Taras Bulba, Nikolay Gogol © 2007, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2007, İstanbul 3. basım: Eylül 2013, İstanbul E-kitap 1. sürüm Eylül 2015, İstanbul Eylül 2013 tarihli 3. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Sabri Gürses

Kapak tasarımı: Act creative

ISBN 978-975-07-2793-1

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

NİKOLAY GOGOL

TARAS BULBA

ROMAN

Rusça aslından çeviren Belkıs Korkmaz

NİKOLAY GOGOL, 1809’da Ukrayna’da doğdu. Halk kültürünü yansıtmakla birlikte alışılmışın dışına çıkan ilk öyküleri Rus edebiyatına yeni ve diri bir hava getirdi. Genç yaşında ünlenen Gogol’ün ilk hayranları arasında şair Aleksandr Puşkin ve eleştirmen Vissarion Belinski de vardı. Mirgorod Öyküleri ve Petersburg Öyküleri, Gogol’ün Rus edebiyatındaki yerini daha da sağlamlaştırdı. Çar I. Nikolay dönemindeki yozlaşmış bürokrasiyi acımasızca alaya alan Müfettiş adlı güldürüsünün gerici basından gördüğü büyük tepki üzerine Rusya’dan ayrılmak zorunda kalan Gogol, çeşitli aralarla 1842’ye kadar Roma’da yaşadı. Ölü Canlar adlı romanı, serflik düzeni ve devlet yönetimindeki adaletsizlikleriyle feodal Rusya’yı yansıtıyordu. Gogol’ü ününün doruğuna ulaştıran yapıtı Ölü Canlar oldu. “Rus edebiyatının babası” olarak kabul edilen Gogol, yaşamının son döneminde ruhsal bunalımlar geçirip 1852’de Moskova’da öldü.

BELKIS KORKMAZ, 1964 yılında Ürgüp’te doğdu. İÜ Orman Fakültesi Orman Mühendisliği Bölümü’nü bitirdi. Rusçadan, Shakespeare, İbni Sina, Molière ve Jules Verne’in yaşamöykülerinin de dahil olduğu biyografi kitapları ve Eduard Uspenski’den çocuk kitapları çevirdi. Çevirdiği kitaplar arasında Aleksandr Abromoviç Anikst’in Dünya Sahnesinde Bir Dâhi: Shakespeare, Vera Aleksyevna Smirnova’nın Doğunun Bilim Güneşi İbni Sina, Mihail Afanasyeviç Bulgakov’un Çağdaşımız Molière ve Kiril Andreyev’in Görülmezi Gören Adam Jules Verne yer alır.

I

“Dönsene oğlum! Amma da gülünçsün! Şu üstünüzdekiler ne biçim papaz cüppesi? Herkes akademiye böyle mi gidiyor?”

İhtiyar Bulba1 Kiev ilahiyat okulunda yatılı okuyan ve babasının yanına eve gelen iki oğlunu bu sözlerle karşıladı.

Bulba’nın oğulları atlarından henüz inmişlerdi. Yeni salıverilen papaz okulu öğrencileri olarak henüz çatık kaşlarla bakan pehlivan cüsseli iki yiğitti onlar. Zinde, sağlıklı çehreleri, daha ustura yüzü görmeyen yeni bitmiş tüylerle kaplıydı. Babalarının böyle karşılamasından çok şaşkındılar, başlarını yere eğmişler, hiç kıpırdamadan öylece duruyorlardı.

“Durun! Durun! Size şöyle güzelce bakayım,” diye devam etti Bulba oğullarını döndürerek. “Üstünüzdeki kaftanlar da ne uzunmuş! Kaftanlara bak hele! Dünyada yoktur böyle kaftanlar. Biriniz koşun da göreyim, kaftanın eteklerine dolanıp düşecek mi bakalım.”

Sonunda büyük olanı, “Eğlenme, baba, eğlenme!” dedi.

“Bak hele, amma da gösterişli! Neden eğlenmeyecekmişim?”

“Öyle işte; babam da olsan, böyle eğlenirsen, o zaman, Tanrı hakkı için, vururum!”

Taras Bulba şaşkınlıkla birkaç adım gerilerken, “Ah, sen, nasıl evlatsın! Babana ha?” dedi.

“Evet, babam bile olsan. Hakaret olunca hiç kimseyi ne sayarım ne de gözüm görür.”

“Peki, benimle nasıl dövüşmek istersin, yumruklaşarak mı?”

“Artık nasıl olursa.”

“Haydi öyleyse, yumruklaşalım!” dedi Taras Bulba kollarını sıvayarak. “Göreyim, yumruklaşırken bakalım nasıl bir adamsın?”

Derken, baba oğul, uzun bir ayrılığın ardından selamlaşmak yerine böğür, bel, göğüs demeden, kâh geri çekilip sağlarını sollarını kollayarak, kâh yeniden saldırıya geçerek birbirlerini yumruklamaya başladılar.

Kapı eşiğinde duran ve bakmaya kıyamadığı evlatlarını daha kucaklamaya fırsat bulamayan solgun, zayıfça ve iyi yürekli anaları, “İyi insanlar, bakın; ihtiyar bunadı! İyice aklını kaçırdı!” diyordu. “Çocuklar eve geldi, onları bir yıldan fazla görmemişiz, yaptığına bakın; kalkmış yumruklaşıyor!”

“Çok iyi dövüşüyor!” dedi ara veren Bulba. “Vallahi, iyi!” diye devam etti üstüne başına biraz çekidüzen verirken. “Öyle iyi ki, hiç bulaşmamak lazım. İyi bir Kazak olacak! Aferin, evlat! Haydi öpüşelim!” Ve babayla oğul öpüşmeye başladılar. “Âlâ, oğul, âlâ! İşte herkesi böyle döv, beni nasıl patakladıysan öyle; hiç kimsenin yanına bırakma! Ama yine de üstündeki gülünç bir kıyafet; sarkan bu ip de neyin nesi? Ya sen, alık, ellerini sarkıtmış ne duruyorsun?” dedi, küçük oğluna dönerek. “Ne o, köpoğlusu, yoksa sen beni dövmeyecek misin?”

“Hâlâ söylediğine bakın!” dedi küçük oğlunu kucaklayan anne. “Aklına gelene bakın hele! Oğlu tutup da babasını dövecekmiş! Şimdi sırasıymış gibi; çocuk genç, o kadar yol gelmiş, yorulmuş...” Çocuk yirmi küsur yaşındaydı, boyu da tam bir seksendi. “Biraz uyuması, bir şeyler yemesi lazım, ama yok, o tutmuş dövüştürmeye kalkıyor!”

“Eh, görüyorum ki, sen de anasının nazlı kuzususun!” dedi Bulba. “Anneni dinleme oğul! O cahil bir kocakarı, hiçbir şey bilmez. Şefkat sizin neyinize? Açık arazi bir de iyi bir at; işte size şefkat! Onlar size ana kucağı! Şu kılıcı görüyor musunuz? İşte sizin ananız bu! Onun dışında sizin kafanıza doldurdukları şeylerin hepsi çerçöp; akademilerin de, kitapların da, alfabelerin de, felsefenin de, o ne idüğü belirsiz her şeyin de içine tüküreyim!” Bulba burada matbuatta bile kullanılmayan bir sözcük sürdü sözlerinin arasına. “En iyisi önümüzdeki hafta sizi Zaporojye’ye2 göndereyim. İşte bilgi orada! Sizin okulunuz orada; siz ancak orada aklınızı başınıza toplarsınız.”

Kuru bir ihtiyar olan anne kederli bir sesle ve yaşlı gözlerle, “Hepi topu evde yalnızca bir hafta mı kalacaklar?” dedi. “Zavallılar biraz gezip dolaşamayacaklar, kendi evlerini doğru düzgün göremeyecekler, ben de onlara doya doya bakamayacağım!”

“Ağıtlar yaktığın yeter artık ihtiyar! Kazak dediğin kadınlarla oyalanmaz! Sana kalsa onları eteğinin altına saklayıp tavuk yumurtasının üstüne oturur gibi otururdun üstlerine. Sen git, git de ne varsa bizim için masaya koy bir an önce! Poğaçalar, ballı çörekler, haşhaşlı turtalar ve başka hamur işleri lazım değil bize; bize bütün bir koç getir, bir keçi koy masaya, kırk yıllık bal şarapları koy! Horilka3 biraz çok olsun, ama öyle uyduruk horilka değil, kuru üzümlü ya da her türlü ıvır zıvırla dolu horilka olmasın, sırf köpük olsun, kudurmuş gibi tıslasın.”

Bulba, oğullarını alıp odaları toplamakta olan iki güzel hizmetçi kızın onlar gelince altın gerdanlıklarıyla çarçabuk içeriden çıktığı evin aydınlık odasına götürdü. Kızlar, besbelli, kimseyi rahat bırakmayan küçük beylerin gelişinden ürkmüşlerdi, ya da sadece kadınlar arasındaki geleneklere uygun davranmak; yani erkek görünce bir çığlık koparıp rüzgâr hızıyla kaçmak, sonra da duydukları büyük utanç yüzünden elbiselerinin koluyla uzun zaman yüzlerini örtmek istemişlerdi. Aydınlık oda zamanın zevkine, Ukrayna’da birleşme yüzünden çarpışmaların4 baş göstermeye başladığı o çetin savaş zamanlarının; renkli anıları artık yalnızca şarkılarda ve bir de sakallı kör ihtiyarların dingin bir banduryanın tıngırtısı eşliğinde etraflarına toplanan halka okuduğu, Ukrayna’da artık söylenmeyen o halk destanlarında kalan zamanların zevkine uygun olarak döşenmişti. Her şey temizdi, renkli kille sıvalıydı. Duvarlarda kılıçlar, Nogay kamçıları, kuş yakalama ağları, balık ağları, tüfekler, ustalıkla yapılmış bir boynuz barutluk, altın bir at dizgini ve gümüş plakalı bukağılar asılıydı. Odanın pencereleri küçüktü, şimdilerde yalnızca eski kiliselerde rastlanan, sürme camları kaldırılmadıkça dışarıya bakmanın mümkün olmadığı türden yuvarlak, buzlu camları vardı. Pencerelerin ve kapıların etrafında süs olarak kırmızı çerçeveler yapılmıştı. Köşelerdeki raflarda, Bulba’nın bu aydınlık odasına üçüncü, dördüncü elden giren –o uzak zamanlar için bu pek olağan bir şeydi– Venedik, Türk, Çerkez işi çeşit çeşit testiler, yeşil ve mavi camdan büyük şişeler, mataralar, oymalı gümüş güğümler, yaldızlı kupalar duruyordu. Karaağaçtan yapılmış sıralar odayı çepeçevre kuşatıyordu; ön köşede aziz tasvirlerinin altında kocaman bir masa; arkasında yatılacak boşluğuyla ve kadınların oturup işini yaptığı sıra biçimindeki girinti çıkıntılarıyla rengârenk, alacalı bulacalı çinilerle kaplı büyük bir soba vardı. Bütün bunlar, her yıl tatil zamanı eve yürüyerek gelen iki yiğidimiz için çok tanıdıktı, yürüyerek geliyorlardı çünkü henüz atları yoktu, çünkü öğrencilerin atla gidip gelmesine izin vermek âdetten değildi. Onların yalnızca, silah taşıyan her Kazak’ın istediği zaman tutup çekebileceği uzun perçemleri vardı. Bulba onlara ancak mezun oldukları zaman kendi at sürüsünden bir çift genç aygırı yollamıştı.

Bulba oğullarının gelmesi şerefine yerel birliklere komuta edenlerin ve alayındaki tüm rütbelerin çağrılmasını buyurdu. Onlardan ikisi, eski yoldaşı yesaul5 Dimitri Tovkaç’la6 birlikte gelir gelmez oğullarını takdim etti: “İşte, görün, nasıl yiğitler! Yakında onları Seç’e göndereceğim.” Misafirler hem Bulba’yı hem de iki delikanlıyı kutladılar ve onlara iyi bir iş yaptıklarını, genç bir erkek için Zaporojye Seç’inden daha iyi bir okul olmadığını söylediler.

“Haydi artık, soylu kardeşler, herkes masaya istediği yere otursun. Haydi, evlatlar! Önce horilka’ları içelim!” dedi Bulba. “Tanrı sizi kutsasın! Oğullarım, sağlıklı olun! Sen de Ostap, sen de Andriy. Tanrı sizi savaşta hep muvaffak etsin, busurman’ları7 da, Türkleri de, Tatarları da, inancımıza karşı çıkmaya başladıkları zaman Lehleri de yenesiniz. Haydi yaklaştır kupanı. Nasıl, horilka iyi mi? Horilka’nın Latincesi nedir? Romalılar aptaldı; onlar dünyada horilka olup olmadığını bile bilmezlerdi. Neydi şu Latince dizeleri yazanın adı? Benim okuryazarlığım pek yoktur, onun için bilmem; Horatius muydu ne?”

Büyük oğul Ostap, “Babaya bak!” diye geçirdi içinden. “İhtiyar kurt her şeyi biliyor, ama bilmezmiş gibi yapıyor.”

“Sanırım rektör size horilka’yı koklatmıyordu bile,” diye devam etti Taras. “Söyleyin oğullarım, sırtlarınızı ve bir Kazak’ın vücudunda ne varsa her yerini huş ve taze vişne dallarıyla adamakıllı dövüyorlar mıydı? Belki de çok akıllandığınız için kamçıyla pataklıyorlardı; yalnızca cumartesileri değil, çarşamba da perşembe de nasibinizi alıyordunuz herhalde?”

“Bir şey yok, baba, hatırlanacak bir şey yok,” diye cevapladı Ostap. “Her şey geçip gitti.”

“Şimdi denesinler bakalım,” dedi Andriy. “Birisi gelsin de ilişsin şimdi; bir Tatar dölü yanaşsın da anında görsün Kazak kılıcı neymiş!”

“Aferin, oğul, vallahi aferin! İş oraya gelince o zaman ben de sizinle gelirim! Tanrı hakkı için gelirim. Burada oturup hangi şeytanı bekleyeceğim ki? Kara buğday ekip rençper olmak, koyunlara domuzlara bakıp karımla oynaşmak için mi kalacağım? Olmaz olsun karım; ben bir Kazak’ım, istemiyorum! Savaş yoksa ne olmuş yani? Ben de sizinle beraber geleceğim, öylesine, gezip dolaşmak için; vallahi, geleceğim!” Derken ihtiyar Bulba yavaş yavaş coştu, coştu, sonunda büsbütün hiddetlendi, masadan kalkıp çalımlı bir tavırla ayağını yere vurdu. “Yarından tezi yok gidiyorum! Ertelemek niye? Biz burada oturup hangi düşmanı bekleyebiliriz ki? Bu ev neyimize? Bütün bunlar ne için? Bu çömlekler neyimize?” Taras böyle söyleyip çömlekleri ve mataraları kırıp dökmeye başladı.

Kocasının bu türden davranışlarına artık alışmış olan zavallı ihtiyar kadın oturduğu sıradan kederli gözlerle bakıyordu. Hiçbir şey söylemeye cesaret edemiyordu; fakat kendisi için böylesi korkunç bir kararı duyunca gözyaşlarını tutamadı. Böylesi çabuk bir ayrılığın tehdit ettiği evlatlarına baktı; hiç kimse, onun gözlerinde ve kaskatı kapanmış dudaklarında titreşiyormuş gibi görünen acısının sessiz şiddetini tarif edemezdi.

Bulba korkunç derecede inatçıydı. O ancak, çetin XV. yüzyılda, Avrupa’nın yarı göçebe bir köşesinde, ilkel Güney Rusya’nın tamamının kendi prensleri tarafından terk edildiği, harabeye döndüğü, Moğol yağmacıların dizginsiz akınlarıyla baştan sona yanıp kül olduğu; evinden barkından edilmiş insanların burada artık gözüpek insanlar haline geldiği; tehditkâr düşmanın gözünün önünde ve sonsuz tehlikeyi göre göre yangın yerinin üstüne yurtlanarak düşmanın ve tehlikenin gözünün içine içine bakmaya alıştığı, dünyada herhangi bir korkunun var olup olmadığını artık unuttuğu; eski barışsever Rus ruhunun savaş aleviyle sarıldığı ve Kazaklığın –Rus doğasının o özgür, başına buyruk davranış biçiminin– oluştuğu ve tüm nehir kıyıları, ırmak geçitleri, kıyı yamaçlarının tamamı ve uygun yerlerin tümü, sayısını kimsenin bilmediği ve sayılarını öğrenmeyi arzu eden sultana yine kendi cüretkâr yoldaşlarının, “Onları kim bilir ki! Bizim bozkırın tamamına yayılmış durumdalar; nerede bir yükselti varsa, onun ardında bir Kazak vardır”8 şeklinde cevap yazmaya yetkisi olan Kazaklar tarafından baştan başa kaplandığı zamanlarda ortaya çıkabilecek karakterlerden biriydi. Rus gücünün olağanüstü biçimde ortaya çıkmasıydı bu; o gücü felaketlerin çaktığı kıvılcım söküp çıkarmıştı halkın bağrından. Eski zaman prensliklerinin, av köpeği bakıcılarıyla ve avcıbaşılarıyla dolup taşan küçük şehirlerin yerine, şehirlerin kendi aralarında sürekli el değiştirdiği ve birbirlerine düşman olan küçük prenslerin yerine, korkunç köyler, koruganlar, ortak tehlikeyle ve Hıristiyan olmayan yağmacılara karşı duydukları ortak nefretle birbirine bağlanan köy birlikleri ortaya çıktı. Onların ezelî savaşının ve huzursuz yaşantısının Avrupa’yı, kıtanın altını üstüne getirmekle tehdit eden dizginlenemez akınlardan nasıl koruduğu artık tarihten herkesin malumudur. Birbirlerinden kopuk, zayıf da olsalar kendilerini, bu uçsuz bucaksız toprakların hâkimi olan taşra prenslerinin yerinde bulan Polonya kralları Kazakların önemini, böylesi savaşçı ve dik başlı bir yaşamın yararlı olacağını kavradılar. Onları teşvik ediyor, bu yaşam tarzını övüp onların gururlarını okşuyorlardı. Yine Kazakların arasından seçilen atamanlar onların uzaktan yönetimi altındaki köy birliklerini ve koruganları alaylara ve düzenli askerî bölgelere dönüştürüyorlardı. Bu, düzenli, toplanmış bir askerî kuvvet değildi, onu kimsenin gördüğü yoktu, ama savaş ve seferberlik durumunda, her biri, kraldan yalnızca bir altın sikke almak karşılığında tüm silahlarını kuşanmış olarak sekiz gün içinde, daha fazla değil sadece sekiz gün içinde atına biner gelirdi ve iki haftada öyle bir ordu toplanırdı ki, hiçbir celp ve sevkin toplayamayacağı bir askerî güç olurdu bu. Sefer sona erdi mi savaşçı çayırlara ve tarlalara, Dinyeper nehir geçitlerine gider, balık yakalar, ticaret yapar, bira kaynatır ve özgür bir Kazak olurdu. Zamanın yabancıları haklı olarak Kazak’ın olağanüstü yeteneklerine şaşıp kalırlardı. Hiçbir zanaat yoktu ki Kazak bilmesin: Şarap damıtır, at arabası yapar, barut öğütür, elinden demircilik, çilingirlik gelir, bütün bunlara ek olarak da, ancak bir Rus’un yapabileceği gibi içer, âlem yapar; hepsine gücü yeter. Savaş zamanı ortaya çıkmayı görev sayan kayıtlı Kazakların dışında büyük bir ihtiyaç olması durumunda, ne zaman olursa olsun, atlı gönüllülerden oluşan büyük kalabalıklar toplamak mümkündü; yesaul’ların köy ve kasabaların pazarlarından, meydanlarından geçip at arabasının üstüne çıkarak var gücüyle bağırması yeterdi bunun için; “Hey siz, şarap damıtanlar, bira kaynatanlar, bira kaynatıp ocak arkalarında yattığınız, yağlı gövdelerinizle sinekleri semirttiğiniz yeter artık! Haydi bakalım yürüyün, şövalyelik şanı kazanmaya! Siz, çift sürücüler, darı ekici tembeller, koyun güdücüler, karı düşkünleri! Sabanın arkasından koşup sarı çizmelerinizi çamura buladığınız, karılara sokulup şövalyelik kuvvetinizi heba ettiğiniz yeter artık! Kazak şanı kazanmanın zamanıdır!” Ve bu sözler kupkuru bir odunun üstüne düşmüş kıvılcım gibi olurdu. Çiftçi sabanını kırar, bira kaynatanlar ve şarap yapanlar teknelerini devirir, fıçılarını kırar, zanaatkâr ve satıcılar zanaatın ve dükkânın canı cehenneme der, evdeki çanak çömleği kırar; kim var, kim yok atlarına binerdi. Kısacası Rus ruhu burada kudretli, geniş bir ölçü kazanır, cesur bir kılığa bürünürdü.

Taras önemli, yaşlı albaylardan biriydi: Savaş gaileleri için yaratılmıştı, ayrıca katı dürüstlüğüyle tanınırdı. O zamanlar Polonya etkisi kendini Rus soylular arasında göstermeye başlamıştı. Pek çokları Polonya âdetlerini benimsemiş durumdaydılar, lüks içinde yaşama alışkanlığını edinmişler, seçkin hizmetçiler tutmuşlardı, şahinleri, avcıbaşıları vardı, ziyafetler veriyorlar, saraylar yaptırıyorlardı. Bunlar Taras’ın hoşlanacağı şeyler değildi. O, Kazakların basit yaşantısını severdi, Varşova tarafına meyleden yoldaşlarını Polonyalı beylerin uşağı diye nitelediği için onlarla arası açılmıştı. Hiç yatışmayan coşkusuyla kendini Ortodoksluğun yasal savunucusu sayardı. Tefecilerin baskısından ve hane başı vergilerine yapılan zamdan şikâyet olsun yeter ki, kimseden izin almadan keyfine göre o köylere gider, Kazaklarıyla birlikte onların hakkından gelirdi. Kendine kural edinmişti; ona göre üç durumda her zaman kılıca sarılmak gerekirdi; Polonyalı vergi memurları seçilmiş Kazak yetkililere herhangi bir konuda saygı göstermeyip onların karşısında kalpaklarını çıkarmadan durdukları zaman; Ortodokslukla alay edilip atalardan gelen âdetlere saygısızlık edildiğinde ve nihayet düşmanlar busurman ve Türk olduğu zaman, ki zaten Hıristiyanlığın şanı için onlara silah çekmeyi ne olursa olsun her durumda caiz görürdü. Daha şimdiden oğullarıyla Seç’te nasıl boy göstereceğini, “İşte görün, nasıl yiğitler getirdim size!” diyeceğini, onları, çarpışmalarda çelikleşmiş eski yoldaşlarına nasıl tanıtacağını, onların savaş sanatında ve o zamanlar şövalyeliğin en önemli meziyetlerinden sayılan içki sefalarında gösterecekleri ilk kahramanlıkları nasıl izleyeceğini düşünerek keyifleniyordu. Önceleri onları yalnız başına göndermek istemişti, fakat onların zindeliğini, boylu boslu oluşlarını, güçlü kuvvetli bedensel güzelliklerini görünce cengâver ruhu şahlanmış, ertesi gün onlarla birlikte kendisi de gitmeye –bunu gerektiren tek şey onun inatçılığından başka bir şey olmasa da– karar vermişti. Artık koşturup duruyor, emirler veriyor, genç oğullarına at ve koşum takımları seçiyor, hem at ahırlarına hem ambarlara girip çıkıyor, kendileriyle birlikte gidecek olan hizmetkârları seçiyordu. Seç’ten bir haber yollarsa tüm alayı alıp hemen o saat gelmesini kesin olarak emrederek tüm yetkisini yesaul Tovkaç’a devretti. Gerçi çakırkeyifti, kafası hâlâ dumanlıydı, ama yine de hiçbir şeyi unutmadı; atların suvarılmasını ve yemliklerine en iyisinden iri buğday konulmasını bile buyurdu, sonra çabalarından yorgun düştü.

“Haydi çocuklar, artık uyumak lazım, yarın da Tanrı neye izin verirse onu yapacağız! Bize yatak sermeyesin! Yatak gerekmez bize. Avluda yatacağız.”

Gece, gökyüzünü henüz kucaklamıştı, ama Bulba her zaman erkenden yatardı. Halının üstüne uzandı, koyun postu gocuğuyla örtündü, çünkü gece havası epeyce serindi, çünkü Bulba evde olduğu zaman sıcacık örtünmeyi severdi. Çok geçmeden horlamaya başladı, onun arkasından bütün avlu horlamaya koyuldu; avlunun çeşitli köşelerinde yatan ne varsa her şey horluyor, şarkı söylüyordu. Herkesten önce bekçi uyudu, çünkü küçük beylerin gelişi şerefine herkesten çok o içmişti.

Yalnızca zavallı anne uyumuyordu; o sevgili oğullarının başucuna çömelmiş onların gelişigüzel dağılan genç lülelerini tarıyor, o lüleleri gözyaşlarıyla ıslatıyordu. Oğullarına bakıyor, onlara tüm varlığıyla, tüm duygularıyla bakıyor, sırf göz kesiliyor, yine de bakmaya doyamıyordu. Onları kendi sütüyle beslemiş, onlara gözü gibi bakmış, özene bezene büyütmüştü; onları şimdi yalnızca kısacık bir zaman görmek olacak şey miydi! “Evlatlarım benim, sevgili oğullarım! Başınıza neler gelecek? Sizi neler bekliyor?” diyerek ağlıyor, gözyaşları, bir zamanlar çok güzel olan yüzüne ihanet eden kırışıklarda takılıp kalakalıyordu. Aslında zavallı bir kadındı, o yiğitlik çağının tüm kadınları gibiydi tıpkı. Yalnızca bir an için yaşamıştı aşkı, yalnızca tutkunun ilk ateşinde, yalnızca gençliğin ilk ateşinde yaşamıştı, sonra da aklını başından alan o sert adam kılıçlar için, yoldaşları için, içki âlemleri için onu terk etmişti. Kocasını senede iki-üç gün görüyordu, sonra birkaç yıl boyunca ondan haber gelmiyordu. Üstelik görüştükleri zaman, birlikte oturdukları zaman da hayat mıydı yaşadıkları? Hakaretlere, hatta dayağa bile katlanıyordu; yalnızca merhametten gelen sevecenlik görüyordu; coşkun tabiatlı Zaporojye’nin hoyrat damgasını bastığı bu kadınsız şövalyeler güruhunda garip bir yaratıktı o. Zevkten yoksun gençliği bir an için görünüp kaybolmuştu, çok güzel körpe yanakları ve göğüsleri öpülüp koklanmadan pörsümüş zamanından önce kırışıklıklarla kaplanmıştı. Tüm aşkı, tüm duyguları, bir kadında sevecen ve tutkulu ne varsa, her şey, onda bir tek annelik duygusuna dönüşmüştü. O, bir bozkır martısı gibi şevkle, tutkuyla, gözyaşlarıyla dönüp durmuştu evlatlarının başlarının üstünde. Oğullarını, sevgili evlatlarını ondan alıyorlar! Onları bir daha görmemek üzere alıyorlar! Kim bilir, belki de ilk vuruşmada bir Tatar onların kafasını uçuracak ve o, yol kenarındaki yırtıcı bir kuşun gagasıyla parçalayacağı, oysa onların her damla kanı için canını vereceği oğullarının terk edilmiş bedenlerinin nerede yattığını bile bilmeyecek. Hıçkıra hıçkıra evlatlarının gözlerinin içine bakıyordu, erki sonsuz uykunun artık kapamaya başladığı gözlerine bakıp düşünüyordu: “Bulba uyanınca gidişi belki bir-iki gün erteler; belki de çok içtiğinden kalkıştı hemen gitmeye.”

Göğün yükseklerindeki ay, uyuyanlarla dolu avluyu, sık, gür söğüt kümesini ve avluyu çevreleyen tahta kazık çitin içinde kaybolup gittiği yabani otları çoktandır aydınlatıyordu. Anne, sevgili oğullarının başucunda oturup duruyordu, gözünü onlardan bir an olsun ayırmıyor, uyumayı aklına getirmiyordu. Tanyerinin ağardığını hisseden atlar artık yemeyi bırakıp otların üstüne serilmişlerdi. Söğütlerin üst yaprakları hışırdamaya başladı, sonra bu hışırdayan dalga yavaş yavaş söğütlerin gövdelerinden ta en aşağıya kadar indi. Gün ağarıncaya kadar oturdu anne, hiç yorulmamıştı, gecenin olabildiğince uzamasını diliyordu içinden. Bozkırdan bir aygırın gürültülü kişneme sesi yayıldı ortalığa; gökyüzünde kırmızı şeritler alev alev ışıldamaya başladı.

Bulba aniden uyanıp ayağa fırladı. Dün emrettiği her şeyi hatırlıyordu.

“Haydi, delikanlılar, uyuduğunuz yeter artık! Haydi, haydi! Atları suvarın! İhtiyar nerede?” Karısına genellikle böyle derdi. “İhtiyar, çabuk ol, bize yiyecek hazırla. Yolumuz çok uzun!”

Son ümitlerini de kaybeden zavallı yaşlı kadın kederle, isteksizce, ağır ağır eve yürüdü. O gözünde yaşlarla kahvaltı için gerekenleri hazırlarken Bulba sağa sola emirler yağdırıyor, at ahırında uğraşıp duruyor, oğulları için en güzel giyim kuşamı kendi eliyle seçiyordu. Öğrenciler birden dönüşüm geçirdiler; eski kir pas içindeki çizmelerin yerine gümüş nalçalı sahtiyan, kırmızı çizmeler belirdi ayaklarında; kırmalı, binlerce pilili, Karadeniz kadar geniş şalvarlar sırmalı uçkurlarla bağlandı; arada bir tıngırdayan, tütün içmek için gerekli diğer malzemelerin asılı olduğu püsküllü, uzun kayışlar bağlıydı uçkurlara. Ateş gibi parlak çuhadan yapılmış al renkli dik yakalıklı kısa kaftanın üstüne nakışlı kuşaklar kuşanıldı; savatlı Türk tabancaları kuşakların içine sokuldu; kılıçlar tangır tungur bacaklarına vuruyordu. Güneşten pek de kararmamış yüzleri sanki güzelleşip beyazlaşmış gibiydi; onların genç, kara bıyıkları, şimdi, yüzlerinin beyazlığını ve gençliğin sağlıklı, kudretli rengini daha bir göz alıcı yapıyordu; altın tepelikli koyun postundan kalpaklarıyla güzeldiler. Zavallı anne onları görünce hem tek kelime edemedi, hem de gözyaşları süzülemeden gözlerinde öylece kalakaldı.

“Haydi, evlatlar, her şey hazır! Gecikmenin âlemi yok!” dedi sonunda Bulba. “Şimdi Hıristiyan geleneğine göre yola çıkmadan önce herkesin çömelmesi gerekiyor.”

Saygılı bir tavırla, kapı ağzında dikilen delikanlılar dahil, hepsi çömeldiler.

“Anaları, haydi şimdi oğullarını kutsa!” dedi Bulba. “Kahramanca savaşsınlar, her zaman şövalyelik şerefini savunsunlar, İsa’nın dininin hep yanında olsunlar, olmazlarsa da en iyisi ölsünler, ölsünler de dünyada adları bile kalmasın diye dua et Tanrı’ya! Çocuklar, annenize yanaşın; anne duası hem karada hem suda kurtarır insanı!”

Anne, bir anne gibi zayıf anne, onları kucakladı, iki küçük ikon çıkardı, hüngür hüngür ağlayarak onların boynuna taktı.

“Meryem Anamız... korusun sizi... Unutmayın, evlatlarım, annenizi unutmayın... Hakkınızda küçük bir haber olsun yollayın...” Ondan sonra da konuşamadı.

“Çocuklar, haydi gidelim!” dedi Bulba.

Kapının önünde eyerlenmiş atlar duruyordu. Bulba kendi şeytanına atladı, sırtında yirmi pud ağırlık hisseden hayvan ürküp hızla geri geri gitti, çünkü Taras aşırı ağır ve şişmandı.

Anne, oğullarının da ata bindiğini görünce yüz çizgilerinde ötekine göre daha yumuşak bir ifade bulunan küçük oğluna atıldı. Atının üzengisinden tuttu, eyerine yapıştı, gözlerinde umutsuzluk vardı, bırakmıyordu oğlunu. İrikıyım iki Kazak onu usulca tutup eve götürdü. Fakat yolcular kapıdan çıkınca yaşından umulmayacak bir yaban keçisinin çevikliğiyle, akıl almaz bir kuvvetle atı durdurdu, çılgıncasına, aklını kaçırmışçasına bir taşkınlıkla oğullarından birini kucakladı; onu alıp yine götürdüler.

Genç Kazaklar huzursuzlukla ilerliyor ve baba korkusuyla gözyaşlarını tutuyorlardı, ama göstermemeye çabalasa bile babanın da içi kendine göre pek buruktu. Kül rengi bir gündü; yeşillikler ışıl ışıldı; kuşlar nedense biraz ahenksiz cıvıldaşıyordu. İlerlerken bir yandan dönüp arkalarına baktılar; çiftlik sanki yerin dibine göçmüştü; toprağın üstünde, mütevazı evlerinin iki bacası, bir de dallarına sincap gibi tırmandıkları ağaçların tepeleri görünüyordu yalnızca; önlerinde daha çayırlık uzanıyordu, çiyli otların üstünde yuvarlandıkları yaşlardan, hızlı bacakları sayesinde ürkeklikle uçarcasına koşan kara kaşlı Kazak kızlarını bekledikleri yaşlara kadar olan tüm hayat hikâyelerini hatırlayabilecekleri o çayırlık. Derken, artık, yalnızca kuyunun üstünde dikili duran, tepesine de bir araba tekerleğinin bağlı olduğu sırık göğe doğru tek başına yükselirken görünür oldu, geçtikleri düzlük uzaktan bir dağ gibi görünüyordu ve her şeyi saklamıştı... Çocukluk günlerine de, oyunlara da elveda, her şeye, her şeye elveda!

1 . Ukraynaca patates demektir. (Ç.N.)

2 . Aşağı Dinyeper’de Kazakların yerleşik olarak oturduğu bölge. Burada Zaporojye Kazakları diye bilinen, Ukrayna Kazaklarının siyasi ve askerî örgütü kastediliyor. Zaporojye Seçi, örgütün tahkim edilmiş merkeziydi. (Ç.N.)

3 . Sert bir Ukrayna içkisi. Biberde bekletildiği için yakıcıdır. (Ç.N.)

4 . Ukraynalıları Katolik Roma cemaatiyle birleştirmek isteyenler ile Ortodoks olarak kalmak isteyen Ukraynalılar arasında yaşanan çarpışmalar. (Ç.N.)

5 . Kazak ordusunda yönetici ve askerî bir unvan. (Ç.N.)

6 . Havaneli anlamında. (Ç.N.)

7 . Basurman, busurman, besermen gibi biçimlerle, eski Rusçada özellikle Müslümanları, genel olarak Ortodoks olmayanları, ama daha çok Asyalıları, Türkleri ifade etmek üzere kullanılan sözcük. (Y.N.)

8 . Bir efsaneye göre Kazaklar kendilerine bir mektup yazarak teslim olmayı emreden IV. Mehmed’e korkusuzca, hakaretlerle dolu bir mektup yazarlar. Ancak bu yazışmalar Osmanlı arşivlerinde bulunmamıştır. IV. Mehmed’in yazdığı öne sürülen metin Osmanlı padişahlarının kullandığı üsluba uygun düşmez. Ünlü Rus ressam İlya Repin’in, Kazakların mektubu kaleme alışını konu ettiği Osmanlı İmparatoru IV. Mehmed’e Mektup Yazan Zaporojye Kazakları adlı çok bilinen bir tablosu da vardır. (Ç.N.)

II

Üç atlı da konuşmadan ilerliyordu. Yaşlı Taras eskiyi düşünüyordu: Gözünün önünden gençliği geçiyordu, bütün hayatının gençlik olmasını arzu eden Kazak’ın hep ağladığı, geçip giden, su gibi akıp giden o yılları. Seç’te eski yoldaşlarından hangileriyle karşılaşacağını düşünüyordu. Hangilerinin ölüp gittiğini, hangilerinin hâlâ hayatta olduğunu hesaplıyordu. Gözbebeğinde bir damla yaş toplandı, ak saçlı başı hüzünle öne düştü.

Oğulları başka düşüncelerle meşguldü. Fakat oğullarından biraz daha söz etmek gerekir. Her biri on iki yaşında Kiev akademisine verilmişti, çünkü zamanın tüm saygın yüksek unvan sahipleri, tamamlandıktan sonra unutulmak üzere de olsa çocuklarına eğitim vermeyi gerekli sayıyordu. O zaman, akademiye giren herkes gibi yabaniydiler, özgür yetiştirilmişlerdi ve orada artık genellikle bir dereceye kadar işleniyorlar, onları birbirlerine benzer yapan ortak bir şeyler alıyorlardı. Büyük olan Ostap kariyerine daha ilk yıl okuldan kaçarak başladı. Geri gönderildi, fena halde sopa yedi, kitabının başına oturtuldu. Alfabe kitabını dört kez toprağa gömdü, dört kez insafsızca dövdükten sonra ona yeni alfabe aldılar. Hiç kuşkusuz bunu beşinci defa da yapacaktı, babası, akademideki tüm dersleri öğrenmezse onu yirmi yıl boyunca manastır hizmetinde tutacağına ciddi ciddi söz vermese ve Zaporojye’yi bir daha asla göremeyeceğine peşin peşin önceden yemin etmeseydi eğer. İlginçtir ki, bilgiye sövüp sayan ve yukarıda da gördüğümüz gibi çocuklarına bilgiyle asla uğraşmamayı tavsiye eden Taras Bulba’nın yine kendisiydi bunları söyleyen. O günden sonra Ostap sıkıcı kitabın başında olağanüstü bir çabayla oturmaya başladı, çok geçmeden de en iyilerle eşit düzeye geldi. O zamanki eğitim yöntemi yaşayış biçiminden korkunç derecede ayrılırdı; bu skolastik, gramer, belagat ve mantık incelikleri yaşanan zamana kesinlikle dokunmaz, asla uygulanmaz, yaşamda tekrarlanmazdı. Onları öğrenenler o kadar skolastik olmayan bilgileriyle dahi hiçbir şey arasında bağlantı kuramazlardı. Zamanın bilginleri bile diğer insanlardan daha cahildiler, çünkü hayat tecrübesinden büsbütün uzaktılar. Bütün bunlara ek olarak akademinin cumhuriyetçi düzeninin, genç, güçlü kuvvetli, sağlıklı insanların oluşturduğu bu korkunç kalabalığın, işte bütün bunların, onları, derslerin büsbütün dışında kalan başka bazı ilgi alanlarına yöneltmesi kaçınılmazdı. Kimi zaman kötü beslenme, kimi zaman sık sık açlıkla cezalandırılma, kimi zaman da diri, sağlam ve sağlıklı bir gençte uyanan pek çok gereksinim, işte bütün bunlar bir araya gelerek onlarda daha sonra Zaporojye’de gelişip serpilen o girişimcilik ruhunu doğuruyordu. Aç öğrenci Kiev’in sokaklarında öteye beriye koşturuyor, herkesi tedbirli olmak zorunda bırakıyordu. Pazar yerindeki satıcı kadınlar bir öğrenci görmesinler, sattıkları börekleri, simitleri, kabak çekirdeklerini bir anne kartal yavrularını nasıl korursa öyle elleriyle hemen kapatırlardı. Görevi gereği kendisine emanet edilen arkadaşlarına göz kulak olmak zorunda olan konsülün9 şalvarlarında öyle kocaman cepler olurdu ki, gözünü açmayan satıcı kadının dükkânında ne var ne yoksa hepsini o ceplere doldurmak mümkün olurdu. Bu öğrenciler büsbütün farklı bir dünya oluşturuyordu; Polonyalı ve Rus soyluların oluşturduğu yüksek çevreye kabul edilmezlerdi. Voyvodanın kendisi Adam Kisel10 akademinin himayesine karşın onları sosyeteye almıyor, gevşek bırakılmamalarını buyuruyordu. Fakat bu talimat büsbütün gereksizdi, çünkü rektör de keşiş öğretmenler de sopayı ve kamçıyı zaten esirgemezler, lektörler11 onların emriyle kendi konsüllerini sık sık öyle insafsızca döverlerdi ki, dövülenler birkaç hafta boyunca şalvarlarının üstünden kaşınır dururlardı. Birçokları buna hiç mi hiç aldırış etmez, dayak onlara iyi bir biberli votkadan azıcık daha sert gelirdi, o kadar. Böyle ardı arkası kesilmeyen paparalar sonunda kimilerinin canına tak eder, Zaporojye’ye kaçarlardı, tabii yolu bulabilir ve yolda yakalanmazlarsa. Ostap Bulba mantık dersine ve hatta din bilgisine büyük bir gayretle çalışsa da amansız sopadan bir türlü kurtulamazdı. Doğaldır ki, bütün bunlar onun karakterini sertleştirecek ve ona Kazakların ayırt edici niteliği olan direngenlik özelliğini kazandıracaktı. Ostap daima en iyi arkadaşlardan biri olarak görülürdü. Başkalarının bahçesini veya bostanını talan etmek gibi meydan okuyan girişimlere elebaşılık ettiği nadirdi, ama buna karşılık her zaman girişimci öğrencinin bayrağı altına ilk gidenlerden biri olur, hiçbir zaman, hiçbir durumda yoldaşlarını ele vermezdi. Bunu ona ne kamçı ne de sopa yaptırabilirdi. Savaş ve içki meclisleri dışındaki heyecanlara karşı soğuktu. Kendi yaşıtlarına karşı açık yürekliydi. Öylesi bir karakterde ve o zamanlarda nasıl var olabilirse ancak öyle bir iyilik duygusuna sahipti. Zavallı annesinin gözyaşları içine dokunmuştu, ona dert olan ve başını düşünceli düşünceli önüne düşüren şey de buydu.

Küçük kardeşi Andriy biraz daha canlı ve bir dereceye kadar daha gelişmiş duygulara sahipti. Daha istekli çalışır ve çalışmaya oturduğunda sert bir karakterin genellikle zorlandığı gibi zorlanmazdı. Kardeşinden daha yaratıcıydı; sık sık oldukça tehlikeli girişimlere elebaşılık eder, kimi zaman da kıvrak zekâsının yardımıyla cezadan kurtulmayı becerirdi, oysa kardeşi Ostap hiç düşünmez kaftanını çıkarıp yere yatar, af dilemeyi aklına getirmezdi. Andriy de kahramanlık arzusuyla yanıp tutuşuyordu, ama onun ruhu başka duygulara da açıktı. On sekizini doldurunca aşk arzusuyla yanıp tutuşmaya başladı; ateşli hayallerinde kadın kendini daha sık göstermeye başladı; felsefi tartışmaları dinlerken ikide bir onu görüyordu, körpe, kara gözlü, narindi gördüğü; pırıl pırıl dik memeleri, yumuşak, büsbütün çıplak şahane kolları gözünün önünde bir görünüp bir kayboluyordu; kadının çocuksu olmakla birlikte güçlü uzuvlarına yapışan elbisesinden bile hayallerinde tarifsiz bir şehvet saçılıyordu. Andriy, genç bir ruhun bu ateşli arzularını arkadaşlarından özenle saklıyordu, çünkü o zamanlar bir Kazak’ın daha savaşı tatmadan kadın ve aşk düşünmesi ayıp, utanılacak bir şeydi. Son yıllarda genel olarak bir çetenin elebaşılığını yaptığı daha seyrekti, buna karşılık Kiev’in kiraz bahçelerine gömülmüş ücra bir köşesinde, sokağa gönül çelici biçimde bakan basık evceğizlerin arasında bir yerlerde tek başına daha sık dolaşır olmuştu. Kimi zaman, şimdiki eski Kiev’de, Polonyalı ve Küçük Rusya soylularının oturduğu binaların biraz özentili bir tarzda inşa edildiği aristokratlar sokağına girdiği de olurdu. Bir gün dalgın dalgın bakınırken Polonyalı bir beyin büyük arabası az kalsın ona çarpacaktı. Pala bıyıklı arabacı ise kırbacını Andriy’e adamakıllı şaklattı. Genç öğrencinin tepesi attı; çılgınca bir cesaretle arka tekerleğini kuvvetli eliyle yakaladığı gibi durdurdu arabayı. Fakat onun vereceği karşılıktan korkan arabacı atları kamçıladı, atlar ok gibi ileri atıldı. Neyse ki elini çekmeyi başaran Andriy çamurun içine küt diye yüzüstü düştü. En çıngıraklısından ve ahenklisinden bir kahkaha patladı başının üstünde. Gözlerini kaldırıp bakınca pencerenin önünde duran bir güzel gördü, hayatı boyunca görmediği kadar güzeldi gördüğü. Kara gözlü, kar gibi bembeyaz, güneşin sabah kızıllığıyla aydınlanmış bir güzel. Tüm içtenliğiyle gülüyor, gülüşü göz kamaştırıcı güzelliğine ışıltılı bir güç katıyordu. Andriy donakaldı. Kendinden büsbütün geçmiş halde kıza bakıyor, bir yandan da dalgın dalgın yüzündeki çamuru siliyor, o sildikçe çamur daha fazla bulaşıyordu,. Kim olabilirdi bu güzel? Gösterişli kıyafetleriyle kapının önüne doluşup bandura çalan bir gencin etrafını saran hizmetkârlardan öğrenecekti, fakat hizmetkârlar onun çamura bulanmış suratını görünce kahkahayı bastılar lütfedip de cevap vermediler. Sonunda, onun, kısa süreliğine gelen Kovno voyvodasının kızı olduğunu öğrendi. Ertesi gece yalnızca öğrencilere has bir cüretle kazık çiti aşıp bahçeye girdi, dalları evin çatısına kadar yayılan bir ağaca tırmandı, ağaçtan çatıya atladı, şöminenin bacasından da doğruca güzelin oturmuş mum ışığında değerli küpelerini kulaklarından çıkarmakta olduğu yatak odasına süzüldü. Güzeller güzeli Polonyalı kız tanımadığı bir adamı birdenbire karşısında görünce öyle korktu ki, önce tek kelime edemedi. Fakat gözlerini yere eğmiş, çekingenlikten kolunu bile kıpırdatmaya cesaret edemeyen öğrenciyi görünce, sokakta gözünün önünde yere kapanan o öğrenci olduğunu anlayınca yeniden kahkahaları koyuverdi.

Üstelik Andriy’in yüzünde korkulacak bir şey de yoktu; çok yakışıklıydı. Kız içtenlikle gülüyordu, uzun uzun eğlendi onunla. Güzeller güzeli kız diğer Polonyalı kızlar gibi havaiydi; ama olağanüstü güzel, delici, tasasız bakışlı gözleri Andriy’e sonsuzluk gibi uzun bir bakış fırlattı. Öğrenci, elini kolunu kıpırdatamıyordu, voyvodanın kızı hiç çekinmeden yaklaşıp da ışıl ışıl tacını onun başına taktığında, küpelerini onun dudaklarına astığında, diş diş kenarları altın nakışlarla süslü ince, şeffaf bolerosunu üstüne geçiriverdiğinde o sanki bir çuvalın içindeymiş gibi tutuk, öylece duruyordu. Onu süsleyip püslüyor, havai Polonyalı kızların ayırt edildiği ve zavallı öğrenciyi daha da şaşkınlığa uğratan o çocuksu laubalilikle çeşit çeşit binlerce maskaralık yapıyordu. Ağzını açmış hiç kıpırdamadan kızın ışıl ışıl gözlerinin içine bakan öğrenci gülünç bir görünüm sergiliyordu. Bu arada kapıya tıklanması kızı ürküttü. Andriy’e karyolanın altına saklanmasını söyledi ve tehlike geçer geçmez esir bir kadın olan oda hizmetçisini çağırdı, ona, öğrenciyi usulcacık bahçeye çıkarmasını, çite kadar götürüp oradan yollamasını emretti. Ne var ki bizim öğrenci çitin üstünden aşarken bu sefer şansı yaver gitmedi; uyanan bekçi ayaklarından bir güzel yakaladı, toplaşan hizmetkârlar üstelik de sokağın ortasında uzun zaman dövdüler, ta ki hızlı ayakları öğrenciyi kurtarıncaya kadar. Ondan sonra evin yanından geçmek oldukça tehlikeli hale geldi, çünkü voyvodanın bir sürü hizmetkârı vardı. Andriy kızla bir kez de Katolik kilisesinde karşılaştı. Kız onu fark etti, eski bir tanıdığına gülümsermiş gibi çok tatlı gülümsedi. Kızı tesadüfen bir kez daha gördü, ondan sonra da Kovno voyvodası çok geçmeden gitti Kiev’den, kara gözlü güzeller güzeli Polonyalı kızın yerine pencerelerden şişman bir yüz görünür oldu. İşte Andriy başını öne eğmiş, gözleri atının yelesine takılı halde bunları düşünüyordu.

Bu arada bozkır onları yeşil kollarının arasına çoktan almıştı, etraflarını saran yüksek boylu otlar onları saklıyor, başakların arasında yalnızca siyah Kazak kalpakları arada bir görünüp kayboluyordu.

“Hey, hey, hey! Ne o, delikanlılar, sesiniz soluğunuz çıkmıyor?” dedi sonunda dalgınlığından sıyrılan Bulba. “Sanki keşişsiniz! Haydi tüm düşüncelerin canı cehenneme! Çubukları ağzınıza alın da tüttürelim, atlarımızı mahmuzlayalım da uçup gidelim, kuşlar bile yetişemesin ardımızdan!”

Atlarının üstüne eğilen Kazaklar otların içinde kayboldular. Artık siyah kalpakları görmek de mümkün değildi. Yalnızca ezilen otların arkada bıraktığı dalga gösteriyordu onların hızla uçup gittiğini.

Güneş açık gökyüzünde çoktandır görünmüş, insanı canlandıran, ısıtan ışınlarına bulamıştı bozkırı. Kazakların içlerinde bulanık ve uykulu ne varsa hepsi uçup gitti; yürekleri kuş gibi çırpınmaya başladı.

Ne kadar uzağa giderlerse bozkır o derece güzelleşiyordu. O zamanlar güneyin tamamı, bugünkü Yeni Rusya’yı oluşturan o mıntıka, ta Karadeniz’e kadar yeşil, bakir, ıssız bir alandı. Uçsuz bucaksız yabani bitki dalgalarının içinden saban hiç geçmezdi. Yalnızca atlar, sanki ormanın içinde saklanırmış gibi saklanan atlar çiğnerdi otları. Doğada daha güzel bir şey olamazdı; toprak yüzeyinin tamamı, üstünde çeşit çeşit milyonlarca çiçeğin fışkırdığı yeşilli sarılı bir okyanustu. Otların ince, uzun saplarının arasında açık mavi, koyu mavi, eflatun peygamberçiçekleri görünüyordu; sarı katırtırnakları konik tepelerini sivri sivri çıkarıyordu aradan; beyaz yonca şemsiye biçimindeki kümeler olarak görünüyordu toprağın üstünde. Tanrı bilir buralara nereden getirilmiş buğday başakları o sıkışıklığın içinde olgunlaşıyordu. Onların ince köklerinin altında keklikler koşturuyordu boyunlarını uzata uzata. Hava binlerce çeşit kuş ötüşüyle doluydu. Gökyüzünde atmacalar gözlerini otlara dikmiş, kanatlarını iyice açmış halde kıpırdamadan havada asılı duruyorlardı. Ötelerdeki yaban kazlarının çığlıkları kim bilir hangi uzak gölde yankılanıyordu. Otların içinden düzenli kanat vuruşlarıyla bir martı havalandı, havanın mavi dalgalarında görkemle süzülmeye başladı; ve işte, yükseklerde yitip gitti, yalnızca kara bir nokta olarak görünüyor! İşte kanatlarını döndürdü, güneşte parıldamaya başladı!.. Lanet olsun bozkırlar, nasıl da güzelsiniz!..

Bizim yolcular yalnızca birkaç dakikalığına öğle yemeği için durdular, onlarla birlikte giden on Kazak’tan oluşan müfreze de atlarından indi, ahşap horilka mataralarını ve içecek kabı olarak kullanılan kabakları çözdüler. Yalnızca yağlı ekmekle ya da bazlamayla sadece birer kupa içtiler, o da biraz canlanmak için ancak, çünkü Taras Bulba yolda sarhoş olunmasına asla izin vermezdi. Sonra akşama kadar yollarına devam ettiler.

Akşam bozkırın tamamı büsbütün değişti; alacalı bulacalı enginliği güneşin parlak son ışınlarıyla yıkanıyor, hava yavaş yavaş kararıyordu, öyle ki üstünde gölgelerin nasıl koşturduğu görülüyordu, daha sonra koyu yeşile döndü. Buğular daha yoğun yükselir oldu; her çiçek, her ot amber salıyordu, tüm bozkırı buram buram yükselen güzel kokular sardı. Mavimsi kara gökyüzündeki pembemsi altuni geniş şeritler sanki dev bir fırçayla gelişigüzel çırpıştırılmış gibiydi; yer yer hafif ve gümüş rengi parlak bulutlar beyaz beyaz görünüyor, çok serin, deniz dalgaları gibi insanı baştan çıkaran hafif bir esinti otların tepesini yalayıp geçiyor, insanın yanaklarına şöylesine bir dokunuyordu yalnızca. Gündüz duyulan müziğin tamamı dindi, yerini bir başkasına bıraktı. Alacalı yer sincapları yuvalarından sürünerek çıkıyor, arka ayaklarının üstüne dikilip tüm bozkırı ıslıklarıyla çınlatıyordu. Yeşil çekirgelerin cır cır ötüşleri duyulur oldu. Gümüş gibi bir kuğunun uzaktaki bir gölden gelen çığlığı havada yankılanıyordu. Yolcular kırların ortasında durdular, geceleyecekleri yeri seçtiler, ateş yaktılar, kendilerine darı lapası pişirmek için ateşin üstüne bir kazan oturttular; kazandan buhar çıkıyor, havada eğri büğrü tütüyordu. Akşam yemeğini yedikten sonra Kazaklar, ayağına köstek taktıkları atları otların üstüne salıp yattılar. Kaftanlarıyla sere serpe uzandılar. Gecenin yıldızları doğrudan onlara bakıyordu. Otları dolduran sayısız börtü böcek âleminin tamamını kulaklarıyla duyuyorlardı; cırıltılarını, ıslıklarını, ötüşlerini, çıkardıkları her sesi duyuyorlardı, bütün bu sesler gecenin içinde çınlayarak yayılıyor, temiz havada arınıp yumuşuyor, artık uyuklamakta olan işitme duyusuna ninni gibi geliyordu. İçlerinden biri, olur da, bir süreliğine kalkarsa, bozkır onlara ateşböceklerinin parlak kıvılcımlarıyla baştan başa dolu görünüyordu. Bazen de gece göğü, çayırlıklarda ve nehir kıyılarında yakılan kuru sazlıklardan çıkan uzak bir kızıllıkla çeşitli yerlerde aydınlanıyor, kuzeye doğru tek sıra halinde uçan kuğu sürüsünün karartısı birden gümüşi bir pembeye boyanıyor, o zaman, sanki kırmızı mendiller karanlık gökyüzünde uçuyormuş gibi görünüyordu.

Yolcular hiç olaysız ilerliyordu. Hiçbir yerde önlerine ağaç çıkmıyordu; hep aynı uçsuz bucaksız, özgür, harika bozkır. Arada bir yalnızca, yan taraflarında Dinyeper boyunca uzanan bir ormandaki ağaçların uzaktaki morumsu tepeleri görünüyordu. Taras oğullarına yalnızca bir kere uzaktaki otların içinde kara, küçük bir noktayı gösterip, “Çocuklar, bakın bir Tatar dörtnala gidiyor!” dedi. Bıyıklı küçük kafa çekik gözlerini ta uzaktan onlara dikti, bir av köpeği gibi havayı kokladı, Kazakların on üç kişi olduğunu görünce dağ keçisi gibi gözden kayboldu. Bulba gerçekten de ola ki bir yerde bir pusu vardır diye sakınmaya başladı. Atlarını Tatarka olarak adlandırılan, Dinyeper’e dökülen küçük bir çaya doğru dörtnala sürdüler, suya atlarıyla birlikte atıldılar, izlerini yok etmek için uzun zaman yüzdüler, kıyıya ancak ondan sonra çıkıp yollarına devam ettiler.

Üç gün sonra yolculuklarının hedefi olan yere yaklaşmış durumdaydılar. Hava birden serinlemeye başladı; Dinyeper’in yakınlığını hissettiler. İşte, Dinyeper uzaktan parıldıyor, karanlık bir şerit olarak ufuktan ayrılıyordu. Dalga dalga serinlik üflüyordu, gitgide daha yakında uzayıp gitmeye başladı, yakınlaştı, yakınlaştı, sonunda toprak yüzeyinin yarısını kapladı. Burası, daha öncesinde sekilerle boğulmuş Dinyeper’in, ortasındaki adacıklar tarafından kıyılardan daha da öteye itildiği, dalgaların ne bir kayalıkla ne de bir yükseltiyle karşılaşmaksızın toprakta geniş bir alana yayıldığı, sonunda Dinyeper’in istediğini elde edip deniz gibi uğuldadığı, gönlüne göre coşup taştığı yeriydi. Kazaklar atlarından indiler, feribota bindiler, üç saatlik yolculuktan sonra, sık sık yerini değiştiren Seç’in o zamanlar bulunduğu Hortitsa Adası kıyılarındaydılar.

Kıyıda toplanmış bir kalabalık kayıkçılarla kavga ediyordu. Kazaklar atlarını hazırladılar. Taras kurumlu bir eda takındı, kuşağını biraz daha sıktı, elini gururla gezdirdi bıyıklarında. Genç oğulları da biraz korkuyla ve belli belirsiz bir hoşnutlukla baştan ayağa kendilerine çekidüzen verdiler, sonra hep birlikte Seç’ten yarım verst uzaklıktaki varoşa girdiler. Girdikleri sırada, yerin altına kazılmış ve çimenle örtülmüş yirmi beş demirhanede inip kalkan elli demirci çekici onları sağıra döndürdü. Güçlü kuvvetli sepiciler, sundurma saçaklarının altına oturmuşlar kocaman elleriyle boğa derilerini yumuşatıyorlardı. Satıcılar çakmaktaşı ve çakmaktaşından ateş çıkarmak için kullanılan demir levha ve barut yığınlarıyla tezgâh saçaklarının altında oturuyorlardı; bir Ermeni her yana değerli mendiller asmıştı; Tatar şişte hamurlu koyun çeviriyordu; bir Yahudi başını öne uzatmış fıçıdan horilka süzüyordu. Fakat onların karşısına çıkan ilk kişi kollarını bacaklarını sere serpe açmış yolun tam ortasında uyuyan bir Zaporojyeliydi. Taras Bulba durup onu keyifle seyretmeden geçemezdi. Atını durdurdu:

“Eh, nasıl da yayıla yayıla yatmış! Öf be, şuna bakın, şu görkemli bedene!” dedi.

Aslında bu tablo oldukça cüretkâr bir tabloydu; Zaporojyeli aslan gibi serilip yolun ortasına yatmıştı; gururla arkaya atılmış perçemi yerde yarım arşın yer tutuyordu; pahalı çuhadan al renkli şalvarına o şalvarı son derece hor gördüğünü göstermek için katran sürülmüştü. Adamı doya doya seyrettikten sonra Bulba, zanaatlarını hemen oracıkta yapan zanaatkârlarla ve keyif çatmaktan bir de tüfekle ateş etmekten başka bir şey bilmeyen Seç’i doyurup giydiren ve bir panayırı andıran bu varoşu dolduran her milletten insanla hıncahınç dolu dar sokakta kendine güçlükle yol açıp ilerledi.

Sonunda varoşu geçtiler, üstleri çimenle ya da Tatar usulü keçeyle örtülmüş dağınık halde birkaç korugan gördüler. Kimi koruganlara top yerleştirilmişti. Hiçbir yerde çit görünmüyordu, varoşta olduğu gibi alçak, ahşap direkler üzerine oturtulmuş sundurma saçaklarıyla basık evceğizler de yoktu. Kesinlikle hiç kimse tarafından korunmayan, büyük olmayan bir toprak tabya ve ağaç kütüklerinden yapılmış bir set korkunç bir yüzüstü bırakılmışlık manzarası sergiliyordu. Ağızlarında pipolarıyla yolun ortasında yatan irikıyım birkaç Zaporojyeli onlara oldukça kayıtsız bir edayla baktı, yerlerinden bile kıpırdamadılar. Taras, oğullarıyla birlikte onların arasından dikkatle geçerken, “İyi günler beyler!” dedi. Zaporojyeliler, “Size de iyi günler!” dediler. İnsanlar her yerde, tüm arazide, görülmeye değer, rengârenk öbekler halinde toplanmıştı. Esmer çehrelerden hepsinin savaşlarda çelikleştiği, her türlü sıkıntı ve meşakkati gördükleri anlaşılıyordu. İşte Seç böyle bir yerdi! O gururlu ve aslan gibi güçlü kuvvetli insanların hepsinin içinden uçup çıktığı yuva işte burasıydı! İşte irade ve Kazaklık ruhu tüm Ukrayna’ya buradan yayılıyordu!

Yolcular genellikle meclisin toplandığı geniş meydana çıktılar. Büyük, devrilmiş bir fıçının üstünde gömleksiz bir Zaporojyeli oturuyordu; gömleği elindeydi, deliklerini dikiyordu ağır ağır. Yolları kocaman bir müzisyen kalabalığı tarafından yeniden kesildi, genç bir Zaporojyeli şapkasını cakalı cakalı yana yıkmış, kolları havada topluluğun ortasında coşkuyla dans ediyordu. “Hey, müzisyenler, daha canlı çalın! Foma, horilka’ları Ortodoks Hıristiyanlardan esirgeme!” diyordu yalnızca. Foma da mosmor gözüyle hazır bulunan herkese kocaman birer maşrapayla hadsiz hesapsız dağıtıyordu horilka’yı. Genç Zaporojyelinin yanında dört yaşlı adam ayaklarını oldukça küçük adımlarla ve hızla hareket ettiriyor, burgaç gibi dönerek, yan tarafa, neredeyse müzisyenlerin başına kadar hızla yükseliyor, sonra birden kendilerini yere bırakıp çömeliyor, sağ ve sol bacaklarını sırayla ileri uzatarak gümüş nalçalı topuklarıyla iyice sertleşmiş toprağı kuvvetle ve şiddetle dövüyorlardı. Tüm civarda toprak tok bir sesle gümbürdüyor, çizme nalçalarının çınlayan vuruşları havada daha da uzağa taşınıp yankılanıyordu. Fakat biri hepsinden daha enerjik bağırıyor, dansta diğerlerinin arkasından koşturup duruyordu. Perçemi rüzgârda dalgalanıyordu, kuvvetli göğsü tamamen açıktı; sıcak tutan kışlık gocuğu omzuna atılmıştı, su gibi, kovadan dökülürcesine ter akıyordu. “Bari gocuğunu çıkarsana!” dedi Taras sonunda. “Baksana sıcağa!” ”Olmaz!” diye bağırdı Zaporojyeli. “Neden?” “Olmaz; huyum böyle. Çıkardığım her şeyi içkiye yatırıyorum.” Kalpak çoktan gitmişti yiğidin başından, ne kuşak kalmıştı kaftanında, ne de işlemeli mendili duruyordu. Hepsi yerini bulmuştu. Kalabalık büyüyordu; dans edenlere başkaları katılıyordu. Kudretli icatçılarının Kazaçok olarak adlandırdığı dansın giderek dünyanın şimdiye kadar görüp gördüğü en coşkulu, en çılgın noktaya ulaşmasını insanın içi kıpır kıpır olmadan izlemesi mümkün değildi.

“Ah, at olmasaydı! Ben de atılırdım dans etmeye!” diye haykırdı Taras.

Bu arada yararlılıklarından dolayı tüm Seç’te saygı gören, defalarca ordu görevlerine seçilmiş ak saçlı, yaşlı perçemler de göze çarpmaya başladı. Taras çok geçmeden birçok tanıdık simayla karşılaştı. Ostap ve Andriy yalnızca selamlaşma sözleri duyuyorlardı: “A, sen ha, Peçeritsa!12 Merhaba, Kozolup!” “Taras, sen nereden çıktın?” “Seni buraya hangi rüzgâr attı, Doloto? Merhaba, Kirdyaga! Merhaba Gustıy! Remen, seni göreceğim hiç aklıma gelir miydi?” Ve şen Doğu Rusya’nın her yerinden gelen yiğit savaşçılar öpüşmeye başladılar, derken sorular geldi: “Kasyan’dan ne haber? Ya Borodavka nasıl? Koloper? Pidsıtok nasıl?” Cevap olarak Taras Borodavka’nın Tolopan’da asıldığını, Koloper’in Gazi Kirman’da13 derisinin yüzüldüğünü, Kisilop’un kafasının bir fıçıda tuzlanıp İstanbul’a gönderildiğini duydu ancak. İhtiyar Bulba başını öne eğdi, düşünceli düşünceli konuştu: “İyi Kazaklardı!”

9 . Öğrencilerin başkanı. Öğrencilerin en büyüğüdür. (Ç.N.)

10 . 1580-1653 yılları arasında yaşamış, Ukrayna’da Polonya soylularının egemenliğini savunan Ukraynalı toprak sahibi zengin. (Ç.N.)

11 . Konsül yardımcısı. (Ç.N.)

12 . Ukraynaca pehlivan anlamında. (Ç.N.)

13 . Ukrayna’da Dinyeper boyunda Kırım Hanı II. Gazi Giray’ın yaptırdığı kale. (Ç.N.)

III

Taras Bulba yaklaşık bir haftadır oğullarıyla beraber Seç’teydi. Ostap ile Andriy askerî eğitimle az ilgileniyorlardı. Seç kendini savaş talimleriyle zahmete sokmayı, zaman kaybetmeyi sevmezdi. Seç’te gençler yalnızca savaşların en kızgın anında edinilen tecrübeyle eğitilir, yetiştirilirdi. O nedenle çarpışmaların ardı arkası kesilmezdi. Kazaklar, nişan alıp ateş etmek, arada bir de bozkırlarda ve çayırlıklarda vahşi hayvanların peşine düşüp at yarıştırmak dışında çarpışma aralarında herhangi bir disiplini öğrenmeyi sıkıcı bulurlardı; geriye kalan zamanın hepsi özgür tabiatlarının bir işareti olarak gezip eğlenmeye, içki âlemlerine adanırdı. Seç’in tamamı olağanüstü bir görüntü sergiliyordu; kesintisiz bir şölen, gürültü patırtıyla başlayan ve ipin ucunun kaçtığı bir baloydu. Kimileri zanaatla uğraşıyor, kimileri küçük dükkânlar işletiyor ya da ticaret yapıyordu, fakat büyük kısmı, ceplerinde bir şeyler şıkırdıyorsa eğer ve ele geçirdiği nesi var nesi yok daha madrabazların ve meyhanecilerin ellerine düşmediyse sabahtan akşama kadar gezip eğleniyordu. Bu genel şenlik havasında büyüleyici bir şey vardı. Dertten içen bir içkici güruhu değildi, düpedüz çılgınca bir neşenin cümbüşüydü. Buraya gelen herkes, her şeyi, o zamana kadar onu meşgul eden her şeyi bırakırdı. Denilebilir ki, geçmişine tükürür, kendisi gibi hovardaların, hısım akrabası, evi ocağı bulunmayanların, özgür gökyüzünden ve gönül zenginliğinden başka hiçbir şeyi olmayanların iradesine ve yoldaşlığına kaygısızca bırakırdı kendini. Bu da, başka hiçbir kaynaktan doğamayacak o çılgınca neşeyi doğururdu. Yere uzanmış tembel tembel dinlenen kalabalık arasında anlatılan hikâyeler ve yapılan gevezelikler genellikle gülünç olur, onlardan öyle hayat dolu, etkileyici bir anlatımın gücü eserdi ki, hareketsiz bir yüze sahip olabilmek, kılını bile kıpırdatmamak için insanın bir Zaporojyelinin soğukkanlı dış görünümüne –bir güneyli Rus’u bugüne kadar öbür kardeşlerinden ayırt ettikleri o sert çehreye– sahip olması gerekirdi. Eğlence içkiliydi, gürültülü patırtılıydı, ama yine de, her şeye karşın, insanın karanlık, çarpık bir neşeyle efkâr dağıttığı kasvetli bir meyhane de değildi hani. Onlar aynı okuldan samimi yoldaşlar topluluğuydu. Yalnız şu farkla ki, işaret değneği eşliğinde hocanın artık eskiyip bayatlamış yorumlarını dinlemek yerine beş bin atın üstünde akınlar yaparlardı; top oynanan çayırlıklar yerine, onların korumasız, tasasız sınırları vardı, o sınırlardan Tatar’ın çevik başını gösterip kaybolduğu, yeşil sarıklı Türk’ün kıpırdamadan durup sert sert baktığı görülürdü. Fark onları okulda zorla birleştiren iradenin yerine, anne babalarını kendiliğinden terk edip baba evinden kaçmış olmalarındaydı; boyunlarına ip dolanmışken soluk benizli ölüm yerine hayatı görenlerin, hem de hayatı doludizgin görenlerin burada olmasıydı; fark, asaletleri yüzünden ceplerinde tek kapik tutamayanların burada olmasındaydı; daha önce düka altınını zenginlik sayanların, tefeci Yahudiler sayesinde ceplerini ters çevirsen artık bir şey düşmesi tehlikesi kalmayanların burada olmasındaydı. Akademinin söğüt sopasına dayanamamış ve okuldan dışarıya bir tek harf bile çıkaramamış tüm öğrenciler buradaydı; ama bununla birlikte Horatius’un, Cicero’nun kim olduğunu, Roma İmparatorluğu’nun ne olduğunu bilenler de onlarla birlikte buradaydı. Daha sonraları kraliyet ordularında üstün yararlıklar gösteren o subaylardan çok vardı; burada, nerede olduğu fark etmez, yeter ki savaşmak gerektiği, çünkü savaşsız kalmanın soylu bir insana yakışmayacağı gibi soylu bir düşünceye sahip olan, deneyimli bir şekilde yetişmekte olan pek çok insan vardı; burada, yalnızca Seç’te bulunduklarını ve artık pişmiş şövalyeler olduklarını sonraları söyleyebilmek için gelenler de vardı. Burada kimler yoktu ki? Bu tuhaf cumhuriyet, zamanın tam da gereğiydi. Savaş hayatı sevdalıları, altın içki kupalarına, değerli sırmalı ipek kumaşlara, düka altınlarına ve real’lere14 düşkün olanlar burada her zaman iş bulabilirlerdi. Yalnızca kadın tutkunları burada hiçbir şey bulamazlardı, çünkü Seç’in varoşunda bile bir tek kadın olsun görünmeye cesaret edemezdi. Orada bulundukları sırada yığınla insan gelmesine karşın hiç kimsenin çıkıp da bu insanlar nereden geldi, adları nedir diye sormaması Ostap ve Andriy’e çok tuhaf geliyordu. Buraya insanlar sanki yalnızca bir saat önce çıktıkları kendi evlerine geri dönüyorlarmış gibi geliyorlardı. Gelen kişi yalnızca koşevoy’un15yanına çıkar, o da genellikle şöyle derdi:

“Merhaba! İsa’ya inanıyor musun?”

“İnanıyorum!” diye yanıtlardı gelen.

“Kutsal Üçleme’ye de inanıyor musun?”

“İnanıyorum!”

“Kiliseye gider misin?”

“Giderim.”

“Peki öyleyse, haç çıkar!”

Gelen de haç çıkarırdı.

“Güzel,” derdi koşevoy. “Hemen istediğin korugana git.”

Merasim bu kadarla biterdi. Tüm Seç bir tek kilisede dua ederdi. Gerçi orucun ve perhizin adını bile duymak istemezlerdi, ama kiliseyi kanlarının son damlasına kadar savunmaya hazırdılar. Yalnızca büyük kârlar etme dürtüsüyle uyarılan Yahudiler, Ermeniler ve Tatarlar cesaret edebiliyordu varoşta ticaret yapmaya, çünkü Zaporojyeliler pazarlık etmeyi sevmezler, ellerini ceplerine atınca ne çıkarsa hepsiyle ödeme yaparlardı. Bununla birlikte bu tamahkâr madrabazların kaderleri pek acınasıydı; Vezüv’ün eteklerine yerleşmiş insanlar gibiydiler, çünkü Zaporojyelilerin ne zaman parası bitse babayiğitler onların dükkanlarını darmadağın eder, alacaklarını bedava alırlardı. Seç, birbirinden ayrı bağımsız cumhuriyetlere, daha çok da hep hazırdan yiyip içen okula ve öğrenci yurduna benzeyen altmış küsur korugandan oluşurdu. Hiç kimse hiçbir şey edinmez, elinde hiçbir şey tutmazdı; her şey korugan atamanının elinde olurdu, bu nedenle de genellikle ona “Baba” denirdi. Para, giysiler, tüm erzak, lapa, yulaf unu ve hatta yakacak bile onda olur, saklaması için paralarını ona emanet ederlerdi. Koruganların birbirleriyle kavga ettikleri nadir rastlanan şeylerden değildi; bu durumda iş hemen dövüşmeye varırdı. Koruganlar meydanı silme doldururlar, ta ki bir taraf üstün gelip de galip çıkıncaya kadar birbirlerinin böğürlerine kıyasıya yumruk indirirler, ondan sonra da cümbüş başlardı. Genç insanlar için bu kadar baştan çıkarıcı yönleri olan Seç denen yer işte böyleydi.

Ostap ve Andriy gençliğin tüm ateşiyle bu eğlence denizine atıldılar, baba evini de, yatılı okulu da, ondan önce içlerine dert olan her şeyi de anında unutup kendilerini bu yeni hayata kaptırdılar. Her şey ilgilerini çekiyordu; Seç’in eğlence alışkanlıkları, kendi bildiğini okuyan bu cumhuriyetin ortasında onlara çok sert bile görünen yalın cezaları ve yasaları, her şey. Bir Kazak hırsızlık yapar da küçük bir şey çalarsa bu tüm Kazaklığın onuruna getirilmiş bir leke sayılır, onu onursuz birisi olarak rezalet çarmıhına bağlarlar, yanına da kalın bir sopa koyarlardı, gelen geçen herkes ona bu sopayla vurmakla yükümlü olur, suçlu öldüresiye dövülünceye kadar sürerdi bu. Borcunu ödemeyen borçlu zincirle bir topa bağlanır yoldaşlarından biri onu kurtarmaya karar verip de borcunu ödeyinceye kadar orada tutulurdu. Fakat Andriy’i en çok adam öldürme için belirlenen ölüm cezası etkiledi. Andriy’in gözünün önünde bir çukur kazdılar, canlı katili çukurun içine indirdiler, üstüne de öldürdüğü adamın içinde bulunduğu tabutu koydular, sonra toprakla ikisinin birden üstünü örttüler. Bu idam töreni uzun zaman aklından çıkmadı, korkunç tabutla birlikte diri diri gömülen adam hep gözünün önüne geldi.

Her iki Kazak da çok geçmeden Kazakların arasında itibar kazandı. Kendi koruganlarından yoldaşlarıyla, bazen de tüm koruganla ya da komşu koruganlarla beraber envai çeşit bozkır kuşlarını olabildiğince çok vurmak, geyik ve keçi avlamak için bozkıra çıkarlar, ya da ağ atıp tüm koruganın iaşesi olarak bereketli balık ağlarını ve serpmeleri çekmek için kurayla her korugana tahsis edilen göllere, nehirlere ve nehir kollarına giderlerdi. Burada Kazakların denendiği herhangi bir iş yoktu gerçi, ama diğer gençler arasında yaman gözüpeklikleri ve her şeyde başarılı oluşlarıyla yine de fark edilir oldular. Hedefe ustalıkla ve isabetle atış yapıyorlar, Dinyeper’i akıntı yukarı yüzerek geçiyorlardı, bu beceriler de yeni birinin Kazak çevrelerinde seve seve kabul edilmesini sağlardı.

Fakat ihtiyar Taras onlara başka bir faaliyet hazırlıyordu. Böyle boş bir hayata sıcak bakmıyordu o, gerçek bir iş istiyordu. Bir şövalyenin gereği gibi kendini gösterebileceği kahramanca bir girişim başlatması için Seç’i nasıl galeyana getirebileceğini düşünüyordu hep; sonunda bir gün koşevoy’un yanına gidip doğrudan şöyle dedi:

“Ne dersin, koşevoy, Zaporojyelilerin biraz eğlenme vakti gelmedi mi?”

Koşevoy ağzından ince çubuğunu çıkarıp yan tarafına tükürdü, yanıtladı:

“Eğlenecek yer yok.”

“Nasıl yok, Türklerin ya da Tatarların yurduna gidilebilir.”

Koşevoy soğukkanlı bir edayla çubuğunu yeniden ağzına alıp yanıtladı:

“Ne Türklerin ne de Tatarların yurduna gidilemez.”

“Nasıl gidilemezmiş?”

“Öyle işte. Biz Sultan’a barış sözü verdik.”

“Ama o busurman: Hem Tanrı hem de Kutsal Kitap busurman’ları öldürmeyi buyurur.”

“Hakkımız yok. İnancımız üstüne yemin etmeseydik, o zaman olabilirdi belki; ama şimdi hayır, mümkün değil.”

“Nasıl mümkün olmaz. Nasıl konuşuyorsun? Hakkımız yok da ne demek oluyor? İşte benim iki oğlum var, her ikisi de genç. İkisi de savaşta bulunmadı daha, ama sen kalkmış hakkımız yok diyorsun; Zaporojyelilerin gitmesi gerekli değil diyorsun.”

“Demek ki, gitmesi gerekmiyor.”

“Öyleyse, Kazak gücü boşu boşuna yok olacak, insan hayırlı bir iş yapmadan, ne vatanı ne de Hıristiyanlık ondan bir fayda görmeden bir köpek gibi yok olup gidecek, öyle mi? Öyleyse biz ne demeye yaşıyoruz? Hangi şeytan için yaşıyoruz? Açıkla bana. Sen akıllı adamsın, seni boşuna koşevoy seçmediler, açıkla bana, biz niye yaşıyoruz?”

Kazak bu soruya cevap vermedi. O inatçı bir Kazak’tı. Biraz sustuktan sonra şöyle dedi:

“Ne olursa olsun savaşa gidilmeyecek.”

“Demek savaşa gidilmeyecek?” dedi Taras.

“Hayır.”

“Bunu düşünmeye bile gerek yok demek?”

“Düşünmeye bile gerek yok.”

“Dur sen, Şeytan’ın uşağı,” dedi Bulba içinden. “Sen benim kim olduğumu öğreneceksin!” Koşevoy’dan bunun acısını hemen çıkarmaya karar verdi.

Taras birileriyle söz birliği ettikten sonra herkesi yedirdi, içirdi ve başı dumanlı beş-altı Kazak, genellikle toplanma çağrısının yapıldığı, davulların bir direğe bağlı olduğu meydana koştu doğruca; hep davulcuda duran tokmakları bulamayınca birer odun kapıp davullara onlarla vurmaya başladılar. Davul seslerine ilk önce tek gözlü olmasına karşın yine de fena halde uyku mahmuru uzun boylu davulcu koşup geldi.

“Kim davulları dövmeye cüret ediyor?” diye haykırdı.

“Kes sesini! Tokmaklarını al da sana emredilince vur!” diye yanıt verdi kafaları tütsülü yöneticiler.

Bu türden vakaların nasıl sonuçlanacağını iyi bilen davulcu yanına aldığı çubuklarını cebinden hemen o an çıkardı. Davullar gümbürdedi, çok geçmeden kara Zaporojyeli kalabalıklar hezen arısı gibi toplanmaya başladı. Hepsi halka oldu, davul üçüncü kez dövüldükten sonra sonunda yöneticiler göründü; elinde görev alameti olarak tuttuğu gümüş topuzlu asasıyla koşevoy, ordunun mührüyle yargıç, mürekkep hokkasıyla yazıcı ve asasıyla yesaul hepsi çıkıp geldi. Koşevoy ve yöneticiler kalpaklarını çıkarıp dört bir yana dönerek ellerini kalçalarına dayamış gururla ayakta duran Kazaklara eğilip selam verdiler.

“Beyler, bu toplantı ne demek oluyor, ne istiyorsunuz?”

“Asanı bırak! Şeytan’ın oğlu, bırak, asanı hemen şimdi bırak! Artık seni istemiyoruz!” diye bağırıyordu kalabalığın arasından Kazaklar.

Ayık koruganlardan bazılarının karşı koymak istediği anlaşılıyordu, fakat sarhoş ve ayıklar yumruk yumruğa girdiler. Çığlıklar ve gürültü patırtı her yanı sardı.

Koşevoy konuşacak gibi oldu, ama öfkeden gözü dönmüş, kendi isteğiyle toplanan böyle bir kalabalığın bu gibi hallerde neredeyse her zaman olduğu gibi kendisini öldüresiye dövebileceklerini bildiğinden yerlere kadar eğilip asasını bıraktı, kalabalığın arasına karışıp kayboldu.

“Beyler, bizim de görev alametlerini bırakmamızı mı emrediyorsunuz?” diye soran yargıç, yazıcı ve yesaul mürekkep hokkasını, ordu mührünü ve asayı hemen oracıkta bırakmaya hazırlandılar.

“Hayır, siz kalın!” diye haykırdılar kalabalığın arasından. “Bizim koşevoy’u defetmemiz gerekiyordu, çünkü karının teki o, oysa bize koşevoy olacak adam lazım.”

“Peki şimdi kimi koşevoy seçeceksiniz?” diye sordu yöneticiler.

“Kukubenko16 seçilsin!” diye bağırıyordu bir kısmı.

“Kukubenko’yu istemiyoruz!” diye haykırıyordu başkaları. “Onun için erken daha. Ağzı hâlâ süt kokuyor.”

“Şilo ataman olsun!” diye bağırıyordu kimileri. “Şilo getirilsin koşevoy’luğa!”

“Sırtına şilo17 saplansın, emi!” diye sövüp sayarak haykırıyordu kalabalık. “Köpoğlu Tatar gibi hırsızlık ediyor, ondan Kazak mı olur? Şeytan’ın çuvalına girsin ayyaş Şilo!”

“Borodatıy, Borodatıy’ı koşevoy yapalım!”

“Borodatıy’ı istemiyoruz! Şeytan götürsün onun anasını!”

Taras Bulba yanında duranlardan bazılarına fısıldadı:

“Kirdyaga diye bağırın!”

“Kirdyaga! Kirdyaga!” diye haykırmaya başladı kalabalık. “Borodatıy, Borodatıy! Kirdyaga, Kirdyaga! Şilo! Şeytan’a gönderin Şilo’yu! Kirdyaga!”

Adlarının söylendiğini duyan tüm adaylar, bizzat çaba gösterip seçilmeleri için yardımcı oldukları sanılmasın diye kalabalığın arasından hemen öne çıktılar.

“Kirdyaga! Kirdyaga!” diye bağırdığı duyuluyordu diğerlerinden daha güçlü çıkan seslerin. “Borodatıy!” Meseleyi yumruklarla kanıtlamaya giriştiler. Kirdyaga galip çıktı.

“Kirdyaga’yı alıp gelin!” diye haykırdılar.

Kalabalığın içinden hemen on Kazak çıktı; içlerinden bazıları ayakta zor duruyordu, o derece küfelik olmuşlardı. Seçildiğini bildirmek için doğru Kirdyaga’nın yanına yollandılar.

Kirdyaga ileri yaşına karşın akıllı bir Kazak’tı, olup bitenlerden hiç haberi yokmuş gibi çoktandır kendi koruganında oturuyordu.

“Ne var beyler, ne istiyorsunuz?” diye sordu.

“Gel, seni koşevoy seçtiler!”

“Beyler, merhamet edin!” dedi Kirdyaga. “Ben böyle bir şerefe nerede nail olacağım! Koşevoy olmak kim, ben kim? Üstelik böyle bir görevi yerine getirmeye de aklım yetmez benim. Sanki bütün orduda daha iyisi bulunmazmış gibi?”

“Haydi, yürü dedik ya!” diye bağırıyordu Zaporojyeliler. İkisi koltuğunun altına girdi, Kirdyaga ayak direttiyse de, hakaretlerle, sırtından yumruklarla itelenerek, tekmelenerek ve öğütler eşliğinde sonunda sürükleye sürükleye meydana kadar götürdüler. “Geri geri gitme, Şeytan’ın oğlu! Bu şerefi sana veriyorlarsa kabul edeceksin, köpek!”

Kirdyaga Kazakların yanına işte böyle götürüldü.

Onu getirenler herkesin içinde bağırdılar:

“Beyler, bu Kazak’ın koşevoy’umuz olmasına razı mısınız?”

“Hepimiz razıyız!” diye bağırdı kalabalık ve haykırışlar tüm alanı uzun zaman titretti.

Yöneticilerden biri gümüş topuzlu asayı alıp yeni seçilen koşevoy’a sundu. Kirdyaga âdet olduğu üzere hemen reddetti. Yönetici bir kez daha sundu asayı. Kirdyaga yine reddetti, ama üçüncü seferde aldı. Tüm kalabalıkta onaylayan bir haykırış duyuldu ve Kazakların haykırışlarıyla tüm alan uzaklara kadar yeniden çınlamaya başladı. O zaman kalabalığın içinden ağarmış bıyıklarıyla, ak perçemleriyle en yaşlı dört kişi çıktı (Seç’te yaşı çok ileri insan yoktu, çünkü hiç kimse eceliyle ölmezdi) ve her biri eline son yağmurdan dolayı çamur haline gelmiş topraktan alıp Kirdyaga’nın başına koydu. Islak toprak Kirdyaga’nın başından aşağı süzüldü, bıyıklarına ve yanaklarına aktı, tüm yüzünü çamura buladı. Fakat Kirdyaga yerinden kıpırdamadan ayakta duruyor, kendisine verdikleri onur için Kazaklara şükranlarını sunuyordu.

Sonucundan diğerlerinin de Taras Bulba kadar memnun kalıp kalmadığı belli olmayan gürültülü patırtılı seçim böyle tamamlandı. Taras Bulba bu sonuçla önceki koşevoy’dan öcünü almıştı, üstüne üstlük Kirdyaga da zaten aynı kara ve deniz seferlerinde onunla birlikte bulunmuş, savaş hayatının güçlük ve sıkıntılarını onunla paylaşmış eski dostuydu. Kalabalık, seçimi hemen kutlamak için anında dağıldı, Ostap ve Andriy’in ömürleri boyunca öylesini görmediği bir cümbüştür başladı. İçki dükkânları, meyhaneler darmadağın edildi; bal şarapları, horilka, bira öylesine alınıyordu, para ödenmeden. Meyhaneciler sağ kaldıklarına seviniyorlardı. Bütün gece haykırışlarla ve kahramanlıkları ululayan şarkılarla geçti; doğan ay, banduralarıyla, torbanları ve yuvarlak balalaykalarıyla sokaklardan geçen müzisyen topluluklarını ve kilisede ilahi okuyup Zaporojye savaşlarını terennüm etmek için Seç’te tutulan şarkıcı topluluklarını daha uzun süre seyretti. Sonunda sarhoşluk ve yorgunluk sağlam kafaların hakkından gelmeye başladı. Kimi Kazak’ın şuraya kimisinin öte tarafa toprağın üstüne nasıl düştüğü; yoldaşın yoldaşını kucaklayıp duygulandığı, hatta ağlayıp yoldaşıyla beraber yere yuvarlandığı; şurada kocaman bir öbeğin hep beraber yere serildiği; bir başkasının sanki yatmak için orası daha iyi bir yermiş gibi öteyi seçip doğrudan yatık duran bir ağaç kütüğünün üstüne serildiği görülüyordu. Daha sağlam çıkan sonuncusu ise bağlantısız birtakım sözler ediyordu hâlâ, sonunda sarhoşluğun gücü onu da devirdi, o da yere yuvarlandı, bütün Seç uykudaydı artık.

14 . İspanyol parası. (Ç.N.)

15 . Zaporojye ordusunun genellikle bir yıllığına seçilen atamanı. (Ç.N.)

16 . Yapıcı, düzenleyici, bir araya getirici anlamında bir soyadı. (Ç.N.)

17 . (Rusça) Delik açmak için kullanılan alet; biz, tığ. (Ç.N.)

IV

Ertesi gün, Taras Bulba, yeni koşevoy’la Zaporojyelilerin bir savaş için nasıl galeyana getirileceğini görüşüyordu. Koşevoy zeki ve kurnaz bir Kazak’tı. Zaporojyelilerin ciğerini okurdu, onun için önce, “Yemini bozmak mümkün değil, asla mümkün değil,” dedi. Biraz sustuktan sonra ekledi: “Yapılacak bir şey yok. Yeminimizi bozamayız, öyle olunca bir şeyler bulacağız. Halk toplansın, toplansın da benim buyruğumla değil, öylesine, kendi isteğiyle. Siz bunun nasıl yapılacağını artık biliyorsunuz. Biz ise yöneticilerle beraber sanki hiçbir şeyden haberimiz yokmuş gibi o saat koşup meydana geliriz.”

Konuşmalarının üstünden daha bir saat geçmemişti ki, davullar gümbürdemeye başladı. Sarhoş ve aklı başında olmayan Kazaklar birden sökün etti. Bir milyon Kazak kalpağını meydana döktü. Bir homurtudur yükseldi: “Ne var? Ne için? Çağrı davulu hangi nedenle çalındı?” Kimse yanıtlamıyordu. Sonunda bir bakmışsınız şu köşeden, bir bakmışsınız öbüründen, “Ah, Kazak kuvveti boşu boşuna heba olup gidiyor: Savaş yok ki! Yöneticiler bobak gibi fena halde miskinleşti, bağladıkları yağdan gözleri kapandı! Hayır, görülüyor ki, dünyada doğru kalmadı!” Öbür Kazaklar ilkin dinliyorlardı, ama sonra onlar da konuşmaya başladı. “Gerçekten de dünyada hiç adalet kalmadı!” Yöneticiler bu konuşmalara şaşırmış görünüyorlardı. Sonunda koşevoy öne çıkıp şöyle dedi:

“Zaporojyeli beyler, müsaade edin de konuşayım!”

“Konuş!”

“Soylu beyler, ortalıkta konuşuluyor ki, belki siz daha iyi bilirsiniz, pek çok Zaporojyeli meyhanelerde Yahudilere ve kendi kardeşlerine o kadar çok borçlanmış ki, hiçbir iblis artık onlara güvenmiyormuş. Sonra yine, savaşın ne olduğunu gözüyle görmeyen pek çok genç var diye konuşuluyor, oysa beyler siz de bilirsiniz ki, savaş olmaksızın yaşamak mümkün değil. Bir defa bile bir busurman öldürmeyenden Zaporojyeli mi olur?”

Bulba, “Güzel konuşuyor,” diye düşündü.

“Bununla birlikte, beyler, siz yine de barışı bozmak için böyle konuştuğumu sanmayın; Tanrı esirgesin! Bunları öylesine söylüyorum. Üstelik, bizde Tanrı’nın mabedi ne biçim bir yer söylemesi bile günah. İşte, Tanrı’nın lütfuyla Seç şu kadar yıldır ayakta duruyor, gelin görün ki, kilisenin şimdiye kadar bırakın dışarıdan görünümünü, ikonların bile hiçbir süslemesi yok; hiç olmazsa biri akıl edeydi de ikonalara gümüş kenarlıklar çaktıraydı. Bazı Kazaklar vasiyetnamelerinde ne bıraktıysa onlar onu aldılar; üstelik bağışladıklarıyla zengin bir miras da bırakmadılar, çünkü daha hayattayken ellerinde ne varsa her şeyi içkiye yatırdılar. Böyle söyleyerek busurman’larla savaş başlatmaya getiriyor değilim konuşmayı; biz Sultan’a barış sözü verdik, zaten çok da büyük günah olur, çünkü kendi inancımız üzerine yemin ettik.”

Bulba, “Ne karıştırıyor böyle?” diye içinden geçirdi.

“Evet, beyler, gördüğünüz gibi savaş başlatmak mümkün değil; şövalyelik onuru buna izin vermez. Ben kıt aklımla bakın ne düşünüyorum; bazı gençleri oyma kayıklarla salalım; varsın Anadolu kıyılarını biraz yağmalasınlar. Ne dersiniz beyler?”

“Herkesi götür, herkesi!” haykırışları duyuldu kalabalığın dört bir yanından. “İnancımız için başımızı vermeye hazırız!”

Koşevoy ürktü; tüm Zaporojye’yi ayaklandırmayı hiç mi hiç istemiyordu; barışı bozmak ona bu durumda doğru bir iş değilmiş gibi görünüyordu.

“İzin verin, beyler, bir şey daha söylememe izin verin!”

“Yeter!” diye bağırdı Zaporojyeliler. “Daha iyisini söyleyemezsin!”

“Madem öyle, varsın öyle olsun. Ben sizin emrinizdeyim. Artık mesele belli, zaten Kutsal Kitap’a göre de halkın sesi, Tanrı’nın sesidir. Tüm halkın düşündüğünden daha iyisini akıl etmek mümkün değil. Yalnız bakın: Bilirsiniz ki, Sultan, yiğitlerin eğlenceden alacağı zevki cezasız bırakmaz. Biz bu arada hazırlanmış tetikte bekliyor olsaydık, güçlerimiz taze olsaydı hiç kimseden korkmazdık. Burada bulunmadığımız sırada Tatarlar saldırabilir: Onlar Türklerin köpeğidir, insanın üstüne atılmazlar, ev sahibinin evine de gelmeye cesaret edemezler, ama arkadan insanın topuklarını ısırırlar, hem de fena halde acıtırlar. İş bu yere geldikten sonra, doğrusunu söylemek gerekirse, hem yedekte o kadar kayığımız yok, hem de hepimizin birden yola çıkmasına yetecek miktarda öğütülmüş barutumuz yok. Bana gelince, ben sizin iradenizin emrinde olmaktan mutluluk duyarım.”

Kurnaz ataman sustu. Gruplar kendi aralarında görüşmeye başladılar, korugan atamanları birbirlerine danışmaya koyuldu. Neyse ki içlerinde çok sarhoş yoktu, onun için sağduyunun sesini dinlemeye karar verdiler.

Hemen o anda birkaç kişi, ordu hazinesinin bulunduğu yere, hazinenin ve ele geçirilmiş düşman silahlarının bir kısmının keşfedilmez kuytu köşelerde su altında ve kamışlar arasında saklandığı Dinyeper’in karşı kıyısına gönderildi. Geriye kalanların hepsi ne durumda olduklarını görmek ve yola hazır hale getirmek için kayıkların başına koştu. Sahil kaşla göz arasında kalabalıkla doldu. Ellerinde baltalarla birkaç dülger göründü. Yaşlı, güneşten yanmış, geniş omuzlu, bacakları güçlü Zaporojyeliler, kimi bıyıklarındaki aklarla, kimi kara bıyıklarıyla şalvarlarını sıvayıp dizlerine kadar suyun içinde, kayıkları sağlam halatlarla kıyıdan çekmeye başladılar. Diğerleri ise hazır kuru tomrukları ve her çeşit tahtayı sürüyerek getiriyordu. Kayıklar orada tahtalarla kaplandı; orada ters çevrildi, kalafatlanıp katran sürüldü; orada, deniz dalgaları batırmasın diye Kazak geleneğine göre öbür teknelerin yanlarına uzun saz demetleri bağlıyorlardı. Daha ötede ise tüm kıyı boyunca ateşler yakıp teknelere sürmek için bakır kazanlarda katran kaynatıyorlardı. Deneyimli ve yaşlı olanlar gençlere nasıl yapılacağını öğretiyorlardı. Tak tak sesleri ve çalışanların haykırışları tüm çevrede yükseliyordu; canlanan sahil kıpır kıpır hareket halindeydi.

O sırada büyük bir feribot kıyıya yanaşmaya başladı. Kayıkta ayakta duranlar daha uzaktan el sallamaya başladılar. Bunlar kaftanları yırtık pırtık Kazaklardı. Düzensiz giyim kuşamları –çoğunun üstünde bir gömlekten ve dişlerinin arasında tuttukları kısa bir çubuktan başka bir şey yoktu– onların ya bir felaketten kaçtığını ya da üstlerinde başlarında ne var ne yok içki parasına yatıracak kadar kendilerini eğlenceye verdiğini gösteriyordu. İçlerinden biri, tıknaz, geniş omuzlu, elli yaşlarında bir Kazak ayrılıp öne çıktı. Herkesten çok bağırıp herkesten daha çok el sallıyordu, fakat tak tak seslerinden ve çalışanların haykırışlarından ne söylediği anlaşılmıyordu.

Feribot dümen kırıp yanaşınca Koşevoy sordu:

“Ne amaçla geldiniz?”

Tüm çalışanlar işlerini bıraktı, baltalarını ve çelik kalemlerini kaldırıp merakla beklemeye başladılar.

Tıknaz Kazak feribottan haykırıyordu:

“Felaketten kaçtık!”

“Ne felaketi?”

“İzin verin, Zaporojyeli beyler, konuşayım!”

“Konuş!”

“İsterseniz belki meclisi de toplayabilirsiniz?”

“Konuş, hepimiz buradayız.”

Herkes öbek halinde bir araya toplandı.

“Yoksa siz Kazak Atamanlığı’nda neler olup bitiyor duymadınız mı?”

“Ne oluyor?” diye sordu korugan atamanlarından biri.”

“Eh! Ne oluyormuş? Anlaşılan Tatarlar sizin kulaklarınızı tüfek sıkısıyla tıkamışlar da duymamışsınız.”

“Konuş artık, orada neler oluyor?”

“Anasından doğup vaftiz edilenler bu olanlar gibisini görmedi daha.”

Kalabalığın içinden biri anlaşılan sabrı tükendiğinden haykırdı:

“Köpoğlu, haydi söyle artık, neler oluyor!?”

“Öyle bir zamana geldik ki kutsal kiliseler artık bizim değil.”

“Nasıl bizim değilmiş?”

“Kiliseler şimdi Yahudilere rehine verildi. Yahudi’ye peşin para ödemezsen ayin yapmak da mümkün değil.”

“Sen neler saçmalıyorsun?”

“Üstelik köpeğin oğlu Yahudi paskalya çöreğine mundar eliyle işaret koymazsa çöreklerin kutsaması da mümkün değil.”

“Kardeşler, yalan söylüyor, pis Yahudi paskalya çöreğine işaret koysun, olacak şey değil.”

“Dinleyin, daha hepsini söylemedim. Polonyalı Katolik papazları şimdi tüm Ukrayna’da faytonlarla geziyor. Felaket onların faytonla gezmesinde değil, asıl felaket faytona at yerine Ortodoks Hıristiyanları koşuyorlar. Dinleyin! Daha hepsini söylemedim; diyorlar ki, Yahudi kadınlar kendilerine papaz cüppelerinden etek dikiyorlarmış. İşte, beyler, Ukrayna’da olup bitenler bunlar! Siz de burada Zaporojye’de oturmuş keyfediyorsunuz, anlaşılan Tatarlar size öyle bir korku salmış ki, artık ne gözünüz var, ne kulağınız, hiçbir şeyiniz yok, dünyada neler olup bittiğini de duymuyorsunuz.”

O âna kadar, önemli işlerde ilk anda asla parlamayıp susan, bu arada öfkenin korkunç gücünü içlerinde biriktiren tüm Zaporojyeliler gibi gözlerini yere eğmiş öylece ayakta duran koşevoy adamın sözünü kesti:

“Dur, dur! Dur! Benim de söyleyeceklerim var: Ya siz, düşman size kötülüğün âlâsını yaparken siz ne yapıyordunuz? Yoksa kılıcınız mı yoktu? Böylesi bir kanunsuzluğa nasıl göz yumdunuz?”

“Nasıl göz yummuşuz kanunsuzluğa, ha? Karşınızda elli bin Leh varken yalnızca, üstelik de, günahı saklamaya gerek yok, bizim aramızdan onların dinine geçen köpekler varken, siz deneseydiniz de görseydiniz.”

“Ya atamanınız, ya albaylar ne yapıyorlardı?”

“Albaylar başımıza öyle işler açtılar ki, Allah kimseye göstermesin.”

“Nasıl işler?”

“Öyle şeyler ki, bakır bir öküzün içinde kızartılan atamanımız şimdi Varşova’da yatıyor, albayların kolları ve kafaları ise tüm halka gösterilmek için panayırlarda gezdiriliyor. İşte albayların yaptıkları!” Kalabalıkta bir dalgalanma oldu. İlkin, azgın fırtınadan önce olduğu gibi tüm sahilde bir sessizlik dalgası hızla dolaştı, sonra konuşmalar yükseldi, ardından tüm sahil konuşmaya başladı.

“Nasıl! Yahudiler Hıristiyan kiliselerini kiralasınlar, ha! Katolik papazları Ortodoks Hıristiyanları araba okuna koşsunlar, ha! Nasıl! Rus toprağında kahrolası imansızların bu işkencelerine izin vermek, ha! Albaylara ve atamana bunları yapsınlar, ha! Bundan böyle olmayacak, olmayacak!”

Böylesi sözler kalabalıkta bir uçtan ötekine hızla yayıldı. Zaporojyeliler gürültüyle homurdanıp konuşmaya başladı. Kendi güçlerini hissettiler. Buradaki uçarı bir halkın galeyanı değildi; ağır ve sert karakterlerdi galeyana gelenler, o karakterler daha yeni çelikleşmemişti, çelikleştikten sonra inatla ve hep saklamışlardı içlerindeki o kor ateşi.

“Bütün Yahudiler ipe çekilsin!” sesleri duyuldu kalabalıktan. “Papaz cüppelerinden etek dikmesinler karılarına! Paskalya çöreklerine işaret koymasınlar! O alçakların hepsini Dinyeper’de boğmalı!”

Kalabalıktan birinin söylediği bu sözler tüm kafalarda şimşek hızıyla uçtu, derken, kalabalık tüm Yahudileri kılıçtan geçirme arzusuyla varoşa atıldı. Zavallı İsrailoğulları zaten pek az olan cesaretlerinin tamamını kaybedip boş horilka fıçılarına, sobaların içine, hatta karılarının eteklerinin altına saklanıyorlardı, ama Kazaklar nerede olurlarsa olsunlar onları bulup çıkarıyorlardı.

Uzun boylu sopa gibi bir Yahudi, korkudan çarpılmış acınası suratını öbek halinde toplanmış yoldaşlarının arasından uzattı:

“Lütufkâr beyler! Bir tek söz söylememize izin verin, yalnızca bir söz; biz size öyle bir şey açıklayacağız ki, şimdiye kadar hiç duymadığınız kadar önemli bir şey, öyle önemli ki anlatılmaz!”

Suçlanan insanı dinlemeyi her zaman seven Bulba, “Bırak söylesin!” dedi

“Lütufkâr beyler,” dedi Yahudi. “Böyle beyler hiçbir zaman görülmemiştir, Tanrı hakkı için, hiçbir zaman görülmemiştir! Böyle iyi, mümtaz, cesur beyler dünyaya gelmedi daha!” Sesi kesilir gibi oldu, korkudan titriyordu. “Biz Zaporojyeliler için kötü bir şey düşünelim hiç olacak şey mi! Onlar bizden değil, Ukrayna’da tefecilik yapanlar bizden değil! Vallahi, bizden değiller! Onlar Yahudi değiller, Şeytan bilir onların ne olduğunu. Onların üstüne tükürmeli ancak, tükürüp bir kenara atmalı! Onlar da aynı şeyi söyleyecektir, öyle değil mi, Şloma? Öyle değil mi Şmul?”

Kalabalığın arasından Şloma ve Şmul, ikisinin de takkeleri yırtılmış, ikisi de bembeyaz kesilmiş halde yanıtladılar:

“Vallahi, doğru!” dediler.

Uzun boylu Yahudi konuşmaya devam etti:

“Biz düşmanlarla şimdiye kadar asla gizli bir şey yapmadık, Katoliklerle zaten işimiz bile olmaz; Şeytan görsün onların yüzünü. Biz Zaporojyelilerle öz kardeş gibiyiz...”

“Nasıl oluyor da Zaporojyeliler sizin kardeşiniz oluyor?” diye sordu kalabalığın arasından biri. “Göreceksiniz siz, kahrolası Yahudiler! Hepsini Dinyeper’e atın, beyler, alçakların hepsini boğun suda.”

Bu sözler işareti vermiş oldu. Yahudileri kollarından tutup suya atmaya başladılar. Acıklı haykırışlar duyuluyordu her yandan. Fakat acımasız Zaporojyeliler Yahudilerin çarıklı ve çoraplı ayaklarının havada nasıl debelendiğini gördükçe gülmekten başka bir şey yapmıyorlardı. Belayı kendi üstüne kendi çeken, onu yakaladıkları kaftanının içinden sıyrılıp yalnızca alacalı bulacalı kısa yeleğiyle kalan konuşmacı Bulba’nın ayağına sarıldı, acınası bir sesle yalvarmaya koyuldu:

“Yüce gönüllü beyim! Soylu beyim! Ben sizin kardeşinizi tanırdım, merhum Doroş’u! Tüm şövalyeliğin süsü bir cengâverdi. Türklerin elinden kurtulması gerektiğinde ben ona sekiz yüz Venedik altını verdim.”

“Kardeşimi mi tanırdın?” diye sordu Taras.

“Vallahi tanırdım! Yüce gönüllü bir beydi.”

“Peki, senin adın ne?”

“Yankel.”

“Güzel,” dedi Taras.

“Biraz düşündükten sonra Kazaklara dönüp şöyle dedi: “Gerektiğinde Yahudi’yi asmak için bol zamanımız olacak, ama bugünlük bana verin.” Böyle söyledikten sonra Taras onu Kazaklarının başında beklediği kendi araba katarına götürdü.

“Haydi, gir arabanın altına, orada yat ve kıpırdama. Siz, kardeşler, Yahudi’yi bırakmayın.”

Böyle söyledikten sonra meydana yollandı, çünkü halk çoktandır toplanmıştı. Herkes sahili ve kayıkların hazırlanması işini bırakmıştı, çünkü önlerinde duran deniz seferi değildi artık, tekne ve Kazak kayığı değil, onlara araba ve at gerekiyordu. Şimdi herkes sefere çıkmak istiyordu, gençler de yaşlılar da, herkes, yöneticilerin, koruganların, koşevoy’un tavsiyesiyle ve Zaporojye ordusunun isteğiyle hemen Polonya’ya gitmeye karar verdiler, dinin ve Kazak şanının aşağılanmasının öcünü almak, kentlerden ganimet toplamak, köyleri ve ekin tarlalarını yakıp bozkırdan uzaklara nam, şan salmak için. Herkes hemen silah kuşandı. Koşevoy tam bir arşın uzadı. O özgür bir halkın aklına eseni yerine getiren ürkek yöneticisi değildi artık; o şimdi erki mutlak bir hükümdardı, yalnızca buyruk vermeyi bilen bir despottu. Kendi bildiğini okuyan, işret düşkünü tüm şövalyeler düzgün sıralar halinde dizilmişler, koşevoy emir verirken başlarını yere eğmişler, gözlerini kaldırıp bakmaya cesaret edemiyorlardı. Koşevoy emirlerini sessizce, bağırmadan, acele etmeden, buna karşılık yaşlı, savaşlarda çok deneyimli, iyice ölçülüp biçilmiş bir girişimi ilk kez yerine getirmeyen bir Kazak gibi arada bir duraksayarak veriyordu.

“İyice bakının, durumu güzelce kontrol edin,” diyordu. “Arabaları ve katran kovalarını hale yola sokun, silahlarınızı deneyin. Yanınıza fazla giyecek almayın. Kazak başına bir gömlek ve ikişer şalvar, birer çömlek de lapa ve dövülmüş darı; hiç kimsede bundan fazlası bulunmasın! Arabalarda gerekli her türlü erzak olacak. Her Kazak’ın bir çift atı olsun! İki yüz çift öküz alınsın, çünkü nehir geçitlerinde ve çamurlu yerlerde öküzler lazım olacak. Beyler, her şeyden önemlisi düzeni koruyun. Bilirim, içinizde bazıları var ki, Tanrı fırsatını verir vermez hemen o saat Çin ipeklilerini ve ipekli kadifeleri yırtıp ayaklarına onuçi18 yapmaya giderler. Bu kahrolası huyu bırakın, her çeşit eteği fırlatıp atın, yalnızca silah alın, şayet elinize iyi bir fırsat geçerse düka altını ya da gümüş alın, çünkü onlar az yer tutar ve her durumda işe yarar. Beyler, size önceden peşin peşin söylüyorum; sefer sırasında sarhoş olan olursa ona yargılama filan yok, kim olursa olsun, isterse ordunun en yiğit askeri olsun, onun köpek gibi araba katarının arkasına bağlanmasını emrederim; o kişi köpek gibi olduğu yerde vurulacak gömülmeden kuşlara yem olsun diye öylece bırakılacak, çünkü sefer sırasında sarhoş olan Hıristiyan usulüne göre gömülmeye layık değildir. Gençler, yaşlıları her konuda dinleyin! Kurşun ya da kılıç başınızı ya da başka bir yerinizi sıyırır geçerse buna fazla itibar etmeyin; bir kupa tahıl votkasına bir atımlık barut koyun, kafanıza dikip için, hiçbir şeyiniz kalmaz, ateş ve titreme bile olmaz. Yaranıza, çok büyük değilse eğer, sadece toprak koyun, önce avucunuzda tükürükle yoğurun, ondan sonra koyun, öyle yaparsanız yaranız kurur. Haydi bakalım, göreyim sizi, iş başına, iş başına, yalnız acele etmeden, işinizi güzel yapın!”

Koşevoy böyle dedi. O konuşmasını bitirir bitirmez tüm Kazaklar hemen işe koyuldular. Tüm Seç ayıldı, sanki Kazaklar arasında hiçbir zaman tek bir sarhoş olmamış gibi etrafta tek bir sarhoş bile bulmak mümkün değildi. Kimileri tekerlerin etrafındaki demir çemberleri tamir edip arabaların dingillerini değiştiriyor, kimileri arabalara erzak çuvalları taşıyor, kimileri öteki arabalara silah yüklüyor, kimileri de atları ve öküzleri süre süre getiriyordu. Her yandan nal sesleri, silahla deneme atışları, kılıç şıkırtısı, öküz böğürmesi, dönüş yapan arabaların gıcırtısı, konuşmalar, keskin haykırışlar ve dehleme sesleri geliyordu; çok geçmeden de uzun mu uzun Kazak kafilesi tüm alanda uzayıp gitti. Kafilenin en başından en sonuna koşarak gitmek isteyen birisinin uzun zaman koşması gerekirdi. Ahşap, büyük olmayan bir kilisede papaz şükran duası okudu, herkesin üstüne kutsal su serpti; herkes haçı öptü. Kafile Seç’ten yola çıktığında Zaporojyelilerin hepsi başlarını arkaya çevirdiler:

“Elveda, anamız!” dediler neredeyse hep bir ağızdan. “Tanrı seni her çeşit kötülükten korusun!”

Varoşa girince Taras Bulba gördü ki, onun Yahudi Yankel, üstü bezle örtülü bir tezgâh kurup çakmaktaşı, sarılmış sigara, barut ve yolda orduya gerekli olabilecek her çeşit kocakarı ilacını satmaya başlamış, hatta simit ve ekmek bile satıyor.

Taras Bulba içinden, “Şeytan’ın dölüne bak!” diye düşündü. Atının üstünde yaklaşıp sordu:

“Budala, niye burada duruyorsun? Yoksa seni serçe gibi vursunlar mı istiyorsun?”

Yankel karşılık olarak Taras Bulba’nın yanına biraz daha yaklaştı, sanki gizemli bir şey açıklayacakmış gibi iki eliyle bir işaret yapıp konuştu:

“Beyim ne olur sussun da kimseye bir şey söylemesin, Kazak arabaları arasında benim de bir arabam var; Kazaklara gerekli her çeşit şeyi götürüyorum, tüm erzakları yolda çok ucuza satacağım, yemin olsun şimdiye kadar hiçbir Yahudi’nin satmadığı kadar ucuza; yemin olsun, öyle.”

Taras Bulba Yahudi tabiatına hayret ederek omuzlarını silkti, kalkıp kafilenin yanına gitti.

18 . Rus köylülerinin çorap yerine kullandığı, dize kadar sarılan kumaş parçası. (Ç.N.)

V

Çok geçmeden korku tüm Güneybatı Polonya’yı ele geçirdi. Her yerde söylentiler dolaşıyordu: “Zaporojyeliler! Zaporojyeliler göründü!” Saklanabilen herkes saklandı. Bir düzenin olmadığı o tasasız zamanlarda, ne bir kalenin ne de bir şatonun dikildiği, insanın geçici bir süre için gelişigüzel aceleyle saptan samandan ev yaptığı o çağda âdet olduğu üzere herkes ayağa kalktı, kaçıştı. İnsan, “Ev yapmak için emek ve para harcamamalı, nasıl olsa Tatar akınlarıyla yerle bir olacak!” diye düşünürdü. Bir hengâme koptu, etrafı telaş sardı; kimisi öküzünü ve sabanını atla ve tüfekle değiş tokuş edip alaylara yollanıyor, kimisi sığırını sürerek ve götürebileceği her şeyi yanına alıp saklanıyordu. Bazen misafirleri ellerinde silahıyla yolda karşılayana da rastlanıyordu, fakat önceden kaçanlar daha çoktu. Herkes Zaporojye ordusu olarak ünlenen, düzensiz, keyfî dış görünüşünde savaş zamanı için enine boyuna düşünülmüş bir düzen barındıran öfkeli ve cengâver bir kalabalıkla savaşa tutuşmanın güç olduğunu biliyordu. Atlılar hız kaybedip yavaşlamadan, atları da fazla yormadan ilerliyordu, yayalar ise arabaların arkasından ayrılmıyor, tüm kafile yalnızca geceleri ilerleyip gündüzleri dinleniyordu. Dinlenmek için de ıssız, meskûn olmayan yerleri ve o zamanlar daha pek bol olan ormanları seçiyorlardı. Önden casuslar ve haberciler yollanmıştı; nerede, ne, nasıl, her şeyi anlayıp gizlice öğrenmek için. Genellikle de hiç beklenmedikleri yerlerde birdenbire ortaya çıkıyorlar, ondan sonra da her şey hayatla vedalaşıyordu; yangınlar sarıyordu köyleri; ordunun peşinden gelmeyen sığırlar ve atlar hemen oracıkta öldürülüyordu. Seferde olmaktan çok sanki ziyafet çekip keyif çatıyorlarmış gibi görünüyordu Zaporojyeliler. O yarı vahşi çağda, onların her yere götürdüğü korkunç gaddarlık alametlerinden bugün olsa tüylerimiz diken diken olurdu. Öldürülen bebekler, kadınların kesilen memeleri, derisi dizine kadar soyulduktan sonra serbest bırakılanlar; sözün kısası, Kazaklar eski borçlarını büyük parayla ödüyorlardı. Onların yaklaştığını duyan bir manastır başrahibi, gerektiği gibi davranmadıklarını, Zaporojyelilerle devlet arasında bir antlaşmanın bulunduğunu, krala verilen sözleri tutmadıkları gibi, halkın tüm haklarına da tecavüz ettiklerini söylesinler diye iki keşiş gönderdi.

“Piskoposuna benim ve tüm Zaporojyelilerin adına söyle,” dedi koşevoy. “Bizden hiç korkmasın: Kazakların bu yaptığı daha yalnızca çubuklarını yakıp tüttürmekten ibaret.”

Çok geçmeden de heybetli manastır Cehennem alevlerinin içinde kaldı. Manastırın devasa gotik pencereleri, aralanan alev dalgalarının arasından kederle ve öfkeyle bakıyordu. Kaçan keşiş, Yahudi ve kadın kalabalıkları, garnizondan ya da milis kuvvetlerinden medet umulan şehirleri birdenbire kalabalıklaştırdılar. Hükümetin zaman zaman yolladığı büyük olmayan askerî alaylardan oluşan geç gelen yardımlar ya halkı bulamıyor ya da düşmanla daha ilk karşılaşmasında korkuya kapılıyor, geri dönüp hızlı atlarının üstünde kaçıyorlardı. Daha önceki çarpışmalarda zafer kazanan birçok kraliyet komutanının güçlerini birleştirerek Zaporejyelilerle göğüs göğüse çarpışmaya karar verdiği de oluyordu. Derken, kendilerini gösterip yaşlıların gözüne girmek isteyen, pelerinlerinin upuzun kolları rüzgârda savrulurken gururlu atlarının üstüne kurulmuş gösteriş yapan, cüretkâr ve övüngen Lehlerle bire bir boy ölçüşme arzusuyla yanıp tutuşan, yağmadan, menfaatten ve güçsüz düşmandan uzak duran bizim genç Kazaklar yapacaklarının en ziyadesini yaptılar. Ders eğlenceliydi. Şimdiden pek çok at koşumu, değerli kılıç ve tüfek ele geçirmişlerdi. Tüyleri daha yeni çıkmış o kuş yavruları bir ay içinde olgunlaştılar, büsbütün yeni bir şekle girdiler ve erkek oldular. O zamana kadar gençliğe has bir yumuşaklığın fark edildiği çehreleri şimdi sert, katı ve kararlıydı. İhtiyar Taras Bulba için iki oğlunun da en önde gelenlerden olduğunu görmek çok hoştu. Ostap’ın kaderine yazılmıştı sanki savaşçı yol, zorlu askerlik becerisine daha doğuştan sahip gibiydi. Hiçbir olayda bir kere olsun şaşırıp kararsızlığa düşmeden, yirmi iki yaşındaki birisi için neredeyse normal olmayan bir soğukkanlılıkla tehlikenin bütününü ve durumun ne olduğunu bir anda ölçüp biçebiliyor ve ondan nasıl kaçınması gerektiğini sonradan kesin olarak galip gelmek üzere kestirebiliyordu. Tecrübelerinden gelen güveni davranışlarında kendini artık hissettirmeye başlamıştı. O davranışlarda geleceğin liderinin yatkınlıkları fark edilmeyecek gibi değildi. Bedeninden sağlık ve güç fışkırıyordu, şövalyeye yakışır davranışları artık bir aslanın büyük gücünü kazanmaya başlamıştı.

“Oo! Zamanla iyi albay olacak!” diyordu Taras. “Yemin olsun, iyi bir albay olacak, hem de öyle bir albay ki, babasına taş çıkartacak!”

Andriy kurşunların ve kılıçların büyüleyici müziğine kendini bütünüyle kaptırmıştı. İyice düşünüp taşınmayı, kendisinin ya da başkasının gücünü önceden hesaplayıp kestirmeyi bildiği yoktu. O savaşta çılgınca bir haz, bir esrime buluyordu; bir insanın başının alev alev yandığı, önündeki her şeyin karmakarışık, uçarcasına gelip geçtiği o dakikaları görkemli bir şölen olarak algılıyor, kafalar uçuyor, atlar yere gümbürtüyle yıkılıyor, ama Andriy, mermi vızıltılarının ve kılıç ışıltılarının ortasında bir sarhoş gibi uçuyor, herkese darbeler indiriyordu, kendisine indirilen darbeleri hissetmeden. Babası defalarca Andriy’e de şaşırıp kalmıştı, soğukkanlı ve mantıklı birinin asla cüret edemeyeceği şeye yalnızca ateşli, ölçüsüz bir heyecanın uyarısıyla yöneliyor, çılgınca saldırarak öyle harikalar yaratıyordu ki, savaş kurdu olanlar şaşırmadan edemiyorlardı. İhtiyar Taras da şaşıp kalıyor, şöyle diyordu:

“Düşman almasa bari, o da iyi savaşçı! Ostap kadar değil, ama iyi, o da yaman savaşçı!”

Ordu, doğrudan, pek çok hazinesinin ve zengin sakininin bulunduğu söylentileri dolaşan Dubno şehrine gitmeye karar verdi. Sefer bir buçuk günde yapıldı ve Zaporojyeliler şehrin önünde göründüler. Şehrin sakinleri kendilerini tüm güçleriyle ve sonuna kadar savunmaya karar verdiler, düşmanın evlere girmesine izin vermektense meydanlarda ve sokaklarda kendi kapılarının eşiklerinde ölmeyi yeğlediler. Şehri yüksek bir toprak tabya çevreliyordu; tabyanın daha alçak olduğu yerlerde taş bir duvar ya da batarya işlevi gören bir bina ya da o da olmazsa meşe kazıklarıyla yapılmış bir set yükseliyordu. Garnizon güçlüydü, işinin öneminin bilincindeydi. Zaporojyeliler tabyaya hırsla tırmanacaklardı ki, misket ateşiyle karşılandılar. Görüldüğü gibi esnaf ve şehir sakinleri de boş durmak istemiyordu, yığınlar halinde toplanmışlardı tabyanın üstüne. Gözlerinde umutsuz bir direniş okunabilirdi; kadınlar da katılmaya karar verdi ve Zaporojyelilerin başına taş, fıçı, çömlek, kaynar katran, gözlerini kör eden çuval çuval kum fırlatılmaya başlandı. Zaporojyeliler kalelerle uğraşmayı sevmezlerdi. Kuşatma yapmak onların işi değildi. Koşevoy geri çekilmeyi emretti:

“Arkadaşlar, zararı yok, çekileceğiz, ama onlardan birinin bile şehirden çıkmasına izin verirsek eğer, Hıristiyan değil, pis bir Tatar olayım! O köpeklerin hepsi açlıktan geberecek!”

Ordu geri çekilip şehrin etrafını tamamen sardı, meşgale yokluğundan çevreyi yakıp yıkmaya girişti, civardaki köyleri, tarlalara yığılmış ekin demetlerini yakıyor, daha orak değmemiş, ürünün o yıl inadına olağanüstü bereketli olduğu ve tüm çiftçileri cömertçe ödüllendirdiği, dolgun başakların rüzgârda sallandığı tarlalara at sürülerini salıyordu. Geçim kaynaklarının yok edilişini şehirdekiler dehşetle seyrediyorlardı. Bu arada Zaporojyeliler arabalarını tüm şehrin çevresine iki sıra halinde dizip tıpkı Seç’te olduğu gibi koruganlar halinde yerleştiler, çubuklarını tüttürüp ele geçirdikleri silahları değiş tokuş etmeye koyuldular, birdirbir oynuyorlar, tek mi çift mi oynayıp zar atıyorlar ve şehre korkunç derecede soğukkanlı gözlerle bakıyorlardı. Geceleri ateşler yakılıyor, aşçılar her koruganda kocaman bakır kazanlarda lapa pişiriyordu. Bütün gece yanan ateşlerin başında uyumayan muhafızlar bekliyordu. Fakat çok geçmeden Zaporojyeliler eylemsizlikten biraz biraz sıkılır oldular, hiç savaşmadan uzayıp giden içkisizlik başlarına vurmaya başladı. Öyle ki, koşevoy şarap tayınının iki katına çıkarılmasını buyurdu, zaten zorlu kahramanlıklar ve eylemler yoksa orduda bazen böyle yapıldığı olurdu. Böylesi bir hayat gençlerin, özellikle de Taras Bulba’nın oğullarının hiç hoşuna gitmiyordu. Andriy’in sıkıldığı besbelliydi.

“Akılsız kafa,” diyordu ona Taras. “Sabret Kazak, ataman olacaksın! Önemli bir savaşta morali bozulan iyi bir savaşçı değildir, işsiz güçsüz kaldığında canı sıkılmayan, her şeye katlanan ve sen ona ne söylersen söyle hep kendi bildiğinde ayak direyendir iyi savaşçı.”

Ne var ki ateşli gençle ihtiyar aynı fikirde değildir; her ikisinin de huyları değişiktir, aynı şeye başka gözlerle bakmaktadırlar.

Bu arada Taras’ın Tovkaç tarafından getirilen alayı yetişti; yanında iki yesaul, yazman ve diğer alay rütbeleri vardı. Toplanan tüm Kazakların sayısı dört bini geçti. Onların arasında, meselenin ne olduğunu duyar duymaz bir çağrı olmadan kalkıp kendi isteğiyle gelen atlıların sayısı az değildi. Yesaul’lar, Taras’ın oğullarına ihtiyar annelerinin hayır duasıyla beraber, her birine, Kiev Mejigorsk Manastırı’ndan servi ağacından yapılmış birer aziz tasviri getirdiler. Kardeşlerin ikisi de kutsal tasvirleri boyunlarına taktı, yaşlı annelerini hatırlayıp ellerinde olmadan düşünceye daldılar. Bu hayır duası onlara bir kehanette bulunup acaba bir şey mi söylüyordu? Düşmana karşı zafer kazandıktan sonra anayurtlarına ve banduracıların sonu gelmeyen şarkılarına ganimetleri ve kazandıkları şanla birlikte neşeyle geri döneceklerine mi işaretti bu hayır duası? Yoksa?.. Fakat gelecek meçhuldür, bataklıktan yükselen sonbahar sisi misali insanın önünde durur; hızla kanat çırparak çılgınca uçar kuşlar, aşağı ve yukarı, birbirlerini görüp tanımadan, güvercin atmacayı, atmaca güvercini görmeden ve hiç kimse bilmez, güvercinin kendi ölümünden ne kadar uzakta uçtuğunu...

Ostap kendi işiyle uğraşıyordu, koruganlara gideli çok olmuştu; Andriy ise nedenini bilmediği bir sıkıntı duyuyordu içinde. Kazaklar yemeklerini yemişlerdi; akşam susmuştu, şahane temmuz gecesi sarmıştı havayı; fakat o kalkıp koruganlara gitmemiş, yatıp uyumamış, elinde olmadan önündeki manzarayı seyrediyordu. Gökyüzünde sayısız yıldız ince ve keskin bir parıltıyla göz kırpıyordu. Uzaklara kadar, arazinin her yanına, katrana bulanmış katran kovalarının sarktığı, düşmandan toplanmış her çeşit öteberiyle ve erzakla yüklü arabalar serpişmiş durumdaydı. Arabaların yanında, altında ve biraz ötelerinde, her yerde, otların üstüne sere serpe yatmış Zaporojyeliler görünüyordu. Hepsi de resmedilmeye değer biçimlerde uyuyordu; kimisi kalpağını, kimisi torbasını koymuştu başının altına, kimisi de yoldaşının böğrünü kullanıyordu doğrudan. Kılıç, fitilli tüfek, bakır levhalı, demir halkalı kısa çubuklu pipo ve çakmaktaşı her Kazak’ın ayrılmaz parçalarıydı. Ayaklarını altlarına almış, büyük beyazımsı yığınlar halinde yatan semiz öküzler uzaktan yamaçlara serpişmiş boz taşları andırıyordu. Arazinin her yanında, otların arasından, bağlı ayaklarının birbirine dolanmasına kızıp öfkelenen aygırların çınlayan kişnemelerle karşılık verdiği savaşçıların yoğun horultuları yükselmeye başladı. Bu arada temmuz gecesinin güzelliğine korkunç ve azametli bir şey karışıyordu. Bu, uzaklarda yanıp kül olan yerlerin kızıllığıydı. Bir yerde alev sakin sakin ve heybetle yayılıyordu gökyüzüne, başka bir yerde yanıcı bir şeye rastlayıp birden ok gibi fışkırıyor, ta yıldızların dibine kadar uçarak yükseliyor, kopan alev parçaları göğün en uzak yerlerinde sönüyordu. Şurada yanmış, kapkara bir manastır, sert bir Katolik keşişi gibi, her yansımada iç karartıcı heybetini göstererek tehditkâr yükseliyor; ötede manastır bahçesi yanıyordu; dumanın sardığı ağaçların nasıl cızırdadığı duyuluyor gibiydi ve ateş, sıçradığında, olgun erik demetlerini fosforışıl eflatunumsu bir kızıl renkle aydınlatıyor ya da şurada burada sararmış armutları kırmızı altına dönüştürüyor, derken hemen orada, onların arasında, binayla birlikte yanıp kül olan zavallı bir Yahudi’nin veya keşişin bina duvarına ya da ağaç dalına asılı bedeni görünüyordu kara kara. Uzakta, ateşin üstünde, ateş tarlasındaki kara bir haç öbeği gibi görünen kuşlar dönüp duruyordu. Kuşatma altındaki şehir uyumuş gibi görünüyordu; şehirdeki çatı külahları ve çatılar, meşe kazıklarından yapılmış setler ve duvarlar uzaktaki yangınların yansımalarından sessizce parıldıyordu. Andriy, Kazak saflarını dolaştı. Muhafızların etrafında oturduğu ateşler sönmeye yüz tutmuştu, Kazaklara has iştahlarıyla lapalarını ve mantıları mideye indiren muhafızlar ise uyuyordu. Andriy böylesi bir düşüncesizliğe şaşırıp kaldı, “İyi ki yakınımızda güçlü ve korkulacak bir düşman yok,” diye düşündü. Sonunda o da arabalardan birine yaklaştı, arabaya bindi, ellerini başının altında kavuşturup sırtüstü yattı, ama uyuyamadı, uzun zaman gökyüzünü seyretti; baştan başa açıktı gökyüzü; hava temiz ve berraktı; Samanyolu’nu oluşturan ve gökyüzünü bir kuşak halinde kesen yoğun yıldız kümesi ışık seli içindeydi. Andriy zaman zaman dalar gibi oluyordu, uyuklamanın hafif sisi bir anlığına önündeki gökyüzünü örtüyor, sonra sis dağılıyor, gökyüzü açılıyor, yeniden görünür oluyordu.

Bu arada tuhaf bir insan yüzü bir an için görünüp kaybolmuş gibi geldi. Andriy bunun yalnızca uykunun bir cilvesi olduğunu, görüntünün hemen dağılıp gideceğini düşünerek gözlerini kocaman kocaman açınca yorgun, bitkin, kupkuru bir suratın tam üstüne eğilmiş gözlerinin içine baktığını gördü. Uzun, kömür gibi, taranmamış ve karmakarışık kapkara saçları kafasına gelişigüzel atılıvermiş kara başörtüsünün altından çıkıyordu; bakışındaki garip ışıltı da, keskin yüz çizgileri dikkat çeken çehresinin ölgün esmerliği de onun insandan çok bir hayalet olduğunu düşündürdü.

Gayriihtiyarı çakmaklı tüfeğine davrandı ve neredeyse sarsılarak sordu:

“Kimsin sen? Bir şeytansan, hemen kaybol; yok, canlı bir insan isen şakanın sırası değil; bir vuruşta öldürürüm!”

Hayalet yanıt olarak parmağını dudaklarına götürdü, susması için Andriy’e yalvarıyor gibiydi. Andriy elini indirip dikkatle bakmaya başladı. Uzun saçlarına, boynuna ve yarısı açık esmer göğsüne bakarak onun bir kadın olduğunu anladı. Kadın buralılardan değildi. Yüzünün tamamı esmerdi, amansız bir hastalıkla çökmüştü; geniş elmacıkkemikleri çökmüş yanaklarının üstünde çok çıkık görünüyorlardı; küçük gözleri yay biçiminde yukarıya doğru kıvrıktı. Yüzüne dikkatle baktıkça tanıdık bir şeyler bulmaya başladı. Sonunda dayanamayıp sordu:

“Söyle, kimsin? Seni sanki tanıyorum ya da bir yerde görmüşüm gibi geliyor.”

“Bundan iki yıl önce, Kiev’de.”

“İki yıl önce, Kiev’de!” diye tekrarladı Andriy. Eski öğrencilik hayatından aklında ne kaldıysa hepsini bir bir hatırlamaya çalışırken. Kadına bir kez daha dikkatle baktı, sonra birden, var gücüyle haykırdı:

“Sen, o Tatar kadınsın! Voyvodanın kızı küçükhanımın hizmetçisi!..”

Tatar kadın ellerini yalvarırcasına kavuşturup zangır zangır titrerken Andriy’in attığı böylesi keskin bir çığlıktan kimsenin uyanıp uyanmadığına bakmak için başını arkaya çevirip baktı.

“Şşş-t!” dedi.

“Söyle, söyle, neden, nasıl geldin buraya?” Andriy neredeyse nefesi kesilerek, duyduğu çalkantılı heyecandan neredeyse her an sesi kısılacakmış gibi fısıltıyla konuşuyordu. “Küçükhanım nerede, yaşıyor mu hâlâ?”

“Şimdi şehirde.”

“Şehirde mi?” diye sordu Andriy yeniden haykırmamak için kendini zor tutarken. Tüm kanının kalbine yürüdüğünü hissediyordu. “Neden şehirde ki?”

“Çünkü ihtiyar beyin kendisi şehirde; bir buçuk yıldır Dubno’da voyvoda olarak oturuyor.”

“Yoksa evli mi? Konuşsana, amma da garipsin, şimdi ne yapıyor?”

“İki gündür hiçbir şey yemedi.”

“Nasıl?”

“Şehir sakinlerinden hiç kimsenin artık yiyecek bir parça ekmeği bile yok, herkes çoktandır yalnızca toprak yiyor.”

Andriy donup kaldı.

“Küçükhanım şehir tabyasından seni Zaporojyelilerle beraberken gördü. Bana, ‘Haydi git, şövalyeye de ki, beni hâlâ hatırlıyorsa yanıma gelsin; yok eğer hatırlamıyorsa o zaman ihtiyar annem için bir parça ekmek versin, çünkü annemin yanı başımda nasıl ölüp gittiğini görmek istemiyorum. En iyisi, önce ben öleyim, sonra annem; yalvar, dizlerine ayaklarına sarıl; onun da ihtiyar bir annesi var, onun hatırına biraz ekmek versin!’ dedi.”

Genç Kazak’ın göğsünde çeşit çeşit pek çok duygu uyanıp alevlendi.

“Fakat nasıl oldu da buradasın? Nasıl geldin?”

“Yer altı geçidinden.”

“Yer altı geçidi mi var?”

“Var.”

“Nerede?”

“Şövalye, ele vermeyeceksin değil mi?”

“Kutsal haç adına yemin ederim!”

“Yardan aşağı inip de sazlığın olduğu yerde ırmak kolunu geçince.”

“Geçit şehrin içine mi çıkıyor?”

“Doğru şehir manastırına çıkar.”

“Gidelim, hemen gidelim!”

“Ama, İsa ve Kutsal Meryem aşkına bir parça ekmek!”

“Tamam, olur. Burada dur, arabanın yanında, en iyisi arabaya çıkıp yat, seni kimse görmez, herkes uyuyor, ben hemen dönerim.”

Kalkıp kendi koruganına ait erzakların muhafaza edildiği arabaların yanına gitti. Kalbi çarpıyordu. Tüm geçmiş, şimdi sürdüğü açık havadaki Kazak ordugâh hayatının, zorlu savaşların bastırdığı her şey, her şey, birdenbire, şimdiki zamanı da sular altında bırakarak su yüzüne çıktı. Karanlık bir deniz girdabından aniden çıkmış gibi, gururlu bir kadın, yeniden belirdi gözlerinin önünde; hafızasında şahane eller, gözler, gülen bir ağız, göğsüne kıvrım kıvrım düşen koyu kestane gür saçlar, esnek, uzuvları uyumlu bir orantıyla yaratılmış genç kız vücudu yeniden canlandı. Hayır, o hayaller sönmemişti, göğsünden yok olup gitmemişlerdi, yalnızca biraz kenara çekilmişlerdi, güçlü başka heyecanlara bir süreliğine serbestlik vermek için; ne var ki, sık sık, genç Kazak’ın derin uykusu sık sık onlarla bulanır, sık sık uyanır, buna anlam veremeden yatağında uyumadan yatardı.

Yürüyordu, kalbinin çarpıntısı ise onu yine göreceği düşüncesiyle yalnızca daha da şiddetleniyor, genç dizleri titriyordu. Arabaların yanına gelince oraya neden geldiğini bütünüyle unuttu; elini alnına götürdü, ne yapması gerektiğini hatırlamaya çalışırken uzun uzun ovdu alnını. Sonunda irkildi, içi korkuyla doldu; birden onun ölmekte olduğu geldi aklına; arabaya atıldı, büyük birkaç kara ekmek kapıp koltuğunun altına sıkıştırdı, ama sonra hemen, “Bu yiyecek, güçlü kuvetli, kanaatkâr bir Zaporojyeli için uygun olan bu yiyecek onun narin yapısı için kaba ve uygunsuz kaçmaz mı?” diye düşündü. Derken, üç defaya bol bol yetecek karabuğday ununun tamamını bir öğünlük lapa yapmak için kullandıklarından koşevoy’un dün tüm aşçıları payladığını hatırladı. Kazanlarda bol bol lapa bulacağından emin olarak babasının küçük sefer kazanını yürüttü, altında küllerin hâlâ için için yandığı on kovalık iki kazanın yanında uyuyan kendi koruganlarının aşçısına yollandı. Kazanların içine bakıp ikisinin de boş olduğunu görünce hayrete düştü. Bütün bunların hepsini yemek için insanüstü bir güç gerekirdi, hele hele kendi koruganlarında sayı diğer koruganlara göre daha azken. Diğer koruganların kazanlarına baktı, hiçbir yerde hiçbir şey yoktu. İster istemez aklına bir atasözü geldi: “Zaporojyeliler çocuk gibidir, az olsa yerler, çok olsa yine hiçbir şey bırakmazlar.” Ne yapmalı? Fakat bir yerlerde, herhalde babasının alayının arabasında manastır fırınını yağmalarken buldukları bir çuval beyaz ekmek vardı. Doğru babasının arabasının yanına gitti, ama çuval yoktu; Ostap onu başının altına koyup yere sere serpe yatmış, her yeri çınlatarak horluyordu. Andriy bir eliyle çuvalı tutup birden çekti, öyle ki Ostap’ın başı toprağa düştü, uyku sersemi fırlayıp gözleri kapalı oturdu, tüm gücüyle haykırmaya başladı:

“Tutun, alçak Leh’i yakalayın! Atı yakalayın, atı da yakalayın!”

Andriy ürktü, elindeki çuvalı vuracakmış gibi ona doğru sallayarak:

“Sus, yoksa öldürürüm!” diye haykırdı. Ne var ki Ostap konuşmasını zaten sürdürmüyordu, sakinleşip öyle bir horlama tutturdu ki üstünde yattığı ot onun nefesinden kıpırdamaya başladı. Andriy, Ostap’ın sayıklamasının Kazaklardan birini uyandırıp uyandırmadığını anlamak için her yana ürkek ürkek bakındı. Yakındaki koruganda perçemli bir baş gerçekten de doğruldu, gözlerini etrafta gezdirdikten sonra çok geçmeden yine toprağa düştü. Bir-iki dakika bekledikten sonra Andriy, sonunda, yüküyle beraber yola koyuldu; Tatar kadın neredeyse soluk almadan yatıyordu.

“Kalk, gidiyoruz! Herkes uyuyor, korkma! Ben hepsini almazsam sen hiç olmazsa şu ekmekleri alabilir misin?”

Böyle söyleyip çuvalı sırtına vurdu, başka bir arabanın yanından geçerken sürükleyip bir darı çuvalı daha çekti, hatta taşıması için Tatar kadına vermeye niyetlendiği ekmekleri de aldı ve ağırlığın altında biraz bükülerek uyuyan Zaporojyeli saflarının arasında korkusuzca ilerledi.

İhtiyar Bulba, Andriy yanından geçerken, “Andriy?” diye seslendi.

Andriy’in kanı dondu; durdu, zangır zangır titrerken sessizce sordu:

“Ne var?”

“Yanında bir karı ha! Vallahi, ayağa kalkarsam, bir güzel kötek atarım! Sana hayır için kadın getirmezler!” Böyle söyledikten sonra başını dirseğine dayadı, örtünmüş Tatar kadını dikkatle incelemeye koyuldu.

Andriy babasının yüzüne bakmaya cesaret edemeden yarı ölü yarı diri halde ayakta duruyordu. Sonra, gözlerini yerden kaldırıp da bakınca ihtiyar Bulba’nın başını avucuna dayamış uyuduğunu gördü.

Andriy haç çıkardı. Korku, birdenbire, yüreğine doluştuğundan daha da hızlı çekilip gitti. Tatar kadına bakmak için döndüğünde, onun, her yanı örtünmüş halde kara bir granit heykel gibi önünde durduğunu gördü, uzaklarda ara sıra parlayan kızıllığın yansıması ölü gibi donuklaşmış gözlerini aydınlatıyordu sadece. Andriy kadını kolundan çekti, durmadan arkalarına bakınarak ikisi birlikte yürümeye başladılar, sonunda, ayakotuyla kaplanmış, baştan başa yosunlu tümseklerle dolu derenin tembel tembel sürünürcesine dipte aktığı ingin koyağa doğru eğim aşağı inmeye koyuldular. Koyağa inerken Zaporojyelilerin ordugâhı tarafından tutulmuş araziden tümüyle görünmez oldular. En azından Andriy dönüp baktığında arkasında duvar gibi dik, bir adam boyundan daha yüksek bir meyil yükseliyordu; meylin tepesinde birkaç sap ot sallanıyordu, otların üstündeyse parlak kırmızı altından yapılmış bir hilal gibi ay yükseliyordu. Bozkırdan kopan esinti tanyerinin ağarmasına daha çok zaman kalmadığını hissettiriyordu. Fakat uzaktan gelen horoz ötüşleri hiçbir yerde duyulmuyordu; ne şehirde ne de harabeye dönen civarlarda bir tek horoz kalmayalı çok olmuştu. Arkalarında kalan kıyıdan daha yüksek görünen ve bütünüyle bir uçurum olarak dikilen karşı kıyıya derenin üstündeki büyük olmayan bir tomruktan geçtiler. Burada sanki kendiliğinden sağlam ve emniyetli olan bir şehir kalesi noktası vardı; en azından toprak tabya burada daha alçaktı ve arkasından da garnizon görünmüyordu. Buna karşılık ötede manastırın kalın duvarı yükseliyordu. Sarp kıyıyı tamamen yabani otlar bürümüştü ve kıyıyla ırmak kolu arasındaki büyük olmayan koyakta yüksek, neredeyse adam boyu bir sazlık vardı. Yarın tepesinde buranın bir zamanlar büyük bir bostan olduğunu gösteren çit kalıntıları görünüyordu; onun önünde, ardında kazayağının, yabani dikenli köygöçerten otunun ve başını hepsinden daha yukarı kaldıran ayçiçeğinin göründüğü dulavratotunun geniş yaprakları vardı. Tatar kadın burada kunduralarını çıkardı, elbisesini özenle sıvayıp yalınayak yürümeye başladı, çünkü yer bataklıktı ve su doluydu. Sazlıkların arasından zar zor ilerledikten sonra çalı çırpı ve çalı demetleri yığınının önünde durdular. Çalı çırpıyı çekince bir çeşit toprak kemer buldular; bir delik, büyük bir ekmek fırınının deliğinden daha küçük bir delikti buldukları. Tatar kadın başını eğip önce girdi. Onun arkasından Andriy çuvallarıyla birlikte geçebilmek için olabildiğince eğilip girdi, çok geçmeden ikisi de zifirî karanlıkta buldular kendilerini.

VI

Tatar kadının arkasından giden ve ekmek çuvallarını taşıyan Andriy karanlık ve dar toprak geçidin içinde zar zor hareket ediyordu.

“Çok yakında aydınlık olacak,” dedi kılavuzu. “Şamdanı koyduğum yere yaklaşıyoruz.”

Gerçekten de karanlık toprak duvarlar biraz biraz aydınlanmaya başlamıştı. En azından duvara kilise mihrabı biçiminde dar, küçük bir masa dayandırıldığından, onun üstünde de bütünüyle silikleşmiş, rengi atmış Katolik Meryem Ana tasviri bulunduğundan şapel olduğu anlaşılan, küçük bir sahanlığa vardılar. Tasvirin önüne asılı küçük gümüş kandil, tasviri şöyle böyle aydınlatıyordu. Tatar kadın eğildi, yere bırakılmış olan, etrafında sallanan zincirlere kıskaçların, ateşi düzeltmek için bir maşanın ve mum söndürücünün asılı olduğu ince, yüksek bir ayak üzerindeki bakır şamdanı aldı. Şamdanı alıp kandildeki ateşten yaktı. Işık çoğaldı, birlikte yürümeye devam ederlerken bir bakmışsınız güçlü bir ışıkla aydınlanıyorlar, bir bakmışsınız Gerrit van Honthorst’un tablolarını anımsatan karanlık, kömür gibi gölgeler düşüyordu. Şövalyenin taze, sağlık ve gençlik fışkıran güzel yüzü yoldaşının bitkin ve solgun yüzüyle keskin bir tezat oluşturuyordu. Geçit biraz genişledi, o kadar ki Andriy doğrulmaya başladı. Andriy kendisine Kiev mağaralarını anımsatan bu toprak duvarları merakla inceliyordu. Kiev mağaralarında olduğu gibi burada da duvarlarda girintiler görünüyordu ve kimi yerlerde tabutlar vardı, hatta yer yer rutubette yumuşayıp una dönüşmekte olan düpedüz insan kemikleri rastgeliyordu. Burada da kutsal insanların bulunduğu ve dünyevi tutkulardan, dünyanın acılarından ve ayartmalarından kaçıp saklandıkları görülüyordu. Rutubet yer yer çok şiddetliydi; ayaklarının altı bazen sırf su oluyordu. Andriy sürekli olarak yeniden yorulan yoldaşını dinlendirmek için sık sık durmak zorunda kalıyordu. Tatar kadının yediği büyük olmayan ekmek parçası onun yiyecek yüzü görmeyen midesini ağrıtmaktan başka işe yaramamıştı, o yüzden ara sıra birkaç dakika hiç kıpırdamadan aynı yerde olduğu gibi duruyordu. Sonunda karşılarına küçük bir demir kapı çıktı.

“Çok şükür, geldik,” dedi Tatar kadın zayıf bir sesle. Kapıya vurmak için elini kaldıracak oldu, ama buna gücü yoktu.

Onun yerine Andriy kapıya kuvvetle vurdu. Kapının ardında büyük bir boşluk olduğunu gösteren bir yankılanma duyuldu. Yankı, anlaşıldığı gibi, yüksek kemerlerle karşılaşıp değişiyordu. Bir-iki dakika sonra anahtarlar şıngırdadı, sanki birisi merdivenden iniyordu. Sonunda kapı açıldı, dar merdivenlerde elinde anahtar ve mumla duran bir keşiş onları içeri aldı. Andriy, Kazaklarda böylesi nefret dolu bir horgörü uyandıran, kendilerine Yahudilere davrandıklarından daha insafsız davranan bir Katolik keşişi görünce elinde olmadan durdu. Keşiş de bir Kazak görünce biraz geriye çekildi, fakat Tatar kadının anlaşılmaz biçimde mırıldanarak söylediği birkaç söz onu yatıştırdı. Keşiş onlara ışık tuttu, arkalarından kapıyı kapadı, onlar da kendilerini manastır kilisesinin yüksek karanlık kemerlerinin altında buldular. Yüksek şamdanların ve mumların konulduğu bir mihrabın yanında bir rahip dizlerinin üstüne çökmüş sessizce dua ediyordu. Rahibin her iki yanında, leylak rengi cüppeleriyle, beyaz dantelalı göğüslükleriyle ve ellerinde buhurdanlıklarla yine onun gibi dizlerinin üstüne çökmüş genç iki kilise görevlisi duruyordu. Rahip bir mucize ihsan edilmesi için dua ediyordu; şehrin kurtuluşu için, bozulan maneviyatın güçlenmesi için, sabır ihsan edilmesi için, insanın kulağına dünyevi felaketler için homurdanmayı, yüreksizlikle, korku içinde ağlamayı fısıldayan ayartıcının defedilmesi için dua ediyordu. Hayaleti andıran birkaç kadın, dizüstü çökmüşler, yorgun başlarını iyice eğip önlerinde duran sandalyelere ve ahşap koyu renk sıralara dayanmışlardı. Üstüne yan kemerlerin oturtulduğu kolonlara yaslanan birkaç erkek de yine kederle dizüstü çökmüştü. Mihrabın üstündeki renkli camlı pencere sabahın pembe kızıllığıyla aydınlandı, pencereden, loş kiliseyi ansızın aydınlatan mavi, sarı ve başka renklerde ışık halkaları zemine düşmeye başladı. Bulunduğu derin girintide mihrabın tamamı ansızın ışık seline boğuldu; buhurdan dumanı gökkuşağının renkleriyle aydınlanmış bir bulut olarak havada asılı kaldı. Andriy bulunduğu karanlık köşeden ışığın yarattığı harikayı şaşkınlıktan yoksun olmayan bakışlarla izliyordu. Bu arada orgun görkemli iniltisi tüm kiliseyi doldurmaya başladı; giderek kalınlaştı, dallandı budaklandı, gök gürültüsünün şiddetli, sevinçsiz gümbürtülerine dönüştü, sonra birden, göksel bir müziğe dönüşerek şarkı söyleyen genç kız sesini andıran seslerle kemerlerin altında yükseklere yayıldı, sonra yeniden pes bir bağırtıya ve uğultuya dönüştü ve dindi. Gök gürültüsü gibi sesler kubbelerin altında titreşerek daha uzun zaman uçuşup durdular, Andriy’in ağzı açık kaldı, bu görkemli müziğe hayran oldu. O sırada Andriy birinin kaftanının eteğinden çekiştirdiğini hissetti. “Haydi,” dedi Tatar kadın. Kimse fark etmeden kiliseden geçtiler, sonra kilisenin önündeki meydana çıktılar. Şafak gökyüzünü kızıla boyamaya başlayalı çok olmuştu. Kare şeklindeki meydan bomboştu; ortasında, çok değil, belki de daha yalnızca bir hafta önce burada bir yiyecek pazarı olduğunu gösteren ahşap tezgâhlar duruyordu. O zamanlar döşenmemiş olan sokak kurumuş bir çamur kütlesinden başka bir şey değildi. Meydanı, o zamanlar âdet olduğu üzere yapılan, şimdilerde Litvanya’nın ve Polonya’nın bazı kesimlerinde hâlâ rastlanabilen, duvarlarında boydan boya diklemesine ahşap kazıkların ya da direklerin, yine onları verev kesen ahşap çaprazlama kirişlerin görüldüğü, büyük olmayan taş ya da kerpiç tek katlı evler çepeçevre kuşatıyordu. Evlerin hepsi çok sayıda çatı penceresi ve nefesliklerin bulunduğu aşırı yüksek büyük çatılarla örtülüydü. Bir tarafta, hemen hemen kilisenin dibinde, diğer binalardan büsbütün farklı, şehir belediyesi ya da başka bir devlet binası olması gereken hepsinden daha yüksek bir yapı boy gösteriyordu. Yapı iki katlıydı, üstüne de bir gözcünün dikildiği iki kemerli bir taraça yapılmıştı; çatıya büyük bir saat kadranı oturtulmuştu.

Meydan ıssız görünüyordu; ama Andriy’e zayıf bir inilti duyuyormuş gibi geldi. Dikkatle bakınca meydanın öbür tarafında iki-üç kişilik bir insan öbeğinin hemen hemen hiç kıpırtısız yerde yattığını fark etti. Onların uyuyan mı yoksa ölü insanlar mı olduğunu ayırt edebilmek için gözlerini dikip daha dikkatli bakmaya başladı, o sırada ayağının dibinde yatan bir şeye çarptı. Bu, Yahudi olduğu anlaşılan ölü bir kadın bedeniydi. Çarpılmış, biçimsizleşip yıpranmış yüz çizgilerinden çıkarmak mümkün değilse bile henüz genç olduğu anlaşılıyordu. Başında kırmızı ipekliden bir örtü vardı. İnci ya da boncuktan iki dizi başlığının kulak kısımlarını süslüyordu; başlığının altından dökülen kıvrım kıvrım iki-üç saç lülesi kuru, damarları iyice çıkmış boynuna dökülüyordu. Yanında, kurumuş memesini hırsla yakalamış, süt bulamadığı için memeyi elinde olmayan bir kızgınlıkla parmaklarının arasında büküp duran bir çocuk yatıyordu. Çocuk artık ağlamıyor, haykırmıyordu, yalnızca usul usul inip kalkan karnına bakınca daha ölmediği ya da en azından sadece son nefesini vermeye hazırlandığı düşünülebilirdi. Sokağa saptılar, ansızın taşıdığı değerli yükü görünce çılgına dönüp kaplan gibi Andriy’in üstüne atılan, “Ekmek!” diye haykırarak ona sıkı sıkı yapışan birisi tarafından durduruldular. Ne var ki adamın çılgınlığına denk gücü yoktu, Andriy itince yere yuvarlandı, ama sonra merhamete gelen Andriy bir ekmek attı, adam ekmeğin üstüne kuduz köpek gibi atıldı, ekmeği kemirdi, ısırdı ve hemen oracıkta, sokakta, uzun zamandır midesine hiçbir şey inmediğinden korkunç kasılmalarla kıvrana kıvrana can verdi. Hemen hemen her adımda karşılaştıkları açlık kurbanları onları şaşkına döndürüyordu. Birçokları evde eziyet çekmeye dayanamayıp sanki gökten besleyici güçte bir şeyler ihsan ediliyor mu diye bakmak için kendilerini özellikle sokağa atmış gibiydiler. Bir evin kapısında, uyuyor mu, ölmüş mü yoksa sadece şöyle biraz içi mi geçmiş kestirilmesi mümkün olmayan yaşlı bir kadın oturuyordu; en azından bir şey duyup görmüyordu, başı önüne düşmüş, aynı yerde hareketsiz oturuyordu o kadar. Başka bir evin çatısından aşağı ip bir ilmekte boylu boyunca uzanan ve bir deri bir kemik kalmış bir beden sallanıyordu. Açlık çekmeye sonuna kadar dayanamamış, kendi iradesiyle intihar ederek sonunu çabuklaştırmak istemişti.

Açlığa tanıklık eden böylesi çarpıcı manzaraları gören Andriy, Tatar kadına sormadan edemedi:

“Fakat onlar hayatta kalmak için gerçekten de yiyecek hiçbir şey bulamadılar mı? İnsan son raddeye gelince yapılacak bir şey yok, önceden hor gördüğü şeyleri yemek zorunda; dinin yasakladığı her türlü mahlukatla beslenebilir, o zaman her şey yiyecek olarak kullanılabilir.”

“Hepsini yiyip bitirdiler,” dedi Tatar kadın. “Hayvanların hepsini; koca kentte ne at ne köpek, hatta ne de bir fare bulabilirsin. Bizim şehirde hiçbir zaman yiyecek depolanmazdı. Her şey köylerden getirilirdi.”

“Ama siz böyle vahşi bir ölümle can çekişirken şehri savunmayı nasıl düşünebiliyorsunuz?”

“Voyvoda şehri belki de teslim ederdi, ama dün sabah Bucak’taki albay şehrin teslim edilmemesi için pusula getiren bir atmaca salmış; albay alayıyla birlikte yardıma geleceğini, ancak birlikte gelmek için başka bir albayı beklediğini bildirdi. Şimdi, her an onların gelmesi bekleniyor... İşte eve de geldik.”

Andriy, diğerlerine benzemeyen, bir İtalyan mimar tarafından inşa edilen evi daha uzaktan görmüştü; güzel, ince tuğlalarla iki katlı yapılmıştı. Alt katın pencereleri öne doğru uzun bir çıkıntı yapan granit kornişlerle tamamlanmıştı; üst kat baştan başa bir kemeraltı salonu oluşturan büyük olmayan kemerlerden yapılmıştı; onların arasında armalı parmaklıklar görünüyordu; bina köşelerinde de armalar vardı. Boyalı tuğlalardan yapılan geniş dış merdiven doğrudan meydana açılıyordu. Merdivenin alt basamağında görülmeye değer, simetrik bir pozisyonda bir elleriyle yanlarında duran baltalı kargılara tutunan, öbür ellerine de eğik başlarını dayayan, bu halleriyle canlı bir varlıktan çok heykele benzeyen birer nöbetçi duruyordu. Ne uyuyorlardı ne de uyukluyorlardı, ama her şeye karşı duyarsız görünüyorlardı. Merdivenden çıkana bile aldırış etmediler. Merdivenin üst basamağında zengin giyimli, baştan ayağa silahlı, elinde dua kitabı tutan bir asker buldular. Asker yorgun gözlerini kaldırıp onlara bakacak oldu, ama Tatar kadın tek bir kelime edince gözlerini yeniden elindeki dua kitabının açık sayfalarına eğdi. Kabul odası ya da yalnızca sofa olarak işlev gören epeyce geniş ilk odaya girdiler. Oda, duvarların dibinde çeşitli biçimlerde oturan askerlerle, hizmetkârlarla, köpek bakıcıları, sakiler ve Polonyalı devlet ileri gelenlerinden bir unvan sahibinin şanını göstermek için gerekli diğer uşak takımıyla doluydu. Söndürülmüş mumların is kokusu duyuluyordu. Diğer iki mum, orta yerde duran, neredeyse adam boyu iki şamdanda, sabah, parmaklıklı geniş pencereden çoktandır içeriye baktığı halde yanmaya devam ediyordu. Andriy bir armayla süslü ve pek çok oymalı bezeklerle donatılmış büyük meşe kapıya dümdüz yürüyecekti ki, Tatar kadın onu giysisinin kolundan çekti, yan duvardaki küçük bir kapıyı gösterdi. Bu kapıdan bir koridora, sonra da Andriy’in dikkatle incelemeye koyulduğu bir odaya çıktılar. Pencere dış kanatlarının aralığından giren ışık bazı şeylere şöyle bir dokunuyordu; ahududu rengindeki perdeye, yaldızlı pencere silmesine ve duvardaki resme vuruyordu. Burada Tatar kadın Andriy’e durmasını işaret etti, aralığından bir ateş parıltısının ışıldayıverdiği başka bir odanın kapısını açtı. Andriy içini baştan ayağa pır pır ettiren bir fısıltı ve alçak bir ses duydu. Açılan kapı aralığından, uzun ve gür saç örgüsü, yukarı doğru kaldırdığı eline düşen endamlı bir kadın figürünün şöyle bir görünüp hızla kaybolduğunu fark etti.

Tatar kadın geri dönüp ona içeri girmesini söyledi. Andriy heyecandan bastığı yeri bilemeden içeriye girdi, arkasından kapının nasıl kapandığını bile duymadı. Odada iki mum yanıyordu, ikonun önündeki kandil zayıf bir ışık veriyordu; onun altında Katolik geleneğine göre dua sırasında diz çökmek için basamakları bulunan küçük, yüksek bir masa vardı. Ama Andriy’in gözlerinin aradığı şey bu değildi. Öbür tarafa döndü; hızla hareket ettiği bir anda donup taş kesilmiş gibi duran bir kadın gördü. Sanki tüm bedeniyle ona atılmak istiyordu da birdenbire öylece donup kalmış gibiydi. Andriy de onun karşısında aynı şekilde şaşkınlık içinde kaldı. Onu böyle görmeyi hayal etmiyordu Andriy; daha önceden bildiği kız değildi, o kızla hiçbir benzerliği yoktu. Ne var ki şimdi eskisinden kat kat daha güzel, kat kat daha büyüleyiciydi. O zamanlar bitirilmemiş, tamamlanmamış bir şeyler vardı onda; şimdi gördüğüyse sanatçının son fırça darbesini vurduğu bir yapıttı. O güzeller güzeli havai bir kızdı, şimdi gördüğü bir dilberdi, güzelliğinin doruğunda bir kadındı. Kaldırıp baktığı gözlerinde tam bir duygunun yansıması vardı, duygu parçacıkları değil, duyguyu hatırlatan bir şey değil, sırf duygunun yansımasıydı. O gözlerdeki yaşlar henüz kurumaya fırsat bulamamış, o gözleri insanın içine işleyen ışıltılı bir ıslaklıkla kaplamıştı; göğsü, boynu ve omuzları bütünüyle olgunlaşmış, olağanüstü bir güzellik için belirlenmiş sınırlara ulaşmıştı; önceden hafif lüleler halinde yüzüne dağılan saçları şimdi, bir kısmı toplanmış, bir kısmı ise olanca uzunluğuyla kollarına ve şahane kıvrılmış ince, uzun lüleler halinde göğsüne düşen kalın, gür saçlara dönüşmüştü. Yüzünün her çizgisi değişmiş gibi görünüyordu. Hafızasında dolanıp duran o çizgilerinin bir tekini bile arayıp bulmak için boşuna çabalıyordu Andriy. Benzi aşırı derecede soluk da olsa bu solgunluk onun olağanüstü güzelliğine gölge düşürmüyor, tam tersine, sanki kudretli, karşı konulmaz muzafferane bir hava veriyordu. Ve Andriy, onun karşısında, derin saygıyla karışık bir huşu içinde hareketsiz kaldı. O da genç bir erkeğin tüm güzelliğiyle ve gücüyle karşısında duran, tüm uzuvlarının hareketsizliğinde bile hareketlerinin cüretkâr serbestliğini açığa vuran Kazak’ın görünümüyle aynı şekilde donup kalmış görünüyordu; gözleri apaçık bir kararlılıkla ışıldıyor, kadife gibi kaşları cesur bir yay gibi kıvrılıyor, güneş yanığı yanakları tertemiz bir ateşin tüm parlaklığıyla ışıldıyor, ipek gibi genç kara bıyıkları cilalı gibi parlıyordu.

“Hayır, yüce gönüllü şövalye, hayır, sana teşekkür edecek güçte değilim,” dedi sesinin melodik, berrak tınısı tir tir titrerken. “Seni yalnızca Tanrı ödüllendirebilir, ben değil, benim gibi âciz bir kadın değil...”

Gözlerini yere eğdi; uzun, ok gibi kirpiklerin çevrelediği kar beyazı gözkapakları yarım daire şeklinde üstüne kapandı gözlerinin; olağanüstü güzel yüzü bütünüyle öne eğildi, hafif bir pembelik yayılmaya başladı yüzünün alt kısmından. Andriy buna karşılık ne söylemesi gerektiğini bilmiyordu; yüreğinde ne varsa her şeyi söylemek istiyordu, her şeyi yüreğindeki tüm ateşiyle dökmek istiyordu. Ağzını açmasını engelleyen bir şey varmış gibi geliyordu; kelimeler sesten yoksun kalmıştı; böylesi konuşmalara cevap vermenin kendisi gibi papaz akademisinde ve savaşçı göçebe hayatında yetişmiş birisine göre olmadığını hissediyor, Kazak tabiatına öfkeleniyordu.

Bu arada Tatar kadın odaya girdi. Şövalyenin getirdiği ekmekleri dilimlemeye fırsat bulmuş, ince, büyük dilimleri altın bir sahanda getirip hanımının önüne koymuştu. Güzel kadın ekmeği getirene ve ekmeğe, sonra başını kaldırıp Andriy’e baktı; o gözlerde çok şey vardı. Bu duygulu bakış, onu saran duyguları ifade edememenin âcizliğini gösteren o tükenmiş bakış, Andriy için sözlerden daha anlaşılırdı. Andriy birden hafifledi; içindeki her şey çözülüp serbest kalmış gibiydi. O zamana kadar sanki birisi tarafından sıkı bir dizginle zaptedilen ruhsal çalkantıları ve duyguları şimdi kendilerini serbest bırakılmış, özgür hissediyorlar ve zaptedilmez seller halinde coşup taşarak söze dökülmek istiyorlardı ki, dilber aniden Tatar kadına dönüp huzursuzlukla sordu:

“Ya anneme? Ona götürdün mü?”

“Uyuyor.”

“Ya babama?”

“Götürdüm. Bizzat gelip şövalyeye teşekkür edeceğini söyledi.”

Dilber ekmeği alıp ağzına götürdü. O, ekmeği ışıldayan parmaklarıyla bölüp yerken Andriy ona tarifsiz bir zevkle bakıyordu, derken birden, açlıktan deliye dönen ve bir parça ekmeği hızla mideye indirip gözünün önünde can veren adam geldi aklına. Andriy’in rengi attı, onu elinden tutup haykırdı:

“Yeter, daha fazla yeme! Öyle uzun zamandır yemedin ki, ekmek şimdi senin için zehirdir.”

Dilber elini hemen indirdi, ekmeği sahana geri koydu ve uslu bir çocuk gibi Andriy’in gözlerine bakmaya başladı. İşte, varsın birisinin sözleri ifade etsin bakalım... Fakat ne heykeltıraş kalemi, ne resim fırçası, ne de en kudretli sözler, kimi zaman bir genç kızın bakışlarında görülen şeyi açıklamaya muktedir değildir, hele böyle bakışlara bakanın kucaklaştığı o sıcak duyguları asla açıklayamaz.

Andriy hem gönlü hem ruhu hem de her şeyi aşırılıklarla dolup taşarak;

“Çariçe!” diye haykırdı. “Sana ne gerekiyor, ne istiyorsun? Emret bana! Dünyada en yapılamayacak görevi ver; yerine getirmek için koşup giderim. Yapmaya hiçbir insanın gücünün yetmeyeceği şeyi söyle; onu yerine getiririm, kendimi öldürürüm. Öldürürüm, öldürürüm! Kendimi senin için öldürmek de, kutsal haç adına yemin ederim ki, bana öyle tatlı gelir ki... fakat bunu anlatmak imkânsız! Üç çiftliğim var, babamın at sürüsünün yarısı benim, annemin babama getirdiklerinin hepsi benim, hatta annemin babamdan sakladıkları bile hep benim. Bende olan silahlar gibisi şimdi bizim Kazakların arasında yok; kılıcımın yalnızca kabzasına en iyisinden bir at sürüsü ve üç bin koyun veriyorlar. Bütün bunların hepsinden vazgeçerim, hepsini bırakırım, terk ederim, yakarım, ateşe veririm, senin ağzından çıkacak tek bir söz için, hatta ince kara kaşını bir kıpırdatışın için bile bunların hepsini yaparım! Fakat biliyorum, belki de aptalca ve yersiz konuşmalar yapıyorum, bütün bunlar buraya uygun kaçmıyor, benim gibi hayatını papaz akademisinde ve Zaporojye’de geçirmiş birisinin harcı değil kralların, prenslerin ve soylular şövalyeliğindeki en iyilerin konuştuğu gibi konuşmak. Görüyorum ki sen, Tanrı’nın, hepimizden farklı yarattığı bir kulusun, Boyar eşleri ve diğer Boyar kızları senin yanından geçemezler.”

Genç kız, güçle dolup taşan genç bir ruhun aynaya yansır gibi yansıdığı ve bu konuşmadaki her basit sözcüğün yüreğin en derinlerinden kopup gelen bir sesin gücüyle donanmış olarak söylendiği açık yürekli ve içten konuşmayı giderek artan bir şaşkınlıkla tek bir sözcük bile kaçırmadan kulak kesilmiş dinliyordu. Güzel yüzü öne doğru uzandı, rahatsız eden saçlarını fırlatıp arkaya attı, dudaklarını araladı, açık ağzıyla uzun zaman öylece baktı, sonra bir şey söylemek istedi, ama durdu, şövalyenin başka bir görevle yükümlü olduğunu, babasının, kardeşlerinin ve tüm yurdunun zalim intikamcılar olarak arkada beklediklerini, şehri kuşatan Zaporojyelilerin korkunç olduğunu, kentle birlikte kendilerinin de toptan eziyetli bir ölüme mahkûm olduklarını hatırladı... Derken, gözleri birdenbire yaşlarla doldu. İpek işlemeli mendilini kaptı, yüzüne attı, mendil bir dakikada ıslandı. Şahane başını arkaya atmış halde, sanki zehirli bir sürüngenin ısırdığını ansızın hissetmişçesine kar beyazı dişleriyle güzel altdudağını ısırarak ve perişan eden kederini o görmesin diye mendilini yüzünden çekmeden daha uzun zaman oturdu.

“Bana bir tek söz söyle!” dedi Andriy ve onun yumuşak, pürüzsüz elini tuttu. Bu dokunuşla damarlarından yakıcı bir ateş geçti hızla, avucunda hissiz duran eli sıktı.

Fakat o susuyor, mendili yüzünden çekmiyor, kıpırdamadan öylece duruyordu.

“Neden bu kadar üzgünsün? Söyle bana, neden bu kadar üzgünsün?”

Kız mendili fırlatıp attı, gözlerine düşen uzun saçlarını çekti, harika bir akşamüstü rüzgâr çıkıp da su kenarındaki sık bir sazlıkta birdenbire esip koşuşturmaya başladığında, duran yolcunun ne sönen akşamı ne tarla işlerinden ve ekin biçmekten ayaklarını sürüye sürüye dönen halkın neşeli şarkılarını ne de uzakta bir yerlerden geçen at arabasının tıkırtısını hiç duymadan, kulak kabartıp anlaşılmaz bir kederle dinlediği o hışırdayan, uğuldayan, birdenbire hızla yayılan hüzünlü ince sesler misali yavaş mı yavaş bir sesle içini dökmeye, acıklı konuşmalarla coşup taşmaya başladı.

“Sonsuz merhamete layık değil miyim ben? Beni dünyaya getiren annem kadersiz değil mi? Bana düşen yazgı kara değil mi? Sen, benim acımasız kaderim, benim celladım, sen zalim değil misin? Sen, herkesi, soyluların içinde en soyluları, beylerin, kontların, yabancı baronların en zenginlerini ve şövalyeliğimizin en seçkinlerini ayağıma getirdin. Hepsi bana gönüllüydü, hepsi de benim sevgimi büyük bir nimet olarak görüyordu. Elimi sallamam yeterdi en yakışıklısının, en güzelinin ve en soylusunun eşim olması için. Ama zalim kaderim, sen, onların hiçbirine bağlamadın gönlümü; kendi toprağımızın en yiğit kahramanları dururken, sen, bir yabancıya, bizim düşmanımıza gönül verdirdin. Ey Tertemiz Meryem Anamız, hangi günahım için, işlediğim hangi suç için beni böyle acımadan ve merhamet etmeden imtihan ediyorsun? Hayatım bolluk içinde, zenginlik içinde geçti; en güzel yemekler ve en tatlı şaraplardı besinim. Bütün bunlar ne içindi? Bütün bunların sonucunda ne oldu? Sonunda, krallığımızda en yoksul dilencinin bile ölmeyeceği şekilde vahşi bir ölümle ölmek için mi? Böyle korkunç bir kadere mahkûm olduğum yetmezmiş gibi, ölmeden önce kurtarmak uğruna canımı yirmi kere vermeye hazır olduğum annemin ve babamın dayanılmaz acılar içinde nasıl öleceğini görmek zorunda kalmak yetmezmiş gibi, bütün bunlar yetmezmiş gibi, ölmeden önce, şimdiye kadar görmediğim ve işitmediğim sözleri ve aşkı görmek ve işitmek de düştü kısmetime. Onun, söyledikleriyle yüreğimi parça parça etmesi, acı kaderimin daha da acılaşması, gençliğime daha çok yanmam, ölümün bana daha da korkunç görünmesi ve can çekişirken, ey zalim kaderim, can çekişirken seni, ve kutsal Meryem Anamız, günahımı bağışla, seni suçlamam gerekiyormuş!”

Sustuğunda yüzünde umutsuz mu umutsuz bir ifade belirdi. Yüzünün her çizgisi acıtıcı bir kederle konuşmaya başladı ve her şey, hüzünle önüne düşen başından ve gözlerinden boşanıp alev alev yanan yanaklarında soğuyup kuruyan yaşlara kadar her şey, “Bu yüzde mutluluk yok!” diyor gibiydi.

“Hayır, olamaz, dünyada duyulmuş şey değil,” dedi Andriy. “Dünyanın en güzel ve en iyi kadını, dünyada var olan en iyi şeyler, onun önünde, bir azizin önünde eğilirmiş gibi eğilsin diye doğan kadın böyle bir kadere uğrasın bu duyulmuş şey değil. Hayır, ölmeyeceksin, ölüm senin için değil, başım üzerine, sevdiğim, değer verdiğim her şey üzerine yemin ederim ki, sen ölmeyeceksin! Olur da ne güçle, ne duayla, ne de mertlikle acı kaderden hiçbir şekilde kaçmak mümkün olmazsa eğer, o zaman önce ben öleceğim, senin önünde, senin güzel dizlerinin dibinde önce ben öleceğim, beni senden ancak ölüm ayırır.”

“Şövalye, kendini de beni de kandırma,” dedi güzel başını hafifçe sallayarak. “Biliyorum, çok acı da olsa, çok iyi biliyorum ki, senin beni sevmen mümkün değil, görevinin ve ahdinin ne olduğunu biliyorum; baban seni çağırır, yoldaşların, yurdun seni çağırır; oysa biz senin düşmanlarınız.”

“Bana ne babamdan, yoldaşlarımdan, yurdumdan?” dedi Andriy başını hızla geriye atıp dere kenarındaki karakavak gibi vücudunu iyice dikleştirerek. “Madem iş oraya geldi, öyleyse benim hiç kimsem yok! Hiç kimsem, hiç kimsem!” diye tekrarladı aynı ses tonuyla ve çevik, yenilmez bir Kazak’ın başkası için hiç işitilmemiş ve imkânsız bir iş konusundaki kararlılığını gösterirken yaptığı aynı el hareketiyle. “Kim söylemiş vatanımın Ukrayna olduğunu? Onu bana vatan olarak kim verdi? Vatan gönlümüzün istediği, gönlümüzün en çok değer verdiği şeydir. Benim vatanım sensin! İşte benim vatanım! Ben bu vatanı kalbimde taşıyıp ona ömrüm yettikçe bakacağım, varsın Kazaklardan biri onu göğsümden söküp alsın! Ve neyim varsa, varımı yoğumu böyle bir vatan için satar savarım, yok ederim!”

Kız bir an için harikulade bir heykel gibi donup kaldı Andriy’in gözlerinin içine bakmaya ve birdenbire hıçkırmaya başladı, yalnızca gönül heyecanları için yaratılmış hesapsız kitapsız yüce gönüllü bir kadının muktedir olduğu olağanüstü bir çeviklikle Andriy’in boynuna atıldı, onu kar beyazı güzel mi güzel elleriyle kucaklayıp hüngür hüngür ağlamaya başladı. O sırada sokaktan boruların ve davulların eşlik ettiği ne olduğu anlaşılmaz sesler gelmeye başladı. Fakat Andriy o sesleri duymuyordu; o yalnızca harika dudakların nefesine nasıl ıtırlı bir sıcaklık verdiğini, onun gözyaşlarının kendi yüzüne nasıl sel gibi aktığını ve onun başından salınan rayihalı saçların kendisini kara ve parlak bir ipekle nasıl sarıp sarmaladığını duyuyordu.

O sırada Tatar kadın sevinçli bir haykırışla koşarak içeri girdi.

“Kurtulduk, kurtulduk!” diye bağırıyordu kendinden geçercesine sevinerek. “Bizimkiler şehre girdi, ekmek, buğday, un bir de bağlanmış Zaporojyelileri getirdiler.”

Fakat hiçbiri hangi “bizimkiler”in şehre girdiğini, yanlarında neyi ve hangi bağlanmış Zaporojyelileri getirdiğini duymuyordu. Yeryüzünde hissedilmeyen duygularla dolup taşan Andriy, yanağına sokulmuş güzel kokulu ağzı öpüyordu, güzel kokulu ağız da karşılık vermiyor değildi. O dudaklar da aynı şekilde karşılık veriyor ve birbirine karışıp kaynaşan bu öpüşmede insana hayatı boyunca yalnızca bir kez hissetmesi kısmet olan o şey hissediliyordu.

Ve Kazak mahvoldu! Tüm Kazak şövalyeliği için yok oldu! Artık ne Zaporojye’yi ne babasının çiftliklerini ne Tanrı’nın kilisesini görecekti. Ukrayna da kendisini savunmaya kalkan evlatlarından en cesurunu bir daha görmeyecek. Bulba perçeminden ak bir tutam koparıp böyle yüz karası bir oğlun doğduğu güne de saate de lanet edecek.

VII

Zaporojye ordugâhında bir gürültü bir koşuşturmadır gidiyordu. Önce hiç kimse askerî kuvvetlerin nasıl olup da geçtiğini ve şehre nasıl girdiğini tam olarak açıklayamıyordu. Sonradan şehrin yan kapısının önüne yerleşmiş durumdaki Pereyaslav koruganının körkütük sarhoş olduğu anlaşıldı. Demek oluyordu ki, koruganın yarısının kılıçtan geçirilmiş olmasında, diğer yarısının da onlar daha ne olduğunu bile anlayamadan sımsıkı bağlanmasında şaşılacak bir şey yoktu. Gürültüye uyanan yakındaki koruganlar silahlarına sarılıncaya kadar düşman kuvvetleri şehir kapısına vardı ve arkadaki saflar, onlara düzensiz biçimde saldıran uykulu ve sarhoşluğu yarı yarıya geçmiş Zaporojyelileri püskürttü. Koşevoy herkesin toplanmasını emretti, herkes halka olup toplandığında ve kalpaklarını çıkarıp sustuğunda şöyle dedi:

“Soylu kardeşler bu gece neler olduğuna bakın! Sarhoşluğun işi nerelere getirdiğini görün! Düşmanların bizi nasıl hakarete uğrattığını görün! Huyunuzun öyle olduğu anlaşılıyor; tayınınız iki katına çıkarılmaya görsün, o derece küfelik oluyorsunuz ki, İsa ordusunun düşmanı ayağınızdan şalvarınızı indirmekle kalmaz yüzünüzün ortasına tükürür de haberiniz bile olmaz.”

Kazaklar suçlarının bilinciyle başlarını kederle öne eğmiş öylece ayakta duruyorlardı, yalnızca Nezamaykov koruganının atamanı Kukubenko karşılık verdi:

“Dur, anam babam!” dedi. “Gerçi koşevoy tüm bir ordunun önünde konuşurken ona herhangi bir itirazda bulunmak kanunda yok, ama iş öyle değil, bunu söylemek lazım. Sen büsbütün haklı olarak kınamadın. Kazaklar sefer sırasında, savaşta, güç, ağır bir işi yaparken sarhoş olsalar suçlu olurlar, ölümü hak ederlerdi, fakat biz şehrin önünde işsiz güçsüz boş boş sürünüp duruyorduk. Ne perhiz ne de başka bir Hıristiyan orucu vardı; insan avarelikte içmeyip de ne yapsın? Bunun günahı yok. Biz en iyisi suçsuz insanlara saldırmak neymiş onlara gösterelim. Dur daha, onlara eskiden yaptıklarımız hiçbir şey değil, şimdi onları öyle bir bozguna uğratacağız ki görecekler günlerini.”

Korugan atamanının sözleri Kazakların hoşuna gitti. Büsbütün öne eğilen başlarını kaldıracak gibi oldular, birçoğunun ağzından da, “Kukubenko iyi söyledi!” sözleri döküldü.

“Ne diyorsun koşevoy? Anlaşılan Kukubenko doğru söylüyor! Buna sen ne diyeceksin?” diye sordu, koşevoy’ dan pek uzakta bulunmayan Taras Bulba.

“Ne mi diyeceğim? Diyeceğim ki; böylesi bir oğul doğuran babaya ne mutlu; bilgelik azarlamakta değil, en büyük bilgelik insanın başına bir şey geldiğinde onu sövüp saymadan teşvik edip yüreklendirmekte, suvarılan ve canlanan bir atı mahmuzlar nasıl teşvik edip yüreklendirirse öyle. Ben de zaten sonradan teselli edici sözler etmek istiyordum, ama Kukubenko önce davrandı.”

“Koşevoy da iyi söyledi!” diye karşılık verdi saflarda duran Zaporojyeliler. “Güzel konuştu!” diye tekrarladı ötekiler. Boz güvercinler gibi duran, saçı başı en çok ağarmış olanlar da başlarını sallayarak onayladılar ve ak bıyıklarını oynatarak, “Güzel söylenmiş sözler!” dediler usulca.

“Beyler, şimdi dinleyin!” diye devam etti koşevoy. “Kaleyi almak, tırmanmak, yabancıların, Alman ustaların yaptığı gibi tüneller açmak –varsın o işlere düşman özensin– hem uygun düşmez hem de bu Kazak işi değil! Düşmanın şehre pek fazla bir erzak stokuyla girmediğine, yanlarında pek fazla araba filan da olmadığına bakılırsa, şehirde de halk aç olduğuna göre çok geçmez her şeyi silip süpürecekler demektir, üstelik atlara da ot lazım... Onların azizlerinden biri yabalarla gökten ot atarsa bilmem artık, onu ancak Tanrı bilir, ama onların Katolik papazları ancak laf etmekte usta. Şunun için ya da bunun için şehirden dışarı çıkacaklar. Öyleyse üç gruba ayrılıp üç kapının önündeki üç yol tutulacak. Ana kapının önünde beş korugan, öteki kapıların önünde üçer korugan. Dyadkiv ve Korsun koruganı pusuya yatacak; Albay Taras da alayıyla birlikte pusuya; Tıtarev ve Tımoşev koruganları araba katarının sağında, Şçerbinov ve Verhniy Steblikiv koruganları da solunda yedek olarak duracaklar! Dilleri sivri yiğitler, düşmanı kızdırmak için siz safların arasından çıkın. Lehler beyinsizdir, hakarete dayanamazlar, belki de daha bugün hepsi kapılardan dışarı çıkar. Her korugan atamanı kendi koruganına baksın kimde eksik varsa Pereyaslav’dan kalanlarla tamamlasın. Herkes yeniden baksın! Mahmurluğu geçirmek için Kazak başına birer kupa içkiyle birer ekmek verilsin! Yalnız, doğrusu, herkes dünden daha toktur, zira saklanacak gibi değil, hepiniz öyle tıkındınız ki, nasıl oldu da gece kimse çatlamadı şaşıyorum. Bir emir daha: Meyhaneci Yahudilerden biri bir Kazak’a bir maşrapa dahi tahıl votkası satacak olursa o köpeğin alnına bir domuz kulağı çakıp baş aşağı ayaklarından asacağım! İş başına, haydi kardeşler, iş başına!”

Koşevoy böyle emirler verdi, herkes yarı beline kadar eğilip selamladı, kalpaklarını giymeden kendi arabalarının başına ve koruganlarına gittiler, ancak artık iyice uzaklaştıktan sonradır ki kalpaklarını giydiler. Herkes hazırlıklara başladı; kılıçları deniyorlar, çuvallardan barutluklara barut boşaltıyorlar, arabaları çekip hazırlıyorlar, atları seçiyorlardı.

Kendi alayına doğru giderken Taras düşünüp duruyor, Andriy’in nereye kaybolduğuna bir türlü akıl erdiremiyordu. Onu da ötekilerle birlikte esir mi almışlardı acaba, uykulu uykulu bağlayıp götürmüşler miydi? Yalnız, Andriy sağken esir alınacaklardan değildi. Öldürülmüş Kazaklar arasında da görünmüyordu. Taras derin düşüncelere dalmış, arkasından birinin çoktandır adıyla seslendiğini duymadan alayının önünde yürüyordu. Sonunda kendine gelip sordu:

“Kime lazım oldum?”

Yahudi Yankel önünde duruyordu.

Yahudi sanki pek de önemsiz bir şey söylemeyecekmiş gibi aceleyle, kesik kesik konuşuyordu:

“Albayım, Albayım!” diyordu. “Albayım, ben şehirdeydim!”

Taras, Yahudi’ye baktı ve onun şehre gitmeye fırsat bulabilmiş olmasına hayret etti.

“Seni hangi şeytan dürttü de oraya gittin?”

“Hemen anlatacağım,” dedi Yankel. “Gün doğarken bir gürültü kopup da Kazaklar ateş etmeye başlayınca hemen kaftanımı kaptım, daha giymeden oraya koştum, kaftanın kollarını da artık yolda koşarken giydim, çünkü gürültünün neden koptuğunu ve Kazakların sabahın köründe neden ateş ettiğini bir an önce öğrenmek istiyordum. Tuttum doğru şehir kapısına koştum, tam da askerî güçler şehre girerken. Baktım müfrezenin başında Kornet19 Galyandoviç var. Onu tanırım. Üç yıldır bana yüz düka altını borcu var. Ben de sanki alacağımın peşindeymiş gibi arkasına düştüm ve onunla birlikte şehre girdim.”

“Nasıl oldu da sen şehre girdin, üstelik alacağının peşine düştün!” dedi Bulba. “O da senin hemen oracıkta bir köpek gibi asılmanı buyurmadı?”

“Yeminle, asmak istedi,” diye cevapladı Yahudi. “Hizmetkârları beni kıskıvrak yakalayıp boynuma ipi geçireceklerdi ki, ben beye yalvarmaya başladım, bey ne kadar isterse borcu bekleyeceğimi söyledim, üstelik diğer şövalyelerden alacaklarımı almayı başarır başarmaz ona başka borç vermeye de söz verdim, zira kornet beyin –her şeyi söyleyeceğim– cebinde bir tek düka altını bile yok. Gerçi çiftliği, mülkü, dört şatosu, ta Şklov’a kadar uzanan bozkır toprakları da var, ama bir Kazak’ın nasıl hiçbir şeyi yoksa onun da cebinde tek kuruşu yok. Şimdi de onu Breslavlı Yahudiler silahlandırmasa imkânı yok bu savaşa çıkamazdı. Zaten meclise de onun için giremedi...”

“Şehirde ne yaptın? Bizimkileri gördün mü?”

“Nasıl görmem, o kadar çoklar ki; İtska, Rahum, Samuylo, Hayvaloh, tefeci Yahudiler...”

“Yere batsın o köpekler!” diye haykırdı öfkelenen Taras. “Senin Yahudi takımını bana niye sayıp döküyorsun? Ben sana bizim Zaporojyelileri soruyorum.”

“Bizim Zaporojyelileri görmedim, yalnızca beyimiz Andriy’i gördüm.”

“Beyimiz Andriy’i mi gördün?” diye haykırdı Bulba. “Ne yapıyor? Onu nerede gördün? Mahzende mi? Bir çukurun içinde mi? Onuru mu lekelendi? Bağlamışlar mı?”

“Beyimiz Andriy’i bağlamaya kim cesaret edebilir ki? O şimdi öyle önemli bir şövalye ki... Vallahi ben bile tanıyamayacaktım. Hem omuzluklarında altın var, hem kuşağında, her yerde altın, her şeyi altın; bostanda her bir kuş cıvıldarken ve her bir ot güzel kokular yayarken ilkbaharda güneş nasıl parlarsa o da öyle baştan ayağa altın içinde parlıyor, voyvoda ona en iyi atını da vermiş; yalnızca atı yüz düka altını eder.”

Bulba donup kaldı.

“Başkasının giysilerini neden giymiş ki?”

“Çünkü daha iyi, onun için giymiş. Kendi de atın üstünde dolaşıp duruyor, başkaları da, o da öğretiyor, ona da öğretiyorlar; Polonyalı beylerin en zenginiymiş gibi.”

“Onu kim zorlamış ki?”

“Onu birisi zorlamış demedim ki. Yoksa beyimiz onun öbür tarafa kendi isteğiyle geçtiğini bilmiyor mu?”

“Kim geçmiş öbür tarafa?”

“Beyimiz Andriy işte.”

“Nereye geçmiş?”

“Onların tarafına geçmiş. O artık tamamen onlardan olmuş.”

“Seni domuz kulağı, palavra sıkıyorsun.”

“Nasıl olur da palavra atarım? Ben aptal mıyım palavra atayım? Kendimi tehlikeye atıp yalan söyler miyim hiç? Beyinin önünde palavra atacak olursa bir Yahudi’nin köpek gibi asılacağını sanki bilmiyor muyum?”

“Öyleyse demek oluyor ki, sana göre, o vatanını ve dinini sattı?”

“Ben öyle söylemiyorum, onun bir şeyi sattığını söylemiyorum, yalnızca onların tarafına geçtiğini söyledim.”

“Yahudi iblis, palavra atıyorsun! Hıristiyan toprağında böyle şey olmadı daha! Sen uyduruyorsun, köpek!”

“Kapımın eşiğini otlar bürüsün uyduruyorsam eğer! Babamın, anamın, kayınpederimin, babamın babasının ve anamın babasının mezarına tükürsün herkes uyduruyorsam eğer. Beyimiz isterse onların tarafına neden geçtiğini de söylerim.”

“Neden?”

“Voyvodanın güzeller güzeli bir kızı var, aman Tanrım, güzel ki ne güzel!” Burada Yahudi ellerini yana açıp, gözlerini süzerek, sanki bir şeyin tadına bakıyormuş gibi ağzını yana çarpıtarak yapabildiği kadarıyla güzelliğini kendi yüzünde ifade etmeye çalıştı.

“Öyleyse ne olmuş?”

“Zaten her şeyi o kız için yaptı, bu yüzden geçti onların tarafına. İnsan sevdalanmaya görsün, ayakkabı tabanından farkı kalmaz, hani suya yatırdıktan sonra eline al bük, bükülür.”

Bulba derin derin düşünceye daldı. Zayıf bir kadının hâkimiyetinin güçlü olduğunu, o zayıf kadının en kudretli insanları mahvettiğini, Andriy’in doğasının buna meyilli olduğunu hatırladı ve aynı yerde sanki çakılmış gibi uzun zaman ayakta öylece durdu.

“Dinleyin efendim, ben beyime her şeyi anlatacağım,” dedi Yahudi. “Gürültüyü duyar duymaz ve şehir kapılarından geçtiklerini görünce, ne olur ne olmaz diye yanıma bir dizi inci aldım, çünkü şehirde dilberler ve soylu kadınlar var; kendi kendime, dilberler ve soylu kadınlar varsa, isterse yiyecekleri olmasın, gene de inci alırlar dedim. Kornetin hizmetkârları beni bırakır bırakmaz inci satmak için voyvodanın sarayına koştum. Tatar hizmetçiden sorup her şeyi öğrendim. ‘Zaporojyelileri kovar kovmaz düğün yapılacak. Beyimiz Andriy, Zaporojyelileri kovmaya söz verdi,’ diyor.”

“Sen de Şeytan’ın dölünü hemen oracıkta olduğu yerde öldürmedin ha!” diye haykırdı Bulba.

“Ne diye öldüreyim ki? Gönül rızasıyla geçmiş. Suçu ne ki: Orası onun için daha iyiymiş, o da oraya geçmiş.”

“Sen onun yüzünü gördün mü?”

“Gördüm, vallahi yüzünü gördüm! Nasıl da şanlı bir savaşçı! Hepsinden yakışıklı. Tanrı ona selamet versin, beni o saat tanıdı. Yanına gidince o saat şöyle dedi...”

“Ne söyledi?”

“Dedi ki, önce parmağıyla işaret edip gösterdi, sonra, ‘Yankel!’ dedi. Ben de, ‘Beyimiz Andriy!’ dedim. ‘Yankel, babama söyle, kardeşime söyle, Kazaklara söyle, Zaporojyelilere söyle, herkese söyle, babam artık babam değildir, kardeşim kardeş değil, yoldaşlarım yoldaş değildir, söyle, onların hepsiyle vuruşacağımı söyle, hepsiyle vuruşacağım!”

“Palavra sıkıyorsun, iblis Çıfıt!” diye haykırdı Taras kendini kaybedip. “Yalan söylüyorsun, köpek! Tanrı’nın lanetlediği insan, sen İsa’yı da çarmıha gerdin! Seni öldüreceğim, Şeytan! Defol, yoksa hemen şuracıkta ölürsün!” Taras böyle söyleyip kılıcına sarıldı.

Korkan Yahudi tabanları yağlayıp hemen kaçmaya başladı, zayıf, kuru baldırlarının onu taşıyabildiği ölçüde hızla koşuyordu. Kazak kafilesinin içinden uzun zaman arkasına bile dönüp bakmadan koştu, öfkesini eline ilk geçenden çıkarmanın akıllıca olmadığına karar veren Taras onu arkasından kovalamıyordu gerçi, ama o açık arazide bile uzaklara kadar koşmayı sürdürdü.

Taras, geçen gece Andriy’i yanında bir kadınla kafilenin içinden geçerken gördüğünü hatırlayıp başını önüne eğdi, yine de böylesi utanç verici bir şeyin olabileceğine, kendi oğlunun dinini ve ruhunu satabileceğine inanmak istemiyordu.

Sonunda kendi alayını pusuya götürüp alayıyla birlikte Kazakların yakıp kül etmediği biricik ormanın ardına saklandılar. Atlı ve piyade Zaporojyeliler ise üç kapıya doğru üç koldan yola çıktılar. Koruganlar birbiri arkasına akın akın yola döküldüler; Uman, Popoviçev, Kanev, Steblikiv, Nezamaykov, Gurgaziv, Tıtarev, Tımoşev. Yalnızca Pereyaslav koruganı yoktu. O koruganın Kazakları kafayı adamakıllı çekmişler ve böylece kendilerini yakmışlardı. Kimisi uyanmış kendini bağlanmış olarak düşmanın elinde bulmuştu, kimisi hiç uyanamamış uykulu uykulu kara toprağa girmişti, ataman Hlib’in kendisi ise şalvarsız ve üst giysileri olmaksızın kendini Leh ordugâhında bulmuştu.

Şehirden Kazakların hareketlendiği duyuldu. Hepsi tabyaya döküldü; Kazakların önüne renkli bir tablo serildi; birbirinden güzel yiğit Polonyalı savaşçılar tabyadaydı. Kuğu gibi bembeyaz tüylerle süslü bakır şapkaları güneş gibi ışıldıyordu. Kimileri siperlerini yana eğdikleri pembe ve mavi hafif şapkalar takmışlardı. Savrulan upuzun kollu kaftanları sırma işlemeliydi, baştan başa kordonlarla kaplıydı. Kimilerinin kılıçları ve tüfekleri Polonyalı beylerin çok para döktüğü değerli kakmalarla süslüydü ve değerli daha çeşit çeşit giyim kuşam vardı. Önde Bucak albayı altın işlemeli kırmızı şapkasıyla kibirli kibirli ayakta duruyordu. Albay şişmandı, herkesten uzun ve yapılıydı, geniş değerli kaftanının içine zor sığıyordu. Öteki tarafta, yan kapıya yakın bir yerde başka bir albay duruyordu, ufak tefek, kupkuru bir adamdı, ama küçük keskin gözleri gür kaşlarının altından delici bakıyor, zayıf, kuru eliyle işaret edip hararetle emirler verirken hızla dört bir yana dönüp duruyordu. Ufak tefek oluşuna karşın savaş işini iyi bildiği anlaşılıyordu. Onun yakınında gür bıyıklarıyla upuzun kornet duruyordu, yüzünün rengi fazlasıyla yerindeydi; bey bal şaraplarını ve güzel ziyafet sofralarını seviyordu. Onların arkasından kimi kendi altın dükalarıyla, kimi kraliyet hazinesinden, kimi dedelerinden kalma şatoda ne var ne yoksa rehin verip Yahudilerin parasıyla silahlanan pek çok küçük burjuva görünüyordu. Senatörlerin gösteriş olsun diye yanlarında yemeklere götürdüğü, masadan ve büfeden gümüş kupalar çalan, ertesi gün de başka bir beyin arabasını sürmek için arabacı yerine kurulan asalakların sayısı da az değildi. Çeşit çeşit insan vardı orada. Bazen içecek bir şey bulamazlardı, ama savaşa herkes giyinip kuşanıp giderdi.

Kazak safları duvarların önünde sessizce duruyordu. Onların hiçbirinde altın yoktu. Ötede beride yalnızca kılıç kabzalarında ya da tüfek kakmalarında parlıyordu altın. Kazaklar çarpışmalarda gösterişli giyinip kuşanmayı sevmezlerdi. Onların zırh gömlekleri ve kaftanları sadeydi, kırmızı tepelikli koyun postundan kalpakları uzaktan kara kara ve kırmızı kırmızı görünürdü.

İki Kazak, Zaporojyeli saflarının arasından öne çıktı. Biri daha gencecik, öteki ondan biraz daha yaşlı, ikisi de keskin dilli, alaycı, savaşta da fena olmayan Kazaklardı; Ohrim Naş ve Nikita Golokopıtenko. Onların arkasından Demid Popoviç de çıktı. Tıknazdı, çoktandır Seç’te dolanıyordu Popoviç, Edirne dolaylarında savaşta bulunmuş, çok şey görüp geçirmişti; ateşte yanmış, katranlı ve kararmış kafasıyla, yanmış bıyıklarıyla koşup Seç’e gelmişti. Fakat Popoviç yeniden semirmiş, perçemini kulağının arkasına atmış, gür ve katran karası bıyıklarını uzatmıştı. İğneli söz söylemekte de ustaydı.

“Tüm ordu kırmızılar giyinmiş, ama öğrenmek isterdim, acaba ordunun gücü de öyle parlak mı?”

Yukarıdan çam yarması gibi albay bağırmaya başladı:

“Ben size gösteririm! Hepinizi kıskıvrak bağlayacağım. Haydi köleler, atlarınızı ve silahlarınızı teslim edin. Sizinkileri nasıl bağladım, gördünüz mü? Zaporojyelileri tabyaya getirin de görsünler!”

İplerle bağlı Zaporojyelileri toprak tabyaya getirdiler. Önde korugan atamanı Hlib vardı, şalvarsız, üstü çıplak, onu sarhoş olarak nasıl yakaladılarsa öyle. Ataman ise kendi Kazaklarının önünde çıplak kalışından ve bir köpek gibi uykuluyken tutsak alınmasından utanıp başını yere eğdi. Onun sağlam kafası bir gecede ağarmıştı.

“Üzülme Hlib! Kurtaracağız!” diye bağırıyordu aşağıdan Kazaklar.

“Üzülme arkadaş!” dedi korugan atamanı Borodatıy. “Seni çıplak yakaladıkları için senin suçun yok. Her insanın başına gelebilir böyle bir felaket, ama senin çıplaklığını adam gibi saklamadan seni rezil rüsva edenler utansın.”

“Anlaşılan ancak uykulu insanlara karşı kahraman bir ordusunuz!” dedi Golokopıtenko tabyaya bakarak.

“Durun siz, perçemlerinizi nasıl keseceğiz görün!” diye bağırıyorlardı ona yukarıdan.

“Ah, perçemlerimizi nasıl kesecekler görmek isterdim!” diyen Popoviç onların karşısında atının üstünde döndü, sonra kendi tarafına dönüp, “Olur mu olur? Belki de Lehler doğru söylüyor; onları şu göbekli olanı çıkarırsa hepsini de iyi savunur.”

Popoviç’in cevabı yapıştırmaya hazırlandığını anlayan Kazaklar sordular:

“Neden onun iyi savunacağını düşünüyorsun?”

“Neden olacak, bütün ordu onun ardına saklandı mı, koca göbeğinin arkasında mızrağınla birini ara ki bulasın!”

Kazaklar gülmeye başladı; içlerinden birçoğu, “Şu Popoviç de ne adam! Kimin aklına gelir lafı gediğine böyle oturtmak, kelimenin tam anlamıyla...” diyerek başlarını daha uzun zaman sallayıp durdu. Fakat Kazaklar sözlerini bitiremediler.

“Geri çekilin, duvarlardan geri çekilin!” diye haykırdı Koşevoy, çünkü Lehler anlaşılan bu iğneleyici söze dayanamamışlar, albay da elini sallayıp işaret vermişti.

Tabyadan misket ateşi gürlemeye başladığında Kazaklar zar zor kenara çekilebilmişlerdi. Tabyada bir koşturmaca başladı, atının üstünde ak saçlı voyvodanın kendisi göründü. Kapı açıldı ve ordu hareket etti. Önce hafif süvari erleri çıktı muntazam bir düzenle, ardından zırhlılar, ardından mızraklı zırhlılar, sonra bakır başlıklılar, sonra her biri kendine göre giyinmiş en iyi soylular ayrı ayrı çıktılar. Gururlu soylular diğerlerinin saflarına karışmak istemiyorlardı, kendi müfrezesi olmayanlar hizmetkârlarıyla beraber atının üstünde tek olarak ilerliyordu. Sonra yeniden asker sıraları, onların arkasından da kornet ilerledi, ardından yine asker sıraları, derken çam yarması gibi albay çıktı, tüm ordunun arkasından da ufak tefek albay çıktı atının üstünde.

“İzin vermeyin! Onların sıralanıp saf tutmasına izin vermeyin!” diye haykırıyordu koşevoy. “Tüm koruganlar hep birden üstlerine çullanın! Öbür kapıları bırakın! Tıtarev koruganı yandan saldır! Dyadkiv koruganı öbür yandan! Kukubenko ve Palıvoda geriden yüklenin! Durdurun, durdurun, dağıtın onları!”

Kazaklar dört bir yandan saldırdı, vurdular, Lehleri dağıttılar ve kendileri de dağıldılar. Ateş edilmesine bile fırsat vermediler. Savaş kılıçla, mızrakla yapılıyordu. Hepsi bir yığın halinde toplandı ve herkese kendini gösterme fırsatı doğdu. Demid Popoviç üç askeri öldürdü, “Atlara bak! Çoktandır böyle atlarım olsun istiyordum,” diyerek en iyi soylulardan ikisini atından yuvarlayıp yere serdi. Atları uzak araziye sürdü, ayakta bekleyen Kazaklara onları tutmalarını söyledi. Sonra yeniden yığının içine girdi, atlarından yuvarlanan soylulara saldırdı, birini öldürdü, ötekinin boynuna kement attı, atının eyerine bağladı, kabzası değerli kılıcını ve kuşağından çözdüğü altın dükalarla dolu kesesini aldıktan sonra onu tüm arazide sürükledi. İyi bir Kazak olan genç Kobita Polonya ordusunun en cesurlarından biriyle savaşa tutuştu, uzun zaman dövüştüler. Artık göğüs göğüse gelmişlerdi, Kazak galip gelmek üzereydi, sivri Türk kamasını düşmanın göğsüne saplayıp hakkından geldi, ama kendisini koruyamadı, hemen o anda sıcak mermi şakağına saplandı. Onu vuran en tanınmış beylerden biriydi, eski bir prens soyundan gelen yakışıklı mı yakışıklı bir şövalyeydi. Boylu boslu bir kavak gibi kula donlu atında yel gibi esiyordu. Soylu, kahramanca birçok yiğitlik yapmıştı; iki Zaporojyeliyi ikiye bölmüştü, iyi bir Kazak olan Fedor Korj’un atına ateş edip onu atıyla birlikte yere sermiş, Kazak’ı ise mızrağıyla sürükleyerek atın altından çıkarmıştı; birçoklarının kafalarını uçurmuş, ellerini kesmişti, Kobita’nın şakağına da bir kurşun sıkıp onu yere devirdi.

“İşte boy ölçüşmek istediğim kişi!” diye haykırdı Nezamaykov koruganının atamanı Kukubenko. Atını hızlandırdı, arkadan Polonyalıya atıldı, öyle bir bağırdı ki, vahşi çığlığın yakınında olan herkes irkildi. Leh, atını çevirip onunla yüz yüze gelmek istedi, ama at söz dinlemedi; korkunç çığlıktan ürküp yana sıçradı ve Kukubenko’nun tüfeğinden çıkan mermi gidip ona yetişti. Sıcak kurşun kürekkemiklerinin arasına girdi, atından yere düştü. Ama hemen teslim olmadı, düşmana saldırmaya çabalıyordu hâlâ, fakat kılıcıyla birlikte yere düşen eli gücünü kaybetmişti. Kukubenko ise sivri, ağır süvari kılıcını iki eline alıp Leh’in dudakları solan ağzının içine sapladı. Onun kar gibi beyaz iki dişini kıran kılıç dilini ikiye böldü, gırtlağını deldi ve toprağın derinliklerine girdi; böylece onu sonsuza kadar rutubetli toprağa mıhlamış oldu. Dere kenarında yetişen kartopunun kırmızı çiçeklerinin rengindeki al kanı, yüce soylu kanı, yukarıya doğru oluk gibi fışkırdı, altın işlemeli sarı kaftanını tümüyle kırmızıya boyadı. Kukubenko ise onu bırakmış Nezamaykov koruganından yoldaşlarıyla başka bir insan yığının arasına dalmıştı.

Uman koruganından Borodatıy, kendi adamlarının yanından ayrılıp Kukubenko’nun öldürdüğü soylunun yattığı yere atıyla gitti.

“Böyle pahalı giysilere dokunmadan bırakıp gitti!” dedi. “Ben ellerimle yedi soyluyu öldürdüm, hiçbirinde böyle giyim kuşam görmedim.”

Borodatıy’ın gözünü hırs bürüdü, tamah edip onun değerli zırhını çıkarmak için eğildi, renkli, parlak taş kakmalı Türk kamasını çekip çıkardı, altın dükalarla dolu kesesini kuşağından çözdü, içinde incecik bir keten, pahalı gümüş ve hatıra olarak özenle saklanan genç kız lülesinin bulunduğu bir kese buldu göğsünde. Derken Boradatıy, daha önce eyerinden yuvarladığı ve hatıra olarak ona adamakıllı bir çentik açtığı kırmızı burunlu kornetin arkasından nasıl saldırdığını duymadı. Kolunu ta omzundan hızla havaya kaldıran subay kılıcını Borodatıy’ın eğilmiş boynuna vurdu. Borodatıy’ın tamahkârlığı hayra çıkmamıştı; kudretli başı koptu, başsız kalan gövdesi toprağı uzaklara kadar sulayarak yere düştü. Sert Kazak ruhu somurtarak ve öfkelenerek, aynı zamanda böyle sağlam bir bedenden bu kadar çabuk uçup gittiğine şaşırarak göklere yükseldi. Kornet, atamanın kafasını eyerine bağlamak için perçeminden tutup yakalamaya fırsat bulamadı, oysa yaman bir intikamcıydı. Havada süzülen, güçlü kanatlarıyla pek çok daire çizerek havayı döven, birden bire durup kanatlarını yayarak havada asılı gibi duran ve oradan, tam yolun kenarında kıyameti koparırcasına öten erkek bıldırcının üstüne yıldırım hızıyla aniden saldıran bir atmaca gibi –Taras’ın oğlu böyleydi– Ostap, kornetin üstüne atıldı, ipi bir anda boynuna geçirdi. Gaddar ilmek boğazını sıkınca subayın kırmızı yüzü mora çalan koyu kırmızıya dönüştü, piştovuna sarılacak oldu, ama kaskatı kesilen eli silahı doğrultamadı, mermi arazide boşuna uçup gitti. Ostap, kornetin esir aldıklarını bağlamak için yanında taşıdığı atının eyerine bağlı ipek bir sicimi çözdü hemen, onun kollarını bacaklarını kendi sicimiyle bağladı, sicimin ucunu eyere tutturdu, arazide sürüklemeye başladı, bir yandan da Uman koruganının tüm Kazaklarını gidip atamana karşı son görevlerini yerine getirmeye çağırıyordu bağıra bağıra.

Uman Kazakları korugan atamanı Borodatıy’ın artık hayatta olmadığını duyar duymaz savaş alanını bırakıp onun bedenini gömmeye koştular, hemen orada korugana kimin ataman seçileceğini konuşmaya koyuldular. Sonunda şöyle dediler:

“Konuşmaya ne gerek var? Bulba’nın oğlu Ostap’tan iyisi olamaz; gerçi hepimizden genç, ama onda yaşlı bir adamın aklı var.”

Ostap kalpağını çıkarıp tüm Kazak yoldaşlarına kendisini onurlandırdıkları için teşekkür etti, ne gençliği yüzünden ne de genç aklı yüzünden görevi reddetmeye kalkışmadı, şimdi savaş zamanı olduğunu ve bunu yapmanın sırası olmadığını biliyordu. Onları toplayıp hemen savaş kalabalığının içine götürerek kendisini boş yere ataman seçmediklerini gösterdi. Lehler artık savaşın iyice kızıştığını hissediyorlardı, geri çekilip arazinin öteki ucunda toplanmak amacıyla kaçmaya başladılar. Ufak tefek albay ise kapının hemen dibinde ayrı duran dört yedek bölüğe eliyle işaret etti, Kazak yığınlarının üstüne açılan misket ateşi gümbürdemeye başladı, fakat pek de fazla kişiye isabet etmedi, mermiler, çarpışmaya vahşi gözlerle bakıp duran Kazak öküzlerine denk geldi. Ürken öküzler böğürmeye başladı, Kazak kafilesine döndüler, arabaları kırıp çoğunu ezdiler. Fakat o sırada alayıyla birlikte pusudan çıkan Taras çığlıklarla ileri atıldı. Haykırışlardan çılgına dönen sürü geriye döndü, Leh alaylarının üstüne doğru koşmaya başladı, süvarileri devirdi, herkesi ezip darmadağın etti.

“Oo, öküzler, size teşekkür ederiz,” diye bağırıyordu Zaporojyeliler. “Yolda hizmet ettiğiniz gibi, şimdi de savaşta hizmet ettiniz!” Ve tazelenen bir güçle düşmana saldırdılar.

Pek çok düşmanı kılıçtan geçirdiler. Birçokları kendini ispatladı: Metelitsa, Şilo, Pisarenkilerin her ikisi, Vovtuzenko ve daha birçokları. Lehler sonlarının iyi olmayacağını gördüler, savaş sancağını attıkları gibi şehir kapılarının açılması için bağırıp çağırmaya başladılar. Demirle kaplanmış kapılar gıcırtıyla açıldı, mandıraya toplanan koyunlar gibi yığılan perişan, üstü başı toz içindeki atlıları içeri aldı. Zaporojyelilerin çoğu onların ardına düşecek oldu, ama Ostap Uman Kazaklarını durdurdu:

“Kardeşler, duvarlardan uzak durun, uzak durun! Yanaşmak iyi olmaz.” Doğru söylüyordu, çünkü duvarların üstünden bir gümbürtü koptu, denk gelen herkesin üstüne ateş yağdı, birçoğuna da isabet etti. O sırada koşevoy yaklaştı, Ostap’ı övdü:

“İşte yeni ataman, ama orduyu yaşlıymış gibi yönetiyor!”

İhtiyar Bulba yeni atamanın kim olduğunu anlamak için etrafına bakındı, Ostap’ı tüm Umanlıların en önünde atının üstünde gördü, kalpağı yana kaykılmıştı, ataman asası da elindeydi.

“Görüyor musun, bak hele!” dedi ona bakarak, ihtiyar sevindi, oğlunu onurlandırdıkları için tüm Uman koruganına teşekkür etmeye girişti.

Kazaklar yeniden ordugâha gitmek için geri çekildiler, Lehler ise yeniden tabyada göründüler, ama bu sefer yırtık pırtık giysilerle. Değerli kaftanların pek çoğunda kurumuş kan vardı, güzel bakır başlıkları da toz toprak içindeydi.

Zaporojyeliler onlara aşağıdan bağırıyordu:

“Ne o, kıskıvrak bağladınız mı bizi?”

İrikıyım albay elindeki ipi göstererek tıpkı önceki gibi bağırıyordu:

“Ben size gösteririm!” diyordu. Kir pas içinde, perişan haldeki savaşçılar hâlâ gözdağı vermekten geri durmuyorlar, her iki taraftan da daha çatak olanlar cüretkâr sözlerle birbirlerine sataşıyorlardı.

Sonunda herkes dağıldı. Kimisi savaşmaktan yorulup dinlenmek için uzanırken kimisi yaralarına toprak basıyor, mendilleri ve öldürdüğü düşmanından çıkardığı değerli giysileri sargı bezi olarak yırtıyordu. Kimileri ise daha zindeydi, ölüleri toplamaya ve onlara karşı son görevlerini yerine getirmeye giriştiler. Sivri süvari kılıçlarıyla, mızraklarla mezar kazıyorlar, kalpaklarla, giysilerinin eteklerine doldurarak toprak çıkarıyorlardı, Kazak bedenlerini mezarlara saygıyla yerleştirip kuzgunlar ve yırtıcı kartallar gözlerini oymasın diye üstlerine taze toprak örtüyorlardı. Leh ölülerini ise onlarcasını birden vahşi atların kuyruklarına gelişigüzel bağlayıp atları açık araziye salıyor, sonra peşine düşüp atları kamçılayarak uzun zaman kovalıyorlardı. Çılgına dönen atlar çukurlardan, tümseklerden, hendeklerden ve derelerden uçarcasına geçip giderken kanla ve toprakla örtülü Leh cesetleri toprağa çarpıp duruyordu.

Sonra tüm koruganlar halkalar şeklinde toplanıp akşam yemeğine oturdu, çarpışmalar hakkında ve herkesin payına düşen, yabancılara ve gelecek nesillere sonsuza kadar aktarılacak kahramanlıklar üzerine uzun uzun konuştular. Andriy’in bugün düşman savaşçıları arasında bulunmayışının ne anlama geldiğini düşünüp duran ihtiyar Taras hepsinden geç yattı. Yahuda kendi insanlarının karşısına çıkmaya utanmış mıydı, yoksa Yahudi ona yalan söylüyordu da yalnızca esir mi düşmüştü? Ama hemen, Andriy’in yüreğinin kadın muhabbetine karşı aşırı eğilimli olduğunu hatırladı, büyük bir keder hissetti, içinden, oğlunun aklını başından alan Polonyalı kızdan öç almaya şiddetle yemin etti. Yeminini gerçekleştirecekti de; onun güzelliğine bakmayacak, sık, gür saç örgüsünden tutup sürükleyerek dışarı çıkaracak, tüm arazide kendi Kazaklarının arasından geçirerek onu arkasında sürüyecekti. Olağanüstü göğüsleri ve parıltısı dağ zirvelerini örten erimez karlara denk omuzları kan ve toz toprak içinde yere çalınacak, yara bere içinde kalacaktı. Onun muhteşem güzellikteki vücudunu paramparça edecekti. Fakat Bulba Tanrı’nın ona yarın ne göstereceğini bilmiyordu, derken uyku bastırdı, sonunda daldı.

Kazaklar ise hâlâ kendi aralarında konuşuyorlardı, muhafızlar hiç içmeden, bütün gece gözlerini bile kırpmadan dört bir yanı dikkatle gözlediler.

19 . Eski Rus süvari ordusunda ilk subay rütbesi. (Y.N.)

VIII

Tüm Kazaklar halka halka toplandığında güneş daha göğün yarısına bile varmamıştı. Seç’ten haber gelmişti; Kazakların yokluğunda Tatarlar Seç’teki her şeyi yağmalamışlar, Kazakların toprak altında gizlediği hazineyi kazıp çıkarmışlar, kalan herkesi öldürmüşler ya da tutsak almışlar, topladıkları büyükbaş hayvan ve at sürülerinin hepsini alıp Perekop’a doğru yola çıkmışlardı. Bir tek Kazak Maksim Goloduh yolda Tatarların elinden kurtulmayı başarmış Mirza’yı öldürmüş, içinde Venedik altınlarının bulunduğu kesesini çözüp almış ve bir Tatar atının üstünde, Tatar giysileriyle onu kovalayanlardan bir buçuk gün ve iki gece kaçmış, atını ölümüne sürmüş, sonra başka bir ata binmiş, onu da hiç durmadan koşturmuş, yolda Zaporojyelilerin Dubno önlerinde olduğunu sorup soruşturarak öğrenmiş, artık üçüncü atın üstünde, Zaporojye ordugâhına gelmişti. Sadece böyle bir felaketin yaşandığını açıklayabildi; fakat bunun neden olduğunu, geride kalan Zaporojyelilerin Kazak geleneğine uygun olarak kafayı mı tütsüledikleri, sarhoşken mi tutsak düştükleri ve Tatarların ordu hazinesinin yerini nasıl öğrendikleri konusunda hiçbir şey söylemedi. Kazak yorgunluktan perişan olmuş, davul gibi şişmiş, yüzü rüzgârdan yanmış kavrulmuştu; hemen oracıkta devrildi, mışıl mışıl uyumaya başladı.

Böyle durumlarda Zaporojyelilerde hırsızların peşine hemen düşmek âdetti, onlara daha yoldayken yetişmeye çalışırlardı, çünkü tutsak edilenler kendilerini Küçük Asya’da, İzmir’de, Girit Adası’nda ve Tanrı bilir daha nerelerde bulabilirler, Zaporojyelilerin perçemli kafaları oraların pazarlarında görünebilirdi. Zaporojyelilerin toplanma nedeni buydu işte. Hiç istisnasız hepsi kalpaklarıyla ayakta duruyordu, çünkü bu sefer yönetici olarak atamanın emrini duymak için değil, kendi aralarında eşit insanlar olarak konuşup danışmak için gelmişlerdi.

“Önce yaşlılar tavsiyede bulunsun!” diye bağrışıyorlardı kalabalığın arasından.

“Koşevoy konuşsun!” diye bağırıyordu ötekiler.

Koşevoy da kalpağını çıkardı, bu sefer yönetici gibi değil, gösterdikleri saygı için teşekkür ederek bir yoldaş olarak konuşmaya başladı:

“Aramızda benden daha yaşlılar ve öğüt vermek için benden daha akıllılar var, fakat madem bana bu şerefi verdiniz tavsiyem şudur yoldaşlar: hiç zaman kaybetmeden Tatarların arkasına düşmek. Çünkü Tatarların nasıl insanlar olduğunu kendiniz de bilirsiniz. Yağmaladıkları ganimetle oturup bizi bekleyecek değiller, bir anda satıp savururlar, öyle ki izini bile bulamazsın. Benim tavsiyem, gitmek. Burada epeyce oyalandık. Lehler Kazakların kim olduğunu biliyor; dinimiz uğruna gücümüz ölçüsünde öç aldık; aç bir kentten hayır çıkmaz. İşte böyle, benim tavsiyem gitmektir.”

Zaporojyeli koruganların arasından yüksek sesle, “Gidelim! Gidelim!” sözleri duyuldu.

Fakat bu sözler Taras Bulba’nın hoşuna gitmedi, dağın karanlık doruklarında yetişen, diken diken pütürlü kuzey kırağısının tepelerini silme vurup geçtiği çalılara benzeyen, siyahların tek tek bulunduğu beyaz çatık kaşlarını gözlerinin üstüne iyice düşürdü.

“Hayır, tavsiyen doğru değil, Koşevoy!” dedi. “Sen bunu söyleyemezsin; bizimkilerin Lehler tarafından yakalanıp tutsak edildiğini unuttun herhalde? Anlaşılan, en önde gelen kutsal yoldaşlık yasamızı hiçe sayalım, onların Kazak bedenlerini bırakalım da, canlı canlı derilerini yüzsünler, Ukrayna’da atamanlara ve en iyi Rus kahramanlarına daha önce yaptıkları gibi kollarını, bacaklarını, başlarını ayrı ayrı kestikten sonra şehirlerde ve köylerde dolaştırsınlar diye kendi arkadaşlarımızı burada bırakalım istiyorsun. Kutsal gördüğümüz şeylere zaten az mı hakaret ettiler? Biz kimiz böyle? Hepinize soruyorum. Yoldaşını başı beladayken köpek gibi mahvolsun diye yâd ellerde bırakıp giden nasıl bir Kazak’tır? Madem iş, herkesin Kazak onurunu çiğneyeceği, ak bıyıklarına tükürülmesine ve acıtıcı sözlerle suçlanmasına müsaade edeceği bir duruma geldi, öyleyse beni hiç kimse suçlamasın. Ben yalnız başıma kalırım.”

Ayakta duran Zaporojyeliler arasında bir dalgalanma oldu.

“Yürekli albay,” dedi bunun üzerine koşevoy. “Tatarların elinde bulunanların da bizden olduğunu, onlara şimdi yardım etmezsek hayatlarının sonuna kadar putperestlerin esaretine bırakılmış olacağını, bunun en kötü ölümden daha kötü olduğunu unuttun mu yoksa? Hıristiyan kanı pahasına elde edilmiş hazinemizin onların elinde olduğunu unuttun mu yoksa?”

Tüm Kazaklar ne söyleyeceklerini bilemeden düşünceye daldılar. Hiçbiri kötü bir şeye neden olup kötü bir şöhret kazanmak istemiyordu. O zaman tüm Zaporojye ordusunun en yaşlısı olan Kasyan Bovdyug öne çıktı. Herkesin saydığı birisiydi; iki kez koşevoy seçilmişti, savaşlarda da çok iyi bir Kazak’tı, fakat iyice yaşlanmıştı artık, hiçbir sefere katılmaz olmuştu, kimseye öğüt vermeyi de sevmezdi, Kazakların geçmişte yaşadığı olaylar ve Kazak seferleri üzerine anlatılanları dinleyerek Kazaklar arasında sürekli yan gelip yatmayı severdi. Onların konuşmalarına da katılmaz, hep dinler, ağzından düşürmediği kısa çubuğundaki külü parmağıyla ezer, ondan sonra da gözlerini hafifçe kısarak uzun uzun oturur, Kazaklar da uyuyor mu yoksa hâlâ dinliyor mu kestiremezlerdi.

Seferlere katılmaz evde kalırdı; ama bu sefer ihtiyar aşka gelmişti. Elini Kazaklara özgü biçimde aman boş ver anlamında sallayıp şöyle dedi:

“Ne olursa olsun ben de geleceğim! Belki Kazaklık için yararlı olacağım bir şey vardır!” Bovdyug çıkıp da meclisin önünde konuşmaya başlayınca Tüm Kazaklar sustu, zira uzun zamandır tek bir söz ettiğini bile duymamışlardı. Onun ne söyleyeceğini hepsi çok merak ediyordu.

“Bana da söz söyleme sırası geldi, soylu kardeşler.” Söze böyle başladı. “Dinleyin, evlatlar, ihtiyarı dinleyin. Koşevoy bilgelikle konuştu ve Kazak ordusunun başı olarak, orduyu korumak ve ordu hazinesi bulmak için çalışmakla yükümlü olarak bundan daha akıllıca bir şey söyleyemezdi. Bu böyle! Bu ilk diyeceğim olsun; şimdi ikinci söyleyeceğimi dinleyin; Albay Taras da çok doğru söyledi, Tanrı ona uzun ömürler versin ve Ukrayna’da böyle albayların sayısı çoğalsın! Bir Kazak’ın ilk görevi ve ilk şerefi yoldaşlığın gereğini yerine getirmektir. Bu kadar yıllık ömrümde, soylu kardeşlerim, bir Kazak’ın yoldaşını bir yerde bıraktığını ya da ona herhangi bir şekilde ihanet ettiğini duymadım. Hem bunlar, hem ötekiler bizim yoldaşımız; daha az ya da daha çok da olsalar, hepsi yoldaşımız, bizim için hepsi değerli. Bakın size ne söyleyeceğim; Tatarların tutsak aldıkları kimin için değerliyse onlar Tatarların peşinden gitsin, Lehler tarafından esir alınanlar kimin için değerliyse ve doğru olanı yapmaktan vazgeçmek istemiyorsa onlar da burada kalsın. Koşevoy görev icabı ordunun yarısıyla Tatarların peşinden gidecek, ordunun diğer yarısı ise kendine komuta edecek atamanı seçecek. Taras Bulba’dan başka kimseye, ak saçlı başı dinlemek isterseniz eğer, komuta eden ataman olması yakışmaz. Yiğitlikte içimizde ona denk birisi yok.”

Bovdyug böyle söyleyip sustu. Bütün Kazaklar, Bovdyug yaşlılara yakışır bilgelikte akıl verdiği için sevindi. Hepsi kalpaklarını havaya atıp haykırmaya başladılar:

“Teşekkür ederiz, babacığım! Sustun, sustun, sonunda diyeceğini dedin; sefere çıkmaya hazırlanırken Kazaklığa yararlı olacağını boşuna söylememiştin; öyle oldu.”

“Buna razı mısınız?” diye sordu koşevoy.

“Hepimiz razıyız!” diye haykırdı Kazaklar.

“Demek oluyor ki, meclis toplantısı bitti?”

“Evet, toplantı bitti!” diye haykırdı Kazaklar.

“Dinleyin, evlatlar, şimdi ordu komutanının emrini dinleyin,” dedi koşevoy. Öne çıktı, kalpağını giydi, tüm Zaporojyeliler ise istisnasız olarak hepsi kalpaklarını çıkardılar, yönetici konuşmaya niyetlendiğinde Kazaklar arasında her zaman âdet olduğu üzere gözlerini yere eğip açık başlarıyla kaldılar.

“Soylu kardeşler, şimdi ayrılın! Gitmek isteyen sağ tarafa, kalanlar sol tarafa geçsin; koruganın büyük bölümü nereye geçerse atamanı da oraya geçecek; bir tarafa koruganın yalnızca küçük bir kısmı geçerse o zaman onlar öbür koruganlara katılacak.”

Hepsi, kimi sağa kimi sola bir tarafa geçmeye başladı. Koruganın çoğunluğu nereye geçerse ataman da oraya geçiyordu. Bir tarafa koruganın küçük bir kısmı geçerse o zaman o korugan diğer koruganlara katılıyordu. Açığa çıktı ki her iki taraf da aşağı yukarı eşit. Kalmak isteyenler; Nezamaykov koruganının neredeyse tamamı, Popoviçev koruganının daha büyük kısmı, Uman koruganının tamamı, Kanev koruganının tamamı, Steblikov koruganının daha büyük kısmı, Tımoşev koruganının daha büyük kısmı. Geriye kalanların hepsi Tatarların peşinden gitmeye gönüllü oldu. Her iki tarafta da çam yarması gibi ve cesur Kazak çoktu. Tatarların peşinden gitmeye karar verenler arasında Çerevatıy, iyi bir yaşlı Kazak olan Pokotıpole, Lemiş, Prokopoviç Homa vardı. Demid Popoviç de oraya geçti, çünkü mizacı ateşli bir Kazak’tı; bir yerde uzun zaman kalamazdı, Lehlerin işini görmüştü, şimdi de gücünü Tatarlarla denemek istiyordu. Korugan atamanları Nostyugan, Pokrışka, Nevılıçkiy ve daha birçok şanlı ve cesur Kazak kılıcını ve omuz gücünü Tatarlarla çarpışırken denemek istiyordu. Kalmak isteyenler arasında da çok çok iyi olanların sayısı az değildi; korugan atamanları Demıtroviç, Kukubenko, Vertıhvist, Balaban, Bulba’nın Ostap vardı. Sonra adlı sanlı, güçlü kuvvetli daha birçok Kazak; Vovtuzenko, Çereviçenko, Stepan Guska, Ohrim Guska, Mıkola Gustıy, Zadorojni, Metelitsa, İvan Zakrutıguba, Mosiy Şilo, Dyogtyarenko, Sıdorenko, Pisarenko, sonra öbür Pisarenko, sonra başka bir Pisarenko ve daha birçok iyi Kazak vardı. Hepsi de çok yerde bulunmuş, çok görmüştü; Anadolu kıyılarında, Kırım’ın tuzlak bataklıklarında ve bozkırlarında, Dinyeper’e dökülen büyüklü küçüklü tüm nehir kollarında, Dinyeper’in tüm koylarında ve adalarında dolaşmışlar; Moldavya’da, Eflâk’ta ve Türk toprağında bulunmuşlar; iki dümenli Kazak kayıklarıyla Karadeniz’i baştanbaşa dolaşmışlar; elli kayıkla saf tutup devasa, yüksek mi yüksek gemilere saldırmışlar; az Türk galyotu batırmamışlar ve ömürleri boyunca çok çok fazla barut kullanmışlardı ateş ederken; ayaklarına onuçi dolamak için değerli ipeklileri ve sırmalı kadifeleri az yırtmamışlardı; şalvarlarının uçkurlarındaki keseleri Venedik altınlarıyla tıka basa doldurdukları nadir durumlardan değildi. Her birinin içkiye ve cümbüşe harcadığı ganimetin haddi hesabı yoktu, başka birine olsa ömür boyu yeterdi. Tüm dünyayı yedirip içirerek, kim var kim yok herkesi neşelendirmek, eğlendirmek için müzisyenler tutarak, neleri var neleri yoksa Kazak usulü hepsini satıp savurmuşlardı. Şimdi bile gömülü ganimeti olmayan nadirdi; bir talihsizlik olur da Tatarlar Zaporojye’ye aniden saldırmayı becerirlerse bulamasınlar diye Dinyeper adalarındaki sazlıkların altına gömülmüş maşrapalar, gümüş şarap kupaları ve bilezikler vardı; ne var ki Tatarların gömülenleri bulması güçtü, çünkü onu nereye gömdüğünü sahibinin kendisi de unutmaya başlardı. Böyleydi işte kalıp da gerçek dostlarının ve İsa dininin öcünü Lehlerden almak isteyen Kazaklar! “Ben Tatarların peşinden koşturacak yaşta değilim, ama burada iyi bir Kazak ölümüyle ölecek yer var. Çoktandır Tanrı’ya dua ediyordum, hayatın bitmesi gerekecekse savaşta öleyim, kutsal ve Hıristiyanlık uğruna bir savaşta öleyim diye. Öyle de oldu. Yaşlı bir Kazak için bundan daha şanlı bir son olamaz,” diyen ihtiyar Kazak Bovdyug da kalmak istiyordu.

Herkes ayrılıp da koruganlar iki tarafta ikişer sıra halinde dizilince koşevoy safların arasından geçip şöyle dedi:

“Soylu kardeşler, taraflar birbirinden memnun mu?”

“Herkes memnun, babacığım, memnun!” diye yanıtladı Kazaklar.

“Öyleyse öpüşün de vedalaşın, çünkü bir daha görüşebilecek misiniz, Tanrı bilir. Atamanınızı dinleyin, ama zaten bildiğiniz şeyi yapın; Kazak onurunun neyi emrettiğini siz biliyorsunuz.”

Ve bütün Kazaklar, ne kadar Kazak varsa hepsi birbirleriyle öpüştüler. Önce atamanlar başladı, kırlaşmış bıyıklarını sıvazlayıp birbirleriyle öpüştükten sonra birbirlerinin ellerini kavrayıp sıkı sıkı tutarak birbirlerine, “Ne dersin, soylu kardeş, bir daha görüşecek miyiz acaba?” diye sormak istiyorlar, ama sormayıp susuyorlardı, kırlaşmış başların ikisi de anlıyordu bunu. Kazaklara gelince, her iki tarafın da önünde çok iş olduğunu bilerek istisnasız hepsi birbiriyle vedalaştı, ama hemen ayrılmamaya, düşmanın Kazak ordusundaki azalmayı görmesine fırsat vermemek için gecenin karanlığına kadar beklemeye karar verdiler. Sonra hepsi yemek için kendi koruganlarına yollandılar. Kuşluk yemeğinden sonra yola çıkması gerekenler dinlenmek için yattı, belki de böylesi bir özgürlükte tadabilecekleri son uyku olduğunu hissederek derin ve uzun bir uyku çekti hepsi. Güneş batıncaya kadar uyudular, güneş batıp da hava biraz kararınca at arabalarını yağlamaya koyuldular. Hazırlıkları tamamlayınca at arabalarını önden saldılar, kendileri ise yoldaşlarıyla bir kez daha esenleşip sessizce arabaların ardına düştüler, süvariler bağırıp çağırmadan, atlara ıslık çalıp onları hızlandırmadan yayaların arkasından hafif bir tıkırtıyla ağırbaşlı ilerlemeye başladı, çok geçmeden de karanlığın içinde görünmez oldular. Yalnızca at nallarının çıkardığı derinden gelen sesler, bir de henüz pası açılmayan ya da gecenin karanlığında iyice yağlanmayan bazı tekerlerin gıcırtıları duyuluyordu.

Arkada kalan yoldaşları artık hiçbir şey görünmediği halde onlara uzun süre uzaktan el salladılar. Kalkıp yerlerine geri döndüklerinde, parlak yıldızların aydınlığında arabaların yarısının ve pek çok yoldaşlarının yerinde olmadığını görünce yüreklerine bir sıkıntı çöktü, hepsi keyfetmeye düşkün başlarını yere eğip istemedikleri halde düşünceye daldılar.

Taras Kazak saflarına huzursuzluğun nasıl çöktüğünü, yiğitlere yakışmaz biçimde tüm Kazak kafalarının sessizce nasıl kedere büründüğünü görüyordu, ama susuyordu. Yoldaşlarından ayrılmanın verdiği hüzne alışmaları için onlara zaman tanımak istiyor, bu arada, o sessizlikte, her birinin yüreğine eskisinden de güçlü bir ataklığı, yalnızca Slav soyunun, o özgür, kudretli soyun muktedir olduğu, bir deniz sığ nehirlerin önünde nasılsa başkalarının karşısında öyle olan o ataklığı hepsinin yüreğine geri döndürmek için birdenbire ve aniden Kazak usulü nara atıp hepsini heyecana getirmeye hazırlanıyordu. O deniz hava fırtınalıysa kabarıp coşarak ve güçsüz nehirlerin yükseltemeyeceği dev dalgalar yükselterek sırf uğultu ve gümbürtü kesilir. Ama hava rüzgârsız ve sütliman ise uçsuz bucaksız, nehirlerden daha parlak ayna gibi yüzeyini zevkten biteviye bayram etsin diye gözlerin önüne serer.

Ve Taras hizmetkârlarına, ötekilerden ayrı duran bir at arabasını boşaltmalarını emretti. Araba Kazak ordugâhındaki en büyük ve en sağlam arabaydı. Kalın tekerleklerin etrafına iki misli sağlam demir çemberler geçirilmişti. Çok yüklüydü, çullarla, dayanıklı öküz derileriyle örtülüydü ve katranlanmış iplerle sıkı sıkı bağlanmıştı. Taras’ın mahzenlerinde uzun zaman yatmış eski, iyi şaraplarla dolu mataralarla ve küçük fıçılarla yüklüydü. Zafer kazanılırsa, o büyük an gelirse, herkes kendinden sonraki kuşaklara aktarmaya değer bir kahramanlık karşısında bulursa kendini, işte o büyük anda herkesin içini yüce bir duygu sarsın diye istisnasız olarak her Kazak’ın yıllanmış değerli şaraptan içmesine yetecek kadar yedek şarap getirmişti Taras. Albayın emrini duyan hizmetkârlar arabalara koştular, sağlam ipleri büyük kılıçlarla kestiler, kalın öküz derilerini ve çulları arabanın üstünden çektiler, mataraları ve fıçıları indirdiler.

“Her şeyi alın,” dedi Taras. “Neyiniz varsa alın, çanakları ya da atlarınızı suvardığınız kovaları, eldivenleri ya da kalpakları, hiçbiri yoksa o zaman da iki avucunuzu uzatın.”

Kazaklar da ne var ne yok topladılar, kiminin çanağı vardı, kiminin atını suvardığı kovası, kiminin eldiveni, kiminin kalpağı, kimi de yalnızca iki avucunu uzatıyordu. Taras’ın hizmetkârları saflar arasında dolaşıp mataralardan ve fıçılardan şarap dolduruyordu. Fakat Taras hep birden içmek amacıyla işaret verinceye kadar içilmemesini emretti. Anlaşılan bir şey söylemeye niyetleniyordu. Taras biliyordu ki, eskimiş iyi şarap çok etkili de olsa, insanın maneviyatını yükseltmeye muktedir de olsa, üstüne de yerinde bir konuşma eklenirse o zaman hem şarabın, hem ruhların gücü iki kat daha pekişecektir.

“Soylu arkadaşlar,” dedi Bulba. “Ne kadar büyük bir şeref de olsa, ne beni ataman seçtiğiniz için, ne de vedalaştığımız yoldaşların şerefine içki ikram ediyorum; başka bir zaman olsa her ikisini de yapmak yakışık alırdı; şimdi bizi bekleyen zaman öylesi bir zaman değil. Önümüzdeki savaş çok ter akıtmayı ve Kazak yiğitliğini gerektiriyor! Onun için, yoldaşlar, hep beraber içelim, önceden, tüm kutsal Ortodoks inancı için, Ortodoks inancının tüm dünyada yayıldığı ve her yerde tek kutsal inanç olduğu, ne kadar busurman varsa hepsinin Hıristiyan olduğu zamanın sonunda gelmesi için içelim! Hep beraber Seç için de içelim, tüm busurman’ların mahvedilmesi için Seç hep ayakta dursun, Seç’ten her yıl birbirinden iyi, birbirinden güzel yiğitler çıksın diye içelim! Kendi şanımız için de içelim, torunlarımız ve onların oğulları, bir zamanlar yoldaşlıktan utanmayan ve kendi yoldaşlarına ihanet etmeyen insanlar bulunduğunu anlatsınlar diye içelim. İnancımız için, soylu kardeşler, inancımız için.”

Yakın sıralarda duranların hepsi tok sesleriyle, “İnancımız için!” diye bağrışmaya başladılar.

“İnancımız için!” diyerek uzaktakiler de onlara katıldı. Derken kim var kim yok hepsi, yaşlısı da genci de inanç için içti.

“Seç için!” diyen Taras elini başının üstünde yükseğe kaldırdı.

“Seç için!” diyen gür sesler yankılandı ön sıralardan.

“Seç için!” dediler usulca yaşlılar, ak bıyıklarını oynatarak. Gençler ise uçmaya hazırlanan genç doğanlar gibi silkinerek tekrarladılar:

“Seç için!”

Arazinin ta uzaklarında Kazakların kendi Seç’lerini nasıl andıkları duyuldu.

“Arkadaşlar, şimdi son yudum, dünyada yaşayan ne kadar Hıristiyan varsa hepsinin şerefine!”

Ve Kazakların hepsi, istisnasız olarak, son yudumlarını dünyada yaşayan ne kadar Hıristiyan varsa hepsinin şerefine içtiler.

Ve tüm koruganların safları arasında “Dünyada ne kadar Hıristiyan varsa hepsi için!” sözleri daha uzun zaman tekrarlandı:

Artık çanaklar boşalmıştı, ama Kazaklar ellerini kaldırmış hâlâ ayakta duruyorlardı; gerçi şarabın ışıldattığı gözleri şen bakıyordu, ama çok derin düşüncelere dalmışlardı. Şimdi, kendi çıkarları ya da savaş gelirleri değildi düşündükleri şey, düka altınlarını, değerli silahları, işlemeli kaftanları ve Çerkez atlarını toplamak kime kısmet olacak diye de düşünmüyorlardı; onlar, minik kuşları andıran kalyonların, gemilerin ve her çeşit teknenin beneklediği, böcek gibi şehirleri ve köyleriyle, ufacık otlardan oluşmuş gibi görünen yatık ormanlarıyla zar zor seçilen daracık kıyıların çevrelediği, uçsuz bucaksız, uzaklara kadar uzanan denizin gözler önüne serildiği, kayalık, sarp ve yüksek dağların doruklarına konmuş kartallar gibi düşünüp duruyorlardı. Kartal gözleriyle tarıyorlardı etraflarındaki tüm araziyi ve uzaklarda karanlık görünen kaderlerini. Olacak, tüm arazi, otlaklarıyla ve yollarıyla tüm arazi, onların uçları topraktan çıkan beyaz kemikleriyle örtülmüş olacak, parçalanmış arabalarla, kırılmış kılıçlarla ve mızraklarla örtülmüş arazi, onların Kazak kanlarıyla cömertlikle yıkanmış olacak; onların aşağı doğru burulmuş bıyıklarıyla perçemli kafaları daha da uzağa saçılmış olacak; üşüşen kartallar onların Kazak gözlerini o kafalardan oyup çıkarıyor olacaklar. Fakat böyle geniş ve ferah ferah yayılan bir ölüm konağından büyük bir hayır doğacak! Yüce gönüllü yapılan bir tek iş bile heba olmaz, Kazak şanı da tüfek namlusundan uçup giden barut tozu gibi kaybolup gitmez. Olacak, aksakalı göğsüne kadar inen bir banduracı, belki de olgunluğun mertliğiyle dolu, fakat ak saçlı, ruhu dev gibi bir ihtiyar, onlar hakkındaki derin, etkili sözünü söyleyecek. Derken onların şanı şaha kalkıp tüm dünyayı saracak, sonradan doğan herkes onları konuşacak; zira, güzel sesi şehirlere, kulübelere, saraylara, köylere, her yere yayılabilsin diye ustanın değerli saf gümüş kattığı, herkesi eşit olarak duaya çağıran bakır çanın çınlayan çalışını andıran etkili söz de uzaklara taşınır.

IX

Şehirde hiç kimse Zaporojyelilerin yarısının Tatarların peşinden gittiğini öğrenemedi. Belediye binasının kulelerinden bakan gözcüler yalnızca arabaların bir kısmının birbiri ardına ormanın arkasına gittiğini fark ettiler, fakat Kazakların pusu kurmaya hazırlandıklarını sanıyorlardı. Fransız mühendis de öyle düşünüyordu; bu arada koşevoy’un sözleri boşa çıkmamış, şehirde yiyecek stokları tükenmeye başlamıştı. Eski çağlarda âdet olduğu üzere askerî güçler kendilerine ne kadar erzak gerektiğini hesap etmezlerdi. Çıkış yapmayı deneyecek oldular ama babayiğitlerin yarısı Kazaklar tarafından hemen öldürüldü, diğer yarısı ise elleri boş şehre sürüldü. Bununla birlikte Yahudiler çıkış hareketinden yararlanıp etrafın havasını koklamışlar, Zaporojyelilerin nereye, ne amaçla, hangi koruganların hangi komutanlarla gittiğini, gidenlerin ve kalanların sayılarını, kalanların ne yapmayı tasarladığını öğrenmişlerdi, sözün kısası, birkaç dakika sonra şehirde artık her şey biliniyordu. Albaylar cesaretlendi, çarpışma için hazırlanmaya başladılar. Taras şehirdeki hareketlenmeden ve gürültüden bunu anladı, aceleyle çalışmaya girişti, düzenlemeye, emirler ve öğütler yağdırmaya başladı, koruganları üç karargâh haline getirdi, etraflarını arabalarla kale şeklinde çevirdi; Zaporojyelilerin yenilmez olduğu bir savaş düzeniydi bu. İki koruganın pusuya yatmasını emretti; düşman süvarisini oraya sürmek mümkün olur düşüncesiyle arazinin bir kısmını sivri kazıklarla, diklemesine yerleştirilen kırık silahlarla, mızrak kırıklarıyla doldurdu. Her şey gereği gibi yapılıp bitirilince, Taras, Kazaklara bir konuşma yaptı, onları yüreklendirmek ya da canlandırmak amacıyla konuşmadı –morallerinin yüksek olduğunu zaten biliyordu– yalnızca kendi içindekileri dökmek istediğinden konuştu.

“Beyler, yoldaşlığımızın ne anlama geldiğini söylemek istiyorum. Siz, babalarınızdan, dedelerinizden toprağımızın herkesin gözünde ne kadar onurlu olduğunu duymuşsunuzdur; hem Greklere haddini bildirir, hem Konstantinopolis’ten düka altınlarını alırdık, kentlerimiz, tapınaklarımız ise görkemliydi, prenslerimiz Rus soyundan gelme kendi prenslerimizdi, onlar Katolik sapkınlar değildi. Busurman’lar her şeyi aldı, her şey yok oldu; yalnızca biz kaldık, öksüz kaldık, evet, güçlü kuvvetli kocasından sonra dul bir kadın nasıl kalırsa toprağımız da bizim gibi kimsesiz kaldı! Yoldaşlar, biz kardeşlerimize işte böyle bir zamanda elimizi uzattık! İşte, bizim yoldaşlığımız bunun üstüne kuruludur! Yoldaşlıktan daha kutsal bir bağ yoktur! Bir baba kendi çocuğunu sever, bir anne kendi çocuğunu sever, çocuk kendi anne babasını sever, fakat kardeşlerim, bu aynı şey değil; bir hayvan da kendi yavrusunu sever! Ama kan bağıyla değil, gönül bağıyla hısım akraba olmak ancak insanın yapabileceği bir şeydir. Başka topraklarda da yoldaşlar vardır, fakat Rus toprağındaki gibi yoldaşlar olmamıştır. Bir kere değil, yâd ellerde bulunup süründüğünüz çok oldu, görürsün ki, oradakiler de insan! Onlar da Tanrı’nın yarattığı insanlar, onlarla kendi yakınınmış gibi konuşursun, ama iş yürekten geleni söylemeye gelince, görürsün ki, hayır, onlar akıllı insanlar, ama yürekten söz söylenecek insanlar değiller, hayır değiller! Hayır, kardeşlerim, Rus ruhunun sevdiği gibi sevmek, akılla değil de sende ne varsa hepsiyle, Tanrı’nın verdiği her şeyle sevmek, ah!..” dedi Taras ve elini boş ver anlamında savurdu, ak saçlı başını salladı, bıyıklarını titretti, konuşmasına devam etti:

“Hayır, kimse öyle sevemez! Biliyorum ki, toprağımızda artık alçaklık türedi; insanlar ekin ve ot yığınlarının, at sürülerinin olmasından, bir de mahzenlerindeki mühürlenmiş bal şaraplarının güvende bulunmasından başka bir şey düşünmüyorlar. Şeytan bilir ancak, onların busurman’ların hangi geleneklerini benimsediğini; kendi dillerini hor görür oldular; birbirleriyle konuşmak istemiyorlar; birbirlerini pazarda cansız hayvan satarmış gibi satıyorlar; yabancı bir kralın lütfunu, hem kral da değil, sivri burunlu sarı çizmesiyle onların suratına suratına vuran Polonyalı kodamanın pis lütfunu her türlü kardeşlikten üstün tutuyorlar, ama en alçak olanında bile, nasıl olursa olsun, ister soba kurumunun içinde yuvarlanmış olsun, ister dalkavuklukta dibe vurmuş olsun, yine de, kardeşlerim, onda yine de Rus hissiyatının bir nebzesi kalmıştır; o bir gün uyanacak, talihsiz adam, ellerini dizine vurmaya başlayacak, başını ellerinin arasına alıp sürdüğü aşağılık hayata bağıra çağıra lanet okuyacak, rezilliğin kefaretini acılarla ödemeye razı olacak. Varsın Rus toprağında yoldaşlık neymiş öğrensinler! İş ölmeye gelirse, öyle ölmek onların hiçbirine kısmet olmaz! Hiçbirine, hiçbirine! Onlar fare gibi korkak yaratılışlı, buna cesaretleri yetmez!”

Ataman böyle konuştu, konuşmasını bitirdiğinde Kazak savaşlarında gümüşlenmiş başını hâlâ sallıyordu. Böylesi bir konuşma, ayakta duran herkesi coşturdu, sözleri yüreklerinin en derinlerine işledi. Saflardaki en yaşlılar ak saçlı başlarını yere eğmiş kıpırdamadan duruyorlardı, ihtiyar gözlerde sessizce yaşlar toplaşıyordu, gözyaşlarını giysilerinin kollarıyla usulca siliyorlar, sonra sanki sözleşmişler gibi hepsi aynı anda, ellerini, görmüş geçirmiş başlarını sallamaya başlıyorlardı. Öyle anlaşılıyordu ihtiyar Taras acıyla, emekle, gözüpeklikle ve hayattaki her çeşit talihsizlikle bilgeleşmiş yüreklerde ya da bunları tanımasa bile genç, inci gibi ruhuyla pek çok şey hissedip kendilerini dünyaya getiren anne babalarını sonsuz mutluluğa boğan insan yüreğinde var olan bildik ve iyi pek çok şeyi anımsatmıştı. Düşman ordusu gümbürdeyen davulların ve boruların eşliğinde şehirden çıktı. Atlarının üstünde ellerini bellerine dayamış soylu beyler ise sayısız hizmetkârlarla çevrelenmişti. Şişman albay emirler veriyordu. Derken, hızla Kazak karargâhlarına saldırdılar, tehdit ederek, gözleri alev alev, bakır zırhlarıyla parıldayarak, çakmaklı tüfekleriyle nişan aldılar. Kazaklar onların tüfek ateşine geldiğini görür görmez uzun namlulu çakmaklı tüfekleriyle hepsi birden takırdamaya başladılar, hiç aralıksız ateş ettiler. Gürültülü patlamalar aralıksız bir uğultuyla birbirine karışıp kaynaşarak çevredeki tüm kırlara ve tarlalara, uzaklara kadar yayıldı. Tüm arazi duman altında kaldı. Zaporojyeliler ise soluk almadan aralıksız ateş ediyordu; arkadakiler yalnızca tüfekleri doldurup öndekilere veriyor, Kazakların tüfekleri doldurmadan nasıl ateş ettiğine akıl erdiremeyen düşmanı hayretler içerisinde bırakıyorlardı. Her iki orduyu saran dev duman dalgasının içinde bir bakmışsınız birinin bir bakmışsınız ötekinin saflardan eksildiği görülemiyordu, fakat Lehler mermi atışının çok yoğun olduğunu ve savaşın iyice kızıştığını anlıyorlardı. Dumandan uzaklaşmak ve duruma bakmak için geri çekildikleri zaman saflarından pek çok kişinin eksildiğini gördüler. Kazaklarda ise yüz kişide belki de iki-üç kişi ölmüştü. Kazaklar bir dakika bile ara vermeksizin çakmaklı tüfekleriyle sürekli ateş etmeyi sürdürdüler. Daha önce böyle bir taktiği hiç görmemiş olan yabancı mühendis şaşırıp kaldı, herkesin önünde, “Cesur, babayiğit Zaporojyelilere bakın! Başka topraklarda da başkalarıyla işte böyle savaşmak gerekir!” dedi ve topların hemen Zaporojyelilere yöneltilmesini tavsiye etti. Geniş namlulu, dökme demirden toplar şiddetli bir gürültüyle gümbürdemeye başladı; uğuldayan toprak uzaklarda bile sarsıldı, tüm arazi iki misli duman altında kaldı. Barut kokusu uzak ve yakın şehirlerin meydanlarında ve sokaklarında hissedildi. Ne var ki nişancılar namluları çok yükseğe çevirmişler, kızgın gülleler korkunç bir vızlama sesiyle çok yüksek bir yay çizerek Kazakların başının üstünden aşıp uzakta patlayarak derine gömülürken, kara toprağı yükseklere savurmuşlardı. Böyle bir beceriksizliği görünce Fransız mühendis saçlarını yolmaya başladı, Kazakların mermi yağdırmalarına aldırmadan topları kendisi yöneltmeye girişti.

Taras, Nezamaykov ve Steblikiv koruganlarının başına gelecek felaketi daha uzaktan görüp gür bir sesle haykırdı: “Bir an önce arabaların arkasından çıkın, hemen atlara binin!” Ama Ostap ortaya atılmasa, ne arabaların arkasından çıkmaya ne de atlarına binmeye fırsat bulabileceklerdi; Ostap altı topçunun ellerinden fitilleri çekip aldı, yalnızca dördünden alamadı, Lehler onu geri püskürttüler. Bu arada yabancı yüzbaşı, şimdiye kadar hiçbir Kazak’ın öylesini görmediği en büyük toptan ateş etmek için fitili eline aldı; top kocaman ağzıyla korkunç görünüyordu ve o ağızdan bin ölüm bakıyordu. Büyük top ve ardından diğer üç top gümbürdeyince boğuk boğuk karşılık veren toprak dört misli sarsıldı; çok acı getirdi o toplar! Bir tek ihtiyar anaya düşmedi kemikli ellerini pörsümüş memelerine vura vura dövünüp ağlamak; Glohov’ da, Nemirov’da, Çernigov’da ve öbür şehirlerde bir tek kadın dul kalmadı. Sevdalı kadın her gün evden fırlayıp pazara gidecek, gelip geçen herkesi yakalayıp gözlerinin içine bakacak, bakacak da onların arasında o en sevileni tanımaya çalışacak, şehirden her çeşit asker grubu geçer geçmesine, ama onların arasında o en sevilen hiçbir zaman olmayacak.

Nezamaykov koruganının yarısı sanki hiçbir zaman olmamıştı! Her bir başağı gerçek altın gibi edalı edalı salınan tarlayı dolu birden nasıl vurursa, onlar da öyle vurulup yere yattılar.

Kazaklar öyle bir atıldılar, hepsi birden öyle bir saldırdı ki! Koruganının en iyi yarısının olmadığını gören Kukubenko’nun gözü öfkeden öyle bir döndü ki! Nezamaykov koruganından geriye kalanlarla tam ortaya atıldı, o öfkeyle önüne ilk çıkanı lâhana gibi doğradı, mızrağıyla hem atlının hem atın hakkından gele gele birçok atlıyı yere yuvarlayıp topçuların yanına varmayı başardı, toplardan birini ele geçirdi; orada ne görsün, Uman koruganının atamanı uğraşıp duruyor, Stepan Guska ise en büyük topu almış bile. Kukubenko onları orada bırakıp kendi Kazaklarıyla beraber düşman kalabalığına yöneldi; öyle ki, Nezamaykovlular nereden geçse orası açılıp tertemiz yol oluyor! Nereye dönse orası yan sokak oluyor! Düşman saflarının nasıl seyrekleştiği ve Lehlerin külçe gibi nasıl düştüğü öyle bir görülüyor ki! Arabaların başında ise Vovtuzenko, onun önünde Çereviçenko, uzaktaki arabaların başında Dyogtyarenko, onun arkasında korugan atamanı Vertıhvist. Dyogtyarenko iki soyluyu mızrağıyla havaya kaldırdıktan sonra, sonunda, ele geçmekte direnen bir üçüncüsüne saldırdı. Leh çevik ve güçlüydü, giysileri şatafatlıydı, yanında elli kadar hizmetkârı vardı. Dyogtyarenko’yu sıkı sıkı tutup arkaya yatırdı, onu yere çaldı, saldırmak için kılıcını havaya kaldırıp haykırdı:

“Sizi Kazak köpekler, bana karşı koyacak bir kişi bile yok içinizde!”

“İşte var ya!” dedi öne çıkan Mosiy Şilo. Güçlü kuvvetli bir Kazak’tı o, denizde defalarca atamanlık yapmış, çeşit çeşit belaya çatmıştı. Türkler onları Trabzon’da yakalamış, kalyonlara toplayıp esir almışlar, ellerini ayaklarını demir zincirlere vurmuşlar, onlara haftalarca yiyecek vermemişler, iğrenç deniz suyu içirmişlerdi. Zavallı tutsaklar sırf Ortodoks dinini değiştirmemek için her şeye dayanmışlardı. Ataman Mosiy Şilo buna katlanmamış, kutsal yasayı ayaklar altına alıp günahkâr başına iğrenç sarığı dolamış, paşanın güvenini kazanıp geminin kilercisi ve tutsakların amiri olmuştu. Zavallı tutsaklar buna çok üzüldüler, zira kendi adamın dinine ihanet eder de zulmedenlere katılırsa onun elinin altında bulunmanın daha zor ve daha acı olacağını biliyorlardı, gerçekten öyle de oldu. Hepsini üçer üçer yeni zincirlerle bağladı Şilo, acımasız ipleri ta beyaz kemiklerine kadar sıkıladı, hepsinin enselerine yumruk atarak dayaktan geçirdi. Böyle bir uşak buldukları için sevinen Türkler kendilerine ziyafet çekmeye kalktılar, yasalarını unutup içkiyi fazla kaçırdılar, kör kütük sarhoş oldular. O zaman Mosiy Şilo, altmış dört anahtar getirip kendilerini çözsünler diye esirlere dağıttı, zincirleri ve prangaları denize atsınlar, ellerine kılıçları alıp Türkleri kılıçtan geçirsinler diye. O zaman Kazaklar çok ganimet aldı, vatanlarına şanla döndüler, banduracılar da Mosiy Şilo’yu uzun zaman terennüm ettiler. Onu aslında koşevoy olarak seçerlerdi, ama tuhaf bir Kazak’tı o. Kimi zaman en bilge insanın aklına gelmeyecek bir iş başarır, kimi zaman da sırf aptallığı tutardı. Nesi var nesi yoksa içkiye, eğlenceye yatırdı, Seç’te herkese borçlandı, üstüne üstlük sokak hırsızı gibi hırsızlık yaptı, gece başka bir korugandan tüm Kazakların giysilerini alıp meyhaneciye rehin verdi. Böyle bir yüzkarası için onu pazarda bir direğe bağladılar, gelen geçen var gücüyle birer kere vursun diye yanına da kalın bir sopa koydular. Ne var ki onun önceki yararlıklarını unutmayan Zaporojyeliler arasında ona sopayla vuracak birisi çıkmadı. Kazak Mosiy Şilo işte böyle bir adamdı.

“Köpek, işte sizi öldürecek birileri var!” diye bağırdı üstüne atılıp. Kılıçları öyle bir çektiler ki, aman Tanrım! Her ikisinin hem omuz zırhları hem de zırhlı yelekleri eğilip büküldü. Düşman Leh, Şilo’nun demir zırhını parçaladı, kılıcı Şilo’nun vücuduna saplandı, Kazak’ın zırhı kırmızıya boyandı, ama o buna aldırmadı, kaslı kolunu havaya kaldırıp salladı (güçlü kolu ağırdı), Leh’in kafasına indirdi. Leh’in bakır şapkası parçalanıp dağıldı, sendeledi, külçe gibi yere düştü. Şilo ise bayılan Leh’e vurmaya, onu parçalamaya girişti. Kazak, Kazak, düşmanın işini bitirmeyi bırak, en iyisi dön de arkana bir bak! Kazak dönüp arkasına bakmadı, derken öldürülen adamın hizmetkârlarından biri bıçağı onun boynuna sapladı. Şilo arkasına döndü, babayiğidi tam yakalayacaktı ki, o, barut dumanının içinde kaybolup gitti. Fitilli tüfeklerin ateş sesi bastırdı her yandan. Şilo sendelemeye başladı ve anladı ki yarası öldürücü. Yere düştü, elini yarasının üstüne koydu, arkadaşlarına dönüp, “Elveda, soylu kardeş yoldaşlar! Ortodoks Rus toprağı sonsuz zamanlara kadar var olsun, ona ebediyen şan olsun!” dedi. Sonra güçsüzleşen gözlerini kapadı, onun Kazak ruhu demir gibi bedeninden uçup gitti birden. Derken Zadorojni çıktı kendi Kazaklarıyla, Vertıhvist düşman saflarını darmadağın ederken Balaban ilerlemeye başladı.

“Beyler,” diye seslendi Taras korugan atamanlarına, “barutluklarda barut var mı daha? Kazak gücü azalmadı değil mi? Kazaklar daha yılmadı değil mi?”

“Babacığım, barutluklarda barut var, Kazak gücü de zayıflamadı daha; Kazaklar yılmadı daha!”

Ve Kazaklar şiddetle bastırdı, tüm düşman saflarını darmadağın ettiler. Kısa boylu albay toplanma işareti verdi, uzaklara kadar tüm araziye dağılmış adamlarını toplamak için alacalı bulacağı sekiz sancağın asılmasını buyurdu. Lehlerin hepsi sancakların altına koştu, fakat ataman Kukubenko kendi Nezamaykov koruganıyla birden ortaya atılıp da doğrudan şişko göbekli albaya saldırdığında onlar daha saf tutmaya fırsat bulamamışlardı. Albay direnemedi, atını çevirdiği gibi dörtnala kalktı. Kukubenko ise alayıyla bir araya gelme fırsatını vermeden tüm arazide onu uzaklara kadar kovaladı. Bunu yandaki korugandan gören Stepan Guska elinde kementle kestirmeden onun arkasına düştü, atının boynuna yattı, uygun bir fırsatını buldu, kemendi atıp bir kerede boynuna geçirdi; albay morumsu kırmızı bir renk aldı, iki eliyle ipe asıldı, ipi koparmaya çabalıyordu, fakat öldürücü mızrak çok güçlü bir savruluşla tam karnına saplandı. Albay yere mıhlanmış olarak öylece kaldı. Ne var ki Guska’nın da kaderinde yokmuş ölümden kaçmak! Kazaklar Stepan Guska’yı dört mızrağın ucunda havaya kaldırılmış gördüklerinde göz açıp kapamaya vakit bulamamışlardı daha. Zavallıcık, “Tüm düşmanlar yok olsun, Rus toprağında sonsuza kadar zafer sevinci olsun!” diyebildi sadece ve hemen can verdi.

Kazaklar etraflarına bakındılar, şurada, yan tarafta Kazak Metelitsa Lehlere dayak ziyafeti çekiyor, onun, bunun kafasına indiriyor; öte tarafta ise ataman Nevılıçkiy kendi adamlarıyla birlikte yükleniyor; arabaların yanı başında Zakrutıguba düşmanla vuruşuyor onları sağa sola dağıtıyor; uzaktaki arabaların yanında üçüncü Pisarenko kocaman bir sürüyü defetmiş bile; ötedeki arabaların yanında ise kapışmışlar, arabaların üstünde vuruşuyorlar.

“Ne o, beyler!” diye bağırdı herkesin önünden geçmekte olan ataman Taras. “Barutluklarda barut var mı daha? Kazak kuvveti hâlâ yerinde mi? Kazaklar daha yılmadı, değil mi?”

“Babacığım, barutluklarda daha barut var; Kazak gücü de yerinde; Kazaklar daha yılmadı!”

Bovdyug ise arabadan düştü; bir mermi tam kalbine isabet etmişti, fakat ihtiyar tüm gücünü toplayıp, “Dünyadan ayrıldığıma yanmam! Tanrı herkese böyle bir son nasip etsin! Rus toprağının şanı sonsuza kadar sönmesin!” dedi. Ve Bovdyug’un ruhu, kendisinden çok önce giden ihtiyarlara Rus toprağında insanların savaşmayı bildiklerini, daha da güzeli, o topraklarda kutsal inançları uğruna ölmeyi nasıl becerebildiklerini anlatmak için hızla yükseklere uçtu.

Korugan atamanı Balaban da çok geçmeden paldır küldür yere yıkıldı. Mızrak, kurşun ve sivri, ağır süvari kılıcından ölümcül yaralar almıştı. Oysa Balaban en cesur Kazaklardan biriydi, onun atamanlığında gerçekleştirilen deniz seferlerinde pek çok kahramanlık yapmıştı, fakat en şanlısı Anadolu kıyılarına çıktığı seferdi. O zaman çok Venedik altını, ipek kurdeleler, değerli Türk giysileri ve çeşit çeşit kıymetli kullanım malları toplamışlardı. Ne var ki dönüş yolunda felakete uğramışlar, ciğerpareler, Türklerin açtığı gülle ateşine yakalanmışlar, gemiden açılan öyle bir ateşe tutulmuşlardı ki, kayıkların yarısı fırıl fırıl dönmeye başlamış, alabora olmuştu, su altında kalanların sayısı bir-iki değildi, fakat kayıkların yan taraflarına bağlanmış kamışlar onları batmaktan kurtarmıştı. Balaban Türk gemisinden görünmemek için tam güneşe karşı durup tüm gücüyle küreklere asıldı. Sonra bütün gece çanaklarla, kalpaklarla kayıklardan su boşalttılar, delinen yerleri onardılar. Kazak pantolonlarını kesip yelken yaptılar, var güçleriyle ilerleyip en hızlı Türk gemisinden kaçtılar. Seç’e kazasız belasız varmakla kalmadılar, üstüne üstlük Kiev Mejigor Manastırı başkanı başrahibe altın ipliklerle işlenmiş bir cüppe ve Zaporojye’deki Pokrov manastırına saf gümüşten bir ikon çerçevesi getirdiler. Ondan sonra banduracılar Kazakların başarısını uzun zaman övüp yücelttiler. Şimdi başını öne düşürmüş, ölüm acıları çekerken, “Soylu kardeşlerim, bana öyle geliyor ki güzel bir ölümle ölüyorum; yedisini kılıçtan geçirdim, dokuzunu mızrakla delik deşik ettim, ziyadesiyle fazlasını atımla tepeledim, kurşunladıklarımın sayısını bile hatırlamıyorum. Rus toprağı sonsuza kadar yaşasın!” dedi usulca, sonra uçtu gitti ruhu.

Kazaklar, Kazaklar! Ordunuzun gözbebeğini vermeyin! Kukubenko’nun etrafını sardılar, tüm Nezamaykov koruganından hepi topu yedi kişi kaldı, onlar da artık güçten düşüyor, Kukubenko’nun giysileri kana bulandı bile. Taras onun başındaki belayı gördü, yardım etmek için koştu, ama Kazaklar geç kaldılar; çevresini saran düşman daha uzaklaştırılmadan mızrak kalbinin derinliklerine girdi. Kukubenko onu tutup kaldıran Kazakların eline kendini sessizce bıraktı, genç kanı, beceriksiz hizmetçilerin cam bir kabın içinde mahzenden getirirken, tam kapının girişinde tökezleyip kırdığı değerli testiden akan değerli şarap misali oluk gibi boşandı; şarap yere döküldü, onu, hayatındaki en güzel olay için, olur da Tanrı, ihtiyarlık günlerinde ona, eski günleri, insanın başka türlü ve daha güzel neşelendiği o başka zamanları beraber anacağı gençlik arkadaşıyla karşılaşmayı kısmet eder diye saklayıp duran ev sahibi koşup geldi, başını ellerinin arasına aldı. Kukubenko gözlerini etrafta gezdirdi, “Yoldaşlarım, Tanrı’ya şükür ki, bana gözünüzün önünde ölmeyi nasip etti! Bizden sonra bizden daha iyiler yaşasın ve İsa’nın sevdiği Rus toprağı kendisiyle ebediyen övünsün!” sözleri döküldü ağzından. Ve genç ruhu uçup gitti. Melekler onun ruhunu ellerinin üstünde kaldırıp göklere taşıdılar; orada rahat olacak, “Kukubenko, otur, sağıma otur!” diyecek İsa. “Sen yoldaşlığa ihanet etmedin, onursuz iş yapmadın, zor günde kimseyi ele vermedin, benim kilisemi koruyup kolladın.” Kukubenko’ nun ölümü herkesi kederlendirdi. Kazak safları artık hızla seyrekleşiyordu. Gözüpek olanların pek çoğu yoktu artık, ama Kazaklar hâlâ dayanıyor, direniyordu.

“Ne o, beyler!” diye bağırdı Taras geriye kalan koruganlara. “Barutluklarda hâlâ barut var mı? Kılıçlarınız körlenmedi mi? Kazak gücü yorulmadı mı? Kazaklar yılmadı mı?”

“Babacığım, barut yeter, kılıçlar da işe yarar daha; Kazak gücü de yorulmadı; Kazaklar daha yılmadı!”

Ve Kazaklar yeniden atıldı, öyle atıldılar ki sanki hiç kayıpları yoktu. Artık yalnızca üç korugan atamanı sağdı. Artık her yerde kırmızı dereler al al akıyordu. Kazak ve düşman ölüleri o derelerin üstünde yüksek köprüler halinde yığılıyordu. Taras başını kaldırıp gökyüzüne baktı, artık akdoğanlar gökyüzünde sıra halinde uzanıyorlardı. Bak, birilerine ziyafet çıkacak! Şurada ise Metelitsa’yı mızrakla havaya kaldırmışlar; öbür Pisarenko’nun başı yuvarlanırken, gözleri açılıp açılıp kapanıyor. Ohrim Guska’nın bedeni iki büklüm oluyor ve dörde bölünmüş olarak küt diye yere düşüyor. Taras Bulba, “Haydi!” deyip mendilini salladı. Ostap işareti anladı, pusudan çıkıp süvarilere şiddetle saldırdı. Lehler şiddetli saldırıya dayanamadı, Ostap onları kovaladı, doğruca sivri kazıkların ve kırık mızrakların çakılı olduğu yere sürdü. Atlar tökezleyip düşmeye, Lehler ise atların kafalarının üstünden yere uçmaya başladı. Bu arada arabaların arkasında bekleyen sonuncu Korsun koruganı tüfek mermisinin yetişebileceğini görüp fitilli tüfekleriyle aniden ateşe başladı. Lehler şaşırıp ne yapacaklarını bilemez oldular, Kazaklar ise canlanıp yeniden yüreklendiler.

“İşte, zafer bizim!” diyen Zaporojyelilerin sesleri geliyordu her yandan, borular çalmaya başladı, zafer sancağı asıldı. Bozguna uğrayan Lehler her yerde kaçışıyor, saklanıyordu.

“Durun, daha tam zafer değil!” dedi şehir duvarlarına bakan Taras. Doğru söylemişti.

Kapılar açıldı, tüm atlı alaylar içinde en seçkini olan hüsar alayı kapıdan uçarcasına çıktı. Tüm atlıların altında tek tip boz argımak20 atları vardı. En önde hepsinden atak, hepsinden güzel bir yiğit dörtnala ilerliyordu. Kara saçları bakır başlığının altından nasıl da uçuşuyor, güzellerin en güzelinin kendi eliyle işlediği koluna bağlı değerli eşarp nasıl da dalgalanıyordu! Onun Andriy olduğunu görünce Taras şaşkına döndü. Savaş heyecanıyla yanıp tutuşan, koluna bağlanmış armağana layık olmaya can atan Andriy ise tüm sürünün en güzeli, en hızlısı ve en genci bir tazı misali dörtnala uçuyordu. Tecrübeli avcı av köpeğini tavşanın üstüne salmış, o da ayaklarıyla havada düz bir çizgi oluşturarak tüm vücuduyla yana yatmış halde, yerden kaldırdığı karları savura savura, kovalamacanın harareti içinde tavşandan on kat daha heyecanlı koşuyordu. İhtiyar Bulba durdu, Andriy’in önündeki yolu nasıl tertemiz ettiğine, herkesi nasıl püskürttüğüne, nasıl kesip biçtiğine, sağına soluna nasıl darbeler indirdiğine bakıyordu. Taras dayanamayıp haykırdı: “Nasıl? Kendi yoldaşlarını ha? Kendi yoldaşlarını ha? Şeytan’ın dölü, kendi yoldaşlarını mı öldürüyorsun?” Fakat Andriy önündekilerin kendi yoldaşları mı yoksa başkaları mı olduğunu fark etmiyordu bile; gözü hiçbir şey görmüyordu. O, saç lüleleri görüyordu, saç lüleleri, uzun mu uzun saç lüleleri ve nehir kuğusununki gibi bembeyaz bir göğüs, bir de kar beyazı boyun ve omuzlar ve çılgın öpücükler için yaratılmış olan her şeyi görüyordu.

“Hey, delikanlılar! Yalnızca onu çekin ormana, bana yalnızca onu çekin!” diye haykırıyordu Taras. En hızlı otuz Kazak Andriy’i pusuya düşürmek için hemen o saat hevesle fırladı. Ve yüksek kalpaklarını düzeltip hemen o anda atlarının üstünde kestirmeden hüsarların üstüne atıldılar. Öndekilere yandan saldırdılar, onları çevirip arka saflardan kopardılar, bir bakmışsınız şuna, bir bakmışsınız ötekine dayak ziyafeti çektiler, Golokopıtenko ise kılıcının yassı tarafını Andriy’in sırtına indirdi, sonra Kazak gücünün yettiği ölçüde ondan kaçıp uzaklaşmaya başladılar. Andriy nasıl da atıldı arkalarından! Tüm damarlarındaki genç kan nasıl da tutuştu! Atını sivri mahmuzlarla dürterek Kazakların peşinden dörtnala uçmaya başladı, arkasına dönüp hiç bakmadan, onu hepi topu yirmi kişinin izlediğini hiç fark etmeden. Kazaklar ise atlarını dörtnala sürüyorlardı, derken, doğru ormana saptılar. Andriy atını iyice hızlandırdı, Golokopıtenko’yu tam yakalayacaktı ki, güçlü bir el atının dizgininden yakaladı. Andriy dönüp baktı; Taras karşısındaydı. Tüm vücudu titredi, bembeyaz kesildi, düşüncesizlik edip arkadaşını kızdıran, bunun karşılığında arkadaşı cetveli alnına indirince ateş gibi parlayan ve oturduğu sıranın üstünden kudurmuş gibi atlayıp korkan arkadaşını parça parça etmek üzere onu kovalamaya kalkınca birden sınıfa girmekte olan öğretmeniyle burun buruna gelen bir çocuk gibiydi tıpkı; çocuğun kudurmuş öfkesi bir anda diner, gazabı bir anda kaybeder gücünü. Andriy’in öfkesi de aynı öyle sanki hiç olmamış gibi bir anda yok oldu. Korkunç babasından başka önünde gördüğü hiçbir şey yoktu.

“Peki, şimdi ne yapacağız?” dedi Taras oğlunun gözünün içine içine bakarak.

Fakat Andriy hiçbir şey söyleyemiyor, gözlerini yere eğmiş öylece duruyordu.

“Ne o evlat! Senin Lehler yardım etti mi sana?”

Andriy cevap vermedi.

“İhanet ha? Dine ihanet ha? Kendi yoldaşlarına ihanet ha? Dur bakalım, in atından!”

Andriy uslu bir çocuk gibi atından indi, yarı ölü yarı diri halde Taras’ın karşısında durdu.

“Kıpırdamadan dur! Seni dünyaya ben getirdim, ben öldüreceğim!” dedi Taras, sonra bir adım gerileyip omzundaki tüfeği indirdi.

Andriy’in yüzü kireç gibi bembeyazdı; ağzını hafifçe oynattığı ve birisinin adını söylediği görülüyordu; fakat bu isim vatanının, annesinin ya da kardeşlerinin ismi değildi; güzeller güzeli Polonyalının adıydı söylediği. Taras ateş etti.

Orakla biçilmiş buğday başağı gibi, yüreğinin hemen altında ölümcül demiri hisseden küçük bir kuzu gibi başını sarkıttı Andriy, tek söz söylemeden otların üstüne devrildi.

Evlat katili durdu, cansız bedene uzun uzun baktı. Ölüyken bile güzeldi; daha yakında güçle ve kadınlar için karşı konulmaz bir çekicilikle dolu çehresi hâlâ olağanüstü bir güzellik sergiliyordu. Kadife matem kurdelesi gibi kara kaşları, solgunlaşan yüzündeki hatları iyice belirginleştiriyordu.

“Nesiyle Kazak değildi ki?” dedi Taras. “Hem uzun boylu, hem kara kaşlı, yüzü bir soylunun yüzü gibi, hem de savaşta güçlüydü eli! Yok oldu, rezil bir köpek gibi şansız yok olup gitti!”

“Baba sen ne yaptın? Onu sen mi öldürdün?” diye sordu o sırada gelen Ostap.

Taras başını eğdi.

Ostap gözünü ayırmadan ölünün gözlerine bakıyordu. Kardeşine acıdı, ağzından şu sözler döküldü;

“Baba, onu şerefiyle toprağa verelim de düşman ona hakaret etmesin, yırtıcı kuşlar parçalamasın.”

“Biz olmadan da onu gömerler!” dedi Taras. “Arkasından ağlayanı dövüneni olur onun!”

Onu parçalasınlar diye etçil kurtlara mı bıraksın, yoksa kimde bulunursa bulunsun, bir yiğidin saygı göstermek zorunda olduğu onun şövalye cesaretine mi acısın karar veremeden bir-iki dakika düşündü. Bir de ne görsün, Golokopıtenko atının üstünde ona doğru dörtnala koşuyor.

“Felaket, ataman, felaket, Lehler güçlendi, taze güçler yardıma geldi!” Golokopıtenko sözünü bitiremeden Vovtuzenko geldi atını doludizgin sürerek.

“Felaket ataman, yeni güçler akın ediyor!”

Vovtuzenko sözünü bitiremeden Pisarenko koşarak geliyor, hem de atsız olarak.

“Babacığım, sen neredesin? Kazaklar seni arıyorlar. Korugan atamanı Nevıliçki öldürüldü, Zadorojni öldürüldü, Çereviçenko öldürüldü; Kazaklar direniyorlar, seni dünya gözüyle görmeden ölmek istemiyorlar, ölüm saatinden önce senin onları görmeni istiyorlar!”

“Ostap! Atına atla!” dedi Taras, sonra Kazakları bulmak, onlara doya doya bakmak için, onlar ölmeden önce kendi atamanlarını son kez görebilsinler diye aceleyle gitti.

Ama daha ormandan çıkmamışlardı ki, düşman güçler ormanı her yandan kuşattı, ağaçların arasında kılıçlarıyla ve mızraklarıyla her yerde atlılar göründü. “Ostap! Ostap! Teslim olma!” diye haykırıyordu Taras, kendisi ise karşısına ilk çıkanları yalınkılıç kesip biçmeye girişti. Ostap’ın üstüne altı kişi birden atıldı, ama öyle anlaşılıyor ki kötü saatte atılmışlardı, çünkü birinin kafası uçtu, öbürü dönüp geri çekildi, üçüncüsünün kaburgasını mızrak deşti, dördüncüsü daha cesurdu başını eğip mermiden kurtardı, sıcak mermi atın göğsüne isabet etti, çılgına dönen at şahlandı, paldır küldür yere yıkıldı ve binicisini altına alıp ezdi. “Aferin oğlum! Aferin Ostap!” diye haykırıyordu Taras. “Bak, ben arkandayım!” Kendisi ise saldıranların hepsini püskürtüyordu. Taras kılıçla dövüşüyor, Taras vuruşuyor, önüne çıkanın başına indiriyor, ama hep önündeki Ostap’a bakıyor, görüyor ki en az sekiz kişi aynı anda Ostap’la çarpışmaya girişmiş. “Ostap! Ostap! Dayan!” Ne var ki artık Ostap’ın hakkından geliyorlar; birisi artık kemendi boynuna atmış, artık onu bağlıyorlar, artık götürüyorlar Ostap’ı. Taras, karşısına çıkanları lahana gibi doğraya doğraya kendine yol açarken, “Ah, Ostap, Ostap!” diye haykırıyor, fakat tam o anda taş gibi ağır bir şey iniyor başına; her şey fırıl fırıl dönmeye başlıyor gözlerinin önünde, her şey tepetaklak oluyor, bir an için, başlar, mızraklar, duman, ateş parıltıları, yapraklarıyla ağaç dalları karmakarışık görünüp kayboluyor ve kesilmiş bir meşe gibi yere düşüyor. Ve bir duman kaplıyor gözlerini.

20 . Orta Asya’ya özgü hızlı, uçarcasına giden bir at cinsi. (Ç.N.)

X

“Çok uyumuşum ya!” dedi kendine gelen Taras, sarhoşluk sonrası ağır bir uykudan uyanmış gibi etrafındaki nesneleri tanımaya çalışırken. Kollarına bacaklarına korkunç bir güçsüzlük bastırmıştı. Tanımadık bir aydınlık odanın duvarları ve köşeleri hafiften gidip gidip geliyordu üstüne. Sonunda karşısında Tovkaç’ın oturduğunu gördü, aldığı her nefese dikkatle kulak kabartıyor gibiydi Tovkaç.

“Evet,” diye düşündü içinden Tovkaç, “Belki de sonsuza kadar uyuyacaktın!” Fakat hiçbir şey söylemedi, parmağını sallayıp gözdağı verdi, konuşmamasını işaret etti.

“Söyle bana, şimdi ben neredeyim?” diye tekrar sordu Taras zihnini zorlayıp neler olup bittiğini hatırlamaya çalışırken.

“Sus haydi!” diye çıkıştı yoldaşı sert bir sesle. “Daha neyi bilmek istiyorsun? Yoksa baştan ayağa lime lime olduğunu görmüyor musun? İki hafta oldu ki, sen ateşler içinde yanarken ve ipsiz sapsız konuşup saçmalarken biz nefes bile almadan seninle birlikte doludizgin kaçıyoruz. Bak, daha ilk defa rahat uyudun. Kendi başına dert açmak istemiyorsan eğer, sus.”

Fakat Taras kafasını toparlamaya, geçmişi hatırlamaya çalışıyor, kendini bunun için zorlayıp duruyordu.

“Lehler beni yakalayıp etrafımı tamamıyla çevirmemişler miydi? Benim de kalabalığın arasından kurtulup çıkma şansım hiç yoktu, öyle değil mi?”

Tovkaç, çileden çıkmış bir dadının uslu durmayan yaramaz afacana bağırdığı gibi öfkeyle haykırdı:

“Şeytan azmanı, sana sus diyoruz ya! Nasıl kurtulduğunu bilsen sana ne faydası olacak? Kurtuldun ya, önemli olan bu. Seni onlara vermeyen birileri çıkmış işte; gerisini öğrenmesen de olur! Önümüzde daha çok gece var seninle birlikte at koşturacağımız! Seni sıradan bir Kazak yerine mi koyuyorlar sanıyorsun? Hayır, senin başına iki bin düka altını ödül koydular.”

“Ya Ostap?” diye haykırdı Taras, doğrulmaya yeltendi, ama birden Ostap’ı gözünün önünde nasıl yakalayıp bağladıklarını, onun şimdi Lehlerin elinde olduğunu hatırladı.

İhtiyarın başı acıya gömüldü. Yaralarındaki tüm sargıları söküp kopardı, fırlattı attı. Yüksek sesle bir şeyler söylemeye çalışıyordu, ama bir şey söylemek yerine saçma sapan sözler ediyordu; ateş ve hezeyan onu yeniden esir almış, ona anlamsız ve bağlantısız konuşmalar yaptırıyordu.

Bu arada vefalı yoldaşı sövüp sayarak önünde duruyordu, onu insafsızca azarlıyor, ağzına gelen her çeşit şeyi söyleyerek suçluyordu. Sonunda kollarından bacaklarından yakalayıp bir çocuk gibi kundakladı, tüm sargılarını düzeltti, öküz derisinin içine sarıp cebireyle bağladıktan sonra iplerle eyere sıkı sıkı sabitledi, onunla birlikte tekrar dörtnala yola koyuldu.

“Ölü bile olsan seni yine de götüreceğim! Lehler senin Kazak soyunla eğlensinler, seni parçalara bölüp suya atsınlar diye bırakmam. Gözlerini kartal oyacaksa bile varsın bizim bozkır kartalı oysun, Polonya toprağından uçup gelen Leh kartalı değil. Ölü bile olsan seni Ukrayna’ya götüreceğim!”

Vefalı yoldaşı böyle söylüyordu; hiç dinlenmeden gece gündüz at koşturdu, onu bilinçsiz halde Zaporojye Seç’ine götürdü. Orada yorulup usanmadan otlarla ve merhemlerle tedavi etmeye koyuldu. Bu işten anlayan bir Yahudi kadın buldu, kadın bir ay boyunca çeşitli kocakarı ilaçları içirdi, sonunda Taras düzelmeye başladı. İlaçlar mı iyi geldi, yoksa onun demir gücü mü baskın çıktı bilinmez, sadece bir buçuk ay sonra Taras ayağa kalktı, ihtiyar Kazak’ın bir zamanlar ne kadar derin yaralar aldığı yalnızca kılıç izlerinden anlaşılır oldu. Bununla birlikte keyifsizleştiği ve mahzunlaştığı açıkça görülüyordu. Alnında birdenbire üç derin kırışıklık belirdi, bir daha da gitmediler. Şimdi Seç’te etrafına bakınıyordu Taras; Seç’te her şey yeniydi, yaşlı yoldaşlarının hepsi ölüp gitmişti. Haklı davanın, dinin ve kardeşliğin arkasında duranların hiçbiri yoktu. Koşevoy’la birlikte Tatarların peşine düşenler de çoktandır yoktu; hepsi başlarını vermişler, hepsi ölmüşlerdi; kimi savaşın ortasında vermişti onurlu başını; kimi Kırım’ın tuzlak arazilerinde susuzluktan ve açlıktan, kimi utanca dayanamayıp esarette yok olup gitmişti; eski koşevoy da çoktandır yoktu dünyada, yaşlı arkadaşlarının da hiçbiri yoktu ve bir zamanlar coşup köpüren Kazak gücünü artık otlar bürümüştü. Taras yalnızca cümbüşü duyuyordu, büyük, gürültülü cümbüşü; tüm kap kacak kırılmış, paramparça olmuştu; hiçbir yerde bir damla olsun şarap kalmamış, konuklar ve hizmetkârlar değerli çanakların, kupaların hepsini çalıp götürmüşlerdi. Ev sahibi ise sıkıntılı, “Şu cümbüş keşke hiç olmasaydı,” diye düşünüyor. Taras’ı neşelendirip oyalamak için boşuna uğraşıyorlardı; sakallı, ak saçlı banduracılar, ikişerli üçerli geçerek onun Kazaklık kahramanlıklarını boşuna ululayıp terennüm ediyorlardı; o, herkese ve her şeye sert, kayıtsız gözlerle bakıyordu, ifadesi hiç değişmeyen yüzünde ise sönmeyen bir acı beliriyor, başını sessizce önüne eğip, “Oğlum benim, Ostap’ım benim!” diyordu.

Zaporojyeliler deniz seferine çıkmaya hazırlanıyordu. İki yüz kayık indirildi Dinyeper’e ve Küçük Asya, Zaporojyelileri, tıraşlı ve uzun perçemli kafalarıyla bayındır kıyılarını yakıp yıkarken gördü; Müslüman ahalisinin sarıklarını kandan doymuş toprağın üstüne sayısız çiçek misali serpişmiş olarak ve kıyılarda yüzerken gördü. Katran bulaşmış Zaporojyeli şalvarlarını ve siyah Nogay kamçısı tutan kaslı kolları az görmedi Küçük Asya. Zaporojyeliler üzümleri yiyip bitirdiler, bağları harabeye döndürdüler; camilerin içinde yığınlarla gübre bıraktılar; değerli Pers şallarını uçkur olarak kullanıyorlar, kirli kaftanlarının üstüne kuşak olarak bağlıyorlardı. Oralarda sonradan daha uzun zaman Zaporojyelilerin kısa tütün çubuklarını bulmaya devam ettiler. Geriye doğru neşeyle yola çıktı Zaporojyeliler. On toplu Türk gemisi peşlerine düştü, topların tümü birden yaylım ateşi açtı, onların yepelek kayıklarını çil yavrusu gibi dağıttı. Kayıkların üçte biri denizin derinliklerine gömüldü, fakat geriye kalanlar yeniden bir araya gelip düka altınıyla tıka basa dolu on iki fıçıyla Dinyeper’in ağzına ulaştılar.

Ne var ki bütün bunlar artık Taras’ı ilgilendirmiyordu. Çayırlara ve bozkırlara gidiyordu sanki avlanacakmış gibi, ama tüfeğini yanına koyup tasalı tasalı deniz kıyısında oturuyordu. Orada başını önüne eğip, “Ostap’ım benim! Ostap’ım benim!” diye diye uzun zaman kalıyordu. Önünde pırıl pırıl Karadeniz uzanıyordu; uzaktaki sazlıkta bir martı bağırıyordu; Taras’ın ağarmış bıyıkları gümüş gibi parlıyor, gözyaşları birbiri ardına akıyordu.

Sonunda dayanamadı. “Ne olursa olsun durumunu öğrenmek için gideceğim. Sağ mı, yoksa mezarda mı? Yoksa mezarı da mı yok? Ne pahasına olursa olsun gidip öğreneceğim!”

Bir hafta sonra atının üstünde silahlanmış olarak, mızrağıyla, kılıcıyla, eyerindeki yol matarasıyla, içinde lapa bulunan sefer çömleğiyle, barut mermileriyle, at bukağılarıyla ve gerekli diğer araç gereçlerle donanmış olarak Uman şehrinde göründü. Doğruca, neden kurum tuttuğu bilinmez küçük pencereleri kurumdan görünmeyen, kirli, pis bir evceğize gitti; evin bacasına paçavralar tıkıştırılmış, kapatılmıştı, delik deşik çatısı serçelerle örtülmüştü; kapının önüne her çeşit çöp yığılmıştı. Pencerenin birinden başlığındaki incileri kararmış bir Yahudi kadın bakıyordu.

Bulba atından indi, atın dizginini kapıdaki demir çengele bağlarken sordu:

“Kocan evde mi?”

“Evde,” diyen kadın at için tahta bir kovada buğday, şövalye için de büyük bir maşrapa bira getirmek için acele etti.

“Hani nerede senin Yahudi?”

“Öbür odada, dua ediyor,” diyen kadın, Bulba maşrapayı ağzına götürürken bir yandan eğilip onu selamlıyor, ona sağlık sıhhat diliyordu.

“Sen burada kal, benim atı yemleyip suvar, ben de gidip onunla tek başıma konuşacağım. Onunla bir işim var.”

Yahudi, Yankel’in ta kendisiydi. Burada tefeci ve hanında meyhane işleten birisi olarak boy göstermişti; çevredeki tüm beyleri ve soyluları yavaş yavaş avucunun içine almış, azar azar tüm paralarını sızdırmış, o bölgede bir Yahudi’nin var olduğunu şiddetle hissettirmişti. Her yöne üç mil mesafede bir tek kulübenin bile düzeni kalmamıştı; her şey yıkılıyor dökülüyordu; her şey içkiye gidiyordu, geriye kalan ise yoksulluk ve yırtık pırtık giysilerdi yalnızca. Sanki veba ya da yangın sonrasıymış gibi tüm havali harabeye dönmüştü. Yankel orada on yıl daha otursa herhalde tüm voyvodalık harabeye dönerdi. Taras aydınlık odaya girdi. Yahudi oldukça kirli gömleğini giymiş, kendi inancına uygun olarak son kez tükürmek için başını döndürmüştü ki, birden arkasında duran Taras’la göz göze geldi. Yahudi’nin gözünün önüne ilkin onun başına konan iki bin düka altını geldi, fakat çıkarcılığından utanıp aklından hiç çıkmayan, ruhuna solucan gibi dolanan altın düşüncesini bastırmaya çalıştı.

Taras, önünde eğilmeye başlayan ve onları kimse görmesin diye kapıyı kapayan Yahudi’ye konuştu:

“Dinle, Yankel, ben senin hayatını kurtardım, yoksa Zaporojyeliler seni köpek gibi paramparça ederlerdi. Şimdi iyilik yapma sırası sende!”

Yahudi’nin yüzü buruştu.

“Ne iyiliği? Yapabileceğim bir iyilikse neden yapmayayım ki?”

“Lafı uzatma. Beni Varşova’ya götür!”

“Varşova’ya mı? Varşova’ya mı?” diye sordu Yankel. Şaşkınlıktan kaşları kalktı, omuzları yukarıya dikildi.

“Konuşma, beni Varşova’ya götür. Ne olursa olsun, ben onu bir kere daha görmek, hiç olmazsa bir tek söz söylemek istiyorum.”

“Kime bir tek söz söylemek istiyorsun?”

“Ona, Ostap’a, oğluma.”

“Yoksa beyimiz duymadı mı ki...”

“Biliyorum, biliyorum, her şeyi biliyorum. Benim başım için iki bin düka altını veriyorlar. Ahmaklar, ne ettiğimi biliyorlar! Ben sana beş bin veririm. Al sana şimdiden iki bin (Bulba deri para kesesini çıkarıp iki bin düka altınını döktü), kalanını da döner dönmez vereceğim.”

Yahudi havluyu kaptığı gibi altınların üstünü örttü.

“Ay, ne güzel para, ay, ne iyi para!” diyordu elinde düka altınlarından birini evirip çevirir ve dişiyle kontrol ederken. “Beyimiz bu altınları kimin elinden aldıysa o adam öyle sanırım ki bir saat daha yaşamamıştır, hemen nehre gidip böyle güzel altınların arkasından boğulmuştur,” dedi.

“Bunu senden istemezdim, Varşova yolunu kendim de belki bulabilirim, ama beni tanıyan çıkabilir ve kahrolası Lehler beni yakalayabilir. Zira ben entrikada pek usta değilim. Siz Yahudiler ise bunun için yaratılmışsınız, Şeytan’ı bile atlatırsınız siz. Siz her numarayı bilirsiniz, ben de sana işte bunun için geldim! Üstelik de Varşova’da kendim hiçbir şey elde edemem. Şimdi atı arabaya koş da götür beni!”

“Beyimiz sanıyor ki, ben kısrağı arabaya koşup, ‘Hey, haydi kırat, çek arabayı!’ diyeceğim. Beyimiz onu saklamadan, böyle olduğu gibi götüreceğimi mi sanıyor?”

“Öyleyse, sakla haydi, bildiğin gibi sakla! Yoksa boş fıçıda mı saklayacaksın?”

“Ay, ay, ay! Yoksa beyimiz onu fıçıya saklamak mümkün mü sanıyor? Bey, bilmez miyim ki, herkes fıçıda horilka var sanır?”

“Varsın horilka sansınlar.”

“Horilka var sansınlar, olur mu hiç?” dedi Yahudi. İki eliyle uzun favorilerine yapıştı, sonra iki elini de havaya kaldırdı.

“Ne var, niye böyle şaşırıp kaldın ki?”

“Beyimiz bilmez mi, Tanrı horilka’yı herkes tatsın diye yaratmıştır? Oradakilerin hepsi boğazına düşkündür, ağızlarının tadını bilirler; Polonyalı soylu fıçının arkasından beş verst koşar, anında bir delik açar, akmadığını hemen o saat görür ve, ‘Yahudi herhalde boş fıçıyı taşımıyordur, bunda başka bir iş var! Yahudi’yi yakalayın, Yahudi’yi bağlayın, Yahudi’nin tüm parasını alın, Yahudi’yi kodese tıkın!’ der. Çünkü kötü olan ne varsa her şeyi Yahudi’nin üstüne yıkarlar. Çünkü Yahudi’yi herkes köpek yerine koyar. Çünkü birisi Yahudi oldu mu onu insan saymazlar!”

“Öyleyse beni arabaya balıkların yanına koy!”

“Olmaz beyim, yeminle olmaz! Şimdi tüm Polonya’da insanlar köpek gibi aç. Balığı çalarlar, beyimizi de bulurlar.”

“İstersen Şeytan’ın sırtına koy götür, yeter ki götür!”

Yahudi, giysi kollarının kapaklarını kıvırıp kollarını açarak Taras’ın yanına gitti.

“Dinle, bey, dinle!” dedi.

“Bakın ne yapalım; şimdi her yerde saraylar ve şatolar yapıyorlar. Dışarıdan Fransız mühendisler geldi, onun için tüm yollarda taş ve tuğla çok taşınıyor. Beyimiz arabanın tabanına yatsın, ben de üstüne tuğla koyayım. Bey sapasağlam görünüyor, azıcık ağır da olsa bu kadarı ona bir şey yapmaz. Ben de beyi beslemek için arabanın altına küçük bir delik açacağım.”

“Nasıl istersen öyle yap, yeter ki götür!”

Bir saat sonra iki cılız beygirin koşulu olduğu tuğla yüklü araba Uman’dan yola çıktı. Beygirlerin birinin üstünde uzun boylu Yankel oturuyordu, yol kenarına birer verst aralıklarla dikilen işaret kazığı gibi atın üstünde upuzun zıpladıkça başındaki Yahudi takkesinden sarkan kıvırcık, uzun favorileri rüzgârda savruluyordu.

XI

Anlatılan bu olayın yaşandığı zamanlarda, sınırlarda, girişimci insanların korkulu rüyası ne bir gümrük memuru, ne de devriye bulunurdu, onun için de herkes aklına ne eserse onu taşıyabilirdi. Birisi arama ya da kontrol yaparsa bunu çoğunlukla kendi zevki için yapardı, özellikle de çekici gelen bir şey varsa, elinin bir ağırlığı ve bunu yapmak için adamakıllı gücü varsa. Fakat tuğlanın meraklısı olmadığı için ana şehir kapısından hiçbir engelle karşılaşmadan girdiler. Bulba bulunduğu daracık hücrede yalnızca gürültüleri, arabacıların haykırışlarını duyabiliyordu, hepsi o kadar. Yankel, toza bulanmış kısa atının üstünde hoplayıp zıplarken birkaç dönüş yaptıktan sonra çamurlu ya da gerçekten de neredeyse Varşova’nın her yerinden Yahudiler bulunduğu için aynı zamanda Yahudi Sokağı olarak adlandırılan karanlık dar bir sokağa saptı. Bu sokak gerçekten de tersyüz edilmiş bir avluya çok benziyordu. Güneş buraya hiç uğramıyor gibiydi. Pencerelerinden çok sayıda sırığın uzandığı kapkara olmuş ahşap evler karanlığı daha da artırıyordu. Onların arasında kırmızı tuğlalı bir duvar nadiren görünürdü, onun da zaten pek çok yeri siyaha dönüşmüş olurdu. Kimi zaman yalnızca üst kısmı badanalı, güneş vurmuş bir duvar parçası insanın gözü için dayanılamayacak beyazlıkta parıldardı. Burada her şey keskin kabalıklardan oluşurdu; borular, paçavralar, meyve sebze soyuntuları, fırlatılıp atılmış fıçılar vardı. Herkes, bir şey işine yaramadı mı onu hemen sokağa fırlatır, atılan bu eski püskülerle gelip geçenin tüm duyularını doyurması için ona olabilecek her türlü rahatlığı sağlardı. Atının üstündeki atlı, bir evin penceresinden öteki evin penceresine uzatılan, Yahudi çoraplarının, kısa pantolonların ve isli kazların asılı olduğu sırıklara elini uzatsa değerdi. Yahudi kadının kararmış incilerle süslü oldukça hoş, sevimli yüzü arada sırada eski bir pencereden bakardı. Yığınlarla Yahudi çocuk, üstü başı kir içinde, yırtık pırtık giysilerle ve kıvırcık saçlarıyla ciyak ciyak bağırıyor, çamurun içinde yuvarlanıyordu. Çil içindeki yüzüyle serçe yumurtasını andıran kızıl saçlı bir Yahudi pencereden bakar bakmaz Yankel’le kendi girift, çetrefil dilinde konuşmaya başladı. Yankel de hemen bir avluya girdi. Sokaktan başka bir Yahudi geçiyordu, durup o da konuşmaya katıldı, Bulba sonunda tuğlaların altından sıyrılıp çıktığında büyük bir hararetle konuşan üç Yahudi gördü.

Yankel Bulba’ya dönüp her şeyin yapılacağını, Ostap’ın şehir zindanında olduğunu, nöbetçileri ikna etmek oldukça güç olsa da, ona yine de bir görüşme sağlayabileceğine inandığını söyledi.

Bulba üç Yahudi’yle beraber bir odaya girdi.

Yahudiler yine kendi anlaşılmaz dillerinde konuşmaya başladılar. Taras her üçüne bakıp duruyordu. Sanki bir şey onu şiddetle heyecanlandırmış gibiydi; kaba ve kayıtsız yüzünde güçlü bir ümit alevi tutuştu aniden, hani umutsuzluğun son noktasındayken bazen gelip insanı apansız bulan o ümidin aleviyle yüzü canlandı. İhtiyar yüreği, sanki bir gencin yüreğiymiş gibi şiddetle çarpmaya başladı.

“Yahudiler, dinleyin!” dedi. Sözlerinde bir sevinç taşkınlığı çınlıyordu. “Sizin bu dünyada yapamayacağınız şey yok, denizin dibinde de olsa bir şeyi bulup çıkarırsınız, eski bir atasözü vardır, Yahudi yeter ki çalmak istesin kendinden bile çalar, der. Ostap’ımı özgürlüğüne kavuşturun! Ona iblislerin elinden kaçması için fırsat yaratın. Bakın, bu adama on iki bin düka altını vaat ettim... İşte on iki bin daha ekliyorum. Ne kadar değerli kupam ve toprağa gömülmüş ne kadar altınım varsa hepsini, çiftliğimi ve son giysimi bile satarım, bundan sonra savaşta ele geçireceğim her şeyi ömür boyu sizinle paylaşacağıma dair bir de anlaşma yaparım.”

“Mümkün değil, azizim, mümkün değil!” dedi Yankel iç geçirerek.

“Hayır, mümkün değil!” dedi öteki.

Üç Yahudi bakıştılar.

Üçüncüsü diğer ikisine ürkek ürkek bakarak, “Bir denesek?” dedi. “Belki de, Tanrı yardım eder.”

Üç Yahudi Almanca konuşmaya başladılar. Bulba iyice kulak kesildi, ama konuşmalardan hiçbir şey çıkaramıyordu. Yalnızca sık sık “Mardohay” sözünün geçtiğini ayırt edebiliyor, başka da hiçbir şey anlayamıyordu.

“Dinle, bey!” dedi Yankel. “Şimdiye kadar dünyaya gelmiş en akıllı adamla konuşup ona danışmamız lazım, of, of, öyle bilge, öyle bilge ki, Kral Süleyman gibi, o bir şey yapamazsa, o zaman bu dünyada hiç kimse bir şey yapamaz demektir. Sen burada otur! İşte anahtar! İçeriye kimseyi alma!”

Yahudiler sokağa çıktı.

Taras kapıyı kilitleyip küçük pencereden bu çamurlu Yahudi sokağını seyretmeye koyuldu. Üç Yahudi sokağın ortasında durup büyük bir hararetle konuşmaya başladılar, yanlarına bir dördüncüsü yanaştı, sonra beşincisi. Taras, “Mardohay, Mardohay,” diye tekrarlandığını yeniden duydu. Yahudiler durmadan sokağın bir tarafına bakıp duruyorlardı. Sonunda sokağın ucundaki pis bir evden Yahudi çarıklı bir ayak çıktı, bir kaftanın etekleri göründü. “A, Mardohay! Mardohay!” diye hep bir ağızdan bağırdı Yahudiler. Yankel’den biraz daha kısa, ama ondan çok daha buruşuk yüzlü, üstdudağı kocaman, sıska bir Yahudi sabırsız topluluğun yanına yaklaştı. Tüm Yahudiler yarışırcasına aceleyle ona anlatmaya giriştiler, onlar konuşurken Mardohay da birkaç kez küçük pencereye baktı, Taras ise konuşmanın kendisiyle ilgili olduğunu tahmin etti. Mardohay ellerini sallıyor, dinliyor, konuşmaları kesiyor, sık sık yan tarafına tükürüyor, kısa kaftanının eteklerini kaldırarak elini cebine sokup şakır şakır eden bir şeyler çıkarıyor, bu arada pis mi pis pantolonu görünmüş oluyordu. Sonunda Yahudiler öyle bir yaygara kopardılar ki, kenarda gözcü olarak duran Yahudi susmaları için onlara işaret verdi, bu arada Taras da kendi güvenliğinden endişelenmeye başladı, fakat Yahudilerin sokak ortasından başka bir yerde tartışıp konuşmayı beceremeyeceğini, onların o çetrefil dilini Şeytan’ın bile anlayamayacağını hatırlayıp rahatladı.

Bir-iki dakika geçince Yahudiler hep birlikte odasına geldiler. Mardohay Taras’ın yanına yaklaştı.

“Biz bir şey yapmaya kalkıştık mı, o işi gereği gibi yaparız,” dedi omzuna hafifçe vurarak.

Taras dünyaya daha böylesi gelmemiş Süleyman’a baktı ve biraz ümitlenmeye başladı. Gerçekten de görünümü güven verebiliyordu; üstdudağı düpedüz korkunçtu, kalınlığı da şüphesiz dış sebepler yüzünden artmıştı. Bu Süleyman’ın sakalında hepsi hepsi on beş kıl vardı, onlar da sol tarafındaydı. Süleyman’ın yüzünde, çılgın cesareti karşılığında edindiği o kadar çok dayak izi vardı ki, o, hiç kuşkusuz onların hesabını çoktan şaşırmış ve doğuştan gelen lekeler olarak kabul etmişti.

Mardohay onun bilgeliğine hayranlıkla dolup taşan yoldaşlarıyla beraber gitti. Bulba yalnız kaldı. Tuhaf, alışılmamış bir ruh hali içindeydi, hayatında ilk kez huzursuzdu. Heyecanlıydı, ne yapacağını bilemez haldeydi. O eğilmez, meşe gibi dayanıklı eski Taras değildi artık; yüreksizdi, o şimdi zayıftı. Her hışırtıda, sokağın sonunda beliren her Yahudi’yi gördüğünde irkiliyordu. Sonunda bütün bir günü böyle geçirdi, yemedi, içmedi, gözlerini sokağa bakan küçük pencereden hiç ayırmadı. Sonunda akşama doğru Mardohay ve Yankel göründü. Taras’ın kalbi duracak gibi oldu.

“Ne oldu? Başardınız mı?” diye sordu yaban atının sabırsızlığıyla.

Fakat Yahudiler pürtelaş anlatmaya başlamadan önce Taras fark etti ki, Mardohay’ın oldukça pis ve bakımsız da olsa takkesinin altından lüle lüle kıvrılarak sarkan son zülfü de artık yoktu. Bir şey söylemek istediği belliydi, ama öyle bir saçmaladı ki, Taras hiçbir şey anlamadı. Üstelik Yankel de soğuk algınlığından mustaripmiş gibi ikide bir elini ağzına koyuyordu.

“Ah, sevgili beyimiz!” dedi Yankel. “Artık hiç mümkün değil! Vallahi mümkün değil! Öyle kötü bir millet ki, kafasına tükürmek lazım. İşte Mardohay da söyleyecek; Mardohay’ın yaptığını dünyada hiç kimse yapmamıştır. Fakat ne yaparsın, Tanrı öyle olmasını istemedi. Üç bin asker bekliyor, yarın da hepsini idam edecekler.”

Taras Yahudilerin gözlerinin içine baktı, yalnız öyle sabırsızlıkla ve öfkeyle bakmıyordu artık.

“Ama beyimiz görüşmek isterse o zaman yarın erken gitmek gerek, daha güneş doğmadan. Gözcüler razı oluyor, bir çavuş da söz verdi. Öbür dünyada cennet yüzü görmesinler! Vay anam vay! Nasıl da aç gözlü millet! Bizim aramızda bile böyleleri yok. Hepsine ellişer düka altını verdim, çavuşa da...”

“İyi, iyi. Beni yanına götür!” dedi Taras kararlı bir sesle, tüm kararlılığı geri dönmüştü. Yankel’in dışarıdan gelmiş yabancı bir kont gibi giyinme önerisini kabul etti. Basiretli Yahudi bunun için uygun giysi edinmeye bile fırsat bulmuştu. Gece oldu. Kızıl saçlı, çilli ev sahibi, üstü hasırla örtülü ince bir şilte çıkardı dışarıya, şilteyi Taras için tahta sıraya serdi. Yankel de öyle bir şiltenin üstüne yerde yattı. Kızıl saçlı olanı küçük bir kupayla likör gibi bir şey içti, yarım kaftanını çıkardı, çorapları ve çarıklarıyla civcive benzedi, karısıyla birlikte dolap gibi bir şeyin içine girdiler. İki çocuk, iki ev köpeği gibi, dolabın yanında yere yattı. Fakat Taras uyumadı, parmaklarıyla masaya hafifçe tıkırdattı durdu. Piposunu ağzında tutuyor, duman üflüyor, bundan etkilenen Yahudi ise uykusunun arasında hapşırıp başını yorgana sarıyordu. Gökyüzüne şafağın solgun ilk ışıkları dokunur dokunmaz Taras ayağıyla Yankel’i dürttü.

“Yahudi kalk da şu kont giysisini ver!”

Dakikasında giyindi Taras, bıyıklarını kaşlarını siyaha boyadı, tepesine küçük kara bir şapka koydu; en yakını olan Kazaklardan bile hiç kimse onu tanıyamazdı artık. Otuz beşinden fazla göstermiyordu. Yanaklarında sağlıklı bir pembelik oynaşıyordu, yüzündeki yara izleri ona amirane bir hava veriyordu. Sırmalarla süslü giysisi pek yakışmıştı.

Sokaklar hâlâ uyuyordu. Bezirgân mahluklardan hiçbiri elinde kutularla şehirde görünmüyordu daha. Bulba ile Yankel, oturan balıkçı kuşunu andıran bir binaya geldiler. Alçak, geniş, kocaman bir yapıydı, bir tarafından, leylek boynu gibi uzun, ince, üstünde küçük çatısı bulunan bir kule dikiliyordu. Bu bina pek çok farklı işlevi yerine getiriyordu; kışla, hapishane hatta ceza mahkemesi buradaydı. Bizim yolcular kapıdan girince kendilerini geniş bir salonun ya da örtülü bir avlunun ortasında buldular. Yaklaşık bin kişi aynı yerde uyuyordu. Karşıda alçak bir kapı vardı, kapının önünde iki nöbetçi oyun gibi bir şey oynuyordu, oyun da birinin iki parmakla ötekinin avucuna vurmasıydı. Gelenlere aldırış ettikleri yoktu, ancak Yankel konuşunca dönüp baktılar.

“Biz geldik, beyler, biz geldik. Duyuyor musunuz?”

İçlerinden biri bir eliyle kapıyı açıp öbür elini de vurması için yoldaşına uzatırken, “Girin,” dedi.

Dar ve karanlık ve bir koridora girdiler. Koridor onları yukarısında küçük pencereleri bulunan önceki gibi bir salona götürdü.

“Gelen kim?” diye bağırdı birkaç ses. Taras epeyce fazla sayıdaki silahlanmış askerleri gördü. “Bize içeri almamızı emreden olmadı.”

“Biziz!” diye bağırıyordu Yankel. “Yemin olsun biziz, soylu beyler!”

Fakat kimse dinlemedi. Neyse ki, o sırada, tüm emarelerden anlaşıldığına göre onların amiri olması gereken bir şişko geldi, ne de olsa herkesten daha çok küfrediyordu.

“Beyefendi, biziz, artık bizi biliyorsunuz, kont beyimiz de size teşekkür edecekler.”

“Bırakın onları, analarını Şeytanlar alasıca! Başka da kimseyi bırakmayın! Kimse kılıçlarını atmasın, kimse yerlerde köpek gibi...”

Bizim yolcular bu belagatli emirlerin sonunu duymadılar.

“Biziz, biziz, yabancı değiliz!” diyordu Yankel karşılaştığı herkese.

Sonunda koridorun bittiği yere yaklaştıklarında muhafızlardan birine sordu:

“Ya şimdi, girebilir miyiz?”

“Girebilirsiniz, yalnız hapishanenin içine bırakırlar mı bilmiyorum. Yan şimdi burada değil, onun yerine başkası bakıyor,” diye yanıtladı muhafız.

“Ay, ay ay!” dedi Yahudi. “Bu çok kötü, sevgili beyefendi!”

“Devam et!” dedi Taras inatçı bir sesle.

Yahudi itaat etti. Zindanın, üst kısmı sivri bir uçla sonlanan kapısında üç katlı bıyıklarıyla bir savaşçı duruyordu. Bıyıklarının üst katı arkaya, diğeri dosdoğru öne, üçüncüsü ise aşağı gidiyordu, bu da onu bir erkek kediye çok benzer kılıyordu.

Yahudi iki büklüm bir halde, ezile büzüle ve neredeyse ona yan tarafından yaklaştı:

“Şanlı efendimiz! Şanlı efendimiz!”

“Sen, Yahudi, bana mı söylüyorsun?”

“Size şanlı efendimiz.”

“Hm... Ben basit bir askerim!” dedi gözlerinin içi gülmeye başlayan bıyıkları üç katlı asker.

“Vallahi, ben de voyvodanın ta kendisidir diye düşünmüştüm. Ay, ay, ay...” Yahudi başını salladı, parmaklarını açtı. “Nasıl da heybetli görünüyor! Vallahi, albay, her şeyiyle albay! Bir parmak daha ekledin mi, tam bir albay. Beyefendiyi sinek gibi hızlı bir aygıra bindirmek gerek, sonra varsın alaylara komuta etsin!”

Asker bıyıklarının alt katını düzeltirken gözlerinin içi büsbütün gülmeye başladı.

“Nasıl da savaşçı bir halk!” diye devam etti Yahudi. “Ah, aman Tanrım, nasıl da iyi bir millet! Sırma şeritler, plakalar.... Nasıl da parlıyor, güneş gibi; ya genç kızlar savaşçıları nerede görseler.... Ay, ay!”

Yahudi başını yeniden çevirmeye başladı.

Asker üst bıyıklarını burmaya koyuldu, dişlerinin arasından at kişnemesine benzeyen bir ses çıkardı.

“Beyimizden bize bir iyilikte bulunmasını rica ediyorum!” dedi Yahudi. “Prens yabancı diyardan geldi, Kazaklara şöyle bir bakmak istiyor. Kazakların nasıl insanlar olduğunu ömründe görmemiş daha.”

Yabancı kontların ve baronların Polonya’da görünmesi oldukça olağan şeylerdendi. Avrupa’nın neredeyse yarı Asyalı sayılacak bu köşesine sırf merak yüzünden sürüklenip gelenler çoktu. Moskova ve Ukrayna’yı zaten Asya ülkeleri sayarlardı. O nedenle asker yerlere kadar eğildi, kendinden birkaç söz eklemeyi de münasip buldu:

“Majesteleri, bilmem, onları görmeyi neden istiyorsunuz? Onlar köpek, insan değil. Öyle bir inançları var ki kimse saygı göstermez.”

“Yalan söylüyorsun, Şeytan’ın dölü!” dedi Bulba. “Köpek sensin! Bizim dinimizi saymadıklarını sen nasıl söyleyebilirsin!? Asıl sizin kiliseye aykırı dininize saygı göstermiyorlar.”

“Ehe-he!” dedi asker. “Dostum, senin kim olduğunu anladım; sen, benim burada yatanlardansın. Dur da bizimkileri çağırayım.”

Taras tedbirsizliğini anladı, fakat inatçılık ve kızgınlık bu yaptığını düzeltmeyi düşünmesini engelledi. Neyse ki Yankel hemen o dakikada durumu düzeltmek için araya girdi.

“Majesteleri, kont bir Kazak olsun, olacak şey mi? Kazak olsa böyle bir elbiseyi nerede bulacak, kont görünümünü nasıl edinecek?”

“Ben de inandım!”

Asker kocaman ağzını açmış tam bağıracaktı ki Yankel haykırdı:

“Kraliyet majesteleri! Susun! Tanrı aşkına, susun! Susun! Bunun karşılığını size hiç görmediğiniz şekilde ödeyeceğiz. Size iki düka altını vereceğiz.”

“Ehe! İki düka altını ha! İki düka altınına dünyada olmaz, sakalımın yarısını tıraş etsin diye berbere veriyorum ben iki düka altınını. Yahudi, sen yüz altın ver!” diyerek üst bıyığını burmaya başladı asker. “Yüz altın vermezsen şimdi bağırırım!”

“Niye o kadar çok ki?” diye sordu acıyla benzi atan Yahudi, deri kesesinin ağzını açarken.

Ama aslında şanslıydı, çünkü kesesinde daha çoğu yoktu, o nedenle asker de daha fazlasını sayamadı. Askerin elindeki altınları sanki daha çok istemediği için pişmanmış gibi evirip çevirdiğini fark etti Yankel.

“Bey, bey! Bir an önce gidelim, buranın milleti nasıl kötü niyetli görüyorsun!” dedi.

“Ne o, kahrolası asker,” dedi Bulba, “paraları aldın, ama göstermeye niyetin yok öyle mi? Hayır, göstermek zorundasın. Madem parayı aldın, şimdi vazgeçmeye hakkın yok.”

“Gidin, cehennem olun! Yoksa şimdi haber veririm sizi şuracıkta... Yağlayın tabanları, ne diyorum size!”

“Beyim! Beyim! Gidelim, Tanrı aşkına gidelim. Lanet olsun onlara! Rüyalarına girsin o tükürülesi mahluklar,” diye haykırıyordu zavallı Yankel.

Bulba başını öne eğdi, boşu boşuna yüz altın verdiğini düşünerek kahrolduğu için söylenip duran Yankel arkasında yavaşça geriye döndü.

“Ne vardı öfkelenecek? Bıraksaydın da köpek hakaret etseydi! Öyle bir millet ki, hakaret etmeden duramaz! Ah, vay başıma, Tanrı insanlara nasıl bir kader veriyor! Bizi kovsun diye yüz düka altını! Ya bizim kardeşimiz; onun zülüflerini de koparacaklar, suratını öyle bir hale sokacaklar ki bakamayacaksın, ama kimse yüz düka altını vermeyecek. Aman Tanrım! Merhametli Tanrım!”

Fakat başarısızlık Bulba’nın üzerinde çok daha büyük bir etki göstermişti; gözlerinde yakıcı bir ateş olarak ifadesini bulmuştu.

“Gidelim!” dedi birden sanki silkinip canlanmış gibi. “Meydana gidelim. Ona nasıl eziyet edecekler görmek istiyorum.”

“Ah, beyim, gitmek niye? Bunun artık bize faydası olmaz.”

“Gidelim!” dedi Bulba inatla. Yahudi de bir dadı gibi iç geçirerek istemeye istemeye arkasına düştü.

İnfazın yapılacağı meydanı arayıp bulmak zor olmadı, çünkü halk akın akın her yandan oraya akıyordu. O kaba çağda bu yalnızca basit halk için değil, yüksek sınıflar için de en ilgi çekici seyirlerden biriydi. Pek çok dindar ihtiyar kadın, en ödleğinden pek çok genç kadın ve kız, kanlı cesetler sonradan bütün gece rüyalarına da girse, uyku arasında onları ancak sarhoş bir hüsarın bağırabileceği gibi yüksek sesle bağırmak zorunda da bıraksa zevkle seyretme fırsatını yine de kaçırmazlardı. İçlerinden çoğu gözlerini kapatıp başlarını çevirirken bir yandan da çırpınmalı, çılgın bir heyecanla, “Ah, ne eziyet!” diye haykırırlar, ama yine de bazen orada uzun süre kalırlardı. Kimisi ise hem ağzını açmış hem de ellerini öne doğru uzatmış halde daha iyi görebilmek için neredeyse milletin başına çıkacak. Uzun, küçük ve sıradan kafaların arasından bir kasap şişman yüzünü gösterir, seyri bilirkişi edasıyla baştan sona izlerken, tatil günleri aynı meyhanede kafa çektiği için birader diye hitap ettiği silah ustasıyla kısa kısa cümlelerle konuşurdu; kimileri hararetle tartışır, hatta kimileri bahse bile tutuşurdu; fakat büyük çoğunluğu, tüm dünyayı ve yeryüzünde olup biten her şeyi burnunu parmağıyla karıştırarak izleyenlerdendi. En ön planda, şehir hassasını oluşturan palabıyıklıların hemen yanında, soylu ya da soylu gibi görünen, evinde yırtık gömleğiyle eski çizmelerinden başka bir şey bırakmadığı anlaşılan, nesi var nesi yoksa giyinip kuşanmış asker giysili biri duruyordu. Boynunda, bir düka altınının takılı olduğu biri diğerinden yukarıda iki zincir vardı. Sevdiceği Yuzisya’yla birlikte ayakta duruyor, birisi Yuzisya’nın ipek elbisesini kirletmesin diye sürekli olarak etrafına bakınıyordu. Sevdiğine her şeyi eksiksiz olarak açıklıyordu, öyle ki üstüne eklenecek herhangi bir şey kesinlikle kalmıyordu. “Bak, Yuzisya, canımın içi,” diyordu, “burada gördüğünüz insanların hepsi suçluların nasıl idam edileceğini görmek için geldi. Canımın içi, şu gördüğünüz var ya, hani elinde ay balta ve başka bazı araçlar tutan, işte o cellat, infazı o yapacak. İşkence tekerinde kemiklerini kırmaya ve başka işkenceler yapmaya başladığında suçlu daha sağ olacak; kafası kesildiğinde ise, canımın içi, hemen o an ölecek. Önce bağırıp çağıracak, çırpınacak, ama kafası kesilir kesilmez artık ne bağırabilir, ne yiyebilir, ne de içebilir, çünkü canımın içi, artık kafası olmayacak.” Yuzisya ise bütün bunları korkuyla ve merakla dinliyordu.

Evlerin çatıları insanlarla doluydu. Dam pencerelerinden bıyıklı ya da başlığa benzer bir şeyler takmış tuhaf mı tuhaf suratlar bakıyordu. Balkonlarda, sayvanların altında aristokratlar oturuyordu. Gülen, ışıl ışıl bir küçükhanımın kar gibi bembeyaz güzel elceğizi tırabzanlara tutunuyordu. Oldukça tıknaz soylular ciddi bir edayla izliyorlardı. Parlak giysili, elbisesinin kolları arkaya atılmış uşak onlara çeşitli içecekler ve yiyecekler getiriyordu. Kara gözlü çapkın bir kız küçük bembeyaz elceğiziyle börek ya da meyve kapıp sık sık seyircilere fırlatıyordu. Aç şövalye kalabalığı atılanları yakalamak için şapkalarını uzatıyor, sırmalı, kordonları kararmış, rengi atmış kırmızı kaftanlı uzun boylu bir beyzade başını kalabalığın arasından uzatıp uzun kollarının yardımıyla ilk yakalayan oluyordu, ele geçirdiği ganimeti öpüp kalbine bastırıyor, sonra ağzına götürüyordu. Balkonun altında sallanıp duran altın kafesteki akdoğan da seyirciydi. Gagasını yana yatırıp pençesini kaldırmış o da kalabalığa dikkatle bakıyordu. Fakat kalabalık birden hareketlendi, her yandan bağrışmalar duyuldu:

“Getiriyorlar! Getiriyorlar! Kazakları getiriyorlar!”

Kazaklar açık başlarıyla, uzun perçemleriyle yürüyorlardı. Sakalları uzamıştı. Ne ürkeklik vardı ne de keder ve ümitsizlik, sessiz bir gururla ilerliyorlardı. Değerli çuhadan giysileri eskimişti, paçavralar sarkıyordu üstlerinden. Kalabalığa bakmıyorlar, eğilip selamlamıyorlardı. En önde Ostap yürüyordu.

İhtiyar Taras Ostap’ını görünce acaba ne hissetti? Yüreğinde neler oldu? Ostap’a kalabalığın arasından bakıyor, onun tek bir hareketini bile kaçırmıyordu. Artık infaz yerine gelmişlerdi. Ostap durdu. Ecelin acı şerbetinden içmek önce onun kaderine düşecekti. Yoldaşlarına baktı, elini kaldırdı ve yüsek sesle bağırdı:

“Tanrım, burada duran zındıkların hiçbiri, din sapkınlarının hiçbiri, bir Hıristiyan’ın nasıl acı çektiğini duymasın! Bir tekimizin ağzından bile tek söz dökülmesin!”

Ondan sonra sehpaya yaklaştı.

Bulba sessizce, “Aferin evlatçığım, aferin!” dedikten sonra ağarmış başını yere eğdi.

Cellat Ostap’ın üstündeki paçavraları çekip attı. Kollarını ve bacaklarını özel olarak yapılmış tahta boyunduruğa bağladılar ve... Okuru, tüylerini diken diken edecek Cehennem acıları tablosuyla huzursuz etmeyeceğiz. Bu acılar o zamanki kaba, merhametsiz çağın ürünüydü, insanların daha yalnızca savaş kahramanlıklarının kanlı hayatını sürdüğü, ruhlarının bu hayatta çelikleştiği, artık insanlığı hissetmedikleri o çağın ürünü. Bazıları, o çağın istisnalarıydı, sayıları pek azdı onların, bu korkunç uygulamalara boşuna karşı çıkıyorlardı. Kral ve birçok şövalye, akıl ve ruh bakımından aydın insanlar, bu türden sert cezaların Kazakların öç duygusunu körüklemekten başka işe yaramayacağını boşuna savunuyorlardı. Fakat kralın ve mantıklı görüşlerin erki, düzensizliğin ve düşüncesizlikleriyle, her türlü öngörünün akıl almaz yokluğuyla, çocukça bencillikleriyle ve pek az olan gururlarıyla yönetim meclisini oyuncağa çeviren devlet kodamanlarının cüretkâr iradesinin karşısında bir hiçti.

Ostap eziyet ve işkencelere bir dev gibi dayanıyordu. Ne çığlık duyuluyordu, ne de inleme, hatta kol ve bacak kemiklerini kırmaya başladıklarında, o korkunç katur kutur sesleri, ölü sessizliğine gömülen kalabalığın ortasında uzaktaki seyirciler tarafından bile duyulur olduğunda ve hanımlar artık başlarını çevirmeye başladıkları zaman bile, onun ağzından inlemeye benzer bir şey çıkmadı, yüzünde bir tek kas oynamadı. Taras, başı yerde, kalabalığın arasında duruyordu, ama yine de gözlerini kaldırıp, “Aferin, evladım, aferin!” diyordu onaylayarak.

Fakat ölüm işkencelerinin sonuncusuna götürüldüğü zaman Ostap’ın gücü sanki zayıflamaya başladı. Gözlerini etrafında gezdirdi; Tanrım! Hepsi de tanımadık, yabancı yüzler! Hiç olmazsa ölürken yakınlarından yalnızca bir kişi olsaydı. Zayıf annesinin hıçkırıkları ve acısı, saçını başını yolan, ak göğsüne vuran bir eşin feryatları değildi duymak istediği, şu an, akıllıca sözlerle ona güç verecek, son ânında onu teselli edecek metin bir erkek görmek istiyordu. Derken gücü zayıfladı, ruhsal çöküntüyle haykırdı:

“Baba! Neredesin? Duyuyor musun?”

“Duyuyorum!” diyen bir ses işitildi sessizliğin içinden, bir milyon insan aynı anda titredi. Atlı askerlerin bir bölümü kalabalığın arasına bakmak için hızla atıldı. Yankel ölü gibi bembeyaz kesildi, ancak atlılar biraz uzaklaşınca Taras’a bakmak için korkuyla arkasına döndü, ama Taras yoktu, izi bile kalmamıştı Taras’ın.

XII

Fakat Taras’ın izi bulundu. Yüz yirmi bin Kazak’tan oluşan askerî bir güç Ukrayna sınırlarında göründü. Ganimet avına çıkmış veya Tatarların peşine düşmüş küçük bir müfreze ya da birlik değildi bu. Hayır değildi; tüm bir ulus ayağa kalkmıştı, çünkü halkın sabrı taşmıştı. Töreleriyle alay edildiği için, gelenekleri rezilce hor görüldüğü için, atalarının inancına ve göreneklerine hakaret edildiği için, kilise aşağılandığı için, yabancı beylerin yaptığı rezillikler için, uygulanan zulüm için, Katolik cemaatle birleşme için, Yahudilerin Hıristiyan toprağındaki utanç verici otoritesi için; her şey için, Kazaklarda eski zamanlardan beri amansız bir nefretin birikip derinleşmesine yol açan ne varsa her şeyin intikamını almak için ayağa kalkmıştı halk. Genç olmasına karşın cesur ataman Ostranitsa komuta ediyordu muazzam Kazak gücüne. Onun yanında yaşı ilerlemiş, deneyimli yoldaşı ve danışmanı Gunya vardı. On iki bin kişilik alaylara sekiz albay komuta ediyordu. İki ataman yaveri ve tuğcu, atamanın arkasından ilerliyordu. Ataman bayraktarı baş sancağı taşıyordu. Daha pek çok bayrak ve sancak dalgalanıyordu uzaklarda. Bayraktarın meslektaşları taşıyordu sancakları. Daha birçok askerî sınıf vardı; yardımcı güçler ve asıl askerî güçler, yazmanlar ve onlarla birlikte piyade ve atlı müfrezeleri vardı, kayıtlı Kazakların yanında bir o kadar da gönüllüler ve atlı gönüllüler vardı. Kazaklar her yerden kalkıp gelmişlerdi, Çigirin’den, Pereyaslav’dan, Baturin’den, Gluhov’dan, Aşağı Dinyeper’den, Dinyeper’in tüm yukarı kısımlarından ve adalarından, her yerden. Sayısız at ve arabadan oluşan katar arazide uzayıp gidiyordu. Tüm Kazaklar arasında da, sekiz alayın tamamının içinde hepsinden daha seçkin bir alay vardı ki, işte o alaya Taras Bulba komuta ediyordu. Diğer alayların arasında her şey Taras Bulba’ya bir ağırlık kazandırıyordu; geçkin yaşı, tecrübesi, kendi askerini yönetme becerisi ve düşmanlara karşı onun herkesten daha şiddetli duyduğu nefret, her şey. Onun merhametsiz sertliği ve acımasızlığı Kazaklara bile aşırı görünüyordu. Ağarmış başını yalnızca ateş bir de darağacı megul ediyordu, ordu toplantılarındaki tavsiyelerinden yalnızca yok edicilik saçılıyordu.

Ne Kazakların kendilerini gösterdikleri çarpışmaları, ne de yavaş yavaş ilerleyen seferin tamamını anlatmaya gerek var, onların tümü zaten vakayinamelerin sayfalarına geçmiş durumda. İnanç uğruna girişilen bir savaşın Rus toprağında nasıl olduğu bilinir. İnançtan daha kuvvetli bir güç yoktur. O güç, fırtınalı, hiç durmadan değişip duran bir denizin ortasında insan eliyle yaratılmamış, karşı konulmaz, korkunç bir kayaya benzer. Denizin tam ortasında dipten çıkan o kaya, yekpare, som bir taştan yapılmış yıkılmaz duvarlarını göğe kadar yükseltir. Her yerden görünür ve yanından koşarak geçen dalgaların gözünün içine içine bakar. O kayaya bindiren geminin vay haline! Geminin zayıf donanımı darmadağın olur, batar ve içinde ne varsa her şey paramparça olur, boğulanların acıklı çığlıkları titretir havayı.

Vakayinamelerin sayfalarına Polonyalı garnizonların boşalan şehirlerden nasıl kaçtığı; vicdansız tefeci Yahudilerin nasıl asıldığı; kraliyet atamanı Nikolay Pototski’nin kalabalık ordusuyla bu mağlup edilmez güce karşı nasıl zayıf kaldığı; bozguna uğrayıp kovalanırken askerî gücünün en iyi bölümünü bir dereden geçiremeyip onların boğulmalarına nasıl neden olduğu; küçük bir kasaba olan Polonne’de korkunç Kazak alayları tarafından kuşatılınca son çare olarak kral ve devlet yetkilileri tarafından Kazakların tüm isteklerinin yerine getirileceğine, eski haklarının ve ayrıcalıklarının iade edileceğine nasıl yemin ederek söz verdiği ayrıntılarıyla aktarılmıştır. Kazaklar yemine kanacak gibi değildi, onlar Polonyalı yemininin ne olduğunu artık biliyorlardı. Ve Pototski, o kasabada bulunan Rus din adamları onu kurtarmasaydı eğer, ondan sonra, altı bin altın değerindeki argımak atının üstünde çalım satıp soylu hanımların bakışlarını ve asilzadelerin kıskançlığını üstüne çekemeyecek, senatörlere görkemli ziyafetler çekip millet meclisi toplantılarında esip gürleyemeyecekti. Elindeki haçla, başında piskoposluk tacıyla en önde piskopos ve ikonlar, haçlar taşıyan altın işlemeli parlak cüppeli papazlar karşılamaya çıkınca Kazaklar başlarını eğip kalpaklarını çıkardılar. O dönemde Kazaklar krala bile böyle saygı göstermezlerdi, fakat kendi kiliselerine karşı çıkmaya cesaret edemezler, kendi din adamlarına saygı gösterirlerdi. Ataman ve albayları, tüm Hıristiyan kiliselerini rahat bırakma, eski düşmanlığı unutma ve Kazak ordusuna herhangi bir zarar vermeme konusunda ant içirdikten sonra Pototski’yi salıvermeye razı oldular. Albaylardan yalnızca biri bu barışa razı olmadı. Taras Bulba’ydı o albay. Başından bir tutam saç koparıp haykırdı Taras Bulba:

“Ey, ataman ve albaylar! Karı gibi iş yapmayın! Lehlere inanmayın, satar o itler!”

Alay kâtibi anlaşmayı uzatıp da ataman yetkili eliyle imzalayınca Taras birinci sınıf demirden değerli Türk kılıcını çekti, onu bir kamış gibi ikiye böldü, parçaları iki tarafa fırlatıp attı, şöyle dedi:

“Elveda! Bu kılıcın iki parçası nasıl yeniden birleşmez, ondan yeni bir kılıç olmazsa, yoldaşlarım, biz de aynı öyle bu dünyada artık bir daha görüşmeyeceğiz! Veda sözümü unutmayın (böyle söylerken sesi yükseldi, yükseldi, esrarengiz bir güç kazandı, kehanet kabilinden sözleri herkesi şaşırttı), ölüm saati geldiğinde beni hatırlayın! Siz huzur ve barışı satın aldığınızı mı sanıyorsunuz? Ağalar gibi yaşayacağınızı mı sanıyorsunuz? Ey ataman, senin kafa derini yüzecekler? Onu karabuğday samanıyla dolduracaklar, o başı uzun zaman panayırlarda gösterecekler! Sizi koyun gibi canlı canlı kazanlarda pişirmezlerse eğer, taş duvarlarla örülmüş rutubetli mahzenlerde çürüyeceksiniz! Ya siz, gençler!” diye sürdürdü konuşmasını kendi alayına dönerek, “İçinizde kim kendi eceliyle ölmek ister? Soba arkalarında, karılarınızın dizinin dibinde değil, meyhanenin yanı başındaki çitin dibinde bir hayvan gibi sarhoş geberip giderek değil de, şerefli bir Kazak gibi, bir damatla gelin misali herkes aynı yatakta ölmek mi ister, yoksa eve dönüp o dinsizlere benzemek, üstelik Polonyalı Katolik papazlarını sırtında taşımak mı ister?”

“Seninle geliyoruz! Seninle!” diye bağırdı Taras’ın alayındaki herkes. Başka alaylardan da epeyce katılan oldu.

“Madem öyle, arkamdan gelin!” dedi Taras kalpağını iyice başına oturtarak. Kalanlara tehditkâr baktı, atının üstüne iyice yerleşti, kendi Kazaklarına bağırdı:

“Hiç kimse bizi kötü anmasın! Gençler, haydi, Katoliklere misafirliğe gidelim!”

Böyle deyip atını mahmuzladı, yüz arabalık katar arkasına dizildi, pek çok Kazak atlısı ve piyadesi de onlarla birlikteydi, Taras arkasına dönüp kalanların hepsine bakışlarıyla gözdağı veriyordu, öfke doluydu o bakışlar. Onları kimse durdurmaya cesaret edemedi. Alay tüm ordunun görüş alanında ilerlemeye devam ediyordu, Taras da arkasına dönüp dönüp daha uzun zaman gözdağı vererek baktı.

Huzursuz ve endişeliydi ataman ve albaylar. Hepsi düşüncelere dalmıştı, sanki kötü bir önseziyle canları sıkılmış gibi uzun zaman sustular. Boşuna kehanette bulunmamıştı Taras. Dediklerinin hepsi çıktı. Kanev önlerindeki güvenilmez yeminden kısa bir süre sonra atamanın başı en yüksek rütbelilerden birçoğunun başıyla beraber kazığa geçirildi.

Ya Taras’a ne oldu? Taras alayıyla bütün Polonya’da dolaşıp duruyordu, on sekiz yerleşimi, yaklaşık kırk Katolik kilisesini yakarak Krakow’a vardı. Çok Polonyalı soylu öldürdü, en zengin konakları yağmaladı, Kazaklar, bey mahzenlerinde özenle saklanan mühürlü asırlık bal likörlerini ve şarapları açıp yerlere döküyorlardı; sandık odalarında saklanan değerli çuhaları, giysileri ve başka eşyaları yırtıp yakıyorlardı. “Hiçbir şeye acımayın!” diye tekrarlıyordu Taras. Kazakların, kara kaşlı hanımlara, ak göğüslü, yüzleri pırıl pırıl genç kızlara aldırdıkları yoktu, mihrapların yanı başında kurtaramıyorlardı kendilerini, çünkü Taras onları mihraplarla birlikte ateşe veriyordu. Alevlerin içinde, kara toprağı bile ürperten, bozkır otlarını merhamete getirip başını yere eğdiren acı feryatlar arasında göğe uzanan beyaz ellerin sayısı öyle bir-iki değildi. Ama hiçbir şeye aldırmayan acımasız Kazaklar, sokaklarda bebekleri mızraklarıyla havaya kaldırıp alevlerin içine fırlatıyorlardı. Taras yalnızca, “Alın, kahrolası Lehler, bu da Ostap’ın ruhu için ölü yemeği!” diyordu. Ve Taras, Ostap’ın ruhu için böyle ölü yemeklerini her yerleşimde vermeye devam etti, ta ki Polonya yönetimi Taras’ın yaptıklarının sıradan yağmacılığın çok ötesine geçtiğini anlayıncaya kadar. O zaman Pototski’ye beş alayla birlikte Taras’ı derhal yakalama görevi verildi.

Altı gün boyunca patikalarda, sapa yollarda at sürerek tüm takiplerden kaçtı Kazaklar. Atlar bu olağanüstü kaçışa zor dayanıyor, güçlükle kaçırıyorlardı Kazakları. Pototski bu sefer verilen görevi hak ediyordu, yorulmak nedir bilmeden izliyordu onları, sonunda Taras’ın terk edilmiş harabe halindeki bir kaleyi dinlenmek için işgal ettiği Dinyester kıyısında onlara yetişti.

Kale, Dinyester nehrinin kıyısında dik bir uçurumun üstünde, harap olmuş toprak tabyasıyla ve yıkık duvarlarının kalıntılarıyla görünüyordu. Uçurumun tepesi, yıkık duvarlardan kopan, her an aşağı uçmaya hazır tuğla ve taşlarla doluydu. İşte burada, kraliyet atamanı Pototski, kaleyi, ovaya bakan iki tarafından kuşattı. Kazaklar dört gün boyunca çarpıştı, tuğla ve taşlarla karşı koydular. Fakat stokları ve güçleri tükendi, Taras düşman saflarını yarıp çıkmaya karar verdi. Kazaklar safların arasından belki de geçeceklerdi, hızlı atları onlara belki de bir kez daha hizmet edecekti, kaçışın tam ortasında Taras birden durup, “Durun! Tütünle birlikte çubuğum düştü, çubuk kahrolası Lehlere kalsın istemiyorum!” demeseydi eğer. İhtiyar ataman eğildi, denizde ve karada, seferde ve evde ayrılmaz yoldaşları olan tütünüyle çubuğunu otların arasında aramaya koyuldu. O sırada ansızın bir güruh üşüştü üstüne, Taras’ı güçlü omuzlarından yakaladılar. Taras tüm vücuduyla silkindi, ama eskiden olduğu gibi onu yakalayan haydutlar yere yuvarlanmadılar. “Ah, ihtiyarlık, ihtiyarlık!” dedi ve dağ gibi Kazak ağlamaya başladı. Fakat aslında ihtiyarlık değildi suçlu olan, güç gücü yenmişti. Kollarına bacaklarına yapışıp sallananların sayısı otuzdan az değildi. “Karga yakalandı,” diye haykırıyordu Lehler. “Şimdi o köpeğe layığını nasıl verebiliriz onu düşünmek lazım.” Derken kendi atamanlarının izniyle onu herkesin gözünün önünde canlı canlı yakmaya karar verdiler. Hemen oracıkta tepesine yıldırım düşmüş çıplak bir ağaç vardı. Demir zincirlerle ağacın yanına sürüklediler Taras’ı, Kazak her yerden görülebilsin diye yukarı kaldırıp ellerini ağacın gövdesine çivilediler, hemen ağacın dibinde ateş yakmaya koyuldular. Ama Taras ateşe bakmıyordu, onu yakmaya hazırlandıkları ateşi düşünmüyordu, zavallım, Kazakların ateşle karşılık verdiği yöne bakıyordu, çünkü bulunduğu yükseklikten her şey avucunun içi gibi görünüyordu.

“Gençler, ormanın ardındaki küçük tepeyi tutun bir an önce orayı tutun, oraya yanaşamazlar!” diye haykırıyordu, ne var ki rüzgâr sözlerini onlara ulaştırmadı.

“İşte, mahvolacaklar, yok yere mahvolacaklar!” dedi Taras ve aşağıya, Dinyester’in parıldadığı yere baktı.

Gözleri sevinçle ışıldamaya başladı, çalılığın arkasından üç teknenin kıçının hareket ettiğini görmüştü, tüm gücünü toplayıp sıtma görmemiş bir sesle bağırdı:

“Kıyıya! Gençler, kıyıya! Soldaki yamaç yolundan aşağı inin. Kıyıda kayıklar var, hepsini alın ki arkanızdan gelmesinler.”

Bu defa rüzgâr öteki taraftan esiyordu, onun için Taras’ın söylediği her şey Kazaklar tarafından duyuldu. Fakat bu öğüdün karşılığında, hemen o anda, baltanın tersiyle Taras’ın kafasına, gözlerinin önündeki her şeyi tepetaklak eden bir darbe indi.

Kazaklar yamaç yolundan aşağı ok gibi atıldılar, düşmanın soluğu enselerindeydi. Gördüler ki yol kıvrılıp bükülmeye başlıyor, yan tarafa çok fazla büküntü yapıyor. Bir anlığına durup hepsi birden, “Yoldaşlar! Artık ne olursa olsun!” dediler. Nogay kamçılarını kaldırdılar, ıslık çaldılar, Tatar atlarının ayakları yerden kesildi, havada yılan misali gerildiler, uçurumun üstünden uçup Dinyester’in sularına bıraktılar kendilerini. Nehre Kazakların yalnızca ikisi düşmedi, onlar uçuruma yuvarlanıp gürültüyle kayalara çarptılar, çığlık koparmaya bile fırsat bulamadan atlarıyla birlikte orada can verdiler. Kazaklar nehirde atlarıyla yüzerken kayıkları çözüyorlardı. Lehler, onların işitilmemiş kahramanlığına şaşırmış halde, atlasak mı atlamasak mı diye düşünerek uçurumun tepesinde öylece durup kalmışlardı. Genç bir albay, güzel Polonyalı kızın öz kardeşi, zavallı Andriy’i hayran bırakan atak, kanı deli gibi kaynayan bir albay çok düşünmeden Kazakların arkasından var gücüyle atıldı. Havada atıyla beraber üç kere döndü, sivri kayalara gürültüyle çarptı. Kayalar onu paramparça ettiler, parçalanan, kanla karışan beyni uçurumun dimdik yamaçlarında yetişen çalılara saçıldı.

Taras Bulba başına indirilen darbenin etkisinden kurtulup kendine gelince Dinyester’e baktı, Kazaklar kayıklara binmişler kürek çekiyorlardı. Yukarıdan mermi yağıyordu, fakat onlara yetişemiyordu. Bunu gören ihtiyar atamanın gözleri sevinçle parıldamaya başladı.

Taras yukarıdan, “Elveda! Elveda!” diye bağırıyordu onlara. “Beni hatırlayın da gelecek ilkbaharda buraya gelin, bir güzel eğlenin! Kahrolası Lehler, hani, yendiniz mi? Dünyada bir Kazak’ın korkacağı şey var mı sanıyorsunuz? Durun, daha zamanı gelecek, bir gün gelecek, Ortodoks Rus inancının ne olduğunu öğreneceksiniz! Uzak ve yakın başka milletler bunu daha şimdiden hissediyorlar; Rus toprağının kendi çarı çıkacak ve dünyada hiçbir güç olmayacak ki onun önünde boyun eğmesin!”

Bu arada alevler yükseliyordu, Taras’ın ayaklarını sardı, tüm ağacı kapladı...

Dinyester küçük bir nehir değil, pek çok durgun koyu, sık sazlıkları, sığlıkları, derin dipli yerleri var, kuğuların gürültülü bağırtıları tarafından çınlatılan ayna gibi yüzeyi ışıldıyor, mağrur altıngöz ördekleri hızla bir yukarı bir aşağı süzülerek kayıyor sularında, sazlıklarda ve kıyılarda birçok yağmur kuşu, kızıl gerdanlı çulluk ve çeşit çeşit başka kuşlar var. Kazaklar iki dümenli dar, uzun kayıklarda hızla ilerliyor, kürekleri ahenkle çekiyorlar, sığ yerlerden kuşları telaşlandırıp rahatlarını kaçırarak geçerken dikkatle ilerliyorlar, bir yandan da kendi atamanlarını konuşuyorlar.