Aleksandr Sergeyeviç

PUŞKİN

Bakır Atlı

Rusçadan çeviren:

Azer Yaran

Cumhuriyet

DÜNYA KLASİKLERİ

ALEKSANDR SERGEYEVİÇ PUŞKİN

BAKIR ATLI

Rusçadan çeviren:

Azer Yaran

Yayına hazırlayan: Egemen Berköz

Dizgi: Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş.

Baskı: Çağdaş Matbaacılık Yayıncılık Ltd. Şti.

Ekim 2000

ePub düzenleme: BZ

Birinci Sürüm: Temmuz 2014

İçindekiler

PUŞKİN VE EPİK ŞİİRİ

I

II

III

BAKIR ATLI

Bahçesaray Çeşmesi

Çingeneler

Sonsöz

Bakır Atlı

Petersburg Öyküsü

Önsöz

Giriş

Birinci bölüm

İkinci bölüm

Notlar

PUŞKİN VE EPİK ŞİİRİ

I

Aleksandr Sergeyeviç Puşkin (1799-1837) Rus edebiyatının kurucusu, Rus edebiyat dilinin yaratıcısı kabul edilir. 19. yüzyıl Rus düşünürü ve eleştirmeni Belinski, Puşkin’in, "şiiri, Rus yaşamıyla ve Rus çağdaş zamanıyla dost kıldığını" belirtiyordu. Puşkin’in yaratıcılığı erken dönemde yazdığı liriklerinden ve Güney sürgünlüğü döneminin ürünü destanlarının romantizminden gerçekçiliğe doğru evrim geçirdi. Şair, Dekabristlere yakındı ve iki kez sürgün yaşadı. Lise yıllarında yazdığı ilk epik ürünü, büyüleyici bir masal olan "Ruslan ve Ludmila" eleştiri çevrelerinin övgüsünü toplamıştı. Liseyi bitirdiği sıralarda yazdığı özgür şiirleri ve epigramları Çar I. Aleksandr’a sunulunca, genç şairin üzerinde zindan ya da Sibirya sürgünü tehdidi belirdi. Puşkin’de Rus edebiyatının bir umudunu gören şair Jukovski’nin ve tarihçi yazar Karamzin’in çabalarıyla genç şairin yazgısı değiştirildi. Böylece ona Güney sürgünlüğü -Kafkasya, Kırım, Moldavya yolculukları- göründü. Sürgünlük döneminde "Kafkasya Tutsağı" ve "Bahçesaray Çeşmesi" şiirlerini, sürgünden hemen sonra, 1824 yılındaysa "Çingeneler"i yazdı. Şairin daha sonraki yıllarda verdiği başlıca yapıtları; yaşamın gülünç yanlarını işlediği "Kont Nulin", tarihsel süreçte halk kitlesinin öne çıkarıldığı bir dram olan "Boris Godunov", tarihsel konulu bir trajedi olan "Poltava", güldürülü yalın bir öykü olan "Kolomna’daki Ev", toplumsal koşulların ürünü kişilikle toplum arasındaki ilişkilerin yansıtıldığı bir şiir-roman olan "Yevgeni Onegin", bireyin ve devletin karşılıklı duruşlarını işleyen "Bakır Atlı", "Byelkin’in Öyküleri" ve "Küçük Tragedyalar" olarak sayılabilir.

II

Puşkin’in epik şiirinde Rus halk şiirinin, eski Rus yazmalarının, 18. yüzyıl Rus şiirinin güçlü ve duru yankılanmaları duyumsanıyordu. Halk kültürü kaynaklarından yetkin bir yararlanmayla anlatısal şiir geleneği Puşkin’in kaleminde dirildi ve yenilendi. Şair, 19. yüzyıl başında gerilemeye uğrayan epik şiir sanatını diriltirken, gerçekliğin şiiri adına destanın biçemini değiştirmek durumundaydı.

Epik sanat türü olarak öykülü şiirde, mantığa göre düzenlemeyle oylumlu kurgular olanaklıydı; ama Puşkin, 18. yüzyıl şiirinin bu özelliğinin üzerine kendi yaratıcı dizgesini kurarken, sanatında şiirin üstünlüğüne öncelik veriyordu. Şair, yaratıcı deneyinde öğreticiliği değil, ideal olanı amaçlıyordu.

Puşkin epik şiirin evrensel olanaklarını sergilemekteydi. Şairin destansı yapıtları mitostan çağdaş yaşamın olaylarına ve tarihsel söylenceye; felsefi simgeler üzerinden olağan ve olağandışı gerçekliğe, oradan da tarihe ve tarihsel-çağdaşa doğru bir yol izlemiştir. Yaratıcılık süreciyse romantizmden gerçekliğe doğru evrim geçirmiştir. 19. yüzyıl Rus edebiyatının işlediği başlıca sorunları ilk kez Puşkin ortaya koymuştur: Tarih ve halk, birey ve toplum, birey ve devlet ilişkileri, küçük insanın yazgısı, insan ruhu üzerinde paranın egemenliği... Ve 30’lu yılların felsefi liriklerinde aşk, yaratıcılık, ölüm gibi insan varlığına ilişkin sorunlar...

Epik şiirleri şairin yaratıcı arayışlarının bir tür derlemesini oluşturur. Yapıtlarının dizisi içinde hem geniş bir çeşitlilik, hem belirgin bir birlik gözlenir. Çağdaşı eleştirmenler şairin, yaşamın tümüyle değişik birçok alanı üzerinde doğal bir rahatlıkta yaratmadaki şaşırtıcı yeteneğini vurguluyorlardı.

Puşkin’in kişiliği böyle bileşik bir şiirsel dizgenin merkezindeydi. Yaratıcılığı epik ve lirik şiirin taze ve derin bir soluk almasıdır. Puşkin, Rus edebiyatına destansı tavrı daha üstün düzeyde yeniden getirmekle kalmadı, bu tür şiirin halksal bir toprakta boy attığını gösterdi. Puşkin’in kurucusu olduğu Rus romanının "halksal özü" öykülü şiirlerinin epik dünyasından doğmuş ve olgunlaşmıştır.

III

Puşkin’in epik şiirlerini Türkçede okuyucuya sunma isteği duyduğum zaman, bunlardan, insanımızın, usuna ve yüreğine daha yakın düşebileceğini sandığım üçünün çevirisi üzerinde çalışmaya karar verdim: "Bahçesaray Çeşmesi", "Çingeneler" ve "Bakır Atlı"...

Puşkin "Bahçesaray Çeşmesi"ni Güney sürgünlüğü sırasında yazdı. Anılarında Bahçesaray için şöyle diyordu: "Bahçesaray’a vardığım zaman hastaydım. Saraya girdiğimde, çoktan bozulmuş olan çeşmeyi gördüm; paslanmış bir demir borudan su artık damlalar halinde düşmekteydi. İçinde çürümekte olduğu unutulmuşluğa duyduğum büyük yazıklanmayla sarayı dolaştım..."

Şair, Bahçesaray’da Han Kerim-Giray’ın tutsak Mariya Pototskaya’ya aşkı üzerine söylenceyi dinler. Bir anlatıma göre, hanla tutsak prenses evlenmişler. Ancak şair, araştırdığı yazılı kaynaklarda, söylencenin Kırım hanıyla Mariya’nın evlendikleri anlatımını doğrulayan bir saptamaya raslamamış. Puşkin, bu konu üzerindeki açıklamalarını "Bahçesaray Çeşmesi"ne ek olarak yayınlamıştı.

"Bahçesaray Çeşmesi" 1824 yılında yayınlandığı zaman, önsözünü yazan, romantik dönem şiirinin ve Puşkin’in yapıtlarının yorumcusu şair ve eleştirmen Vyazemski, destanın en önemli artamını öykülemede yerel renklerin tüm tazeliği ve parlaklığıyla yansıtılmış olmasında görmüştü. Puşkin bu şiirinde kaçırılma, tutsaklık, kurtuluş umudu, barbarlık, kıskançlık ve yazgı konularını işliyor. Dolayısıyla görkemli Doğu görünümlerinin yanında, izleğin içerdiği ahlaksal anlam da önem taşıyor.

Güney sürgünlüğü belirli süreyle sınırlı değildi. Puşkin kendisini, bir zamanlar İmparator Augustus’un devlete ihanetle suçlayarak Karadeniz kıyısına sürgün ettiği Romalı şair Ovidius’a benzetiyordu. Ovidius da sürgünlüğü bu topraklarda yaşamış, şiirlerini yazmayı burada sürdürmüştü. Şair kimliğinden ödün vermemiş, şiirin gücünün imparatorun gücünün üzerinde olduğuna inanmıştı. Ama Puşkin de, Ovidius’un Augustus’tan beklediği gibi, çarın bağışlamasını bekleme durumundaydı. Ve Ovidius’un bu kıyılardaki sürgünlüğü sırasında yazdığı "Hüzünlü Şarkılar"ı, aynı yerlerdeki sürgünlüğünde Puşkin’in düşlemini doldurmaktaydı. Antik çağla ve o çağdan ölümsüz bir şairle karşılaşmak Puşkin’in kendisi için ruhsal ve yaratısal bir doğrulanmaydı. Şair, bu benzerliğe çağdaş bir anlam yüklüyordu.

O da, Ovidius gibi, şiiriyle güçlü, ama hükümdar karşısında boynu bükük, sürgünlüğüne son verilmesi dileğiyle çara başvurdu; karşılık olarak, Mihaylovskoye’deki yurtluğuna dönme ve ayrılmaksızın orada kalma buyruğu geldi. "Çingeneler"i burada yazdı. Öyküdeki gençlik ve aşk üzerine görüş, aşkta gönül yüceliği ve anlayış genişliği düşüncesi yine Ovidius’la bağlantılıdır. "Kafkasya Tutsağı" ve "Bahçesaray Çeşmesi"nden sonra "Çingeneler", sürgünlük dönemi ürünleri olan Güney dizisinin son yapıtıdır ve Puşkin’in romantik döneminin sonudur. Felsefi düşüncelerle yüklü öyküde her şey simgeseldir. Aleko’nun kişiliğinde romantik kahramanın ikili yapısı gösteriliyor. Çingenelerin arasında özgürlük ve aşk bulmuş, uygarlığı itmiş Aleko’nun varlığı çevresinde, bireyin kendisinin ve başkalarının özgürlüğüne ve istencine bakışı, tutkular, gurur ve cinayet; felsefi ve ahlaksal açılardan sergileniyor. Öyküde, anlatıyla yansıtılanın yanında önemli gerçek, kurgunun kendisindedir. Aydınlanmanın ve devrimci düşüncelerin yaygınlık kazandığı Rusya’da, çarlığın amansız baskı ortamında, "yasaların kovaladığı" Dekabristler dönemi devrimcisi, yurtsuz kalmış Aleko... Belli ki, sığındığı Çingene çergesi onun son yuvasıdır. Ötesi çarlığın zindanları, kürek ve Sibirya sürgünüdür. Puşkin’in romantik kahraman üzerindeki bu felsefi denemesi gerçekçiliğe suskun bir geçişi yansıtır. Şiirsel anlatı yöntemi bir yana, bu otosansür, şairin epik yapıtlarının sonuncusu olan "Bakır Atlı"da olağandışı ve bazen fantastik görünümlere bürünecektir. Dekabristlere yakın olan ve yirmi bir yaşında sürgün gören Puşkin, Aleko’nun çıkışsızlığını öz yaşamında duymuş olmalıdır: Aleko nereye gidebilir?

"Küçük kuş ötesinde mavi denizin

Uzak ülkelere, sıcak diyarlara

Uçuyor yeniden bahara değin."

Düşünceleri ve inancı yüzünden kovalanan Aleko’nun, bu küçük kuş gibi, yeniden bahar oluncaya değin uçabileceği sıcak diyarlar yok. Ve sonunda:

"Tıpkı böyle kış öncesinde bazen,

Puslu bir sabah zamanı,

Havalanır yüzeyinden kırların

Sürüsü en son turnaların,

Çığlıklarla savrulur güneye doğru,

Ve ölümcül bir kuşun yarasıyla

Biri kalır geride mahzun,

Salınıkalır kırılmış kanadıyla."

Kırılmış kanadıyla kalan, gerçekte, göçebe bir yurttan ve yuvadan yoksun kalan Aleko’dur. 19. yüzyıl Rus devrimcisi kimliğini eleştirilen çizgileriyle taşıyan Aleko, Çingenelerin yaşama ortamında da mutluluktan, korunmadan yoksun düşmüştür. Orada da belalardan, uğursuz tutkulardan kurtulamamış ve yazgıya dönüşen gerçeklik karşısında savunmasız kalmıştır.

"Ama sizin de mutluluk yok aranızda,

Doğanın yoksul oğulları!

Sizin de çergelerinizin altında

Azaplı uykular barınıyor,

Sizin de belalardan kurtulmadı

Göçebe gölgelikleriniz bozkır ortasında,

Her yerde uğursuz tutkular,

Ve yok bir savunma yazgı karşısında."

İnsan, Puşkin’in destanında yapıtın kurgusuyla gösterilmiş olanı düşünüyor.

Tiranlığın gökyüzünün altıyla özdeşleştiği bu anakara hapishanesinde, ardından yasaların kovaladığı Aleko şimdi nereye gidebilir?

Puşkin’in 1833 yılında yazdığı sonuncu, olgun ve derinlikli destansı şiiri "Bakır Atlı", şairin ölümünden sonra, 1837 yılında yayınlandı. Şiir el yazısı olarak kalmıştı. Yapıtın metni sansüre uğramış, yazıldığı biçimiyle yayınlanabilmesi için yılların geçmesi gerekmiştir. "Bakır Atlı" tarihsel, toplumsal, felsefi, fantastik özellikleriyle Puşkin’in epik şiirleri arasında en bileşik yapıda olanıdır. Şiirde tarihsel, güncel, kişisel öğeler iç içe örülüdür.

"Bakır Atlı"nın konusu Dekabristlerle ilgilidir. Rus düşünce ve siyasal savaşım tarihinde Dekabristler, Büyük Petro’nun davasının sürdürücüsü gibi görülüyorlardı. Toprak köleliğinin kaldırılması, bütünsel cumhuriyet ya da anayasal monarşi kurulması amacıyla örgütlenen Rus devrimcileriydiler. Ve bu siyasal devinim, köklerini Petro’nun reformlarından alan düşüncelerin gelişmesi olarak değerlendiriliyordu. 1825 yılında Rus düşünürü Herzen, Dekabristlerin başkaldırı girişiminin bastırılmasını değerlendirirken, Çar Nikolay’ın toplarının başkaldırıya karşı ve Petro anıtına karşı aynı derecede yönelmiş olduğunu yazıyordu. Büyük Petro, Dekabristlerin düşlerini özdeşleştirdikleri ve düşüncelerinden köklerini aldıkları Rus çarıydı, ama onun kurduğu imparatorluk Dekabristlerin hareketini ezmiş ve dağıtmıştı. Bunun bir yansıması olarak "Bakır Atlı"da, övgü ve eleji şiirinin coşku ve keder öğeleri bir yapıda uyumlanır. Ve Büyük Petro’nun düşünceleriyle zavallı Yevgeni’nin yazgısı aynı şiirsel yapıda yoğrulur. Ancak, 1825 yılında çarlığı devirme girişimi başarısızlığa uğrayan Dekabristlerin idamlarla ve kitlesel sürgünlerle cezalandırıldığı Rusya’nın otokratik yönetim ortamında, Puşkin Rusya gerçekliğini simgelerle zorluyordu. Şair, "Bakır Atlı" öyküsünün sonsözünü ufak bir ada üzerindeki sahneyle sona erdiriyor. Bu, Goloday adasıydı ve idam edilen Dekabristler, söylentiye göre, bu adada gizlice gömülmüşlerdi. Neva ırmağının taşkınlarını adaya savurduğu kulübe imgesiyse, sahibi olan dul kadın ve kızı tipleriyle, Puşkin’in "Kolomna’daki Ev" öyküsünde işlenmişti ve şair kendisi, Petersburg’un söz konusu Kolomna bölgesinde bir süre yaşamıştı.

Puşkin, otuz yedi yıllık yaşamı bir düelloda öldürülmesiyle sona erinceye dek, çok sayıda, oylumlu ve yetkince yazdı. Puşkin’in yaratıcı etkinliği, çarlığın tiranlığında sanki durdurulacağı sezisiyle ivedi olmuş; söyleyeceği kapsamlı sözü gecikmekten korkarcasına ve ustaca kısa zamana sığdırmış programlı bir şiir yaratma süreci gibidir. Tıpkı az zaman sonra yine bir düelloda yirmi yedi yaşındayken öldürülen Lermontov’un, daha sonra, erken Sovyet döneminde otuz ve otuz altı yaşlarındaki ölümleri intihar görünümüne bürünmüş Yesenin ve Mayakovski’nin, yine böyle dar zamanlara sığan fırtınalı şiir yaratma süreçleri gibi...

Azer Yaran

BAKIR ATLI

Bahçesaray Çeşmesi

Bu çeşmeye benim gibi nicesinin yolu düştü; ama onların kimileri artık yok,

öbürleriyse daha uzak erimlere seyahat ediyor.

Sadi

Giray oturuyordu, bakışları dalgın;

Ağzında tütüyordu kehribar çubuğu;

Sıralanıyordu çevresinde müthiş hanın

Susan bir seçkin kullar topluluğu.

Her şey sessizdi sarayın içinde;

Hükümdara tapınırcasına herkes

Gazabın ve kederin belirtilerini

Okuyordu kararan çehresinde.

Ama mağrur han bunalınca,

Tahammülsüz bir el sallayışıyla

Herkes, iki büklüm, uzaklaşıyor.

Şaşaasında bir başına yaşıyor o;

Daha özgürce göğüs geçiriyor,

Ciddi alnı daha canlı

Yüreğinin galeyanını anlatıyor.

Fırtına bulutlarını öyle yansıtır

Körfezin kımıltılı camları.

Gururlu ruhunu Giray’ın devindiren ne?

Sarmış nasıl bir düşünce usunu?

Rusya üzerine mi yürüyor savaşla yine,

Yoksa Polonya’ya götürüyor kendi yasasını,

Kan gütmeyle mi yanıp tutuşuyor,

Fitne mi ortaya çıkardı ordu saflarında,

Doğu halklarından mı, yoksa sinsi Cenova’nın

Dolaplarından mı ürküntü duyuyor?

Hayır, cenklerin şanına doydu o,

Yavuz kolu yoruldu artık savaştan;

Şimdi savaş düşüncelerinin çok uzağında.

Acaba haremine ihanet mi sızdı

Caniyane bir yoldan sokuldu da,

Ve bir refah ve tutsaklık kızı

Kalbini mi kaptırdı bir gâvura?

Hayır, ürkek eşleri Giray’ın

Ne düşünme, ne isteme hakkı duymadan,

Bezdirici ıssızlıkta serpiliyorlar;

Uyanık ve soğuk bir gözetimde

Umutsuz bir usancın sinesinde

İhanet nedir habersiz onlar.

Koruyucu bir zindan gölgesinde

Güzellikleri saklı durur:

Arabistan çiçekleri de tıpkı böyle

Ardında sera camlarının büyür.

Onlar için kederli zamanlar,

Günler, aylar, yazlar yürüyor

Ve izlerini silip ardı sıra

Gençliği de, aşkı da alıp götürüyor.

Alışkınca ilerliyor her bir gün,

Ve saatlerin akışı bile usul.

Tembellik yönetiyor yaşamı haremde;

Çok seyrek ışıldıyor bir tat duyuluşu.

Genç eşler gün oluyor

Avutmayı dileyip gönüllerini,

Değiştiriyorlar görkemli giysilerini,

Eğlenceler, söyleşiler düzenliyorlar.

Ya da şakırtısında diri suların,

Akışın saydam huzmeleri üzerinde

Serinliğinde gür isfendanların

Geziniyorlar hafif sürüleriyle.

Aralarında geziniyor bet harem ağası,

Kaçınmak ondan beyhude:

Keskin işitimi, kıskanç bakışı

Her an herkesin üzerinde

Yerleşmiş harem ağasının çabasıyla

Sonsuz bir düzen. Yetkesi hanın,

Bağlandığı biricik yasa;

Kutsal öğüdünü bile Kuran’ın

Daha özenle gözetmiyor o.

Sevgi istemiyor ruhu;

Bir put gibi dayanıyor

Alaylara, kine, yüze vuruşa,

Ağır şakaların incitmesine,

Horgörüye, özüre, ürkek bakışa,

Baygın mırıldanışa, usul iççekişe.

O tanıyor kadını yaradılışından;

O güngörmüş, o ne kadar kurnaz

İster zorlandığında, ister özgürken:

Sevecen bir bakış, dilsiz gözyaşı sitemi

Etkisiz kalıyor ruhu üzerinde;

Artık bunlara duymuyor güven.

Gün sıcağının kızdığı saatlerde,

Savurup hafif saçlarını

Yıkanmaya gidince genç esireler

Ve dökülünce kaynakların suları

Onların büyüleyici güzelliğine,

Eğlencelerin ayrılmaz gözeticisi,

Burada, görüyor o, umursamaz,

Çırılçıplak dilberler kalabalığını;

O, haremde, gece karanlığında

İşitilmeyen adımlarıyla dolaşıyor;

Basıp halılara usul usul,

İtaat kapılarına sessiz sokuluyor,

Bir yataktan bir yatağa ulaşıyor;

Bitimsiz özeni içinde sonsuzca

Han eşlerinin gözlüyor gür uykusunu,

Gecenin sayıklamasına kulak kabartıyor;

Doymazca her şeyi usuna yazıyor,

Acısını, uyku mırıltısıyla

Yabancı bir ad çağıranın

Ya da iyicil bir arkadaşıyla

İçrek düşüncelerini paylaşanın!

Neylenir keder doluysa Giray’ın usu?

Elinde sönmüş çubuk ağızlığı;

Ve kımıltısız, soluma cüretinden yoksun,

İşaret bekliyor kapı dibinde kızlar ağası.

Hükümdar kalkıyor, dalmış düşüncelere;

Ardına değin açılıyor kapılar. Suskun han

Yürüyor mahrem dairesine, henüz düne

Kadar pek sevdiği karılarının.

Tasasızca hanı bekleyerek,

Şıkırdayan fıskiyenin dolayında

Kadınlar ipek halılar üzerinde

Oturuyorlardı şuh topluluğuyla

Ve bakıyorlardı çocuk mutluluğuyla,

Bir balığın mermer diplerde

Yalpaladığı gibi duru derinliklerde.

İçlerinden kimileri mahsus

Altın küpelerini dibe düşürmüş.

Bir yandan çevrede halayıklar

Kokulu şerbet dağıtıyorlardı,

Yankılanan tatlı bir şarkıyla

Ansızın tüm haremi çınlatıyorlardı:

Tatar şarkısı

1

"Bağışlar gökyüzü insanoğluna

Dönüşünü gözyaşlarının ve felaketlerin:

Kutludur, gam yüklü nice yıldan sonra

Mekke’ye erişen fakir.

2

Kutludur, Tuna’nın şanlı kıyısını

Ecelden ölümüyle onurlandıran;

Tutkulu gülümsemesiyle bir cennet kızı,

Uçup yoluna doğru onu karşılar.

3

Ama daha kutludur, ah Zarema,

O, barışı ve dirliği seven,

Bir gül gibi dinginliğinde haremin

Nazlayan seni, güzelim, eller üstünde."

Şarkı söylüyorlar. Ama nerede Zarema,

Aşkın yıldızı, gururu haremin?

Yazık, solgun ve kederli

Zarema işitmiyor artık övgüleri,

Borada örselenmiş palmiye gibi,

Omzuna eğmiş körpe boynunu;

Hiçbir şey, hiçbir şey ona sevinç vermiyor:

Artık Zarema’yı sevmiyor Giray.

İhanet etti o!.. Kim ama seninle,

Gürcü kızı, ölçüşür güzelliğiyle?

Alnının çevresinde zambaksı

Beliğini iki boy dolamışsın;

Gönül avlayan gözlerin

Günden duru, geceden siyah;

Kimin sesi daha güçle yansıtır

Ateşli isteklerin atılışlarını?

Kimin tutkulu öpüşleri senin

Dikenli buselerinden daha cana işler?

Seninle dolu yürek nasıl olur da,

Başka bir güzelliğin çarpar uğrunda?

Ama acımasız, ama umursamaz

Giray boşverdi güzelliğine

Ve gecelerin soğuk saatlerini

Geçiriyor asık yüzle, yalnız başına,

Leh prensesi haremine

Kapatıldığı zamandan beri.

Henüz yenileyin gördü

Yabancı gökleri körpe Mariya;

Henüz yenileyin çiçeğe duruyordu

Sevimli güzelliğiyle anayurdunda.

Ak saçlı atası kıvanıyordu

Ve tek sevinci sayıyordu onu.

Yaşlı adam için bir yasaydı.

Kızının toy iradesi.

Biricik tasası vardı:

Sevgili kızının talihi

İlkyaz günü gibi aydınlık dolsun,

Anlık kederler de onu sarmasın,

Gölgesiyle ruhunu karartmasın,

Evlilik döneminde bile olsa,

Balkıyan bu yeğni düş halinde

Gençkızlık günlerini, çağlarını sevincin

Ansızın tatlı bir içlenmeyle.

Her şeyi büyüleyiciydi; yaradılışı dingin

Devinimleri uyumlu, diri

Ve gözleri derinlik mavisiydi.

Doğanın yüce bağışlarını

Usta yetisiyle donatıyordu;

Özel şölen akşamlarına

Büyüleyici arpıyla hayat katıyordu;

Öbek öbek zenginler ve seçkinler

Mariya’nın talipleriydiler,

Ve uğrunda onun sayısız genç

Yanıyordu ıstırapla derinlerinde.

Ama dinç ruhunun erinci içinde

Mariya henüz aşkı tanımamaktaydı

Ve bağlılıksızca zamanlarını

Babasının şatosunda arkadaşlarıyla

Gönlünün eğimlerine adamaktaydı.

Ne zamandı? Ve neylenir! Tatar yığınları

Nehirler gibi Polonya’ya dökülmüştü:

Ekin biçme mevsiminde öyle ürkütücü

Bir hızla yayılmaz yangın yalımları.

Savaşla perişan olmuş görünüşü,

Dörtbaşı bayındır ülke öksüzlendi;

Yok oldu dirlikli toylar;

Mahzunlandı köyler ve korular,

Ve görkemli saray ıssızlandı.

Sessiz şimdi Mariya’nın kabul odası...

Soğuk uykularda erenlerin çepeçevre

Türbelerde uyuduğu saray kilisesinde

Tacıyla ve krallık armasıyla üzerinde

Yeni bir mezarın yükseldi taşı...

Baba toprakta, kızı tutsak,

Ilımlı bir ardıl yönetiyor şatoyu

Ve yakıp yıkılmış olan yurdu

Onursuzluyor ağır boyundurukta.

Yazık! Bahçesaray’ın duvarları

Saklıyor şimdi genç prensesi.

Uslu tutsaklığında solup sararıp

Mariya gözyaşı döküyor ve kederleniyor.

Giraysa bahtsız kıza el süremiyor:

Hüznü onun, gözyaşları, inleyişleri

Bozuyor kısa uykusunu hanın,

Ve prenses için hafifletiyor

Hareminin sarsılmaz yasalarını.

Han karılarının somurtkan gözeticisi

Ne gündüz, ne gece yanına girmiyor;

Özenen eliyle Mariya’yı kendisi

Uyku yatağına yerleştirmiyor;

Cüret edemiyor ona çevirmeye

Gözlerini dokunaklı bakışlarıyla;

Banyosu sırasında prenses

Halayıkıyla oluyor yalnız başına;

Kendisi bile han tutsak kızın

İncitmekten çekiniyor kederli sessizliğini;

Haremin uzak ayrı bir kısmında

Tek yaşamasına izin verilmiş:

Ve, yalnızlığında kızın sanılır,

Bu dünya dışına ait biri gizlenmiş.

Bir kandil yanıyor orada gece gündüz

Azizeliğe ermiş kişiliğine özel;

Orada özlemli ruhların avuncu

Umut ıssızlığın derininde

Boynu bükük bir güvenle yaşıyor

Ve hep yüreğine anımsatıyor

Ülkelerin en özdenini, en güzelini;

Orada genç kız yaşlar döküyor

Kıskanç kumaların uzağında;

Çevredeki herkes gibi o da oysa

Çılgınca bir gönence batıyor

Kutsal bir varlığı özenle saklıyor

Bu köşe, kurtulmuş tansık sonucu.

Savruluşlar kurbanı yürek böylece,

Sefih esrimelerin içinde

Esirgiyor kutsal bir tutuyu,

Koruyor tanrısal bir duyguyu.

***

Gece indi; örtündü gölgeyi üstüne

Büyüleyici Kırım’ın kırları;

Uzakta defnelerin ıssız örtüsünde

Ben dinliyorum bütün şarkılarını;

Yıldızlar korosu ardında ay doğuyor;

Ay bulutsuz göklerden

Ovalara, ormana, tepelere

Baygın ışıltılarını yayıyor.

Ak yazmalarına bürülü,

Hafif gölgelerce görünüp yiterek,

Bahçesaray’ın sokakları üzerinde,

Evlerden evlere, biri öbürüne,

Koşuyor sıradan tatar kadınları

Paylaşmaya avare akşamlarını.

Sustu saray, harem uyuyor,

Gönençle sarmalanmış, tasasız,

Hiçbir şeye bölünmüyor

Gecenin ılımı. Emin gözcü, kızlarağası

Dolaştı gece devriyesini.

Uyuyor şimdi; ama gayretli bir tasa

Ürkütüyor içinde uyuyan cini.

Her saat ihanet beklentisi

Huzur vermiyor usuna.

Bazen bir hışırtı, birinin mırıltısı,

Bazen çığlıklar geliyor sanki kulağına

Aldanıp asılsız bir duyuşla

Uyanıyor, kaygıya düşüyor,

Dikkat kesiliyor korkuyla,

Her şey ama çevrede susuyor;

Sadece fıskiyeler tatlı şırıltılarıyla

Mermer bir zindandan fışkırıyor

Ve sevgili gül ile hiç ayrılmayan

Bülbüller karanlıkta şarkı söylüyor;

Kızlarağası daha epey ötüşleri duyuyor,

Ve uyku onu yeniden bağrına sarıyor.

Nasıl şirin koyu güzellikleri

Görkemli Doğu gecelerinin!

Nasıl bir tatla akar saatleri

Peygambere tutkun olanlar için!

Nasıl gönenç bu evlerinde,

Büyüleyici renkleriyle bahçelerinde,

Ayın güçlü egemenliği altında

Her şeyin sessizlikle ve gizlerle dolduğu

Ve kösnül esinlere garkolduğu

Güvenli haremlerin rahatlığında!

***

Bütün eşler uyuyor. Biri uyumuyor.

Soluğunu tutmuş, kalkıyor,

Yürüyor; ivecen eliyle

Açtı kapıyı; gecenin karanlığında.

Basıyor hafif adımlarıyla...

Karşıda yatıyor duyarlı ve ürkek

Pineklemesiyle ak saçlı kızlarağası.

Ah, nasıl amansız ondaki yürek:

Durgun uykusu aldatıcı! Kadın aşıyor

Kenardan, peri gibi, çekinerek.

***

Önünde kapı; şaşkınlıkla

Kadının titreyen eli

Dokunuverdi alışkın kilide...

İçeriye girdi, bakıyor çılgınlıkla...

Ve işlemiş yüreğine gizli bir ürkü.

Kandil ışığı, kuytuda yanmış,

Rahle, kederle aydınlanmış,

Paklar pakı kızın uslu yüzü

Ve haç, kutsal simgesi aşkın.

Gürcü güzeli! Ruhunun derinlerini

Yurtsal bir şeyler tüm dalgalandırdı,

Her şey sesleriyle unutulmuş günlerin

Birdenbire bulanık mırıldandı.

Prenses uzanmaktaydı karşısında onun,

Ve ısısıyla gençlik uykusunun

Yanakları daha canlanmıştı

Ve, gözyaşlarının yansıtıp taze izini,

Süzgün bir gülümsemeyle aydınlanmıştı.

Tıpkı öyle aydınlatır ayın ışığı

Yağmurun ağırlığıyla yorgun çiçeği.

Uçuvermiş bir evladı gökten cennetin,

Sanılır bir melek uyukluyordu

Ve bitirici gözyaşları döküyordu

Haremin onulmaz esiresi için...

Ah, Zarema, senin nedir derdin?

Göğsü daraldı kederle,

Dizlerinin çözülüyor bağları

Ve diliyor: "Üzerime çilelendin,

Geri çevirme benim yalvarışlarımı!.."

Sözleri, devinimi, yakınışı onun

Bozdu genç kızın usul uykusunu.

Prenses ürpertiyle karşısında

Yabancı kadını gördü;

Titreyen elleriyle, dehşet içinde,

İtti kadını ve doğruldu:

"Kimsin?.. Bir başına, gece,-

Niçin buradasın?" - "Sana geldim,

Beni kurtar, yazgımda benim

Şimdi son umudun sırası çattı...

Nice zaman mutluluğu tattım,

Her günüm öncekinden kutluydu...

Ama döndü gölgesi bahtın;

Şimdi mahvoluyorum. Dinle, n’olur.

Ben, burada değil, uzaklarda doğdum,

Çok uzaklarda... ama eski günlerin

Yaşantılarını bu zamana değin

Belleğimin derinlerinde korudum.

Göğe yaslanan dağlar anımsıyorum,

Dağlar içinde coşkun çaylar anımsıyorum,

Geçit vermez meşe ormanları,

Başka yasalar, başka inançlar;

Ama neden, hangi yazgı buldu beni,

Terkettim öz ülkemi,

Bilmiyorum, anımsadığım sadece bir deniz

Ve yüksekte, üstünde yelkenlerin

Bir adam...

Tanımadım hiç

Acıyı ve korkuyu buna değin;

Ben tasasızca ve dingin

Haremin gölgeliğinde çiçeklerimi açtım

Ve uysal gönlümle hep umdum

İlk denemelerini aşkın.

Gerçek oldu gizli umudum

Sonunda. Giray barışçıl gönenç uğruna

Kanlı savaşlardan vazgeçti

Son verdi korkunç akınlarına

Ve yeniden haremini gördü gözleri.

Coşkulu umutlarla hanın huzurunda

Dizildik. Aydınlık bakışları gezindi

Ve üzerimde benim suskunca durdu,

Han çağırdı beni... Ve o zamandan beri

Onunla bitimsiz bir esrimede

Mutluluğu soluduk; bir kez olsun

Ne bir iftira, bir kuşku ne de,

Ne kötücül kıskançlıkta çile,

Ne bir keder bozdu mutluluğumuzu.

Mariya! Sen hanın önüne vardın...

Ne çare, o zamandan beri ruhu

Canice bir düşünceyle karardı!

Artık Giray ihanet soluyup

Benim dinlemiyor serzenişlerimi,

Yüreğimin inleyişi usanç verdi ona;

Ne o eski duyguları, ne o söyleşileri

Artık benimle bulmuyor Giray.

Bu suçta yok senin bir payın;

Biliyorum: değil senin kabahatin...

Dinle öyleyse: Ben çok güzelim;

Bütün haremin içinde sen yalnızca

Benim için henüz tehlike olabilirsin;

Ama ben tutku için geldim dünyaya,

Ama sen benim gibi sevemezsin;

Soğuk güzelliğinle neden peki

Zayıf yüreğini örselemektesin?

Giray’ı bana bırak; o benim;

Tenimde yanıyor daha öpüşleri,

O yaman antlar vermişti bana,

Çoktan tüm isteklerini, düşüncelerini

Benimkilerle bütünlemişti Giray;

Beni öldürür onun ihaneti...

Ağlıyorum, görüyorsun, şimdi

Önünde senin diz çöküyorum,

Yalvarırım, hakkım yok seni suçlamaya,

Bağışla bana sevinci ve huzuru,

Bağışla bana eski Giray’ı...

Hiçbir itirazda bulunmak yok;

O benim! Kamaştı seninle sağgörüsü.

Horgörü, yalvarış, üzgü,

Neyle istersen, onu kendinden soğut;

Ant ver... “Kuran ehlinden olsam da

Ben hanın cariyeleri arasında,

Unuttum inancını eski günlerimin;

Ama inancı benim annemin

Aynıydı seninkiyle, ant ver inancın üzerine,

Ant ver, Zarema’yı Giray’a döndüreceğine...

Ama dinle: Eğer edersen mecbur,

Hançer kullanmayı iyi beceririm,

Ben Kafkasya toprağında doğdum.”

Dedi, ve yok oldu ansızın. Peşi sıra

İzlemeye kalkışamazdı prenses.

Günahsız kız için anlaşılmaz bu

Istıraplı tutkuların dili,

Ama sesi tutkuların duyuluyor puslu;

Bu ses yabansı, bu ses ürküntülü.

Hangi gözyaşları, hangi yakarılar

Prensesi kurtarabilir bu yüzkarasından?

Acaba neydi bekleyen onu?

Acı gençlik çağının tortusunu

İğrenç gözdelikle mi geçirecek yoksa?

Oh, yüce Tanrı! Keşke Giray

Bu bahtsızı içerlek kuytusunda

Unutsaydı sonsuza değin

Yahut çabucak gelen sonla

Duruverse mutsuz günleri,

Ah, nasıl sevinçle giderdi Mariya

Kederli dünyayı geride koyup!

Yaşamın değerli anları

Geçti çoktan, çoktan o anlar yok!

Bu dünyanın neylesin ıssız çölünde?

Artık vakittir, Mariya bekleniyor

Ve göklere, evrenin sinesine doğru,

Öz bir gülümseme ona sesleniyor.

***

Günler aktı; yok artık Mariya.

Bir anda öksüz huzura ulaştı.

Çoktan dilediği o dünyayı

Yeni bir melek gibi aydınlattı.

Ama onu neydi götüren toprağa?

Kederi mi onulmaz tutsaklığın,

Hastalık mı, başka bir şer mi yoksa?..

Kimbilir, tatlı Mariya yok artık.

Ve artık ıssızlandı somurtkan saray!..

Giray sarayını yine boşladı;

Yabancı bir sınıra Tatar yığınlarıyla

Yine hırçın akınına başladı.

Yeniden, savaş boralarında

Savruluyor kararmış, kana susamış:

Ama hanın yüreğinde başka duyguların

Gizleniyor sevinçsiz yalımı.

Sık sık ölüm kalım vuruşmalarında

Kılıcını kaldırıyor, ve gerili kalmış

Ansızın kımıltısız duruyor,

Çılgınlıkla çevresine bakınıyor,

Sararıyor, sanki korkudan donmuş,

Bir şeyler mırıldanıyor, ve zaman oluyor

Irmaklarca içi kan ağlıyor.

Unutulmuş, terkedilmiş aşağsamaya,

Harem artık görmüyor hanın çehresini;

Orada, yazgılanmışlar acıya,

Göz hapsinde donuk bir iğdişin

Yaşlanıyor kadınlar. Ve içlerinde

Gürcü güzeli yok çoktan: O

Haremin dilsiz bekçilerince

Sarkıtıldı suların burgacına.

Prensesin can verdiği gece,

Sona erdi Zarema’nın da çektiği acı.

Suçu nice ağır olsa bile,

Dehşet vericiydi uğradığı ceza!

Savaş ateşiyle yakıp yıktı

Kafkasya’ya yakın diyarları

Ve dirlikli kasabalarını Rusya’nın,

Han döndü Kırım toprağına

Ve anısına bahtsız Mariya’nın

Mermerden bir çeşme yaptırdı,

Sarayın köşesinde yalnız başına.

Haç ile çatılmış üzerinde

Müslümanların hilali

(Kuşkusuz, atılgan bir simge,

Acıklı kusuru bilisizliğin).

Bir yazıt: Yılların kemirmesiyle

Henüz silinmemiş yazısı.

Yazıtın yabancı hatları ötesinde

Mermerde şırıldıyor su.

Ve soğuk gözyaşlarının çisesiyle

Damlıyor asla susmaksızın.

Böyle ağlar yas günlerinde

Bir ana savaşta düşen oğlu için.

Genç kızları bu ülkenin

Eskinin söylencesini öğrendiler,

Ve kederli anıtına o devrin

Gözyaşı çeşmesi dediler.

Terkedip neden sonra kuzeyi,

Uzun zamanlığına unutup zevki sefayı,

Gün geldi, dolaştım ben bakımsız

Uyuklayan duran Bahçesaray’ı.

Issız geçitlerin ortasında

Gezdim halkların afeti taşkın Tatarın

Coşkun şölenler şölenlediği

Ve akınlarının dehşetinden sonra

Muhteşem tembelliğinde yüzdüğü yeri.

Gönenç soluk alıyor henüz hâlâ

Bomboş odalarında ve bahçelerinde;

Suları oynaşıyor, allanıyor gülleri,

Ve asmaların kıvrılıyor örgüleri

Ve altın ışıldıyor duvarlar üzerinde.

Gördüm harap kafeslerini,

Ki ardında yaşamın ilkbaharında,

Devredip kehribar tespihlerini

Kadınlar iç çekerlerdi ferahlıkla.

Ve gördüm mezarını hanın,

Son konutunu hükümdarların.

Mermer sarıktan taç giymiş

Sin üstü taşları onun,

Duru bir söylentiyle seslendirmiş,

Sandım, yazgısının tutsusunu.

Harem nerede? Nereye yitmiş hanlar?

Çevre ıssız, her şey keder vermekte,

Her şey başkalaşmış.. ama bunlarla

Değildi yüklü o zamanlar yürek:

Fıskiyelerin şırıltısı, güllerin soluyuşu

İstemeden eğimlenmiş unutulmaya,

Ve istemeden teslim oldu us

Sözle anlatılmaz bir heyecana,

Uçan gölge halinde saray boyunca

Beliriyor yitiyordu karşımda bir kız!

***

Kimin, ah dostlar, gördüm gölgesini?

Deyin: Kimin nazlı tasviri

O zaman ısrarla izledi beni,

Karşı konulmaz, kaçınılmaz?

Mariya’nın berrak ruhu mu

Doğdu bana, Zarema mı yoksa

Kıskanç soluyup savruluyordu

Issızlanmış harem boyunca?

Böyle tatlı bir başka bakış

Ve dünyasal güzellik daha anımsıyorum,

Hep ona uçuyor benim gönlümün usu,

Bu sürgünlüğümde ona özlem doluyum...

Çılgın! Yeter! Dinsin çırpınışın,

Deşme külünü beyhude özlemlerin,

Mutsuz aşkın başkaldıran düşlerine

Ödendi artık senin haracın,

Yorgun tutsak, diril,

Ne kaldı zincirlerinle vedalaşmana

Ve dünya üstünde gururlu lirinle

Kendi çılgınlığını şarkılamana?

Esin tanrıçasına, barışa tapınan

Ben unutup ünü ve sevdayı,

Oy, Salgir’in sevinçli kıyıları!

Yeniden görürüm sizi yakında.

Gelirim içrek anılarla donanmış,

Yalı boyu dağlarının eğimine,-

Ve mutlandırır benim tutkulu bakışımı

Kırım denizinin dalgaları yine

Büyüleyici ülke! Şöleni gözlerin!

Can dolu her şey orada: Tepeler, ormanlar,

Kehribarı ve yakutu asma üzümlerin,

Koyakların sarmalayan alımlılığı

Ve akarsuyla kavakların serinliği...

Gezginin duyuşunu çağırır her şey,

Dingin sabahın sessizliğinde,

Dağların arasında, yalı yolu üstünde

Alışkınca atı koşarken,

Yeşile dönen özsu capcanlı

Karşısında ışıldar ve şırıldarken

1821-1823

Çingeneler

Çingeneler gürültülü yığınlarıyla

Besarabya kırlarında göç ediyorlar.

Bugün bir su yamacında obalarıyla

Onlar harap çergelerde geceliyorlar.

Özgürlük gibi, konakları sevinç dolu

Ve barışçıl uykuları gökler altında;

Yarım asılı kilimlerle örtülü

Arabaların tekerleri arasında

Yanıyor ateş. Bir aile ocağın yanında

Akşam aşını pişiriyor. Yüzünde çayırın

Otlanıyor atlar. Çergenin ardında

Açıkta yatıyor evcil bir ayı.

Her şey dipdiri bağrında bozkırın:

Sabahleyin kısa yolculuğuna hazır

Çingene yuvalarının barışçıl tasası,

Kadınların şarkıları, çocuk bağırışları,

Ve yürüyüş örsünün çınıltısı.

Ama sonra üzerine göçebe kampının

İniyor uykulu bir sessizlik,

Sadece duyuluyor ıssızlığında kırların

Köpek havlaması ve at kişnemesi.

Her yanda alazlar sönmüş,

Her şey dingin, ay parıldıyor

Bir başına yücelerinden gökyüzünün

Ve sessiz obayı aydınlatıyor.

***

Yaşlı bir adam çergesinde uyumuyor;

Son ısısıyla ateşin ılınmış,

Karşısında korların oturuyor o,

Ve gecenin buğusuyla puslanmış

Bozkırın derinlerine doğru bakıyor.

Yaşlı adamın körpe kızı

Issız kırlarda gezintiye çıkmış,

Kız gönlünce çapkınlığa alışmış,

Döner, ama artık gece,

Ve artık ay terkeder birazdan

Uzak göklerin bulutlarını,

Zemfira hâlâ yok; ve soğuyor bir yandan

Yavan yemeği ihtiyarın.

Ve işte geliyor. Kırda peşinden

Yetişmeye çalışıyor bir delikanlı;

Genç adam tanıdık görünmüyor çingeneye.

"Babacık," - diyor, açıklıyor genç kız, -

"Konuk getiriyorum; onu tepenin

Ötesinde tenhada buldum

Ve bu gece obamıza çağırdım.

Çingene olmayı diliyor bizim gibi;

Ardından yasalar kovalıyormuş,

Ama arkadaş olacağım ona ben,

Adı Aleko, nereye olursa olsun

Yanımda yürümeye amade."

Yaşlı Adam:

Memnun oldum. Sabaha dek bizim

Gölgeliği altında kal çergemizin

Yahut bulun bizde daha uzun zaman,

Nasıl dilersen. Ben hazırım

Bölüşmeye ekmeğimizi ve barınağımızı.

Bizim ol, alış bizim yazgımıza,

Gezgin yoksulluğumuza ve özgürlüğümüze -

Aynı arabada yola çıkarız

Yarın sabahleyin şafak sökerken;

İstediğin zanaatı eyle:

İster demir döv ya da şarkı söyle

Ve ayı ile köyleri dolaş istersen.

Aleko:

Kalıyorum.

Zemfira:

Benim olacak o,

Benden onu kim koparabilir?

Ama gece oldu... Yeni ay

Ağdı; karanlığı örtündü kırlar,

Ve uyku bürüyor şimdi gözlerimi...

Işıdı. Geziniyor yaşlı adam

Sessiz çergenin dolayında usul.

"Kalk, Zemfira: Güneş doğmada,

Uyan, konuğum! vakit oldu!..

Bırakın keyif uykusunu çocuklar!.."

Ve gürültüsü halkın çevreyi sardı;

Çergeler toplandı; arabalar

Yolculuğa başlamaya hazır.

Her şey birlikte kımıldadı, işte deviniyor

Kalabalık yalpalayıp ovanın düzünde.

Merkepler asma selelerle üstünde

Oynayan çocuklar götürüyor;

Kocalar ve kardeşler, kızlar ve karılar,

Yaşlısı ve genci iz ize yürüyor;

Çığlık, patırtı, Çingene nakaratları,

Ayının homurtusu, onu bağladıkları

Zincirlerin dayanılmaz şakırtısı,

Pılıpırtıların parıldayan alacalığı,

Yaşlıların ve çocukların çıplaklığı,

Gayda çağıltısı, teker gıcırtısı,

Köpeklerin havlayışı ve uluyuşu,

Her şey kıt, yabanıl, her şey ahenksiz,

Ama her şey öyle dirice keyifsiz,

Bizim ölgün gönençlerimizden öyle yoksun

Ve bu amaçsız yaşama öyle yabancı ki,

Tıpkı kölelerin biteviye ezgileri gibi!

***

Delikanlı umutsuzca seyrediyordu

Ovada terkedilen yerleri

Ve kaderinin gizli nedenlerini

Yorumlamaya cesaret edemiyordu.

Siyah gözlü Zemfira onun yanı sıra,

Şimdi o, dünyanın özgür bir yaşayanı,

Ve neşe içinde baş ucunda güneş

Işıldıyor görkemiyle gün ortasının;

Ya nedir delikanlının yüreğini sarsan?

Nasıl bir tasayla bitkin düşmüş?

Tanrı’nın küçük kuşu bilmiyor

Ne emek, ne bir tasa;

Çırpınışlar içinde kurmuyor o

Uzun ömürlü bir yuva;

Uzun gecelerde dalga uyuyor;

Kırmızı güneş yükseliyor,

Kuş Tanrı sesine kulak veriyor,

Coşuyor ve şarkı söylüyor.

Doğanın güzel çağı baharın peşinden

Yürüyüp geçiyor yakıcı yaz -

Ve ıslak günleri sisler içinde

Getiriyor geç kalan güz:

Sıkıntı insanlara, insanlara tasa;

Küçük kuş ötesinde mavi denizin

Uzak ülkelere, sıcak diyarlara

Uçuyor yeniden bahara değin.

Tasasız kuşcağıza benzeyen

O, göçebe sürgün de,

Güvenilir bir yuva tanımamıştı

Ve hiçbir şeye bağlanmamıştı

Her yerden bir yolu geçerdi,

Her konakta bir gölgelik örter üstünü;

Sabahları uyanırken, gününü

Tanrı iradesine teslim ederdi

Ve yaşamın kendine özgü derdi

Çalkayamıyordu yüreğinin ölgünlüğünü.

Kimi zaman büyülü şanın

Uzak yıldızı onu çelerdi;

Birdenbire gönlüne bazen

Doğuyordu refah ve eğlenceler;

Kimsesiz başının ufkunda

Çok zaman gök gürlediği oluyordu;

Ama o, kaygısızca boralarda

Ya da yıldızlar altında uyuyordu.

Ve yaşıyordu, dinlemeden buyruklarını

Hileci ve kör yazgının;

Ama Tanrım! Nasıl da tutkular oynadı

Yumuşak başlı ruhuyla onun!

Nasıl bir dalgayla kaynıyordu

Onun acılarla bitkin göğsü!

Çoktan mı, ne kadar yatışmış durur?

Taşarlar ama onlar: Görürsünüz!

***

Zemfira:

Anlat, cancağızım, bana: Acınmıyor musun

Sonsuzca vazgeçtiğin her şey uğruna?

Aleko:

Nedir, vazgeçtiğim sonsuzca?

Zemfira:

Yani, anlıyorsun:

Kentler, insanları atayurdunun.

Aleko:

Acınmak niye? Sen hiç bildin mi,

Gün oldu sen hiç düşledin mi

Bunaltıcı kentlerin boyunduruğunu!

Orada surların yığını içinde insanlar,

Sabahın tazeliğini soluyamıyorlar,

Duyamıyorlar çimenlerin bahar kokusunu,

Düşünceyi kovalıyor, utanç duyuyorlar sevgiden,

Alıp satıyorlar kendi özgürlüklerini,

Putların boyun büküyorlar önünde

Ve para diliyorlar zincirlerle bir.

Nedir vazgeçtiğim? Heyecanı aldatışların,

Peşin kanıların kör yargısı,

Kovalayışı çıldırmış yığınların

Ya da muhteşem bir yüzkarası.

Zemfira:

Ama orada saraylar nasıl görkemli,

Orada rengarenk halılar,

Orada oyunlar, ışıltılı şölenler var,

Kızların giyimi orada ne kadar zengin!..

Aleko:

Işıltılı eğlenceleri uzak dursun!

Sevgi olmayan yerde, olmaz neşe de.

Kızlarsa... Sen onlardan çok daha hoşsun

Gösterişli giysilerden yoksun,

İnciler, gerdanlıklar yokken göğsünde!

Değişme sen, benim canım, sevecenim!

Bense... Yaşamda aşkı ve özgürlüğü

Seninle paylaşmak biricik dileğim.

Paylaşmak bu gönüllü sürgünlüğü!

Yaşlı Adam:

Bizi seviyorsun, yetiştinse de

Varlıklı bir halkın arasında.

Özgürlük her zaman tatlı gelmez ama

Bitip büyüyenlere gönenç içinde.

Bizde bir söylence var:

Çar bir zamanlar sürgün etmişti

Aramıza güneyli bir ihtiyarı.

(Eskiden biliyordum, unuttum şimdi

Onun bilmecemsi tuhaf lakabını.)

Geçkin yaşlarında bulunuyordu artık,

Ama iyicil ruhuyla genç ve diriydi -

Harikulade şarkı yeteneği vardı,

Suların çağıltısına sesi benzerdi -

Ve herkes pek sevmişti onu,

Yaşıyordu Tuna’nın kıyılarında,

Kimselerin incitmeden gönlünü,

İnsanları büyüleyerek şarkılarıyla;

Dupduruydu niyetlerinden yana,

Çocuklar gibi zayıf ve sıkılgandı;

Yedi kat yabancı insanlar ona

Av avlıyor ve balık tutuyorlardı;

Buzlandığı zaman coşkun nehir

Ve savrulduğu zaman kış kasırgaları,

Yumuşak postlarla bedenini

Kaplıyorlardı kutsal ihtiyarın;

Ama yaşamda üzünçlerine yoksunluğun

Alışmayı başaramıyordu hiçbir zaman;

Yurtsuzlanmıştı, kupkuru ve solgun,

Diyordu ki, tanrısal gazap

Onun cezalandırmış işlediği suçu...

Bekliyordu yetişmesini bir kurtuluşun.

Ve kutsuz, daima özlem çekiyordu,

Dolaşırken Tuna’nın kıyılarında,

Acı acı gözyaşları döküyordu,

Uzaklardaki kentini anımsamayla,

Ve tutsu söyledi, ölümünden sonra

Güneye götürsünler diye

Yurt özlemi çeken kemiklerini,

O yabancı toprağın ölümle de

Huzura ermeyen konuklarını!

Aleko:

İşte bu, yazgısı senin oğullarının,

Ey Roma, ey çınlayan küre!...

Sevginin şarkıcısı, şarkıcısı tanrıların,

Söyle sen bana, nedir şan?

Sin uğultusu, övgü sadası mı,

İsli bir gölgeliğin altında yoksa

Yabanıl bir Çingenenin anlatısı mı?

***

İki yaz geçti. Öyle dolaşıyorlar

Yine Çingeneler barışçıl topluluğuyla;

Dirlikle ve konukseverlikle karşılaşıyorlar.

Onlar eskisi gibi yine her yanda.

İtmiş bukağılarını aydınlanmanın,

Aleko özgür tıpkı onlar gibi;

Kaygısızca ve hayıflanmasız

Yürütüyor göçebe günlerini.

Hep aynı Aleko o ve aynı aile;

Geçmiş yıllarını anmaksızın bile,

Benimsedi Çingene törelerini.

Seviyor gölgeliğini konaklarının,

Ve sonsuz avarelik tutkularını,

Ve yoksul, çınıltılı dillerini.

Öz mağarasından kaçkın bir ayı

Tüylü konuğu onun çergesinde,

Kasabalarda, kırsal yol boyu

Bir Moldava avlusunun önünde

Temkinli bir kalabalığın karşısında

Hem külfetle dansediyor, hem böğürüyor,

Hem de usanç veren zincirini kemiriyor;

Yaşlı adam dayanıp yolculuk sopasına

Tembel tembel tef çalıyor,

Aleko bir şarkıyla ayıyı taşıyor,

Zemfira halk arasında dolaşıyor

Ve onların gönülden haracını alıyor.

Gece indiği zaman hep üçü bir

Pişiriyorlar derilmemiş darılarını;

İhtiyar uyuyunca, yolunda her şey...

Çergenin altı sessiz ve karanlık.

***

Bahar güneşinin altında ihtiyar

Isıtıyor soğumaya duran kanını;

Salıncakta bir aşkı şarkılıyor kızı.

Aleko dinliyor ve rengi sararıyor.

Zemfira:

Yaşlı koca, hırçın koca

İster kes, yak ister,

Sapmam; korkmuyorum

Ne bıçaktan, ne ateşten.

Nefret ediyorum senden,

Çekinmiyorum senden:

Ben başkasını seviyorum,

Ölüyorum onun sevgisinden.

Aleko:

Sus. Usandım şarkıdan,

Yabanıl şarkıları sevmiyorum.

Zemfira:

Sevmiyorsun? Bana ne bundan!

Ben şarkımı kendim için söylüyorum.

İster kes, yak ister;

Hiçbir şey söylemem;

Yaşlı koca, hırçın koca,

Onu bilemezsin sen.

Bahardan diri o,

Yaz gününden ateşli;

Nasıl genç ve cesur!

Nasıl seviyor beni!

Onu nasıl sardım

Issızlığında gecenin!

Nasıl güldük o zaman

Ak saçlarına senin!

Aleko:

Sus, Zemfira! Usandım iyice...

Zemfira:

Öyleyse, şarkımı anladın mı?

Aleko:

Zemfira!

Zemfira:

Özgürsün kızmakta istediğince,

Sana dair söylüyorum ben şarkımı.

Uzaklaşıyor ve şarkı söylüyor: Yaşlı koca vb.

Yaşlı Adam:

Evet, anımsıyorum, anımsıyorum, bu şarkı

Yakılmıştı ta bizim çağlarımızda.

Bu dünyanın neşesinde nicedir artık

Böyle söylene gelmede insanlar arasında.

Kagul bozkırlarında göçtüğümüz sıra,

Kış gecelerinde bazen olurdu,

Kızını sallarken ateşin karşısında

Benim Mariula söylerdi bunu.

Usumda benim geçmiş yıllar

Saatten saate daha belirsizlenmede;

Ama bu şarkı işlemiş bir yarayla

Belleğimde benim en derinlere.

***

Her şey sessiz; gece. Ay ışığıyla süslü

Güneyin açık-mavi ufukları.

Zemfira uyandırdı ihtiyarı:

"Ah, babam! Aleko bu gece ürkütücü.

Dinle, arasında ağır uykusunun

İnleyişlerini ve hıçkırıklarını onun."

Yaşlı Adam:

Dokunma. Koru suskunluğunu.

Bir Rus söylencesi duymuştum:

Şimdi, bu yarı gece zamanında

Uykuda daraltırmış insanın soluğunu

Ev perileri; tan ağarmadan önce

Giderlermiş. Sen otur benim yanımda.

Zemfira:

Baba! Zemfira! diye mırıldanıyor.

Yaşlı Adam:

Gönlünde onun dünyalara değersin sen;

O, uykusunda bile seni arıyor.

Zemfira:

Geçti, soğudum sevgisinden,

Sıkıldım; yüreğim özgürlük diliyor,

Artık ben... Ama sus! Duyuyor musun sesini?

Başka bir adı ünlüyor...

Yaşlı Adam:

Kimin adını?

Zemfira:

Duyuyor musun? Kısık inleyişini

Ve diş gıcırtısını kızgın!.. Bu fena!..

Onu uyandıracağım...

Yaşlı Adam:

Boşuna,

Gece perisini kovma,

O kendisi gider...

Zemfira:

Yatakta döndü,

Doğruldu, sesleniyor bana... Uyandı,

-Ona gidiyorum, hoşçakal, uyu.

Aleko:

Neredeydin?

Zemfira:

Babamla oturdum.

Seni bir peri bunaltıyordu;

Düşünde acılar yakıyordu

Ruhunu; beni korkuttun:

Dişlerini gıcırdatıyordun uykuda

Ve beni çağırıyordun.

Aleko:

Sen, düşüme girdin,

Gördüm, aramızda bizim güya...

Ürkünç düşler gördüm!

Zemfira:

İnanma aldatıcı düş görmelere.

Aleko:

Ah, inanmıyorum gerçekliğine hiçbir şeyin:

Ne düşlere, ne tatlı ant vermelere,

Hatta inanmıyorum yüreğine senin.

***

Yaşlı Adam:

Niçin sen, genç divane,

Niçin ah ediyorsun her an?

Burada insanlar özgür, gökyüzü aydın,

Ve kadınlar ün salmış güzelliğiyle,

Ağlama: Keder bitirir seni.

Aleko:

Baba, o artık sevmiyor beni.

Yaşlı Adam:

Tasa etme, dostum; o daha bebek.

Değil bu kederin senin usa uygun:

Sen ıstıraplı ve çetin seviyorsun,

Kadın yüreğiyse, eğlenerek.

Bak: Uzak gök kemerinin engininde

Özgür başına dolanıyor ay;

Bütün doğaya yolu üzerinde

Eşitçe pırıltısını döküyor o.

Her bulutu gözlüyor özenle,

Her birine gür aydınlık veriyor

-İşte bak,- geçti bir diğerine;

Onu da ama az süre ziyaret ediyor.

Kim gökte aya sınır gösterebilir,

Ona diyebilir dur, orası yerin!

Taze kızın gönlüne kim söyleyebilir,

Yalnızca birini sev, başkalaşma sen?

Tasa etme.

Aleko:

Nasıl da seviyordu.

Nasıl, bana sevecen hayranlığıyla,

Kırların dingin ıssızlığında

Gece saatlerini geçiriyordu!

Çocuksu sevincine bürülü,

Candan cıvıltılı sesiyle

Ya da estiren öpüşüyle

Nasıl da benim gam yükümü

Bir anda dağıtmaya yetiyordu!..

Ve neylenir? Zemfira sevgiden döndü!

Benim Zemfiram artık soğudu!..

Yaşlı Adam:

Dinle: Yaşadığım bir olayı diyeyim,

Ben öz öykümü sana nakledeyim.

Çok, çok zaman önce, Tuna kıyısını

Tehdit etmemişken henüz tecim -

(Nasıl tazeleniyor, görüyorsun,

Aleko, yine benim eski acım.)

Bizler padişahtan korkardık o zamanlar;

Ve Bucak’ı bir paşa yönetiyordu

Yüksek kulelerden Akkerman’da.

O yıllar pek gençtim; ruhum

Coşkuyla kaynıyordu o devirde;

Ve o sıralar henüz saçlarımda

Ak yoktu bir tel bile, -

Güzel genç kızların arasında

Biri vardı... Nice zaman seyrettim,

Güneşle bakıştığımız gibi hayranlıkla,

Ve sonunda onu benim addettim...

Ah, gençliğim benim, nasıl hızla

Balkıdı bir düşlemde akan yıldızca!

Tükendiniz ama siz, aşkın çağları,

Daha da çabuk: bir yıl sevdi beni yalnızca,

Yalnızca bir yıl boyu sevdi Mariula.

Bir ara Kagul suları yöresinde

Yabancı bir obaya raslamıştık;

Çözmüşlerdi o Çingeneler çergelerini

Bir dağ eteğinde yanında bizimkilerin,

İki gece birlikte konaklamıştık.

Kalkıp gittiler bunlar üçüncü gece, -

Ve, küçücük kızını koyup geride,

Gitti, takılıp peşlerine benim Mariula.

Ben tatlı uyuyordum; tan aydınlığıyla

Uyandım, baktım kadınım yok:

Ararım, seslenirim, imi bile kayıp.

Özleyip ağlıyordu Zemfira,

Ağladım ben de, o zamandan beri

Dünyanın soğumuşum bütün kızlarına;

Asla aralarında benim gözlerim

Seçmedi kendime bir yaşam yoldaşı,

Ve yalnız ve boş yıllarımı

Artık kimselerle paylaşmadım.

Aleko:

Peki, nasıl oldu sen koşmadın

İzinden hemen o uygunsuzun

Ve hem o yağmacıların, hem o soysuzun

Yüreğine hançeri saplamadın?

Yaşlı Adam:

Ne diye? Gençlik kuşlardan daha özgür;

Zaptetmek aşkı kimin elinde?

Sevinç sırasıyla herkese devrolur;

Olmuş bulunan, artık olmaz yeniden.

Aleko:

Değilim ben öyle. Hayır, savaşmadan

Bağışlamam kimseye kendi haklarımı!

Bari öcümle olsun tat alırım.

Yo, hayır! Uyurken düşman

Onu bulsam uçurumu başında denizin,

Yemin olsun, burada o iblisin

Bedenine tekmem aman tanımazdı;

Denizin dalgalarına, ürkü duymaksızın,

O savunmasızı itiverirdim;

Ve ansızın uyanışının korkusunu

Öfkeli bir kahkahayla perçinlerdim,

Ve uzun süre düşüş uğultusu

Bana tat ve gülme verirdi.

***

Genç Çingene:

Bir daha... Bir öpüş daha...

Zemfira:

Vakittir. Kocam kıskanç ve huysuz.

Çingene:

Bir… veda için… ama doyasıya!

Zemfira:

Hoşçakal, gelmeden o henüz.

Çingene:

Söyle, ne zaman yeniden buluşacağız?

Zemfira:

Ay battığı zaman, bu gece,

Tepenin ardında, üzerinde sinliğin...

Çingene:

Atlatıyor! Gelmeyecek!

Zemfira:

İşte o! Kaç!... Geleceğim, sevgilim.

***

Aleko uyuyor. Bulanık

Bir görüntü usunda kıpırdıyor;

Bir çığlıkla karanlıkta uyanıp

Kıskançlıkla kolunu uzatıyor;

Ama ürperen kolu onun

Dolanıyor soğuk örtülerde,

Kadını uzaklarda Aleko’nun...

Sarsıntıyla doğruldu ve kulak veriyor...

Her şey sessiz, içini ürkü sarıyor,

Bedeninde ateşler ve buzlar koşuyor;

Kalkıyor, çergeden çıkıyor dışarı,

Korkunç o, dolaşıyor çevresini arabaların;

Her şey durgun; kırlar susuyor;

Karanlık; ay sislerin ötesine ağmış,

Belli belirsiz çıtlıyor oyuncu ışığı yıldızların,

Belli belirsiz çiyde seçilen ayak izleri

İlerdeki tepelerin ardına uzanmış:

Sabırsızlık içinde ivedi yürüyor o,

Uğursuz izin çektiği yere doğru.

Yolun sonunda, arkada,

Ağarıyor belli belirsiz önündesin...

Oraya doğru dermansızlanan ayakları

Sürünüyor, bir önseziyle bitkin,

Dizleri titriyor, titriyor dudakları,

Yürüyor.. ve birden.. düş mü bu yoksa?

Birdenbire görüyor yakında iki karaltıyı

Ve fısıltıları duyuyor tam yanıbaşında,

Üzerinde kirletilen sinliğin.

1. ses:

Yeter...

2. ses:

Kal biraz...

1. Ses:

Yeter, sevgilim.

2. Ses:

Hayır, hayır, kal, sabah edelim.

1. ses:

Geç oldu.

2. ses:

Ne kadar ürkekçe seviyorsun.

Bir dakika!

1. ses:

Sen mahvedersin beni.

2. ses:

Bir dakika!

1. ses:

Ya benim yokluğumda

Uyanırsa kocam?..

Aleko:

Uyandım ben.

Nereye! Öteye adım atmayın siz ikiniz;

Siz mezarın üstünde de rahat edersiniz.

Zemfira:

Canım, sen kaç, kaç...

Aleko:

Yerinde kal!

Nereye, güzel delikanlı?

Yıkıl!

Hançeri ona saplıyor.

Zemfira:

Aleko!

Çingene:

Ölüyorum...

Zemfira:

Aleko, öldüreceksin onu!

Bak: Bütün bulandın kana!

Oy, ne yaptın sen?

Aleko:

Hiçbir şey.

Şimdi solu aşkıyla onun.

Zemfira:

Hayır, tamam, korkmuyorum senden!

Tehditlerine senin aldırmıyorum,

Öldürmene senin lanet olsun...

Aleko:

Peki, öl sen de!

Onu da hançerliyor.

Zemfira:

Ölürüm sevgisinden...

***

Doğu, tan kızıllığıyla aydınlanmış,

Işıldıyordu. Aleko tümseğin ötesinde,

Elinde hançeriyle, kana bulanmış,

Sin taşının duruyordu üzerinde.

Önünde ölü bedenler uzanıyordu;

Katilin müthişti çehresi.

Korkmuş Çingeneler toplanıyordu

Çevresinde ürkülü kalabalığıyla.

Yanda bir mezar kazıyorlardı.

Yas dizisiyle yürüyordu kadınlar

Ve ölülerin gözlerini öpüyorlardı.

Yaşlı baba oturuyordu tek başına

Ve bakıyordu ölmüş olan kızına

Dilsiz bir kederin durgunluğuyla.

Kaldırdılar cesetleri, taşıdılar

Ve genç çifti yerin

Soğuk sinesine yatırdılar.

Aleko uzakta seyrediyordu

Her şeyi... Ve örttüğünde ölülerin

Üzerini son avuç toprak

O, suskun, usulca eğildi

Ve kayadan otlara devrildi.

O zaman yaşlı adam yaklaşıp, dedi:

"Terket bizleri sen, mağrur kişi!

Bizler ilkeliz, yok yasalarımız,

Biz insanı parçalamıyoruz, biz asmıyoruz -

Bize yok gereği kanın ve ıstırabın -

Ama bir caniyle yaşamak istemiyoruz...

Sen ilkel baht için doğmamışsın,

Sen kendine özgürlük diliyorsun yalnız;

Bize dehşet verir düşünüşün senin:

Biz korkağız ve iyi ruhumuz,

Sen kötü ve cesursun, terket bizleri,

Elveda, esenlikler seninle olsun."

Söyledi, ve gürültülü topluluğuyla

Göçebe kafilesi devindi

Konakladığı bu facia ovasından.

Ve az sonra bozkırın derinlerinde

Silindi gözden; Bir araba yalnızca,

Acıklı kilimiyle üstü örtülü

Terketmiyordu bu uğursuz düzlüğü.

Tıpkı böyle kış öncesinde bazen,

Puslu bir sabah zamanı,

Havalanır yüzeyinden kırların

Sürüsü en son turnaların,

Çığlıklarla savrulur güneye doğru,

Ve ölümcül bir kurşun yarasıyla

Biri kalır geride mahzun,

Salınıp kalır kırılmış kanadıyla.

Gece indi; gam yüklü arabada

Artık kimse ateşi kurmadı,

Artık bu gezici damda sabaha kadar

Kimse dingin uykusunu uyumadı.

Sonsöz

Büyülü gücüyle terennümün

Dumanlı belleğimde benim

Böyle canlanıyor görünümü

Bazı aydın, bazı kederli günlerin.

Cenklerin korkunç uğultusunun

Çok, çok uzun süre sönmediği,

Ve İstanbul’a Rusun

Egemen sınırlar gösterdiği,

İki başlı yaşlı kartalımızın henüz

Geçmişin şanıyla gürlediği ülkede

Bir zaman bozkırın derinlerinde

Yol boylarında kadim konakların

Rasladım ben uysal özgürlük çocukları

Çingenelerin barışçıl kafilelerine.

Tembel topluluklarının peşinde

Epey zaman bozkırda dolaştım,

Basit yemeklerini paylaştım

Ve uyudum ateşlerinin başında.

Ağır ağır ilerleyişlerinde sevdim

Şarkılarının sevinçli tınılarını,

Ve uzun zaman şirin Mariula’nın

Zarif adını heceledim.

Ama sizin de mutluluk yok aranızda,

Doğanın yoksul oğulları!

Sizin de çergelerinizin altında

Azaplı uykular barınıyor,

Sizin de belalardan kurtulmadı

Göçebe gölgelikleriniz bozkır ortasında,

Her yerde uğursuz tutkular,

Ve yok bir savunma yazgı karşısında.

1824

Bakır Atlı

Petersburg Öyküsü

Önsöz

Bu öyküde anlatılan olay gerçeğe dayanıyor.

Nehir taşması felaketinin ayrıntıları o zamanın dergilerinden alındı. Meraklısı, V.N. Berh’in hazırladığı habere bakabilir.

Giriş

Issız dalgaların vardığı kıyıda,

Bürülü yüce düşüncelere, o ayaktaydı.

Ve bakıyordu uzaklara. Önünde geniş

Akıyordu nehir. Sularda bir kayık

Mecalsiz süzülüyordu yalnız başına.

Yosunlu, balçık kıyılar boyu

Seyrek kulübeler kararıyordu,

Sefil Karelyalının sığınağı damlar;

Sisler içinde yiten güneşin tutuk

Işınlarının eremediği orman

Çepeçevre uğulduyordu.

Ve düşünüyordu o;

Buradan İsveçliyi edeceğiz tehdit,

Bir kent konuşlanacak burada

Kibirli komşunun düşmanlığına inat.

Burada yazgılamıştır açmaya bizi,

Doğa, Avrupa’ya doğru penceremizi¹

Ve sağlamca basmaya denizin eşiğine.

Buraya doğru yeni dalgaları aşacaklar

Bize konuk olacaklar bütün bayraklar,

Ve şölenler kuracağız enginler üzerinde.

Yüz yıl geçti ve genç kent,

Bezeği ve harikası yarıgece ülkelerinin,

Bataklık balçığı, orman karanlığı içinden

Gururla ve görkemle yükseldi;

Doğanın üvey oğlu Finli balıkçının

Acılar içinde bir zamanlar

Engin kıyılar boyunca yapayalnız,

Diplerin bilinmez sularına

Harap ağlarını attığı yerde şimdi

Yükseliyor sarayların ve kulelerin

Zarif kütleleri; şimdi gemiler

Dünyanın dört bir bucağından sürülerle

Zengin iskelelere doğru süzülüyor;

Granitten giysilere bürülü Neva;

Suların üzerine asıldı köprüler;

Koyu yeşil bağlarla bahçelerle

Adaları sarmalandı Neva’nın,

Ve yanında genç başkentin

Solgun kaldı yaşlı Moskova

Taştan giysileriyle bir dul gibi

Yeni çariçenin karşısında.

Seviyorum seni Petro’nun yaratısı,

Seviyorum senin ağır, ölçülü görüntünü,

Neva’nın egemen aşkını,

Kıyılarında granitlerini onun,

Parmaklıklarının dökme oyasını,

Senin düşlemli gecelerinin

Duru karanlığını, aysız ışıltısını,

Ben odama çekilmiş, şiirlerimi

Kandilsiz yazarken ve okurken,

Ve uykulu yüceleri aydınlanırken

Boş caddelerin, dökerken ışıklarını

Amirallik dairesinin kulesi,

Ve gece salmadan karanlığını

Altın ışıltılı gökkubbeye

Gündoğumu kovalarken gündoğumlarını

Sadece yarım saatler bırakıp geceye.²

Seviyorum senin amansız kışının

Kıpırtısız havasını ve ayazlarını,

Geniş Neva boyunca kızakların koşusunu,

Kızların gülden aydın yüzlerini,

Ve pırıltını ve uğultunu ve balo söyleşilerini,

Bekâr meclisi saatleri boyunca

Hışırtısını köpüklü kadehlerin

Ve mavi yanışlı alevini punçun.

Marsovo Pole eğlencelerinin

Seviyorum savaşkan canlılığını,

Yaya ordusunun ve atlıların

Göz kamaştıran birörnek alımlılığını,

Onların dalgalanan düzenli saflarında

Sancakların utkulu yalpalayışını,

Kurşun boydan boya delmiş çarpışmada

O bakır miğferlerin ışıltısını.

Seviyorum ordular başkenti,

Senin kalenin dumanını ve uğultusunu,

Yarıgecenin çariçesi

Oğul sunduğu sıra çar sarayına

Yahut düşmana karşı bir utkusunu

Kutlamaktayken yeniden Rusya,

Yahut parçalamış mavi buzunu,

Neva onu sürüklerken denizlere

Ve sevinirken baharı duyumsamayla.

Çalımlan, Petroların kenti ve sarsılmadan

Rusya gibi, dur ayakta,

Seninle varsın barış tutsun

Yenilmiş olan doğa belası da;

Düşmanlığını ve kadim tutsaklığını

Finlandiya’nın dalgaları varsın unutsun

Ve bozmasın nafile hıncıyla

Petronun ebedi uykusunu!

Dehşetli bir zaman yaşandı,

Anıları o zamanın taze henüz...

Sizin için dostlarım, o günlerin

Başlıyorum anlatmaya öyküsünü.

Ama hüzünlü olacak öyküm benim.

Birinci bölüm

Kederli Petrogard’ın ufkunda

Kasım soluyordu güz soğuğunu.

Düzgün setlerinin kenarlarına

Sıçrayıp uğultulu bir dalgayla,

Hasta gibi çırpınıyordu Neva

Rahatsız yatağında acılarla.

Artık geç olmuştu, hava karanlıktı;

Camda dövünüyordu yağmur kızgınlıkla,

Ve acı ıslıklarla esiyordu rüzgâr.

O sıra konukluktan henüz yeni

Dönmüştü evine genç Yevgeni...

Öykümüzde biz kahramanımızı

Bu adla çağıracağız. Tınısı hoş

Duyuluyor onun ve eski dost

Bu adla üstelik kalemim benim.

Lakabı onun bize gerekli değil,

Olabilir ki evvel zaman içinde

Kahramanımız bizim ışıldamıştır

Ve Karamzin’in kalemi ucunda

Yurtsal söylencelerle çınıldamıştır;

Ama şimdi o unutuldu çoktan

Toplumda ve dillerde. Kolomna’da

Yaşar ve bir yerlerde hizmettedir,

Soylulardan utanır ve üzülmez hiç

Artık yaşamda olmayan hısımlarına

Ve unutulmuş eski zamanlara.

Ve işte, evine dönen Yevgeni

Paltosundan sıyrıldı, soyundu yattı.

Ve epey zaman uyuyamadı

Çalkantısında türlü düşüncelerin.

Ya neler düşünmekteydi o? Neler

Düşünebilir, yoksuldu, güçlüklerle

Yaşamda nasıl sağlayabilirdi

Hem bağımsızlığını, hem onurunu,

Us ve varsıllık bağışlayabilirdi

Oysa ona Tanrı. Zira vardı

Yaşamları ağırlıksız çok daha

Nice aylak, o kadar aklı kısa,

Avare nice mutluluk erbabı!

Düşünüyordu, sadece iki yıldır çalıştığını;

Ve yine düşünüyordu, yatışmadığını

Havaların bir türlü; nehrin suları

Hep daha kabarmıştı; sanmıyordu o

Neva köprüleri açılmış olsun,

Ve demek sözlüsüne ulaşamayacaktı,

İki, üç gün Paraşasından ayrı kalacaktı.

Burada iç geçirdi yürek dolusu

Ve bir ozan gibi düşlere daldı:

"Evlenmek mi? Ben? Niçin olmasın?

Evlilik çetindir, kuşkusuz;

Ama olsun, gencim, güçlüyüm,

Hazırım çalışmaya gece gündüz;

Bir yolunu bulur önce kurarım

Kendime bir düzen ılık ve sade

Ve burada Paraşa’yı hoş tutarım.

Belki, olur a, yıl geçer

Bir yerceğiz edinirim, Paraşa’nın

Bırakırım ellerine yuvamızı

Ve yetişmesini yavrularımızın...

Ve koyuluruz yaşamaya, öyle ömrümüz

Boyunca el ele ikimiz yürürüz,

Ve defnederler bizi torunlarımız..."

Kapılmıştı düşlere. Ve hüzünlüydü

O gece; bir yandan diliyordu,

N’olurdu rüzgâr inlemese umutsuz öyle

Ve camları dövmese yağmur

Öyle öfkeyle.

                                       Uykulu gözlerini

Kapadı en sonu. Ve işte

Seyreliyor karanlığı yağışlı gecenin

Ve benzi uçmuş bir gün ağarıyor şimdi...³

Şimdi dehşetli gün!

                                    Neva bütün gece

Atıldı denize doğru, tufana karşı,

Fırtınaların aşamadı şiddetli çılgınlığını

Ve kalmadı direnmeye gücü...

Sabahleyin nehir kıyıları boyunca

Halk yığıldı öbekler halinde,

Eğlendi serpintilerle, dalga dağlarıyla

Ve azgın suların köpükleriyle.

Ama körfezden bindiren rüzgârın baskısıyla

İtilmiş alabildiğine Neva

Geriye doğru devriliyordu köpüren gazabıyla

Ve adaları gömüyordu taşkınlar altına,

Fırtına daha da kasıp kavuruyordu,

Neva şişiniyordu ve uğulduyordu,

Bir kazandan halkalanmışça fokurduyor,

Ve ansızın, yabanıl hayvan gibi kuduruyor,

Saldırıyordu kente doğru. Taşkınlar önünde

Kaçıştı her şey, her şey çevrede

Birdenbire ıssızlandı, sular birdenbire

Yeraltının doldurdu mahzenlerini,

Kanallar döküldü kent bahçelerine,

Ve Triton gibi yüzeylendi Petropolis,

Beline kadar sulara gömülmüş.

Kuşatma! Saldırı! Gazaplı dalgalar,

Hırsız gibi pencerelerden ağmada. Sandallar

Bir koşu bindiriyor kıçtan camlara.

Pazar tezgâhları örtülü sularla,

Kulübe enkazları, kalaslar, damlar,

Stoklanmış ticaret malları,

Solgun yoksulluğun atıntıları,

Fırtınayla sökülmüş köprüler,

Sürüklenmiş sinliklerden tabutlar

Yüzüyor caddelerin üzerinde!

                                               Halk

Görüyor tanrısal gazabı ve azabını bekliyor.

Çaresiz! Yok oluyor her şey: ekmek ve ev bark!

Nereden edinecek?

                                  O korkulu yılda

Rahmetli çar Rusya’yı şanla

Yönetmekte henüz. Bir balkona çıkıp

Çar orada durdu kederli, bulanık,

Ve: "Tanrısal afete çarlar

Hüküm geçiremezler" dedi. Oturdu

Düşünceler içinde acılı gözlerle

Feci musibete bakıyordu.

Taşkın birikiyordu göller halinde

Ve göllere geniş nehirler halinde

Dökülüyordu caddeler. Saray

Acıklı bir ada gibi görünüyordu.

Çar konuştu - bir uçtan bir uca,

Yakın ve uzak caddeler boyu

Tehlikeli yola coşkun sular içinde

Atıldılar çarın generalleri,⁴

Boğulmak üzere bekleşen, sularda evleri,

Ve korkuyla titreşen halkı kurtarmak için.

O zamanlar, Petro Meydanı’nda

Yükselen yeni bir yapının kenarında,

Üzerinde yüksek sahanlığın

Hazır pençesiyle, sanki canlı

Bekçi durmaktaydı iki aslan,

Mermer yırtıcının üzerine binili,

Şapkasız, çaprazlamış göğsüne ellerini,

Kımıltısız oturuyordu korkunç solgun

Yevgeni. Kendisi için değil korkmuş

Yoksul. Darmadağın, hiç duymuyordu

Doymaz dalga nasıl kabarmada

Çarpa çarpa tabanlarına onun,

Yağmur yüzünü nasıl kırbaçlamada,

Ve rüzgâr zaptolunmaz ulumalarla

Başından şapkasını nasıl uçurdu.

Onun umutsuz bakışları

Hep uzakta bir kıyıya doğru

Dikilmişti kımıltısız. Dağ başları

Gibi incinmiş diplerden öfke dolu

Ayaklanıyordu orada dalgalar ve kudurmayla

Kükrüyordu orada tufan, sürükleniyordu orada

Yıkıntılar... Orada, Tanrım, Tanrım!

Ah, ne çare! Yanıbaşcağızında dalgaların,

Orada körfezin hemen tam ağzında -

Boyasız tahta çit ve söğüt ağacı

Ve harap evceğiz; orada umudu tüm

Dul kadın ve kızı, onun Paraşası,

Onun hayalleri... Yoksa bir düş müydü

Bu gördüğü? Bir hiç miydi yoksa

Bütün hayatımız, boş bir düş gibi,

Alaya alması mı göğün yeryüzünü?

Ve Yevgeni, büyülenmiş gibi,

Sanki mermere çivilenmiş gibi,

Başaramıyor inmeyi! Çevresini kuşatmakta

Sular ve yok hiçbir şey sulardan başka!

Ve dönmüş sırtını ona,

Sarsılmayan yüksekliğinde,

Yücesinde başkaldıran Neva’nın

İleriye uzanmış eliyle duruyor

Bir put bronz atının üstünde.

İkinci bölüm

Ama sonra, doymuş yıkımlarına

Ve arsız huysuzluğundan yorgun,

Neva eğimlendi geriye doğru,

Kendi hırçınlığına olmuş hayran

Ve terkederek küçümsemeyle ortalarda

Bütün şikarını. Bir kıyacı aynı böyle,

Peşinde gözü dönmüş çetesiyle

Köyleri basar, keser, kırar,

Yıkar ve yağmalar; inleyişler, naralar,

Şiddet, sövgü, bağırış, ilenmeler!..

Ve çok oyalanmış da vurgunla,

İzlenmek korkusundan ve yorgun,

Haydutlar dönmektedir ivedi evlerine,

Ganimetlerini döke saça yol boyunca.

Sular çekildi ve köprüyolu

Açıldı ve Yevgenim benim

İvedi koşuyor, tutulmuş ruhu,

Umut, korku ve tasa içinde

Koşuyor yatışmaya duran nehre.

Ama dopdolu utku kutlamalarıyla,

Henüz kanıyordu hırçın dalgalar,

Ateş harlanıyordu altında sanki,

Üstlerini henüz köpükler kaplamakta,

Ve ağır solumaktaydı Neva

Cenk dönüşü dörtnal bir at gibi.

Yevgeni bakıyor: Görüyor bir sandal;

Koşuyor sandala, sanki yitik mal

Bulmuş, çağırıyor sandalcıyı.

Sandalcıysa kaygıların uzağında

Seve seve on kopek karşılığında

Geçiriyor onu acı dalgalardan.

Uzun zaman coşkun dalgalarla

Boğuştu güngörmüş kürekçi,

Saat boyu dalgaların safları arasında

Derinlere korkusuz yüzgeçleriyle

Yitebilirdi kayık ve sonunda

Erdi kıyıya.

                                   Kutsuz Yevgeni

Bildik bir sokak boyunca koşuyor

Bildik yerlere doğru. Dolaşıyor,

Tanıyamıyor. Görünüm umutsuz!

Karşısında onun yığılmış her şey;

Her şeyi savurmuş, sürüklemiş sel;

Evceğizler eğrilmiş yanıbaşında,

Bazısı tüm yıkılmış, bazılarınıysa

Yersizletmiş dalgalar; her yanda,

Sanılır ki bir savaş alanında

Bedenler serilmekte. Yevgeni

Yel gibi, anımsamadan hiçbir şey,

Istıraptan bitkin düşünceye değin

Koşuyor henüz alınmamış bir haberle,

Elinde mühürlü bir mektup gibi,

Yazgının onu beklediği yere.

Ve işte koşuyor varoş boyunca artık

Ve işte körfez ve çok yakın ev...

O ne?..

                                   Durdu Yevgeni.

Geriye yürüdü ve döndü yine.

Bakınıyor.. yürüyor.. bakınıyor.

İşte evlerinin bulunduğu yer;

İşte söğüt, şurada kapılar bulunuyordu.

Belli, götürmüş sel. Ya ev nerede?

Ve kör bir tasayla dopdolu,

Hep yürüyor, yürüyordu çevrede,

Us yoruyordu, sesli, kendi kendine,

Ve ansızın, alnına vurdu elini,

Bir kahkaha salıverdi.

                                   Karanlık gece

İndi çırpınan kentin üzerine;

Ama insanlar uzun süre uyumadılar

Ve uzun süre aralarında yorumladılar

Biten günü.

                                   Sabahın ışınları,

Ötesinden yorgun, solgun bulutların

Dolandı sessiz başkentin enginlerini

Ve bulamadı artık izlerini

Dünkü felaketin; erguvan rengi

Bir zar çoktan örtmüştü şerrin üzerini.

Her şey girdi alışkın düzenine.

Artık özgür caddeler boyunca

Yine o soğuk duyarsızlığıyla

Deviniyordu halk. Memur tayfası,

Terkedip gece sığınağını,

Görevine yürüyordu. Cesur madrabaz

Açıyordu umutsuzluğa bırakmadan kendini

Neva’nın yağmaladığı mahzenini,

Çıkarmak üzere fırsat bulur bulmaz

Acısını ağır zararının. Avlular boyunca

Sandallar seferler etti.

                                        Kont Hvostov,

Göklerin o sevgili şairi başlamıştı bile

Şarkılamaya ölümsüz dizeleriyle

Şimdiden Neva kıyılarının bahtsızlığını.

Ama benim acınası, acınası Yevgenim...

Ne çare! Onun örselenen usu

Müthiş sarsıntıların karşısında

Dayanamadı. İsyankar uğultusu

Neva’nın ve rüzgârın parçalandı

Kulaklarında. Suskunca dolu

Ürkünç düşüncelerle, o yurtsuzlandı.

Bir düş derinlerini kemirmedeydi.

Haftalar geçti, aylar, Yevgeni

Evine artık hiç uğramıyordu.

Onun ıssız kalan köşesini,

Evin sahibi bekleyip süresini,

Yoksul bir şaire kiraladı.

Gelmiyordu Yevgeni varını yoğunu

Almaya. Oldu yabancısı az zamanda

Bu dünyanın. Gün boyu yaya dolanıyordu.

İskelede uyuyordu: Pencerelerden

Uzatılan bir lokmayla doyuyordu.

Aşınan giysileri hızla sırtında

Paralandı ve çürüdü. Taşlıyorlardı

Kötü yürekli çocuklar ardı sıra.

Çok zaman arabacıların kırbaçları

Buluyordu onu. Çünkü artık yolları

Seçemiyordu hiç; artık sanılır

Fark edemiyordu. Olmuştu sağır

Benliğinden bir tasanın uğultularıyla.

Ve böylece kutsuz çağını ardından

Sürüyordu, ne hayvan, ne insan,

Ne şu, ne bu, ne bir üyesi dünyanın,

Ne de ölü bir görüntüydü o...

                                   Vaktin birinde uyuyordu

Neva iskelesi önünde. Artık yaz günleri

Güze dönmüştü. Soluk alıyordu

Bozuk bir rüzgâr. Somurtkan sallanıyordu

İskelede dalga, mırıltısında yakınmalarla

Ve dövüne dövüne çıplak basamaklarda,

Dilekçe takipçisi gibi bir türlü yüzüne

Bakmayan yargıçların kapıları önünde.

Uyandı, yoksul. Hava karanlıktı;

Yağmur damlamakta, rüzgâr bezgin

Uğuldamaktaydı,

Ve uzaklarda, derininde gecenin

Rüzgârla çağırışmaktaydı bir nöbetçi...

Yevgeni sıçradı; capcanlı anımsadı

Geçmiş dehşeti; hızla ayaklandı

Yerinden; yürüdü gezinmek üzre,

Ve birden durakladı, çevresinde

Usulca başladı gezdirmeye bakışlarını

Çehresinde yabanıl bir korkuyla...

Kımıltısız kendini buldu sütun taşları

Yanında bir yapının. Sahanlığında

Hazır pençesiyle, sanki canlı,

Nöbet bekliyordu aslanlar

Ve tam karşıda karaltılı yüceliğiyle

Bir duvarın çevrelediği kayadan kaidesinde

Put ileriye doğru uzanmış eliyle

Oturuyordu bronz bir atın üstünde.

Yevgeni, irkildi. Durulanıverdi

Ürkünç, derininde düşünceler. Taşkınların

Köpürdüğü, öfkeyle başkaldıran

Yırtıcı dalgaların çevresinde

Yığıldığı o yeri bir anda tanıdı,

Aslanları, o meydanı ve meydanda,

Karanlığın içinde bakırdan başıyla

Kımıltısız yükselip duranı,

Onu, işte o uğursuz iradesiyle

Denizin dibinde kent kurulanı...

Korkunç o, karanlığının alaca ağılında!

Nasıl bir düşünce toplanmış o alında!

Ne kadar gizli güç onda barınır!

Ya atın bedenindeki bu ne alaz!

Gururlu at, nereye atılıyorsun dörtnala,

Nerede indireceksin sen toynaklarını?

Ey kudretli hükümdarı alınyazısının!

Sen bir uçurumun tam üzerinde

Yücelerde demirden bir dizginle böyle

Şaha kaldırmamış mıydın Rusya’yı?⁵

Putun kaidesini çepeçevre

Dolandı sefil divane

Ve çevirdi yabanıl gözlerini

Yarı dünya egemeninin çehresine.

Göğsü daraldı. Ve alnı

Soğuk parmaklığa dayandı,

Duman bürüdü bakışlarını,

Yüreğinin üstünde bir yalım koştu,

Sancıdı kanı. Yüzü buruştu

Mağrur yontunun karşısında

Ve parmaklarını sıkıp, kenetleyip dişlerini,

Sarmalanmış gibi acı bir kuvvetle,

"Ah, sen, mucizeler yapıcısı!" -

Diye fısıldadı, hınçlı titremede,

"Görürsün sen!..." Ve yel gibi birdenbire

Başladı kaçmaya. Öyle görünmüştü ki

Deliye, karanlıkta yavuz çarın yüzü

Ansızın ağır bir gazapla tutuşup

Usulca ona doğru dönmüştü sanki...

Ve deli bomboş meydan boyunca

Kaçıyor ve işitiyor ardınca,

Sanki bir kasırganın uğultusu

Ağır, çınıldayan dörtnal koşu

Üzerinde sarsılan kaldırımların.

Ve solgun ayın ışığıyla aydınlanmış,

İleriye uzanan eliyle yücelerde,

Ardından savruluyor Bakır Atlı

Çınıldayan dörtnal atının üzerinde;

Ve her nereye adımını attıysa,

Bütün bir gece boyu sefil deli,

Ardı sıra hep koşuyordu Bakır Atlı

Doludizgin, uğuldayan nal sesleriyle.

O günden sonra ne zaman

Yolu onun aynı meydana düşse

Yüzünde çizgileniyordu karmaşa

İfadesi. Yüreğinin üstüne

İvedi elini bastırıyordu,

Zaptediyor sanılır ıstırabını,

Aşınmış kasketini ezip büzüyordu,

Utangaç bakışlarını yerde sürüyordu

Ve dolanıyordu ötelerden.

Ufak bir ada

Görünüyor yalı sularında. Bazen

Ağıyla yanaşır ada kıyısına

Bir balıkçı gecikmiş avda,

Ve orada pişirir yoksul yemeğini,

Ya da bir memur pazar günü

Uğrar bazen sandal gezintisiyle

Issız adaya. Büyümemişti orada

Tek sap ot. Oraya taşkınlar oynaya sürükleye

Atmıştı yıkkın kulübeyi. Üzerinde suların

Kara fundalar gibi durmuştu.

Evceğizi geçen yıl baharın

Duba üzerinde götürdüler. Boştu

Ve tüm yıkılmış. Gördüler

Eşiğine yığılmış benim divanemi.

Ve hemen burada soğuk bedenini

Tanrı rızası için toprağa verdiler.

Notlar

[←1]

Algarotti, bir yerde şöyle demişti: "Petersburg est la fenetre par laquelle la Russie regarde en Europe".

[←2]

Prenz Vyazemski’nin Kontes Z. için şiirlerine bakınız.

[←3]

Mitskeviç, en güzel şiirlerinden "Oleszkievicz"de Petersburg’daki ırmak taşkınını duyumsatan günü yetkin dizelerle yansıtmıştır. Ancak yazık ki, onun anlatımı tam doğru değildir. Kar yoktu, Neva’yı buz kaplamamıştı. Bizim betimlememiz, Polonyalı şairin parlak renklerini taşımamakla birlikte, daha doğrudur.

[←4]

Kont Miloradoviç ve Yaver General Benkendorf.

[←5]

Mitskeviç’teki anıt betimlemesine bakınız. Mitskeviç’in kendi açıklamasına göre, bu betimleme Ruban’dan aktarılmıştır.