BU DÜZEN

DEĞİŞMELİDİR

BÜLENT ECEVİT

Bu kitabın telif hakkı Cumhuriyet Halk Partisine bırakılmıştır.

Kasıldığı Yer : Ulusal Basımevi

1968 — ANKARA

Genel Dağıtım: Tekin Yayınevi

Ankara Cad. No. 51

İSTANBUL

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ : 3

BÖLÜM : I

TEMEL SORUNLARIMIZ VE BÜTÇE : 8

1. Ne Söz Verildi Ne Yapıldı? : 10

2. Ekonomik Koşullar ve 1968 Bütçesi : 34

3. Dengesiz Bütçe Politikası : 51

4. Devlet Kesimi ve Özel Yatırımlar : 61

5. Çelişkiler ve Sonuç : 70

BÖLÜM : II

DÜZEN NİÇİN VE NASIL DEĞİŞMELİDİR? 75

1. Anayasanın İstediği Düzen Değişikliği : 76

2. Örneklerle Bozuk Düzen : 85

3. Düzen Bozukluğunun Ekonomik Sonuçları : 102

4. Belgelerle Bozuk Düzen : 107

5. Sınaîleşme ve Düzen Bozukluğu : 135

6. Bozuk; Düzende Yabancı Sermaye ve Kalkınmamız : 156

7. Devlet Kesiminde Bozuk Düzen : 171

8. Eğitim, Kalkınma ve Bozuk Düzen : 188

9. Çalışma Düzeni ve A.P.'nin Tutumu : 197

10. Doğuda Bozuk Düzen : 204

11. Düzen Değişikliği ve C.H.P 210

BÖLÜM : III

C.H.P'NİN DEVRİMCİLİĞİ VE DEMOKRASİ : 221

1. Devrim ve İhtilâl : 223

2. Son Söz: Demokrasinin Üstünlüğü : 231

ÖNSÖZ

Bu kitap, Millet Meclisinde, 1968 Bütçesinin tümü üzerinde, Cumhuriyet Halk Partisi adına, 15 Şubat 1968 Perşembe günü yaptığım konuşma esas alınarak ha¬zırlanmıştır.

Ancak, konuşmanın fazla uzun olmaması için Meclis Kürsüsünden söyleyemediğim birkaç paragrafa kitapta yer verilmiş; bazı notlar eklenmiş; buna karşılık, tekrar niteliğinde bulunan veya kitaba geçirilmesi gerekli olmayan bazı yerler de metinden çıkarılmıştır. Ayrıca, metin kitap haline getirilirken, üslûp bakımından da küçük bazı değişiklikler yapılmıştır.

«BU DÜZEN DEĞİŞMELİDİR» adını verdiğimiz bu kitap, Cumhuriyet Halk Partisinin 1968 Bütçesi üzerindeki genel görüşlerini ortaya koyduğu gibi; başlıca memleket sorunlarını, Partinin ortanın solundaki tutumu açısından çözümleyen; bu sorunlar için düşündüğümüz çözüm yollarının ana çizgilerini belirten bir belge niteliğini taşımaktadır.

3

Kitapla memleket sorunları, ayrı ayrı meseleler gibi değil, birbirleriyle ilişkileri belirtilerek ele alınmıştır.

Ortada bir bozuk düzen vardır. Toplumumuzda ekonomik, sosyal ve kültürel yönlerden gördüğümüz bütün aksaklıklar, temeldeki bu düzen bozukluğunun belirtileridir. Bu düzen bozukluğu, gelişme sürecinde bulunan, geri kalmışlıktan kurtulabilmek ve çağdaş uygarlık düzeyine ulaşabilmek için gelişmesini hızlandırmak zorunda olan Türk toplumunu bir takım dar boğazlara veya çıkmazlara sokmaktadır.

Düzen bozukluğunun köklerine inmeksizin yapılacak yüzeysel düzeltmelerle veya yönetsel tedbirlerle, o dar boğazları açmak, o çıkmazları aşmak mümkün olmayacaktır.

*

Oysa bugün iktidarda tutucu bir parti vardır. Tutucu bir parti olarak, Adalet Partisi, düzen bozukluğunun köklerine inememekte, Türkiye'de bir düzen değişikliğinin gerekli olduğunu kabul etmemektedir. Onun için de Türkiye'yi o dar boğazlardan, o çıkmazlardan kurtaramamaktadır. Kurtarma umudunu bile verememektedir.

Böyle bir düzen değişikliğinin gerekliliğini savunanları da en ağır ve haksız biçimde suçlamaktadır.

Cumhuriyet Halk Partisinin istediği düzen değişikliği, Anayasa çerçevesi içinde ve Anayasanın gereği olan düzen değişikliğidir.

4

O bakımdan, bu partinin yürüttüğü ortanın solu hareketi, bir Anayasa hareketi olarak tanımlanabilir.

*

Bütçe tartışmaları sırasında, hükümet adına konuşan bir Bakan, düzeni değiştirmeğe kalkışmanın Türk Ceza Kanununa göre suç olduğunu, çünkü Türk Ceza Kanununun 142'inci maddesinin, «memleket içinde müesses iktisadî veya sosyal temel nizamlardan herhangi birini devirmek... için her ne suretle olursa olsun propaganda»

yapmayı suç saydığını söylemiştir.

Bu görüş temelinden sakattır.

Çünkü bütün kanunların, o arada Türk Ceza Kanununun da üstünde Anayasa vardır.

Türk Ceza Kanununun korunmasını istediği nizam, yani düzen, 9 Temmuz 1961'den, yeni Anayasanın ulusça kabulünden bu yana, ancak, bu Anayasanın gerekli kıldığı düzen olabilir. O düzen ise henüz birçok yönleriyle «müesses» değildir kurulmuş

değildir.

Cumhuriyet Halk Partisi, «bu düzen değişmelidir» derken, henüz birçok yönleriyle

«müesses» olmayan, kurulu olmayan Anayasa düzenini kurmayı, bunu sağlayıcı bir düzen değişikliği yapmayı istemektedir.

Bu konudaki siyasal eğimlerde ille «suç» aramak gerekirse, asıl, Anayasanın öngördüğü düzenin kurulmasını engellemeğe kalkışmayı suç saymak gerekir.

Anayasanın kurulmasını öngördüğü düzenin, henüz her yönü ile «müesses»

olmadığım bizzat Sayın Başbakan da itiraf etmektedir. Nitekim Anayasanın emrettiği düzeni kurmanın, «müesses» hale getirmenin savsaklamasını mazur göstermek içindir ki, Anayasanın 53 üncü maddesine sığınmak mecburiyetini duymaktadır.

5

Türkiye’de düzen niçin ve nasıl değişmelidir?.. Bu soruyu cevaplandırabilmek için, önce, Türkiye'de bugün nasıl bir düzen bulunduğu; Türkiye'de bulunan düzenle Anayasanın öngördüğü düzen arasında ne gibi ayrılıklar olduğu saptanmalıdır.

Kitap bir yandan bunu saptamakta, bir yandan da düzenin niçin ve nasıl değişmesi gerektiğini ayrıntılarıyla göstermektedir.

Böyle bir kitabın boyutları içinde, bir ölçünün ötesinde ayrıntılara girmek, elbette mümkün olmazdı. Fakat ayrıntılar, Cumhuriyet Halk Partisinin istediği düzen değişikliğinin temel ilkeleri üzerinde, yönü ve amaçları üzerinde ileri sürülen bazı kuşkuların yersizliğini ve iyi niyetten yoksun ithamların haksızlığını göstermeğe yetecek ölçü ve açıklıkta belirtilmeğe çalışılmış¬tır.

Kitap, aslında 1968 Bütçesi vesilesiyle hazırlanan bir metin olduğu için, Birinci Bölümde bütçenin eleştirisine geniş yer ayrılmıştır. Düzen değişikliğiyle ilgili bir kitapta bu bölümü fazla teknik ve uzun bulanlar olabilir. Fakat bu bölüm, bir «bütçe eleştirisi» olmanın ötesinde, düzen değişikliğini reddeden bir iktidarın, başlıca politika aracı olan yıllık bütçede nasıl çıkmazlara, çelişkilere düşmeğe mahkûm bulunduğunu da göstermiş olmaktadır.

6

Kitabın bu bölümünün hazırlanışında, başta CHP. Parti Meclisi üyesi Prof. Besim Üstünel olmak üzere, ortanın solu hareketine bilimsel çalışmalarıyla katkıda bulunan değerli uzman ve araştırmacıların büyük emekleri geçmiştir. Kendilerine içten şükranlarımı sunarım.

BÜLENT ECEVİT

7-8

I

Temel Sorunlarımız

ve Bütçe

9

1

Ne Söz Verildi...

Ne Yapıldı ?

Başbakan Sayın Süleyman Demirel, 9 Şubat 1963 Cuma günü, Senatoda Bütçe görüşmelerinin son konuşmasını yaparken, sözlerinin başlarında şöyle dedi:

« Her siyasî teşekkül taahhüt ettiği programlarına bağlıdır. Bu programlar seçim beyannamesi, parti programları ile başlar, hükümet programı ile bağlanır. Bu, prensipler manzumesidir. Bu prensipler içerisinde icraat yapıldığı müddetçe, niçin bu program ve beyanname dışındaki hususları yerine getirmiyorsunuz gibi tenkitleri makûl karşılamağa imkân yoktur.»

10

1968 Bütçesine, ilkin, Sayın Başbakanın ortaya koyduğu bu 'kural açısından bakmak yerinde olacaktır.

Adalet Partisi Hükümetinin bugüne kadar izlediği tutum ve 1968 Bütçesi, Adalet Partisinin seçim bildirgesindeki, parti programındaki, Hükümet programındaki bazı ilkelerle ne kadar bağdaşıktır?... Bir başka deyişle, Adalet Partisi iktidarı, kendi içinde ne kadar tutarlıdır, ne kadar çelişkendir?..

Adalet Partisini, yalnız bu belgeler değil, kendi iktidarı sırasında hazırlattığı İkinci Beş

Yıllık Kalkınma Plânı ve Plânın ilk uygulama yılma ait program da, 1968 Programı da, ayni ölçüde bağladığına göre, 1968 Bütçesi, bu belgelere ne kadar uygundur ve değildir?...

Önce bu hususlar üzerine eğilmek; sonra, 1968 Bütçesinin ne ölçüde gerçekçi olduğunu veya olmadığını; Türk ekonomisinin ve toplumunun bugün içinde bulunduğu ortama uyup uymadığım; daha sonra da, Adalet Partisi iktidarının ve Bütçesinin, Türkiye sorunlarına doğru teşhisler koyup koymadığını, doğru ve tutarlı çözüm yollan getirip getirmediğini araştırmak isterim.

Bunları yaparken, ayni zamanda, Adalet Partisi iktidarının bütçe politikasını ve genel tutumunu, Cumhuriyet Halk Partisi açısından eleştirmek de, şüphesiz, ödevimiz olacaktır.

Ayrıca, ortanın solunda yer almış Cumhuriyet Halk Partisinin, bugünkü düzenden şikâyetlerini ve nasıl bir düzen değişikliği istediğini de, bir kez daha açıklamak fırsatını bulmuş olacağım. Buna kendimizi mecbur sayıyoruz. Çünkü başta sayın Başbakan olmak üzere, Adalet Partisinin hemen bütün sorumluları, bir yıldır bizi bu konuda açıklığa çağırıyorlar.

11

Biz, yeteri kadar açık olduğumuz, açık konuştuğumuz kanısındayız. Fakat kendileri söylediklerimizi ya anlamıyorlar ya da anlamaz görünüyorlar. Onun için, bu konudaki görüşlerimizi daha ayrıntılı olarak anlatmağa çalışmakta fayda vardır.

Gerçi, Sayın Başbakan, gene Senato konuşmasında:

« Ortanın solunu ve düzen değişikliğini köylüye anlatabildiğinizi iddia ediyorsunuz.

Bana anlatabileceğinizi zannetmiyorum», demiştir.

Biz de zannetmiyoruz. Ama bir kez daha deneyeceğiz. Gerekirse, (başka vesilelerle de anlatmağa devam edeceğiz. Bütün ülkede, bunu anlamayan, yalnız Sayın Başbakanla yakın arkadaşları kalıncaya kadar anlatacağız.

*

Şimdi, bu girişle çizdiğim çerçeve içinde, esasa geçiyorum.

Kısa bir hatırlama, vaktiyle Adalet Partisinin Türk halkına ne kadar yersiz ve tutarsız vaatlerde bulunmuş olduğunu ortaya çıkaracaktır.

Bu hatırlatmayı yaparken, Adalet Partisinin «her şoföre bir vasıta» gibi, fantezi niteliğindeki, ciddiyetten uzak vaatlerine önem vermeyeceğiz. Gerçi Sayın Başbakan, 1965 seçimlerinden önce partisinin resmen yaptığı bu vaadi, son basın konferansında da tekrarlayacak kadar, « şoför vatandaşlarımızın birer vasıta sahibi olmasının imkânlarını araştırmaktayız» diyecek kadar, ciddiye alır görünmektir.

12

Ama bu vaat ilk yapıldığından beri kamyon fiyatlarının iki misli artmış olduğu ve şoförler için yeni bir vergi yükünün getirilmek üzere bulunduğu göz önünde tutulursa, artık en iyimser bir şoför vatandaşın bile, bu söze önem verdiği, bu sözü ciddiye aldığı herhalde düşünülemez. (1)

Biz, daha ciddi bazı konularda birkaç hatırlatma yapmakla yetineceğiz.

DOĞRU TEŞHİS YANLIŞ TEDAVİ

Adalet Partisi, muhalefette iken, hattâ iktidara geldikten sonra da uzunca bir süre, Türkiye'nin temel sorunlarına doğru teşhisler koyamamıştı. Ülkemizin gelişmesini, sıhhatli bir toplum düzenine kavuşmasını, halkımızın çoğunluğunun yoksulluktan ve sömürülmekten kurtulmasını engelleyen köklü nedenlerin, dar boğazların, düzen bozukluklarının neler olduğunu kavrayamamıştı.

Ancak, iktidara geldikten bir süre sonra, Adalet Partisi, Türkiye'nin gerçeklerini öğrenmeğe, daha doğrusu bu gerçekleri kabul etme zorunluluğunu duymağa başlamıştır.

_____________

1 — CHP. hızlı kalkınma için gerekli fedakârlıklara, gücü yeten bütün yurttaşların katkıda bulunması gerektiği düşüncesindedir. Şüphesiz, şoförlerden de böyle bir katkı beklenebilir. Fakat AP iktidarının şoförlerden bunu beklemeğe hakkı yoktur.

Çünkü:

1.

Adil ölçülerle vergi ödemeyen veya hiç vergi ödemeyen bazı yüksek kazançlı kimselerin veya teşebbüslerin, (örneğin büyük toprak sahiplerini, yabancı sermaye kârlarını aracılıktan veya tefecilikten büyük kazançlar sağlayanları) gereği gibi vergilendirmek için, AP. iktidarı herhangi bir vergi reformu yapmamıştır ve yapmak eğiliminde de görünmemektedir.

2.

Bu vergi şoförlere AP’nin 1965 seçimlerinden önce verdiği, Başbakanın da 26

Ocak 1968 tarihli basın konferansında tekrarladığı sözle çelişmektedir. Bu vergi, her şoförün bir vasıta sahibi olmasını kolaylaştırmak söyle dursun, belki bazı şoförlerin vasıtalarını elden çıkarmalarına bile yol açacaktır.

13

Fakat yeni yeni öğrenip kavramağa başladığı bu sorunlara, bu engellere tutarlı ve geçerli çözümler getirmek cesaretini hâlâ gösterememektedir.

İkinci Beş Yıllık Plan, resmî bir belge olarak, bu durumu açıkça ortaya koymaktadır.

Adalet Partisi iktidarı, bu belge ile -herhalde bir ölçüde planlama uzmanlarının da etkisiyle- Türkiye'nin temel sorunlarını geniş ölçüde idrak etmiş; ekonomik ve sosyal alandaki düzen bozukluklarını, kısmen de olsa, görmüş ve itiraf etmiştir.

Fakat ne çare ki, Adalet Partisinin statükocu yapısı ve tutucu karakteri, Planda az çok doğru olarak konan birçok teşhislere, doğru ve cesur, geçerli ve tutarlı tedavi ve çözüm yollan getirmesini imkânsız kılmıştır.

O yüzden de, Adalet Partisi iktidarı, bir hastalığa zatürree teşhisi koyup zatürreeyi sadece aspirinle tedaviye kalkışmak gibi; ameliyat gerektiği sonucuna varıp, hastayı narkozla bayıltmak ve o hâlde bırakmak gibi; tansiyon düşüklüğü tesbit edip, tansiyonu daha da düşürücü ilâçlar vermek gibi, davranışlara sürüklenmiştir.

Bu benzetişlerimizde hiç bir mübalâğa olmadığını göstermek için, kısaca, birkaç örnek vermek isterim.

İkinci Beş Yıllık Plân, gelir dağılımındaki adaletsizliği belirtmekte; ona rağmen, Adalet Partisi iktidarı, bu adaletsizliği daha da arttırıcı bir yol izlemektedir. Çünkü köylülerimizin büyük bir çoğunluğunun geçim seviyesi düşmekte; memurlara işçilere verilen zamları, fiyatlara yapılan zamlar fazlasile silip götürmüş

bulunmaktadır.

Bölgelerarası dengesizlik kabul edilmekte; en az gelişmiş bölgemiz olan Doğuya özel sektörün yatırım yapmadığı doğrulanmakta; buna rağmen, devlet bütçesinden doğuya ayrılabilecek geniş kaynaklar, Uygulama Kanunu ile, özel teşebbüse verilmektedir.

14

Vergi düzenindeki adaletsizlik belirtilmekte, fakat bu adaletsizliği giderici herhangi bir köklü reforma yanaşılmamaktadır. Hattâ, en adaletsiz vergi türü olan dolaylı vergilerin, İkinci Beş Yıllık Plan döneminde daha da arttırılması öngörülmektedir.

Toprak dağılımındaki ve tarımsal gelir dağılımındaki adaletsizlik ve dengesizlik ve bunların tarımsal üretim üzerindeki olumsuz etkileri, Planda da, Planın dayandığı resmî raporlarda da açıkça belirtilmekte; fakat bu dengesizliği ve adaletsizliği düzeltici tedbirler reddedilmektedir.

Dış ticaret düzenindeki aksaklıklar belirtilmekte, ama çaresi gösterilmemektedir.

Dış yardıma bağlılıktan kurtulmanın, yalnız sıhhatli bir gelişme için değil, ulusal bağımsızlığımızı güçlendirmek ve güvence altına almak için de gerekli olduğu ifade edilmekte, ama dış yardıma bağlılık süresinin uzatılacağı açıklanmaktadır.

Oysa, dış yardım imkânlarının da, özellikle Amerika'nın son kararlan üzerine, gitgide daraldığı ortadadır.

Bankacılığın ve kredi düzeninin aksaklığı ve adaletsizliği, Planda ve Devlet Planlama Teşkilâtının resmî belgelerinde açıkça ve bütün acılığıyla belirtilmekte, tefeciliğin yaygınlığı, hattâ Merkez Bankası ve Ziraat Bankası tarafından da desteklendiği itiraf edilmekte, ama bu durumu düzeltici tedbirler de getirilmemektedir.

Özel kesimin başıboşluğu, ekonomik gelişmemize gereken katkıda bulunmadığı, Plan amaçlarına ulaşılmasını engellediği belirtilmektedir.

15

Fakat bunun da tedbirleri gösterilmemektedir.

Aracılığın sosyal ve ekonomik sakıncaları kabul edilmekte fakat aracılığı azaltıcı tedbirlerden kaçınılmaktadır.

Türkiye'de devletçiliğin ne gibi zaruretlerden doğduğu belirtilmekte, ama devletçiliğin aleyhinde vaziyet almağa devam edilmektedir.

Planda, geleneksel, toplum düzeninden süratle çıkmamız gerektiği, geleneksel toplumun hayat tarzından, alışkanlıklarından, tutuculuğundan, hattâ değer ölçülerinden bir an önce kurtulmamızın şart olduğu ileri sürülmektedir. Ama, sonradan gene Partisinin tutuculuğunu hatırlamış olacak ki, Sayın Başbakan, son konuşmalarıyla, gelenekçiliğin, geleneksel değer ölçülerine bağlılığın erdemleri üzerinde yeniden durmağa başlamıştır.

Sosyal ve ekonomik yapıda köklü değişikliklere, bunlarla bağlantılı olarak bazı kurumsal değişiklik ve iyileştirmelere kesin ihtiyaç olduğu belirtilmekte, fakat bunların nasıl gerçekleştirileceği gösterilmemektedir. Bunları gerçekleştirmenin temel koşulu olan düzen değişiklikleri ise, Adalet Partisi tarafından, kesin olarak reddedilmektedir.

Eğitimin, özellikle teknik eğitimin, kalkınma yönünden, Plan amaçlarına ulaşma yönünden önemi üzerinde durulmakta, fakat uygulamada ve Bütçede, teknik eğitimden çok -din eğitimine ağırlık verilmektedir.

16

TUTARSIZLIĞIN TEVİLİ

Bu gibi çelişme ve tutarsızlıkları belirtirken, hemen ekleyelim ki, 1968 Bütçe tasarısı, ve bu tasarının temelini teşkil etmesi gereken 1968 yıllık programı, gelir ve harcama hedefleri bakımından ve başka bazı bakımlardan, birbirinden ne kadar farklı olursa olsun, esas karakterleri bakımından Adalet Partisinin tutucu felsefesine ve İkinci Beş Yıllık Planın statükocu yapısına son derecede uygun düşmektedir.

Esas karakterdeki ve temel felsefedeki bu uygunluk dışında, Programla Bütçe arasında, hedefler bakımından yer alan şaşırtıcı farklılıklara, Sayın Başbakan, son Senato konuşması ile daha da şaşırtıcı bir izah yolu aramaktadır.

Farkların rakamlarla belirtilmesi karşısında, gerçeği inkâr edemeyecek duruma düşen Sayın Başbakan, «Bütçe ile Program arasında anlayış farkı vardır» diyerek, açık bir itiraf da bulunmakta, ve şu garip tevili yapmaktadır:

« Şayet Bütçedeki bir rakamla Programdaki bir rakam ayni değilse, bu, iki doküman arasındaki tutarsızlıktan dolayı değil, iki dokümanda gösterilmiş rakamların farklı şeyleri ifade etmesindendir. Bu rakam farklarını Bütçe ile program arasında bir çelişme olarak almamanızı rica ederim. Biz çelişme ile huzurunuza gelmeyiz. Bu kadar basit bir hatayı islemeyiz».

Böyle demektedir Sayın Başbakan...

Birbirinin hemen ardı sıra, ayni Bakanlar Kurulunun imzalarıyla yayımlanan iki dokümanda, ayni hedefler için ayrı ayrı rakamlar verilecek, ve bu, bir tutarsızlık, bir çelişme olmayacak!... Sayın Başbakanın bu iddiasını kabul edebilecek, hattâ anlayabilecek, bir tek sağduyulu insan tasavvur edemiyorum.

17

Kaldı ki, Bütçe gerekçesinin «Giriş»inde de, 1968 Malî Yılı Genel ve Katma Bütçe Kanun tasarılarından, «İkinci Beş Yıllık Kalkınma, Planının ve 1968 Programının esas ve hedeflerine uygun olan bu bütçeler» diye söz edilmektedir. (2).

Öyle olması da gerekirdi, çünkü, herkes bilir ki, planlı kalkınma ilkesini benimseyen bir ülkede, yıllık bütçeler, yıllık programların uygulama aracıdır.

Bütçe tasarılarının dayandığı malî ve iktisadî politikanın statükocu ve tutucu yönü ile Adalet Partisi felsefesine uygunluğunu kısaca belirttikten sonra, Adalet Partisinin eski sözleriyle şimdiki tutumu arasındaki çelişmelere birkaç örnek vermek isterim.

PAHALI DEVLET YÖNETİMİ

«Pahalı devlet yönetimi», Adalet Partisinin, muhalefette iken en çok üzerinde durduğu ve istismar ettiği konulardan biri idi. 1965 Seçim Bildirgesinde ve Adalet Partisi Hükümet Programında da bu konuya yer verilmişti. Sayın Demirel Hükümet Programında aynen şöyle diyordu:

« Yıldan yıla, kamu harcamalarının hem hacim hem de millî gelire nisbetle yüzdesinin artmasını önlemek, yüksek masraflı bir bütçe politikasına son vermek azmindeyiz».

Fakat, o günden bu yana, böyle bir azmin en küçük belirtisi görülmediği gibi, bu azimden bir daha söz de edilmemiştir.

____________

2 — Nitekim Maliye Bakanı Sayın Cihat Bilgehan da, 15 Şubat 1963 günü Millet Meclisinde Bütçenin tümü üzerinde yaptığı konuşmada, Programla Bütçenin birbirine paralel olması gerektiğini belirtmiştir.

18

Hattâ böyle bir azmin sözünü etmek şöyle dursun, Sayın Başbakan, son Senato konuşmasında, masrafçı bütçenin savunmasını yapmış, «Bu bütçe kafi derece masrafçı bir bütçe değildir» demiştir. « Câri masraflardan istediğiniz kadar kısmanın imkânı elinizde yok. Mümkün değil», demiştir. Aczini itiraf etmiştir.

Mümkün değildi de, 'koalisyonla iktidara gelip devlet işlerinin nasıl yürüdüğünü yakından görmek fırsatını elde ettikten sonra bile, niçin, 1965 seçimlerine kadar, masrafçı bütçe aleyhdarlığına, pahalı devlet edebiyatına o kadar geniş yer vermişlerdir?..

Vaktiyle bu edebiyatı yapan Adalet Partisinin kendi iktidarında, devlet mekanizması eskisinden çok daha pahalı çalışmaya başlamış; carî harcamalar büyük ölçüde yükseltilmiş; devlet parası sorumsuzca harcanmağa; törenler için milyonlar sarfedilmeğe; devlete pahalıya mal olan yolsuzluklara göz yumulmaya; partizanlık yüzünden, özellikle devlet işletmelerinin kaynakları büyük ölçüde israf edilmeğe başlamıştır. Bir takım kısır devlet harcamaları arttırılmış; geniş halk topluluklarına götürülen kamu hizmetlerinde hiç bir önemli artış olmaksızın, sayın Demirel'in deyişiyle, « devlet harcamalarının hem hacmi, hem millî gelire nisbetle yüzdesi arttırılmıştır. »

Böylece, Adalet Partisi iktidarının, millî ekonomi üzerindeki yükü, ve sözünde durmayışının maliyeti, en kötümserlerin bile tahminlerini aşmıştır.

Demirel Hükümetlerince hazırlanan bütçelerin ne kadar israfçı olduğunu anlamak için, her bütçede, bir önceki yıla göre, bir milyarın üstünde cari masraf artışı yapıldığını; bu artışların, 1966 Bütçesinde yüzde 13,1967 Bütçesinde yüzde 13,6,1968 Bütçesinde de yüzde 10,1 gibi çok yüksek oranlara ulaştığını ve üç yılda 3

milyar 500 milyon lirayı bulduğunu göz önünde tutmak yeter, sanırım.

19

Böylesine masrafçı bir devlet yönetimi ve bütçe politikası, Plan hedeflerine de, kalkınmanın gerekli kıldığı sermaye birikimine de, Sayın Demirel’in ve Partisinin, Hükümet Programındaki ve eski sözlerindeki iddialarına da taban tabana zıttır.

DEVLET KAPİTALİZMİ

Adalet Partisinin, muhalefette iken, ve iktidara yeni geldiği sıralarda önemle üzerinde durduğu bir başka konu da, özel teşebbüsçülük - devletçilik konusu idi. Bütün siyasal belgelerde ve resmî demeçlerde, Adalet Partisi, aşırı özel sektörcü, liberal bir ekonomik görüşü savunurdu. Devletçiliğin kesin sınırını çizeceğini, ve karma ekonomiyi zamanla liberal kapitalist bir ekonomi düzenine dönüştüreceğini söylerdi.

Sayın Demire!, 1965 Seçim kampanyasında, bu konuda, bakınız ne diyordu:

« Devletin, hiç bir zaman, ferdin teşebbüs ve sermaye gücü ile yapabileceği işlere girmesine tarafdar değiliz»....

Oysa, Adalet Partisi iktidara geldiğinden bu yana, devletin yaptığı yatırımların, girdiği işlerin en az yüzde 80'i, nazari olarak ferdin, teşebbüs ve sermaye gücü iie yapılabilecek işlerdir.

Biz, elbette bundan şikâyetçi değiliz. Ama Adalet Partisinin temel felsefesinin memleket gerçeklerine aykırılığını göstermesi bakımından bunun üzerinde duruyoruz.

Nitekim, Adalet Partisi iktidarı da, eski söz ve iddialarını unutarak, memleket gerçeklerine bir ölçüde boyun eğmek zorunda kalmıştır.

Türkiye'de fertlerin, kendi teşebbüs ve sermaye güçleriyle yapabilecekleri bir çok yatırımları devlete bırakmalarının başlıca nedeni, bugünkü düzende, o verimli ve yararlı yatırımları yapmaksızın, havadan sudan, daha doğrusu halkın ve devletin sırtından, çok daha kolay ve çok daha büyük kârlar sağlamalarının mümkün oluşudur.

1965'den bu yana, devlet yatırımlarının hem mutlak seviyesi hem de nisbî önemi hızla artmıştır. Özel teşebbüsle devletin ekonomik faaliyet atatılan arasında -evvelce Adalet Partisi tarafından ve Sayın Demire! tarafından iddia edildiği gibi- « kesin sınırlar çizmek» şöyle dursun, günlük ve keyfî kararların etkisi altında, özel kesimdeki is hayatı, daha büyük bir huzursuzluğa ve kararsızlığa, düzen bozukluğunun artması karşısında da daha çok sorumsuzluğa sürüklenmiştir.

Fakat Adalet Partisinin fiilen devletçi tutumuna bakıp da, onun halktan yana bir iktidar olduğu, öyle bir iktidar hâline geldiği sanılmamalıdır. Adalet Partisi iktidarının elinde, devletçilik, bir kısım besleme özel teşebbüsün ve halkı sömürenlerin yararına işleyen bir devlet kapitalizmidir. Bir partizanlık ve siyasal rüşvet aracıdır.

DIŞ TİCARETTE DÜZENSİZLİK

Hükümet Programında Sayın Demirel’in önemle üzerinde durduğu bir başka nokta da dış ticaret rejimi idi. Bu konuda açıkça verilen söz şu idi: 21

« Döviz kontrolleri tedricen azaltılacak ve Türkiye serbest bir iktisat düzeninin kamçılayıcı dinamik şartları içinde çalışmaya başlayacaktır.»

Arada geçen iki buçuk yılda bu söz de unutuldu. Tam tersi yönde bir uygulama başladı. O kadar ki, 1967'de, “libere ithalât”ın ilgili Bakanlıkların iznine bağlanması gibi, görülmemiş yeni buluşlar ortaya cılktı. « Serbest iktisat düzeninin kamçılayıcı dinamik şartları» yerine, ithalâtta ve montajcılıkta artan düzensizliklerle, pahalı ve verimsiz işleyen usûllerle karşılaşıldı.

A.P. VE PLANLAMA

Muhalefetteki Adalet Partisinin önemli şikâyet konularından biri de planlama idi.

Adalet Partisi, Devlet Planlama Teşkilâtının ve planlı kalkınma ilkesinin karşısın da yer almıştı. Plâncıları Marxistlikle itham etmişti.

İktidara geldikten sonra da, bir süre, Adalet Partisi, planlama karşısında bu davranışını devam ettirdi. Sayın Başbakan, 1965 - 1966 yılları boyunca, Devlet Planlama Teşkilâtını bir yana itti. Bu teşkilâtı ve bu teşkilâtın üyelerini küçük düşürmek, önemsizleştirmek için elinden geleni yaptı. Aylarca Devlet Planlama Teşkilâtına uğramadığı gibi, Yüksek Planlama Kurulunu da uzun süre toplamadı.

Daire Başkanlarının verdikleri önemli raporları okumadı. Planlı dönemde devletin en hayatî mevkilerinden biri olan Devlet Planlama Teşkilâtı Müsteşarlığına', uzun zaman, bir atama yapmadı.

Planlamayı bilinçli ve inançlı olarak benimseyen hor ülkede, planlama teşkilâtı yöneticilerinin özel bir durumu olduğu hâlde. Sayın Demirel, onları, emir kulu durumunda basit birer memur olarak gördü ve gösterdi.

22

Teşkilâtı içinden yıkmak ve halkın gözünden düşürmek için elinden geleni yaptı.

1967'den itibaren ise, Sayın Demirel'in Devlet Plânlama Teşkilâtına karşı davranışı birden bire değişti. Başına bir eski yakın arkadaşını getirdi. Öylelikle, planlamanın -

dizginlerini silki sıkıya kendi eline almak istedi.

Üstelik, «Yetki Kanunu» veya «Uygulama Kanunu» diye bilinen kanunla da, Devlet Plânlama Teşkilâtına aşırı yetkiler vermek, bu teşkilâtı, bütün icracı dairelerin üstünde icra yetkileriyle donatmak yoluna girdi.

Bu yeni tutumun sonucu olarak da, Devlet Plânlama Teşkilâtı, bir merkeziyetçi plânlama örgütü durumuna getirildi. Öyle iki, bugün Türkiye'de Devlet Plânlama Teşkilâtına tanınmış olanlar ölçüsünde yetkilerin ve bu teşkilât için benimsenen ölçüde icracılığın ve bir anlamda merkeziyetçiliğin, artık bir çok komünist ülkelerin plânlama teşkilâtlarında bile görülemeyeceği rahatlıkla söylenebilir.

PLÂN KİMLERE «SEVİMLİ»?..

Fakat Sayın Demirel'in plânlama ile ilgili bu yeni tutumu da yanlış

değerlendirilmemelidir. Demirel hükümetinin, birdenbire ciddî bir plânlama gereğini idrak ettiği için, bu yolda olumlu bir evrim gösterdiği için, böyle bir tutum değişikliği yaptığı sanılmamalıdır.

Devlet Plânlama Teşkilâtına şimdi verilen aşırı merkeziyetçi ve icracı karakterle, ne çok muhtaç bulunduğumuz gerçek bir plân disiplini sağlamak ne de Anayasa ve Plân gereği olduğu halde şimdiye kadar yapılmayan veya yapılamayan toprak reformunu, vergi reformunu, personel reformunu yapmak veya özel sektörü plân amaçlarına daha uygun çalışır duruma sokmak düşünülmüştür.

23

Devlet Plânlama Teşkilâtına şimdi verilen aşırı merkeziyetçi ve icracı karakterle güdülen amaç, sadece, yoksul halktan alınan vergilerden, dar gelirli ücretlilerin emeklilik fonlarından toplanan paralarla, bir kısım özel teşebbüsü, «besleme»

metodlarıyla, devlet ve halk sırtından, daha bol ve kolay kazanç imkânlarına kavuşturmak ve hükümetin elindeki partizanlık, baskı ve siyasal rüşvet imkânlarını artırmaktır.

1950 . 60 arasında olduğu gibi, zorlama ve besleme karma teşebbüsler kurarak, karma ekonomimizi karmakarışık hale getirmek ve devlet sırtından fert zengin etmek imkânları yeniden canlandırılmak, her gelen yabancı sermaye müracaatına, ince eleyip sık dokumak sızın yeşil ışık yakıp kolaylık göstermek hevesleri de, bu aşın yetki artırımında rol oynamıştır.

Devlet Plânlama Teşkilâtından bir yetkilinin Dördüncü Sanayi Kongresinde yaptığı açıklamaya göre, 1967 nin ilk 8 ayında Yabancı Sermaye Komitesi 150 milyon liralık giriş izni verdiği halde, yetki Devlet Plânlama Teşkilâtına geçtikten sonra, 4 ayda, bunun iki katı, 302 milyon liralık yabancı sermayeye giriş izni verilmiştir.

Bu kadar ani olarak yabancı yatırımcıların iyiniyetleri artmış, projeleri iyileşmiş, aşırı tatlı kâr hevesleri azalmış olamayacağına göre, Devlet Plânlama Teşkilâtında kurulan yeni komitenin gösterdiği bu cömertlik, olsa olsa, Adalet Partisi felsefesini tam benimsemiş bir komite olmasıyla ve aralarında hiç bir iktisatçı bulunmamasıyla izah edilebilir.

24

Oysa, memleket yararı açısından büyük bir titizlikle elenmeyen yabancı sermayenin, millî ekonomimize kattığından çok daha fazlasını memleketten alıp götürdüğünü, ilerde örnek ve tanıtlarıyla göstereceğim.

Bir ara «sevimli plân» temasını işleyen Adalet Partisi, öyle anlaşılıyor ki, halka değil, bir kısım özel teşebbüse ve yabancı sermayeye «sevimli» görünebilecek bir plânlama tutumu benimsemiştir.

SOSYAL İLKELERDEN UZAKLAŞIŞ

Adalet Partisinin ve Demire! hükümetinin vaktiyle açık ve kesin olarak yaptıkları siyasal tercihlerle sonraki uygulamaları arasında görülen bu gibi çelişmelere dana çok örnekler verilebilir. «Sosyal adalet ilkesine uygun bir ekonomik gelişmenin sağlanması», «kitlelere iş imkânları açan bir tam çalışma politikasının» izlenmesi, bölgelerarası gelişme farklılıklarının azaltılması gibi konularda, hükümet programında, İkinci Beş Yıllık Plânda yer alan ilkelerden de Adalet Partisinin uygulamada ne kadar uzaklaştığı ortadadır. 1968 bütçe tasarıları, Adalet Partisi iktidarının, özellikle sosyal bakımdan bu ters gidişi devam ettireceğini gösteren yeni belgelerdir.

YAPISAL DEĞİŞİKLİKLER VE AP.

Adalet Partisi hükümetinin, memleket sorunlarına teşhis koyma bakımından az çok ilerlediği izlenimini veren İkinci Beş Yıllık Plânla, 1968 Programını ve Bütçeyi karşılaştırdığımız zaman da bir çok çelişme ve tutarsızlıklar görüyoruz.

İkinci Beş Yıllık Plân, kendine özgü çekingen ifade ve statükocu yapısı içinde bile, bir gerçeği oldukça açık bir şekilde dile getiriyordu: Türkiye'nin kalkınması «sosyo-ekonomik» bazı yapısal değişikliklerin gerçekleştirilmesine bağlıdır...

25

Bu yapı değişikliklerini güçleştiren bir talkım dar boğazlar vardır... Bu dar boğazların aşılması için «insan—toprak ilişkileri»nin yeniden düzenlenmesi, « üretici ile tüketici arasındaki ilişkiler» in yeni bir düzene oturtulması gerekmektedir... Tasarruf yetersizliği, döviz yetersizliği ve yetişmiş insangücü yetersizliği gibi temel sorunların, bazı köklü tedbirlerle çözülmesi gereklidir.

İkinci Beş Yıllık Plânın bu gerçekleri kabul etmesine rağmen, 1968 Yıllık Programı da, 1968 Bütçesi de, bu sorunları tutarlı çözüm yollarına bağlayabilecek biçimde hazırlanmış değildir.

CARİ GİDER ARTIŞI

Plân stratejisinde ve İkinci Plânda kabul edilen hedef ve ilkelerle 1968 programı ve bütçesi arasındaki önemli farklardan biri de şudur: Plân, yılda yüzde 7 gelişme hızına ulaşabilmek için gereken fonların sağlanması amaciyle devlete önemli bir «tasarruf yaratma» görevi vermiştir. Devlet bu görevini yerine getirirken, bir yandan kamu gelirlerinin arttırılmasına, bir yandan da kamu cari giderleri artışının çok ölçülü oranlar içinde tutulmasına 'dikkat edecektir.

Oysa, böyle bir görevin 1968 Bütçesinde yerine getirilmesi anlamına gelebilecek hiç bir tedbir veya tutuma rastlamak mümkün değildir. Tersine, ölçüsüz bir cari gider artışı Bütçede öngörülmüştür ve Bütçede öngörülen artış, Plândakinin de, Programdakinin de çok üstündedir. İkinci Beş Yıllık Kalkınma Plânına göre, kamu can harcamalarının yıllık ortalama artış tavanı % 8,5'dir... Plândan birkaç ay sonra Meclise sunulan 1968 programında bu oran % 9,2'ye çıkarılmıştır.

26

1968 bütçesi ile, ve TBMM. Karma Komisyonunun bütçede yaptığı değişikliklerle de

% 10,1'e yükseltilmiştir.

Şimdi, Sayın Başbakanın iddia ettiği gibi, bu rakamların « farklı şeyler ifade» ettikleri nasıl söylenebilir ve bu farklılıkların, bir çelişme, bir tutarsızlık, bir kararsızlık ifadesi olmadığına vatandaş nasıl inandırabilir?

Cari giderlerin artış hızında, Plânla bütçe arasındaki fark, yaklaşık olarak l milyar liralık bir fonun yatırımlar yerine kısır tüketim harcamalarında kullanılması anlamına gelmektedir.

Bunun bir başka anlamı da şudur: 1968 yılında karşılaşılacak tasarruf açığı, Plânda da, yıllık programda da görülenden çok daha büyük olacaktır. Yatırımlarda da o ölçüde geride kalınacaktır.

TASARRUF AÇIĞI

Plân tahminlerine göre, 1968 de Türk ekonomisinin «ek tasarruf gereği» 2 milyar 400

milyon lira olacaktı; bunun l milyar 800 milyonu dış kaynaklardan, 600 mil yönü da iç kaynaklardan (yani yurt içi tasarruflar arttırılarak) sağlanacaktı.

1968 Programına göre ise «ek tasarruf gereği» 400 milyon artarak 2 milyar 800

milyon liraya ulaşmaktadır; ve bunun 2 milyar 60 milyonu dış kaynaklardan sağlanabilirse, yurt içi tasarruf açığı 765 milyon lira olacaktır.

Fakat 1968 Bütçesi, Türk ekonomisinde sanki hiç bir «tasarruf açığı» sorunu yokmuş

gibi, bu bakımdan son derecede sorumsuz bir tutumla hazırlanmıştır.

27

Oysa, «yurt içi tasarruf açığı» nın, iki nedenle, program tahminlerinden çok daha fazla olacağı meydandadır.

Birinci neden, bütçenin, kamu cari giderlerini, program hedefinin 806 milyon lira üstüne çıkarmış olmasıdır. İkinci neden, dış yardım sağlamanın bu yıl daha da güçleşmiş bulunmasıdır.

Gerçekçi bir tahminle, Türkiye'nin 1968’de ancak 140 milyon dolarlık — yani, program tahmininden 800 milyon lira daha noksan olmak üzere, l milyar 260 milyon liralık — bir

«dış kaynak» sağlayabileceği kabul edilmelidir. Bu takdirde, Türk ekonomisinde plânlanmış yatırımların gerçekleştirilebilmesi için — başka konularda program tahminleri doğru sayılsa bile — «yurt içi tasarruflar» da 2 milyar 400 milyon liralık bir artışın sağlanması gerekmektedir.

Şöyle iki:

(1)

Programda kabul edilen

«Ek tasarruf gereği»

765 Milyon liradır.

(2)

Bütçede cari gider artışından

doğan ek tasarruf gereği

806 Milyon liradır.

(3)

Dış kaynakların yeterince

sağlanamamasından meydana

gelen ek tasarruf gereği de 800 Milyon liradır.

(4)

Toplam ek tasarruf gereği

(tasarruf açığı toplamı) 2 Milyar 371 Milyon lira olmaktadır.

28

Bütçe tasarısı bu gerçeği kabul etmediği ve ona göre hazırlanmadığı için, 1968

yılında, bir yandan enflâsyonist eğilimlerin şiddetlenmesi, bir yandan da plânlanmış

yatırımların gerçekleştirilememesi — temeli atılmış bir çok yatırım projelerinin sürüncemede kalması — beklenmelidir.

DIŞ KAYNAKLARA BAĞLILIK

1968 Bütçesi ile Plân ve Program arasındaki bir başka önemli fark, « Türkiye'nin dış

kaynaklara bağlılıktan kurtarılması» hedefi ile ilgilidir.

İkinci Beş Yıllık Kalkınma Plânının çok tartışılan hedeflerinden biri, bilindiği gibi, Türk ekonomisinin dış kaynaklara bağlılığını tedricen azaltmak ve 1975 de ülkemizi dış

yardıma muhtaç olmaktan kurtarmaktır. Biz, bu Plân çerçevesinde bu hedefi uygun bulmakla beraber, 1975 yerine daha erken bir tarihin hedef alınabileceği kanısındayız. Plânın bu bakımdan gerekli çabayı göstermediğine inanıyoruz.

Buna rağmen, 1968 Bütçesinin ve Programının getirdiği dış yardım ihtiyacı, Plânın öngördüğü miktarı önemli ölçüde asan bir rakama varmaktadır. 1968 yılı için dış

finansman gereği, Plânda 277 milyon dolardır; 1968 programına göre ise, 37 milyon dolar fazlasiyle 314 milyon dolardır.

1967 yılında elde edilebilen dış finansman imkânlarının 210 milyon dolar çevresinde kaldığı gözönünde tutulursa ve gerek Birleşik Amerika'nın dış yardımlarında yapmayı kararlaştırdığı kısıntılar gerek Konsorsiyum'un diğer üyelerinin ekonomik durumlarının olumsuz yöndeki gelişmeleri hesaba katılırsa, 1968 yılı için 314 milyon dolarlık bir dış

yardım elde etme umudunun ne kadar hayalci olduğu kolaylıkla anlaşılır.

29

1968 için, ( proje ve program 'kredileri toplamı olarak) ancak 220 — 225 milyon dolarlık dış finansman imkânının gerçekleşmesi "beklenebilir.

Bu durumda, Bütçedeki çeşitli gelir kalemlerinin ve karşılık paralar fonu tahminlerinin buna göre düzeltilmesi; yatırım ve harcama hedeflerinin, gerçekçi bir tutumla yeniden gözden geçirilmesi gerekecektir.

SOSYAL ADALET TEDBİRLERİNİN YETERSİZLİĞİ

1968 Bütçesinin en zayıf ve Anayasamızda öngörülen düzene en aykırı yönlerinden biri de, daha önce belirttiğimiz gibi, sosyal adalet ilkelerine göre hazırlanmamış

olmasıdır. Bu bütçe ile, Adalet Partisinin «sosyal adalet» ve «sosyal devlet»

anlayışının ne kadar yetersiz, ne kadar geri olduğu, bir kez daha açığa çıkmaktadır.

Gerekçede, Bütçenin «sosyal adaletçi» ligine gösterilebilen sadece iki delil vardır.

Bunlardan biri, tasarruf bonosundan bağışıklık sınırlarının yükseltilmesi, öbürü de Adalet Partisi iktidara geldiğinden beri ertelenen en az geçim indirimi artışının bu yıl ertelenmemesidir.

Böylece dar gelirli ücretlilerin ellerine 15-20 lira fazla para geçmesiyle Türkiye'deki büyük gelir dağılımı adaletsizliğinin giderilmiş, hattâ hafifletilmiş olmayacağı açıktır.

Kaldı ki, en az geçim indiriminin yükseltilmesi, iki yıldan beri dar gelirli ücretli vatandaşların hakkı idi. Adalet Partisi hükümetinin, iki yıl geciktirmiş olduğu bir hakkı şimdi bir atıfet gibi göstermesi çok gariptir.

30

AP. iktidara gelir gelmez Meclise bu konuda bir erteleme kanunu sevk etmişti. 1966

başında uygulanması kanun gereği olan yeni en az geçim indirimi haddinin ertelenmesini istemişti. O sırada bazı muhalefet sözcüleri, yürürlükteki kanunun tanıdığı yetkiye dayanarak, evvelce CHP. hükümetinin de yapmış olduğu gibi, AP.

hükümetinin de hiç değilse işçiler için geçim indirimini 1966 başından itibaren yükseltecek bir kararname çıkartmasını istediler. O sırada Maliye Bakanı bulunan İhsan Gürsan kanunun müzakerelerine katılmamıştı. Onun yerine hükümet adına konuşan zamanın Devlet Bakanı sayın Cihat Bilgehan 24 ve 28 Aralık 1965 günleri TBMM. 'si kürsüsünden tam dört defa söz verdi: İşçiler için bu yolda bir kararnamenin mutlaka çıkarılacağını söyledi. Bunu « Sarahaten ifade etmekteyiz», dedi; « Sureti mutlakada yapacağız» dedi.

Fakat Meclis tutanaklarına dört defa geçen bu hükümet sözü iki yıl yerine getirilmedi.

Daha sonra bizzat sayın Cihat Bilgehan, Maliye Bakanı olduğu halde yerine getirilmedi.

Devlet Plânlama Teşkilâtının resmî raporlarında açıklandığına göre, Türkiye nüfusunun düşük gelirli yüzde 80'i, millî gelirden yüzde 43 pay alırken yüksek gelirli yüzde 20'si, millî gelirden yüzde 57 pay almaktadır.

Millî gelirden yarının altında pay alan, düşük gelirli yüzde 80 nüfus ise, Türkiye'nin en çok çalışan, en çok yorulan, millî gelir artışına en çok katkıda bulunan insanlarından, köylü ve işçisinden, esnafından, memur, subay ve öğretmeninden meydana gelmektedir.

Bu, adaletsizliğin, en az geçim indirimini birkaç lira yükseltmek gibi hem de yıllarca gecikmeyle yükseltmek gibi tedbirlerle düzeltilmesine imkân yoktur.

31

Kaldı ki bu sözde «sosyal adalet» tedbirleri, Türkiye'nin asıl yoksul kitlesi olan köylülerin gelir durumunu hiç etkilememektedir.

Türkiye'de sosyal adaletsizlikleri, gelir dağılımı dengesizliğini, bölgeler arası adaletsizliği azaltmanın gerçek yolu, Adalet Partisi iktidarınca hazırlatılan İkinci Beş

Yıllık Plânda bile, açık - kapalı ifadelerle lüzumu belirtilen fakat hiç bir tedbire bağlanmayan yapısal değişiklikleri ve düzen değişikliklerini gerçekleştirmektir.

GELİR DAĞILIMINDA DENGESİZLİĞİN NEDENLERİ

İkinci Beş Yıllık Plân ve Devlet Plânlama Teşkilâtınca hazırlanan belgeler de açıkça gösteriyor ki:

1.

Türkiye'de gelir dağılımı dengesizliğinin ve adaletsizliğinin başlıca nedenlerinden biri toprak mülkiyeti düzeni, daha doğrusu düzensizliğidir.

2.

Bir başka neden, dış ticaret düzeninin bozukluğudur.

3.

Bir başkası, kredi düzeninin bozukluğu ve adaletsizliğidir.

4.

Gene bir başka esaslı neden, üreticiyi de tüketiciyi de sömüren aracılık düzenidir.

5.

Vergi düzeninin bozukluğu ve adaletsizliği de, gelir dağılımının ve sosyal adaletsizliğin önemli nedenlerinden biridir.

6.

Eğitim sistemimizdeki adaletsizlikler de Türkiye'deki sosyal adaletsizliğin, hattâ imkân ve fırsat eşitsizliğinin başlıca nedenleri arasında sayılabilir.

32

Bu konularda köklü tedbirler alınmadan, cesur fa kat demokratik reformlar yapılmadan, sosyal adaleti sağlamanın, gelir dağılımı dengesizliğini düzeltmenin, hattâ, ilerde açıklayacağımız nedenlerle, ekonomik gelişmemizi bir ölçünün üstünde hızlandırmanın ve hızlı olarak devam ettirmenin mümkün olacağı düşünülemez.

Bu tedbirler alınmadıkça, bu yöndeki yapı ve düzen değişiklikleri yapılmadıkça, emek karşılığı olmayan, ekonomik gelişmemize hiç bir katkıda bulunmayan hak edilmemiş

servet yoğunlaşmaları devam edecek ve alın terinin sömürülmesi sürüp gidecektir.

Türkiye kadar sosyal adaletsizlik ve dengesizlikler içinde bulunan bir ülkede, bir iktidarın, «sosyal adalet» getiriyorum diye, tasarruf bonosuyla ve en az geçim indirimiyle ilgili iki küçük tedbiri göstermesi, halkımız bakımından çok acıklı, iktidar bakımından da pek gülünç bir davranıştır.

33

2

Ekonomik Koşullar

ve 1968 Bütçesi

1968 Bütçe Tasarısını ve getirdiği politikayı, siyasal belgeler ve temel ekonomik belgeler ile karşılaştırarak yaptığımız değerlendirmeyi şimdilik ıburada keserek, biraz da, Bütçeyi, 1967 yılı sonunun ekonomik koşulları açısından değerlendirmeğe çalışalım.

Bunu yaparken, önce), 1967 yılındaki gelişmeleri, sonra da 1968 için beklenen eğilimleri ele almak; ve 1968 Bütçesinin bu açıdan gerçekçi olup olmadığını, Türkiye'nin temel sorunlarının çözümüne yardımcı olup olamayacağını — yani bir kalkınma aracı olarak etkinliğini — eleştirmek uygun olur.

34

1967'DEKI GELiŞMELER VE GERÇEK DURUM

1967 yılının ekonomik gelişmeleri, resmî belgelerde ve Başbakanla bazı Bakanların demeçlerinde, gerçekçi sayılamayacak bir şekilde değerlendirilmektedir.

Asıl tehlikeli olan, bu aşırı iyimser değerlendirmeye, yalnız halkı inandırmağa çalışmaları değil, kendilerinin de inanmalarıdır.

Sayın Başbakanın basın toplantısında söylediklerine, Sayın Maliye Bakanının bütçeyi sunuş konuşmasına ve bütçe gerekçesindeki tablolara bakılırsa, Türkiye'de her iş

yolunda gitmektedir; Plân hedefleri gerçekleştirilmektedir: sınaî üretim hızla yükselmektedir; ihracat gelişmektedir; hattâ döviz rezervlerimiz artmaktadır.

Bir de, resmî istatistik ve belgelere dayanarak gerçek durum nedir, onu tesbit etmeğe çalışalım...

1.

1967 de kalkınma hızı, Plân hedeflerinin gerisinde kalmıştır. 1966 daki seviyenin çok altındadır ve iddia edilen % 6,6 gelişme hızının gerçekleşmiş olduğu da çok şüphelidir.

2.

1967’de üretim artış temposu yavaşlamış, fakat fiyat artışları hızlanmıştır.

3.

Tasarrufları arttırma çabalan büyük ölçüde başarısızlığa uğramış ve yatırımlar Plân hedeflerinin çok gerisinde kalmıştır.

4.

Dış ekonomik ilişkilerimizde beklenmedik güçlükler ortaya çıkmıştır. İşçi dövizleri geliri azalmış; turizm geliri açığı artmış; üç kalem dışında bütün ihraç mallarımızda gerileme olmuş; umulan dış yardımlar da sağlanamadığı için altın ve döviz rezervlerimiz erimiştir.

35

Bu rezervlerin yükseldiğini gösteren rakamlar verilirken, ne kadar transferin ne kadar gecikmiş olduğu saklanmaktadır. Ayrıca ithalât kapasitemiz, ekonomik gelişmemizi olumsuz biçimde etkileyecek kadar daralmıştır.

5.

Para ve kredi politikası başarısız bir şekilde yürütüldüğü için, 1967 yılında uzun bir süre piyasada likidite bunalımı, yani para sıkıntısı olmuş ve protesto edilen senetler miktarında bir önceki yıla göre %50'yi bulan artışlar olmuştur. Bu yüzden satışların ve sınaî üretimin artış hızı beklenenin çok altında kalmıştır.

6.

Gelir dağılımı daha bozulmuş ve bölgelerarası gelişme farklılığını arttırıcı bir tutum izlenmiştir.

7.

Türk ekonomisinde ve toplumunda üretim gücünün düşük kalmasına yol açan yapısal dengesizlikler ve düzen bozuklukları devam ettirilmiş, hattâ daha arttırılmıştır.

Gelişme Hızları ve Üretim Artışları

1967 yılının gerçek tablosunu bu şekilde çizdikten sonra, şimdi, 1967 de sağlanan gelişme hızlan ve üretim artışları üzerinde duralım: Devlet İstatistik Enstitüsünün 1967 geçici millî gelir tahminleri olarak verilen bilgiler yanlıştır, yanıltıcıdır ve çelişmelerle doludur. 1967 de gerçekleşen gelişme hızının %

6,6 olması, yine Devlet İstatistik Enstitüsünün yayınladığı başka göstergelere göre, imkânsızdır.

36

1967'nin gerçek gelişme hızı ancak % 5, hattâ belki onun da altında olabilir. Bu yargıya şu nedenlerle varıyoruz:

1. Sınaî kesimin gelişme hızı 1967 de daha da artmıştır, deniyor. 1966 da % 10,6

iken 1967'de % 12,5'e — yani Plân hedefinin de üstüne — çıktığı ileri sürülüyor. Bu, gerçekçi bir tahmin değildir. Çünkü bütün başka göstergeler 1967'de sınaî üretimin artış hızının yavaşladığını ve 1966'dakinin çok altında bir seviyede kaldığını açıkça göstermektedir.

Doğrudan doğruya 'bütçe gerekçesinde ve 1968 programında yer alan sınaî üretim tabloları — ve özellikle 1967 sonu itibariyle bilgiler veren başka kaynaklar — ortaya koymaktadır ki, bir çok sanayi dallarında üretim, 1967'de ya mutlak seviye olarak gerilemiştir veya üretim bir miktar artmış, fakat artış hızı 1966 daki artış hızının gerisinde kalmıştır. Bu genel eğilimin dışında kalan pek az sanayi dalı vardır.

Ayrıca, sınaî ürünlerin satışlarını gösteren tablolar, 1967'de satışların birçok dallarda azaldığını veya çok küçük artışlar kaydettiğini göstermektedir.

Sınaî ham madde ithalâtının 1967 yılında, 1966'daM seviyenin bile altında kalmış

olması, bu konudaki kanımızı kuvvenlendirmektedir.

Sanayide kullanılan elektrik enerjisinin 1966'da bir önceki yıla göre % 12,5 artış

göstermesine rağmen, 1967 de daha düşük, % 12 oranında bir artış kaydetmesi de, kanımızı destekleyen bir gerçektir.

Bu açık göstergeler ve resmî belgeler karşısında, 1967'de endüstri kesimindeki gelişme hızının artmağa devam ettiğini söylemek, herhalde inandırıcı olamaz.

37

Başka üretim kesimlerinde de, gelişine hızı ile ilgili bazı güvenilir göstergeler, iyimserliğe kapılmanın mümkün olmadığını göstermektedir.

Tarım sektöründe 1967 üretiminin, 1966 seviyesini bile asması çok şüphelidir.

Tarımda ve sanayide üretim artış hizanın azaldığı, aynca dış ticaret hacminin, yapı faaliyetlerinin ve toplam yatırımların mutlak seviye olarak gerilediği bir yılda, yapı, ticaret, ulaştırma ve başka hizmetler kesimlerinde yüksek gelişme hızları beklemek de, bilimsel verilerle bağdaşamaz.

Millî gelir tahminlerini şişirme çabası içinde böyle çelişik durumlara ve milleti veya kendi kendini aldatma durumuna düşülmesi, plânlı kalkınmada başarının temel koşullarından olan gerçekçiliğe aykırıdır,

Devlet İstatistik Enstitüsü sorumluları, bu hesaplar üzerine yeniden eğilip tahminlerini düzeltmeli ve gerekiyorsa tahmin yöntemlerini daha yeterli hale getirmelidirler.

Herhalde bir zorunluğu gitgide ağırlığını duyurmaktadır: Devlet istatistik Enstitüsü gibi, her türlü siyasal düşüncenin dışında kalması, objektif ve bilimsel ölçüler içinde çalışması gereken, böyle yapmaması son derece tehlikeli ve Plânın gerçekçiliğini ortadan kaldırabilecek olan bir kurum, mutlaka idarî ve malî özerkliğe kavuşturulmalıdır.

38

Hayat Pahalılığı

Hemen her alanda üretim artış temposu yavaşlarken, hattâ (bazılarında gerilemeler olurken, 1967 yılında, fiyat artışları hızlanmış, hayat pahalılığı çok yüksek düzeylere ulaşmıştır.

Toptan eşya fiyatlarındaki şu artış temposu, bu gerçeği göstermeğe yetse gerektir: Fiyat Artışları

1966/65

1967/66

Genel Endeksde

13 puan (% 4,4)

16 puan (%5.2)

Gıda maddeleri ve yemlerde

17 puan (% 5,8)

13 puan (%4.2)

Sanayi ham maddelerinde

6 Puan (% 2)

21 Puan (% 7)

Toptan eşya fiyatları genel endeksi, yıl sonları, yani Aralık aylan itibariyle mukayese edildiği zaman, fiyat artışları daha açık görülmekte ve 1967 rakamı % 6,2'ye yükselmektedir.

Ankara ve İstanbul geçinme endekslerinin ortaya koyduğu hayat pahalılığı artışı daha yüksek oranlardadır.

Fiyat Artışları

1966/65

1967/66

Ankara geçinme Endeksi

15 Puan (% 5,3)

15 Puan (% 6,4)

İstanbul Geçinme Endeksi

24 Puan (% 8,7)

42 Puan (% 14)

Hayat pahalılığının bir yılda % 14 oranında arttığı bir şehirde yaşayan dar gelirli vatandaşlar, acaba sayın Başbakanın vaktiyle söylediği « pahalılık sıhhat

alâmetidir» sözünü hatırlayıp avunabilecekler midir?

39

Altın fiyatlarındaki artışlar da bunlara paraleldir. 1967'deki artışlar, 1966 dakinden daha şiddetlidir. Türk lirasının dış değerinde de, 1967 yılında, düşüşler olmuştur.

Enflâsyon

Bütün bu göstergeler, 1967 yılında, Plânın «istikrar içinde kalkınma» ilkesine uyulmadığını, enflâsyonist baskıların önlenemediğini ve paramızın iç ve dış değerinin korunamadığını açıkça ortaya koymaktadır.

Ekonominin genel dengesi, 1967'de de «istikrar ilkeleri» ne uygun olarak sağlanamamıştır. Bunu 1968 Programı da bir anlamda itiraf etmektedir. Programın Resmî Gazetede yayınlanan metninde 23 numaralı «Kaynaklar Harcamalar (1966 —

1967)» baslığını taşıyan tablosuna göre:

Toplam reel kaynaklar 1967'de sadece % 6 artmıştır -- ki, bunun da % 5 olarak düzeltilmesi gerekir. — Toplam harcamalar, yani talep hacmi ise, % 11,2 art¬mıştır.

Aradaki fark % 5,2'dir — veya bizim hesabımıza göre, % 6,2 — dir.

İki değer arasındaki fark, Türtk ekonomisinde toplam mal ve hizmet arzı ile toplam talep arasındaki dengenin ( 1967 başlarındaki fiyat seviyesinde) kurulamadı, ğını göstermekte, aşın talep önlenemediği için, fiyat istikrarının sağlanamadığını ortaya koymaktadır. Fiyatlar genel seviyesinin bir yıl içinde %6,2 artmasına, hayat pahalılığının ıbazı büyük şehirlerimizde % 14'e varan şiddetli artışlar göstermesine yol açan bu durum, enflâsyonun tâ kendisidir.

40

1968 Programının aynı tabloda verdiği bilgiler, bu enflâsyonist (baskının hangi kaynaklardan geldiğini de göstermektedir.

Bu talep şişkinliği, hızlı kalkınmadan ya da hızlı yatırımdan doğmamıştır. Hükümet sözcülerinin iddialarının aksine, 1967 yılı, yatırımlar batınımdan çok durgun bir yıl olmuştur. Asıl talep artışı, özel tüketim harcamalarının (% 12,5 gibi), Plânın harcama tavanlarının çak üstünde artmış olmasından ileri gelmiştir.

Toplam tüketim, harcamalarının bir yılda % 13 arttığı bir ülkede, millî ekonominin iç dengesi de Ibozulur, dış dengesi de... Böyle bir durumda yatıranların Plân hedeflerinden çok geride kalması ve tüketim malları fiyatlarının (hayat pahalılığı endekslerinin) başka fiyat¬lardan çok daha hızlı artması beklenmeliydi.

İstanbul geçinme endeksinin «toptan fiyatlardan» daha hızlı artışı da bu görüşü desteklemektedir.

Yatırım Seviyesindeki Gerileme:

Çeşitli göstergeler, 1967 de toplam yatırım seviyesinin — reel yatırımlar olarak — 1966

seviyesini bile bulmuş olmayacağını göstermektedir.

Özellikle yatırım mallan ithalâtı ve yatırım mallarının yurt içi satışlarıyla ilgili istatistikler 1967 de önemli gerilemeler olduğunu 'belli etmektedir.

1967 Ocak - Kasım döneminde, yatırım malları ithalâtı, geçen yılın aynı dönemine kıyasla, % 4,8 oranında, 14 milyon 700 bin dolarlık bir azalma göstermiştir.

Ayrıca toplam yatırımlar içinde (büyük bir payı olan yapı faaliyetleri 1967 yılında yavaşlamış ve bazı dallarda, önemli gerilemeler kaydetmiştir.

41

Belediyelerce verilen ruhsatlara göre, 1967 nin Ocak - Kasım döneminde ya pı faaliyetleri, bir önceki yılın aynı dönemine göre, sayı olarak % 4,2 gerilemiş, yüzölçümü olarak da ancak % 2,5 oranında artmıştır. Kıymet olarak artış oranı % 8,9

olmakla beraber, bu bizi aldatmamalııdır. Çünkü aynı dönemde metrekare maliyeti %

6,2 oranında pahalılaşmıştır. Kıymet artışı, bu durumda, gerçek yatırım artışı değildir.

Kaldı 'ki, çeşitli yapılar içinde, ticarî ve sınaî yapılarla küMirel yapılar, sağlık yapıları ve sosyal yapılar gibi, ülkenin üretim kapasitesi açısından en önemli yapı türlerinde —

cari fiyatlarla ve artmış maliyetlerle ölçülen değerlerde bile — önemli gerilemeler olduğu bütçe tasarısındaki tabloda açıkça görülmektedir.

Ayrıca kamu kesiminin en önemli yatırımcı kuruluşları olan iktisadî devlet teşekküllerinin yatırımları, sadece program hedeflerinin değil, 1966 seviyelerinin de gerilerinde kalmıştır. Bu gerilemenin sabit fiyatlarla % 9,4 gibi önemli bir oranda olduğunu 1968 Programının 21 numaralı tablosunda görmekteyiz. Cari fiyatlarla bile gerileme yüzde 3,5'i bulmaktadır. Bunlar da tahminî rakamlardır. Gerçek gerileme belki daha da çok olacaktır. Oysa, 1967 Programı, iktisadî devlet teşekkülleri yatırımlarının sabit fiyatlarla % 11,5 artmasını öngörüyordu.

Devlet Plânlama Teşkilâtının iyimser bir tahminle yaptığı hesaplar, başka yatırımlarda da program hedeflerinin gerisinde kalındığını açıkça ortaya koymaktadır.

Aşağıdaki rakamlar, 1967 ve 1968 Programlarından alınmış sabit fiyatlarla yatırım artış hızlarıdır.

42

Yatırım Türleri

1967 Program

Gerçekleşme

Hedefi

Tahmini

1. Kamu yatırımları

%8,0

% 4,2

Genel ve Katma Bütçe

%5,8

% 9,6

İktisadî Devlet Teşekkülleri

%11,5

(Eksi)% — 9,4

2. Özel Sektör Yatırımları

%21,7

% 9,5

3. Toplam sabit sermaye yatırımları

%13,4

% 6,6

Toplam Yatırımlar

% 12,1

% 1,8

Kamu yatırımlarının ve toplam sabit sermaye yatırımlarının artış hızının, hedefin ancak yarısında kaldığı; toplam yatırımlarda ise, % 12,1 artış yerine, bunun ancak yedide biri oranında bir artış sağlanabildiği bu rakamlarla ortaya çıkmaktadır.

Kaldı ki Devlet Plânlama Teşkilâtının bu tahminleri de muhtemelen fazla iyimserdir.

1967 yılında toplam yatınmlann, 1966 seviyesinden bile geride Ikalmış olması mümkündür.

Tükenen Miras

Başbakan Sayın Demirel'in, yaz ayları boyunca, bütün yurdu dolaşarak yoğun bir temel atma ve söylev verme faaliyeti göstermiş olduğunu hatırlayan yurttaşlarımız için, yatırımların gerçekte azaldığını gösteren bu resmî bilgiler şaşırtıcı olabilir. Ama bu bilgiler, bizzat Sayın Başbakana bağlı Devlet Plânlama TesMlştınca açıklandığına göre, muhalefetin bir kötü gösterme gayretine yorulmaması gerekir.

43

1967 yılındaki bu yatırım hıza düşüşünün, büyük dolaylı vergi arttırımlanyla ve zamlarla yoksul halk topluluklarından toplanan paralara rağmen yeı almış olması, çok düşündürücüdür. Kaynak yaratma, yatırımları hızlandırma gerekçesiyle yoksul vatandaştan, zam olarak, dolaylı vergi olarak alman paralar, belli ki, büyük ölçüde, cari harcamalara, lüks harcamalara ve pahalı devlet idaresine gitmiştir.

Geçen yaz yapılan temel atına ve kurdelâ kesme törenleri, aslında, (tükenmek üzere olan bir mirasla yapılan son çalımlardı.

Cumhuriyet Halk Partisi, ihtilâl sonrası şartlar içinde, durgun bir ekonomiyi, 1960

öncesinin borç yükü altındaki ekonomisini, devralmış; bütün güçlüklere rağmen, ve devlet teşkilâtının plânlama alanındaki tecrübesizliğine rağmen, 3 yıl içinde, ekonomimizin çürük temellerini büyük ölçüde sağlamlaştırmış; durgun bir ekonomiden canlı bir ekonomiye geçilmesini sağlamış; maliyemize istikrar, paramıza güç kazandırmış; Türk ekonomisinin yatırım gücünü önemli ölçüde arttırmıştır.

O sayededir ki, sayın Demirel, hepsi kendi iktidarından önce başlanmış veya projesi yapılmış, kaynağı ayrılmış, hiç değilse ön hazırlıktan tamamlanmış, yatırımların temellerini atmak; bazılarının açılışını yapmak; aylar önce açılmış olanların tekrar açılışını yapmak imkânını bulmuştur.

O arada, Karadeniz bakır tesisleri gibi, daha bugüne kadar ne projesi ne ihalesi yapılmış olan, hukukî statüsü bile henüz belli olmayan tesislerin de büyük törenlerle temelini attığı görülmüştür.

44

Ama bu miras artık tükenmektedir.

Sayın Başbakan, bütçeden sonra; muhtemelen 8 — 10 günlük bir temel atma; veya kurdelâ kesme törenlik vesile daha bulabilecektir... Ondan sonra, seçim kanununun tören yasakları hükmü, kendisinin imdadına yetişecektir.

Dış Ekonomik İlişkiler:

Dış ekonomik ilişkilerimizde 1967 yılında kaydedilen olumsuz gelismelerse çok kaygı vericidir.

Örneğin, turizm bilançosu açığımızın 1967 de 2 milyon dolara inmesi Programda öngörülmüştü. Oysa bu açık 12 milyona yükselmiştir.

İşçi dövizi gelirlerinin 130 milyon dolara çıkması bekleniyordu. Oysa, ancak 93 milyon dolar olarak ger¬çekleşmiştir. Bu rakam, 1966'nın 22 milyon dolar, program hedefinin ise 37 milyon dolar gerisindedir.

Özel yabancı sermaye yatınmlan olarak 38 milyon dolar beklenirken sadece 10

milyon dolar gelmiştir. Buna karşılık yabancı şirketlerin kâr transferleri 24 milyon dolara çıkmıştır. Böylece, bugünkü düzende, yabancı sermayenin Türk ekonomisine ve dış ödemeler dengesine yük olabileceği, faydadan çok zarar verebileceği, artık açıkça görülmeğe başlamıştır.

Dış finansman kaynaklan olarak 265 milyon dolar elde edileceği hesaplanmışken ancak 210 milyon dolar sağlanabilmiştir.

Dış borç taksiti olarak, program tahmini olan 98 mil. yon dolar yerine 113 milyon dolar ödemek gerekmiştir.

45

Borç faizleri olarak da 32 milyon dolar yerine 40 milyon dolar ödenmiştir. Böylece faizleriyle birlikte borç taksitleri için toplam olarak 130 milyon dolar ödenmesi beklenirken, 153 milyon dolar ödenmiştir.

İhracatımızda, fındık, tütün ve pamuk gibi üç geleneksel ihraç ürünümüz dışında, hemen hemen bütün kalemlerde, 1967 yılında 1966 seviyesinin gerisinde kaim mış; ihracatımızın yapısını değiştirme hedefine hiç biı yönden yaklaşılamamıstır.

Geleneksel ürürlerimizin artan ihracı sayesinde görünüş olarak — gerçi program hedefleri aşılmıştır. Fakat, toplam ihracatın 510 milyon dolar yerine 522 milyon dolara çıkması, tek başına, başka döviz gelirlerimizdeki daralmaları karşılayamamıştır.

Sonuç olarak, Türkiye'nin 1967 yılındaki ithalât kapasitesi büyük bir düşüş

göstermiştir. 1967 programı 800 milyon dolarlık ithalâtı öngördüğü halde, gerçekleşme 116 milyon dolarlık bir azalma ile, 684 milyon dolar çevresinde, ve bir önceki yılın da gerisinde kalmıştır.

Dış Yardımların Katkısı

Dış ödemeler konusunda 1967'nin değerlendirilmesini bitirmeden önce, şimdi, elde edilen dış yardımların nerelerde kullanıldığını ve Türk kalkınmasına ne oranda katkıda (bulunabildiğini rakamlarla göstermek isterim.

1967 rakamları geçici gerçekleşmelerdir. Kesin rakamlar alınınca durum bir - iki milyon dolar farklı olabilir. Fakat sonuç esas itibariyle değişmez. 1968 için ve receğim rakamlar ise tahmin niteliğindedir. Ancak, 1968 Programının ve Bütçesinin dayandığı hayalî tahminler gibi değildir.

46

Dış Yardımlar ve Kullanımı

(Milyon dolar)

1967 Gerçekleşme

1968 Tahmin

1. Toplam dış krediler :

+ 210

+ 220

I. Dış Borç taksidine

— 113

— 105

II. Faiz ödemelerine

— 40

— 47

Toplam dış borç yükümü

— 153

— 152

III. Turizm giderleri (net).

— 12

— 10

IV. Yabancı sermaye kâr Transferlerine

— 24

— 30

Toplam

— 189

— 192

V. İthal kapasitemizin artırılması için kalan

— 21

— 28

2. Toplam dış kredi kullanımı

— 210

— 220

Rakamlar tartışma kabul etmez bir şekilde gösteriyor ki, bir yılda elde ettiğimiz toplam dış kredi kaynaklarının dörtte üçe yakınını eski borçların faiz ve taksit lerine; kalanının büyük bir kısmını da dış gezilere ve yabancı sermaye kârlarının transferine tahsis ediyoruz, Kalkınmamızı olumlu yönde etkileyecek makina ve teçhizat ithali için ayrılabilen miktar ise, onda bir oranında, marjinal bir değer taşımaktadır. Daha doğrusu, değersiz ve önemsiz bir rakam olarak kalmaktadır.

Bu tablo ve bu gerçekler, Türkiye gibi gelişme halindeki bir ülkenin, dış

borçlanmalarda ne kadar dikkatli olması gerektiğini; ve dış kaynaklara bağlılıktan kendini bir an önce kurtarması zorunluğunu açıkça ortaya koymaktadır.

47

Oysa, Adalet Partisi iktidarının ibu gerekliliğe ve bu zorunluğa uyduğu iddia edilemez. Tersine, geçen yıldan beri, Adalet Partisi iktidarı, asla kalkınma kredisi niteliği taşımayan, kısa vadeli ve yüksek faizli pahalı dış kredileri de kabul etmeğe başlamıştır.

Böyle bir tutum izlemeğe devam edilirse, bir süre sonra, dış yardımlardan elimize, kalkınmayı destekleme amacıyla kullanılabilecek 20 milyon dolarlık kısım dahi kalmayacaktır.

Türk ekonomisini dış kaynaklara bağlılıktan kurtarmak ve dış ekonomik ilişkilerimizde sıhhatli bir gelişmeyi sağlayabilmek için her şeyden önce Türk ekonomisin de önemli yapısal değişikliklerin gerçekleştirilmesi ve bunun için de temel reformlarla birlikte, millî ekonomi de bir düzen değişikliğinin, yapılması kaçınılmaz zarurettir.

1968'DE BEKLENENLER

1967 yılının gerçekleşme rakamlarına dayanarak yaptığım genel ekonomik değerlendirmeden sonra, şimdi de, 1968 yılında ne gibi gelişmeler beklenebileceğine, 1968'e hangi ekonomik eğilimlerin hâkim olaJbileceğine, hangi dar boğazların varlığını duyuracağına değinmek isterim.

Bu değerlendirmenin sonucunda, Türk ekonomisi için 1968 de nasıl bir bütçe politikasının gerekli olduğu ve elimizdeki bütçe tasarılarının hangi bakımlardan yetersiz ve tutarsız kaldığı kendiliğinden ortaya çıkacaktır.

Önce şunu belirtmek gerekir ki, bütün göstergeler, 1967'deki olumsuz gelişmelerin 1968'de de devam edeceğini ve bazılarının daha da şiddetlenerek devam etme eğiliminin bulunduğunu ortaya koymaktadır.

48

1968'de neler beklenebileceği ve neler beklenemeyeceği şöyle belirtilebilir: 1.

Kalkınma hızı Plân hedefinin gerisinde kalacaktır. Dış kaynaklarda da umulan artışlar sağlanamayacaktır. Bu durumda toplam mal ve hizmet arzının, yani toplam kaynakların, 1968 Programında öngörülen seviyelere ulaşması beklenmemelidir.

2.

1968 yılında sınaî üretim artmaya devam etse bile, artış hızı düşecektir.

Özellikle, ithal edilecek ham madde ile çalışan sınayi dallarında, ithal (güçlüklerinin artması yüzünden, üretimi genişletmek son derecede güçleşecektir.

3.

1968'de ithal kapasitemiz, program hedefi olan 835 milyon doların çok gerisinde kalacaktır. Yaklaşık olarak 720 milyon dolar çevresinde kalması kuvvetle muhtemeldir. Tabiî, yıl içinde köklü tedbirler alınmaz ise...

4. Toplam mal arzmdaki artışların sınırlı kalmasına karşılık, 1968'de çeşitli kaynaklardan yaratılacak «talep» hacmi, özellikle Bütçe açıklarının yaratacağı aşırı kamu harcamaları yüzünden, tehlikeli sayılabilecek ölçüde genişleyecektir. Böylece, 1967'de olduğu gibi, 1968'de de reel üretimin artış hızı düşerken, «enflasyonist» fiyat artışları hızlanacaktır.

5. 1968'de, döviz kıtlığının yanı sıra, tasarruf yetersizliği de, ekonomik gelişmemizi sınırlayan önemli bir etken olarak ortaya çıkacaktır.

49

Yurtiçi tasarrufları arttırmak için gereken tedbirler vaktinde ve cesaretle alınmadığı -

özellikle kamu cari harcamalarında kısıntı yapılmadığı- takdirde, 1968 yılının 2 milyar 300 milyon liraya varması muhtemel tasarruf açığı, yalnız enflasyonist baskıları şiddetlendirmekle kalmayacak, aynı zamanda gerçekleştirilebilen yatının seviyesini de çok düşürecektir.

6.

Eğitim politikasının, ilerde açıklayacağımız gibi, plan hedeflerine aykırılığı dolayısıyla insan gücü açıkları artacaktır.

7.

İktidar partisi, kendi temel felsefesinde değişiklik yapıp da (bazı köklü tedbirler almazsa, yani bir düzen değişikliği yoluna girmezse, mevcut düzen bozuklukları ve dengesizlikler, gelir dağılımındaki adaletsizlikler, bölgelerarasındaki aşırı gelişme farklılıkları, 1968'de de artarak devam edecektir.

İşte, beklenen bu gelişmeler karşısında, 1968 Programının da, onun en önemli uygulama aracı olan 1968 Bütçesinin de, aynı iktidar tarafından hazırlanmış İkinci Beş Yıllık Kalkınma Plânının temel ilkelerine ve hedeflerine uygun olduğu iddia edilemeyecektir.

Özellikle 1968 Bütçesinin israfçı karakteri, pahalı devlet yönetiminde rekor kırıcı niteliği, ülkemizi, Plan hedeflerine yaklaştırmak şöyle dursun, o hedeflerden uzaklaştıracaktır.

Oysa, Türkiye'nin doğal kaynakları da Türk halkının üstün nitelikleri de, ekonomik alanda, bugünkü iktidarın tutumuyla sağlanabilecek olandan çok daha iyi sonuçlar alınmasını mümkün kılabilir. Yeter ki Türk halkı gerçekten başarılı bir yönetime kavuşabilsin ve gereken «düzen değişiklikleri» yapılabilsin.

50

3

Dengesiz Bütçe

Politikası

Biraz önce özet olarak belirtmeğe çalıştığımız eğilimlerin ve tehlikelerin söz konusu olduğu bir millî ekonomi ortamında, devlet bütçesinin, en azından, gerçek anlamıyla denk olması şarttır. Ayrıca, tüketim harcamalannı sınırlayıcı ve millî tasarruf hacmini arttırıcı nitelikte olması zorunludur. Gene bütçenin, yatırımcı bir hüviyetle gelirlerini sağlarken ve harcamalarını düzenlerken, sosyal adalet ilkelerine uygun olması gereklidir.

Şimdi, 1968 Bütçe tasarısının rakamlarına değinerek, bu zorunluk ve ilkelere, bu isterlere uygun bir yapısı bulunup bulunmadığına kısaca bakmak isterim.

51

GERÇEK AÇIK: 3 MİLYAR LİRADIR.

1968 Bütçesi denk bir bütçe değildir. Çok önemli açıklar taşıyan bir bütçedir. Sayın Maliye Bakanı kâğıt üzerinde nazarî bir denklik sağladığı sanısındadır. Hiç değilse, Büyük Millet Meclisine ve Türk Milletine bu sanıyı verme çabasındadır.

Bütçenin gerçek açığı ne Bütçe gerekçesinde ifade edilen 900 milyon lira seviyesindedir ne de 1968 Programında açıklanan 1 milyar 265 milyon lira seviyesindedir. Bütçenin gerçek açık mikdan 3 milyar lira çevresindedir.

AÇIK NASIL KAPANIR?

Hükümet, bu açığı, ya yeni vergiler ve zamlar getirerek kapatmağa uğraşacaktır; ya da, yıl içinde, geniş ölçüde ödenek iptal etme ve yatırım harcamalarını kısma yoluna gidecektir.

Üçüncü bir yol ise, açık finansmana gitmek ve Merkez Bankası kaynaklarına el atmaktır.

Eğer Hükümet, Haziranda seçimler olduğu düşüncesiyle, açığı kapatmak için birtakım zarurî tedbirleri erteleyecek veya üçüncü yolu tercih edecek olursa, o takdirde de, devlet maliyesini, memleket ekonomisini büsbütün tehlikeli uçurumlara sürüklemiş olacaktır.

Bir dördüncü yol daha vardır: Bazı düzen değişikliği tedbirlerini süratle almak...

Öylelikle hem, belki biraz uzun vadede de olsa, ekonomimizi sağlam temellere kavuşturmak, hem de alınması gerekli âcil tedbirlerin yoksul halk toplulukları üzerindeki baskısını hafifletmek...

52

Bu yolun, 1968 Bütçesindeki aksaklıkları büyük ölçüde gidermesi elbette beklenemez; fakat, hiç değilse, bundan sonraki bütçeleri, ve ekonomik ve sosyal alanda memleketin yakın geleceğini, daha büyük aksaklıklardan ve tehlikelerden kurtarmış olur.

Ama Adalet Partisinin temel felsefesi ve genel tutumu, şu sırada, bu dördüncü yolu tutmasına elvermemektedir.

AÇIK TAHMİNLERİNİN GEREKÇELERİ

Bu Bütçe açığı tahminlerinin gerekçeleri ve dayanakları kısaca nelerdir?..

Önce, Bütçe tasarılanndaki ödenekleri ele alalım... Konsolide Bütçe ödenekleri toplamı, Hükümet teklifinde 22 milyar 412 milyon lira idi. Bütçe Karma Komisyonunda kabul edilen 167,7 milyon liralık ek ödeneklerle, toplam 22 milyar 580 milyon lirayı bulmuştur.

Bütçe tasarısındaki gelir tahminlerine gelince, Karma Komisyonda bu tahminlere ilâveler yapılmadan önce, Hükümet teklifi olarak getirilen rakamlar şöyledir: 1. Vergi Gelirleri

17 Milyar 151

Milyon lira

2. Vergi dışı gelirler

905

»

»

3. Özel Gelirler ve Fonlar

2 Milyar 493

»

»

4. Katma Bütçe Gelirleri

962

»

»

______________________

Konsolide Bütçe gelirleri

Toplamı

21 Milyar 511

Milyon lira

Görünen Açık

1 Milyar 69

Milyon lira

53

VERGİ GELİRİ TAHMİNLERİNDEKİ AŞIRILIĞIN NEDENLERİ

Görüşümüz odur ki, yeni ve önemli vergi tedbirleri alınmadığı takdirde 1968 mali yılında Bütçenin vergi gelirleri tahsilatı asgari l milyar 50 milyon eksiği ile gerçekleşecektir. Yani 16 milyar 100 milyon çevresinde kalacaktır. Hükümet tahminlerinin bu konuda gerçekçi bulmadığımız yönleri şunlardır: 1. İthalattan alınan istihsal vergisi, gümrük vergisi ve ithalât damga resmi tahminleri hep, 1968 ithalâtının 835 milyon dolara ulaşabileceği varsayımına dayatılmıştır. Oysa buna imkân yoktur. Çünkü iç ve dış etkenler, ithal kapasitemizi, evvelce de belirttiğimiz gibi, 720 milyon dolar seviyesinde sınırlayacaktır. Bu sınırlamanın, sözü edilen üç vergi kaynağına olumsuz etkileri toplamı, 400 . 450 milyon lira olarak tahmin edilmektedir.

2.

Tekel hasılatı tahminleri ile Tekel savunma vergisi tahminlerinde sağlam gerekçelere dayanmayan iyimser rakamlar yer almaktadır. Tekel İdaresinin geçmiş

yıllardaki tutumu göz önünde bulundurulursa, bu iki gelir kaleminde de en az 150

milyon lira indirim yapılması yerinde olacaktır.

3.

Yetki Kanunu sayesinde yeni yetkiler ile donatılan Devlet Planlama Teşkilâtının cömert bir tutumla uygulamağa başladığı vergi indirimlerinin, yatırım indirimlerinin, ve gümrük vergisi bağışlamalarının 1968 içinde sebep olacağı gelir kaybı, Maliye Bakanlığı uzmanlarınca hesaba katılmamış gözükmektedir. Gerçekçi olmak için, kaba bir tahmin ile, bu yüzden kaybedilecek vergi gelirlerinin de 150 - 200

milyon lira çevresinde olacağı kabul edilmelidir.

4.

Veraset Vergisi, Nakliyat Vergisi ve Akaryakıt İstihsal Vergisinin sağlayacağı gelirler de geçen yıllarda olduğu gibi şişirilmiştir. Bu üç kalemden de en az 100

milyon lira indirim yapılması gerekir.

54

5. Gelir Vergisi, Kurumlar Vergisi ve başka çeşitli vergi kalemlerinde 1968 gelir tahminleri, iktisadî konjonktür iyi değerlendirilmeden yapılmıştır. 1967 hasılatının hızlı artışı, 1966 iyi mahsûl yılının etkisiyle sağlanabilmiştir. Oysa 1968 malî yılında bu vergilerin büyük bir kısmı 1967 yılının izlerini taşıyacaktır. Daha önce de belirttiğimiz gibi, 1967'de üretim artışları ve gelişme hızı, 1966'dakinin çok gerisinde kalmıştır. Bu durumda, öteki vergi gelirlerinde de 100 -150 milyon lira, tahminlerin gerisinde kalınması beklenmelidir. (3)

KARŞILIK PARALAR VE PROJE KREDİLERİ GELİR

TAHMİNLERİNDEKİ AŞIRILIK

1968 Bütçe tasarılarında verilen gelir tahminleri arasında en çok şişirilen kalemlerden biri de, «Karşılık paralar ve proje kredileri hasılatındır. Gelir Bütçesi gerekçesinin B/3

Cetvelinde bu gelir çeşidi için l milyar 585 milyon liralık bir tahmin konmuştur. Ayrıca, Katma Bütçe gelirleri arasında (Karayolları için 36 milyon, Devlet Su İsleri için 206

milyon olmak üzere) 242 milyon liralık proje kredisi hesaplanmıştır.

(3) Bütçe Tartışmaları bittikten hemen sonra, 1968 Mart ayı başlarında Hükümet kanunî yetkilerine dayanarak «ithalattan Alınan Damga Resmi» ni % 10 idan °/o 15'e çıkarmıştır. 'Bunun neticesi olarafe vergi gelirlerinde 250 milyon liralık bir artış beklenmektedir. Fakat aynı günlerde, yine bir kararname ile yabancı turistlere — ve yurt dışında çalışan işçilerimizin gönderecekleri dövizlere — uygulanacak düviz kuru 1 dolar = 12 TL. na Çıkarılmış ive aradaki farkın Bütçeden (karşılanması öngörülmüştür. Oysa, (Bütçeye bu amaçla bir ödenek konmamıştı. Bu yüzden bütçe giderlerinde beklenmesi gereken artış, Damga Resmî artışından sağlanacak ek vergi hasılatının çok büyük bir kısmını alıp götürecektir.

55

Böylece 1968 malî yılı içinde toplam olarak; l milyar 827 milyon liralık «karşılık para ve proje kredisi hasılatı» kullanılacağı tahmin edilmiştir. Bu tahminler de gerçekçi değildir. Çünkü:

1.

Devlet Planlama Teşkilâtının 1968 Programında bu konuda verdiği tahmin rakamı olan l milyar 585 milyon lira, katma bütçeli dairelerin kullanacağı proje

'kredilerini de kapsamaktadır.

2.

Devlet Planlama Teşkilâtının bu tahminleri, 1968 ithalâtının 835 milyon dolar ve dış açık miktarının 229 milyon dolar, -2 milyar 100 milyon lira- olacağı varsayımına dayanmaktadır. Oysa, gerçekleşmeler (bu seviyenin çok altında kalacaktır. Bunu da daha önce açıklamıştık.

3.

Son bir nokta da, bizzat Maliye Bakanlığının hazırladığı «Aylık Ekonomik Göstergeler» bülteninde ve Bütçe gerekçesinde 1967 ve daha önceki yıllar için yapılan tahminlerin ne kadar eksik gerçekleştiğine dair verilen ilginç bilgilerdir.

Meselâ, 1967 Bütçesinde, «Karşılık paralar ve proje kredileri hasılatı», Genel Bütçeye l milyar 445 milyon, Katma Bütçeye 399 milyon liralık imkân sağlayacaktır diye tahmin konmuştu; fakat şimdi, bizzat Maliye Bakanlığı, gerçekleşmenin l milyar 300 milyon lira olacağını, 1968 Bütçesinde kabul ediyor. Oysa geçen yıl Cumhuriyet Halk Partisi adına Bütçe eleştirisi yapan Genel Başkanımız Sayın İsmet İnönü, 1967

Bütçesinde «karşılık paralar» tahmininin 600 milyon lira eksik gerçekleşeceğini söylediği zaman, buna, başta Sayın Maliye Bakanı olmak üzere, birçok kimseler itiraz etmişlerdi.

Şimdi, Maliye Bakanlığı da gerçekleşmenin hemen hemen bu ölçüde eksik olduğunu itiraf ettiğine göre, kimin daha gerçekçi olduğu anlaşılmış bulunmalıdır.

56

4. 1968 malî yılında «karşılık paralar ve proje kredileri hasılatı»nın gerçekleşmesinin 1967'dekinden fazla olması için hiç bir makûl sebep göremiyoruz. Sayın Maliye Bakanı, bu konuda gelecek yıl da mahcup duruma düşmek istemezse, Gelir Bütçesi Tasarısında yer alan tahminleri şimdiden düzeltmesini salık veririz.

Böylece 550 milyon liralık !bir gelir eksikliğini daha tesbit etmiş oluyoruz.

BAŞKA GELİR TAHMİNLERİNDEKİ AŞIRILIK

Gelir tahminleri konusunda son bir nokta olarak «vergi dışı normal gelirler» grubunda 100 milyon liralık; ve Katma Bütçe gelirlerinde 100 milyon liralık bir şişirme olduğuna da dikkati çekmek isterim. Her iki gelir grubunda da Maliye Bakanlığınca beklenen 1967 gerçekleşmesi 700 milyon lira çevresinde olduğuna ve bu gelir kategorilerinde yıldan yıla muntazam ve önemli artışlar şimdiye kadar görülmediğine göre, 1968 mali yılı içinde bunlardan birinin 906, diğerinin 962 milyon liraya çıkacağını söylemek pek de inandırıcı olmayacaktır.

Toplayacak ve özetleyecek olursak, buraya kadar tesbit edebildiğimiz ıgelir tahminleri şişkinliğini veya hatasını, l milyar 70 milyonluk gelir-gider farkına, yani Bütçenin «görünen açığı»na eklediğimiz zaman, toplam açığın 3 milyar liraya çok yaklaştığını görüyoruz.

Bu açığın bir kısmının otomatik tasarruflarla karşılanacağı düşünülebilir. Fakat, İktisadi Devlet Teşekkülleri kaynaklarında gizlenen -biraz sonra ele alacağımız, finansman açıkları ve tahmin şişirmeleri 800 milyon lira olarak buraya eklenirse Bütçenin ve tüm kamu kesimlerinin gerçek finansman açığı yine 3 milyara çıkacaktır.

57

1968 Bütçesi ibu önemli dengesizliği taşıdığı sürece, Türk ekonomisinin iç ve dış

dengesini büsbütün bozacaktır. Enflasyonist fiyat artışlarına yol açacaktır. Hayat pahalılığını hergün "biraz daha şiddetlendirecektir, Türk parasının dış değerini daha çok yitirmesine sebep olacaktır.

EKONOMİYE YÜK OLAN BÜTÇE

Elimizdeki Bütçe tasarısının önemle üzerinde durulması gereken bir başka yönü, daha önce de belirttiğim gibi, kısır devlet harcamalarına ağırlık veren ve pahalı devlet yönetimini millî ekonominin sırtına yükleyen bir bütçe olmasıdır.

22 milyar 580 milyon liralık Devlet Bütçesinin ya¬rısından fazlasının (% 50,4' ünü) cari harcamlarda kullanmak isteyen Adalet Partisi iktidarının, halka daha iyi hizmet götürme, ya da daha geniş hali: topluluklarına refah sağlama çabası içinde olduğu da sanılmasın.

Cari giderlerdeki artış, kırtasiyeciliğin büyümesinin, belirli bir kamu hizmetinin daha pahalıya görülmesinin veya bazı hizmetlerde gereksiz genişletmelerin sonucudur.

Bunlara, partizanlığın ve siyasal nüfuz kullalanarak devlet kapısından çıkar sağlamanın gittikçe da ha yaygın hâle gelmesinden doğan malî kayıpları da eklemek gerekir.

VERGİDE ADALETSİZLİK

1968 Bütçe tasarısının birbaşka özelliği şudur: Hem gelirler bütçesi, hem gider bütçeleri, her ikisi de, kendi iç yapılan bakımından, 1.

Gelişme ilkelerine;

2.

Sosyal adalet ilkelerine, aykırıdır.

58

Gelirler Bütçesi üzerinde yapılacak kısa bir inceleme gösterecektir ki, vergi gelirlerinin çok büyük bir kısmı, düşük gelir gruplarından tahsil edilecektir.

İşçi, memur, müstahdem, gelir vergisi ödeyerek, orta halli veya yoksul geniş halk toplulukları çeşitli dolaylı vergiler ödeyerek, devletin masraflarına, malî kudretlerinin ötesinde katkıda bulunacaklardır. Oysa, ithalâtçı, ihracatçı, tüccar, büyük toprak sahibi, tefeci ve aracı, yine gereği gibi vergilendirilmeyecek, bunlar yine çok kazanıp az verecek, ya da hiç vermeyeceklerdir.

Bu sosyal adaletsizliğin en ileri ölçüsüdür. 1968 Bütçesi de, Plan ve Program belgeleri gibi, bu durumu, bu adaletsizliği düzeltici hiç bir tedbir getirmemektedir.

GİDERLERDE ADALETSİZLİK

Gider bütçelerinin yarattığı sosyal adaletsizlikler ise biraz daha farklı niteliktedir; fakat sonuç aynıdır.

Plan ilkelerine göre, kamu hizmetlerinin fertler ve bölgeler arasındaki dağılımının, mevcut farkları azaltıcı, sosyal adaleti sağlayıcı yönde olması gerekir. Oysa, 1968

Bütçesinin getirdiği hizmet dağılımı, dengesizdir, sosyal adalete aykırıdır; gelir grupları arasındaki ve bölgeler arasındaki dkonomik ve sosyal gelişme farklarını azaltıcı değil, arttırıcıdır.

Gider bütçelerinin gelişme ilkelerine, sosyal adalete ve Plana aykırı düsen bir başka yönü de, ekonomik ve sosyal değişmeyi hızlandırabilecek millî eğitim, sağlık, tarımsal yayım harcamalarına gereken önemi vermemiş olmasıdır.

59

İkinci Beş Yıllık Planda, sosyal altyapıyı kuracak ve güçlendirecek «eğitim ve sağlık carileri» için % 13'er oranında yıllık artış hızı öngörülmüştü. Maili Savunma carilerinin ise sadece yılda % 4 oranında artması istenmişti.

Plan, toplam kamu cari giderlerinin yılda % 8,5 artmasını öngörmüştü. 1968 Bütçesi bir yandan bu top lam cari giderleri % 8,5 yerine % 10,1 gibi, Plan hedefinin çok üstünde arttırırken, bir yandan da “gelişme carileri”ni Plan hedeflerinin gerisinde bırakmıştır.

Millî Eğitim Bakanlığı carileri sadece % 9 oranında arttırılırken, Millî Savunma carilerinin % 11'in de üstünde arttırılmış olması, bu ters tutumun belirgin örneklerinden biridir.

Eğitim ve yetişkin insangücü sorunlarının çözüm beklediği ve ekonomik kalkınmamızın, toplumsal gelişmemizin, büyük ölçüde, eğitimde sağlanacak başarılara bağlı olduğu ülkemizde, böyle ters bir tutumun Türk Ulusuna çok pahalıya mal olacağı muhakkaktır.

60

4

Devlet Kesimi ve

Özel Yatırımlar

1968 Bütçesinin tümü üzerindeki, genel yapısı üzerindeki görüş ve eleştirilerimizi bitirmeden önce, Devlet bütçesinin denkliği ve yapısı üzerinde ve ulusal ekonomimiz üzerinde büyük etkileri olan bir başka «kamu kesimi »nin, iktisadî devlet teşekküllerinin durumuna da değinmek isterim.

İKTİSADÎ DEVLET TEŞEKKÜLLERİNİN MALI DURUMU

BOZULUYOR

İktisadî devlet teşekküllerinin de malî durumları Adalet Partisi iktidarı sırasında bozulmağa başlamıştır.

61

Bunu gözlerden saklamak için bir takım aldatıcı tedbirlere başvurulmaktadır.

İktisadî devlet teşekküllerinin 1967 yılındaki ek «finansman ihtiyacının» 3 milyar 300

milyon lirayı bulduğunu ve bunun 1968'de 3 milyar 800 milyon liraya çıkacağını resmî belgeler ortaya koymaktadır. (1968 Bütçe Gerekçesi, Sayfa 194, tablo 1.) Gene bu belgelere göre, iktisadî devlet teşekküllerinin kendi faaliyetleri sonucu yeterli kaynak yaratamamaları yüzünden ortaya çıkan ve gittikçe büyüyen ek finansman ihtiyacını karşılamak için Devlet Bütçesinden 1967'de 609 milyon lira 1968'de ise 888 milyon lira ödenecektir.

İktisadî devlet teşekküllerinin yatırımları, devlet sektörüne düşman olan, onu ancak özel teşebbüsü beslemek veya partizanlığını yürütebilmek için kullanan Adalet Partisi iktidarı tarafından maksatlı olarak frenlendiği ve son iki yılda yatırımları sadece 414

milyon lira arttığı hâlde, bu derece önemli açıklar nereden doğmaktadır?.

Bu açıkların nedenlerine, iktisadî devlet teşekküllerinde işletmediğin nasıl bozulduğuna, daha ilerde, devlet sektörümüzdeki düzenden ve bu sektörde nasıl bir düzen değişikliği yapılması gerektiğinden söz ederken değineceğim.

CHP İKTİDARININ SAĞLADIĞI DÜZELME

Cumhuriyet Halk Partisi, 1961 sonunda karma hükümetlerle iktidara gelir gelmez, iktisadî devlet teşekküllerini verimli çalışabilir bir duruma getirmek için çesitli tedbirler almağa başlamıştır.

62

Bu yoldaki çabaların olumlu sonuçları 1963'den itibaren kendini göstermiştir. Öyle ki, isletmeci kurumların işletme açıkları 1962 yılında - 246 milyon 700 bin lira iken 1963'de - 100 milyon liraya indirilmiş; 1964'de de - 2.4 milyon liradan ibaret kalmıştır.

Cumhuriyet Halk Partisi iktidarı sırasında alınan tedbirlerin etkisiyle de, 1965'de bu teşekküller 212.700.000 liralık kaynak yaratır duruma gelebilmişlerdir. Özel-iikle 1964

ve 1965'deki çok başarılı durumun, toplu sözleşme düzenine geçildikten sonra ve iktisadî devlet teşekküllerinin, büyük toplu sözleşme zamlarıyla, bu düzene öncülük yapmağa başladıkları sırada gerçekleşmiş olması, başarının önemini daha da çok arttırmaktadır.

1966'DA BAŞLAYAN İŞLETME AÇIKLARI

Fakat bu kuruluşlar, 1966'da yeniden 400 milyon liranın üstünde bir isletme açığı verme tehlikesi ile karşılaşmışlardır.

Ancak, Devlet Yatınm Bankasına olan borçlarını kısmen ödememek suretiyle kâğıt üzerinde bu kaynakların miktarı +669.500.000 lira olarak gerçekleşmiş gibi gösterilmiştir.

1967'de daha da ağır bir durumla karşılaşılmıştır. İsletmeci kuruluşların 1967 işletme açıklarının -l milyar 347 milyon liraya varacağı tahmin ediliyordu. Ancak, bilindiği gibi, o yıl basında bazı iktisadî devlet teşekküllerinin mallarının fiyatlarına büyük zamlar yapılarak durum bir ölçüde kurtarıldı. Ona rağmen, resmî belgelerdeki tahminlere göre, bu kurumların fon açığı 1967'de -347 milyon lirayı bulacaktır. 1968'de de en iyimser resmî tahminlerle “işletme açıkları”nın, -391.500.000 lira olması beklenmektedir.

63

Ancak, bu iyimser tahmin yapılırken, bazı etkenlerin hesaba katılmadığını, ayni resmî belgeler itiraf etmektedir. Nitekim 1968 Programı bu konuda şöyle demektedir:

« …

kuruluşların kaynak yaratma durumları... toplu sözleşmelerin getireceği yük hesaba katılmadan gösterilmiştir. Toplu sözleşmeler yapılır ve "bunlar yeni mali yükler getirecek olursa kaynaklar azalacak ve işletme açıkları daha da

'büyüyecektir.» (Resmî Gazetede yayınlanan 1968 Programı, sayfa 28.) İŞÇİLERE YÜKLENEN SORUMLULUK

Kısacası, Program, devlet sektöründeki bu kuruluşların açıklarının bu yıl daha da büyüyeceğini, o yüzden ekonomik durumumuzun daha çok sarsılacağını, belki yeni zamlar yapmak yoluna gidileceğini ve bunun da günahının, toplu sözleşme düzenine, isçilerin omuzlarına yükleneceğini, şimdiden belli etmektedir.

Nitekim, Sayın Başbakan, geçen yıl başında yapılan zamları savunurken de, bu zamlar için iki gerekçe göstermiştir:

1.

Devlet işletmeleri kötü işletmelerdir; onun için zarar ediyorlar ve kaynak yaratamıyorlar.

2.

Toplu sözleşmelerle işçi ücretlerine yapılan zamlar, bu işletmelerin açığını büyültmektedir.

64

Bu izah tarzını, bu mantığı kabul edecek olanlar da, tabiatıyla, ekonomik durumun bozulmasından fiyatların artmasından, geçim şartlarının zorlaşmasından, 1.

Devletçiliği;

2.

Anayasa gereğince işçilerimize tanınan toplu

sözleşme ve grev haklarını, sorumlu ve suçlu tutacaktır.

Oysa, dünyanın hemen her yerinde, toplu sözleşme düzeni, verim artışını, maliyet düşüşünü kamçılayan, iş letmeleri daha iyi işletmecilik yöntemleri arayıp bulmağa yönelten bir etken olmuştur.

Toplu sözleşme düzeni kurulduktan sonra, Batının sinaileşen ülkelerinde, sinailesme temposu, yatırım hızı, yavaşlamamış, daha da artmıştır. Çünkü, hem işçi daha istekli çalışır duruma gelmiş, hem de işletmeciler, maliyet düşürmenin, isçiyi sömürmekten daha etkili ve daha olumlu başka yollarına baş vurmak zorunda kalmışlarlardır.

Nitekim Türkiye'de, toplu sözleşme düzeninin uygulanmağa başladığı ilk yıllarda, devlet işletmelerinin durumu kötüleşmemiş, aksine, daha büyük bir hızla düzelmeğe başlamıştır.

GERÇEK SORUMLU

Demek ki, şimdi büyüyen açıkların, bu açıkları kapatmak için yapılan zamların, sorumlusu ne devletçiliktir ne de işçi haklarıdır... Bunların sorumlusu, doğrudan doğruya, bugünkü iktidarın partizan tutumu ve devlet sırtından fert zengin etme, yani iktisadî devlet teşekküllerini bazı partizanlara soydurma zihniyetidir.

65

AÇIK TAHMİNLERİNDEKİ İYİMSERLİK

İktisadî devlet teşekküllerinin fon açığını resmî tahminlerin üstüne çıkaracak bir başka etken de şudur:

Bu teşekküllerin dış kaynaklardan sağlanan proje kredilerini kullanma imkânları, yapılan tahminlerde, bir hayli şişirilmiştir. 1965 ve 1966'da 170 milyon çevresinde kalan bu finansman kaynağı, 1967 ve 1968 Bütçelerinde bir çeşit açık gizleme örtüsü olarak kullanılmış ve 500 milyon olarak gösterilmiştir. Oysa, 1967 gerçekleşmesinin 200 milyona bile ulaşmış olduğu çok şüphelidir. Bunun şüpheli olduğunu söyleyen de gene 1968 Programıdır.

Bu durumda, 1968 yılında da proje kredilerinden ancak 200 milyon liralık, bir finansman kaynağı elde edileceği düşünülebilir.

Böylece, 1968 Program yılında iktisadî devlet teşekkülleri kaynaklarındaki açığa, en azından 800 milyon lira daha eklemek gerekecektir. Tabiî, eğer onların zaten çok mütevazı tutulan yatırım hedeflerine ulaşması isteniyorsa, bu kaynağı bulmak yoluna gidilecek, aksi hâlde, bir çok devlet sektörü yatırımları eksik kalacaktır.

SOSYAL GÜVENLİK FONLARI

İktisadî devlet teşekküllerinde olumlu bir gelişme, ancak, tasarruf yaratıcı kamu kuruluşlarının kaynak yaratma güçlerinin artışında görülmektedir. Bunun nedeni de, Cumhuriyet Halk Partisi iktidarı zamanında sosyal güvenlik alanında sağlanan ilerlemedir. Çünkü öylelikle, Sosyal Sigortalar Kurumunun topladığı prim mikdarında büyük artışlar mümkün olmuştur.

Adalet Partisi iktidarı, bu kurumların fonlarına da, sigortalılar için, çalışanlar için bir güvenlik kaynağı olan o fonlara da, bir kısım özel teşebbüsü beslemek veya bazı gösteriş harcamaları yapmak için el atmak eğilimindedir. Şimdiye kadar bu eğilimler ancak sendikaların haklı tepkisi ve direnişi ile önlenebilmiştir. Bundan sonra da sendikaların bu konuda gereken titizliği göstereceklerine inanıyorum.

66

DEVLET TEŞEKKÜLLERİNİN BALTALANIŞI

İktisadî devlet teşekküllerinden söz ederken, Demirel Hükümetinin yatırım politikasına bir başka yönüyle de değinmek isterim.

İki yıldır, bazı iktisadî devlet teşekküllerinin en parlak, en umut verici yatırım projeleri kasıtlı olarak baltalanmaktadır. Baltalananlar arasında, özellikle, Türkiye'nin kalkınması, sınaileşmesi bakımından hayatî önem taşıyan imalât sanayii alanındaki projeler gelmektedir.

Petrol boru hattı gibi çok kârlı, masrafını üç yıl içinde çıkaracak bir devlet yatırımının hisselerini özel sektöre devretme teşebbüsü, bilindiği gibi, şimdilik ancak, bir parlâmento komisyonunun, memleket yararını particiliğin ve çıkarcılığın üstünde tutan davranışı sayesinde mümkün oldu.

Kamu kuruluşlarının plânladıkları gübre komplekslerine, bakır projelerine de özel sektörü ortak etmek, hattâ hâkim kılmak için gayretler gösterilmektedir.

Petrol rafinerileri için özel teşebbüse verilen imtiyaz ve imkânlar ise, bu alanda yapılan devlet yatırımlarını baltalayıcı ölçülere varmaktadır.

1968 Programındaki ve 1968 Bütçesindeki en iyimser hesaplara göre, iktisadî devlet teşekkülleri için kabul edilen yatırım artışları yılda 200 milyon lira gibi çok düşük bir seviyede, ancak % 5,9 oranında tutulmaktadır. Üstelik bu artışlar da cari fiyatlarladır.

67

Gerçekte, iktisadî devlet teşekkülleri yatırımlarının 1967 gerçekleşme rakamlarının ise hem cari fiyatlarla hem 1965 sabit fiyatlarıyla 1966 yatırım seviyesinin önemli oranda gerisinde kaldığını, gene program belgesine dayanarak, daha önce açıklamıştım.

ÖZEL SEKTÖR YATIRIMLARI

İktisadî devlet teşekkülleri yatırımlarının, gelişme ilkeleriyle çatışan bu olumsuz gidişine karşılık, acaba, özel sektör yatırımları 1967’de çok mu parlak gitmiştir?..

Hayır!.. Tersine, 1967 yılında özel sektör yatırımlarının sabit fiyatlarla % 21,7 artacağı tahmin edilmiş olduğu halde, gerçekleşmenin çok daha düşük oranda olacağı hattâ bir gerilemenin söz konusu olabileceği söylenebilir.

Kaldı ki özel sektör yatırımlarının yapıldığı kadarı da, geniş ölçüde, nitelik bakımından, sektörlere dağılımı açısından, Plân hedeflerine aykırıdır.

Buna rağmen, hükümet ve plâncılar, 1968 yılında özel sektör yatırımlarının hızla artacağını (1967 sabit fiyatlarıyla) 8 milyar 600 milyon liradan 9 milyar 700 milyon liraya çıkacağını kabul etmişlerdir.

68

PLAN HEDEFLERİ VE YATIRIMLAR

Sonuç olarak, 1968 yatırımları konusunda şunu söyleyebiliriz: Eğer, daha gerçekçi tahminler yapılarak, Türk ekonomisinin 1968'de karşılaşacağı iç ve dış finansman güçlüklerini yenmek üzere ciddî tedbirler alınmazsa, o arada gerek devlet sektörüyle gerek özel sektörle ilgili, ilerde değineceğimiz düzen değişiklikleri yapılmazsa, bu yıl, özel sektör yatırımlarının 700 milyon lira, iktisadî devlet teşekkülleri yatırımlarının 800 milyon lira, başka kamu yatırımlarının da 1,5 milyar lira, yani toplam olarak tüm yatırımların 3 milyar lira, Plân hedeflen gerisinde kalması beklenmelidir.

Esasen, 1968 yılında «Kamu kesiminin» gerçek finansman açığının da 3 milyar lira çevresinde olacağı; ve yine Türk ekonomisinin «toplam ek tasarruf» ihtiyacının 2

milyar 400 milyonluk önemli bir kısmının «tasarruf açığı» olarak kalacağı, yani karşılanamıyacağı, hatırlanırsa, bu sonuç bizi şaşırtmamalıdır.

69

5

Çelişkiler

ve Sonuç

Buraya kadar, 1968 Bütçesinin dayandığı yanlış hesapları, memleket ihtiyaçlarına aykırılığını, dengesizliğini, gizlenmek istenen açıklarını, kendi içindeki tutarsızlıklarını ve Adalet Partisinin programıyla, hükümet programıyla, seçim bildirgesiyle, İkinci Beş

Yıllık Kalkınma Planıyla ve bütçeden bir hafta önce yayınlanan 1968 Programıyla çelişen yönlerini, bu şekilde belirttikten sonra, bu bütçe hakkında sözü, bin Adalet Partili yetkiliye bırakmak isterim.

İktisadî ve malî konularda iktidar partisinin en yetkili elemanlarından olan ve genellikle bu konularda partisinin Meclis sözcülüğünü yapan Adalet Partisi Grup Başkan Vekili, sayın Prof. Aydın Yalçın, 27 Aralık 1967 günü, «Milliyet» gazetesinde çıkan «Bütçe ve Türkiye» başlıklı yazısında, bu çelişme ve tutarsızlıkların bir kısmını olsun belirtmek mecburiyetinde kaldıktan sonra, bakınız, kendi partisinin hükümetince hazırlanan bu bütçeyi, ancak, ne gibi ihtirazı kayıtlarla destekleyebiliyor!..

70

Yazısının sonunda Sayın Prof. Aydın Yalçın söyle diyor:

«Hülâsa, yukarda da belirttiğimiz gibi, Plân hedeflerinden bazı sapmalar müstesna, 1960 yılı bütçesi, oldukça dengeli, kalkınma ve istikrara yardımcı bir 'belge intibaını vermektedir. Cari masraflardaki 'artışlar, âmme varidatındaki artış hızındaki yavaşlamalar, özel tüketim hacmini program hedefinden öteye götürecek eğilimler ve nihayet Türk ekonomisinin kronik problemi olan dış dengesizlik gibi hususlar bir kenara bırakılırsa, bu bütçe, geçen yıllardaki gelişmeler istikametinde düşünülmüş, sistemli bir şekilde tanzim edilmiş, realist bir belgedir.»

Oysa, sayın Yalçın'ın saydığı bütün o kusurlar ibir yana bırakılacak olduktan sonra, en çirkin kadı kızına bile «güzel» demek mümkün olacağı gibi, en kötü bütçeye de

«realist» demek elbette mümkün olur.

ÇELİŞKİLER VE TUTARSIZLIKLAR

Buraya kadar yapmağa çalıştığım karşılaştırma ve çözümlemeler gösteriyor ki: Adalet Partisinin hükümet programıyla ve parti programıyla, 1968 Bütçesi arasında önemli çelişkiler vardır.

71

İkinci Beş Yıllık Plânın kendi içinde büyük tutarsızlıklar vardır.

İkinci Beş Yıllık Plânla, bu Plânın ilk uygulama yılını düzenleyen 1968 Programı arasında çelişkiler vardır.

Gerek İkinci Beş Yıllık Plânla gerek 1968 Programıyla 1968 Bütçesi arasında büyük çelişkiler vardır.

Üstelik 1968 Bütçesinin kendi içinde tutarsızlıklar vardır.

Dikkate değer olan nokta şudur:

İkinci Beş Yıllık Plân 1967 Mayıs ayı sonunda Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmuştur:

1968 Programı 12 Aralık 1967 de, yani sadece 6 ay sonra, yayınlanmıştır.

1968 Bütçesi ise Programdan birkaç gün sonra, Tür kiye Büyük Millet Meclisine sunulmuştur.

Bu kadar kısa aralarla açıklanan ve birilbirinin tamamlayıcısı ve uygulama aracı olmak gereken üç önemli belge arasında böylesine büyük çelişmeler oluşu ve biribiriyle böylesine çelişen üç belgenin de altında aynı Bakanlar Kurulu üyelerinin imzalan bulunuşu, devlet yönetiminin sorumluluğu ile bağdaşmasa gerektir.

Bu durum, Adalet Partisi iktidarının, planı da, programı da, bütçeyi de, ciddiyetten nasıl uzak bir şekilde ele aldığını, tutarsızlıklar ve kararsızlıklar içinde nasıl bocaladığını açıkça göstermektedir.

Türk halkının büyük talihsizliği, plânlı kalkınma ilkesini benimsediği ve plânlı kalkınmaya büyük umutlar bağladığı bir dönemde, devletin başında, bu kadar sorumsuz ve kararsız bir idarenin yer alışıdır.

72

BÜTÇEYİ KİM YAPAR

Bütçe konusundaki eleştirileri cevaplandırmak bakımmdan çaresizlik içinde kalan Sayın Maliye Bakanı kendisini ve hükümetini sorumluluktan kurtarabilmek için garip bir tevil yoluna saptı:

« Sanıyor musunuz ki bütçeyi Maliye Bakanı yapar?.. Bütçeyi Maliye Bakanlığı yapar... Siz memurları kapu kulu mu sanıyorsunuz? » dedi.

Biz memurları kapı kulu saymıyoruz. Memurları kapı kulu sayan zihniyet Başbakan Sayın Demirel'in zihniyetidir. Kendisi memurların karar yetkileri olmadığını, hükümetin, Bakanların direktiflerini yerine getirmekle görevli olduklarını bir çok kereler söylemişti.

Sayın Maliye Bakanının sözleri çok hayret vericidir. Bütçeler hükümetlerin başlıca politika aracıdır. Hükümet kendi bütçesinden sorumlu olmayacaksa neden sorumlu olacak? Nitekim bütçeye red oyu verilince Maliye Bakanlığının memurları değil, bütçeyi Meclise getiren hükümet düşer.

73-74

II

Düzen Niçin ve

Nasıl Değişmelidir?

75

1

Anayasa'nın İstediği

Düzen Değişikliği

Buraya kadar belirttiğimiz kararsızlıklar, tutarsızlıklar ve çelişkiler, aslında, Adalet Partisinin temel felsefesinin ve dünya görüşünün eskiliğinden, tutuculuğundan, çağdaş dünya gerçeklerine ve Türkiye'nin gerçeklerine uygunsuzluğundan ileri gelmektedir.

Türkiye'de kurulu ekonomik ve scsyal düzen, bozuk ve adaletsizdir ve Türkiye'nin hızlı kalkınmasına da, sosyal adalet içinde gelişmesine de elverişli değildir.

Birinci Beş Yıllık Plân uygulaması sırasında ve 7 - 8 yıldır yaşadığımız gerçek özgürlük ortamı içinde su yüzüne çıkan baza gerçekler, bu düzen bozukluğunu bütün açıklığı ile ortaya koymuştur.

76

Bazı yönetsel düzeltme tedbirleriyle bu düzen bozukluğunun giderilemeyeceği artık açıkça anlaşılmıştır.

Ona rağmen, Adalet Partisi iktidarının, düzen değişikliğini önlemedeki ısrar ve inadı, Türkiye'nin ekonomik ve sosyal gelişmesini, süratle bir çıkmaza doğru sürüklemektedir.

Zaman zaman, hava şartları veya olağanüstü bazı imkânlar, kalkınma hızımızda kısa süreler için parlak sonuçlar sağlıyor gibi görülebilir. Fakat istikrarlı bir gelişme için hava şartlarına veya başka türlü şanslara bel bağlanamayacağı Adalet Partisinin hazırlattığı İkinci Beş Yıllık Plânda da belirtilmektedir.

Nitekim, Adalet Partisi iktidarı sırasında, gelişme hızı, bir yıl, Plân hedefini aşarak, yüzde 10'un üstüne varmış, fakat hemen ertesi yıl, yüzde 5'in altına düşerek, Plân hedefinin çok gerisinde kalmıştır.

HERKES ANLIYOR, FAKAT...

Biz, «düzen değişmelidir» dediğimiz vakit, Adalet Partisi iktidarının ileri gelen yöneticileri tepki gösteriyorlar. Başlangıçta bu tepkileri, Cumhuriyet Halk Partisinin düzen değişikliği isteğini, tıpkı Ortanın Solu için veya toprak reformu için yaptıkları gibi, bir demagojik istismar konusu yapmak, ve halkı aldatarak bizim düzen değişikliği isteğimize karşı tahrik etmek amacını güdüyordu. Fakat son zamanlarda, düzen değişikliğinden kastımızın ne olduğunu halk anladıkça ve düzen değişikliği için halktan da baskı gelmeğe başladıkça, iktidar sorumluları, tepkilerini belli bir huzursuzluk ve sinirlilik içinde göstermektedirler.

77

İkide birde, bize, «düzen değişikliği ile ne demek istiyorsunuz, açık söyleyin», diyorlar... «Anayasayı mı, demokratik rejimi mi değiştirmek istiyorsunuz?,» diye soruyorlar.

Düzen değişikliğinden kastımızın ne olduğunu, sık sık, bütün açıklığı ile anlatıyoruz.

Fakat anlamıyor, daha doğrusu anlamaz görünüyorlar. Üniversitelerin konferans salonlarında anlatıyoruz, üniversiteli gençler anlıyorlar. Yerin altındaki maden işçilerine anlatıyoruz, onlar anlıyorlar. Tarlalarını süren köylüler anlıyorlar, dağdaki çobanlar anlıyorlar. Fakat Başbakan anlamıyor. Bakanlar anlamıyorlar, Adalet Partisinin yöneticileri anlamıyorlar.

ANAYASAYI KİM DEĞİŞTİRMEK İSTİYOR?

Hele, «Açık söyleyin, bu Anayasayı mı istemiyor sunuz, bu Anayasayı nıı değiştirmek istiyorsunuz?» diye meydan okumaları çok garip kaçıyor. Çünkü herkes biliyor iki, bu Anayasayı istemeyen, ellerine fırsat geçer geçmez bu Anayasayı değiştireceklerini açıkça söyleyen, kendileridir.

Cumhuriyet Halk Partisi, 1961 Anayasasını, Türk toplumunun en büyük kazançlarından biri sayan bir partidir. Adalet Partisi, köy kent dolaşıp, halkı, bu Anayasaya kırmızı oy vermeğe kışkırtırken, Cumhuriyet Halk Partisi, Anayasanın halk tarafından benimsenmesi için çalışmış ve bunda basan sağlamış olan Partidir.

C.H.P. ANAYASAYI GERÇEKLEŞTİRMEK İSTEYEN PARTİDİR

Cumhuriyet Halk Partisi, Anayasayı değiştirmek değil, Anayasayı gerçekleştirmek istemektedir. Anayasanın henüz kâğıt üstünde kalan bazı ileri hükümlerini, halkçı hükümlerini, kâğıt üzerinden toplum yaşantısına geçirmek, yaşan hale getirmek istemektedir.

78

Anayasanın, yeni siyasal düzenle ve hukuk düzeniyle ilgili hükümlerini, Cumhuriyet Halk Partisi, 1961-1965 arasındaki üç yıl üç aylık iktidarı sırasında gerçekleştirmiştir.

Toplum yaşantımıza geçirmiştir. Sosyal ve ekonomik düzenle ilgili hükümlerinden de bazısını, örneğin çalışma düzeni ile ilgili hükümlerini gerçekleştirmiştir.

Fakat daha fazlasını yapmağa imkân bulamadan iktidardan ayrılmıştır.

Düzen değişikliği isteğimizin, Anayasayı değiştirmek isteğiyle ilişiği olmadığı gibi, demokrasiden vazgeçmek gibi bir hevesle de ilişiği yoktur. Tersine, demokrasiyi sağlamlaştırmak için, demokrasiyi daha sağlam ekonomik ve sosyal temellere kavuşturmak için de, bir düzen değişikliğine ihtiyaç vardır.

İstediğimiz, Anayasanın dışında değil, Anayasanın gereği olan bir düzen değişikliğidir.

Bunu hâlâ anlamamakta inad edenlere, bir kez daha, niçin ve nasıl bir düzen değişikliği istediğimizi birkaç örnekle anlatmak isterim.

ANAYASANIN HENÜZ GERÇEKLEŞMEMİŞ HÜKÜMLERİ

Bu birkaç örnek, Anayasamızın bazı hayatî hükümlerinin henüz gerçekleşmemiş

olduğunu ve bu hükümlerin gerçekleşmesine bugünkü iktidarın nasıl engel olduğunu göstermeğe yetecektir sanırım.

79

ANAYASA VE TOPRAK REFORMU

Anayasamızın 37'inci maddesi söyle der:

« Devlet, toprağın verimli olarak işletilmesini gerçekleştirmek ve topraksız olan

veya yeter toprağı bulunmayan çiftçiye toprak sağlamak amaçlarıyla gereken

tedbirleri alır. Kanun, bu amaçlarla, değişik tarım bölgelerine ve çeşitlerine göre,

toprağın genişliğini gösterebilir. Dev¬let, çiftçinin işletme araçlarına sahip

olmasını kolaylaştırır.»

Bu Anayasa hükmündeki, «kanun... değişik tarım bölgelerine, çeşitlerine göre toprağın genişliğini gösterebilir» sözünün anlamı açıktır: Bölgelerin ve ürünlerin özelliklerine göre, bir kişinin veya ailenin elinde en çok ne kadar toprak bulunabileceği, kanunca tesbit edilmek, ve bunun üstünde kalan topraklar, kamulaştınlarak, topraksız veya az topraklı çiftçilere verilmek gerekir.

Nitekim, bir sonraki maddede, 38'inci maddede de, «çiftçinin topraklandırılması»

amacıyla toprak kamulaştırılması yapılabileceği daha açık olarak belirtilmekte ve bunun bazı koşulları da tesbit edilmektedir. Örneğin, kamulaştırılan topraklar için ödeme süresinin 10 yılı aşamayacağı, kamulaştırılan toprak bedelinden, « o toprağı doğrudan doğruya işleten çiftçinin hakkaniyetli ölçüler içinde geçinebilmesi için zaruri olan.. .» kısmının peşin ödeneceği, Anayasada yazılıdır.

Anayasanın bu kadar açık olarak, toprak reformunu emretmiş olmasına, bunun için gerekli kamulaştırmanın yolunu yordamını da belirlemiş olmasına rağmen, Adalet Partisi iktidarı, toprak reformu yapmayacağını, kimsenin toprağından bir karısını alıp topraksız köylüye vermeyeceğini, açıkça söylemektedir.

80

Nitekim, hazırlanan sözde tarım reformu tasarısında da, kimsenin top¬rağının kamulaştırılmasının öngörülmediği, ilgili Bakaa tarafından açıklanmıştır.

Bu durumda, Anayasaya karşı gelen, Anayasanın emrettiği düzeni reddeden, herhalde, Cumhuriyet Halk, Par-tisi değildir; Adalet Partisidir.

ANAYASA VE ÖZEL TEŞEBBÜS

Bir başka örnek.,şöyle denmektedir:

Anayasanın 40'ıncı maddesinde

« Devlet, özel teşebbüslerin, millî iktisadın gereklerine ve sosyal amaçlara uygun

yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlıyacak tedbirleri alır.»

41'inci maddesinde de, Anayasa, «yatırımları toplum yararının gerektirdiği önceliklere yöneltme» nin, Devlete serilmiş bir ödev olduğunu yazmaktadır.

Fakat Adalet Partisi iktidan, Anayasanın bu açık hükümlerine rağmen, özel teşebbüsleri, millî iktisadın gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürütmek için ve özel sektör yatırımlarını toplum yararının gerektirdiği önceliklere yöneltmek için hiç bir etkili tedbir almamaktadır.

Sayın Başbakan, bu konuda özel sektöre ancak öğütler vermekle yetinmekte, fakat herhangi bir müeyyideli direktif vermeğe yanasmamaktadır.

Denilebilir ki, özel teşebbüsü belirli yatırım hedeflerine, belirli alanlara yöneltmek için bazı özendirici tedbirler alınmıştır ve alınmaktadır. Bu, doğrudur. Ama böyle özendirici tedbirlerin, şimdiye kadar hemen hiçbir özendirici etkisi görülmemiştir.

81

Biraz ilerde bazı somut örneklerini vereceğim gibi,» kurulu ekonomik düzende, millî iktisadın gereklerine va sosyal amaçlara aykırı faaliyetlerde bulunan özel teşebbüsün, o kadar büyük ve kolay kârlar sağlaması mümkündür ki ve bu gibi faaliyetleri için, özel teşebbüs o kadar kolaylıkla o kadar bol kredi bulabilmektedir ki,.

bu avantajlar yanında, vergi bağışıklığı gibi bir takıı» tedbirlerin özendiricilik kazanması imkânsızdır.

ANAYASA VE İNSANCA YAŞAMA HAKKI

Gene Anayasa, 41'inci maddesinde, iktisadî hayatın «herkes için, insanlık haysiyetine yaraşır bir yaşayış seciyesi sağlanması amacına göre» düzenlenmesini emretmektedir. 52'inci maddesinde de, Devlet «tanm ürünlerini ve tarımla uğraşanların emeğini değerlendirmek için; gerekli tedbirleri alır» demektedir.

Oysa, Adalet Partisi iktidarının, geniş halk topluluktan için, «insanlık haysiyetine yaraşır bir yaşayış seviyesi»ni değil, «asgarî yaşayış seviyesi»ni amaç edindiği,.

Sayın Başbakan tarafından Plân görüşmeleri sırasında,, Senatoda belirtilmiştir. Kaldı ki uygulama da bu yöndedir, hattâ, asgarî yaşayış seviyesini sağlamak için bile asgarî ölçüde çaba gösterilmemektedir.

Geçim endekslerinde yükselişler, işçi ücretlerindeki artışları ya aşmakta ya da etkisiz bırakmaktadır. Köylünün yaşayış seviyesi ise, yükselecek yerde alçalmaktadır.

Adalet Partisi iktidara geldiğinden teri, devlet, açık Anayasa hükmüne rağmen, tarım ürünlerini ve tarımla uğraşanların emeğini değerlendirmek için gerekli tedbirleri»

almak şöyle dursun, tanm ürünlerini ve tarımla uğtaşanların emeğini değerden düşürücü tedbirler almış ve almaktadır.

82

Adalet Partisinin sahip çıktığı, korumak istediği, hattâ büsbütün kötüleştirdiği düzende de başka türlü olması imkânsızdır.

Nitekim, tütün yetiştirici köylünün emeği, bundan üç - dört yıl önceye göre, üçte bir veya yarı yarıya düşük değerlendirilmektedir. Çünkü devlet, bir avuç yerli ve yabancı tüccarın yararına, tütün yetiştirici köylünün kazancını bu oranda düşürmüştür.

Birçok yemiş ve sebzeleri, köylü, birkaç yıl önceye göre daha düşük fiyatlarla satmaktadır.

Birçok tarımsal ürünlerin değeri son yıllarda yük-selmemiştir, hattâ bazılarınınki düşmüştür. Buna karşılık, bütün tarımsal ürünlerin maliyetleri büyük ölçüde yükselmiştir. Yani köylü, gitgide yoksullaşmaktadır.

ANAYASA VE SOSYAL GÜVENLİK

48'inci Maddesinde, Anayasa, herkesin «sosyal güvenlik hakkına sahip» olduğunu ve bunu sağlamak için gerekli sosyal sigortalan ve sosyal yardım teşkilâtını kurmanın devlete düsen fbir ödev olduğunu yazar. Cumhuriyet Halk Partisi, bu yolda ileri adımlar atmıştır, işçilerin sosyal sigortalarını hem sağladığı haklar bakımından, hem de kapsam halamından genişletmiştir. Eğer Cumhuriyet Halk Partisi iktidarda kalmış

olsa idi, bugüne kadar esnaf ve sanatkârlarla serbest meslek adamlarının da sosyal sigortalara bağlanması ve devlet memurlannın gerçek sosyal güvenliğe kavuşması amacı gerçekleşmiş bulunacaktı. Bunlar, Birinci Beş Yıllık Kalkınma Plânının hedefleri arasında idi ve hazırlıkları ilerlemişti.

83

CHP iktidarı daha geniş vatandaş topluluklarını sağlik sigortasına bağlamak üzere çalışmalara başlamıştı. Bu çalışmalar da yarım bırakılmıştır..

Adalet Partisi, üç yıldır iktidarda bulunmasına rağmen, bu yolda henüz hiç bir adım atmış değildir.

Cumhuriyet Halk Partisi yeniden iktidara geldiğinde, Anayasanın ve sosyal hedefleri gerçekleştirilmedea süresi dolmuş Birinci Beş Yıllık Plânın bu hedeflerini özellikle gerçekleştirmek için gerekeni yapacaktır.

ANAYASAYA ULAŞMAK İÇİN DÜZEN DEĞİŞİKLİĞİ

Anayasa ile ilgili olarak verdiğim örnekler daha çoğaltılabilir. Fakat bu birkaç örnek bile, Anayasanın gerekli kıldığı ekonomik ve sosyal düzen ile bugün var olan ekonomik ve sosyal düzen arasındaki farkları, hattâ uçurumları göstermeğe yetecektir sanırım.

Bizim istediğimiz “düzen değişikliği” işte bu farklılıkları kapatmağa yarayacaktır.

Böyle bir düzen değişikliğiyle, Anayasadan uzaklaşılmış olmayacak, tam tersine Anayasa hedeflerine ulaşılmış olacaktır.

2

Örneklerle

Bozuk Düzen

Düzen değişikliğine, yalnız Anayasa buyruğu veya sosyal adaletin gereği olduğu için değil, ekonomik gelişmemizi hızlandırmak için de kesin ihtiyaç vardır, özel teşebbüsün bile memleket yararına gelişebilmesi için düzen değişikliği şarttır.

Bugünkü düzende, iktisadî gelişmemiz niçin özlenen hıza ve istenen yöne giremez?..

Bunu, hem toplumun bazı kesimlerinden örneklerle, hem de, devletin açıkladığı bazı resmî bilgilerle anlatmak isterim.

85

Bu örnekler ve bilgiler, bugünkü ekonomik ve sosyal düzenin, yalnız sosyal adalet içinde kalkınmağa değil, sosyal adaletsiz kalkınmağa bile ne kadar engel olduğunu göstermeğe yetecektir sanırım.

Bunun için, Türkiye'nin batısından başlayarak doğusuna doğru gidelim ve batıdan doğuya, kuzeyden güneye, halkın nasıl bir düsen altında ezildiğim, ekonomimizin nasıl dar boğazlara saplandığını görelim.

MANDIRACILIKTAKİ DÜZEN

Batıda, Trakya'da, mandıracılık yapılır. O arada peynir yapılır. Fakat bizim Avrupa ülkelerinde çalışan işçilerimize, beyaz peynir, kaşar peyniri, Türkiye'den değil, Yunanistan'dan, Bulgaristan'dan gider. Neden Türkiye'den gitmez?.., Çünkü, Trakya'da, hayvan yetiştiren köylünün parasızlığından, kredisizliğinden ve örgütsüzlüğünden yararlanan bazı büyük peynir yapımcıları, mevsiminden önce, köylünün hayvanlarından elde edeceği sütü, çok düşük fiyata kapatırlar. Zamanı geldiğinde, bu sütten imal ettikleri peynir, sütü avans parayla ucuza kapatmış

oldukları için kendilerine o kadar ucuza mal olur ki, yurt içinde üretimi düşük tutup bu peynirleri yüksek fiyatla satarak, büyük kârlar elde edebilirler. Bu kârlar, kendilerini bol bol tatmin eder.

İhracat yapacak olsalar, bugünkü üretim yetmeyeceği için büyük imalâta geçmeleri, bumtn için de büyük yatırımlara girişmeleri gerekir. Oysa, bugün köylünün sütünü ucuza kapatırken bulabildikleri kredi kolaylıklarını, sınaî yatırımlar için bulamayacaklardır. Sınaî kuruluşlara harcayacakları parayı yıllarca çıkaramayacaklardır. Bütün bunları göze alıp, ihracai için gerekli buyük tesisleri meydana getirdikleri vakit ihracattan elde edecekleri kâr ise, bugünkü soygun düzeninde iç par zarlardan elde ettikleri kârın altında olacaktır.

86

Ucuza ham madde alıp pahalıya mamul madda sattıkları bugünkü soygun düzeni ile Türkiye'de elde ettikleri kârın tadını, dış pazarlarda bulamayacaklardır.

Bu durumda peynir yapımcıları, niçin, ihracata yönelmenin ve endüstri kurmanın masrafına, zahmetine ve risklerine katlansınlar?..

O yüzden hem bu endüstri kolu ülkemizde gelişmemekte hem de Türkiye peynir ihraç edip bir miktar döviz kazanma imkânından yoksun kalmaktadır; ve köylümüzün yoksulluğu devam edip gitmektedir.

Burada kabahat, ne hayvan yetiştiren köylünün ne de hayvan ürünlerini avans parayla yok pahasına kapatıp mamul hale getirerek ateş pahasına satan iş

adamınındır. Kabahat düzenindir.

Çünkü bu öyle bir düzendir ki, hayvan yetiştiren köylünün emeğini mükâfatlandırmaz; hayvan ürünlerini işleyecek ihracat endüstrisi kurmayı mükâfatlandırmaz; ama bir çeşit tefecilik olan, hayvan ürünlerini avans parayla ucuza kapatmayı mükâfatlandırır.

Buna bol bol imkân ve fırsat hazırlar.

Düzen böylesine ters olduğu için de süt mamulleri ve yumurta ihracatımız, Bütçe gerekçesindeki rakamlardan öğrendiğimize göre, 1966 Eylülünde 12 tondan, bu kadar cılız bir rakamdan, bir yıl sonra, 1967 Eylülünde 2 tona iner. Döviz gelirimiz de, aynı dönemde, 17 bin dolardan bin dolara, yani 17'de bire düşer.

87

Bu düzen değişmeli de ne olmalıdır?.. Bütün hayvan sürüleri, bütün mandıralar ve bütün ürünleri aradüstrisi devletleştirilmeli midir?..

Ortanın Solunda bir parti olarak, Cumhuriyet Halk Partisi olarak, bizim buna cevabımız, kesinlikle «hayır»dır.

Biz; istiyoruz ki ülkemizde, halk yararına bir teşebbüs özgürlüğü ve mülkiyet düzeni kurulsun... Trakya'da, hayvan yetiştiren köylüler, devletin yardımıyla, yol göstericiliğiyle kooperatifleşsin; devlet, bu kooperatiflere' kontrollü kredi versin...

Kredi verirken, karşılık olarak taşınmaz mal aramasın, toprak tapusu aramasın...

Köylünün emeğini ve hayvanlarını yeterli karşılık saysın...

Köylü, paraya muhtaç olduğu zaman, tefeciye, aracıya veya büyük mandıracıya başvurmak zorunda kalmasın... ihtiyacını kooperatifinden karşılayabilsin... öylelikle hayvanlarının sütünü yok pahasına satmaktan» kurtulsun... Köylü, bu şekilde sağlayacağı kazanç fazlasını, gene kooperatifinin yardımıyla, hayvanlarının süt verimini arttırmak için kullanabilsin, süt endüstrisi kur; mak için değerlendirebilsin ve bugün iş adamlarının yeteri kadar kârlı bulmadıkları için kurmadıkları bir endüstriyi, ihracat da yapabilecek şekilde, kooperatiflerin desteğiyle gerçekleştirebilsin.

özel kişilere süt endüstrisi kurmak yasak mı edilsin?., Öyle bir düşüncemiz de yok...

Kurulacak yeni düzen içinde havadan para kazanmak imkansızlaşacağı için. onlar da, aynı iş kolunda devam etmek isterlerse, ortaklık kurup ciddî yatının yapsınlar, normal rekabetr şartları içinde endüstrileşme yoluna gitsinler:,.

88

Bugünkü düzende kolay kazancın yolunu bulmuş olanlardan, bu düzenin devam etmesini isteyenler, böyle bir düzen değişikliğini önlemek için ne yapıyorlar?.. Aristo mantığını dejenere ederek, köylüye diyorlar ki:

—

Bulgaristan'da kooperatifçilik var.. Bulgaristan komünist... öyleyse, köylü kooperatifleştiği takdirde biz de, Bulgaristan gibi komünist oluruz...

Böyle bir mantık şu noktaya kadar götürülebilir:

—

Bulgaristan'da güneş doğudan doğar, Bulgaristan komünisttir. Öyleyse güneşin doğudan doğduğu her ülke komünisttir..

Kooperatifçilik aleyhindeki bu propagandayı, Trakya'da bazı aracılar, ayçiçeği kooperatifçiliğine engel olmak için de yapmışlar. Fakat ay çiçeği kooperatifleri kurulmağa başlayınca, köylünün kazancı da bu sayede artınca, şimdi aynı kimseler,

«komünistliktir» diye önlemeğe çalıştıkları kooperatiflerin yönetimini ele geçirmek'

ttaere mücadeleye girişmişlerdir.

BALIKÇILIKTAKİ DÜZEN

Bu örneği bırakıp, biraz daha doğuya, İstanbul'a gelelim... Boğaziçinde, Rumelikavağında balıkçılar vardır.. Küçük motor sahibi, yani hem sermayesiyle hem de emeğiyle çalışan, ayrıca işçi de çalıştıran balıkçılar...

Bu balıkçılar, bugünkü düzenden şöyle dert yanarlar:

—

Boz, derler, Karadeniz'in dalgalarıyla boğuşur,, tonlarla balık tutarız... Balık, çabuk bozulan bir şeydir. Bir soğuk depoda korunması gerekir. Bizler, yeterli kredi alamadığımız için, soğuk depo kuramayız.

89

Devletin, Et ve Balık Kurumunun, soğuk depolarını yüzümüze kapalı buluruz.

İstanbul'da, depo sahibi birkaç aracı vardır. Balıklarımızı bunlara götürürüz. Bize, depolarınızı dolu olduğunu söylerler, balıklarımızı aımak istemezler... Ancak biz, çaresiz kalıp da 500 kuruşluk balığı, 40 - 50 kuruşa, hattâ bazan 5 - 10 kuruşa indirirsek, depolarının kapılarını aralarlar... Çoğu zaman, balıklarımızın büyük kısmını da denize dökmeğe bizi mecbur bırakırlar... Biz bol balık tuttuğumuz veya tutabileceğimiz halde, bu yüzden piyasaya az balık çıktığı için, piyasada balık fiyatlarını diledikleri gibi ayarlarlar. Bizden aldık larının 10 misli, 20 misli fazla, fiyatla halka yedirirler..

Sorduk bu balıkçılara:

—

Bu düzen değişse... Et ve Balık Kurumu, varlıklılara verdiği avansı, sizlere, gerçek balıkçılara verse, sizler de aranızda birleşip, devletin yardımıyla, kendi soğuk depolarınızı kendiniz kursanız, tuttuğunuz balık miktarı ne kadar artar?..

Dediler ki:

—

Ne kadar artacağının hesabı kitabı olmaz... Şimdi biz burada oturmuş

konuşurken, biliyoruz ki, Karadenize birkaç mil açılsak, birkaç saatte tonlarla balık tutar geliriz. Ama yok pahasına satmak hattâ belki de gerisin geri denize dökmek zorunda kalacağımız için, balık tutmuyoruz. O yüzden biz kazanamıyoruz; işçimiz aç kalıyor; İstanbul'un, Anadolu'nun dar gelirli halkı da balık yiyemiyor.

Demek ki, üç yanı denizle çevrili, denizleri, gölleri, nehirleri dünyanın en güzel balıklarıyla dolu ülkemizde, bugünkü düzende, balıklar sularımızda serbestçe dolaşır, balıkçılar kahvelerde boş oturur, dar gelirli halk, ateş pahasına olduğu için balık yiyemez, beslenemez..,

90

Ama birkaç aracı, tefeci, depocu, kurdukları fiilî tekeller sayesinde havadan milyonlar kazanırlar.

Buradaki tekelciler, aracılar da tıpkı Trakya'nın peynircileri gibi, iç pazarlarda, düzen bozukluğundan yararlanarak, devletin ve halkın sırtından, o kadar kolay ve o kadar bol para kazanmaktadırlar ki, ancak büyük yatırımlar yaptıktan ve bazı riskleri göze aldıktan sonra girebilecekleri dünya pazarlarına girip de, bugünkünden daha az kârla yetinmeyi elbette düşünmezler.. O yüzden de, balık ihracımız bir türlü gelişmez...

Bütçe gerekçesinden öğrendiğimize göre, 1965 de Türkiye 13591 ton balık iiıraç ederken, 1966 da ihracatımız 12900 tona düşmüş... 1967 de, yani bugünkü iktidarın tutumuyla bozuk düzenin büsbütün bozulduğu bir yıida ise, balık ihracatımızdaki düşüşün büsbütün hızlandığı anlaşılıyor.

Burada da gene kabahat, ne balıkçıda ne de aracı veya depocudadır... Kabahat bugünkü düzendedir... Bu düzeni değiştirip de ne yapmalı?.. Denizdeki balıklan, balıkçıların motorlarını ve özel depoları devletleştirmeli mi?..

Ortanın Solunda Cumhuriyet Halk Partisi olarak, buna da «hayır» diyoruz.

İstediğimiz düzen değişikliği şundan ibarettir:

Devlet, balıkçılık alanında özel sektöre yapacağı yardımı, doğrudan doğruya balıkçılara yapmalıdır Avansını, krediyi, (gene kontrollü kredi olarak,) balıkçıların kuracakları kooperatiflere vermelidir. Onların, kendi soğuk hava depolarını kendilerinin kurmalarına ve kendi kooperatifleri yoluyla balık ihraç etmelerine balık ürünlerini meselâ yem sanayiinde değerlendirecek tesisler kurmalarına yardım etmelidir.

91

Özel depo sahipleri ortadan mı kalksın?... Hayır.. Ama onlar da, bu alanda çalışmaya devam edeceklerse, daha makul kârlara razı olsunlar... Ve Devletçe asla desteklenmesinler...

SEBZE VE YEMİŞDE DÜZEN

Biraz daha doğuya doğru gelelim..

Elimizde geçen mevsimin makbuzlarından örnekler var... Bizim geçen mevsim çarşıdan pazardan kilosunu 250 — 300 kuruşa alabildiğimiz elmalar, bazı Kocaeli, Sakarya köylülerinden kilosu 30 kuruşa; bizim 200 kuruşa alabildiğimiz erikler, gene o bölge köylüsünden 25 kuruşa alınmış...

Aradaki büyük kâr, nakliyecinin veya manavın cebine mi gitmiş?.. Hayır, onlar da pek az kârla yetinmişler... Ama köylüyü çaresiz, parasız, kredisiz durumda yakalayan birkaç aracı, o yemişleri emek verip yetiştiren köylüden de, taşıyan nakliyeciden de, satan manavdan da kat kat fazla para kazanmışlardır. Bir mevsimde, hemen hiç emeksiz ve risksiz, yüzbinlerine yüzbinler, milyonlarına milyonlar katmışlardır.

Türkiye'nin neresinde sebze ve yemiş yetişiyorsa, köylülerden pek çoğu için durum budur, bazı yerlerde bundan da kötüdür... Örneğin, sınır boyunda, Edirne'de veya Çanakkalede veya Güneyde, Erdemli'de veya Orta Anadolu'da, Niğde'de durum aşağı yukarı böyledir. Türkiye'nin en varlıklı bölgelerinden olan İçel'de, Erdemli köylülerinin, çoğu zaman, sebzelerini, 5-10 kuruşa bile satamadıkları için, çürümeye bıraktıklarını o bölge köylülerinden daha yeni dinledim...

92

Gaziantep’in, Maraş'ın, Nevşehir'in, Kırşehir'in üzüm yetiştiren köylüleri için durum aynıdır...

Bu illerimizde pek çok köylü, yetiştirdiği sebzeyi, yemişi, yok pahasına sattığı veya hiç satamadığı için açtır... Şehirlerde ise pek çok işçi, memur, aynı yemişler, sebzeler, piyasada sunî darlık yaratılarak ateş pahasına satıldığı için iyi fbeslenememekte ve bu hayat pahalılığının ağır yükü altında ezilmektedir.

Kabahat, sebze meyve yetiştiren köylünün müdür?.. Hayır... Aracının, tefecinin midir?.. Hayır... Kabzımalın mıdır?... Hayır..,

Kabahat gene düzenin ve kabahat, bu düzeni, bunca kötülüğü ortaya çıktıktan, devletin resmî belgelerinde açıklandıktan sonra bile, «değiştirmeyiz...» diye direnen politikacılarındır.

Gene bu düzende, aracılar ve tefeciler için, Ziraat Bankasından aldıkları düşük faizli bol krediyle, devleti soyarak, köylüyü sömürerek ve kentlerdeki dar gelirli halkı açlığa mahkûm ederek, bol para kazanmak o kadar kolaydır ki, birçoğu, sanayi kurmanın ve ihracata geç menin, külfetine ve risklerine katlanmaz...

«ACI PİRİNÇ»

Şimdi, biraz daha doğuya doğru gelip, toir çeltik bölgesine, meselâ Çorum'a geçelim.

Çeltik ekicisine su gereklidir. Çeltik ekimi için su kanalları açılması, tipik bir altyapı yatırımı olduğu halde, ve altyapı yatırımlarını öncelikle devletin yapması gerek tiğini en liberal görüşlü kimseler bile benimsediği halde, bizde, su kanallarını, genellikle devlet ya da kooperatifler değil de, birkaç varlıklı insan açar.

93

Verdikleri suya karşılık. Çoruın'da, çeltik ekici köylüden, ürünün yarısını isterler. Oysa, çeltiği yetiştirmek, biçmek, harman depolarına çekmek gibi islerin bütün masraflarını köylü yapar.

Ürünlerini yetiştirmek, biçmek, dövmek için, köylü, kendisine suyu veren kişinin veya şirketin âlet ve makinalarım kullanmağa mecburdur. Buna karşılık da, kendi yüzde 50

hissesinin yüzde iki buçuğunu, su sahibine ayrıca verir.

Eğer köylü, üstüne düşen masraflardan herhangi birini yapmaz veya yapamazsa, ürününe gereği gibi bakamassa, suyu veren kişi veya şirket bu işi üzerina alır va ürünün tümüne el koyar.

Köylünün ekeceği ürünün ruhsatını da, suyu verenler elinden alırlar.

Ziraat Bankası, ruhsat kimdeyse, krediyi ona verir. Yani, «su ağasına» verir. Onun için, köylüye suyu verenler bu ruhsatla, köylünün hakkı olan krediyi de Bankadan kendileri alırlar veya ortaklarına devrederler.

Çeltik için gereken masrafı yapamayacak durumda olan köylü, bu yüzden yetiştireceği ürünün hepsi elinden gitmesin diye, ruhsatını kaptırdığı su sahibinden borç para ister. Su sahibi,

— Bende para yok ama sana bir ahbabımdan buluvereyim!, der ve köylünün ruhsatıyla Ziraat Bankasından, devletin bankasından, çok düşük faizle aldığı kredinin bir kısmını, ortağı vasıtasiyle, bir lütuf ve insanmış gibi, köylüye ödünç verdirir.

Köylüye bu borcu veren kimse, köylünün hakkı olan devlet parasıyla köylüye tefecilik yapmaktadır. Yani, Plândaki bilimsel deyimle, « teşkilâtlanmamış kredi pisasası»

erbabıdır.

94

Ziraat Bankasından yüzde 9 -10 faizle aldığı paranın bir kısmını 5 - 6 ay için, yüzde 50 faizle, köylüye devreder.

Çeltiği pirinç yaptırmak üzere getirdiği çeltik fabrikasında da, pirincinin satışında da türlü oyunlardan, dolaplardan geçen köylü, bunca soygundan sonra, elinde birkaç kuruş kalmışsa, onu da, günlük ihtiyaçlarını temin etmek için ayrıca, asgarî yüzde 50

faizle borçlanmış olduğu tefecilere öder.

Böylece bir yıllık ağır emek ürünü olan pirincini elden çıkarıp köye döndüğünde, bir mevsim öncesinden çok daha yoksul, çok daha borçludur.

Sudan para kazananlar, yüzbinlerine yüzbinler, milyonlarına milyonlar eklemişlerdir.

Soygun bu kadarla da bitmez, pazarlama sırasında da pirincin fiyatı, türlü oyunlarla kırılır. Ama, büyük şehirlerdeki tüketicilere, köylüye ödenen bedelin üç misline satılır.

Böylece, devlet soyulur, köylü sömürülür, pirinç çok pahalı olduğu için pirinç almağa gücü yetmeyen dar gelirli halk aç bırakılır.

Üstelik, bu sömürü düzeninde verimli çiftçilik yapmak da çok güçlestiğl için, çeltik verimi gitgide düşmektedir. öyle ki, gene Bütçe gerekçesinden öğrendiğimize göre, pirinçte hektar başına verim, 1964 de 2857 kilodan, 1965 de 2600 kiloya, 1966 da ise 2308 kiloya inmiştir.

Burada, düzen değişsin de, çeltik tarlaları devlete mi geçsin, köylü devletin esiri mi olsun istiyoruz?.. Hayır, Ortanın Solunda bir parti olarak, istediğimiz bu değildir. Ama devletin, zaten kamuya ait olan suya sahip çıkmasını istiyoruz.

95

Su kanallarını devletin açmasını veya devlet yardımıyla, köylü kooperatiflerinin açmasını istiyoruz. Banka kredilerinin, doğrudan doğruya, gerçek üreticilere verilmesini istiyoruz.

Böylelikle hem köylü daha çok kazanabilecektir hem de halk daha ucuza pirinç yiyebilecektir.

TÜTÜNDEKİ DÜZEN

Tütün bölgelerine gidelim... Bugünkü tütün düzeninde, devlet kaynaklarından aldığı yüzlerce milyon liralık krediyle, köylüden tütün toplayan 90 küsur tacir, ihracatçıların kendi yaptıkları hesaba göre, adam başı na yılda 2,5 milyon liranın üstünde kâr sağlarken, hattâ, daha gerçekçi hesaplara göre bu kâr 3 milyonu aşarken, 454.000

tütün yetiştirici aileden her birine, tüccara satılan tütünden, ortalama net 111 lira 50

kuruş kâr kalmaktadır.

Bu rakam, tüccara satılan bütün tütünlerden et de edilen net toplam kârın 454.000

tütün ekici aileye foö-lümü ile ortaya çıkan rakamdır. Tütün ekici ailelerde yaklaşık olarak yansının bütün tütünlerini tüccara, öteki yarısının da bütün tütünlerini Tekele sattıkları kabul olunursa, bütün tütünlerini tüccara satan ekici ailelere, aile başına ortalama 223 lira net kâr düşmüş olmaktadır. Bu 223 lira net kâr, bir ailenin bütün bir yıllık emeğinin sonucudur.

Bu hesaplara esas alınan yılda, 1965 yılında, 454.000 tütün ekici aileye toplam olarak 241 milyon lira kredi; 91 tütün ihracatçısına ise 600 milyon lira kredi verilmiştir.

Böylece, bir tütün ekici aileye ortalama 531 lira, bir tütün ihracatçısına ise 8 milyon 600 bin lira kredi verilmiş olmaktadır.

96

Biz, tütün tarımı devletleşsin mi istiyoruz?.. Asla... Fakat, devletin tekeli halk yararına işlesin, ve tütün yetiştirici köylü, devlet desteğiyle örgütlenerek tütününü kendi isleyip ihraç edebilir duruma gelsin; ihracatçı kredileri, tütün ekicilerin bu amaçlarla kuracakları örgüte verilsin; öylelikle, aracıya kalan kânn büyük bir kısmı ekiciye kalsın istiyoruz.

BUĞDAYDAKİ DÜZEN

Orta Anadolu'ya, buğday bölgesine geçtiğimiz vakit, sömürü düzeninin nasıl işlediğine Konya'nın bazı ilçelerinden bir örnek: Kış ortasında parasız kalan, borçlu olduğu için veya tapulu toprağı olmadığı için bankadan da para alamayan Konya köylüsü, sözde toptancılık yapan bazı tefecilere başvurur; metresi 400 kuruşluk kumaşı, ancak 6 ay sonra, Toprak Mahsûlleri Ofisine buğdayını sattığı vakit parasını ödeyebileceğinden 600 kuruşa almak zorunda kalır; kendisine kefil olan bir tüccara da ayrıca metre başına 50 kuruş öder; böylelikle metresi 400 kuruşluk kumaş kendisine 650 kuruşa mal olur. Bu kumaşı paraya çevirmek için de, hiç el değdirmeden, ayni toptancı - tefeciye 300 ilâ 350 kuruşa geri satar. Böylelikle köylü, buğdayı karşılığında devletten alacağı paranın yarısını, daha mevsiminden 6 ay önce; tefeciye kaptırır; tefeci de, o kumaş üzerinden, normal toptancı kân dışında, metre başına 250 ilâ 300 kuruş net ve temiz kâr, vergisiz kâr sağlamış olur.

Bu toptancı tefecilerden hiçbiri, şimdiye kadar, parasını sanayie yatırmamıştır. Çünkü parasını sanayie, meselâ bir dokuma fabrikasına yaptıracak olsa, binlerce işçinin derdiyle, greviyle, toplu sözleşmesiyle uğraşacaktır. İş müfettişiyle, sigorta müfettişiyle maliyenin hesap uzmanları ile uğraşacaktır.

97

Bütün bunlara katlandıktan sonra üa, şimdi, başkasının dokuttuğu kumaş üzerinden tefecilikle sağladığı net kârın onda birini bile belki elde edemeyecektir. Üstelik tefecilik için bulduğu kadar bol ve düşük faizli krediyi de bulamayacaktır.

FINDIKTAKİ DÜZEN

Konya ovasından kuzeye çıkarsak fındık bölgesine geliriz.

Dünya fındık piyasasına Türkiye hâkimdir. Ona rağmen, f indik ihracatçıları, bazan sun'î olarak dünya fındık piyasasını düşürürler. Gerçi devlet, ihracat için taban fiyat tesbit eder. Bunun altında fiyatla fındık ihraç edilemez der. Fakat ihracatçılar, Fisfcobirlilde rekabet için, taban fiyatın altında satış yaparlar. Aradaki farkı, karaborsadan döviz alarak kapatırlar.

Ama gene de büyük kârlar sağlarlar. Çünkü, devletin kendilerine çok düşük faizle verdiği ihracatçı kredisini, fındık yetiştiren dar gelirli köylüye yüzde 100 ilâ yüzde 200

faizle vererek tefecilikten o kadar büyük para kazanırlar ki, karaborsadan döviz almak için ödedikleri parayı çıkardıktan sonra, hem kendilerine büyük kârlar kalır, hem de Fiskobirliğin ihracat imkânlarını köstekleyebilirler. Böylece dünya piyasasında findik fiyatlarını kırarak Türkiye'nin «dış ticaret hadlerini» Türk halkının aleyhine bozmuş olurlar.

DOĞMADAN SATILAN KUZULAR

Doğu Anadolu'da sömürü düzeni büsbütün korkunç bir hal alır. Hayvancılığı geliştirmek için Et ve Balık Kurumunun dağıttığı avanslardan ancak varlıklı kimseler yararlanalbilmektedir.

98

Köylülerin çoğu, ne Et ve Balık Kurumundan avans ne de Ziraat Bankasından kredi alabilirler. Kredi alanlardan çoğunun da eline, yılda 200 — 300 lira kredi ancak geçer.

Esasen Doğu Anadolu'da dağıtılan hayvancılık kredisi hayvan basına yılda 100 — 125

kuruştan ibarettir. Yani bir hayvanı nallatmağa ibile yet¬meyecek kadar azdır. Ondan da bir avuç insan faydalanır. Et ve Balık Kurumunun ve Ziraat Bankasının imkânları kendilerine açık olan bu bir avuç kimseden çoğu, tefecilik yoluyla halkı, kaçakçılık yoluyla 'da devleti soyarlar.

Doğuda, kış ortasında parasız kalan köylü, henüz doğmamış kuzuları, 50 liradan satar. Doğduktan sonra bu kuzuları 6 ay otlatır, besler, piyasada 150 lira edecek hale geldiğinde, 6 ay önce 50 liradan satmış olduğu kimseye teslim eder.

Doğuda, köylünün yoksulluğundan yararlanarak, fi-yatları üçte bire kadar kırılarak toplanan hayvanlar, büyük kârlarla sınırdan dışarıya kaçırılır.

Devlet yönünden bu durumun sonucu nedir?..

Birkaç yıldır Doğu Anadolu'dan yurt dışına giden hayvan sayısı büyük ölçüde arttığı, hattâ ihraç edilmek üzere, Orta Anadolu'dan Doğuya hayvan götürüldüğü halde, bu ihracat kaçakçılık yoluyla yapıldığı için, hayvan ihracından elde ettiğimiz döviz sürekli olarak düşmektedir.

Resmî rakamlara göre, ihraç edilen hayvan sayısı, 1965'de l milyon 235 binden, 1966'da 632 bine düşmüştür. Yani yarı yarıya azalmıştır. Daha doğrusu azalmış gibi görünmektedir. Çünkü kaçırılan hayvan sayısı bu rakama dahil değildir. Canlı hayvan ihracından elde edilen gelir de, 1965'de 17 milyon 499 bin dolardan, 1966'da 10

milyon 146 bin dolara inmiştir.

99

Demek ki, bugünkü düzende, devlet hayvancılığı destekleme görünümü altında, köylüyü sömüren ve kaçakçılık yaparak Türkiye'nin büyük döviz kaybına sebep olan bir avuç çıkarcıyı desteklemiş, beslemiş olmaktadır.

İPOTEK ALTINA ALINAN İNSAN EMEĞİ

Doğu Anadolu'da,daha güneye doğru. Ağrıya, Van'a, Hakkâri'ye doğru indikçe, birçok köylüler, anasının karnındayken üçte bir fiyata satabilecekleri kuzulardan da yoksundurlar. Onlar, «teşkilâtlanmamış kredi piyasasında, ancak kendi emeklerini ortaya koyabilirler. Yazın, isin nistoeten çok olduğu aylarda, işçi veya ırgatların gündeliği 15 liraya kadar yükselir. Kış ortasında parasız kalan köylü de, yaz ayları için, emeğini, daha kış ortasında, gündeliği beş liradan kiralar.

Yani, bu kadar düşük bir fiyatla, kendi emeğini ipotek altına aldırır.

HER YERDE BU DÜZEN

Türkiye'nin neresine giderseniz, buna benzer sömürü örneklerine rastlarsınız.

Anadoluyu, sadece nutuk çekmek için, halkı aldatmak için, halkı aldatıp oylarını alabilmek için dolasan politikacılar, elbette bu gerçekleri öğrenemezler. Halkın meselelerini halktan öğrenmek isteyenler, halkın derdini biraz deşerlerse, böylesine acı, insafsız ve insanlık dışı bir sömürü düzeninin nasıl işlediğini kolaylıkla görebilirler.

100

Böyle bir sömürü düzenini göre göre, bile bile,

— Bu düzen değişmesin!,

demek,

— Türk halkı, Türk köylüsü sömürülmeğe, Türk devleti soyulmağa devam etsin, demektir...

101

3

Düzen Bozukluğunun

Ekonomik Sonuçları

Bu sömürü düzeni, Türkiye'de sadece sosyal adaletsizlik yaratmakla kalmıyor.

Ekonomimizin kısırlığında, gelişmemizin yavaşlığında, hattâ özel teşebbüsün yetersizliğinde, güçsüzlüğünde ve topluma yararlı olamayışında balşıca etken de bu düzen bozukluğudur, bu sömürü düzenidir.

Sayın Başbakan veya ilgili Bakanlar, sık sık, özel teşebbüse nasihat verirler, özel tesebbüsden ricada bulunurlar; özel teşebbüsü daha çok sınaî yatırım yapmaya veya daha çok ihracata teşvik etmek isterler.

Fakat bu nasihatları, ricaları, telkinleri, hiç bir etki yapmaz.

102

Bundan bir süre önce, Ankara'da toplanan Dördüncü Sanayi Kongresi vesilesiyle de, Sayın Başbakan, güzel bir konuşma yaptı. Bu nasihatları, ricaları, telkinleri tekrarladı.

Büyük hedefler gösterdi.

«Milletçe sanayileşmeye karar verdik», dedi, «mutlaka sanayileşmeliyiz» dedi...

« Özel sektör sanayicilerimiz çekingenlikten kurtulmalıdır... » dedi. İhracatımızı behemehal arttırmamız gerektiğini, yoksa, dış ödeme dengemizdeki dar boğazdan kurtulamayacağımızı ve yeterince sınayileşemeyeceğimizi söyledi.

Bunların hepsi güzel sözler, doğru sözler.. Bizzat sayın Başbakanın, kendi sözleri hakkında, o konuşmasında söylediği gibi, bütün bunlar « kimsenin itiraz

edemeyeceği sözler.. .»

Ama, sayın Başbakan, acaba, bu düzeni değiştirmedikçe, bu düzeni değiştirme yoluna girmedikçe, bu «kimsenin itiraz edemeyeceği»ni söylediği sözlerini nasıl gerçekleştirecektir?...

Düzen değişmedikçe, bu sözlerin gerçekleşemeyeceğinin acı itirafları ve açık delilleri, biraz önce açıkladığımız gibi İkinci Beş Beş Yıllık Plânda da, 1968 Bütçesinde de görülmektedir.

Adalet Partisi, temel felsefesiyle, karma ekonomiyi geçici bir dönem olarak kabul ediyordu. Türkiye'de; gitgide, kamu yatırımlarını azaltıp özel yatırımları arttırmak, kamu kesimini daraltıp özel kesimi genişletmek istiyordu. Seçim programı da, hükümet programı da bu felsefeyi yansıtıyordu. Birinci Beş Yıllık Kalkınma Plânını, bu açıdan eleştirmiş, kamu yatırımlarına fazla yer ayrılmasını uygun görmemişti.

103

Fakat is başına geldikten sonra, Adalet Partisi, bu düzenle bu fesefenin yürümeyeceğini görmüştür. Özel kesimin, konut yapımına, hem de Türkiye ölçüleriyle

lüks konut yapımına yönelmekte devam ettiğini, kendisine verilen hedefleri gerçekleştiremediğini görmüştür. Onun için de, yatırımlarda devlet kesiminin payını arttırmağa mecbur kalmıştır.

Demek ki, özel tesebbüsçü olan Adalet Partisinin, «değiştirmeyeceğiz» dediği bu düzen, aslında, yalnız sosyal adalete aykın değildir; yalnız halkın sömürülmesine, devletin soyulmasına sebep olmakla kalmamaktadır; aynı zamanda, memleketin özel teşebbüs eliyle kalkınmasına, özel teşebbüs yatırımlariyle gerçek anlamda sınayileşmesine de engel olmaktadır; ve Türkiye'nin gelişmiş ülkeler kervanına katılma çabasını geciktirmektedir.

Çünkü bu düzende, bir insan, parasını, memlekete ne kadar yararsız şekilde işletirse o kadar çok kazanacaktır. Kalkınmamız ne kadar çok baltalanırsa, o kadar kâr edebilecektir.

Sayın Sanayi Bakanının, zaman zaman, sabrı tükenip, bazı sanayicileri, fahiş kârlar sağladıkları için, pahalıya üretim yaptıkları için azarladığını ve kâh tekdirle kâh bazı sun'î tedbirlerle, fiyatlarını biraz kırdırmaya çalıştığını duyuyoruz.

Gerçekte kızılacak olan, o sanayiciler değildir, gene bu düzendir.

Ankara Sanayi Odasının geçen yıl yayınlanan «Türkiye'nin Endüstrileşme Sorunu»

adlı bir incelemesinde açıklandığına göre, bugün Türkiye'de öyle bir düzen vardır ki, bir varlıklı kimse, sanayie yatıracağı paradan, yılda yüzde 2 5'in üstünde kâr sağlıyamayacaksa, parasını sanayie değil, arsaya veya binaya yatırması, yani toprağa taşa gömmesi daha kârlıdır.

Tabiî, bir yolunu bulup da parasını tefecilikte veya aracılıkta işletmesi ise, parasını taşa toprağa gömmekten de daha kârlıdır.

Örneğin, özel teşebbüsün katkısıyla kurulan çimento fabrikalarından bazıları, yıllardır, hissedarlarına hiç kâr dağıtamamışlardır; işçi ücretlerini 16 liranın üstüne yukseltememişlerdir. Ama o fabrikaların çimentosunu, torbası 875 kuruşdan alıp, dışarda, yerine ve mevsimine göre, 12 liraya, 15 hatta 20 liraya, Hakkâri'de 30 liraya kadar satan bazı aracılar kısa zamanda yüzbinler, milyonlar kazanabilmektedirler.

ÖYLE BİR DÜZEN Kİ...

Kısacası, bugün Türkiye'de öyle bir düzen vardır ki, bu düzende: Parayı taşa toprağa gömmek, o parayla toprağın üstüne bir fabrika kurmaktan daha kârlıdır.

Devletten avans alıp, resmî veya özel bankalardan düşük faizle kredi alıp, tarımsal veya sınaî ürünlere aracılık yapmak, devletten döviz alıp ithalâtçılık yap¬mak, sermaye yatırıp, emek verip, kafa yorup o ürünleri meydana getirmekten daha kârlıdır.

Düşük faizli krediyle yoksul köylüye tefecilik yap¬mak, o krediyle fabrika kurmaktan kat kat daha kârlıdır.

Hele tutulmuş balığı denize döktürmek veya emek verilip yetiştirilmiş sebzeyi, yemişi çürümeye bıraktırmak, o balığı, o sebzeyi, o yemişi, makul fiyatla yarı aç yaşayan insanlara satmaktan da, döviz karşılığı ihraç etmekten de, kıyas edilemeyecek kadar daha karlıdır.

105

Biz «bu düzen değişsin» derken, teşebbüs özgürlüğünün kaldırılmasını istemiyoruz. Ama, teşebbüs özgürlüğü, devleti soyma ve halkı sömürme özgürlüğü olmaktan çıkıp, memlekete ve halka yararlı hale gelsin, Türkiye'nin kalkınmasına, sınaileşmesine gerçekten hizmet etsin, istiyoruz.

106

4

Belgelerle

Bozuk Düzen

Acaba Türkiye'de bir sömürü düzeninin varlığını resmî bilgiler ve belgeler de doğruluyor mu?....

KREDİ DÜZENİ

Örneğin, kredi düzenine ibakacak olursak, resmî bilgiler ve belgeler, kredi düzeninin sıhhatli bir ekonomik ve sosyal gelişmeyi ve toplum yararına bir teşebbüs özgürlüğünü engelleyici nitelikte olduğunu ortaya koymaktadır.

1967 nin Eylül ayma kadar özel sektöre verilen krediler, yaklaşık olarak 22 milyar liradır.

Bunun ancak 4,5 milyarı çiftçilere; 540 milyonu esnaf ve sanatkârlara; l milyar 13

milyonu sanayicilere; 14,5 milyar liraya yakın bir kısmı da tüccara verilmiştir.

107

Demek ki bugünkü düzende kredilerden aslan payını, Türk ekonomisine hiç bir şey katmayan, halkımızın kalkınmasına yardım etmeyen, hattâ ekonomimizin gelişmesini engelleyen ve halkımızı gitgide yoksullaştıran tefeciler ve büyük aracılar almaktadır. Hattâ 4,5 milyar liralık tarım kredisinin de büyük kısmı onlara gitmektedir. Ticarî kredilerden bir ölçüde sanayicilerin de yararlandığı ileri sürülebilse bile, ticarî kredi koşullarının sınaî gelişmeye elverişli olmadığı, bazı sanayicilerin ancak çaresiz kaldıkları için bir ölçüde bu kredilere başvurdukları açıktır.

Çiftçiler, Türkiye nüfusunun dörtte üçüne yakın oldukları halde; ve tarım kesimi toplam milli hasılanın yarısına yakın bir kısmını ürettiği halde çiftçilerimiz toplam kredilerin dörtte birinden daha azını alabilmektedirler.

Tarımsal Kredi Dağılımı

Üstelik, bu 4,5 milyarın çiftçiler arasında dağılımı büsbütün adaletsizdir. Çünkü Ziraat Bankası kredilerinden tanmısal isletmelerin ancak üçte biri yararlanabilmektedir. Bu üçte birin de yarısı, yılda 300 liranın altında kredi alabilmektedir.

Yüksek çiftçi kredilerinin ortalaması ise, adam başına yılda 600 bin liranın üstündedir.

Hattâ bu arada, Ziraat Bankasından milyonlarca lira kredi alan kimseler bulunmaktadır. Üstelik, bunlardan bazılarının ziraatle ve çiftçilik ile hiç bir ilişkileri de yoktur...

Bunlar, Devlet Plânlama Teşkilâtının geçen yıl hazırlanmış bir raporunda açıklanan resmî rakamlardır.

Böylesine adaletsiz ve dengesiz bir kredi düzeninde, yoksul köylü, hiç kredi alamayan veya yeterince kredi alamayan köylü ne yapmaktadır?..

108

Devletten aldığı kredilerle tefecilik yapan mutlu kişilere başvurmaktadır.

Bunun da bir örneğini gene Devlet Plânlama Teşkilâtının bir raporunda okuyoruz. Bu raporun belirttiğine göre, Hatay'ın Altınözü ilçesinde bir kredi araştırması yapılmış ve şu durum ortaya çıkmıştır: Altmözü'nün 19 köyünde, köylüler, bir yıl içinde, Ziraat Bankasından ancak 696 bin 758 lira alabilmişlerdir, fakat tefecilerden yüzde 50, yüzde 100 faiz ödiyerek aldıkları kredi, 889 bin lirayı bulmaktadır.

Acaba Ziraat Bankasının toplam kredilerinin arttırılacağına dair son zamanlarda yayılan haberler, bu adaletsizliği ve dengesizliği düzeltebilecek midir? Köylüyü tefecinin elinden kurtarabilecek midir?

Bugünkü düzende buna da imkân görmüyoruz.

Toprak Dengesizliği,

Kredi Dengesizliğini Doğuruyor

Çünkü, gene Devlet Plânlama Teşkilâtının bir raporunda açıklandığına göre, Türkiye'de, (cümleyi rapordan aynen alıyorum) « Tarımsal kredinin dengesiz dağılımını yaratan, toprak varlığının işletmelere dengesiz dağılmış olması keyfiyetidir. »

Gene Devlet Plânlama Teşkilâtının tesbit ettiğine göre, Türkiye'de işlenen toprakların yüzde 70'i tapusuzdur. Ancak yüzde 30'u tapuludur. Tarımsal işletmelerin de ancak üçte biri, yani yaklaşık olarak yüzde 30 u, kredi alabildiğine göre, iki rakam biribirini tutmaktadır.

Kredi Dengesizliği de

Toprak Dengesizliğini arttırıyor.

Dengesiz toprak dağılımı, tarımsal kredi dağılımında dengesizlik yarattığı gibi, kredi yetersizliği ve kredi dağılımının dengesizliği de, toprak dağılımındaki dengesizliği ve adaletsizliği arttırıcı bir etken olmaktadır.

109

Çünkü, çaresizlik içinde tefeciye ve aracıya karşı, altından kalkamayacağı kadar ağır borç yükü altına giren ve toprağını ipotek ettiren bir çok köylüler, zamanla, topraklarını, borçlu oldukları kimselere, tefeci ve aracılara, büyük toprak sahiplerine devretmek zorunda kalmaktadırlar.

TOPRAK DÜZENİ

Devlet Plânlama Teşkilâtının bir raporunda okuduğumuza göre, bugünkü düzende, köylü, «gelir yönünden de öte sömürülmektendir. « Köylünün sömürülmesi, toprağından olmaya kadar» varmaktadır.

Topraktaki veraset sistemimizin topraklan ufalayıcı etkisi de buna eklenince, küçük topraklar gitgide küçülüp cüceleşmekte ve büyük toprak sahipleri bunları yutarak gitgide devleşmektedir. Yani, zaman içinde, toprak adaletsizliği, azalacak yerde artmaktadır.

Toprağın Dağılışı

Türkiye'de, toprak dağılımı adaletsizliği ne ölçüdedir?.. Bunu öğrenmek için de Devlet Plânlama Teşkilâtı raporlarına bakalım. Bu raporlarda görüyoruz ki, Türkiye'de, çiftçi nüfusun yüzde 40'ı, ekilen toprakların yüzde 82 sini; çiftçi nüfusunun yüzde 60ı ise ekilen toprakların ancak yüzde 18'ini işleyebilmektedir.

Bu toprak düzeninde, yer yer, az sayıda insanın elinde fazlasiyle geniş topraklar, çok sayıda insanın elinde de, geçimlerini sağlıyamayacak kadar küçük topraklar vardır.

Öte yanda, hiç topraksız, ırgat, yancı veya kiracı olarak çalışan büyük köylü topluluklarına rastlanmaktadır.

110

Verimsiz İşletmecilik

Bu tasarruf şekillerinin üçü de, hem sosyal adalete hem verimli tarımsal işletmeciliğe aykırıdır.

Topraksız köylünün işlediği toprak verimli olamamaktadır.. Çünkü işlediği toprak kendisinin değildir.. Çocuğuna, torunlarına kalmayacaktır. Onun için o toprağa gereği gibi bakmamaktadır, yatırım yapmamaktadır, istese de yatırım yapaaak gücü bulamamaktadır.

Küçük topraklarda da, memleketimizde kooperatifler yoluyla işletmecilik ve pazarlama henüz gelişmediği için, verimli bir çalışma olamamaktadır. Çünkü işletme maliyeti yükselmektedir. Küçük toprak sahibi köylü yeterince kredi de bulamadığından toprağım daha verimli kılıcı tedbirleri alamamaktadır.

Büyük özel işletmelerin verimsizliği ise, genellikle bu topraklann sahiplerinin bizzat çiftçilik yapmamalarından veya topraklarının tümünü kendi başlarına işlemeleri imkânsız olduğundan ileri gelmektedir.

Öyle ki. Devlet Plânlama Teşkilâtı raporlannda açıklandığına göre, devlet çiftliklerindekiyle aynı miktar ürünü elde edebilmek için, orta boy aile işletmelerinde devletin yaptığından 1,5 — 2 misli, büyük özel çiftliklerde ise 3 ilâ 10 misli fazla yatırım yapılması gerekmektedir.

Sıhhatsiz Göç

Küçük toprakların ufalanması ve gitgide cüceleşip dev çiftliklere yem olması karşısında, yıldan yıla pek çok köylü, topraksız kalmaktadır. Topraksız kalan köylüler de ya başkasının toprağında ırgat olmakta ya da kentlere göç etmektedirler.

111

Bu, sıhhatsiz bir göçtür. Çünkü, kentlerde yaşama alanları açılmasının sonucu olan, sınaileşmenin çekimi sonucu olan bir göç değildir bu.. Köyde yaşama imkânının tükenmesi sonucu, yani toprağın itmesi sonucu bir göçtür.

Topraksız kalan veya yeterli toprağı kalmayan köylülerden pek çoğu, hepsine iş alanı açmağa yetecek hızda bir sınaileşme olmadığı halde, kentlere göç etmeğe mecbur kalmaktadırlar. Çünkü, büyük toprak sahipleri, fazla insan gücü kullanarak onların dertleriyle uğraşmaktansa, maki-na kullanmayı tercih etmektedirler.

Makinalaşmada Adaletsizlik

Tarımda bir ölçüde makinalaşmak elbette iyi bir şeydir. Ama makinadan âzami yararlığı sağlayıcı bir düzen kurmak şartiyle... Bu düzen kurulmadıkça, makinalaşma da fayda vermemektedir.

Türkiye'de tanm makinalannın dağılımına baktığımız vakit, orada da büyük bir dengesizlik ve adaletsizlik görüyoruz.

Devlet istatistik Enstitüsünün bundan birkaç yıl önce yapılmış bir traktör sayımında tesbit ettiğine göre, bu sayım yapıldığı sırada Türkiye'de 42.136 traktör varmış.

Bunların 40.857 si şahıs malı imiş; 1.255'i devlet malı imiş; 6'sı orta malı, 5'i ortak malı imiş; 12'sinin mülkiyet şekli bilinmiyormuş; ve 42136 traktörden ancak bir tanesi kooperatif malı imiş.

Traktörden ve başka tarımsal makinalardan en iyi, en verimli yararlanma şekli kooperatifçilik olduğu halde, bir tek kooperatif malı traktör...

112

Traktörün ve başka tarımsal makinalarm en verimsiz olduğu topraklar da büyük özel işletmeler olduğu halde, bunlarda 40857 traktör...

Resmi belgelerde verilen bu bilgiler ve rakamlar doğruysa, bu durum, millî servet ve döviz israfı değil de nedir?...

AP'nin Direnişi

Bütün bu gerçekler ortada durduğu halde, hem de Adalet Partisi iktidarı zamanında, bu iktidarın başı olan Sayın Başbakan Demirel'e bağlı Devlet Plânlama Teşki¬lâtı tarafından ortaya konduğu halde ve tarımdaki gelir ve verim düşüklüğünün, köylüler arasındaki sefaletin başlıca nedeninin toprak dağılımındaki dengesizlik ve adaletsizlik olduğu gene Devlet Plânlama Teşkilâtı raporlarında belirtildiği halde, bunun da çaresi, esasen Anayasa emri bulunan toprak reformu olduğu halde, Adalet Partisi iktidarı, hâlâ, toprak reformu yapmamak, tarımla ilgili bir düzen değişikliği yapmamak için direnmektedir.

Sadece tarım reformu yapacağını söylemekte ve bunun için de bir tasarı hazırlamış

bulunmaktadır. Oysa bu tasarı ancak, tarım işletmeciliğiyle ilgili bazı teknik tedbirleri kapsıyor. Dünyanın hiç bir yerinde böyle teknik tedbirlere «reform» adı verildiği duyulmamıştır.

Verim Düşüklüğü

Kaldı ki, tarımda gerekli düzen değişikliğini sağlayıcı bir toprak reformu yapılmadıkça, verim arttırıcı teknik tedbirler de geniş ölçüde faydasız kalmaktadır. Nitekim, 1954 -

63 arasında verimi arttırıcı çeşitli teknik tedbirler alınmış olduğu halde, sağlanabilen verim artışı son derecede düşük kalmıştır.

113

Ne kadar düşük kaldığını da gene Devlet Plânlama Teşkilâtının verdiği rakamlara dayanarak göstermek isterim,

1954 - 63 arasında, tanmsal üretimde, bir ölçüde artış sağlanabilmiş olmakla beraber, bu üretim artışının büyük kısmı, tarıma açılan toprakların genişlemesinden ileri gelmektedir. Oysa, bilindiği gibi, Türkiye, artık, tarıma açılabilir topraklarının sınırına varmış, hattâ, ormanlardan kesmek, otlaklardan kısmak pahasına, bu sınırı da aşmıştır. Artık, yaygın tarımdan yoğun tarıma geçilmez, verimi arttırıcı hem teknik hem de hukukî ve sosyal tedbirler alınmazsa, hızla artan nüfusuyla, Türkiye'yi gitgide şiddetlenecek bir beslenme sorunu beklemektedir.

1954 - 63 arasında, buğdayda üretim yüzde 55 artmıştır. Fakat bunun yüzde 51'i yaygın tarım sonucudur, ancak yüzde 4'ü verim artışındandır.

Çavdarda üretim yüzde 30 artmıştır. Fakat bunun yüzde 28'i yayılmaktan, ancak yüzde 2'si verim artışındandır.

Arpada, üretim yüzde 41 artmıştır. Bunun da yüzde 33'ü yayılmaktan, yüzde 8'i verim artışındandır.

Çağımızda, değişik ürünlere göre, 10 yılda sağlanabilen verim artışının yüzde 2 ile yüzde 8 arasında kalması, tarımımız için yüz kızartıcı bir durumdur. Bu oranda verim artışları başka ülkelerde, hatta komşu ülkelerde, 10 yılda değil genellikle bir yılda sağlanmaktadır.

Verim arttırıcı teknik tedbirlerin yanı sıra, o arada, daha bilgili tarımın, daha iyi tohumluğun, daha iyi gübrelemenin, daha iyi sulamanın, daha çok makinalaşmanm yanı sıra, toprak düzenini değiştirici, sosyal bakımdan daha âdil, ekonomik bakımdan daha dengeli ve yeterli hale getirici bir reform da yapılmazsa, bu yüz kızartıcı durumdan kurtulmak mümkün olamayacaktır.

114

Adil bir toprak dağılımıyla beraber yürümeyen teknik tedbirler, bizim, geçmiş yıllardaki tecrübelere dayanan tahminimizin aksine, verimi önemli ölçüde arttırma sonucunu verirse, bu da, Türkiye'de, özellikle köylüler yönünden sosyal adaletsizliği büsbütün arttıracak tarım alanında servetler arası uçurumları büsbütün derinleştirecek ve kentlere akın eden işsizler ordusunu günden güne genişletecektir.

TOPRAK ADALETSİZLİĞİNİN SİYASAL SAKINCASI

Bugünkü adaletsiz toprak düzeni, yalnız sosyal ve ekonomik bakımlardan değil, siyasal bakımdan da sakıncalıdır. Çünkü böylesine adaletsiz bir toprak düzeninde, demokrasi de yeterli duruma gelemez.

Belirli kişilerin veya zümrelerin elinde büyük ekonomik güç toplanırsa ve bu ekonomik güç, yoksul halk topluluklarını ezici bir ölçüye varırsa, günlük geçimleri bakımından, yaşayabilmeleri bakımından, onları, o güçlü kişilere veya zümrelere bağımlı kılıcı bir nitelik edinirse, o halk toplulukları, bir ülkede demokrasinin gerçek¬ten var olduğunu iddia edebilmek için gerekli oy eşitliğinden ve irade serbestliğinden yoksun kalırlar.

Bir kişinin, bir ailenin elinde 10 bin, 20 bin, 30; 40, 50, hattâ 75 bin dönüm toprağın bulunduğu, bir kişinin veya bir ailenin, içindeki Türk vatandaşlarıyla birlikte köylere sahip olduğu bölgelerde, o toprakları işleyen, o köylerde yaşayan insanlardan pek çoğu, topraklarının sahipleri hangi partiye oy vermelerini isterlerse o partiye oy vermeğe kendilerini mecbur hissetmektedirler.

115

Onların isteklerine boyun eğmezlerse, topraksızlıkları bir yana, yaşama imkânlarının da ellerinden gidebileceğini bilmektedirler.

Nitekim, bu acı gerçeği, bilimsel bir ifadenin örtüsü altında, Devlet Plânlama Teşkilâtının geçen yıl basılan bir raporu da açıklamaktadır. Raporda şöyle denmektedir:

«Topraksız ya da yetersiz toprağa sahip olanların kendi hesaplarına üretimde

bulunabilmeleri çok defa büyük fedakârlıklar pahasına gerçekleştirilebilmektedir.

Bu durumda, mevcut olacak üretim organizasyonu, kamu menfaati ile fert

mefaatini ve kişisel hürriyetleri birleştirici niteliğe ulaştırılamamaktadır.»

EKONOMİK ÖZGÜRLÜK

SİYASAL ÖZGÜRLÜĞÜN GEREĞİDİR

Bu bilimsel ifadeyle belirtilmek istenen şudur:

Ekonomik bakımdan özgür olmayan kişi, siyasal bakımdan da özgür değildir.

Sayın Başbakan, özel teşebbüsten, «hür teşebbüs» diye söz eder.. Konuşmalarında kişi hürriyetine en büyük değeri verir gibi görünür ve partisini Türkiye'de kişi hürlüğünün şampiyonu gibi göstermek ister... Geçen gün, Ziraat Odaları Birliği Beşinci Genel Kurul toplantısında yaptığı konuşmada da köylünün hürriyetine değer vermek gerektiğini söylüyordu. Oysa işte, doğrudan doğruya kendisine bağlı, Başbakanlığa bağlı en yetkili bir resmî müessesenin açığa vurduğu gerçek odur ki, bu toprak düzeni değişmedikçe, yani Adalet Partisinin reddettiği toprak reformu yapılmadıkça, pek çok Türk vatandaşı, demokrasinin temel şartı olan kişi özgürlüğünden, hürlüğünden de yoksun kalmağa mahkûmdur.

116

Sandıktan Çıkmak

Sayın Başbakan, bir ara Meclis kürsüsünde, «sandıktan çıkmış» olmakla öğünmüştü... Sandıktan çıkmak güzel şeydir... Demokraside, gerçekten, ancak sandıktan çıkarak iktidara gelinmelidir... Ama bununla öğünmeğe hak kazanabilmek için, her vatandaşın, sandığa oyunu atarken, Sayın Demire! kadar, benim kadar, Millet Meclisi üyelerinden herhangi biri kadar hür olmaları gereklidir.

Oysa, pekçok vatandaşın hiç de öyle olmadığını, sandıktan çıkmakla öğünebilen ve bu düzenin değişmesini önlemek isteyen iktidarın resmî raporları söylemektedir.

TOPRAK REFORMUNUN ENGELLENİŞİ

Böylesine açık bir sömürü düzeninin değişmemesini isteyenler, halkı sömürenlerden aldıkları maddî güçle, şimdiye kadar halkı aldatabilmiş, halkın sömürülmesini devam ettirebilmiş olanlardır.

Onlar, 1945 de, ilk toprak reformu denemesi yapılırken, Cumhuriyet Halk Partisi içinde muhalefet bayrağını açmış ve bu partiden kopup örgütlenerek, halkı aldatmış, halkın oylarıyla, topraksız halkın toprağa kavuşmasını önlemiş olanlardır.

Onlar, 20 yıl sonra, 1965 de, gene Cumhuriyet Halk Partisinin hazırladığı daha yeterli ikinci bir toprak reformu tasarısı Meclise geldiğinde, Cumhuriyet Halk Partisini iktidardan düşürmüş, ve bir avuç toprağı olan köylülere giderek onları «Cumhuriyet Halk Partisi iktidara gelirse sizin de topraklarınızı alacak, toprağınız da dininiz de elden gidecek, memlekete komünizm gelecek» yalanlarıyla aldatmış ve öylece topraksız köylülerin toprağa kavuşmasını bir kez daha önlemiş olanlardır.

117

Gazetelerin yazdığına göre, geçen gün Tarım Bakanı, büyük çiftçilerin bir toplantısında konuşurken, toprak reformu isteyenlerden, «satılmışlar» diye söz etmiş...

Toprak reformu istemeyenlerin, Anayasa emrettiği halde toprak reformuna «hayır»

diyenlerin, satılmış olabileceklerinden şüphe edilebilir. Çünkü onları satın alabilecek kadar güçlü ve zengin kişiler vardır... Ama toprak reformu isteyenleri kimler satın almış olabilir?.. Çocuğuna ilâç bile satın alabilecek güçten yoksun, topraksız köylüler mi?.

ELMALI KAYMAKAMININ İSTİFASI

Tarım Bakanının bu çirkin sözü gazetelerde çıktığı gün, gazeteler bir başka haber daha yayınlıyordu: Elmalı Kaymakamının istifası haberini yayınlıyordu. Bu istifasında, Elmalı Kaymakamı Mehmet Tuncer aynen şöyle diyordu:

«Elmalı ve Finike toprak ağaları Subaşıların ve Baysarıların ağır tazyik ve baskılarına mukavemet edemeyerek tamamen partizan bir tutum ve davranış içerisinde bir kaç toprak ağasının şahsî ve keyfî istek ve arzularını yerine getirmek maksadiyle Sandıklı Kaymakamlığına naklen tâyinim yapılmış bulunmaktadır. Ağaların vaki şikâyetleri üzerine Elmalı'ya tetkik ve tahkikata gelen mülkiye müfettişlerinin lehimde vermiş

olduklan rapora rağmen, Antalya Vali Vekili Ömer Naci Bozkurt'un indî ve keyfî mütalâası üzerine kışın ortasında yapılan bu tâyin, Kaymakamların nakil ve tâyin yönetmeliğine tamamen aykırı bulunmaktadır...

118

«Son zamanlarda gerek Başbakanlık gerekse İçişleri Bakanlığından gelen ve idareciler ile bilûmum devlet memurlarının... prensiplerime uygun hareket etmelerini isteyen tamimlerini sevinçle karşılamıştım. Zira tamimde riayet olunması istenen hususlar benim öteden beri tatbik etmeye çalıştığım şeylerdi. Fakat iktidar sahiplerinin özü ile sözünün biribirine uymadığım esefle müşahade etmiş

bulunuyorum...

«Antalya'ya tayin edildiğimin ilk günlerinde Elmalı'ya gelerek, (bütün kaymakamlık işlerini bir tarafa bırakın, sizden yalnız ağaların toprak dâvasını halletmenizi istiyorum) diyen Antalya Vali Vekili Ömer Naci Bozkurt ve İçişleri Bakanı sayın Faruk Sükan'dan soruyorum» diyor eski Elmalı Kaymakamı, «kış kıyamette naklimi gerektiren sebepler ve suçum nedir? Sayın Sükan ve Bozkurt herhangi bir suç bulamayacaklar ve (görülen lüzum) dan başka bir cevap veremeyeceklerdir.»

Devam ediyor eski Elmalı Kaymakamı : «Ben ise suçumu biliyorum. Elmalı'dan naklimi icap ettirecek başlıca iki önemli suç işlemiş bulunuyorum: 1.

Elmalı'da fukara halkın çocuklarının lise tahsili yapabilmesini temin maksadı ile bir lise binası inşaatına teşebbüs ederek bu uğurda olağanüstü bir gayret sarfetmiş olmam.

2.

Elmalı toprak ağaları aleyhine ve köylüler lehine Danıştayca verilen yürütmenin durdurulması kararının nazarı dikkate alınmaması ve uygulanmaması yolunda Antalya Vali Vekili Ömer Naci Bozkurt tarafından telefonla verilen kanunsuz mütaaddit şifahî emirleri dinlememiş olmam...

119

«Bu şartlar altında görevime devama imkân göremediğimden istifa ediyorum...»

Suçları, partizanlıkları ve Anayasanın « hiç bir kişiye, aileye, zümreye imtiyaz tanınamaz» demesine rağmen, bir takım nüfuzlu kişilere ve zümrelere kanunsuz imtiyazlar tanımak istedikleri, bir kaymakam tarafından böylesine yüzlerine vurulan siyaset ve idare adamları, gerçek bir demokraside, bir güıı bile yerlerinde duramazlar.

Ekonomik Tutsaklığın Zincirleri Kırılacaktır.

Ama nasıl aldatıldıklarını öğrendikçe ve haklarının bilincine vardıkça, ekonomik tutsaklığın zincirlerini de kırmasını öğrenen halkımız, onları ve onlar gibileri bir gün, hem de yakında bir gün, iktidardan indirmesini bilecektir.

Ve ancak o gün Türkiye'de demokrasi, halk yararına işleyen gerçek demokrasi haline gelebilecektir.

ELMALI KÖYLÜLERİ

Ben, köyleri jandarmalarla sarılmış, toprakları kendilerinden tel örgülerle ayrılmış, haklarını istiyorlar diye, ektikleri toprağı biçmek istiyorlar diye; yaşamak istiyorlar diye, kadınlı erkekli, haftalarca tutuklanmış, jandarmadan dayak yemiş, Elmalı köylülerini gördüm... Elmalı köylerindeki tüm erkeklerin, kadınların, çocukların bir gece vakti gaz lâmbaları ışığıyla aydınlanan yüzlerin de ve gözlerinde, kendi kurtuluş günlerinin ağarışmı gördüm... Haklarının bilincine varmış insanların kararlılığını ve korkusuzluğunu gördüm.

120

DÜZEN, HALKIN OYLARIYLA DEĞİŞECEKTİR.

Siz istediğiniz kadar, sosyal adalet getiren, topraksız köylüye toprak verilmelidir diyen, köylü emeğinin gereğince değerlendirilmesini isteyen Anayasayı uygulamaktan kaçınınız; istediğiniz kadar, Mecliste o Anayasayı değiştirici sun'î çoğunluklar elde etmek için tertipler hazırlayınız; köylünün ve bütün ezilenlerin sömürülenlerin hakkını savunanlara, cami kürsülerinden, bazı sahte din adamları ağzıyla istediğiniz kadar sövdürünüz; hakkını arayan köylüleri istediğiniz kadar dövdürünüz; haktan ve halktan yana yöneticileri istediğiniz yere sürdürünüz... Köylü artık gerçekleri görmekte, nasıl ezildiğini, sömürüldüğünü ve şimdiye kadar nasıl aldatıldığını anlamaktadır, haklarının bilincine ve haklarını almanın gücüne erişmektedir.

Siz istediğiniz kadar «bu düzen değişmez» deyiniz, halk bu düzenin değişmesini istemektedir. O halk, « bu düzen değişmez» diyenleri değiştirecektir ve bu düzen halkın isteğiyle, halkın oylarıyla değişecektir.

Halk çoğu zaman bu iktidarın partizanlığından şikâyetçidir. Oysa Elmalı'da bu iktidar, partizan bile değildi... Çoğu Adalet Partili olan Elmalı kölyülerinin hakkını bir avuç çıkarcı almak istediğinde, bu iktidar o bir avuç çıkarcıdan yana çıkmış, devletin kanatlarını onların üstüne germişti.

Bu durumda artık pek çok Adalet Partili de, kendi yollarıyla Adalet Partisinin yollarının ayrıldığım görmektedirler.

EMİRDAĞLI BAYRAM

İşte geçen gün Emirdağ'da bir Adalet Partiliden aldığım tel:

« Toprak reformu hakkında Meclis ve kongrelerde vaki beyanlarınız halk üzerinde müsbet tesirler husule getirmiştir.

121

Bundan aydınlanan kazamız köylerinden fakir bir vatandaşımız, yakınlarda Ankara'ya gitmiş, Köyişleri Bakanlığına müracaat ederek, köylerindeki milyoner kişilerin hazine arazisini tek kuruş vergi ödemeksizin sürmekte olduklarını bildirmiş, bu araziden kendileri gibi müstehaklara da verilmesini talep etmiştir. Bu vatandaşımız köyüne döndüğünde, köy ortasında güpegündüz milyonerlerin evlâtları ve adamları tarafından 28 Ocak 1968 günü 57 yerinden çeşitli silâhlarla vurulmak suretiyle hunharca öldürülmüştür. »

Devam ediyor Adalet Partili vatandaş:

« Toprak reformuna ait kanunun Meclisten çıkarılmasını, mümkünse bunun acilen sağlanmasını, değilse, bari kazamızda olduğu gibi fakirlerin zenginler tarafından öldürülmesini önlemek bakımından vazgeçilmesini, vatandaşların selâmeti bakımından arz ve rica ederim.»

Pek çok Adalet Partililer de dahil milyonlarca vatandaş bugün böyle konuşuyor ve Adalet Partisinin Tarım Bakanı, toprak reformu isteyenlere «satılmış» lar diyor.

Sayın Maliye Bakanı benim bu konuda yanlış bilgi verdiğimi söyledi. Emirdağlı Bayram'ın, 57 değil l yerinden; toprak değil, kumar yüzünden vurularak öldürüldüğünü söyledi.

Öyle olsa bile ne değişirdi?... Emirdağlı Bayram 57 değil de l yerinden vuruldu diye, toprak değil de kumar yüzünden vuruldu diye, Türkiye'de büyük toprak adaletsizliği bulunduğu, her yıl yüzlerce insanın toprak açlığı veya yetersizliği yüzünden öldürüldüğü veya mahkemelerin toprak davalarına ait dosyalarla dolup taştığı gerçeği değişir miydi?

122

Fakat, biz Bakanın yalanlaması üzerine konuyu bir kez daha yerinde incelettik.

Emirdağ'a ve Bayram'ın köyüne giden bir arkadaşımız AP.li Belediye Meclisi üyesinin, AP.li köy muhtarının, daha bir çok yetkililerin ve tanıkların ifadelerini banda aldı ve kendilerine imzalattı. Bu ifadelere ve belgelere dayanarak Emirdağlı Bayram'ın gerçek hikâyesini bir broşür halinde bastırdık. Sayın milletvekillerinin dolaplarına dağıttık. Bu broşürü okumak zahmetine katlananlar, düzen bozukluğunun, toprak adaletsizliğinin nasıl facialar doğurduğunu daha iyi anlamak imkânını bulurlar.

MADDİYATÇILARIN

MANEVİYATÇILIĞI

Burada bir maddecilik, maneviyatçılık edebiyatına da değinmek isterim. Sayın Başbakan, Ziraat Odaları Birliğinin Genel Kurul toplantısında bu edebiyatı uzun uzadıya yapmıştır.

Ne zaman köylünün, işçinin haklarından bahsetsek, karşımıza bir takım sözde maneviyatçılar çıkar. Oysa, maddeye en büyük değeri verenler onlardır. İnsanları sömürerek servet yapma hakkı, onlarca maneviyatçılıktır. Toprak mülkiyetine dokunulmazlık tanınması, onlarca maneviyatçılıktır. Fakat biz, köylünün, işçinin alın teri sömürülmesin dediğimizde, dini imanı, millî örf ve âdet leri reddeden birer maddeci oluruz.

Oysa, bizim kendi millî örf ve âdetlerimizin gereği olan toprak düzeninde, özel toprak mülkiyeti diye bir şey yoktur. Bizim istediğimiz toprak reformu, İslâm toprak düzeninin de, Osmanlı toprak düzeninin de sağında kalır.

«İstihsal Vasıtası» olarak insan

Sayın Başbakan, aynı toplantıdaki konuşmasında, « insanı sadece bir istihsal vasıtası halinde değil, insanı insan gibi düşünmek ve insanın insan gibi yaşamasını sağlıyacak şartları yaratmak... Milletimiz, bu felsefeyi benimsemiştir.» diyordu.

123

Oysa, aynı Başbakanın korumak istediği düzendir ki, insanların çoğunu sadece bir istihsal vasıtası olarak düşünmektedir.

Ege'de, devlet tekelinin eliyle kaderi 91 aracıya teslim edilen tütün yetiştirici köylü; Doğuda, çaresizliğinden yararlanılarak emeği üçte bir fiyata kırılan ırgat; Orta Anadolu'da buğday parasını daha almadan yansını tefeciye kaptıran küçük çiftçi...

Bunlar ve daha bunlar gibi milyonlarca insan, bu düzenin, birkaç kişiye istismar ettirdiği istihsal vasıtalarıdır.

Gene Sayın Başbakan, 8 Ekim 1967 günü Kırıkkalede yaptığı konuşmada, düzen değişikliğine itiraz ederken:

« Çalışmayan insanı çalışan insanın kazancı ile mi geçindireceğiz», diye soruyordu...

Oysa, aynı Başbakanın korumak istediği düzendir ki, çalışmayan bir avuç insanı çalışan milyonlarca insanın kazancı ile geçindirmekte, gece gündüz çalıştığı halde çocuklarını doyuramayan milyonlarca insanın alın teriyle zengin etmektedir.

TOPRAK REFORMU

TARIM REFORMUNU DA KAPSAR

Toprak reformu, bu sömürü düzenini değiştirmenin, şüphesiz, tek şartı değildir, ama, temel şartlarından biridir.

124

Toprak reformu, deyince, CHP. nin sadece toprak dağıtımını düşünmediği açıktır.

CHP. nin bunu böyle dü¬şünmediğini şüphesiz, AP. yöneticileri de bilirler. Çünkü toprak reformu ile CHP. nin ne kasdettiği, 1965 Seçim Bildirgesinde açıklandığı gibi, bir tasarı olarak da T.B. M.M. ne sunulmuştur. Ama bilmezmiş gibi görünürler.

CHP’nin istediği toprak reformunun içinde, Adalet Partisinin, «tarım reformu» derken düşündüğü bütün teknik tedbirler de elbette vardır.

Fakat o teknik tedbirlerin topluma yararlı olması, sosyal adalet içinde uygulanması ve gerek tarımsal, gerek genel anlamda, ekonomik gelişmemize gerçek katkıda bulunması, ancak, âdil bir toprak düzeninde uygulanırsa sağlanabilir.

Bugünkü toprak düzeninde, birçok teknik tedbirlerin, daha iyi tarım yöntemlerinin, umulan sonucu vermediği ve veremeyeceği, biraz önce sözünü ettiğim resmî belgelerde de belirtilmektedir. Nitekim, son 15 — 20 yıldır bu gibi tedbirlerden birçoğuna geniş ölçüde başvurulduğu halde, verim artışının ne kadar cılız kalmış

olduğu, bu resmî belgelerden aldığım rakamlardan da açıkça görülmektedir.

TOPRAK REFORMUNUN

EKONOMİK ÖNEMİ

Toprak reformu, bazılarının sandığı gibi, sadece oosyal yönden veya siyasal yönden önemli değildir. Ekonomik yönden de önemlidir.

Adil bir toprak reformu uygulayan, bunu, âdil bir kredi ve vergi düzeniyle ve güçlü ve yaygın bir kooperatifçilikle birlikte yürüten memleketlerde, hem tarımsal üretim artmış, toprak verimi yükselmiş, hem de ekonomik gelişme hızlanmıştır.

125

Bugün, çok geniş toprağı olan kimseler, o kadar büyük toprağa kendi başlarına bakamadıkları için, topraklarının büyük bir kısmını kiracıya, yarıcıya veya ırgata bırakmaktadırlar. Onlar da, toprak kendilerinin olmadığından, toprakla gereği gibi ilgilenmemekte veya ilgilenme imkânını bulamamaktadırlar.

Gene büyük toprak sahipleri, genellikle, fazla emek vermeksizin, fazla yatırım yapmaksızın, başkalarının e-meğiyle, bol kazanç sağlayabildikleri için, verim arttırıcı tedbirlere, yatırımlara, genellikle, ihtiyaç duymamaktadırlar.

Oysa, kişiler elinde toplanan çok büyük toprakların bir kısmı kamulaştırılsa, 10 yıl taksitle bedelleri ödenerek kamulaştırılsa, büyük toprak sahibi, kendisine kalacak toprağı üzerinde, meselâ Orta Anadolu'da veya Güney Doğu Anadolu'nun kurak bölgelerinde, 2500 dönüm toprak kendisine kalacağına göre, bu 2500 dönüm toprak üstünde, eskiden, on bin, yirmi bin dönüm toprağa sahipken elde edebildiği kazancı elde etmek isterse, daha iyi, daha bilimsel çiftçilik yapmak zorunluğunu duyacak, yaygın tarımdan yoğun tarıma geçecektir.

Şimdiye kadar ekip biçtiği topraklar kendisinin olmadığı için, o topraklara bir ağaç bile dikmek ihtiyacını duymayan, çünkü dikeceği ağacın gölgesinde kendi çocuğunun, torununun oturabileceğinden emin bulunmayan, topraksız köylü ise, toprak reformu yapılıp da kendi toprağına kavuştuğu vakit, o toprağa artık kendi malı olarak bakacaktır. O toprağın kendi çocuklarına, torunlarına kalacağını bilecek, varını yoğunu o toprağa vererek o topraktan âzami verimi almağa çalışacaktır.

Bu köylüler, kooperatifler yoluyla ihtiyaçlarını ucuza temin edip maliyetlerini düşürebileceklerdir. Gerek kooperatifler gerek daha âdil ve daha etkin bir kredi politikası sayesinde, tefeciden kurtulup, borç yükünü üstlerinden atabileceklerdir.

126

Kooperatifler yoluyla tarımsal makinaları ortaklaşa kullanarak, makinalı tarıma geçebileceklerdir. Gene kooperatifler yoluyla, ürünlerini topluca pa-zarlayabileceklerinden, şimdi aracılara gitmekte olan kâr kendilerine kalacak, öylelikle kazançları yükselecektir.

Öte yandan, hem üretimin artması hem de maliyetin düşmesi ve aracıların ortadan kalkması ile, bir yandan köylünün, çiftçinin kazancı artarken, bir yandan da, çarşıda pazarda ürünlerin fiyatları ya düşecek ya da makûl seviyelerde kalacak, öylelikle, şehir ve kasabalardaki dar ve orta halli halk da daha iyi beslenebilecektir.

Toprak reformu ile, topraklarının bir kısmı kamulaştırılan eski büyük toprak sahipleri, kamulaştırma bedelinin bir kısmını Plân amaçlarına uygun sınaî kuruluşlara yatırmağa teşvik edileceklerdir. Bunun için özendirici tedbirler alınacaktır. Öylelikle, eski düzenin büyük toprak sahipleri, yeni düzenin büyük sanayicileri olabileceklerdir. Milliyetçi Çin'de özel sanayi, geniş ölçüde, toprakları kamuşlaştırılan eski büyük toprak sahipleri tarafından kurulmuştur.

Gene, âdil ve etkin bir kredi düzeniyle ve devletçe de desteklenecek yaygın ve çok yönlü bir kooperatifçilik hareketiyle birlikte yürütülecek bir toprak reformu, tefecilik ve aracılık yoluyla büyük servetler yapılması yollarını kapayacağından, o kimseler de, eğer kazanmağa devam etmek isterlerse, sermayelerini daha verimli alanlara, özellikle sanayie yatırmak zorunluğunu duyacaklardır.

Hele, tarımsal toprak düzeninden başka, kentlerdeki arsa düzeninde de gerekli değişiklik yapılırsa, sanayi dışı alanlarda aşırı kâr imkânları ortadan kalkacağı için, Türkiyeyi gerçekten kalkındırabilecek ve Türk halkını refaha kavuşturacak, verimli sanayi dallarına yatırım yapanlar çoğalacaktır.

127

TOPRAK REFORMUNA İTİRAZLAR

Bu konuyu bitirmeden önce, toprak reformuna yöneltilen belli başlı itirazlara kısaca değinmek isterim.

Bu itirazların başında, toprak reformunun, özel toprak mülkiyetini ortadan kaldıracağı iddiası gelmektedir.

Toprak Reformuyla Mülkiyet Kalkmaz, Yaygınlaşır Bu iddianın gerçekle ilişiği yoktur. CHP 'nin istediği ve Anayasamızın emrettiği toprak reformu, toprakta özel mülkiyeti kaldırmayacak, yaygınlaştıracaktır. Şimdi, ekip biçtiği toprağın mülkiyetine sahip olmayan birçok köylüleri de toprak mülkiyetine kavuşturacaktır.

Toprak reformunun özel mülkiyeti kaldıracağı yolundaki asılsız iddia, onun kadar asılsız bir başka iddianın da temeli olmaktadır: Toprak reformu, özel toprak mülkiyetini kaldıracağına göre, komünizmi getirecektir iddiası...

Toprak Reformu Komünizmi önler

Bu iddia da temelinden sakattır. Tersine, asıl bugünkü adaletsiz ve dengesiz toprak düzeni komünizme yol açabilir.

Bugünkü düzenin komünizme nasıl yol açabileceğini bir örnekle göstermek isterim.

128

20 - 30 bin dönüm toprak, 20 - 30 köy sahibi bir ağanın köylerinden birine bir Komünizmle Mücadele Derneği üyesi gitse, ve o ağanın yarı kölesi durumundaki ırgatlara dese ki:

—

Sakın ola komünizme kapılmayasınız... Çünkü komünizm gelirse, bütün toprakları devlet alır, kimse kendi toprağının sahibi olamaz. Hepiniz, devletin istihsal aracı olarak, yan köle durumunda çalışırsınız..

Komünizmle Mücadele Derneği üyesi böyle dese, köylülerin içinden ona şöyle cevap vermek geçmez mi:

—

Devlet bizim neyimizi alsın?... Ekip biçtiğimiz toprak zaten bizim değil...

Köyümüz, hatta köydeki evimiz bile bizim değil... Şimdi biz, devletin değil, bir adamın istihsal araçları durumundayız, ona köle gibi hizmet etmek zorundayız... Devlet alırsa, onun topraklarını alır. Biz de, kula kul olacağımıza, hiç değilse devlete kul oluruz.

Devlet de bize belki daha iyi bakar... demezler mi?... veya böyle demeyi düşünmezler mi?...

Fakat o bölgede toprak reformu yapılsa... Bütün köy halkı, kendi topraklarının tapulu sahibi olsa... Ondan sonra o köye bir komünist ajanı gitse ve:

—

Ne diye hepiniz böyle bölük pörçük topraklarda çalışıp yoruluyorsunuz?..

Bütün topraklarınız devlet elinde toplansa da devlet size .baksa, daha iyi olmaz mı?...

diye konuşacak olsa, eminim ki bütün köylüler o propagandacıya haddini bildirirler.

Toprak reformuna bir başka itiraz şudur:

Reformun, topraklan küçük küçük parçalara böleceği, o yüzden de verimli tanm yapılamayacağı ileri sürülür.

Küçük Topraklarda Verimli İşletmecilik

Oysa, bizim istediğimiz toprak reformu ile birlikte çok yönlü kooperatifçilik de gelişecektir. Küçük toprak sahiplerinin topraklarını, ortaklaşa makinalarla sürebilmeleri sağlanacaktır.

129

Öylelikle, küçük toprak parçalarında yoğun tarım ve teknik tarım yapılarak, maliyet düşürülecek; pazarlama kolaylıkları sağlanarak, bugünkünden çok daha iyi çiftçilik yapmak ve çok daha fazla kazanmak mümkün olacaktır.

Kaldı ki, küçük toprakların, yoğun tarımla daha verimli işletilmesi sorunu bugün de vardır ve bu hususta hiç bir şey yapılmamaktadır.

Türkiye'de, « nüfus toplamı 10 milyonu bulan 2 milyon civarında az topraklı veya

topraksız» çiftçi ailesi olduğunu söyleyen; bu ailelerin «bu durumdan kurtarılmasına, insan haysiyetine yaraşır bir hayat yaşamasına ve memleket ekonomisine katkıda bulunur hâle getirilmesine şiddetle ihtiyaç» bulunduğunu söyleyen; ayrıca

«memleketimizde bu imkân da mevcuttur» diyen; fakat ihtiyaç ve imkânı belirttiği hâlde, başındaki birkaç büyük toprak sahibinin baskısıyla, toprak reformuna karşı bir tutum alan Türkiye Ziraat Odaları Birliğinin açıkladığına göre: Türkiye de, bugün, 50

dönümden az toprağa sahip tarımsal işletmeler, bütün işletmelerin yüzde 70'ini bulmaktadır.

Demek ki biz, büyük toprakları bölsek de bölmesek de, küçük tarımsal işletmelerde daha verimli ve yoğun işletmecilik yöntemlerini geliştirmeye esasen mecburuz.

Dağıtılacak Toprak Vardır

Toprak reformuna karşı ileri sürülen bir başka itiraz, topraksız köylülere yetecek kadar dağıtılacak toprak bulunmadığı, bölünüp dağıtılabilecek toprakların çok az olduğu gerekçesine dayandırılmaktadır. Bu iddiayı desteklemek için de, kamulaştırıp dağıtılabilecek topraklara dair bazı küçük rakamlar verilmektedir.

Fakat bu rakamlar aldatıcıdır.

130

Aile Mülkiyeti

Çünkü, toprak reformu sözü çıktığından beri, büyük toprak sahiplerinden çoğu, topraklarını, çocukları arasında, aile üyeleri arasında muvazaalı olarak dağıtmışlardır.

Oysa, bizim istediğimiz toprak reformu, zaten şikâyet konusu olan bugünkü toprak veraseti sistemini de değiştirecek ve toprakta aile mülkiyetini getirecektir. Öylelikle, hem büyük toprakların, reform kapsamı dışına kaçmak için danışıklı olarak bölünmesi önlenecek, şimdiye kadar yapılmış bu gibi danışıklı bölünmeler etkisiz kılınacak; hem de küçük işletmelerin aile reisi öldükten sonra çocuklar arasında bölünüp ufalanmasına ve cüce işletmeler hâline gelmesine son verilecektir.

Aile mülkiyeti esasının getirilmesi, toplumda, aile birlik ve bütünlüğünün korunmasını da sağlayıcı bir etken olacaktır. Bunu, toprak reformu ile ülkemize komünizmin geleceği ve ailenin ortadan kalkacağı yolundaki iddianın nasıl kasıtlı bir yalan olduğunu göstermek için de belirtmek isterim.

Toprak İşleyenindir

Dağıtılacak toprak miktarı hakkında verilen resmî rakamların aldatıcı oluşunun bir nedeni daha vardır:

Bugün büyüklü küçüklü bazı topraklar, özellikle birçok büyük topraklar, sahipleri tarafından işlenmemektedir. Birçok toprakların hukukî sahipleri kentlerde oturmakta, başka işler yapmakta veya yarıcıya, kiracıya bıraktığı toprağının geliriyle, hiç bir iş

yapmadan geçinmektedir.

Toprak reformu ile, bu gibi topraklar da kamulaştırı-larak işleyenlere verilecektir.

131

Bu, bütün demokratik toprak reformlarının başlıca ilkelerinden biridir. O kadar ki, komünizmin en koyu düşmanı olan Milliyetçi Çin'de, Amerikan etkisiyle uygulanmış

olan toprak reformu kanununun adı bile «Toprak işleyenindir Kanunu»dur.

Toprak Mülkiyeti ve Başka Mülkiyetler Nihayet, toprak reformuna karşı ileri sürülen bir itiraz da şudur:

— Apartmanları olan vatandaşın bir kısım apartman lannı, fabrikaları olan vatandaşın bir kısım fabrikalarını kamulaştırmayıp da, büyük toprak sahibi vatandaşın bir kısım toprağını kamulaştırmak, eşitsizliktir, adaletsizliktir, denmektedir.

Oysa, toprak mülkiyetiyle başka mülkiyetler arasında temelden ayrılık vardır.

Bir insan, parası varsa, Türkiye topraklan üzerinde dilediği kadar apartman yaptırabilir. Dilediği kadar fabrika da kurdurabilir. Ama, başka ülkelerin topraklarını işgal etmedikçe, Türkiye'nin topraklarına, hiç kimse, ne kadar parası olursa olsun, bir karış daha toprak ekleyemez.

Dağıtılmayacak Topraklar

Kaldı ki, CHP. nin önerdiği toprak reformunda, zeytinlik gibi, turunçgil veya başka yemiş bahçeleri gibi tarımsal işletmelerin dağıtılması da düşünülmemektedir. Çünkü onların, tıpkı bir sınaî işletme gibi, verimi yıllar sonra alınabilen uzun vadeli yatırımlarla meydana getirildiği göz önünde tutulmaktadır.

Kısacası, apartman sayısı arttırılabilir; fabrika sayısı arttırılabilir; ama toprak yüzeyi arttırılamaz. O hâlde, geçimi topraktan olanları, Tanrının verdiği kadar toprakla geçindirmeğe mecburuz.

132

Nasıl ki bir savaş olduğunda, köylü, bu topraklar uğruna, herkesden önce can veriyorsa, bu topraklar da o köylüye can verecektir, o köylüyü yaşatacak, insanca yaşama olanağına kavuşturacaktır.

TOPRAK DEMOKRASİSİ

Halkının çoğunun geçimi, yaşamı topraktan olan bir ülkede, toprak adaleti yoksa, o ülkede adalet yok demektir.

Gene, halkının çoğunun geçimi, yaşamı topraktan olan bir ülkede, toprağı işleyenlerden bir kısmı, işledikleri topraklar üzerinde yan köle durumundaysalar, o ülkede toprak demokrasisi yok demektir ve o ülkenin demokrasisi, toprağa ayak basmamış, toprağa kök salmamış, yüzeyde kalmış bir demokrasi demektir.

İnsanlan, gerektiği zaman uğrunda öldükleri topraklarda insanca yaşar duruma getirebilmek için, onları işledikleri toprağın gerçek sahibi yapabilmek için, sömürülmekten ve yan kölelikten kurtarabilmek, onlan kendi topraklarında özgür kılabilmek için, Anayasamızı rafdan indirip, kâğıt üstünden çıkanp, toprağa dikebilmek için ve demokrasimizi geniş ve sağlam temellere dayandırabilmek, toprakta da demokrasiyi gerçekleştirebilmek için, âdil ve demokratik bir toprak reformu yapılması şarttır.

Üstelik, daha önce, resmî belgelere dayanarak gösterdiğimiz gibi, tanrada verimi arttırabilmek için de, tarım kesiminin toplam gelirini arttırabilmek için de toprak reformu şarttır.

133

Bir Başka Örnek

Bu resmî belgelerden bir başka örnek vermek isterim. Geçen yıl Turizm ve Tanıtma Bakanlığı ile İmar ve İskân Bakanlığının ortak çalışması sonucu olarak, Ege bölgesi için bir resmî rapor yazıldı yayınlandı. Bu rapora yazdığı önsözde, İmar ve İskân Bakanı sayın Haldun Menteşeoğlu, raporu hazırlayanları tebrik ediyor, bundan sonraki çalışmalara rehberlik edeceklerini söylüyordu. İşte sayın Bakanın bu kadar övdüğü raporun bir yerinde bakınız Toprak Reformu için ne deniliyor:

« Geniş ovaların muayyen şahısların mülkiyetinde bulunduğu göz önüne alınırsa, toprak reformunun Ege için lüzumu daha iyi anlaşılır.»

134

5

Sınaileşme

ve Düzen Bozukluğu

TARIMDAN SANAYİE

NASIL KAYNAK AKTARILIR?

Adalet Partisi iktidarı, sanayii sürükleyici sektör hâline getirmek istiyor.

Bunun başlıca çarelerinden biri olarak da, tarımdan sanayie kaynak aktarılacağını ileri sürüyor.

Bu görüş, İkinci Beş Yıllık Plânda da belirtilmektedir...

Fakat, bugünkü toprak ve tarım düzeni değişmedikçe, tarımdan sanayie nasıl kaynak aktarılabilecek; tarım, sanayiin itici gücü haline nasıl getirilebilecektir?...

135

Devlet Planlama Teşkilâtının geçen yıl bastırılan ve kinci Beş Yıllık Plâna temel olması gereken araştırmala¬rından birinde açıklandığına göre, bugünkü toprak düzeninde, bir çok işletmeler, —rapordan aynen alıyorum— « pazar için üretimi ve tarımsal üretimi geliştirmek için sermaye terakümü sağlama değil, kendi kendilerine bile yetmez hâle gelmektedirler.»

Rapor şöyle devam ediyor:

« Tarım sektöründeki üretimin çok düşük oluşu yüzünden, tarımsal işletmelerde sermaye birikimi gercekleştirilememekte, tarımsal gelir, tarımsal üretimin arttırılmasında dahi değerlendirilememektedir».

Devletin en yeni resmî raporları, bugünkü düzende, tarım sektörümüzün, kendi kendine bile yetmediğini belirtirken, bir yandan tarımın daha hızlı gelişmesi bir yandan da tarımdan sanayie kaynak aktarılması nasıl mümkün olacaktır?.

Bunun iki yolu vardır:

Birincisi, bol kazançlı çiftçilerden daha çok vergi almak...

İkincisi, dar gelirli çiftçiyi, yoksul köylüyü, daha da yoksullaştırmak ve onu daha yoksullaştırarak elde edilecek tasarrufu sanayi kesimine aktarmak..

Çok Kazanan Çiftçiden Vergi

AP Hükümeti, bu yollardan birincisini düşünmemektedir. Tarımsal gelir vergisinde ancak ufak tefek bazı düzeltmelerle yetinme kararındadır. Bugün, yılda milyonlar kazanan birçok büyük çiftçiler, bir fabrika işçisi kadar vergi ödemedikleri hâlde, Adalet Partisi iktidarı o çiftçilerden elde edilebilecek vergi gelirini arttırmak için hiç bir ciddî tedbire başvurmayı kabul etmemektedir. Geçen yıl Bütçe görüşmleri sırasında Sayın Başbakan bunu açıkça ifade etmiştir.

136

Köylünün Yoksullaştırılması

O hâlde, bugünkü çelimsiz, kendi kendine bile yetersiz tarım sektörümüzden, sanayi sektörüne kaynak aktarmak, tarım sektörünü, öylelikle, smaileşmenin itici gücü hâline getirmek için, ortada, ancak ikinci yol kalıyor: Yani yoksul köylüyü daha da yoksullaştırma yolu...

Adalet Partisi de, zaten, iktidara geldiğinden beri, açıkça, bu yolu tutmuş

bulunmaktadır.

Belki bir - iki ürün istisna edilecek olursa, belli başlı bütün tarımsal ürünlerde, maliyetler yükselmiş, ama köylünün, üreticinin geliri azalmıştır. Üstelik, artan hayat pahalılığı yüzünden, dolaylı vergilere yapılan büyük zamlar yüzünden, köylünün geçim masrafı da önemli ölçüde yükselmiştir.

Birkaç örnek vermek isterim:

Tütün yetiştirici köylü, 3 yıldır tütününe, bundan 3 - 4 yıl önce aldığının ancak yarısı kadar para alabilmektedir. Oysa o tütünden yapılmış sigaraya daha çok para ödemektedir. Tütünün maliyeti büyük ölçüde yükselmiştir. Köylünün geçim masrafı artmıştır.

Hayvan yetiştiren köylülerden çoğu, hayvanlarının yününü, ya üç - dört yıl öncekinden daha düşük fiyata ya da ayni fiyata satmaktadırlar. Oysa, o yünden dokunmuş kumaşları 3 - 4 yıl öncekinden daha pahalıya almaktadırlar. Üstelik hem hayvanların bakım masrafı hem de kendilerinin geçim masrafı önemli ölçüde artmıştır.

137

Pancar yetiştirici köylü, pancarına, üç - dört yıl önce ne para alıyorsa şimdi de ayni parayı almaktadır. Ama pancardan yapılan şekerin kilosu 50 kuruş yükselmiştir.

Üstelik, köylü, pancarına devletçe ayni para ödendiği hâlde, gerçekte, üç - dört yıl öncekine nazaran çok düşük gelir elde edebilmektedir. Çünkü, pancar yetiştirici köylüye ödenen avans azaltıldığı gibi, kendisinden satın alınan pancarların bedeli de, 3 yıldır, büyük gecikmelerle ödenmektedir. Türkiye Ziraat Odaları Birliğinin son genel kurul raporunda açıklandığına göre, pancar yetiştiricilerinden geçen mevsim satın alınan pancarlar için yılbaşına kadar ancak 250 milyon lira ödeme yapılmıştır, oysa daha 460 milyon lira ödenmesi lâzımdır. Yani devlet, pancar yetiştirici köylüye, aylardır, 460 milyon lira borçludur. Köylü devlete borçlandığında, faiz öder. Fakat devlet köylüye borçlandığında faiz de ödememektedir. Böylece, avansı azalan veya pancar bedelinin büyük kısmım aylarca alamayan pancar yetiştirici köylü, ya bankaya ya da, daha büyük ölçüde tefeciye borçlanma zorunda kalmakta, ve pancardan elde ettiği gelirin bir kısmını, bankaya veya tefeciye vermektedir.

Köylülerimizin büyük kısmı buğday yetiştirir. Buğday yetiştiren köylünün gelirinde de üç yıldır önemli azalışlar olmuştur. Bu durumda, buğday üreticisinin emeğini değerlendirici tedbirler almak, kaçınılmaz duruma gelmiştir.

Nitekim, gene Türkiye Ziraat Odaları Birliği Raporunda açıklandığına göre,

« akaryakıt, şeker ve tekel maddelerine yapılan bazı zamlar, yedek parça, gıda ve yiyecek maddelerine de intikâl etmiş olduğundan, buğday üreticimizin satın alma gücü azalmış bulunmaktadır.»

138

Demek ki buğday üretici köylümüz, çiftçimiz de üç yıldır büyük ölçüde yoksullaşmıştır.

Denebilir ki, tarımda kullanılan bazı girdilerin, yani maliyeti teşkil eden bazı unsurların, fiyatı düşürülmüş veya düşük tutulmuştur. Örnek olarak da bir kısım sun'î gübrelerin fiyatlarındaki küçük indirimler gösterilebilir. Fakat fiyatları düşeri girdiler, fiyatları yükselenlerin yanında pek az ve pek önemsiz olduğu gibi, bu fiyat indirimlerinden de, birçok durumlarda, köylü değil, çiftçi değil, gene aracılar, tefeciler yararlanmaktadır.

İşte buna, Türkiye Ziraat Odaları Birliği Raporundan bir örnek... Son Genel Kurula sunulan raporda şu satırlar yer alıyor:

« Gübre, çiftçiye, birkaç el değiştirdikten sonra intikal etmekte ve tesbit edilen fiyatın yüzde 30 - 40 fazlasıyla çift¬çiye mal olmaktadır... Ziraî Donatım Kurumu gübresi bir kapital kaynağıdır. Şöyle ki, tüccar tarafından verilen teminat mektupları, bu işin ticaretini yapan tefeci şahıslar tarafından satın alınarak, Ziraî Donatım Kurumundan satıcı adına gübre alınmakta ve bu gübreler yüksek fiyatla vadeli olarak çiftçiye satılmaktadır. Böylelikle, tüccarın banka teminat mektubu nakit paraya çevrilmekte, bu arada birkaç şahsın açıktan elde ettikleri kazanç gübrenin satış fiyatlarına eklenmektedir.»

Görülüyor ki, yurdumuzun tarım düzeni değişmedikçe, devlet yardımıyla, devlet desteklemesiyle düşürülen veya düşük tutulan bazı girdi fiyatları bile, köylüye birşey kazandırmamakta; fakat köylünün, halkın ve devletin sırtından geçinen tefecilerin, aracıların kazancını arttırmağa yaramaktadır.

139

Hükümetin Verdiği Yanlış Bilgiler

AP. iktidarı zamanında köylünün gitgide yoksullaştığına, ürün fiyatlarından çoğunun düştüğüne veya maliyetin yükselmesine rağmen sabit kaldığına dair iddialarımızı çürütmek için, iktidar sözcüleri Meclis kürsüsünde bazı yanlış bilgiler verdiler.

Üzüm 180 kuruştu, 280'e çıktı, dediler... Ne zaman 180 idi, ne zaman 280'e çıktı, bunu söylemediler. Gerçekte 1963 — 1964'de kuru üzüm için Tariş baremi 245

kuruştu... 1964 — 1965'de 235 kuruştu. 1965'den 1968'e kadar ise müdahale baremi 227 kuruş olarak kaldı.

Ege'de incir 80 kuruştu, bugün 130 kuruş dediler... Oysa, 1963 — 1965 arasında incir 135 kuruştu.

Kiminin fiyatı yerinde sayan, kiminin fiyatı gerileyen, pek azının fiyatı da birkaç kuruş

artan bütün bu gibi ürünlerin maliyetlerinde ise son üç yılda büyük yükselişler olmuştur.

En geniş köylü topluluğunu ilgilendiren buğday fiyatlarına gelince, bu konuda gerek sayın Başbakanın Senatoda konuşması ile gerek Mecliste sayın Bakanların konuşmaları ile yanlış bilgi verilmiştir. Millet aldatılmak istenmiştir.

Senato ve Mecliste hükümet adına yapılan konuşmalarda, AP. iktidarının ekmeklik buğday fiyatına kiloda 10 kuruş zam yaptığı ileri sürüldü. Oysa buğdaya son zam 1965 Haziranında, Ürgüplü hükümeti zamanında, AP. nin hiç bir vakit kendi hükümeti saymadığı Ürgüplü hükümeti zamanında yapılmıştır. O zaman da 10 kuruşluk değil beş kuruşluk zam yapılmıştı.

140

CHP. iktidarı ise, 1962 Haziranında ekmeklik buğday fiyatına 19 kuruşluk bir zam yapmıştı. Hem de buğday fiyatlarını bu kadar yükseltirken, enflâsyonu önlemiş, genel fiyat istikrarını sağlamıştı. Oysa 1965 de buğday fiyatına 5 kuruş zam yapıldığından beri fiyatlar ve maliyetler büyük ölçüde yükselmiştir.

Şimdi sosyal adalet yönünde öncelikle alınması gereken bir tedbir, Türk halkının büyük çoğunluğunu teşkil eden buğday yetiştirici köylüleri bir ölçüde sıkıntıdan kurtarmak üzere, buğday fiyatlarına zam yapmak; veya en azından girdilerin fiyatlarını düşürmektir. Aksi halde buğday yetiştirici köylünün durumu günden güne bozulmağa devam edecektir.

Mart 1968'de «Uluslararası Buğday Anlaşması» değiştirilmiş ve dünya piyasalarında buğday fiyatları yükseltilmiştir. Bu durum, Türk köylüsünün buğdayına değer fiyatının verilmesi için yeni ve güçlü bir gerekçe daha kazandırmaktadır.

Bitmeyen Çile

Sayın Başbakan, Senatoda yaptığı bütçe konuşmasında, « herhalde hiç kimse iki yıllık iktidarın... Türk halkını fukara bıraktığını, Türk halkını çilenin içine soktuğunu...

söyleyemez» dedi.

Oysa işte bu hesaplar, bu gerçekler gösteriyor ki, bugün Türk köylüsünün çoğunluğu, iki yıl, üç yıl öncekinden daha fakirdir, daha çok çilelidir.

Yalnız köylü mü?... Memurlar da eskisinden daha fakir, daha çilelidir. Toplu sözleşme yapma imkânını bulan işçilerden bile bir çoğu, ücretlerindeki artışlar fiyat artışlarına yetişemediği için, bugün 3-4 yıl öncekinden daha fakirdir, daha çok çilelidir.

141

Cılız Çiftçiyle Sanayi Güçlenemez

Acaba, yoksul köylü daha yoksullaştırılarak onun cebinden alman parayla sınaileşmemiz hızlanabilir mi?... Gitgide cılızlaştırılan çiftçimizin itici gücüyle, sürünen bir tarım sektörüyle, sanayij sürükleyici sektör durumuna getirilebilir mi?... Bu da mümkün değiidir.

Yoksul köylü yoksullaştırılarak ondan alınan fazla paranın büyük kısmı, sanayicinin cebine değil, aracının cebine, tefecinin cebine, ithalâtçının cebine, ve örtülü ithalât yapan, ithalâtçılıktan çok daha büyük bir kazanç yolu, bir vurgun yolu tutturmuş olan, montajcının cebine aktarılmaktadır.

Bugünkü düzende tefecilik, aracılık, montajcılık gibi işler kişisel açıdan o kadar kârlı kazanç yollarıdır ki bu yollardan kazanılan paralar gene o yollara dökülerek çığ gibi büyümekte, bir kısmı lüks harcamalarla tüketilmekte, bir kısmı arsa spekülasyonunda kullanılmakta veya lüks yapılara yatırılmakta, bir kısmı da yurt dışına kaçırılmaktadır.

Özetleyecek olursak:

Sanayii sürükleyici sektör haline getireceğini, ve bunun çarelerinden biri olarak da tarımdan sanayie kaynak aktarılmasını sağlayacağını söyleyen Adalet Partisi iktidarı, bunu gerçekleştirmek üzere, büyük çiftçilerden alınan vergiyi arttırma yoluna gitmesi gerektiği hâlde bunu yapmamakta, hatta düşünmemekte; çok yönlü bir toprak reformu yaparak köylünün, çiftçinin üretimini ve gelirini arttırabileceği hâlde, bunu kesinlikle reddetmekte; ancak, sosyal yönden, insanî yönden en zararlı yolu anlaşılmaz bir inatla izleyerek, zaten yoksul köylüyü büsbütün yoksullaştırmaktadır.

142

SANAYİİ GÜÇLENDİRMENİN İKİ YOLU

Sosyal kaygılar, sosyal adalet ilkeleri tamamıyle bir yana bırakılsa, ve, Adalet Partisinin bazan açık bazan kapalı ifade ettiği gibi, «biz önce ekonomimizi geliştireceğiz, sonra sosyal adalet getireceğiz» dense bile, az gelişmiş veya gelişme hâlindeki bir ülkede sınaileşmeyi hızlandırmak, yerli sanayii genişletip güçlendirmek için iki yol düşünülebilir:

1.

Sanayie ucuz ham madde sağlayabilmek üzere köylüyü sömürmek...

2.

Köylüyü daha çok kazandırıp onu müşteri olarak güçlendirmek...

Köylüyü Sömürmenin Yararsızlığı

Köylünün sömürülmesi pahasına sanayiin ham maddelerinde sağlanacak ucuzlamanın sanayiciye faydası olmadığını, bugünkü düzende bunun ancak, köylüyü, bütün dar gelirli halkı ve devleti olduğu kadar gerçek sanayicileri de sömüren aracı, tefeci, montajcı zümrelerine yaradığını yukarıda izah ettim. Kaldı ki, bir an için, sanayici eline ham maddenin bir miktar daha ucuzlatılarak geçirildiğini tasavvur edelim, gene de yerli Türk sanayii, daha uzun bir süre, dünya pazarlarındaki rekabet şartlarına ayak uyduramaz... Dış pazarlara dayanarak gelişme şansına sahip bir ihracat endüstrisi hâline gelemez. Nitekim, ihracat şansı en çok görünen dokuma endüstrimiz bile, bütün çabalara, bütün özendirici tedbirlere, vergi indirimlerine rağmen, ihracat yoluyla Türkiye'ye pek az döviz sağlayabilmektedir.

Daha uzun bir süre, yerli sanayiimizin dış ödeme dengemize yardımı, ihracat sanayii yoluyla değil, daha çok ikame sanayii yoluyla mümkün olabilecektir, ileride ihracata yönelecek sanayilerin bile önce iç pazara hitabeden ikame sanayileri olarak kurulmaları ve bir süre sonra sağlam ve geniş bir iç pazara dayanarak maliyetlerini düşürüp ihracata geçmeleri gerekecektir.

143

Öyleyse, yerli sanayiimiz, gelişebilmek, güçlenebilmek için, şimdilik dış pazarlara dayanamayacağına göre, iç pazara dayanmak, iç pazarını gelişletip geliştirerek oradan güç kazanmak zorundadır.

Bu da, geniş halk topluluklarının satın alma güçlerinin artmasına bağlıdır.

Sanayiin Güçlenmesi

Köylünün Güçlenmesine Bağlıdır.

Bir başka deyişle, yerli sanayiimizi genişletip güçlendirebilmek için, köylüyü sömürmek değil, köylüyü daha çok kazandırıp onu müşteri olarak güçlendirmek, onun tüketim gücünü, harcama gücünü arttırmak gerekir. Yani, bugün Adalet Partisinin izlediği yolun tam tersi yolu tutmak, köylüyü yoksullaştıracak yerde, köylüyü zenginleştirmek gerekir.

Bunun delilini dokuma endüstrimizde görürüz. Bu endüstri, ekonomik durumun duyarlı bir barometresi niteliğindedir. İyi bir üretim yılı olduğunda, veya devletin yüksek fiyatla ve ileri bir sosyal anlayışla destekleme alımları yaptığı yıllarda, dokuma endüstrimizin satışı artar., kazancı artar, yüzü güler. Ama üretim düşük olur veya devlet iyi destekleme yapmaz da o yüzden köylünün eline az para geçerse, dokuma endüstrisinde derhal bunalım başlar... Satışlar düşer, stoklar yığılır, tezgâhlar yavaşlar.

Bundan çıkarılacak bir ders vardır: Biz, köylülerimizin —tabiî, yalnız köylülerimizin de değil, aynı zamanda işçilerimizin, memurlarımızın— tüketim gücünü, harcama gücünü kısarak, onları yoksul bırakarak, veya yoksullaştırarak, sanayiimizi ve genellikle iş

hayatımızı geliştiremeyiz.

144

Sanayiimiz İç Pazarda Büyüyecektir.

Yerli sanayiimiz, kendi iç pazarımızın beşiğinde, kucağında büyüyecek, ancak ondan sonra, belirli bir büyüme noktasına ve güce eriştikten sonra, dış pazarlarda rekabet için gerekli sıçramayı yapabilecek, dünyaya açılabilecek, ve büyük çapta ihracata geçerek Türkiye nin dış ödemeler dengesini düzeltmeyi sağlayabilecektir.

Bu gerçeği görebilen sanayiciler vardır, fakat ne yazık ki, sayılan çok azdır.

SANAYİCİLER VE DÜZEN DEĞİŞİKLİĞİ

Bu gerçeği görebilen büyük sanayicilerimizden birinden şu sözleri dinledim:

— Toprak reformu, biz sanayicilerin lehinedir... Bunu teşvik etmemiz gerekir.

Çünkü biz, şimdi, yaptığımız fabrikanın mallarını küçücük bir pazara satabiliyoruz.

Toprak reformu yapılırsa, köylünün satın alma gücü artacak ve bizim pazarımız

çok daha genişleyecektir. Biz de ancak o zaman, büyük bir sanayi kurmak ve

maliyetimizi düşürmek imkânını bulabileceğiz.

Birçok sanayiciler, bu gerçeği göremedikleri için, toprak reformuna sahip çıkmamaktadırlar. Toprak reformunda sanayicilerin yaran, işçilerinkinden daha açık seçik görüldüğü hâlde, işçiler, sendikacılar, toprak reformunun önemini kavramakta, fakat sanayicilerimizin çoğu henüz kavrayamamaktadırlar.

145

Aralarında, düzen değişikliğinin önemini kavrayanlar da maalesef henüz çok azdır.

Kendilerinin o kadar yatırını yaparak, risk ve yükümler göze alarak sanayi kurup ürettikleri malları satarken aracılık yapanların veya o mallar üzerinde tefecilik yapanların, sanayicilerden çok daha fazla ve kolay kredi alabilmelerine, çok daha kolay ve bol kazanç sağlayabilmelerine karşı henüz isyan hissi duymamaktadırlar.

Odalar Birligi içinde, büyük aracıların kendilerini ezmelerine karşı bile yeterince seslerini yükseltememektedirler.

Böyle yapacak, yerde, onlardan da bazıları,

— Madem ki Türkiye'de bir vurgun ve sömürü düzeni var, biz de o düzenden, aracılar, tefeciler kadar, ithalâtçılar veya bir kısım ihracatçılar kadar, montajcılar kadar istifade etmenin yolunu bulalım,

diye düşünmekte, böyle düşündüklerini, ileri sürdükleri isteklerle belli etmektedirler.

Dördüncü Sanayi Kongresi, bu durumu göstermek bakımından, yürekler acısı idi.

Evvelce, bu vurgun düzeni içinde, devletten « faizsiz kredi, bedelsiz arsa» isteyerek ortaya atılmış olan bazı sanayi temsilcileri, o kongrede, daha aşırı talepler ileri sürdüler.

Sömürü düzeninin çarklarından akan kolay ve bol kârın, kendilerine de daha geniş

ölçüde akması için, devleti ikna edebilirler. Besleme özel teşebbüs olarak, kapıkulu özel teşebbüs olarak, devlet ve halk sırtından, belki bir ölçüde, istedikleri kârı elde edebilirler.

Ama taşıma suyla bu çark ne kadar döner?..

Daha doğrusu, bu değirmenin suyu nereden gelecektir?...

146

Kendi devletini ve kendi halkını sömürerek, bir Özel teşebbüs,bir yerli sanayi ne kadar gelişebilir?...

Kendi Kendini Sömürme

Bir memleket ekonomisinin, başka devletleri ve başka milletleri sömürerek gelişmesi bir ölçüde mümkün olabilir. Ama ekonominin, kendi devletini ve kendi halkını sömürerek, gerçek bir gelişme sürecine girmesi imkânsızdır. Bir ekonomi, kendi devletini ve milletini sömürerek semiremez. Hem devletinin ve milletinin gücünü tüketir hem de kendi gücü tükenir ve giderek, bir sömürge ekonomisi hâline gelir.

Sanayiciler, iş adamları, halk kalkınmadıkça, köylünün satın alma gücü yükselmedikçe, kendi kazançlarına ve gelişmelerine süreklilik kazandıramayacaklarını görmeli, ve halkı soyanlarla, sömürenlerle işbirliği yapmayı düşünecek yerde, onu soyulup sömürülmekten kurtarıcı, öylelikle yerli sanayi için daha güçlü bir müşteri hâline getirici bir düzen değişikliğini, ortanın solunda bulunanlarla birlikte istemelidirler.

Ortanın solunda Cumhuriyet Halk Partisi, özel teşebbüsün aleyhinde değildir. Bizim bir kısım özel teşebbüsümüz, kendi kendisinin aleyhindedir, kendi kuyusunu kazmaktadır, kendi bindiği dalı kesmektedir.

TASARRUFLA TÜKETİM UZLAŞTIRILMASI

Bir yandan yatırım hacmini arttırabilmek ve sınaileşmeyi hızlandırabilmek için tasarrufları yükseltmek; öbür yandan da yerli sanayii, ve genellikle üretimi desteklemek için, halkın tüketim gücünü arttırmak... Bunun ikisini bir arada, dengeli olarak yürütmek mümkündür. Yatırımların planlanması gibi, tasarruf ve tüketim de bu dengeyi sağlayacak şekilde planlanabilir.

147

Bu amaçla, örneğin, şunlar yapılmalıdır:

1.

Memleket kalkınması için yararsız ve verimsiz alanlarda tasarrufların kullanılması cazip olmaktan çıkarılmalıdır. Öylece bu alanlardan çekilecek tasarrufların da verimli yatırımlara yönelmesi teşvik edilmelidir.

2.

Lüks yatırım ve harcamaları güçleştirici tedbirlere ağırlık verilmeli; etkinlik kazandırılmalıdır.

3.

iç ve dış pazarlar için aracılık aşamaları asgariye indirilerek tüketim harcamalarının, daha geniş oranda sanayiciye ve üreticiye intikali sağlanmalıdır.

4.

İhraç edilebilir ürünlerin ve mamullerin, içerde tüketimini kısıcı tedbirler alınmalıdır.

5.

Sosyal güvenlik genişletilerek bu şekilde arttırılacak kurumsal tasarruflar verimli yatırımlara yöneltilmelidir.

6.

Dar ve orta gelirli veya ücretli halk, gelir artışlarından sağlayacağı tasarrufla, planın öncelik verdiği alanlarda toplu yatırımlara yöneltilmelidir.

EKMEĞİNE GÖZ DİKİLEN HALK

Bu tedbirlere ve benzerlerine baş vurarak, özellikle sosyal güvenliği yaygınlaştırarak, tasarrufla harcamayı, tüketimle yatırımı, ekonomik gelişmeyle sosyal adaleti bağdaştırma yoluna gidecek yerde, bugünkü iktidar, ve bugünkü iktidarın dayandığı iş çevreleri, yoksul halkın biraz daha kemerlerini sıkmağa kalkışmakta, onları biraz daha yoksullaştırmağa uğraşmakta, hattâ onların ekmeğine göz dikmektedirler.

148

Bu ekmeğine göz dikme sözünde hiç de mübalâğa olmadığının bir yeni delilini göstermek isterim.

Adalet Partisinin, üzerine toz kondurmadığı, hakkında söz söyletmediği bir büyük toprak ağası vardır... Bilinçli bir toprak ağası... Yani kendi sınıfının bilincine varmış bir toprak ağası... Bu zat, toprak reformunun baş düşmanıdır ve sözüm ona köylünün, çiftçinin haklarını koruyacak en büyük kuruluşun, Türkiye Ziraat Odaları Birliğinin Genel Başkanıdır... Birliğin son genel kurul toplantısında, 9 Şubat 1968 günü, bu zat, Türkiye'de her vatandaşın yılda ortalama 250 kilo ekmek yemesine itiraz ederek bakınız ne demiştir:

«Bu bir lüksdür, israfdır. Halbuki öteki ülkelerde bu miktar çok düşüktür. Ekmekten yapacağımız tasarrufla memleketimize önemli sayılabilecek döviz getirebiliriz»...

Demek ki, bugünkü iktidarın taran alanında başlıca sözcülerinden, bugünkü iktidarın tarım politikasının başlıca temsilci ve savunucularından biri olan bu zata göre. yatırım için gerekli tasarruf, döviz gelirimizi arttırmak için gerekli kaynak, ancak fakir halkın ekmeğinden kısılarak sağlanabilecektir.

Buğday fiyatları 1965'denberi sabit kaldığı hâlde, —Ziraat Odaları Birliğince bile belirtildiği gibi— buğday yetiştiren köylünün geçim masrafının ve üretim maliyetinin büyük ölçüde yükselişi; hemen hemen bütün tarımsal ürünlerden köylünün geliri azalırken, ekim ve geçim

masraflarının artışı göz önüne alınacak olursa. Birlik Genel Başkanının tavsiyesine bugünkü iktidarca zaten uyulmakta olduğu kendiliğinden ortaya çıkar...

149

Fakirin Lüksü Ekmek

Türkiye'de fakirin lüksü ekmektir...

Zenginlerin lüksünden, asıl döviz kaybına sebep olan lükslerinden en küçük ölçüde bir kısıntı yapılmağa kalkışıldığı vakit, Türkiye'de servet düşmanlığından, komünizme yol açıldığından söz edilir... Ama fakirin lüksü olan ekmeğe kolaylıkla el uzatılır.

Bugün Türkiye'de varlıklı veya orta hâili insanların sofralarındaki eti veren hayvanları dağda bayırda otlatıp yetiştiren köylüler bile, evlerine yılda iki defa et sokamazlar.

Onun için, çaresizlikten, onların bile baş yiyeceği ekmektir.

Yazın 15 lira edecek emeğini, çaresiz kalıp kış ortasından, 5 liraya satan ırgat, daha başka, daha güzel şeyler yemeği düşünemediği için değil, hele hele lükse düş kün olduğu için hiç değil, başka yiyeceğe parası yetmediği için, günde bir kilo ekmek yemek zorundadır.

Tütün işçisine, pamuk işçisine, hele, devlet 10 lira asgarî ücret tesbit ettiği hâlde, 3-5

liradan fazlasını alamayan zeytin işçisine, zeytin ekmekten başka, soğan ekmekten başka şeyler de yiyebilmek, onbinlerce dönüm toprak sahibi bir -Ziraat Odaları Birliği Genel Başkanının yiyebildiği yemekleri yiyebilmek imkânını, gücünü verdiğiniz gün, onun ekmek tüketimi kendiliğinden azalır.

Bugünkü düzende, Türkiye'de, yoksul halk çoğunluğu için, ekmek yemek lüks değildir, ekmek yememek lüksdür ...

150

Çünkü ekmeği kısılan vatandaşın, aynı besini elde edebilmek için yiyeceği yiyeceklerden çoğu ateş pahasınadır. Aracılık yüzünden, tefecilik yüzünden, gelir dağılımı dengesizliği yüzünden, kısacası, bu bozuk düzen yüzünden ateş

pahasınadır.

Pasta mı Yesin?

Ekmek yemesin de ne yesin ı'akir Türk vatandaşı: Pasta mı yesin, pirzola mı yesin?...

Yoksul Türk halkı için,

— Bu kadar ekmek yemeyiversinler, diyebilen bir Ziraat Odaları Birliği başkam, çağımızın sosyal ve ekonomik görüşünden, geçmiş zamanın, ekmek bulamayan uyruklarına pasta yemelerini salık veren kraliçesi kadar uzaktır. Çağımızdan da halkımızdan da en az o kadar uzaktır... Ama ne çare ki bu düzenin seçim mekanizması, henüz, köylüyü, köylünün dertlerinden, sorunlarından bu kadar uzak kimselere, köylüyü sömürme zihniyetinin böylesine şampiyonu olan kimselere temsil ettirmektedir.

Bu Çember Kırılacaktır

Ama bu çemberin kırılması yakındır. Çünkü Türk köylüsü, girdiğimiz özgürlük ortamı içinde gerçekler deşilip açıldıkça, kendi kurtuluş yolunu da hergün biraz daha iyi görmektedir.

HALK SEKTÖRÜ

Harcamayla tasarrufu, tüketimle yatırımı, ekonomik gelişmeyle sosyal adaleti uzlastırıp bağdaştırıcı tedbirlerden biri olarak da, dar ve orta gelirli veya ücretli halkın, gelir artışlarından sağlayacakları tasarrufla, toplu yatırımlara yöneltilmeleri gerektiğini savunmuştum.

151

Halk bunu bir ölçüde kendiliğinden yapmağa başlamıştır.

Yurt dışındaki işçilerimiz tasarruflarıyla Türkiye de sınaî yatırımlara girişmektedirler.

Ordu Yardımlaşma Kurumu Ordu mensuplarının tasarruflarını büyük sınaî yatırımlarda değerlendirmektedir.

Türk — İş'in Girişimi

Yıllardır ileri sürdüğümüz bir dilek de gerçekleşme yoluna girmiş, ve Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu, yeni Sendikalar Kanununun verdiği imkândan yararlanarak, işçi tasarruflarıyla kooperatifler kurmak ve yatırımlar yapmak üzere teşebbüse geçmiştir. Bu amaçla bir kanun teklifi hazırlamıştır.

Gördüğüm ilk şekliyle, bu kanun teklifinde büyük aksaklıklar olduğunu, söylemeğe mecburum. Bilinmez hangi düşünceyle, kanun teklifini hazırlayanlar, kendilerini baltalamak isteyebilecek, kendilerine rakip olacak durumdaki çevrelerin temsilcilerine de bu yatırımlarda söz hakkı tanımayı öngörmektedirler.

Bu, hayırlı bir girişimin daha başından kösteklenmesi veya, daha kötüsü, bozuk düzenin çarkları arasına kaptırılması demek olur.

Dilerim ki, Türk - İş, kendi hazırlattığı kanun teklifini, Meclisde görüşülmeğe başlamadan değiştirerek, bu gibi kusurlardan kurtarsın... Yoksa, İş Kanununu bir çok noktalarından tanınmaz hâle sokan bir iktidarın elinde, bu kusurların düzeltilebileceğini sanmıyorum.

152

Kaygım odur ki, Türk - İş, bazı çevrelerden gelen ve iktidarı da etkileyen engelleme çabalarından kurtulmak umuduyla bu tavizi vermiştir... Oysa, bu tavizi verirken, kendisini baltalamak isteyenlerin ağına düşmüş olmaktadır.

Köylüler de Yatırıma Yönelebilir

Toprak reformu yapıldığı, toprak reformu ile bağlantılı olarak ve devletin önderlik ve yardımıyla köylülerimiz arasında çok yönlü kooperatifçilik geliştiği takdirde, köylülerin de, özellikle kendi üretim faaliyetlerini ilgilendiren alanlarda, sınaî yatırımlar yapmaları mümkündür.

Tarımdan sanayie kaynak aktarmanın en âdil bir yolu, bir kısım sınaî yatırımları, tarımda kaynak yaratanlara yaptırmaktır.

Örneğin, montajcılığın ötesinde gerçek bir traktör sanayini, tarım makinaları sanayiini, köylülerin kooperatifleri kurabilir.

Tarım ürünlerini işleme sanayii, gene bu kooperatifler yoluyla kurulabilir.

Birçok Batı ülkelerinde, köylünün kalkınması da, tarımla ilgili sanayiin gelişmesi de, geniş ölçüde, bu yoldap sağlanmıştır.

Örneğin, Hollanda'da köylünün süperfosfat ihtiyacının yüzde 35'i, köylülerin, çiftçilerin tarım kooperatifleri birliğince kurulan fabrikalarda yapılmaktadır. Gübre ve hayvan yeminin yüzde 70'inin alımı ve dağıtımı da gene koooeratifler birliği tarafından yapılmaktadır. Hem de, Batı Avrupa ülkeleri arasında bile en ucuz maliyetlerle yapılabilmektedir.

Gene Hollanda'da sütün yüzde 75'i, Almanya'da sütün yüzde 82'si, tereyağının yüzde 74'ü, peynirin yüzde 65'i bu gibi üretici köylü kooperatiflerinin imalâthanelerinde fabrikalarında işlenmekte veya imal edilmektedir.

153

Fransa da şarabın yüzde 30'unu, zeytinyağının yüzde 30'unu gene köylü, çiftçi kooperatifleri yapmaktadır.

Demek ki o ülkelerin köylüleri, çiftçileri, kendi gelirleri kısılıp başkalarına aktarılarak değil, kendi gelir fazlalarını kendileri arttırıp değerlendirerek, yatırım har minin büyümesine, ülkelerinin sınaileşmesine, ekonomilerinin gelişmesine hizmet etmektedirler.

Özel Girişimin Yaygınlaşması

Bu gibi dar ve orta gelirli veya ücretli halk topluluklarının toplu yatırımlara girişmeleriyle, özel sektör örtadan kalkmayacak, küçülmeyecek tersine asıl o zaman bu vüme imkânına kavuşacaktır.

CHP. ne Özel mülkiyet, ne de özel girişim düşmanıdır. Tersine, CHP nasıl toprak reformu ile özel toprak mülkiyetinin yaygınlaştırılmasını istiyorsa, ekonomimizde geniş bir halk sektörü yaratılarak, özel girişimin de yaygınlaştırılmasını, mümkün olduğu kadar geniş halk topluluklarının sermayeci ve girişimci duruma getirilmesini istemektedir.

HALKIN ÜSTÜNDE GÜÇ OLMAYACAK

Bugün Türkiye'deki siyaset alanında, bir yanda, CHP. nin daha solunda, devletin ekonomik gücünü fazlasıyla arttırmak isteyenler vardır. Onlar amaçlarına erişirlerse, devlet o kadar güç kazanacaktır ki, halkın kendi kendini yönetmesi demek olan demokrasi, muhtemelen işleyemez olacaktır.

154

CHP. nin sağında, bireylerin, bazı küçük zümrelerin ekonomik gücünü arttırmak, halk ve devlet sırtından arttırmak isteyenler, daha doğrusu, arttırmakta olanlar vardır.

Bireylerin veya küçük zümrelerin ekonomik gücü bir ölçünün üstünde artınca da, o bireyler veya zümreler o kadar güç kazanmış olacaktır ki, demokrasimiz gene işleyemeyecektir. Nitekim şimdiki aksak işleyişinin başlıca nedeni de budur.

Ama, ekonomimizde halk sektörü genişleyip de, ulusal ekonomiye halkın kendisi hakim olunca, bu ülkede, halkın üstünde bir siyasal güç de olamayacaktır.

CHP 'nin solundakiler, bütün halk devlet için çalışsın isterler. Bu yolun, devleti gerçek bir halk devleti hâline getiremediği, halkı kölelikten kurtaramadığı, dünyanın birçok yerlerindeki deneylerden görülmektedir.

CHP nin sağındakiler, halk da devlet de bir avuç mutlu azınlık için, büyük iş

adamları ve büyük toprak sahipleri için çalışsın isterler. Bu yolun da, ne demokrasiye gerçeklik kazandırabileceği, ne de hattâ ekonomik gelişmemizi yeterince hızlandırabileceği, kendi ülkemizdeki durumdan görülmektedir.

Ortanın solunda Cumhuriyet Halk Partisinin, kurulmasını istediği düzende ise, devlet de olacaktır, özel girişim ve özel mülkiyet de olacaktır. Ama bunların hepsi halkın hakimiyetinde ve halkın hizmetinde bulunacaktır.

Halkın üstünde hiç bir güç olmayacaktır.

155

6

Bozuk Düzende Yabancı

Sermaye ve Kalkınmamız

Kalkınmamız için umut bağlanan bir tasarruf kaynağı da yabancı sermaye yatırımlarıdır.

Fakat, 1954'de çıkarılan Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanununun teşvik edici hükümlerine rağmen, Türkiye'de yatırım yapacak yabancılara, Amerikalılar tarafından kullanılan deyimle çok « tatlı kârlar» sağlamasına rağmen, Türkiye'ye gelen yabancı sermaye son derecede azdır ve büyük bir artış eğilimi de göstermemektedir.

Kaldı ki Türkiye'ye gelen yabancı sermayenin de genellikle Türkiye'ye bir hayrı dokunmamaktadır. Hattâ hayırdan çok zararı dokunduğunu düşünmek için ciddî nedenler vardır.

156

Getirdiği Sermayeden Daha Çok Kredi Alıyor

Örneğin, 38 yabancı sermaye ortaklığı üzerinde yapılan bir araştırma sonuçlarına göre, bu 38 firmanın Türkiye'ye getirdiği sermaye toplamı, 379.262.414 liradır. Fakat Türkiye'de kendi iç kaynaklarımızdan aldığı kredi 440.870.000 liradır. Yani getirdiği sermayeden yüzde 116 fazlasını, Türkiye'den kredi olarak sağlamıştır.

Aşırı Kâr

Yüzde 70'i yabancı olmak üzere, 1951'de, 1.400.000 liralık sermaye ile kurulan bir ilâç firması da, 1955 yılında 2.731.000 lira kâr etmiştir. Yıllık kârı, 1956'da 6 milyonu, 1959'da ise 7 milyonu aşmıştır.

Bu yabancı sermaye ortaklıklarından, kısa zamanda kendi yağ piyasamızı kontrolü altına almış olan bir firma da, yüzde 80'i yabancı sermaye olarak 1952 yılında 5

milyon lira sermaye ile kurulmuş, ve, yalnız 1954'de 7.744.000 lira kâr sağlamıştır.

Firmanın yıllık kârı gitgide artmış, ve 1962'de 20.997.000 liraya kadar varmıştır.

1954'le 1962 arasında kâr toplamı 117.295.000 liradır.

Yabancı Sermaye Uğruna

Ürün Fiyatının Düşürülmesi

A.P. iktidarı zamanında köylü ürünlerinden birçoğunun fiyatlarının düşürüldüğünü, köylünün büsbütün yoksullaştırıldığını iddia etmem üzerine, bir Bakan, A.P.

hükümetinin bazı ürünlere taban fiyatlar koyarak değerlerini yükselttiğini ileri sürdü.

Örnek olarak da, eskiden Trakya'da ayçiçeğinin, gündoğdunun 80 kuruşa satıldığını, A.P. hükümetinin, 180 kuruş taban fiyat koyarak bu fiyatı yükselttiğini söyledi.

Oysa gerçek bunun tam tersi idi.

157

Hükümet ay çiçeği için, taban fiyat değil, TAVAN fiyat tesbit etmişti. Trakya'da yer yer kooperatifleşip ara¬cıdan kısmen kurtulan köylünün, bir ara ay çiçeğini 200 — 210

kuruşa satma imkânını bulması üzerine, AP. hükümetinin o zamanki Ticaret Bakanı bu kadar kazancı köylüye çok görmüş ve 180 kuruş TAVAN fiyat tesbit ederek

« Ayçiçeğinizi bu fiyatın üstünde satamazsınız»

demişti. Onun üzerine de fiyatlar 180 kuruşun da altına düşmüştür.

Başbakan sayın Demirel, bizim bu gerçeği hatırlatmamız üzerine, Bakanın yanlış bilgi vermiş olduğunu, ayçiçeği için «taban» değil «tavan» fiyat konmuş bulunduğunu itiraf etti. Gerekçe olarak da:

- Biz bu taban fiyatı koymasaydık, ay çiçeği daha yüksek fiyata satılacak, o zaman da

«Vita» yağı pahalılanacaktı, dedi.

Başbakanın, Meclis kürsüsünden adıyla bahsettiği «Vita» yağı, yukarıda sözünü ettiğimiz yabancı yağ şirketinin mamulüdür.

Demek ki, 5 milyon sermaye ile yurda gelip, 8 yılda 117 milyon lira kâr eden bir firmanın daha da çok kazanması veya bu kazancını devam ettirebilmesi için, A.P.

hükümeti, Türk köylüsünün ürün fiyatlarını sun'î tedbirlerle düşürecek kadar ileri gitmektedir.

Getirdiğinden Çok Götürüyor

Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu, yabancılara, elde ettikleri net kârın tamamını döviz olarak dışarıya transfer etme, getirdiği sermayenin de tamamını istediği zaman geri götürme yetkisini tanımaktadır. Buna göre, yukarıda verilen misalle sonucun ne kadar aleyhimizde olduğu görülüyor.

158

Üstelik bu firma, aynı alanda gelişmeye başlamış olan yerli endüstrimizi de baltalamış, adetâ öldürmüştür. Tamamiyle Türkiye'de imal edilebilecek bir gıda maddesi için, şimdi Türkiye, her yıl milyonlarca liralık dövizin dışarıya transferine razı olmak durumundadır.

Evvelce, ithal edilirken 20.000 liraya satılan bir traktörün fiyatı, şimdi, yabancı sermayenin montaj fabrikalarında yapılmaya başlandıktan sonra 40.000 liraya kadar çıkmıştır. Bundan elde edilen kârlar döviz olarak dışarıya transfer edilebileceğine göre, bu türlü sözüm ona «yerli» imalâtın, hem halkımıza çok pahalıya mal olduğu, hem de ithalattan daha çok döviz kaybına yol açtığı açıktır. Yabancı sermaye ile kurulan fabrikaların, fatura şişirmek veya türlü muvazaalara başvurmak suretiyle ithal ettikleri ham maddelerin ve parçaların da fiyatlarım çok yükseltmek imkânını buldukları, bu yüzden hem maliyeti yükselttikleri hem döviz kaybımızı arttırdıkları, bilinen gerçeklerdir.

Bu gibi örnekler daha da çoğaltılabilir.

Görülüyor ki, Türkiye'ye yabancı sermaye getiren firmalardan bir çoğu,

1.

Kendi kredi kaynaklarımızı tüketmekte;

2.

Türkiye'nin büyük döviz kaybına sebep olmakta;

3.

Maliyeti büyük ölçüde yükseltmekte;

4.

Gerçek Türk sanayiinin gelişmesini ciddî olarak engellemektedirler.

Kapitülasyon Tehlikesi

Cumhuriyet Halk Partisi yabancı sermayeye aleyhdar değildir. Yabancı sermaye aleyhdarlığının çağımız gerçeklerine ne kadar aykırı düşeceğini de bilmektedir.

159

Bugün, Batının kapitalist ülkelerinden sermaye ithal eden komünist ülkeler bile vardır.

Ancak, gelecek yabancı sermayenin getirdiğinden fazlasını götürmemesi, Türk ekonomisine ve Türkiye'nin dış ödemeler dengesine gerçek bir katkıda bulunması, bir boşluğu doldurması, ve herhalde, yerli sermaye ile, yerli teknik bilgi ile başarabileceğimiz iş alanlarına elini uzatmaması gerekir.

Kanunda ve uygulamada bu bakımdan köklü değişiklikler yapılmazsa, yabancı sermaye, yeni bir dış sömürü unsuru olarak gelişecek; ve bunların çığ gibi büyüyen kârlarının transferinde karşılaştığımız güçlükler zamanla büsbütün artacağı için, Türk ekonomisi ipotek altına girme tehlikesine düşecek, kapitülasyonların geri gelmesi ciddî bir ihtimal olacaktır.

Bu tehlikeler belirgin duruma geldiği hâlde, Adalet Partisi iktidarının hâlâ ciddî tedbirler almak ihtiyacını duymaması, tersine, simdi, Yetki Kanununa göre kurulan yeni komisyon eliyle, yabancı sermayeye tavizciliği büsbütün arttırması, büyük bir sorumsuzluk örneğidir. Herhalde iktidarın bu tutumu, memleket için, körükörüne bir yabancı sermaye aleyhtarlığından çok daha zararlıdır.

YERALTI VARLIKLARI

Türkiye'nin ekonomik gelişmesi bakımından, özellikle sanayiinin ham maddesi ve ihracat geliri bakımından en büyük kaynaklarından biri, yeraltı varlıklarıdır.

Fakat Adalet Partisi iktidarı bu kaynakları da gereği gibi değerlendirmeyi imkânsız kılıcı bir tutum izlemektedir.

160

Birinci Dünya Savaşı öncesinden beri, Türkiye'nin yeraltı kaynaklan, birçok büyük devletlerin emellerinia topraklarımız üzerinde toplanmasına yol açmıştır.

Topraklarımızın Altına Göz Dikenler

Birinci Dünya Savaşından sonra Türkiye'yi aralarında bölmek isteyen büyük devletler, gerçekte, topraklarımızın üstüne değil, topraklarımızın altına göz dikmişlerdir. Daha önce de, ayni devletlerin, borçlarını ödeyemeyecek durumda olduğunu bildikleri Osmanlı devletine borç verme yarışına girmelerinin başlıca nedeni, Türkiye'yi taşıyamayacağı yükler altına sokarak, yer altı kaynakları ipotek altına almaktı. Yabancı devletler dışişleri bakanlık¬larından bazılarının son zamanlarda açıklanan, o döneme dair gizli arşivleri, bu niyetleri açıkça ortaya koymaktadır.

Kanla Kurtarıldı, Kanunla Verildi

Kurtuluş Savaşı sırasında, türlü yokluklar ve güçlükler içinde, kanlarını dökerek, canlarını vererek Anadoluyu kurtaran Türk halkı, topraklarımızın üstünü olduğu kadar, hattâ ondan daha çok, topraklarımızın altında yatan ve Türkiye'ye hayat katabilecek zenginlikte olan kaynakları da kurtarmış oluyordu.

Fakat, 1950'den sonra iş başına gelenler ne yaptılar?.. Uğrunda kan dökülerek, can verilerek kurtarılan yer altı kaynaklarımızı, devletlerüstü yabancı şirketlere kendi elleriyle sundular.

Petrolde Türkler ve Yabancılar

1954'de, Cumhuriyet Halk Partisi muhalefetinin uyarılarına ve direnişine rağmen çıkarılan Petrol Kanunu, bunun açık bir belgesidir.

161

Bu kanunla, Türk devleti, kendi vatanında ve Anayasaya göre devlet malı olan petrolünü bulmak ve işletmek için kuracağı ortaklığa, bütün yabancı ortaklıklara olduğu gibi, bir bölgede ancak 8 arama ruhsatı verebilmektedir.

Bu millî Türk kurumu kısa zamanda, nisbeten yetersiz teknik bilgisine ve çok sınırlı maddî olanaklarına rağmen, her biri her bölgede ayrı ayrı 8'er ruhsat alarak, petrol bakımından en verimli olabilecek bölgelerimizi aralarında bölüşen o dev yabancı petrol ortaklıklarıyla kıyas edilemeyecek kadar çok petrol buldu.

Kendi işletmemizde, kendi mühendislerimizin, teknisyenlerimizin elinde olağanüstü bir güç mü vardı?.,. Hayır!... yalnız yurt sevgileri ve iyiniyetleri vardı.

Yabancılar Türkiye'de Petrol Çıkarmak istemezler Yabancı ortaklıklara gelince, onlar için önemli olan, hiç değilse şimdilik, Türkiye'de petrol çıkarmak değil, Türkiye'de petrol çıkarılmasını önlemekti. Çünkü, Ortadoğunun başka yerlerinde ve dünyanın başka bölgelerinde, düşük maliyetle işletmekte oldukları zengin petrol kaynakları, daha uzun yıllar, kendilerinin ve dünyanın ihtiyacım karşılamağa yeteceği gibi, artacaktı da... Onların, Türkiye'de yeni petrol çıkarmaya ihtiyaçları yoktu. Başka yerlerde çıkarttıktan petrolü Türkiye'ye satmağa, yani Türkiye'yi pazar olarak kullanmağa ihtiyaçları vardı. Bir det karışık bir bölge olan Ortadoğuda, siyasal gelişmeler işletilmekte olan petrol kuyularını tehlikeye düşürdüğü zaman kullanılmak üzere Türkiye'deki kaynakları yedek olarak, el altında tutmak istiyorlardı.

162

Nitekim ne zaman Ortadoğuda ciddî bir bunalım çıksa ve oradaki petrol kuyularına ciddî bir tehlike yönelse, bu ortaklıklar, hemen, dünyaya, Türkiye'de zengin petrol kaynakları buldukları yolunda haberler yaymışlar, fakat Ortadoğuda bunalım yatışınca, bu haberleri ya yalanlamış ya da unutturmuşlardır.

Normal zamanlarda, bu ortaklıkların, Türkiye'de petrol bulmaları, kendi çıkarlarına aykırıdır.

Kaldı ki, yabancıların Türkiye'de petrol bulmalarında bizim de pek çıkarımız yoktur.

Çünkü, Petrol Kanununa göre bu ortaklıklar, Türkiye'de çıkarttıkları petrol karşılığında dışarıya o kadar çok döviz transfer edebi-iirler ki, bizim için, bu, döviz ödeyerek petrol ithal etmekte hemen hemen aynı hesaba gelir.

Baskı Altında Üretim Artışı

Yabancı petrol ortaklıkları, ancak, son Cumhuriyet Halk Partisi iktidan zamanında, Hükümetin baskısı ve Petrol Kanununu değiştirmek üzere gerekli hazırlıkların yapılması üzerinedir ki, petrol üretimini arttırma yoluna gitmişlerdir.

Şimdi, bazı yabancı ortaklıklarda bu eğilim devam ediyorsa, hiç şüphe edilmesin ki, bunun başlıca etkeni, bu konuda bilinçlenen kamuoyumuzun baskısıdır; ve yabancı petrol ortaklıklarının, kendilerine en yatkın kimseler iktidarda bulunsalar bile, bu baskıyı üzerlerinde duymalıdır.

Fakat, yabancı ortaklıkların, eskisine oranla bolca petrol ürettikleri alanlar genellikle, Cumhuriyet Halk Partisi iktidardayken, bu iktidarın zorlamasıyla petrol bulmuş

oldukları alanlardır. Şimdi bu ortaklıklar, arama faaliyetlerini gene yavaşlatmalardır.

163

Kendi Kendimizi Baltalama

Uzun yıllar, dar imkânlarına ve kanunî engellere rağmen, Türkiye'de petrol üretimine öncülük etmiş olan Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığının, son zamanlarda liretimde geri kalmasının önemli bir nedeni ise, Batı Ra-man bölgesinde, CHP. zamanında hazırlanmış yeni teknik tedbirlerin, Adalet Partisi iktidara geldikten sonra, uzun bir süre geciktirilmiş olmasıdır.

Öte yandan, petrol rafinerileri konusunda, özel teşebbüse ve yabancılara verilen bazı taviz ve imtiyazlarla, şimdi de, kendi rafinerilerimizi baltalama yoluna gidilmektedir.

Türk Petrolleri Anonim Ortaklığının 1964'de Yüksek Planlama Kurulunda kabul edilen bir raporu gereğince, bu Türk kuruluşunun yeni bir rafineri kurması öngörülmüştü.

Bu rapora uygun olarak kurulacak İzmir Rafinerisinin ikibuçuk - üç yılda tamamlanması ve çalışmağa başlaması mümkündü. Fakat yıllardır bu rafinerinin sözü edildiği halde, henüz projesi bile yapılmamıştır. Bu arada, bir yandan yabancılara ait Ataş Rafinerisinin genişletilmesine bir yandan da Marmara bölgesinde bir başka rafinerinin özel girişim eliyle kurdurulmasına karar verilmiştir.

Ataş'a 75 yıl için verilen ek petrol işleme yetkisi ile, bu yabancı ortaklık, dışarıya, her yıl döviz olarak 100 milyon liralık kâr transferi yapabilecektir.

Ayrıca, 1968 Programıyla, hisselerinin yüzde 49'ı Caltex'e ait olan İzmit Rafinerisinin genişletilmesi de kararlaştırılmıştır.

Bu şekilde yaratılacak kapasite fazlalığı yüzünden, kendi rafinerilerimiz uzun zaman düşük kapasiteyle çalışmak zorunda kalacaklardır ve Türkiye, yabancı ortaklıklann transferleri dolayısıyla büyük döviz kaybına uğrayacaktır.

164

Plana Aykırı Tutum

Adalet Partisi iktidarı tarafından hazırlanan ikinci Beş Yıllık Plan bile, yeni kurulacak petrol ürünleri sanayiinin kamu kuruluşları tarafından gerçekleştirileceğini,

« rafinerilerin üretim programlarının en az döviz sarfını sebep olacak şekilde düzenleneceği »ni belirttiği hâlde; yabancı sermayeye ve bu alanda yabancı sermaye ile işbirliği yapan özel girişime, kendi ulusal endüstrimizi kösteklemek, baltalamak pahasına verilen bu yeni tavizler, Adalet Partisi iktidarının, ulusal yararlarımızı göz önünde tutmaktan, iktisadî alanda milliyetçilikten ne kadar uzak olduğunu gösteren yeni delillerdir. Millet Meclîsi Petrol Araştırma Komisyonunun, uzun araştırma ve görüşmeler sonunda aldığı kararlar da, bu konuda, Adalet Partisi iktidarının tutumunu mahkûm etmektedir.

Nitekim bu Komisyon, memleket sorunları masa üzerine serilince, milliyetçilikleri particilik mülâhazalarından daha ağır basan sayın Adalet Partili üyelerinin de katılmasıyla aldığı kararlarda:

—

Petrol boru hattı hisselerinin özel sektöre devrinin uygun olmayacağı;

—

Ataş rafinerisinin genişletilmesinin ulusal yararlarımıza uygun olmayacağı;

—

Petrol Kanununda ulusal yararlara uygun olmayan hükümler bulunduğu ve bunların değiştirilmesi gerektiği

sonuçlarına varmıştır.

Ona rağmen, Adalet Partisi Hükümeti, hâlâ, petrol konusunda yabancılara taviz politikasını İsrarla, inatla devam ettirmektedir.

İKTİDARIN ENGELLEMESİ

Gerek petrolle, gerek madenlerle ilgili yasaların, ulusal yarar açısından değiştirilmesi gerektiğini, bu amaçla hazırlanan kantin değişikliklerinin Türkiye Büyük Millet Meclisine getirilmek üzere bulunduğunu, Üçüncü İnönü Hükümetinin Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanı Sayın Hüdai Oral, l Şubat 1965 günü, Senato'daki Bütçe görüşmeleri sırasında açıklamıştı.

165

Bunun hemen ardından Cumhuriyet Halk Partisi iktidardan ayrılınca, yapılan kanun hazırlıklarından biri. Cumhuriyet Halk Partili Milletvekilleri tarafından Büyük Millet Meclisine sunulmuştur.

Fakat, işine öyle geldiği vakit, Meclislerin çalıştırılmadığından şikâyet eden Adalet Partisi hükümeti, şimdiye kadar bu kanunun görüşülmesini engellemiştir.

Esasen, Parlamento komisyonlarında, memleketimizin ekonomik bağımsızlığını güçlendirici, halkımızı bir ölçüde olsun sömürülmekten kurtarıcı ne kadar kanun teklifi varsa, bunların hepsi, iktidar tarafından engellenmektedir. Sonra da, iktidarın başı, hem muhalefetin Parlamentoda engelleme yaptığını, hem de düzen değişikliği isteklerini kanun teklifleri hâline sokarak Parlamentoya getirmediğini iddia etmeğe kalkışmaktadır.

Meclisde asıl engellemeyi yapan, bugünkü iktidardır, üstelik iktidar, bu engellemeyi, memleketin ve halkın menfaatlerine karşı yapmaktadır.

BAŞKA YERALTI KAYNAKLARINA YÖNELEN TEHLİKELER

Adalet Partisi, değerli yer altı kaynaklarımızı dış sömürücülükten koruyucu yasa çalışmalarım yapmadığı, geciktirdiği veya engellediği gibi, bu alanda, petrolden başka konularda da, yabancılara tavizler ve imtiyazlar vermeğe devam etmektedir.

166

Volfram gibi dünyada pek az bulunan bir maddenin işletmesinde yabancılara taviz verilmek istenmesi buna bir örnektir. (4)

Şimdi de bor madeni konusunda bazı yabancı oyunların hazırlandığı anlaşılmaktadır.

Bor Üzerinde Yeni Oyunlar

Adalet Partisi iktidarı, bor'la ilgili olarak Cumhuriyet Halk Partisi iktidarının izlemiş

olduğu politika üzerinde, bazı sözde belgeler yayınlayarak, verilmemiş imtiyazları verilmiş gibi göstermeğe kalkışarak, bazı kaypak ifadelerin ve teknik terimlerin ardına sığınarak, halkı aldatmağa uğraşmaktadır. Fakat bunda da muvaffak ola mayacak ve gerçeklerin gün ışığına çıkmasını önleyemeyecektir.

___________________

4

Volfram konusundaki sözlerime hükümet adına verilen cevapta, volframın işletme imtiyazı bakımından yabancılara herhangi bir taviz ve¬rilmesinin söz konusu olmadığı belirtilmiştir.

Meselenin içyüzü şudur:

Volframın işletme imtiyazı Etibanktadır. Ancak 1966 da, «Union Carbide» adlı büyük dünya tröstlerinden biriyle, Etibank, Volfram için müzakereye oturmuşlardır. Yabancı ortaklık, madeni işletmek için yüzde 80 hisse, yönetim komitesinde de üçte iki üyelik istemiştir.

Etibank teklifi reddetmemiş, ancak temsil oranının biraz indirilmesini istemiştir.

Bildiğimiz kadar, müzakere, teklif Etibank'ça reddedildiği için kesilmiş değildir. Yabancı ortaklık, biraz daha arama yapılmasını istemiştir. Bu istek kabul edilmiş ve yeni aramalara başlanmıştır.

Bu değerli madenin işletilmesi, ancak 40 milyon liralık bir yatırım gerektirmektedir. Döviz ihtiyacı da 20 milyon dolardan, yani 40 milyon liranın yaklaşık olarak yarısından ibarettir. Bu, Türkiyenin gücü içinde bir yatırandır. Bu yatırım, yılda en az 4,5 milyon dolar döviz getirecek; öylelikle, yatırılacak parayı bir yılda çıkaracaktır. Bunun yarısından az bir dövizin bir kez gelmesi uğruna bir yabancı tröstle ortaklığı düşünmek bile yersizdir.

Bütçe görüşmeleri sırasında hükümet adına yapılan açıklamanın, şimdi böyle bir anlaşmadan vazgeçildiği anlamına gelmesini dileriz,

167

Bu konuda gereken tedbirleri zamanında almazsa, Adalet Partisi iktidan, millet önünde ve tarih önüode sorumluluktan kurtulamayacaktır.

Türkiye'nin bor mineralleri üzerinde tekel kurmak isteyen ve dünya piyasalarında fiyatları yüksek tutabilmek için de, Türkiye'nin çok değerli bor hazinelerini uzun gaman âtıl bırakmış olan; eline fırsat geçerse gene âtıl bırakmağa niyetli olan bir yabancı firmaya, iktidar sözcülerince iddia edildiği gibi, Cumhuriyet Halk Partisi iktidarı sırasında hiç bir imtiyaz verilmiş değildir.

Bu tekelci yabancı şirketin bor minerallerimiz üzerine çöreklenmesi ve ilk işletme imtiyazını alması, 27 Ekim 1950 tarihini taşıyan Bakanlar Kurulu karan ile mümkün olmuştur.

Demokrat Parti iktidarının ayağının tozu ile verdiği bu imtiyaz kararnamesini, 1955'de, 1959'da, 1960’da yenileri izlemiştir.

Cumhuriyet Halk Partisi iktidarı döneminde ise, bu yabancı şirketin oyunları bozulmuş

ve millî bir müessese olan Etibank'ın bu alanda yabancılara karşı güçlü bir rakip hâline getirilmesi için çalışılmıştır.

Fakat, Adalet Partisi iktidara geldikten sonra, bu yabancı şirkete yeniden arama ruhsatlan verilmeğe başlamıştır. Dünyanın en zengin bor minerallerinin bulunduğu Eskişehir'in Kırka mevkiinde bir kaç kişinin elinde bulunan alanların ruhsatlarını kısmen Demokrat Parti zamanında toplayan bu şirket, beş önemli ruhsatı da Adalet Partisi iktidan zamanında, 1966 yılında ele geçirerek, yeniden hakimiyetini kurma yoluna girmiştir.

Cumhuriyet Halk Partisi iktidan zamanında, bor minerallerinin önemi ve bu konudaki yabancı oyunları hakkında hazırlanmış raporlar (ki bu raporlann sonuncusu 7 Ocak 1965 tarihini taşır) Kırka bölgesindeki rezervlerin, dünyanın en zengin rezervlerinden biri olduğunu açıkça ortaya koyduğu hâlde.. Adalet Partisi iktidarı neden bu kadar önemli bir alanda 5 ruhsatı birden, geçmişi, sabıkası belli bir tekelci yabancı şirkete vermiştir?.

168

Neden değeri 100 milyar lirayı aşan, bazı tahminlere göre belki 200 milyarın da üstüne çıkan, bu bölgedeki rezervlerin yabancılar tarafından sömürülmesine göz yumulmaktadır?

Bor konusunda dönen yabancı oyunları üzerine, bazı vatansever memurlar, örneğin, Maden Dairesi Başkanı Sayın Kâmil Haznedaroğlu, madenlerimizi yabancı sömürücülüğünden korumak için bir kanun tasarısı hazırlamışlardır.

İktidar bu kanunu neden hâlâ Meclise getirmemektedir?...

Bırakınız bu kanunu Meclise getirmeyi, Heznedaroğlu, böyle bir kanun hazırladığı için, yani milliyetçi olduğu, vatansever olduğu için, görevinden uzaklaştırılmıştır.

Tıpkı, petrolde milliyetçi olduğu için, bir İhsan Topaloğlu'nun; bir Kenan Onat'ın; madende milliyetçi olduğu için bir Tahsin Yalabık’ın, görevden uzaklaştırılmaları gibi...

İktisadî Milliyetçilik

Adalet Partisi, milliyetçi bîr parti olmak iddiasındadır. Oysa, çağımız dünyasında ve Türkiyesinde, petrolde milliyetçi olmayan, borda, bakırda, volframda milliyetçi olmayan, kısacası, yer altı kaynaklarında ve ekonominin tümünde milliyetçi olmayan bir insan veya parti, hiç bir alanda milliyetçi sayılamaz.

169

Yertalı kaynaklarımızın yabancılara kaptırılması,. Kurtuluş Savaşlarımızın amaçlarına ihanettir.

Cumhuriyet Halk Partisi iktidara geldiğinde, bütün yer altı kaynaklarımızı millileştirerek ve bunlardan önemlilerini devletleştirerek, bu ihanete, kesin olarak son verecektir.

Bu alanda yapacağı düzen değişikliğiyle, Cumhuriyet Halk Partisi, yeraltı kaynaklarımız üzerindeki bütün yabancı sömürücülüğünü sona erdirecektir.

Cumhuriyet Halk Partisinin, ortanın solu hareketinin, ekonomideki tutumu, kısaca belirtmek istenirse: «içerde halkçılık, dışarıya karşı milliyetçiliktir.»

Gitgide bütün Türk halkınca binemsenmekte olan. Adalet Partisi içindeki birçok gerçek vatanseverleri ve milliyetçileri de etkilemeğe başladığından emin olduğumuz bu iktisadî halkçılık ve milliyetçilik akımının karşısında, ne dev şirketlerin maddî gücü ne de iktidarın direnişi, uzun zaman devam edebilecektir.

170

7

Devlet Kesiminde

Bozuk Düzen

Türkiye ekonomisini güçlendirmenin temel koşullarından biri de, devlet kesiminde bir düzen değişikliği yapmaktır ve devlet kesimini daha iyi, daha verimli işler duruma getirmektir.

DEVLET KAPİTALİZMİ

Adalet Partisi iktidarının, « devlet işletmeciliği kötü işletmeciliktir» görüşü yanlıştır.

Gerçek, AP iktidarı elinde devletçiliğin, devleti soyanlar ve halkı sömürenler yararına işleyen bir kötü devlet kapitalizmi haline geldiğidir.

Bu devlet kapitalizmi, üstelik, işçilerin siyasal kanıları, eğilimleri, oyları üzerinde de bir baskı aracı olarak işlemektedir ve demokrasimiz bu yüzden dejenere edilme tehlikesiyle karşı karşıya kalmaktadır.

171

Başka Ülkelerde Devlet İşletmeleri

Bugün birçok komünist ülkeler bile, devlet işletmelerini devlete ve halka yük olmaktan çıkarmanın, verimli işletmecilik zihniyetiyle çalışan kuruluşlar haline getirmenin yolunu bulmuşlardır.

Bunu da, devlet işletmelerini daha çok baskı altına sokarak değil, parti çıkarlarına âlet ederek değil, bu işletmelerde devlet müdahalesini arttırarak değil, onlara geniş

serbestlik vererek sağlamaktadırlar.

Demokratik ülkelere bakacak olursak, onlarda da, örneğin, bir devlet işletmesi olan Renault otomobil sanayiinin, en başarılı işletmelerden biri olduğunu; Batı Almanya'da Volkswagen fabrikalarının devlet işletmesiyken de büyük başarı gösterdiğini; Birleşik Amerika'da Tennessee Vadisi Otoritesinin gene başarılı bir devlet işletmesi olduğunu; İngiltere'de devlet işletmeciliğinin, birçok alanlarda üstün başarı sağladığını; üstelik bu işletmelerden, yalnız ekonomik değil, büyük sosyal faydalar da sağlandığını görürüz.

TÜRKİYE'NİN DEVLETÇİLİĞE İHTİYACI

Hele Türkiye gibi, özel sermaye birikimi, özel girişim eliyle hızlı kalkınmaya yetersiz olan; özel teşebbüs elinde biriken sermayeden büyük bir kısmı da kolay kazanç yollarından gelip, yine kolay kazanç alanlarına akan,, özellikle aracılığa, tefeciliğe akan, veya taşa toprağa, lüks yapılara veya arsalara gömülen bir ülkede, Plân hedeflerine ulaşma umudumuzu, çağdaş uygarlık düzeyine erişme umudumuzu, özel girişimin kısır yatırımlarına bağlıyamayız.

172

Nitekim, özel sektörcü AP. hükümetinin bütçe gerekçesinde de belirtildiği gibi, «özel sektör yatırımları, çeşitli teşvik tedbirlerine rağmen, hızlı bir gelişmenin gerektirdiği ölçüde imalât sanayiine doğru kaydmlamaroış fe konut yapımı ön plânda bir yer işgal etmiştir.»

Öte yandan, çağdaş teknoloji büyük yatırımları gerekli kılmaktadır. Oysa, bugünkü sermaye kısırlığı ile, mevcut sermayeyi verimsiz alanlara yöneltme eğilimiyle» özel sektörün, görevini yerine getiremeyeceği de gene Bütçe Gerekçesinde belirtilmektedir. (5)

Demek ki daha uzun bir süre, sanayi alanında, büyük yatırımları, kilit yatırımları, stratejik yatırımları yapmak an başta devlete düşecektir.

Dengeli Bölünmüş Bir Ekonomi

Türkiye ekonomisinin bir özelliği şudur:

Devlet kesimimiz, komünist ülkeler dışında hemen hiç bir ülkede rastlanamayacak kadar geniştir. Özel sektörümüz de, hiç bir komünist ülkenin kabul edemeyeceği kadar geniştir.

Ekonomimiz, devlet kesimiyle özel kesim arasında dengeli olarak ikiye bölünmüştür.

Hattâ, değerini bilen bir iktidarın elinde, devlet kesimimiz, ekonomimize yön verebilecek önemli bir plân uygulama aracı olabilecek güçtedir.

Devlet kesiminin bu kadar geniş ve güçlü olduğu bir ekonomide, eğer o kesim iyi işlemezse, verimli çalışmazsa, bütün ekonomi aksar.

______________________

5) 1968 Bütçe Gerekçesi, sayfa 248,

Ekonomik Sorunlar Öğütle Çözülemez.

AP iktidarı ise, devlet kesiminin verimli çalışmasını, iyi işlemesini önleyici bir tutum içindedir ve bu kesimin ekonomimize yön verici, plân disiplini sağlayıcı gücünden gereği gibi yararlanmamaktadır.

Zaman zaman Başbakan Sayın Demirci'm, devlet işletmeleri yöneticilerine öğütler verdiğini, onlardan « tüccar zihniyetiyle çalışmaları»nı istediğini duyuyoruz.

Oysa, ekonomik sorunlar öğütlerle çözülemez. Hele verilen öğütlerle izlenen politika çelişiyorsa, öğütlerin hiç bir yararı olmaz.

Komünist Ülkelerden Çok Hükümet Kontrolü

Bizim ekonomimizin, hele AP. iktidarı sırasında, bir başka önemli özelliği de şudur: Devlet kesimimizde hükümet kontrolü, belki Kızıl Çin veya Arnavutluk hariç, bugün artık hiç bir komünist ülkede bile rastlanamayacak kadar ağır ve sıkıcıdır. Buna karşılık, özel kesimimizde hükümet kontrolü, Batının hiç bir demokratik kapitalist ülkesinde bile rastlanamayacak kadar gevşek ve yetersizdir.

Devlet kesimindeki ağır ve sıkıcı hükümet kontrolü ve baskısı kamu iktisadî kuruluşlarını daha verimli ve toplum açısından daha kârlı işletmeciliğe yöneltici nitelikte asla değildir. Bu kuruluşlar üzerindeki hükümet kontrolünün ve baskısının amacı, ekonomimizin bu büyük ve güçlü kesimini bir partizanlık aracı haline getirmektir. Hattâ, hükümet, bu amacı da aşarak devlet kesimini, devlet eliyle fert zengin etmenin, besleme bir özel teşebbüs, kapıkulu özel- teşebbüs yaratmanın başlıca aracı olarak kullanmaktadır.

174

Partizanlık

Adalet Partisi iktidarı zamanında, bu işletmelerde tutunabilmek ve yükselebilmek için, iyi bir işletmeci, iyi bir ustabaşı veya iyi bir işçi olmak gerekmez. Sadece, iyi bir Adalet Partili partizan olmak veya öyle görünmek gerekir. Eğer öyle iseniz, iyi bir Adalet Partili partizansa-tsız, bütün terfi ve terfih yolları önünüzde acıktır; değilseniz, bütün o yollar, toplu sözleşme düzeninin elverdiği ölçüde kapalıdır.

Eğer Adalet Partisi, bugünkü zihniyet ve tutumuyla, toplu sözleşme düzeni kurulmadan önce iktidara gelmiş olsaydı, partizanlığı üzerinde toplu sözleşme düzeninin bir ölçüde frenleyici etkisi de bulunmasaydı, devlet kesimi çoktan müflis duruma gelmiş olurdu.

Krom işletmelerini âdeta çökmüş bir durumda, işçi ücretlerini ödeyemez durumda devralıp kâra geçiren ve ihracat yapabilir duruma getiren bazı değerli işletmecileri, sırf partizan olmadıkları için, bu iktidar işden uzaklaştırmıştır.

Zonguldak Örneği.

Ereğli Kömür işletmelerinin en başarılı işletmecilerini, gene bu iktidar partizan olmadıkları için işten uzaklaştırmıştır. Bu yüzden, Cumhuriyet Halk Partisi iktidarı samanında, zarardan kurtulup, iki yılda 40 milyon lira kâr eden o işletmeler de 2 yılda 200 milyon liraya yakın tarar etmiştir.

Bu zararları kapatabilmek için de kömüre büyük ölçüde zam yapılmıştır. Partizanlığın ve göz yumulan yolsuzlukların bedeli, böylece, halka ödetilmektedir.

Ereğli Kömür işletmelerinde partizanlık ve baskı,. Adalet Partili işçilerin bile tahammül edemeyecekleri ölçülere varmıştır.

175

Geçen yıl, bu müessesede nasıl bir tutum izlenmesi gerektiği hakkında Başbakanlığa verilmiş bir rapor açıklandı. Bu rapor, bir utanç belgesiydi. Sayın Başbakan, raporu aldığını reddetti. Ama raporda ne yazıyorsa hepsi uygulandı... Sonuç: O zaman da uyarmış olduğumuz gibi, işçilerin huzursuzluğu patlama noktasına vardı ve yaygın bir işçi ayaklanması oldu.

İzlediği partizanca ve baskıcı bir tutumdan ancak bu türlü acı olayların doğabileceğini iktidar da biliyor olmalıydı ki, bir yandan bu tutumu izlemeye koyulurken, bîr yandan da, maden ocaklarının arasına askerî birlikleri, jandarma birliklerini, toplum polisini yığmıştı. Bazı ocafc-Uan tel örgülerle çevirmişti, işçileri, âdeta bir esir kampında gibi çalıştırmağa ve göz hapsinde tutmağa başlamıştı.

Fakat bu tutumun ve bu tedbirlerin sebep olduğu isyan duygusu ve patlama o kadar büyük oldu ki, bütün bu tedbirler de işe yaramadı.

İşçilerin, haklarını kanun dışı yollardan aramalarını, hattâ en haklı isyan duygularını bile kanun dışı yollardan ortaya vurmalarını asla tasvip etmeyiz. Böyle davranmak, ancak serbest oy mekanizmasının işlemediği toplumlarda mazur görülür. Zonguldaklı işçiler, bütün işçiler, kendilerine dost olmadığını, kendilerini arkadan vurduğunu anladıkları kimseleri, oylarıyla iktidardan indirebilecek güçtedirler ve hiç şüphe etmiyorum ki bu yolu, bu gücü kullanacaklardır.

Ama, Zonguldak işçilerinin son davranışlarım mahkûm etmeden önce de bu davranışın ardındaki nedenleri araştırmak gerekir.

Herkesi isyan ettirecek ölçülere varan baskılara, partizanlıklara ve onur kırıcı güvenlik tedbirlerine ek olarak, Zonguldak'da işçiler, büyük bir geçim da ağırlarını omuzlarında duymaktadırlar.

178

Müessesenin yüz milyonlarca lira zarar ettiğini; o yüzden, kendi ücretlerinden kanun gereğince kestiği sendika ödentilerini aylarca sendikaya yatırmaktan bile âciz kaldığını, birçok işçiler bilmektedirler.

Müessesenin, partizanlık, yolsuzluk ve kötü yönetim yüzünden girdiği büyük zararların ancak kömüre büyük zamlar yapılarak kapatılmağa çalışıldığını, işçiler bilmektedirler.

İkinci toplu sözleşmeyle, 1965 Temmuzunda ücretlerine zam yapıldıktan sonra, Zonguldak'ta, ücret zammını çok aşan bir hayat pahalılaşması olduğunu, işçiler, kendi günlük hayatlarında duymuşlardır.

Nitekim Zonguldak Ticaret ve Sanayi Odaları, Temmuz 1965 den. Şubat 1967'ye kadar, Zonguldak'ta hayat pahalılığının yüzde 29,6 arttığını tesbit etmiştir.

Zonguldak'ta kurulan mahallî asgarî ücret komisyonu, bu durumda, toplu sözleşme ile 1965 Temmuzunda 15 lira olarak tesbit edilmiş olan yeraltı asgarî ücretinin 20

ikaya çıkarılmasını karara bağlamıştır. Ancak bu kararın Ankara'da, hükümet etkisiyle bozularak, asgarî ücretin 14 liraya, yani toplu sözleşmedekinin de altına indirildiğini; böylece, işçilere, âdeta, « ücret zammı istemeyin de, halinize şükredin» dendiğini de, şüphesiz, Zonguldaklı işçiler bilmektedirler.

Ereğli Kömür işletmelerindeki yolsuzluk söylenti ve delilleri, iktidar partisinin kendi Meclis Grubuna getirilmek istendiği vakit bile, bunların örtbas edilmesi yoluna gidildiğini ve konuyu Meclis Grubuna getirmek isteyem bir Zonguldak Milletvekilinin Adalet Partisinden atıldığım da işçiler bilmektedirler.

177

Bütün bunları bilen, gören, duyan işçiler, elbette büyük kaygı ve huzursuzuluk içine düşerler ve Zonguldak'ta her türlü kışkırtmağa elverişli bir ortam meydana gelmiş

olur.

Hükümetin Engellemesi

Hükümetin, iktidar partisinin, böylesine partizanca baskılarla elini kolunu bağladığı, âdeta zorla zarara, verimsiz çalışmağa mahkûm ettiği devlet işletmelerine,

— Tüccar gibi çalışın! diye öğüt vermesi, bu işletmelerle âdeta alay etmektir.

Adalet Partisi, devlet işletmelerini, kötü işletmeciliğe, kendi tutumuyla mahkûm etmekte, sonra da, milletin karşısına geçip,

— Devlet işletmelerinin halini görüyorsunuz, ne kadar kötü çalışıyorlar; bu da, devletçiliğin kötü bir şey olduğunu gösteriyor! demektedir.

Cumhuriyet Halk Partisi iktidarı sırasında, 1964'de çıkarılan 440 sayılı kanun, iktisadî devlet teşekküllerine geniş özgürlük tanınmasını, bunlar üzerinde hükümet müdahalesini Asgariye indirilmesini öngörüyordu. Fakat, Adalet Fartisi hükümeti, bu kanun hükümlerine ve Plân ilkelerine rağmen, iktisadî devlet teşekküllerine partizanca hükümet müdahalelerini, şimdiye kadar görülmedik ölçülere çıkarmıştır.

Gene 440 sayılı kanuna göre, iktisadî devlet teşekküllerinin yeniden düzenlenmesi için yapılması gereken falışmalar, hükümetçe bugüne kadar ele alınmamıştır. Oysa bu çalışmaların çoktan bitirilmiş olması gerekirdi.

Bugüne kadar, komisyonca hazırlanan tasarılardan herhangi biri, henüz ne Meclise sevkedilmiş ne de Bakanlar Kurulunda incelenmiştir.

178

Yeniden Düzenleme Komisyonunun görev süresi 1968 Mart'ında sona ermiş; yapmass gereken işler bitmediği halde Hükümet görev süresini uzatmayı reddetmiş

ve komisyonu dağıtmıştır. Bu son hareketi ile de sayın Demirel'in bu konularda samimiyetten ne kadar uzak olduğu bir kere daha ortaya çıkmıştır.

Sanayiimizin, özellikle devlet kesimindeki sanayimizin daha verimli çalışması için gerekli tedbirleri tesbit etmek üzere, gene Cumhuriyet Halk Partisi iktidarıma faazırladığı bir kanun gereğince kurulan Millî Prodüktivite Merkezi de, Adalet Partisi iktidarı tarafından, kasıtlı olarak engellenmiş ve bu önemli kuruluştan beklenen faydalar, bu yüzden, bugüne kadar sağlanamamıştır. Bu engellemenin başlıca nedenlerinden biri de, Millî Prodüktivite Merkezinin başına, yetkili seçim kurulu tarafından, bir işçinin, Türk—İş Genel Sekreterinin seçilmiş olmasıdır.

İş çevrelerinin etkisi altında, Adalet Partisi hükümeti, böyle bir kuruluşun başında, bir işveren değil de bir işçi bulunmasını hazmedememektedir.

Uygulanmayan Kanun

440 Sayılı Kanun, iktisadî devlet teşekküllerinde işçilerin yönetime katılmalarını, kârdan pay almalarım, ayrıca, kendi buluş veya gayretleriyle sağlanacak verim artışından veya maliyet düşüşünden prim almalarını emreder.

Adalet Partisi iktidarı, kanunun bu hükümlerini de fiilen işlemez hale getirmiştir.

Bildiğimiz kadar, henüz hiç bir işletmede, bu kanunun hükümleri gereğince işçilere verilmesi

gereken ikramiye ve primler verilmemiştir.

179

İşçilerin yönetime katılmasına ilişkin kanun hükmü de, ancak, 7 kuruluşta uygulanmaktadır. Bu yedi kuruluşta bu hükmün uygulandığından da çoğu işçilerin haberi bile yoktur. Çünkü, teşekküllerin yönetim kurallarındaki işçi temsilcileri, işçilerin kendilerine seçtirilmemektedir.

CHP iktidarı, devlet işletmelerinde, en küçük atölyelerden başlayarak, işçilerin yönetime katılmaları için hazırlık yapmıştı. 440 sayılı kanunun yönetime iştirakle ilgili hükmü ancak "o şekilde etkili olabilirdi. AP. iktidarı buna hiç yanaşmamıştır.

Zonguldak işçilerini, kanunlara karşı gelmekle suçlayan Adalet Partisi iktidarının asıl kendisi kanunlara karşı gelmektedir. 440 sayılı kanunla işçilere tanınmış olan haklan işçilerden esirgemektedir.

İşçiler Yönetime Gerçekten Katılsa

Oysa bu kanun hükümleri gereği gibi uygulansaydı, demokratik kurallara ve kanunun amacına uygun olarak uygulansa idi, eminim ki, Zonguldak olayları gibi olaylar olmazdı... Neden olmazdı?..

Çünkü bu kanun hükümleri gereği gibi uygulansaydı, işçiler yönetime gerçek anlamıyla katılabilselerdi, kârdan veya verim artışından, maliyet düşüşünden pay alma durumunda olsalardı, en küçük bir partizanlığın veya yolsuzluğun karşısına, daha başlangıçta, işçiler dikilirdi. Partizanca atamaları ve işten atmaları önlerlerdi.

Böyle eğilimler gördükleri vakit, idarenin karşısına geçebilir:

— Siz, şu şu haksızlıkları, şu şu partizanlıkları yap makla, şu şu yolsuzluklara göz yummakla, işletmenin kâr etmesini, verimin yükselmesini, maliyetin düşmesini önlüyorsunuz; o yüzden de bizim, kârdan, verim artışından, maliyet düşüşünden, hakkımız olan paylan almamızı engelliyorsunuz, derlerdi...

180

İşçilere bunu dedirtmemek içindir ki, devlet işletmelerinde rahatlıkla partizanlık yapmağa, partizanlannın yolsuzluğuna göz yummağa devam edebilmek istediği içindir ki, devlet eliyle fert zengin etme politikasını yürütmeğe kararlı olduğu içindir ki.

Adalet Partisi iktidarı, bu kanun hükümlerinin gereği gibi uygulanmasını önlemektedir.

İstikrarsız Yönetim

İşletmecilikte başarılı ve güvenli çalışabilmenin temel şartlarından biri de yönetimde istikrardır. Oysa, gene partizanlık yüzünden, Adalet Partisi iktidarı zamanında, devlet işletmelerinin üst kademelerinde sürekli değişiklikler yapılmaktadır. Birkaç örnek istenirse, Adalet Partisinin iktidarda bulunduğu üç yıllık süre içinde, Etibank'ın, Sümerbank'ın, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığının, Devlet Demiryollarının Genel Müdürleri ikişer defa değiştirilmiştir. Bir genel müdür, daha işe intibak etme fırsatım bulamadan uzaklaştırılmaktadır.

Cumhuriyet Halk Partisi iktidan zamanında tâyin edilmiş bir çok değerli işletmecileri tasfiye etmesini bir yana bırakıyorum. Adalet Partisi iktidarı kendi tâyin ettiği yüksek kademelerdeki işletmecilerden bir çoğunu bile, bir yıldan, iki yıldan çok, yerinde tutmamaktadır. Orta ve alt kademelerde değişiklikler bazan bundan da sık olmaktadır.

O yüzden şimdi devlet işletmelerinde herkes güvensizlik, huzursuzluk içindedir.

181

İktisadî devlet teşekküllerinde, Adalet Partisinin bu partizanca tutumu yüzündendir ki, kanun, plân dinlemeyen, yolsuzluklara göz yuman, güven ve istikrar bırak' mayan tutumu ve devlet eliyle fert zengin etme zihniyeti yüzündendir ki, —daha önce de belirttiğimiz gibi — bu teşekküllerden birçoğu işletme açıklan vermekte ve yeni yatırımlar için kaynak yaratma gücünü yitirmektedir; ve o yüzden de bütçeye yük olmaktadır, devlete yük olmaktadır, halka yük olmaktadır.

DEVLET KESİMİNDE

NELER YAPILMALI?

İktisadî devlet teşekküllerini bu durumdan kurtarabilmek için, gelişmemize hız katıcı, ekonomimize güç ve yön verici bir duruma getirebilmek için neler yapılmalıdır?

Bu amaçla alınabilecek tedbirler ikiye ayrılabilir: I. Teknik tedbirler;

II. Düzen değişikliği tedbirleri...

Teknik tedbirler kısaca şöyle özetlenebilir:

1.

Bazı kuruluşların öz sermayeleri artırılmalı ve borç yükleri azaltılmalıdır. Bu ihtiyacı daha iyi gösterebilmek için şu örnek verilebilir: Şeker Şirketinin borçları, sermayesinin 28 katına varmıştır.

2.

Kaçınılmaz sosyal zaruret olan durumlar dışında, bu teşebbüslere, özel teşebbüsle eşit rekabet imkânını kaldıran yükler yüklenmemelidir. Örneğin, özel kara yolları ulaştırmacılığı ile Devlet Demiryolları işletmesinin yükümlülükleri arasında, devlet sektörü aleyhindeki eşitsizlikler ortadan kaldırılmalıdır.

3.

Millî Prodüktivite Merkezinin, verim arttırıcı tedbirleri bulup uygulayabilmesi için, önce kendisi verimli çalışma imkânına kavuşturulmalı ve bu Merkezin çalışmalarından, bulgularından, iktisadî devlet teşekküllerinin daha yeterli bir şekilde yararlanmaları sağlanmalıdır.

182

4. İktisadî devlet teşekküllerine ait sınai tesisleri» tam kapasiteyle çalışmaları sağlanmalıdır.

Düzen Değişikliği Tedbirleri

Alınması gerekli düzen değişikliği tedbirleri de şöyle özetlenebilir: 1.

İktisadî devlet teşekküllerinin yönetimi, merkeziyetçilikten ve hükümetin baskı ve müdahalesinden kesin olarak kurtarılmalıdır. Bunun için, bu teşekküllere geniş

özerklik ve Plân ilke ve hedeflerinin sınırları içinde tam serbestlik verilmelidir.

2.

İktisadî devlet teşekküllerine bu özerklik ve serbestlik verilirken, onların, kendi aralarında daha uyumlu çalışabilmelerini, daha verimli işbirliği yapabilmelerini sağlayacak bir mekanizma kurulmalıdır.

3.

Her iktisadî devlet teşekkülünün ve bu teşekküllere bağlı her müessesenin iç yönetiminde sınaî demokrasi ilkeleri en geniş ölçüde uygulanmalıdır. 440 sayılı Kanunun bunu öngören hükümleri genişletilmeli, bu teşekkül ve müesseselerde çalışan bütün işçiler ve işletmeciler, yönetime etkili biçim ve ölçüde katılmalıdırlar.

Kârdan, kendi gayret ve buluşlarıyla sağlanacak verim artışından ve maliyet düşüşünden, yararlandırılmalıdırlar.

4.

Edinilmiş haklar bir ölçüde korunmakla beraber, devletin, karma teşebbüsler kurmasına son verilmelidir.

5.

İktisadî devlet teşekkülleri, kendi ihtiyaçlarını sağlanmasında olsun, mallarının iç ve dış pâzarlanmasındâ olsun, büyük aracılarla işbirliği yapma durumundan mümkün olduğu kadar, kurtarılmalıdırlar.

183

Düzen Değişikliğiyle Sağlanacak sonuçlar

Bu düzen değişikliği tedbirleri alınmakla, devletçiliğimiz bir devlet kapitalizmi durumundan kurtulmuş, demokratik bir devletçilik haline gelmiş olacaktır.

İktisadî devlet teşekküllerimiz ellerini kollarını bağlayan, verimli çalışmalarını engelleyen, günlük siyasi baskılardan kurtulmuş olacaklardır. Partizanlıktan kurtulmuş olacaklardır. Devlet eliyle fert zengin etme oyunlarının kurbanı olmaktan kurtulmuş olacaklardır.

Gene bu düzen değişikliği yapılmakla, iktisadî devlet teşekküllerinin, işçisinden, yöneticisine kadar bütün personeli, o teşekkülleri, o teşekküllere bağlı bütün müesseseleri, bütün işletmeleri, kendi öz malları gibi görecek, onların verimini, kazancım, yatırım gücünü arttırmağa, maliyetini düşürmeğe, daha büyük bir heves ve azimle çalışacaklardır.

Nihayet bu düzen değişikliği yapılmakla, siyasal demokrasimiz, devlet sektöründe, sınaî demokrasiyle de tamamlanarak çok daha güçlenmiş olacaktır. Demokratik yaşama düzeni, işçilerin, devlet sektöründe çalışanların, günlük yaşantılarına kadar girmiş olacaktır. Demokrasi, bir haklar rejimi olduğu kadar, bir sorumluluklar rejimidir de... Bu düzen değişikliğiyle, devlet sektöründe çalışan herkes, elde ettiği haklar oranında sorumluluk da yüklenmiş olacaktır.

Gene bu düzen değişikliğiyle, Türkiyede devletçilik, bazı partizan politikacıların günahları yüzümden üstüne vurulan haksız damgadan, « devlet işletmeciliği kötü

işletmeciliktir» damgasından da kurtulmuş olacaktır.

184

Devlet İşletmeleri Milletin Malıdır.

Partisinin mülkiyet hakkını yaygınlaştırmak istediğini söyleyen Maliye Bakanı, Mecliste, «Mülkiyeti yaygınlaştırma» tedbirlerinden biri olarak, İktisadî Devlet Teşekkülleri hisselerinin tasarruf bonolan karşılığında kişilere devredileceğini açıkladı.

Hükümet, muhtemelen, tasarruf bonolarının karşılığını ödeme yükümünden kurtulmak için bu sözde halkçı tedbire başvurmak istiyor olsa gerektir. Oysa bu durumda, şimdiye kadar tasarruf bonolarının olduğu gibi, hisseler de gene belirli ellerde toplanacaktır.

Kaldı ki, böyle bir tedbir, mülkiyet hakkını yaygınlaştıran değil, daraltan bir tedbir olur.

Çünkü bugün, iktisadî devlet teşekküllerinin sahibi bütün millettir... 33 milyon vatandaştır. Bu tedbirle, iktisadî devlet teşekküllerinin mülkiyeti, milletten alınıp bir avuç insana verilmiş; olacaktır.

Biz, milletin malının kimseye devrine razı değiliz.

Kaldı ki, toprakda mülkiyet düzenini değiştirmedikçe «Mülkiyeti yaygınlaştırma»

iddialan havada kalmaya mahkûmdur.

ÖZEL SEKTÖRDE DÜZEN DEĞİŞİKLİĞİ

Devletçilik Türkiyede gerçek bir ihtiyacı karşılamakla beraber, devlet kesiminin ekonomimiz üzerinde aşırı güç kazanması, bazı siyasal sakıncalar doğurabilir.

Demokrasiyi yaşatabilmek için, devlete de, özel servete de aşırı güç kazandırmamak, halkın güçlenmesini sağlamak gerekir.

185

Halka Yönelmiş Özel Girişim

Bu amaçla, daha önce de gerekliliğine ve yararlılığına değindiğim gibi, bir halk sektörü yaratılmalıdır.

Dar gelirli, orta halli veya ücretli halkın tasarruflarıyla meydana gelecek bu halk sektörü, sosyalleşmiş bir özel girişim olacaktır.

Bugünkü özel girişimimizin yapmadığı yapamadığı, ama ekonomimizin muhtaç bulunduğu büyük yatırımlar, devlet eliyle olduğu gibi, halk sektörü eliyle de yapılabilecektir.

Öylelikle, devlet sektörünün tehlikeli ölçüde büyümesi de önlenmiş olacaktır.

CHP ve Özel Girişim

Bunu isteyen, bunu özleyen, CHP., görülüyor ki, bazılarının iddia ettikleri gibi, özel girişim düşmanı olmak şöyle dursun, tersine, özel girişimi yaygınlaştırmak, halklaştırmak ve o yoldan güçlendirmek istemektedir.

CHP., ancak, halk sırtından özel girişimciliğin karşısındadır; devlet kasasından özel girişimciliğin karşısındadır; tekelci veya zümreci özel girişimciliğin karşısındadır; ve memleket ekonomisine hiç bir şey katmayan, « millî iktisadın gereklerine ve sosyal amaçlara uygun» yürümeyen (6) yani Anayasaya uygun işlemeyen özel girişimin karşısındadır.

Özel Sektör ve Plân Disiplini

Öte yandan, gerek halk sektörü olarak gerek kişisel girişim olarak, özel sektörü, plân disiplini içine sokacak etkin tedbirler alınması gereklidir.

____________

(6) Anayasanın 40ıncı maddesi, «Devlet, özel teşebbüslerin millî iktisadın gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güveniik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır» der.

183

Şimdiye kadar, Başbakan Sayın Süleyman Demirci, öğüt ve rica ile, Sanayi Bakanı Sayın Mehmet Turgut da, herhangi bir hukukî dayanağı olmadığı için, yapmacık ve etkisiz kalan bazı zorlama teşebbüsleriyle, özel sektöre yön vermeğe uğraşmışlardır.

Bu gibi yöntemlerden hiç bir sonuç alınamayacağını, alınamadığını ise, bütçe gerekçesinde Özel sektörle ilgili olarak yer alan itiraflar ve ithamlar açıkça göstermektedir.

Kapitalizmin bayraktarlığını yapan Birleşik Amerika'da, bir Devlet Başkanının, özel sektöre memleket çıkarlarının gerektirdiği biçimde yön verebilmek için, ne kadar sert ve etkin tedbirler alabildiği, son aylarda, Başkan Johnson'un açıkladığı ve uygulamağa başladığı kadarlarla görülmüştür.

Bizde de, özel sektörü disiplin altına almak için, -özel teşebbüsleri memleket yararına işler duruma getirmek için, fazla değil, kapitalist Amerika'da, Fransa'da, Batı Almanya'da uygulananlar kadar etkin tedbirler alın sması, büyük başarı sayılacaktır.

Şimdiye kadar özel girişim için yalnız özendirici 'bazı tedbirler düşünülmüş, fakat bunların yetersizliği — Bütçe gerekçesinde de itiraf edildiği gibi — görülmüştür.

Bunların yanı sıra, daha etkin bazı tedbirler de almak şarttır.

Hele, verimsiz, yararsız alanlardan, vurgun yollarından kolay servet yapma imkânı mutlaka kapanmalı; bu imkânı kapayacak düzen değişiklikleri mutlaka yapılmalıdır.

187

8

Eğitim - Kalkınma

ve Bozuk Düzen

Ekonomik ve sosyal gelişmemizi hızlandırabilmenin, Plân hedeflerine erişebilmenin ve Anayasaya uygun bir düzen kurabilmenin temel şartlarından biri des eğitimde köklü reformlar yapılmasıdır.

Bilgili ve iyi yetişmiş insan gücü, kalkınmanın hayati ve vazgeçilmez unsurudur.

Herhalde sermayeden çok daha önemli bir unsurdur.

BUGÜNKÜ EĞİTİM POLİTİKASININ SAKINCALARI

Oysa Türkiye'de bugün izlenmekte olan eğitim politikası, daha doğrusu bugünkü eğitim politikasızlığı, ekonomik ve sosyal gelişmemizi önemli ölçüde engellemektedir.

188

Bu yüzden, Anayasamızın emrettiği eğitim eşitliği, fırsat ve imkân eşitliği de sağlanamamaktadır.

Gene Adalet Partisi iktidarının eğitim alanındaki tutumu yüzünden, Türk toplumunun sınıf duvarlarıyla bölünme tehlikesi de artmaktadır.

1968 Bütçesi, eğitimle ilgili bu tehlikeleri önleyecek bir karakter taşımaktan çok uzaktır.

Öğrenci Piramidinde Dengesizlik

Eğitim yapımıza baktığımız vakit, öğrenci piramidinde büyük bir dengesizlik olduğunu görürüz.

1966-67 ders yılında bu piramit şöyle bir durum göstermektedir: İlk öğrenimde 3.875.349 çocuk vardır. Ortaokul öğrencileri sayısı, büyük bir düşüşle 448.656’ya inmektedir. Lise ve dengi okullarda bu sayı, gene büyük bir düşüşle 175

bine inmektedir. Buna karşılık, yüksek öğrenim seviyesinde nisbî bir şişkinlik olmaktadır. 83.000 genç, yani lisede bulunanların yarıya yakını, üniversite veya yüksek okullara gitmektedir.

Türkiye'de yüksek öğrenim yapan öğrencilerin tüm nüfusa oranı, 1965 istatistiklerine göre, onbinde 26 dır. 1955 de, yani bizim ele aldığımız yıldan 10 yıl önce, bu oranın, İsviçre'de onbinde 23, Almanya'da on binde 24, Hollanda'da onbinde 27 olduğu göz önünde tutulacak olursa, yüksek öğrenim yapan gençlerimizin sayısının, kendi imkânlarımıza göre, hiç de azımsanamayacak bir miktara vardığı görülür.

Bu kadar çok yüksek öğrenim yapan gence sahip olmak iyi bir şeydir. Ama bir şartla: Gençlerin yüksek öğrenim dalları arasındaki dağılımlarının memleket isterlerine, Plânın insangücü hedeflerine uygırı olması şartiyle...

189

Fakat durum bu bakımdan yeteri kadar sevindirici değildir. Çünkü ihtiyaçlarımız bakımından öncelik taşıyan fen ve teknik alanındaki ve sağlık alanındaki üniversite ve yüksek okul öğrencilerinin toplamı, sosyal bilimler, sanat ve edebiyat alanlarında öğrenim yapanların yarısından azdır.

TEKNİK EĞİTİM YETERSİZLİĞİ

Öte yandan, Türkiye'nin, kalkınma bakımından en büyük ihtiyacı, orta seviyede, ortaokul veya lise seviyesinde eğitim görmüş teknik elemanla, daha basit meslek eğitimi görmüş vasıflı işçi ve ustabaşılardır.

Fakat bu seviyelerde eğitim görmüş elemanlarımızın sayısı, ihtiyacın çok altındadır.

Hele modern endüstirinin belkemiği olan vasıflı işçileri ve ustabaşıları yetiştirme çabaları çok yetersiz kalmaktadır.

Bu seviyedeki teknik eğitimde en çok sanayicilerin-büyük yararı bulunduğu için, Cumhuriyet Halk Partisi iktidarı, sanayicilerin de katkısıyla iş başında vasıflı işçi ve ustabaşı öğretimini örgütleyip düzenleyecek bir kanun tasarısı hazırlamıştı. Fakat Adalet Partisi iktidarı, kendi çıkarları uğrunda da olsa hiç bir yüküm altına girmeğe kolay kolay razı edilemeyen bazı işverenlerin etkisinde kalarak, bu tasarının kanunlaşmasını önlemiş, daha doğrusu tasarıyı rafa kaldırmıştır. Oysa bu kanun çıkmadıkça veya yeterli nitelik ve sayıda vasıflı işçi ve ustabaşı yetiştirmek için başka etkili tedbirler alınmadıkça, sınaileşmemiz, insangücü bakımından büyük yetersizlikler içinde bunalmağa devam edecektir.

190

DİNSEL EĞİTİM

Eğitim düzenimizde Plân hedefleriyle büyük bir çelişme de şu noktada görülmektedir: 1967 - 1968 ders yılındaki parasız yatılı öğrenci sayısına bakacak olursak, imam -

hatip okullarıyla meslekî ve teknik okullarda parasız okuyan öğrenci sayısı eşittir; 3600 dür. Oysa, meslekî ve teknik okullarda toplam öğrenci sayısının 62.875

olmasına karşılık, imam hatip okullarında toplam öğrenci sayısı 29.090 dır. Meslekî ve teknik okulların öğrencilerin ancak yüzde 5,7'si, imam - hatip okullarında ise, toplam öğrencilerin yüzde 12 si parasız yatılı okumaktadır.

Bu tabloya bakan bir tarafsız gözlemcinin, Türkiye’de ekonomik kalkınmanın hemen hemen tamamlandığı, gereken ölçüde sınaileşmenin sağlandığı ve artık ağırlığın dînî alanda kalkınmaya verildiği kanısına varmaması imkânsızdır.

Bu kanıyı doğrulayacak bir başka etken de sudur: 1967-68 ders yılında 3 kız enstitüsü, 3 sanat enstitüsü ve 6 lise açılmasına karşılık, tam 18 yeni imam - hatip okulu açılmıştır.

Böylelikle, Türkiye'de, son yıllarda açılan imam hatip okullarının sayısı 58'e varmış

olmakta; ve, Osmanlı çağından bu yana açılmış liselerin sayısı 216’dan ibaret olduğuna göre, lise sayısının dörtte birini aşmış bulunmaktadır.

Bu durum, insanda, ister istemez, kalkınmamızın Allaha kaldığı düşüncesini uyandırıyor. (7)

_____________

(7) Bütçe görüşmeleri sırasında, İmam Hatip Okullarıyla ilgili bu rakamları açıkladığımız sırada, AP milletvekillerinin çoğunluğu, koro halinde «bravo» diyor, hükümeti alkışlıyordu.

Konuşmamı kesip kendilerine sordum: «Hükümete bunun için bravo diyen AP

milletvekillerinden hangisi çocuklarını imam - hatip okuluna gönderiyor?.,,» Hepsi sustular. Bir teki «Ben gönderiyorum» diyemedi.

191

İmam hatip okullarındaki genel kültür derslerinin yetersizliğini, hattâ meslek derslerinin zayıflığını ve bazı takımlardan gerçeklerle tutarsızlığını göz önünde tutacak olursak, kalkınabilmek için, çağdaş uygarlık düzeyine bir an önce erişebilmek için muhtaç olduğumuz insangücünü sağlamak bakımından ve dünya görüşü değişikliğini gerçekleştirip yaygınlaştırmak bakımından, eğitimimizin txe kadar dengesiz ve yetersiz olduğunu görürüz.

EĞİTİMDE SOSYAL ADALETSİZLİK

Eğitim düzenimizde sosyal adalet bakımından dengesizlik büsbütün belirlidir. Lise ve ortaokul seviyesinde öğrencilerin ancak binde 63'ü parasız yatılı okuma imkânını bulabildiğine göre, yoksul halk çoğunluğunun çocuklarından büyük kısmı, ilkokul seviyesinden daha yüksek bir eğitim imkânından yoksun demektir. Esasen, ilkokul öğrencileri sayısiyle ortaokul ve lise öğrencileri sayısı arasındaki büyük fark da, yeni yetişen gençlerimizden büyük çoğunluğunun, ilköğrenimin üstüne çıkamadıklarını gösterir.

İlkokuldan sonraki eleme, çocukların yeteneğine veya eğilimine göre değil, ailelerinin maddî durumuna göre olmaktadır. Her yıl, ilkokuldan ayrılıp hayata atılmak zorunda kalan milyonlarca çocuk arasında, hiç şüphesiz, fırsat bulsalar büyük bilim adamı, büyük yönetici, değerli birer teknik eleman veya politikacı olabilecek nitelikte, yetenekte sayısız çocuk vardır. Bugünkü toplum düzeni ise, ilkokulun 5 inci sınıfından itibaren, onların önüne aşılmaz bir duvar çekmektedir.

Toplumun Sınıf Duvarlarıyla Bölünüşü

Bu duvar, eğitim alanı dışında, hayatta da, toplumu, Tealin sınıf duvarlanyîa bölmektedir. Türk toplumunun en sıhhatli bir yönü olan, sınıflararası akışkanlık (seyyaliyet) geleneği, böylece, yıldan yıla yok olup gitmektedir.

192

Bugün Türkiye'de, orta öğrenim seviyesinde parasız, yatılı okuyan öğrenci sayısının toplamı, 40 bin'i öğretmen okullarında olmak üzere, 51 bin 700 den ibarettir. Yılda 100 milyon liralık bir ödenek arttmmryla, bu sayıyı 3 -4 misli arttırmak mümkündür.

Böylece, hem eğitimdeki sosyal adaletsizlik hem de, — burslar Plân hedeflerine daha uygun dağıtılmak şartiyle— orta seviyede yetişmiş insangücümüzdeki eksiklik, büyük ölçüde azalmış olacaktır.

Bu 100 milyon lira nereden bulunabilir?...

Bütçe Komisyonunun, yetkisini kullanarak ve kaynakları şişirerek Bütçe giderlerine bu yıl yaptığı ilâve bunun çok üstündedir.

Onu bırakınız, İstanbul köprüsüne her yıl ayrılacak para, herhalde bu miktarın kat kat üstünde olacaktır.

Kalkınmamız için en âcil ihtiyaç olan insangücü mü, yoksa, hiç bir gerçek ihtiyacı karşılamayan İstanbul köprüsü mü?..

Bu iktidar, İstanbul köprüsünü seçiyor.

Oysa, bugünkü arsa düzeniyle, İstanbul köprüsünün iki yakadaki ayaklarının yere değeceği çevredeki toprak parçalarının, arsaların, sahipleri, o devlet yatırımı sayesinde, kendileri hiç bir şey yapmaksızın ve hiç bir emek vermeksizin, belki 100

milyonun çok üstünde servet sahibi olacaklardır.

Arsa bakımından bir düzen değişikliği yapılıp, kamu yatırımlarıyla arsalarda meydana gelen değer artışının kamuya rnal edilmesi bile, bütün eğitim ihtiyacımızı karşılayacak kadar, onbinlerce köylü çocuğunu parasız okutabilecek kadar imkânı devlete sağlayabilir.

193

Ama bu yola gitmeyi düşünebilmek için her şeyden önce, insana gereken değeri vermek gerekir.

İnsana Değer Vermeyen iktidar

Adalet Partisi iktidarı ise, insana değer vermekten çok uzaktır. Çok uyak olduğu içindir ki, kalkınmayı, hiç bir sosyal adalet tedbiri almaksızın yürütmeğe çalışmaktadır.

İmam - hatip okullarıyla teknik meslek okulları arasındaki ve bu okullarda okuyan çocuklara devletin sağladığı imkânlar arasındaki dengesizlik, Adalet Partisinin maneviyata verdiği değerle izah edilmek istenebilir.

Oysa, maneviyata değer veriyor sayılabilmek için, ilkin insana değer vermek gereklidir. İnsana değer ver menin kesin ölçüsü de, sosyal adalete ve sosyal güvenliğe önem vermektir. Adalet Partisinin bu bakımdan ne kadar geride olduğu ise ortadadır.

SPOR TOTO GELİRLERİNDEN

EĞİTİMDE YARARLANILMALI

Eğitim konusu ile ilgili olarak, Spor - Toto gelirleriyle yapılan yatırımlara da kısaca değinmek isterim.

Maneviyata, mukaddesata herhalde pek sığmayacak olan Spor - Toto gelirleriyle, her yıl, Türkiye'nin birçok yerlerinde sayısız spor alanları ve salonları yaptırılmaktadır. Asıl bu yatırımları mânevi kalkınma alanında biraz daha iyi değerlendirmek gerekir. Büyük masraflarla yapılan bu yapılar, şimdiki durumlarıyla, gençlerin sadece beden eğitimine hizmet etmektedir.

194

Oysa, bu yapılar değişik amaçlara hizmet edebilecek şekilde yapılır ve içlerinde sanat ve kültür faaliyetinin de yürütülebileceği imkânlar bulunursa, gençlerin beden eğitimine olduğu kadar ruh ve kafa eğitimine de hizmet etmiş olurlar.

GÜZEL SANATLAR İÇİN ÖZERK KURULUŞ

Eğitim, kültür ve sanat konularına değinirken, devletin çok yetersiz olan ve ancak birkaç büyük şehre inhisar eden güzel sanatlarla ilgili çalışmalarını daha yaygın ve yeterli duruma getirmek ve her türlü siyasal etki dışında tutmak için, yurt ölçüsünde güzel sanatlar çalışmalarını yürütecek bir özerk kamu kuruluşunun da kurulmasına ihtiyaç olduğunu belirtmek isterim.

ÖĞRETMEN VE HUZUR

Eğitimle ilgili bölümün basında, kalkınmanın en önemli unsurunun insan gücü ve onun eğitimi olduğunu belirtmiştim.

Eğitimin en önemli unsuru da öğretmendir.

Öğretmenlerimizin türlü sorunları vardır. Bu sorunların en önemlilerinden biri de huzur sorunudur.

İnsan yetiştirme görevini, görevlerin bu en yücesini yaparken, öğretmenin, her şeyden önce huzura ihtiyacı vardır. Oysa bugün en çok yoksun olduğu şey, huzurdur.

İnsanların uyanışından, bilinçlenişinden sanki içgüdüsel bir korku duyanlar, Türk çocuklarına, Türk gençlerine bir şeyler öğreten, gerçekleri anlatan her öğretmene düşman gibi bakmaktadırlar.

195

Bugün iktidarın en ağır baskısı öğretmenler üzerindedir. Toplumun belki en huzursuz zümresi öğretmenlerdir.

Ama, iktidar öğretmene baskı yaptıkça, haksızlık yaptıkça, değerbilir Türk halkı, haksızlığa hiçbir vakit razı olmayan Türk halkı, öğretmenlerle daha çok beraber olmaktadır ve olacaktır.

196

9

Çalışma Düzeni ve

AP'nin Tutumu

Adalet Partisinin iktidara gelmesiyle, sosyal adaletin, sosyal devlet ilkelerinin tehlikeye düştüğü bir başka alan da, işçi hakları alanıdır.

CHP VE İŞÇİ HAKLARI

Bu iktidarın Çalışma Bakanı, geçenlerde bir sendika kongresinde, CHP için isçilere şöyle demiş:

« Devri iktidarlarında sizlerin kanına ekmek doğrayarak yiyenler bugün bia-peygamber temizliği içinde karşınıza çıkarak nutuklar çekmektedirler» (Adalet Gazetesi, 22 Ocak 1968)

197

Bu sözleri söyleyen Bakanın Partisi, bir ucundan iktidara geldiğinin daha haftasına kalmadan, Zonguldak'ta elini işçi kanına bulamış partidir.

Bu çirkin sözlere hedef alınan partinin kurucuları ise daha Anadolu'da Kurtuluş

Savaşını yürütürlerken, Zonguldak'taki kömür işçilerinin haklarını ve güvenliğini korumak için ilk Türk yasasını çıkartmışlardı. 1921 yılında çıkarılan yasanın adı

« Ereğli Havzai Fahmiyesindeki maden amelesinin hukukuna müteallik kanun»dur.

Cumhuriyet kurulduktan sonra da, Türkiye'de işçi haklarıyla ve sosyal günvenlikle ilgili hemen bütün kanunları, Cumhuriyet Halk Partisi iktidarları çıkarmıştır.

Çalışma Hayatında Düzen Değişikliği

Nitekim bu partinin son iktidarı sırasında da, toplu sözleşme ve grev hakları kanunlaşarak, yeni sendikalar kanunu çıkarılarak, Türk çalışma hayatında, Anayasamızın emrettiği ve Cumhuriyet Halk Partisinin 1953'den beri söz verdiği demokratik düzen değişikliği gerçekleşmiştir. Şimdi toprak alanında istediğimiz düzen değişikliği için «Komünizm» diyenler olduğu gibi, bu kanun çıkıncaya kadar da, çalışma hayatında istediğimiz düzen değişikliği için «Komünizm» diyenler vardı.

Oysa Türk işçi hareketi, bu düzen değişikliğinden sonra, komünizme karşı eskisinden çok daha fazla bağışıklık kazanmıştır.

Çünkü Türk işçileri, sendikacıları bilmektedirler ki, kendilerini ezilmekten, sömürülmekten kurtulma olanağına kavuşturmuş, toplumda kendilerine daha çok saygınlık kazandırmış olan toplu sözleşme, grev haklan ve sendika özgürlüğü, hiç bir komünist ülkede yoktur.

198

AP. İKTİDARININ NİYET VE TERTİPLERİ

Şimdi Adalet Partisi, işçilere tanınan bu haklarda kısıntı yapmanın gayret ve tertipleri içindedir. Grev hakkını büyük ölçüde ortadan kaldıracak (hak ihlâli dolayısiyle grev hakkını kaldıracak) bir kanun tasarısı hazırlamıştır. Ancak sendikaların ve Cumhuriyet Halk Partisinin kararlı tepkisi üzerinedir ki, şimdilik bundan vazgeçmek zorunda kalmış görünüyor.

Gene son kısa iktidarı sırasında, Cumhuriyet Halk Partisi, işçilerin devlet sektöründe yönetime ve kâra katıl¬malarını sağlayan kanunu çıkartmıştı.

Adalet Partisi iktidarı ise, —daha önce de belirttiğimiz gibi — bu yoldaki kanun hükümlerini bir çok devlet işletmelerinde hiç uygulamamakta, bazılarında ise tamamiyle etkisiz hale getirmiş bulunmaktadır.

İş Kanununda Yapılan Değişiklikler

Bütçe Gerekçesinin 214 üncü sayfasına baktığımız vakit, Adalet Partisi iktidarının

«sosyal konular üzerindeki çalışmalar»ı hakkında sadece bir cümlenin yer aldığını görüyoruz, iki buçuk - üç yılda, Adalet Partisinin, sosyal alanda yapabildiği bütün çalışmalar bu tek cümlede ifade edilebilmektedir.

O cümle şudur:

« Geçen teşri yılda, iş hayatımız üzerinde geniş etkileri olan ve işçilerimizin daha iyi şartlar altında emniyetle çalışmalarını düzenleyecek İş Kanunu ve Deniz İş Kanunu tasarıları kanunlaşmıştır.»

Oysa, bu kanunların ikisi de, Cumhuriyet Halk Partisi iktidarı tarafından hazırlanıp Meclise sunulmuştu. Adalet Partisi iktidarı, şimdi sahip çıktığı, fakat kendi hazırlamadığı bu iki tasarının kanunlaşmasını da uzun süre geciktirmiş; sonunda bir çok bakımlardan tanınmaz hale getirerek, amaçlarından uzaklaştırarak gerçekleştirmiştir.

199

İktidar, bu tasarılarda işverenlerin istedikleri bütün değişiklikleri yapmağa uğraşmış, bu değişikliklerden ancak bir kısmı, başta Cumhuriyet Halk Partisi Grupları ol¬mak üzere, muhalefetin direnişi ile önlenebilmiştir. Yapılan değişikliklerle ise, kanunlar önemli şekilde zedelenmiştir. Bütün işçilerin kanun kapsamı içine alınması gerekirken, tasarıların en büyük yeniliği bunu öngörmesi iken, küçük işyerlerindeki işçiler kanun kapsamı dışında bırakılmıştır. İşçi haklarını çiğneyen işverenlere verilecek cezalar o kadar hafifletilmiştir ki, hak ihlâli ile elde edilebilecek kazanç, şimdi, bu yüzden ödenecek cezaların çok üstünde kalmaktadır.

Geciktirilen Çalışmalar

Cumhuriyet Halk Partisi, iktidardan ayrılacağı sırada. Tarım İş Kanunu ile ilgili bütün ön çalışmaları bitirdiği halde, bu tasarı hâlâ, değil Meclise gelmek, Bakanlar Ku¬ruluna bile getirilememiştir.

Daha önce de belirttiğim gibi, Birinci Plân hedefleri arasında yer alan sosyal güvenlik tedbirleri, Cumhuriyet Halk Partisinin getirdiği noktada bırakılmış, bu tedbirle¬ri bir adım daha ileri götürmek için herhangi bir çalışma bile yapılmamıştır.

Kıdem Tazminatına Yönelen Tehlike

Üstelik son olarak da, «işsizlik sigortası» getirildiği görünümü altında, işçilerin en büyük güvencesi olan, 1936’dan beri hakları bulunan kıdem tazminatı kaldırılmak istenmektedir.

200

Hazırlanan tasarıya göre, 10 yıl çalışmış 1000 lira aylıklı bir işçi, işinden çıkarılırsa, ancak 2250 lira işsizlik ödeneği alabilecektir. Bu işsizlik ödeneği için üstelik prim de ödemiş olacaktır. Dolayısiyle gerçek kazancı 2250 liranın da altında olacaktır. Oysa aynı işçi bugün işsiz kalsa, hiç prim ödemediği halde, 5000 lira kıdem tazminatı alır.

Kıdem tazminatından yararlanma imkânları çok geniş olduğu halde, işsizlik sigortasından yararlanma imkânları da çok sınırlı olacaktır.

Üstelik, kıdem tazminatı, işçi tasfiyesini güçleştirici bir müessesedir. Kıdem tazminatı kalkarsa, işverenler, hiç bir yük altına girmeksizin, kolaylıkla işçi tasfiye edebilirler.

Böylelikle, sendikaya giren veya grev yapmağa hazırlanan işçileri her an işten çıkarabilir veya işten çıkarmakla tehdit edebilirler. Bu da, toplu sözleşme ve grev hakkını fiilen işlemez hâle getirebilir.

Kıdem tazminatı ile işsizlik sigortasının belki biribirini tamamlayıcı hale getirilmesi düşünülebilirdi. Fakat kıdem tazminatının yerini işsizlik sigortasının alması asla düşünülemez.

İlerleyen Türkiye, işçi haklarında, bir âdım bile geri götürülemez.

Bu yönde atılmak istenecek en küçük bir adım, karşısında, sendikalar kadar, işçiler kadar, bütün gücüyle Cumhuriyet Halk Partisini de bulacaktır.

Simdi, sendikaların ve Cumhuriyet Halk Partisinin tepkisi karşısında. Adalet Partisi hükümeti, bu konuda garip bir savunma ve tevil yoluna sapıyor. Kıdem tazminatını kaldırmağa, işçi haklarını geri götürmeğe niyeti olmadığını, bu hükmün Çalışma Bakanlığınca tasarıya konmuş olmasının Bakanlıkça benimsendiği anlamına gelmediğini söylüyor.

201

Bunu, Başbakan böyle söylüyor... İşin daha garibi, tasarıya kıdem tazminatının kaldırılması hükmünü koyan, başka Bakanlıklara, işçi ve işveren kuruluşlarına tasarıyı o şekilde gönderen, Çalışma Bakam böyle söylüyor.

Bunda ciddiyet var mıdır?

Demek ki bu hükümet, tepki görmese, göze alabilse, işçi haklarında ve genel olarak sosyal adalet alanında her türlü gericiliği yapabilecektir. Nitekim bunu bir kaç defa denemiş, her seferinde kamu oyunun tepkisi karşısında dönüş ve tevil yoluna sapmıştır. Kabine üyeleri bu yüzden biribirlerine düşmüştür.

Şimdi Odalar Birliği, hükümetçe açılmak istenen bu gedikten yararlanarak, kıdem tazminatının Sosyal Sigor¬talar Kurumunca ödenmesini ileri sürmektedir. Çalışma Bakanının da bu görüşü benimsediği anlaşılmaktadır. Bu durumda, işverenler, biraz önce de değindiğim gibi; hiç bir maddî yük altına girmeksizin isçi çıkarma kolaylığına kavuşmuş olacaklardır.

Hayat Pahalılığı ve Toplu Sözleşmeler

Öte yandan, Adalet Partisi iktidara geldiğinden beri hayat pahalılığında görülen büyük artış, birçok kesimlerde toplu sözleşmelerle sağlanan isçi ücreti artışlarını silip götürmüş, öylece, toplu sözleşme hakkını geniş ölçüde etkisiz bırakmıştır.

202

GELİR POLİTİKASI İÇİN ÜÇLÜ KURUL

Sosyal alanda, Cumhuriyet Halk Partisi, birçok demokratik batı ülkelerinde olduğu gibi, devletin gelir politikasına, ücret politikasına yön verecek, yüksek kademede bir istişarî kurul kurmak kararındaydı. Hükümet, işçi ve işveren temsilcilerinden meydana gelen bir kurul olacaktı bu... CHP, bu kararını, iktidardan ayrılmadan kısa bir süre önce, 25 Ocak 1965 de açıklamıştı.

Öyle anlaşılıyor ki. Adalet Partisi iktidarı, daha böyle bir tasavvurun önemini ve anlamını bile kavrayamamış ve bu konuda en küçük bir adım atmamıştır.

203

10

Doğu'da

Bozuk Düzen

Adalet Partisi iktidarı, insanlar arasında sosyal adaleti ihmal ettiği gibi, bölgeler arasında da sosyal adaleti ihmal etmektedir.

Bugüne kadar Doğuyu kalkındırmak üzere belirli hiç bir şey yapılmamış olması, İkinci Beş Yıllık Plânda da hiç bir somut tedbir gösterilememesi, bu ihmali açıkça ortaya koyuyor.

Bu konuda öğünmek istedikleri Keban Barajının yapımına Cumhuriyet Halk Partisi iktidardayken başlanmıştı.

Doğu ve Güneydoğu ile ilgili bazı sulama projeleri, Cumhuriyet Halk Partisi iktidardayken ele alınmıştı.

204

Süt endüstrisi, hayvan ürünleri endüstrisi ile ilgili çalışmalar ve yatırım hazırlıkları.

Cumhuriyet Halk Partisi iktidarı tarafından hazırlanmış, hattâ kısmen başlatılmıştı.

Öte yandan, Millî Birlik hükümeti ve Cumhuriyet Halk Partisi hükümetleri zamanında Doğuda başlatılan sağlık hizmetlerinin sosyalleştirilmesi çalışmaları, Adalet Partisi iktidarı zamanında, ilerlemek şöyle dursun, gerilemiştir.

Daha önce de belirttiğim gibi, Doğu köylerindeki sağlık ocaklarının hemen hiç birinde doktor, bir çoğunda hastabakıcı veya sağlık memuru bile kalmamıştır.

SÖMÜRÜ

Üstelik Doğu köylüsünün sömürülmesi ve yoksulluğu gitgide artmaktadır. Çünkü bozuk düzen, Adalet Partisi iktidarında, daha da bozulmaktadır.

Yer yer içinde yaşadıkları köy evleri bile kendilerinin olmayan, topraksız güneydoğu ve doğu köylülerini toprak köleliğinden kurtaracak toprak reformunu yapmayacağını ise, Adalet Partisi hükümeti, açıkça söylemektedir.

Doğu köylüsünün nasıl sömürülmekte olduğunu, daha önce, bazı örnekler vererek anlatmıştım. Hayvan kaçakçılığının devlete ve bölge halkına nasıl zarar verdiğini de anlatmıştım.

KAÇAKÇILIK

Bölgede, hayvan kaçakçılığını önlemek hususunda devlet, en yetkili mahallî idarecilerinin ağzından, aczini itiraf etmektedir. Fakat, önlenemeyen kaçakçılığı önlemek bahanesiyle, meselâ bir Çukurca halkına, müstemleke hayatı yaşatılmaktadır.

205

Bazı yerlerde Türk vatandaştan kendi köylerine kasabalarına bir çeşit pasaportla girebilmektedir. Buralara günlük ihtiyaçların şevki sınırlandığı için, en basit ihtiyaç maddelerini, o en yoksul halk, birkaç misli fiyatla alabilmektedir.

Sebebi de, güya kaçakçılığı önlemektir.

Oysa asıl kaçakçılık, bir takım nüfuzlu kimselerin imtiyazı olarak, rahatça, neredeyse açıkça, yürütülmektedir.

«KÜRTÇÜLÜK»

Doğu sorunlarına değinmişken, Doğuda bir Kürtçülük akımı olduğu yolundaki iddia ve kaygılara da kısaca değinmek isterim. Doğuda, şüphesiz, münferit bazı Kürtçüler vardır, olabilir... Ama halk arasında tutunmuş bir Kürtçülük hareketi yoktur.

Bu bölge halkı, Türkiye'den kopmanın değil, daha çok Türkiye'den olmanın özlemi içindedir. Kürtçe konuşmanın değil, Türkçe öğrenebilmenin isteklisidir.

Birkaç ay önce bir Doğu kasabasında, bir kahve toplantısında, bir Doğulu genç kalktı:

— Bizim dâvamız Kürtçülük, Türkçülük dâvası değil... Bizim dâvamız sefalet davasıdır... dedi.

Bu sözü, o kahvedeki acılı halk, gözleri yaşararak alkışladı.

Türklüğe Asıl İhanet Edenler

Türklüğe ihanet edenler, o bölgenin temiz halkı arasında, o bölgenin, bu yurdu savunmak için her zaman canlarını ortaya koymuş aziz halkı arasında aranmamalıdır.

206

Türklüğe ihanet edenler, Türklüğü bir kafatası hesabı haline getiren, o yolda yayınlarıyla, o bölge halkını yüreğinden yaralayan, birkaç kafadan sakat insandır.

DOĞU NASIL KALKINIR?

Doğuyu, kalkındırmağa başlamak, Doğu halkını sefaletten kurtuluş yoluna sokmak, aslında o kadar güç ve pahalı bir iş de değildir.

Bu bölgeyi Ekim ayında dolaşanlar, 1500 - 3500 metre yükseklikler arasında, ekinin hâlâ yeşil olduğunu, biçilmeden donmuş olduğunu görürler. Verim bire - bir, bire ikidir... Bazı yerlerde bire hiçtir...

Ona rağmen, otlak olarak kullanılsa, Türkiye'nin bütün et ihtiyacını karşılayabilecek, geniş ölçüde hayvan ihracını ve döviz kazancını gerçekleştirebilecek bu bölge halkı, ekmeksizlikten dolayı, otlaklardan, çayırlardan büyük bir kısmını buğday tarımına ayırmak zorunda kalmıştır.

Oysa, yurdun başka bölgeleri, Doğuyu ekmeklik buğday bakımından beslese, Doğu, bütün Türkiye'yi etle besleyebilir.

Kalan otlakların birçoğu da, Allahın dağına bile sahip çıkan bir takım sömürücülerin elindedir. Köylülere bu otlaklar büyük bedeller karşılığında kiralanmaktadır.

Otlaklar azaldığı veya zenginlere kaptırıldığı için; sıcak aylar da çok kısa olduğu için, ve yeterli yem sanayii de kurulmadığı için, hayvanların çoğu cılızdır, bir çoğu, kıştan yaza sağ çıkmamaktadır.

Onun için, bir yandan otlaklar genişletilmeli ve köylünün hizmetine sunulmalı, bir yandan da Et ve Balık Kurumunun ağalara verdiği, ağaların da yüzde 100, yüzde 200 faizle yoksul köylülere devrettiği avans kaynaklarıyla, bu bölgede süratle bir yem endüstrisi kurulmalıdır.

207

Hayvan ürünleri endüstrisi, gene devlet eliyle mamlanmalıdır.

Kaçakçılık önlenmeli, köylüler, kendi hayvanlarını yurt dışına kendileri satabilecek şeiklde, devlet önderliği ve yardımıyla örgütlenmelidir.

Türkiye'nin en verimli toprakları arasında olan Kağızman — Iğdır bölgesi, bazı sosyal ve ekonomik düzen değişikliği tedbirleriyle, kullanılamayan bir kısım toprakları için alınacak teknik tedbirlerle, kolayca, bütün Doğuyu besleyebilecek, Türkiye'ye büyük döviz getirebilecek zengin bir tarım bölgesi haline gelebilir.

Denecek ki bütün bunlar için para lâzım...

Devlet bütçesinden, Yetki Kanunu ile, her yıl yüzlerce milyon lirayı ayırıp, özel teşebbüse vermek isteyen hükümet, besleme özel teşebbüs yaratma sevdasından vazgeçip Doğu halkını kurtarma amacını benimsese, beş yılda yüz milyonları, hatta milyarları aşan malî imkân ve kaynakları Doğuyu kalkındırmak için kullansa birkaç yıl içinde bu bölge tanınmayacak kadar geliştirilebilir.

O zaman da Doğuda ne bölücülere ve sömürücülere, ne ağalara ve şeyhlere yaşama alanı kalır.

208

ŞEYHLER, AĞALAR...

Doğunun şeyhleri, ağaları... Bunlardan bir kısmı aslında Doğuda, devletin bıraktığı boşluğu doldurmakta veya o boşluğu doldurur gibi görünüp o boşluktan yararlanmaktadırlar.

Yabancılar Kadar İlgi Gösterilse

Türkiye'nin doğusuna bazı yabancı devletlerin kendi çıkarları açısından gösterdikleri ilgiyi Türk Devleti gösterse, birkaç yıl içinde, Türkiye'nin Doğu sorunu diye bir şey kalmaz...

Ama, nasıl Demokrat Parti iktidarı, 1950 de iş başı na gelir gelmez, «T ürkiye'nin

Doğusu - Batısı yoktur» demagojisiyle bütçeye Doğu için konmuş fonları Bütçeden çıkarttıysa, Adalet Partisi iktidarı da, gene Cumhuriyet Halk Partisi iktidarının, Doğu için almağa başladığı tedbirleri ya yavaşlatmış ya ihmal etmiştir; ve bölge plânlaması çalışmalarına son verdiği gibi, İkinci Beş Yıllık Plâna da, Doğu ile ilgili elle tutulur hiç bir tedbir koymamıştır.

209

11

Düzen Değişikliği

ve C.H.P.

Adalet Partisi sözcüleri, o arada Sayın Başbakan, sık sık, Cumhuriyet Halk Partisini özel teşebbüs düşmanlığı ile olduğu kadar kâr düşmanlığı ile de itham ederler.

Nitekim, 1968 Bütçesiyle ilgili senato konuşmasında, Sayın Başbakan,

« Türkiye'nin iktisadî gelişmesi için zararlıdır kârdan korkmak.. .», diyor. «Makul kârdan korkmamalı; alınterinin verdiği, sermayenin, emeğin, teşebbüsün beraber¬ce ortaya çıkardığı kârdan korkmamalı», diyor... «Bu, zararlıdır», diyor...

HAKSIZ VE YARARSIZ KÂR

CHP 'nin korktuğu, CHP 'nin istemediği, öylesi kâr değil... CHP'nin istemediği, karşısında olduğu kâr, devletin ve halkın sırtından ve topluma bir şey vermeden, kalkınmamıza katkıda bulunmadan elde edilen kârdır.

210

Devlet kaynaklarından alman faizsiz avansla veya düşük faizli krediyle, yüzde 100 ilâ yüzde 200 faiz alarak tefecilik yapmak, bu yoldan büyük kârlar sağlamak makul mudur?

Üzerine sahibinin veya bir işçinin bir damla ahnteri düşmemiş bir arsa parçasının değeri, 10 yılda 1000 liradan, yerine göre yüz bin, liraya, bir milyon liraya, hattâ on milyon liraya çıkarsa, bu kâr makbul mudur?.. Bir arsayı boş bekletmek, bir arsanın üstüne bir atölye, hattâ bazan bir fabrika kurmaktan daha çok kâr getirirse, bu, kalkınmamıza yararlı mıdır?..

Ziraî Donatımın köylü için dağıttığı sun'î gübre, araya giren bazı kişilerin elinde, Ziraat Odaları Birliğinin deyimiyle bir «kapital kaynağı» haline gelirse, bu yoldan elde edilen kâr, meşru mudur?

Köylünün yazın 15 lira edecek emeğini kış ortasında 5 liraya ipotek altına alarak elde edilen kâr, insanî midir?

Ürününe ahnteri veren, emek veren sermaye veren, köylü, o ürününü 30 kuruşa satıp masrafını çıkaramazken, ona hiçbir emek vermemiş aracının en azından kiloda 200 kuruş kâr etmesi haklı mıdır?

Yurda getirdiği dövizden daha fazla parayı bizim malî kaynaklarımızdan kredi olarak alan ve yurda getirdiği sermayeden daha fazlasını bir yılda yurt dışına çıkaran yabancı sermayenin kân ülkemize yararlı mıdır?

Yabancı sermaye ile kurulmuş bir sözde fabrikanın, şişkin faturalarla parçalarını ithal ederek Türkiye'de traktör monte ettikten sonra, ithal fiyatının iki katına satıp elde ettiği kâr; hele o traktörlerin her biri için köylülerden en az onar bin lira avans toplayıp böylece meydana gelen milyonlarca lirayı işleterek elde edilen kâr, haklı kâr mıdır?..

211

KANUN SUÇU DEĞİL AMA İNSANLIK SUÇU

Sayın Başbakan, Senatodaki bütçe konuşmasında, özel teşebbüsten söz ederken,

«soygun, «vurgun», gibi kelimeler kullanılmasına da itiraz etti. «Sadede davet ederiz, vaka isteriz, açıklığa, vuzuha davet ederiz ve bu Türk kanunlarının suç saydığı bir şeydir», dedi.

İşte, Türkiye'nin Doğusundan, Batısından, her köşesinden, bu kadar örnek verdim...

Vak'a gösterdim, mahal gösterdim.

Tefecinin yaptığı, bir çok aracının yaptığı, soygun değil de, vurgun değil de nedir?.

AP iktidarının Devlet Plânlama Teşkilâtının resmî raporları bile, Türk halkının nasıl sömürüldüğünü, bu «sömürülme» kelimesini de kullanarak, delilleriyle ortaya koyuyor. AP iktidarının kendi Sanayi Bakanı bile, bazı sanayicilerin, bazı montajcıların halkı soymasından şikâyet ediyor.

Bunlar vurgundur, soygundur, sömürüdür. Ama ne çare ki bunlar Türk kanunlarına göre «suç» sayılmamaktadır. CHP kanun suçu olmasa da, onun çok ötesinde, toplum suçu olan, insanlık suçu olan bu suçların işlenmeyeceği, işlenemeyeceği, kimsenin devlet sırtından vurgun vuramayacağı, kimsenin halkı sömüremeyeceği bir düzen istemektedir.

Bunları istemek suç mudur?

Sayın Başbakanın böyle bir soruya ae cevaplar vereceğini de biliyorum...

212

Birincisi, Anayasanın 53 üncü maddesini gösterecek¬tir... Nitekim Senatodaki bütçe konuşmasında öyle yapmıştır.

İkincisi, « düzen böyle ise, bunda bizim suçumuz ne? », diyecektir... « Biz, sizden devraldığımız düzeni yürütüyoruz, koruyoruz», diyecektir... « O kadar yıl iktidarda kaldınız da niye bu düzeni siz değiştirmediniz? », diyecektir... Nitekim, gene Senato konuşmasında öyle demiştir... Başka birçok konuşmalarında öyle demiştir.

Şimdi, kısaca, ilk bakışta bazılarına haklı gibi görünebilecek, bu cevapları çözümlemek, eleştirmek isterim.

53 'ÜNCÜ MADDE

Sayın Başbakan, sosyal ve ekonomik alanda geciktirilen, ihmal edilen bütün işler için, Senatoda, Anayasanın 53 üncü maddesine sığınmıştır. Bir can kurtaran simidi gibi, o maddeye sığınmıştır.

Ne der, o madde?...

« Devlet, bu bölümde (yani Anayasanın Sosyal ve İktisadî Haklar ve Ödevler Bölümünde) belirtilen iktisadî ve sosyal amaçlara ulaşma ödevlerini, ancak iktisadi gelişme ile, maddî kaynakların yeterliği ölçüsünde yerine getirir.»

Anayasanın o bölümünün bir gereği olan toprak reformunun yapılmasına, hiç değilse yapılmağa başlanmasına, iktisadî gelişmemizin veya maddî kaynaklarımızın yetersizliği mi engel olmuştur?.. Elbette hayır!.. Bütün hazırlıkları Cumhuriyet Halk Partisi iktidardayken yapılmış olan Tarım İş Kanununun bugüne kadar Meclise getirilmesini, Birinci Plân hedefleri arasında yer alan, esnaf, sanatkâr ve serbest meslek adamlarının sosyal güvenliğe kavuşturulmasını, hangi maddî kaynak yetersizliği bugüne kadar önlemiştir?.. Türkiye'deki sistemle, sosyal güvenlik, devletten maddî kaynak isteyen değil, ona maddî kaynak getiren bir şeydir.

213

Malî kaynaklarımız eskiden yeterliyken şimdiki yeter siz hale gelmiştir de; iktisadî gelişmemiz eskiden ileriyken şimdi gerilemiştir de, onun için mi, Anayasa hükmüne rağmen, köylü ürünlerinin daha iyi değerlendirilmesi yolunda değil de, değerden düşürülmesi yolunda adımlar atılmıştır?..

Hiç bir hükümet, kendi beceriksizliğini, kendi sosyal görüş eksikliğini, kendi ekonomik tutum yetersizliğini ve kendi başarısızlığını, Anayasanın 53 üncü maddesinin ardına sığınarak mazur gösteremez.

DÜZEN NEDEN DÜZELTİLEMEDİ?

Başbakanın verebileceği, vermekte olduğu ikinci cevaba gelince... Yani « düzen böyleyse, bizim bunda suçumuz ne, siz niye düzeltmediniz? » yolundaki cevabına gelince...

Tek Partili Dönemin Özelliği

Cumhuriyet Halk Partisi, Sayın Başbakanın da Senatoda belirttiği gibi, uzun yıllar, Türkiye'nin tek partisi olarak kalmıştır. Bir ülkede tek parti varsa, elbette, politika yapmak isteyen herkes, yolunu bulup o partinin çatısı altında toplanır.

Tek partili dönemde, Cumhuriyet Halk Partisinin çatısı altında da, yıllar yılı, bu partinin programını okumuş okumamış, bu partinin programını benimseyen veya sadece benimser görünen, sömüren veya sömürülen, bazı reformları isteyen veya istemeyen insanlar, bir araya gelmişlerdir. Devrimcisi, tutucusu, bu parti içinde, uzun zaman, yanyana görünmüşlerdir.

214

Toprak Reformu nasıl engellendi?

Onun için de, saflarındaki bazı tutucu güçlerin etkisiyle, programını bilinçli olarak benimsememiş kimselerin etkisiyle, liderlerinin devrimciliğine, ve halkçılığına rağmen, geniş kadrolarının ilericiliğine rağmen, bu parti, bazı çevrelerin çıkarlarına dokunan reformları gerçekleştirmekte bazan büyük güçlükler çekmiştir. Toprak reformu bunun tipik örneğidir. Büyük Atatürk, 1937 yılında, Meclisi açış konuşmasında, ileri anlamlı bir toprak reformu yapılmasını istiyordu. Fakat o sıralarda, hükümetin başına, sonradan toprak reformunu ne kadar istemediği ortaya çıkan bir kimse geldi... Toprak reformu da, tabiatiyle, gerçekleşemedi... İkinci Dünya Savaşı biter bitmez, Cumhuriyet Halk Partisi, Atatürk'ün vasiyetine uyarak, ilk toprak reformu denemesine girişecek oldu... Bu sefer, başlarında 1937 — 38 yıllarının Başbakanı bulunan kimse olmak üzere, bazı Cumhuriyet Halk Partililer, toprak reformu vesilesiyle parti içinde ilk ciddî muhalefeti meydana getirdiler, ayrılıp başka parti kurdular ve iktidara gelip toprak reformunu engellediler.

20 yıl sonra, yeni bir toprak reformu, yani tarımda daha köklü bir düzen değişikliği teşebbüsüne geçilecek oldu... Bu sefer de, ilk toprak reformuna karşı muhalefet bayrağını açmış olanların izinde yürüyenler, Cumhuriyet Halk Partisini iktidardan indirdiler ve toprak reformunu gene engellediler.

215

C. H. P. DEKİ DEĞİŞİKLİK

Son iktidarı sırasında, hâlâ. Cumhuriyet Halk Par¬tisinin içinde onu, reformcu yolundan, düzen değişikliği teşebbüslerinden alıkoymak isteyen tutucu unsurlar yok muydu?.. Açıkça itiraf etmeli ki, elbette vardı!.. Nitekim onlar da, Cumhuriyet Halk Partisini, reformcu tutumundan, Ortanın Solu yolundan, düzen değişikliği yolundan alıkoyamayacaklarını anlayınca, Parti teşkilâtının bu yolda ne kadar kararlı olduğunu görünce, ayrılıp başka parti kurdular.

Artık, Cumhuriyet Halk Partisini, reformcu yolunda ayaklarından çekebilecek olanlar, çelmeleyebilecek olanlar bu Partinin saflarında değildirler ve olamazlar.

Ortanın Solu hareketiyle CHP'nin kendi içinde bir yapı değişikliği olmuştur. Öylelikle CHP., istediği düzen değişikliklerini gerçekleştirebilecek bir yapıya ve iç tutarlığa kavuşmuştur.

Şimdi, Cumhuriyet Halk Partisi, Ortanın Solu yolunda, her zamankinden daha serbest, daha rahat, daha kararlı yürüyebilecek; evvelce ya dışardan ya içerden engellendiği için yapamadığı reformları, düzen değişikliklerini, iktidara geldiğinde, daha kolaylıkla yapabilecek bir bünyeye kavuşmuştur.

Kaldı ki, kuruluşundan beri, bütün iç ve dış engellemelere rağmen. Cumhuriyet Halk Partisinin yapabilmiş olduğu reformlar, devrimler, dünyada başka pek az devrimci partinin tarihinde görülebilecek kadar çoktur...

Son iktidarı sırasında da örneğin, çalışma düzenini temelinden değiştirme imkânını bulabilmiştir.

216

« Neden eskiden yapmadınız, neden eskiden söylemediniz? », diye kınayanların unuttukları bir gerçek daha var: Bazı sorunlar, bazı düzen bozuklukları, ancak her şeyin açık açık söylenip tartışılabildiği geniş özgürlük ortamında meydana çıkar, yüzeye çıkar... Türkiye de, bu ölçüde bir özgürlük ortamına, ancak 1960 dan sonra kavuşabilmiştir. Toplumun birçok sorunları, bir çok düzen bozuklukları, bu özgürlük ortamında belirgin duruma gelebilmiştir. Üstelik bu sorunlar, bu düzen bozuklukları, Türkiye'nin ekonomisinde değişmeler oldukça daha iyi anlaşılmağa, daha çok oluşmağa başlamıştır...

Cumhuriyet Halk Partisi, bazı düzen bozukluklarını, eskiden de görmekle beraber, engellendiği için çözemediyse, bazılarını da, su yüzüne yeni çıktığı için veya bugünkü ölçüsüne yeni eriştiği için, ancak son yıllarda ele almıştır.

«REDDİ MİRAS» MI?

Hükümet sözcüleri Meclisteki Bütçe görüşmelerinde, bu konuda bütün söylediklerimi dinledikten sonra, gene «Bu düzeni biz mi kurduk» özürünü tekrarladılar. CHP. ye,

«reddi miras ediyorsunuz» dediler.

Tekrar söylüyorum: CHP. devrimci partidir. Kendi kendini yenilemesini bilen partidir. Geçmişi hiç bir vakit inkâr etmeyen, kendi geçmişinin vebalini de sevabını da taşımayı şeref bilen, ama, gerektiğinde, yeni hamleler yapabilmek için reddi miras edebilen partidir.

Ama ne gariptir ki, AP., hem CHP.’nin geçmişteki bütün icraatını kötüler, hem de, biz

« Bu düzen değişmelidir» deyince, bizim kurduğumuzu ileri sürdüğü düzene kendisi sahip çıkar, CHP. ye ait olduğunu söylediği mirasa kendisi sarılır.

217

Bir kere bu miras sadece CHP. nin değildir. Bu mirasta Cumhuriyet öncesi idarenin payı vardır, itiraf ediyorum, tek parti döneminin payı vardır, DP. nin, AP. nin payı vardır. CHP. nin düzeni değiştirme çabalarına da zaman zaman dışından ve içinden engel olunmuştur.

Bugün CHP. kendi içindeki engellerden kurtulmuştur. Dışındaki engellerden de, halkın düzen değişikliğini benimsememesiyle kısa zamanda kurtulacaktır.

DEVRİMCİLİK VE TUTUCULUK

Nasıl değişen bir toplumun sorunları sürekli değişirse, devrimci bir partinin, bu sorunlar karşısındaki genel tutum ve yönü değişmese bile, bulacağı çözüm yollan elbette değişebilir, değişmelidir.

Cumhuriyet Halk Partisi, tutucu değil, devrimci partidir... Elbette kendi kendini yenileyecektir... Elbette eski hamlelerini, yeni hamleler izleyecektir.

Fakat tutucu partilerin, durucu partilerin, bunu kav-rayabilmeleri gerçekten güçtür.

Başbakan Sayın Demirel'in veya başka bazı AP. yöneticilerinin «bu düzeni biz mi böyle kurduk», demeleri şu bakımdan da sakattır: Herhalde bir iktidarj kendini, yalnız kendi devrinde ortaya çıkan meselelerin çözümünden sorumlu tutamaz. Eğer eskiden kalmış bazı düzen bozuklukları varsa, iyiniyetli bir iktidar elbette onları da düzeltmeğe mecburdur.

Kaldı ki, CHP., bu düzeni, Anayasanın emrettiği yönde değiştirmek üzere bazı köklü reformlara giriştiği zaman, AP nin gayretiyle, iktidardan düşürülmüştür.

218

KARANLIKTAN AYDINLIĞA

Buraya kadar anlattıklarımdan ortaya belki bir karanlık tablo çıkmaktadır.

Ama bu, Türkiye'nin geleceğinin karanlık oluşundan değil, Adalet Partisi iktidarının tutumundan gelen karanlıktır.

Halkı ezenlerle birlik olan ve oy alabilmek için memleketi ortaçağ karanlığına götürmek isteyenlere bile taviz verebilen bir partinin, daha doğrusu, öyle bir parti yönetiminin, ülkemize getirdiği geçici bir karanlıktır bu...

Öyle sanıyorum ki, bu kitapta yazdıklarımızla, bu karanlıktan kurtulmanın, aydınlığa çıkmanın, Türkiye'yi, kimsenin kimseyi ezemeyeceği, hiç bir oyunun gizlenemeyeceği aydınlık bir düzeye eriştirebilmenin, yolunu da göstermiş oluyoruz. Devletler ve uygarlıklar kurmuş büyük Türk halkım, yaratıcı ve yapıcı gücünün bütün potansiyeliyle yeniden harekete geçeceği bir verimli ve âdil ortama ulaştırabilmenin ve bu insan halkı, lâyık olduğu insanca düzene kavuşturabilmenin yolunu da göstermiş oluyoruz.

TÜRK ULUSUNUN ÖNCÜLÜK ÖDEVİ

Türk Ulusu, Kurtuluş Savaşı ile, bağımsızlık mücadelesi yapan bütün uluslara öncülük etmiştir.

Şimdi, gene Türk ulusunu bekleyen bir ödev, özgürlük içinde, demokratik rejim içinde, insanlık onuruna saygılı ve âdil bir düzen içinde kalkınabilmenin mümkün olduğunu da, bağımsızlığına yeni kavuşmuş ve gelişme halindeki uluslara göstermek, bu yönde de onlara öncülük etmektir.

219

Ortanın Solu bu öncülüğün yoludur.

Türk Ulusunun bu öncülük ödevini de yerine getirmesi, onun, insanlığa ve demokrasiye en büyük hizmeti olacaktır.

220

III

C.H.P. nin Devrimciliği ve

Demokrasi

221-22

1

Devrim ve

İhtilâl

Meclisdeki Bütçe görüşmelerinde bir hükümet sözcüsü, «düzen değişikliği isteyenler

« revolution» istiyorlar.. Tekâmülcü değildirler» dedi. « Bu Anayasa ile reform yapılabilir ama, devrim yapılmaz» dedi.

CHP. 'nin tekâmülcü değil, devrimci olduğu doğrudur.

Ama, Cumhuriyet Türkiyesinin dilinde, «devrim», «ihtilâl» değil, «inkılâp» karşılığı olarak kullanılır. Evrimin karşıtıdır.

Türk Dil Kurumu sözlüğünde, «devrim» sözü şöyle tanımlanmaktadır:

« Pek kısa bir zaman içinde meydana gelen temelli ve önemli değişiklik, inkılâp..

Zaman süresi bakımından evrim karşıtı... »

223

CHP. nin kurucuları ancak bir kez ihtilâl yapmış sayılabilirler: 1919'da.. O da, ihtilâlden çok, bir ulusal kurtuluş savaşıdır.

Ondan sonra, CHP., devrimlerini, ihtilâlci yöntemlerle yapmaya, asla teşebbüs etmemiştir. Tersine, gerici ihtilâl veya ayaklanma teşebbüslerine rağmen, bütün devrimleri hukuk devleti anlayışı içinde gerçekleştirmeye çalışmıştır. Hattâ 1945 den itibaren, devrimleri, tam demokratik rejim içinde yürütme yoluna girmiştir.

Biz, halkı ikna edebildiğimiz ölçüde, halkın isteği ile ve desteği ile devrim ve reformlar yapmak isteyen partiyiz. Bunun için ne kadar uzun süre muhalefette kalmak gerekirse, beklemeye razıyız. Bir tek şartımız vardır. Partilere, halkı ikna etme imkânını sağlayan demokrasi zedelenmeden, yozlaştırılmadan, Meclis içinde ve dışında sopalı ve tabancalı saldırılarla soysuzlaştınlmadan devam etsin...

Bu şartı koşmak da, demokrasiye gerçekten bağlılığın gereğidir.

Fakat halk, demokratik ortam içinde, tartışma ve anlatım özgürlüğü içinde kendi yararına devrimlerin ve reformların lüzumuna ikna edildikçe, AP. nin huzursuzluğu, gözle görülür şekilde artmaktadır.

Başbakan Meclis kürsüsünde, büyük insafsızlıkla, CHP. Genel Başkanının ihtilâle yeşil ışık verdiği ithamında bulundu. Bu kadar haksız ve insafsız bir ithamda

"bulunanlar, elbette hak ettikleri cevabı alacaklardır.

224

CHP ihtilâlci yoldan, «revolution» yolundan devrim ve reformlar yapmağı kabul etseydi, belki de 22 Şubat ve 21 Mayıs hareketleri olmazdı. CHP. bunu kabul etseydi, bugün de Türkiye'de bambaşka havalar eserdi ve de? mokrasi çoktan göçüp giderdi. Fakat demokrasiye tehlike, yalnız demokratik yöntemlere sabırları yetmeyen tahammülsüz ilericilerden, devrimcilerden gelmez. Demokrasiye tehlike, halk yararına demokratik devrimleri her ne pahasına olursa olsun önlemek isteyenlerden, tutucu güçlerden de gelir.

Belirli çevrelerin çıkarlarını her ne pahasına olursa olsun korumak isteyen tutucu güçler, demokrasiye ancak bir noktaya kadar tahammül gösterirler.

O çevrelerin çıkarları, halkın gerçekleri görmesi karşısında tehlikeye düşünceye kadar... O noktadan itibaren onların da demokrasiye tahammülleri tükenir.

Müsamahanın yerine zorbalık, hür tartışmanın ytrine sopalar ve silâhlar gelir.

Nitekim bunun belirtileri bir kaç yıldır görülmeğe başlamıştır. Bu belirtilerin en belirlisi, bundan iki yıl kadar önce, Başbakanın açıkça halkı silahlanmaya hattâ gerekirse ayaklanmaya teşvik edişidir. Daha sonraj halk, en Sorumlu ağızlardan sokaklarda, taşıtlarda, devrimcilere, reformculara hadlerini bildirmeğe teşvik edilmiştir. Mecliste bazı zorbalar, 27 Mayıs devrimcilerine karşı saldırıya geçmişlerdir. Bu zorbalıkları yapanlardan bazısı, sayın Başbakanın refakatinde, yurt dışı resmî gezilere götürülerek mükâfatlandırılmıştır. Nihayet, Mecliste silâh çekile rek daha açık ve kanlı bir saldırıya geçilmiştir.

İktidarın Anayasa dışına çıkmakla suçladığı 'bir partiye karşı, hukuk devleti kuralları içinde, kanun yolundan harekete geçilecek yerde, tehdit ve zorbalık usullerine başvurulmuştur. Meclisteki partizanların saldırıları, emniyet kuvvetlerinin gözleri önünde, hattâ himayesi altında, başkent sokaklarında devam ettirilmiş, elleri sopalı militan partililer meşru toplantı yapan vatandaşlara saldırtılmıştır.

225

Öte yandan, devrimci bir Anayasaya karşı vatandaşlar sürekli tahrik edilmekte, bir karşı devrim hareketine kışkırtılmaktadır. Cami kürsülerinde, vatandaşları birbirine düşürücü, milletimizi ikiye bölücü tahriklere, dinin siyasete açıkça âlet edilmesi olaylarına göz yumulmakta, hattâ destek olunmaktadır.

Gerici İhtilâl

İhtilâl ille, ordu ile yapılmaz. Ellerine kudret geçenlerin, o kudreti meşru kılan Anayasa düzenine karşı bu şekilde harekete geçmeleri de bir çeşit ihtilâl teşebbüsüdür. Anayasa emri olan halk yararına bir toplum düzenini maddî veya mânevi baskılarla, zorbalıklarla, hukuk dışı davranışlarla önlemeye kalkışmak da bir anlamda bir ihtilâl teşebbüsüdür. Bir karşı ihtilâl, bir gerici ihtilâl, en hafif deyimi ile bir karşı devrim teşebbüsüdür. Davranışlarının bu şekilde adı konduğu vakit belki iktidarda bulunanlar, telâşa kapılırlar. Böyle bir amaçları olmadığını, belki de samimî olarak ileri sürebilirler. Nitekim artık sık sık patlamaya başlayan mezhep kavgaları, Osmaniye olayı gibi irtica olayları, Meclis ve sokak kavgaları, belli ki, AP. nin başında bulunanları da telâş ve kaygıya düşürmeye başlamıştır. Oysa bütün bu kıpırdanışlar, iktidar başındakilerin sorumsuz tahrikleri ve davranışları sonucunda ortaya çıkan ve istense bile kolay kolay kontrol altına alınamayan hareketlerdir.

CHP Her Türlü İhtilâlin Karşısındadır

CHP. ihtilâlin her türlüsünün, kesin olarak karşısındadır. Gerici ihtilâlin de ilerici ihtilâlin de karşısındadır.

226

CHP., halk için yapmak istediği her şeyi halkın rızası ile yapmak kararındadır. Şunu bütün içtenliğimle söylemek isterim ki, demokrasinin bittiği yerde CHP. nin de ömrü biter.

Fakat demokrasi de, yalanların, iftiraların, serbestçe söylenebilip, bazı gerçekleri söylemenin önlenebildiği bir rejim değildir. Bu rejimde her şey halka serbestçe ve korkusuzca söylenir. Halka güvenenler, halkın sağduyusuna inananlar, siyaset alanında hiç bir düşüncenin söylenmesinden, hiç bir gerçeğin açığa vurulmasından korkmazlar. Halk her söyleneni dinler ve kendi sağ duyusu ile bir yargıya varır.

CHP, o yargı ne olursa ona razıdır. İktidar da razı ise, hoşlanmadığı düşüncelerin karşısına tahrikle, tehditle, sopayla çıkmaktan vazgeçmelidir.

Büyük İnsafsızlık

Başbakan, Bütçe görüşmeleri sırasındaki kanlı olaydan sonra yaptığı konuşmada, gene geçmişle ilgili bir iddiayı tekrarladı. Kendi iktidarları zamanında parti binalarının taşlanmadığını söyledi. Oysa kendi iktidarları zamanında, bırakınız parti binalarını, Meclisin içinde baskınlar ve silâhlı saldırılar olmaktadır. Alanlarda meşru siyasal toplantılara, emniyet kuvvetlerinin himayesinde saldırılmak-tadır. Başbakanın ikide bir sözünü ettiği parti binalarının taşlanmasına gelince... Bir ihtilâlden yeni çıkılmış

olduğu, silâhlı darbe teşebbüslerinin birbirini kovaladığı o günlerin şartlarım hatırlamadan böyle bir ithamda bulunmak, büyük insafsızlıktır. O günler, Anayasanın meşruluğunu belirttiği bir ihtilâlle devrilmiş bir eski Cumhurbaşkanını eski yerine oturtma azminin, yani açıkça bir karşı ihtilâl teşebbüsünün sokaklarda ve gazetelerde haykırıldığı günlerdi. AP. nin tahrik ve iştirakiyle hazırlanan bir büyük konvoy halinde bu teşebbüsün başkent sokaklarına döküldüğü günîerdi.

227

Nitekim bu tahrikler, o günlerde AP. nin Genel İdare Kurulunda da huzursuzluklar yaratmış, Sayın Demirelin de dahil bulunduğu 12 parti ileri geleni bu kuruldan istifa etmişlerdi. O şartlar altında, hükümet, ana muhalefet partisinin binasına yapılan saldırıları önlemek için elinden geleni yapmıştır.

Bu gibi saldırılar üzerine, zamanın Başbakanı Sayın İnönü'nün, Meclis kürsüsünde söylediği sözler şunlardı:

«Demokratik rejimde hükümetin şerefi ve ilk vazifesi, muhalefette bulunan partinin her türlü emniyetini temin etmektir. Bu beyanımdan sonra, Mecliste muhalefette bulunan arkadaşlarımın, bu hâdisede AP. nin uğradığı tecavüzlerden şahsan ve hükümet adına duyduğumuz derin teessürü samimiyetle anlayacaklarını ümit ederim... Demokratik rejimin emniyet içinde işlemesi için geniş müsamaha ve sükûnet vazifesi muhalefetten evvel iktidara teveccüh eder... İktidar bizdedir. Bütün vatandaşların emniyetini korumak bize teveccüh etmektedir. Vazifemizi ifa etmek mecburiyetindeyiz. Bu vazife duygusu sarsılmaz bir surette yüreklerimizde yaşamaktadır,»

Başbakan sayın Demirel, kendi zamanında, kendi Bakanlarından birinin tahriki ile ve Mecliste kendi grup üyelerinden bazısının, sokakta kendi partisinden, eli sopalı militanların hareketleriyle yapılan tecavüzleri bu açıklıkla takbih etmiş midir?.

Zorba ve Suçlu

Başbakan, bunu yapmadıkça, kendi partililerinin sorumlusu olduğu zorbalıkları bu açıklık ve içtenlikle takbih etmedikçe, hele zorbalıkların mağdurlarını suçlu gibi göstermeye devam ettikçe, belki aslında kendisinin de tasvip etmediği ölçülere varan olayların sorumlusu olmaktan, belki kendisinin de istemediği gelişmelerin hazırlayıcısı durumuna düşmekten kendini kurtaramayacaktır.

228

İtiraflar

AP. grubunun bir başkan vekili, kendi grubunda yaptığı, ve gazetelerin yazdığı bir konuşmasında, AP. saflarında « hiç bir suretle demokratik oyunun kaideleri ile kendini bağlı hissetmeyen bir mutaassıp çevre bulunduğunu» söylemiştir. “Yalnız partide değil, fakat zararlı davranışlarla bütün memlekette bölücülüğü tahrik eden kimselere kesin ihtarda bulunma zamanının geldiğini” söylemistir.

Bu sözlerin söylenişinden bu yana uzun süre geçmiştir. AP. nin baş sorumlusu olan Başbakan o günden buyana ne bu sözlerin doğruluğunu reddetmiş, ne de herhangi bir ihtarda bulunmaya veya tedbir alma yoluna gitmiştir.

GERÇEK LİDER

Belki olaylar, sayın Başbakanın niyetini, maksadını aşmaktadır. Ama gerçek lider, hiç değilse kendi partisindeki davranışların kendi maksat ve niyetlerini aşmasını önleyebilen liderdir. Hele öyle davranışlara taviz vermeyi, öyle davranışların ardında sürüklenmeyi asla kabul etmeyen kimsedir. Liderin Türkçesi önderdir. Önde gitmedikten, hele zararlı kişilerin ve niyetlerin ardında sürüklendikten sonra önderlik nerde kalır?.. .

229

Sayın Demirel, belki istediği zaman kontrol altına alabileceğini sandığı — ama bunda çok yanıldığı — karşı devrimcilere, her alandaki ve her anlamdaki karşı devrimcilere en ileri tavizleri vermektedir. Kâh kendisinin veya yakın arkadaşlarının teşvik ve tahrik ettiği, kâh ister istemez arkalarından sürüklendiği bu karşı devrimciler arasında, bu gerici ihtilâl heveslileri arasında, Atatürk devrimlerine karşı olanlar vardır, lâik devlete karşı olanlar vardır, 27 Mayıs devrimine karşı olanlar vardır, sosyal adalete karşı olanlar vardır, Anayasaya karşı olanlar vardır.

Zaman olmuştur ki, bütün bunları korumanın sorumluluğunu tek başına bir Yargıtay Başkanı yüklenmiştir. O zaman, bütün o karşı kuvvetler devrim tarihimizde bir yıldız gibi, bir umut ışığı gibi parlayan o insana da karşı olmuşlardır. Hiç bir hukuk devletinde en yüksek yargı organlarının başında bulunan kimselere reva görülemeyecek hücumları ona yöneltmişlerdir, iktidar bunlara da kayıtsız kalmıştır.

Sayın Başbakan Meclis kürsüsünde yaptığı bir konuşmada, adaletin mahkûm ettiği bir şairi büyük şair saymanın en büyük tahrik olduğunu söylemiştir. Bu en büyük tahriktir de, gene Türk adaletinin daha hafif olmayan suçlarla mahkûm ettiği bazı siyaset adamlarını « Gönüllerde taht kurmuş kimseler» olarak ilân etmek en az o kadar büyük bir tahrik değil midir? Vatandaş, gönlünde istediği kimseye istediği yeri verir. Ama bir Başbakan, kendisini bağlayan, kendi iktidarına meşruluk sağlayan Anayasanın suçlu ilân ettiği kimselerden böyle söz etmeğe yetkili değildir.

230

2

Sorı Söz :

Demokrasinin Üstünlüğü

Demokraside ne muhalefet iktidarın tutumunu beğenmeye ne de iktidar muhalefetin sözünü dinlemeğe mecburdur. Ama iktidar da muhalefet de, demokrasinin kurallarına kayıtsız şartsız uymağa ve rejimin temeli olan Anayasayı saymaya mecburdur.

AP. hükümetinin 1968 Bütçesini beğenmiyoruz. Sosyal ve ekonomik tutumunu beğenmiyoruz. Hattâ, ülkemizin sosyal adalet içinde gelişmesini köstekleyici sayıyoruz.

231

Fakat halk öyle istediği sürece bu hükümetin yönetiminde yaşamağa gönül rızası ile katlanırız. Demokratik rejim içerisinde en kötü yönetimi, sağcı veya solcu bir dikta rejimi içinde en iyi yönetime tereddütsüz tercih ederiz.

Onun için bütün dileğimiz, iktidarın Türkiye'yi yeni bir rejim buhranına sürükleyebilecek davranışlardan veya tavizci bir tutumla öyle davranışlara isteyerek veya istemeyerek cesaret vermekten kaçınmasıdır.

232