımlıya yakışır sözler etti,

       “Tanrı’nın yarattığı şu dünyada bulunan

       tüm altınlar verilse korkaklık etmem,” dedi.

       Derken geldi Beylerden Brigantlı Malpramis

       mahmuzlayıp atını;

       Bu at daha hızlıdır atların cümlesinden.           890

       Marsil’in huzurunda

       bağırdı uluorta:

       “Rencesvals’a gideceğim,

       Roland’ı bulur isem

       leşini sereceğim.”

  72 Balaguer’den bir Emir, orada, huzurdadır;

       Bedeni yakışıklı, yüzü yavuz bakışlı

       hem de çok aydınlıktır.

       Her ne zaman atının üzerine binerse

       Yahşi durur her silah, bedeni üzerinde;

       Yiğitliği her yerde yaygın ün kazanmıştır;

       İsa dininden olsa, Franklar arasında

       mutlaka sayılırdı değerli bir Bey diye.

       Marsil Han’ın önünde o da şöyle haykırdı:           900

       “Rencesvals’a gideceğim;

       Roland’ı bulur isem, ölümdür onun sonu,

       Olivier’yle on iki Beylerden tümünün de.

       Kahrolarak ölecek Franklar, utanç ile.

       Karl Hakan çok kocadı, bir hayli de bunadı,

       Artık yorgun düşecek savaşı sürdürmekten,

       İspanya da kalacak

       bizim ellerimizde.”

       Candan teşekkür sundu Marsil Han bu Beyine.     HAYDA!

  73 Orada Moriane’dan bir Almasor da var idi;

       Tüm İspanya yurdunda yoktu ondan haini.           910

       Marsil Han’ın önünde, şişindi, böbürlendi:

       “Süreceğim Rencesvals’da geçide birliğimi,

       Kalkan ve mızrak ile donanmıştır erlerim,

       tamam yirmi bin kişi.

       Roland’ı bir bulursam, Ölüm’dür ona gelen;

       Tek gün geçirmeyecek Karl artık onun için

       âh ü zâr eylemeden.”     HAYDA!

  74 Turteluslü Bey Turgis bir diğer yanda durur,

       Kont rütbesindedir, anılan kent onundur.

       İsa’cı öldürmek hep iptilası olmuştur;

       Marsil Han’ın önünde o da ötekilerle

       çalar aynı havadan,

       Han’a der ki: “İçinde sakın olmasın tasan.           920

       Muhammed çok üstündür Roma’daki Petros’tan[17];

       Sen onun yolundaysan

       mutlak yengi bizimdir.

       Gideceğim ben şimdi Roland’la savaşmaya,

       Rencesvals Boğazı’na;

       Hiç kimse kurtaramaz onu telef olmaktan.

       Bak, kılıcım incedir, hem de iyice uzun,

       Durendal[18] ile onu karşılaştıracağım.

       Açıkça duyacaksın, hangisi üstün çıkmış;

       Bizimle çatışmayı göze alır iseler

       Franklar ölecekler.

       O kocamış Karl Hakan üzülüp utanacak,

       Şu dünyada bir daha

       kafasında tacını

       taşımaya kalkacak

       hiç hali olmayacak.”           930

  75 Valterneli Escremiz bir diğer yanda durur,

       İspanya Arabıdır, Valterne kenti onundur.

       Marsil Han’ın önünde, kalabalık içinde

       o da şöyle haykırır:

       “Rencesvals’a giderek, onların gururunu

       tuzla buz edeceğim.

       Bir bulursam Roland’ı, durmayacak kafası

       gövdesinin üstünde.

       Ötekilerin önde geleni Olivier de

       bu sona uğrayacak;

       Birbirinin eşiti on iki Beylerbeyi

       belasını bulacak.

       Can verecek Franklar; böylece, Frank yurdu

       korumasız kalacak

       Karl Hakan yitirecek has bahadırlarını.”     HAYDA!

  76 Esturgans adlı kâfir dahi orada vardı,           940

       Yoldaşı Estamarin de onun yanındaydı.

       Birbirine yardakçı iki melundu bunlar;

       Marsil dedi onlara: “Beyler, çıkın ileri;

       Rencesvals Boğazı’na sizler gideceksiniz,

       Erlerimi geçitten siz geçireceksiniz.”

       Yanıtladı onlar da: “Buyruğun baş üstüne.

       Roland’la Olivier’ye yaman saldıracağız,

       Kaçmayacak ölümden on iki eşit yoldaş,

       Hem ince hem keskindir bizim kılıçlarımız;

       Sıcak kan’la onları kıpkızıl yapacağız.           950

       Can verecek Franklar, kahrolacak Karl Hakan,

       Frankların koskoca ülkesi bizden sana

       bir armağan olacak.

       Gel Hanımız bizimle, kendin gör olanları,

       Sunalım or’da sana, işte armağan diye

       Hakan’ın kendisini.”

  77 Dörtnala at sürerek Sevillalı Margariz

       Han’ın önüne geldi.

       Cazmarines’e kadar, ülke ona bağlıdır.

       Kadınlar ona tapar, öyle yakışıklıdır.

       Onu gören kadının iki gözü ışıldar;

       Onu uzaktan seçse,

       mutlanır, ağzı varır kulaklarına kadar.

       Kâfirler arasında Atlı Beylikten yana

       yoktur ondan has olan.           960

       O da geldi or’daki kalabalık içine,

       bağırdı herkesten çok,

       Hanına şöyle dedi: “Gam verme yüreğine.

       Rencesvals’a giderek, Roland’ı haklarım ben;

       Olivier de kaçamaz artık öldürülmekten.

       On iki eşit yoldaş artçılığı aldılar

       şehit edilmek için.

       Kabzası altın olan kılıcıma bak hele,

       Primes Emiri’nden geldi bana hediye.

       Söz vermiş olayım ki onu daldıracağım

       kızıl kanlar içine.

       Franklar hep ölecek, düşecek Frank yurdu

       çok utançlı hallere;

       Sakalı ak pak olmuş, moruklamış Karl Hakan           970

       Tek gün geçirmeyecek tasa, kahır duymadan.

       Bir yılı bulmaz bizim erkimize almamız

       Frankların yurdunu;

       Saint Denis kentine varıp sereriz postu.”

       Kâfir Hanı eğildi teşekkür makamında.

  78 Munigre Hisarı’ndan Chernubles dahi or’daydı,

       Uzun saçı ner’deyse toprağa varmaktadır

       yeri süpürür gibi.

       Yarışma oyununa katıldığı zamanlar

       Dört katırın yükünden daha çoğunu taşır.

       Denir ki bu kişinin geldiği memlekette

       Güneş hiç ışıldamaz, buğdaylar büyüyemez           980

       Yağmur yağmaz ve hatta çiy damlası birikmez;

       Her bir taşın rengi de mutlaka kapkaradır,

       Kimi der ki orası, şeytanlar vatanıdır.

       Chernubles dedi: “Kılıcım belimde asılıdır.

       Rencesvals’da ben onu kıpkızıl edeceğim;

       Yiğit Roland yolumun üzerine düşerse

       Ona saldırmaz isem, yalancı çıksın adım.

       Durendal’i yenecek, belimdeki kılıcım.

       Can verecek Franklar, böylece Frank yurdu

       korumasız kalacak.”

       İşte bu sözler ile kâfirler arasından

       onların da on iki yoldaş ve eşit Bey’i

       belirlenip oluştu.           990

       Aldılar yanlarına Arap savaşçılardan

       yüz bin yaman yiğidi.

       Can atıyordu hepsi, savaşa girişmeye;

       Büründü bu yiğitler bir çam koruluğunda

       savaş donanımına.

  79 Kâfirler büründüler Arap işi zırhlara,

       Halkalardan örülmüş, üçer katlıydı çoğu.

       Zaragoza yapımı âlâ tolgalarının

       bağladılar iyice, çene kayışlarını,

       Bellerine taktılar, Viana’da yapılmış

       çelik kılıçlarını.

       Güzeldi kalkanları, Valencia işiydi

       hepsinin mızrakları;

       Ak, mavi ya da kızıl renkteydi sancakları.

       Bırakıp katırları ve gezmeklik atları           1000

       Bindi savaş atları üzerine kâfirler,

       çok sıkı saf halinde atlarını sürdüler.

       Güzel bir gündeydiler, parlaktı gökte güneş;

       Işıldamakta idi bütün donanımları.

       Heybet artırmak için bin boru öttürdüler;

       Yankılandı o sesler, Franklar da onu duydu.

       Olivier dedi Roland’a: “Yoldaşım Beylerbeyi,

       öyle sanıyorum ki

       Yakında Araplarla savaşa gireceğiz.”

       Roland da yanıt verdi: “Tanrımız nasip etsin

       bizlere öylesini;

       Biz Hakanımıza karşı bir görev nedeniyle

       bur’da bulunmaktayız,

       Elbet Hakanı için çilelere katlanmak

       bir bağımlı kişinin boynuna borç sayılır;           1010

       Çekmelidir havanın en kızgın sıcağını,

       buz gibi soğuğunu,

       Yitirebilir hatta, kılını ve postunu.

       Şimdi her adamımız, kolunun vuruşunu

       var gücüyle indirsin;

       Ki gelecek günlerde söylenecek türküler

       bizi küçümsemesin.

       Kâfirler batıl yolda, İsa’cılar haklıdır.

       Söylenmeyecek asla, onur lekeleyici

       hiçbir şey benim için.”     HAYDA!

  80 Çok yüksek bir tepenin üstündedir Olivier,

       Or’dan bakar aşağı, sağ tarafa doğru,

       bir çimenli vadiye;

       Görür yaklaştığını kâfirler ordusunun.

       Beylerbeyi Roland’a, yoldaşına seslenir:           1020

       “İspanya tarafından, cilalı çeliklerin

       pırıltısını gördüm;

       Nice örgülü zırhın, parlayan tolgaların

       ışık yansıtmasını.

       Bu savaşçılar bizim Frank erlerimize

       büyük azap verecek.

       Melun Ganelon, hain, bundan haberdar idi,

       O yüzden görev için Karl’a bizi önerdi.”

       Kont Roland yanıt verdi:

       “Olivier, konuşma;

       O benim üvey babam, orasını unutma;

       duymak istemiyorum onun hakkında bir söz.”

  81 Olivier çıkmıştır bir tepenin üstüne,

       Çok iyi görmektedir İspanya ülkesini

       Ve çok büyük sayıda toplanmış kâfirleri.           1030

       Parlıyordu altınla, mücevherle süslenmiş tolgaları,

       Kalkanları ve safran rengi zırhları,

       Uçlarına bayraklar takılmış mızrakları.

       Tek başına o kadar tümeni sayamadı;

       Tümenlerin sayısı, onun saptamasına

       olanak vermeyecek kadar çoktu, fazlaydı.

       Büyük sıkıntı doldu Olivier’nin içine,

       Tez indi aşağıya elinden geldiğince

       Franklara anlattı her ne görmüş idiyse.

  82 Olivier dedi: “Gördüm, kâfirler ordusunu,

       Hiç kimse görmemiştir dünyada daha büyük

       çeri kalabalığı;           1040

       Kalkanlı yüz bin adam kol halinde geliyor

       Tolgaları bağlanmış, ışıltılı zırhlarda,

       Mızraklarını dikmiş, harbeleri parlıyor.

       Bir savaş olacak ki, benzeri hiç olmamış.

       Frank Beyleri! Size Tanrı güç kuvvet versin,

       Sımsıkı tutununuz;

       yoksa mağlup oluruz.”

       Frank Beyleri dedi: “Kaçana lanet olsun;

       İçimizden hiç kimse

       ölüm korkusu ile

       döneklikte bulunmaz.”     HAYDA!

  83 Olivier dedi: “Kâfirin ordusu kalabalık,

       Bizim Franklarımız kalır onun yanında azlık.           1050

       Yoldaşım Roland, üfle, yanındaki boruyu

       Karl Hakan duyar onu,

       geriye döner ordu.”

       Yanıt verdi Kont Roland: “Çılgınca iş olur bu;

       Nazlı Frank yurdunun tümünde saygın olmuş

       namımı yitiririm.

       Kimseyi beklemeden, bileğimin gücüyle

       işe girişeceğim,

       Durendal’le düşmana

       hiç acımayasıya

       vuruş indireceğim.

       Kılıcımın namlusu, altın kabzasına dek

       kanlara bürünecek;

       Bu kalleş kâfirler de, bulunduğumuz yere

       gelip geleceğine

       bin kez pişman olacak.

       Sizlere andım olsun,

       bu kâfir ordusunun

       ölüm olacak sonu.”     HAYDA!

  84 “Yoldaşım Roland, durma, haydi üfle borunu;

       Karl Hakan onu duysun, döndürsün ordusunu,

       Hakan ile Beyleri gelsin imdadımıza.”           1060

       Roland dedi: “Tanrımız asla nasip etmesin,

       Benim davranışımdan, hısım ve akrabama

       kınamalar gelmesin;

       Nazlı Frank ili de bir utanca düşmesin.

       Hayır, olmaz! Düşmana ha bire vuracağım

       Belimdeki has kılıç, keskin Durendal ile;

       Tüm namlusu al kana bulanıp boyanacak

       gözünüzün önünde.

       Bu kalleş kâfirler de bulunduğumuz yere

       gelip geleceğine

       bin kez pişman olacak.

       Sizlere andım olsun,

       bu kâfir ordusunun

       ölümdür akıbeti.”     HAYDA!

  85 “Yoldaşım Roland, durma, haydi üfle borunu;

       Karl Hakan onu duysun, geçitten çıkmaktayken.           1070

       Andım olsun ki sana, hemen döner Franklar.”

       Yanıtlar onu Roland: “Tanrı nasip etmesin

       Birinin demesini

       benim kâfir zoruyla boru üflediğimi;

       Ben hısım akrabama böyle utanç getirmem.

       Kavganın göbeğine yalın kılıç dalınca

       Bin yedi yüz kez kolum, vuruşlar indirecek;

       Durendal’in çelikten namlusu bürünecek

       boydan boya al kana

       gözünüzün önünde.

       Gözüpektir Franklar, yiğitçe savaşırlar,           1080

       İspanya Arapları ölümden kaçamazlar.”

  86 Olivier dedi: “Bunda, utanacak bir şey yok.

       İspanya Arapları ordusunu gördüm ben;

       Örtü gibi kaplamış bunlar tüm vadileri,

       tepeleri, dağları,

       Yamaç ve ovaları.

       Bu yabancı milletin ordusu pek muazzam,

       Bizde ise var yalnız çok az sayıda adam.”

       Yanıtlar onu Roland: “İçimdeki isteğim

       şimdi daha güçlendi;

       Tanrı’ya, meleklere hoş gelmesin dilerim

       Benim davranışımdan, Frankların şanına

       bir leke sürülmesi.           1090

       Ben böyle bir utanca düşecek olmaktansa

       öleyim daha iyi;

       Çarpışmada kolumuz inip kalkıp vurdukça

       artar Hakanımızın bize olan sevgisi.”

  87 Kont Roland’da yiğitlik, Olivier’deyse akıl

       daha önde bulunur;

       Her ikisi Hakan’a içten bağlı Beylerdir.

       Bir kez büründüler mi savaş donanımına,

       bindiler mi atlara,

       Ne biri ne öteki ölümden çekinerek

       geri durur savaştan.

       Gözüpektir bu Beyler, yüksekten konuşurlar;

       Kalleş kâfirler ise işte tam bu sırada

       azıp kudurmuşçasına

       atlarının sırtında

       yaklaşırlar oraya.

       Olivier dedi: “Roland, hele gör şu durumu;

       Düşman bize sokuldu,

       oysa Karl’ın ordusu

       bur’dan hayli uzakta.           1100

       Tenezzül buyurmadın borunu üflemeye,

       Oysa ki Hakanımız burada olsa idi

       zarar gelmezdi bize.

       İspanya’ya uzanan dağ geçidine bir bak;

       Görüyorsun, artçılar pek perişan haldedir.

       Bu duruma düşenler, toparlanmaz bir daha.”

       Roland dedi: “Bu çeşit ağır sözler söyleme,

       Lanet olsun o kalbe

       eğer göğüs içinde

       düşmana pes etmişse!

       Sımsıkı duracağız savunduğumuz yerde,

       Biz olacağız koluyla vuruşları indiren,

       düşmanı yere seren.”     HAYDA!

  88 Kont Roland anladı ki savaş artık yakındır,           1110

       Aslandan ya da parstan daha fazla yavuzluk

       üstüne geliverdi.

       Coşturdu Frankları, Olivier’ye seslendi:

       “Bey yoldaşım, can dostum, böyle sözler etmesek;

       Bu Frank erlerini Hakan bize bıraktı,

       Verdi komutamıza yirmi bin adamını;

       Biliyordu bunların içinden tek kişinin

       korkak olmadığını.

       Elbet Hakanı için çilelere katlanmak

       bir bağımlı kişinin

       boynuna borç sayılır;

       Çekmelidir havanın en kızgın sıcağını,

       buz gibi soğuğunu;

       Yitirebilir hatta, bedeninden parçalar,

       dökmelidir kanını.

       Mızrağınla vuradur, ben de Durendal ile           1120

       Hakanımdan armağan aldığım kılıcımı

       indireyim ha bire.

       Burada candan olmak kaderimde var ise

       onun benden sonraki sahibi diyebilsin

       Vaktiyle bu kılıcın, Hakanına hizmetkâr

       bir Bey’in olduğunu.”

  89 Papazbaşı Turpin de düzlüğün ötesinden

       Atını mahmuzlayıp dörtnal sürer yamaca.

       Aklı başında sözler yöneltir Franklara:

       “Yüce Beyler, bizleri buradaki boğazda

       bırakmıştır Karl Hakan,

       Gerekirse onun’çin elbet de veririz can.

       İsa’cı inancını savunalım hepimiz.

       Bur’da ister istemez savaşa gireceğiz,

       bunu görmektesiniz;           1130

       İşte Arap erleri gözünüzün önünde.

       Açıklayın hepiniz, ne günah etmişseniz,

       Tanrı’dan sizin için inayet dileyiniz;

       Ruhunuzu kurtarmak amacıyla ben sizin

       tüm günahlarınızı silip affedeceğim.

       Böylece, ölürseniz

       kutsanmış şehitlerden biri olacaksınız,

       Yüce gökte, cennette bir yer alacaksınız.”

       Franklar attan iner, hepsi yerde diz çöker,

       Papazbaşı Turpin de Tanrı’ya vekâleten

       kutsar bu yiğitleri, günahlarını siler;

       Buyruk verir onlara, kefaret olmak üz’re

       kâfirlere ha bire vuruş indirecekler.

  90 Frank erleri kalkar ve ayağa dikilir,

       Hepsinin ne günahı var ise silinmiştir.           1140

       Kutsamıştır üstelik onları Papazbaşı

       Tanrı’ya vekâleten.

       Bundan sonra bindiler, rüzgârdan hızlı giden

       savaşma atlarına,

       Bey’cesine bürünmüş ışıltılı zırhlara

       Ve iyi donanımlı, girmek için kavgaya.

       Kont Roland Olivier’ye seslenip şöyle dedi:

       “Bey yoldaşım Olivier, sen çok iyi anladın,

       Ganelon hepimizi kâfir Araba sattı,

       Onlardan para, altın, değerli şeyler aldı;

       Şimdi Hakan’a düşer ona bunu ödetmek.

       Marsil Han pazarlığa girdi canımız için,           1150

       Ama sonunda, ona, bedeli ne bu işin

       kılıçlar öğretecek.”     HAYDA!

  91 Roland daldı İspanya yolundaki boğaza

       Yelden de hızlı atı Veillantif’in sırtında;

       Taşıdığı silahlar yakışıyordu ona.

       Mızrağını salladı

       Ve çevirdi ucunu

       yukarı, göğe doğru,

       Kardan ak bir flama

       tutturulmuştu buna;

       Altın rengi şeritler düşüyordu koluna.

       Soylu idi bedeni, yüzü de yakışıklı

       ve her zaman güleçti;

       Yoldaşı da bir adım onun gerisindeydi.           1160

       Frank erleri onu övüp haykırıyordu:

       “Arkamız, kalemizsin.”

       O, Araplara doğru

       gazapla bakıyordu;

       Franklara bakışı candan ve sevecendi.

       Soylulara yakışır sözler etti onlara:

       “Yüce Beylerim, sakın telaşeye düşmeyin;

       Bu kâfirler niyetli büyük kıyım yapmaya,

       Oysa

       bugün ganimetimiz

       olacak has ve âlâ.

       Hiçbir Frank Hakanı bu kadar ganimeti

       ele geçirmediydi.”

       Bu konuşmadan sonra

       iki yanın ordusu geldi karşı karşıya.     HAYDA!

  92 Olivier dedi: “Şimdi, konuşacak halim yok;           1170

       Tenezzül buyurmadın borunu öttürmeye,

       Bu yüzden Karl Hakan’dan hiç yardım gelmeyecek.

       Hakan bir şey bilmiyor olan biten hakkında,

       kabahati yok bunda;

       Yanında olanlar da kınanamazlar asla.

       Şimdi var gücünüzle savaşın at sırtında;

       Bey yoldaşlar, savunun bulunduğumuz yeri.

       Size yalvarıyorum, Tanrı hatırı için,

       sarsılmaz bir azimle

       Vuruşlar indiriniz,

       gelen her vuruş için bir karşılık veriniz;

       Bir de unutmayalım Karl Hakan erlerinin

       savaşma narasını.”

       Bu sözlerin üstüne Franklar nara attı.           1180

       Monjoie narasını her kim duymuş idiyse

       Anımsardı mutlaka o gerçek yiğitleri.

       Ardından at sürdüler, kendinden geçmiş gibi;

       Hızlı koşturmak için atlarını her biri

       mahmuzlayıp durdular.

       Vuruşlar indirmeye, savaşmaya koştular;

       başka neydi işleri?

       Ama kâfirlerin de Franklardan korkusu

       hiç mi hiç yok idi;

       Bakın işte, Franklar, kâfirlerle kapışıp

       yaman kavgaya girdi.

  93 Marsil Han’ın Aelroth adındaki yeğeni

       Kâfirler ordusunda en önde ilerledi,

       Haykırdı Franklara küçük gören sözleri:           1190

       “İki yüzlü Franklar, bugün savaşacağız.

       Sizi koruyacak olan, size ihanet etti;

       Çok aptalca bir işti

       Hakanınızın sizi

       geçitte bırakması.

       Nazlı Frank yurdunun şanına bugün, bur’da

       bir leke sürülecek;

       Karl Hakan, bedeninden sağ kolu yitirecek.”

       Roland bunları duydu, köpürdü öfkesinden,

       Mahmuzladı atını, var gücüyle koşturdu;

       At sırtında düşmana bir vuruş indirdi ki

       Kalkanı parçaladı, zırhını deldi geçti,

       Göğsünü de yararak, bütün kemiklerini

       darmadağınık etti;           1200

       Sırtından çıkıverdi adamın belkemiği.

       Mızrağıyla ayırdı ruhundan bedenini

       Sonra cansız bedeni bir ittiriverdi,

       beden yana devrildi,

       Bir mızrak vuruşuyla atından yere serdi

       Ve ortadan kırıldı onun boyun kemiği.

       Ölenin bu halinde bile vazgeçemedi

       on’la alay etmekten:

       “Dinle ey rezil herif; Karl Hakan ne aptaldır,

       Ne de kendi savuşup ordusunu bırakır.

       Bize de bu geçitte artçılık görevini

       vermekle iyi etti;

       Nazlı Frank yurdunun şanına leke filan

       sürülmeyecek bugün.           1210

       Koman Frank erleri, ilk vuruş bizden oldu,

       Hak bizdendir, batıldır bu rezillerin yolu.”     HAYDA!

  94 Orada bir dük vardı, adı Falsaron idi;

       Marsil Han’la kardeşti.

       Egemendi Abiram, Dathan ülkelerine;

       Ondan melun birisi bulunmaz yer yüzünde.

       Gözleri üzerinde kaşları birbirinden

       o kadar ayrıydı ki

       Aradaki açıklık en az yarım ayaktı.

       Önünde yeğeninin öldürülmüş olması

       içine keder saldı;

       Savaşmaya azmedip ordudan öne çıktı           1220

       Ve kâfirlerin savaş narasını haykırdı.

       Seslendi Franklara şu alaycı sözlerle:

       “Bugün bur’da savaşta nazlı Frank ülkesi

       yitirecek şanını!”

       Olivier duydu onu, öfke vurdu başına,

       Dürtükledi atını altın mahmuzlarıyla,

       Gözüpekçe saldırdı haklamak için ona.

       Kalkanını delerek zırh gömleğini yırttı,

       Mızrağın uç bölümü, bağlı flama ile

       gövde içine daldı.

       Mızrağı itmesiyle onu eyer üstünden

       deviriverdi yere.

       Baktı göz ucu ile

       yerde yatan sefile,           1230

       Söyledi düşmanına şu gazaplı sözleri:

       “Aşağ’lık herif! Senin o cart curt etmelerin

       gördün, bana vız geldi;

       Koman vurun Franklar, bunları rahatça biz

       perişan edeceğiz.”

       Haykırdı Karl Hakan’ın savaş bağırmasını,

       Monjoie narasını.     HAYDA!

  95 Orada bir Han vardı, adı Corsablix idi,

       Bir Berber’di, yabancı ülkelerin birinden.

       Öteki Araplara bağırarak seslendi:

       “Başarıyla çıkarız bu savaşın içinden,

       Çünkü Franklar azlık, bur’da sayı yönünden.

       Geçitte olanları umursamaya değmez,           1240

       Karl bir tekini bile bizden esirgeyemez.

       Gün onların ölmeye yazgılandığı gündür.”

       Papazbaşı Turpin duyar bu sözleri çok iyi,

       Daha melun bir düşman saymaz hiçbir kişiyi;

       Altın mahmuzlarıyla dürtükleyip atını

       Vardı onun üstüne

       olanca gücü ile

       vuruş indirmek için;

       Parçaladı kalkanı, zırhı perişan etti,

       Daldırdı mızrağını düşmanın gövdesine.

       Hızlı bir ittirişle onu devirdi yere,

       gönderdi onu gitmeye

       yerde yuvarlanarak

       ölümün ellerine.           1250

       Döndü baktı sefilin o serilmiş haline,

       Söylendiğine göre

       onu alaya almak

       fırsatını kaçırmak

       hiç içinden gelmedi,

       ölüye şöyle dedi:

       “Ey aşağılık kâfir, sen bir yalan söyledin;

       Efendimiz Karl Hakan

       bizi korur her zaman.

       Frank erlerimizin de kaçacağı filan yok,

       Senin yoldaşlarının tümü yere serilip

       yanımızda kalacak.

       Benden alın haberi:

       Hepinizin kaderi

       bur’da ölmek olacak.

       Koman vurun Franklar, hiç kimse unutmasın

       ona düşen görevi.

       İlk vuruşu biz vurduk, Tanrı’nın sayesinde.”

       O da narayı attı “Monjoie!” avazıyla,

       nara öttü her yanda.           1260

  96 Gerin de yaman vurdu Brigalli Malpramis’e;

       Süslü püslü kalkanı bir metelik etmezmiş.

       Böldü onu ikiye, billurdan imiş gibi,

       Uçarak yere düştü iki yarımdan biri.

       Deldi onun zırhını, ete varasıya dek,

       Daldırdı mızrağını bedeninden derine.

       Kâfir yere yıkıldı sanki yığın halinde;

       Ruhunu Şeytan aldı, götürdü cehenneme.     HAYDA!

  97 Kont Gerin’in yoldaşı Gerer de kılıcıyla

       Emir’e acımasız vuruşunu indirdi;

       Kalkanını kırarak, dağıttı zırhındaki

       halkalar örgüsünü.           1270

       Mızrağını daldırdı onun bağırsaklarına,

       Güçlü bir bastırışla geçirdi bedeninden;

       Bir kere daha vurdu,

       yere devirdi onu

       canı uçmuş teninden.

       Olivier dedi: “Doğru,

       savaşımız pek soylu.”

  98 Dük Samson vurmak için

       vardı atını sürüp

       Almasor’un üstüne;

       Altın kakma ve çiçek resimleriyle süslü

       kalkanı parçaladı;

       Güzelim örme zırhı, onu koruyamadı.

       Mızrak deldi yüreği, kara ve ak ciğerleri;

       Yere devrildi Arap, canından yoksun kalmış,

       hiç önemi olmadı, kim yasını tutarmış.

       Papazbaşı konuştu:

       “İşte bir Bey vuruşu!”           1280

  99 Anseis de atının dizginini boşaltıp

       Turteluslü Turgis’in üzerine saldırdı;

       Altından kabartısı dibinden kalkanını

       bir vuruşta kırdı,

       Zırhının iç katını boylu boyunca yırttı.

       Mızrağını daldırdı bedeninin içine,

       Güçlü bir bastırışla geçirdi o demiri

       bir yandan ötekine,

       Bir kere daha vurdu,

       yere devirdi onu

       canı uçmuş teninden.

       Roland dedi: “Böyledir yiğit Bey’in vuruşu.”

100 Ardından da Engeler, Bordeauxlu Gaskon er’i,

       Atına mahmuz vurup dizginini boşalttı,           1290

       Valterneli Escremiz’in üzerine saldırdı.

       Askı bağı boynuna geçirilmiş kalkanı

       kırdı ve parçaladı;

       Zırhın havalandırma deliğine denk gelen

       vuruş içe uzandı,

       Göğsün tam ortasına kadar geldi dayandı.

       Bir kere daha vurdu,

       yere devirdi onu

       atının eyerinden,

       canı uçmuş teninden.

       Döndü ona söz attı:

       “İşte buldun belanı.”     HAYDA!

101 Franklardan Kont Oton, Esturgans nam kâfirin

       Kalkanında üst yana yaman vuruş indirdi,

       Kazınarak döküldü allı, aklı boyalar.

       Yırttı etek ucundan örme zırh gömleğini,           1300

       Daldırıverdi ince ve sivri harbesini

       bedeninin içine,

       Düşürdü onu yere çok tez gider atından

       yoksun kalmış canından;

       Dönüp dedi ölüye: “Bu sefer işin tamam.”

102 Kâfir Estamariz’e bir vurdu ki Berenger,

       Kalkanı parçaladı, örme zırh gömleğini

       dönüştürdü hurdaya.

       Sağlam harbesi ile deşti tüm bedenini

       bir boydan öbür boya,

       Çevrede bin Arap varken, cansız, yere devirdi.

       Arapların on iki eşit yoldaş Bey’inden

       on’u tepelenmişti;

       Kalmıştı hâlâ canlı yalnız iki tanesi,

       Bunlar da Chernubles’le soylu Kont Margariz’di.           1310

103 Yiğit bir Atlı Bey’di bu Margariz denilen,

       Yakışıklı ve güçlü, hızlı, ayrıca atak.

       Mahmuzladı atını, Olivier’ye saldırdı

       Ve katıksız altından orta kabartmasının

       dibinden kalkanını

       bir vuruşta kırdı,

       Fırlattığı harbe de onun böğür yanını

       iyicene sıyırdı;

       Rabbimiz esirgedi bedenini yaradan.

       Harbe sapı kırıldı,

       ama onu atından düşüremedi yere;

       Kimse engellemeden çekti gitti yoluna,

       Borusunu öttürdü toplan komutu için

       kendi çerilerine.

104 Korkunç bir savaş vardı şimdi artık orada

       herkesin katıldığı.           1320

       Kont Roland hiç değildi ağır davranır huyda;

       Harbesiyle savaştı sapı kırılasıya kadar.

       On beş vuruştan sonra o sap dayanamadı,

       kırıldı, parçalandı;

       O da böyle olunca Durendal’e sarıldı,

       çekti o has kılıcını,

       Chernubles üzerine mahmuzladı atını.

       Kakılmış yakutların üstünde parladığı

       tolgasını kırarak

       Kafasının üstünü saçlarıyla birlikte

       güzelce dilim etti,

       Gözleri hizasından bir dilim daha kesti.

       Halkaları sımsıkı örgülenmiş ve parlak

       zırhına kılıç vurup

       Bedenini kasığa varasıya dek yardı;           1330

       Kılıç aşağı indi,

       altınla süslemeli

       eyeri bile geçti,

       Atın sırtına vardı,

       Kesti geçti onun da belkemiğini, hatta

       bir eklem aramadı;

       Yıktı ikisini de

       canından yoksun halde

       çayırın üzerine,

       ıslak taze çimene.

       Sonra ölüye dedi: “Ey melun, işte senin

       buraya gelir iken

       yürüdüğün kaderin

       böyle can vermek idi;

       Muhammed’den de sana hiçbir yardım gelmedi.

       Senin gibi bir sefil, bu savaştan yengiyle

       çıkabilir mi idi?”

105 Kont Roland er meydanında

       dolanır at sırtında;

       Çok iyi kesip biçen Durendal’ini tutar,

       Arap saflarını hep birbirine katar.           1340

       Ne kötü görüntüdür ölülerden yığınlar

       Ve her yana saçılmış kanlar, kanlar, al kanlar!

       Zırhı da kolları da hep kana bulaşmıştı

       Hatta güzel atının boynuyla omuzları.

       Olivier de vurmayı hiç esirgemiyordu;

       On iki eşit yoldaş, kusur göstermiyordu

       Ve Franklar ha bire doğrayıp biçiyordu:

       Kâfirlerden bazısı öldürülmüş bazısı

       yerde aygın baygındı.

       Papazbaşı dua etti: “Tanrım, Beylerimize

       zaferi nasip eyle!”

       Ve haykırdı

       “Monjoie!” diye

       Karl’ın savaş narasını.     HAYDA!           1350

106 Savaş kızışmasının tam da orta yerinde

       Kont Olivier at sürer

       Mızrağı kırılmıştır, tutmaktadır elinde

       sapından bir parçayı;

       Malun adlı kâfirin saldırır üzerine,

       Altınla, çiçeklerle süslenmiş kalkanını

       kırar ve arkasından

       Bir vuruş indirerek, gözleri arasından

       Beynini yere döker ayakları dibine;

       Gönderir onu Tamu’ya

       yuvarlana yuvarlana

       daha önce haklanmış

       yedi yüz kadar Arap

       çerisinin yanına.

       Bundan sonra hakladı Turgis’le Esturgans’ı;

       Mızrak sapının ömrü işte o kadar sürdü,

       parçalandı elinde.

       Roland seslendi ona: “Yoldaşım, ne yaparsın?           1360

       Bu çeşit savaşta ben böyle sap map kullanmam;

       İşimiz görülmeli demir ya da çelikle.

       Ne günlere duruyor kılıcın Halteclere?

       Kabzası altındandır, kabza başı billurdan.”

       Yanıtladı Olivier: “Çekmeye onu kından

       hiç zaman bulamadım;

       Düşmanları durmadan

       vurarak haklamaktan

       kendimi alamadım.”     HAYDA!

107 Sonunda Kont Olivier çekti has kılıcını

       Dinleyerek Roland’ı, en candan yoldaşını;

       Onu bir Atlı Bey’e yakışacak biçimde

       sallayarak kullandı.

       Val Ferre Hisarı’ndan Justin adlı kâfire

       bir vuruş indirdi ki           1370

       Böldü önce başını ortasından ikiye,

       Sonra da bedenini, sarı safran renginde

       örme zırh gömleğini,

       Altınla, mücevherle süslenmiş eyerini,

       Hatta kesti ortadan atın belkemiğini

       Ve kâfiri, önünde, artık canından yoksun,

       çayırda yere serdi.

       Roland dedi: “Kardeşim, seni yaptığın işle

       ayırt eder, tanırım;

       İşte bu kol gücüyle indirilen vuruşlar

       sebebine Karl Hakan bizleri sever, tutar.”

       Her bir yandan duyuldu “Monjoie!” bağırması.     HAYDA!

108 Kont Gerin binmektedir kendi atı Sorel’e,

       Yoldaşı Gerer ise Passecerf’in üstüne.           1380

       Koyverip dizginleri, hızla mahmuz vurarak

       Her ikisi saldırır Timozel nam kâfire,

       Mızrak doğrultur biri kâfirin kalkanına,

       öteki de zırhına;

       Mızrakları tokuşur bedenin ortasında,

       ikisi de kırılır;

       Gönderiverirler onu yuvarlanarak yerde

       nadaslık arazide

       bulacağı ölüme.

       Ne duymuşluğum var ne de bilgim

       İki yiğit Bey’den kim

       daha tez davrandıydı.

       Burdel oğlu Esperveres

       Haklandı Bordeauxlu Engeler’in eliyle;

       Papazbaşı da öldürdü Siglorel’i.           1390

       Bu büyücü vaktiyle cehennemi gezmişti;

       Büyüsünün gücüyle, orayı görmesine

       Baştanrı Iupiter’i

       kolay razı etmişti.

       Turpin dedi: “Bu herif eli kanlı canidir”;

       Roland da yanıt verdi: “Melun kurtulamadı

       belasını bulmaktan;

       Bey kardeşim Olivier! Böyle haklayışlardan

       mest oluyorum inan.”

109 O sırada çatışma sürmektedir tam hızla;

       Franklarla kâfirler, pek dehşetli vuruşlar

       indirip durmaktadır;

       Kimisi saldırıda, kimi savunmadadır.

       Kimse bilmez kaç mızrak kırılıp bedenlerde

       al kanlara bulandı,

       Nice sancak, flama, çarpışmada yırtıldı,           1400

       Aslan gibi gencecik kaç Frank candan oldu;

       Görmeyecek anası ya da eşi hiç onu,

       Keza geçide girip artçıları bekleyen

       asıl Frank ordusu.     HAYDA!

       Büyük Karl onlar için ağlar, eder feryadü zâr,

       Ama nedir yararı? Yardım almayacaklar.

       O gün Ganelon ona sözde hizmet ederken

       yapacağını yaptı

       Zaragoza’ya gidip onun hısımlarını

       kâfir düşmana sattı;

       Bu yüzden de sonradan yitirdi hem canını,

       hem de iki koluyla her iki bacağını.

       Aix’deki mahkemede mahkûm oldu idama

       Hısımlarından otuz kişinin yanı sıra;           1410

       Bu kişiler ummazdı hiç canından olmayı.     HAYDA!

110 Çatışma çok dehşetli ve yoğun gidiyordu;

       Olivier ile Roland, olanca güçleriyle

       vuruş indiriyordu;

       Papazbaşı binden çok erle savaşıyordu.

       On iki eşit yoldaş hiç gerilemediler

       Franklar hep birlikte vuruşlar indirdiler.

       Yüzlerle ve binlerle telef oldu kâfirler;

       Ölümden kaçamadı savuşup gitmeyenler.

       Hiç önem taşımadı neler bekledikleri;

       dürüldü defterleri.

       Franklar da yitirdi en iyi erlerini;           1420

       Artık nasip değildi onların bir kez daha

       babalarını ya da

       ana, kardeşlerini

       bu dünyada görmesi;

       Onların gelmesini

       boğazda, diğer uçta

       bekleyen Büyük Karl da

       artık göremeyecekti

       onlardan hiçbirini.

       Frankların yurdunda işte tam bu sırada

       en korkunç bir fırtına

       patlak verdi aniden

       Gök gürlemeleriyle, güçlü bir bora ile;

       Yağmur, dolu, yağmadı, boşandı gökyüzünden.

       Yıldırım düştü yere sayısız kez üst üste;

       Yeryüzünün bütünü, inanınız gerçektir,

       öyle bir sarsıldı ki

       Saint Michel del Peril’den Seinz’e dek,

       Besançon’la da Wissent Limanı arasında

       Duvarları çökmeyen tek bir hane kalmadı.           1430

       Tam öğleüzeriyken ülkede her tarafı

       bir karanlık kapladı;

       Bazı bazı görüldü gökyüzünde bir yarık,

       dünya da ışık aldı.

       Bu halleri görünce Tanrı’nın tek kulunda

       yürek mürek kalmadı.

       Çok kişi şöyle dedi: “Artık sonumuz geldi;

       Bugün erişecekmiş demek kıyamet vakti.”

       Hiçbiri bilmiyordu, oysa ki yanlış idi

       her birinin sözü;

       Roland’ın ölümüne ağlıyordu yeryüzü.

111 Franklar çarpıştılar yiğitlikle, şiddetle;

       Kâfirler can verdiler sürülerle, binlerle.

       Ama nasip değildi iki kişiyi bile

       yüz bin çeriyle gelmiş

       düşmanlardan kurtarmak.           1440

       Papazbaşı dedi ki: “Çok gözüpektir hepsi

       bizim erlerimizin,

       Yoktur daha iyisi dünyada hiç kimsede.

       Yazılmış bulunuyor Frank tarihlerine

       En has Beylerin Hakanımız Büyük Karl

       buyruğunda olduğu.”

       Dolanıyorlar şimdi onlar er meydanında,

       arayıp duruyorlar ölmüş yoldaşlarını

       Gözyaşları dökerek hem yaslı hem acılı

       Yitik hısımlar için; kalpleri uzanıyor

       onların anısına.

       Marsil Han’sa çıkmıştır ordusunun tümüyle

       Beylerin karşısına.     HAYDA!

112 Marsil Han at sırtında bir vadi geçmektedir

       Muazzam kalabalık bir ordu devşirmiştir.           1450

       Yirmi tümen gücüne ulaşır Han askeri;

       Altınla, mücevherle süslenmiş miğferleri

       parlar, ışıltı saçar

       Kalkanları, sapsarı örme zırh gömlekleri

       bir o kadar pırıldar.

       Tam yedi bin borazan saldır komutu çalar;

       Çıkan sesler yayılır çok ileriye kadar.

       Roland dedi: “Olivier, can yoldaşım, kardeşim,

       Şu Ganelon melunu, canımıza kıymaya

       belli ki ahdetmiştir;

       İhanetini artık gözlerden saklamaya

       kalmamıştır olanak,

       Öcümüzü alacak Hakanımız mutlaka.

       Yaman ve zorlu savaş vereceğiz burada;           1460

       Şimdiye dek böylesi hiç mi hiç görülmedi.

       Has kılıcım Durendal inip kalkıp vuracak,

       Seninki, Halteclere de, aynı işi yapacak.

       Onları kullanmıştık üç-beş değil çok yerde,

       Savaşın sonucunu belirledik nice kez

       Gelecekte ozanlar, destan türkülerinde

       etmesin onlar için utandırıcı sözler.”     HAYDA!

113 Marsil Han gözlemledi öncü birliklerinin

       kıyımdan geçtiğini;

       Buyruk verip çaldırdı borazanlar, davullar,

       Sonra da at sırtında başladı saldırısı

       bir araya toplanmış o büyük ordusunun.

       Önden biraz ilerde sürüyordu atını

       Abisme denilen Arap           1470

       Melunluktan yana hiç benzeri yoktu bunun,

       Her işi yalan dolan, en rezil hınzırlıktı.

       Bâkire Meryem Ana oğlu olan Tanrı’ya

       yoktu onun inancı;

       Erimiş katran kadar rengi kapkara idi.

       Arkadan hançerlemek, insan canına kıymak

       en çok sevdiği şeydi;

       Tüm Galicia ilinde bulunan altınlara

       sahip kılınsa bile

       duyacağı mutluluk

       olmazdı öylesine.

       Hiç gören olmamıştı onu, coşup oyuna kalkmış

       ya da bir kez gülerken;

       Delibozuk cesaret ve büyük bir ataklık

       içini doldururdu,

       Bu yüzden de o melun, Marsil Han’ın dostuydu.

       Sancağında kocaman canavar resmi vardı,

       askerleri bu sancak altında toplanırdı.           1480

       Papazbaşı Turpin hiç ürküntü duymaz ondan,

       Gördü müydü herifi hemen haklamak ister.

       Hatta kendi kendine söylenerek şöyle der:

       “Bu Arap bana göre azılı bir kâfirdir,

       Onu kendim gebertsem, el Hak, pek münasiptir.

       Zaten korkak kişiyi, korkaklık etmeyi ben

       hiç sevmemişimdir.”     HAYDA!

114 Çatışmaya ilk önce Papazbaşı girişti.

       Grossaille’dan aldığı soylu ata binmişti;

       Dan yurdunda savaşta öldürdüğü bir Han’dı

       adı geçen bu kişi.

       O at çok kıvrak idi, ayağına çabuktu,           1490

       Bacakları dümdüzdü, toynakları oyuktu.

       Kısacık idi kıçı, sağrısı ise geniş,

       Böğrü uzun, sırtı da iyice yüksek idi;

       Yelesi sarı iken kuyruğu ak renkteydi.

       Kulakları küçüktü, kafası koyu kumral,

       Hiçbir hayvan onunla yarışa çıkamazdı.

       Papazbaşı yiğitçe mahmuzlar bu hayvanı,

       Kaçırmak istemiyor Abisme denen herife

       saldırmak fırsatını.

       Gider ve kalkanına yaman vuruş indirir;

       Değerli taşlar vardır o kalkanın üstünde:

       ametist, sarı safir,           1500

       Esterminal, parlayan kan kırmızı yakutlar.

       Val Metas’da bir şeytan

       kendisinden armağan

       vermişti bu kalkanı

       Galafres nam Emir’e,

       Galafres de armağan etmiş idi Abisme’e.

       Bir vuruş indirdi ki Turpin kalkan üstüne

       hiç acıma duymadan

       Bu vuruş sonrasında metelik etmez oldu

       o süslü püslü kalkan.

       Yarıldı bir ucundan öteki uca kadar;

       Kılıç, Abisme’i de cansız, boş bir yere savurdu.

       Ve Franklar konuştu:

       “Çok yiğitçe işti bu;

       Papazbaşı var iken, haç ehlinden askerler

       güvendedir gerçekten.”

115 Franklar bakarlar ki, kâfirler pek çoklukta;           1510

       Tarlalar onlar ile dolup taşar her yanda.

       Seslenip zaman zaman Olivier’yle Roland’a

       Ve on iki yoldaş Bey’e, derler, “Kurtarın bizi.”

       Papazbaşı anlatır, aklından geçenleri:

       “Beylerim, kapılmayın kötü düşüncelere,

       Tanrı hatırı için, yakarıyorum size,

       sakın bur’dan kaçmayın;

       Gelecekte de hiçbir değerli ozan, asla

       düzeceği destanda

       kötü sözler etmesin

       biz Franklar için.

       Evladır dövüşerek burada can vermemiz.

       Böyle oldu bizlere Tanrımızın takdiri:

       çok geçmeden gelecek bizim akıbetimiz,

       Bugünün ötesine canlı geçmeyeceğiz.           1520

       Ama bir konu için ben sizlere güvence

       verecek durumdayım:

       Kutsal cennet kapısı açıktır hepinize,

       Öldürülen günahsız bebelerin yanında,

       oturacaksınız or’da.”

       Frank savaşçıları bu sözleri duyunca

       sevindiler, coştular,

       Hep birden “Monjoie!” narasını attılar.     HAYDA!

116 Or’da Zaragoza’dan gelme bir Arap vardı,

       Onun mülküydü kentin neredeyse yarısı;

       Climborin’di adı, etmez idi beş para.

       Oydu ant içip kuran kumpası Ganelon’la,

       Dost olmuştu onunla,

       öpmüştü ağzından da,           1530

       Tolgasıyla bir yakut armağan eylemişti.

       Ahdetmişti, mutlaka güçlü Frank yurdunu

       utanca düşürmeye;

       Hakanının tacını başından indirmeye.

       Barbamusche denilen atına binmiş idi,

       Bu at bir atmacadan, hatta bir kırlangıçtan

       daha bile tez idi.

       Mahmuzladı o atı, boşalttı dizginini,

       Saldırdı Gaskon Beyi Engeler’nin üstüne.

       Kalkanı ya da zırhı kurtaramazdı Bey’i,

       Kâfir bir daldırdı ki

       harbesinin ucunu

       bedenden içeriye,

       Onu ittiriverince

       harbe ucu fırladı

       bedende öte yandan;           1540

       Sonra da mızrak ile ölü bedeni dürttü,

       tarlanın çimenine

       cansız yere düşürdü.

       Ardından da bağırdı:

       “Ne kolay oluyormuş, bunların haklanması!

       Vurun kâfir takımı,

       parça parça edelim

       düşmanın saflarını.”

       Franklar dedi: “Tanrım, böyle bir yiğit Bey’e

       doğrusu yazık oldu.”     HAYDA!

117 Kont Roland Olivier’ye seslenerek şöyle der:

       “Bey yoldaşım, bak şimdi öldü artık Engeler,

       Ondan daha gözüpek Atlı Bey’imiz yoktu.”

       Olivier yanıtladı: “Nasip eylesin Tanrım,

       öcünü alacağım.”

       Saf altın mahmuzlarla dürtükledi atını,

       Halteclere denen al kanlara bürünmüş

       kılıcını salladı,           1550

       Ve at sürdü zorlu Bey, düşmanının üstüne,

       İndirdi kılıcını olanca gücü ile;

       Arap yere yıkıldı,

       Şeytan gelip ruhunu cehenneme taşıdı.

       Ardından da hakladı Olivier, Alphaien’i

       –bir Dük’tü bu–

       Sonra Escababi’nin kafasını uçurdu.

       Derken yedi Arabı atından yıktı yere,

       Bunlardan hiçbirisi savaşamaz bir daha.

       Roland dedi: “Yoldaşım pek yaman öfkelendi,

       Benim becerilerimi çok aştı ettikleri,

       daha övgüye değer.

       Böyle yaman vuruşla kılıcı indirmeler

       Karl Hakan’ın gözünde

       pek çok makbule geçer.”           1560

       Bağırır çevresine: “Durmayın vurun Beyler!”     HAYDA!

118 Valdabrun nam kefere hakeza oradadır,

       Marsil Han bu kişiyi iyice yükseltmiştir,

       Denizde dört yüz gemi komutası ondadır.

       Denizcilerin tümü onu babası sayar;

       Bir zamanlar hileyle Kudüs’ü almış idi,

       Süleyman Mabedi’ne saygısızlık etmişti,

       Hatta or’da, Patrik’i, vaftiz kurnalarının

       karşısında kesmişti.

       Kont Ganelon’un ağzından, ihanet etsin diye

       ant alan da o idi;

       Bunun karşılığında armağan olsun diye

       kabzası altın kakma kılıcını vermişti.           1570

       Gramimund denilen atının üstündeydi,

       Bu at avcı şahinden daha da hızlı idi;

       Sivri mahmuzlarıyla dürtükledi iyice

       bu tez giden atını,

       Erki çok Dük Samson’un üzerine saldırdı.

       Kalkanını kırarak zırh gömleğini yardı,

       Harbesinin ucunu, takılı şerit ile

       gövdesine daldırdı.

       Atlı Bey mızrağını bir vurunca gövdeye,

       ölüyü eyerinden

       aşağı yuvarladı,

       Araplara bağırdı:

       “Vurun kâfir takımı, bugün bizimdir zafer.”

       Franklar dedi: “Tanrım, böyle bir yiğit Bey’e

       doğrusu yazık oldu.”     HAYDA!

119 Kont Roland gördüğünde Samson’un ölümünü           1580

       İnanın çok üzüldü,

       kara yasa büründü.

       Mahmuzladı atını, sürdü onu dörtnala,

       Saf altından bile daha fazla değerli

       kılıcı Durendal’i hep sallaya sallaya,

       Tüm gücü ile vardı Valdabrun üzerine,

       Bir vuruş indirdi ki

       mücevherle bezeli

       tolganın tepesine

       İki parçaya böldü yukar’dan aşağıya

       kafa, zırh ve bedeni;

       Mücevherle bezeli süslü püslü eyeri;

       Kılıç atın sırtından hayli derine indi,

       Suçu olsa olmasa kesti her ikisini.

       Kâfirler şöyle dedi:

       “Bu korkunç bir vuruş; bize çok zarar verdi.”           1590

       Kont Roland’dan onlara hemen de yanıt geldi:

       “Size karşı duyamam içimde asla sevgi;

       Hem aşırı bir gurur hem de batıl bir inanç

       sarmış yüreğinizi.”     HAYDA!

120 Afrikalının biri

       keza orada idi;

       Melik Malcud’un oğlu

       Malquiant idi bu.

       Çekiçle dövme altın donanım giyiyordu;

       Herkesinkinden daha parlaktı bu donanım,

       arş-ı âlâya kadar ışıltı saçıyordu.

       Saltperdut denen ata binmiş idi bu kişi,

       Olmazdı hiçbir atın ondan hızlı gidişi.

       Saldırdı Anseis’e,

       kalkanının üstüne

       yaman vuruş indirdi.

       Bir yarımı al diğer yarımı mavi olan

       Anseis’deki kalkan

       yarıldı tam ortadan,           1600

       Arap, zırhtan da bazı parçaları yırtarak

       Daldırdı mızrağını, demiri, tahtasıyla

       bedende derinlere;

       Kont öldü, çünkü artık son günü gelmiş idi.

       Franklar dedi: “Ah Bey,

       sen bugün hiç burada olmasa idin keşki.”

121 Papazbaşı Turpin’dir şimdi at koşturarak

       ta öteki ucundan sökün eden meydanın;

       Görülmüş şey değildir, ayin okuyan papaz

       Bir de böyle yiğitçe eylemleri başarsın.

       Kâfire şöyle dedi: “Dilerim ki Tanrı’dan

       sen belanı bulasın.

       Bu adamı öldürdün, yüreğime gam saldın.”

       Güzel atını sürdü, ileri, ona doğru           1610

       Ve kâfirin tuttuğu

       Toledo’da yapılmış

       kalkanın ortasına

       bütün gücüyle vurdu,

       Onu yeşil çimene, candan yoksun, savurdu.

122 Bir kâfir daha vardı Grandonie adında

       Kappadokia Hanı’nın, Capuel’in oğluydu.

       Tez atı Marmorie’nin üstüne biniyordu;

       Bu at uçan bir kuştan da hızlı gidiyordu.

       Boşalttı dizginleri, böğürden mahmuzladı,

       Vurmak için saldırdı Gerin’in üzerine

       olanca gücü ile.

       Al kalkanını kırdı, boy’na geçen kayışı

       bu vuruşla kopardı,

       Örme zırh gömleğini deşercesine yardı,           1620

       Mızrağının ucuna taktığı mavi bezden

       uzun flamasını

       bedeninin içinde derinlere daldırdı,

       Devirdi onu cansız, yüksek bir kayalığa.

       Ardından da yoldaşı Kont Gerer’yi hakladı,

       Keza Berenger ile, Saint Antoinelı Guiun’ü.

       Sonra, güçlü bir Dük’e, Austorie’ye saldırdı;

       Valence Hisarı’na egemendir bu kişi,

       Rhône Irmağı boyunda arpalıkları vardır.

       Onu da yıktı cansız; kâfirler çok sevindi.

       Frank Beyleri dedi:

       “Hızlı bir yenilgiye düşüyor bizimkiler.”

123 Kavradı Roland kana bulanmış kılıcını,

       Çok iyi duymuş idi Frankların ettiği

       matem âh ü zârını;           1630

       Ner’deyse öfkesinden hemen patlayacaktı.

       Kâfire dönüp dedi: “Tanrı belanı versin,

       Bir adam öldürdün ki, sen bunun bedelini

       ağır ödeyeceksin.”

       Mahmuzladı atını, tüm hızıyla koşturdu,

       Kim can verir sonunda, umursamadan bunu

       girdiler birbirine,

       çarpışma yaman oldu.

124 Grandonie hem yiğit hem değerli adamdı;

       Gücü yaman, ayrıca gözüpek savaşçıydı.

       Kont Roland’ın yolunu keserek karşı çıktı,

       Bildi kim olduğunu onu tanımaz iken

       Yavuz görünüşünden ve soylu bedeninden,           1640

       Dik bakışlarından, tavrından ve halinden.

       Elinde olmaksızın ürküntüye kapıldı,

       Kaçmak istediyse de bir yararı olmadı.

       Kont onun tepesine öyle güçlü vurdu ki

       Kılıç yardı tolgayı burunluğuna kadar;

       Kesti geçti burnunu, ağzını, dişlerini

       Gövdesinin tümünü, sonra Cezayir işi

       örme zırh gömleğini,

       İki gümüş kaş’ını altından eyerinin;

       Hatta daldı atının sırtından içeriye,

       İflah olmak şansını vermeden hiçbirine

       kıydı her ikisine;           1650

       İspanyalı Araplar, bir ağızdan bağırıp

       feryat figân eyledi.

       Franklar “Koruyucumuz, iyi vuruyor,” dedi.

125 Çatışma hem çok korkunç hem zorlu geçiyordu,

       Franklar cilalanmış parlak kılıçlarını

       indirip duruyordu;

       Görebilirdiniz or’da azapta nice insan,

       Can vermiş, yaralanmış, kana bulanmış olan;

       Ölüler yığılmıştı birbirinin üstüne

       kimi yüzü koyundu, kiminin sırtı yerde.

       İspanyalı Araplar artık dayanamadı,

       İster istemez hepsi meydandan uzaklaştı,

       Franklar da hışımla arkalarına düştü.     HAYDA! 1660

126 Çatışma hem çok korkunç hem çılgın geçiyordu,

       Franklar canla başla, anlatılmaz gazapla

       ha bire vuruyordu.

       Kesip doğruyorlardı kılıçlı avuçları,

       kaburgaları, hatta

       omurgaları bile,

       Giysilerin altında canlı canlı etleri.

       Yeşil çimen üstünde sanki dere misali

       temiz kan akıyordu.

       .....[19]

       “Güçlü Frank ülkesi, Muhammed’in laneti

       üstüne olsun senin!

       Tüm erlerden yiğitmiş meğer senin erlerin.”

       Kalmadı içlerinde feryatta bulunmayan:

       “Yetiş artık Marsil Han,

       Sür atını imdada,

       muhtacız şimdi sana.”           1670

127 Kont Roland’sa seslenir yoldaşı Olivier’ye:

       “Bey yoldaşım, sanırım dediğimi

       sen de doğru bulursun;

       Papazbaşımız Turpin yaman bir Atlı Bey’dir,

       Bütün dünya yüzünde yoktur ondan üstünü.

       Harbe ya da mızrağı vurmakta pek ustadır.”

       Kont yanıtlar: “Evet, öyle; gidelim yardımına.”

       Bu sözlerle Franklar yeni baştan girişir

       devirip doğramaya.

       Vuruşları yamandır, çatışma çok acıdır,

       İsa’cılar yanında ağır kayıplar vardır.

       Bir görmeli idiniz Roland’la Olivier’nin           1680

       Kılıçlarıyla nasıl kesip biçtiklerini!

       Papazbaşı elinde harbesi vuruyordu,

       Öldürdüğü düşmanlar kolay sayılıyordu.

       Namelerle kayıtlar, bizlere açıklar ki

       Hakladığı kişiler, vak’anüvislerin de

       söylediği gibi

       dört binden fazla idi.

       Dört saldırılarında, işler yolunda gitti,

       Ne var ki beşincisi keder, acı getirdi.

       Frank Atlı Beyleri öldürülmüştü toptan,

       Altmıştan çok değildi Rabbin esirgediği

       ve henüz canlı kalan.

       Onlar da ölmeden önce çok pahalı bedele

       satacak idiler can.     HAYDA!           1690

128 Kont Roland görmektedir erlerinin çok ağır

       kayıplar verdiğini;

       Yoldaşı Olivier’ye bağırarak seslendi:

       “Doğru Bey, can yoldaşım, Tanrı aşkına söyle,

       sen ne dersin bu hale?

       Bak yatıyorlar yerde

       nice has Atlı Beyler.

       Ağlasak gerek şimdi Frank halkının güzel

       ve tatlı yurdu için;

       Ne kadar çok sayıda değerli evladından

       yoksun kaldı bu vatan!

       Ah burada olsaydın, arkam kalem, sen Hakan!

       Kardeş Olivier, söyle, şimdi ne yapsak etsek?

       Bur’daki halimizi ona nasıl bildirsek?”

       Olivier dedi: “Bilmem, onu nasıl buluruz;           1700

       Görmektense utançlı duruma düştüğümü

       yeğlerim ben ölümü.”     HAYDA!

129 Roland dedi: “Üflerim

       Oliphant adındaki fildişinden borumu,

       Bu geçidin ucundan Karl Hakan duyar onu;

       İnan bana, Franklar az sonra geri gelir.”

       Olivier dedi: “Bence, ayıp şey olurdu bu;

       Tüm hısım akrabamız kınanırdı o yüzden,

       Yaşadıkça bu ayıp kalkmazdı üstümüzden.

       Sana bunu yapmanı vaktinde söylemiştim,

       beni hiç dinlemedin.

       Şimdiyse öttür dersem, o fildişi borunu

       öttürecek imişsin.

       Öttürsen bile artık hiç değeri kalmadı;           1710

       Bak her iki kolun da al kanlara bulandı.”

       Yanıt verdi Kont Roland:

       “Ben en yiğit biçimde

       savaştım kâfirlerle.”     HAYDA!

130 Roland der: “Çatışmamız çok azgın yürümekte;

       Boruyu çalacağım, Karl Hakan duysun diye.”

       Olivier dedi: “Bu iş yiğitliğe yakışmaz,

       Zamanında söyledim sana öyle yapmanı,

       tenezzül buyurmadın sözümü dinlemeye;

       Oysa daha o zaman

       dönmüş olsaydı Hakan

       bize zarar gelmezdi;

       Ta orada, Hakan’ın

       yanında olanları

       kınayamaz hiç kimse.”

       Olivier dedi bir de: “Sakalım hakkı için,

       soylu kız kardeşimi,

       Aude’yü yine görmek

       bana nasip olursa           1720

       Yatamayacaksın artık sen onun kollarında.”

131 Roland dedi: “Böylesi

       hıncının sebebi ne?”

       O da yanıtı verdi:

       “Yoldaşım, bu halleri

       başımıza sen açtın.

       Gerçek bir bağımlının

       akılcı davranışı

       çekinir çılgınlıktan;

       Tedbirli davranışlar evladır ataklıktan.

       Franklar hep can verdi, cüretin sebebine;

       Karl Hakan bundan böyle

       bizden hizmet göremez.

       Beni dinlese idin, Efendimiz yetişir

       ve burada olurdu;

       Bitirmiş olacaktık bur’daki çatışmayı,

       zafer bizde kalırdı.

       Marsil Han da mutlaka

       ya tutsak edilirdi

       yahut öldürülürdü.           1730

       Şimdiyse Roland, senin

       pervasızlık etmenin

       narına yanıyoruz,

       kahrolup duruyoruz;

       Büyük Karl’a bizlerden

       bir hayır artık gelmez.

       Oysa kıyamete dek bu dünya onun gibi

       bir Hakan daha görmez.

       Bur’da can vereceksin, Frank yurduna bundan

       büyük utanç düşecek.

       Candan bağlılık ile sürmüş yoldaşlığımız

       bugün sona erecek;

       Gün akşamı bulmadan

       içimiz yanaraktan

       artık vedalaşmanın

       son saati gelecek.”     HAYDA!

132 Papazbaşı duymuştur yapılan tartışmayı,

       Saf altın mahmuzlarla dürtükleyip atını

       Önlerine gelerek ikisini kınadı:

       “Bey Roland, Bey Olivier,           1740

       Yalvarıyorum size, Tanrı’nın hatırına

       kesin şu tartışmayı.

       Boruyu öttürmenin artık yoktur yararı,

       Ama yine de şimdi yapacak en iyi şey

       ne çare, yalnız odur.

       Getirtelim Hakan’ı, bari öcünü alsın

       bizden can verenlerin;

       İspanya Arapları mutlu çekip gitmesin.

       Ordu geri dönerek bur’da attan inecek,

       Bizlerin öldüğünü, kesip biçildiğini

       gözleriyle görecek;

       Ölüleri tabutlar içine yerleştirip

       yük beygirlerinin üstüne yükleyecek.

       Biz ölenler için

       yas tutup acıyarak gözyaşları dökecek;

       Bizi bir kilisenin kutsanmış avlusunda

       mezarlara gömecek.           1750

       Bir kurt, bir domuz ya da köpek, etlerimizi

       kemirip yemeyecek.”

       Yanıtladı Roland da: “İyi konuştun, Beyim.”     HAYDA!

133 Kont Roland Oliphant’ı, fildişi borusunu,

       dudağına götürdü,

       Derin bir soluk aldı, var gücüyle öttürdü.

       Yüce tepeler aşıp ses gitti uzaklara,

       Otuz fersah iler’de bulunan kişilerin

       erişti kulağına.

       Karl’la tüm yoldaşları işittiler bu sesi.

       Hakan “Bizim askerler savaşmaktadır,” dedi.

       Ama or’dan Ganelon çabucak yanıt verdi:

       “Başkası dese bunu, kocaman bir palavra

       sayılırdı söylenen.”     HAYDA!           1760

134 Roland hem acı hem de umutsuzluk içinde

       Oliphant’ını çalar büyük ıstırap ile.

       Duru bir kan ağzından dudağa gelir sızar

       Ve kafatasında iki şakağı zonklar.

       Çok uzağa ses verir elindeki o boru,

       Geçitte ilerlerken Karl Hakan duydu onu.

       Naimes Dükü de duydu,

       ordudaki Franklar

       durdu, sesi dinledi.

       Hakan dedi: “İşittim Roland’ın borusunu,

       Savaşta olmasaydı ne diye öttürsündü?”

       Ganelon yanıt verdi: “Yok canım savaş mavaş,           1770

       Yaşlandın sen bir hayli, saçların ak pak oldu;

       Böyle laflar edince çocuğa benziyorsun.

       Pekâlâ da bilirsin Kont Roland’ın ne kadar

       gururlu olduğunu.

       Anlayamıyorum niçin bunca zaman Tanrı’nın

       buna göz yumduğunu.

       Vaktiyle zaptetmişti Noples denen hisarı

       senden buyruk almadan,

       Araplar da topluca fırlayarak surlardan

       Has bağımlın Roland’ın üstüne saldırmıştı.

       Bu olay sonrasında çayırları kaplayan

       kanları bol su ile

       sildirip yıkatmıştı

       Kimse bilmesin diye onun ne yaptığını.

       Tek bir tavşan görünce aklına esebilir

       gün boyu boru çalmak.           1780

       Şişinip duruyordur yalnızca o şu anda

       yanında olan yoldaş Beyleri arasında;

       Dünyada hiçbir ordu, Roland’a saldırmayı

       göze almış olamaz.

       Sen atını süredur, niçin oyalanasın?

       Geniş Frank yurdunun daha çok uzağındasın.”     HAYDA!

135 Üflemenin zorundan, Kont Roland’ın ağzına

       ciğerlerden kan çıktı;

       Kafasındaki şakak kemikleri çatladı.

       Bin zorlukla, acıyla, borusu Oliphant’ı

       öttürmeyi sürdürdü;

       Bu sesi hem Karl duydu, hem de Frank ordusu.

       Hakan dedi: “Dinleyin! Çok uzun öttü boru.”

       Yanıtladı Dük Naimes: “Has bağımlılarından

       biri son bir gayretle

       öttürüyor boruyu;           1790

       Sanırım bir savaş var, bildirmektedir bunu.

       Umursamaz bir tutum izlemeni isteyen

       sattı onu düşmana.

       Sen şimdi hemen bürün, savaş donanımına,

       bağır savaş naranı,

       Sür atını çok soylu yakın hısımlarının

       tez elden imdadına.

       Duymaktasın açıkça Roland’ın yolladığı

       yetişin feryadını.”

136 Karl Hakan buyurunca borazanlar çalınır,

       Franklar attan iner, çabucak silahlanır,

       Zırh giyer, tolga takar, parlak kılıçlarını

       bellerine kuşanır.

       Has cinsten kalkanları, hem uzun hem de sağlam

       mızrakları da vardır;

       Ak, al, mavi şeritler mızrak uçlarındadır.           1800

       Ordudaki tüm Beyler biner yine atlara,

       Geçidin içer’sinde dönerlerken geriye

       mahmuz vurup dururlar ha bire hayvanlara.

       Yanında at sürene her biri şunu söyler:

       “Kont Roland can vermeden yetişebilirsek eğer

       Onunla biz yan yana

       kahredici vuruşlar

       indiririz düşmana.”

       Ne çare, çok geç idi yola çıktıklarında.

137 Akşam öncesinde gök, daha bir parlak olur,

       Güneşin vurmasıyla silahları ışıldar

       Zırhlardan tolgalardan nice pırıltı çıkar

       Bir o kadar da çiçek resimleri boyanmış

       kalkanları pırıldar,           1810

       Keza ucuna şerit takılmış mızrakları.

       Öfke doluydu Hakan atını sürmekteyken,

       Franklar da hakeza; hepsi üzgün, tasalı.

       Bir teki bile yoktu gözyaşları dökmeyen;

       Tümü de Roland için çok kaygılı idiler.

       Hakan Kont Ganelon’u çoktan tutuklatmıştı

       Saray aşçılarının eline bırakmıştı.

       Çağırttı başaşçısı Besgun’ü, şöyle dedi:

       “Benim adıma ona iyi göz kulak olun

       tıpkı bir cani için yapılacağı gibi;

       Aile bireylerimi satmıştır o, düşmana.”           1820

       Aşçıbaşı da onu alarak teslim etti

       yüz tane yamağına;

       İyi, kötü hep vardı

       bunların arasında.

       Yoluverdiler hemen sakalla bıyığını,

       Her biri de herife dörder kez yumruk attı.

       İyice bir dövdüler sopalar, değneklerle,

       Boynuna da taktılar demirden bir halkayı

       Ve zincire ne biçim bağlanırsa bir ayı

       öyle zincir zurdular.

       Bu ayıplı haliyle sonra da oturttular

       yük beygiri üstüne,

       Onu yeniden Karl’a teslim edesiye dek

       göz önünde tuttular.

138 Tepeler çok yüksektir, karanlıktır, yücedir     HAYDA!           1830

       Vadiler derin olur, sular hep hızlı akar.

       Öncülerle artçılar borularını çaldı

       Oliphant’ın sesine sanki karşılık verdi.

       Hakan atını sürer yüreği öfke dolu

       Franklar da hakeza; hepsi üzgün, tasalı.

       Ağlamayanı yoktur, göstermeyen yasını;

       Yakarırlar Tanrı’ya, “Roland’ı koru” diye

       Onlar savaş yerine varıp yetişesiye.

       İndirmek istiyorlar Kont Roland’la yan yana

       kahredici vuruşlar, savaşılan düşmana.

       Çok fazla geciktiler, her ne yapsalar boştur,           1840

       Vaktinde varamazlar onlar artık oraya.     HAYDA!

139 Karl Hakan at sürmekte, içi öfkeyle dolu,

       Zırh gömleği üstüne ak sakalı yayılır;

       Frank yurdu Beyleri atlarını mahmuzlar

       İstisnasız hepsi de gözyaşı döker, ağlar

       Artçılar komutanı Kont Roland’ın yanında

       olmadıkları için

       O çarpışıp dururken boğazda Araplarla.

       Ağır yaralanmıştır, canı zor tende kalır.

       Ey Tanrım, ne yiğitti yanındaki altmış Bey,

       Bir komutan ya da Han

       görmedi hiç yanında

       onlardan iyisini.     HAYDA!           1850

140 Roland bakar çevreye, dağlara tepelere

       Görür ki nice Frank cansız serilmiş yere;

       Soylu bir Atlı Bey’e yakışacak sözlerle

       yasını belli eder:

       “Tanrı inayet etsin sizlere, yüce Beyler,

       Hepinizin ruhuna cennette bir yer versin,

       Or’daki bahçelerde, çiçekler arasında

       onları dinlendirsin.

       Sizden iyi bağımlı görmedim hiç ömrümde;

       Uzun yıllar, vefayla oldunuz hizmetimde,

       Karl Hakan’ın adına birçok iller aldınız.

       Onun siz Beylerini bur’da görevlendirmesi

       ne kadar kötü oldu!           1860

       Ey nazlı Frank yurdu,

       güzel bir ülkesin sen,

       Bugün uğrayacaksın korkunç bir felakete,

       yitireceksin nice değerli evladını.

       Soylu Frank Beyleri, siz hep benim yüzümden

       gözlerimin önünde

       ölüp gidiyorsunuz;

       Artık elimde değil koruyucunuz olmak,

       imdadınıza koşmak.

       Hiç yalancı çıkmayan Tanrım sizi kurtarsın.

       Can kardeşim Olivier, seni bırakmam olmaz;

       Başka şeyden ölmesem beni öldürür kahrım,

       Savaşmaya dönelim, haydindi Bey yoldaşım.”

141 Kont Roland girişmişti yeniden savaşmaya

       Elindeydi Durendal, vuruyordu onunla

       Hakan’ın has Beyine yakışacağı gibi;           1870

       Puili Faldrun’ü böldü iki parçaya

       Araplardan en seçkin yirmi dört savaşçının

       hakeza yanı sıra.

       O güne dek hiç kimse susamadı bu kadar

       düşmandan öç almaya.

       Nasıl bir erkek geyik, sürü ile zağarın

       önü sıra kaçarsa

       Kâfirler de Roland’dan öyle kaçıyorlardı.

       Papazbaşı dedi ki. “Sen çok iyi savaştın,

       Bir Atlı Bey böylesi yiğitlik göstermeli;

       Taşıdığı silahın ve üstüne bindiği

       iyi cinsten bir atın

       hakkı neyse vermeli.

       Savaşta hem çok güçlü hem de yavuz olmalı;

       Yoksa öyle kişiye

       birkaç mangırlık bile

       değer tanımamalı.           1880

       Öylesi varsın gitsin manastırın birine

       kapanıp keşiş olsun;

       Sabahtan akşama dek günahlarımız için

       dualar edip dursun.”

       Roland yanıtlar onu: “Durma, çal kılıcını,

       esirgeme onları!”

       Bu sözleri duyunca Franklar bir kez daha

       savaşır yeni hızla;

       Ağır kayıplar olur İsa’cılardan yana.

142 Düşmanların hiç tutsak almayacağını bilen

       Elbet böyle savaşta olanca gücü ile

       savunur kendisini;

       Bu yüzden de Franklar çok yavuz savaştılar

       tıpkı aslanlar gibi.

       Derken, bakın görün ki

       Marsil vardı oraya,

       görünüşü yakışır çeşittendi bir Han’a;

       Binmişti Gaignun adlı has atının sırtına.           1890

       Onu adamakıllı mahmuzlayıp saldırır

       Kont Bevon’un üstüne;

       Beanne ile Dijon’un Beyi bu kişi idi.

       Kalkanını parçalar, deler zırh gömleğini,

       Bu tek vuruşu ile cansız yuvarlar onu.

       Ardından da hakladı Yvoire ile Yvon’u,

       Bunların yanı sıra Roussilon Hisarı’nın

       Beyi olan Gerard’ı.

       Kont Roland pek de uzak değil idi yanından;

       Şöyle dedi kâfire: “Belanı bul Tanrı’dan.

       Büyük kötülük edip kıydın yoldaşlarıma,

       Ama bil ki seninle ikimiz ayrılmadan

       bir vuruş yiyeceksin,           1900

       Kılıcımın adını bugün öğreneceksin.”

       Tam Bey’ce bir hışımla üzerine saldırdı,

       Sağ eline vurarak kesti attı kopardı

       Sonra da sarı saçlı Jurfaleu’nün başını

       gövdesinden ayırdı;

       Marsil Han’ın oğluydu adı geçen bu kişi.

       Kâfirler feryat etti:

       “Muhammed, gel imdada!

       Tanrılarımız, bizi Karl’a karşı koruyup

       öcümüzü de alın;

       Ne melun savaşçılar gönderdi yurdumuza,

       Kaçmıyorlar meydandan can vermek korkusuyla.”

       Birbirine dediler: “Buradan savuşalım!”           1910

       Bu sözler üzerine yaklaşık yüz bin kişi

       başladılar kaçmaya,

       Kim onları çağırsa, dönmediler bir daha.     HAYDA!

143 Ama yararı mı var? Marsil Han savuşmuşsa

       Or’da, arkada kaldı amcası Marganice;

       Bu kişi Kartaca’da, Alfrere’le Garmalie’de,

       Ayrıca da lanetli ülke Habeşistan’da

       egemenlik sürdürür.

       Tüm siyahlar soyuna buyruğunu yürütür;

       Onların suratında yayvandır burunları,

       iyice kocamandır ayrıca kulakları;

       Bunlardan gelmiş olan savaşçılar toplamı

       elli binden fazlaydı.

       At sürdüler hışımlı, yürekleri gazaplı,           1920

       Sonra da haykırdılar kâfirler takımının

       savaşma narasını.

       Roland dedi: “Burada hep şehit olacağız;

       Şimdi biliyorum ki, kalmadı zamanımız.

       Ama lanetler olsun, kendi ölmeden önce

       canını çok pahalı satmamış er kişiye.

       Parlak kılıçlarınızla ha bire vurun Beyler,

       Savunun canınızı, bedeninizi hırsla,

       Utanç getirmeyelim nazlı Frank yurduna.

       Her ne zaman Efendim, Karl Hakan bu meydana

       gelip ulaşır ise

       bunu görecek işte:

       Araplar bir kıyımdan geçmiş ki öylesine,

       Bizden her ölen için on beşi ölü yatar;           1930

       O zaman yüce Hakan, bizi hayırla anar.”     HAYDA!

144 Kont Roland gördüğünde lanetli adamları

       Fark etti ki renkleri mürekkepten de kara,

       Ak yerleri hiç yoktu bir dişleri dışında.

       Dedi: “Anladım şimdi

       Mutlak bugün burada can vereceğimizi.

       Koman vurun Franklar, bakın ben yeni baştan

       girişiyorum işe.”

       Olivier dedi: “Bizden en aheste davranan

       her kim olacak ise

       lanet ettim ben ona.”

       Bu sözlerin üstüne

       Franklar giriştiler kavgaya daha hızla.

145 Kâfirler bir baktılar,

       çok az kaldı Franklar;           1940

       Arttı ataklıkları, içleri güven doldu,

       Birbirine dediler: “Bak, Karl Hakan’ın yolu

       hepten de batıl imiş.”

       Marganice or’daydı; altında kula donlu

       bir at vardı, kendisi onun üstüne binmiş.

       Atı bir dürtükledi altın mahmuzlarıyla

       Ve saldırıp arkadan

       mızrağını sapladı Olivier’ye sırtından.

       Giydiği beyaz renkli örme zırhı delerek

       Daldırdı o mızrağı göğüsten içeriye.

       Sonra dedi: “İşte sen, aldın yaman bir yara;

       Demek ki Karl bırakmış sizleri buralara

       hepiniz bu geçitte can veresiniz diye.

       Bize kötülük etti, komayacağız biz de

       onda övünecek hal;           1950

       Sırf seni haklamakla, aldım ben fazlasıyla

       ölen erlerimizin susadığım öcünü.”

146 Olivier anladı ki ölümcüldür yarası,

       Namlusu cilalanmış kılıcı Halteclere’i

       sıkı sıkı kavradı,

       Marganice’in altından, tepesi de sipsivri

       tolgasına bir çaldı,

       Çiçek kabartmalarını, mücevher süslerini

       o tolgadan kopardı,

       yere takla attırdı.

       Kılıç yardı kelleyi ta ön dişlere kadar;

       Kılıcını kaldırıp onu canından yoksun

       aşağı yuvarladı.

       Sonra dedi: “Ey kâfir, lanetler olsun sana!

       Gerçi inkâr edemem Karl Hakan’ın burada

       çok ağır kayıplara

       uğradığını; ama,

       Sen de görebileceğin hiçbir soylu hanıma           1960

       Övünemeyeceksin, geldiğin memlekette

       Söyleyip de üstümden tek mangır aldığını

       Yahut da bana olsun başka birine olsun

       bir zarar verdiğini.”

       Ve Roland’a seslendi

       yardıma gelsin diye.     HAYDA!

147 Olivier anladı ki yarası ölümcüldür,

       Kendi öcünü almak isteği ancak şimdi

       getirilir yerine.

       O meydan savaşının işte tam göbeğinde

       gerçek bir Atlı Bey’e yakışacak biçimde

       ha bire kılıç çaldı;

       Mızrakları kırarak, kalkan parçalayarak

       Kesti biçti ayaklar, eller, süslü eyerler,

       bedenlerde böğürler.

       Onu bu halde gören

       Arap gövdelerini öyle kesip biçerken           1970

       Ve cenazelerini yerde yığın ederken,

       Anımsayacaktı onun nice has bir bağımlı

       Atlı Bey olduğunu.

       Ne de o, Karl Hakan’ın narasını unuttu:

       “Monjoie!”yı bağırdı iyice yüksek sesle,

       anlaşılır biçimde.

       Sonra dönüp seslendi, dostu ve can yoldaşı

       Roland’a şu sözlerle:

       “Bey yoldaşım, gel de yanımda dövüş,

       Bugün ikimiz için, büyük hüzün içinde

       ayrılmanın günüymüş.”     HAYDA!

148 Roland bakar yüzüne yoldaşı Olivier’nin:

       Doğal renginden yoksun,

       hem mor hem sarı, solgun.

       Bedenden akıp gider bol bol duru, al kanlar,           1980

       Hem de toprağa damlar.

       Roland dedi: “Ey Tanrım, ne yapsam, bilmiyorum.

       Bey yoldaş, yiğitliğin bir yarar getirmedi;

       Bu dünya görmeyecek hiç senin benzerini.

       Ey güzel Frank yurdu, bugün yitiriyorsun

       Nice yiğit Beyleri; çok perişan oluyor,

       sanki yıkılıyorsun.

       Hakan ağır bir kayba uğrayacak bununla.”

       Bunu dedikten sonra

       bayıldı at sırtında.     HAYDA!

149 Görün ki şimdi Roland at sırtında baygındır;

       Olivier’ye gelince, ölümcül yaralıdır.           1990

       O kadar çok kanını akıttı, yitirdi ki

       çevresini bulanık görmektedir gözleri;

       Ne yakınında ne de uzağında bir şeyi

       rahat seçebilmektedir

       Ve bir Tanrı kulunu tanıyabilmektedir.

       Yoldaşı Roland onun yanına geldiğinde

       Kılıç vuruşu yedi, mücevherle, altınla

       bezenerek süslenmiş

       tolgasının üstüne.

       Tolga yarılıverdi burunluğuna kadar,

       Neyse kılıç varmadı Kont Roland’ın başına.

       Bu vuruşu yiyince Kont Roland baktı ona

       Ve yumuşak bir sesle şu soruyu sordu:

       “Bey yoldaşım, bilerek yapmış mıydın sen bunu?           2000

       Bak vurduğun Roland’dır, seni pek içten seven;

       Vurdun bana, önceden

       ‘Davran, koru kendini’

       gibi bir şey demeden.”

       Olivier dedi: “Yoldaş, şimdi sesini duydum,

       Ama

       seni göremiyorum.

       Tanrı seni korusun.

       Demek ben sana vurdum?

       Bağışla beni dostum.”

       Yanıtladı Roland da: “Bana zarar gelmedi;

       Ben seni bağışladım, hem bur’da hem Tanrı’nın

       en son mahşer gününde.”

       Bu konuşma üstüne

       eğildi selam verdi

       karşılıklı ikisi;

       Bakın ayrılırlarken, onların birbirine

       ne büyüktü sevgisi!

150 Ölümün pençesinde olduğunu Olivier

       içinden sezmektedir.           2010

       Gözleri yuvasında kayarak dönmektedir;

       Duyma ve görme gücü hepten yitirilmiştir.

       Attan inip uzanır toprağın üzerine;

       Günahlarını söyler iyice yüksek sesle,

       Ellerini avuçtan birleştirerek göğe

       kaldırmış hali ile.

       Tanrısından yakarır, onu da cennetine

       kabul buyurmasını.

       Hayır duası eder, Karl Hakan’a ve bir de

       nazlı Frank eline;

       Ama herkesten önce

       yoldaşı Roland Bey’e.

       Yürek atışı onu yarı yolda bırakır,

       başındaki tolgası öne doğru kaykılır,

       Bedeninin bütünü düşer yere serilir.           2020

       Kont ölmüştür, vadesi artık hiç kalmamıştır.

       Yiğit Roland onun’çün ağlar yasa bürünür;

       Dünyada bundan büyük keder duyulmamıştır.

151 Yiğit Roland görür ki arkadaşı ölmüştür,

       Yüzükoyun yatıyor, başı yere düşmüştür.

       İçli yakınmalarla onun yasını tuttu:

       “Bey yoldaşım, keşki sen böylesine atılgan,

       gözüpek olmasaydın!

       Beraberdik seninle günler, yıllar boyunca.

       Beni hiç incitmedin, keza benden de sana

       bir fenalık gelmedi.

       Şimdi sen öldün gittin, yanarım sağ kalmama.”           2030

       Bu sözleri diyerek Beylerbeyi bayıldı,

       Veillantif denilen atının sırtındaydı.

       Altın üzengileri onu esirgedi düşmekten,

       Bir yana kaykılsa da devrilecek değildi

       eyerin üzerinden.

152 Daha Roland yeniden kendisine gelmeden,

       Baygınlıktan kurtulup harekete geçmeden

       Adamları orada ağır kayıp verdiler.

       Tüm Franklar öldüler; hepsini de yitirdi

       İki kişi dışında: Papazbaşı Turpin’le

       Hum Beyi Gautier sağdı.

       Gautier dağdan dönmüştü, aşağıya varmıştı.           2040

       Araplarla orada yiğitçe savaşmıştı;

       Ama kâfirler or’da yengiyi kazanmıştı,

       ölmüştü adamları.

       O da ister istemez, düştü kaçış yoluna

       dar vadiler boyunca,

       Yardıma gelsin diye bağırdı Kont Roland’a:

       “Ah soylu Bey, ner’desin, korku bilmez bahadır?

       Bilmedim hiç korkuyu sen yanımda oldukça.

       Bil ki sana seslenen

       yoldaşın Gautier’dir,

       hani Maelgut’ü yenen,

       Koca yiğit ak saçlı Droun’un yeğenini.

       Cesaretim yüzünden sen çok tutardın beni.

       Şimdiyse mızrağımın uzun sapı kırıldı,

       kalkanım parçalandı;           2050

       Örme halkadan zırhım delindi ve yırtıldı.

       Bir mızrak vuruşuyla bedenim yaralandı;

       Az sonra öleceğim, ama yine de canım

       pahalıya satıldı.”

       O bunları söylerken Roland da duydu onu,

       Atını mahmuzlayıp dörtnala sürdü geldi

       onun yanına doğru.     HAYDA!

153 Roland, içi kahırlı, yüreği öfke dolu,

       Daldı kalabalığa, kılıç vurdu da vurdu,

       Devirdi Araplardan yirmi kişiyi cansız.

       Gautier altı kişi, Papazbaşı beş kişi

       haklayıp ona uydu.

       Kâfirler söylendiler: “Bunlar, yavuz herifler;           2060

       Dikkatli olun Beyler,

       savuşup gitmesinler.

       Onlara saldırmayan biri olursa eğer

       belalara uğrasın;

       Onların kaçmasına gözünü yuman kişi

       korkak diye anılsın.”

       Bağırıp çağırmayı daha da artırırlar,

       yeniden saldırırlar.     HAYDA!

154 Kont Roland gerçekten de çok soylu savaşçıdır,

       Hum Beyi Gautier dahi at sırtında yektadır;

       Papazbaşı nice kez savaş meydanlarında

       erlik kanıtlamıştır.

       Akıllarından geçmez birbirinden ayrılmak.

       Kalabalık içinde vururlar kâfirlere;           2070

       Araplardan bin kişi attan inerek yere

       yaya saldırmaktadır.

       Kırk bin tanesi ise hâlâ at sırtındadır.

       Ama sanıyorum ki, çok yakına gelmeyi

       göze alamıyorlar;

       Yalnız uzaktan mızrak, harbe fırlatıyorlar,

       Wigar denen çeşitten iyice uzun oklar,

       ucu sivri kargılar;

       Daha ilk yağdırmada Kont Gautier’yi vurdular

       Ve Reimsli Papazbaşı Turpin’in kalkanını

       yarıp bunun ardından

       Tolgasını kırdılar, başta yara açtılar,

       Örme halka zırhını parçalayıp yırttılar;

       Bedeninden de dört kez mızrak vuruşlarıyla

       onu yaraladılar.           2080

       Öldürdüler altında duran savaş atını;

       Ne hüzün vericiydi, görmek Papazbaşı’nın

       yere yıkılmasını.     HAYDA!

155 Reimsli Turpin duyunca yıkılma acısını

       Bedeni delinerek dört mızrak vuruşuyla

       Hemen ayağa kalktı.

       Önce Roland’a baktı, ardından son gayretle

       koştu onun yanına,

       Şu sözleri söyledi: “Yenilmiş değilim ben;

       Has bir Bey, kesinlikle, koyvermez kendini

       canı teninde iken.”

       Almace adlı, namlusu pırıltılı çelikten

       kılıcını kavradı,

       Kalabalık içinde, belki de binden fazla

       yaman vuruş indirdi.           2090

       Sonra gelen Karl Hakan, gördü ve söyledi ki

       tek bir vuruşu bile yabana gitmemişti.

       Karl geldiğinde onun ölüsünün yanında

       dört yüz kadar düşmanın bedeni yatmaktaydı:

       Kimi yaralı kimi ortasından deşilmiş,

       Kiminin de kafası gövdesinden kesilmiş.

       Öyle der bu olayı yazan vak’anüvisler

       ve orada bulunup her şeye tanık olmuş,

       Tanrı mucizesiyle can vermekten kurtulmuş

       soylu Giles, bir keşiş;

       sonra olmuştu Ermiş.

       Laon Kilisesi’nde hâlâ duran bir belgeyi

       yazan işte o idi.

       Doğru dürüst bilmeyen or’da olan biteni

       elbette anlayamaz tümüyle gerçekleri.

156 Savaşmayı sürdürür Kont Roland, Bey’cesine;

       Ama artık bedeni ateşler içindedir,

       terden sırılsıklamdır.           2100

       Kafasında bir ağrı, büyük bir acı vardır;

       Boru öttürmek için aşırı zorlamaktan

       iki şakağı zonklar.

       Ama Karl’ın oraya gelip gelmeyeceğini

       öğrenmeyi arzular;

       Üfler Oliphant’ına, azıcık, gücü yeter o kadar.

       Yine de Büyük Hakan uzaktan onu duyar,

       durup kulak kesilir.

       “Beylerim,” der, “gidişat bizim için çok kötü,

       Yeğenim Kont Roland’ı bugün yitireceğiz,

       Borusunun sesinden sezinliyorum sanki

       artık kalmadı ömrü;

       Onun yanına gidip yetişmek isteyenler

       çok hızlı at sürsünler.

       Çalın borazanları, orduda kaç taneyse.”           2110

       Altmış bin savaşçının birden üflemesiyle

       öyle bir ses çıktı ki

       Bütün dağlar çınladı, vadiler yankılandı,

       Kâfirler de bu sesi uzaklardan işitti

       ve ona boş vermedi;

       Birbirine dediler: “Karl az sonra bur’dadır.”

157 Kâfirler dedi: “Hakan dönmektedir buraya.     HAYDA!

       Bakın Frank yurdunun askerleri nasıl da

       borazanlar öttürür;

       Karl buraya gelirse çoğumuzu öldürür.

       Çatışma başlayacak mutlaka yeni baştan

       Roland kalırsa canlı;

       Yitirmişiz demektir yurdumuz İspanya’yı.”

       Kâfirlerden dört yüzü bir araya toplandı

       tolga kayışı bağlı;           2120

       Bunlar kendilerini o meydanda en yaman

       yiğit sayıyorlardı.

       Yaban domuzu gibi saldırdılar Roland’a,

       Şimdi Kont kalmış idi büyük baskı altında.     HAYDA!

158 Kont Roland bu güruhun yaklaştığını gördü,

       O an büyük bir güce, yavuzluğa büründü.

       Tende canı kaldıkça boyun eğmez onlara,

       Oturmaktadır atı Veillantif’in sırtında

       Dürtmektedir atını saf altın mahmuzlarla

       Kalabalık kavgada saldırır düşmanlara

       Papazbaşı Turpin de katılmaktadır ona.           2130

       Bir kâfir ötekine “Tez davran dostum,” dedi,

       “Bak duyduk Frankların borazan seslerini,

       Güçlü Hakan Karl döner şimdi gerisin geri.”

159 Kont Roland hiç sevmezdi, ne bir korkak kişiyi

       Ne kibirlileri, ne içi karanlık herifleri,

       Ne de kendi Hanına içten bağlı olmayan

       soylu Atlı Beyleri.

       Papazbaşı Turpin’e bağırarak seslendi:

       “Beyim, bak sen yayasın, bense at sırtındayım,

       Seni korumak için ben bur’da kalacağım.

       İyi, kötü, akıbet her ne türlü çıkarsa

       ona katlanacağız, birlikte ve yan yana;           2140

       Hiç kimse zorlayamaz beni her ne yaparsa

       seni tek bırakmaya.

       Kâfirlere az sonra bu saldırıları için

       bedel ödeteceğiz.

       Başa inen vuruşlar içinde en âlâsı

       Durendal’den gelendir.”

       Papazbaşı da dedi: “Lanet olsun, kolunun

       olanca gücü ile

       düşmana vurmayana;

       Karl Hakan nasıl olsa

       öcümüzü alacak

       hem de çok fazlasıyla;

       şimdi dönüş yolunda.”

160 Kâfirler söyleştiler: “Keşki hiç doğmasaydık!

       Bugün ne felaketli bir gün oldu bizlere!

       Yitirdik Beylerimizi, soylu büyüklerimizi,

       Yiğit Karl dönmektedir o güçlü ordusuyla

       şimdi gerisin geri.

       Frank borazanlarını duymaktayız açıkça;           2150

       Monjoie narasından her tarafa yayılır

       çok büyük bir şamata.

       Beri yandan, Roland da

       öyle yavuz bir Bey’dir ki

       Onu asla yenemez fânilerden hiçbiri.

       Mızraklarımızı ona uzaktan fırlatalım,

       sonra onu böylece ölmeye bırakalım.”

       Ve öyle de yaptılar;

       kısa ve uzun oklar

       yağmur gibi yağdılar,

       Harbelerle mızraklar,

       ucu tüylü kargılar.

       Kont Roland’ın kalkanı kırıldı ve delindi,

       Zırhının halkaları parçalanıp söküldü.

       Gerçi bedenine dek mızraklar erişmedi,

       Ama Veillantif aldı otuz yerinden yara,           2160

       Kont sırtında dururken cansız düştü toprağa.

       Kâfirler hep savuştu, onu bıraktı or’da;

       Kont Roland kaldı artık, kendi başına, yaya.     HAYDA!

161 Kâfirler kaçmaktadır, hem kızgın hem de hınçlı

       Yurda dönmektedirler olabildiğince hızlı.

       Kont Roland’ın onları izleyebilmek için

       hiç yoktur olanağı

       Can vermiştir Veillantif, yitirmiştir atını;

       Hoşlansın hoşlanmasın, artık yaya kalmıştır.

       Papazbaşı Turpin’in yardımına seğirtti,

       Kayışını çözerek, altından tolgasını

       aldı kenara koydu,           2170

       Hafif ve ışıltılı örme halka zırhını

       sırtından çekti, soydu;

       Üst gömleğini tutup dilim dilim keserek

       birçok şerit edindi.

       Sardı yaralarını, işte o şeritlerle,

       Ardından çekti onu

       kendi göğsüne doğru

       kucaklayıp bastırdı,

       Sonra Papazbaşı’nı yavaş yavaş yatırdı

       yemyeşil çimenlere.

       Ondan büyük şefkatle yakarıda bulundu:

       “Ey soylu Bey, şimdilik, izin ver ayrılayım;

       O kadar sevdiğimiz savaş yoldaşlarımız

       Tümüyle öldü artık; biz bırakmamalıyız

       onları orta yerde.

       Gideceğim onları arayıp toplamaya           2180

       Ve yerleştireceğim hepsini de buraya,

       şur’da senin önüne,

       yatacaklar yan yana.”

       Papazbaşı da dedi: “Haydi ayrıl, sonra dön;

       Bize de mezar yeri diye işte burası

       nasip edilmiş imiş, şükredelim Tanrı’ya.”

162 Roland yürüdü gitti oradan tek başına,

       çıktı savaş yerini dolanıp bakınmaya.

       Arandı vadilerde, arandı tepelerde.

       Buldu or’da Gerin’le yoldaş Beyi Gerer’yi,

       Atton’la Berenger’yi,

       Anseis’le Samson’u,

       Koca Bey de denilen Gerard de Roussilon’u.

       Yiğit adam getirdi hepsini birer birer,           2190

       Papazbaşı’na kadar taşındı tüm bedenler,

       Onun hemen önünde bir dizi oluşturdu.

       Papazbaşı gözüne dolan sıcak yaşları

       artık tutamıyordu;

       Elini kaldırarak ölüleri kutsadı,

       Sonra dedi: “Bahtınız yaman imiş, Beylerim!

       Şanı yüce Tanrı’dan yalvararak dilerim

       hepinizin ruhunu huzura kabul etsin,

       O ruhları cennetin çiçekli bahçesine

       ebedi yerleştirsin.

       Kendi ölümümeyse şundan yanıyorum ki

       Güçlü Hakan’ı artık hiç göremeyeceğim.”

163 Roland yine ayrıldı, araştırmak üzere

       or’daki araziyi.           2200

       Kısa sürede buldu yoldaşı Olivier’yi,

       Bedenini sımsıkı bastırarak göğsüne

       Ve çabuk davranarak elinden geldiğince

       döndü Papazbaşı’nın halsiz yattığı yere,

       Yatırdı o bedeni bir kalkanın üstüne,

       koydu onu öteki yatanların yanına.

       Papazbaşı kutsadı yeni gelen ölüyü

       bir haç işaretiyle;

       Ama bunun ardından, yürekte pek çok arttı

       acısı, acıması.

       Roland şöyle konuştu: “Can yoldaşım Olivier,

       Senin baban olurdu koca bir Dük, Reinier,

       Bu kişi egemendi Runers Vadisi’ndeki

       serhat eyaletine.

       Mızrak sapı kırmakta, kalkan parçalamakta,           2210

       Çok kasılanları yenip ödünü patlatmakta

       Yiğit savaşçıların yardımına koşmakta,

       öğütte bulunmakta

       Zulmedenle savaşıp hepsini haklamakta

       Senden üstün Atlı Bey, hiçbir ülkede yoktu.”

164 Kont Roland gördüğünde, cansız yerde yatarken

       soylu yoldaşlarını

       Ve pek içten sevdiği can dostu Olivier’yi,

       Duygulandı yüreği,

       ağlamaya başladı,

       Yüzünde renk kalmadı.

       Öyle büyük idi ki yüreğindeki acı,

       ayakta duramadı

       Elinde olmayarak, yere düştü, bayıldı.           2220

       Papazbaşı da dedi: “Bey, bizim kaderimiz

       ne kadar kötü çıktı!”

165 Papazbaşı görünce Roland’ı öyle baygın

       Hiç olmadık ölçüde içini hüzün bastı,

       Elini uzatarak Oliphant’ı kavradı.

       Rencesvals Boğazı’nda akan bir dere vardır;

       Ona giderek ondan Roland’a su getirmek

       idi amacı, kasdı.

       Sendeleyerek gitti biraz o yana doğru;

       Gücü öyle azdı ki vardığı yerde kaldı,

       Çok kan yitirdiğinden artık dermanı yoktu.

       Daha çeyrek dönümlük bir yeri geçemeden           2230

       Yüreği duruverdi, yüzükoyun yıkıldı;

       Acınacak bir ölüm artık ona varmıştı.

166 Kont Roland baygınlıktan ayılır gibi oldu

       Ayağa kalkabildi, ama acısı çoktu.

       Yamacın bir üstüne, bir de altına baktı

       Ölmüş yoldaşlarının sıra sıra yattığı

       yeşil çimenli yerden biraz daha ötede

       Gördü ki çok soylu Bey, yıkılmış, uzanıyor;

       Papazbaşı idi bu, Tanrı’nın gönderdiği,

       ona hizmetkâr olmak görevini vererek.

       Günahlarını saymış, sonra göğe bakmıştı

       Ellerini yan yana koyup birleştirerek

       yukarı kaldırmıştı,           2240

       Makamım cennet olsun diye niyaz ederek

       Tanrı’ya yalvarmıştı.

       Karl Hakan’ın gözüpek savaşçısıydı Turpin;

       şimdi cansız kalmıştı.

       Nice büyük savaşta, ayrıca da verdiği

       pek güzel vaazlarla

       Hep din mücahidiydi kâfirler karşısında;

       Yüce Rab, rahmetini ondan esirgemesin.     HAYDA!

167 Kont Roland bir bakar ki Papazbaşı yerdedir,

       Karnındaki yaradan bağırsakları çıkarak

       bedeninin yanında

       toprağa serilmiştir.

       Kaşının tam altından beyni de akmaktadır;

       Göğsünün üzerinde bir yandan ötekine

       Güzel, ak ellerini haç gibi çaprazlama

       koyarak uzatmıştır.           2250

       Ağıt yakar onun’çin iyice yüksek sesle,

       yurdunun töresince:

       “Ey soylu er, en yüce

       atalardan gelme Bey!

       Bugün seni, makamı cennet olan Tanrı’ya

       emanet ediyorum.

       Ona senin ettiğin hizmeti öylesine

       içten ve canla başla

       eden artık çıkamaz,

       onu da biliyorum.

       İsa yoldaşlarının yaşadığı zamandan

       bugüne dek gelmedi sana benzer peygamber,

       Dine sahip çıkıcı, müminler kazanıcı.

       Dilerim ruhun or’da hiçbir acı çekmesin

       Ve cennet kapısını ardına kadar açık

       bulup içeri girsin.”

168 Roland anlar ki artık ölümü çok yakındır;

       Sanki beyni boşalıp her iki kulağından

       dışarı akmaktadır.           2260

       Yaratana yakarır

       tüm yoldaş Beylerini yine toplasın diye;

       Sonra da Cebrail’den, kendisi hesabına

       dileklerde bulunur.

       Söz gelecek diye çekinir olduğundan

       Oliphant’ı bir eline alır,

       Ötekiyle de kavrar kılıcı Durendal’i.

       Bir ok atımı kadar uzaklıktan ileri

       Yürüyerek uzanır İspanya tarafına,

       boz bir tarla içine,

       Bir tepeye tırmanır; iki güzel ağacın

       arası yere varır.

       Orada çok büyük dört mermer parçası vardır;

       çayır çimene düşüp arkaüstü yıkılır,

       Kendinden geçiverir, artık ölüm yakındır.           2270

169 Tepeler çok yüksektir, ağaçlar da burç gibi

       dimdik uzanmaktadır;

       Or’da parlak mermerden çok büyük dört taş vardır.

       Kont Roland bayılmıştır, çimenlerde uzanır;

       Arabın biri hayli zaman onu gözetler durur,

       Ölüler arasında o da ölüymüş gibi

       upuzun yatmaktadır.

       Bedenini, yüzünü kanlara bulamıştır;

       Artık ayağa kalkar, ileriye atılır.

       Yakışıklı, ayrıca çok güçlü ve yiğittir

       bu gözüpek bahadır;

       Ama ataklığından, ölümcül olacak bir

       çılgınlığa kalkışır.

       Roland’ın bedenine, örme halka zırhına

       elini uzatarak           2280

       Şöyle der: “Karl Hakan’ın yeğeni haklanmıştır.

       Kılıcını alayım ben de Arap yurduna.”

       Kılıcı çekmekteyken, Roland biraz ayılır.

170 Roland sezinlemiştir kılıcının kınından

       çekilir olduğunu,

       Gözlerini açarak ona şöyle konuştu:

       “Bana öyle gelir ki, sen değilsin bizlerden.”

       Kaptırmak istemezdi hiç mi hiç Oliphant’ı,

       onu sıkı kavradı

       Ve o boruyu vurdu

       mücevherle bezenmiş altın tolga üstüne;

       Vuruş tolgayı ezdi, sonra kafatasını,

       sonra kemiklerini,

       Onun iki gözünü yuvasından fırlattı;           2290

       Yıktı onu Roland’ın ayakları dibine

       yoksun kalmış canından.

       Sonra Roland konuştu: “Sen, aşağılık kâfir,

       nasıl el uzatırsın

       Bana, doğru ya da yanlışı göz önünde tutmadan?

       Bunu her kim duyarsa seni deli sayacak.

       Bak şimdi Oliphant’ım kırılmış bulunuyor

       daha geniş ucundan;

       İçindeki billurdan, altından bölümleri

       or’dan yere döküldü.”

171 Roland artık sezinler, görme yeteneğini

       yitirmiş olduğunu;

       Tüm gücünü kullanıp zar zor ayağa kalkar,

       Çekilmiştir tümüyle yüzünden her türlü renk.

       Bir karaca taş vardır önünde, yerde yatan;           2300

       Kahır, öfke içinde ona kılıçla vurur

       ardı ardına on kez,

       Çelik çınlar, kırılmaz, hatta hiç çentiklenmez.

       Kont seslenir: “Nerdesin, pek kutsal Meryem Ana,

       gel yetiş imdadıma!

       Ah, has kılıcım Durendal, nasıl kötü bir bahta

       katlandın, buymuş yazgın!

       Şimdi artık ölürken, seni bırakacağım.

       Senin sayende nice savaşları kazandım,

       Nice geniş ülkeyi aldım, ülkeme kattım,

       Sakalı ak pak olmuş yüce Hakanım Karl

       şimdi bu ülkeleri kendi elinde tutar.

       Dilerim bundan sonra sahibin olacaklar

       savaştan hiç kaçmayan yiğit kişiler olsun.

       Has bir Bey idi seni bunca zamandır tutan,           2310

       Kutsal Frank yurduna

       artık gelmez bir daha

       onun gibi bir adam.”

172 Roland karaca taşa yeniden kılıç çaldı;

       Çelik çınlar, kırılmaz, hatta hiç çentik olmaz.

       Kıramayacağını Roland anlar anlamaz

       Yakınmaya koyulur, söylenerek hüzünle:

       “Ah Durendal, ne kadar güzel, parlak ve aksın!

       Güneşin ışığında nasıl da pırıldarsın!

       Karl Hakan Maurienne Vadisi’nde idi ki

       Bir meleğin ağzından Tanrı ona bildirdi

       Bir has Bey’ine seni armağan etmesini.           2320

       Ve bunun üzerine, o soylu, güçlü Hakan

       seni kendi eliyle

       kuşandırdı belime.

       Ben onunla fethettim Anjou’yu, Brittany’yi,

       Onunla fethetmiştim Poitou’yu, Maine’i;

       Onunla fethetmiştim özgür Norman ilini,

       Yine on’la fethettim Provence’ı, Aquitaine’i,

       Lombardiya’yı, bir de tüm Roma yöresini.

       Onunla fethetmiştim Bavyera’yı, Flandres’ı,

       Burgundların yurdunu, bütün Apulia’yı.

       Ve kılıcım önünde eğilip saygı sunan

       Konstantinos Kenti’ni.

       Kılıcımın buyruğu, Saksonların yurdunda

       ancak itaat buldu.           2330

       Onunla fethetmiştim İskoçların yurdunu,

       İrlanda’yı, ardından koca İngiltere’yi,

       bunlar hep kılıcımın tımarı, mülkü oldu;

       Sayesinde fethettim nice memleketleri,

       geniş arazileri,

       Sakalı ak pak olmuş yüce Hakanım Karl

       şimdi bu ülkeleri kendi elinde tutar.

       Bu kılıç sebebine kahır doldu içime

       Candan olayım, onu kâfire vermektense

       Ey babamız Tanrı, Frankları esirge

       bu utanca düşmekten!”

173 Roland bir daha vurur o karaca kayaya

       Ondan koparır benim anlatamayacağım kadar

       koskocaman bir parça.

       Kılıç çınlar, ama ne dağılır ve ne de

       bir yerinden kırılır,           2340

       Fırlar onun elinden, sıçrar çok yukarıya.

       Kıramayacağını Roland anlar anlamaz

       Yakınmaya koyulur, söylenir alçak sesle:

       “Ah Durendal, ne kadar güzel ve kutsal şeysin,

       Senin altın kabzana kakılmış çok sayıda

       mübarek kalıntı var:

       Ermiş Petros’un dişi; Basil Hazretleri’nin

       kanından birazcığı;

       Efendim Ulu Ermiş Denis’in kafasından

       birkaç tane saç kılı,

       Ve Meryem Anamızın giydikleri urbadan

       biraz kumaş parçası.

       Yakışmaz kâfirlerin sana sahip olması;

       Seni elde tutmalı bir İsa savaşçısı.           2350

       Tanrı’dan dilerim ki sen korkak bir kişinin

       eline düşmeyesin!

       Ne ülkeler fethettim bak ben sayende senin.

       Sakalı ak pak olmuş yüce Hakanım Karl

       şimdi bu ülkeleri kendi elinde tutar.

       Bu ülkeler Hakan’ı güçlü, zengin kıldılar.”

174 Ölüm’ün adımını Roland sezer içinde;

       Ölüm, yürümektedir başından yüreğine.

       Hızla gider bir çamın dallarının dibine,

       Ve yüzüstü uzanır oradaki çimenin

       yemyeşil otlarına.

       Koyarak kılıcıyla Oliphant’ı altına

       Yüzünü tam çevirir kâfirler güruhuna;           2360

       Çünkü çok candan ister

       Karl Hakan’la erleri, ölüsünü bulunca

       hepsi de söylesinler

       “Bu soylu Kont, yenilip ondan sonra sırtını

       düşmanına dönmeden

       bur’da ölmüştür,” diye.

       Günahlarını tek tek yeniden sayar döker,

       Bütün günahlarına karşılık olmak üz’re

       Yüce Hak’ka önerdi

       kendi eldivenini[20].     HAYDA!

175 Roland sezinledi ki, vadesi artık doldu,

       İspanya’ya bakan bir yalçın dağda bulunuyordu.

       Bir elini kaldırıp kendi göğsüne vurdu:

       “Gücü her şeye yeten yüce Tanrım, bak sana

       işte bir bir söyledim

       Büyük küçük ne kadar günahım olmuş ise           2370

       Doğduğumdan bu yana,

       Emanetin canımı geriye vereceğim

       şimdiki güne kadar.”

       Sağ el eldivenini Tanrısına uzattı;

       Gökten inen melekler onun yanına vardı.     HAYDA!

176 Kont Roland yatmaktadır çam ağacı altında

       Yiğit Bey çevirmiştir yüzünü İspanya’ya.

       Kafasının içinden pek çok şey gelir geçer:

       Bir savaşçı olarak fethettiği ülkeler;

       Güzel Frank ülkesi; indiği soyu sopu;

       Efendisi Büyük Karl; küçükten büyümesi

       onun elinde oldu.           2380

       Kendini tutamayıp ağladı, iç geçirdi,

       Ama kendi kendine ilgisizlik etmedi;

       Günahlarını sayıp Tanrı’dan af diledi:

       “Ey yalanı olmayan, herkesin öz babası,

       Lazarus’u ölmüşken sen döndürdün yaşama,

       Daniel’i kurtardın aslanların önünden;

       Her tehlikeye karşı ruhumu esirge sen,

       Yaşamımda ne günah etmiş isem bağışla.”

       Sağ eldivenini uzattı Tanrısına;

       Cebrail yaklaşarak aldı onu elinden.

       Roland başını koydu bu meleğin koluna;           2390

       Kendi kollarını da kavuşturup göğsünde

       uzandı akıbete.

       Tanrı görevlendirip melekler arasından

       birini, Cherubin’i,

       Ve onun yanı sıra, tehlikeden kurtaran

       meleği Mikail’i

       aşağıya gönderdi.

       Bunların yanı sıra, Cebrail de gelmişti.

       Üçü birden alarak Kont Roland’ın ruhunu

       cennete dek iletti.

177 Can vermiştir Kont Roland, ruhu ise Tanrı’nın

       cennetine gitmiştir,

       Karl Hakan Rencesvals’e, boğaz ucuna gelir;

       Kalmamıştır orada bir yol ya da patika

       Hiçbir açıklık mekân, tek ayaklık yer bile           2400

       Ya Frank ya da kâfir cenazeleri ile

       dolmuş taşmış olmayan.

       Karl bağırır gür sesle: “Ner’desin, aslan yeğen?

       Nerede Papazbaşı, nerede Kont Olivier?

       Ner’dedir Gerin ile savaş yoldaşı Gerer,

       Oton’la Kont Berenger,

       O kadar çok sevdiğim Yvon ile Yvoire?

       Ne oldu, deyin bana, yiğit Gaskon, Engeler,

       Dük Samson’la gözüpek Atlı Beyim Anseis?

       Nerede, “Koca” denen, Roussilon Beyi Gerard,

       Ve bur’da bıraktığım on iki Beylerbeyi?”           2410

       Ne işe yarasın ki, yanıt verecek yoksa

       böyle seslenip durmak?

       “Ah Tanrım,” dedi Hakan, “ne büyük felaketmiş

       Savaş başladığında benim bur’da yokluğum!”

       Sakalına asılır, yolmak istercesine

       kahrolmuş kişilerin yapageldiği üz’re;

       Yiğit Atlı Beyleri gözlerinden yaş döker.

       Yirmi bini kendinden geçerek yere düşer;

       Dük Naimes’in yüreğini yaman bir kahır basar.

178 Tek Atlı Bey, tek bir Kont kalmamıştı orada

       Bol gözyaşı dökmeyen acıma duygusuyla.

       Yanıyordu her biri kendi oğlu, kardeşi

       ya da yeğenlerine,           2420

       Dostlarına yahut da daha üst Beylerine,

       İçlerinden birçoğu kendisinden geçerek

       düştü serildi yere.

       Bu haller üzerine Dük Naimes en soylu

       bir davranış gösterdi,

       İlk sözü o alarak Hakan’a şöyle dedi:

       “Bak öteye, buradan iki fersah iler’de,

       Görebilirsin ki orada anayol üzerinde

       bir toz bulutu kalkar;

       Demek orada pek çok kâfir savaşçısı var.

       Haydindi at sürelim, bu acının öcünü

       çıkaralım onlardan.”

       “Ah Tanrım,” dedi Hakan, “ne kadar uzaktalar!

       Haklılığın, onurun gereğini yapalım;           2430

       Nazlı Frank yurdunun çiçeği insanlardan

       yoksun ettiler beni, oradaki düşmanlar.”

       Hakan görevlendirir Geboin’la Oton’u,

       Reims Beyi Tedbald’la, yanında Kont Milon’u:

       “Sizler gözkulak olun bu savaş alanına,

       vadilere, dağlara;

       Ölüler böyle yatsın uzandıkları yerde,

       Bir aslan, vahşi hayvan dokunmasın onlara.

       Hiçbir at uşağıyla hiçbir başka hizmetkâr

       keza dokunmayacak;

       Sakın bırakmayın siz, kimseyi ölülere

       dokunup el sürmeye,

       Tanrı nasip edip de, bizler buraya yine

       geri dönene kadar.”

       Onlar da yanıtladı, sevgiyle, içtenlikle:           2440

       “Hak gözetir Hakanım, Efendimiz, buyruğun

       yerine gelecektir.”

       Erlerden de bin’ini yanlarında tuttular.     HAYDA!

179 Hakan önce çaldırdı bütün borazanları,

       Muazzam ordusuyla sonra da yola çıktı.

       İspanya Arapları sırt dönüp kaçmaktaydı;

       Franklar düşmanları izlemeye başladı.

       Hakan gördüğü zaman akşamın vardığını

       Yemyeşil çimenli bir çayırda indi attan

       Yere uzanıp yattı, yüce Hak’ka yakardı,

       Dedi “Hatırım varsa, güneşin gidişini

       bir zaman için durdur;           2450

       Karanlığı ertele, uzat gündüz vaktini.”

       Bakın, şimdi bir melek geldi ona yeniden

       ve konuştu onunla;

       Hiç lafı uzatmadan buyruk verdi Hakan’a:

       “Karl, sen durma ilerle, gündüzün aydınlığı

       bırakmayacak seni;

       Tanrı da biliyor ki

       sen burada yitirdin

       Frank yurdu çiçeği

       pek çok yiğit erini;

       Bu caniler soyundan öç alabilesin.”

       Söyleneni duyunca

       Hakan bindi atına.     HAYDA!

180 Tanrı gerçekleştirdi Karl Hakan hatırına

       çok büyük bir mucize;

       Kaldı, bekledi güneş, gelmiş olduğu yerde.

       Kâfirler kaçmaktaydı, Frank erleri ise

       yakın kovalamada.           2460

       Val Tenebros denen yerde yetiştiler onlara

       Sürdüler Zaragoza kenti doğrultusunda

       kılıçla vura vura.

       Ara vermediler hiç vurmaya, öldürmeye,

       Kaçış yolları ile patikalar kesildi.

       Kâfir, önünde buldu şimdi Ebro Nehri’ni;

       Bu ırmak çok derindir, korkunçtur, hızlı akar;

       Bulunmaz or’da gemi, taka, sal filan;

       Kâfir tanrılarından birisi Tergavant’tır,

       ona dua ederler, ondan medet umarlar.

       Sonra da birer birer o ırmağa atlarlar,

       ama kurtaran çıkmaz onları boğulmaktan.

       En ağır olanlar, savaşta üzerine

       donanımı eksiksiz alıp taşıyanlardır;           2470

       Kâfirlerin nicesi hemen dibe batmıştır,

       Kimi ırmak yüzünde ileri sürüklenir.

       Canlı kalmayı en çok sürdürebilenler bile

       o kadar su yutar ki

       Acıyla çırpınarak hepsi boğulur gider.

       Franklarsa bağırır, “Roland senin kaderin

       ne kadar kötüymüş,” der.     HAYDA!

181 Karl Hakan bir bakar ki kâfirler hep ölmüştür

       Kimi haklanmış, çoğu ırmakta boğulmuştur,

       Beylerinin eline çok ganimet düşmüştür;

       Soylu Hakan atını durdurup yere iner,

       Toprağa kapanarak Rab’be şükürler eder.           2480

       Ayağa kalktığında güneş artık batmıştır.

       Hakan der: “Bir ordugâh kurmanın zamanıdır;

       Rencesvals Boğazı’na

       dönüş yolculuğuna

       bunca geç çıkılamaz.

       Atlarımız da zaten yorgun ve bitkin düştü;

       Çıkarın eyerleri, dizginleri, gemleri,

       Bırakın hayvanları, çayırda otlasınlar.”

       Franklar da Hakan’ın bu söylediğini

       pek yerinde buldular.     HAYDA!

182 Hakan gelinen yerde ordugâh kurdurmuştur,

       Bu ıssız arazide Franklar attan iner.

       Atların üzerinden indirilir eyerler,           2490

       Hayvanların ağzında bulunan altın gemler

       dizgin donanımıyla, kafadan çıkarılır,

       Atlar serbest olarak, yeşil çimenle kaplı

       çayırlara salınır;

       Zaten bulunamazdı başka çeşitten bir yem.

       Her kim fazla yorulup bitkin düşmüş idiyse

       yere uzanıp uyur;

       O gece nöbet tutan tek kişi bile yoktur.

183 Hakan da uzanmıştır çimenlerin üstüne,

       Mızrağını yatırır hemen bitişiğine.

       O gece iç zırhını çıkarmak istemedi

       Parlayan, sarı renkli örme zırhını dahi

       yine üstünde tuttu.

       Altınla, mücevherle bezenmiş tolgasının

       kayış bağını bile yatar iken çözmedi,           2500

       Benzersiz kılıcını, Joiuse’ü belinden

       çıkarıp ayırmadı;

       Bu kılıcının rengi

       bir gün boyunca belki

       otuz kez değişirdi.

       Efendimiz İsa’yı çarmıha çakılmışken

       Mızrakla yaralayan Romalı er vardı ya

       İşte o mızrağın ucu

       Tanrı’nın sayesinde

       Karl Hakan’ın olmuştu,

       O da kılıç sapının altından topuzuna

       bu ucu koydurmuştu.

       Bu şerefli özellik ve üstünlük yüzünden

       O kılıcın adına Joiuse[21] denmişti;

       Frankların Beyleri unutmamalı bunu:

       Savaş narası “Monjoie!” işte burdan çıkıyor,           2510

       O yüzden de dünyada hiçbir ulus

       onların karşısında durup tutunamıyor.

184 Gece aydınlık idi, ay ışığı parlaktı.

       Hakan uzanmaktaydı,

       ama Kont Roland için yas doluydu yüreği,

       Olivier’nin sonu da onu çok kahretmişti;

       Ayrıca on iki Bey’le artçılar ordusunun

       başlarına gelenler.

       Rencesvals Boğazı’nda bırakmıştı hepsini

       ölmüş, kanlar içinde;

       Kendini alamayıp onlar için ağlıyor,

       içten yas tutuyordu,

       Ruhlarını korusun diye yüce Tanrı’ya

       dualar ediyordu.

       Bitkin düşmüştü Hakan, bu büyük acı ile.

       Başka şey yapamadı, daldı gitti uykuya,           2520

       Bütün çayırlarda da, onunla gelen ordu

       uzanmış uyuyordu.

       Atlardan bile teki olsun ayakta kalamadı,

       Çok acıkmış olanlar, uzanıp yedi otu.

       Acı nedir bilenler, neler neler öğrendi,

       büsbütün alim oldu.

185 Bitkin kişi uykusu her nasıl olur ise

       Karl da öyle uyuyor.

       Derken Tanrımız ona Cebrail’i yolluyor;

       Buyurmuştur meleğe,

       Karl’ı korusun diye.

       Melek bütün geceyi Hakan’ın başucunda

       nöbette geçiriyor.

       Bir düş gösterdi ona, olacağı bildirdi:

       Ona karşı yeniden savaş yürütülecekti;           2530

       Gösterdi Karl’a bunun yavuz geçeceğini.

       Karl düşünde göz açıp gökyüzüne baktı

       Gördü ki, yıldırımlar, rüzgârlar, iri dolu,

       Fırtınalar, boralar, üstüne gelecektir;

       Gözlerinin önünde belirdi ateş, alev,

       Birden uzanıverdi dili bu alevlerin

       askerlerine doğru,

       Ve bütün mızrakların dişbudak ağacından

       ya da elma dalından

       saplarını kavurdu,

       Keza kalkanlarını, ta katıksız altından

       orta çıkıntısına dek,

       Çatlattı ucu sivri mızrakların sapını.

       Gıcırdadı hepsinin örme halka zırhları,

       çelikten tolgaları;

       Baktı, Atlı Beyleri büyük acı içinde.           2540

       Ardından sökün etti ayılar, azgın parslar,

       kalktı onları yemeye;

       Göründü çeşit çeşit yılanlar, engerekler,

       canavarlar, şeytanlar,

       Acayip ejderhalar, otuz binden daha çok;

       Hepsi birden çullandı Frankların üstüne,

       Onlar da feryat etti “Karl Hakan, imdat!” diye.

       Hakan hem kahırlanır hem de acır onlara

       Yardımcı olmak ister, bir şey yapamaz ama.

       Bir ağaçsız alandan koca bir aslan gelir.

       Görünüşü korkunçtur, azılıdır, müthiştir.           2550

       Saldırıya geçerek yönelir kendisine

       Ve kapışır ikisi orada ölümüne;

       Ama bilemez Hakan, kim yenilir kim kalır,

       Karl uykudan bir türlü uyanamamaktadır.

186 Hemen bunun ardından değişik bir düş gördü:

       Frank yurdunda idi, başkentinde; önünde

       kocaman bir taş vardı.

       Bir ayıcık o taşa zincirle bağlanmıştı;

       Baktı, Ardennes yönünden otuz ayı geliyor,

       Bunların da her biri

       tıpkı insanmış gibi

       güzelce konuşuyor.

       Ona dedi ayılar: “Hakan, bu ayıcığı

       geri veresin gerek;           2560

       Hakça değildir onun hâlâ sende kalması.

       Boynumuza borç olur yardımına seğirtmek

       hısmımız yavrunun.”

       Derken sarayından çıktı koca bir av köpeği

       Saldırdı ayıların en iri olanına

       Yeşil çimen üstünde, onun yoldaşlarının

       birazcık uzağında.

       Hakan orada iken, gözlerinin önünde

       süregitti çok korkunç ve azgın bir kapışma.

       Ama bilemiyordu kim bundan üstün çıktı,

       kim yenildi orada.

       Tanrı’nın meleğiydi hep bunları gösteren;

       Karl’ın uykusu sürdü sabah olana kadar,

       kalktı gündoğumunda.

187 Marsil Han Zaragoza Hisarı’na sığınır,           2570

       Bir zeytin ağacının altında, gölgelikte

       atından yere iner;

       Kalkanını, zırhını, kılıcını çıkarır,

       Çimenlere uzanır, hâlâ çok perişandır.

       Yitirmiş bulunuyor sağ elini tümüyle,

       Oradan kan akışı yol açar bayılmaya

       büyük acı içinde.

       Önünde durmaktadır eşi Bramimonde,

       Ağlayıp feryat eder bu hanım yüksek sesle.

       Hanımın yanındadır yirmi binden çok çeri,

       Hepsi lanet okurlar Karl Hakan’a, ayrıca

       güzel Frank yurduna.

       Apollon tapkı yeri dehlize doluşarak           2580

       Söver sayarlar ona, bu tanrıyı suçlarlar:

       “Sen ey en sefil tanrı,

       ne diye bize verdin böylesine utancı?

       Neden gözünü yumdun, Hanımızın başına

       felaket gelmesine?

       Sana hizmet edenler bunun karşılığında

       böyle ne kadar kötü bir ödül alıyorlar!”

       Sonra da çıkardılar Apollon heykelinin

       başındaki tacını, elindeki asayı,

       Heykeli kollarından bir sütuna astılar;

       Sonra ipi boşaltıp düşmeye bıraktılar

       yukarıdan uçarak, ayakları dibine;

       Kocaman sopalarla heykele vura vura

       onu parçaladılar.

       Tergavant heykelinden yakutları söktüler,

       Muhammed heykelini bir hendeğe attılar,           2590

       Or’da domuzlar, itler, dişleyip ısırdılar,

       çiğnediler heykeli.

188 Marsil Han baygınlıktan şimdi artık çıkmıştır,

       Taşıtmıştır kendini

       tavan yeri kubbeli

       bir yatak odasına.

       Birçok renkli resimler işlenmiştir orada

       oda duvarlarına.

       Hatun’u Bramimonde, başında, ağlar durur;

       Saçlarını çekerek kadere lanet okur,

       Sonra da avaz eder sesinin çıktığınca:

       “Ah kentim Zaragoza,

       nasıl yoksun edildin

       Sana egemen olan soylu Han’ın erkinden!

       Hep tanrılarımızın suçudur olan biten,           2600

       Bu sabahki savaşta onu bırakıverdiler.

       Komutayı üstlenen Emir’e korkak derim

       Bu yiğit çerilerle iyice kapışmazsa;

       Düşmanlar pek çok yavuz

       ve ölmekten korkusuz

       bahadır bile olsa.

       Onların ak pak saçlı, güçlü Hakanlarının

       Yüreği dopdoludur yiğitlik, ataklıkla.

       Bir savaşa girerse asla kaçmaz meydandan;

       Ne yazık bizler için, bulamıyoruz onu

       öldürecek bir adam.”

189 Karl Hakan gerçekten de, devletle saltanatla

       Yedi yıldan beridir duruyor İspanya’da;           2610

       Nice hisarı, kenti, zaptetmiştir orada.

       Marsil Han elbet yapar gerekli olan şeyi;

       Daha birinci yılda mühürlü nameleri

       Yazıp yollar onları Babil’e, Baligant’a[22]

       –Bu yaşlı bir Emir’dir, Nuh Nebi’den kalma,

       Vergilius’la Homeros onun çağdaşı imiş derler–;

       Çağırdı imdadına, Zaragoza kentine.

       Dedi: “Bunu yapmazsan, bırak artık bizimle

       taptığın tanrıları,

       Ve âdetin üzere tapındığın putları,

       Git sen de İsa’cılık inancına kapılan;           2620

       Demek niyetin varmış Karl Hakan’la barışa.”

       Baligant uzaktaydı, yaptığı hazırlıklar

       bir hayli zaman aldı[23].

       Kırk Hanlık ülkesinden Beylerini çağırdı,

       Hazır etti denizde büyük kalyonlarını,

       Kadırga ve çektiri, bilinen her çeşitten

       savaş gemilerini.

       İskenderiye kenti önüne düşen yerde

       bir liman vardır; or’da

       Tüm donanmasını getirdi bir araya;

       Sonra Mayıs ayında, yaz başlangıcında

       Bütün güçleri ile, denizde yelken açıp

       doğruldu İspanya’ya.

190 Bu kâfirler soyunun gemisi sayısızdır,           2630

       Hem kürek hem yelkenle, çok da hızlı yol alır.

       Direklerin ucunda, yüksek pruvalarda

       Nice fener, lamba var;

       Bunlar böyle yüksekten ışık saçarak yanar,

       Öyle ki gece deniz daha güzel görünür.

       İspanya kıyısına ulaştıkları zaman

       Tüm ülke aydınlandı fenerlerin şavkından,

       Bu haberi tez aldı sarayında Marsil Han.     HAYDA!

191 Kâfir donanması hiç oyalanmak istemez,

       Denizden ayrılarak ırmak suyuna girer,           2640

       Önce Marbrise kentinden sonra Marbrose’dan geçer,

       Tüm gemiler yol alır Ebro Nehri boyunca.

       Çok fenerler, lambalar vardır bu gemilerde

       Gece sabaha kadar her yere ışık saçar;

       Zaragoza kentine varırlar gün olunca.     HAYDA!

192 Hava açıktır o gün, güneş gökte pırıldar;

       Emir kadırgasından iner, karaya çıkar.

       Sağ yanında veziri Espaneliz yer alır

       On yedi bağımlı Han ise arkasındadır;

       Ayrıca or’da olan kaç tane Dük, Kont vardı,

       bilemem sayısını.           2650

       Bir tarlada bulunan bir defne ağacının

       gölgesine, altına

       Yeşil çimen üstüne ak ipekten bir halı

       uzatılıp yayıldı;

       Bunun üstüne kondu Emir Hazretleri’nin

       fildişinden tahtı.

       Baligant da bu tahtın üzerine oturdu,

       Onun dışında herkes or’da ayakta durdu.

       İlk olarak hepsinin efendisi konuştu:

       “Şimdi dinleyin beni, soylu ve yiğit Beyler!

       Frankların Hakanı, adına da Karl derler,

       Ben izin vermedikçe bir lokma yememeli.

       İspanya ülkesinin tümünde bana karşı

       kalkmış savaş vermeye;           2660

       Niyetim onu yine güzel Frank eline

       kovalayıp sürmektir.

       Ömrümün kalanında haramdır bana rahat

       Bu kişi ölmedikçe ya da hâlâ ber-hayat

       kendi teslim olmazsa.”

       Sağ el eldivenini çarpar dizi üstüne.

193 Bu sözleri söyleyip, içinden azmetti ki

       Verilse idi ona tüm altın, dünyadaki,

       Vazgeçmeyecekti o, Karl Hakan’ın başkenti

       Aix’e kadar gitmekten.

       Adamlarından birçok öneri, öğüt aldı,

       Sonra da Beylerinden ikisini çağırdı;

       Birisi Clarien, öteki Clarifan’dı.

       şöyle dedi onlara:           2670

       “Her ikiniz Maltraien Han’ın oğullarısınız;

       Yıllar boyunca benim ulağımdı babanız.

       Size bir görev verdim, Zaragoza’ya girin,

       Benim adıma or’da Marsil’e bilgi verin,

       Frank düşmana karşı bir yardım ordusuyla

       geldiğimi bildirin;

       Uygun bir yer saptarsam büyük savaş olacak.

       Kenarı altın sırma ile işlenmiş olan

       şu katlı eldiveni Marsil Han’a iletin;

       Onu sağ eline taksın.

       Bir de götürün ona şu altından asayı,

       Söyleyin bur’da benim huzuruma çıkarak

       İspanya ülkesini benden bir tımar diye

       elinde tutmak için gelsin biat eylesin.           2680

       Karl’a karşı savaşım yürütmek amacıyla

       ordumla gireceğim Frankların yurduna;

       Önümde diz çökerek o bana sığınmazsa

       Kafasındaki tacı alacağım oradan.”

       Kâfirler yanıt verdi: “Bilgece konuştun, Han.”

194 Baligant dedi: “Haydi, artık atlanın Beyler,

       Biriniz eldiveni, öteki de asayı

       bir elinde taşısın.”

       Onlar da yanıt verdi: “Baş üstüne, Hanımız.”

       Gittiler Zaragoza kentine varasıya;

       On kapıdan geçtiler, dört köprüyü aştılar,           2690

       Konutların olduğu yerlerde sokakların

       bir uçtan bir ucuna

       atlarını sürdüler.

       Yukarı hisardaki bölüme yaklaşırken

       Saray yönünden gelen bir şamata duydular.

       Kâfirlerden birçoğu toplanmıştı oraya,

       Ağlaşıp bağrışıyor, büyük bir yas içinde

       çığlık atıyorlardı;

       Lanet ediyorlardı eski tanrılarına,

       Tergavant’la Muhammed

       Ve Apollon’a; artık tapmıyorlardı onlara.

       Birbiriyle de şöyle konuşmakta idiler:

       “Ne olacak halimiz? Ah biz bahtsız kişiler!

       Çok ağır bir felaket çökmüştür üstümüze.

       Yitirdik Marsil Han’ı;           2700

       Dün Roland, Hanımızın sağ elini kopardı.

       Veliaht sarı saçlı Jurfaleu de artık yok;

       Şimdi bütün İspanya, düşmanın insafına

       muhtaç durumda kaldı.”

       Bu ara iki ulak saray önüne vardı,

       yere indi atlardan.

195 İki ulak atları bir zeytin ağacının

       altında bırakmıştı,

       İki Arap gelerek götürdüler onları.

       Ulakların her biri, ötekinin kaftanı

       eteğini tutarak

       En tepede bulunan saraya dek yol aldı.

       Tavan yeri kubbeli odaya girilince

       Bir dostluk gösterisi yapalım diyor iken

       münasebetsiz düşen bazı laflar ettiler:           2710

       “Dileriz bu evrende egemenlik yürüten

       yüce Tanrı Muhammed,

       Tergavant ve Apollon,

       Han’ı esirgeyerek Hatun’unu hep korur.”

       Bramimonde dedi: “Söz olsa olsa bu kadar

       boş ve aptalca olur.

       Bizim tapındığımız o tanrılar çoktandır

       savaşı bıraktılar,

       Her ne güçleri varsa, Rencesvals Boğazı’nda

       ondan yoksun kaldılar;

       Atlı Beylerimizin or’da öldürülmesine

       katlanıp göz yumdular

       Ve savaş alanında sırt döndüler Hanıma.

       Sağ elini yitirdi, yoktur artık o eli;

       Kont Roland onu kesti.           2720

       Karl yakında alacak İspanya’nın tümünü

       kendi egemenliğine,

       Vahlar olsun zavallı ben kadının haline!

       Bahtım olsaydı, beni

       öldürecek birisi

       ortaya çıkar idi.”     HAYDA!

196 Clarien konuştu: “Hatunum, öyle deme,

       Baligant Han gönderdi bizleri ulak diye.

       Marsil’i korumayı ben üstleneceğim diyor,

       Ona bir asa ile eldiven gönderiyor.

       Ebro Nehri’nde dört bin taşıma gemimiz var;

       Çok hızlı çektiriler, kadırgalar, kalyonlar,

       Savaş gemisi ise, sayılamıyacak kadar.

       Emirimiz hem zengin hem de pek çok güçlüdür;           2730

       Karl’ı Frank yurduna geri sürer, döndürür.

       Azmetmiştir o, Karl’ı savaşla haklamaya

       ya da teslim almaya.”

       Bramimonde dedi: “Uzağa gitmesinin

       gereği olmayacak;

       Bizim olduğumuz yerin yakınında Franklar,

       Karl zaten yedi yıldır İspanya’da konaklar.

       Hakan yiğit kişidir, iyi bir savaşçıdır,

       Savaşma alanını bırakıp gitmektense

       ölmeyi yeğler, kaçmaz;

       Hiçbir Han koymamalı onu çocuk yerine,

       Karl hiç kimseden korkmaz.”           2740

197 Marsil söze karıştı, “Yeter bu kadar,” dedi,

       Ulaklara dönerek şu sözleri söyledi:

       “Siz konuşun benimle;

       Görüyorsunuz, canım ölümün pençesinde,

       Ne oğlum var ne kızım, ne de başka ardılım.

       Bir oğlum vardı, o da öldürüldü dün akşam.

       Söyleyin efendimiz Emir Hazretleri’ne,

       gelsin beni görmeye.

       Emir’in İspanya’da egemenlik hakkıdır;

       Bunu kullanacaksa, ben vazgeçtim hakkımdan.

       Buyursun artık Emir savunsun İspanya’yı

       Frank Hakanına karşı.

       Karl konusunda ona iyi öğüt veririm;           2750

       Onu bir ay içinde yenmesini beklerim.

       Alın Emir’e verin

       Zaragoza kentinin

       hisar anahtarlarını;

       Bir yere ayrılmasın, bana güveniyorsa.”

       Yanıtladı onlar da:

       “Doğru sözler söyledin.”     HAYDA!

198 Marsil dedi: “Karl Hakan

       Erlerimi öldürdü, harap etti ülkemi,

       Hisarlarımı yıktı, hep talandan geçirdi.

       Dün gece Ebro Nehri boyunda konakladı,

       Sanırım şimdi onun ancak yedi fersahtır

       buradan uzaklığı.

       Haber verin Emir’e, ordusunu alarak

       dediğim yere gitsin;           2760

       Sizin aracılığınızla ona bilgi ileteceğim,

       savaşa or’da girsin.”

       Ona iletilmek için

       Zaragoza kentinin

       anahtarlarını da

       uzatıp teslim etti.

       Her iki ulak onun önünde eğilerek

       Marsil’e selam verdi;

       Destur aldılar ondan, sonra da ayrıldılar.

199 Ulaklar atlarının üzerine binerek

       Kısa sürede çıktı kent surları dışına.

       Canları çok sıkılmış, gecikmeden vardılar

       Emir’in huzuruna;

       Zaragoza kentinin hisar anahtarlarını

       teslim ettiler ona.

       Baligant hemen sordu: “Ne görüp ne buldunuz?

       Buraya çağırdığım Marsil hani nerede?”           2770

       Clarien yanıtladı: “Marsil Han, pek ölümcül

       bir yara almış halde.

       Dün Hakan çıkıyordu dağ geçidi ucundan,

       Dönmek amacındaydı güzel Frank yurduna.

       Artçı birliği diye çok namlı kişileri

       görevlendirmiş idi.

       Geride bırakmıştı yeğeni Kont Roland’ı,

       Olivier’yi ve tüm on iki eşit Bey’i,

       Ayrıca Franklardan tam yirmi bin çeriyi.

       Yiğit yürekli Marsil, bu artçı birliğiyle

       savaşmaya girişti,

       Er meydanında Roland, karşısına denk geldi.

       Roland bir indirdi ki kılıcı Durendal’i,           2780

       Kopardı sağ elini,

       ayırdı bedeninden,

       Çok sevdiği oğlunu keza or’da öldürdü

       Yanında getirdiği adamlarla birlikte.

       Marsil Han daha fazla tutunamadı artık,

       kaçtı gitti oradan,

       Kızgın kovalamayla peşinde idi Hakan.

       Marsil diliyor senden yardımına gelmeni;

       Sana bırakacaktır İspanya ülkesini.”

       Bunu duyan Baligant düşündü kara kara,

       Öyle kahırlıydı ki, delirmişti az daha.     HAYDA!

200 Clarien konuştu: “Efendimiz Emirim;           2790

       Rencesvals Boğazı’nda dün bir savaş yapıldı,

       Hem Roland öldü hem de yoldaşı Olivier,

       Ayrıca Karl Hakan’ın o kadar çok sevdiği

       on iki eşit Beyler.

       Yirmi bin Frank eri savaşırken can verdi,

       Marsil Han da orada sağ elini yitirdi,

       Kızgın kovalamayla Hakan peşinden gitti.

       Tek bir Atlı Bey bile kalmadı bu ülkede

       Savaşta öldürülmüş ya da Ebro’da boğularak

       can yitirmiş olmayan.

       Franklar konakladı o ırmağın boyunda;

       Geldiler bu ülkede pek çok yakınımıza.           2800

       Öyle ki, sen onlara saldırmayı dilersen

       zor olur onlar için or’dan geri çekilmek.”

       Baligant’ın yüzüne yavuz bir hal geldi birden;

       Yüreği mutlulandı, keyiflenip sevindi.

       Tahtından kalkıverdi, ayaküstü dikildi,

       Bağırıp buyruk verdi:

       “Çabuk olun Beylerim,

       Gemileri bırakın, hemen atlara binin.

       Eğer Karl Hakan şimdi hemen kaçmazsa

       Gün batmadan öcünü alırız Marsil Han’ın;

       Sağ kolunun diyeti olmak üz’re

       bir kelle vereceğim ben onun sol eline.”

201 Arap yurdundan gelen bu kâfirler takımı

       gemileri bıraktı,           2810

       Atların, katırların üzerine atladı,

       Hemen yola koyuldu, zaten ne yapacaktı?

       Onlara yola çıkma buyruğu veren Emir

       Çağırdı huzuruna güvendiği danışman

       Gemalfin nam kişiyi

       ve ona şöyle dedi:

       “Ordu yönetimiyle seni görevlendirdim.”

       Sonra kendi de bindi kula donlu atına,

       Dük rütbeli dört Bey’i almış idi yanına.

       Zaragoza kentine varana dek at sürdü;

       Bir mermer binek taşı üstüne ayak basıp

       or’da atından indi,

       Dört Kont birden seğirtti, tuttu üzengisini.           2820

       Bramimonde koşarak karşılamaya geldi,

       Emir’e şöyle dedi: “Bahtım ne kara imiş!

       Nasıl utanca düşüp er’imi yitirdim ben!”

       Çöküverir Emir’in ayakları dibine,

       Emir kaldırır onu,

       İçleri kahır dolu

       her ikisi girerler

       Han’ın yattığı yere.     HAYDA!

202 Baligant’ı görünce, Marsil Han bir doğruldu,

       İspanya Arapları içinden ikisine

       seslenerek buyurdu:

       “Kollarımdan tutarak yardımcı olun bana

       yatakta oturmama.”

       Sol eline de aldı bir eldiven tekini[24]           2830

       Ve sonra şöyle dedi:

       “Efendim yüce Emir,

       İşte bak İspanya’yı sana devrediyorum

       Zaragoza kentiyle ve bu kent çevresindeki

       arpalık arazimle;

       Davranışım yüzünden felaketler getirdim

       kendime ve ayrıca

       bütün adamlarıma.”

       Emir de yanıtladı: “Tasam öyle büyük ki

       Seninle uzun boylu konuşamam konuyu;

       Biliyorum, Karl Hakan hiç beklemiyordur beni,

       Yine de[25] alıyorum senden bu eldiveni.”

       İçindeki kahırdan, sıcak gözyaşları döktü

       ayrılırken oradan.     HAYDA!

203 Saray merdiveninden aşağıya inerek           2840

       Atına binip hemen sürdü adamlarına doğru,

       Öyle hızlı gitti ki pek kısa bir sürede

       hepsinden öne geçti.

       Bağırdı tekrar tekrar:

       “Çabuk olun kâfirler, çünkü zaten Franklar

       şimdiden kaçıyorlar.”     HAYDA!

204 Sabah oldu, şafağın daha ilk ışığında

       Uykusundan uyandı, kalktı artık Karl Hakan.

       Tanrı’nın buyruğuyla onun başında duran

       Cebrail Hazretleri

       Elini kaldırarak bir haç çiziyor gibi

       işaret yapmağ ile kutsadı Karl Hakan’ı.

       Karl çıkardı zırhını,

       koydu yanı başına;

       Ve orduda herkes de savaş donanımını

       üzerinden çıkardı,           2850

       Sonra atlara binip hep dörtnala yol aldı;

       Uzun patikaları, bunlardan daha geniş

       araba yollarını

       izleyerek gittiler.

       Gidiyorlardı büyük kıyım yapılan yere

       Rencesvals Boğazı’na,

       savaşım alanına.     HAYDA!

205 Karl Rencesvals’a vardı,

       Ölüleri görünce yine gözü yaşardı.

       Franklarına dedi: “Beyler, yavaş gidiniz.

       Benim geçmem gerekir hepinizin önüne

       Aramak istediğim yeğenim sebebine.

       Aix kentinde bir tören yapılırken vaktiyle           2860

       Yiğit Atlı Beylerim anlatıp övündüler

       Büyük savaşlarını, zorlu çatışmaları;

       Duydum or’da Roland’ın ben bir iddiasını:

       Ben yabancı ülkede can vereceksem dedi,

       Mutlaka erlerimin ve yoldaşım Beylerin

       önünde olacağım;

       Başım dönmüş olacak düşman yurduna doğru,

       Bir fatih şanı ile ömürde son günümü

       böyle tamamlayacağım.”

       Bir sopa atılacak uzaklıktan az fazla

       geçerek ileriye

       Karl tırmandı tepeye

       herkesten daha önde.

206 Hakan gitmekte iken yeğenini bulmaya,           2870

       Gördü o çayırlıkta nice bitki çiçeği

       Beylerinin kanı, koyu kırmızı renge

       boyamıştı hepsini.

       Kahır doldu içine, gözlerinden yaş aktı,

       Derken iki ağacın arası yere vardı;

       Üç kaya parçasının üzerinde bulunan

       vuruş izlerini Roland

       yapmış idi, anladı.

       Yeğenini de gördü, çimenlerde yatıyor;

       Elbet Karl’ın yüreği azapla daralıyor.

       Attan inip çabucak gitti yattığı yere,

       İki kolunu sardı cansız duran bedene;

       Öyleydi ki acısı

       onun üstüne düşüp

       oracıkta bayıldı.           2880

207 Hakan baygınlığından biraz çıkar gibidir;

       Dük Naimes’le Kont Acelin,

       Anjoulu Geoffrey’le kardeşi Thierry

       Hakan’ı kavrayarak ileriye çekerler,

       çam ağacı altında ayaküstü dikerler.

       O yine bakar yere,

       or’da uzanmış yatan yeğenini görünce

       Bir ağıt yakar ona yüreğinden gelerek:

       “Sevgili Roland, sana Tanrı inayet etsin;

       Senin gibi Bey görmek

       nasip değil kimseye

       ezelden bugüne dek.

       Benzersizdin sen büyük savaşlara girişip

       yengiyle bitirmekte:

       Şimdi şanım, şevketim, başladı eksilmeye.”           2890

       Karl yeniden bayılır, kendinde güç bulamaz

       bu hali önlemeye.     HAYDA!

208 Karl yine baygınlıktan bir süre sonra çıkar;

       Gelir Beylerden dördü, ellerinden tutarak

       ayağa kaldırırlar.

       O yine bakar yere,

       or’da uzanmış yatan yeğenini görmüştür.

       Bedeni sağlam durur

       ama hiç rengi yoktur;

       Gözleri yukarı bakar, gölgelerle doludur.

       Karl ağıt yakar ona, bağlılıkla, sevgiyle:

       “Sevgili Roland, Tanrı ruhunu cennetine

       yerleştirsin dilerim çiçekler arasına,

       En şanlı kişilerin ruhlarının yanına.

       Ne kadar kötü oldu

       Beylerin en soylusu,

       gelişin İspanya’ya!           2900

       Hiçbir günün şafağı inmeyecek dünyaya

       benim içimde senin yasın bulunmaksızın.

       Gücüm, içimin şevki ne kadar azalacak!

       Artık kimse bulamam şanımı koruyacak;

       Sanmam ki şu dünyada tek gerçek dostum olsun,

       Hısımlarım varsa da böylesi yiğidi yok.”

       Başından avuç avuç saçını çekip yolar,

       Yüz bin Frank eri de öylesi kahır duyar,

       Acıyla ağlamayan tek kişi bile yoktur.     HAYDA!

209 “Sevgili Roland, artık yurduma döneceğim

       Laon’daki[26] konakta, odamda bulunurken           2910

       Birçok Hanlık yurdundan yabancılar gelecek,

       Hepsi de soracaklar: ‘Komutan Kont ner’dedir?’

       ‘İspanya’da can verdi,’ diyeceğim onlara;

       Bundan böyle ülkemde, yüreğimde kahırla

       saltanat süreceğim,

       Hiçbir günün şafağı inmeyecek dünyaya

       benim gönlümde yas

       gözümde yaş olmadan.

210 “Sevgili Roland, yiğit, ah çok soylu genç adam!

       Aix’deki kiliseme varıp girdiğim zaman

       Bağımlı Beyler benden haberleri soracak.

       Vereceğim haberler, korkunç, zalim olacak:

       ‘Benim için sayısız ülkeleri fetheden

       yeğenim artık öldü.’           2920

       Saksonlar bana karşı hemen ayaklanacak;

       Macarlarla Bulgarlar, daha nice dinsiz halk,

       Roma halkı, Apulia ve Palermo’da kim varsa;

       Afrikalılar, sonra Califerne’den olanlar;

       İşte dertlerim, çilem o zaman başlayacak.

       Gerekli kudret ile benim ordularımı

       kim yönetebilir şimdi,

       Her zaman Başkomutanlık etmiş olan ölünce?

       Ah güzel Frank yurdu, nasıl da öksüz kaldın!

       Acım öyle büyük ki, içimden uçtu gitti

       tüm yaşama isteğim.”

       Ak pak sakallarını çekiştirerek yoldu,           2930

       Sonra iki eliyle kafasından saçları

       koparmaya koyuldu.

       Yüz bin Frank bayıldı,

       hepsi yere yıkıldı.

211 “Sevgili Roland, Tanrım sana inayet etsin;

       Senin ruhunu gökte cennete yerleştirsin.

       Frank yurduna yaman bir felaket getirdi

       seni öldüren kişi:

       Acım öyle büyük ki, içimden uçtu gitti

       tüm yaşama isteğim

       Benim uğrumda ölen hısımlar sebebine;

       Bakire Meryem Ana oğlu olan Tanrımız

       dilerim nasip etsin

       Ben Size’ye, or’daki ana geçide gelip

       varmış olmadan önce

       Ruhum bedenden çıkıp artık ayrılmış olsun

       işte tam da o günde;           2940

       Ölen hısımlarımın ruhlarının yanına

       benim ruhum da konsun,

       Cansız bedenim dahi onların mezarına

       komşu yere gömülsün.”

       Gözünden yaşlar akar, ak sakalını yolar,

       Dük Naimes der: “Şimdi Karl

       çeker büyük acılar.”     HAYDA!

212 Anjoulu Bey Geoffrey “Yüce Hakanım,” dedi,

       “Bu kadar acı elem içersinde çırpınma.

       Aramak sürdürülsün şu savaş meydanında

       İspanya Arapları kılıcıyla can vermiş

       tüm adamlarımızı;

       Şimdilik bir yapıya taşınsın cenazeler.”

       Hakan dedi: “Bunun’çin

       borunu çal, komut ver.”     HAYDA!           2950

213 Anjoulu Bey Geoffrey borusunu öttürdü,

       Franklar attan indi, Karl onlara buyurdu.

       Arayıp ölüsünü buldukları dostları

       Hemen cenazelerin geçici tutulduğu

       yapıya götürüldü.

       Or’da vardı bir sürü

       papazbaşı, başkeşiş,

       Keşiş, çömez papazlar, saç tepesi kesilmiş

       manastır papazları;

       Gelen cenazeleri bunlar Tanrı adına

       Günahtan arındırdı, elleriyle haç çizip

       cümlesini kutsadı.

       Onlar için yaktılar çeşit çeşit buhurlar,

       Canla başla hepsini tütsülere tuttular.

       Pek onurlandırıcı törenler yürüterek

       gömdüler cümlesini;           2960

       Sonra hepsi oradan çekilip ayrıldılar,

       başka ne yapsınlardı?     HAYDA!

214 Hakan gömme işine hazırlattı Roland’la

       Olivier’yi, ayrıca Papazbaşı Turpin’i.

       Gözü önünde bir bir yarıldı göğüsleri,

       İpekli kumaşlara konarak sarmalandı

       her birinin yüreği.

       Bunlar yerleştirildi ak mermerden tabuta;

       Sonra bedenlerine el attılar Beylerin,

       Geyik derilerine sarıldı bu bedenler

       Yıkanarak önceden baharlı şaraplarla.

       Hakan görev buyurdu Tedbald’la Geboin’a,           2970

       Kont Milon’la Marki Oton’a:

       “Cenaze taşıyacak olan arabalara

       ilerledikleri yolda

       eşlik edeceksiniz

       siz de üç arabada.”

       Tüm ölüler sarıldı doğu ülkelerinden gelme

       ipekli kumaşlara     HAYDA!

215 Hakan yola düzüldü,

       Tam o sırada kâfir ordusu öncüleri

       birdenbire göründü.

       En öndeki saflardan iki ulak çıkarak

       Yapılacak savaşı Karl’a Emir adına

       usulünce bildirdi:

       “Başı pek dik hükümdar, bur’dan ayrılıp gitmen

       yakışıksız olacak;

       Bak Baligant nasıl da arkandan at sürüyor;

       Arap ülkelerinden buraya savaş için

       pek çok askerle büyük bir ordu getiriyor.           2980

       Bugün belli olacak, gerçekten gözüpeklik

       var mı imiş içinde.”     HAYDA!

216 Karl Hakan sakalını şöyle bir sıvazladı,

       İşin sonu kahırla felaket olabilir,

       pek iyi anımsadı;

       Yavuz bakışlarıyla süzdü adamlarını,

       Arkasından haykırdı yüksek, güçlü sesiyle:

       “Haydin Frank Beyleri, atlara, silahlara!”     HAYDA!

217 Savaş donanımına ilk olarak bürünen

       Karl’ın kendisi oldu;

       Tez zamanda giyindi örme halka zırhını,

       Tolganın kayışını bağlayıp bele taktı

       kılıcı Joiuse’ü;

       Onun pırıltısını

       güneşin parlaması

       hiç eksiltemiyor.           2990

       Boynuna geçiriyor

       Viterbo’da yapılmış kalkanın kayışını,

       Mızrağını kavrayıp sapından bir sallıyor.

       Sonra da has atına, Tencendur’e biniyor;

       Bu atı zaptetmişti Marsonne kenti altında

       bir ırmak geçidinde,

       Üzerinde bulunan, atın eski sahibi

       Narbonnelu Malpalin’i cansız yere sererek;

       Dizginini boşaltıp üst üste mahmuzluyor.

       Yüz bin Frank erinin bakışları önünde

       Karl ileri fırlıyor,     HAYDA!

       Tanrı’yla Roma’daki Papa’yı yardımına

       çağırıp seslenerek.

218 Tüm alanda Franklar hemen attan inerler,

       Donanıma bürünür hemen yüz binden çok er.           3000

       Bedenlerine uyan savaş donanımları vardır,

       Atları çok hızlıdır, zırhları harikadır.

       Kendi ustalıklarına tam bir güven içinde

       atlarına binerler,

       Bir fırsat bulur bulmaz savaşmayı isterler.

       Mızrak flamaları tolgalarına düşer.

       İçine hoşluk veren bu görkemi görünce

       Karl çağırdı huzura Provencelı Jozeran’ı,

       Dük Naimes’le Mayencelı Antelme nam komutanı

       şöyle dedi onlara:

       “Bir Han’ın eğer varsa böyle bağımlıları,

       içinde hep güvenme duygusunu duymalı;

       Onlar yanında iken kaderinden yüksünen

       aptaldır olsa olsa.           3010

       İleri hareketi Araplar durdurmazsa

       Niyetimdir onlara

       pahalıya ödetmek, Roland’ın ölümünü.”

       Dük Naimes yanıtladı: “Dilerim Tanrı bunu

       bize nasip eylesin.”     HAYDA!

219 Karl çağırır huzura Rabel’le Guineman’ı,

       Onlara der: “Beylerim, sizlere buyruk verdim,

       Olivier’yle Roland’ın görevini üstlenin,

       Biriniz Durendal’i, öteki Oliphant’ı

       Alıp en önden gitsin,

       Yanınızda on beş bin

       Frank askeri olsun,

       sizlere eşlik etsin;

       En iyi ve en gözüpek gençlerin arasından

       bu erleri siz seçin.           3020

       Onların arkasında yine aynı sayıda

       bir birlik bulunacak,

       Geboin’la Lorant da bu ikinci birliğin

       komutanı olacak.”

       Dük Naimes’le Kont Jozeran

       Girdi bu birlikleri düzenleme işine.

       Fırsat bulurlar ise

       Orada pek büyük bir çatışma yapılacak.     HAYDA!

220 İlk iki tümen Frank erlerinden oluşur,

       Bunların arkasında üçüncüsü bulunur.

       O tümende bağımlı Bavyeralılar vardır;

       Yapılan hesaplara bakılacak olursa

       tam yirmi bin Atlı Bey o birlikte savaşır.

       Bunlar hiçbir savaşta meydanı boş bırakmaz,           3030

       Dünyada bunlar kadar Karl Hakan’ın sevdiği

       başka ulus olamaz

       Egemenlik sürdüğü ülkeleri onun’çin

       almış fethetmiş olan

       Frankların dışında.

       Dan yurdunun eri bir bahadır savaşçı

       Kont Ogier adlı Bey

       Başlarında olacak, çünkü yaman dövüşür

       ordudaki bu birlik.     HAYDA!

221 Karl Hakan’ın ordusu işte bu üç tümenden

       oluşagelir idi;

       Dük Naimes buna dördüncüyü ekledi,

       Kurdu bir yeni tümen en gözüpek Beylerden.

       Bunlar Alman soyudur, Almanya’dan gelirler,

       Ötekiler diyor ki yirmi bin kişidirler:

       Attan silahtan yana iyi donanmışlardır.           3040

       Ölüm korkusu ile kaçmazlar hiç savaştan,

       Komutanları olur Trakya Dükü Herman;

       Bu kişi ölür ama, yine korkaklık etmez.     HAYDA!

222 Dük Naimes’le Kont Jozeran

       Beşinci bir tümen de kurdular Normanlardan;

       Yirmi bin kişi bunlar, Franklara sorarsan.

       Âlâ zırhları vardır, çok tez giden atları,

       Savaşta yenilgiyi kabullenmezler asla

       ölürüz korkusuyla.

       Dünyada hiçbir ulus onlardan baskın olmaz

       savaş meydanlarında.

       Koca Richard meydanda önder olur onlara,           3050

       Sivri mızrağıyla vurur orada düşmanlara.     HAYDA!

223 Altıncı tümeni de kurdular Bretonlardan;

       Otuz bin Atlı Bey var tümeni oluşturan.

       Atlarını sürerler gerçek Atlı Beylere

       yakışacağı gibi;

       Mızraklarının sapı boyanıp uçlarına

       flama takılmıştır.

       Komutanları Oedun adı ile anılır.

       Ondan komutlar alır

       Kont Nevelon,

       Reims Beyi Tedbald’la, Marki Oton;

       onlara şöyle söyler:

       “Asker komutasını işte sizlere verdim;

       bu onurlu görevi ben size ihsan ettim.”     HAYDA!

224 Böylece Hakan için altı tümen kuruldu,           3060

       Yetinmedi Dük Naimes, yedincisini kurdu

       Poitevins’lilerle Auvergne Beylerinden;

       Bundaki Atlı Beyler az değildir herhalde

       hepsi birden, kırk binden.

       İyi atları vardır, en güzel silahları.

       Ayrı durmaktadırlar bir kendi başlarına

       bir tepenin altında, bir vadi içersinde,

       Karl kutsadı onları sağ el işaretiyle;

       Başlarında olacak Jozeran’la Godselme.     HAYDA!

225 Sekizinci tümeni Naimes oluşturdu,

       Onu Flamanlarla Frasia Beylerinden

       karma olarak kurdu.

       Onda da yer almıştı kırk binden çok Atlı Bey;           3070

       Savaşı bırakacak erler değildi bunlar.

       Hakan dedi: “Bu erler

       iyi hizmet ederler.

       Rembalt’la Galiçyalı Hamon olacak başlarında

       Yönetecek onları gerçek bir yiğitlikle.”     HAYDA!

226 Naimes’le Kont Jozeran birlikte uğraşarak

       Dokuzuncu tümeni en gözüpek erlerle

       oluşturup kurdular;

       Lorrain ülkesiyle Burgund halkı yurdunun

       erleri idi bunlar.

       Elli bini bulurlar,

       Tolga kayışı bağlı, örme halka zırhları;

       Harbeleri kısadır, güçlüdür mızrakları.           3080

       Araplar gecikmezse saldırıya geçmekte,

       Vuruşlar indirecek bu askerler onlara,

       Araplar savaşırsa.

       Argonne Dükü Thierry başlarında olacak.     HAYDA!

227 Onuncu tümende hep Frank Beyleri vardır;

       Savaş önderlerinin en iyilerinden

       yüz bin kişidir bunlar.

       Bedenleri capcanlı, görünümleri yavuz,

       Hepsinin saçlarına, sakalına kır düşmüş;

       Hem içte zırh giyerler hem de bunun üstünde

       örme halka gömlekler.

       Kuşandıkları kılıç, ya Frank yurdundandır

       yahut da İspanya’dan;

       Kalkanları güzeldir, üstlerinde bulunur

       tanıtıcı armalar,           3090

       Derken hepsi de birden atlarına binerek

       savaşı arandılar,

       Karl Hakan’la birlikte “Monjoie!” narasını

       avaz edip attılar.

       Oriflamme denen alev al’ı sancağı

       Anjou Beyi Geoffrey kolunda taşıyordu;

       Ermiş Petros’un idi bu sancak ve o zaman

       Roma Sancağı diye, başka ad taşıyordu,

       Monjoie narasının atıldığı dönemde

       değişmiş idi adı.     HAYDA!

228 Hakan iner atından,

       Yeşil çimen üstüne kapanıp secde eder

       Ve yüzünü yükselen güneşe doğru döner,

       Ta içinden gelerek yüce Rab’ba yakarır:

       “Sen ey gerçek babamız, beni bu günde koru;           3100

       Sen Yunus’u kurtarıp çıkardın selamete

       Bir deniz canavarı bedenini yutmuşken,

       Sen idin esirgeyen Ninova’daki Han’ı,

       Nebilerden Daniel’i Nemrut işkencesinden

       Bu nebi aslanların kafesine konmuşken;

       Sendin yine kurtaran üç inançlı çocuğu

       yakılmak istenirken.

       Bugün de esirgemen benim üstümde olsun;

       İnayet buyurarak, sence de uygun ise,

       bana müyesser eyle

       Yeğenim Kont Roland’ın öcünü almamızı.”

229 Duayı bitirince kalktı yine ayağa;           3110

       Her şeye gücü yeten haç’ı el işaretiyle

       kondurdu bedenine,

       Sonra üstüne bindi hızlı giden atının;

       Üzengisini tuttu Naimes’le Kont Jozeran.

       Kavradı kalkanını, çok sivri mızrağını,

       Soylu bedeni vardır, dinç, hem de yakışıklı;

       Yüzü de aydınlıktır, soyludur hali tavrı.

       Bundan sonra at sürdü en güçlü bir azimle,

       Öncülerle artçılar

       borazanlar çaldılar.

       Oliphant’tan çıkan ses hepsinden de baskındı;

       Roland’a acıyarak Franklar hep ağladı.           3120

230 En soylu bir hal ile Hakan at sürmektedir,

       Sakalı örme halka zırhın üzerindedir.

       Onu sevdiklerinden bütün diğer Beyler de

       onun gibi yaparlar,

       Böylece belli olur yüz bin Frank atlısı

       sakalının yerinden.

       Geçerler tepelerden, yüce kayalıklardan,

       Çok derin vadilerden, kasvetli boğazlardan.

       Geçitlerin tümünü ve dağlık taşlık ülkeyi

       geride bırakarak

       İspanya Arapları sınırına varırlar,

       Or’da bir düz ovada durarak konaklarlar.

       Baligant ordusundan öncü birliği döner;           3130

       Emir’e rapor sunar Suriyeli bir asker:

       “Başını pek dik tutan Karl Hakan’ı gördüm;

       Erleri çok yavuzdur, Hakan’ı terk etmezler.

       Silahlara sarılın, çünkü savaş geliyor

       sizin ayağınıza.”

       Baligant dedi: “Şimdi, gerçek bir yiğitliğin

       sözü edildi bana;

       Öttürün boruları, ordumdaki kâfirler

       durumu öğrensinler.”

231 Ordunun tümündeki davullar hep çalındı,

       Öttürüldü iyice borular, borazanlar.

       Kâfirler attan indi silahlanmak üzere;

       Emir hiç istemiyor bir an oyalanmayı,           3140

       Bir örme zırh giyinir, etekleri sapsarı.

       Altınla, mücevherle bezenmiş tolgasının

       kayışını bağlayıp

       Sonra da sol yanına takınır kılıcını.

       Burun büyüklüğünden, bir ad vermiştir ona,

       Duyduğu Karl Hakan’ın kılıcına öykünüp

       Preciuse demiştir Emir de kılıcına.

       Ordusunun savaşta haykırdığı nara da

       işte bu ad olmuştur.

       Tüm Atlı Beylerine bu narayı attırır.

       Hem büyük hem de geniş kalkanlarından biri

       kayışıyla Emir’in boynuna takılmıştır;

       Bu kalkanın orta yer çıkıntısı altındır,

       kenarları billurdan,           3150

       Boy’na asma kayışı aslında kayış değil

       ibrişimin hasından.

       Eliyle mızrağını, Maltet’i, kavramıştır;

       Bu mızrağın sırığı iyicene kalındır.

       Sadece demir ucu bir katırın sırtına

       tam yetecek yük olur.

       Baligant has atının eyerine oturur,

       Denizötesiülke Hanı olan Marcule

       üzengiyi tutmuştur

       Emir ata binerken.

       Şalvarı bol ise de

       Düzgündür kalçaları, kaburgaları geniş,

       İri bir göğsü vardır, biçimi doğru dürüst,

       Geniştir omuzları, yüzü de yakışıklı,           3160

       Bakışları yavuzdur, dalgalıdır saçları

       Ve beyazdır bir bahar çiçeğindeki kadar;

       Yiğitliğine kanıt oldu nice savaşlar.

       Ey Tanrım, ne soylu bir Han, bir de İsa’cı olsa!

       Atını mahmuzladı, atın böğrü kanadı;

       At ileri fırladı, bir hendekten atladı

       Hendeğin genişliği en az elli ayaktı.

       Kâfirler avaz etti: “İşte sınırlarımızı

       savunacak bir adam!

       Bir Frank olamaz ki, onunla savaşırsa

       Beğensin beğenmesin

       canı tenden gitmesin.           3170

       Aptallık ediyor Karl, hemen savuşmamakla.”     HAYDA!

232 Emir’in görünüşü gerçekten de Bey’cedir;

       Sakalı bembeyazdır tıpkı bir çiçek gibi,

       Ayrıca da kendinin din inancı yönünden

       enikonu bilgindir;

       Savaşırken yavuzdur, gözüpek bir yiğittir.

       Oğlu Malpramis keza Atlı Bey’in hasıdır,

       Uzun boylu, güçlüdür, çekmiş atalarına.

       Babasına dedi ki: “Efendimiz, atları

       çok ileri sürelim;

       Karl’ı görebilirsek buna hayret ederim.”

       Baligant yanıtladı: “Göreceğiz mutlaka;

       çünkü Karl çok yiğittir, orasını bilirim.           3180

       Tarih Yıllıklarından nicesi anmaktadır

       onun şan kazandıran büyük eylemlerini;

       Ne var ki yoksun artık yeğeni Kont Roland’dan,

       Aciz kalmıştır şimdi bize karşı durmaktan.”     HAYDA!

233 “Aslan oğlum Malpramis,” dedi Baligant ona,

       “Beylerin has’ı Roland bundan iki gün önce

       savaşta öldürüldü,

       Onun yanında yiğit, saldırıdan sakınmaz

       Olivier de can verdi,

       Ayrıca Karl Hakan’ın pek yürekten sevdiği

       on iki Beylerbeyi

       Ve Frank erlerinden or’daki yirmi bini.

       Ordunun kalanını hiç önemsemiyorum.

234 “Şurası kuşkusuz ki Hakan dönüş yolunda,           3190

       İleri gözetleme görevini verdiğim

       Suriyeli askerim

       bana bunu bildirdi.

       On tane kalabalık tümen de oluşturmuş.

       Oliphant’ı öttüren, çok yiğit olsa gerek;

       Onun sesine de yanında bir yoldaşı

       borazan öttürerek veriyor yanıtını.

       Bu ikisi gidiyor öncüler arasında

       Franklardan on beş bin gözüpek savaşçıyla;

       Bu gençlere Karl Hakan ‘Çocuklarım’ diyormuş.

       Bunların ardında da diğerleri gidiyor

       öylesi kalabalık;

       Kuşku yok ki savaşta en yaman vuruşları

       bunlar indirecekler.”

       Malpramis der: “Savaşta

       ilk vuruşu yapmama

       senden izin dilerim.”     HAYDA! 3200

235 “Oğlum Malpramis,” dedi Emir de ona,

       “Burada senin benden istediğin her şeye

       eksiksiz onay verdim,

       Hemen şimdi gidesin Franklarla savaşa;

       İran Şahı Torleu’yü alacaksın yanına,

       Ve bir diğer Han’ı da: Leuticeli Dapamort’u.

       Eğer becerebilirsen çok küstahlık gösteren

       düşmanları yenmeyi,

       Ülkemin bir bölümü artık senin olacak

       Cheriant ilinden ta Val Marchis’e kadar.”

       O da yanıt vererek şükranlarını sundu.

       Armağan almak için hemen yola koyuldu;           3210

       İçinden geçtiği yer, Flori Han yurduydu,

       Ama nasip değildi onu tekrar görmesi

       Ya da armağan diye o tımar ülkesini

       alıp mülk edinmesi.

236 Halen Emir at sürer orduda en ön safta

       İri gövdeli oğlu ondan hemen arkada.

       İran Şahı Torleu’yle Leuticeli Dapamort

       Hemen oluşturdular otuz tümenlik asker.

       Her birinin emrinde yavuz Atlı Beylerden

       güçlü bir ordu vardır;

       En küçük bir tümende en azından elli bin

       adam bulunmaktadır.

       İlki oluşturulmuş idi Butentrot erlerinden,           3220

       İkincisi kocaman başlı Misenlerden;

       Bunların her birinde omurganın üst yanı

       sırt ortası boyunca

       Kıllıdır domuz gibi.     HAYDA!

237 Üçüncüde Nubleler, bir de Blos’lar vardı,

       Dördüncüde Brunlerle Slavlar,

       Beşincide Sorbrelarla Sorlar,

       Altıncıda Ermenilerle Faslılar,

       Yedincide Erihalılar,

       Sekizincide Nigreler, dokuzuncuda Gros’lar,

       Onuncuda surları güçlü Balide’den gelenler;           3230

       Bunlar iyi iş nedir bilmez bir halk idiler.     HAYDA!

238 Emir ant içmektedir içtenlikle, azimle,

       Muhammed’in güçleri ve bedeni üstüne:

       “Frankların Hakanı Karl at sürer delice,

       Büyük savaş olacak çekilip gitmez ise;

       Başına bir altın taç giyemeyecek asla

       bundan böyle bir daha.”

239 On tane daha tümen oluşturdu kâfirler.

       Birincisinde vardı suratsız Kenaniler,

       Val Fuit denen yerden çıkagelmiş idiler.

       İkincisinde Türkler, üçüncüde Acemler,           3240

       Dördüncüsünde ise ateşli Peçenekler,

       Beşincisinde vardı Soltralarla Avarlar,

       Altıncıda Ormala ve Eugia erleri,

       Yedincide Samuel halkından savaşçılar,

       Sekizincide Bruisliler, dokuzuncuda Claverler;

       Onuncuda Occian Çölü’nün insanları,

       Bunlar Tanrıtanımaz melun bir soy idiler.

       Daha rezil bir halkın asla sözü edilmez;

       Demir gibi kalındır bunların derileri,

       Bu yüzden de hiçbiri tolga ya da örme zırh

       giymeye gerek görmez,           3250

       Bunlar savaşta hain ve çok ateşlidirler.     HAYDA!

240 Emir oluşturmuştur on yeni tümen daha,

       Birincisinde vardır Malprose’dan gelme devler,

       İkincisinde Hunlar, üçüncüde Macarlar,

       Dördüncüsünde ise Uzun Baldise Hisarı

       denen kentin erleri,

       Beşincide Val Penuse’den gelenler,

       Altıncıda Maruselüler,

       Yedincide Lehlerle Astrimoinelar,

       Sekizincide Argoilleliler,

       dokuzuncuda Clarbonelular,

       Onuncuda Fronde’un sakallı adamları;           3260

       Bunlar asla Tanrı’ya sevgi duymamışlardı.

       Frank tarihçileri işte orada böyle

       otuz tümeni anar;

       Bu koca ordularda öttürülüp çalınır

       sayısız borazanlar,

       Yiğit savaşçılara yakışacağı gibi

       atları koştururlar.     HAYDA!

241 Emir’in erki çoktur;

       Önünde taşıttığı sancağında, ortada

       bir canavar bulunur,

       Ve taşıtır ayrıca Tergavant’la Muhammed

       resmi olan sancaklar,

       Bir de dönek Apollon tanrının heykelini.

       Emir’in çevresinde on Kenani at sürer,

       Avaz avaz bağırıp şu sözleri söylerler:           3270

       “Kim tanrılarımız onu korusun istiyorsa

       Dua etsin onlara,

       alçakgönüllülükle hizmetlerde bulunsun.”

       Kâfirler başlarını, çenelerini büküp

       Parlak tolgalarını aşağıya eğerler.

       Franklar onlara der:

       “Tez gebereceksiniz hep birlikte siz reziller,

       Kıyımdan geçtiğiniz gün işte bugün olsun.

       Tanrımız Karl Hakan’ı kötülükten korusun,

       Yapılacak savaşı kendi uğruna diye

       saysın, kabul buyursun.”     HAYDA!

242 Emir çok akıllıdır,

       Hem oğlunu hem de iki bağımlı Han’ı

       huzuruna çağırır;           3280

       “Soylu Beyler, en önde siz at süreceksiniz,

       Bütün tümenlerime buyruk vereceksiniz.

       Ama en iyisinden üçünü tutuyorum:

       Birincisi Türklerin, öteki Ormala’nın

       Ve üçüncü tümen de Malprose devlerinin

       tümenleri olacak.

       Occianlılar da yanımda bulunacak,

       Karl ile, Franklarla savaşa katılacak.

       Hakan eğer benimle savaşmaya kalkarsa

       Önleyemez başının bedenden gitmesini;

       Bunu çok iyi bilsin,

       yok başka seçeneği.”     HAYDA!           3290

243 Muazzamdır ordular, tümenlere bakması

       göze bir hoş görünür,

       İkisi arasında dağ, vadi, tepe yoktur;

       Girip saklanılacak orman, koruluk bile,

       Düz ovada hasımlar birbirini görmekte.

       Baligant dedi: “Haydi, benim kâfir erlerim,

       Savaşa girmek üz’re atlarınıza binin.”

       Oluferneli Amborre taşıyordu sancağı,

       Kâfirler atıyordu savaş naralarını

       “Preciuse!” bağırmasıyla.

       Franklarsa söylendi: “Hepiniz bugün bur’da

       perişan olasınız!”

       Onlar da bağırdılar tekrar tekrar avazla

       “Monjoie!” narasını.           3300

       Hakan buyruk verince öttü borazanları

       Ve hepsine şevk veren, coşturucu Oliphant.

       Kâfirler dedi: “Karl’ın yahşi ordusu varmış.

       Yaman ve azgın bir savaş yapılacak burada.”     HAYDA!

244 Çok büyüktür ova, yaygındır kırsal alan,

       Altınla, mücevherle süslü püslü tolgalar

       güneş ışığında parlar.

       Işıl ışıl kalkanlar, safran sarısı zırhlar,

       Uçlarına flama tutturulmuş mızraklar.

       Güçlü sesi uzaktan

       açık seçik duyulan

       borazanlar çalındı,

       Oliphant’ın sesleri hepsinden üste çıktı.           3310

       Emir buyruk vererek kardeşini çağırdı;

       Florede’in Hanı Canabeus’tur bu kişi,

       Sevre Vadisi’ne dek bütün ülke onundur.

       Gösterdi ona Karl’ın ordusunu karşıdan,

       Dedi: “Frankların şanlı askerini seyreyle!

       Pek gururla ilerler at üstünde Karl Hakan,

       Şu sakallı Beylerin arasında duruyor;

       Çıkarmışlar sakalı hepsi zırhın üstüne

       Buz üstünde kar gibi, iyice beyaz renkte.

       Mızrak, kılıç vurarak savaşacaklar bunlar;           3320

       Çok yaman ve azgın bir savaş yapılacak,

       Şimdiye dek hiç kimse görmedi böylesini.”

       Bir sopanın ileri fırlatılabileceği kadar

       uzaklıktan az fazla

       At sürerek Baligant ordu önüne geçti,

       Erlerine dönerek şu sözleri söyledi:

       “Haydin kâfir takımı, bakın ben en öndeyim,

       saldırın ardım sıra!”

       Salladı harbesinin sopasını iyice,

       Ve çevirdi ucunu

       düşmanı Karl’a doğru.     HAYDA!

245 Büyük Karl gördüğünde Emir’in geldiğini,

       Sancak ortasındaki canavarın resmini,           3330

       Arap kâfirlerinin sayılmaz askerini

       Dört bir yanı kaplayıp yayılmış o haliyle

       –Yalnız Karl’ın tuttuğu araziler dışında–,

       Frankların Hakanı yüksek sesle bağırdı:

       “Frankların Beyleri, has adamlarımsınız siz,

       Nice meydan savaşı gördünüz, geçirdiniz.

       Gözlerinizle görün: Kâfirlerin cümlesi

       hem alçak hem korkaktır,

       Dinsel inançlarından gelmez onlara hayır.

       Çok adam toplamışlar, ama ne işe yarar?

       Savaşmaya benimle gelmeyi istemeyen

       ayrılıp gitsin hemen!”           3340

       Ardından mahmuzladı altındaki atını,

       Tencendur da üst üste dört sıçrama yaptı.

       Frank Beyleri dedi: “Hakanımız yiğittir,

       Sür atını Efendim, içimizden hiç kimse

       bırakmayacaktır seni.”

246 Bulutsuzdu gökyüzü, güneş ışıldıyordu,

       Ordular yahşi idi, tümenler kalabalık;

       En öndeki birlikler kapıştı düşmanlarla.

       Kont Rabel ile Kont Guineman

       Tez giden atlarının dizginini koyverdi,

       Hırsla mahmuz dürttüler; tüm Frank atlıları

       dörtnal hücuma geçti,           3350

       Başladılar vurmaya sivri harbeleriyle.

247 Kont Rabel yiğit Bey’dir,

       Atını dürtükleyip saf altın mahmuzlarla

       Saldırdı İran Şahı Torleu’ye vurmaya;

       İndirdiği vuruşa ne bir kalkan ne de zırh

       dayanabilir idi;

       Altından mızrağını kâfirin bedeninde

       derinlere daldırdı,

       Devirdi onu cansız, bir çalıcık üstüne.

       Franklar dedi: “Tanrı bizlere yardım etsin,

       Hak yolundadır Karl, biz de ona hizmette

       kusur göstermeyelim.”     HAYDA!

248 Guineman da savaşır Leutice Hanı ile,           3360

       Çiçek resimleriyle süslü kalkanını parçalar,

       Sonra zırhını yırtar,

       Armalı bayrağının takılmış bulunduğu

       mızrağının ucunu

       bedeninin içinde

       derinlere daldırır;

       Haklar, öldürür onu;

       kim isterse ağlasın, kim isterse gülsün.

       Bu vuruş üzerine Franklar bağrışırlar:

       “Vurun ha vurun Beyler, sakın oyalanmayın!

       Karl Hak yolunu izler kâfirler karşısında,

       Tanrı haklı hükmünü yerine getirmeye

       bizi görevlendirdi.”     HAYDA!

249 Malpramis bembeyaz bir atın üstündedir,

       Frank kalabalığına dörtnala sürüp gelir,           3370

       Güçlü vuruşlarını tekrar tekrar indirir,

       Çoğu kez candan yoksun ettiği bedenleri

       yığın eder, birbiri üzerine bindirir.

       İlk tepki Baligant’ın bağırmasıyla gelir:

       “Beylerim, uzun zaman rızkınızı ben verdim,

       Şimdi oğluma bakın: Karl’ı arayıp durur,

       Savaş donanımına güvenerek, düşmanın

       bunca Atlı Bey’ine korkmadan meydan okur.

       Ben hiçbir bağımlımdan bundan çok şey istemem,

       Sivri mızraklarınız şimdi işe yarasın,

       ona yardım ediniz.”

       Bu sözlerin üstüne kâfirler saldırdılar,

       Yaman vuruyorlardı, çatışma yavuz oldu,           3380

       Savaşım gidişatı iyice korkunçlaştı;

       Ne önceden ne sonra görülmüştür böylesi.     HAYDA!

250 Ordular kalabalık, tümenler çok yavuzdur,

       Bütün birlikler girdi şimdi artık savaşa.

       Nice yaman vuruşlar indirmekte kâfirler;

       Ey Tanrım! Kaç mızrağın sapı kırıldı gitti,

       Kaç kalkan parçalandı, kaç örme zırh yarıldı!

       Görmeliydiniz, yere nasıl da yayılmıştı

       sayısız ölü beden;

       Savaş alanındaki yeşil ve körpe çimen

       ..........................[27]           3390

       Emir, adamlarını yüreklendirdi şöyle:

       “Koman, vurun Beylerim, İsa’cı milletine!”

       Savaş şimdi çok yaman ve çetin geçmektedir,

       Ne önceden ne sonra görülmüştür böylesi.

       Or’da herkes ölmeden çatışma bitmeyecek.     HAYDA!

251 Emir, adamlarını yüreklendirdi şöyle:

       “Koman, vurun kâfirler, bu iş için geldiniz!

       Sizlere soylu, güzel kadınlar vereceğim,

       Tımarlar, araziler, makamlar vereceğim.”

       Kâfirler de yanıtlar: “Bu görevi yapmakta

       hiç kusur etmeyelim.”           3400

       Çok güçlü vuruşlarla kullandıkları için

       mızraklarından kimi kırıldı, yitirildi,

       Yüz binden daha fazla kılıç kından çekildi.

       Bakın hele nasıl da korkunç idi çatışma,

       Onların arasına düşmüş olan her kişi

       görürdü savaş neymiş.     HAYDA!

252 Hakan, Franklarından bir dilekte bulunur:

       “Benim yüce Beylerim,

       hepinize inanır, hepinizi severim.

       Benim için hepiniz nice kez savaştınız,

       Nice ülkeler alıp, nice Han’ı tahtından

       edilmiş bıraktınız.

       Pekâlâ farkındayım, size ödül borçluyum

       Canımdan, toprağımdan, neyim varsa malımdan.           3410

       Şimdi öcünü alın oğullarınızın, kardeş

       ve hısımlarınızın

       Önceki gün Rencesvals’da öldürülmesinin.

       İyi biliyorsunuz, kâfirlerle savaşta

       Hak yolundayım ben.”

       Franklar yanıtladı: “Hakan, doğru söylersin.”

       Yanında yirmi bin er

       bir ağızdan ant içer

       Canları bahasına

       onu bırakmıyacaklarına.

       Bir teki geri kalmaz mızrakla savaşmaktan,

       Kılıcını vurmaktan;

       Çatışma kızışmıştır,

       oluk oluk akar kan.     HAYDA!           3420

253 Malpramis at sürer savaşım alanında

       Frank bahadırlarını geçiriyor kıyımdan.

       Dük Naimes çok gazaplı bakarak süzer onu,

       Yiğit bir Bey olarak at sürer üzerine,

       Bir mızrak vuruşuyla parçalar kalkanının

       ortadan üst kısmını,

       Örme zırh gömleğinin cilasını kazıyıp

       Sarı arma takılmış mızrağının ucunu

       bütünüyle daldırır gövdesinin içine,

       Devirir onu cansız, yerde yatan binlerce

       ölünün arasına.

254 Emir’in kardeşidir Canabeus Han

       Atını mahmuzlayıp davranır saldırıya,           3430

       Billur tutamağından kavrayıp kılıcını

       İndirir Naimes’in şahane tolgasına,

       Parçalar tolganın bir yanda yarımını,

       Kılıcının çeliği or’dan beş parçayı koparır,

       Tolga altında duran halkadan örgü başlık

       hiçbir işe yaramaz,

       O iç başlık yarılır deriye varasıya;

       Üstelik bir parçası sıçrayıp yere düşer.

       Bu güçlü vuruş ile Dük Naimes afallar,

       Tanrı yardım etmese düşecek idi hemen.

       Kollarını atının boynuna sarıp tutar;           3440

       Kâfir saldırısını yenileyebilseydi

       Soylu Bey oracıkta öldürülecek idi;

       Frank Hakanı Karl vardı ona yardıma.     HAYDA!

255 Dük Naimes acılar, ağrılar içindedir,

       Kâfir de ona tekrar vurmak gayretindedir.

       Karl seslenir kâfire: “Bin pişman olacaksın

       saldırdığına, rezil!”

       Üstüne varır onun, yiğitçe, vurmak için,

       Kalkanını parçalar tam yürek hizasında,

       Hava deliğinden yırtar üstündeki zırhını,

       Devirir onu cansız, boş kalmıştır eyeri.           3450

256 Karl Hakan’ın içine büyük bir acı dolar

       Önünde Naimes’i gördüğünde yaralı,

       Hem de duru kanının çimene aktığını.

       Hakan ona şöyle der iyice alçak sesle:

       “Canım Bey Naimes, sokul, yanımda sür atını,

       Sana saldıran rezil artık geberdi gitti,

       Mızrağım bedenine adamakıllı girdi.”

       Yanıtladı onu Dük:

       “Mutlak, doğru söylersin;

       Eğer daha yaşarsam, veririm bir karşılık

       adamakıllı büyük.”

       Sonra da at sürdüler yan yana bu iki dost           3460

       Franklardan yirmi bin atlı ile birlikte;

       Kimse geri durmadı vuruşlar indirmekten.     HAYDA!

257 Emir de at oynatır savaşım alanında,

       Kont Guineman’a saldırır

       Tam yürek hizasında ak kalkanını deler

       Sonra zırh gömleğini alt yanından yırtar,

       Bedeni tam ortadan iki parçaya böler,

       Tez ayaklı atından cansız yere devirir.

       Onun ardından haklar Gebouin’le Lorrain’i,

       Norman ülkesi Bey’i, “Koca” denen Richard’ı;           3470

       Kâfirler bağrışırlar: “Kılıcın Preciuse

       yaman imiş gerçekten;

       Vur yüce Bey! Odur kurtarıcımız.”     HAYDA!

258 Arabistan Beyleri görmeye değer idi,

       Özellikle Occian, Argoille, Bascle’den gelenler;

       Harbeleriyle çok yaman vuruşlar indirdiler.

       Ama Franklar or’dan kaçacak değillerdi;

       İki yandan çok kişi öldü, yere devrildi.

       Gece çökene değin azgın savaşım sürdü,

       Frankların Beyleri pek büyük kayıp verdi;

       Çatışma, bitene dek, tarifsiz yas getirdi.     HAYDA!           3480

259 Franklarla Araplar çok yaman kılıç çaldı

       Nice mızrakla harbe, vuruşun şiddetinden

       kırılıp parçalandı,

       Yamrı yumru edilmiş kalkanları görenler

       Vurulan zırhlardaki gıcırtıyı yahut da

       Tolgaya inen kılıç gümbürtüsü duyanlar

       Atlıların vurulup yere yıkılışına,

       Yerdeki insanların hep bağıra bağıra

       can verip gitmesine tanık olmuş kimseler

       Korkunç bir acı ile anımsarlar bunları!

       Zordur böyle bir savaş çilesine katlanmak.

       Emir yardım yakarır Apollon’dan,           3490

       Tergavant’dan, ayrıca Muhammed’den:

       “Efendimiz tanrılar, hiç kusurum olmadı

       size hizmet etmekte;

       Tüm heykellerinizi saf altından yaptırdım.     HAYDA!

       ...................”[28]

       Güvendiği danışman, Beylerinden Gemalfin

       birden huzura gelir,

       Kötü haber getirir:

       “Efendimiz Baligant, felakete uğradık,

       Ne yazık ki yitirdin sen oğlun Malpramis’i,

       Kardeşin Canabeus da savaşta öldürüldü.

       İki Frank soylusu bahtlı çıktılar bugün;           3500

       Birincisi Hakan’ın kendisi imiş gal’ba;

       İri bedenli biri, çok soylu Bey’e benzer,

       Nisan çiçeği kadar ak, sakalındaki teller.”

       Emir aşağı iğdi baştaki tolgasını[29] ,

       Hemen yüzü asıldı;

       Acısı öyle derin, büyük idi ki

       can veriyorum sandı.

       Denizötesiülke Beyi olan Jangleu’yü

       huzuruna çağırdı.

260 Emir dedi: “Jangleu, beri gel, bana yaklaş;

       Yiğitsindir bilirim, çok akıllı kişisin.

       Her zaman senden gelen öğütleri dinledim.           3510

       Araplarla Franklar hakkında nedir fikrin?

       Bu savaştan acaba üstün çıkacak mıyız?”

       Yanıtladı öteki: “Yüce Emir Baligant!

       ölüme yazgılısın;

       Tapındığın tanrılar seni korumayacak.

       Karl Hakan çok yavuzdur, adamları gözüpek,

       Böylesine savaşçı kişilerden bir ordu

       görmedim şimdiye dek.

       Yine de saldırt öne Occian Beylerini,

       Türklerle Enfrunları, Araplarla Devleri.

       Her ne olacak ise

       belirsin bir an önce.”

261 Emir birazcık çekti sakalını ileri,           3520

       Bir akdiken çiçeği kadar aktı bu sakal;

       Her ne olacak ise, sakınacak değildi.

       Duru sesler çıkaran borusuna el atıp

       dudağına götürdü;

       Yüksek sesle öttürdü, kâfirler onu duydu.

       Tüm savaş alanında, tümenlerinin hepsi

       sıklaştırdı safları,

       Occian’dan gelenler kişnedi ve anırdı,

       Arguilleliler ise köpek gibi havladı.

       Kâfirler Franklara pek fedai saldırdı;

       Öyle ki saflarını en sıkışık yerinden

       yarmayı başararak

       ayırdılar onları;

       Saldırı sırasında yedi bin savaşçıyı

       cansız yere yıktılar.           3530

262 Kont Ogier korkaklık nedir hiç bilmemişti,

       Ondan iyi bağımlı zırha bürünmemişti.

       Frank tümenlerinin yarıldığını gördü;

       Argonne Dükü Thierry’yi,

       Anjoulu Geoffrey’i, Kont Jozeran’ı çağırdı.

       Çok tepeden konuşup Karl’ı sertçe kınadı:

       “Bak kâfirler ne biçim kıyımdan geçiriyor

       senin askerlerini!

       Dilerim Tanrı asla uygun görmesin senin

       başına taç giymeni

       Eğer bu utancının öcünü almak için

       hemen kılıç çalmazsan.”

       Kimse bir tek sözcükle ona yanıt vermedi.           3540

       Hırsla mahmuz vurdular, atları koşturdular,

       Karşılarına çıkan kâfirin cümlesini

       biçmeye koyuldular.

263 Hakan Büyük Karl vurur kolunun tüm gücüyle

       Öyle yapar Dük Naimes, Dan Beyi Ogier

       Ve sancağı taşıyan Anjoulu Geoffrey.

       Dan Beyi Ogier çok gözüpek kişidir

       Atını mahmuzlayıp onu dörtnal koşturur,

       Canavarlı sancağı taşıyan savaşçıya

       öldüresiye vurur;

       Amborre düşer güm diye onun hemen önünde

       toprağın üzerine

       Emir’in sancağıyla, canavar simgesiyle.           3550

       Baligant da görmüştür sancağın düştüğünü

       Ve saldırıldığını Muhammed bayrağına;

       Emir artık sezinler bu haller üzerine

       Kendinin batıl yolda, Karl’ın ise gerçek Hak

       yolunda olduğunu,

       Yüzden fazla Arap da kaçmaya koyulmuştur.

       Hakan yine seslenip Frank Beylerine sorar:

       “Deyin bana Beylerim, Tanrı için, hepiniz

       bundan sonra da bana destek verir misiniz?”

       Franklar yanıt verdi: “Yok gereği sormanın,

       Tüm gücüyle vurmayan kişiyi Tanrı çarpsın.”     HAYDA!

264 Gün biter akşam çöker           3560

       Hâlâ kılıç indirir Franklarla kâfirler;

       Ordular oluşturmuş kişiler hep yiğittir,

       Kendi naralarını unutmuş değillerdir:

       Emir narasın’ atar “Preciuse!” diyerek,

       Karl da ünlü narası “Monjoie!”yı haykırır.

       Tanırlar birbirinin gür ve duru sesini,

       Savaşım meydanının ortasında ikisi

       akıbet karşılaşır,

       Birbirine saldırır;

       vuruşları yamandır

       Mızraklarıyla teker biçimli kalkanlara.

       Geniş çıkıntısının hemen alt tarafından

       kalkanlar parçalandı,           3570

       Zırh üst gömleklerinin alt kenarı yırtıldı

       Ama ikisinin de teni yara almadı.

       Kolanları koparıp eyerler devirdiler

       Her iki Hakan düştü, yere kapaklandılar,

       İkisi de ânında ayağa fırladılar,

       Hiç yılma göstermeden

       kılıçlarını çekip

       kınından sıyırdılar,

       Başka türlü olamaz bu çatışmanın sonu;

       Biri ölmeden bitmez.     HAYDA!

265 Güzel Frank yurdunun Hakanı Karl yiğittir,

       Onu hiç korkutamaz karşısındaki Emir.           3580

       Yalın kılıçlarını kullanıyorlar şimdi

       Birbirinin kalkanı üstüne gümbür gümbür

       vuruş indiriyorlar.

       Kalkanların derisi ve onun altındaki

       çift katlı tahta bölüm

       parça parça yarıldı,

       Çivileri döküldü, orta yer çıkıntısı

       iyicene çatladı,

       attılar kalkanları;

       Ardından giriştiler birbirinin açıkta

       kalıvermiş zırhına

       vuruşlar indirmeye.

       Parlak tolgalarından kıvılcımlar fışkırdı;

       Başka türlü bitemez bu çatışma asla

       İçlerinden birisi, batıl yoldayım deyip

       pes etmiş olmadıkça.     HAYDA!

266 Emir dedi: “Karl, hele biraz düşün bakalım

       Bana ettiklerinden pişmanlık duyup özür

       dilemek konusunda;           3590

       İyi biliyorum ki sensin oğluma kıyan.

       Ayrıca da haksızdır mülklerime saldırman;

       Gel bana bağımlı ol, elindeki ülkeyi

       sana tımar vereyim.”

       Yanıtladı onu Karl:

       “Bu haller bana büyük bir alçalma görünür;

       Ben kefereyle barış ya da dostluk kuramam.

       Tanrı’nın buyurduğu imana sen kapılan,

       İsa’cılığa geç ki sana sevgi duyayım;

       Ondan sonra da yalnız inanmakla kalmayıp

       hep hizmetinde bulun

       her şeye gücü yeten

       gökteki Hükümdar’ın.”

       Baligant dedi: “Berbat bir vaaz verdin bana.”           3600

       Sonra giriştiler yine kılıçla vuruşmaya.     HAYDA!

267 Güçlü adamdır Emir;

       Karl’ın parlak çelikten tolgasının üstüne

       yaman vuruş indirir.

       Baştaki bu tolgayı kırar, ikiye böler

       Kılıcını Hakan’ın hem yoğun hem dalgalı

       saçlarına değdirir;

       Koparır etinden de bir avuçluk kadarı,

       hatta az fazlasını,

       Tam o yerdeki kemik açıkta kalmış olur.

       Karl sendeler o zaman, ner’deyse düşecektir,

       Ama istemez yüce Rab öldürülmesini

       ya da yenilmesini.

       Cebrail hazretleri yanına geliverir           3610

       Ve uyarır soruyla: “Ey Hakan, ne yaparsın?”

268 Ne zaman ki Karl duydu kutsal melek sesini,

       Ölümden hiç korkusu, çekinmesi kalmadı;

       Gücüne, bilincine yeniden sahip oldu.

       Frank yurdu yapımı kılıcıyla Emir’e

       bir vuruş indirdi ki

       Mücevher süslerinin parladığı tolgayı

       orta yerinden kırdı,

       Kılıç kafayı yardı

       ve Emir’in beynini dışarıya akıttı,

       Yüzün tümünü kesti ta ak sakala kadar;

       Emir yere devrildi artık canından yoksun

       iflah olamaz halde.

       Karl haykırdı kendine özgü narası ile,

       yani “Monjoie!” diye.           3620

       Bunu duyan Dük Naimes hemen oraya vardı,

       Yakaladı Hakan’ın Tencendur nam atını,

       Karl Hakan bineğine tekrar bindi orada.

       Kâfirler sırt dönerek savuşmaya koyuldu,

       Daha direnmelerini Tanrı istemiyordu.

       İşte şimdi gelmişti Frankların özlemle

       bekledikleri saat.

269 Erki yüce Tanrı’nın isteği böyle idi,

       keferenin cümlesi kaçış yoluna düştü;

       Franklar, başta Hakan, onları kovaladı.

       Hakan dedi: “Beylerim, çektiğiniz acının

       intikamını alın;

       Ferahlasın içiniz, yaslı yürekleriniz;

       Böyle diyorum, çünkü daha bu sabah gördüm,

       yaş dökmekteydiniz.”

       Franklar yanıt verdi: “Öylesi düşer bize.”           3630

       Ve her biri indirdi, gücünün yettiğince

       kılıç vuruşlarını,

       Oradaki düşmandan kaçabildi pek azı.

270 Kızgın sıcak basmıştı, toz bulutu kalkmıştı;

       Kâfirler kaçıyordu,

       Franklarsa onların enseleri dibinde.

       Bu kovalamaca bitti Zaragoza kentinde.

       Bâlâ hisar burcunun tepesi üzerine

       çıktı Bramimonde

       Yanında görevliler ve din adamları ile

       Tanrı’nın sevmediği sahte din inancının;

       Bu kişiler kutsanmaz kilise üstlerince,

       kafaüstü saçları usturaya vurulmaz.

       Hatun oradan bakıp, Arapların kıyımdan

       geçtiğini görünce           3640

       Çığlık atıp bağırdı: “İmdada gel Muhammed!

       Ah, soylu Han, bak gör ki erlerin

       savaşta yenilmiştir,

       Emir utançlı yolda canından edilmiştir!”

       Marsil onu duyunca, duvara doğru döndü,

       Başını öne iğdi, gözlerinden yaş döktü.

       Uğradığı felaket altında ezilerek

       kahır içinde öldü,

       Şeytanlar boy gösterip ruhunu teslim aldı.     HAYDA!

271 Kâfirler can vermiştir; üçü beşi sırt dönüp

       koyulmuştur kaçmaya

       Ve büyük Karl kazandı şimdiki savaşı da.

       Zaragoza Hisarı önüne varır varmaz

       kapısını kırdırdı,           3650

       Biliyor idi artık, bu hisar savunulmaz.

       Aldı iç kalesini, askerler yerleştirdi,

       Kılıç kuvveti ile Karl Hakan’ın ordusu

       orada geceledi,

       Ak sakallı Hakan da bundan çok gururlandı.

       Bramimonde gelerek kentin tüm burçlarını

       Hakan’a teslim etti;

       Burçlardan onu büyük, ellisi küçük idi.

       Efendimiz Tanrımız size destek olursa

       her girişim ulaşır sonunda başarıya.

272 Gündüz biter gecenin karanlığı belirir,

       Ay parlaktır, yıldızlar yanar söner gibidir.

       Karl artık Zaragoza Hisarı’nı almıştır,           3660

       Bin Frank askerine bu kentin köşe bucak

       her yerini aratır,

       O arada havralar, kentin tüm camileri.

       Askerler ellerinde balyozlarla baltalar

       Kentteki heykelleri, tüm putları kırarlar.

       Artık kalmayacak or’da ne sihir yahut büyü

       ne de batıl inançlar.

       Hakan Hak yolundadır, bir ayin yapmak ister

       Ona bağımlı olan papazbaşı takımı

       okuyup üfleyerek

       vaftiz için ayrılmış

       havuz suyunu kutsar.

       Kâfirler getirilir vaftiz havuzlarına.

       Karl’a karşı çıkmaya kalkışanlar olunca

       Astırır o kişiyi, yaktırır, candan eder.           3670

       Yüz binden çok kefere vaftizden geçirildi,

       Gerçek İsa’cı oldu; Hatun henüz hariçti.

       Nazlı Frank yurduna tutsak kimliği ile

       onu götüreceklerdi,

       Çünkü onun orada içten gelen sevgiyle

       İsa’cı olmasını Hakan istemekteydi.

273 Gece geçer, ardından parlak şafak belirir

       Zaragoza kentinin tüm hisar burçlarını

       Karl işgal ettirmiştir.

       Orada bıraktığı bin askeri bekçidir

       Bunlar alınan kenti Hakan için korurlar.

       Hakan atını sürer, tüm ordusu yanında,

       Tutsak diye birlikte götürdüğü Bramimonde

       keza vardır orada,           3680

       Ama onun hakkında

       niyeti pek iyidir.

       Ordu yola çıkmıştır, sevinçli, gönlü ferah,

       Bir güç gösterisi ile Narbonne’dan geçerler

       ...........[30] Bordeaux’ya ulaşırlar.

       Soylu Ermiş Severin’in anısına adanmış

       kilisedeki sunak masası üzerine

       Hakan koyar bir sürü altın ile bezenmiş

       Oliphant borusunu;

       Hacı olmak üzere oraya uğrayanlar

       görür onu masada.

       Ordu, Gironde Halici üzerinde karşıya

       bu sularda bulduğu birçok büyük gemiyle

       geçti, indi karaya.

       Karl getirdi yanında Blaye kentine kadar

       yeğeninin naaşını

       Ve Olivier’ninkini, Roland’ın yoldaşını,           3690

       Ve hem akılda üstün hem de korku bilmeyen

       ölü Papazbaşı’nı.

       Ak tabutlar içine koydurtmuş idi Hakan

       bu çok soylu Beyleri;

       Onlar şimdi yatmakta Blaye kentindeki

       Ermiş Romain’e ait

       kilisenin içinde;

       Franklar ısmarladı onların her üçünü

       Tanrı’yla adlarına[31].

       Karl at sürerek geçer vadilerden, dağlardan

       Aix’e varasıya dek konaklamak istemez;

       Hep at sırtında gider,

       sarayının önünde binek taşına basar,

       orada attan iner.

       Hakanlık sarayının içine girer girmez

       Dava görsünler diye yargıçları çağırır;

       Bunların arasında Bavyeralı olanlar,

       Saksonlar, Lorraineliler,

       Frisalılar vardır.           3700

       Duruşmaya çağırır keza yargıç olarak

       Almanlar, Burgundları,

       Poitevinlileri, Normanları, Brötonları,

       Onların yanı sıra Franklar arasından

       en bilge olanları.

       Yargılanması başlar böylece Ganelon’un.

274 Hakan artık İspanya seferinden dönmüştür

       Aix’e gelir, orası Frank ülkesindeki

       en sevdiği kentidir.

       Sarayına çıkarak büyük sofaya girer.

       Bakın görün orada güzel bir genç kız, Aude,

       onun yanına gelir.

       Sual eder Hakan’dan: “Ner’de Komutan Roland,

       Benimle evlenmeye ant vermiş olan soylu?”           3710

       Karl yıkılır hüzünden,

       Ağlar, ak sakalını çeker;

       “Hanım kardeş, aziz dost, ölmüş biri hakkında

       bana soru sorarsın.

       Onun yerine sana çok iyi bir koca

       vermek isteğindeyim,

       Louis’dir bu, ondan daha iyisini bulamam.

       Oğlum olur ve bir gün ülkemi yönetecek.”

       Aude der: “Bu sözler bana pek tuhaf gelir;

       Dilerim ki Tanrı’ya, onun ermişlerine,

       ya da meleklerine

       Hoş gelmesin Roland’dan sonra benim yaşamam!”

       Yüzünde hiç renk kalmaz,

       yıkılır Karl Hakan’ın ayakları dibine,           3720

       Hemen canı uçmuştur;

       Tanrı onun ruhunu acıyarak kayırsın!

       Frank Beyleri de ona ağlar yasını tutar.

275 Güzel Aude ömrünün sonuna gelmiş idi

       Hakan ise genç kızın bayıldığını sandı,

       Yine de onun için acı duydu, ağladı;

       Kollarından tutarak onu yerden kaldırdı.

       Hakan’ın omzuna Aude’nin başı düştü

       Sonunda anlayınca genç kızın öldüğünü

       Hakan hemen çağırdı Konteslerden dördünü,

       Kızlar manastırına taşıdılar ölüyü.           3730

       Başında beklediler o gece fecre kadar

       Sonra onu gömdüler manastırın içinde

       bir sunak masasının hemen bitişiğine;

       Hakan da bağışladı büyük bir araziyi

       manastıra mülk diye.     HAYDA!

276 Hakan Aix’e dönmüştür;

       Hain Ganelon or’da, zincirlere vurulmuş

       İç Kale’de mahpustur, sarayın karşısında.

       Uşak takımı onu direğe tutturmuştur,

       Ellerini de geyik derisinden şeritle

       güzelce bağlamıştır;

       Sopalar, değneklerle dövüp durmaktadırlar.

       Daha iyi davranış hak etmiş değildi o;           3740

       Eziyetler içinde, yargılanmayı bekler.

277 Eski tarihler yazar

       Karl’ın birçok ülkeden bağımlı Beylerini

       Aix’e çağırdığını;

       Bunların tümü kentte, kilisede toplandı.

       Çok kutsal bir yortunun saygın günüydü o gün;

       Bazıları söylüyor, Ermiş Sylvester için

       kutlanan yortu imiş.

       Davanın görülmesi duruşmayla açıldı

       Sanık yerinde hain Ganelon durmaktaydı;

       Hakan getirtmiş idi onu kendi önüne.     HAYDA!

278 Hakan sözü açarak, dedi: “Yüce Beylerim,           3750

       Bu Ganelon hakkında adil hüküm isterim.

       Benim yanımda geldi, ordu ile birlikte,

       İspanya ülkesine;

       Yoksun bıraktı beni yirmi bin askerimden

       Ve artık hiçbir zaman göremeyeceğiniz

       sevgili yeğenimden,

       Saraylara yakışır yiğit Kont Olivier’den.

       Para için sattığı kişiler arasında

       bir de bulunuyordu

       on iki Beylerbeyi.”

       Ganelon dedi: “Gerçekten haine çıksın adım

       burada ben susarsam;

       Para, mülk konusunda Roland’dan haksız yere

       kötülük görmüş idim,

       İşte bu yüzdendir ki ben onun ölmesini

       ve mahvını istedim.

       Ama bu yaptığımla, devletime ihanet

       etmek suçlamasını

       kabul edemem asla.”           3760

       Frank yargıçları dedi: “Biz işin orasını

       tartışıp konuşalım.”

279 Hakan’ın huzurunda Ganelon ayaktadır

       Bedeni dinç görünür, yüzünün ten renginde

       soylu bir hava vardır;

       Hakan’a bağlılıktan ayrılmamış olsaydı

       “Kusursuz bir Bey” demek gerekecekti ona.

       Bakar dinleyici gelmiş Franklarla, karşıda

       oturan yargıçlara;

       Davada kendisini desteklemeye gelmiş

       otuz akrabasına.

       Sonra da yüksek sesle şu sözleri söyledi:

       “Tanrı hatırı için beni dinleyin Beyler;

       Evet sayın yargıçlar, Hakan’la ordudaydım;

       Ona hem bağlılıkla hem de içten sevgiyle

       hizmetler sundum durdum.           3770

       Yeğeni Roland bana bir nefret besler oldu,

       Ölümle, felaketle bitecek bir göreve

       atanmamı sağladı.

       Marsil Han sarayına ben ulak gönderildim;

       Aklımın sayesinde kurtulmayı becerdim.

       Ölümüne dövüşe çağırdım Kont Roland’ı,

       Olivier’yi, bütün yoldaşlarını;

       Karl da duyduydu bunu, tüm soylu Beylerinin

       or’da duyduğu gibi.

       Yaptığım öç almaktır, devletime ihanet

       yoktur bunun içinde.”

       Frank yargıçları dedi: “Biz işin orasını

       tartışıp konuşalım.”

280 Ganelon gördü ki artık büyük dava başladı,           3780

       Otuz akrabasını yanına oturtturdu.

       Onların arasında bir tanesi vardı ki

       kulak veriliyordu ona;

       Sorence Hisarı Beyi Pinabel’di bu kişi.

       İyi konuşur, güzel gerekçe gösterirdi.

       Çatışmada her zaman yiğit savaşçı idi.     HAYDA!

281 Ganelon ona dedi: “Sana güvenim tamdır;

       Savunup kurtar beni ölümden, suçlamadan.”

       Pinabel der: “Az sonra kurtulmuş olacaksın;

       Hiçbir Frank Beyinden senin asılman için

       idam hükmü çıkamaz.

       Vermeye kalkışanı Karl Hakan’ın önünde

       hemen çağıracağım ölümüne dövüşe;           3790

       Onun haksızlığını kılıcımın çeliği

       kanıtlasın herkese.”

       Kont Ganelon diz çöker şükran gösterisiyle.

282 Yargıçlar tartışacak kendi aralarında;

       Bavyera’dan gelenler, Saksonların Beyleri,

       Poitevinliler, keza Normanlar ve Franklar.

       Orada Almanlarla Tötonlardan da adam var.

       Auvergneliler hepsinden yufka yürekli çıktı,

       Pinabel sebebine bu davayı yumuşak

       bir hükme bağlayarak

       bitirmeye kalkıştı.

       Dediler birbirine: “En iyisi, davada

       hüküm verilmesine mahal olmadığına

       bir karar çıkaralım

       ve Hakan’dan ricada bulunalım

       Ganelon’u affetsin;           3800

       O da yine Hakan’a sevgi ve bağlılıkla

       hizmetler ifa etsin.

       Roland ölüdür artık, onu kimse bir daha

       görebilecek değil;

       Ne altın ne de para onu diriltebilir.

       Onun sebebine bir

       çatışmaya girenler

       delilik edecektir.”

       Bu söylenen çözüme herkesin aklı yattı,

       Ama bir tek Thierry, Kont Geoffrey’in kardeşi

       onlara karşı çıktı.     HAYDA!

283 Karl Hakan’ın Beyleri döndü onun önüne;

       Dediler: “Efendimiz

       senden rica ederiz

       Kont Ganelon’u bağışla,

       İzin ver bundan böyle sevgiyle bağlılıkla

       sana hizmetler etsin.           3810

       Kıyma onun canına, çünkü o pek soyludur.

       Bir kez candan olursa benzeri hiç bulunmaz,

       Hazineler verilse kayıp yerine konmaz.”

       Hakan dedi: “Siz bana ihanete kalktınız!”     HAYDA!

284 Hakan tüm yargıçların ona ters bir tutumda

       olduğunu görünce

       Yüzünü yere eğdi,

       İçindeki acısı onu pek mutsuz etti.

       Derken huzura çıktı bir Atlı Bey, Thierry,

       Geoffrey’in kardeşi, Anjou ilinden bir Dük;

       Bedeni ince uzun,           3820

       Saçı kara, yüzü hayli esmerce,

       Boyu pek fazla değil, kısa da sayılamaz.

       Edep ile konuşup şöyle dedi Hakan’a:

       “Sevgili Efendimiz, Hakanım, üzülme sen!

       Bilirsin şimdiye dek sana çok hizmet ettim.

       Ölmüş atalarımın hatırı için şimdi

       eldeki bu davayı

       yürütmek görevini

       ben üstlensem gerektir.

       Roland Ganelon’a ne yapmış olursa olsun

       Senin hizmetindeydi, canı korunmalıydı;

       Ganelon onu satınca sana ihanet etti,

       Senin şahsına karşı dahi bir suç işledi.           3830

       Bu yüzden benim hükmüm, onun asılmasıdır;

       Ve hatta bedeninin, asılış öncesinde

       ....konmasıdır [32].

       Böyle olur layığı hainlik edenlerin.

       Var ise akrabası bana karşı çıkacak

       Belime kuşandığım şu kılıcımla

       Ben hazırım hükmümün yerinde olduğunu

       hemen kanıtlamaya[33].”

       Franklar dedi ona: “Sen çok iyi konuştun.”

285 Pinabel Karl Hakan’ın karşısına gelmiştir;

       İrikıyım, güçlüdür, hem yiğit hem çeviktir,

       Bir vuruş indirirse

       indirdiği o kimse

       iflah olamaz asla.           3840

       Şöyle dedi Hakan’a:

       “Efendim, dava sizin;

       Emir buyurunuz da bu şamata kesilsin.

       Görüyorum, Thierry hükmünü açıklamış;

       Onun haksızlığını kanıtlamak amacım;

       on’la kapışacağım.”

       Geyik derisinden sağ el eldivenini

       Karl’ın eline verdi.[34]

       Hakan “Senden sağlam güvence isteyeceğim,” dedi;

       Böylece otuz hısım, sorumlu tutulmanın

       kabulüne ant içti[35].

       Hakan bu kişilere “Sizleri gözetime

       aldırıyorum,” dedi;

       Kanıtlama kavgası sonuçlanıncaya dek

       hısımların başına nöbetçi erler dikti.     HAYDA!

286 Thierry anladı ki bir kapışma olacak,           3850

       Sağ el eldivenini o da Hakan’a verdi.

       Karl ondan da güvence işlevi bulunacak

       bazı tutaklar aldı,

       Sonra hemen oraya dört ak sıra taşıttı

       Çarpışacak olanlar önce otursun diye.

       Herkes kabul etti ki, kapışma çağrısı

       uygundu törelere.

       Dan Beyi Ogier

       açıkladı usulü;

       Ardından da hasımlar

       “Artık haydindi,” dedi,

       “gelsin atlar, silahlar.”

287 İkisi donanıma bürünme sonrasında

       Bir papazın önünde günah da çıkardılar,

       hayır dua aldılar

       Ayine katıldılar ve okunmuş ekmekten

       yediler birkaç lokma;           3860

       Kiliselere cömert bağışta bulundular.

       İkisi birden döndü Karl Hakan’ın önüne.

       Üzengi takındılar,

       Giydiler beyaz renkli, güçlü-hafif zırhları,

       Parlak tolgalarının bağlandı kayışları.

       Kabzası saf altından kılıçlar kuşanıldı;

       Boyunları yanına kalkanları asıldı.

       Her birinin sağ eli mızrağını kavradı

       Bindiler hızlı giden savaşım atlarına.

       Yüz bin Atlı Bey birden başladı ağlamaya

       Roland’a bağlılıktan Thierry’ye acıyıp;           3870

       Bir Tanrı biliyordu

       nasıl bitecek idi

       bu olayın sonu.

288 Aix Hisarı altında geniş bir çayır vardır;

       Beylerin kapışması işte orada oldu;

       Her ikisi yiğittir, bilmiyorlar korkuyu.

       Hem hızlı hem de oynak, bindikleri atları,

       Mahmuzlarlar onları,

       dizgini boşaltırlar,

       Olanca güçleriyle vuruş indirmek için

       ha bire saldırırlar.

       Her iki kalkan elde kırıldı, parçalandı,

       Örme zırhlar yırtıldı, koptu eyer kolanı;           3880

       Eyerler kaydı yana, sonra da düştü hepten,

       Ve onları seyreden

       yüz bin kişi ağlaştı.

289 İki Bey attan düştü, toprağa kapaklandı,     HAYDA!

       Sonra hemen sıçradı ve ayağa fırladı.

       Pinabel çok güçlüdür, hızlıdır ve çeviktir;

       Atları olmaksızın birbirine girerler.

       Kabzası saf altından kılıçlarla vuruşup

       Birbirinin çelikten tolgasının üstüne

       darbeler indirirler.

       Tolgadan parça yırtan vuruşlar çok güçlüdür,

       Frankların Beyleri seyrettikçe üzülür;           3890

       “Ey Tanrım,” der Karl Hakan, “kim haklıymış göster.”

290 Pinabel hasmına der:

       “Thierry, pes et artık;

       Senin bağımlın olam eksiksiz içtenlikle,

       Mülkümden dilediğin kadarı senin olsun,

       Ama bırak Ganelon Hakan ile barışsın.”

       Thierry yanıt verir: “Bunun lafını etme;

       Eğer razı olursam

       dönek rezilin teki durumuna düşerim;

       Hangimiz haklı imiş, Tanrı göstersin derim.”     HAYDA!

291 Thierry der: “Pinabel, sen çok yiğit kişisin;

       Boyun uzun, güçlüsün, bedenin yakışıklı,           3900

       Yoldaşların katında gözüpekliğin namlı.

       Bırak artık kapışma burada sona ersin,

       Barıştırayım seni Hakanımız Karl ile;

       Adaletin gereği yerine getirilsin

       Kont Ganelon hakkında

       Ve bu hep anımsansın güneş doğup battıkça.”

       Pinabel yanıt verir: “Tanrım etmesin bunu!

       Akrabamı savunmak elbet boynumun borcu.

       Pes etmem karşısında dünyada hiç kimsenin

       Şanıma leke süren bir iş yapmaktan ise

       can vermeyi yeğlerim.”

       Yeniden giriştiler kılıçlarla vurmaya           3910

       Altın kaş’a oturmuş mücevherlerle süslü

       tolgaların üstüne;

       Fışkıran kıvılcımlar göğe doğru uçuştu.

       Onları ayırmanın olanağı hiç yoktu,

       Bu kapışma bitmezdi birisi ölmeksizin.     HAYDA!

292 Sorence Beyi Pinabel gözüpektir, bilinir;

       Thierry’nin Provence ülkesinde yapılmış

       tolgası üzerine

       yaman vuruş indirir,

       Kıvılcımlar dökülür çimenlerin üstüne,

       kuru otlar tutuşur.

       Çelik kılıcın ucu tolga altına geçer,

       Alnı çizip kanatır, daha aşağı iner,

       Yüzün yanını keser           3920

       Sağ yanağı bırakır akan kanlar içinde,

       Hatta zırhı da yarar

       ta göbeğine kadar;

       Neyse Tanrı korudu cansız yere düşmekten.     HAYDA!

293 Thierry bir bakar ki yüzünden yaralıdır,

       Duru kanı çimenli çayıra akmaktadır.

       Pinabel’in cilalı çelikten tolgasına

       kılıcını indirir,

       Onu kırar ve yarar

       burunluğuna kadar,

       Hasmının beyni fırlar

       kafasından dışarı;

       Thierry kafadan kılıcını kaldırır,

       Pinabel candan yoksun, çayıra yuvarlanır,

       Bu vuruşla kazandı girdiği kapışmayı.           3930

       Franklar bağrışırlar: “Tanrı’nın bir tansığı!

       Demek hak gereğiymiş Ganelon’un idamı

       Onun yanını tutan hısım akrabasıyla.”     HAYDA!

294 Thierry kazanınca girdiği çatışmayı

       Karl Hakan onun yanına geldi,

       Beylerinden kırkı da Hakan’la birlikteydi;

       Bunların içindeydi Dük Naimes, Dan Beyi Ogier,

       Anjoulu Geoffrey ve Blayeli Willalalme.

       Kollarını dolayıp onu bağrına bastı,

       Kaftanının kürküyle yüzdeki kanı sildi           3940

       O kaftanı çıkarıp bir kenara bıraktı

       sırtına giydirildi çabucak bir başkası.

       Yaralı Atlı Bey’in incinmemesi için

       özenli yavaşlıkla zırhını çıkardılar,

       Ve Bey’i oturttular Arabistan’dan gelme

       bir katırın üstüne,

       Kente döndü sevinçli, yanındaki Beylerle.

       Vardılar Aix Hisarı orta yer meydanına,

       ayak bastılar yere,

       Ve hemen girişildi suçlu sayılanların

       kârının itmamına,

       hepsinin idamına.

295 Karl sözünü yöneltti Dükleri, Kontlarına:

       “Göz altında tuttuğum kişilere ilişkin

       öğüdünüz ne ola?

       Bu dava sürecinde onlar tuttu yer aldı

       Ganelon’un yanında;

       Pinabel haklı diye bana tutak oldular,

       sorumluluk taşırlar.”           3950

       Franklar yanıt verdi: “Teki sağ kalmamalı.”

       Böyle denince Hakan, çağırttı Basbrun’ü,

       infaz görevlisini,

       “Git ve darağacında sallandır cümlesini;

       Telleri kır beyazı sakalıma ant olsun,

       Bir tanesi kaçarsa öldürdüm yaktım seni.”

       O da yanıt olarak “Buyruğuna uymayıp

       ne yapabilirim?” dedi.

       Yanında yüz uşakla

       götürdüler hepsini

       darağacına zorla;

       Otuzunu da birden sallandırdı orada;

       Bir hain kendisini mahvetmekle kalamaz,

       yanar yakınları da.     HAYDA!

296 Döndü Bavyeralılar Almanlarla geriye[36]           3960

       Onların yanı sıra Poitevinliler geldi,

       Brötonlar, Normanlar.

       Franklar tüm herkesten daha çok ısrarcıydı

       Ganelon’un çok korkunç işkenceler görerek

       öldürülmesi için.

       Dört savaşım atını ortaya çıkardılar,

       Kol ve bacaklarından her birini ayrı

       bir ata bağladılar.

       Atların hepsi hızlı, hem de kıpırdak idi;

       Dört çavuş bu atları

       Bir tarla ortasından akan dereye çekti;

       Ganelon’un korkunç sonu işte böyle gelmişti.

       Koptu sinir telleri,           3970

       Kolları bacakları ayrıldı bedeninden,

       Duru kanı yayıldı yeşil çimen üstüne,

       Alçak bir hain için nasıl ölüm layıksa

       öyle bir ölüm ile can yitirdi Ganelon.

       Olacak şey değildir, bir hainlik edenin

       onunla övünmesi

       yahut da gönenmesi.

297 Hakan öcünü alıp işi tamamlayınca

       papazbaşılarına söz yöneltti ülkenin,

       Bavyera’nın, Almanların:

       “Sarayımda duruyor soylu bir tutsak hanım,

       Nice vaazlar duydu, dinsel öykü dinledi,

       Tanrı’ya inanarak

       İsa’cı inancına geçmeye karar verdi.           3980

       Vaftiz etme işini yapınız bu hanımın

       ki ruhu girebilsin Tanrı’nın cennetine.”

       Yanıtladı onlar da: “Bu dediğini yapsın

       Hem saygın hem de soylu sağdıç-ana hanımlar.”

       Aix’de, yani Hakan’ın Ilıcalar Kenti’nde

       tumturaklıydı tören,

       İspanyalı Hatunu or’da vaftiz ettiler,

       Adını değiştirip Iuliana dediler,

       Artık İsa’cı oldu, hidayete ulaştı.

298 Karl Hakan tamamladı adalet gereğini

       Yatıştırdı böylece kabaran öfkesini,

       Bramimonde Hatun’u İsa yoluna soktu.           3990

       Gün bitti gece çöktü

       Hakan uzandı yattı kemerli odasında

       Melek Cebrail geldi Tanrı’nın buyruğuyla:

       “Karl, yeniden toparla Hanlık ordularını.

       İstila edeceksin Bire denen ülkeyi;

       Koşacaksın yardıma Imphe Hisarı’ndaki

       Vivien adlı Han’a;

       Kâfirler kuşatmakta şimdi onun kentini,

       İsa’cılar yakarır tez imdada gelmeni.”

       Oysa Hakan’ın yine sefere koyulmayı

       canı çekmemektedir;

       “Ey Tanrım,” der, “yaşamım binbir kahırla yüklü!”           4000

       Ak sakalını yolar, yaşlarla dolar gözü,

       İşte bur’da son bulur Turoldus’un öyküsü.

DİPNOTLAR

  [1] Örneğin, Iulius Caesar (Yulius Kaysar) yerine Jül Sezar; Iustinianus (Yustinyanus) yerine Jüstinyen vb.

  [2] İlerlemiş yaşım nedeniyle çok deneyimli ve çare bulucu olmam sayesinde.

  [3] Karl’ın başkenti Aix kentinin adı, Ilıca anlamına gelen sözcükten (Aquis, Ais) bozmadır. Şimdi Aachen.

  [4] Sayılan kent adları ozanın uydurmasıdır.

  [5] Ortaçağ Avrupası’nda kılıçlara ad verildiğini Nibelunglar Destanı’nda da görüyoruz:
Siegfried’in kılıcının adı Balmung idi.

  [6] Hisar adları yine ozanın uydurmasıdır.

  [7] Gerçekte Karl İngiltere’ye geçmemiştir.

  [8] “İspanya’daki bütün Hanların ellerinden ülkelerini, başlarından taçlarını alarak o ülkeleri, taçları, şu elmayı sunduğum gibi sana sunmaya hazırım” demek istiyor.

  [9] Gerçekte Karl, İspanya’da Marsil adlı bir Han ile savaşmamıştı. Onun İspanya’ya girişi, 778 yılında, Barselona Valisi Süleyman ibn el Arabi’nin, düşmanı, Endülüs Emevileri devletinin kurucusu Abdürrahman bin Muaviye’ye karşı yardım isteyerek onu çağırması üzerine oldu. Gerek bu seferde, gerek daha sonra, İspanya’da önemsenecek bir başarı da kazanmamıştı.

  [10] Zincirle bağlanmış, zincire vurulmuş.

  [11] Destana göre Marsil Han’ın amcasıdır ve oradadır.

  [12] Ortaçağ Hıristiyan dünyasındaki söylenceye göre Muhammed inancında üç Tanrı varmış, bunlardan biri Tergavant imiş (ötekiler, Apollon denen Şeytan’la Muhammed’in kendisiymiş).

  [13] “Tutaklar arasına onun da katılması için dayatırdım” demek istiyor.

  [14] Burada metinde eksiklik vardır.

  [15] Kendi birliği bin kişilikti; bir yüceltme destanında onun yedi yüz düşman kılıçlısının zoruyla geçitlerden sürüldüğü söylenmiş olamaz. Demek ki baskına uğradılar ve 300 Frank, kılıç bile çekemeden (oklanarak?) öldürüldü, 700’ü kılıç çekip savaştı, aşağıya sürüldü ve öldürüldü.

  [16] Onu komutan atamış oluyor.

  [17] Roma kentinde ilk İsa’cı toplumunu oluşturduğu için oradaki ilk Patrik, dolayısıyla da Papalığın (Roma’daki Patrikliğin) kurucusu sayılan Ermiş Petros (St. Peter, St. Pierre).

  [18] Roland’ın kılıcı.

  [19] Özgün metinde bu dize eksiktir. Şöyle bir şey olmalı:

  Ve sağ kalmış Araplar şunu bağırıyordu:

  [20] Ortaçağ töresinde, bağımlı olduğu kişiyi gücendiren soylu, bağışlanma dileğini anlatmak için, ona eldivenini verir yahut gönderirdi.

  [21] Şimdiki Fransızcada joyeuse, “a. Sevinçli; b. Sevindiren.”

  [22] Roland Destanı’nın üretildiği sıralarda, 1100 dolaylarında, Hıristiyan dünyasında Kahire’ye de Babil deniyordu. Anna Komnèna’nın o dönemde ürettiği Alexiad’ında 11 VII 2’ye bkz. (Türkçe çevirimizde s. 343).

  [23] Ozanın anlatımından öğreneceğiz ki bu hazırlıklar 6 yıl sürmüş; Baligant’ın ordusunu yüklediği gemilerle Ebro Irmağı üzerinden Zaragoza Hisarı’na gelmesi tam da Marsil’in elinin kesildiği güne denk düşmüş.

  [24] Eldivenin taç ya da asa gibi bir egemenlik simgesi olduğunu bu destanda birçok kez görmüştük. Şimdi egemenlik devri makamında olarak Emir’e bu eldiven verilecek.

  [25] Karl’a kendisi tarafından savaş ilanı yapılmış olmadığı halde.

  [26] Fransa’da kent; şimdiki Aisne.

  [27] Bu dize özgün metinde eksiktir. Şöyle bir şey olabilir:

  Kızıla boyanmıştı akan kanlar yüzünden.

  [28] Bu dize özgün metinde eksiktir.

  [29] Gözünden yaş aktığı görülmesin diye.

  [30] Özgün metinde buradaki bir veya birkaç sözcük eksiktir. Belki orada “Sağlam surları olan” gibi bir deyiş olacaktı.

  [31] İslam inancında olduğu gibi İsa’cılıkta da Tanrı’nın çeşitli adları vardır. Bu adların anılmasında selamet getirici güç olduğuna inanılırdı ve özellikle tehlike zamanında okunan dualarda Tanrı’nın Latince, İbranice, Hellen dilinde çeşitli adları anılırdı.

  [32] Özgün metinde eksiklik görülen yerde “işkenceye” sözcüğü olsa gerek.

  [33] Ortaçağ Hıristiyan dünyasındaki inanca göre, Tanrı haklıyı tutar, korurdu; dolayısıyla bir soylunun haklılık iddiasına bir diğer soylu karşı çıktığında, ikisi arasında yapılacak kanıtlama çatışması (yargısal düello), Tanrı haklı olanın üstün gelmesini sağlayacağı için, haklı tarafı göstermiş, onun haklılığını kanıtlamış olurdu. Şimdi, bu uygulamanın bir örneği olmak üzere, Thierry ile Pinabel kapışacaklar.

  [34] Düello çağrısı, eldiveni hasmın önünde yere atmakla yapılırdı; sözle yapılmışsa eldiven, hakem/yargıç durumundaki kişiye verilirdi.

  [35] Pinabel yenilir ve ölürse, onun savunduğu, ama hainliği kanıtlanmış olacak Ganelon ile birlikte cezalandırılacaklar.

  [36] Ortaçağda Aleman (Alman) adı, Alman kültüründeki insanların yalnız belli bir bölümü için kullanılıyor, diğer bölümler Bavyeralı, Burgund vb. diye daha özel adlarla anılıyordu; tümünü birden belirtecek ortak bir ad kullanılmıyordu.