İÇİNDEKİLER

Sunuş 1    - 'ALLAH' ADININ ARAPÇA OLUP OLMADIĞI KONUSUNDAKİ GÖRÜŞLER

A - "Allah" Adının Başka Dillerden Arapçaya Geçtiği Yolundaki Görüş

B-"Allah" Adının Arapça Olduğu Yolundaki Görüş

1.    "Allah", Bir Türev mi (Müştak) Özel Ad mı?

a)    "Allah" Sözcüğünün, Tanrı'ya Özel Ad Olduğunu Savunanların Görüşü

b)    "Allah Belirli Anlamı Olan Bir Sözcükten Türemiş Bir Türevdir" Görüşü

2.    "Allah" Sözcüğünün Kökeni ve Anlamı

II    -"ALLAH'A "TANRI" DENİR Mİ?

A - "Allah"a "Tanrı" Denemeyeceğini İleri Sürenlerin Görüşü

1.    "Allah"ın Özel Ad Olarak Görülmesi

2.    "Allah"ın Çoğulunun Olmasına Karşılık "Tanrı'nın ve Ötekilerin Çoğullarının Bulunması

3.    Başka Tanrılara "Allah" denmiyor; "Tanrı" Deniyor Olması

4.    "Allah" ve "İsm-i Azam"

B - "Allah"a "Tanrı" Denebileceği ve Kanıtları

1."Allah"a    "Tanrı" Denebileceğinin Ayet ve Hadislerden Kanıtları

2.    "Tanrı" Sözcüğünün, Tek Tanrı'ya inananlar Çevresinde Taşıdığı Özel Anlamı

3.    İslam'ı Çok İyi Bilenler Kesiminde de "Allah" Adı Yerine Tanrı Denegelmiş Olması

a)    Tefsirlerde "Tanrı"

b)    Dinbilirlerin Fetvaları

c)    Eski Sözlüklerde "Tanrı"

III    - İSLAM ÖNCESİ (EL CAHİLİYE) ARAPLARINDA "ALLAH"

A - Eski Arap Dilinde B - Eski Arapların inançlarında "Allah"

IV    - KURAN VE HADİSLERDE "ALLAH"

A - "Allah"ın "Kendi"si ("ZAT"ı)

1.    "Allah" Kur'an'da "Kendi"ni Nasıl Anlatıyor?

2.    Peygamber Allah'ın Kendisini Nasıl Anlatıyor.

B - Allah'ın "sıfat"ları

V    - İSLAM "KELÂM"INDA "ALLAH"

A - Allah'ın Varlığı Nasıl Kanıtlanabilir?

1.    "Sonradanlık" ("Hudus") Yolu

2.    Olabilirlik - Olmayabilirlik (iman) Yolu

3.    Başka Yollar

B - Allah'ın Kendisini Olduğu Gibi (Künhünü) Bilip Kavramak Mümkün mü?

yönelen". "Haniflik Dini"ne. ("e'd-Dinu'l-Hanefiyyeti") de sonradan "İslam" anlamını verirler. Ümeyye, Tek Tanrı inancının tanıdıkları aktarılagelen "hanif'lerdendir. islam Peygamberinin gelmesinden önce kendisine peygamberliği verileceğini umduğunu ama bu olmayınca kıskanıp İslam'a ve Peygamberlerine düşman olduğu ileri sürülür. Müslümanlar kesiminde "Aduvvullah" yani "Tanrı düşmanı" diye nitelenir. 'Bkz.Ebül-Ferec Isbihani, Eğani aynı yer.)

C - Allah'ın Sıfatları Üstüne Tartışmalar

1.    Allah'ın Zati Sıfatları

a)    Selbi Sıfatları

b)    Subuti Sıfatları

2.    Allah'ın "Fiili Sıfatlar"ı

VI - ALLAH - EVREN, ALLAH- İNSAN VE TOPLUM İLİŞKİLERİ

A - Allah - Evren İlişkisi

1.    Allah Evreni Nasıl Yönetir?

2.    Allah'ın Evreni Görüp Gözetmesi, Koruması

B - Allah - insan ilişkisi

ÖZET

SUNUŞ

Toplumu değiştirmek isteyen herkes, ilk önce yaşadığı toplumun eskiyen, çürüyen hakim kültürü ve ideolojisiyle karşı karşıya gelir. Bu, bir anlamda yaşadığı toplumla karşı karşıya gelmektir. Tarihteki bütün büyük dönüşümlerin hepsi, son tahlilde, toplumun kendisinin değişmesidir.

1920'lerden sonra materyalist felsefeye doğru atılımın başını Türk devrimi çekiyordu. İdeolojik alanda Ortaçağ'dan çıkışta Kemalist devrimin önemli bir etkisi oldu. Osmanlı ile siyasal düzlemde hesaplaşan Kemalistler, daha sonra felsefi alanda idealizmle hesaplaşmayı yaşadılar. Atatürk ve arkadaşları, 1930'ların eşiğinde, "Allah mı insanı yarattı, yoksa insan mı Allah'ı" sorusunu kendilerine sormuşlar ve net bir yanıt vermişlerdir. Bu tür yanıtları, gizli toplantılarda, sofralarda değil, okul kitaplarının sayfalarına yazarak yapmışlardır. Din konusundaki tavırlarını meclis kürsüsünden de ilan etmekten çekinmemişlerdir. 1960'lardan sonra Türkiye'yi yönetenler, askeri yetkililer de içinde olmak üzere, dini ideolojiyi yükselen demokrasi hareketine karşı bir dalgakıran olarak benimsediler. 1980'lere gelindiğinde Türkiye'de din birleştirici bir rol oynar, din lazımdır' biçiminde bir saptama yaptılar. Büyük burjuvazinin ve devletin merkezi güçlerinin ideolojisi İslam olmamasına rağmen, bin yıllık kökleri olan olan İslami ideolojiyi geniş halk kitlelerinin önüne bir barikat olarak yerleştirdiler ve ideolojik hegemonya aracı olarak kullandılar. Burjuvazi, ümmetten millete geçişin mücadelesini veren Türk devrimini önce yan yolda bırakmış, daha sonra da bu tavrıyla Türk devriminin kazanımlarını ortadan kaldırmaya yönelmiştir. Ortaçağ ideolojisinin büyük darbeler yemesi sonucu laik ve modern kuşakların yetiştiği, farklı din ve mezheplerden insanların yaşadığı bir ülkede din nasıl birleştirici olabilir?

1950'lerden sonra Türk devriminin sönüşe geçmesiyle birlikte toplumun materyalist eğitimi de aşınmaya uğradı. 1960 sonrasında ise devlet dışında materyalizmi kitlelere yayan odaklar oluşmaya başladı. Bilimsel sosyalizmden esinlenen bu ideolojik- kültürel çaba, burjuva materyalizmini kitlesel olarak aşma yönünde bir başlangıcı da ifade ediyordu. Arlık genç kuşaklar materyalizmi Marks, Engels, Lenin ve Mao'dan öğreniyorlardı.

Batı, burjuva demokratik devrimler öncesinde büyük bir aydınlanma çağı yaşadı. Bizim tarihimizde ise, Beşir Fuat gibi bir kaç düşünür dışında böyle bir çaba yok. Burjuvazinin demokratik atılımı, ülkemizde her alanda olduğu gibi, kültürel alanda da cılız kaldı. Türkiye'nin demokratik devrimini tamamlaması ve insan zihninin zincirlerinden kurtularak özgürleşmesi ve aydınlanmasına önderlik, daha modern ve siyasal akım olan sosyalizmin omuzlarına kalmıştır. 1960 sonrası marksistlerimizin materyalizmin tutarlı ve çağdaş temsilcileri olması gerekirken, materyalizmin ulusal plandaki köklerini ortaya çıkaramamışlardır. Diyalektik materyalizm, ulusal planda burjuvazinin materyalizmini incelemediği için onunla hesaplaşmadılar ve tarihi yerine oturtamadılar.

1980 sonrası Saçak ve 2000' e Doğru dergileri dini ideolojiye karşı net itirazlar yöneltti. Dinin bir ortaçağ ideolojisi olarak bilimle ve modern toplumun ihtiyaçlarıyla bağdaşmadığını ortaya koydu. Bunu yaparken, burjuva materyalizmin ulusal plandaki köklerini ortaya çıkarmakla yetinmeyip, bizzat İslam'ın temel kaynaklarını ele alarak bir ideolojik mücadele yürüttü. Sorunu kültürel ve ideolojik düzlemde ele aldı. Turan Dursun, din alemine, safsataya, hurafeye karşı bu dergilerde kalemiyle savaştı. Rahat yaşamak uğruna gerçeği mezara götürmedi. Bir aydınlanman olarak marksistlerle birleşti.

Bugün, ideolojik olarak dine sarılanlar, İslama dayanarak yenileşmeye karşı barikat inşa edenler, ideolojinin siyaset alanına yayılmasını şiddet yoluyla ezmeye yönelmektedirler. Diğer taraftan, İslami ideolojinin gerçek sahipleri ideolojinin siyaset alanına yayılmasını isleyen dini çevreler de sorunu şiddet yoluyla çözmeye yöneldiler. Önce radyolarında, dergilerinde tehdit ettiler. Daha sonra öldürme eylemlerine başladılar. Bu kitabın yazan öldürüldü. Öldürülünce din kurtuldu mu? İdeolojik sorunlar, ideoloji dışı araçlarla, şiddet ve cezayla değil, demokratik bir ortamda ve ideolojik mücadeleyle çözülmelidir.

Modern-demokratik toplumun kurulmasının ve demokratik devrimin tamamlanmasının taşıyıcıları düşünce ve vicdan özgürlüğünden yanadırlar. Hiç kimseye düşüncesi, dini inancı, ibadeti yüzünden baskı yapılamaz. Yapılması gereken, katılmadığımız düşüncelere karşı ideolojik mücadele yürütmek ve toplumu

aydınlatmaktır. Biz biliyoruz ki, metafizik iman, hayatın kendisine, bilimsel düşünceye karşı koyamaz. İdeolojik mücadeleden korkan ve kaçanlar ise kendilerine hizmet edecek caniler arayacaklardır. Bunlara da toplum hakettikleri yanıtı verecektir.

Elinizdeki kitap, Turan Dursun'un uzun yıllar üzerinde çalıştığı 14 ciltlik Kur'an Ansiklopedisi'nin "ALLAH" maddesidir. İslam öncesi ve sonrası kaynakların taranmasıyla hazırlanan bu madde dini ideolojiye karşı yürütülen ideolojik mücadelede temel bir kaynak olması düşüncesiyle Ansiklopedinin yayınını beklemeden ve metnin orijinalinde hiç bir değişiklik yapmadan okuyucularımıza sunuyoruz.

Kaynak Yayınları

"Tanrı'nın kulcuğu" demek olan "Ubeydullah" ile eş anlamlıdır. Bu görüşte olanların adları arasında, İbn Abbas, Abdullah İbn Hars, İkrime, Ali İbn Huseyn gibi adların da bulunduğu görülmekte. Dahası: Ebubekir'in de (Halife), "İl"i "Allah" anlamında kullanmakta. "Yalancı Peygamber Müseylime"nin yandaşlarına: "-Yazık size nasıl bir inanca kapılıyorsunuz! Tanrı'ya ant içerek söylerim ki 'Tanrı'dandır' diye ileri sürülen bu sözler 'İL'den (yani Allah'tan) gelme değildir..." dediği aktarılmakta, "il"in İbranca olduğu ileri sürülüyor. Abdullah İbn Hars bu görüşte olanlardan. (Tüm bunlar için bkz. Taberi, tefsir, c.l, s. 346-347.)

Fahruddin Razi'nin tefsirinden (Arapçasından Türkçe'ye olduğu gibi aktarılmıştır):

"-Kimilerine göre, CİBRİL'in anlamı 'ABDULLAH'dır. Çünkü 'CİBR', 'abd'; 'İL' de 'ALLAH' demektir. Mikail de 'Abdullah' demektir. İbn Abbas ve ilim ehlinden bir topluluğun görüşü de budur. Bununla birlikte Ebu Ali e's-Sûsi'ye göre bu görüş iki nedenle doğru değildir: Birincisi: Allah'ın adları arasında 'İL' diye bir ad bulunmamakta. İkincisi: Eğer Cebrail ve Mikail'deki "İL", "Allah" anlamına gelseydi sözcüğün sonu 'mecrur' (esre) olurdu." (Bkz. Razi, c.3, s. 196.) Razi'nin tefsirinde, aynı sayfada, Ebu Ali'ye cevap verildiği görülüyor: "-'Cibr' ve 'İL' Arapça olsalardı Ebu Ali e's-sûsi'nin dediği doğru olabilirdi. Ama bunlar (Cibr ve İl) İbranca'dırlar. İbranca dilindeyse, ad tamlaması (izafet), adın meksur (esre) olmasını gerektirmez." (Bkz. Aynı sayfa, not:l.)

Celaluddin Süyûti de, el İtkan Fi Ulûmi'l-Kur'an adlı ve temel kaynaklardan olan kitabında, "Kur'an Arapça olmayan sözcükler"e ayırdığı bölümde, "İl" sözcüğü için İbn Cinni'nin: "-Nabatça'daAllah'ın adıdır." dediğini aktarıyor.

Yukarıda verilen bilgilere göre, "Allah" adıyla çeşitli "Sami" toplumlarının dillerinde "Allah" anlamında yer alan "Alaha", "Elah", "Ela-him (ya da Elohim)," "Aloho" ve "İl (ya da El)" sözcükleri çok yakından ilişkilidir. Dahası, yukarıda açıklama ve yorumlara göre tümünün kökü aynıdır. Ve bu açıklamalara bu yorumlara göre, "Allah sözcük olarak, Arapça olmayan bir kökten gelmektedir." denebilir. Dahası, bunu, kesin bir yargı olarak ileri sürenler vardır.

Eski "yazıt"lar, yazıtlardan sağlanan bilgiler ne diyor acaba? Tarih öncesinde de "Allah" sözcüğü, ya da aynı anlamda ve aynı kökten olduğu ileri sürülen öteki sözcükler var mıydı?

Muhammed Abdulmuid Han'ın kitabından ilgili bir bölümün bir parçasını Arapça'sından dilimize olduğu gibi çevirelim:

"-Davidson bir 'makale'sinde söyler der: '-Herhalde, EL, ELAHİM, SHADDAİ ve YEHWEH adları, tarih öncesinde de kullanılıyordu. Kapalı ve bilinmeyen anlamlarda..' İleri sürüldüğüne göre: (İl), bir çok yazıtta bulunmuştur. Bilginler, 'VEHEBÜ'L-EL (Tanrı armağanı)', 'ABDUL'-EL (Tanrı kulu), 'ZEYDULLAH (Tanrı'nın Zeyd'i) ve 'ABDULLAH (TANRI'NIN KULU)' adlarına, 'Safa Yazıtları'nda rastlamışlardır. Nabatça yazıtlarda, ALLAH ya da HALLAH adları, özel ad gibi yer almamakta, her yerde put adlarından biriyle geçmekte. Yalnızca Safa yazıtlarında ALLAH tek başına yer almış bulunmakta. Wellhausen diyor ki: -Herhalde Araplar, tıpkı Nabatlar gibi, putlarından her birine ALLAH lakabını veriyorlardı. Başlangıçta lakap olarak kullanılan Allah sözcüğü, sonraları, En Büyük Tanrı'nın adı oluvermiştir.' Kimi incelemeciler de, Allah sözcüğünün, şiddet ve güç anlamını içeren bir İbranca sözcükten geldiğini ileri sürerler. Elah, Elahim biçiminde çoğul olur. Arap düzyazısında, İLAH, 'El İlahu'l-Ezeli (Ezelde varolan Tanrı); 'El İlahu-1 Muteal (Yüce Tanrı)' gibi niteliklerle nitelenmiş olarak geçer. Ama Peygamberlerin ve şairlerin sözlerinde ÖZEL AD OLARAK kullanılır. Aramca dilinde, 'Elah' bulunmaktadır. Arapça'da da 'İlah' vardır. Arapça'da herf-i tarifle 'El İlah' ya da 'Allah' biçimini alır." (Muhammed Abdulmuid Han, El Esatiru'l-Arabiyyetu Kable'l,İslam, Kahire, 1937, s. 135.)

B- "ALLAH" adının Arapça olduğu yolundaki görüş

"Allah" sözcüğünün Arapça olduğunu savunanların çoğunlukta ol düğü söylenebilir. Ancak, "müştak" mıdır, değil midir; tartışması var. Yani bir başka sözcükten türemiş bir türev, taşıdığı anlama göre kullanılan bir sözcük mü, yoksa yalnızca Ali, Veli gibi bir özel ad mı?

1- "ALLAH", bir türev mi (müştak), özel ad mı ?

a)    "ALLAH" sözcüğünün, Tanrı'ya özel ad olduğunu savunanların görüşü:

Fahruddin Razi şöyle der:

"-Bizim seçip benimsediğimiz görüş odur ki, bu sözcük (ALLAH), Yüce Tanrı'nın özel adıdır. Ve kesinlikle, 'müştak' (türev) değildir. Halil ve Sibeveyh'in görüşü de budur. Usulcülerin (islam hukuk felsefecilerinin) ve fakihlerin görüşleri de budur." (E't-Tefsiru'1-Kebir, c.l. s. 156)

Razi, Arap dili ve edebiyatçılarının en baş ustalarından sayılan ünlü dilbilimci Halil'in (ölm. 786). "Allah" sözcüğünün "türev" (müştak) olmadığı yolundaki görüşü benimsediğini yazıyorsa da İbnü'l-Cevzi, Halil'den iki görüş aktarıldığını yazar. Birinci "rivayet"e göre, Halil, "Allah" sözcüğünün "türev" olmadığını, ikinci rivayete göreyse "türev" olduğunu benimsemiştir. (Bkz. Zadü'l-Mesir Fi ilmi't-Tefsir, c.l, s. 8)

"Allah"ın Tanrı'nın "özel ad"ı olduğunu savunanların kanıtlanırını aktarırken, Razi, üç kanıt sıralıyor:

Birinci kanıt: "Allah", başka bir sözcükten türemiş bir "türev" (müştak) olsa, anlamının içine başkalarının da katılacağı düşünülebilir. "Allah" deyince birçokları kapsamı içine girebilir. O zaman da, "Allah'tan başka Tanrı yoktur" demek olan "Lailahe illallah" gerçek anlamıyla 'Tanrı birliği"ni anlatamaz.

İkinci kanıt: Bir kimse anlatılmak, tanıtılmak istendiğinde, önce o kimsenin özel adı söylenir, sonra da nitelikleri sıralanır. "Zeyd, fıkıh bilen, nahiv bilen, usul bilen bir kişidir..." gibi. Tanrı'dan söz etmek ve O'nu tanıtmak isteyen kimse de, kutsal niteliklerini sıralamadan önce, Allah adını söyler, sonra övücü niteliklerini dile getirir. "-Allah, Alim'dir, Kadir'dir, Hakim'dir..." gibi. Bu da gösterir ki "Allah", öteki nitelediklerinden ayrı bir özelliği olan bir addır, "öz adı"dır.

Üçüncü kanıt: Bir ayette (Meryem, ayet 65.) "-O'na adaş bilir misin?" O'nun adını taşıyacak bir başkasının bulunmadığı anlatılmak istenir. O'nun sıfatlarını ad olarak almış olanlar vardır. Yalnızca "Allah"ı ad olarak almış olan yoktur. Demek ki. "Allah", O'nun özel adıdır. (Bkz. Razi. c.l., s. 156-157.)

b)    "ALLAH" belirli anlamı olan bir sözcükten türemiş bir türevdir" görüsü:

Kimilerine göre de "Allah" bir kökten gelir, bir anlamı vardır, o anlamdan ötürü söylenir O Yüce Varlık için. Anlamı da "Mabud"dur (ibadet edilen). İbn Abbas'ın anlatımıyla: "Kulların tümü üzerinde Tanrılık (uluhiyyet) ve Mabud'luk hak ve yetkisinin Sahibi"dir.

"Allah"ın, özel ad olmayıp "türev" olduğunu ileri sürenlerin de dayanakları vardır. Razi, bunların da üç kanıtlarına yer verir:

Birinci kanıt: Bir ayette (En'am ayet: 3.): "Ve Huve'llahu fi's, semavate ve'l-erd" (yani: O göklerde ve yerde Allah'tır.) deniyor. Allah bir "sıfat" (nitelik) olmayıp da bir özel ad olsa, Kur'an'daki bu tür anlatımların anlamı olmaz. Çünkü: "-Falanca, şu ülkede Zeyd'dir, Ahmet'tir, Ayşe'dir..." sözünün anlamı olamaz. "-Falanca, şu ülkede alimdir, sayılan kişidir, ünlüdür, erdemlidir..." dendiği zaman, yani kişinin özel adı değil; "sıfat"ı söylendiği zaman bir anlamı olur. "Göklerde ve yerde Allah'tır" dendiğine göre, "Allah" özel ad değildir, Tanrı'nın, bir anlamı olan, övgüyü içeren bir "sıfat"ıdır.

İkinci kanıt: Özel ad, duyularla algılayıp "işaret" edilebilen bir şeyi ya da bir kimseyi göstermek için konulur ve kullanılır. Tanrı içinse böyle bir durum söz konusu olamaz. Öyleyse O'nun için özel bir ad gerekli değildir.

Üçüncü kanıt: Özel ad, konulur ve kullanılır ki, o adla "işaret" edilen, gösterilen şey ya da kimse, aynı türden olan benzerlerinden ayırt edilebilsin. Tanrı içinse böyle bir durum söz konusu olamaz. Öyleyse Tanrı'nın özel adı yoktur. (Bkz. Razi, tefsir, c. l, s. 157.)

Fahruddin Razi, bu üç kanıta yer verdikten sonra cevap da veriyor: Razi'ye göre, "-Falanca şu ülkede Zeyd'dir, Ahmet'tir..." denebilir. Böyle dendiğinde şu anlam çıkarılabilir.. "-Falanca kişi, şu ülkede, benzeri olmayan Zeyd'dir, Ahmet'tir..". Onun için "-O, göklerde ve yerde Allah'tır..." denmiş olması "Allah"ın özel ad olmasına ters değildir. "Özel ad"la gösterip tanıtmak için anlatılmak, tanıtılmak istenen şeyin, kimsenin, belirli bir kimliği bulunması yeterlidir, beş duyuyla "işaret edilebilir" olması şart değildir. (Bkz. Aynı kitap, s. 158.)

Razi, "Tanrı'nın özel adı olabilir mi?" sorusuna, "felsefecilerin ileri

gelenlerinin "-hayır!" diye karşılık verdiklerini anlatıyor. Felsefecilerin dayanaklarının özeti şu: Özel adla, tam olarak algılanabilenleri, somut olarak gösterilebilenleri anlatmak, göstermek amaçlanır. Özel ad, böyle kimlikler için konulur ve kullanılır. Tanrı'nın kimliğini, "hakikat"ini, tam olarak anlamaksa mümkün değildir. Kimse "Tanrı'nın "kendisini" tam ve gerçek anlamıyla algılayamaz. Öyleyse O'nun için bir özel ad da gerekli değildir. (Bkz. Aynı kitap, s., 114)

2- "ALLAH" sözcüğünün kökeni ve anlamı:

"Tanrı'nın bir özel adı bulunmadığı, "Allah"ın da özel ad olmadığı görüşünü paylaşanlar, "Allah" sözcüğüne bir köken bulma çabasına girişiyorlar. Fahruddin Razi'nin de belirttiğine göre "Kûfiyyun", yani Kufe'li din ve dil uzmanları başka bir köken gösteriyor, Basriyyun "yani Basralı uzmanlar başka köken gösteriyor: Kufe'lilere göre "Allah" sözcüğünün "aslı": "İlah"tır, Basra'lılara göreyse: "Lah"tır. (Razi, tefsir, c.l. s. 163.)

"İlah" nasıl "Allah" biçimini almış? İleri sürüldüğüne göre, "ilah"ın başına, "tazim" yani büyütmek, yüceltmek için "elif ile "lam" konmuş. "El ilah" olmuş. Bu, dile ağır geldiği için "ilah"taki "hemze" ("i") kaldırılmış ve bir araya gelen iki "lam" birbirinin içine geçirilmiş (idğam) ve "Allah" sözcüğü meydana gelmiş.

Basra'lılara göre de "Lah"ın başına "elif lam" getirilmiş ve "idğam" sonucu "Allah" sözcüğü oluşmuş. (Bkz. Aynı kitap, aynı s.)

"Allah" sözcüğüne "köken" olarak gösterilen sözcüklerin anlamlan vardır ve "Allah" sözcüğü bu anlamları yüklenmiştir:

Temel kaynaklardan olan "Ragıb"ın "El Müfredat"ının (Arapça) ilgili maddesinden aynen:

"-Kimilerine göre, 'Allah'ın aslı, 'İlah'tır. Baştaki hemze kaldırılıp yerine elif ve lam geçirilmiştir (böylece 'Allah' olmuştur). Sonra yalnızca Yüce Yaratan için söylenir olmuştur. Yalnızca O'na özgü olduğu için, Kur'an'da "O'na bir adaş bilir misin?" denmiştir. (Yani Tanrı'nın "adaş"ının olmadığı anlatılmıştır.)

'İlah'ı, edindikleri her 'ma'bud'a (her tanrıya) ad olarak vermişlerdi. 'Lat'ı da öyle...

Tapındıkları için 'şems'i (güneşi) de 'ilahe' (tanrıça) diye adlandırmışlardır.

'Elehe, ye'lehü fulanun denir.' Abede, ya'budü' (falanca kişi taptı, tapar) anlamında. "Taptı (abede)" anlamında "teellehe" dendiği de olur.

Buna göre, 'ilah', 'ibadet edilen (ma'bud)' anlamındadır.

Kimilerine göre de Allah, sözcüğü, 'tahayyere (şaştı)' anlamındaki 'elehe'den gelmedir. Tanrı'ya bu anlamda 'Allah' denmesinin nedeni, Emiru'l-Mü'minin'in şu sözünde işaret etmek istediğidir: 'Tanrı'nın tüm • sıfatları önünde, sıfatlarda şaşkınlığa düşülür, sözler, diller, bu alanda doğruyu ararken şaşar.'Bu şudur ki, kul (insan), Tanrı'nın nitelikleri konusunda düşündüğünde şaşkınlığa düşer. Bu nedenledir ki:'-Tanrı'nın nimetleri alanında düşünün, ama Tanrı'nın kendisi (kimliği) konusunda düşünmeyin!' denmiştir.

Kimilerine göre de, "Allah", "Vilah"tan gelmedir. "Vilah"taki "Vav" sonradan "hemze"ye ("i"ye) dönüşmüştür. (Daha sonra o da, sözcüğüne dönüşmüştür.) Tanrı'ya 'vilah'tan 'ilah' ve Allah denmesinin nedeni O'nu söz konusu olduğu yönde her şeyin 'valih' (aklı uçup gidecek ölçüde coşkulu, şaşkın, baygın) olmasıdır. Kimi şeyler, istemsiz olarak bu duruma getirilmiştir: Cansız varlıklar ve hayvanlar gibi.

Kimilerine de biraz zorla, biraz da iradeleriyle bu duruma getirilmişlerdir, insanlardan kimileri böyledir. Bundan dolayıdır ki, bilgelerden kimi şöyle den -Allah, eşyanın tümüne sevgilidir (her şeyin ve herkesin coşkuyla tutulduğu sevgilisidir). Bilgenin bu sözünün doğru olduğunu şu ayet de gösterir: '-O'nu överek teşbih etmeyen hiçbir şey yoktur...' (İsra, ayet: 44.)

Kimilerine göre de "lahe yelûhu"dan ('perdelendi, perdelenir') gelir. Burada da, Tanrı'nın şu sözüne işaret vardır '-Gözler O'nu algılıyamaz; O, bütün gözleri algılar (görür).' (En'am, ayet: 103.) Şu ayetteki 'Batın' (içte, kapalı) ile anlatılmak istenen de budur: '-Ve (Tanrı) Zahir'dir (açık), Batın'dır (gizli, perdeli)'(Hadit, ayet: 3)

'İlah'ın çoğul almaması gerekir. Çünkü gerçekte O'ndan başka 'İlah' yoktur. Ama Araplar, ayrıca 'ma'bud'lar (tanrılar) bulunduğuna inanmışlardı, bu yüzden 'ilah'ı çoğullaştırarak 'alihe' (tanrılar) dediler. Kur'an'da da Tanrı: '-Yoksa kendilerini bize karşı savunacak ilahları

(tanrıları) mı var? (Enbiya, ayet 43.) diyor. Firavun'un çevresindekiler, kendisine: '-Musa'yı ve toplumunu, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar seni ve tanrılarım bıraksınlar diye mi salıveriyorsun? (A'raf, ayet: 127.) demişlerdi. Bu sonuncu ayette geçen 'aliheteke (senin tanrıların)' sözcüğü, 'ilaheteke (senin kulluğunu)' biçiminde de okunmuştur." (Rağıbu'l-İsfehani, El Müfredat, "İlah" maddesi, s. 25.)

Yukarıda anlatılanlara göre şu söylenebilir: "Allah" sözcüğünün kökeni, kimine göre, bir anlamıyla "tapınılan (ma'bud)" demek olan bir başka anlamında "şaşkınlık" bulunan (ululuğu ve tam bilinemezliği karşısında şaşkınlığa düşülen) "ilah" kimine göre, aklı alıp götürecek ölçüde sevgi, coşku ve şaşkınlık anlamını içeren "Vilah", kimine göre "perdelenmişlik" anlamını veren "Liyah (lale yelûhu'dan)"tır.

Fahruddin Razi, "Allah" sözcüğünün geldiği ileri sürülen "İlah"m başka anlamlarının da düşünülebileceğini yazıyor. "İlah"ın Arap dilindeki kullanışlara göre başka anlamlarının da bulunduğunu belirtiyor: "Sükûn (dinginlik, yatışmışlık, huzur)" anlamı. Buna göre, "ilah" denmesinin nedeni, "akılların, ruhların ancak; O'nu anma, O'nu bilip düşünme yoluyla sükûnete, huzura kavuşup yatışabilir olmasıdır" diye düşünülebilir. "Vülû", yani "gönül vermek, düşkünlük göstermek, aklın hep takılı olması." Bu anlama göre de, "gönüllerin hep O'na takılı bulunması, her darda kalındığında O'nun anılması, yardım etmesi için O'na yakarılması" nedeniyle O'na "İlah" denmiş olduğu düşünülebilir."Bir şeyden korkup birine sığınma" anlamı. Bu anlama göre de şu düşünülebilir: O'na ilah denmesinin nedeni herkesin korkup O'na sığınır olması O'nun da kendisine sığınanları kurtarıyor bulunmasıdır." (Yorumlar için bkz. Razi, tefsir, c.l, s. 159-161)

Razi'nin yazdıklarına göre, "Allah" sözcüğüne köken olarak "Yüce" anlamını içeren "Lah" sözcüğü de düşünülebilir. (Bkz. Aynı kitap, aynı c., s. 160)

Taberi'nin tefsirinde de "Allah" sözcüğünün, hangi anlamdaki kökten nasıl gelmiş olabileceği, Razi'deki kadar uzun olmasa da anlatılmakta. (Bkz. C. l, s. 41-42.)

Demek ki, "Allah" sözcüğünün kökeni ne olursa olsun, taşıdığı bir anlamı vardır. En başta belirtilen anlamıysa: "Tapınılan" (Ma'bud) anlamıdır. Yani "İlah" dedikleri varlığa "taparlar, tapınırlar", yani "kulluk ederler, ibadet ederler". Temel olan bu.

"Allah" adının özel ad olduğuna nasıl itiraz edildiği daha önce sunulmuştu. Özel ad olduğu kabul edilse bile, "Yüce Yaratıcı"nın başka adları da olamaz mı. Birkaç tane "özel ad"ın bulunması mümkün değil mi? Hamdi Yazır'ın kendisi de bunun "mümkün" olduğunu yazıyor:

"Hatta (O'nun) ism-i hassı (özel adı) bile taaddüd edebilir (yani çok sayıda olabilir) ve muhtelif lisanlarda,

Allah-u Teala'nın ayrı ayrı ism-i hassı bulunmak mümkindir ve ser" an caizdir." diyor. (Bkz. Aynı kitap, aynı s.⁾

Yani Yazır da, "Varlığı kendinden olan Zat"ın (Tanrı'nın) bile olsa, "özel ad"ın "birden çok sayıda" olabileceğini ve "O"na, "çeşitli diller"de, "ayrı ayrı adlar"ın verilebileceğini, "Tanrı", "Huda", "Diyö" denilebileceğini, bunun "Şer'an" (dince) "caiz" olduğunu kabul ediyor.

2-    "Allah"ın çoğulunun olmamasına karşılık "Tanrı'nın ve ötekilerin çoğullarının bulunması:

"Allah"ın çoğulu yok. Buna karşılık "ilah"ın, "huda"nın, ve "tanrı "nın çoğulları var. Bunun böyle olması da, Yazır'a göre "İlah"m, "Huda"nın, "Tanrı"nın... "Allah" adının yerini tam tutamayacağını gösterir.

Oysa, "Allah" adının bir çoğulu yoksa, bunun "Allah" adının anlamından kaynaklandığı gerekmeyebilir. Şöyle düşünülebilir: "Allah" kimi incelemecilerin, dilcilerin ileri sürdükleri gibi Arap dilinin dışından gelmeyse, ileri sürüldüğü gibi "Alaha" ya da "Aloho" biçimlerinden Arapça'ya geçmişse ve az bir değişiklikten sonra öyle süregelmişse, çoğulu olmaması doğal karşılanabilir. Daha önce de çoğulu yoktur da ondan. Bunun birçok örneği vardır: Tanrı'nın Kur'an'da geçen "adlaşmış" sıfatlarından ("en güzel adlar" diye nitelenenlerden) "Kayyum" ve "Rahman" gibi. "Kayyum", Vasıti'nin açıklamasına göre "Süryanca"dır ve Süryan'cada "hiç uyumayan" anlamına gelmektedir. (Bkz. Süyûti, el itkan 1/183) Tanrı'nın "ad"ı olarak söylendiğinde de bu anlam bulunur (hiç uyumayan, her şeyi ve kullarını görüp gözeten) ve "Kayyum"unda "çoğulu" yoktur. "Rahman"da El Müberret ve Sa'lebe'nin incelemelerine göre "ibranca" (Bkz. Süyûti, el itkan 1/181); Süryanilere göreyse "Süryanca"dır ve aslı "acıyan" anlamında "Rahmono"dur (bkz. Aziz Günel Türk Süryaniler Tarihi, s. 48). "Rahman"ın da çoğulu yoktur.

Şu da var: Daha önce Muhammed Abdulmuid Han'ın kitabından yapılan alıntıda görüldüğü gibi,Wellhausen şöyle düşünebileceğini yazıyor: "Araplar, tıpkı Mabatlar gibi, putlarından her birine ALLAH lakabını veriyorlardı. Başlangıçta lakap olarak kullanılan Allah sözcüğü, sonraları, EN BÜYÜK TANRI'NIN ADI oluvermiştir." (Yukarıda, 1/A'ya bkz.) böyle düşünenler var. Eğer bu yorum doğruysa, "Allah" sözcüğünün çoğul almaması doğaldır. Eskiden "En Büyük Tanrı "ya ad olarak verildiği için. "En Büyük Tanrı" birkaç tane olmaz da ondan. "Çok tanrı"ya inanıldığı dönemlerde "çoğulsuz" söylenirken, "TEK TANRI" dönemine geçildikten sonra 'çoğullu" söylenmesi düşünülemez.

Kaldı ki, bir başka yönden de ele alınabilir: daha önce de sunulmuştu ki, kimilerine göre "Allah" sözcüğü, "İlah"tan geliyor. Eğer bu böyleyse, "ilah"ın, "aline" diye çoğulu bulunduğuna göre "Allah" sözcüğünün de çoğulu var kabul edilebilir. Bu durumda, çoğulu olmak yönünden "Tanrı", "Huda" ve "ilah" gibi sözcüklerden farklı olmuyor.

Kısacası, yalnızca çoğulsuzluğuna dayanılarak "Allah" sözcüğünün "Tanrı"dan ve başka dillerdeki adlardan farklı olduğunu ileri sürmek ve "Allah" adı varken öteki adlarla "O Yüce Varlık"tan sözetmenin yerinde olmayacağını savunmak sağlıklı gibi görünmüyor.

3-    Başka Tanrılara "Allah" denmiyor; "Tanrı" deniyor olması:

Yazır, “Tanrı”yı, "cins isim"; "Allah"ı da "has isim (özel ad)" olarak düşünüp ele aldıktan sonra, "Tanrı"nın kapsamının daha geniş ("eam") olduğunu yazıyor. Yani, bu değerlendirmeye göre, "Allah", "Tanrı"dır, ama her "tanrı", "Allah" değildir. Tıpkı "Allah"ın "ilah" olması, ama "ilah"ın "Allah" olmaması gibi.

İlk bakışta bu değerlendirme insana doğru gibi geliyor. Ama konuyu temelden alınca hiç de doğru olmadığı ortaya çıkıyor:

Önce şöyle bir soru soruluyorsa konuya açıklık getirebilir:

ayet: 18.)

Açıklama: Fahruddin Razi'den:

"-İnsanlardan kimi (kimi yorumcular) şöyle der:

'-Bir tek, Güçlü, Hikmetli, Merhametli bir Tanrı'nın varlığına ilişkin bilgi, tüm hakların üzerinde birleştikleri bir bilgidir. Bu konuda, aralarında hiç bir ayrılık yoktur. Aklın doğası da, bu bilginin sağlamlığına tanıklık eder. Çünkü göklerin ve yerin şaşılasılıklarını, bitkilerin, özellikle de hayvanların şaşılasılıklarını, insan vücudundaki şaşılasılıkları ve bütün bunlardaki şaşılası hikmet ve yararlan düşünen kimse; kesinlikle bir Tek, Güçlü, Hikmetli ve Merhametli bir Tanrı'nın varlığını kabul eder.'" (Razi, e't-Tefsiru'l-"Kebir, 26/282)

Razi, yorumcuların, putataparlarca "Allah"ın kabul edilmesini buna bağladıklarını yazıyor.

Razi, putataparların, taptıkları putlar için: "-Bunlar, bizim, Allah katındaki şefaatçilerimizdir." demelerinin de yorumuna girişiyor ve şöyle diyor:

"-Bilesin ki kimi insanlara (yorumculara) göre:

Kafirler (putataparlar), putlara tapınmanın, Tanrı'ya doğrudan tapınmaktan daha çok Tanrı'yı yücelttiğini, Tanrı'ya daha çok saygı anlamı taşıdığını sandılar: '-Tanrı'ya doğrudan ibadet etmekle uğraşmaya bizim yetkimiz yoktur. Biz önce bu putlara ibadet etmeye çalışırız. Putlar, Tanrı katında bize şefaatçiler olarak yardım ederler.' dediler.

Putataparlarla "-Putlar, Allah katında bizim birer şefaatçimizdir." savını nasıl ileri sürdükleri konusunda (yorumcular) tartıştılar: ve birçok görüş ileri sürdüler:

Birinci görüşe göre: Putataparlar, dünyanın her bölgesinden birine 'gökler alemi'nin ruhlarından bir ruh belirlediler. O ruhu da belirli bir putla simgelediler. Sonra, o puta ibadet etmeye koyuldular. Puta ibadetteki amaçlarıysa o belirlenmiş olan RUH'a ibadettir. O ruhun da, asıl Büyük Tanrı'ya kulluk ettiğine inandılar.

İkinci görüşe göre: Putataparlar, yıldızlara tapıyorlardı. Tanrı'ya doğrudan kulluk etmeye, yalnızca yıldızların yetkili olduklarını ileri sürüyorlardı. Sonra, yıldızların doğduklarını ve battıklarını görünce, onlara (birer simge olsun diye) belirli putlar diktiler ve onlara ibadete koyuldular. Putlara ibadetteki amaçları, o yıldızlara ibadeti yöneltmektir.

Üçüncü görüşe göre: Putataparlar, söz konusu putlara, birtakım 'tılsımlar' (gizli-gizemli şeyler) belirleyip koydular. Sonra da, tıpkı 'tılsımcılar' gibi yaklaştılar bu putlara.

Dördüncü görüşe göre: Putataparlar, söz konusu putlarını, peygamberlerinin, ulularının biçimlerinde yaptılar ve bu simgelere ibadete koyuldukları sürece, peygamberlerinin, uluların Tanrı katında kendilerine şefaatçi olacaklarını ileri sürdüler. Bunun, zamanımızda da benzeri vardır: Halkın çoğu, uluların mezarlarına saygı göstermeye kendilerini vermekteler. Onların mezarlarına saygı gösterirlerse, onların da kendilerine Tanrı katında şefaatçi olacaklarına inanırlar.

Beşinci görüşe göre: Putataparlar, 'Tanrı'nın bir ışık; meleklerin de birer ışık (nur) olduklarına inandılar. 'En Büyük Tanrı'ya 'en büyük put'u, meleklere de öteki putlar diktiler.

Altıncı görüşe göre: Belki de putataparlar 'Hululiyye' inancını taşıyorlardı. ('Tanrı'nın eşyaya girdiğine inanıyorlardı). O nedenle de, Tanrı'nın, kimi yüksek ve şerefli cisimlere girmiş olabileceğini düşünüyorlardı." (Fan. Razi 17/59-60.)

Ayrıca bkz. "Put".

Dr. Toshihiko Izutsu, şöyle der:

"-İslam'dan önceki Araplar arasında bulunan Allah kavramı, mahiyet itibarıyla İslam'ın Allah kavramına

"Gözlerin görebildiği biçimde yayılan IŞIK ("e'd,dav"). Sonra şöyle ayrımı yapılıyor Dünyadaki nur, Âhiretteki nur. Dünyadaki de iki türlü., iç gözle görülebilen (manevi) nur, kafadaki gözle görülen nur. (Bkz. El Müfredat, "Nur" maddesi.) Fahruddin Razi de "Güneş ve aydan gelen ışınlara NUR dendiğini" ve nurun sözlük anlamının bu olduğunu yazıyor. (Bkz. F. Razi 23/223.)

Ibnü'l-Cevzi'nin aktardığı tamum da şöyle:

"-Nur: Gözlerdeki ışıkların alıp görme duyusuna ilettiği ve kaynaklarına göre değişen parlak ışık." (Cemaluddin Abdurrahman ibnü'l, Cevzi, Nüzhetü'l-A'yün, Bubu'n-Nûr, s. 599.)

Ibnü'l-Cevzi'de "NUR"un Kur'an yorumcularına göre şu on anlama geldiği anlatılır:

-İslam. (Bkz. Tevbe/32;Saf/8)

-İman. (Bkz. Bakara: 257)

-Hidayet (Bkz. Nur: 35.)

-Peygamber. (Bkz. Maide: 65.)

-Gündüzün aydınlığı. (En'am: 1.)

-Ayın aydınlığı. (Bkz. Furkan: 61.)

-Sırat köprüsünde inanırların saçtıkları aydınlık. (Bkz. Hadid: 12.)

-Açıklama. (Bkz. Maide: 44.)

-Kur'an. (Bkz. A'raf: 157.)

-Ve Adalet (Bkz. Zümer: 69.)

(Bkz. İbnü'l-Cevzi, aynı kitap aynı yer.)

Kuşkusuz, yukarıda görülen anlamlar, "nur" sözcüğüne, yerine göre yorumlarla verilen anlamlardır.

Bilinen, yani "ışık" anlamıyla "Allah"a, "Nur" denebilir mi? "Ehl-i Sünnet" Tanrıbilimcilerine ve yorumcularına göre: "-Hayır!"

Razi, bilinen anlamıyla Tanrı'ya neden "Nur" denemeyeceğini uzun uzun anlatır, özeti şöyle:

Bilinen, yani "ışık", "aydınlık" anlamıyla "nur", ya "cisim"dir ya da cisimdeki bir "durum"dur. Allah, "cisim"de, cisimdeki bir "durum"da olamayacağı için bu anlamda "nur" olarak düşünülemez. (Bkz. F. Razi, 1/122; 23/223 ve öt.)

Ne var ki yukarıda da belirtildiği gibi ayet ve hadislerde "Allah"a "Nur" dendiği görülüyor. "Nur", Tanrı'nın "99 adı" arasında da yer alıyor. (Bkz. "Ad")

Öyleyse, bu yorumculara göre Kur'an ve hadislerde "Allah" için söylenen "Nur", bilinen anlamından başka bir anlam taşıyor olmalıdır. Ibnü'l-Cevzi'nin aktarmasına göre, Kur'an yorumcularınca genellikle benimsenen görüş şöyledir Tanrı'ya "Nur" dendiğinde, bu "Nur" un anlamı, "yol göstericidir ("el Hadi"). Taberi, tefsirinde, bu görüşü, İbn Abbas'tan ve Enes İbn Malik'ten aktarmakta. (Bkz. Taberi, tefsir 18/105.) Bununla birlikte, yorumcular içinde, "Allah, göklerin ve yerin Nuru'dur" anlamındaki Kur'an açıklamasını ele alırken, "Allah, göklerin ve yerin Ziyası'dır (ışığı)" biçiminde yorumlayanlar da var.(Bkz. Taberi, aynı yer.)

Kimilerine göreyse, burada söz konusu olan "Allah'ın " Kendisi (yani Zatı)" değil; "O'nun Nuru"dur. "Allah, göklerin ve yerin Nuru'dur" diye 'başlayan ayette, "O'nun Nuru" anlamına gelen bir deyim de var.

Tirmizi'nin ve Ahmet İbn Hanbel'in de yer verdikleri şöyle bir hadis var:

"-Allah, yaratıkları karanlıkta yarattı (haleke halkehu fi zulmetin). Ve sonra üzerlerine NUR'unu saldı. Bu nurdan kime ulaştıysa o kimse doğru yolu buldu. Bu nur kimden saptıysa o kimse sapıklığa düştü. Onun için diyorum ki, Allah'ın bilgisiyle çerçeveli bir evrende kalemin mürekkebi kurumuştur artık (yazgı bilmiştir). (Tirmizi, iman/18, c. 5, s. 26, hadis no: 2642; Ahmed İbn Hanbel, 2/176,197.)

Bu hadisi, yukarıda sunulan ayetteki "nur" nedeniyle Fahruddin Razi'de aktarıyor. (Bkz. F. Razi, 1/122.) Demek ki anlatılan, Tanrı'nın "Kendisi" ("Zat"ı) değil; "nur"udur. Razi diyor ki, ayette, "Allah, göklerin ve

-Bir NUR (olarak) gördüm.

(Bkz. Müslim, hadis no: 291,292.)

Konuya ilişkin ayrıca bkz. "Isra-Mirac".

Bu anlatılanlardan; Peygamberin, "Allah"m, bu dünyada "görülebilir" olduğunu vs kendisinin de (Miraçta) O'nun kendisini gördüğünü anlattığı sonucu çıkarılabilir mi? Tartışmalıdır.

Allah 'ı öbür Dünyada Görmek:

"Sağlam (sahih)" hadislerde de belirtildiğine göre, Allah, Ahirette, kendisini gösterecektir. Cennettekiler, O'nu (kendisini) açık-seçik göreceklerdir. Peygamber bunu çok açık olarak anlatmaktadır. (Bkz. Buhari, Tefsir / 55-1,2, Tevhid/ 24; Müslim, iman/296,297; Tirmizi, Cennet / 3; ibn Mace, Mukaddime / 13; Ahmet -İbn Hanbel, 4/411. Bir başka hadis için bkz. Buhari, Tefsir/4-8; Müslim, iman/302; Ebu Davud, 4729 ve 4730 no.lu hadis; Tirmizi, Cennet/15; Ahmed İbn Hanbel, 2/275, 293...)

Peygamber "bulutsuz bir havada, öğleyin GÜNEŞ nasıl açık, seçik görülürse ve ayın ondördünde AY nasıl kuşku götürmeyen bir açıklıkla görülüyorsa Allah'ın da öyle açık ve seçik olarak görüleceğini" anlatmakta arkadaşlarına. Konu için ayrıca bkz. "Cennet"

Demek ki, sağlam kabul edilen hadislerin açık anlatımlarına göre: Peygamber, Allah'ın Kendisinin, "görülebilen" bir varlık olduğunu anlatıyor. Yine de konu, yorumcular arasında tartışmalı.

Evren Yaratılmadan önce Allah ve Arş'ı:

-"Hiçbir şey yokken Allah vardı ve ARŞ'ı (tahtı) SU üzerindeydi":

Bu, bir hadistir. Yani Peygamber anlatıyor. (Bkz. Buhari, Bed'ü'1-halk /l) "Allah"ın "gökleri ve yeri (altı günde) yarattığında, ARŞ'ının SU üzerinde olduğu", Kur'an da da (Bkz. Hûd Suresi, ayet: 7.) anlatılmakta. Hadislerde, daha ayrıntılı anlatımlar da yer alıyor: Peygamberle bir arkadaşı (Ebu Rezin) arasında şöyle bir konuşma geçmekte:

-Ey Tanrı Elçisi! Yaratıklarını yaratmadan önce Rabb'imiz (Allah) neredeydi (nasıl bir durumda bulunuyordu)?

-Buluttaydı ("fi amain"). Altında ve üstündeyse HAVA bulunuyordu. Orada hiçbir yaratık yoktu. O'nun ARŞ'ı da SU üzerindeydi. ("ARŞ"=Taht saray. Bkz. "Arş".)

-Bu hadis için bkz. Tirmizi, Tefsir/12, c. 5, s. 288, hadis no: 3109; İbn Mace, Mukaddime/13, c.l., s. 65, hadis no: 182 ("bulut" demek olan "ama" ve hadisin yorumu için aynı sayfada alttaki nota bkz. Ahmet İbn Hanbel, 4/11,12.)

Bu hadiste Davud Peygamberin de Tanrı'ya şöyle seslendiği anlatılır:

-"Subhan'sın Sen ey Allah. Tanrı'msın, Arş'ın üzerine yükseldin..." (Bkz. Darimi, Mukaddime / 32, s. 97.) İslam Peygamberi anlatıyor:

-"Allah Arş'ının üstünde, Arş'ı da, göklerin üstündedir..." (Bkz. Ebu Davud, Kitabu's-Sünne, c. 5., s. 95, hadis no: 4726.)

Allah konusunda yanlış söz söyleyen bir Arap köylüsüne, Peygamberin: "-Vah sana! Allah'ın ne olduğunu bilir misin sen?" dedikten sonra Allah konusunda bilgi verirken yukarıdaki bilgiyi de verdiği yansıtılıyor hadiste.

"Allah" ın "Dünya Göğü" ne (Birinci Kat Göğe) inmesi: Şaban Ayının Onbeşinde:

-"Şaban ayının onbeşinin gecesinde Allah, dünya göğüne iner; Kelb Kabilesi'nin koyunlarının tüylerinin

sayısından bile çok sayıda kimseyi bağışlar." (Bkz. Tirmizi, Savm/39., s. c.3,116, hadis no: 739; İbn Mace, Ikametü's-Salat/191, c. 1., s. 444, hadis no: 1389.)

-"Şaban'ın onbeşinin gecesi olduğunda Allah, güneş batınca dünya

göğüne iner; '-benden bağışlanmasını isteyen yok mu, bağışlayayım; rızık isteyen yok mu rızık vereyim; hasta olan yok mu, iyileştireyim...' diye seslenir. Tanyeri ağarana dek..." (Bkz. İbn Mace, İkametü's-Salat, c.l., s. 444, 1388 no.lu hadis.)

Allah, Dünya Göğüne Her Gece iner:

Peygamber şöyle de açıklar:

-"Tanrımız, gecenin son üçte biri kaldığında dünya göğüne iner; "Dua eden yok mu duasını kabul edeyim? Benden isteyen yok mu istediğini vereyim? Benden bağışlanmasını isteyen yok mu bağışlayayım? Diye seslenir." (Buhari, Teheccüd/14; Müslim, Salatu'l-Müsafirin/168-172, hadis no: 758; Ebu Davud, Sünnet/21, hadis no: 4733.)

Tanrı'nın "dünya göğüne inmesi"nin anlamı nedir?

Hattabi diyor ki: "Selef uleması (eski din bilirleri) ve fıkıh imamları bu tür açıklamaların sözlerinin olduğu gibi alınıp benimsenmesi, tevil yoluna gidilmemesi gerektiği görüşündedirler. Bilgilerinin bu tür açıklamaları kavramakta yetersiz olduğunu biliyorlar da ondan...". (Bkz. Mealimu's-Sünne, Sünenü Ebi Davud'un hamişi, 4733 no.lu hadisin notu. c. 5., s. 101.)

Allah' in Gökleri Elinde Tutması:

Hacc Suresinin 65. ayetinde, Allah'ın, "yerin üzerine düşmesin (ve insanları ezmesin) diye GÖĞÜ TUTTUĞU" anlatılıyor. Fatır Suresinin 41. ayetinde de, Allah'ın "yok olmasınlar diye GÖKLERLE YERİ TUTTUĞU" anlatılıyor. Bkz. "Gök"

Allah'ın "gökler"le "yer"i nasıl tuttuğuna ilişkin ayrıntılı bilgi, ne ayetlerde yer alıyor, ne de Peygamber anlatıyor. Ama Kıyamet gününü nasıl tutacağı ayrıntılı biçimde anlatılıyor.

"Kıyamette, Allah, Gökleri ve Yeri Parmaklarıyla Tutacak" :

"Allah"ın "parmak"lan, "GÖK"ler ve "YER":

Kitap ehlinden bir adam bir yahudi din biliri,

-"Ey Ebe'l, Kasım (Peygamber)! Allah, gökleri bir parmağıyla, yerleri (yedi kat yeri) bir parmağıyla, ağacı ve toprağı bir parmağıyla, öteki yaratıkları da bir parmağıyla tutar ve Melik (hükümdar) Benim! der."

Olayı, Peygamberin arkadaşlarından Abdullah ibn Mes'ud aktarmakta. Abdullah der ki: "-Peygamberin güldüğünü gördüm anlatılanlardan dolayı. Azı dişleri belirinceye dek gülmüştü Peygamber. Ve Peygamber ayetten 've ma kadurellahe hakke kadrihi'yi (Allah'ı yeterince takdir edemediler) (Hacc: 74, Zümer: 67) okumaya başladı." (Bkz. Müslim, Kitabu Sıfati'l-Münafıkın/21 c.3., s. 2147, hadis no: 2786; Tirmizi, Tefsir / 41, c. 5.,, s. 371, hadis no: 3238.)

Hadisin yukarıdaki biçiminde, Allah'ın gökleri, yeri ve öteki yaratıkları parmağıyla tutmasından sözedilirken zamanı belirtmiyor. Ancak, yine Müslim'de, Buhari'de ve öteki hadis kitaplarında yer alan bir başka biçimde zaman belirtiliyor Kıyamet günü. Peygamberin gülüşünün, yahudinin sözlerini onaylar nitelikte olduğu da açıklanıyor. Yani Peygamber, yahudinin yukarıda sunulan anlamdaki sözlerini dinledikten sonra: "-Doğrudur!" deyip onaylamış oluyordu. (Bkz. Buhari, Tevhid/19,26, 36, Tefsir/39-2; Müslim, Kitabu Sıfati'l-Münûfıkin / 19, hadis no: 2786.)

Hadisin Tirmizi'de yer alan biçimine de, Allah (Kıyamet günü) evreni parmaklarında şöyle tutacak:

Beş parmaktan:

-Birinci parmakta: Gökler -İkinci parmakta: Yer -Üçüncü parmakta: Sular -Dördüncü parmakta: Dağlar -Beşinci parmakta: Öteki yaratıklar.

Hadisi aktaranlardan Muhammed İbn Salt, anlatırken önce küçük parmağını gösteriyor. Sonra sırasıyla baş parmağa kadar geliyor. Yani, Allah'ın gökleri yeri, sulan, dağlan ve öteki yaratıkları beş parmağında nasıl tutacağını öyle gösteriyor. Daha doğrusu nasıl anlatıldığını öyle aktarıyor. (Bkz. Tirmizi, Tefsir 41, c. 5., s. 371, hadis no: 3240.)

Buhari'de, Müslim'de ve Tirmizi'de bu hadis, Zümer Suresinin 67. ayetinin tefsiri olarak yer almakta. Bu ayetin başından bir parça yukarıda sunulmuştu. Tamamının anlamı şöyledir:

"-Onlar Allah'ı yeterince bilip değerlendiremediler. Bütün yeryüzü, Kıyamet günü, O'nun avucundadır. Gökler de O'nun sağ elinde durulmuş olacaktır. Subhan'dır. (Yüce'dir) O. Onların ortak koşmalarından da münezzehtir." (Zümer: 67.)

"Gizli Hazineyken..."

Allah, Peygamberin diliyle anlatıyor:

-"Bilinmeyen bir hazineydim bilinmek istedim; o nedenle yaratıkları yarattım. Kendimi tanıttım ve beni tanıdılar."

Özellikle gizemciler kesiminde çok ünlü bir hadistir. Ama ibn Teymiyye, "-Bu hadisin ne sağlam, ne de zayıf bir senedi bulunduğunu biliyorum" diyor Zerkeşi, Hafız ibn Hacer, Süyûti ve başkaları da benzer şeyi söylüyorlar ve hadisin "sened"inin bulunmadığını yazıyorlar. Ali el Kari ise; sözlerinin hadis olmadığını, ama anlamının doğru olduğunu ve Zariyat Suresinin 56. ayetinin anlattığına uyduğunu (bu ayetin anlamı: "cinleri ve insanları, beni tanısınlar, bana kulluk etsinler diye yarattım") yazar. (Bkz. İbnü'l-Cevzi, Keşfu'1-Hafa, c. 2., s. 173, Beyrut, 1985 hadis no: 2016; Ali el Kari, el Mesnu, Beyrut, 1984, s. 141, hadis no: 232.)

"O'nun Kendine Sığınmak":

Korkulacak durumlar karşısında Peygamberin şöyle dediği bildirilir:

-"Eûzü bi vechike = Senin 'Vechine' sığınırım!" (Örneğin bkz. Buhari, Tefsir/6-2, i'tisam/11, Tevhid / 16-45; Tirmizi/7, hadis no: 3065.)

"Vech", sözlük anlamıyla "yüz" demekse de, Allah için "yüz"ü uygun bulmayan yorumcular gerek Kur'an'da, gerek hadislerde yer alan kimi "vech"lere, "ZAT' diye anlam verirler. "Kendi" demek. Buna göre, Peygamber sığınırken şöyle demiş oluyor:

-"Allah'ım, bu tür kötü durumlardan Senin Kendine sığınırım!"

"Allah" ın Kendi Üzerinde Düşünmek":

-"Allah'ın yaratıktan üzerinde düşünün, ama Kendi üzerinde düşünmeyin!"

Peygamber böyle bir şey söylemiş midir?

Maide Suresinin 48. ayetinde de geçer, ama Allah'ın sıfatı olarak değil, 'Kitab'ın sıfatı olarak...) Kimi yalnızca iki kez geçer. "Kuddûs" gibi. (Yukarıda, bir de, Cum'a Suresi'nin 1. ayetinde.) Kimi biraz daha çok, kimiyse pek çok kez geçer; Örneğin "Rahmen" 57, "Rahim" 113 kez geçmekte. Yukarıdaki ayetlerde yer almayan ve Kur'an'da pek çok geçen sıfatlar da var: "Alim" gibi. "Bilen" anlamındadır ve 161 kez geçer. "Semi" gibi. "işiten" anlamındadır ve 46 kez geçer. "Basir" gibi. "Gören" anlamındadır ve 51 kez geçer.

"Ad"lar (sıfatlar) için bkz. "Ad", "Sıfat".

İSLAM "KELÂM"INDA "ALLAH"

A- Allah'ın Varlığı Nasıl Kanıtlanabilir?

İslam düşünürlerince genellikle benimsenen bölümlemeye göre:

-"Varlığı zorunlu" olan ("Vacibu'l-Vücûd") vardır.

-"Varlığı olsa da olur, olmasa da olur" olan ("Mümkinü'l-Vücûd") vardır.

-"Varlığı hiç olamaz" olan (Mümteni'u'l-Vücûd") vardır.

Birinciye örnek: Allah

İkinciye örnek: Allahın dışındaki her şey.

Üçüncüye örnek: Allah'ın tersi ya da bir başka Allah (Yani Allah'ın karşıtı da, bir başka Allah da hiçbir zaman olamaz.)

Şunlar ortaya çıkıyor:

-İlle de olmak, zorunluluk ("vücûb").

-Olabilirlik-olmayabilirlik ("imkan").

-Hiç olamazlık ("imtina").

Bir de:

-Sonradanlık ("hudûs") var.

İslam "Kelam"cılarına göre: "Allahın dışındaki her şey" - ki, buna "masiva" ve "alem" de deniyor - Ben "mümkinu'l-vücûd"dur yani "varlığı, olsa da olur, olmasa da olur" türdendir; hem de sonradan"dır. Çünkü "olmayabilirdi", olması "ille de gerekli, zorunlu" değildi, ama "olmuş", "yokken" ve "sonradan" olmuştur. Allah yaratmıştır. Allah'ın bir "hikmet"ine dayalı olarak varlık kazanmıştır. Allah istemeseydi yaratmazdı.

Allah için bir zorunluluk değildir bu.

İşte "Allah"ın varlığı "kanıtlanırken İslam felsefe ve Tanrıbiliminde ("kelam"ında) en çok, "alem"in (Tanrı'nın dışındaki her şeyin) bu özelliğine dayanılır. Başvurulan iki yol:

-"Âlem"in "sonradanlığı" yoluyla Allah'ın varlığını kanıtlamak.

-"Âlem"in "olması"nın da "olmaması"nın da "olabilirliği" ele alınarak Allah'ın varlığını kanıtlamak.

l- "Sonradanlık" ("Hudûs") Yolu:

"Âlem, 'sonradan olma'dı ('hadis').

Her 'sonradan olan'ın da bir yapıp ortaya koyanı ('Muhdis') vardır.

Öyleyse 'Âlem'in de hiç yokken 'sonradan' ortaya koyanı vardır.

İşte bu 'sonradan ortaya koyan', Allah'tır."

dağlarıyla, ırmaklarıyla, cansızı, bitkisi, hayvanı ve insanıyla bu yeryüzü, güneşi, ayı ve yıldızlarıyla şu gökyüzü, kat kat gökler, daha önce hiç yoktuysa ve meydana çıkması "sonradan"sa, bir VAREDİCİ'si, olmadan "var" olmuştur? Belli ki bir "Varedici"si vardır, işte o "Varedici", Allah'tan başkası değildir.

Allah'ı kanıtlamanın bir yolu bu. "Hudus yoluyla kanıtlama" denir buna.

İyi ama, "Âlem"in, "sonradan" olmadığı, "başlangıcı "nın hiç bulunmadığı, hep öyle süregeldiği

("kadim-ezeli") olduğu söylenemez mi?

Bunu söyleyenler de var kuşkusuz.

Evrenin "sonradan" olduğunu savunanlara karşı, bu görüşü benimseyenler evrenin bir zaman "yok"ken "sonradan" varolmuş olabileceğinin kabul edilemez olduğunu ileri sürmekteler. Felsefe-Kelam kitaplarında, bu iki kesim arasında şu tür karşılaşmalar bulunduğu görülür:

-Evren (alem), hiç yokken, "sonradan" olmuştur ("hadis"tir).

-Olamaz.

-Neden?

-Hiçbir şey "yok"tan var olamaz. Bir temeli, bir "madde"si olur da, öyle var olur. "-Bir maddesi vardır, alem o maddeden yaratılıp ortaya kondu." dense, o zaman da: "-Peki o madde nasıl ortaya çıktı, o madde hangi şeyden hangi maddeden yaratıldı?" sorusu karşıya çıkar. Demek ki alem sonradan olmuş değildir, "kadim"dir.

-Allah'ın gücü her şeye yeter. Bir şeyi, hiçbir temeli maddesi olmaksızın yaratmaya da yetmiştir ve alemi "yoktan" yaratmıştır.

-Varsayalım ki öyle. Ama alem bir zaman "yok"ken nasıl olmuş da ve hangi şey yol açmış da "var" olmuş? -Allah'ın "hikmet"i. Kimse "O'nun hikmeti"ni bilemez.

-Varsayalım ki, alem bir zaman "yok"ken, bir "neden"i, "hikmet"i olmuş da "var" olmuş. "Nedenlerin nedeni" ve var olması için gerekli olan her şey bulunduğunda zorunlu olarak var olmuştur, ilk ve asıl neden, Allah'tır. Ama Allah, "ezeli"dir. Âlem de O'nun eseri olduğuna göre, alem için de "ezelidir" demek gerekiyor. Çünkü alemin meydana gelmesi için "gerekli olan her şey ve bütün neden (el illetü't-tamme)" bulunsun da alem meydana gelmesin; düşünülemez. "Her şeyin ve bütün neden"in bulunduğunda daha "zaman" yoktur, ezelilik vardır, "İlk Neden"in, "Nedenler Nedeni"nin, tümüyle "zamansız, öncesiz, ezeli" olduğu kabul edildiğine göre, o sırada ortaya konulması, yaratılması gereken alemin de başlangıçsız, öncesiz, zamansız (kadim) olması gerekir. Bu durumda evren için "sonradan olmadır" nasıl diyebiliyorsunuz?

-İlk Neden (Yaratıcı), "ezel"de, evreni yaratıp ortaya koymak dilerken "O'nun iradesi", evrenin zaman içinde ve falanca zamanda meydana gelmesini sonuçlandıracak biçimde gerçekleşmiş olabilir. Yani Allah, "-Âlem zaman içinde (falanca zaman) meydana gelsin!" demiş olabilir. O, dilediği zamanı seçmekte "özgür"dür ("muhtar").

Tartışmalar böyle sürüp gider.

Konu için "kelam" kitaplarına (örneğin Celalüddin Devvani, istanbul, 1316, c.l., s. 47,165) bakınız.

Evrenin "sonradan" ("hadis") olduğunu kanıtlama çabasına girişilirken çok çeşitli biçimlerin sergilendiği görülür. Örnek:

Bakılır ki, gözle görülen, duyuların herhangi biriyle algılanan cisimleri, bu cisimlerin aldığı biçimleri, gelip geçici durumların önce yokken sonradan ortaya çıkmaktalar, yıpranmaktalar, değişmekteler, yok olmaktalar. Bütün bunlar, varlıklarının "sonradan" ve bir "yaratma ürünü" olduğunu gösterir. Yaratan'sa Allah'tır.

Evren her şeyiyle birlikte değişmektedir. Değişken dansa "öncesiz'" ve "sonrasız" olamaz. Öyleyse evren (alem) de "öncesiz ve sonrasız" değildir, bir "illet"in, bir "tam neden"in sonucudur. Nedenler Nedeni'yse Allah'tır.

İbrahim Peygamber, En'am Suresinin 74. ve onu izleyen ayetlerinde anlatıldığı gibi, "yıldız"ı görmüş, "Tanrı'm" demiş sonra vazgeçmiş. "Ay"ı görmüş "Tanrı'm" demiş, sonra vazgeçmiş, "Güneş"i görmüş "Tanrı'm" demiş, yine vazgeçmiş. Bunlara "Tanrı" demekten neden vazgeçmiş? Bunların "ufûl" ettiklerini

"kayıp gittikleri"ni, yani "değişir" olduklarını görmüş de ondan. Neden ki, Allah değişmez. Değişen de Allah olamaz. Çünkü değişen "sonradan" olmadır. Allah'sa "öncesiz" ve "sonrasız"dır. Allah için, böyle olmaktan başka türlüsü düşünülemez.

Özet olarak ve genellikle böyle anlatılır. (Bkz. Seyyid Şerif Cürcani, Şerhu'l-Mevakıf; Celaluddin Devvani ve öteki kelam kitapları. Ayrıca bkz. Bekir Topaloğlu, Allah'ın Varlığı, Diyanet yayınları.)

2-Olabilirlik-Olmayabilirlik    (İmkan) Yolu:

Âlem için: "-İlle de olması gerekiyordu, zorunluydu"denemez. Ne var olması için, ne de var olmaması için "olamaz" denir. Yani, var da olabilir, yok da olabilir. Böyle olunca da, "olması" için bir zorunluluk yokken olduğuna göre, varlığını sonuçlandıran bir "illet", bir "Tam Neden" olmalıdır. Bir ortaya koyan bulunmalıdır. İşte bu Neden, "Nedenler Nedeni", Allah'tır. Yani, Allah olmasaydı, alem, durup dururken "var" olamazdı.

Kelam kitaplarında şöyle denir:

-Âlem mümkin'dir (yani olması da olmaması da zorunlu ya da imkansız değildir). Böyle olan her şey için bir "imkan veren" vardır. Demek ki aleme de imkan veren, varlık veren vardır. İşte O, Allah'tır. Allah'ın kendisi için böyle bir şey söz konusu olamaz. Yani: "-Allah'ı da var eden bulunmalıydı." denemez. Çünkü Allah'ın varlığı kendilidedir ve yokluğu "muhal"dir, düşünülemez.

3-    Başka Yollar:

Allah'ın varlığını kanıtlamak için çok çeşitli yollar ileri sürülür. Bu yollardan kimi karmaşıktır, "felsefe"nin etkisiyle ve felsefeyi dinsel kavranılan savunmada kullanma çabalarıyla geliştirilmiş, sıradan halkın kolayca kavrayamayacağı biçimlerde kalıplaştırılmıştır. Kimiyse, düzdür, sıradan halkın kolayca anlayabileceği türdendir. Karmaşık yollarla Allah'ı kanıtlama çabalan, "kelam" kitaplarını doldurmuştur. Sayısız kapısı olan, kapılan tek tek açılıp içine girildikten sonra çıkış kapısının nerede olduğu bilinemeyen, şaşırılıp kalınan büyük bir binanın durumuna dönüştürülmüştür. Ünlü tasavvufçu Muhyiddin İbnü'l-Arabi (ölm. 1240) bile, evrendeki hiçbir şeyle, "Allah"ın Kendisini dile getiren bir anlatımın ortaya konamayacağını belirttiği halde, söz konusu karmaşık yola girişmekten kendini alamamakta, "Vacib"i, yani "Allah"ı "is-bat" için 5 yoldan sözetmekte, birincide "varlık" demek olan "VÜCUD"u, ikincide "Akl"ı, üçüncüde çeşitli anlamları yanında "Kendi" demek olan "NEFS"i, "NEFES"i, dördüncüde, "CİSM"i ve beşincide "varlığını başkasına, bir cisimle bağlı olarak sürdüren, kendi başına var olamayan" renk, koku, tat... gibi şeylere ad olarak verilen "ARAZ"ı ele olarak Allah'ın varlığını kanıtlama çabasını göstermekte. (Bkz. Muhyiddin İbnu'l-Arabi, el Bulğa Fi'l-Hikme, İstanbul, 1969, yayın. Nihat Keklik, varak 121-130.)

Allah'ın, varlığını kanıtlama konusunda genellikle karmaşık olmayan, düz yol seçilir. Şöyle:

-"Şu göklere, yıldızlara, şu yeryüzüne, dağlara, (aşlara, ağaçlara, çeşitli bitkilere, hayvanlara, insanlara, şu insandaki yapıya, şu yapının işleyişine, düzenine, şu renklere, şu uyuma, şu dengeye, şu şaşılasılıklara... bakın. Bunlar kendiliğinden olabilir mi? Bunları Yaralan, ortaya koyan vardır. Her yapının bir ustası olduğu gibi. İşte O, Allah'tır."

"-Evreni, düzenini, yapısını yarattıktan sonra, bu düzeni ve varlığı sürdüren gücün varlığı apaçık ortada. Yoksa gelişen, değişen biçim ve durumlar akışında her şey nasıl dengede durabilir?"

Bu ve benzeri anlatışlarla dile getirilen Allah'ın varlığı

Allah'ın varlığını kanıtlama çabaları, tarih boyunca süregelmiştir. Yahudi, Hıristiyan ve İslam Tanrıbilimcileri, çağa, düşünsel gelişmelere göre çeşitli yollar önermişlerdir. Yahudi Tanrıbilimcilerle, Müslüman Tanrıbilimciler eski felsefe ve mantıktan olabildiğince, benzer nitelikte yararlanmışlardır bu konuda. (Yahudi Tanrıbilimcilerinden en önde gelen ve 1135-1205 yıllarında yaşamış bulunan Musa ibn Meymun'un bu alandaki çabası için bkz. Delaletü'l-Hairin, yay. Hüseyin Atay, s. 231-273 ve öt.)

B- Allah'ın Kendisini Olduğu Gibi (Künhünü) Bilip Kavramak Mümkün mü?

Soru, daha kısa olarak şöyle de sorulabilir:

-Allah, tam olarak bilinebilir mi?

Bu soruya, genellikle verilen karşılık: "-Hayır!"dır.

Kur'an yorumcuları, En'am Suresinin 91. ayetindeki: "Onlar, Allah'ı yeterince değerlendiremediler" anlamındaki anlatımı, "-Allah'ı yeterince bilemediler." biçiminde yorumlayanlar bulunduğunu aktarırlar. Örneğin ayete, bu anlamı vermekte. (Bkz. F. Razi, c., 1., s. 72.) Tasavvuf kitaplarında, "-Subhan'sın (Yüce'sin) Tanrı'm! Seni yeterince bilemedik!" anlamında bir hadis aktarılır. Celalüddin Devvani'nin "Adudiyye" şehrinde bu hadis ve "Allah'ın nimetleri üzerinde düşünün, ama kendisi hakkında düşünmeyin, çünkü siz O'nu tam anlamıyla bilemezsiniz!" anlamındaki hadis aktarıldıktan sonra ilk dizesi Ebubekir'e, ikinci dizesi Ali'ye ait olduğu bildirilen şu anlamdaki "beyt"e yer verilir:

-"O'nun tam kavranılamayacağını kavramak, O'nu kavramaktır. O'nun 'Zatı'ının sırrı'ndan söz etmekse, O'na ortak koşmaktır (şirk)".

(Devvani-Gelenbevi, İstanbul, 1316, c.l, s.176-177.)

Devvani, Allah'ı "künhü"yle, yani olduğu gibi tam anlamıyla bilmenin, kimilerine göre, "hiç gerçekleşmemiş" olduğunu, kimilerine göre de bunun gerçekleşmesinin "mümkün olmayacağını yazar, ikinci görüşü savunanlar arasında "Hüccetü'l-İslam"ı ve "İmamu'l-Haremeyn"i de gösterir. (Bkz. Devvani, aynı kitap, s. 173-175.)

C- Allah'ın Sıfatları Üstüne Tartışmalar:

Allah'ın "sıfat"lan konusunda, "felsefeciler"in görüşleri ayrı, "kelamcılar"ınki ayrı, "kelamcılar"dan da "Sünnet Ehli"nden olanlarınki ayrı, "Mutezile"ninki ayrı, "Sünnet Ehli"nden de "Matüridiler"inki ayrı, "Eş'ariler"inki ayrı olarak aktarılır. Ne var ki, aktarmalar da (rivayetler) hep aynı değildir. Kimlerin hangi görüşte olduklarını falanca "akaid" kitabı ayrı aktarır, filanca kitap ayrı biçimde aktarır. "Asıl (temel) metin"lerde bir türlü aktarma ve açıklama yer alırken, bunların "şerii'lerinde, "haşiyelerinde, yani başkaları tarafından düşülen notlarda ve açıklamalarda karşı çıkışların ve başka tür bilgilerin yer aldığı görülür. Kısacası, kimin hangi görüşte olduğunu kesin ve net olarak söylemek kolay olmamakta. Kelam kitapları, bu alandaki tartışmalarla dolup taşmakta.

Celalüddin Devvani'nin "Adudiyye" şehrinden:

"Kelamcılarla bilgeler (felsefeciler) arasında, Allah'ın 'Âlim (Bilen)' 'Kadir (Güçlü)' 'Mürid (Dileyen)' 'Mütekellim (Konuşan)" olduğu ve öteki nitelikleri de böyle taşıdığı konusunda herhangi bir görüş ayrılığı yoktur. Yalnızca şu noktalarda görüş ayrılıkları var:

-Allah'ın sıfatları Kendisi'nin aynı mıdır?

-Allah'ın sıfatları Kendisi'nin dışında mıdır ('Gayrı mıdır')?

-Yoksa, sıfatlar, Allah'ın ne aynı, ne de kendisi'nin dışında mıdır?

Mutezile ile felsefeciler birinci görüşte, kelamcıların cumhuru (çoğunluğu) ikinci görüşte, Eş'ari de üçüncü görüştedir." (Arapçasından aynen çevrilmiştir. Bkz. Devvani-Gelenbevi, İstanbul, 1316, c. 1., s. 259,260.)

Bu şehre not düşen (haşiye) Gelenbevi (Gelenbe'li İsmail, ölm. 1790) ise, "Kelamcıların cumhuru"nun ikinci görüşte olmadıklarını, yalnızca "Eşari'ler"in de üçüncü görüşte bulunmadıklarını, gerçekte "Eş'ari'-ler"in de "Maturidi'ler"in de üçüncü görüşü paylaştıklarını belirtir. (Bkz. Devvani-Gelenbevi, c. l., s. 261.) Mercani de bir not düşüyor, o da "Mutezile" ile "Felsefeciler"in aynı görüşte oldukları yolundaki açıklamaya karşı çıkıyor. "Mutezile'yle aynı görüşü paylaşan Hasan el Basri'den başlayarak ortaya çıkan 'Sonuncular'dır (Müteahhirin). (Bkz. Devvani-Gelenbevi-Mercani, c. 1., s. 260.)

Ünlü "Emali" adlı kitabın yazan Siracuddin Ali de (ölm. 1173) iki "beyt"in de şöyle der:

"Allah'ın sıfatları, Zat'ının (Kendisinin) aynı değildir. Kendisinden başka ve ayrı da değildir. Zat'ından (Kendisinden) ve işlerinden dolayı olan sıfatlarının tümü de KADİM'dir (önceleri ve sonraları yoktur) ve son bulmaktan uzaktır."

"Sünnet Ehli'nin görüşü: Allah'ın sıfatları, kendisinin ne aynıdır, ne de başkasıdır. Bilgelerin (felsefecilerin) görüşü: Allah'ın sıfatları, kendisinin aynıdır. Mutezile'nin görüşü: Allah'ın sıfatları, kendisinden başkadır. İbn Cemaa da böyle açıklar. Mutezi'leden ünlü aktarılışa göreyse, bu mezheb, Allah'ın sıfatlarını hiç kabul etmemektedirler..." (Ali el Kari, Şerhu'l-Emali, istanbul, 1985, Arapça, s. 20.)

Demek ki, "Allah'ın sıfatları" olduğunu benimseyenlerden kimilerine göre bu sıfatlar Tanrı'nın kendisinden başka değildir, kendisinin aynıdır, kimilerine göre Tanrı'nın kendisi başkadır, sıfatları başkadır; kimilerine göreyse, sıfatlar için ne "Allah'ın kendisinin aynıdır", ne de "Allah'ın kendisinden başkadır" denebilir. Sünnet Ehli'nin genellikle benimsediği görülen görüş sonuncu görüştür.

Peki nelerdir Allah'ın sıfatları?

Sıfatlardan kimi, Allah'ın "Zat"ından (Kendinden) dolayıdır, bunlara "Zati Sıfatlar (Sıfat-ı Zatiyye)" denir. Kimileri de "iş"lerinden dolayıdır, bunlara da "Sıfat-ı Fi'liyye)" denir:

1- Allah 'ın Zati Sıfatları:

Bu sıfatlardan biriyle Allah'ın varlığı, dile getirilir: "Vücûd". Anlamı: Varlık. Allah, "Vacibu'l-Vücûd"dur. Yani, "var olmaması düşünülemeyen, var olması zorunlu, varlığı kendinden olan"dır.

Öteki sıfatların da kimileriyle Allah'ın "ne olmadığı" dile getirilir. Bunlara "Selbi (olumsuzluklu) sıfatlar (Sıfat-ı Selbiyye)" denir. Kimileriyse Allah'ın "ne olduğu"nu dile getirir. Bunlara da "Sübûti (olumluluklu) sıfatlar (Sıfat-ı Subûtiyye)" denir.

a)    Selbi Sıfatlar:

Şunlar olarak bilinir:

-KIDEM: Öncesi olmamak. Allah'ın, "Kadim"dir. Yani "öncesi olmayan" bir varlıktır.

-BEKA: Sonrası olmamak. Allah, "Baki"dir. Yani, "sonu, sonrası olmayan" bir varlıktır.

-KIYAM Bİ NEFSlHİ: Kendininkine yeterli olup var olmak için bir başkasına bir yere dayanma gereksinimi olmamak. Allah, "yeri-yurdu ve dayanağı olmayan" bir varlıktır.

-VAHDÂNİYYET: Bir-Tek olmak. Allah "hiçbir şeyi başkasıyla paylaşmayan ortağı olmayan" bir varlıktır.

-MUHALEFETUN LİL HAVÂDlS: Sonradan olanlara, yamuklara, benzer nitelikte olmak. Allah "Kendisinin dışındakilere hiçbir biçimde benzemeyen" bir varlıktır.

b)    Subuti Sıfatlar:

Bunlar da şöyle yedi olarak sayılır:

-HAYAT: Diri olmak. Allah, "Hayy"dır, yani "Diri"dir.

-İLİM: Bilmek. Allah, "Alim"dir, yani "Bilen"dir.

-SEMİ: İşitmek. Allah, "Semi"dir, yani "İşitici"dir.

-BASAR: Görmek. Allah, "Basir"dir. Yani: "Gören"dir.

-İRADE: Dilemek. Allah, "Mürid"dir. Yani "Dileyen"dir.

-KUDRET: Güç. Allah, "Kadir"dir. Yani "Güçlü"dür.

-KELÂM: Konuşmak, söz söylemek, söz. Allah, "Mütekellim"dir. Yani "Konuşan"dır.

Allah için ne "bilgisizlik" ne de bilgisinde bir "değişme" söz konusu olabilir, öyleyse, Allah'ın bilgisi, Ahmed"in falanca yere falanca zaman girmesi, filanca zaman çıkması, Mehmed'in filanca zaman filanca durumda bulunması gibi ayrıntılı ve zamanlı olayları, durumları tek tek içine almaz. Felsefecilerin, işte bu görüşte oldukları aktarılır. Ama kelamcılar arasında, felsefecilerin ne dedikleri, ne demek istedikleri konusunda da tam bir anlaşma bulunduğunu söylemek güçtür. (Bkz. Devvani-Gelenbevi-Mercani-Hal-hali, İstanbul, 1316, c., 2., s. 5 - 75.) Geniş bir bilgi için ayrıca Şerhu Mevakıfa da bkz.)

Kelamcılara göre, Allah, her şeyi bütününü ve parçalarım, en küçük ayrıntıları da içini alacak biçimde "BİLİR". Ancak, Sünnet Ehli'nin genellikle benimsediği görüşe göre, Allah, "bilgi (ilim)" sıfatıyla, Mutezile görüşüne göreyse "Zat"ıyla bilir. (Kelam kitaplarına bkz.)

Allah'ın "görmesi" ve "işitmesi"yle ilgili görüşler de ayrı çerçevede.

Allah'ın Dilemesi ("irade"si)

Mutezile görüşüne göre Allah, insanlar için "kötü (şer)" şeyleri dilemez. Dilediklerinin hepsi "iyi"dir (hayr). Bu "zorunlu"dur da. Sünnet Ehli'nin benimsediği genel görüşe göreyse Allah, "iyi" şeyleri dilediği gibi, "kötü" şeyleri de diler. "Kul"da "kazanma" (kesb), Allah'ta da "yaratma" söz konusudur. İyiyi de, kötüyü de sevaplı şeyleri de, günahlı şeyleri de "yaratan" Allah'tır. "Kazanan"sa, "kul". (Akaid kitaplarına bkz.)

Allah' ın Konuşması

-Allah nasıl konuşur?

-Ve Allah'la nasıl konuşulur?

Anlamı:

(Diyanet'in)

Allah bir insanla ancak vahiy suretiyle veya perde arkasından konuşur. Yahut bir elçi gönderir; izniyle dilediğine vahyeder. Doğrusu O, Yüce'dir. Hakim'dir. (Şûra Suresi, ayet: 51.)

Tirmizi'de ve ibn Mace'de yer alan bir hadis:

Cabir ibn Abdullah anlatıyor. Peygamberle Cabir arasında şöyle bir konuşma geçer:

-Ne o Cabir, seni üzgün görüyorum.

-Babam şehid oldu ey Tanrı Elçisi. Uhud savaşında öldürüldü. Arkasında da kan, çoluk,çocuk ve bir sürü borç bıraktı!

-Babanın Allah'a nasıl kavuşup nasıl konuştuğu müjdesini vereyim mi?

-Evet!

-Allah, hiçbir insanla perde arkasının dışında konuşmuş değildir. Ama senin babanla arada hiçbir perde olmaksızın konuştu. Babana: "-Kulum! İste, ne istersen vereyim!" dedi. Baban da: "-Beni diriltmiş olsan, ikinci kez senin uğrunda şehid olurum." deyince Allah şu karşılığı verdi: "-bir daha oraya (dünyaya) döndürülemeyeceğine ilişkin söz verdim." Baban la şöyle dedi: "Öyleyse Tanrı'm! Arkamda bıraktıklarıma bunu bildir!" Tirmizi, c. 5, s. 230-231, hadis no: 3010; İbn Mace, c. l, s. 68, hadis no: 190, c. 2, s. 936, hadis no: 2800.)

-TEVKİN: Yaratmak. Allah, "Mükevvin, Halik, Bari"dir, yani "Yaratıcı"dır.

Allah'ın ne yaptığı, ne yapar olduğu, neler yapacağı ve yapabileceği üstüne Kur'an'da ve hadislerde çokça açıklamalar vardır. Ancak, Allah'ın bütün işlerini islam Tanrıbilimcileri, tek bir kavramda, "yaratmak" demek olan "tekvin"de toplamaktalar. Ne var ki, kelamcılar, "tekvin" konusunda da aynı görüşte birleşmiş değiller. Konu için bkz. "Yaratmak".

İnsan da Allah'ın bir yaratığıdır. Kendisini "tanısın, kulluk etsin" diye yaratmış sorumluluk yüklemiş, tutum ve davranışlara göre ödüllendireceğini ya da cezalandıracağını bildirmiştir, insan evrende "onurlandırılmış" bir varlıktır. Ama Allah'ın buyrukları doğrultusunda davranmadığı zaman "çok alçak" bir duruma düşer. Allah, "yazıcı melekleri"yle, insanların tutumlarını, davranışlarım denetler. "Koruyucu melekler"iyle de tehlikelerden korur.

Konu için bkz. "insan", "melek".

ÖZET

ÖZET

Bu maddedeki ayetlerin, hadislerin ve yorumlarının dile getirildiklerinden anlaşılanlar şöyle özetlenebilir: Allah: Evreni, her şeyiyle birlikte yoktan var eden varlık. "Allah" adı, islam dinbilirlerinden kimine göre, bu varlığın, hiçbir anlamı sözcükten türemiş olmayan özel adıdır. Kimine göreyse "tapınılan" anlamına gelen "ilah" gibi bir sözcükten türedikten sonra "Tanrı "nın "özel ad"ı olmuştur. Eski islam ulemasından, "Allah" yerine, "Tanrı", "Huda" gibi sözcüklerin kullanılmasına karşı çıkan olmamıştır. Karşı çıkanlar, yakın bir geçmişe dayanır. Kur'an'ın ve hadislerin açıklamalarında "Allah" yerine "İlah" da dendiği açıkça görülür. Allah'ın başka "adlar"ı (sıfatları) da vardır. Bunlara, Kur'an diliyle "En güzel adlar" anlamına gelen "el Esmau'l-Husna" denir. Kimi sağlam hadislerde bu "adlar"ın sayısının "99" olduğu belirtilir, İslam kelamcıları, "Allah'ın sıfatları"nı bölümlere ayırırlar: "Allah'ın Kendisi"nden (Zat'ından) dolayı olan sıfatlarına "Zat Sıfatları (Sıfat-ı Zatiyye)" "iş"lerinden dolayı olan sıfatlarına da "Fiil Sıfatları (Sıfat-ı Fi'liyye)" denir. Zat sıfatları'ndan Allah'ın hiçbir şeye benzemediğini dile getirenlere "Selbi (olumsuzluklu) Sıfatlar, (Sıfat-ı Selbiyye), nasıl bir varlık olduğunu dile getirenlereyse "Subûti (olumluluklu) Sıfatlar" (Sıfat- Subutiyye) adı verilir. Birinciler şöyle sayılır: "Kıdem": Öncesizlik. "Beka": Sonrasızlık. "Kıyam Bi Nefsihi": Var olması için başkasına dayanır olmamak. "Vahdaniyyet": Bir olmak, başka ortağı bulunmamak. "Muhalefetun Lil Havadis": Yaratıklardan hiçbirine hiçbir yönden benzememek. İkinciler de şöyle sıralanır: "Hayat": Dirilik. "İlim": Tanrı'nın bilir olması. "Semi": Tanrı'nın işitir olması. "Basar": Tanrı'nın görür olması, "irade": Tanrı'nın dilemesi. "Kudret": Güç (Tanrı'nın gücü). "Kelam": Tanrı'nın konuşur olması, sözleri. "Fil Sıfatları" da bir sıfatta toplanır: "Tekvin": Yaratmak (Tanrı'nın yaratması).

Allah'ın evreni ve evren içinde de insanları yarattıktan sonra görüp gözetmesi, koruyup kollaması, insanlara sorumluluklar yüklemesi ve denetlemesi vardır. Allah tüm yönetim ve denetim işlerini yaparken melekleri görevlendirir. Kimi melekler, "yazıcılar", kimileri de "koruyucular" olarak ve daha başka türlü görevler alarak Tanrı'nın buyruklarını yerine getirirler.