... VE İHTİLAL

Yazan: Altan Öymen

Yayın hakları: © Doğan Egmont Yayıncılık ve Yapımcılık Tic. A.Ş.

Bu eserin bütün hakları saklıdır. Yayınevinden yazılı izin alınmadan kısmen veya

tamamen alıntı yapılamaz, hiçbir şekilde kopya edilemez, çoğaltılamaz ve yayımlanamaz.

Dijital yayın tarihi: Mart 2014 / ISBN 978-605-09-1893-9

Kapak tasarımı: Yavuz Korkut

Doğan Egmont Yayıncılık ve Yapımcılık Tic. A.Ş.

19 Mayıs Cad. Golden Plaza No. 1 Kat 10, 34360 Şişli - İSTANBUL

Tel. (212) 373 77 00 / Faks (212) 355 83 16

www.dogankitap.com.tr / editor@dogankitap.com.tr / satis@dogankitap.com.tr

... Ve İhtilal

Altan Öymen

Önsöz

Değerli okurlarım,

Bu kitap, 1955 yılındaki 6-7 Eylül Olaylarından, 1960 yılının 27 Mayısına kadarki beş yılı anlatıyor. O beş yıl içindeki kendi hayatımı ve gördüğüm, işittiğim, izlediğim olayları yazdım.

Şimdiye kadarki üç “anılı kitap”ta (Bir Dönem Bir Çocuk, Değişim Yılları, Öfkeli Yıllar), 1930’ları, 40’ları ve 50’lerin ilk yarısını yazmıştım.

Bu kitapla, 1930-1960 arasındaki, yaklaşık 30 yılın hikâyesini tamamlamış oluyorum.

27 Mayıs’a giden süreç, siyasi açıdan çok tartışılmış bir süreç.

Bu kitabın özelliği, hem o günleri yaşamış, hem de o tartışmaların büyük kısmını izlemiş biri tarafından, “yarım yüzyıl sonra” yazılmış olması...

27 Mayıs denilince iki dönem akla gelir:

27 Mayıs 1960 gününün öncesindeki dönem, sonrasındaki dönem...

İkisinde de karşıt gruplar arasında çok büyük öfkeler, suçlamalar, heyecanlar, kaygılar, üzüntüler yaşanmıştır. O iki dönemle ilgili yapılmış yayınların büyük bir kısmı, bunların etkisi altında kalmıştır.

27 Mayıs öncesinde “Tahkikat Encümeni’ni kuranlar tarafından suçlanan kesimdekilerin yayınları da öyledir, 27 Mayıs’tan sonra, o “Tahkikat Encümeni”ni kurdukları için suçlanan kesimdekilerin yayınları da...

Hele 27 Mayıs’tan yaklaşık bir yıl sonraki Yassıada kararları ve idam kararlarından üçünün infazı, sadece o kararlarla suçlananlarda ve yakınlarında değil, her kesimde büyük üzüntülere yol açmıştır. Bugün rahmetle andığımız Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan’a uygulanan idam cezalarına gösterilen haklı tepkiler, o iki döneme de objektif bir şekilde bakmayı büsbütün güçleştirmiştir.

Şimdi, sanıyorum, 27 Mayıs 1960’tan yarım yüzyıldan fazla zaman geçtikten sonra, o günün öncesini de, sonrasını da daha soğukkanlı ve objektif ölçülerle değerlendirmek, mümkündür... Aynı zamanda gereklidir de... 27 Mayıs 1960 gününden sonraki dönem gibi, o günden önceki dönemde de neler olduğu, bugünkü nesiller tarafından iyi bilinmelidir.

(Bu “önsöz”den sonraki ilk iki bölümde “ihtilal günü”nün hikâyesi var. Sonra bir “geriye dönüş”le 1955’ten 1960’a kadarki olayları anlatacağım.)

Sevgiler, saygılar ve en iyi dileklerle...

Altan Öymen

İhtilal haberini, gazetelerin bazısı, 27 Mayıs tarihli ilk baskılarına yetiştirmişti. Tabii,

baskılarının sadece bir kısmına... Erken basılıp uzak yerlere giden gazeteler yukarıdaki gibi

değildi. Tarafsız Hürriyet ile Demokrat Parti taraftarı Son Posta bunu başaranlardandı. Milliyet

ile Vatan gibi bazı gazeteler ise o eksiklerini ikinci, üçüncü baskılar yaparak tamamladılar.

Haberleri radyolardaki bildirilere dayanıyordu. Başlıkları da aynı hava içindeydi.

1

27 Mayıs sabahında bir yedek subay

O sabah Ankara sokaklarında sadece askerler

dolaşabiliyordu. Biri de bendim –Kurmay Albay Alparslan

Türkeş’in radyodaki sesi– “İhtilal günü”nün ilk saatlerindeki

Harp Okulu’nun manzarası. “İhtilalin lideri kim?” sorusu

İhtilalin ilk gün öğrenilen iki ismi, artık birlikte çekilen fotoğraflara da

yansıyacaktı. Orgeneral Cemal Gürsel ve Albay Alparslan Türkeş... Bu,

Mısır’daki 1952 ihtilalinin General Necib’i ile Albay Abdülnâsır’ını hatırlatacaktı. Fotoğraf

Gürsel ve Türkeş’i basın mensuplarıyla yaptığı bir toplantıda gösteriyor.

Bir gürültüyle uyandık. Yatak odamızın duvarına vuruluyordu. Herhalde yumrukla... Tempolu biçimde ve ısrarla...

Ortalık daha aydınlanmamıştı. Ama belli ki, duvar komşularımız bizi uyandırmak istiyordu.

Herhalde, dairemizin kapısının zilini çalmışlardı, duymamıştık. Çareyi duvarı yumruklamakta bulmuşlardı. (Sonradan anlatacaklardı, bu tahminimiz doğruydu).

Sonuç, başarılı olmuştu. Aysel’le aynı anlarda uyanmıştık.

Hemen kalktık. Anlamaya çalıştık. Niçin uyandırıldık? Sebebi ne? Deprem mi, yangın mı, hastalık mı?

Depremin de, yangının da işareti yok. O sırada, Ankara’da Kocatepe’de Binektaşı Sokağı’nın köşesindeki apartmanda oturuyoruz. Duvar komşumuz, Erdaş ailesi... Maliye Bakanlığı uzmanlarından Adnan Erdaş ve eşi... Acaba bir sağlık sorunları çıktı da bizi yardıma mı çağırıyorlar?..

Üstüme bir şeyler giyip dairemizin kapısına koştum.

O arada yan odadan çocuk sesi yükseldi. Yirmi aylık kızım Aslı... Ya yumruk seslerinden uyanmış, ya bizim konuşmalarımızdan... Ağlıyor. Yardımcımız Emine Hanım da uyanmış, onu sakinleştirmeye çalışıyor.

Kapıyı açtım, durum anlaşıldı. Ne deprem, ne yangın, ne hastalık var. Ama başka bir şey var: “İhtilal” olmuş...

Manzara şu: Tüm apartman ayakta... Bazılarının kapısı açık. Yukarı katlardan sesler geliyor. Kapıdan kapıya konuşanların sesleri... Herkes birbirine bir şeyler söylüyor...

Bir de radyo sesleri işitiliyor. Belli ki, herkesin radyosu da açık.

Yukarı katlardan bir komşu çocuğu hızla aşağı inerken bağırıyor: “İhtilal, ihtilal...”

Lafı hep vardı ama...

Evet, ihtilal... Bu, haftalardan beri lafı edilen, ama olmayacağı varsayılan şeydi.

Aslında, o sözü “haftalardan beri” de değil, yıllardan beri işitirdik.

Bundan önceki kitapta (Öfkeli Yıllar’da) örneklerini vermiştim. İktidar, daha 1951’den itibaren, muhalefetin tutumunu “yıkıcı” bulmaya başlamıştı.

Başbakan Adnan Menderes, ana muhalefet lideri İsmet Paşa’nın konuşmalarındaki eleştiri dozu artınca, onu “ihtilalcilik”le suçluyordu. Konuşmalarını “ihtilal beyannamesi”ne benzetiyordu.

Aslı ve yardımcımız Emine Hanım...

Onlar da o sabah yumruk sesiyle uyananlardan...

İsmet Paşa da ona “Biz demokratik muhalefet vazifemizi yapıyoruz. Siz demokrasiyi hazmedemiyorsunuz” diye cevap veriyordu.

1950’li yıllar içinde bu tartışma, tırmandıkça tırmanmıştı. İktidar, muhalefete karşı tedbir üstüne tedbir almıştı. 1960 yılının 18 Nisanında da, Meclis’teki iktidar çoğunluğu, muhalefetin ve basının “yıkıcı” faaliyetlerini soruşturmak üzere, o ünlü “Tahkikat Encümeni”ni kurmuştu. Arkasından da –27 Nisan’da– o encümene, bir kısım yargı yetkileri vermişti.

Encümen, kurulduğu akşam, ülkedeki tüm siyasi faaliyetleri yasaklamıştı. Gazetelere yayın yasakları koymuştu. Muhalefetten ve basından, şüpheli gördüklerini sorgulamak için harekete geçmişti.

O günden sonra, büyük şehirlerdeki toplum olayları birbirini izliyordu. O arada Ankara ve İstanbul’da sıkıyönetim de ilan edilmiş, askeri mahkemeler faaliyete geçirilmişti. Toplum olayları daha da hızlanmıştı.

“İhtilal” sözü de artık, eskisine göre çok daha sık kullanılır hale gelmişti...

Bütün bunları, daha sonraki bölümlerde, kronolojik olarak anlatacağım. Tabii, geçen üç kitaptaki gibi, kendi hikâyemi de anlatmaya devam edeceğim.

Ama şimdi, “ihtilal”in laf olmaktan çıkıp bir “realite” haline geldiği günün ilk saatlerinin hikâyesini tamamlayayım.

Gazetecilik ve teğmenlik

O gün, 27 Mayıs 1960 cuma günü... Saat, sabaha karşı 5 civarı...

Önce kendi durumumu özetleyeyim:

O sırada ben yedek subaydım.

Son kitabımda yazdıklarımdan sonraki (1955’ten sonraki) beş yıl içinde şunlar olmuştu:

Dönemin iki ünlü dergisi AKİS ve KİM. Metin Toker’in sahibi ve başyazarı olduğu

AKİS, Ankara’da yayınlanıyordu. KİM, İhsan Göğüş, Orhan Birgit, Orhan Ergüder

ve Şahap Balcıoğlu ortaklığıyla İstanbul’da çıkıyordu. İkisi de iktidara muhalefet

ediyordu. (Yukarıdaki AKİS’te İsmet İnönü’nün, KİM’de yardımcılarından İsmail

Rüştü Aksal’ın resmi var.) Ben de o iki dergiye imzasız yazılar yazıyordum.

Gazeteciliğime, 1955’ten sonra da hep devam etmiştim. 1956 yılında evlenmiştim. 1958’de baba olmuştum. Birçok gazeteci gibi benim de hakkımda davalar açılmıştı. Birinden 10 ay hapse mahkûm olmuştum. Karar Yargıtay’daydı.

1958 yılının sonunda geciken askerliğimi yapmak için başvuruda bulundum. Dönem 1959’un Ocak ayında başlıyordu. Okul bölümü altı ay, subaylık bölümü bir yıl sürecekti. Yani toplam bir buçuk yıl... O yıllarda Ankara’daki –Dışkapı civarındaki– Ordu Donatım Okulu’na verildim. Okulu bitirdim. Asteğmen oldum. Aynı okulun bir bölümünde takım komutanlığına atandım. 27 Mayıs 1960 günü, okuldaki subaylığım devam ediyordu. Dönem arkadaşlarımla birlikte teğmenliğimiz gelmişti. Gerçi teğmenlik yıldızımızın takılması yeni bir emirle olacaktı. Üniformamızda asteğmen demiri değişmemişti. Ama terhisimize de birkaç hafta kalmıştı.

Subaylığımın son aylarında bazı sorunlarla karşılaşmıştım. Biri şuydu:

Askerliğim sırasında gazetecilikle ilişkimi kısmen de olsa sürdürmeye çalışıyordum. Hem son çalıştığım (ve askerlikten sonra da çalışacağım) Ulus gazetesine, hem de dönemin ünlü dergileri AKİS ve KİM’e, aktüel konularda imzasız yazılar yazıyordum. Dergilerin yöneticileri “şu konuda, şu kadar sayfalık bir şey istiyoruz” diye sipariş veriyorlardı. Ben de okuldaki çalışma saatleri dışında, ya geceleri, ya da izin günlerimde o konularda veriler topluyor, haber-yorum üslubu içinde yazılar yazıp gazete ve dergilere ulaştırıyordum.

Karşılığında telif hakkı alıyordum. Bunun aile bütçemize önemli bir katkısı oluyordu.

Dönemin gelenekleri içinde bu doğal sayılırdı. Yedek subaylıklarını daha önce bitiren gazetecilerin çoğu, bunu yapmışlardı. Bizim dönemin “gazeteci-yedek subay”ları arasında da aynı durumda olanlar vardı.

Ama benim yazdığım gazete ve dergilerin ortak özelliği şuydu: Ulus, AKİS, KİM... Hepsi ülkenin “en muhalif” yayın organlarıydı. Üstelik, sadece hükümeti değil, zaman zaman, ordunun yüksek komuta heyetindeki bazı komutanları da eleştiriyorlardı.

KİM’in Genelkurmay Başkanı Rüştü Erdelhun ile

ilgili yazısını ben yazmamıştım ama, o

yüzden “şüpheli” sayıldım.

Askerlikte başıma gelen işlerden biri bu yüzden çıkmıştı. Bir yerlerden ihbarlar gelmişti. Okul komutanlığı, durumumu incelemeye başlamıştı.

O sırada, KİM’de dönemin Genelkurmay Başkanı Orgeneral Rüştü Erdelhun’la ilgili –kısmen eleştirel– bir kapak yazısı çıkmıştı. O yazıyı da benim yazdığım ihbar edilmişti. Bu doğru değildi ama, durumumu daha da “şüpheli” hale sokmuştu.

Okulun muvazzaf subay kadrosundan bir kısmıyla, iyi arkadaştım. Askerliğe geç başladığım için üst rütbedekilerden de akranlarım veya ağabey-kardeş durumunda olduklarım vardı. Beni askerlik dönemimin öncesinden “muhalif-gazeteci” olarak biliyorlardı. Bazıları çalıştığım gazetelerin okurlarıydı. Röportajlarımı, yazılarımı okumuşlardı.

Zaman zaman yemeklerde veya nöbet günlerimizde, beraber olur, konuşurduk. Beni bazı konularda uyarıyorlardı. “Şu şu kişilerin yanında dikkatli konuş” diyorlardı. Okul komutanının tutumuna da güvenmiyorlardı. Demokrat Partili bir milletvekilinin yakınıydı.

Son iki-üç ay için tavsiyeleri şuydu: Göz önünde olmaktan kaçınmalıydım. Nasıl olsa terhisim yaklaşmıştı. En iyisi, terhise kadar okuldan uzaklaşmamdı. O süreyi rapor alarak ve izin kullanarak geçirebilirdim...

O tavsiyeye uymuştum. Zaten o sırada bir sağlık sorunum vardı. Gülhane Hastanesi’nde heyet muayenesinden geçmiş, rapor almıştım. Geriye kalan zamanda da izin kullanıyordum. Askerlik böylece bitecek gibiydi.

İhbar, mahkeme ve tahmin

Fakat bu defa başka bir şey olmuştu: 5 Mayıs 1960 günü Kızılay’daki “555 K” gösterisine sivil kıyafetle katıldığım yolundaki ihbarlar üzerine eve inzibat subayları gelmişti.

Evde o gün kimseyi bulamamışlardı. Komşulara haber bırakmışlardı. Sıkıyönetim Komutanlığı’ndaki Askeri Mahkeme Savcılığı’na derhal başvurmamı istemişlerdi.

Dediklerini yapmıştım. Komutanlığa gitmiştim. Gözaltına alınmıştım. Askeri mahkemeye çıkarılmıştım. Sonuçta “delil kifayetsizliği”nden serbest bırakılmıştım ama, bu olay da, Ordu Donatım Okulu Komutanlığı’na bildirilmişti. Okuldaki “şüpheli” halim daha da artmıştı. (Bunları da sırası gelince anlatacağım.)

Özetle: 27 Mayıs 1960 cuma günü sabahı, askerlikten sivilliğe geçeceğim günü beklerken, okul komutanlığının gözündeki durumum pek parlak değildi.

Bir subay olarak, “ihtilal” ihtimali üzerindeki tahminime gelince...

Subay arkadaşlarım arasında, Demokrat Parti iktidarının tutumundan ve toplumsal olayların tırmanmasından kaygı duyanlar çoktu. Aralarında “Bu işler böyle gitmez” diyenler de vardı.

Ama Silahlı Kuvvetlerin o sıradaki üst kademesinde o görüşün paylaşılmadığı belliydi. Genelkurmay Başkanı Rüştü Erdelhun başta olmak üzere aktif görevlerde bulunan yüksek rütbeli komutanların büyük bir kısmı hükümetin çok güvendiği generallerdi.

Peki, ordu içinde hükümetin güvendiği komutanların dışında bir müdahale girişimi olabilir miydi?

Olsa bile bunun başarıya ulaşması çok güçtü.

Gerçi, özellikle, 27 Mayıs’tan altı gün önceki (21 Mayıs’taki) “Harbiye Yürüyüşü”nden sonra, “bu işler böyle gitmez” diyenler artmıştı. Ama ortada “örgütlü” bir ihtilal girişiminin gerçekleşmek üzere olduğunu gösteren işaretler yoktu.

Belki de vardı ama, bunu ya, 10 yıllık gazetecilik tecrübesi de olan bir yedek subay olarak orduda bulunmama rağmen ben fark edememiştim, ya da ihtilal örgütündekiler, girişimlerini çok iyi gizlemeyi başarmışlardı.

Duvarı yumruklama metoduyla uyandırıldığım sırada aklıma ilk gelen ihtimalin “ihtilal” olmaması, bu yüzdendi.

“Geçmiş olsun”

Evet, benim o sıradaki durumum bu.

“27 Mayıs” gününün hikâyesine devam edeyim:

Apartman içindeki manzarayı görünce, beni uyandıran Adnan Erdaş’ların kapısını çaldım.

Beni duvarı yumruklama yoluyla uyandıran apartman komşum

Adnan Erdaş (solda) ve o zamanki ben...

Ayaküstü konuştuk. Radyo yayınını bizim apartmanda herkesten önce fark eden o... O sabah tesadüfen erken uyanmış. Saatin kaç olduğuna da bakmadan radyoyu açmış. Bildiriyi okuyan sesi işitince kulaklarına inanamamış...

Sonra da bizi uyandırmak istemiş. Apartmanın içinde bizim kapının zilini çalarken biz uyanmamışız ama, apartmandaki diğer daireler ayağa kalkmış... Sonrası malum... Aramızdaki duvarı yumruklamaya başlamış...

Beni uyandırmakta özel bir ısrar göstermesinin sebebi şu:

Adnan Erdaş’la yıllardan beri tanışıyorum. Siyasal Bilgiler’i benden beş-altı yıl önce bitirmiş bir maliyeci... Demokrat Parti iktidarının tutumundan, benim gibi o da şikâyetçi... Benim çalıştığım muhalif gazetelerin, dergilerin okuru... Birçok konuda aynı düşüncedeyiz yani...

Son haftalar içindeki gelişmeler sırasında da iki komşu olarak dertleşiyorduk. İnzibat subaylarının eve gelip beni aramasının tanığıydı. Askeri mahkemeye gidip gelişimin de... Bu yüzden, 27 Mayıs sabahı “başka çare yoktu” diye memnunlukla karşıladığı “ihtilal”i, benim için de bir “kurtuluş” nedeni saymıştı. Bunu bir an önce duyurmak istemişti.

Zaten, kapısını çaldığımda beni karşılarken ilk söylediği söz şuydu:

“Geçmiş olsun.”

Radyo çağı

Erdaşların dairesinden çıkıp bizim daireye geçtiğimde, artık bizde de kuvvetli bir radyo sesi vardı. Aysel radyo başındaydı. Başkalarının bizden daha önce dinlediği ve herhalde ses kaydından tekrar tekrar yayınlanan “resmi bildiri”yi biz de dinledik. “Resmen” de öğrendik “Silahlı Kuvvetlerin idareye el koyduğu”nu...

Radyo, malum, ülkemizde o zaman hâlâ, halka sesli yayın yapabilen tek yayın organı... Televizyon Avrupa ülkelerinde başlamıştı. Bizde ise, İstanbul Teknik Üniversitesi’nin deneme çalışmaları dışında, düzenli yayınlara başlamasına hayli vakit vardı.

1930’ları anlattığım Bir Dönem Bir Çocuk kitabının ilk bölümünün başlığı “Radyo Çağı”ydı. O çağ hâlâ sürüyordu. O yüzden de, bu satırların üstüne ara başlığı olarak aynı başlığı koydum.

Radyo üzerinde devlet tekeli devam ediyordu. Yayınlar, Ankara’da Sıhhiye’yle Ulus arasındaki “radyoevi”nden yapılıyordu. Etimesgut’taki verici istasyon üzerinden tüm Türkiye’ye yayılıyordu.

Bir de İstanbul radyosu vardı. Onun merkezi de, bugünkü gibi Harbiye’deydi. Bazı yayınları kendi başına yapabiliyordu ama, haberler başta olmak üzere bazı yayınlar için Ankara’ya bağlanıyordu.

İki radyodan da artık “ihtilalciler” konuşuyordu. (Sonradan öğrenecektik İstanbul radyosundaki ihtilalciler daha önce konuşmaya başlamıştı. Ankara radyosundaki bildiri yayını, bir teknik sorun yüzünden biraz gecikmişti.) Biz tabii, Ankara radyosunu dinliyorduk.

“Dikkat... Dikkat”

Tekrarlanan bildiriyi okuyan ses, bizim eskilerin “davudi” dediği cinstendi... Kalın ve gürdü... (Onu da sonradan öğrenecektik: Ses, bir süre “ihtilalin güçlü adamı” diye tanınan Kurmay Albay Alparslan Türkeş’in sesiydi.)

Bu kitabı yazarken, bildirinin o zaman yayınlanan metnini buldum. Şimdi ona bakarak yazıyorum: Başlangıcı anons niteliğindeydi. Şöyleydi:

“Dikkat... Dikkat... Muhterem vatandaşlar.

Radyolarınızın başlarına geçiniz. Güvendiğiniz Türk Silahlı Kuvvetlerinizin sesi, bir dakika sonra sizlere hitap edecektir.”

Ana metin, gerçekten “bir dakika”ya yakın bir duraklamadan sonra okunuyordu ve şu cümleyle başlıyordu:

“Bugün, demokrasimizin içine düştüğü buhran ve son müessif hadiseler dolayısıyla ve kardeş kavgasına meydan vermemek maksadı ile, Türk Silahlı Kuvvetleri, memleketin idaresini ele almıştır.”

Sonra hedef belirleniyordu. Hedefin özeti şuydu:

“En kısa zamanda adil ve serbest seçim... Ve idareyi, seçimi kazanana teslim.”

Bununla ilgili cümleyi de yazayım:

O sabah radyodaki “ihtilal bildirisi”ni okuyan ses, Kurmay Albay Alparslan Türkeş’in

sesiydi. Türkeş, o sabahtan itibaren “ihtilalin güçlü adamı” diye bilindi.

(Fotoğraf, Türkeş’in daha sonra askeri yönetimde “Milli Birlik Komitesi” üyesi

olarak yemin edişini gösteriyor.)

“Bu harekete, Silahlı Kuvvetlerimiz, partileri, içinde bulundukları uzlaşmaz durumdan kurtarmak ve partilerüstü tarafsız bir idarenin nezaret ve hakemliği altında en kısa zamanda adil ve serbest seçimler yaptırarak, idareyi hangi tarafa mensup olursa olsun, seçimi kazanana devir ve teslim etmek üzere girişmiş bulunmaktadır.”

Bildiride bundan sonra, hareketin “hiçbir şahsa ve zümreye karşı” olmadığı, “hangi partiye mensup olursa olsun her vatandaş”ın “kanunlar ve hukuk prensipleri esaslarına göre muamele göreceği” ifade ediliyordu.

Vatandaşlardan, “kin gütmeden ve birbirine karşı hürmetle, anlayışla muamele etmeleri” isteniyordu. Hükümet mensupları da, Türk Silahlı Kuvvetlerine sığınmaya davet ediliyordu.

“NATO’ya, CENTO’ya bağlıyız”

Bildirinin son bölümü, dış dünyaya hitap ediyordu. O bölüm de, o günden bu yana herkesin aklında kalan “NATO’ya, CENTO’ya (Merkezi Anlaşma Teşkilatı – Bağdat Paktı’nın Irak’ın ayrılışıyla çöküşünden sonra Türkiye, İran, Pakistan ve İngiltere arasında sürdürülen pakt) bağlıyız” formülünü içeriyordu. Şöyleydi:

“Gayemiz, Birleşmiş Milletler Anayasası’na ve insan hakları prensiplerine, tamamı ile riayettir.

Büyük Atatürk’ün Yurtta Sulh, Cihanda Sulh prensibi, bayrağımızdır.

Bütün ittifaklarımıza ve taahhütlerimize sadıkız. NATO’ya inanıyoruz ve bağlıyız.

Ve son cümle:

“Türkiye dahilinde bütün garnizonlardaki garnizon komutanları o yerin mülki ve askeri idaresine el koyacaklar ve vatandaşların her hususta emniyetini sağlayacaklardır.”

Bu son cümleyle, o zaman 67 ili olan Türkiye’nin yerel yöneticileri de belirlenmiş oluyordu. Her yerde, garnizon komutanı kim ise, o yerin hem mülki, hem askeri amiri oydu.

Ama şu belli değildi: İhtilalin başında kim vardı?

Bunun hiyerarşik bir müdahale olmadığı anlaşılıyordu. Genelkurmay Başkanı Erdelhun’un ve diğer yüksek rütbeli komutanların durumunu belirttim. Büyük kısmı, bu hareketin girişimcileri arasında olamazdı.

Bu olay, daha alt kademedeki bir girişimle gerçekleştirilmiş olmalıydı. Ama başında kimin veya kimlerin bulunduğu, herhalde daha sonra görülecekti.

Bildiriyi dinlerken, aklımdan ilk geçenler bunlardı.

Yollardaki yedek subay

O genel bildiriden sonra, uygulamayla ilgili ayrıntılı bilgiler yayınlanmaya başladı. Onlar artık spikerler tarafından okunuyordu. Biri, sokağa çıkma yasağıyla ilgiliydi. Ankara’da ve İstanbul’da sokağa çıkma yasağı konulmuştu. İkinci bir tebliğ yapılıncaya kadar kordiplomatik dahil, bütün vatandaşların o yasağa uymaları isteniyordu.

Bu yasağın kapsamı dışında kalanlar, yani sokağa çıkabilecek olanlar, sadece Silahlı Kuvvetler mensuplarıydı. Onlar görevlerine gideceklerdi.

“Silahlı Kuvvetler mensupları”ndan biri de, anlattım, bendim. İstersem dışarı çıkabilirdim. Ama galiba, bu sadece, istersem yapacağım bir şey değildi. İstemezsem de çıkmam gerekiyordu.

Gerçi o sırada görevimden izinliydim. Ama, radyodan yapılan çağrıda, “Silahlı Kuvvetlerin mensupları, birliklerine gidip katılsınlar” deniliyordu. “İzinli olanlar katılmasın” denilmiyordu.

Yani, üniformayı giyip evden çıkmak hakkımdı ama, aynı zamanda görevim de sayılırdı. Çağrıyla ilgili yorumum buydu.

Tabii, bu yorumumu anlatırken, o yorumun temelini oluşturan eğilimimi de itiraf edeyim: Üniformamı giyip dışarı çıkmayı biraz da gazetecilik merakıyla istiyordum. Kimsenin sokağa çıkamadığı gün, ben çıkıp durumu gözlerimle görebilecektim... Hem şehrin durumunu, hem de bizim okuldaki subayların, askerlerin durumunu... Herkes ne yapıyor, o ihtilal gününde?.. Hepsini doğrudan doğruya öğrenebilecektim.

Ankara’da takım komutanlığı yaptığım Ordu Donatım Okulu’ndaki öğrencilik

günlerimden bir “askerlik hatırası”... Subaylık fotoğrafımı bulamadım ama, bu da

subaylıktan hemen önceki bir fotoğraf. Üstelik bu kitabın konusuna uygun bir görüntü

vermişiz. Bir tankın önündeyiz. Arkadaşlarımı tanıtayım: Önde (soldan);

Erol, Mustafa, ben, Bedii. Arkada (soldan); Baran ve Ünal.

Hızlı bir duş, tıraş ve çay... Üniformamı giydim. Evdekilere “Allahaısmarladık” dedim. Çıktım dışarı...

İlk hedefim Atatürk Bulvarı’na ulaşmak. Bunun için, bizim Kocatepe’deki Binektaşı Sokağı’ndan bulvara dikey olarak giden Olgunlar Sokağı’na geçilecek.

Olgunlar Sokağı, yokuş aşağı giden uzun bir sokak... Sonunda bulvar var.

Oraya varırsam gerisi kolay. Ya, saat 7’ye doğru bizim okulun servis otobüsü gelir. Normal günlerde her sabah bindiğim otobüs... Ya da bulvarda nasıl olsa görevli subaylara rastlarım. Onlardan öğrenirim ne yapmam gerektiğini.

Bulvar, Ankara’nın omurgası sayılır. Asker ihtilal yapmış, orayı sahipsiz bırakır mı?..

Evden çıkarken saat 6.30’u geçmişti. Ortalık ağarmıştı. Sokağa çıkma yasağı vardı ama, mahalledeki tüm apartmanların kapılarının önüne insanlar çıkmıştı... Sevinçliydiler... Önlerinden geçerken bana –daha doğrusu üniformama– sevgi gösterisi yapıyorlardı. Alkışlıyorlardı. “Türk ordusu çok yaşa” diye slogan atıyorlardı.

Yakın komşular dışında, şahsen tanıştıklarım yoktu. Alkışlar, sloganlar, subay oluşum yüzündendi. Beni hiç tanımayanlar da, o nedenle yanıma geliyorlar, elimi sıkıyorlardı. “Hayırlı olsun” diyorlardı, “Yolunuz açık olsun” diyorlardı...

Bir apartmanın kapısında, çaylarını içmem için ısrar ettiler. Ben de, çok teşekkür ederek “İçemem” demekte ısrar ettim. Alternatif olarak lokum ikram ettiler. Onu aldım.

Olgunlar Sokağı’nın, Atatürk Bulvarı’na kadar giden bölümünde benden başka yürüyen asker yoktu. Dolayısıyla “Silahlı Kuvvetler”e yönelik tebriklere ve temennilere karşı, teşekkür anlamında asker selamı verme görevi sadece bana düştü.

Bulvara varınca görevimin yükü azaldı. Tahminim doğruydu. Bulvarın kaldırımlarında hareket halinde subaylar ve askerler vardı. Bazıları, ihtilalin oradaki görevlileri gibi görünüyorlardı. Yanlarında Harp Okulu öğrencileri de vardı. Bazıları araç bekliyordu. Bulvarın o bölümüne bakan binaların kapılarının önünde toplananlardan gelen tezahürata cevap vermek, artık onların da göreviydi.

Atatürk Bulvarı’nın Olgunlar Sokağı’yla birleştiği yer, normal zamanların sabahlarında tüm askeri servis araçlarının durak yeriydi. Bizim okulun servis otobüsü de, belirttim, oraya gelip dururdu. O gün gelecek miydi?.. Yoksa gelip geçmiş miydi? Bilmiyordum.

Orada bekleyen subaylar, bizim okuldan değildi. Başka başka birliklerdendi. Onların da çoğu kendi servis araçlarının gelip gelmeyeceğini bilmiyorlardı. Her birinin amacı kendi birliğine ulaşmaktı. Ama oradaki, harekâtta “görevli” gibi görünen veya “durumdan görev çıkarmış” olan subaylar diyorlardı ki: “Kendi birliğinize gitmek şart değil, hangi birliğe ulaşırsanız oraya gidin.”

Bekleyenlerin beklediği araçların bir kısmı geldi. Araçları gelmeyenlerin bazısı da gelen araçlara bindiler, gittiler. Ben bizim servis otobüsünü biraz daha bekledim. Gelmedi. Ama bir askeri cip geldi. Önümde durdu. İçinde asker şoförün yanında bir binbaşı... Arkasında bir Harp Okulu öğrencisi...

Binbaşı bana seslendi:

– Nereye gideceksin asteğmenim?

Önce bir selam verip kendimi tanıttım.

– Ordu Donatım Okulu’ndan Altan Öymen... Dışkapı’ya okula gidiyorum binbaşım.

– Biz Harp Okulu’na gidiyoruz. İstersen bin, oradaki araçlar gidip geliyor, senin oraya giden bir araç bulursun belki...

Bu teklif, oradaki subayların tavsiyesine de uyuyordu. Teşekkür ettim. Araca girdim. Arka kısımdaki Harp Okulu öğrencisi sola kaydı. Onun yanına oturdum.

Harp Okulu’nun bahçesi

Askeri araçlardan başkasının geçmediği bulvardan ve saptığımız caddelerden Harp Okulu’na doğru gittik. Yol kısa... Ama nerede bir apartman varsa, önünde bizim mahalledeki manzara vardı. Orduya sevgi gösterilerinden, askeri aracımız da nasibini aldı. Tabii, içinde oturan bizler de...

Binbaşı Harp Okulu’nda görevliymiş. Beni sordu. Mesleğimin gazetecilik olduğunu, birkaç hafta sonra terhis olacağımı söyledim. Ulus’ta çalıştığımı öğrenince memnun oldu. “Gazetecilere de çok çektirdiler” dedi.

Harekâtın başından beri görev başındaymış. Postane ve radyo ele geçirildikten sonra iş kolaylaşmış. Bakanlar ve bir kısım Demokrat Partili milletvekili Harp Okulu’na götürülüyorlarmış...

Bir kısmı bunu kendileri istiyormuş. Çünkü bazılarının evleri önünde, komşuları olan sivillerden tepkiler başlamış.

İlk bilgileri edindiğim bu kısa sohbetin eşliğinde Harp Okulu’na vardık.

O sabah orası, çoğunluğu subaylardan oluşan çok kalabalık bir askeri merkez haline gelmişti. Fakat bahçe girişinin dışında, subaylara destek sloganları atan sivil vatandaşlar da vardı. Sokağa çıkma yasağına rağmen, oraya kadar gelebilmişlerdi. Subaylar ve Harp Okulu öğrencileri, sivilleri bahçeye sokmamak için önlemler almışlardı.

Bizim aracın durup bizi indirdiği yerdeki subay topluluğu, araçlarla gelip gidenleri izliyordu. Bizim arabalardan da kimlerin indiğine baktılar. Sonradan anlayacaktım, aramızda sivil bulunsa, kim olduğunu soracaklardı. Kim olduğuna göre tepkilerini göstereceklerdi.

Binbaşı, beni bir subay topluluğunun içine götürdü. Oradakilerden bir yüzbaşıyla tanıştırdı. Yüzbaşının yanında bir de üsteğmen vardı. Onlara “Arkadaşımız gazeteci” dedi. “Yakında terhis olacak. Ordonat Okulu’nda... Oraya gidecek araç arıyor.”

“Göç yolda düzülür” hesabı

Ayaküstü sohbetimizde yüzbaşı, binbaşıya bir şeyler anlattı. Getirilip okulun içine alınan Demokrat Partili siyasetçilerden bazısına tepki büyükmüş. Özellikle sertlik yanlısı olarak tanınanlara... Demokrat Partili olup da hükümete muhalif diye bilinenlere ise iyi davranılıyormuş, sevgi gösterileri bile yapılıyormuş.

Tek direniş haberi Çankaya’dan gelmiş. Cumhurbaşkanı Celal Bayar gelenlere karşı koymuş. Ama o da uzun sürmemiş.

Başbakan Adnan Menderes’in durumu hakkında yüzbaşıda kesin bir bilgi yoktu. Geceyi Eskişehir’de geçirdiği biliniyordu. Herhalde Eskişehir’deki havacıların gözetimi altında olmalıydı. Ama o konuda somut bir açıklama henüz oraya da ulaşmamıştı.

Binbaşı, yüzbaşının anlattıklarını dinledikten sonra, benim Ordu Donatım Okulu’nun civarına giden araç var mı diye sormaya gitti.

Ben binbaşıyı beklerken oradaki subaylarla biraz daha konuştum. Anlattıklarından edindiğim izlenim şuydu:

Sabah saat 3’te başlayan hareket beş-altı saat içinde ilk günkü hedeflerine büyük ölçüde ulaşmıştı. Fakat belli ki, kendi iç yapısını tamamlayamamıştı. Şu anlaşılıyordu: Hareketin başındakilerin, büyük şehirlerdeki önemli merkezleri ele geçirip, radyodan ilk açıklamaları yaptıktan sonraki işlerini belirleyen ayrıntılı bir planları yoktu.

Mesela, Harp Okulu, Ankara’da bir süre “muhafaza altında” tutulmasına karar verilen kimselerin getirileceği yer olacaktı. Bu kararlaştırılmıştı. Fakat, oraya kimlerin getirileceğine de, getirilenlerin binanın neresine yerleştirileceğine de karar verilmemişti. Onlara geçici olarak ayrılan yerlerin sık sık değiştiği, bahçeye yansıyan haberlerden de belli oluyordu. Herhalde birçok şey, “göç yolda düzelir” hesabına bırakılmıştı.

(Bu dağınıklığın, başka birçok örneği daha sonra ortaya çıkacaktı. Harekete aktif olarak katılan askerlerin de anılarında bizzat anlatacağı gerçek şuydu:

Müdahalenin sonucunda ülkenin yönetimini üstlenecek örgütün kaç kişi olacağı ve kimlerden oluşacağı da belirlenmemişti.

Zaten, gene sonradan öğrenilecekti, müdahaleyi yapan örgüte tek bir örgüt demek de güçtü. Evvelden ayrı ayrı gruplar içinde örgütlenen subaylar, sonradan “ittifak” ederek bir araya gelmişlerdi. Bir araya gelirken de birçok konu üzerinde, karara varmak bir yana, enine boyuna konuşma imkânını bile bulamamışlardı.)

Yasaklar, müsaadeler, ricalar...

Bu anlattıklarım, 27 Mayıs 1960 sabahının ilk saatlerinde, evde, sokakta ve Harp Okulu’nda gördüklerimin özeti. Bu özete girmeyenleri de yeri geldikçe anlatacağım.

Harp Okulu’ndan sonra, binbaşının katkısıyla bir araç buldum. Ulus’a kadar gittim. Oradan ötesi için otostop denemesi yaptım ve başarılı oldum.

Yollardan sadece askeri araçlar geçiyordu. Yolda elini kaldıran bir subay görünce duruyorlardı. Bizim okulun yakınından geçen bir araba buldum. Hedefime ulaştım.

Okulda herkes heyecanlıydı. Tanıdığım subaylar, mesleğimin gazetecilik olduğunu düşünerek, beni bir şeyler biliyor sandılar. Etrafıma toplandılar. Yollarda ve Harp Okulu’nda görüp işittiklerimi anlattım. Onları da ilgiyle dinlediler...

Tabii, okuldaki subayların da, ben yollardayken radyodan işittikleri bilgiler vardı. Bana özetlediler. Ben de onları ilgiyle dinledim.

Sonra, okulun içindeki çay içilen yere gittik. Oradaki bir radyo açıktı. Onların daha önce dinlediği “tebliğ”lerin sık sık tekrarlanan metinlerini ben de dinledim. O metinleri artık spikerler okuyordu.

“1 numaralı tebliğ”, “2 numaralı tebliğ” diye okunan ilk tebliğler, “sokağa çıkma yasağı” sırasında günlük hayatın düzenlenmesiyle ilgiliydi. Onların da, bu kitabı yazarken, metinlerine baktım. Örnekler vereyim:

● Bir “müsaade”: Yasak sırasında, fırın işçileri fırınlara gidip çalışabilecekler. Ama bunun için müessese sahiplerinin mahalli garnizon kumandanlarına müracaat ederek “sokağa çıkma müsaade kartı” almaları gerekecek...

● Bir “talimat”: Fırınların un ihtiyacını karşılayan fabrikaların sahipleri ve işçileri de, aynı koşullar altında “müsaade kartı” alacak ve fırınlara un yetiştirme işini aksatmayacak...

● Bir “yasaklama”: Silahlı Kuvvetlerin işlettiği telsizler dışındaki tüm telsizlerin faaliyeti, polisinkiler dahil, derhal durdurulacak... Devlette telsiz kullanımı, sadece askerin yetkisinde kalacak...

● Bir “rica”: Vatandaşların “mücbir sebepler dışında” mahalli ve şehirlerarası telefonlarla konuşmamaları rica olunur. (Gerekçesi: Hatlar fazla yüklenmesin. İletişim aksamasın)...

Bütün bu tebliğler, radyoda okunurken, altlarındaki imza da okunuyordu. İmza şöyleydi:

“Milli Birlik Komite Başkanı.”

Fakat o “komite başkanı”nın ismi belli değildi.

Komite ve başkanı

İlk beş tebliğ, o isimsiz imza ile okundu. “6 numaralı tebliğ”in hem konusu ve üslubu değişikti, hem de imzası...

Bunun da yeniden baktığım metnini burada aynen yayınlayayım. Şöyleydi:

6 numaralı tebliğ:

1- Türk ordusu, bir kerre daha tarihi bir vazife karşısında bulunuyor. Bu vazife, dahilde, memleketi, buhran ve felakete sürüklemek isteyen hırslı politikacıların elinden kurtarmaktır.

2- Devletin bütün idaresini, bütün Türk Silahlı Kuvvetlerinin, emir ve kumandasını deruhte ettim (üstlendim). Arkadaşlarımdan ve vatandaşlarımdan yardım ve müzaheretlerini (desteklerini) beklerim.

Milli Birlik Komite Başkanı

Orgeneral Cemal Gürsel

Orgeneral Cemal Gürsel, Kara Kuvvetleri Komutanı’ydı.

“Cemal Aga” diye anılırdı. 27 Mayıs’tan kısa bir süre önce

kendi isteğiyle emekliye ayrılmak üzere son yıllık iznine

çıkmıştı. Adının Milli Birlik Komitesi’nin Başkanı olarak

ilan edilmesi subaylar arasında olumlu etkiler yaptı.

Böylece, o saate kadar siviller gibi askerlerin de çoğunun birbirine sorduğu sorunun cevabı ortaya çıkmıştı.

“Dikkat dikkat”li bildiriyi ilk okuyan subayın Albay Alparslan Türkeş olduğu, kulaktan kulağa yayılmış, bizim okulda da duyulmuştu.

Ama daha sonra spikerler tarafından okunan tebliğlerin altındaki “Milli Birlik Komitesi Başkanı”nın kim olduğunu kimse bilmiyordu.

Komite Başkanı, o ilk sesin sahibi Albay Alparslan Türkeş olabilir miydi?..

Birçok subaya göre onun olmaması gerekirdi. O görev için herkes bir “general” adı bekliyordu. O general, nihayet ortaya çıkmıştı.

Cemal Gürsel’in adının Ordu Donatım’daki subaylar üzerindeki etkisi çok olumlu oldu. Sonradan örneklerini ben de görecektim, haberi olumlu karşılayanlar, Ordu Donatım’daki subaylardan ibaret değildi. Komite Başkanı’nın Gürsel olduğunun açıklanması, Silahlı Kuvvetlerde görevli olanların çok büyük bir kısmında aynı etkiyi yapmıştı. Çünkü Gürsel, ordudaki en popüler komutanlardan biriydi. Babacan tavırlıydı. Gıyabında “Cemal Aga” diye anılırdı.

Gürsel, Kara Kuvvetleri Komutanı’yken mayıs başında emekliliğini istemişti. Emekliliği bir ay sonra başlayacaktı. O vakte kadar görevinden izinli olarak ayrılmıştı. Ailesiyle birlikte İzmir’e gitmişti. Oraya yerleşecekti. Kara Kuvvetleri Komutanlığı, yeni komutanın atanmasına kadar vekaletle idare ediliyordu.

Gürsel’in komutanlıktan ayrılması, “memleketin gidişatı” hakkında duyduğu kaygıların sonucu olarak yorumlanmıştı. Fakat Gürsel “ihtilal” işine aktif olarak karışmamıştı. (Sonradan öğrenilecekti: İhtilal komitesi başkanlığını kabul etmesi de kolay olmamıştı).

General ve albay

Evet, Gürsel’le birlikte artık, adları bilinen “ihtilalci”lerin sayısı iki olmuştu. Biri general, ikincisi albay... Milli Birlik Komitesi’nin öteki üyelerinin adları bilinmiyordu.

Gürsel gibi, Türkeş de ünlü bir isimdi. Hatta ünlü oluşu, Gürsel’den de önceydi. 1944 yılındaki “Irkçılık-Turancılık davası”nda uzun süre tutuklu kalmıştı. Davanın sanıklarından bir kısmının soruşturma aşamalarında işkenceye maruz kaldıkları iddia edilmişti.

Türkeş de onlardan biriydi. Çektiği eziyeti, daha sonraları başka vesilelerle gazetelere yansıtmıştı. O yüzden, o zamanki Cumhurbaşkanı İnönü’yle ve CHP’nin iktidar dönemiyle ilgili düşünceleri hiç olumlu değildi. Ama, o zamanki “milliyetçi” grupların tanıyıp saydığı bir subaydı. (Bkz. Bir Dönem Bir Çocuk, Doğan Kitap.)

Bu başlangıç, güneyimizdeki iki ülkede yapılan ihtilallerin “liderlik” şemasına uygundu: Başta bir general. Hemen arkasında bir albay...

1952’de Mısır’daki ihtilalin başlangıcında durum öyleydi!

Başta General Muhammed Necib vardı. “İkinci adam” Albay Cemal Abdülnâsır’dı. Ama bir-iki yıl sonra durum değişmiş, General Necip emekli edilmiş, Albay Nâsır onun yerine geçmişti.

1958’de Irak’taki ihtilalin ilk yönetim kadrosu aynı şekildeydi. Başta General Abdülkerim Kasım vardı. İkinci adam, Albay Abdüsselam Arif’ti.

Irak’taki durumun ilk sahnesinde durum Mısır’dakinin tersine olacaktı. General Kasım yerinde kalacak, Albay Arif kızağa çekilecekti. (Irak’taki ikinci perde daha sonraları açılacaktı. 1963’te Albay Arif, Kasım’ı devirecek –o arada onu öldürecek– ve onun yerine, devlet başkanlığı’na geçecekti.)

Bunlara benzer ihtimaller, o sabahtan itibaren, Türkiye’de de bazı kimselerin aklından geçmeye başlamıştı.

Hele benim aklımdan geçmeye, herhalde çok kimseden daha önce başlamıştı. Çünkü, gazeteci olarak o iki ihtilal ülkesine de gitmiştim. Mısır’a da, Irak’a da. O iki ülkede olan bitenleri yakından izlemeyi sürdürüyordum. (Bunu da, daha sonraki bölümlerde anlatacağım.)

Bizde de acaba öyle şeyler olur mu?

Soru mantıksız değildi. İhtilalden beş buçuk ay sonraki 13 Kasım tasfiyesiyle bir başka şekilde kendini gösterecekti. Ama tabii, 27 Mayıs 1960 cuma gününün sabah vakitlerinde, üzerinde düşünmek için, ondan çok daha öncelikli sorular vardı.

Menderes’le ilgili tebliğ

Sorulardan biri, ihtilalcilerin ülkedeki duruma ne ölçüde hâkim olabildikleriydi.

“İhtilal” Türkeş’in sesiyle ilk ilan edildiği sırada, “Kabineye mensup şahsiyetlerin Türk Silahlı Kuvvetlerine sığınmalarını rica ediyoruz” denilmişti. Ama bu çağrının sonuçları hakkında bir bilgi verilmemişti.

Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın Çankaya’da direniş gösterdiği yolunda subaylar arasında dolaşan haberlerden sonra, Bayar’ın direnişinin sona erdiği ve Harp Okulu’nda “muhafaza” altına alındığı öğrenilmişti. Bunu belirtmiştim. Ama, o sırada Eskişehir’de bulunan Başbakan Menderes’in durumu ne olmuştu, o henüz belli değildi.

Ne olduğu, benim Ordu Donatım Okulu’nda bulunduğum sırada radyodan yayınlanan yeni bir tebliğle açıklandı:

“8 numaralı tebliğ:

Başvekil Adnan Menderes ve Maliye Vekili Hasan Polatkan da Kütahya yolunda yakalanarak Ankara’ya getirilmiş ve diğer hükümet erkânı gibi muhafaza altına alınmıştır. Tebliğ olunur.

Milli Birlik Komite Başkanı

Orgeneral Cemal Gürsel”

Komutanla görüşme

Okulda subay arkadaşlarla görüşürken bir haber geldi. Okul komutanı beni çağırıyormuş. Orada olduğumu haber almış. Makam odasında bekliyormuş.

Önce endişe ettim. Okul komutanı denilince aklıma önce, hakkımdaki ihbarlar ve incelemeler geliyordu. Kendisiyle yüz yüze hiç konuşmamıştım. Buna zaten rütbem de müsait değildi. Ama son gözaltına alınışım dahil, komutanlıkta bıraktığım izlenimin pek iyi olmadığını biliyordum. Acaba benimle onlarla ilgili olarak mı konuşacaktı?

Gittim. Makam odasına çıktım. Komutan beni güler yüzle karşıladı. O sabahki maceramı, okulda görüştüğüm subay arkadaşlardan öğrenmişti.

Mısır ve Irak’taki ihtilallerin şemasına uygun bir görüntü: Başta bir general

(Cemal Gürsel) ve “ikinci adamı” bir albay (Alparslan Türkeş)... 27 Mayıs’tan sonraki

bu ve benzeri fotoğraflar akla o örnekleri getirdi.

– Harp Okulu’ndaymışsın, dedi. Nasıl orada durum?

Subay arkadaşlarıma anlattıklarımı anlattım. Benim hatırımı sordu:

– Artık terhisin geliyor. Ne yapacaksın? Herhalde gene gazetende devam edeceksin...

– Evet komutanım, dedim...

– Hayırlı olsun, dedi.

Artık her gün gelmeme gerek olmadığını, dışarıda işlerim varsa onları halledebileceğimi, eğer bir sorunum olursa kendisine gelebileceğimi söyledi.

Bu sözler, tabii, benim için çok olumlu bir sürprizdi. Komutan, ne hakkımdaki ihbarlardan söz etmişti, ne gözaltına alınmış olmamdan... Bu da, herhalde, o işlerden artık “aklanmış” olduğum anlamına geliyordu. Ayrıca izinli olduğum günler gibi, olmadığım günlerde de, izin kullanabilmemin yolunu açıyordu.

Teşekkür ettim. Yanından ayrıldım. Aşağıda subay arkadaşlarla biraz daha sohbet ettikten sonra, komutandan aldığım müsaadeyi kullandım. Okulun şehre giden bir aracına bindim. Araç Çankaya’ya kadar gidiyordu. Kızılay’da indim.

Gazeteciler arasında

Sokağa çıkma yasağı devam ediyordu. Ama apartmanların önlerine taşan insanların yayılma alanı hayli genişlemişti.

İhtilal sabahındaki gazeteciler İlhami Soysal (solda) ve Mete Akyol...

Milliyet bürosunda çok yoğun bir faaliyet içindeydiler.

Resmi bildirilerin dışındaki haberleri öğrenmeye çalışıyorlardı.

Kızılay’da Karanfil Sokak’ın girişinde Milliyet’in Ankara bürosu vardı. Temsilcisi İlhami Soysal’dı. Oraya uğradım. O sırada Milliyet muhabiri olan genç ve ünlü gazeteci Mete Akyol da oradaydı. Milliyet’ten diğer arkadaşlar da, beni asker kıyafetinde görünce Silahlı Kuvvetlerin temsilcisi gibi karşıladılar. Sabahtan beri görüp işittiklerimden başka bir şeyler bilmiyordum ama, “Milliyet’çi”ler de, onları Ordu Donatım’daki bizim subaylar gibi anlattırdılar.

Tabii, Soysal da, çalışma arkadaşları da evlerinden oraya asker müsaadesiyle gelmişler. Mete Akyol’un başından şöyle bir olay geçmiş: Tandoğan civarındaki evinden çıkıp Kızılay’a doğru hızla yürüyormuş. Kızılay tarafından gelen bir tank, ona yaklaşıp durmuş. İçinden çıkan subay ona “Nereye gidiyorsun?” diye sormuş. Mete “Ben gazeteciyim. Milliyet bürosundanım” diye anlatmaya çalışınca, subay ona “Anlatma. Buraya gel” demiş. Bir soru sormuş: İsmet Paşa’nın evini biliyor musun?”

Mete onu biliyor tabii. “Mebus evleri”nde aynı mahallede oturuyorlar. Tarif etmiş ama, subay onu tanka alıp, kendisini oraya götürmesini istemiş. Meğer görevi, Paşa’nın evini koruma altına almakmış. İhtilalciler, ellerindeki az sayıdaki tanktan birkaçını, Cumhurbaşkanlığı Köşkü, Meclis, Başbakanlık gibi yerlere, birini de İsmet Paşa’nın evine ayırmış.

Mete Akyol o fırsatı kaçırır mı? O subayla birlikte İsmet Paşa’nın evine gidince kapıyı çalmış. İçeriye kabul edilmiş. Paşa’yla görüşmüş. Onun da ihtilali sabahleyin duyduğunu, mahalleden ziyaretçilerin geldiğini, damadı Metin Toker’in orada olduğunu ve benzeri haberleri öğrenmiş. Gazeteye gelmiş, bunları İstanbul’a telefonla geçmeye çalışıyor.

Aynı sokakta, Milliyet’in bürosunun karşısındaki apartman tipindeki bina CHP Genel Merkezi’ydi. Oranın üst katında bir araştırma bürosu vardı. Doğan Avcıoğlu ve Coşkun Kırca o büronun uzmanlarıydı. O sırada Siyasal Bilgiler’de okuyan Hikmet Çetin de CHP gençlik kolları merkez kurulunun genel sekreteriydi. O da büro çalışmalarına katkıda bulunuyordu.

İlhami daha önce görüşmüş. Doğan Avcıoğlu ile Hikmet Çetin oradalarmış... Avcıoğlu gece nöbetçisiymiş.

O sırada partide geceleri nöbet tutuluyordu. Örgütten gelen telefonlara cevap veriliyordu. Ülkenin çeşitli yerlerindeki olaylarla ilgili bilgiler not ediliyordu. Bir de ortalıkta dolaşan rivayetler vardı: Partide, ya Tahkikat Encümeni ya da sıkıyönetim arama yapabilir deniliyordu. O ihtimale karşı da hazır olmak istenilmişti.

Hikmet Çetin nöbetçi değilmiş ama, sokağa çıkma yasağı saatini kaçırmış. O gece o da orada kalmış.

İlhami’yle beraber CHP binasına geçip onlarla biraz oturduk. Onlar da durumu sabaha karşı fark etmişler. Önce Hikmet Çetin uyanmış. Binanın Kızılay yönündeki pencerelerinden bakınca bir askeri birliğin hareket halinde olduğunu görmüş. Doğan Avcıoğlu’nu uyandırmış. “Herhalde sıkıyönetimin rutin bir faaliyetidir” deyip yeniden uyuyacaklarmış ki, radyoyu açmak akıllarına gelmiş. Olayı Türkeş’in sesinden öğrenmişler.

Çetin ve Avcıoğlu’yla konuşurken şu aklıma geldi: Sokağa çıkma yasağı yüzünden şehrin bir yerinden öteki yerine gitmek için askeri araç bulmam gerekiyordu. Ama yollarda bir-iki örneğini görmüştüm, bazı subaylar, gidecekleri yere sivil araç kullanarak gidiyorlardı. Bende sivil araç yoktu ama Doğan Avcıoğlu’nda vardı. Doğan onu, kendi sivil olduğu için tek başına kullanamazdı. Ama ben o aracın içinde olursam, aracı kullanan şoför olarak kendi aracını kullanamaz mıydı?

CHP Genel Merkezi’nin o zamanlar kirada oturduğu bina, Kızılay’da Karanfil

Sokak’taydı. Ülkedeki siyasi faaliyet, Tahkikat Encümeni kararıyla, 18 Nisan’dan beri

yasaktı. 28 Nisan’dan sonra buna sıkıyönetimin yasakları da eklenmişti. Partide, bu

kararları ve örgütten gelen başvuruları izlemek için gece gündüz nöbet tutuluyordu.

CHP’de 26-27 Mayıs gecesinin nöbetçisi, partinin araştırma

bürosu başkan yardımcısı Doğan Avcıoğlu’ydu (solda).

Gençlik Kolları Genel Sekreteri Hikmet Çetin de onunla beraberdi.

Herhalde kullanabilirdi. “İhtilal günü”nün kuralları o kadar ayrıntılı şekilde belirlenmemişti. Mantık onu gerektirirdi. Tüm subaylar o gün görevli sayılıyordu. Bir yerden başka bir yere gideceklerse ve benim gibi kendi sivil arabaları yoksa, ama arkadaşlarının varsa, onları arkadaşları arabalarına alıp götürebilmeliydi. Yani: Doğan kendi arabasına binse, ben subay elbisem ve şapkamla yanındaki yere otursam, istediğimiz yere gidebilirdik. Kimse bizim yolumuzu kesmezdi.

Bu tezimi Doğan Avcıoğlu’na söyledim. Onun da aklına yattı. Belli ki, “dışarısı”nı o da merak ediyordu. Bunu denemeye karar verdik. Binadan çıktık. Arabası zaten hemen oradaydı. Bindik. Yola çıktık. Ankara’nın merkezi yerlerinde bir tur yaptık. Yollarda görevli olarak bulunan askerler, bizim yolumuzu kesmek bir yana, şoförün yanında beni görünce selam veriyorlardı.

Tank sesi ve yumruk sesi

Kitabın bu bölümünde ben 27 Mayıs sabahı “yumruk sesiyle” uyandığımı anlattım. Bunu yazarken de Hasan Cemal’in 27 Mayıs’tan 20 yıl sonraki “12 Eylül”le ilgili kitabını hatırladım. Kitabının adı Tank Sesiyle Uyanmak’tı...

Bu iki uyanma şeklinin karşılaştırılmasından çıkan sonuç galiba şu:

27 Mayıs sabahında İstanbul’da Harbiye’deki radyoevinin önü... Ankara’dakinin tersine,

oraya tanklar erken saatlerde getirilebilmiş.

27 Mayıs’ta da Ankara’da tanklar vardı. Ankara’nın caddelerinin bazı yerlerine de gelmişlerdi. Cumhurbaşkanlığı Köşkü gibi, Meclis gibi ana muhalefet liderinin evi gibi yerlere... Ama 27 Mayıs, tabii, 12 Eylül gecesindeki gibi tüm Silahlı Kuvvetlerin “emir ve komuta zinciri içinde ve emirle” gerçekleştireceği bir hareket değildi. 27 Mayısçılar da, yaptıkları işe kimsenin karşı çıkamayacağının özgüveni içinde değillerdi. Ankara caddelerinden, herkesin gözünün görüp kulağının işitebileceği bir tören geçişi yapar gibi geçemezlerdi.

Ankara’daki askeri hareketler, çoğu genç olan bir kısım subay ile onların komutasındaki Harp Okulu öğrencilerinden oluşan küçük küçük gruplarla sessiz sedasız başlamıştı.

Önce sıkıyönetim karargâhı ile radyoevi ve postane baskın şeklinde ele geçirilmişti. Sonra diğer önemli resmi merkezler... Az sayıda tank da, daha sonra, ihtiyaç duyulan yerlere gönderilmişti. (Sonradan anıların anlatılmasıyla anlaşılacaktı: Tankların az sayıda olmasının nedenlerinden biri, Ankara’daki tank birlikleri komutanının ihtilalcilere katılmamış –veya katılmakta gecikmiş– olmasıydı. O sorunun çözümü biraz zaman almıştı. İstanbul’da öyle bir sorun çıkmamıştı. Tanklar geniş ölçüde kullanılabilmişti.)

Aradaki farkın nedeni belliydi:

27 Mayısçıların ordu hiyerarşisi içinde uygulanmak üzere düzenlenmiş bir müdahale planları yoktu. Olamazdı da... Müdahaleyi, ordu hiyerarşisini de hedef alarak büyük bir gizlilik içinde hazırlamışlardı.

Birbirinden ayrı ayrı grupların kendi inisiyatifleriyle karar verip yürüttükleri eylemlerle sonuç almaya çalışıyorlardı. Bunların koordine edilmesinde türlü aksaklıklar ortaya çıkıyordu. Düzeltilmeleri hayli zaman alıyordu.

12 Eylül müdahalesi ise, hayli tecrübeden geçtikten sonra, Silahlı Kuvvetlerin resmi hiyerarşisi içinde hazırlanmış ve her aşaması önceden planlanmış bir hareketti... Tüm ayrıntılarının yanında; tank birliklerinin geçeceği yollar da saptanmıştı. Tabii, tankların geçişinin ve çıkardığı sesin hangi sonuçları vereceği de göz önünde tutulmuş ve bunun artık bir sakıncası olmayacağı düşünülmüş olmalıydı...

Hasan Cemal’in kitabının başlangıcındaki “tank” seslerini anlatması şöyle:

12 Eylül’ün geceyarısından sonra saat 2.15... Cüneyt Arcayürek tarafından telefonla uyandırılıyor.

Cüneyt diyor ki: “Hasan kalk kalk, sesleri duymuyor musun?..”

Cemal “Ne sesi?” diye sorunca da söylediğini somutlaştırıyor: “Tank sesi oğlum, tank sesi... Pencereye yaklaş da kulağını aç biraz.”

Gerisini Hasan Cemal’in kitabından izleyelim:

“Gerçekten tank sesiydi bunlar; gecenin sessizliğini yırtan...

Tank paletlerinin asfaltla buluştuğu yerden çıkan, gıcır gıcır, kulak tırmalayıcı sesler...

Hasan Cemal - Cüneyt Arcayürek

Çankaya’ya tırmanıyor. Oran’a doğru kıvrılıyorlardı...

Apar topar giyinip Cüneyt’in Volkswagen’ına attık kendimizi. Bayağı heyecanlıyız ikimiz de. Cinnah Caddesi’nden aşağı, Atatürk Bulvarı’na iniyoruz çevreyi gözleyerek. (...)

Ve işte, TRT’nin önünde bir tank var...

Ankara Oteli.

Solumuzda TBMM.

Meclis’le Jandarma Komutanlığı’nın arasında da tanklar...”

Evet, Hasan Cemal’in de belirttiği gibi, 12 Eylül’de tanklar her yerde vardı ve sayıları çoktu. 27 Mayıs 1960 sabahında ise, Ankara’da sokağa çıkma yasağının ilan edildiği saatlerde, benim geçtiğim caddelerdeki araçlar, daha çok askeri binek araçlarıydı. Cipler, otobüsler, kamyonlar... Tabii, insan manzaraları olarak da, anlattığım gibi, o araçların içindeki askerler ile onları pencerelerden, kapı önlerinden ilgiyle izleyenler vardı.

Ulus ve Kızılay

Doğan Avcıoğlu ile ben Ankara caddelerinde araba turu atarken, sabahleyin görülen askeri tedbirler de giderek hafiflemekteydi.

O turda bazı yerlere de uğradık. Biri benim gazetem Ulus’tu.

Ulus’un yazıişleri bölümü o sırada, Ulus’ta Rüzgârlı Sokak’ın alt bölümünde OVE Han adındaki bir binanın ikinci katındaydı. Orada Bülent Ecevit dahil, tüm Ulus mensupları bir aradaydı. (Ecevit, 1957’den beri milletvekiliydi ama, Ulus’taki yazarlığını da sürdürüyordu.)

Hepsi, sabahleyin durumu öğrendikten sonra, gazeteci olduklarını belirterek sokağa çıkma yasağını aşmışlar, binaya gelebilmişlerdi.

Yazarlar yazılarını hazırlamaya başlamışlardı.

Herkes durumu, “diktatörlüğe gidişten kurtulma” umudu olarak görüyordu.

Ulus’taki arkadaşlarla görüşürken, radyoda yeni bir tebliğ yayınlandı. Sokağa çıkma yasağı saat 16.00’dan itibaren kalkacaktı. O sırada saat 15.00 civarındaydı. Avcıoğlu’yla beraber gazeteden çıktık. Arabaya bindik. Ulus’tan geçerek Kızılay’a döndük. Ama şunu gördük:

Ankara’da halkın büyük bir çoğunluğu, sokağa çıkma yasağının kalkacağının ilan edildiğini işitince, kalkacağı saatin kaç olduğuna dikkat etmeyi gereksiz görmüştü.

Yol boyunca görüyorduk, erkeği, kadını, yaşlısı, genciyle binlerce insan, ana caddelere, meydanlara doğru yollara dökülmüştü. Doğan, arabasını, Milliyet bürosunun sokağındaki park yerine ulaştırmak için yan yolları kullandı. Arabayı oraya park edip Kızılay Meydanı’na yürüdük... Saat, 16.00’ya hâlâ gelmemişti ama meydan doluydu.

Meydanı dolduranların çoğunun düşüncesi belli ki, aynı yöndeydi. O sabah olup bitenleri, onlar da, “diktatörlüğe gidişten kurtuluş” gibi görüyorlardı. Veya en azından, o gidişten “kurtuluş şansı” gibi...

“Söz”den gelen umut

Sabahtan beri gördüğüm insanlar, bizim sokaktaki komşular, apartmanların önündeki kadınlar, erkekler, gençler, Harp Okulu’ndaki, Ordu Donatım Okulu’ndaki subaylar, yollardaki öğrenciler, gazetelerdeki gazeteciler... Ve nihayet o gün saat 16.00’ya yaklaşırken Kızılay Meydanı’nı dolduran on binlerce insan, o kanıya nasıl varmışlardı?..

Ben burada kendi hesabıma, bu konuda o gün neler düşünmüş olduğumu belirteyim. O düşüncelerimin dayanaklarını, 27 Mayıs gününden önceki “son 40 gün”ün olaylarını yazarken anlatacağım. Ama şimdi bir özet yapayım:

Özellikle son haftalar içinde, Ankara’da pek çok kimse aynı kaygı içindeydi. 18 Nisan’daki “Tahkikat Encümeni” kararıyla ve onu izleyen “Yetki Kanunu”yla hızlanan süreçte, demokrasinin temel kuralları fiilen yok edilmişti.

Demokrat Partili 15 milletvekilinden oluşup yargı yetkisiyle donatılan “encümen”, ana muhalefet ile bir kısım basını tam bir baskı altına almıştı. Muhalefetin herhangi bir siyasi faaliyette bulunmasını yasaklamıştı. İsmet Paşa’nın demeçleri başta olmak üzere, iktidarı rahatsız edebilecek olan her söze, yazıya ve habere yayın yasağı koyuyordu. Gazetecileri sorguya çekiyor, ifadesini beğenmediklerini tutuklayabiliyordu.

28 Nisan’dan sonra bunlara bir de, İstanbul ve Ankara’da ilan edilen sıkıyönetim “önlem”leri eklenmişti. Gece sokağa çıkmak yasaktı.

Gündüzleri de caddelerde üç-beş kişinin bir arada yürümesi, yasadışı toplantı yapmak sayılıyordu, o da yasaktı.

Sivillere karşı, polislere ek olarak, askeri birlikler de harekete geçiriliyordu. Siyasi suçlar işledikleri öne sürülenler askeri mahkemelere sevk ediliyordu. Yayını beğenilmeyen gazeteler kapatılıyordu.

Yargı bağımsızlığı, kuvvetler ayrılığı, ifade özgürlüğü, basın özgürlüğü, toplantı özgürlüğü, gösteri özgürlüğü... Hepsi rafa kaldırılmıştı.

Bu gidişin sonucunun iyi olabileceğine, yeniden demokrasiye dönülebileceğine inanmak fevkalade güçleşmişti.

Bu koşullar altında yapılabilecek bir seçimin “adil ve serbest bir seçim” olacağına inanmak da güçleşmişti.

“Adil ve serbest seçim” yapılacağına inanmak bir yana, hakkında soruşturma açılan ana muhalefet partisinin –1954’te Millet Partisi’nin başına geldiği gibi– kapatılabileceği endişesi çok yaygındı.

Peki, ama askerler ne yapacak?

Tabii, 27 Mayıs sabahından sonra da artık, bir başka sorun vardı: O sabahtan başlayarak, o durumun sorumlusu olan “sivil idare”nin yerine “askeri idare” gelmişti. Askerlerin ne yapacağıyla ilgili sorular, akıllara takılmaya başlamıştı.

Gerçi iktidara el koyan askerler, daha ilk bildirilerinde amaçlarının “demokrasi” olduğunu söylemişlerdi. “En kısa zamanda adil ve serbest seçimler yaptırarak” demokratik koşulları geri getireceklerini açıklamışlardı. Ama acaba o sözlerini tutacaklar mıydı?

Veya tutabilecekler miydi?

Ayrıca, tutabilecekleri varsayılsa bile, o vakte kadar ne olacaktı, ülkeyi nasıl idare edeceklerdi? Sıkıyönetim sırasında örnekleri görülen yasakları sürdürmeyecekler miydi?

Bu sorular da elbette kaygı nedeniydi. Ama, o sırada pek çok kimse için, askerlere karşı duyulan kaygılar, Demokrat Parti iktidarının neden olduğu kaygılardan daha azdı.

Nedeni basitti: Demokrasinin rafa kaldırılmış olan kurallarını yeniden yürürlüğe koyma konusunda, Demokrat Parti yetkililerinin verdiği bir “söz” de yoktu.

Gerçi 26 Mayıs günü gazetelerde Başbakan Adnan Menderes’in “Tahkikat Encümeni’nin görevini tamamladığına dair bir demeci yayınlanmıştı. Ama bunun ne anlama geldiği ve arkasının nasıl geleceği belli değildi.

Ayrıca, artık galiba vakit de çok geçti. Gizli gizli faaliyette bulunan ihtilalci gruplar ihtilal gününü ve saatini kararlaştırıp ilk adımlarını atmışlardı. Klasik deyimiyle “ok yaydan çıkmış”tı. Onu, ihtilalciler de artık durduramazlardı. Durdurmak isteseler bile...

Kaldı ki, son dakikada verilmiş öyle bir açıklamaya güvenmeleri kolay değildi. İktidar yöneticileri o vakte kadar aldıkları antidemokratik tedbirlerde, kendilerini hep haklı görmüşlerdi. O tedbirleri geri alabilecekleri yolundaki bir işaret, 26 Mayıs günkü gazetelerde yayınlanan o açıklamada da yoktu.

Askerlerin ise, sonucu ne olur, bilinmiyordu ama, en azından, o yolda verilmiş bir “söz”leri vardı. O söz, yerine getirileceğinden emin olunmasa da, ülkede demokrasiyi isteyenler için, bir “umut” haline gelmişti.

27 Mayıs sabahı, Ankara’da Silahlı Kuvvetlere yönelen sevgi gösterilerinin temel nedeni, benim izlenimlerime göre, buydu.

***

Bunlar benim Ankara’da gördüklerimden edindiğim izlenimler... Tabii, Ankara’da benim görmediklerim de vardı. Sokaklarda, caddelerde, bürolarda benim rastladığım insanlar gibi düşünmeyenler...

Demokrat Parti’nin Tahkikat Encümeni uygulamasına bir itirazları olmayanlar...

Hatta o uygulamayı haklı bulanlar... Demokrat Parti’yi, “Ne yaparsa haklıdır” güveni içinde destekleyenler...

Veya haklı bulmasalar bile, o uygulamayı gelip geçici bir tedbir sayıp, o kadar tehlikeli görmeyenler...

Onlar da, tabii, sadece Ankara’da değil Türkiye’nin Ankara dışındaki şehirlerinde, kasabalarında, köylerinde... Her yerinde vardı.

Gerçi Ankara’da benim o gün uğradığım gazete bürolarına, İstanbul’dan, İzmir’den de haberler gelmişti. Sokağa çıkma serbestliği başladıktan sonra, oradaki meydanlarda da, Ankara’daki gibi büyük gösteriler yapılmıştı. Başka birçok şehirde de öyle...

Ankara’da “sokağa çıkma yasağı”nın kalkmasından sonraki gösterilerin fotoğrafları

ertesi günlerdeki gazetelerde bol bol yayınlandı. Diğer şehirlerde yapılan gösterilerin

fotoğrafları da... Yukarıda Vatan gazetesinin 29 Mayıs’taki özel sayfalarının bir bölümü.

Ama oralarda da aynı durum vardı: O gün o gösterilere katılmadıkları gibi, o gösterilere de, gösterilerin nedenine de karşı oldukları bilinenler...

1957 seçiminde –oyları yüzde 50’nin altına düşse de– seçmenlerin gene de yarısına yakınının oyunu alan Demokrat Parti’yi desteklemeye devam edenler, hiçbir yerde eksik değildi.

27 Mayıs sabahından sonra yurdun çeşitli yerlerinde büyük gösteriler düzenlendi ve

günlerce devam etti. Hareketin adı da “ihtilal” yerine “inkılap” diye kullanılmaya başladı.

Bunlar gazetelerin, dergilerin birinci sayfalarında, fotoğraflarla yayınlandı. Yukarıda o

dönemin haftalık dergisi Hayat’ın İstanbul’daki gösterileri yansıtan kapağı.

Fakat şu da bir gerçekti: Ankara’ya gelen haberlerden de anlaşıldığı gibi, 27 Mayıs günü sabahtan itibaren başlayan harekete, Türkiye’nin herhangi bir yerinden etkili bir tepki gösterilmemişti.

Radyodan tebliğleri okunan Milli Birlik Komitesi, başlangıçtaki hazırlıksızlığına rağmen, ülkenin her yerine sözünü geçirebiliyordu.

Bu konuda tereddütler, askeri mekanizmanın içinde kendini göstermişti. Erzurum’daki Üçüncü Ordu Komutanı Ragıp Gümüşpala’nın, Ankara’daki komitenin otoritesini kabul etmesi biraz zaman almıştı. Ama o sorun da bir süre sonra çözülmüştü.

2

DP’lilerin gözüyle o sabah

Harp Okulu’nda “muhafaza altına” alınanlar ve alanlar anlatıyor

– Samet Ağaoğlu: “Şoför bana ‘Beyefendi’ dedi, ‘sizi okulun kapısına kadar götürebilirim, ötesini bilmem ne olur?’ ”

– Celal Yardımcı: Yarbay kravatıma yapıştı, sağıma soluma vurdu...”

– Sıtkı Yırcalı: “Adım okununca bir kısmı beni alkışladı. Hatta omuza aldılar...”

– Şemi Ergin’e saygı, Halil İmre’ye kızgınlık...

– Aydın Menderes ve 27 Mayıs günü...

– Bayar-Menderes karşılaşması

27 Mayıs sabahında Demokrat Parti’nin ileri gelenleri nelerle karşılaştılar? Bazıları bunları

daha sonraları kendileriyle yapılan söyleşilerde, yazdıkları kitaplarda anlattılar.

Üstte (soldan): Samet Ağaoğlu, Celal Yardımcı, Prof. Rıfkı Salim Burçak. Altta: Halil İmre,

Şemi Ergin, Sıtkı Yırcalı.

27 Mayıs sabahı nasıl uyandığımı ve neler yaşadığımı, geçen bölümde anlattım.

Benim durumum belliydi. 27 Mayıs öncesindeki iktidarın muhalefete ve basına karşı çıkardığı yasalardan ve sürdürdüğü uygulamalardan şikâyetçiydim. Yedek subaylığımda da öyleydim.

Sivil hayatımda olduğu gibi, askerlikteki arkadaşlarımın da çoğu, benim gibi, iktidarın tutumunu eleştiriyorlardı. Dolayısıyla anlattıklarım, benim gördüklerime ve çevremdekilerden işittiklerime dayanıyor.

Gelelim benim çevremin dışındaki çevrelere... O sabah yaşadığım olayları başka pencerelerden görenlere...

Önceki bölümde belirttim, onların bir bölümü, o sabah benim bahçesinde bulunduğum Harp Okulu’nda –bildirideki deyimle– “muhafaza altına” alınanlardı.

Bir bölümü de onları “muhafaza altına” alanlar...

İki taraftan da, sonradan o günkü anılarını yazan veya –gazetecilerin, televizyoncuların yaptığı söyleşilerde– anlatanlar çoktu. Şimdi burada, onların da anlatımlarını yansıtacağım.

Bakanların, parti yöneticilerinin ve Tahkikat Encümeni üyelerinin çoğu, ihtilalin ilk saatlerinde ihtilalcilerin hazırladıkları listelere göre evlerine gidilerek, Harp Okulu’na getirilmişlerdi.

Anılarını yazan ihtilalciler, şunu belirtmişlerdi: Okula gelenlerden bir kısmı, radyodan yapılan çağrıyı göz önünde tutarak “muhafaza altına alınma”yı kendileri istemişlerdi. Ulaşabildikleri askeri mercilere telefonla başvurmuşlardı.

Gerçi radyoda yapılan çağrı “hükümet” mensupları için yapılmıştı. Ama bunu iktidar mensupları diye anlayanlar da vardı.

Bazı yerlerde de iktidar mensuplarına karşı, mahallelerinde oturanlardan gelen tepkiler vardı. Başvuranların bir kısmının amacı, o tepkilerden korunmaktı.

Harp Okulu bahçesinin dışında biriken siviller ile içerideki subayların, gelenlere karşı tutumları değişikti. Onları, haklarında daha önce edindikleri izlenimlere göre, bazen olumsuz, bazen de olumlu davranışlarla karşılıyorlardı.

Demokrat Parti milletvekilleri arasında, Tahkikat Encümeni kararları dahil, hükümet politikalarını aktif olarak destekleyenlerden bir kısmı ünlüydü. Onlara tepki gösteriyorlardı. O politikalara karşı çıktığını bildikleri kimselere ise, sevgi gösterileri bile yapıyorlardı.

O davranışlarda bazen, yanlışlıklar da oluyordu. Çünkü gelenlerin hangisinin Tahkikat Encümeni’nden yana, hangisinin ona karşı olduğunu herkes bilmiyordu. Bilenler, bilmeyenlere bunu anlatıncaya kadar, oraya getirilenlere yapılan muamele farklı olabiliyordu.

Samet Ağaoğlu anlatıyor

Sözü, 27 Mayıs sabahını yaşayıp anılarını yazmış veya anlatmış olan Demokrat Parti milletvekillerine bırakalım.

Bu konudaki kaynaklardan biri, Nazlı Ilıcak’ın 1974’te Tercüman’da yayınladığı bir yazı dizisidir. Ilıcak o dizide 27 Mayıs ihtilalcilerini de konuşturmuştu, 27 Mayıs’ta “muhafaza altına” alınan Demokrat Partilileri de... Sonra da onları kitap haline getirmişti. (27 Mayıs Yargılanıyor, Nazlı Ilıcak, Doğan Kitap).

Kitapta, o zamanların en ünlü politikacılarından Samet Ağaoğlu ile Celal Yardımcı’nın 27 Mayıs günüyle ilgili anıları da var.

Samet Ağaoğlu ve Celal Yardımcı, Demokrat Parti’nin kıdemli politikacıları... İkisi de Menderes hükümetlerinde bakanlık yapmış. Samet Ağaoğlu o sırada DP’nin Genel Yönetim Kurulu Üyesi... Celal Yardımcı da Adalet Bakanı...

İkisi de, tabii, hükümetin ve partilerinin son politikalarını desteklemişler. Gerçi milletvekilleri arasında o son politikaları desteklemekte onlardan çok daha aktif davrananlar var. Ama isimleri fazla bilinmiyorsa, Harp Okulu bahçesinden geçirilip bina içindeki yerlerine götürülmeleri daha kolay oluyordu.

Ağaoğlu ile Yardımcı ise, Ankara’da o gün üzücü durumlarla karşılaşan siyasetçiler... Nedeni belli: Ötekilerden çok daha ünlü olmaları.

Samet Ağaoğlu o sabah, ihtilali, arkadaşlarının açtığı telefonla öğrenmiş. Radyodan Alparslan Türkeş’in okuduğu bildiriyi dinlemiş. Sonrasını şöyle anlatıyor:

“Aklımıza radyoyu açmak çok geç geldi. Marşlar çalınıyor. Biraz sonra bilinen sesin yaptığı tebliğ. (...) Çankaya’da Güneş Sokağı’nda oturuyordum. Evin sokağa bakan balkonuna çıktım. Karşıki evlerin bazılarında bayraklar asılmıştı. Ama sokak sessizdi. Biraz sonra kapının önünde bir ambulans durdu.

Şoför sivil, yanında bir yüzbaşı ile yarbay indiler. Ambulansta eli silahlı, altı Harp Okulu öğrencisi de vardı. Hanıma, ‘Beni almaya geldiler’ dedim. Kapı çalındı. Yüzbaşı, ‘Seni almaya geldik’ dedi. ‘Peki’ dedim. Nazik bir şekilde elimi sıktı. Neriman’a, ‘Çocuklar sana emanet, Allah bilir, bir daha ya görüşür ya görüşemeyiz’ dedim. Yarbay çok nazik bir şekilde, ‘Merak etmeyin hanımefendi, her şey geçer’ dedi.

O zaman Neriman soğukkanlılıkla cevap verdi: ‘Ben kocamı Türk askerine teslim ediyorum. Bunun için de merak etmiyorum.’ ”

“Yolculuk normal başlıyor ama...”

Araba yolculuğunun başlangıcı normal geçmiş. Yoldaki bir tartışmayı yarbay önlemiş. Ağaoğlu’ndan izleyelim:

“Arabayla hareket ederken, tarağımı aradım, bulamadım. Şoför durdu. Kendi tarağını vererek, ‘Sizde kalsın’ dedi. Ambulansta benimle beraber Samsun milletvekillerinden bir arkadaşım vardı. Ben biraz sakinleşmiş olmak için ‘Yarbayım, bu benim üçüncü tevkifim (tutuklanmam). Birincisi 1946’da seçimlerden sonra Ankara’da. İkincisi 1948’de İzmir’de, şimdi bu’ dedim.

Harp Okulu öğrencilerinden biri, ‘Şimdi memleketi perişan ettiniz’ yolunda birkaç söz söyledi.

Yarbay, ‘Oğlum bunlar da kendilerine göre memlekete hizmet etmiş insanlardır’ diyerek susturdu.”

Bu, Ağaoğlu için olumlu bir müdahale. Fakat Harp Okulu bahçesine yaklaşırken durum değişiyor. Arabanın dışından, Samet Ağaoğlu’nu görüp tanıyınca arabayı durdurmak isteyen bir subayı, arabadaki yarbay önlüyor. Şoföre “Durma” diyor. Şoför, hızla ilerliyor. Başka grupların önünden gene hızla geçiyor.

Sonrasında ise şunlar oluyor:

Samet Ağaoğlu

“Küfür, tekme, yumruk.”

Celal Yardımcı

“Kravatıma yapıştı, vurdu.”

“(Şoför) bana, ‘Beyefendi’ dedi, ‘sizi okulun kapısına kadar sağ salim götürebilirim, ötesini bilmem ne olur.’ Ve dediğini yaptı. Birkaç sefer bağırıp çağırıp otomobili durdurmak isteyen kalabalıktan geçerek, okulun kapısına geldik. Yüzlerce insan. Çoğu genç, çoğu asker elbiseli öğrenci subaylar. (Arabayla benimle gelen) Yarbay ‘Acele yürüyün, ne derlerse cevap vermeyin’ dedi. Dışarıdan bir kol uzanarak beni çekti. Her çeşit küfür, tekme, yumruk arasından geçirdi.”

Ağaoğlu’nu yumruklayan kim, kurtaran kim?

Samet Ağaoğlu söyleşide, daha sonra Yassıada’ya gittiğinde, ada komutanı Yarbay Tarık Güryay’ın ona orada tekme ve yumruk atan subayın kendisi olduğunu söylediğini bildiriyor. Güryay, Ağaoğlu’na, bunu onu kurtarmak için yaptığını, yoksa ona dipçikle darbe vurabileceklerini söylemiş.

Bu olay hakkında gene daha sonra, o sıradaki Harp Okulu Komutanı Tuğgeneral Sıtkı Ulay’ın da bir açıklaması var. Ulay, bunu, “Harbiye Silah Başına” adlı kitabında anlatırken, Samet Ağaoğlu’na yönelik saldırı girişimini doğruluyor. Fakat onu darbeden kurtaranın Güryay değil, bir binbaşı olduğunu bildiriyor. Diyor ki:

“(Ağaoğlu’nun) kapıya yaklaştığında başına inmek üzere olan kalın sopayı Binbaşı Sedat Gürkök yakalamış ve kendisini ağır bir yaralamadan kurtarmıştı.”

Tabii, Ağaoğlu’nu “beterin beteri”nden kurtaran hangisi olursa olsun, durum meydanda. Onun Harp Okulu bahçesindeki siviller ve askerler tarafından hırpalandığı belli. Bunu kendisi anlatıyor, Harp Okulu Komutanı da doğruluyor.

General Ulay, 27 Mayıs günü Harp Okulu’na getirilenlerin yemek, içmek, yatak, istirahat gibi bütün ihtiyaçlarının karşılanmasında, herhangi bir olumsuz muameleye maruz bulunmamaları için gerekli tedbirlerin alınmasına rağmen, bina dışında ilk günün koşullarından kaynaklanan bazı üzücü olayın yaşandığını kabul ediyor. Ağaoğlu ile birlikte, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu dahil, bazılarına yönelik hareketler için şunu yazıyor:

“İlk gün kapıdan girerken bazılarının uğradığı tecavüzler doğrudur. Fakat buna da okul görevlileri mâni olmuş ve kimseyi kapıda toplananların eline bırakmamışlardır. (...)”

Yardımcı’ya vuran yarbay...

Celal Yardımcı’nın anılarına gelince... İhtilali o da, telefonla öğrenmiş. Bakanı olduğu Adalet Bakanlığı’ndaki şoförü Hüseyin telefon etmiş. Bakanlık binası civarında silah sesleri duyulduğunu söylemiş. “Bir emriniz var mı?” demiş.

Yardımcı, o sırada Ankara’da –Gençlik Parkı’na bakan– Evkaf Apartmanları’nın bir dairesinde oturuyormuş. Şehrin o kısmında o sırada silah sesleri falan yokmuş. Fakat dairesinin balkonundan aşağıya bakınca, askerlerin, kendi binası da dahil, bazı yerlerde mevzilendiklerini görmüş. Milli Emniyet’e (MİT’in o dönemdeki adı), Emniyet Genel Müdürü’ne, İçişleri Bakanı’na ulaşmaya çalışmış. Hiçbirine ulaşamamış.

Cumhurbaşkanlığı’nı aramış. Oradan karşısına bir emir subayı çıkmış. Ondan da inandırıcı bir cevap alamamış. Sonra radyoyu açmış. Biraz sonra da Türkeş’in sesini duymuş. Gerisini kendisinden izleyelim:

“Biraz sonra Gülhane’de doktor binbaşı olan kardeşim bana telefon etti. Beni gelip alacağını söyledi. Yarım saat sonra hazırdım. (...)”

Kardeşi olan doktor binbaşı (Dr. Mehmet Yardımcı. Daha sonra Adalet Partisi’nden milletvekili olacak), yanında bu işle görevli bir başka binbaşıyla birlikte gelmiş. Birlikte arabaya binip kordonları geçerek Harbiye’ye kadar rahatça gitmişler. Fakat Harbiye bahçesinde sorunlar başlamış. Yardımcı’nın anlatımı şöyle:

“Harbiye’ye girdiğimizde yolun iki tarafı asker ve subay tüneli halindeydi. Her gelen arabaya saldırdıkları anlaşılıyordu ki, bizim arabaya doğru da hücum etmek istediler. Kimdir, nedir diye soruyorlardı. Yanımızdaki binbaşı ‘çekilin’ diye mukabele etti ve Harbiye’nin kapısına geldik. Arabadan iner inmez kardeşimi ve binbaşıyı kaybettim. Koluma biri girdi. Bir yarbay...”

Yardımcı’nın koluna kim girdi?

Bu sorunun yanıtı ilginç. O kişi de, Samet Ağaoğlu’na vuran yarbay gibi, sonraki Yassıada Komutanı Tarık Güryay’mış.

Samet Ağaoğlu gibi Celal Yardımcı da, bu bilgiyi sonradan –muhtemelen Yassıada’ya gittikten sonra– öğrenmiş.

Yardımcı anlatımına şöyle devam ediyor:

“Sonradan Tarık Güryay olduğunu anladığım bu yarbay kravatıma yapıştı, sağıma soluma vurdu. Bir binbaşı yetişti, beni subayların elinden almak istedi. O sırada beni arkadan ittiler. O binbaşı beni tutmasaydı kafam merdivenlere gelip parçalanacaktı.

O binbaşının ismini öğrenmek istedim, hâlâ, maalesef öğrenemedim. Bana çok yardımcı oldu. Gittik, yukarıda yüzümüzü gözümüzü yıkadık. Kravatım çekildiği için çözülmeyecek haldeydi. Binbaşı kravatı kesti, dairesinden kendi kravatını getirdi, onu taktım.”

Sıtkı Yırcalı omuzlarda, Şemi Ergin komutan odasında

27 Mayıs 1960 günü Harp Okulu’na gelen Demokrat Parti milletvekillerinden bir kısmının ise, Harp Okulu’nun bahçesine ve binasına girerken çok daha müsait şartlar altında bulunduğu anlaşılıyor.

Zaten, gene Ilıcak’ın 1974’te yaptığı söyleşilerin doğruladığı bir gerçek şu:

Sıtkı Yırcalı

“Omuza aldılar.”

Şemi Ergin

“Çok itibar ettiler.”

İhtilalcilerin başlangıçtaki hesaplarında, Meclis’teki Demokrat Parti grubunun tümünü gözaltına almak (veya kendi deyimleriyle “muhafaza altına” almak) diye bir şey yok...

Hükümet üyeleri ile Tahkikat Encümeni üyeleri ve bir kısım parti yöneticilerinin dışında, DP’li milletvekillerinin büyük kısmına dokunmayı düşünmüyorlar.

Zaten Harp Okulu’nda, siyasetçilerle birlikte, ordudan ve idarecilerden gözaltına alınacaklar için başlangıçta ayrılan yer, yaklaşık 170 kişilik...

Bu, Sıtkı Yırcalı’nın anlatımlarında da görülüyor.

Sıtkı Yırcalı, Demokrat Parti’nin en ünlü isimlerinden biri... Balıkesirli. Hukuk Fakültesi’ni bitirdikten sonra Paris’te hukuk doktorası yapmış. Türkiye’ye döndükten sonra Demokrat Parti’nin siyasi faaliyetine 1950’den önceki muhalefet yıllarındayken katılmış.

On yıllık milletvekilliği döneminde bakanlık yapmış, Meclis Başkan Vekilliği’nde bulunmuş. Ama Menderes hükümetinin –Tahkikat Encümeni kararı da dahil– sertlik politikalarına –özellikle son sıralarda– muhalefet etmiş. 27 Mayıs sabahını şöyle anlatıyor:

“Saat 8.30’da iki Harbiye öğrencisi ve bir subay gelip beni aldılar. Harbiye’ye götürdüler. Yolun kenarına öğrenciler dizilmişlerdi. Her arabadan inenin adı bağırılarak kim olduğu bildiriliyordu. Zannederim, benim son zamanlardaki tutumumdan dolayı, adım okununca, bir kısmı beni alkışlamaya başladı. Hatta omuza aldılar. Ceketim bir tarafa gitti, cebimden kalemler döküldü.

Önce beni yalnız bir odaya koydular. Akşamüzeri Şemi Ergin’i de oraya getirdiler. (...) Odada Şemi Ergin’e çok büyük itibar ediyorlar, yakınlık gösteriyorlardı. Bize ‘daha önce bu sert tedbirlerin niçin önlenmediği’ şeklinde tarizde bulunuyorlardı. (...) Saat 9’a doğru, hükümet üyeleri ile Tahkikat Komisyonu üyelerinin dışında herkesin serbest bırakılacağını söylediler. Bir süre sonra da Madanoğlu geldi, bizi evlerimize dağıtacak vasıtaları beklemek üzere beni ve Şemi Ergin’i komutanın odasına aldı. (...)”

Madanoğlu: “Şu Harp Okulu’nu bir düzene sokalım”

Şemi Ergin, Demokrat Parti yönetiminin sertlik politikalarına, Yırcalı gibi zaman zaman muhalefet eden politikacılardan biri. Hükümette bir süre Milli Savunma Bakanlığı yapmış. Bakanlıktaki çalışmalarından subayların memnun olduğu anlaşılıyor. Ona o yüzden de itibar ediliyor.

Sıtkı Yırcalı’nın anlattıklarına, ihtilalcilerden Kurmay Albay Sami Küçük’ün anlattıkları eklenince, o gün Harp Okulu’nun içindeki hava, daha iyi anlaşılıyor. Bu anlatımlara göre ihtilalcilerin o günkü durumu şuydu:

Kurmay Albay Sami Küçük ve –ihtilal günü de dahil– anılarını anlattığı kitabı.

O sabah Milli Birlik Komitesi adı altında harekete geçen ihtilalcilerin “komite”si, henüz son şeklini almamıştı. Birbirinden ayrı ayrı zamanlarda kurulup, gizlilik içinde hareket eden grupların içinden kimlerin komite üyesi olacağı ve ülkenin idaresini ne şekilde üstlenecekleri, daha sonra belirlenecekti. Bunun için komite başkanlığını sonradan kabul eden Orgeneral Cemal Gürsel’in İzmir’den Ankara’ya gelişi beklenmişti.

Gürsel gelince, Genelkurmay’ın “şûra salonu”na getirilmişti. Ankara’daki ihtilalci subaylar, orada toplanmıştı. Önceliği olan kararlar alınmaya başlamıştı.

O vakte kadar Ankara’daki ihtilalcilerin en yüksek rütbelisi olan Korgeneral Cemal Madanoğlu da oradaydı. Yanında, ihtilalin başlangıçtan beri en aktif üyelerinden biri olan Kurmay Albay Sami Küçük vardı.

Gerisini, Küçük’ün Rumeli’den 27 Mayıs’a adlı anı kitabından izleyelim:

“27 Mayıs 1960 akşamına doğru, General Madanoğlu’na, Harp Okulu’nda büyük izdiham yaşandığı bildirildi. Halk daha hâlâ, iktidara yakın olanları yakalayıp Harp Okulu’na götürüyordu. Okulda yatacak değil, oturacak bile yer kalmamıştı. Madanoğlu, ‘Benimle gel de Harp Okulu’nu bir düzene sokalım. İzdihamı önleyelim’ dedi.

Korgeneral Cemal Madanoğlu:

“Benimle gel de Harp Okulu’nu

bir düzene sokalım.”

Harp Okulu Komutanı Tuğgeneral Sıtkı Ulay

ve 27 Mayıs’la ilgili anı kitabı.

Beraberce Harp Okulu’na gittik. Bizi Okul Komutanı Tuğgeneral Sıtkı Ulay karşıladı ve odasına götürdü. Emir subayına, gözaltına alınanların listelerini getirmesini emretti. Bir klasörle isim listeleri geldi.

Hakikaten çok insan getirilmişti. Gelenler arasında iktidarla uzaktan yakından ilgisi olmayanlar da vardı. Harp Okulu’nu taşıyamayacağı bu yükten kurtarmak ve partizanlıkla ilgisi olmayan sade vatandaşları evlerine geri göndermek gerektiğine karar verdik. Uygulamayı nasıl yapacağız derken, aklımıza Demokrat Parti içinde gerçek anlamda demokrat olanlar geldi.”

“Artı (+) işaretliler evlerine gönderiliyor”

Albay Sami Küçük’ün aklına gelen iki isimden biri Şemi Ergin’di, öteki Sıtkı Yırcalı’ydı. Onlar zaten Harp Okulu’ndaydı.

Sami Küçük, anlatımına şöyle devam ediyor:

“Hemen kendilerini çağırdık. Geldiler. Cemal Madanoğlu, ben, Şemi Ergin ve Sıtkı Yırcalı, dördümüz komutanın odasında oturduk. Madanoğlu ile daha önce, ihtilal adına doğacak bir yanlışı peşinen önlemiş olmak için, bu ayrım işini o iki Demokrat Parti milletvekiline vermeyi kararlaştırmıştık.

Kendilerine kararımızı ‘Bu klasörün içinde Harp Okulu’na getirilenlerin listesi var. Buraya getirilenlerin sayısı bizim gözaltına almayı planladığımızın belki 10 kat fazlası. Biz parti içinde kimin aşırı partizan, kimin daha liberal ve hoşgörülü olduğunu bilmeyiz. Siz bu listeleri inceleyin, evlerine dönmelerini uygun gördüklerinizin hizasına (+) işareti, Harp Okulu’nda kalacakların adları hizasına da (-) işareti yapın.

Siz odada yalnız kalacaksınız. Bir ihtiyacınız olunca yan odada okul emir subayı gereğini yapacak. Kısa sürede tarama biterse biz de onları evlerine göndereceğiz. Bu okulu biraz rahatlatır ve kalanlar da daha rahat hareket imkânı bulurlar’ diyerek odadan ayrıldık.

İki saate yakın bir süre sonra listelere gerekli işaretler yapılmıştı.”

Böylece, 27 Mayıs sabahından itibaren Harp Okulu’na getirilenlerden büyük kısmının o akşam evlerine dönmeleri mümkün oldu.

Harp Okulu’ndaki siyasetçilerden, sadece Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes, bakanlar ve Tahkikat Encümeni üyeleri ile serbest bırakılmalarında başka sakıncalar görülen milletvekillerinin, “muhafaza altında” kalmaları devam etti.

“Sakıncalı”lar kimler?

“Serbest bırakılmalarında başka sakıncalar görülen milletvekilleri” diyoruz. Kimler hakkında hangi sakıncaların görüldüğünü Yırcalı, şöyle anlatıyor:

“Madanoğlu bize sadece hükümet üyeleri ile Tahkikat Komisyonu üyelerinin toplanacağını, diğerlerinin gözaltına alınmasının hatalı bir hareket olduğunu, etrafındakileri tenkit ederek tekrar tekrar bildirdi. O sırada kimlerin toplandığının parça parça listeleri geliyordu. Bize bu listelerdeki Tahkikat Komisyonu üyelerini seçmemizi söylediler.

Halil İmre, Bütçe Komisyonu Başkanı olarak masrafları kısma eğilimindeydi. Bunu

yaparken “Hedef, denk bütçe” diyordu. İmre bunun o gün Harp Okulu’ndaki sonucunu,

anılarını yazdığı kitapta anlattı: “Bir binbaşı belirdi. Dedi ki: Yap şimdi denk bütçeni...”

Hulusi Köymen.

O gece serbest bırakılmamasının

nedeni, seçim çevresinin Celal Bayar’ın

memleketi olmasıydı.

Her getiren subay listeyi okurken, odada bulunan herkes müdahale ediyordu. Özellikle bir hâkim binbaşı, her şeye karışıyordu. Bu arada Balıkesir Milletvekili Halil İmre’nin adı geçti. Askeri hâkim, ‘Bunu serbest bırakamayız. Ne zaman bizim maaşlarımız, tahsisatlarımız için teklif gelmişse, o bütçe başkanı olarak karşı çıkmış, muhalefet etmiştir’ dedi.

Bir Aydın milletvekilinin adı geçince, ‘Bu Adnan Bey’in memleketindendir’ diye bırakmadılar.

Hulusi Köymen’in adı okundu, biri, ‘Bursa milletvekilidir’ dedi, alıkoydular.” (Not: Bursa, Celal Bayar’ın memleketi.)

Halil İmre’nin sakıncalılığının nedeni

Evet, Harp Okulu’nda bu gibi gerekçelerle “muhafaza” altında tutulmaları devam eden milletvekilleri de vardı. Onlardan biri de, hâkim binbaşının serbest bırakılmasına karşı çıktığı Bütçe Komisyonu Başkanı Halil İmre’ydi.

İmre’nin de o günle ilgili anıları var. Bir Ömür, Üç Kitap adlı kitabında yazmış. Ondan da alıntılar yapalım: O sabah onu –evinin önüne “şteyşın”la gelip– alan genç, bir Harp Okulu öğrencisiymiş. Temiz yüzlü, sakin bir gençmiş. Yolda bir sorun olmamış. Harp Okulu kapısında ise olay başlamış. İmre şöyle anlatıyor:

“Cipten etrafı da pek göremiyordum... Bir ağaçlık yoldan geçip durduk. Burası Harp Okulu idi. Yolda iki sıralı duran ve kapıda bekleşen genç öğrenciler coşkundu. Bağrışıyorlardı.

Cip durunca, cipin tenteleri yandan, arkadan yumruklanıyor, ‘Kim Kim?’ diye bağırıyorlardı. Hakları idi. Perdesi kapanmak üzere olan bu dramın bütün oyuncularını, figüranlarını tanımalı idiler. Onlar hakkında belki yıllar, belki aylardır, muhakkak ki günlerdir neler söylenmiş, neler işitmişlerdi. Belki onlar da, bu dramda, rolleri hazmettirilmiş figüranlardı. Oyunlarını oynuyorlardı.

Cipin kapısı açılınca, kapıda bir kurmay binbaşı belirdi. Saçları, bıyıkları hiç olmadığı kafasında, sade gözlerini görüyordum.

Birden, iyice bir mal bulmuş olmanın keyfiyle, ‘Sen dedi, Halil İmre... Büdce Komisyonu Başkanı... yap şimdi denk bütçeni...’ ”

İmre’nin anlattığına göre, binbaşı bunları söyledikten sonra küfretmiş ve tükürmüş. Fakat tam o sırada oraya bir başkası gelmiş.

İmre ondan sonrasını şöyle anlatıyor:

“Binbaşının yanında bir general belirdi. O da beni tanıdı. Bana da yabancı gelmedi. Zaten insan, böyle husumetle çevrildiğini hissettiği zamanlarda, her yüzde, canlanacağını, yaklaşacağını zannettiği bir dost çizgisi vehmeder.

General mihmandarım genç Harbiyeliye, ‘Yukarı kapıya götür...’ dedi. Yukarı kapı tenha idi. Cipin kapısını açmadan evvel, Harbiyeli, ‘Ben ineceğim, kapı ile öğrenciler arasında duracağım, siz hemen içeri girin’ dedi. Öyle yaptım. İki üç basamak merdivenlerden hızla içeri ve oradan koridora girdik.”

Halil İmre, koridora geçtikten sonra, daha sakin koşullar içine giriyor. Bir kantine götürülüyor. Orada milletvekili arkadaşlarını görüyor.

Kendisini evden alıp oraya kadar götüren Harbiyeli için ise şunu yazıyor:

“O iyi yürekli gencin eline bu satırlarım geçer mi, geçmez mi bilmem ama, ben yine kendisine bu satırlar arasından teşekkür etmek isterim.”

O gece evlerine dönenler

Halil İmre’nin o akşam serbest bırakılmasının önlenmesi, Yırcalı’nın belirttiğine göre, Bütçe Komisyonu’ndaki eli sıkılığının sonucu...

Haklarında herhangi bir “sakınca” beyanı bulunmayan milletvekilleri ise, o geceyi ve bir gece sonrasını evlerinde geçirebildiler. O akşam belediyeden temin edilen 28 otobüse bindirilerek gidecekleri yerlere götürüldüler.

O 28 otobüsün içinde bulunanlardan biri, Demokrat Parti Genel Yönetim Kurulu üyelerinden Profesör Rıfkı Salim Burçak’tı. Anlatmıştım, benim Siyasal Bilgiler’deki siyasi tarih hocamdı. Demokrat Parti hareketine, kurulduğundan beri gönül vermişti. 1950’den itibaren Erzurum milletvekiliydi. Bakanlık da yaptı. Genel Yönetim Kurulu’ndaki görevini de iki dönemdir sürdürüyordu.

Parti içindeki son tartışmalarda, hükümetin sertlik politikalarından vazgeçmesini isteyenlerden biriydi. Ama önerilerini parti içi organlarının kapalı kapıları ardındaki toplantılarında yapıyordu. Bunların kamuoyuna yansımamasına özen gösteriyordu. Dolayısıyla kamuoyunda onun hükümetin politikalarına karşı olduğunu bilen fazla kimse yoktu. Bu yüzden de 27 Mayıs sabahı evinden alınıp Harp Okulu’na getirildiğinde Genel Yönetim Kurulu Üyesi olduğuna bakılarak “yazık, yazık, bir de profesörmüşsün” diye sataşmalara uğramıştı.

Prof. Burçak’ın, gerek Demokrat Parti’nin on yıllık iktidarı dönemiyle, gerek 27 Mayıs ve Yassıada olaylarıyla ilgili anılarını –belgelere de dayanarak– anlattığı kitapları, o dönemlerin koşullarının anlaşılmasına büyük katkı yapacak eserlerdir. Bu kitabın ilerideki bölümlerinde de onlardan yararlanacağız.

Bu bölümde sabahleyin Harp Okulu’na getirilip, akşam 28 otobüsle evlerine gönderilenlerin durumunu, onun Yassıada ve Ötesi başlıklı kitabından izleyelim.

Prof. Rıfkı Salim Burçak, diğer milletvekili arkadaşları gibi, Harp Okulu’nda önce kantin gibi, spor salonu, dershane gibi yerlerde bulundurulmuş, sonra da gece kalacağı odaya yerleştirilmişti. Usul öyle konulmuştu. “Muhafaza altında”kiler, yemeklerini yemekhanede yiyorlar, sonra odalarına geçiyorlardı.

O akşamki gelişmeyi Burçak şöyle anlatıyor:

“Akşam yemeğini yedikten bir süre sonra bizim odaya gelen subaylar bir liste okudular ve bu listede adları bulunanların yukarı salona gitmelerini söylediler. Listedekiler nöbetçilerle birlikte birer ikişer yukarı kata çıktık. Her taraftan gelenler büyük bir salonda toplandık. Orada yeniden bir yoklama yapıldı; adları okunanlar salonun bir tarafına ayrıldık.

Epeyce uzun süren yoklama ve kontrollerden sonra 95 kadar arkadaşın serbest bırakılacağı anlaşıldı. Ben de bunlar arasında idim. Bir kısım arkadaşlarımızın serbest bırakılmamış olması, onlarla birlikte bizi de üzüyordu. Ama o gün orada yaygın olan bir söylentiye göre ikinci bir parti de ertesi gün bırakılacaktı.”

Sonra, yukarı kattaki salondan aşağı kapıya indiriliyor o 95 civarındaki milletvekili... Gene Burçak’tan izleyelim:

“Evlerine gidecek olanlar hep bir arada ve karmakarışık bir halde aşağıya indik. Koridorda yanıbaşımda duran uzunca boylu bir general, babacan bir tavırla ve yüksek bir sesle bizlerden özür diledi ve bir yanlışlık eseri olarak toplatıldığımızı söyleyerek bizi dostça sözlerle uğurladı.

Bu generalin 27 Mayıs operasyonunu idare etmiş olan Cemal Madanoğlu olduğunu öğrendim. Böylece, 27 Mayıs İhtilâli, en kuvvetli adamının ağzı ile, ilk günün akşamı, devirdiği kimselerden özür dileyecek kadar yumuşak ve hiç kimseye bir korku telkin etmeyecek derecede ılımlı idi.”

Otobüsler normal belediye otobüsleriymiş. Gidecekleri semtler tek tek belirlenmiş. Burçak’ın evi Gaziosmanpaşa Mahallesi’ndeymiş. O zamanki adıyla “14 Mayıs Mahallesi.” Burçak devam ediyor:

“Çeşitli semtlere tahsis edilmiş belediye otobüsleri bizi Harbiye kapısının önünde bekliyordu. Bizim tarafa gidecek olanlarımız tomsonlu bir subayın gözetimi altında yola çıktık. (...) Sokağa çıkma yasağı yüzünden, otobüs her zamanki yolunu takip etmiyor ve herkesi kendi evine en yakın bir yere bırakıyordu.

Gece yarısına doğru mahallenin üst kısmına geldiğimiz zaman bazı evlerin pencerelerinde bayrakların asılı olduğunu gördüm. Demek ki, bizim bir musibet gibi karşıladığımız bir olayı bayram sevinci ile kutlayanlar da vardı.”

Evet, 27 Mayıs 1960 günü, ülkemizde o sabahki olayı, birinci bölümde görüp anlattığım gibi, bir “bayram sevinci” içinde kutlayanlar da vardı. Ama tabii, aynı olayı Burçak ve arkadaşları gibi bir “musibet” gibi karşılayanlar da vardı.

Bayar ve Menderes

Bu bölümde, 27 Mayıs gününde Ankara’da Harp Okulu’na götürülen Demokrat Partili milletvekillerinden anılarını yazan veya anlatanlarından alıntılar yaptım.

Dönemin Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın da, hapisten çıktıktan sonra anlattığı anıları arasında, 27 Mayıs’taki Harp Okulu’yla ilgili kısa bir bölüm var. Orada Adnan Menderes’le karşılaşmasından söz ediyor. Buraya onu da alayım.

Bayar bunu, Demokrat Parti ve Adnan Menderes hakkında bir araştırma yapan İsmet Bozdağ’ın sorularını cevaplarken anlatmış. Menderes’le 27 Mayıs’tan önce son defa Eskişehir’e gitmesinden önce görüştüğünü belirtiyor ve onunla 27 Mayıs günkü karşılaşması için şunları söylüyor:

“Bundan sonra Adnan beyi, Harbiye’de görmek mukaddermiş. Lavaboya gidiyordum. Yanımda muhafızlar vardı. Adnan bey benden önce gelmiş, ellerini yıkıyordu. Apansız karşılaştık. Yüzü birkaç saat içinde incelmiş, gözleri kederle gölgelenmişti.

– Olan olmuştur Adnan bey, dedim. Metin olunuz!..

Yüzünde mahzun bir gülümseme belirdi. Ellerini iki yana açarak:

– Zaten başka çare var mı? (dedi)

Daha fazla konuşamadık. Askerler sözümüzü kestiler.”

Bayar, Menderes’i ondan sonra ilk defa Yassıada duruşmalarında görmüş. Oradaki durumu da şöyle anlatıyor:

“Sonra Yassıada duruşmaları... Aylarca yan yana iki sandalyede oturduk. Fakat görüşmek yasaktı. Her duruşmada biraz daha zayıfladığını, adeta eridiğini görüyordum. Bir gün not alırken, elindeki dolmakalemin mürekkebi bitti. Kendi kalemimi kendisine uzattım. Döndü, gözlerimin içine bakarak kalemi aldı. Notunu tamamladı. Sonra kalemi yine bana uzatırken yavaşça:

Rahmetli Aydın Menderes’le görüşmelerimizin bir bölümünde rahmetli Berin

Menderes de vardı. O sırada Ankara’daki evinde oğluyla birlikte oturuyordu.

Evinin duvarları rahmetli Adnan Menderes’in ve aile fertlerinin fotoğraflarıyla doluydu.

– Teşekkür ederim, dedi...

Kendisinden duyduğum son söz budur.”

Aydın Menderes ve o gün

Rahmetli Adnan Menderes’in rahmetli oğlu Aydın Menderes’le 1990 yılında, 1960 öncesiyle ilgili bir gazete söyleşisi yapmıştım. O sırada başyazarı olduğum Milliyet’te yayınlamıştım. O söyleşi sonradan, Aydın Menderes’le yapılan diğer söyleşilerle birlikte Dergah Yayınları’nın bir kitabında da yayınlandı. (Aydın Menderes ve Siyasette Yeni Yönelişler, Dergah Yayınları, 1992).

Aydın Menderes, söyleşinin bir bölümünde 27 Mayıs 1960 gününü anlatıyor. O sırada, 14 yaşında... İstanbul’da Robert Kolej’in orta bölümünde okuyor. Ama o günlerde Ankara’da annesinin yanında...

Sonraki yıllarda milletvekilliği yaptıktan sonra genç yaşlarda vefat edecek olan iki ağabeyi de yurtdışında.

Rahmetli Aydın Menderes’le Ankara’da başladığımız söyleşimizi İstanbul’da tamamladık.

O yıl Eylül’ün 17’sinde Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan’ın naaşları

İstanbul’daki mezarlarında toprağa verilecekti. Aydın Menderes, hem o günle hem de

geçmişle ilgili düşüncelerini anlattı.

Büyük ağabeyi Yüksel Menderes hariciyeci. Cenevre’de görev yapıyor. Öteki ağabeyi Mutlu Menderes de öğrenimini orada sürdürüyor. 27 Mayıs 1960 günü Ankara’da annesinin yanında sadece en küçük oğlu Aydın Menderes var.

Ona, başka birçok konu arasında o 27 Mayıs gününü de sormuştum. Söyleşinin o bölümünü buraya alıyorum:

AYDIN MENDERES: “(...) Sanıyorum 24 Mayıs sabahı annem rahmetli babama sormuş: “İmtihan günleri yaklaşıyor, ne dersin? Göndereyim mi?” diye. Rahmetli babam da durmuş. Biraz sonra “Canım benim durumumu görmüyor musun? Şimdilik kalsın bakalım” demiş.

Bu da enteresan galiba... Belki şu soruya ışık tutabilir: Acaba bir hareket bekleniyor muydu, beklenmiyor muydu? Sorusuna...

ÖYMEN: 27 Mayıs sabahı...

AYDIN MENDERES: 27 Mayıs sabahı ben annemle Ankara’daydım. Babam Eskişehir’deydi.

Sabaha karşı saat 03.00 sıraları olabilir. Annem beni kaldırdı. Ona telefon etmişler “İhtilal oluyor” diye...

Kalktım. Annemin az sayıdaki akrabasından biri rahmetli Fatin Rüştü Zorlu’nun rahmetli hanımıydı. Telefonla onunla görüştü. Bir de dönemin devlet bakanlarından İzzet Akçal’la görüştüğünü hatırlıyorum.

Ama bir süre sonra telefonlar kesildi.

“Ne yapabiliriz?” diye düşündük. Çankaya’da “Camlı Köşk” denilen pembe bina vardır. Atatürk’ün kardeşi Makbule Hanım için yapılmıştır. Biz orada oturuyorduk. Başbakanlık Konutu olarak. Hariciye Köşkü’nün üstündedir. Cumhurbaşkanlığı Köşkü’ne iki-üç yüz metre mesafededir.

Annemle dedik ki: Karşıya (Cumhurbaşkanlığı Köşkü’ne) gidelim. Belki bir haber alabiliriz.

Aydın Menderes’le yapılan bazı söyleşiler sonradan Dergah Yayınları’nca derlenip, kendi

onayıyla yayınlandı. Milliyet’te 1990’daki söyleşimiz de onların arasındaydı (solda). Aydın

Menderes’in babasıyla ilgili anılarını ve görüşlerini yansıtan bir kitap da Taha Akyol’un

katkılarıyla oluştu ve bir ortak kitap halinde 2013’te Doğan Kitap’tan Babam Adnan

Menderes başlığıyla yayınlandı (sağda).

Ama nasıl gidecektik?

Karadenizli bir garsonumuz vardı. 10 yıl bizim yanımızda kalmıştı. Osman Karahan adında. O dedi ki: “Beraber gidelim.”

Rahmetli babam çiftçilikten gelen bir alışkanlıkla silah bulundururdu. Bazen taşıdığı da olurdu. Ama genellikle o silahı evde bırakırdı. Osman Karahan: “Beyefendi” dedi, “Ben silahı alırım. Belime koyarım. Siz önden, ben arkadan gideriz. Bir şey olmaz. Zaten ortalıkta da çok fazla bir şey gözükmüyor.”

Öylece çıktık gittik. Sabah, güneş doğmuştu. Ben 5’le 6 arası tahmin ediyorum. Çankaya Köşkü’ne ulaştık. Orada, üst katta bir odada oturuyorlardı rahmetli Bayar’ın rahmetli eşiyle kızı Nilüfer Hanım...

Biz de oturduk. Bir ara Bayar, o odadan kendi odasına doğru geçiyordu ki, annem hemen ayağa kalktı:

“Beyefendi, acaba Adnan’la görüşebildiniz mi?” dedi.

Sıkıntılı bir hali vardı Bayar’ın. Durdu “Çok geç hanımefendi” diye cevap verdi.”

Adnan Menderes’ten ilk haber

Bayar bu cevabı verdikten sonra kendi odasına geçiyor. Aydın Menderes, bunun sonrasını şöyle anlatıyor:

AYDIN MENDERES: “Biz odada kaldık. Bir süre geçti. Ve Bayar’ın götürüldüğünü işittik. Yani önce aşağı kattan gelen gürültüler oldu. Sesler... Onları işittik. Önce anlayamadık pek. Fazla da bakılamıyor o sırada...

Yalnız pencereden tankları görüyorduk. Tankların istikâmeti şehre doğruydu. Ama toplarını, Çankaya’ya doğru, yani Köşk’e doğru tevcih etmişlerdi (yönlendirmişlerdi). Evet... Tankın topunun çok kolay döndüğünü, bu vesileyle görmüş, yaşamış olduk.

O gürültüden sonra da Bayar’ı götürdüler. Bize orada beklememizi söylediler. Haber almak çok önemliydi bizim için ve onun tek çaresi de radyoyu dinlemekti. Oradaki radyoyu dinliyorduk.

Bir süre sonra “Menderes de Kütahya yolunda yakalandı” ifadesinin geçtiği bir Milli Birlik Komitesi bildirisi neşredildi. Bu söz bizim için hem üzüntü vericiydi, yani serbest olsa temennisi var tabii... Ama bir taraftan da, bir sağlık haberiydi. Hayatta olduğu anlamında.

Öğleden sonra saat 3’e doğru tahmin ediyorum ama, biraz daha da geç olabilir, aşağıdan haber geldi. Harb Okulu’ndan gelenler varmış. “Hanımefendi gelsin. Bir şeyler istiyorlar herhalde” diye.

Annem gitti. Küçük bir pusula varmış rahmetli babamdan. Bazı istekleri. Çamaşır, falan... Zaruri ihtiyaçlar. Annem onları hazırladı. Verdi. Götürdüler.

Ve işte ondan sonra da, 27 Mayıs’tan sonraki bir ayrı dönem başlamış oldu ailemiz için...”

İki gün sonrası

1960’ın 27 Mayısına kadar iktidarda bulunan Demokrat Partili politikacıların bu bölümde anlattıkları elbette herkese büyük üzüntü veriyor.

Ama tabii, o olup bitenlerin üzüntüsünü, sıkıntılarını, en ağır şekilde en uzun süreyle yaşayanlar, o gün Harp Okulu’na alınan siyasetçiler ile bürokratların eşleri, çocukları ve tüm yakınlarıydı.

27 Mayıs günü Harp Okulu’ndan evlerine gönderilenlerin aileleriyle birlikte kalmaları da sadece iki gün sürecekti. Hepsi, yeni bir emirle yeniden Harp Okulu’na alınacaklar, daha sonra da, İstanbul’a Yassıada’ya götürüleceklerdi.

Hele Yassıada davaları açıldıktan, sonuçlandıktan ve üç idam cezası başta olmak üzere, cezaların infazına geçildikten sonra, o üzüntüler büsbütün artacaktı. Ve o infazlar, yakın tarihimizin içinde, Demokrat Parti’yi –iktidarı zamanında– en yoğun şekilde eleştirenler dahil, herkesi sarsan bir felaket olarak anılacaktı.

Fakat o 27 Mayıs 1960 gününü yaşayanların büyük bir kısmı, o gün öyle ihtimaller düşünmüyordu.

Demokrat Parti’yi eleştirenlerin de Demokrat Partililerin büyük bir kısmı da, Tahkikat Encümeni kalktıktan ve demokrasinin güvenceleri sağlandıktan sonra seçimlere gidileceğini ve her şeyin düzene kavuşabileceğini düşünüyordu.

Öyle kapsamlı ve idamlı bir yargılama süreci kimsenin aklına gelmiyordu. Tabii, bir de tartışma vardı. Bütün bu olup bitenlerin “sorumlusu kim veya kimler?” tartışması... O da o gün başladı. Uzun yıllar devam etti. Hâlâ bitmiyor, devam ediyor.

Bu soruya “askerlerdir” deyip o tartışmaya nokta koymak elbette mümkündür. Olayı gerçekleştirenler, askerlerin hepsi değilse de, askerlerin içinden çıkan belirli gruplardır.

Ama o cevap elbette yeterli değildir. Olayın ortamının oluşması diye bir konu var. O ortam oluşmadan, –üstelik ordu hiyerarşisinin tamamen dışında hareket eden– belirli subay gruplarının bunu yapması mümkün müydü? Mümkün olmadığına göre, “askerin sorumluluğu”nun belirtilmesiyle birlikte “o ortamın oluşması”nın siyasi sorumluluğu da, elbette tartışılır.

Ben kendi bakış açımı, birinci bölümde belirttim. Bence bunda iktidarın, özellikle son dönemlerindeki politikalarının sonucu olan “Tahkikat Encümeni” uygulamalarının rolü büyüktü.

O 27 Mayıs gününe, o güne kadarki iktidarın mensubu veya taraftarı olarak girmiş olanların duyguları ve düşünceleri, doğal olarak benimkinden değişikti.

Bir kere, hepsi olmasa da büyük kısmı, Tahkikat Encümeni uygulamasının demokrasiyle bağdaşamayacağı yolundaki görüşleri kabul etmiyorlardı. Yürürlükteki 1924 Anayasası’nın buna müsait olduğunu söylüyorlardı.

Aralarında, o encümenin kurulmasını istememiş olanlar da vardı. Ama onların da büyük kısmı, buna muhalefetin –en başta da CHP’nin– politikalarının neden olduğunu öne sürüyorlardı.

Ayrıca bir çoğu da, CHP ve basın hakkında “yıkıcılık, komünistlik, anarşistlik” gibi iddialarla açılan “tahkikat” sonunda, CHP’nin kapatılmasının ve basına yeni sınırlamalar getirilmesinin söz konusu olmadığını söylüyorlardı.

Bu görüşe karşı şu soru soruluyordu: “Peki, o zaman, o Tahkikat Encümeni niçin kuruldu?”

Ve tartışma yeniden başlıyordu.

***

O tartışmanın –Tahkikat Encümeni’nin kuruluşundan önceki– aşamalarını bu kitabın “son 40 gün”le ilgili son bölümlerinde yazacağım. Ama ondan önce, “son 40 gün”e kadarki beş yılın hikâyelerini tamamlayacağım.

Bir Dönem Bir Çocuk, Değişim Yılları ve Öfkeli Yıllar başlıklı kitaplarda, Türkiye’nin yakın siyasi geçmişini 1955’e kadar anlatmıştım. Önümüzdeki bölümlerde ondan sonrasını yazacağım.

Şimdilik, unutalım, bu iki bölümde iki ayrı pencereden yansıtmaya çalıştığım 27 Mayıs 1960 sabahını. 1955’e dönelim. Ve 1955 yılının koşullarından o “son 40 gün”e nasıl geldiğimizi, aradaki beş yılda olup bitenleri hatırlayarak görmeye çalışalım. Bundan önceki kitaplardaki gibi, benim kişisel anılarımla birlikte...

3

1955 yılından bir “bahar havası”

ve bir “kişisel proje”

1955 çok hareketli bir yıldı. Hem siyasi olaylar açısından, hem de benim açımdan... Siyasette yeni bir “bahar havası” yaşadık. Başbakan Adnan Menderes ile ana muhalefet lideri İsmet İnönü’nün birbirlerine karşı tutumları beklenmedik şekilde iyileşiverdi – Benim de bir “kişisel proje”m vardı. O yıl içinde yarısı tamamlandı

Menderes ile İnönü’nün Pembe Köşk kapısındaki durumunun

fotoğrafı yok ama, Murat Öymen kitabın bu bölümünü, basılmadan önce okumuştu.

Yukarıdaki resmi çizdi. O gecenin sürprizi, aşağı yukarı böyle bir görüntü oluşturmuş.

İlk bölümde 27 Mayıs 1960 sabahını anlatırken, 1960 yılındaki “evli-barklı” ve üniformalı durumumu belirttim.

1955 sonbaharındaki durumum öyle değildi. Bekârdım, sivildim, gazeteciydim.

Öfkeli Yıllar’da anlattığım gibi, o zamanki Tercüman gazetesinin Ankara temsilcisi olmuştum. Ayrıca, ek iş olarak, İzmir’deki Sabah Postası ve Demokrat İzmir, Adana’daki Bugün gibi gazetelere de muhabirlik yapıyordum.

Yaşım henüz 23’tü ama, gazetecilikteki kıdemim beş yılı bulmuştu.

Ayrıca, fakülteyi de bitirmek üzereydim. Sınavlara giriyordum. Girdiklerim iyi geçiyordu. Eğer geri kalanlarından da iyi sonuç alırsam, iki yıllık gecikmeyle de olsa –nihayet– “mezun” olacaktım.

Ve daha da önemlisi, benim gibi sınavlara girip, sınavları benden çok daha iyi geçen Aysel’e resmen de “talip” olabilecektim.

Aksi takdirde... Diyelim ki, o mezun olmuş, ben olmamışım. Sınavlardan birinden kalıp sene kaybetmişim... O durumda kız istemek kolay değil. Babası için de, kız vermek kolay değil.

“Ağzından yel alsın” lafı, bu gibi haller için... O kötü ihtimali atlayıp, mezuniyet aşamasına vardığımı varsayıyordum.

O zaman da, tabii, o aşamaya vardıktan sonra yapılacak bir sürü iş var. Onlar aklıma geliyordu. Sırasıyla şunlar:

1- Geçen kitapta anlattım, Aysel’le o vakte kadarki durumumuz, fakültede ve birçok yerde bilinse de, ailelerden “resmen gizli” ya... O konu açıklığa kavuşturulacak.

2- Aysel’in babası, fiili duruma razı olacak. “Evet” demeyi kabul edecek.

3- Bizimkiler kız istemeye gidecek. Söz kesilecek.

4- Ve nişan...

5- Kiralık bir “küçük ev” bulunacak.

6- Daha önemlisi, evin eşyaları seçilip alınacak.

7- Nikâh.

(“Düğün” demiyorum. Sazlı, sözlü, süslü, bol davetlili bir düğünü düşünmenin hesap-kitap açısından gerçekçi olmadığını ben de biliyorum, Aysel de biliyor. Zaten birbirimizi, “şatafatlı bir düğün”ün “ideolojik” açıdan da yanlış olduğuna çoktan inandırmışız.)

Bu aşamalar da gündemimde... Tabii, onları aşmaya girişmeden önce, benim son sınavları da atlatmam gerekiyor. Yani, işimin yanında dersime de çalışmam... Fakat o sırada, gazetecilikteki işler de çok yoğun. Onları da aksatmamam gerekiyor.

Bir yardımcım var. Gazeteciliğe yeni başlayan yetenekli bir genç: Aydın Köker... Daha sonraki yıllarda TRT yayıncılığı da yaptı, kariyerini, spor alanında da geliştirdi. Ünlü bir maç spikeri oldu. Yurtdışında basın ataşeliğinde bulundu. Aramızdan vakitsiz ayrıldı. Onu rahmetle anarım.

Ankara haberlerini hazırlayıp İstanbul’a, İzmir’e, Adana’ya telefonla geçme işini Aydın’la birlikte yapıyoruz. Ortada daha –elektronik sistemler bir yana– teleks de yok, faks da... Telefon, zamanın en “modern” haberleşme aracı olmaya devam ediyor. Tabii, portatifleşmiş de değil. Elinize alıp başka bir odaya geçerek konuşabileceğiniz ahizeler henüz yok.

Hat nereye bağlıysa orada durup konuşacaksınız. Şehirlerarası telefonla konuşmak için de, santrala başvurup bağlanma sıranızı orada bekleyeceksiniz. Bunlar o zamanların doğal koşulları. Bunlara alışığız. Ama güçlüğümüz şurada: Önceki kitapta anlattım, hâlâ bir büromuz yok.

Münasip bir büro bulup kiralayamamışız.

Telefonla haber verme işini, annem-babamla birlikte oturduğum evde yapıyoruz. Bahçelievler’deki evde... Buna annemin babamın bir itirazı yok. Hatta işimizi kolaylaştırmaya çalışıyorlar. Aydın’ı da tanıyorlar. Aileden biri gibi görüyorlar. Ama Aydın kibar bir çocuk. Onların yanında, telefonun bulunduğu yere tek başına gidip yerleşemiyor.

Telefonun bulunduğu sehpa ile yanındaki koltuk evin oturma odasında... Oda büyükçe bir oda ama, babam da genellikle o odada oturuyor. Gazete, kitap okuyor. Annem girip çıkıyor. Kardeşlerim öyle. Liseyi bitirmek üzere olan Örsan, kız lisesine giden Gülden...

Aydın, telefonun başındaki koltuğa oturmaktan çekiniyor. Annem, babam, kardeşlerim onu buna teşvik etmek için çeşitli tedbirler alsalar da... O operasyonu benim başlatmamı ve yanından fazla ayrılmamamı bekliyor.

Bu yüzden ben işlerin en hafif olduğu ve sınav için çalışmama en müsait olduğu zamanlarda bile, Aydın’ı telefonun başında bırakıp, evin başka bir odasına geçemiyorum. Ne yapacaksam, o telefonlu odada yapıyorum. Odadaki küçük masanın üzerinde “işletme iktisadı” notlarım... Önemli satırların altını kırmızı kalemle çizerken, kulaklarımı, Aydın’ın İstanbul’a haber okuyan ve yanlışları önlemeye çalışan sesi dolduruyor:

– Rüstem Ağabey... O milletvekilinin adı Cemal değil Kemal... Karadeniz’in k’sı... Soyadı da Özçoban... Çoban var ya, koyunları güder... Harflerini söylüyorum: Çankırı, Ordu, Bolu, Adana, Nazilli...

Kısacası: Hem sınavlar, hem evlilik yolundaki sorunlar, hem de o sıradaki gazetecilik işleri... Hepsini, birlikte yürütmek zorundayım 1955’in o sonbahar aylarında...

Bahar havası “git-gel”leri

“O sıradaki gazetecilik işleri” derken, tabii, akla önce siyasi olaylar geliyor. Ankara’daki gazeteciliğin temel konuları, siyasi... Meclis, Başbakanlık, iktidar partisi, muhalefet partileri... Partiler arasındaki ilişkiler... Veya ilişkisizlikler... Bunları mümkün olduğu kadar yakından izlememiz gerekiyor...

Önce şunu belirtmeliyim.

1955 yılında siyasi olaylar açısından gene “öfkeli yıllar”dan birindeydik. İktidar partisiyle muhalefet partileri arasındaki gerginlikler zaman zaman çok artıyordu. Siyasi hayatımızın geleceği konusunda fazla iyimser olmak kolay değildi. Fakat öyle günler geliyordu ki, o iki parti arasındaki buzlar birdenbire eriyiveriyordu.

Siyasi ortamda bir “bahar havası” esmeye başlıyordu. Gerginlikler sırasında birbirlerine karşı çok ağır sözler söyleyen Başbakan Adnan Menderes ile CHP lideri İsmet İnönü, aralarındaki tartışmalarda çok saygılı bir üslup kullanıyorlardı.

O havalar bazen birkaç hafta, bazen birkaç ay sürüyordu. İki parti arasında görüşmeler oluyordu. Bunlar, politikacıları da iyimserleştiriyordu, gazetecileri de... İktidarın muhalefet ve basına karşı uyguladığı baskıcı tedbirlerin kaldırılabileceği veya –en azından– hafifletilebileceği beklentileri, gündeme giriyordu.

Aydın Köker, Tercüman gazetesinin

Ankara temsilciliğinde birlikte çalıştığımız

arkadaşımdı.

Gerçi o beklentiler bir türlü gerçekleşmiyordu.

İktidar, bahar havası süreçleri biter bitmez, eski tedbirleri kaldırmak şöyle dursun, muhalefete de, basına da, yargıya da, üniversiteye de, yeni yeni tedbirler getiriyordu...

O “yeni yeni tedbirler”in 1953’le 1955 arasındaki bazı örneklerini hatırlayalım:

● 1953 yılında, Meclis’te Kırşehir Milletvekili Osman Bölükbaşı’yla temsil edilen Millet Partisi kapatılmıştı. Malvarlığı Hazine’ye geçmişti.

● Aynı yılın aralık ayında, İsmet İnönü’nün liderliğindeki ana muhalefet partisi CHP’nin malvarlığını hedef alan bir kanun çıkarılmıştı, tüm malvarlığına Hazine’ce el konulmuştu.

● 1954 seçiminden hemen önce basına ağır cezalar getiren ünlü 6334 sayılı kanun çıkarılmıştı. Pek çok gazeteci hakkında davalar açılmıştı. Birçok yazar ve basın mensubu hapis cezalarına çarptırılıp cezaevine konulmuştu.

Yukardaki sayfalar, 1950’lerin ilk yarısındaki olayları anlatan Öfkeli Yıllar (DK) kitabımdan.

Bu manzaranın özeti şu:1953-1955 arasında iktidar partisinin muhalefete karşı aldığı

tedbirler bitmiyordu. Millet Partisi kapatılmıştı. CHP’nin tüm mallarına hükümetçe el

konulmuştu. Sonra sıra, 1954 seçiminde muhalefet partilerine oy verenlerin illerine,

ilçelerine gelmişti. Kırşehir ili, seçmenlerinin çoğunluğu Osman Bölükbaşı’na oy

verdiği için, “ilçe” haline getirilerek cezalandırılmıştı. Basına karşı, hükümeti eleştirmeyi

engelleyen kanunlar çıkarılmaya başlamıştı. Birçok gazeteci hapse mahkûm edilmişti.

● 1954 seçiminden hemen sonra ise, o seçimde büyük bir zafer kazanan iktidar partisi, o zaferin özgüveni içinde daha ılımlı bir tutum içine girmesi beklenirken, daha da tahammülsüz adımlar atmaya başlamıştı. Meclis’ten arka arkaya üç antidemokratik kanun çıkarmıştı.

1- Kırşehir ilini, seçmenler Osman Bölükbaşı’ya oy verdi diye, ilçe haline getirerek cezalandırmıştı.

2- Seçim kanununda değişiklik yaparak muhalefetin radyoda sesini duyurma hakkının son kalıntılarını da yok etmişti.

3- Yargı bağımsızlığını ortadan kaldıran bir kanunla, Yargıtay Başkanı dahil, tüm yüksek yargıçları görevden alma yetkisini, doğrudan doğruya Adalet Bakanı’na vermişti. O arada, üniversite öğretim üyelerinin görevden alınmaları yetkisini de Milli Eğitim Bakanı’na vermişti.

Bunlara, tabii, muhalefetten de, basının –o vakte kadar– özgürlüğünü koruyan kesiminden de tepkiler geliyordu. Partiler arası polemikler şiddetleniyordu. Demokrasinin geleceği için iyimser olma imkânı azalıyordu.

Ancak işte o bahar havalarından bir yenisi daha devreye girerse, o iyimser beklentiler gene canlanıyordu.

Metin Toker: “Dilimi yutacaktım”

Bu “bahar havası” git-gelleri, 1955’in ilk yarısında da kendini göstermişti. Başbakan Adnan Menderes ile ana muhalefet partisi lideri İsmet İnönü, daha önceki sertleşme döneminden sonra, o yılın şubat ayındaki bütçe görüşmelerinde birbirlerine “çiçek atma”ya başlamışlardı.

Bu gelişmenin sonuçlarından bir sahnenin şahidi, gazeteci Metin Toker’dir. Bir yıldan beri, o zamanın ünlü siyasi dergisi AKİS’i çıkaran Toker, o yıl İsmet İnönü’nün kızı Özden Toker’le evlenmişti.

1955’in ilkbaharındaki “bahar havası” içinde, kayınpederi İnönü’nün Bulvar Palas’taki bir devlet davetine çağırılışıyla başlayan gelişmeleri, anılarında şöyle anlatır. (İsmet Paşalı Yıllar, 1954-1957, Bilgi Yayınevi):

“Biz (Metin ve Özden Toker) o sırada, İzmir Caddesi’nde bir apartman dairesinde oturuyorduk. Akşam, kayınvalidem yalnız kalacağı için Çankaya’ya (İnönü’nün oturduğu “Pembe Köşk”e) yemeğe gelmiştik. Paşa giderken fazla gecikmeyeceğini söyledi. (İnönü’nün gittiği davet, Meclis Başkanı Refik Koraltan’ın Iraklı parlamenterler şerefine verdiği bir resmi yemekti.)

(Biz) yemeğimizi yedik. Ben kitap okumaya koyuldum. Kayınvalidemle Özden bir ara yukarıya çıktılar, ev işleriyle meşgul oldular. Aşağı indiler, bir kenarda konuşmaya daldılar. Vakit gecikti, Paşa gelmedi. Ancak gece yarısı sırasında kapı çalındı. ‘Ben açarım’ dedim ve açtım.

Açtım ve hayretten dilimi yutacak gibi oldum. Karşımda İsmet Paşa ile Adnan Menderes duruyordu. Çok neşeli görünüyorlardı. Eminim, çakırkeyiftiler. Birbirlerinin kollarını tutuyorlardı. Adnan Bey ‘Nasılsın, Metin?’ diye sordu. İsmet Paşa Başbakan’dan içeri girmesini istedi. Fakat Menderes ‘Başka sefere!’ dedi. Şimdi Cumhurbaşkanı’na çıkacakmış. ‘Saat geç oldu’ diye ilave etti. İsmet Paşa biraz oturabileceğini söyledi. Menderes itiraz etti. ‘Davet ederseniz, memnuniyetle gelirim’ dedi. Paşa sordu:

‘Söz mü?’

Menderes keyifli bir tarzda ‘Söz’ dedi.

Başbakanlık şoförü, siyah Cadillac’ın kapısını açık tutuyordu. Menderes, Paşa’ya veda etti, arabasına bindi. Pencereyi açtı. İsmet Paşa kapıda konuğunu geçiriyordu. Başbakan:

İsmet Paşa, damadı ve AKİS gazetesi Sahibi ve Başyazarı

Metin Toker ile gazete koleksiyonlarını inceliyor.

‘Rahatsız olmayın Paşam’ dedi. İsmet Paşa ‘Estağfurullah’ diye karşılık verdi. Cadillac yürüdü. Menderes başıyla selamladı. Araba bahçeden çıktı.”

Böyle bir tablonun, o zamanki koşullar içinde hayal edilmesi bile güçtü. Gerçi, belirttik, o yıllarda da partiler arası ilişkilerin yumuşadığı zamanlar vardı. Gerek Adnan Menderes, gerek İsmet Paşa, bazı konuşmalarında, eski sert üsluplarını bırakıp birbirleri için iyi sözler söylüyorlardı. Ama böyle gece vakti bir araya gelmeleri, Menderes’in İnönü’yü evine götürmesi, ikisinin de birbirine saygı göstermeye bu kadar özen göstermeleri, gerçekten şaşılacak bir şeydi. Metin Toker’in bunları görünce “dilimi yutacak gibi oldum” demesi doğaldı.

Dönemin başbakanı ile ana muhalefet liderinin bu derece samimi bir hava içine girmeleri nasıl olmuştu? İsmet Paşa bunu, Menderes’in ayrılmasından sonra Toker’e anlatmıştı:

Koraltan’ın Iraklı parlamenterler için verdiği davette, Menderes, İnönü’yle çok meşgul olmuştu. Daha çok dış politika üzerinde konuşmuşlardı. O sırada Bağdat Paktı kuruluyordu. (O paktın kuruluşuna daha sonra değineceğim.)

“Bahar havası”nın ilk adımları 1955 bütçesinin görüşmelerinde atılmıştı. O sırada

çalıştığım gazete, kapatılan Ulus’un ve Yeni Ulus’un yerine çıkan Halkçı’ydı. Sahibi ve

başyazarı Profesör Nihat Erim’di. Ben orada, muhabirliğinin yanında siyasi yorumlar da

yazıyordum. Meclis’teki o günkü havayı “Güzel ve doğru fikrin zaferi” diye nitelemişim

ve “Meclis’in dünkü oturumuna tarihidir denilebilir” demişim.

Dış politika konusunda iktidar partisi ile ana muhalefet arasında “esas” açısından büyük bir ayrılık yoktu. Ayrıntılardaki ayrılıkların da uzlaşma yoluyla giderilmesi mümkündü.

Dış politika etkinlikleri, o yıllarda iktidar ile muhalefet liderleri arasında bir diyalog nedeni oluşturuyordu. İktidarla muhalefet arasında iç politika açısından gerginlikler olsa da bunları aşıp bir araya gelmelerinin yollarını açıyordu. Daha önceki yıllardaki “bahar havaları”nın başlamasında da aynı faktörün etkisi vardı.

Menderes, İnönü’ye o konuda izahat vermişti. İnönü de bunları dinlemiş, bazı görüşlerini de bildirmişti.

İnönü davetten ayrılacağı zaman, Menderes onu evine götürmeyi teklif etmiş, İnönü “Rahatsız olmazsanız, memnuniyetle” demişti. Başbakan, kendisinin de zaten Çankaya’ya çıkacağını söylemişti. Ve Toker’i o akşam hayrete düşüren o sahne gerçekleşmişti.

Herkes memnun

Tabii, sonrası da var: Ertesi akşam, gene Irak heyeti onuruna, bu defa Adnan Menderes –Ankara Palas’ta– bir davet vermiş, İsmet Paşa oraya da davetliymiş. Menderes, davet sahibi olduğu halde, bütün konuklarını bırakıp gene İnönü’yle meşgul olmuş. Ev sahibi olduğu için onu evine bırakmayı teklif edememiş, ama Ankara Palas’ın kapısına kadar inerek uğurlamış.

Metin Toker, o sahnelerin davetlilerde bıraktığı izlenimi de şöyle anlatıyor:

“Davetliler bu hoş manzarayı seyretmişlerdi. Memleket, yıllardır süren, hele 1954 seçimlerinden sonra büsbütün gerginleşen çekişmelerden bıkmıştı. Partiler ve liderler arasında dostluk istiyordu. Havanın yumuşamasını, iktidarın şiddet gösterilerinden, muhalefetin boş tahriklerden ve sert çıkışlardan vazgeçmesini bekliyordu. O yüzden İsmet Paşa’ya Adnan Menderes’in gösterdiği ilgi, saygı çok iyi karşılandı.”

Ankara Palas salonlarında çok iyi karşılanan bu gelişme, o bahar aylarında siyasete de yansıdı.

Gerçi Menderes ile İnönü arasındaki “ikili görüşme” gerçekleşmedi. Toker’in yorumuna göre, bunun nedeni Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın böyle şeylere karşı olmasıydı. O genellikle sertlikten yanaydı. Menderes’le İnönü’nün görüşmeleri, sadece başkalarının da bulunduğu davetlerde mümkün oldu. Ama kamuoyu iki lider arasındaki bu yumuşamadan memnundu.

Bu hava, Meclis’in yaz tatiline kadar devam etti. Meclis’in yaz tatiline girdiği gün Meclis’te iktidarla muhalefet arasında gene sert tartışmalar oldu. Ama o gün başlayan yeni gerginliklerin dozu, eskisi kadar yüksek olmadı.

İşte bu “yumuşama” ve yumuşamadan sonraki “fazla gerginleşmeme” halleridir ki, kamuoyunda, muhalefetin, basının, yargının ve demokratik ilkelerin uğradığı darbelerin kamuoyunda neden olduğu karamsarlığı hafifletebiliyordu. O darbeleri görerek demokrasinin tehlikede olduğunu düşünenler, iktidarın muhalefetle uzlaşma yoluna girebileceğini, attığı adımlardan en az bir kısmını geri alabileceğini umut edebiliyorlardı.

Bu “umut edebilme” imkânı, 1955’ten sonraki yıllarda, iktidarın muhalefete ve basına karşı daha da sertleşen darbeleriyle, giderek azalacaktı. Gerçi her şeye rağmen o yıllarda da, geçici bahar havalarının gene de kendini gösterdiği ve o umutları biraz olsun canlandırdığı zamanlar da olacaktı. Ama bunlar, 1955’ten 1960 yılının son 40 gününe kadarki gidişin ana çizgisini değiştiremeyecekti.

Keşke değiştirebilseydi...

“Sen hep aynı adama mı rastlarsın?”

Biz şimdi “keşke”leri bırakalım. Olayları kronolojik olarak izlemeye devam edelim:

Önce 1955’i tamamlayalım.

Aysel ile benim mezun olduktan yıllar sonra Mülkiyeliler Birliği’nin albümünde yer alan

biyografimiz. Orada fakültedeki uzmanlık alanlarımız da belirtiliyordu.

1955 yılının önemli olaylarının bir kısmını, 6-7 Eylül felaketi ve soruşturma sonuçları dahil, Öfkeli Yıllar’da anlatmıştım. Birazdan 6-7 Eylül’ün siyasi sonuçlarıyla ilgili olayları yazacağım.

Ama şimdi araya benim “kişisel projem”deki “1955 gelişmeleri”ni anlatayım:

“Proje”yi yukarıda özetledim. Birinci maddesindeki hedef, bizim Aysel’le durumumuzun “gizli” olmaktan çıkıp Aysel’in ailesince –resmen– bilinir ve konuşulabilir hale gelmesi...

Beklenmedik bir sorgulama... Babası Tarık Asal (solda) ile kızı Aysel arasındaki

anlaşmazlık konusu: “Gazetecilik meslek mi?”

Geçen kitabın okurları hatırlayacaklar, o “durum”umuz üç yıla yakın zamandır sürüyordu. Bunu, fakültedeki arkadaşlarımız biliyordu, başkaları da görüyordu ama, biz aile çevrelerimizden gizli tutuyorduk. (Veya gizli tuttuğumuzu sanıyorduk.)

Bu, benimkinden çok Aysel’in ailesine, daha doğrusu babasına karşı alınmış bir tedbirdi. Benimkiler, başta annem, durumu daha önce fark etmişlerdi.

Annem, beni sıkıştırıp “itiraf”ımı almıştı. Tabii, Aysel’e evlenme teklifini ona sormadan yapmış olmamdan pek memnun değildi, ama bunu kabullenmişti. Babam zaten benim artık o kararı tek başıma verebilecek yaşta olduğumu düşünüyordu. Yani bu konuda bizim evdeki sorun çözülmüştü.

Aysel’lerdeki koşullar biraz başkaydı.

Bizim “gizlilik” önlemlerini, Aysel’in kız kardeşlerine zaten uygulamamıştık. Onlar (Yüksel, Güner, Sema), her şeyi biliyorlardı. Benimle de tanışmışlardı.

Bilmeyenler (veya bilmediğini zannettiklerimiz), Aysel’in annesiyle babasıydı. Onların bilmesini istemememizin nedeni de, fakülteyi henüz bitirmemiş olmamızdı. Aysel’in babası, kızlarının evlenmeleriyle ilgili konuların üniversite mezunu olmalarına kadar söz konusu edilmemesini kural haline getirmişti.

İşte o kural bir gün birdenbire bozuldu. Nedeni biz değildik. Bir tesadüftü.

Aysel’in babası Tarık Asal, aslında işi gücü fazla bir zat. O sırada Milli Eğitim Bakanlığı’nın Ortaöğretim Genel Müdürü. Bakanlıktan eve dönüşü, her zaman Aysel’den sonra... Ama o gün nasılsa, daha erken gelmiş...

Üstelik, rastlantıya bakın, eve gelmeden önce Ankara’nın Kızılay Meydanı’nda bir işi varmış, oradan geçerken, Aysel’i benimle birlikte yürürken görmüş. Ayrıca, bizi o şekilde görüşü ilk değilmiş. Kızına o zamana kadar bu konuda bir şey söylememiş ama, o akşam artık sessizliğini bozmaya karar vermiş. Aysel eve gelir gelmez, soruları sıraya koymuş.

– Neredeydin?

– Milli Kütüphane’de. Sınavlara çalışıyordum.

– Sonra?..

– Sonra, işte eve geldim.

– Kızılay’dan geçmedin mi?

– Evet, geçtim, hava güzeldi, biraz yürüdüm, öyle geldim.

– Yanındaki kimdi?..

– Yanımdaki?.. Ha, evet sınıf arkadaşım. Altan... Rastladım ona...

– Sen hep aynı adama mı rastlarsın?..

Diyalog, böylece “itiraf” aşamasına gelmiş.

İtiraf, bir gün nasıl olsa yapılacak ama, Aysel buna hazırlıksız yakalanmış.

Ayrıca babasının “üniversite mezunu olmadan olmaz” ilkesine aykırı bir durum ortaya çıkmış.

Meslek mi, değil mi?

Evet, o kural o akşam bozulmuştu. Fakülteyi –“mezuniyet sınavları”nın sonuna gelsek de– henüz bitirmemiştik. Ama Aysel, bizim evlenme yolunda olduğumuzu babasına açıklamak zorunda kalmıştı.

Babasının ise, koyduğu kuralın bozulmasına canı sıkılmıştı ama, üzerinde durduğu asıl konu o değildi.

Aysel’in anlattığına göre, bana kişi olarak bir itirazı olmamıştı. Hatta eğitimcilikte kendisinden on yıl daha kıdemli olan babama duyduğu saygıyı belirtmişti. Ama daha sonra, “fakülteyi bitirme” konusuyla birlikte bir başka konuyu açmıştı. Aralarında şöyle bir soru-cevap faslı geçmişti:

– Mesleği ne?

– Gazeteci.

– Kızım onu sormuyorum. Mesleğini soruyorum.

– Gazeteci, baba...

– Meslek, meslek... Mesleği ne?

Diyaloğun ikinci bölümü, o konuya takılıp kalmıştı.

– Meslek, meslek... Mesleği ne?..

Yani, benim öğrenciliğimi –aksamalı da olsa– sürdürürken beş yıldır yaptığım işi, müstakbel kayınpederim meslek saymıyordu. Kızına talip olacak damat adayının, onun “meslek” sayabileceği bir işi olmasını istiyordu.

Aysel, babasıyla olan o önemli görüşmelerini bana anlatırken, bunun evlenmemize engel olmayacağını belirtti. Tahminine göre, babası, eninde sonunda ikna olacaktı. Olmazsa, zaten ikimiz de reşittik. Evlenme memurluğuna gider, iki şahit bulup kendi başımıza da evlenirdik.

Buna gerek kalacağını ben de sanmıyordum. Babası eninde sonunda itirazından vazgeçebilirdi. Fakat, gazeteciliği meslek saymama yolundaki görüşünden hiç memnun olmamıştım.

Tabii, bu sadece Tarık Bey’e has bir görüş değildi. Geçen kitapta belirtmiştim, bizim aile çevremizde de pek çok kişinin o konudaki görüşleri, müstakbel kayınpederiminkine yakındı.

Onlar da, hele fakülteyi bitirdikten sonra, geleceği olan bir devlet memurluğuna girmek yerine, gazeteciliğe takılıp kalmamın akıllılık olmadığını düşünüyorlardı.

Annemin de, gazeteciliği “itibarı yüksek” bir meslek saymadığını yazmıştım. Ama o artık “realite”yi kabul etmişti. Eski itirazlarını tekrarlamıyordu.

O konuyla ilgili tesellisi, kardeşim Örsan’ın gazetecilik gibi acayip bir iş yerine, doğru dürüst bir mesleği olması umuduydu. (Gerçi –sonra anlatacağım– annemin umudunu sarsan bir gelişme vardı. Örsan, benim Aydın’la birlikte bizim evdeki telefon konuşmalarımızı izlerken, gazeteciliğin o kadar fena bir iş olmadığına inanmaya başlamıştı. Hatta bazen İstanbul’a telefonla haber okumamıza yardım ediyordu. Annem buna karşı önlem almaya çalışıyordu.)

Aslında “doğru dürüst bir meslek” edinme imkânına o sırada çok yakındım. Hatta bu benim için bir zorunluluktu. Fakültedeyken aldığım bursların karşılığı olarak, “mecburi hizmet”im vardı. Fakülteyi bitirir bitirmez beni otomatik olarak bir yere tayin edeceklerdi. Ama benim istediğim, bu değildi.

Mali Şube’dendim. Otomatik tayin yerim, Maliye Bakanlığı’ydı. Hesap uzmanlığı, bakanlık memurluğundan maliye müfettişliği veya banka müfettişliği gibi –geliri daha yüksek– görevlere geçmek için sınavlara girebilirdim... Ama bunların hiçbirinde gözüm yoktu. “Mecburi hizmet”imin bedelini ödemek ve gazeteciliğime devam etmek istiyordum.

Konuya, bugünün koşullarına göre bakarsak, şu görülür: Üniversitede burslu olarak okumak, mezun olur olmaz işe başlamanın güvencesiydi. Ama o zamanlar bu güvencenin fazla bir önemi yoktu. Çünkü üniversiteyi bitirdikten sonra iş bulmak, kimse için bir sorun değildi. Burssuz okuyup “mecburi hizmet”e bağlanmayanlar da, mezun olur olmaz bir işe girebilirlerdi. Üniversite mezunu sayısı, hâlâ yetersizdi. Gerek devlet sektöründe, gerek özel sektörde, üniversite mezunlarına olan ihtiyaç karşılanamıyordu.

Bugünkü 2000’li yıllardaki durum malum: Mecburi hizmeti olup, fakülteyi bitirir bitirmez bir göreve tayin edilmek, bugün “Acaba mezun olunca, iş bulabilecek miyim?” derdi içindeki birçok öğrenci için avantaj sayılır. Ama o günkü öğrencilerin birçoğu için bu bir yüktü. Ben o yükten kurtulmayı hedefliyordum. Tabii mecburi hizmet borcumu ödeyebilirsem.

Devlet de kendi kadrolarında çalışsınlar diye avans verip yatırım yaptığı üniversite mezunlarını kaçırmak istemiyordu. Tayin edildiği kadrolarda göreve başlamayanlardan, verdiği bursun karşılığının tümünü tahsil etmek istiyordu. Zaten ikinci sınıfa geçerken kazandığım bursun ödemesi başlamadan önce bana ve kefilim olarak anneme o konuda “taahhütname” imzalatılmıştı. Devlet görevine başlamayıp gazetecilikte kalırsam yüklü bir para ödemem gerekiyordu.

O sırada gazetecilikten kazandığım aylık gelir, “yeni mezun” olarak devlet sektöründe alabileceğim maaşın dört-beş katıydı. Tercüman gazetesi Ankara muhabiri (sonra temsilcisi) olarak aldığım aylığa, İzmir ve Adana’daki gazetelerin muhabirliğinden aldığım telif hakları eklenince, elime geçen para, gene de o zamanın “bin lira”sı civarındaydı. Yeni mezun memurun maaşı ise 167 liraydı.

Bu durumumda olumsuz bir değişiklik olmazsa, mecburi hizmet ödemesinin üstesinden gelebilirdim. Ayrıca, taksitle ödeme imkânı da vardı. Onu da kullanabilirdim.

Özetle: 1955’in sonbaharında beş yıllık gazeteciydim. Mesleğimden memnundum. Onu sürdürmekte kararlıydım.

Ama işte, gazeteciliği meslekten saymama anlayışı yok mu?.. O, kendi aile çevremde olduğu gibi, Aysel’in çevresinde de karşıma çıkmıştı. Bu da canımı sıkmıştı.

İki “Hazine mümeyyizi” ve nişan

Sonraki gelişmeler şöyle oldu: Önce Aysel, sonra ben Siyasal Bilgiler Fakültesi’nin Mali Şubesi’nin son sınıf sınavlarını tamamladık. Mezun olduk. Aysel’in de, benim de, burslu olmamızın sonucu olarak “otomatik tayin”imiz çıktı. İkimiz de Maliye Bakanlığı Hazine Genel Müdürlüğü’nde “mümeyyizlik”lere tayin edilmiştik.

Bakanlıkta üniversite mezunlarının ilk görevlerinin adı öyleydi.

(“Mümeyyiz”, seçen, ayıran, düzelten demek. “Mümeyyiz”in uygulamadaki görevi de şuydu: Daha üst kademelerdeki amirleriniz, size iş verecekler. Siz onları daha alt kademelerdeki –üniversite mezunu olmayan– görevlilere yaptıracaksınız. Onların yaptığı işleri de, son şeklini vererek amirinize sunacaksınız...)

Aysel, tayini kabul etti. Göreve başladı. (İleride birçok iç ve dış görevlerde bulunduktan sonra, “Hazinecilik” kariyerinin en önemli mevkilerinden birine gelecekti. Hazine Genel Müdürü olacaktı. Bu, aynı zamanda “Türkiye’nin ilk kadın Hazine Genel Müdürü” olmak demekti.)

Ben, göreve başlamak istemeyenler için oluşmuş geleneğe uydum: Mecburi hizmet davetine bir süre icabet etmedim. Daha sonra da, mecburi hizmetimi ödemek istediğimi bildirdim. Ödeyeceğim parayı tespit ettiler. Sonra talebim üzerine taksite bağladılar. Taksitleri ödemeye başladım.

Ama bu duruma göre, ben de “Hazineci” sıfatıyla, bir yere tayin edilmiş bir “meslek” sahibiydim artık. Elimde tayin belgesi de vardı.

Aysel o durumumu, babasına bildirdi. Kendisiyle evlenmek isteyen kişinin gazeteciliğin dışında bir “mesleği” bulunduğunu kanıtladı.

Tarık Bey artık ses çıkarmadı. “Mademki mesleği var. Hazineci olmuş. Öyleyse Hazineci kalsın” gibi bir tez ileri sürmedi. Benim, “meslek sahibi” olmakla birlikte, gazetecilik yapmayı tercih eden biri olarak kızına talip olabileceğimi kabul etti. O arada kendisiyle de bir görüşme yaptım. Müstakbel kayınpederimle benim aramda da bir “bahar havası” başladı.

İş, babamla annemin onları ziyaret edip “kız isteme”lerine kaldı. Ziyaret talebi gelince, randevu verildi. “Allah’ın emri Peygamber’in kavli”yle o aşama da tamamlandı. Söz kesildi.

Sonra, Aysel’lerin evinde aile arasında nişanlandık. Nişan yüzüklerimizi aile büyüklerinden akrabamız Sadi Seçmeer taktı. Güzel sözlerle dolu bir konuşma yaptı. Eski deyimle “meşru” yeni deyimle “yasal” birlikteliğimize başladık.

Meşru veya yasal derken... Geçen kitapta sözünü ettiğim önlemleri almaktan artık kurtulduk demek istiyorum.

Artık sokaklarda, başka gözlerden uzak durmaya gerek yok. Şipşakçıların fotoğraf çekmesinden huylanmaya da gerek yok. Nişanlıyız. Ellerimizde birer yüzük, herkese göstere göstere dolaşıyoruz... Canımız istediğinde çaylara, balolara da gidebiliyoruz.

Sonuçta üniversiteden mezun olduk ve nişanlandık. Nişan aile arasındaydı.

Yüzükleri taktıktan sonra ilişkimiz “yasal”laştı. Baloya bile gidebildik.

Ama, tabii, bir yandan da ciddi işlerimiz var. Nikâh hazırlığına başlamış durumdayız...

Nikâh hazırlığı derken bu, tabii, ev bulmak, döşeyip oturacak hale getirmek gibi konuları da kapsıyor.

Hem ev, hem büro

“Ev arama” derken, anlattım, başımda bir de “büro arama” derdi var. Tercüman için... Kızılay’da bir büro arıyorum. En az iki odalı olacak. Biri benim “temsilci” odam, biri öteki muhabirlerin odası.

“Öteki muhabirler” derken, o sırada bordrolu olarak sadece Aydın var. Bir de kadrolu olmadan “parça başı” çalışan foto muhabirleri var. Onlar için de masa gerekli. Aramalar sonucunda kiralık birkaç büro buldum. Ama İstanbul’daki patronlar hâlâ karar veremedi. Kiminin yerini beğenmediler. Kiminin giriş-çıkışını...

Benim kendime “ev arama” işime gelince... Onun da gazeteye yakın olmasında fayda var, yani Kızılay’a yakın olmasında... Oysa Kızılay civarındaki kiralık evler çok pahalı.

Hal böyleyken, bir gün önüme, bir çözüm önerisi geldi. Tercüman’ın beş patronundan birincisi ve başyazarı, fiilen de en üstteki yöneticisi –aynı zamanda da milletvekili– Cihad Baban beni Ankara Palas’ta yemeğe çağırdı. Büro konusunu açtı. Benim görüp önerdiğim üç yerden hepsini o da görmüştü. Hiçbirini beğenmemişti. Benim de ev aradığımı biliyordu. Dedi ki:

– Öyle iki odalı bir büro arayacağına, büyük bir daire bul. Yarısı senin lojmanın olsun, yarısı büro... Tabii çok lüks olamaz. Ama yeni evliler için idare eder. Duruma göre, gazetenin işleri iyi gider de kadrosu genişlerse başka çare düşünülür. Ya gazete senin bölümünü de büroya katmak ister, sen daha iyi bir lojmana geçersin... Ya da gazete başka yer bulur, gazetenin yeri de senin evine katılır.

Cihad Baban, bu öneriyi yaptı. Ama ekledi.

– Tabii, eşin bunu kabul ederse...

Bu, tabii, çok iyi çözümdü. Aysel’in de buna itiraz etmeyeceğinden emindim. Çünkü, gazetecinin işinin ne olduğunu çoktandır biliyor. Zaman oluyor, gecesiyle gündüzü birbirine karışıyor. Büronun evle bitişik olması, onun geceleri evdeyken kendini yalnız hissetmemesini sağlayacak.

Ama, Cihat Bey’e “Aysel’e sormama gerek yok” gibi bir yanıt vermedim. Bu, “aileyle ilgili işlerde sadece erkekler karar verir” tavrı olurdu. O zaman o deyim yoktu ama, şimdi “maçoluk” dedikleri hali andıran bir tavır. Öneriye çok teşekkür ettim ama hemen ekledim:

– Bu benim için çok iyi olur. Sanırım, Aysel de kabul eder. Ama önce bir konuşayım. Size hemen haber veririm.

Cihad Baban, dönemin en usta gazetecilerindendi.

Benim de Tercüman’daki patronumdu. Aynı

zamanda da kıdemli bir milletvekili.

O haberi de –tabii, akşam Aysel’le konuştuktan sonra– hemen ertesi gün telefon edip verdim. O sıradaki en önemli konularım olan kiralık ev ve kiralık büro arayışlarını birleştirdim. Sadece bir kiralık “ev-büro” aramaya başladım veya “büro-ev.” (Özel hayat-iş hayatı dengesi açısından taşıdığı önceliğe göre, iki deyimden bazen biri, bazen öteki kullanılabilir.)

Aradığımı kısa zamanda buldum.

O arada şunu anladım: Kiralamak için büyük daire bulmak, küçük daire bulmaktan çok daha kolaydı. Büyük dairelerin kirası, tabii, daha yüksekti ama, benimki gibi iki amaca birden hizmet edecekse, bu, iki ayrı küçük daire tutmaya göre daha hesaplı oluyordu.

Yerini tarif edeyim: Ankara’nın Atatürk Bulvarı’nda Kızılay’dan başlayıp sağ kaldırımdan Sıhhiye’ye doğru inin. Sağdaki ilk cadde Sakarya Caddesi’dir. Oraya girmeyin, yola devam edin. İş Bankası’nın Kızılay Şubesi’ni geçer geçmez sağa sapan cadde Tuna Caddesi’dir. Oraya sapıp yürüyün. Sağdaki ikinci sokağa sapar sapmaz sol köşedeki dört-beş dairelik küçük bir apartmanın birinci katındaki, sağdaki dairenin kapısını çalın. Bulduğum “ev-büro” orasıydı.

(Bu kitabı yazarken gidip baktım, şimdi, o apartman yok. Ya da var ama, eklemelerle yükseltilmiş, koskoca bir yeni apartman haline gelmiş. Alt katında dükkânlar var.)

Ev-büronun bir salonu, üç odası vardı. Dairenin kapısından girilince iki oda sağdaydı. Aralarında bir kapı vardı. İkisi birlikte büro bölümünü oluşturabilirdi. Salon ile bir oda da sol taraftaydı. Onlar da ev olacaktı. Ev tarafına bir koridordan geçiliyordu. Tuvalet, koridorun büro tarafında kalıyordu. Tuvaletli banyoyla mutfak da ev tarafında...

“Büro-ev”imiz, bence kullanışlıydı. Konuklar, gazeteyle ilgili gelirlerse büro bölümünde

oturacaklardı, bizi ziyarete gelmişlerse ev tarafındaki salonda... Salonumuz çok amaçlı

olacaktı. Misafir odası, yemek odası, çalışma odası, dinlenme odası vs... Büro bölümünde

sadece gazetecilik yapılacaktı.

Kira pazarlığı uzun sürmedi. Şimdi ne kadar olduğunu unuttum. Ama makul bir fiyatta anlaştık. İstanbul’daki idareciler onay verdi. Daire kapısından girince sağdaki iki odalı büro tarafının masa, koltuk, sandalye gibi eşyasını İstanbul’dan hallettiler. İki telefonumuz da bağlanınca orada çalışmaya başladık. Gazetenin haberlerini İstanbul’daki gazeteye, annem ve babamla birlikte benim ve kardeşlerimin oturduğu Bahçelievler’deki evimizden okuma zorunluluğundan kurtulduk. Evlendikten sonra oturacağımız eve gelince... Onun eşyasının yerleştirilme işi de önemliydi ama, ona sıra bürodan sonra geliyordu.

Örsan ve gazetecilik

O arada, annemin korktuğu oldu. Bizim büroya kardeşim Örsan da sık sık uğramaya başladı.

Gazetecilikle ilişkisi, anlattım, o vakte kadar sınırlı kalmıştı. Bizim Bahçelievler’deki evde haber okumalarımız sırasında o da evdeyse, bize bazen yardım ediyordu.

Biz yeni büromuzda çalışmaya başlayınca, akşamüstleri eve gideceğine bizim büroya gelir oldu. Bu da annemin o konudaki tedirginliğini artırdı.

Örsan lisenin son sınıfındaydı. Aile içinde, öğrenimine nerede devam etmesi gerektiği yolunda görüşler tartışılıyordu.

Annem ona, “doğru dürüst” bir mesleğin yolunu açacak bir fakülte arıyordu. Fakat bu, hangisi olabilirdi?

Benim, vali veya büyükelçi veya maliyeci yetiştiren Siyasal Bilgiler’e girip oradan gazeteci olarak çıkışımdan sonra, ne o fakülteye güveni kalmıştı, ne de –hukuk dahil, edebiyat dahil– “laf bilimleri”yle uğraşan öteki fakültelere...

Ancak tabii, şu vardı: Seçilecek fakültenin, dolayısıyla mesleğin, Örsan’ın eğilimlerine de uygun olması gerekiyordu.

Örsan’ın liseyi bitirişi zamanında da, bugünkü gibi bir merkezi sınav sistemi yok. Teknik Üniversite ve Siyasal Bilgiler gibi birkaç yer hariç, lise sonu sınavlarını vermiş olan herkes istediği yükseköğretim kurumuna girebiliyor. Bugünkü gibi, “ÖSYM puanı” hesabı yapılmıyor. Yani, annem, “doğru dürüst meslek” konusundaki görüşlerini Örsan’a kabul ettirirse, sorun çözülmüş olacak...

Ama annem, herhalde Örsan’la konuşup onu ikna etmeyi denemiş ve başarısız kalmıştı ki, bir gün benimle de bir konuşma yaptı.

– Oğlum, dedi, sana laf dinletemedim. Bir meslek seçtin ki, gecesi gündüzü yok, teminatı yok, üstelik tehlikesi çok, serseriliği çok. Bir aileye böyle bir meslekten bir kişi yeter. Buna bir de Örsan’ı teşvik etme...

Tabii, savunmaya geçtim. Haklıydım da... Ben Örsan’a, onu gazeteciliğe teşvik edici sözler söylememiştim. Büroya gelip gidişi kendi isteğiydi. Büroda Aydın’ın odasında oturuyordu. Gelmişken yardım ettiği de oluyordu. Bunu ondan, ne ben istiyordum, ne Aydın istiyordu. Ama bu işe hevesi varsa, ne yapabilirdik ki... Büroya gelince, “Seni istemiyoruz git” mi demeliydik?

Annemle konuşurken şu anlaşıldı: Annem Örsan’la görüşüp o “ikna denemesi”ni yaptıktan sonra ondan şu cevabı almış:

– Anneciğim, haklısın ama, ben önce gazeteciliği denemek istiyorum.

Örsan, bunu bu kadar açık olarak bana söylememişti. Gazeteciliğe hevesi olduğu belliydi. Bu, sadece heves de değildi. Ben onun çocukluğundan beri (üç kardeş bir arada “Öymen Kardeş” dergisini çıkardığımız zamandan beri) farkındaydım, o alanda çok yetenekliydi.

Ama o sırada önünde başka seçenekler de vardı.

O zamanki “Amerikan rüyası”: Petrol

Türkiye’de meslek hayatına atılacak olanların karşısına çıkan en cazip seçenek, “Amerikan rüyası” gibi ufuklar açan bir işte kariyer yapmaktı. Herhangi bir işe çok genç yaşta, en alt basamaktan başlayıp yükselmek. Aşama aşama çok para kazanır hale gelmek. Bu, adı üstünde bir “rüya” idi ama, bazen gerçekleşiyordu. Sadece Amerika’da değil, Türkiye’de de...

Ham pamuk taşımacılığından başlayıp iplik fabrikatörlüğüne yükselen milyonerler, at arabası kullanmaktan şoförlüğe geçip sonra otobüs filosu kurarak servet yapan milyonerler artık bizde de vardı.

Tam o yıllarda da “Amerikan rüyası” deyimine en uygun iş alanı ortaya çıkmıştı. Türkiye’de petrol arama işi...

1953-1954 yıllarındaki teşvik kanunlarıyla, ülkede petrol arama bölgeleri oluşturulmuştu. Yabancı şirketler gelmiş, kadrolarını kurmuştu. Genç memurlar, işçiler, stajyerler çalıştırıyorlardı. Hepsine piyasanın çok üstünde ücretler ödüyorlardı. Masraftan kaçınmıyorlardı. Tabii, hedeflerine ulaşıp petrolü bulurlarsa kazançları çok büyük olacaktı.

Örsan da bir arkadaşıyla birlikte son yaz tatilinde petrol arama izni alıp Türkiye’ye gelen bir Amerikan şirketinde stajyerlik yapmıştı. Devamlı iş teklifi de almıştı. Liseyi bitirdikten sonra orada kariyer yapabilirdi. Bir yandan öğrenimine devam edebilir, bir yandan çalışabilirdi.

(Arkadaşı Oyman Sayer öyle yapacaktı. O işi meslek edinecek, petrol aramada uzmanlaşacak, ileride kendi şirketini kuracak ve büyütecekti.)

Örsan’ın da aklından bir ara “petrolcü” olma seçeneği geçmişti.

Ben de ona o arayış döneminde herhangi bir telkinde bulunmamaya dikkat ediyordum. Kendi kararını kendi vermeliydi. Ama, doğrusu, o kararı “gazetecilik” yönünde olursa, bundan çok memnun olurdum.

Bu açıdan Örsan’ın anneme “gazeteciliği denemek istiyorum” dediğini öğrenmek, benim için bir müjde gibi oldu. Bu bir karar sayılırdı. En azından “deneme kararı.” Bunu engellemek bir yana, desteklemeliydik.

Örsan’ın anneme söylediğini öğrendikten sonra, artık ben annemi ikna etmeye çalıştım.

– Madem gazeteciliği denemek istiyor. Bırakalım denesin, dedim. Önümüz yaz, stajyer olarak birkaç ay gelir gider. Zaten ben onu işe alamam. Hem öyle kadrom yok. Hem olsa bile, oraya kardeşimi tayin edemem. O birkaç ay içinde bu işi denemiş olur. Daha sonra ne yapacağını, hangi mesleği seçeceğini, hangi fakülteye yazılacağını da ona göre belirler.

Benim bunları söylemem, annemin kaygılarını azaltmadı.

Aslında gazetecilik mesleğinin o zamanki hali karşısında endişelerinde haksız değildi.

Gazeteciliğin, zaman zaman gece gündüz çalışmayı gerektirdiği, onun da sık sık tanığı olduğu bir gerçekti. (Gece gündüz çalışmanın gerekli olmadığı hallerde de, bunun bazen başka işlere gerekçe olarak kullanılabildiği de bir gerçekti.)

Meslekteki görev yerlerinin “teminat”ının olmadığının da örnekleri çoktu. Benim o zamana kadar çalıştığım üç gazeteden biri (Ulus), matbaasına el konularak kapatılmıştı, biri de (Halkçı), gazete sahibine uygulanan baskılar sonucunda, yayınına son vermişti. O sırada Tercüman gazetesindeki görevimden memnundum ama, hükümetin başyazarımız Cihad Baban’ın eleştirel tutumuna kızdığı da biliniyordu. O yüzden gazetenin diğer ortaklarına baskı yaptığı söylentileri başlamıştı.

Annemin umudu şuydu: Örsan’ın

gazetecilik gibi “acayip” bir iş yerine doğru

dürüst bir mesleği olmasını istiyordu

. Ama o umudu sarsan gelişmeler hızlandı.

Yukarıda kardeşim Örsan Öymen’in o

yıllardaki bir fotoğrafı.

Kısacası, bence çok iyi bir meslekti bu gazetecilik ama, annemin de sık sık aklına geldiği gibi, riskleri de az değildi.

Fakat ne yapalım? Benim gibi Örsan da o mesleği seviyordu.

Sonuçta annem o “realite”yi kabul etti. Örsan bizim büronun “gayriresmi” mensubu oldu. (Lise sınavlarını tamamlayıp fakülte seçme zamanı gelince, önce Dil Tarih Coğrafya Fakültesi’ne yazılacaktı. Ama gazeteciliğe hep devam edecekti.)

“Gayri resmi”likten “resmi”liğe...

Burada, Örsan’ın Tercüman gazetesinin Ankara bürosunda “gayriresmi” olarak çalışmasının nasıl resmileştiğini de özetleyeyim:

“Stajyer” olarak düzenli gelip gitmeye başlayınca, katkıları hızla artmıştı. Başlangıçta yaptığı iş, yazdığımız haberleri İstanbul’a telefonla okumaktı. Sonra, onların bir kısmını, telefonla aldığı bilgilere dayanarak, kendi yazmaya başladı. Bir süre sonra da artık bazı haberler için haber kaynaklarına kendi gidiyordu.

Haber izleyişi de, haber yazışı da çok iyiydi.

Büroda artık üç kişiydik. “Üretim”imiz büyük ölçüde artmıştı.

Onu İstanbul’daki yazıişlerindekiler de telefondaki sesinden tanıdılar. Haberleri alan Rüstem Işın’dan başlayarak, Ankara’yla ilişkisi olanlar, büromuzda Örsan diye bir stajyerin bulunduğunun farkındaydı. Bazıları onun benim kardeşim olduğunu da biliyorlardı. Bazıları bilmiyordu. Gerçi bunu kimseden gizlememiştik. Ama Örsan’ın, gazetenin İstanbul’daki merkezinde herhangi bir kaydı ve evrakı yoktu.

Tevfik Erol

Tercüman’ın Yazıişleri Müdürü.

Bu, o zamanki şartlarda doğaldı. Stajyerler (yani denemek için kısa süreli olarak parasız çalıştırılanlar) için kayıt tutmak ve bir yerlere bildirimde bulunmak gibi âdetler yoktu. (Gerçi bir kanun çıkarılmıştı: Gazetecilikte çalışanlar ve çalıştıranlar hakkındaki münasebetleri düzenleyen 5953 sayılı kanun... Buna göre gazetecilikte stajyer çalıştırmak, ancak kısa süreli olarak ve belirli koşullar altında mümkündü. Ama uygulama usulleri daha yerleşmemişti.) Ben gazetenin Ankara temsilcisi olarak stajyer çalıştırma yetkimin bulunduğunu varsaymıştım. Onu o şekilde çalıştırıyordum.

Bir gün şöyle bir şey oldu: Yazıişleri Müdürü Tevfik Erol telefonla beni aradı. Örsan’ın yazdığı bir haberi çok beğenmiş. Habere imzasını atmak istemiş.

O zaman o gelenek Tercüman’da da devam ediyordu. Daha önce anlatmıştım: Muhabirler haberlere imza atmıyorlardı. Sadece, haberi kimin yazdığının belli olması için bir rumuz veya kelime kullanıyorlardı.

Haberin imzalı yayınlanmasına, ya şeflerinin teklifi üzerine ya da doğrudan doğruya yazıişleri müdürü karar veriyordu. Bu, yerine göre, iyi yazılmış haberin ödüllendirilmesi anlamına geliyordu.

Tevfik Erol dedi ki:

– Haber çok güzel olmuş. Birinci sayfadan büyükçe veriyoruz. Sen teklif etmemişsin ama eğer itirazın yoksa, imzasını atmak istiyorum. Örsan yazmış. Soyadı neydi Örsan’ın?

Buna hem sevindim, hem de ne yapacağımı şaşırdım. Demek, Tevfik Erol, Örsan’ı biliyormuş ama, onun benim kardeşim olduğunu bilmiyormuş. Tereddütler içinde:

– Tevfik Ağabey, dedim, bundan çok memnun oldum. Demek ki, beğendin haberi. Ama ben biliyorsun sanıyordum, Örsan benim kardeşim. Bir-iki aydır büroda stajyerlik yapıyor. Örsan’ın imzasını koymanı çok isterim. Ama, Ankara haberlerinde Altan Öymen diye benim imzam çıkıp duruyor. Onun soyadı da Öymen... Bilmem nasıl olur?

Tevfik Erol, Babıâli’nin kıdemli gazetecilerindendi. Kendini iyi yetiştirmişti. Hiç yapmacık tarafı yoktu. Olduğu gibiydi. Ne söylüyorsa, samimi düşüncesiydi. Örsan’ın benim kardeşim olduğunu öğrenince öyle bir “Öyle mi?” dedi ki, o “öyle mi?”nin içinde, bundan gerçekten memnun olduğunun ifadesi vardı.

Ve devam etti:

– Peki ama, öyleyse ne yapacağız? Çocuk belli ki, haberi çok iyi işlemiş, çok iyi yazmış. Gazetede imzasının çıkmasını hak etmiş. Biz o hakkını vermek istiyoruz ama, buna engel olan bir şey var: Seninle aynı soyadını taşıması. Bunu o yüzden yapamazsak haksızlık olmaz mı?

Şimdi, benim halimi düşünün... Örsan’ın imzasının “Örsan Öymen” diye yayınlanmasına razı olsam, birinci sayfada zaten iki-üç habere imza konuluyor, ikisinin soyadı Öymen olacak... Razı olmasam, Örsan’ın gazetecilikte isim yapma şansı, benim yüzümden engellenmiş olacak...

Tevfik Erol’la telefon konuşmamız birkaç dakika daha devam etti. Sonuçta şöyle bir formül bulduk. Örsan’ın bir göbek adı vardı: Mustafa’ydı. Tevfik Erol onun imzasını “Mustafa Örsan” diye yayınlayacaktı. Ve eğer daha sonraki haberlerini de beğenirse, onlar için de aynı şeyi yapacaktı.

Böylece, Örsan’ın, haberleri imzasıyla yayınlanan bir muhabir olarak gazeteciliğe “resmen” başlaması Mustafa Örsan imzasıyla oldu.

Ertesi gün, (daha doğrusu ertesi akşam, yani İstanbul gazetelerinin Ankara’ya gelip bizim büroya ulaştığı saatlerde) o imzalı haberi ben de gördüm, Örsan da... İkimiz de çok memnun olduk. Örsan’ın gazeteci oluşu, böylece “matbaa yazısı”yla tescil edilmiş oldu.

“Kim bu Mustafa?”

Buna bir ek daha yapayım:

O günlerden birinde bizim büroya Cihad Baban geldi.

Uzun zamandan beri gelmemişti. Milletvekili olarak dış politika işleriyle de ilgiliydi. Sık sık yurtdışına çıkıyordu. Bir seyahatinden yeni dönmüştü.

Hoş beş faslından sonra, bana sorduğu ilk soru şuydu:

– Kim bu Mustafa Örsan?

Yüzündeki ifadenin ne olduğunu çıkaramadım. Bana kaşları çatık gibi geldi. Aklımdan “Acaba büroda stajyer çalıştırmama kızdı mı?” sorusu geçerken, sözlerine devam etti:

– Çok güzel yazmış o haberi. Kim o?

Derin bir nefes aldım:

– Kardeşim, dedim.

Sonra, hikâyeyi anlattım ve Örsan’ı tanıştırdım. Tevfik Erol’la bulduğumuz “Mustafa Örsan” formülünü o da beğendi.

Ve Örsan’ın Tercüman’ın Ankara’daki “stajyer” muhabirliğinden profesyonel muhabirliğine geçişi, gazete patronluğunca da onaylanmış oldu. Bunun sonucu olarak da ona, az da olsa bir maaş bağlandı. Birkaç ay sonra ise, başka gazetelerden daha yüksek maaş teklifleri almaya başlayacaktı. Onlardan Dünya gazetesi Ankara Temsilcisi Oktay Ekşi’nin teklifini kabul edecek ve oraya geçecekti. Ama o vakte kadar bizim büronun ilk dönemindeki çalışmalarına katkıda bulunmaya, 1956’nın yaz aylarında da devam edecekti.

Ev tarafı ve gelinlik

Geriye “büro-evin” ev tarafının eşyasının halledilmesi kalmıştı ki, o işin pek kolay olmadığı belliydi.

Bunu yavaş yavaş yapacaktık. Nikâh günümüzü ona göre alacaktık. Başladık.

Benim o vakte kadar bildiğim yoktu, bazı gelenekler varmış: Yatak odasını “kız tarafı” yaparmış. Oturma odasını “erkek tarafı.”

Tabii, “taraf” denilince, ikimizin de arkamızda geniş bir “taraftar” topluluğu yok...

Daha önce anlatmıştım, ikimizin de babasının, annesinin, teyzelerinin, amcalarının ve diğer yakın akrabalarının meslekleri öğretmenlik... Gerçi kariyerlerinde ilerleyenleri olmuş, babam gibi siyasette görev alanları da olmuş ama, maddi imkânları, doğal olarak, orta halliliği aşmamış.

Yani, erkek tarafı olarak da, kız tarafı olarak da, yapabilecekleri şeyler sınırlı.

Bunu ikimiz de biliyoruz. Düğün-dernek meselesinde de, ev eşyası meselesinde de, ayağımızı yorganımıza göre uzatacağız.

Aramızdaki ve aileler arasındaki görüş alışverişi sonunda, evliliğe giden süreçte yapılacak işlerin planı oluştu.

Nikâh, Ankara Belediyesi’nin eski Halkevi binasındaki nikâh salonunda kıyılacaktı. Akşam da “düğün” niyetine, bizim Bahçelievler’deki evde aileler ve akrabalar arasında yemek yenilecekti.

Ama tabii, gelin, gelinlik giyecekti.

Bu, herkesten önce annemin koyduğu bir şarttı. Bu konuda çok duyarlıydı. Bu dizinin ilk kitabında yazmıştım: 1930 yılında evlenen annem, babamın o zamanki imkânlarının sınırlarının sonucu olarak, gelinlik giyememiş, nikâha sade bir elbiseyle katılmıştı. Aile içinde “gelinlikle evlenme” havasını ilk defa kız kardeşi Hamiyet’in 1937’deki düğününde yaşamıştı. Şimdi “ilk gelini”nin evlenmesinde, bu konuda daha da hassastı. Evlenmemizin şekliyle ilgili niyetlerimizi dinlerken, en fazla üzerinde durduğu konu bu oldu.

Peki gelinliği kim dikecekti? O da önemliydi. O zamanlar, malum, “gelinlik” bir yana, normal elbisenin bile “konfeksiyon”u gelişmemiş. Ne giyecekseniz, terzide diktireceksiniz. Terzinin de iyi olması, gelinlik konusunda tecrübesi olması gerekli...

İki aile arasında bu konuda yapılan görüş alışverişinden şu sonuç çıktı:

1930’da evlenen annemin evlenme resmindeki kıyafeti buydu. Nikâhtan sonra

bir fotoğrafçı stüdyosunda çekilmişti. Bence o da çok güzel bir kıyafetti. Ama

annem beyaz gelinlik giymenin çok daha güzel olacağı kanısındaydı.

Ankara’da bu alanda ünlü bir “Nevin Hanım” vardı. Aysel’in ablası Yüksel’in gelinliğini de o dikmişti. Herkes çok beğenmişti. Daha da önemlisi: Aysel de çok beğenmişti. Karar verildi. Nevin Hanım’la temasa geçilecekti...

Tabii, Aysel nikâhta gelinlik giyince, benim de smokin giymem gerekirdi. Allahtan benim bir süredir smokinim vardı. Bizim “Terzi Ahmet”e yaptırmıştım. Bir-iki davette de giymiştim.

Kahve fincanı kaç tane olmalı?

Nikâhtaki giyim işleri böyleydi. Ev eşyasına gelince... Onların da bir kısmı “taraf”larca karşılanıyordu, bir kısmını ise, biz Aysel’le çarşıya çıkıp karşılamaya çalışıyorduk. Fakat, bunu sistematik bir hale getirememiştik. O vakitler öyle büyük mağazalar yoktu. (Bugünkü AVM’lerin ise “kurgu”su bile yoktu.) Ankara’da en çeşitli ve hesaplı alışveriş, Anafartalar Caddesi’nden Samanpazarı’na yürürken, sağdaki ve soldaki küçük dükkânlara girip çıkarak yapılabiliyordu.

Ayrıca biz, ikimiz de çalışıyorduk. Vaktimiz azdı. Ama iş arasında veya cumartesi öğleden sonra vakit buldukça buluşup oraya gidiyorduk. (Pazarları tüm dükkânlar kapalıydı. Cumartesi günleri de öğleye kadar “çalışma günü”ydü. Tüm memurlar gibi Aysel de çalışıyordu.)

Önce vitrinlere bakıyorduk. Gördüklerimizden bazısının “bize de lazım” olduğunu o zaman fark ediyorduk. O “lazım” olanlar üzerinde vitrin karşılaştırması yapıp, uygun bulduğumuz dükkânlara giriyorduk. Özelliklerini görüp fiyatlarını da öğrendikten sonra, hangisini alacağımıza karar verip alıyorduk.

Tabii, o gün cebimizde –veya Aysel’in çantasında– ne kadar para varsa, onun sınırları içinde kalarak. (Tekrar hatırlatayım, yoksa unutuluyor: “Niçin kart kullanmıyordunuz?” diye soranlar oluyor. O zaman kredi kartı gibi şeyler yok. Veresiye için de, tanıdık dükkânlar gerekli. Bizde o da yok.)

Vitrinleri gezerken “Aa, şu bize de lazım” veya “Bize şu da lazım” gibi “rastlantısal metot”larla yapılan alışveriş o kadar isabetli olmuyordu. En azından öncelikler açısından...

Mesela, mutfak eşyası alışverişinde –Aysel bugün hâlâ anlatır– özel “muhallebi tabakları” alıyorduk. Ama muhallebi bir yana, herhangi bir yemeği veya tatlıyı yemek için onu önce pişirmek gerektiğini, onun için de tencereye-tavaya ihtiyacımız olduğunu, son günlere kadar hatırlamıyorduk.

Bir başka misal: Kahve fincanı görünce, “Bize bu da lazım” deyip almıştık. Ama sonradan anlayacaktık. Evlenenler her zaman baş başa kalmazlar. Evlerine misafir de gelebilir. Kahveyi onlara da ikram etmek gerekir.

Oysa biz, çok beğendiğimiz bir kahve fincanı çeşidinden sadece iki tane almışız. (Bu eksikliğin ne kadar önemli olduğunu evlendikten sonra ilk misafirlerimiz geldiğinde fark ettik. Allahtan iki kişiydiler. “Kahve mi, çay mı?” sorumuza, “Bir orta, bir sade” diye cevap verdiler. Durumu, onlara kahve, kendimize çay ikram ederek idare ettik. Kahve fincanı sayımızı artırmak için harekete geçmemiz, o ziyaretten sonra oldu.)

Evet, evlenme alışverişlerimiz bazen vakit azlığından, bazen de cepteki-çantadaki para azlığından, fazla rasyonel olmuyordu. Ama ağır aksak da olsa ilerliyordu. O arada yatak odası takımı ve koltuk takımı ısmarlanmıştı. Aysel perdeleri seçmişti. Onlar da dikiliyordu.

Tabii, bir yandan da, “büro-ev”in büro kısmındaki faaliyet zaman zaman yoğunlaşarak devam ediyordu.

Şimdi biraz da onları anlatayım.

Evlenme sürecinin devamını daha sonra anlatırım.

1955-1956 yıllarının, Türkiye için en önemli konularından biri, bu bölümün başlarında “bahar havaları”nı anlatırken değindiğim Bağdat Paktı’ydı. Bu, sadece Türkiye’yi değil, dünyadaki soğuk savaşın iki blokundaki ülkeleri de ilgilendiriyordu. Ayrıca, o iki blokun dışında kalan belirli ülkeleri de... Özellikle de Ortadoğu ülkelerini...

Türkiye için bu, sadece dış politikamızı değil, iç politikamızı da etkileyen bir olaydı. Bu bölümde de değindim: İktidar-muhalefet ilişkilerindeki gerginliğin bir süre için de olsa azalmasında rol oynamıştı.

Şimdi o “Bağdat Paktı”nı, bundan sonraki bölümde daha yakından görelim.

4

İlk “Ortadoğu açılımı”mız: Bağdat Paktı

Sovyetler’e karşı NATO’nun uzantısı olarak kurulan pakt –

Amaç, ABD ve İngiltere’nin politikalarına uygundu ama, bundan biz de çok memnunduk – Irak Kralı’nın eş seçtiği Türk kızı: Prenses Fazıla – Mısır ve Suriye pakta şiddetle karşı çıkıyor – Nâsır ve Şükrü el-Kuvvetli, Sovyetler Birliği’nin desteğiyle Arap ülkelerini uyarıyor

Irak Kralı Faysal ve İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi...

Bu iki isim, 1955, 1956, 1957 yıllarında Türkiye’nin en ünlü ziyaretçileriydi. Bağdat Paktı’na üye iki ülkenin devlet başkanlarıydılar ve ülkemize, görkemli ve uzun süreli ziyaretler yapıyorlardı.

1955’te kurulan Bağdat Paktı, o yıllarda Türkiye’nin dış politikasının en ağırlıklı konusuydu. Ziyaretler, bu yüzden önemliydi. Ama aynı zamanda, gazetelerin magazin haberi ihtiyacı açısından da çok renkliydiler.

Paktın öteki ülkeleri, Pakistan ve İngiltere’ydi. Pakistan cumhurbaşkanı ile İngiltere başbakanı da Türkiye’ye geliyorlardı. Ama onların ziyaretleri o kadar renkli olmuyordu.

Irak kralı ile İran şahınınkiler ise hem haftalar boyu sürüyordu hem de kamuoyunun ilgiyle izlediği haberlere, fotoğraflara konu oluyordu.

Bu bölümde konunun o yanlarına da değineceğiz. Ama önce Bağdat Paktı’na, proje aşamasından itibaren, uluslararası politika açısından bakalım.

Bağdat Paktı, Soğuk Savaş döneminin koşulları altında Batı Bloku’nun Sovyetler Birliği’ni ve müttefiklerini “kuşatma” politikasının unsurlarından biri olarak düşünülmüştü. NATO’ya ek bir “savunma işbirliği” mekanizması olacaktı.

Sovyetler Birliği’ni ve onunla birlikte Çin Halk Cumhuriyeti’ni “kuşatma”nın NATO’ya ek olan öğelerinden biri, bazı Uzakdoğu ülkelerini içine alan SEATO Paktı’ydı (South East Asia Treaty Organization).Batı’daki ucunda üç ülkesi vardı: ABD, İngiltere ve Fransa... Doğu’daki ucunda ise Pakistan, Tayland, Filipinler, Avustralya ve Yeni Zelanda...

1955 Şubatında imzalanan paktın hedefi, Sovyetler Birliği’yle birlikte Çin’e karşı bir savunma “çemberi” oluşturmaktı. Avrupa’nın güneyinde buna bir Balkan Paktı’nın eklenmesi istenmişti. (Balkan Paktı’na bu bölümde ayrıca değineceğiz.) Bağdat Paktı, o kuşatma çemberinin Arap Yarımadası’ndan Pakistan’a uzanan bölümünü oluşturacaktı.

Bu “kuşatma” veya “çemberleme” projesinin fikir babası ve uygulayıcısı, ABD’nin o sıradaki Dışişleri Bakanı John Foster Dulles’tı. Başkan Eisenhower’ın tam desteğiyle Bağdat Paktı’nın da o kuşatma zincirinin sağlam bir halkası olmasını istiyordu.

Paktın tasarımı sırasında, İngiltere’deki başbakan, İkinci Dünya

Savaşı’ndan sonra seçimi kaybedip yeniden seçilen Winston Churchill’di.

Türkiye hükümeti de, Bağdat Paktı’nın proje aşamasından itibaren onun hararetli bir taraftarı olmuştu.

Buna Türkiye’deki ana muhalefet partisi CHP’nin de ilke olarak bir itirazı yoktu. Hatta bu pakt iktidar ile muhalefet arasında yeni bir bahar havasının vesilelerinden biri olmuştu. Bunu 3. bölümde Metin Toker’in tanıklığıyla belirttim.

Türkiye, Irak, Pakistan, İngiltere ve ABD

Görünüşe göre, Bağdat Paktı’nın çekirdeğini Türkiye ile Irak oluşturuyordu. Ama pakta, başka Ortadoğu ülkeleri ve –Ortadoğu ülkesi olmasalar da– “Ortadoğu’yla ilgili” sayılan diğer ülkeler de girebilecekti.

Türkiye gibi NATO ülkesi olan İngiltere, coğrafi konumu uzak olsa da, “Ortadoğu’yla ilgili ülke”lerin başında geliyordu.

Churchill istifa edince, yerine Dışişleri

Bakanı Antony Eden geçti. Bağdat Paktı

politikasına devam etti. Fotoğrafta Eden,

Menderes ile Köprülü’nün arasında.

İngiltere’nin Ortadoğu’ya ve Ortadoğu’nun doğusuna gösterdiği ilginin özel nedeni de belliydi:

Projeye Arap ülkelerinden bir tek Irak “evet” dedi. Anlaşma Bağdat’ta imzalandı. Paktın

adı “Bağdat Paktı” oldu. Fotoğrafta Irak Kralı II. Faysal ile Başbakan Adnan Menderes.

O bölgelerdeki ülkelerin Mısır’dan Irak’a, Irak’tan Pakistan’a “kadar” büyük bir kısmı, bir zamanlar İngiltere’nin egemenliği altındaki ülkelerdi. Sonradan bağımsızlaşmış olsalar bile, İngiltere onlar üzerindeki etkisini dolaylı olarak sürdürmeye çalışıyordu ve o ülkelerden mümkün olduğu kadar fazlasının pakta girmesini istiyordu.

İngiltere’de o sırada iktidar gene muhafazakârlardaydı. Başbakan Winston Churchill’di. Artık yaşlanmıştı. Görevini “partidaş”ı Dışişleri Bakanı Anthony Eden’e devretmek üzereydi. Ama Bağdat Paktı’nın ilk aşamasında Başbakan Menderes’le görüşen başbakan oydu.

Tabii, Sovyetler Birliği’ne karşı atılan diğer stratejik adımlardaki gibi, Bağdat Paktı projesinin de büyük patronu ABD’ydi. Eisenhower’ın başkanlığında, Dışişleri Bakanı John Foster Dulles’ın yürüttüğü Amerikan politikası, Bağdat Paktı’nı, Doğu Bloku’nu zayıflatmanın araçlarından biri olarak kullanacaktı. Ama ABD pakta katkısını, pakt üyesi olmadan verecekti.

Sovyetler Birliği Kruşçev’in liderlik dönemini yaşıyordu. Stalin’in ölümünden sonra bloklar arasındaki gerginliğin giderilmesi yolunda ortaya çıkan umutlar uzun ömürlü olmamıştı. İki blok arasında gerek askeri, gerekse siyasi açıdan güçlenme yarışı devam ediyordu. Bağdat Paktı da o yarışın unsurlarından biri olacaktı.

Türkiye de, o iki bloktan birinin mensubu ve ABD ile İngiltere’nin müttefiki olarak o yarışa katkıda bulunacaktı. Ama bu katkı, onun ekonomik sorunlarının çözümü için Batı’dan aldığı mali yardımların artmasını da sağlayacaktı. Bazılarına göre, bu pakt girişiminin Türkiye’ye bir başka yararı daha olabilirdi. Bu, onun Ortadoğu’nun en azından bir kısmında “lider ülke” konumuna gelmesinin yolunu açabilirdi.

“Lider ülke” nasıl olunur?

Ortadoğu’da “lider ülke” olmak...

Bu, kolay bir şey değildi. Bölge halklarının, toplumsal, dinsel, mezhepsel, kabilesel farklılıkları ve bunlardan doğan iç anlaşmazlıkları çoktu.

Birinci Dünya Savaşı sonrasında cetvelle çizilen sınırlar içindeki Arap devletlerinin tümünün, bu konuda bir uzlaşmaya varmaları mümkün değildi. Ne, hepsi bir arada, içlerinden birinin liderliğini kabul edebilirlerdi, ne de bölge dışından bir devletin liderliğini...

Hele Türkiye’nin, öyle bir iddiada bulunması, gerçekçi sayılmazdı. Türkiye, o ülkelerin çoğuna yüzyıllar boyunca egemen olan Osmanlı İmparatorluğu’nun vârisiydi.

Arap ülkelerinin çoğunun kamuoyunda, Osmanlı devletinin Ortadoğu coğrafyasındaki egemenlik dönemini olumsuz yargılarla değerlendirenler az değildi.

O değerlendirmeler abartmalı da olsa, Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı devletine karşı harekete geçen Arap milliyetçiliğinin temelini oluşturmuşlardı. Arap ülkelerinde hâlâ etkiliydiler. Türkiye’nin bir gün gelip yeniden yayılmacı hedeflere yönelebileceği kuşkusunu içeriyorlardı.

Türkiye’nin Cumhuriyet dönemindeki dış politika ilkelerini oluşturan yöneticiler, bu gerçeği her zaman göz önünde tutmuşlar ve Ortadoğu ülkeleriyle ilişkilerini çok dikkatli bir çizgi üzerinde sürdürmüşlerdi. O ülkelerle hem iyi ilişkiler kurmuşlar, hem de o ilişkilerde “birbirinin içişlerine karışmama” esasına uygun davranmışlardı. Oralardaki eski önyargıların yanlışlığını kanıtlamaya önem vermişlerdi.

Türkiye’nin dış politikasındaki bu tutum gelenekselleşmişti. Bağdat Paktı projesine kadar da devam etmişti. Ama bu projeyle birlikte, Türkiye’de de “Biz bir zamanlar oraların hâkimiydik. Şimdi de, eskisi gibi olmasa da, oralara liderlik veya ağabeylik yapabiliriz” heveslerini içeren nostaljik rüzgârlar esmeye başlamıştı.

Bağdat Paktı’nın proje aşamasındaki durum böyleydi.

Mısır: “Lider benim.” Suriye: “Türkiye yeni emperyalist”

Sıra projeyi gerçekleştirmeye gelince, gelişmeler şöyle oldu:

Pakt başlangıçta “çekirdek ülke” konumundaki Türkiye ile Irak tarafından Bağdat’ta imzalanan bir anlaşmayla kuruldu. Belirli ülkelere de “Siz de girin” diye çağrılar yapıldı. Ama Ortadoğu’nun o zamanki dengeleri malum... O çağrılar sonuç vermedi.

Nâsır’ın başkanlığındaki Mısır, dış politikasını bir “bağlantısız” ülke olarak sürdürüyordu. Sovyetler Birliğiyle de iyi ilişkiler içinde olmaya önem veriyordu. Ortadoğu’nun lideri olma iddiası asıl onda vardı. Mısır ve Mısır’ın etkilediği Suriye gibi ülkeler, Batı Bloku’nun uzantısı saydıkları bu pakta girmeyi reddettikleri gibi, girmek isteyen devletleri caydırmak için her türlü baskı unsurunu kullandılar.

Bağdat Paktı’nın Sovyetler Birliği’nin güneybatısından “kuşatma” işlevi Turhan Selçuk’un

Milliyet’teki karikatüründe... Hazar Denizi, durumu ilgiyle izliyor.

Mısır, Bağdat Paktı projesinin ilk ortaya atıldığı andan itibaren, gerek ABD ve İngiltere’ye, gerek Türkiye’ye karşı yoğun bir kampanya başlattı. Türkiye’nin Batılılarla birlikte bir “yeni emperyalist” çizgiyi benimsediğini öne sürdü.

Suriye’nin zaten, 1939’da Türkiye’ye katılan Hatay üzerindeki iddiası devam ediyordu. 1949’da darbeyle düşürülüp, 1955’te yeniden iktidara gelen Başkan Şükrü el-Kuvvetli’nin de Türkiye’yle ilişkileri zaten dostane değildi. Kuvvetli, eskiden beri Sovyetler Birliği’ne yakındı.

Gerek Türkiye’ye, gerek genellikle Batı’ya karşı yürütülen bu faaliyet sonucunda Bağdat Paktı çağrısına uyacakmış gibi görünen –Batı yanlısı– Ürdün de dahil, pakta, Irak’tan başka hiçbir Arap ülkesi girmedi. Türkiye ile Irak ve İngiltere’nin arkasından sadece İran ile Pakistan buna “evet” dedi.

O sıradaki İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi, kendisine başkaldıran Musaddık’ın başbakanlığından bir iç savaş sonucunda kurtulduktan sonra, İngiltere’yle ilişkilerini yeniden düzeltmişti. Batı’yla iyi geçinmek istiyordu.

Pakistan ise, zaten Batı yanlısıydı. Pakt üyeliğini kabul etmesi güç olmadı.

Cemal Abdülnâsır... Tüm Arap ülkelerini etkisi altına alıp, tüm Arapların lideri olma iddiası

asıl onda vardı. Sadece kendi ülkesinde değil, başka Arap ülkelerinde de destekçileri

çoktu. Arap ülkelerinin işlerine Araplardan başkasının karışmasını hiç istemiyordu. Bağdat

Paktı projesine başlangıçtan beri karşıydı.

Sonuç için “Evdeki hesap, çarşıya uymadı” denilebilir. Ama öyle de olsa, pakt Irak dışındaki Arap ülkelerinden hiçbirini içine alamasa da, bu sonuç bile, Batı politikaları açısından olumlu sayılırdı.

NATO ile Bağdat Paktı ülkelerinin konumu, önceki sayfadaki haritada ve Turhan Selçuk’un sol sayfadaki karikatüründe görülüyor. O paktla, Batı’nın Sovyetler Birliği’ni kuşatma hedefine doğru attığı adım, gene de önemli bir adımdı.

Türkiye açısından da durum şuydu:

Batı Bloku içindeki Türkiye, gene Batı Bloku’yla bağlantılı da olsa, Ortadoğu’dan Hint Okyanusu’na kadar uzanan bir çizgi üzerinde üç yeni ülkeyle ittifak ilişkisi içine giriyordu.

Suriye’nin 1955’teki lideri Şükrü

el-Kuvvetli de Nâsır’ın çizgisindeydi.

Sovyetler Birliği’ne de yakındı.

Başlangıçta o ülkelerin sayısının daha fazla olacağını ummuştu. O gerçekleşmemişti.

Ama bu kadarı da olumlu bir gelişme sayılırdı.

Balkan Paktı tecrübesi

Burada, Türkiye’nin İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki dış politikasının kronolojisine bakıp, benzeri bir pakt girişimi olan “Balkan Paktı”nı da hatırlayalım.

Yugoslavya lideri Mareşal Tito ile imzalanan Balkan Paktı,

başlangıçta iki ülke arasındaki ilişkileri geliştirmişti. Ama pakt, kısa zamanda rafa kalktı.

Fotoğrafta Tito ve eşi, Adnan Menderes’le bir davette...

Türkiye, 1945’te somutlaşan Sovyet taleplerine karşı kendisini korumak için ABD’yle ikili anlaşmalar yapmış, daha sonra Kore’ye asker göndermişti. Bununla, ulaşmak istediği hedefe ulaşmıştı. 1952’de NATO’ya katılmıştı.

NATO’nun genel politikası dışında, kendisine özgü olan en önemli konusu, Kıbrıs konusuydu. Ama o konunun dışındaki dış politika çizgisi, genellikle Batı Bloku’nun hedeflerine göre şekilleniyordu.

Türkiye’nin, Batı Bloku’nun o hedeflerine uygun bir “pakt kurma” girişimi, 1952-1953 yıllarındaki Balkan Paktı’ydı. Fakat o girişim başarılı olmamıştı.

Balkan Paktı’nın hedefi Bağdat Paktı’ndaki gibiydi: Sovyetler Birliği ile Sovyetler’in müttefiki olan ülkeleri, Batı Bloku içindeki veya yakınındaki ülkelerin oluşturacağı çemberle kuşatmak...

O paktla, kurulacak “kuşatma zinciri” Balkanlar’dan geçecekti.

Fikir şöyle oluşmuştu: Mareşal Tito’nun liderliğindeki komünist Yugoslavya, Sovyetler Birliği’nden ve müttefiklerinden ayrılmıştı. Bağımsız politikalar izliyordu.

ABD, Tito’yu Batı Bloku’na mümkün olduğu kadar yaklaştırmak istiyordu. Üçlü pakt projesi bu amaçla ortaya çıkmıştı.

O pakt, Türkiye’nin çabasıyla gerçekleştirilmişti. Türkiye ve Yunanistan ile Yugoslavya arasında Ankara’da yapılan görüşmeler sonucunda imzalanmıştı.

(Balkanlar’da, Balkan ülkesi sıfatına sahip olan üç ülke daha vardı: Bulgaristan, Romanya ve Arnavutluk... Onlar Doğu Bloku’ndaydılar. Anlaşma metninde diplomatik nezaket gerekleri yerine getirilmiş, paktın diğer tüm Balkan devletlerine açık olduğu açıklanmıştı ama, bunun pratikte bir sonucu olmayacağını, anlaşmayı imzalayan üç Balkan devleti de biliyordu, antlaşma dışında kalan diğer üç Balkan devleti de...)

Balkan Paktı’nı imzalayan üç devlet, Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya, başlangıçta o paktın gelişeceğini ve ortak çıkarlarına yarayacağını düşünmüşlerdi. Fakat sonuç tam bir hayal kırıklığı oldu. Paktın ömrü çok kısa sürdü. Bunun iki nedeni vardı:

1953’te Stalin’in ölümünden sonra;

1) Sovyetler Birliği, izlemeye başladığı yumuşama politikası çerçevesinde Yugoslavya’yla ilişkilerini düzeltmeye yöneldi.

2) Tito da Batı ve Doğu Bloku’nun dışındaki “bloksuz” ülkeleri bir “üçüncü dünya topluluğu” olarak bir araya getirmenin öncülüğüne niyetlendi.

O sürecin sonunda Balkan Paktı, pakt resmen feshedilmese de, bir yıl içinde fiilen işlemez hale geldi. Rafa kaldırıldı. Doğu Bloku ülkelerinin Bulgaristan, Romanya, Macaristan sınırları “kuşatmasız” kaldı.

Irak’ın amacı neydi?

1955’teki Bağdat Paktı, Balkanlar’da istenen sonucu vermeyen “bölgesel blok”lar fikrinin, Sovyetler Birliği’nin güneybatısındaki ülkelerle ilgili yeni bir uygulamasıydı. Bu pakt, başlangıçtaki hedefine varamasa da, Balkan Paktı’ndan biraz daha uzun ömürlü olacaktı. Aynı ad altındaki faaliyetini üç yıldan fazla sürdürecekti. Irak’taki 1958 ihtilalinden ve rejim değişikliğinden sonra Irak pakttan ayrılacaktı. Geri kalan dört devlet arasında CENTO adıyla devam edecekti. Tabii, etkisi, eskisinden çok daha az olacaktı.

Ama biz 1955 yılının başlangıcındaki duruma bakmaya devam edelim:

Türkiye açısından pakt, halkı Müslüman olan tek NATO ülkesinin –liderliğindeymiş gibi olmasa da– öncülüğündeymiş gibiydi. Gerçi üyelerden biri İngiltere’ydi, üye olmamakla beraber patron durumunda olan devlet de ABD’ydi. Ama onlar geri planda duruyorlardı. Fotoğrafın en önünde görünen devlet Türkiye’ydi. Türkiye bundan memnundu.

Irak’ın durumuna gelince...

Irak, diğer Arap ülkelerinin tersine, bu pakta, tek Arap ülkesi olarak girmeye niçin razı olmuştu?

Bu sorunun yanıtı, ülkenin yakın tarihindedir. O “yakın tarih”i Öfkeli Yıllar’da özetlemiştim. Burada da kısaca hatırlayalım:

Irak, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı İmparatorluğu’nun toprağı olmaktan çıktıktan sonra, 1921’de, İngiltere’nin fiili egemenliği altındaki bir krallık olarak kurulmuştu. İlk kralı Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlılara karşı ayaklanmanın lideri olan Mekke Emiri Şerif Hüseyin’in oğlu Faysal’dı.

1921’de İngilizler tarafından I. Faysal adıyla tahta çıkarılan Faysal, 1933’te ölünce yerine oğlu Gazi geçmişti. 1939’a kadar tahtta kalmış, o yıl geçirdiği bir kaza sonucu ölmüştü. Yerine o sırada dört yaşındaki oğlu Faysal, II. Faysal adıyla geçmişti. 1951 yılına kadar kral naipliğini, amcası Abdülilah üstlenmişti.

1953’ten itibaren ise II. Faysal, artık Irak’ın yetkilerini bizzat kullanan kralıydı. Ama yönetim, fiilen bir “üçlü yönetim” halindeydi.

Amcası Abdülilah, en yakın akrabası olarak veliahtıydı. Aynı zamanda eski kral naibi olarak fiilen danışmanlığını yapıyordu.

Başbakanlık görevinde, Osmanlı dönemini de yaşamış olan eski politikacı Nuri es-Said vardı. “Paşa” unvanına sahipti. Türkiye’de Nuri Said Paşa diye tanınıyordu. Onun da, başta dış politika olmak üzere, kralın her alandaki kararları üzerinde etkisi vardı.

Irak’ın Bağdat Paktı projesini fazla tereddüt etmeden kabul etmesini etkileyen bir hesap da şuydu:

Irak, 1921’den sonra İngiliz egemenliği altına girmişti. Gerçi krallık haline getirilmişti. Ayrı bayrağı vardı. İngilizler, ülkenin bağımsızlığını aşama aşama tanımışlardı. Ama 1930’da imzaladıkları bir anlaşmayla ülkenin belirli yerlerindeki üslerini muhafaza ediyorlardı. Anlaşmanın süresi 1957’de sona erecekti.

Kral Faysal da, Başbakan Nuri Said Paşa da, veliaht ve danışman Abdülilah da, aslında “Batı yanlısı” ve “komünizm karşıtı”ydılar. Fakat bir de ülkelerindeki Meclis dışı muhalefetle karşı karşıyaydılar.

II. Faysal ile amcası ve veliahdı Abdülilah,

Başbakan Menderes’le.

Meclis, zaten krallığa bağlı bir meclisti. Ona göre seçiliyordu. Ama Meclis’in dışında, bir başka gelişme vardı:

O sıralarda tüm Arap ülkelerinde güçlenmekte olan milliyetçi-İslamcı hareketler, onları da tehdit ediyordu. Ülkenin ayrıca, Kürtler dolayısıyla etnik sorunları, Şii-Sünni anlaşmazlıkları, dolayısıyla mezhep sorunları vardı. Üçlü yönetimin başındaki Kral, Veliaht ve Başbakan, o sorunlara karşı da dış desteğe ihtiyaç duyuyorlardı. Gerek Amerika ve İngiltere’yle, gerek Türkiye’yle ilişkilerini daha da geliştirmek istemeleri biraz da bundandı.

Başbakan Nuri Said Paşa’nın şöyle bir hedefi de vardı:

Ülkesindeki milliyetçi-İslamcı akımları tatmin etmek için, İngiliz üslerinin, anlaşmanın sona ereceği 1957’den daha önce kaldırılmasını istiyordu. İngiltere de, eğer Irak bu pakta girerse buna razı olacağını belirtmişti.

Irak yöneticileri, bundan memnundu. Bununla, Mısır lideri Nâsır’ın, onlara karşı sürdürdüğü “emperyalistlerle işbirliği yapıyorlar” suçlamasını dayanaksız bırakacağını düşünüyordu.

Pakt, Arap ülkeleri dışında Pakistan’ın da o zamana kadar izlediği politikalara uygundu. Pakistan’ın Batı’yla ve Türkiye’yle ilişkileri zaten iyiydi. Türkiye’yle daha önce bir işbirliği anlaşması da imzalamıştı.

İran’ın kesin cevap vermesi biraz uzun sürdü. Ama biraz gecikerek de olsa, İngiltere ve ABD’nin etkisiyle, o da “evet” dedi.

Bağdat Paktı trafiği

Paktın metninin hazırlanması epey vakit aldı. Beş üyeli olarak uygulamaya konulmasının tamamlanması da aşamalı oldu.

Anlaşma metnindeki amaç şuydu:

Üye ülkelerin dış ve iç tehlikelere karşı kendilerini savunmak için aralarında işbirliği yapmaları...

Anlaşmada taraflar arasındaki işbirliği, NATO’daki gibi somut ve kesin yükümlülüklere bağlanmıyor, sadece bir çerçeve çiziliyordu. Çerçevenin içi özel anlaşmalarla doldurulacaktı.

Irak Başbakanı Nuri Said ve Menderes... O yıllarda

çok sık olan karşılıklı ziyaretlerden birinde.

Bu metin, önce Türkiye’yle Irak arasında ikili olarak imzalandı.

Başbakan Adnan Menderes, 1955’in Şubat ayında, beraberinde geniş bir heyetle Bağdat’a gitti. Orada, Irak Başbakanı Nuri Said Paşa ile birlikte, pakt metnini törenle imzaladı.

O günden sonra da, Ankara ile Bağdat arasındaki, siyasetçi, diplomat, asker ve işadamı trafiği hızla yoğunlaştı.

Pakta, İngiltere nisanda, Pakistan eylülde katıldı. İran, beklendiği gibi, biraz nazlandıktan sonra, en geç katılan devlet oldu. 3 Kasım’da o da artık pakt üyesiydi.

ABD, başta da açıkladığı gibi pakta katılmamıştı. Ama, önce Bakanlar Konseyi’ne “gözlemci” olarak, sonra da, ekonomik ve askeri komitelerine üye olarak katılmaya başladı.

Böylece paktın öteki üyelerinin başkentleri, Türk diplomatlarının ve askerlerinin sık sık gidip çeşitli alanlardaki çalışmalara katıldıkları kentler haline geldi.

Tabii, Ankara da, kıdemli müttefikimiz İngiltere’ye ek olarak Irak’tan, Pakistan’dan, İran’dan gelen diplomatların ve askerlerin sık sık gelip çalıştığı kent oldu. Sadece Ankara değil, İstanbul da... Hatta, konukların isteği üzerine, programlardaki toplantıların bir kısmı, Ankara yerine İstanbul’da yapılıyordu.

O arada İstanbul’a, üç “yeni müttefik”imizin üçünden de resmi devlet başkanı ziyaretleri başladı.

Birincisi, Irak Kralı Faysal’ın ziyaretiydi. 1955’in Ağustos ayında gerçekleşti. Yaklaşık iki ay sürdü.

İkincisi 1956’nın Mayıs ayında İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi’nin ziyaretiydi. O 15 günlüktü.

Üçüncüsü Pakistan Cumhurbaşkanı İskender Mirza’nın ziyaretiydi. Aynı yılın temmuz ayındaydı. O da 15 gün sürdü.

Bu ziyaretler, kamuoyumuzca büyük ilgiyle karşılandı. Özellikle de Irak Kralı’yla İran Şahı’nınki... Onları, bazı ayrıntılarıyla anlatayım.

Önce Irak Kralı’nın ziyaretini...

Faysal’ın Türkiye ziyaretindeki “sır”

Irak’ın 20 yaşındaki Kralı II. Faysal, Bağdat Paktı’nın üyesi olan devletler arasında Türkiye’yi ilk ziyaret eden devlet başkanıydı. O ziyareti yaklaşık iki ay sürdü. Bunu daha sonraki –gene uzun süreli– ziyaretleri izledi.

Ziyaret programlarının bir kısmı resmi idi. Bir kısmı ise özel...

Resmi ziyaretlerde, çoğu defa, Irak’ın üçlü yönetim kadrosundaki Veliaht Prens Abdülilah ile Başbakan Nuri Said Paşa da bulunuyordu.

Özel ziyaretler ise, adı üstünde “özel”di. O özelliğin altında ise bir sır vardı ki, Türk basını tarafından başlangıçta fark edilmedi. Sonradan anlaşıldı: 20 yaşındaki bekâr Kral artık evlenmek istiyordu. Kendisine münasip bir eş arıyordu.

Kral’ın yakınları da o “arama” işine katılıyordu. Bir krala eş bulmak, tabii, kolay değil. Krallık geleneklerine göre, o eşin de mümkünse bir kraliyet ailesinden olması tercih ediliyor.

Gerçi Türkiye’de artık kraliyetin karşılığı olan padişahlık yoktu. Ama hanedanın eski mensupları vardı. Onların yakınları vardı. Arayış daha çok o çevrelerde oluyordu.

Basındaki Kral: “Majeste”, “genç”, “muhterem”, “kıymetli”...

Kralın bir yatı vardı. Adı “Melike Aliye”ydi... Türkiye’ye gelişlerinde o yat da İstanbul’da oluyordu.

Hatta Kral, Bağdat Paktı’nın imzasından sonraki ilk Türkiye ziyareti programının İstanbul’daki başlangıcına, Ege’de bir deniz gezisi yaptıktan sonra, o yatla geldi. Yat Haydarpaşa Limanı önünde demirledi. Başbakan Adnan Menderes ve diğer devlet erkânı, motora binip yata giderek, Kral’a “hoş geldiniz” sözünü orada söylediler.

Bağdat Paktı’nın imzalanmasından sonra Irak’ın Türk protokolündeki yeri daha da önem kazanmıştı. Karşılama törenlerinin tüm ayrıntıları radyo yayınlarında verildi, gazetelere yansıtıldı.

Basının haberleri, o zamanki usule göre, “miş’li geçmiş”li yazılırdı. Kral’la ilgili haberlerdeki üslup, Kral’a ve beraberindekilere çok saygılıydı. İstanbul ve Ankara’daki törenleri, o günlerdeki gazete haberlerinden paragraflar aktararak özetleyelim:

● Dost ve müttefik Irak’ın genç kralı majeste İkinci Faysal ile Veliaht Altes Abdülillah, memleketimizi resmen ziyaret etmek üzere dün saat 18’de hususi bir yatla şehrimize gelmişlerdir.

● Muhterem misafirleri hamil Melike Aliye yatı dün sabaha karşı Çanakkale önlerinde kara sularımıza girmiştir. Burada iki muhribimiz tarafından karşılanan ve 21 pâre top atımı ile selamlanan misafirleri hâmil yat, muhriplerimizin refakatinde saat 17.30’da Haydarpaşa açıklarında görünmüştür. Savarona yatı, burada, kıymetli misafirleri donanma adına 21 pâre top atımıyla selamlamıştır. Ayrıca yat demirledikten sonra Selimiye kışlasından da 21 pâre top atılmıştır.

● Kıymetli misafirler Irak Başvekili Nuri Sait Paşa, Başvekil Adnan Menderes ve Vali Prof. Gökay tarafından Haydarpaşa açıklarına demirlemiş bulunan yatta istikbâl edilmişlerdir (karşılanmışlardır).

● Yatta kısa bir müddet kalındıktan sonra Majeste Kral, Altes Veliaht, Irak Başvekili Nuri Sait Paşa ve Başvekil Adnan Menderes ile istikbale gelen diğer zevat ve misafirlerin maiyetindekiler Acar motoruyla Haydarpaşa rıhtımına gelmişlerdir. Bu sırada Melike Aliye yatı da 21 pâre topla İstanbul’u selamlamıştır.

● Acar’ın etrafını halkla dolu motorlar almış ve motorlarda bulunanlar müttefik devlet reisini hararetle alkışlamışlardır. Majeste Kral da halkın tezahüratına elini sallamak suretiyle mukabele etmiştir.

● Majeste İkinci Faysal Haydarpaşa rıhtımına çıkınca üzerinde Arapça “hoş geldiniz” ibaresi bulunan bir tâkın altından geçmiştir. (...) Misafir Kral bundan sonra ihtiram kıtasını teftiş etmiştir. Haydarpaşa Garı baştan başa Irak ve Türk bayrakları ile donatılmış bulunuyordu.

● Misafir Kral ve Veliahtı, Haydarpaşa rıhtımında yapılan töreni müteakip Nuri Sait Paşa ve Adnan Menderes ile birlikte saat 18.50’de hususi trenle Ankara’ya hareket etmişlerdir.

Bunlar, 27 Haziran 1955 günkü Milliyet’in birinci sayfa haberinden bölümler. Öteki gazetelerin haberleri de aşağı yukarı aynı üsluptaydı. Çoğunun kaynağı devletin resmi ajansı Anadolu Ajansı’ydı.

İki aylık gezi programı

Kral’ın, beraberindeki heyetle birlikte Haydarpaşa Rıhtımı’ndan sonra gittiği yer, Ankara’ydı. Bunun için ona bir özel tren tahsis edilmişti. Trene Başbakan Adnan Menderes de binmişti ve misafirlere Ankara’ya kadar refakat ediyordu.

Trenin ertesi sabah Ankara Garı’na varışında Cumhurbaşkanı Celal Bayar oradaydı. Kralı karşıladı. Resmi görüşmeler başladı.

Ertesi gün Kral şerefine Hipodrom’da bir geçit resmi yapıldı. Sonra da ona ülkenin ağır sanayi kuruluşlarını göstermek için düzenlenen gezilere geçildi.

Türkiye’de o zamanki ağır sanayi kuruluşları denilince akla gelen ilk kuruluşlar, Karabük Demir Çelik Fabrikası ile Zonguldak’taki kömür işletmeleriydi. Kral gene özel trenle ve refakatçileriyle birlikte, oralara gitti, gördü, verilen izahatı dinledi. Sonra İstanbul’a götürüldü. Orada da gene törenlerle karşılandı.

Sonra İzmir, ardından kıyılarımızdaki yat gezintileri derken, Irak Kralı’nın Türkiye ziyareti, bir kısmı “özel” nitelikte olmak üzere, yaklaşık iki ay sürdü.

Gazeteler ziyaretin önemli bir bölümüyle ilgili haberleri, yukarıdaki örneklerine benzer ifadelerle geniş geniş yayınladılar. Fakat bazı günlerde Kral’ın nerede olduğuna, nereye gittiğine dair haberler, basına fazla yansımadı.

O günlerle ilgili olarak sonradan öğrenilenler şunlardı:

20 yaşındaki Kral İstanbul’da daha çok kalıyordu. Boğaz’da sık sık motor gezisi yapıyordu. Yüzüyordu. Balık avlıyordu. “Christ Craft” motoruyla hız rekorları kırmaya çalışıyordu. İstanbul’da örnekleri henüz pek görülmeyen “su kayağı” sporunu da yapıyordu.

Akşamları ise İstanbul sosyetesinin belirli kesimlerinden, kendisine yapılan davetlere katılıyordu. Davet müzikliyse, konuklar arasındaki genç kızlarla dans ediyordu.

Kral’ın eş adayı seçimini yaptığı sonradan öğrenildi. Beğendiği genç kız Osmanlı

hanedanından Prenses Fazıla’ydı. Annesi Prenses Hanzade, son Padişah Vahideddin’in

kızı Sabiha Sultan ile son Halife Abdülmecid’in oğlu Ömer Faruk Efendi’nin kızıydı.

Çiftin nişanlarının açıklanması, Türk basınında haftalarca konu oldu. Yukarıda Hayat

dergisinin kapak fotoğrafında Fazıla ile annesi Hanzade Hanım bir arada...

Kendisine eş aramakta olduğu bilindiği için, seçimini o danslar sırasında yapması ihtimalinden de söz ediliyordu. Fakat sonradan anlaşılacaktı, öyle bir ihtimal, kısa bir süre önceki bir gelişme sonunda, söz konusu olmaktan çıkmıştı. Kral II. Faysal, kendisine bir eş adayı seçmişti.

Aday Türk’tü. Osmanlı hanedanı mensubuydu. İsviçre’de oturuyordu. Kral onu bir İsviçre gezisi sırasında görmüştü. Beğenmişti.

Kral’ın amcası, eski kral naibi ve şimdiki Veliaht Abdülilah, o gezide yanındaydı. Kızın ailesini tanıyordu. Onun da katkısıyla aileler arasında temaslar yapılmıştı. Söz kesme aşamasına gelinmişti.

Fakat biraz daha beklemek gerekiyordu. Çünkü, kızın yaşı henüz 14’tü.

Gerçi gerek İslami geleneklerde, gerek yasalarda o engeli aşmanın yolları vardı. Ama Irak Krallığı modern bir krallık olma iddiasındaydı. İki tarafın da aile meclisleri, söz kesilse bile nişanı biraz geciktirmeyi, nikâhı da daha sonraya bırakmayı uygun buldu.

Bu fotoğraflar da, Hay at dergisinden... Üstte Fazıla, annesi Prenses Hanzade ve

anneannesi Sabiha Sultan’la (sağda) birlikte. Solda üstte Fazıla’nın dedesi Ömer Faruk

Efendi, altta Sabiha Sultan’ın gençlik resmi.

“Sözlü”ler ve aileler arasındaki temaslar, o vakte kadar Kral’ın bazen Avrupa’daki, bazen Türkiye’deki gezileri sırasında devam etti. İki yıl sonra da İstanbul’da çiftin nişan töreni yapıldı.

Kral’ın seçtiği kızın adı Fazıla’ydı. Annesi, Hanzade Hanım’dı. İkisi de Prenses unvanını taşıyordu.

Prenses Hanzade Hanım’ın annesi son Osmanlı Sultanı Vahideddin’in kızı Sabiha Sultan’dı, babası da son halife Abdülmecid Efendi’nin oğlu Ömer Faruk Efendi...

Hanzade Hanım’ın eşi de, gene bir kral ailesinin mensubuydu. Mısır’ın 1952’de askeri müdahaleyle devrilen Kral Faruk’un ailesinden Mehmed Ali İbrahim’di. Kral’ın sözlüsü Prenses Fazıla da, Prenses Hanzade ile Mehmed Ali İbrahim’in çocuğuydu.

Kısacası, Irak Kralı II. Faysal’ın eş seçimi, krallar, padişahlar, şahlar arasındaki evlenmelerin geleneğine tamamen uygundu.

Nişan töreni, Prenses Fazıla’nın öğrenimini Londra’da bir okulda sürdürmesinden ve 16 yaşını bitirmesinden sonra 1957 Eylülünde aşamalı olarak gerçekleştirildi.

Kral o sırada, gene bir ziyaret sonunda yaz mevsimini geçirmek üzere kaldığı İstanbul’daydı. Bebek koyunda demirli olan yatında yatıyor, gündüzleri dolaşıyor, deniz sporları yapıyordu.

Prenses Fazıla da, babası Prens Mehmed Ali İbrahim ve annesi Prenses Hanzade ile İstanbul’daydı. O da Kral’ın gezilerine katılıyordu.

Artık eniştemiz

Nişan töreni, Mehmed Ali İbrahim’in akrabalarına ait olan Yeniköy’deki Ebu Bekir Yalısı’nda yapıldı.

Kral oraya amcası ve veliahdı Abdülilah’la birlikte geldi. Beraberinde değerli bir yüzük getirmişti.

O zamanların ünlü dergisi Hayat dergisinin haberine göre, yüzük, Hanzade’nin büyük büyükbabası Padişah Vahideddin tarafından Faysal’ın büyükbabası I. Faysal’a hediye edilmiş zümrüt bir yüzüktü.

Abdülilah, nişan hediyesi olarak bunu Prenses Fazıla’ya verdi. Tören yakın aile dostları arasında tamamlandıktan sonra, Kral ertesi gün Bağdat’a döndü.

Geleneğe göre, nişanlanmanın kamuoyuna resmen yansıtılması, Bağdat’ta krallıkça yapılacak bir bildiriyle yapılacaktı. Birkaç gün sonra o bildiri yayınlandı.

Tüm formalitelerin tamamlanması için bir şey daha gerekiyordu: Bağdat’ta yayınlanan bildiri, İstanbul’daki Fazıla’ya kralın temsilcileri tarafından sözlü olarak açıklanacak ve Kral’ın mesajı iletilecekti. Bu iş için de Bağdat’tan İstanbul’a iki “saray bakanı” geldi. Fazıla’yı ziyaret edip o görevi yerine getirdiler.

O iş de bittikten sonra, nişan bir basın toplantısıyla kamuoyuna açıklandı. Gece Hilton Oteli’nde bir davet verildi. Ertesi gün de Prenses Fazıla ve ailesi, Rakkase adlı yatla İstanbul’dan Marsilya’ya hareket etti.

Türkiye kamuoyu, başlangıçta sır olarak kalan, ama daha sonra yavaş yavaş öğrenilen bu gelişmenin son bölümünü gazetelerden ve dergilerden ilgiyle izledi.

Prenses Fazıla’nın fotoğrafları ve hakkındaki bilgiler, hemen herkeste sempati duyguları uyandırdı.

Kral II. Faysal da öyle... O da eş olarak bir Türk kızını seçtiği için “takdir” duygularıyla anıldı. Artık eniştemiz sayılırdı.

5

“Salkım salkım asılmalılar”

6-7 Eylül Olaylarının siyasi sonuçları – Olaylar “komünist”lerin

işi mi? – Sıkıyönetim Komutanı Aknoz’un formülü basit:

“Asılsınlar” – Demokrat Parti içinde hükümete muhalefet

– “Barut fıçısı” gibi bir grup – İnönü, Meclis’teki konuşmasında

dikkatli – Aknoz ise gazete kapatıyor

Bu tabloyu değerli yazar ve düşünce adamı Vedat Türkali’nin evinde, çalışma odasının

duvarında gördüm. İstanbul’da o dönemdeki Harbiye Cezaevi’ni gösteriyor. Türkali

1951’deki komünistlik (TKP) davasının hükümlülerinden biri olarak oradaydı. Tablo

bir başka hükümlünün –Kayserili sanayi ressamı Ahmet Gayretli’nin– eseriydi. 6-7

Eylül’ü izleyen dönemde orada üç grup insan vardı. Biri, 1951’den beri hapis yatan TKP

mahkûmlarıydı. Avluda volta atanlar onlar... (Soldaki üçlü: Enver Gökçe, Fadıl Barkan,

Recep Yelkenkaya, ayakta tek başına: Türkali). Duvarların arkasındaki koğuşlardan birinde

“Kıbrıs Türktür Cemiyeti” mensupları, ötekinde 6-7 Eylül’ün “komünist”leri yatıyordu.

1955’in ilk yarısı Türkiye’de, dış politikadaki Bağdat Paktı havası içinde geçmişti, iç politikada da “bahar havası” içinde... İkinci yarısında ise büyük bir felaket yaşandı. 6-7 Eylül felaketi... O günlerde açılan soruşturmaların Yassıada’ya kadar uzanan sonuçlarını Öfkeli Yıllar’da anlatmıştım. Ama olayın bir de siyasi sonuçları var ki, onu şimdi anlatacağım.

O siyasi sonuçlar, 6 Eylül gününden 6 gün sonraki 12 Eylül sabahı, Ankara’da kendini göstermeye başladı. 6-7 Eylül Olayları sırasında tatilde bulunan Meclis, o gün olağanüstü toplantıya çağırılmıştı. Gündeminde o olaylar sırasında İstanbul, Ankara ve İzmir’de ilan edilen sıkıyönetimin onaylanması ve süresinin belirlenmesi vardı.1955’in 12 Eylül gününde, gündemdeki sıkıyönetim konusunda başlayan görüşmeler, o vakte kadar görülmemiş bir siyasal depremin başlangıcı oldu.

Hükümet, sadece Meclis’te muhalefet partileri tarafından değil, Meclis’ten önce toplanan Demokrat Parti Grubu’nda bazı Demokrat Partili milletvekilleri tarafından da ağır şekilde eleştirildi.

O depremin artçı sarsıntıları da gecikmedi. Ekim ayında Demokrat Parti’nin kongresini, kasım ve aralık aylarında Meclis Grubu’nu sarstı.

O sarsıntıların sonucunda, Demokrat Parti’nin içinden yeni bir muhalefet partisi çıkacaktı: Hürriyet Partisi.

Ayrıca, DP Grubu’nun tartışmalı bir toplantısında hükümetin tüm bakanları istifa etmek zorunda kalacaktı.

Eski Menderes hükümeti gidecekti, yerine yeni bir “Menderes hükümeti” kurulacaktı.

Bunları kronolojik olarak göreceğiz. Ama önce, İstanbul’un 6-7 Eylül gecesinden sonraki manzarasını hatırlayalım:

1955 Eylülündeki İstanbul

6 Eylül 1955 akşamından sonraki İstanbul, başta Beyoğlu bölgesi olmak üzere, belirli yerlerindeki belirli işyerleri ve konutları tahribata, insanları saldırılara uğramış bir şehir... Artık sıkıyönetim altında... Bir yandan, yıkıp dökülenin derlenip toplanmasına, maddi ve manevi yaraların sarılmasına çalışılıyor, bir yandan da olayın şüphelilerinin belirlenmesine ve haklarında soruşturma yürütülmesine...

Sıkıyönetim Komutanı’nın adı Korgeneral Nurettin Aknoz. Erzurum’da Üçüncü Ordu Müfettişi iken (o zaman ordu komutanlarına “müfettiş” denilirdi), 6-7 Eylül günü görevinden alınan İstanbul Birinci Ordu Müfettiş Vekili’nin yerine getirilmiş. Onun o mevkiye gelmesini sağlayan politikacı, adı, kitapta da sık geçecek olan Dr. Mükerrem Sarol. Aknoz’u tanıyormuş. İstanbul’a “güvenilir” bir sıkıyönetim komutanı aranırken Başbakan Menderes’e onu tavsiye etmiş.

Korgeneral Nurettin Aknoz...

İstanbul’un 6-7 Eylül sonrasındaki

ünlü sıkıyönetim komutanı... Olaylar

, ona göre de “komünistlerin işi...”

Onların ölüme mahkûm edilip

asılmalarını istiyor.

Aknoz, 59 yaşında. Sert bir asker olarak tanınıyor. Sertliği, “yaptım”, “ettim” diye birinci tekil şahıs ifadesi kullanarak yayınladığı bildirilerde de görülüyor. O sıralarda Türkiye’nin en ünlü askeri o. (Sonra orgeneral olacak. 1957 seçiminde de Demokrat Parti listesinden aday gösterilip milletvekili olacak.)

Aknoz’un emrindeki sıkıyönetimin gözaltına aldığı kişiler üç grupta toplanıyor.

1- VUR KIRCILAR: O grupta, vurma-kırma-yağmalama olaylarına fiilen karıştıkları görülen veya işitilen, veya ihbar edilen, ya da gazetecilerin çektikleri fotoğraflardan anlaşılanlar var.

İstanbul’un birçok yeri 7 Eylül günü böyleydi. Bu, 6-7 Eylül günü faaliyete geçen

“vur kırcılar”ın eseriydi. Enkaz kaldırılırken, onlardan bir kısmı,

basındaki fotoğraflardan tespit edilerek gözaltına alındı.

Tabii, o zamanlar caddelerde, binalarda ne güvenlik kameraları var, ne de herkesin cebinde amatörce fotoğraf çekebileceği cep telefonları var. Toplumsal olaylardaki şüphelilerin saptanmasının üç yolu biliniyor:

Görgü tanıklarını veya görgü tanıklarının anlattıklarını duyanları konuşturmak, ihbarları değerlendirmek ve –varsa– gazetecilerin çektiği fotoğraflara bakmak.

Şüphelilerin yüzlercesi, işte o metotlarla yakalanıp Davutpaşa ve Selimiye kışlalarına doldurulmuş. Haklarında soruşturma başlatılmış.

2- “KIBRIS TÜRKTÜR”CÜLER: İkinci gruptakiler “Kıbrıs Türktür Cemiyeti” mensupları. Olaya, derneklerinin adı ve amacı dolayısıyla “siyaseten” karışmış olabilecekleri varsayılıyor.

“Kıbrıs Türktür Cemiyeti” milliyetçi bir dernek olarak, Kıbrıs sorununun alevlenmesiyle birlikte, 1954 sonlarında hükümetin de desteğiyle kurulmuştu. Amacı Kıbrıs’taki Türklerin haklarını korumaktı. Başlangıçta “komite” halindeydi. Sonra cemiyet olmuştu.

Kurucuları arasında, başta Hürriyet gazetesi olmak üzere bazı gazeteler ile, Türkiye Milli Gençlik Teşkilatı, Devrim Ocakları gibi gençlik kuruluşları vardı.

Cemiyetin Başkanı Hürriyet’ten Hikmet Bil’di.

Başkan Yardımcısı, Türkiye Milli Talebe Federasyonu Başkanı Doktor Hüsamettin Canöztürk’tü.

Sekreter üyesi de, o sırada Yeni Sabah gazetesinde görev yapan, gazeteci Orhan Birgit’ti. (Sonraki yıllardaki ünlü politikacı ve ilk Ecevit hükümetinde Turizm ve Tanıtma Bakanı...)

Bu cemiyet, Kıbrısla ilgili daha önceki tanıtım faaliyetinde, broşürler, pankartlar basılmasında, konferanslar, gösteriler düzenlenmesinde hayli faaldi. Hükümet yetkilileriyle temasları vardı. Cemiyet Başkanı Hikmet Bil de, 6 Eylül’den bir önceki gün, Başbakan’la bir görüşme yapmıştı.

Olaylardan sonra ise, Hikmet Bil, Hüsamettin Canöztürk ve Orhan Birgit üçlüsü, cemiyetin diğer yönetim kurulu üyeleri ve aktif üyeleriyle birlikte gözaltına alınmışlardı. Toplam sayıları 60 kadardı. Cemiyet ayrıca, kapatılmıştı.

Onlar, İstanbul’un en iyi korunan hapishanesi, Harbiye’deki Orduevi arazisi içindeki –o zamanki– cezaevi binasına yerleştirilmişlerdi.

3- Ve “HER ZAMANKİ ŞÜPHELİLER:” Üçüncü gruba gelince... O gruptakiler, “her zamanki şüpheliler” diye de anılabilecek olan “komünistler”di... Onların “Kıbrıs Türktür”cülerle hiçbir ilgisi yoktu. Hatta görüşleri, onlarınkine zıt sayılırdı.

Onlar da aynı günlerde, evlerinden, işyerlerinden toplanmış, Harbiye Cezaevi’nin bir başka koğuşuna konulmuşlardı. Sayıları 40 civarındaydı... “Kıbrıs Türktür”cülerden ayrı tutuluyorlardı.

Aralarında, Aziz Nesin, Kemal Tahir, Hasan İzzettin Dinamo, Asım Bezirci gibi, yayın hayatımızın usta yazarları da vardı. Ve o ilk günlerde, gerek hükümetin, gerek sıkıyönetimin, gerekse bazı gazetelerin “asıl şüpheliler” olarak gösterdikleri onlardı...

Üçüncü grupta ise “her zamanki şüpheliler” vardı. Yani “komünist” diye

bilinenler... Aziz Nesin (solda) ve Kemal Tahir de (sağda) onlar arasındaydı.

Çünkü o zamanlar bunun gibi bir soruşturmanın mantığı şöyleydi.

– 6-7 Eylül Olayları gibi, Türkiye’ye çok büyük zarar veren bir olay kimin işine yarar?..

– Türkiye’nin düşmanlarının işine yarar.

– Türkiye’nin baş düşmanı kim?

– Rusya...

– Rusya’nın Türkiye’deki uzantıları kimler?..

– Komünistler...

– Onlar kim?

– İşte, Aziz Nesin, Kemal Tahir, Hasan İzzettin, Asım Bezirci ve diğerleri...

– Öyleyse, bunu da onlar yapmışlardır. Atın içeri onları da...

Şaka gibi geliyor ama, o zamanki mantık buydu... Sadece dönemin, –siyasetteki, basındaki– ünlü “komünist avcıları” değil, bizzat hükümet, aynı iddiadaydı ve bu iddiayı resmen ilan ediyordu.

Daha olayın ilk gecesinden sonraki 7 Eylül 1955 tarihli ilk hükümet tebliğinde yer alan “teşhis” malum. Şöyleydi:

“Dün gece İstanbul ve memleket, esas itibariyle bir komünist tertip ve tahrikine ve ağır bir darbeye maruz kalmıştır.”

Harbiye binasının o zamanki dış görünüşü... Bu binanın arkasındaki alanda,

bu bölümün başındaki tabloda avlusunu gördüğümüz hapishane bölümü

de vardı. 6-7 Eylül soruşturmasının savcıları da orada çalışıyordu.

Peki, komünistler (yani Aziz Nesin ve arkadaşları) o tertip ve tahriki nasıl yapmışlar, İstanbul’un her yerindeki yüzlerce, binlerce saldırganı nasıl harekete geçirmişler?

Bu sorunun cevabı yoktu. Ama hükümet, ilan ettiği iddianın doğruluğundan emindi.

Hükümet bunu baştan böyle ilan ederse, güvenlik güçleri ne yapmaz?.. Onlar da, “Hükümetin herhalde bir bildiği vardır” diye, çalışmalarını, her şeyden önce “komünistler” üzerinde yoğunlaştırmışlardı.

“6-7 Eylül şüphelisidir” diye gözaltına alınan yeni “komünistler” de Harbiye Orduevi yerleşkesindeki cezaevine konulmuşlardı. Ama, tabii, Kıbrıs Türktür Cemiyeti’nin “milliyetçi”leriyle aynı bölüme değil.

İki grup için iki ayrı bölüm oluşturulmuştu. Birbiriyle temasları olmuyordu.

Harbiye’deki “kıdemli komünist”ler...

Harbiye’deki cezaevinde ayrıca, birkaç yıldan beri orada olan “kıdemli komünistler”e gelince... Bundan önceki kitapta anlattığımız “1951 Tevkifatı”nı hatırlayalım: O yıldan başlayarak tutuklanıp, TKP üyesi olmak suçuyla yargılanan ve hapis cezalarına hüküm giyen 132 mahkûmun bir kısmıydı onlar...

1951 sonbaharından başlayarak, Sevim Tarı, Mihri Belli, Şefik Hüsnü, Abdülkadir Demirkan (Vedat Türkali), Zeki Baştımar dahil, birçok “komünist”, önce soruşturma için oraya getirilmişlerdi. Askeri mahkeme önünde yargılanmaları ve hüküm giymeleri de orada olmuştu. Hâlâ oradaydılar.

Harbiye Cezaevi’nde, 1951’den beri orada bulunan TKP olayından mahkûm “kıdemli

komünist”ler de vardı. Onların 6-7 Eylül soruşturmasıyla ilgileri yoktu.

Cezaevinin ev sahipleri gibiydiler. Bu bölümün kapak resminde de görülüyor, içerideki

olanakları daha fazlaydı. (Sağda) Mihri Belli, (solda) Vedat Türkali –o zamanki adıyla

Abdülkadir Demirkan– onların arasındaydılar.

Onlar cezaevinde, cezalarının büyük kısmını çekmiş kıdemliler olarak, daha fazla haklara sahiptiler. Bu bölümün başındaki fotoğrafta da görülüyorlar. Avluda volta atma, bir şeylerle meşgul olma veya oturup dinlenme imkânları vardı. Ama yeni gelenlerle temaslarına izin yoktu.

İstanbul’un yeni Sıkıyönetim Komutanı Orgeneral Nurettin Aknoz’un dikkati de, tabii, Harbiye Cezaevi’ndeki iki yeni gruptan, “yeni komünistler”in üzerindeydi. Aknoz, 6-7 Eylül’ü düzenleyenler hakkındaki “hükümet varsayımı”na o kadar bel bağlamıştı ki, soruşturmayı yürütmekle görevli askeri savcı ve yargıçlarla yaptığı ilk toplantıda, o varsayımın çok açık bir gerçek olduğunu bildirdi. O gerçeğin “kanıt”larının bir an önce bulunup getirilmesini emretti.

“Salkım salkım asılmalılar”

Aknoz’un o ilk toplantısına 26 hâkim, 3 adli amir ile İstanbul’un Milli Emniyet şefleri katılmıştı. Askeri Hâkim Fahri Çoker’in daha sonraki 6-7 Eylül davasında tanık olarak anlattığına göre, Aknoz’un emirlerinin özeti şuydu:

“(Aknoz bize) hadiselerin tamamen komünistlerin tertibi ve eseri olduğu hakkında uzun boylu nutuklar verdi ve meydanlarda salkım salkım insanların asılı olduğunu görmek istediği hakkında sözler söyledi.”

Fuad Köprülü

Dışişleri Bakanı

“Bu bir komünist tertibidir.”

Korgeneral Nuretti Aknoz

Sıkıyönetim Komutanı

“Evet, salkım salkım asılmalılar.”

İstanbul Sıkıyönetim Komutanı Korgeneral Nurettin Aknoz gibi, hükümetin o sıradaki Başbakan Yardımcısı Prof. Fuad Köprülü de olayları komünistlerin tertiplediğinden emindi.

Davada tanık olarak dinlenenlerden biri Milli Emniyet’in İstanbul müfettişlerinden Cemal Sancak’tı. Onun ifadesi de şöyleydi:

“Hadisenin ertesi günü, Vilayet’e çağırıldığımı bildirdiler. Vali odasının kapısında Alaattin Eriş (İstanbul Emniyet Müdürü), Başsavcı Hicabi (Dinç) Bey ve ben bulunuyorduk. Menderes her üçümüzü çağırdı. Fuad Köprülü Bey sizinle görüşecek dedi. Fuad Köprülü bizi alıp küçük bir odaya götürdü. ‘Hadisenin mahiyeti nedir?’ dedi. Biz kendisine vakayı anlattık. ‘Bir milli galeyandır’ dedik. ‘Hayır bu bir komünist tertibidir. Başvekil ve benim kanaatim budur’ dedi...”

Aynı ifadeye göre, Köprülü, bu kanaatinin gereği olarak, “müseccel komünistlerin sicillerinin hazırlatılıp tevkif edilmesi”ni bildiriyor üç güvenlik görevlisine...

İstanbul Emniyet Müdürü Alaattin Eriş, İstanbul Başsavcısı Hicabi Dinç ve Milli Emniyet Şefi Cemal Sancak, bunun üzerine “müseccel komünistler”le ilgili operasyonu başlatıyorlar, onları gözaltına alıyorlar ama, sorumlu olduklarını gösterecek hiçbir kanıt bulamıyorlar.

Tam tersine, onların olaylara hiç karışmadıklarını gösteren kanıtlarla karşılaşıyorlar.

Bazıları, evvelce başka davalardan yatmışlar. Ama hiçbirinin 6-7 Eylül Olaylarıyla ilgisi olmadığı, o soruşturma sırasında da çok açık şekilde belli oluyor.

Ama durum değişmiyor. Aziz Nesin’den Kemal Tahir’e, Hasan İzzettin Dinamo’dan Asım Bezirci’ye kadar 40 civarındaki “komünistlik” şüphelisi, 6-7 Eylül Olaylarının da şüphelisi olarak, Harbiye’deki Askeri Cezaevi’nde yatmaya devam ediyor.

Ankara’da da aynı tez

Gelelim Ankara’ya... Durum, Ankara’da da İstanbul’daki gibiydi. Hükümetin 6-7 Eylül’le ilgili siyasi çizgisi, ortada hiçbir kanıt olmadığı halde, aynı varsayıma dayalı kalmaya devam ediyordu.

Olayın, Meclis’te görüşülmesi, sıkıyönetim kararının onayı için oldu. Meclis onayı, Anayasa’nın gereğiydi. Tatilde bulunan Meclis, 12 Eylül 1955 gününde yapılacak olan olağanüstü toplantıya çağrılmıştı.

Gündemde sadece, hükümetin sıkıyönetimle ilgili tezkeresi vardı. Hükümet, 6-7 Eylül’de ilan edilen sıkıyönetimin, İstanbul, İzmir ve Ankara’da bir yıl süreyle uygulanmasını istiyordu. Meclis, hükümetin bu talebini o toplantıda kabul ettikten sonra, yeniden tatile girecekti.

Hükümetin hesabı buydu.

Tatilden gelen milletvekillerinin Ankara’nın siyasi kulislerindeki sohbetlerinden anlaşılan ise şuydu:

6-7 Eylül Olaylarında hükümetin sorumluluğu bulunduğunu düşünenler, sadece muhalefette değil, iktidar partisi içinde de vardı. Demokrat Partili bazı milletvekilleri de, Selanik’teki bomba olayının ve onun arkasından İstanbul’da başlayan gösterilerin tertip olduğuna inanmıyorlardı ama, yine de hükümetin, güvenliği sağlamaktan âciz kaldığı kanısındaydılar. Bu konunun, en azından, Meclis toplantısından önce yapılacak Demokrat Parti Grubu’nda görüşülmesini istiyorlardı.

İktidar gruplarının bugünü ve dünü...

Burada bir parantez açalım: Bir “bugün ve dün” karşılaştırması yapalım. İktidar partisinin Meclis’teki grup toplantıları denilince akla bugün şu tablo geliyor:

Toplantı basına açık olarak başlar... Genel Başkan-Başbakan kürsüye çıkar. En az bir saat konuşur. Başka kimseye söz verilmez.

Toplantı ya biter, ya da basına kapalı olarak kısa bir süre daha sürer. Ama bazı istisnalar dışında, kürsüye gene Genel Başkan-Başbakan çıkar. Partisinin milletvekillerine, basına yansımasını istemediği mesajlar verecekse onları verir. Toplantı gene biter.

Sonuç olarak Genel Başkan-Başbakan, toplantının hem basına açık olan kısmında kamuoyuna, hem de kapalı toplantıda milletvekillerine söylemek istediklerini söylemiş olur. Toplantının işlevi zaten budur.

Demokrasimizin ilk dönemlerindeki grup toplantılarının işlevi başkaydı. Toplantı, basına baştan itibaren kapalı olurdu. Milletvekilleri de söz alabilirdi. İktidar partisi grubunda hükümete yönelik eleştirileri olanlar bunları dile getirebilirdi.

Gerçi, özellikle 1954 seçiminden sonraki yıllarda, bu gelenek yavaş yavaş değişiyordu. İktidar grubu başkanları, eleştiri yapması muhtemel milletvekillerine söz vermemek için çeşitli önlemler alıyorlardı. Eleştiricilerin bunları aşması kolay olmuyordu. Ama bazen, tüzüğün verdiği imkânları kullanıp bunu başarabiliyorlardı.

1955 yılının 12 Eylülündeki DP grubu öncesinde durum şuydu:

Hükümete yönelik eleştirilerini dile getirmek isteyenlerin de, o eleştiriyi dinlemek isteyenlerin de sayıları artmıştı. Grup başkanının, eleştiricilerin söz hakkını kısmak için önlem alması zorlaşmıştı.

Tabii, bunların basına yansıması ayrı bir konuydu. Grup yönetimi bunu önlemek için çeşitli tedbirler alıyordu. Milletvekillerini parti disiplini açısından uyarıyordu.

O tedbirlerin aşılması gazetecilerin kapalı toplantıdan haber alma yeteneklerine bağlıydı. Bu, ancak kısmen başarılabiliyordu. İçeride olan biteni gazetecilere bildirmeyi göze alan milletvekili sayısı azdı. Onların da bildirdikleri veya ağızlarından kaçırdıkları, (ya da ağızlarından kaçırır gibi yaptıkları) bilgiler sınırlıydı.

Ayrıca, gazetecilerin bu şekilde edindikleri bilgilerin doğru olduğunun garantisi yoktu. Bilgileri verenler, istemeyerek de olsa yanlış şeyler söylemiş olabilirlerdi. Bir de şu vardı: Konuşması gazetecilere yansıyan milletvekili grup yönetiminden bir baskı karşısında kalırsa, “Ben öyle konuşmadım” diye bunu yalanlayabilirdi. O yüzden, gazetelerdeki grup haberlerinin doğruluğu, yanlışlığı, sık sık tartışma konusu olurdu.

Bu durumun sonucu şu olmuştur: Demokrat Parti’nin grup toplantılarında yapılan konuşmaların aslına en uygun olanları, ertesi günlerdeki haberlerde değil, daha sonraları yazılan anılarla ortaya çıkmıştır.

Toplantı tutanaklarının bir kısmı da Yassıada soruşturmalarının savcılarınca bulunup incelenmiş, duruşmalarda açıklanmıştır. Ama o tutanaklara da orada adları geçenler tarafından doğru veya tamam olmadıkları açısından itirazlar yapılmıştır. Bu yüzden, yapılacak araştırmalarda o tutanakların da anılarla birlikte değerlendirilmesi daha sağlıklıdır.

“Barut fıçısı” gibi bir grup...

12 Eylül’deki olağanüstü Meclis toplantısı öğleden sonraydı. DP Grubu sabahleyin toplanacaktı.

Başbakan Adnan Menderes ve yakın arkadaşları, görüşmelerin, sadece Meclis’te değil, grup toplantısında da kısa kesilmesinden yanaydılar. Grubun, sıkıyönetimi, hükümetin istediği gibi onaylamasını istiyorlardı.

Onlara göre, bu onay, Meclis oturumunda da gene kısa bir görüşme sürecinden sonra Meclis kararı haline getirilmeliydi.

Bunun için yoğun bir kulis faaliyeti sürdürüyorlardı. Ama işleri kolay değildi.

Demokrat Partili milletvekilleri, aslında, daha 6-7 Eylül Olayları olmadan önce de, genel durumdan rahatsızdılar. Tatil sırasında temasa geçtikleri seçmenlerince acı acı eleştirilmişlerdi. Başta mal darlığı ve pahalılık olmak üzere ekonomik sorunların olumsuz etkileri, seçim çevrelerinde bitip tükenmek bilmeyen şikayetlere yol açıyordu. Bunlara 6-7 Eylül felaketinin eklenmesi, bu şikâyetleri daha da artırmıştı.

Gelişmeleri, o günlerin siyasi havasını yaşayan ve anılarında yansıtan Demokrat Partili politikacıların anlattıklarından izleyelim:

Dr. Mükerrem Sarol, 1950’li yılların en ünlü siyasetçilerinden biridir. Menderes’le yakınlığı 1940’lı yıllarda başlar.

Sarol 1940’lı yıllarda Aydın Devlet Hastanesi’nin Nisaiye servisine yeni tayin edilmiş bir doktordu. Menderes de Aydın’daki Çakırbeyli Çiftliği’nin sahibi ve iktidardaki CHP’nin Aydın Milletvekili’ydi. Tanışmışlardı. Zaman içinde dostlukları ilerlemişti.

Menderes’in CHP’den ayrılıp Demokrat Parti’nin dört kurucusundan biri olmasından sonra, o dostluk güçlenmişti. Menderes onun Demokrat Parti’den politikaya girmesini istemişti.

Devlet hastanesi doktorluğundan ayrılıp İstanbul’a göç eden Sarol da, 1950 seçiminde İstanbul Milletvekili olarak Meclis’e girmişti. Artık Demokrat Parti’nin İstanbul örgütünde de etkili bir kişi olarak, Menderes’in parti içindeki en sadık destekçilerinden biriydi.

Menderes de Sarol’u 1954 seçiminden sonra, “basın işleriyle ilgili devlet bakanı” olarak hükümetine almıştı.

Sarol, 12 Eylül 1955 günü Devlet Bakanı olarak Meclis’in hükümet üyelerine ayrılan bölümünde izlediği grup toplantısının havası için, anılarında şöyle yazıyor. (Bilinmeyen Menderes, Kervan Yayınları.)

“Grup barut fıçısı gibiydi. En küçük kıvılcım, bütün grubu bir yanardağa çevirebilirdi. Bir gün önce, birçok arkadaşımla görüşmüş tartışmıştım. Ancak aylardan beri sürüp gelen grup içi, grup dışı tahrikler, kongreler, muhalefet partileriyle zaman zaman meydana gelen vahim sayılacak sert tartışmalar, yavaş yavaş memleketin siyasi ikliminde kendini hissettirmeye başlamıştı. Madde darlığı, nisbi bir pahalılık, ücretlerin fiyatların gerisinde kalması, parti içi dargınlıklar, küskünlükler grubumuzu etkilemişti.”

Başbakan: “Hususi mahkemeleri de düşünebiliriz”

Demokrat Parti Meclis Grubu’nun 12 Eylül 1955 sabahındaki basına kapalı toplantısı hakkında görüşlerini anılaştıran DP’li siyasetçilerden biri de DP’nin önceki bakanlarından ve o sıradaki Genel Yönetim Kurulu üyelerinden Prof. Rıfkı Salim Burçak’tı.

Benim de Siyasal Bilgiler’den hocam olan Profesör Burçak’ı, bu dizinin daha önceki kitaplarını gören okurlarımız tanımıştır. Bu kitabın 2. bölümünde de 27 Mayıs sabahındaki DP’li politikacıların anılarına yer verirken onun Yassıada ve Ötesi adlı kitabından alıntılar yapmıştım. Burada da onun On Yılın Anıları adı altındaki çok daha hacimli kitabından alıntılar yapacağım. Burçak, kitabının 12 Eylül 1955 tarihli DP Grubu toplantısıyla ilgili bölümünde, o toplantının havasının baştan beri gergin olduğunu belirtiyor. (On Yılın Anıları, 1998, Nurol Matbaacılık.)

Anlattığına göre, grup saat 10’da toplanmıştı. Gündemde, hükümetin 6-7 Eylül Olayları dolayısıyla ilan ettiği sıkıyönetimin, İstanbul, İzmir ve Ankara’yı kapsamak ve bir yıl sürmek kaydıyla kabul edilmesi talebi vardı. Bu istek üzerinde görüşmeler başlamıştı. Ama Başbakan’ın başlangıçta yaptığı kısa konuşmadan, bu görüşmelerin bir an önce bitmesini istediği anlaşılıyordu. O konuşmanın özetini Burçak’ın anlatımından izleyelim:

“(Başbakan Menderes), hadiselerin genişliği ve önemi göz önünde tutulunca, ileride hususi mahkemelerin tesisini bile düşüneceğimiz zamanın gelebileceğini söyledi. Hadiselerin ayrıntıları üzerinde bugünden durmanın, tedbirleri vaktinden önce ifşa etmek gibi bir mahzur taşıdığına işaret ederek sözlerini şöyle sürdürdü:

‘Hadise, zemini çoktan beri hazırlanmış olan büyük bir komünist darbesidir. Eğer Kıbrıs meselesi olmasaydı, bu hadisede komünistler bu derece başarı elde edemezlerdi. Komünistler de olmasaydı, Kıbrıs nümayişi (gösteri) nezih bir nümayiş hududunu aşmazdı.’ ”

Başbakan’a en yakın politikacılardan

Dr. Mükerrem Sarol’un anı kitabındaki

değerlendirme: “Grup patlamaya hazırdı.”

Hükümetin 6-7 Eylül Olaylarından hemen sonraki bildirisinde olayların bir “komünist darbesi” olduğu tezi, Başbakan’ın konuşmasının ana eksenini oluşturuyordu. Başbakan, hiç kimsenin itiraz etmemesini istediği o tezi, kısa konuşmasında özellikle vurgulamıştı.

Burçak’ın anılarını izlemeye devam edelim:

“Başbakan, olayı ‘milli bir felaket’ diye niteledikten sonra akla gelen ve gelmeyen her türlü tedbirin alınmış ve alınacak olduğunu ve böyle bir hadisenin bir daha vukuunu önlemek için bütün gayretlerin sarfedileceğini bildirdi. Dünya Komünist Teşkilatı’nın Türkiye’yi hedef olarak aldığını ve yurdumuzda umumi bir kargaşalık çıkarmak kararında olduğunu anlattı.

Bu tehlikeyi, bizim kendi aramızda mütesanit (dayanışma içinde) bulunmakla atlatabileceğimizi ve en tesirli tedbirin de bu olduğunu söyledi. Milli tesanüde en ziyade muhtaç bulunduğumuz bir sırada, kabahatin sende mi, bende mi olduğunu aramanın tehlikelerine de işaret etti.

Açıkça anlaşılıyordu ki, Başbakan, hadisenin ayrıntılarına girmeden sıkıyönetimin grupça tasdik edilmesini istiyordu.”

Yanardağ gibi patlama

Başbakan Menderes’in bu isteğine rağmen, –Mükerrem Sarol’un benzetmesiyle– bir “barut fıçısı” gibi olan Demokrat Parti Grubu bir “yanardağ” gibi patladı.

Gerek Sarol’un, gerek Burçak’ın anılarına yansıttığı görüşmelerin gelişmesi şöyle oldu:

Demokrat Parti’nin 1950 yılındaki “ağır top”larından Fahri Belen söz aldı.

Belen, 1950’de korgeneral rütbesinde muvazzaf bir askerken, görevinden istifa edip DP’ye katılmış ve milletvekili seçilmişti. Menderes’in ilk kabinesinde Bayındırlık Bakanı’ydı. Bir süre sonra Başbakan’la anlaşamamış ve istifa etmişti. 1954’te yeniden milletvekili seçilmişti. Parti içinde itibarı yüksekti. Grup kürsüsüne çıkışı seyrekti. Ama çıktığı zaman sözünü sakınmazdı. O gün de sakınmadı. “Devlet işlerinde tenkide tahammül zarurettir” dedi. Doğrudan doğruya Adnan Menderes’i hedef almasa da, Milli Savunma Bakanı Ethem Menderes’i şiddetle eleştirdi. Dedi ki:

“İstanbul’da bir ayaklanma olmuş. Polisi yetmemiş. Askeri kıpırdanmamış. Nasıl kımıldansın?.. İstanbul’da askeri birliklerin başında bulunan komutanların beşi de birliklerine ‘vekil’ olarak bakıyor. Ne hikmetse, bunların başına komutan olacak asil subay bulunamamıştır. Yüksek bilginize sunuyorum. Ordu komutanı vekildir, diğer iki komutan vekildir. Merkez Komutanı da vekildir. Dahası var: Genelkurmay Başkanı da vekildir. Biz de, vekillerle yönetilen ordunun, İstanbul olaylarına niye sahip çıkmadığını merak ediyoruz.”

Mükerrem Sarol, grubun basına kapalı toplantısında hazır bulunan DP’li milletvekillerinin önemli bir bölümünün, Belen’in bu sözlerini içtenlikle alkışladığını yazıyor.

Bu, DP’nin grup toplantılarında nadir rastlanılan bir durumdu ve bir dönüm noktası sayılırdı.

Menderes’in Belen’in konuşmasının etkisini hafifletmek için söz alması, grubun hükümete karşı tutumunu daha tepkili hale getirdi. Menderes “olaylar komünistlerin işidir” iddiasını tekrarlayınca, aslında yumuşak tabiatlı bir siyasetçi olan Manisa Milletvekili Adnan Karaosmanoğlu, oturduğu yerden bir soru sordu. Hükümetin daha önceki beyanlarını hatırlatarak dedi ki:

“Hani komünistler ‘avucunuzun içinde’ydi?.. Hani göz kırpsalar haberiniz olurdu?.. Neden engel olmadınız öyleyse?.. Millete yazık değil mi?..”

Menderes’in eski bakanı

Korgeneral Fahri Belen

sordu: “Vekillerle yönetilen

ordu olaylara sahip

çıkabilir mi?”

Manisa Milletvekili Adnan

Karaosmanoğlu’nun “Olay

komünist işi” diyen Başbakan’a

sorusu: “Hani komünistler avucunuzun içindeydi?”

Bu sorulara Başbakan çok kızdı. Adnan Karaosmanoğlu’nu maksatlı ve hınçlı olmakla suçladı. O suçlamaları, grupta gürültülü protestolarla karşılandı.

Demokrat Parti Grubu, zaman zaman eleştirilere de sahne olurdu ama, genellikle, Başbakan’ın istediği “tesanüt” havasından fazla ayrılmazdı. O hava, bu defa değişiyordu.

Başbakan, o suçlamalarla kalmadı. Karaosmanoğlu’na, ayrıca “Kürsüye çık da orada konuş” diye meydan okudu. Adnan Karaosmanoğlu ise bu çağrıya uydu, kürsüye çıktı ama, şunu söylemek için çıktı:

“Başbakan milletvekillerini azarlar, hakaret ederse, burada konuşulamaz.”

Grupta Karaosmanoğlu’na hak verenlerin sayısı, onun bu sözlerinden sonra daha da arttı. Söz alan bazı milletvekilleri, hükümeti eleştirdi.

6-7 Eylül Olayları sırasında görevdeyken, olaylardan sonra istifa eden eski İçişleri Bakanı Namık Gedik de, kendisinin olaylarda bir kabahati olmadığını anlatmak derdindeydi. Elinde kalın bir dosya vardı ama, bunu açmadı. Anlaşılıyordu ki, olaylardan İçişleri Bakanı’nın sorumlu olmadığını Başbakan’ın söylemesini bekliyordu.

Başbakan tekrar kürsüye çıktıysa da, Gedik’in bu beklentisini yerine getirmedi. Bazı milletvekilleri de bu durumu soru konusu yaptılar. 6-7 Eylül’ün sorumluları arasında, o sıradaki İçişleri Bakanı’nın durumunun açıklığa kavuşturulmasını istediler. O istek de cevapsız kaldı.

Sonuçta, hükümetin biraz sonra Meclis Genel Kurulu’nda görüşülecek olan sıkıyönetim kararı, grubun onayına sunuldu. Oylama öncesinde de usul tartışmaları çıktı. O tartışmalar arasında tamamlanan oylamada, kararı onaylayanların sayısı 220’yi buldu ama, onaylamayanların sayısı da –DP Grubu’nda– çok nadir görülen bir sayıya ulaştı. 90’ı buldu.

Ayrıca grup, hükümetin bir yıl için istediği sıkıyönetimin süresinin altı aya inmesi yolunda görüş bildirmişti. Öğleden sonraki Meclis toplantısına o değişiklikle gidildi.

Tabii, grupta o kararı onaylamayan DP’li milletvekilleri de Meclis toplantısında o karara uyacaklardı. Sıkıyönetim kararına onlar da oy vereceklerdi. Ama grup toplantısındaki görüşmelerin ve oylamanın sonucu şunu gösteriyordu:

Demokrat Parti Grubu içinde artık, hükümete karşı “yeni muhalefet hareketi” gelişmeye başlamıştı.

“Yeni muhalefet hareketi” derken, bunun geçmişini özetlemem gerekiyor. Onu bir sonraki bölümde yapacağım. Şimdi, 12 Eylül günkü DP Grup toplantısının sonrasını anlatacağım: Yani, Demokrat Parti milletvekilleriyle birlikte muhalefet partilerinin milletvekillerinin de katılacağı Meclis’in Genel Kurul toplantısını...

İnönü’de sertlik yok

12 Eylül 1955 gününün öğleden sonraki –CHP’lilerin ve CMP’lilerin de katıldığı– Meclis toplantısında şunlar oldu:

Sabahki grup toplantısında hükümete karşı oy veren DP’lilerin ne yapacağı belliydi. Onlar, partilerinin disiplinine uydular. Grupta karşı oldukları hükümeti Meclis’te desteklediler.

Meclis’teki muhalefet milletvekillerine gelince...

Denilebilir ki, o öğleden sonraki Meclis toplantısında, CHP Grubu, hükümete karşı, sabahleyin basına kapalı olarak toplanan Demokrat Parti Grubu’na göre daha “anlayışlı”ydı.

İsmet İnönü’nün yaptığı konuşma, olaylarda hükümetin sorumluluğunu vurgulamakla beraber, bunu kesin bir suçlama haline getirmiyordu. 6-7 Eylül Olaylarının açtığı yaraların kapatılması için öneriler de içeriyordu.

İnönü konuşmasını, daha önce yazdığı metinden okudu. Başlangıcı şöyleydi:

“Muhterem arkadaşlar, bugün millet ve devlet olarak şan ve şerefle parlayan varlığımızı savunmaya mecburuz. Elbirliğiyle, adalet ile tarihimizi kurtarmalıyız. Büyük Millet Meclisi, temiz bir vatan kaygısının kaynağı olarak, bütün milletin gayretlerini kendi etrafında toplayabilir.”

Bu başlangıç, zor günleri aşmak için bir “birlik” çağrısı sayılırdı.

İnönü’nün hükümetin sorumluluğuyla ilgili sözleri de dikkatliydi. Tabii, o dikkatin içinde, 6-7 Eylül’ün en önemli yanını vurgulamayı ihmal etmiyordu. Ama, söylemek istediğini dolaylı olarak ifade ediyordu.

12 Eylül 1955’teki Meclis toplantısının önemi, o sabahki tüm gazetelerde vurgulanmıştı.

Toplantıda 6-7 Eylül Olaylarının enine boyuna tartışılması bekleniyordu.

Konuşmasının o bölümünü de tutanaklardan alayım:

“Cemiyet hareketlerinde taşkınlıklar çıkabilir. Ancak bu hareketler vatandaşı koruyan kanun kuvvetlerinin kudretli müdahalesiyle karşılaşır. 6-7 Eylül hadiselerinin çok hazin tarafı, tecavüz edenlerin coşkun hissiyat ile kendilerini kaybetmişler halinde değil, adeta hiçbir mani karşısında bulunmayan, rahatlık ve kolaylık içinde işlerini gören insanlar olarak görünmeleridir.”

İnönü, bu durumun temelindeki gerçeklerin ortaya çıkarılmasının önemini vurguladı. Sıkıyönetimin bir görevinin de bu konudaki soruşturmaları sonuçlandırmak olduğunu belirtti. İstanbul ve İzmir’le ilgili sıkıyönetimi kabul ettiklerini belirtti. Ancak buna Ankara’da gerek olmadığını söyledi. İstanbul ve İzmir’deki sıkıyönetim süresinin de daha kısa tutulmasını istedi.

Bir isteği de şuydu:

Yaz tatili sürerken sadece o gün için olağanüstü toplantıya çağırılan Meclis, artık tatilini tamamlamalı, daha seyrek toplansa bile, “toplu halde” kalmalıydı. Haftada bir toplansa bile, resmen görev başında bulunması, vatandaşlara güven verirdi. Hükümete de güç verirdi. Çünkü hükümet, –İnönü’ye göre– soruşturmaların gelişmesi sırasında Meclis’e hemen bilgi sunup milletvekillerinden görüş alma imkânına sahip olurdu.

(Tabii, hükümetin milletvekillerine bilgi verip onlardan görüş almaya meraklı olduğu öne sürülemezdi. Hükümet, hele o sırada –DP Grubu’ndaki görüşmelerin de gösterdiği gibi– milletvekillerinin karşısına mümkün olduğu kadar az çıkmak istiyordu.

İnönü, bu gerçeği elbette biliyordu ama, görmezlikten geliyordu. Meclis’in toplu halde kalması talebini, “hükümetin de işine yarar” gerekçesine dayandırıyordu.)

CMP’liler sert...

İnönü’den sonra konuşan Cumhuriyetçi Millet Partisi Sözcüsü Ahmet Bilgin’in konuşmasındaki eleştiriler, CHP Genel Başkanı’nınkilere göre çok daha direktti ve sertti.

Bilgin, olaylara zamanında ve etkili şekilde müdahale edilmemesini “karanlık” bir durum olarak görüyordu. Başta –istifa etmiş olan– İçişleri Bakanı Namık Gedik olmak üzere, o geceki yetkililerin sorumluluğunun tespitini istiyordu. Bunun için de, sıkıyönetime ihtiyaç bulunmadığını, Meclis’in “toplu halde” görev başında kalmasının yeterli olduğunu söylüyordu.

Demokrat Partili milletvekillerinin Meclis’teki konuşmalarına gelince... Kürsüye gelen Demokrat Partili milletvekilleri arasında gruptaki “Hayır” oylarını verenler, tabii, yoktu. Grup toplantısında “kol kırılır, yen içinde kalır” kuralı geçerliydi. Oradaki eleştirileri dışarı yansıtmak “grup disiplini”yle bağdaşmazdı. Hükümete en sert eleştirileri yöneltenler bile, artık hükümet adına yapılan konuşmaları, hiçbir itirazları yokmuş gibi dinlemek durumundaydılar.

Kürsüye gelen DP’liler ise, hükümetin “Olayların failleri komünistlerdir” tezini savundular.

Hükümet adına söz alan bakan, Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Prof. Fuad Köprülü’ydü. O da, daha ilk günden beri tekrarladığı o tezi bir kere daha tekrarladı. O arada Cumhuriyetçi Millet Partili Ahmet Bilgin’in iddialarına biraz sertçe cevaplar verdi.

Köprülü’nün konuşmasından sonra, Başbakan Adnan Menderes’in, söz almayacağı tahmin ediliyordu. Ama bu tahmin gerçekleşmedi.

Başbakan Menderes, İnönü’nün “Meclis’te birlik” çağrısı yapan ılımlı konuşmasından memnun olmuştu. Bunu, yakınlarına da ifade etmişti. O da aynı yönde bir şeyler söylemek istemişti. Söz aldı. Köprülü’nün konuşmasında Cumhuriyetçi Millet Partililere cevap veren sözlerini de yumuşatmaya çalışarak, tüm muhalefete teşekkür etti.

Bilgin’in “Sıkıyönetime gerek olmadığını” belirten sözlerini de kayda değer saymadı. Meclis’in tam bir birlik havası içinde olduğunu söyledi.

Menderes’in üslubu yumuşak, ama kararı “ret”

Menderes’in konuşmasının başlangıç bölümündeki genel teşekkür cümleleri şöyleydi:

“Şayan-ı şükran olarak arz edeyim ki, söz alan hatiplerin büyük ekseriyeti, hemen hemen hepsi, örfi idarenin (sıkıyönetimin) lüzumuna kaani olduklarını ifade ettiler. Ve bu suretle memleketin hayati menfaatlerine ve yüksek emniyet davalarına taallûk eden hususlarda parti farkı gözetmeksizin birleşmenin güzel bir örneğini vermiş oldular.”

Bütün bunlar, Meclis’te, en azından Demokrat Parti ile Cumhuriyet Halk Partisi arasında yeni bir “bahar havası”nın başlayabileceğinin işaretleri sayılabilirdi. Ama o işaretlerin arkası gelmedi. Sıra, muhalefetin yaptığı önerilerin görüşülmesine gelince, Menderes bunların hepsine karşı çıktı.

Meclis’in “toplu halde” kalmasını, “gerek yok” gerekçesiyle istemedi. Bunun gerçek gerekçesini tahmin etmek zor değildi:

DP milletvekillerinin toplu halde Ankara’da bulunması, DP’deki iç muhalefetin işine gelir. Onlar bir arada bulundukça, muhalefetin grup içindeki etkisi daha da artar. Hükümetin lehine olan durum, Meclis’in tatilinin devam etmesidir... Gerçek gerekçe, belli ki buydu.

İnönü’nün ikinci isteği, DP grubunca “altı ay” olarak saptanan sıkıyönetim süresinin daha kısa tutulmasıydı.

Menderes, bunu da istemiyordu. Bunun da gerekçesi belliydi. Sıkıyönetimli bir idarede, her şeye karşı tedbir alınması çok daha hızlı ve etkili olurdu. (O arada basına yayın yasakları, muhalefete toplantı yasakları konulması da...) O imkânın var olması hükümetin işini kolaylaştırırdı.

İnönü’nün üçüncü isteği olan “Ankara’nın sıkıyönetim kapsamı dışına çıkarılması”na da, Menderes aynı nedenle razı olmuyordu.

Önergelerin oylanması, tabii, Menderes’in tercihine göre sonuçlandı. Meclis’in “toplu halde” kalması önerisi reddedildi. Sıkıyönetimin İstanbul, İzmir ve Ankara’da uygulanması ve altı ay uzatılması, herhangi bir değişikliğe uğramadan kabul edildi.

O günkü oylama sonuçlarından sonra yapılan bir yorum da şuydu:

İnönü, “milli mesele” saydığı Kıbrıs konusunda hükümete bir “mesaj” vermişti. Bu konuyu siyasi polemik konusu yapmayacağını, o konuda hükümetle Meclis’te diyaloglar kurulabileceğini belli etmişti.

Menderes, o mesajı anlamış, İnönü’ye “teşekkür” anlamını da içeren bir cevap vermişti. Fakat o mesajın gereğini yerine getirememişti. İnönü’nün önerilerinden en az birini kabul edebilirdi. Ama edememişti.

Gerçi, gündeminde kendi partisi içindeki muhalefetin gelişmesini önlemek gibi bir sorunu vardı. Meclis’in tatile girmeyip toplu kalmasını, sıkıyönetim süresinin kısaltılmasını o yüzden istemeyebilirdi. Ama Ankara’yı sıkıyönetim bölgeleri arasından çıkarabilirdi.

Bunun kendi siyasi hesapları açısından bir zararı olmazdı. Bunu yapsaydı, yeni bir “bahar havası”nın esintileri başlayabilirdi. Ama anlaşılıyordu ki, Başbakan’ın o sırada yeni bir bahar havası isteği yoktu. Gündemindeki asıl konusu kendi partisinin içindeki eleştirilerdi. Hatta, siyasette bahar havası yerine gerginlik havası hâkim olursa, partinin milletvekillerini, “hasımlarımızın ekmeğine yağ sürmeyelim” diye parti dayanışması içine sokmak daha kolay olurdu.

Meclis’teki “salkım salkımcılar”

O 12 Eylül toplantısından akılda kalanlar arasında, başka bazı konuşmalardaki ilginç ifadeler de var. Onlara da değineyim:

Biri, Menderes’ten önce hükümet sözcüsü olarak kürsüye çıkan –evvelce Dışişleri Bakanı’yken, o sırada Başbakan yardımcılığı yapan– Fuad Köprülü’nün söylediği, “Biliyorduk ama zamanını bilmiyorduk” diye özetlenen ünlü cümleleridir. Onları Meclis tutanaklarından aynen alayım:

“(Bazı arkadaşlar); emniyet kuvvetlerinin hadiseden vaktinde haberdar olamadığından bahsettiler. Şunu söyleyeyim ki, bu hadiseden hükümet evvelce haberdardı. Ona göre bazı tertibat da almıştı. Fakat bu hadisenin günü ve saati muayyen değildi. Ve bu bütün bu gayretlere rağmen bir baskın şeklinde her tarafta birden tecelli etmiştir.”

Bu sözler, Meclis’te hayretle, biraz da muhalefet sıralarından gelen gürültülerle karşılandı.

Belli ki, Demokrat Parti’nin dört kurucusundan biri olan Profesör Köprülü, söyleyeceği o sözün sonuçlarını hesaplayamadan konuşmuştu.

Rıfkı Salim Burçak, anılarında, bu sözler için şu yorumu yapıyor:

Meclis toplantısının sonucu, ertesi günkü gazetelerdeydi.

Yukarıda Milliyet’in13 Eylül 1955 günkü sayısı.

“Fuad Köprülü’nün hadisenin vukuundan hükümetin önceden haberi olduğu yolundaki sözleri şaşırtıcı oldu. Köprülü bu sözlerle, atmosferin gergin olduğunu ve bu gerginlik sonucunda birtakım olayların çıkabileceğini düşünen hükümetin ona göre tertibat aldığını kastediyordu. Ama muhalefet bu sözleri, olayın hükümetçe hazırlandığı şeklinde yorumladı...”

O sözler, –Burçak’ın söylediği gibi– sadece muhalefet değil, iktidar milletvekillerince de yadırganmıştı. Nitekim Menderes, Köprülü’den sonra o konuya temas edip, o sözlere karşı sorulabilecek soruları, önceden daha da açarak, yanıtlama ihtiyacını duydu. Şöyle:

“(Haberiniz vardı da) neden önlemediniz diyeceksiniz. Önlemek için kâfi kuvvetlerimiz mevcuttu. Fakat hadise bir anda öylesine inbisat etti (yayıldı) ve yaratılmış olan psikoz o derece müessir (etkili) bir şekilde bütün zabıta kuvvetlerini ilk anda hareketsiz bıraktı ki, milletçe, millî bir felakete maruz kalındığını, hakikaten baskına uğranıldığını kabul etmek lazımdır.”

Köprülü’nün konuşmasından akıllarda kalan başka sözler “6-7 Eylül’ü komünistler yaptı” tezini tekarlayan sözleriydi. O tezin hiçbir kanıtına rastlanmadığı, aynı günün sabahındaki DP grubu toplantısında bazı DP’li milletvekilleri tarafından da belirtilmişti. Ama hükümeti kayıtsız şartsız destekleyen diğer bazı DP’li milletvekilleri Köprülü gibi düşünüyorlardı.

Köprülü, olayın zemininin komünistler tarafından çok önceden hazırlandığını, Selanik’te patlayan bombanın haberi Türkiye’ye gelir gelmez, komünistlerin arzu ettikleri fırsatı ele geçirdiklerini söyledi. O bomba karşısında gençliğin galeyanını da kullandıklarını öne sürdü ve şöyle devam etti:

“Komünistler derhal harekete geçtiler ve gençliğin vatanperverlik tezahürü gibi görünen bu hal birdenbire mahiyet değiştirerek tahripkâr bir hal aldı ve her tarafta hücumlar, yakmalar, yıkmalar başladı. Çünkü komünist unsurlar, hadiseyi evvelce tertipledikleri gibi sevk-ü idareyi (yönlendirme ve yönetmeyi) ele geçirmişlerdi. Zemini aylar ve aylarca evvel hazırlamış olmasalardı, böyle bir hadise vukua gelmez(di).”

Bu tezi, Köprülü’den de daha kesin bir şekilde savunup, komünistlere uygulanması gereken “ceza”yı da bildiren DP’li milletvekilinin adı Mehmet Özbey’di. Burdur milletvekiliydi. Tutanaklardan, onun da konuşmasından birkaç cümle alalım:

“Yıllardır sinsi sinsi nöbet bekleyen komünistler, bunu fırsat bilerek planlı çalışmalarıyla, araya çapulcu ve yağmacıları da karıştırarak bu büyük felaketi meydana getirmişlerdir. (...) Türkler bu komünistlere icab eden en ağır cezaları süratle verecektir. İcabında vatanımızı Rus’un kucağına atmaktan çekinmeyecek olan bu vatan hainlerinin, söndürdükleri yuvaların, yaktıkları mabetlerin, yıktıkları mağazaların önünde hemen asılmalarıyla amme (kamu) vicdanı huzura kavuşacak, hak ve adalet yerini bulacaktır.”

Mehmet Özbey (Burdur-DP):

“Komünistleri yaktıkları mağazaların

önünde asalım.”

Meclis’in 12 Eylül’deki olağanüstü toplantısında buna benzer görüşlerin ifade edilmesinden ve sıkıyönetimin hükümetin önerdiği şekilde kabul edilmesinden sonra milletvekilleri yeniden tatillerine döndüler.

Meclis’te bu konuşmalarda 6-7 Eylül’ün sorumlusu olmakla suçlanan “komünistler” veya “komünist” oldukları varsayılanlar da, İstanbul’da Harbiye’deki Orduevi tesislerinin hapishaneye çevrilmiş bölümlerinde yatmaya devam ettiler.

Hapislikleri daha aylarca sürecekti, ama haklarındaki suçlamaları doğrulayacak herhangi bir kanıta ulaşılamayacaktı.

Korgeneral Nurettin Aknoz’un, komünistleri salkım salkım asmayı hedef edinmiş sıkıyönetimi ise, dört aya yakın bir zaman geçtikten sonra, o hedefe varma çabasından vazgeçecekti. Aralık ayının sonlarındaki bir sabah vakti onları sessizce serbest bırakmaktan başka çare bulamayacaktı.

“Kıbrıs Türktür Cemiyeti” mensuplarının hapislikleri de benzeri bir şekilde son bulacaktı.

Demokrat Parti içindeki muhalefet hareketi ise daha gelişecekti. Bu gelişme, ekim ayındaki parti kongresinde yeni olaylara yol açacaktı. Sonra da Meclis’te Demokrat Parti’den ayrılanların veya ayırılanların yeni bir partisi ortaya çıkacaktı. Adı, Hürriyet Partisi olacaktı.

“Tab’ını ve neşrini men ettim”

Meclis tatilinin yeniden başlamasından sonraki bir olay da, CHP Genel Başkanı İsmet İnönü’nün Ulus gazetesinde yayınlanan bir yazısı üzerine İstanbul Sıkıyönetim Komutanı Korgeneral Nurettin Aknoz’un yeni bir “tebliğ” yayınlamasıydı.

İnönü o yazısında Meclis’in tatiline devam etmemesi veya tatil içinde de zaman zaman toplanması için Meclis’te yaptığı –ama çoğunluk oylarıyla reddedilen– önerisini tekrar ediyordu. Bunun gerekçelerini sıralarken genel durum hakkındaki eleştirilerini de sıralıyordu.

Yazı Ulus’ta yayınlandı. Ulus’ta yayınlanmadan önce başka gazetelere de gönderilmişti. Bunu onlar da yayınladılar. Ama ertesi gün, Sıkıyönetim Komutanı Aknoz’un o “ben”li, “ben yaptım”lı tebliğlerinden biri yayınlandı. Metni şöyleydi:

“1- Ulus gazetesi 19 Eylül 1955 tarihli nüshasında ‘Çetin bir imtihan’ başlığı altında yayınladığı bir makale ile, Örfi İdare Kumandanlığı’nın yasağına riayetsizlik etmiştir. Bu sebepten Ulus gazetesinin tab’ını (basımını) ve neşri’ni (yayımını), müddetsiz olarak men ettim.

2- 19 Eylül 1955 tarihli Hürriyet ve Tercüman gazeteleri, 19 Eylül 1955 Ulus gazetesinde neşredilen ‘Çetin bir imtihan’ başlıklı makaleyi iktibas (alıntılama) yoluyla neşrettiklerinden Örfi İdare Kumandanlığı’nın yasağına riayetsizlik etmişlerdir. Bu sebepten Hürriyet ve Tercüman gazetelerini 15 gün müddetle tab ve neşirden men ettim.

3- 19 Eylül 1955 tarihli Hergün gazetesi ‘Amerika’nın bir tavsiyesi’ başlıklı yazısı ile Örfi İdare Kumandanlığı’nın yasağına riayetsizlik göstermiştir. Bu sebepten 15 gün müddetçe tab ve neşirden men ettim.

Örfi İdare Kumandanı

Korgeneral

NURETTİN AKNOZ

İktidarın İstanbul’daki “güvenilir” Sıkıyönetim Komutanı’nın, tebliğini yayınlarken, “birinci tekil kişi” ifadesi kullanıp “men ettim” diyerek, o kararı bizzat aldığı izlenimi vermesine rağmen, bunu hükümetin talimatıyla yaptığı belliydi. Her şey şunu gösteriyordu:

İktidar partisi yöneticilerinin o sonbahar aylarında artık ne Meclis’i yeniden toplayıp muhalefet partilerini tekrar tekrar dinlemeye tahammülleri vardı, ne grubu toplayıp kendi içlerindeki muhalifleri işitmeye, ne de basında hoşlarına gitmeyen yazıları görmeye...

İstanbul’daki Sıkıyönetim Komutanı da, asayişi sağlamanın yanında, iktidarı bu sıkıntıdan kurtarma görevini de üstlenmiş gibiydi.

6

“Yeter”li karikatürler

1955-1960 dönemindeki siyasi dergiler ile mizah dergileri

– Demokrat Parti’nin 1946’daki afişi bu defa karikatürlerin

konusu – Hapse giren dergiciler – Akbaba’nın sahibi Yusuf Ziya

Ortaç’ın Menderes’e mektupları

Basına karşı alınan önlemler, sadece siyasi gazete ve dergilerin değil, mizah dergilerinin de işini

zorlaştırdı. Buna rağmen eski mizah dergilerine yenileri de eklendi. Onlardan biri Dolmuş’tu. Bir

sayısını, Demokrat Parti’nin muhalefet dönemindeki “Yeter! Söz milletindir” afişinden esinlenen

“yeter”li karikatürlere ayırmıştı. Yukarıda Turhan Selçuk’un, derginin o sayısındaki kapak karikatürü.

(Solda DP’nin 1946 seçimindeki ünlü afişi.)

Evet, Aknoz’un tebliğinin anlamı şuydu: “Gazetelerin kapatılması” yeniden güncelleşiyordu. Bu defaki “kapatma”lar sıkıyönetim eliyle yapılıyordu ama, o elin arkasında hükümetin kararının bulunduğu, besbelliydi. Zaten daha sonraları, gazete kapatmak için sıkıyönetime de ihtiyaç kalmayacaktı. O iş artık “mahkemeler” eliyle yapılabilecekti.

Ayrıca, gazeteleri, dergileri, kapatmaya gerek olmadan da yola getirmenin metotları giderek geliştiriliyordu.

Gazetelerimizin 1950’lerin ilk beş yılındaki durumunu Öfkeli Yıllar’da anlatmıştım.

Hürriyet’in sahibi Sedat Simavi 1953’te vefat edince, yerine oğulları Haldun Simavi ve Erol Simavi geçmişti. Sedat Simavi, aynı zamanda gazetenin başyazarıydı. Onun yerine başkası geçmemiş, başyazarlık kaldırılmıştı. Gazete, kurucusunun çizdiği çizgide siyasi tarafsızlığını korumaya çalışıyordu.

Ali Naci Karacan (solda) vefatından önce, Abdi İpekçi’yi yazıişleri

müdürlüğüne getirmiş ve gazetelerinde bir atılım başlatmıştı. Fotoğrafta

İpekçi (ortada), Ali Naci Karacan ve gazete sahipliğini devralacak olan oğlu

Ercüment Karacan’la bir arada...

Hükümeti eleştiren gazeteler fazla değildi. CHP sözcüsü Ulus ile Falih Rıfkı Atay ve Bedii

Faik’in gazetesi Dünya onların başında geliyordu. Vatan ile Yeni Sabah da zaman zaman

eleştirel yayınlar yapıyorlardı. Bunun ceremesini cezalara çarptırılarak ödüyorlardı.

Karikatür, Basın Yılı ilan edilen 1960 yılının başından...

(Necmi Rıza - 7 Ocak 1960, Ankara)

1955 yazında, Milliyet’in sahibi ve başyazarı Ali Naci Karacan da vefat etti. Ölmeden önce, patronluk işleri için oğlu Ercüment Karacan’ı yetiştirmiş, gazetenin yazıişleri müdürlüğüne de (yani bugünkü “genel yayın müdürlüğü”ne) genç gazeteci Abdi İpekçi’yi getirmişti. Milliyet, Abdi İpekçi’nin gelişiyle birlikte bir yenileşme hareketine girmişti. O hareket devam ediyordu.

Başyazarlık Milliyet’te de boş bırakılmıştı. Başyazı sütununda Abdi İpekçi’nin –önce imzasız, sonra imzasıyla– yazdığı “Durum” yazıları daha sonra başlayacaktı.

AKİS’in Metin Toker’li kapağı... Derginin

kurucusu ve sahibiyle ilgili davalar

sırasındaki fotoğrafıyla...

İstanbul’un öteki gazetelerinin yapısında da önemli bir değişiklik yoktu. Cumhuriyet, Vatan, Akşam, Yeni Sabah, Yeni İstanbul, Son Posta, Son Telgraf, Vakit, Dünya, Bugün gibi gazeteler, yayınlarını sürdürüyordu. Onların yanında en yenisi, bizim Tercüman’dı. Basın tarihimizdeki adı eskiydi ama, yeni şekliyle çıkışı 1955’in Mayısındaydı.

Ankara basınındaki yeni bir gelişme, 1953 sonunda, CHP’nin mallarına Hazine’ce el konulurken kapanan Ulus gazetesinin, 1955’te hükümetin benimsediği bir hukuki yorumla yeniden yayınlanma imkânının doğmasıydı. Ulus o yıl, gene CHP’nin gazetesi olarak çıkmaya başlamıştı. İktidara muhalefetini eskisi gibi sürdürüyordu.

Öteki dergilerden, gazetelerden

hapse giren gazeteciler de AKİS’in

kapağındaki yerlerini alırlardı. Vatan

gazetesi yazarlarından Naim Tirali ile

Selami Akpınar onlardandı.

1950’li yılların ikinci yarısından

bir “mahpus” daha:

KİM dergisinin

kurucusu Şahap Balcıoğlu...

O da kapaktaydı.

Nurettin Aknoz’un –metnini yayınladığım– tebliğiyle en ağır cezayı alan gazete Ulus’tu. Hürriyet, Tercüman ve Bugün’ün kapalılık süreleri 15 gün olarak açıklanmıştı. Ulus’unkinin ise “müddetsiz” olduğu belirtilmişti. Bu, “Ne zaman istersem o zaman açarım. Eğer istemezsem hiç açmam. Hep kapalı tutarım” demekti.

AKİS

Basındaki asıl gelişme dergicilik alanındaydı. 1954’ün Mayısında Metin Toker’in çıkardığı AKİS, haftalık siyasi dergicilikte bir devrim yapmıştı.

AKİS’in boyu bosu Amerikalıların TIME’ı, Fransızların l’Express’i, Almanların Der Spiegel’i gibiydi.

İçeriğinde ise, iktidarın icraatıyla ilgili eleştiriler ağırlıktaydı. Muhalefet partileriyle ilgili eleştiriler de eksik değildi. Metin Toker’in –1955’te–İsmet İnönü’nün kızıyla evlenmesinden sonra da eksik olmadı. Ama o evlilik, derginin muhalefet yanlısı olduğu iddialarını artırdı. Metin Toker’in o iddialara karşı cevabı şöyleydi:

“Biz siyasi olayları tarafsız gözle izliyoruz. Dergide iktidara karşı eleştirilerin daha fazla olmasının nedeni, iktidarın yanlışlarının muhalefetinkilere göre çok daha fazla olması. Yoksa kimseye karşı önyargılarımız yok.”

AKİS, yayınlarında sadece iç ve dış siyasi olaylara değil, toplum hayatında spordan güzel sanatlara, tiyatrodan sinemaya kadar birçok alandaki etkinliklere de yer veriyordu.

AKİS, yayınlandığından kısa bir süre sonra, o zamana göre yüksek tirajlara ulaştı. Baskısı 30 bini, 40 bini aştı.

Tirajı arttıkça, hakkında açılan davalar da arttı. Gazetenin ilk tutuklanan mensubu, Yazıişleri Müdürü Cüneyt Arcayürek’ti. Sonra Metin Toker hakkında açılan davalar başladı.

Toker’in davalarını, derginin daha sonraki yazıişleri müdürleri Yusuf Ziya Ademhan’a, Tarık Halulu’ya açılan davalar izleyecekti. Ademhan da, Halulu da ağır hapis cezalarına mahkûm olacaklar ve yıllarca cezaevinde kalacaklardı.

Cezaevlerine girenlerin yerine zamanla yenileri gelecekti. Sonraki yılların ünlü gazetecilerinden Kurtul Altuğ, Atilla Bartınlıoğlu, Güneri Cıvaoğlu, AKİS’in devamlı kadrosunda yer alacaklardı. Kurtul Altuğ yazıişleri müdürlüğü görevini de üstlenecekti. Toker’in hapiste kaldığı sürelerde derginin yayınlarına Doğan Avcıoğlu ve ağabeyi Hamdi Avcıoğlu da katkıda bulunacaktı.

Bütün bu davalı, cezalı, hapisli koşullar altında AKİS’in tutumu değişmeyecekti.

KİM dergisi

AKİS’ten dört yıl sonra –1958’de– aynı formatta bir dergi daha yayına girecekti. Adı KİM’di... Bunu dört gazeteci arkadaş bir araya gelerek çıkarmıştı: Şahap Balcıoğlu, Orhan Birgit, Özcan Ergüder ve Ali İhsan Göğüş.

Dördü de, dönemin yetenekli ve birikimli genç gazetecileriydi. Ortak özelliklerinden biri, iktidarın demokratik hak ve özgürlükleri giderek tahrip ettiğini düşünmeleriydi. Bu gidişe karşı demokrasinin savunulması gerektiğine inanıyorlardı.

KİM de, anlattığımız dönemin önemli yayın organları arasındaydı. Derginin yazarları arasında Sadun Tanju, Emil Galip Sandalcı, Halit Refiğ, İlhami Soysal, Fikret Otyam, Tarık Dursun da vardı. Karikatüristleri de Mim Uykusuz ve Ferruh Doğan’dı.

Birinci bölümde belirtmiştim, ben de bir süre gerek AKİS’e, gerek KİM’e haber ve yorum yazanlar arasındaydım.

Bugünkü nesiller için de şunu belirteyim: AKİS ve KİM koleksiyonları, o dönemle ilgili araştırma yapacak olanlar için çok faydalı kaynaklardır.

Hayat

Dönemin haftalık dergileri arasında Hayat’ın adı Kral Faysal’ın nişanıyla ilgili bölümde geçmişti. Ünlü dergiyi burada da analım: Hayat, siyasi bir dergi değildi. Amerikalıların Life’ı, Fransızların Paris-Match’ı, Almanların Quick’i gibi bir magazin dergisiydi. Siyasetçileri de konu alırdı ama, daha çok, siyaset dışı özelliklerini vurgulamak için... Siyasi olaylara ise yayınlarında ancak, çok popüler yanları olursa yer verirdi.

Hayat’ın yayın hayatına girişi 1956’daydı. Kâzım Taşkent’in kurucusu olduğu Yapı Kredi Bankası’nın yayın grubu tarafından destekleniyordu. Deneyimli gazeteci-dergici Şevket Rado’nun yönetimindeydi.

Hayat’ın koleksiyonları da o dönemin toplum hayatını yansıtan değerli dokümanlardır.

Akbaba, 41 buçuk, Dolmuş...

Gelelim karikatür dergilerine veya daha geniş anlamlı deyimiyle mizah dergilerine...

Dönemin en kıdemli ve en yaygın mizah dergisi, eskisi gibi, Akbaba’ydı. Yusuf Ziya Ortaç ve Orhan Seyfi Orhon tarafından çıkarılıyordu. 1922’den beri yayın hayatındaydı. Ünlü karikatüristlerin, mizah yazarlarının çoğunun yetiştiği, çalıştığı bir dergiydi.

Ortaç ve Orhon, CHP’nin iktidar yıllarının son döneminde CHP’nin milletvekilliğini yapmışlardı. 1949’da Akbaba’yı kapatmışlardı. CHP’deki milletvekilliklerini sürdürüyorlardı. 1950 seçiminde de gene CHP’nin milletvekili adayları arasındaydılar.

1950 seçiminde malum, CHP iktidarı sona ermiş, partinin milletvekili sayısı 60 civarına düşmüştü.

Orhan Seyfi Orhon Zonguldak adayıydı. CHP Zonguldak’taki seçimi kaybedince o da Meclis dışı kalmıştı.

Yusuf Ziya Ortaç şanslıydı. Ordu adayıydı. CHP Ordu’da kazanmıştı. Ortaç’ın milletvekilliği sürüyordu. Seçilemeyen Orhon kısa bir süre sonra CHP’den istifa etmişti. Ortaç da, milletvekili olduğu halde, aynı yolu tutmuştu. O da CHP’den istifa etmişti. “Bağımsız” milletvekili olmuştu. 1952’den itibaren de Akbaba’yı yeniden çıkarmaya başlamıştı.

Tabii, Ortaç’taki bu “değişim”in sonucu olarak Akbaba’nın yayın politikası da değişmişti.

Bu birdenbire olmamıştı. DP iktidarının başlangıcında iktidarın karikatürlere daha tahammüllü olduğu dönemlerde, Akbaba karikatüristleri, eskisi kadar sık olmasa da, zaman zaman hükümeti eleştiren karikatürler çizebiliyorlardı. Buna, artık hükümetle iyi geçinmeye dikkat eden Yusuf Ziya Ortaç da izin veriyordu. Ama özellikle 1954’teki 6334 sayılı kanun çıktıktan sonra durum artık öyle değildi. O –bir ölçüde de olsa– tahammüllü ortamın yerine, basını ağır baskılar altına sokan bir düzen gelmişti. Karikatür çizme özgürlüğü daralmıştı. Akbaba’nın yöneticisi Yusuf Ziya Ortaç da artık dergisinde hükümetin hoşlanmayacağı yayınlara tanıdığı “kontenjan”ı daraltmıştı.

Sonuçta Akbaba, hükümeti eleştiren karikatürleri de görebilmek isteyen okurlarının ihtiyacını yeteri kadar karşılayamaz olmuştu.

Hareminde onca kadın varken, hayalinde de

kadın gören adam... 41 buçuk’un

toplatılmasına neden olan kapak karikatürü.

Çizeri Turhan Selçuk. “Müstehcendir”

diye toplatıldı.

O ihtiyacı, evvelce Akbaba’da da çalışmış olan bazı karikatüristlerle yazarlar karşılamak istediler. Yeni mizah dergileri yayınlandı.

İlhan Selçuk ve Turhan Selçuk’un dergileri

Onlardan biri, İlhan Selçuk ve Turhan Selçuk kardeşlerin çıkardığı Dolmuş dergisiydi.

İki kardeş, daha önce –1952’de– 41 buçuk adlı bir mizah dergisi çıkarmıştı. Fakat o dergi, yüksek bir tiraja ulaştığı halde uzun ömürlü olamamıştı. Kadrosunda İlhan ve Turhan Selçuk’un yanında Ali Ulvi (Ersoy), Altan Erbulak, Semih Balcıoğlu, Mim Uykusuz, Ferruh Doğan, Nehar Tüblek, Bedri Koraman, Selma Emiroğlu gibi dönemin ünlü genç karikatüristleri vardı.

Çıkan dergi çok başarılıydı. Ama eleştirel karikatüre karşı kızgınlıkların başladığı, ama fazla tırmanmadığı, bizim de “bir ölçüde de olsa tahammüllü” dediğimiz o dönemde bile, başına bir sürü işler açılmıştı. Kâğıt tahsisi kısılmıştı. Tazminat davaları açılmıştı. Turhan Selçuk’un bir kapak karikatürü müstehcen sayıldığı için dergi toplatılmış, Turhan Selçuk ile Yazı işleri Müdürü İlhan Selçuk hakkında ceza davaları açılmıştı. Dergi 15 sayı çıktıktan sonra kapanmak zorunda kalmıştı.

Dolmuş ve komünistlik

Selçukların ikinci girişimi, 1956’daydı. Bu defaki derginin adı Dolmuş’tu. Kadrosunda, 41 buçuk kadrosunun bir bölümünün yanında, Eflatun Nuri, Oğuz Aral gibi yeni genç karikatüristler ile Aziz Nesin, Rıfat Ilgaz, Çetin Altan, Şinasi Nahit Berker, Refik Halit, Bedii Faik, Fikret Adil, Selami İzzet gibi yazarlar da vardı.

Turhan Selçuk’un kızılan ve hakkında dava açılması

istenen karikatürü üsttekiydi. Fakat kanunlarda buna

ceza vermeye müsait bir madde yoktu.

Savcılar ne yapsınlar?.. Derginin koleksiyonunda

Turhan Selçuk’un, hakkında dava açılması daha kolay

olan bir karikatürünü aradılar...

Dolmuş daha uzun ömürlü oldu. Üç yıl yaşadı. 139. sayısına ulaştı.

Ama, o üç yılı doldurması kolay olmadı.

Hakkında açılan davalardan birinin hikâyesini, Miyase İlknur’un İlhan Abi kitabından özetleyeyim. (İlknur’un İlhan Selçuk’un hayatını anlatan o biyografik eseri, ben bu kitabı yazarken yayınlandı. Selçuk’un hayatıyla birlikte, o dönemdeki basın hayatımız hakkında ilginç olayları da içeriyor. (Cumhuriyet Kitapları, Ekim 2012.)

Derginin yayına başlamasından bir süre sonra, nisan ayında Adana’da Seyhan Barajı’nın açılış töreni vardı. Her gazete yazamamıştı ama, bazı gazetelerde, o törenin yenilenler, içilenler açısından çok masraflı olduğu yorumları yapılmıştı. Harcanan tutar bir buçuk milyon lira olarak hesaplanmıştı ki, bu o zamanın parasıyla çok büyük bir paraydı.

Turhan Selçuk, Dolmuş’ta o masrafın fazlalığını eleştirmek için, yukarıda yayınladığımız fıçılı karikatürü çizmişti.

Derginin o sayısı yayınlanınca kıyamet koptu. Bu gibi hallerdeki uygulama, o zamanın ünlü İstanbul Savcısı Hicabi Dinç ile Basın Savcısı Hakkı Müftüoğlu’nun işiydi. Fakat Ankara’dan gelen talimata rağmen, o karikatüre suç isnat etmek, yeni basın düzenine göre de kolay değildi. Ne yapsın savcılar?.. Turhan’ın dergide daha önce yayınlanmış karikatürlerini elden geçirdiler. Sekiz hafta önceki sayıda yayınlanmış bir dış politika karikatürünü buldular (sağdaki karikatür). Davayı açmak için onu münasip gördüler.

Bu, o zamanki komünist Sovyetler Birliği’ni, dünyanın tümüne sahip çıkma gayreti içinde gösteren bir karikatürdü. Yani, Sovyetler’e yönelik çok açık bir eleştirinin ifadesiydi. Ama Turhan Selçuk onu çizerken, Sovyetler Birliği’ni temsil eden resimdeki tipin kim olduğunu açıklamak için şapkasına bir orak-çekiç işareti koymuştu ki, o işaret savcılar için yeterli olmuştu. Onu, karikatürde “komünistlik” propagandası yapıldığını gösteren bir “kanıt” saymışlardı.

Savcılar, koleksiyonda Turhan Selçuk’un sekiz

hafta önce yayınlanmış bir “Soğuk Savaş dönemi”

karikatürünü buldular. Bu, “komünist” Sovyetler

Birliği’ni eleştiren yukarıdaki karikatürdü. Fakat

Sovyetler Birliği’ni eleştirse de, onu temsil eden tipin

şapkasında “orak-çekiç” vardı. Bunu “komünistlik

propagandası” saydılar.

Gerçi, karikatürdeki tip olabildiğince antipatik olarak çizilmişti. Yanda da görülüyor. Parmaklarını geçirerek dünyayı kucağına alması ürkütücüydü. Ona ve şapkasındaki komünistliği temsil eden orak-çekice bakanların komünistlik propagandası etkisi altında kalıp, “Bu komünistlik de iyi bir şeymiş” diyebilmeleri mümkün değildi. Bunun tam tersi söz konusuydu. Olsa olsa, komünistliğe sempatiyle bakanlar varsa, o karikatürü görünce, onların sempatileri yok olabilirdi.

Ama işte, İstanbul’un savcısı ve basın savcısı, o zamanın Türkiyesinde basını yola getirmenin en etkili yolunun “komünistlik suçlaması” olduğu kanısındaydılar.

O kanıları da yanlış sayılmazdı. Eğer Turhan Selçuk’a Seyhan Barajı karikatürünü kanıt göstererek dava açılırsa, bunu o zamanın –Adalet Bakanı’nın iki cümlelik yazıyla işten uzaklaştırabileceği– hâkimlerine bile kabul ettirmek kolay değildi. Ama “orak-çekiç” kanıtlı bir komünistlik suçlamasını kimse hafife alamazdı. “Komünistlik” suçlaması, “Soğuk Savaş” koşulları altındaki Türkiye’de, hiçbir dayanağı bulunmasa bile, herkesin “Ne olur ne olmaz. Hele bir soruşturulsun” diyeceği bir iddiaydı.

Nitekim öyle de oldu. Savcılar, o şapkadaki orak-çekicin “kanıt” olduğunu öne sürüp, “Dolmuş’çular komünizm propagandası yaptı” diye dava açtılar. Dava başladı. Aylarca sürdü. Sonuçta beraat kararıyla sonuçlandı ama, Turhan Selçuk aylarca o davanın duruşmalarına gidip gelmek zorunda kaldı.

Miyase İlknur’un İlhan Abi kitabında rahmetli

İlhan Selçuk’un hayat hikâyesinin yanında dönemin

karikatür tarihinden de ilginç sahneler var.

(Cumhuriyet Kitapları, Ekim 2012)

Tabii, “Dolmuş’çular” hakkındaki davalar, o davadan ibaret değildi. Derginin bazı sayılarının başka iddialarla –o arada müstehcenlik iddiasıyla– toplatılması gibi, kâğıt tahsisinin kısılması gibi yaptırımlar devam etti.

O süreç içinde, İlhan Selçuk, Dolmuş’un toplatıldığı günlerden birinde İstanbul Savcısı Hicabi Dinç’e gitti. Miyase İlknur’un kitabındaki bilgilere göre dedi ki:

“Sayın Savcı, neredeyse iki sayımızdan biri hakkında toplatma kararı aldırıyor ve matbaada iken bütün dergilere el koyuyorsunuz. O kadar emeğin yanında paralar da uçup gidiyor. Eğer bu dergimizi de toplatacaksanız, bari şimdiden söyleyiverin de basıp masraf etmeyelim.”

Savcı Dinç’in cevabı şuydu:

“Beyefendinin karikatürlerini ve onu eleştiren yazıları basmayacağınıza söz verirseniz toplatmam. Ha bir de takma adlarla yazı yazan o üç kişinin, Aziz Nesin, Hasan İzzettin Dinamo ve Rıfat Ilgaz olduğunu bilmediğimizi mi sanıyorsunuz? Bu üç komünistin yazılarını basmazsanız herhangi bir sorun olmaz.”

Bir savcı, bir gazeteciye böyle sözler söyleyebilir mi?..

Söyleyebildiğinin, o dönemdeki İstanbul gazetecileri arasında tanıkları çoktu. Dinç, özellikle bazı gazetecilere böyle telkinler yapardı. Bunları, resmi olarak değil, ama dostça sohbetler çerçevesinde yaptığı izlenimini vermeye çalışırdı.

Basını sıkıştıran kararlardan

biri de kâğıt fiyatlarının astronomik

ölçülerde artmasıydı.

O da “Yeter”li karikatürlerin

konuları arasına girdi.

İlhan Selçuk da, bu “dostça sohbet” havasını bozmuyordu. Savcının o telkinleri karşısında nasıl davrandığını, o zamanki arkadaşı, sonraki eşi Handan Selçuk’a yazdığı mektupta şöyle özetliyordu:

“Bugün Pazar, Dolmuş’ta sana yazıyorum. Basın davalarını hazırlıyorum. AKİS’ten toplatılmanın tafsilatını istemişler. Telefonda merak ettin diye yazıyorum: Savcı ile gidip konuştum. Turhan bir gün evvel kavga etmişti. Biz pek seviştik. Çok akıllı imişim. Pek memnun olmuş. Zaten 5-6 ayla kurtulabilirmişiz. ‘Beyefendi’nin karikatürünü yapmazsak ne olurmuş canım. Ben de kendisine 40 bin liralık tazminat davası açacağımı fakat ödetmeyeceğimi, onun açtığı davalardan yüzde 1500 beraat edeceğimi söyledim. 50 yaşında imiş. ‘Aman ne kadar genç görünüyorsunuz’ dedim. O da benim yaşımı sordu. (Not: İlhan Selçuk o sırada 31 yaşındaydı.) ‘Yazık değil mi bu yaşlarınızı hapishanelerde geçirirseniz’ dedi. Beni çok düşündüğü için teşekkür ettim. Senin anlayacağın eğleniyoruz.”

Yusuf Ziya Ortaç

Akbaba’nın sahibi.

Evet, o yıllardaki savcı-gazeteci sohbetleri, bir bakıma eğlendiriciydi. Gazetesinin, dergisinin haklarını korumaya uğraşan gazeteciler için de zaten, o sohbetlere katlanmaktan başka seçenek yoktu.

İlhan Selçuk, Dolmuş’u yaşatma mücadelesini sürdürürken, şikâyetlerini, sadece İstanbul savcısına değil, hükümetin bakanlarına da iletiyordu. Gazetelerin kâğıt tahsisi işlerinin o sıradaki sorumlusu, devlet bakanlarından Emin Kalafat’tı, Selçuk ondan randevu aldı. Ankara’ya gitti, makamında görüştü. Dergisine yeterli kâğıt tahsis edilmediğini, bunun haksız olduğunu bildirdi.

Bakan onunla dalga geçer gibi:

– Siz nasıl bir politika izliyorsunuz? Muhalif misiniz, muvafak mısınız? diye sordu.

Selçuk:

– Biz tarafsızız, dedi.

Bakan, ona takılmaya devam etti:

– Az mı tarafsızsınız, çok mu tarafsızsınız?

Selçuk, o takılmayı da anlamazlıktan gelip, bakana uzun uzun, bir mizah dergisinin eleştiri yapmazsa, görevini yapamayacağını, dolayısıyla başarılı olamayacağını anlattı.

Dolmuş’a “kâğıt tahsisi” konusunda uygulanan haksız muamele, o sohbetten sonra da düzeltilmedi.

“Yeter” işareti yumruk haline dönüşüp, eski hayranlarının kafasına iniyor.

M. Uykusuz’un Taş’taki karikatürü... (1 Nisan 1959.)

“Ah beyefendiciğim, ah”

İşin ilginç yanı şuydu: O sıralarda hükümetin kızdığı mizah dergileri, sadece İlhan Selçuk ve Turhan Selçuk’un Dolmuş’u gibi iktidarı eleştiren dergiler değildi. Yusuf Ziya Ortaç’ın, iktidarın hoşuna gidecek yayınlar yapmak isteyen Akbaba’sı da, hükümete eleştiri dozunu ne kadar azaltırsa azaltsın, hükümeti gene de memnun edemiyordu.

Yusuf Ziya Ortaç’ın 1950’deki iktidar değişikliğinden sonraki tutumunu bu bölümde anlattım: Dergisinin politikasını “hükümetle iyi geçinme” hedefine göre düzenlemişti. Ama sayıları azalmaya başlayan okurlarını daha fazla kaybetmemek için de tedbir almıştı. Hükümeti eleştiren karikatürlere de, çerçevesi dar da olsa bir çeşit “kontenjan” ayırmıştı.

Sosyoekonomik anlamdaki

bir “yeter”li karikatür.

El herhalde geçim sıkıntısının

sonucu olarak iskeletleşmiş.

Çizerin imzası okunamadı.

Taş (22 Kasım 1958)

Ancak artık bu da yetmiyordu. Hükümet giderek, dozu en düşük eleştirilere bile tahammül edemez hale geliyordu.

Bu durumun tanıklarından biri, Türk karikatürünün usta isimlerinden Semih Balcıoğlu’ydu. Balcıoğlu’nun ilk karikatürü, 1943 yılında –15 yaşındayken– Akbaba’nın “Genç Fırçalar” sayfasında yayınlanmıştı. Güzel Sanatlar Fakültesi’ni bitirdikten sonraki profesyonel gazetecilik döneminde Hürriyet’ten Akşam’a, Dünya’dan Vatan’a kadar birçok gazetede çalışmış, Akbaba dahil, mizah dergilerine de karikatürler çizmişti. 1950’lerin ikinci yarısında o da mizah dergisi çıkardı. Daha sonra Karikatürcüler Derneği’ni kuracak ve başkanlığını yapacaktı.

Semih Balcıoğlu, 1990’larda yayınladığı anılarında Akbaba’nın sahibi Yusuf Ziya Ortaç ile hükümet arasındaki ilişkilerin bir örneğini anlatıyor. Şöyle:

“Demokrat Parti’nin iktidara gelişinden birkaç yıl sonra (1955) parti grubu, Menderes’i fena halde sıkıştırdı. Menderes, Sarol’u, Polatkan’ı ve Zorlu’yu isyancıların önüne atarak kendisini zor kurtarmıştı.

Dünya gazetesinde çalışıyordum. Ziya Bey (Balcıoğlu, Yusuf Ziya Ortaç’ı hep “Ziya Bey” diye anıyor) telefon etti:

Geçim sıkıntısının nedenlerinden biri ücretlerin azlığı ise, öteki, fiyatların

yüksekliği... Karikatür dergilerindeki “yeter” sloganının konularından biri de oydu.

– Yarın kapak günü. Kapak hazır ama, şu olayla ilgili yeni bir kapak yapar mısın? Aman ağır bir şey olmasın. Adam şimdi paçasını kurtardı ya, kendini eleştirenlere neler yapmaz.”

Semih Balcıoğlu “işi gücü bırakıp” kapak karikatürünü çiziyor. Yusuf Ziya Ortaç’a telefonla anlatıyor. Ortaç onayını veriyor. Kapak karikatürü baskıya giriyor.

Balcıoğlu’nun anlatımıyla şöyle bir karikatür bu:

“Menderes, mağrur bir şekilde ayakta. Sağ eliyle kendini gösteriyor. Yerde de harcadığı bakanlar ölü olarak yatıyor, arkada da Ankara Kalesi... Resim altı: ‘Dostlar şehit, ben gazi...’ Durumu anlatan, hiç de ağır olmayan bir karikatür.”

“Yeter”in karikatürlerdeki bir başka yorumu şöyleydi: Demokrat Parti,

muhalefetteyken kullandığı “Yeter” sözünü unutmamıştı. “Yeter” demeye devam

ediyordu. Ama iktidara geçtikten sonra o sözün muhatabını değiştirmişti.

“Yeter” dediği şeyler, artık muhalefetin, üniversitelerin, basının iktidara yönelik

eleştirileriydi. Ferruh Doğan’ın Dolmuş’taki karikatürü o yorumu yansıtıyordu.

O karikatürü, Demokrat Parti’deki “sonbahar isyanı”yla ilgili 9. bölümde göreceğiz.

Semih Balcıoğlu’nun o karikatürün Akbaba dergisiyle ilgili hikâyesi ise şöyle devam ediyor:

“Bir hafta sonra Ziya Bey’in yanındayken, Ankara’dan bir telefon geldi. Telefon Menderes’in özel kalem müdürü Muzaffer Ersü’dendi. Sanırım, ‘Beyefendi bu haftaki kapak karikatürüne çok üzüldü’ falan dedi ki, Ziya Bey:

– Aah! Beyefendiciğim ah!.. Hasta olmaya görün... Üzerinize afiyet hastalanıp, üç gün buraya gelmedim, şu gençlerin yaptığına bakın, neler yaptılar. Ne kadar üzüldüm bilemezsiniz. Beyefendiye en derin saygılarımı iletmenizi istirham ederim. Ellerine böyle bir fırsat geçince hemen bir sokuşturma yapar bu gençler...

Telefonu kapattı:

– Anladın değil mi? Beyefendi üzülmüşmüş... N’apiim? Biz her gün üzülüyoruz. Biraz da o üzülsün birader!..”

İktidarın nimetleri... 1946’da “yeter” diye kalkan “el” iktidar döneminde şişmanlamış

ve yüzüklerle donanmış. İçinden çıktığı giysinin kumaşı da kürke dönüşmüş.

Bu anekdottan anlaşıldığına göre, Yusuf Ziya Ortaç, tam bir ikilem içindeydi. Bir yandan “karikatürize” edilmeye elverişli olaylar için dergisinde bir şeyler çizilmesini istiyordu. Bir yandan da onların “ağır” olmamasını sağlamaya çalışıyordu. Bunu karikatüristlerinden rica ediyordu. Ama o karikatürler fazla ağır olmasalar bile “Beyefendi”den gelen tepkilerle karşılaşınca, beyefendinin özel kalemine, kabahatin kendisinde değil, genç karikatüristlerde olduğunu anlatmaya çalışıyordu. O iş bittikten sonra da, genç karikatüristine asıl kabahatin beyefendide olduğunu anlatmaya çalışıyordu.

Akbaba’dan Başbakan’a mektup

Bu karmaşık durumun içinden çıkmak için Yusuf Ziya Ortaç’ın bir başka yola daha başvurduğu, yıllar sonra ortaya çıkacaktı. O başka yol, Başbakan’a zaman zaman mektuplar yazmaktı.

Necip Fazıl Kısakürek, Orhan Seyfi Orhon, Peyami Safa gibi yazarların da kullandığı yol...

Ortaç’ın mektuplarını 2009 yılında Demokrat Parti Döneminde Siyasi Karikatür adlı kitabın yazarı genç araştırmacı Yasin Kayış, Başbakanlık Arşivi’nde buldu ve yayınladı.

Mektuplardan anlaşılıyor ki, Ortaç, Başbakan’ın özel kalem müdürü veya başka bir yardımcısı aracılığıyla kendisine iletilen tepkilerden ve o tepkilerin sonuçlarından hayli rahatsız. Kendini mazur göstermek için sadece özel kalem müdürüne sözlü mesajlar sunmakla yetinmiyor, doğrudan doğruya Başbakan’a da uzun mektuplar yazıyor.

Ortaç ve Menderes, daha önceleri tanışıyorlardı. Meclis’te aynı dönemde milletvekilliği de yapmışlardı. Tabii, artık Menderes Başbakan’dı. Yusuf Ziya Ortaç’ın mektuplardaki üslubu da ona göreydi.

Mektupların birinin iki paragrafını buraya da alayım:

26 Haziran 1955 tarihli mektuptan:

“Muhterem Adnan Beyefendi

Biliyorum: Uykuda bile şuuraltı dünyanız uyanık. Rüya görürken bile düşünüyorsunuz. Şimdi haşmetli bir misafiriniz de var. (Not: Ortaç, Irak Kralı II. Faysal’ın –o günlerde başlayıp iki ay süren– ziyaretinden söz ediyor.) Ama kaç sayfa tutacağını bilmediğim bu mektubu ben yine yazıyorum. Niçin? Eğer vakit bulup okursanız, sonra bu niçine siz cevap verin. (...)

Son mektubumda ‘Biliyorum bana dargınsınız’ demiştim. Hatta niçin dargın olduğunuzu da söylemiştim. Beni Ankara’daki bir davetinize çağırmamıştınız. Beni son barajın temel atma törenine de çağırmamıştınız. Ama ben hem tören sözüne bir baş makale, hem Yeni Sabah’ta bir fıkra yazmıştım. Katılmadığım bayramın sevinci, galiba katılanlarınkinden üstün olmuştu! (...)

İstanbul’u şereflendirdiniz. İltifat yok!.. İranlı gazetecilere Moda Kulübü’nde ziyafet. İltifat yok!.. Tekrar unuttuğum bir zata ziyafet. İltifat yok!.. Küçüksu Kasrı’nda, Peyami Safa’nın da bulunduğu sazlı sözlü bir ziyafet. İltifat yok!.. Hususi kalem müdürünüz Muzaffer beye telefon ettim, ziyaret ricasında bulundum. İltifat yok.”

Yusuf Ziya Ortaç’ın bu mektubu hayli uzun.

Bu da gazetecilere saldıranlara karşı “artık yeter” pankartı.

Ortaç, bu “iltifatsızlık” şikâyetlerini tekrar ettikten sonra, Başbakan’ın “iltifat” ettiğinden şikâyet ettiği bazı gazete sahipleri hakkındaki görüşlerini sıralıyordu.

Milliyet’in sahibi ve başyazarı Ali Naci Karacan’ın özel sohbetlerinde Başbakan aleyhinde sözler söylediğini öne sürüyor, “Sizin için kullandığı kelimeleri Peyami (Safa) bana söylerken birbirimizden utandık” diyordu.

Mesela, Yeni Sabah sahibi Safa Kılıçlıoğlu’nun Başbakan’ın çok yakınına gelebildiğini yazıyor, şu soruyu soruyordu:

“Afedersiniz, afedersiniz, afedersiniz ama, iltifatın dozu aştı sanırım, bunun kadar cahil, bunun kadar küçük (...) biri, sizin, siz Adnan Menderes’in ‘Müşavir-i Has’ı (Özel Danışmanı) mevkiine gelir mi? Bu kadar mahremiyetinize girer, hususi sohbetlerinize katılır mı?”

Ortaç, kendini diğer yayın organlarının sahipleriyle mukayese ederek, ne kadar büyük haksızlığa uğradığını vurguladıktan sonra, dergisinin, kâğıt, mürekkep, klişe, çinkosu ve döviz transferi müsaadesi ihtiyaçlarını da kaydediyor.

Gene aynı kitapta yayınlanan daha başka mektupları da var.

Onlar da, dönemin bazı yayıncılarının iktidarla iyi geçinmek için nelere katlanmış olduklarının örnekleri arasında... (Yasin Kayış, Demokrat Parti Döneminde Siyasi Karikatür, Libra Kitapçılık, 2009.)

Taş-Karikatür

1955-1960 arasında yayınlanan mizah dergilerinden biri Tef’tir. Sahibi Ertem Eğilmez’di. Kadrosunda Ali Ülvi’den, Altan Erbulak’a, Nehar Tüblek’ten Bedri Koraman’a kadar dönemin ünlü genç karikatüristleri vardı. Politikadan mümkün olduğu kadar uzak durmaya çalışıyordu. Ama başta müstehcenlik olmak üzere, çeşitli gerekçelerle zaman zaman toplatılıyordu. Hakkında davalar açılıyordu. Kâğıt tahsisi kesiliyordu. Yayınlarını ancak bir yıl sürdürebildi. 1955 Ağustosunda kapatıldı.

1958’de ise bir mizah dergisi daha devreye girdi. Biri, o vakte kadar Hürriyet’in karikatüristi olan Semih Balcıoğlu’nun, arkadaşlarıyla birlikte çıkardığı Taş dergisiydi. Öteki de İlhan Selçuk ve Turhan Selçuk’un –Dolmuş’un kapatılmasından sonra– çıkardığı Karikatür dergisi...

Karikatür, eskiden Sedat Simavi’nin çıkardığı, Ramiz’in kapak karikatürlerini yaptığı kıdemli bir dergiydi. Ama kapanmıştı. Turhan Selçuk’un sahipliği ve İlhan Selçuk’un yazıişleri müdürlüğünde yeni bir yayın hayatına başladı.

Gerek Taş, gerek Karikatür kadroları zengin dergilerdi. Fakat iktidarın gerek adli, gerek mali önlemleri yüzünden gelişmelerini sürdüremediler. Taş, ayrıca basıldığı matbaadaki bir infilak sonunda büyük bir kayba uğradı.

Bu da Dolmuş’un magazinel konulara ayırdığı arka kapak sayfası. “Artık yeter” diyen el,

bu defa yataktaki yorgunluğun simgesi. Suat Yalaz’ın karikatürü.

Sonuçta iki dergi birleşmeye karar verdiler. Adlarını da birleştirip Taş-Karikatür adını aldılar.

Taş-Karikatür, iktidarın kâğıt-mürekkep gibi basın malzemesine koyduğu sınırlamalar yüzünden mali açıdan büyük güçlüklere uğramasına rağmen, yayınını sürdürürken, bir olayla daha karşılaştı. İki patronun ikisi de beklenmedik bir şekilde askere alındı. Dergiyi devam ettirmeye imkân bulamadılar. İlhan Selçuk ile Semih Balcıoğlu, 1959 Temmuzunda yedek subay okuluna başlarken Taş-Karikatür kapandı.

1955-1960 arasındaki mizah dergileri arasında Öfkeli Yıllar kitabında iktidarı eleştiren karikatürlerinden örnekler verdiğimiz Ratip Tahir Burak’ın çıkardığı Siyasî Halk Gazetesi’ni de, anmak gerekir. O da popüler bir mizah dergisi olarak hem ün yapmıştı, hem de İstanbul’daki basın savcılarının dikkatlerini çekmişti. Savcıların gayretlerinin sonucu olarak da Ratip Tahir Burak, 16 aylık hapis cezasına çarptırılmıştı.

O dönemde hapse mahkûm olup cezaevinde yatan mizahçılardan biri de karikatürist Halim Büyükbulut’tur.

Mizah yazarı olarak da birçok defa Ankara Hilton’a girmiş olan Şinasi Nahit Berker ise, o alanda bir rekor kırmıştır.

Alacaklı ve borçlu

Türkiye’nin birçok karikatüristi, iktidarın basına karşı başlıca tutumlarını izlerken, Demokrat Parti’nin 1946 seçimindeki ünlü afişini hatırlıyordu. Demokrat Parti o seçime muhalefet partisi olarak girmişti. İktidardaki CHP politikalarını, o afişteki resim ve yazıyla eleştiriyor, “Yeter” diyordu.

1955-1956 yıllarında yeniden o afişin hatırlanmasının sonucu şu oldu: 1946 yılındaki CHP iktidarına “Yeter” işareti veren el, bu defa Demokrat Parti iktidarına aynı şeyi söylemek isteyenlerin işareti oldu.

1946’daki afiş, Ankara’nın ünlü mimarlarından Selçuk Milar tarafından yapılmıştı. (Bkz. Bir Dönem Bir Çocuk, DK). Bu defa “Yeter” diyen eli Turhan Selçuk’tan Eflatun Nuri’ye, Ferruh Doğan’dan M. Uykusuz’a kadar birçok karikatürist, tabii, kendilerine özgü çizgileri ve yorumlarıyla çizdi.

Dolmuş dergisi, bunu hem Turhan Selçuk’un çizgileriyle bir sayısının kapak karikatürü yaptı, hem de iç sayfalarında aynı el işaretine, siyasi alanın dışındaki konulara da yer veren karikatürler yayınladı.

Diğer mizah dergileri de aynı şekilde bol bol “yeter” karikatürü yayınladı.

Dolmuş’ta bu, aynı zamanda yazıların da konusu oldu. Bunun bir örneğini buraya da alalım:

Demokrat Parti’nin iktidara geçtikten sonra “artık yeter” sözünü kullanmaya devam ettiği, sadece muhataplarını değiştirdiği yorumu yapılıyordu. O yoruma göre, yeni muhatapların, muhalefetteki partiler ile basın olduğu belirtiliyordu.

Demokrat Parti’nin, kendisi muhalefette iken millete demokrasi ve özgürlükler konusunda bir sürü vaatte bulunduğu hatırlatılıyor, ama o vaatlerini yerine getirmediği gibi onların hatırlatılmasından hiç hoşlanmadığı belirtiliyordu.

Önce alacaklarına karşı tavrı anlatılıyordu. Şöyle:

“Eskiden, bakkala, çakkala, bütün esnafa borç takmağa meraklı bir Bektaşi Babası varmış. Ne zaman bir alacaklı kasap, bakkal, kömürcü bir yolunu bulup da huzuruna çıksa, hazret daha önceden postuna kurulur, eline 99’luk tespihini alır, (...), dudaklarını sessiz bir dua ile kıpırdatırmış. Alacaklı, şeyhin duası bitecek diye bekler, durur, sabrı tükenince de:

– Efendi hazretleri... diyecek olsa, Şeyhin dudaklarından bir hırıltı çıkarmış:

– Allahumme...

Adam korkar susarmış. Yine bekler bekler,

– Efendi hazretleri, malum-u âliniz der demez erenlerin püskül gibi gür kaşları çatılır:

– Allahumme, salli alâ...

deyince adam, susar sinermiş...”

Yazıda bu girişten sonra sadede geliniyor ve Demokrat Parti’nin tutumunun o şeyhinkine benzediği anlatılıyordu:

“Demokrat Partimiz de bu Şeyh Efendi Hazretlerine benzemez mi?

– Efendi Hazretleri, Anayasa...

Demeğe kalmıyor, sessiz kıpırdayan dudaklarından gürül gürül bir hiddet akıyor:

– Ar-tık ye-ter! Ar-tık ye-ter!..

– Efendi Hazretleri, biraz basın hürriyeti...

– Ar-tık ye-ter! Ar-tık ye-ter!..

– Efendi Hazretleri hâkim teminatı...

– Ar-tık ye-ter! Ar-tık ye-ter!..

– Efendi Hazretleri, isbat hakkı...

– Artık yeter!..”

Ve

– Efendi Hazretleri, hayat pahalılığı... der demez, Efendi Hazretleri, küplere biniyor, suratınıza indifa eden yanardağdan kızgın bir lâv gibi,

– Artık yeter!..

Fışkırıyor.

Hayat pahalılanmışsa, bundan suçlu olan C.H.P.’ye,

– Artık yeter!..

Diye bağırıyor.

Hürriyet yoksa, bundan sorumlu olan H.P.’ye,

– Artık yeter!..

Diye çıkışıyor,

Baskı varsa bunun günahlısı M.P.’ye,

– Artık yeter!..

Diye püskürüyor.

Paramızın değeri düşüyorsa bundan sanık olan Basına,

– Artık yeter!..

Diye fışkırıyor.

Anlaşılıyor ki daha yetmemiş... Çilemiz bu, artık yetmemiş efendim.”

7

“İspatçı”lara gece yarısı darbesi...

Demokrat Parti içindeki iç muhalefet nasıl başladı? – “İspat

hakkı” isteyen 11 milletvekili – Sayıları artınca yönetimin

tepkisi de artıyor – Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu’nun sorguya

çekilişi – 19 milletvekili ihraç edilebilir mi?

– Ve yeni bir parti doğuyor

İlk sıfatları “ispatçılar”dı. 11 kişiyken 11’ler diye anılıyorlardı. Sonra 19 kişi oldular ve

kıyamet koptu. Fotoğrafta 19’lardan bir grup: (soldan) Dr. Muhlis Bayramoğlu,

Sabahattin Çıracıoğlu, Dr. İbrahim Öktem, Prof. Fethi Çelikbaş, Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu,

Ragıp Karaosmanoğlu ve Behçet Kayaalp.

Demokrat Parti Grubu’nun 12 Eylül 1955 günkü toplantısındaki görüşmelerde kendini gösteren “parti içi muhalefet hareketi”, partinin tarihinde “ilk” değildi. Daha önceki kitaplarda anlatmıştım. Burada bir özet yapayım.

1946’nın Ocak ayı başında kurulan Demokrat Parti’nin 1950’ye kadarki muhalefet döneminde de, partinin dört kurucusu (Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü, Refik Koraltan), o zamanki parti içi muhaliflerince çok eleştirilmişti.

Tartışmalar sonunda, aralarında Mareşal Fevzi Çakmak’ın da bulunduğu milletvekilleri, Demokrat Parti’den ayrılıp Millet Partisi’ni kurmuşlardı. Eski DP müfettişi olan Osman Bölükbaşı da onlara katılmıştı. 1950 seçiminde Millet Partisi’nden bir tek Bölükbaşı –Kırşehir’den– milletvekili seçilmişti.

1953 Temmuzunda Millet Partisi hakkında dini siyasete alet ettiği iddiasıyla soruşturma açılmış, partinin tüm faaliyeti mahkeme kararıyla men edilmişti. 1954 yılının Ocak ayında ise davanın açıldığı Sulh Ceza Mahkemesi partiyi kapatmıştı.

Millet Partisi’nin yerine Cumhuriyetçi Millet Partisi (CMP) kurulmuştu.

1950-1954 arasındaki iktidar döneminde DP’nin içinden bir parti daha çıkmıştı. Profesör Remzi Oğuz Arık ve Cezmi Türk başta olmak üzere, bazı DP’li milletvekilleri, hükümete bir süre grup içinde muhalefet ettikten sonra ayrılıp Köylü Partisi’ni kurmuşlardı. 1954 seçiminde CMP –Bölükbaşı dahil– 5 milletvekili çıkarırken, Köylü Partisi hiç çıkaramamıştı.

(Köylü Partisi bir süre Meclis dışı muhalefet yaptıktan sonra Cumhuriyetçi Millet Partisi’yle birleşecekti. Birleşik Parti’nin adı “Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi” CKMP olacaktı.)

DP’de, 1955 Eylülünde gelişmekte olan bu defaki “parti içi muhalefet” hareketine gelince... Onun öncüleri, dört-beş ay önce verdikleri bir yasa önerisiyle ortaya çıkmışlardı. 11 kişiydiler. Önerilerinin konusu, “ıspat hakkı”ydı. Kendilerine de “ıspatçılar” deniliyordu. Ama 12 Eylül günkü –geçen bölümde anlattığımız grup toplantısında, o 11 kişilik girişimi aşan, çok daha yaygın bir muhalefet hareketi kendini göstermişti.

Mareşal Fevzi Çakmak (solda), 1946 seçimine Demokrat Parti

listesinden “bağımsız” olarak katılmıştı ve milletvekili seçilmişti.

DP’nin kurucularıyla anlaşamadı. Millet Partisi’nin kuruluşuna katıldı.

Partinin lideri oldu. Osman Bölükbaşı da (sağda) Demokrat Parti’nin

genç bir “parti müfettişi”ydi. Bazı DP’lilerle anlaşamadı, ihraç edildi.

Millet Partisi’ne geçti.

1950’den sonra DP’nin iki önemli milletvekili Prof. Remzi Oğuz Arık

(sağda) ile Cezmi Türk (solda), Menderes’in politikalarına karşı çıktılar.

Köylü Partisi’ni kurdular. Millet Partisi’nin kapatılmasından ve Cumhuriyetçi

Millet Partisi’nin kurulmasından sonra, Köylü Partisi de o partiye katıldı.

Ortak partinin adı Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (CKMP) oldu.

İspat hakkı

“İspat hakkı” sözünü, bu kitap dizisini izlemiş olan değerli okurlarım hatırlarlar. 1954 yılında çıkarılan ve basına karşı ağır yaptırımlar getiren ünlü 6334 sayılı kanunun görüşmeleri sırasında muhalefetten ve basından “Bari ispat hakkı tanınsın” isteği gelmişti.

Gazeteciler bu hakkı, Yargıtay’ın 1949’daki bir “içtihadı birleştirme” kararının sonucu olarak kullanamıyorlardı. Ama 1954’e kadar, kanunlardaki “basın suikastı”nın kapsamı o kadar geniş ve cezaları o kadar ağır değildi. Bu yüzden “ispat hakkı”nın yokluğu yüzünden çıkan sorunlar o kadar büyük değildi.

1954’te çıkarılan 6334 sayılı kanundan sonra ise, gazetecilere açılan davalarda sık sık şöyle bir durum ortaya çıkıyordu:

Diyelim ki, bir bakan hakkındaki yolsuzluk belgeleri elinize geçti. Siz eğer bunlara dayanarak, kesin bir yorum da yapmadan, “Bakan hakkında şu iddialar var” diye bir haber yayınlarsanız, savcılar size hemen dava açıyordu. Ama siz gazeteci olarak kendinizi savunurken, o iddianın varlığını ispat edecek belgeleri ortaya koyup, “Doğruyu yazdım” diye kendinizi savunamıyordunuz. Böyle bir hakkınız yoktu.

O belgeler yüzde yüz kesinlikle gerçeği tespit etse ve o gerçek, ilgili bakanın ömür boyu hapis yatmasını gerektirse bile, siz o haberi yazdınız diye hapis cezası alacaktınız. Ayrıca size ve gazete sahibine astronomik para cezaları da uygulanacaktı. Bakana ise, eğer hakkında Meclis soruşturması açılıp da Meclis kararıyla Yüce Divan’a sevk edilmezse, hiçbir şey olmayacaktı.

Zaten Meclis’te de o yıllardaki durum şuydu: Bakanlar hakkında, kendileriyle ilgili suç iddiaları ne kadar somut olursa olsun, Meclis’çe soruşturma açılması usulü çoktandır kullanılmaz olmuştu.

Milletvekillerinin bakanlar hakkında soruşturma önergesi vermeleri mümkündü ama, o önergelerin Meclis çoğunluğunca –kabul edilmeleri bir yana– görüşülmeleri bile mümkün olmuyordu. Muhalefet milletvekillerince verilen o önergelerin görüşülmesine bir türlü sıra gelmiyordu. Bu iş böyle devam ettikçe de, bakanlar, ne kadar ağır iddialar altında kalırlarsa kalsınlar, o iddialardan sorumlu tutulamıyordu.

O iddiaları yazan gazeteciler ise, iddialarının doğruluğunu kesinlikle ispat edecek durumda olsalar bile, suç işlemiş olup, cezaevinin yolunu tutuyordu.

Demokrat Partili 11 milletvekili, işte bu durumu değiştirmek istiyordu. 6334 sayılı kanunun ağır hükümleri karşısında, “Bari ispat hakkını tanıyalım” diyorlardı. Bu amaçla hazırladıkları yasa önerisiyle, 1949 yılından kalan “içtihadı birleştirme” kararını kaldırmak istiyorlardı.

“İspatçı” 11’ler

“11’ler” veya “ispatçılar” diye anılan bu milletvekilleri, Demokrat Parti’nin genç ve iyi yetişmiş milletvekillerindendi. Yaş ortalamaları 43 civarındaydı.

Üçü, Menderes’in daha önceki kabinelerinde bakanlık yapmışlardı. Benim Siyasal Bilgiler’deki iktisat hocalarımdan Fethi Çelikbaş, onlardan biriydi. Menderes’in ilk kabinelerinde İşletmeler Bakanlığında ve Devlet Bakanlığında bulunmuştu. Ayrıca partinin en yüksek karar ve yürütme organı olan Genel Yönetim Kurulu’nun üyesiydi.

O sırada 43 yaşındaydı.

Bir diğeri, aynı kabinede Ticaret Bakanlığı yapan 41 yaşındaki Enver Güreli’ydi.

Üçüncüsü de orduda albay rütbesindeyken ayrılıp siyasete katılan, Meclis’e geldikten sonra da Ulaştırma ve Milli Savunma Bakanlıklarında bulunan 50 yaşındaki Seyfi Kurtbek...

Ayrıca, siyasetin daha sonraki dönemlerinde, siyasi hayatlarına başka partilerde devam edecek, parti yöneticiliği ve bakanlık yapacak olanlar da vardı. Okulları, meslekleri, yaşları ve daha sonra üstlenecekleri görevleriyle birlikte, onların da isimlerini yazalım:

Ekrem Alican: SBF - Maliye Müfettişi - 39 - Maliye Bakanı - Yeni Türkiye Partisi Genel Başkanı - Başbakan Yardımcısı.

Turan Güneş: Hukuk - SBF öğretim üyesi - 35 - Dışişleri Bakanı - Başbakan Yardımcısı.

İbrahim Öktem: Doktor - 51 - Milli Eğitim Bakanı.

Raif Aybar: SBF - İdareci - 40 - Devlet Bakanı.

Meclis’in renkli simalarından, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nin eski öğretim üyesi Ağrı Milletvekili Kasım Küfrevi (35) ile Diyarbakır Milletvekili çiftçi ve tüccar Mustafa Ekinci’yi (51) ve Ankara Milletvekilleri Doktor Muhlis Bayramoğlu (53) ile hukukçu Şeref Kâmil Mengü’yü de (42) sayarsak, “ispat hakkı” önerisini imzalayanların ilk 11’ini tamamlamış oluruz.

Öneri, 1955’in Nisan ayında Meclis’e verilmişti. Bu ilk 11’in 1950’li yıllarda siyasi hayatımızdaki önemi çok büyüktü. Çünkü hatırlayalım, 1954 seçiminde Meclis’in 541 milletvekilinden 502’sini kazanmış olan bir iktidar var. Muhalefetin milletvekili sayısı –31’i CHP’li, 5’i CMP’li olmak üzere– 36’dan ibaret. 3 de bağımsız var. Onları da sayarsak, Meclis’te Demokrat Partili olmayanların toplam sayısı 39...

39’a karşı DP’lilerin sayısını tekrar edelim: 502.

Demokrat Parti’nin 1954 seçimindeki zaferi böyle bir zafer.

Ve iktidardaki parti, kazandığı o seçim zaferiyle büyük bir özgüvene kavuşması ve muhalefete ve basına karşı daha tahammüllü olması gerekirken, bunun tam tersini yapmış...

Üçüncü bölümde anlattık, 1954 seçiminden önceki Basın Kanunu’yla, basın özgürlüğüne vurduğu darbeden sonra, 1954 seçiminden sonra da yargı bağımsızlığını ortadan kaldırmış, yargıçları (Yargıtay Başkanı üyeleri dahil) görevden alma yetkisini Adalet Bakanı’na veren yasayı çıkarmış.

Ayrıca üniversite profesörlerini görevden ayırma yetkisini Milli Eğitim Bakanı’na vermiş.

Seçim kanunundaki değişiklikle, muhalefetin devlet radyosundan sesini işittirme hakkının son kalıntılarını da yok etmiş.

Kırşehir’in seçmenlerini, bir muhalefet partisine oy verdiler diye, illerini ilçe yaparak cezalandırmış...

Bu gidişten vazgeçmesi yolundaki istekleri, telkinleri, ricaları hep reddediyor. Zaman zaman ortaya çıkan “bahar havaları” da uzun sürmüyor.

Oysa, ülkede muhalefet partilerine oy vermiş olan seçmen oranı yüzde 40’tan fazla. Ama seçim kanunumuzdaki “il bazındaki çoğunluk sistemi”nin getirdiği sonuç bu. O yüzde 40’ın üstündeki oyların sahibi olan seçmenler, iktidarın gidişinden rahatsız.

İşte o DP’li 11 milletvekilin “ispat hakkı” teklifiyle attıkları o adım, bu yüzden önem taşıyor. O gidişi değiştirebilecek ve o gidişten rahatsız olanlara umut verecek bir hareket gibi görünüyor.

Sarol olayı

Hareketin önemi, kamuoyundaki yankılarından da anlaşılıyordu. Gazeteler, dergiler, “ispatçılar”la ilgili haberlere yorumlara, dönemin şartları içinde mümkün olduğu kadar geniş yer veriyordu. Gerçi DP’nin 502 milletvekili arasındaki 11 kişi, çok küçük bir azınlıktı. Ama o azınlıktakilerin sayısının artabileceği anlaşılıyordu.

Üstelik, 11’leri haklı çıkaran olaylar da giderek artıyordu. “Sarol olayı” diye anılan bir olay, bunlardan biriydi. Özeti şuydu:

Metin Toker’in AKİS dergisinde Devlet Bakanı Dr. Mükerrem Sarol hakkında birkaç yayın yapılmıştı. Sarol’u anlattım, Adnan Menderes’i gençliğinden beri tanıyordu. 1954 seçiminden sonraki hükümette, basın işlerine bakan Devlet Bakanı olmuştu. Ama bir yandan da, Türk Sesi adındaki bir gazetenin sahibi olarak basın hayatının içindeydi.

O dönemde hükümetin basınla ilgili metotları malum. Tüm ilanların çok büyük kısmını oluşturan “resmi ilan ve reklamlar”ın ne kadarının hangi gazeteye verileceğine hükümet karar veriyordu. Yani, hükümetin basınla ilgili bakanı, Mükerrem Sarol...

Bu, pratikte şu demekti: Bakan Mükerrem Sarol, gazete sahibi Mükerrem Sarol’un gazetesine verilecek ilanların da ne kadar olacağını belirliyordu.

Gazetelere kâğıt dağıtılmasında da durum öyleydi. İzmit Kâğıt Fabrikası’nda imal edilen gazete kâğıdının miktarı sınırlıydı. Bunların ne kadarının hangi gazetelere tahsis edileceğini hükümet belirliyordu.

Devlet Bakanı Mükerrem Sarol

dava açtığı AKİS’in kapağında.

Dışarıdan ithal edilebilecek kâğıdın ithal müsaadesini vermek de hükümetin kontrolü altındaydı. Eğer size verilen kâğıt miktarı tirajınız kadar gazete basmaya yetmiyorsa, aradaki farkı karaborsadan alacağınız pahalı kâğıtla kapatmak zorundaydınız. Tabii, madalyonun öteki yüzü de vardı: Eğer size verilen kâğıt, tirajınızdan daha fazlaysa ve eğer isterseniz, o fazlalığı karaborsadan satıp ek gelir edebilirdiniz.

Ayrıca, hükümetin yani basın işlerine bakan bakanın elinde, gazetelerle ilgili daha başka yetkiler de vardı: Devlet dairelerinin ve iktisadi devlet teşebbüslerinin, hangi gazetelere ne miktarda abone olacağını belirlemek, banka kredisi kullanmak isteyen gazete sahiplerinin ihtiyacının karşılanmasını sağlamak (veya önlemek), onlar arasındaydı.

AKİS, bütün bu açılardan gazete sahibi Sarol’un, gazetelerle ilgili Devlet Bakanlığı görevini yürütmesini eleştiriyordu. Bunun nedenlerini de, Sarol zamanındaki bazı uygulamaları örnek göstererek anlatıyordu. Bunların belgeleri de vardı:

Sarol’un, tirajı hayli düşük olan Türk Sesi gazetesinin bazı yüksek tirajlı gazetelerden daha fazla resmi ilan aldığına dair belgeler...

Veya bir kısım devlet daireleriyle birlikte bazı ilkokulların bile Türk Sesi gazetesine abone olduğunu, o gazetelerin ambalajları açılmadan bir yerlere yığılıp bırakıldığını gösteren fotoğraflar...

Bunlar ve benzeri belgeler AKİS’te yer aldı. Siyasi çevrelerin (o arada Demokrat Partili milletvekillerinin de) konusu oldu.

Mahkemeden beraat, Yargıtay’dan bozma kararı

Sarol, hakkındaki bu yayınlar dolayısıyla, AKİS’in sahibi ve Sorumlu Müdürü Metin Toker hakkında kamu davası açtırmıştı. Aynı zamanda da, Türk Sesi gazetesinin sahipliğini, daha önce başkasına devrettiğini ilan etmişti.

Dava sırasında daha da ilginç bir gelişme olmuştu: Toker ve avukatları, mahkemeye, iddialarının doğru olduğunu belirten belgeleri vermişlerdi. Onunla da kalmamışlardı. Mahkemeye ayrıca Sarol’un, gazetesini devrettiğinin belgesi diye gösterdiği belgenin bir “muvazaa”nın belgesi olduğunu kanıtlayan noterlik belgesi sunmuşlardı. (Bu belgeye göre Sarol, gerçekte, gazetesini başkasına devretmemiş, devrediyormuş gibi yapmış.)

Mahkeme, bütün bunları gördükten sonra, Metin Toker’in beraatine karar vermişti.

Ama Yargıtay, yürürlükteki o “içtihadı birleştirme” kararına atıfta bulunarak “Bakanlarla ilgili iddiaları ispat etme hakkı, Yüce Divan’ın dışındaki mahkemelerde yoktur” demiş ve kararı bozmuştu.

İlk mahkemedeki dava yeniden başlamıştı. Metin Toker’in, yayınlarının doğruluğunu ispat etmesine rağmen, ceza görüp hapse girmesi ihtimali artmıştı. (Yıl sonuna doğru, o ihtimal gerçekleşecekti. Toker, 7 ay 20 günlük cezası için Ankara Cezaevi’nin “Ankara Hilton” diye anılan koğuşuna girecekti.)

AKİS okurları başta olmak üzere, tarafsız veya muhalif basını izleyenler, Metin Toker örneğine bakarak, “ispatçı 11”lerin ne kadar haklı olduğunu görüyorlardı.

Başta Başbakan Adnan Menderes olmak üzere Demokrat Parti’nin üst düzey yöneticileri ise, malum, o “ispat hakkı” teklifine başlangıçtan beri karşıydılar. Menderes, teklifin verilişi sırasındaki siyasi sohbetlerinde o konuyla dalga geçiyordu. “İspat hakkı”ndan söz ederken, kelimeleri hatırlayamamış gibi yapıyor, “Neydi teklifin adı? İsmail Hakkı mıydı?” diye soruyordu. Ama 1955 yılının Eylül ayına gelinince, iş artık dalga geçme aşamasını geçmişti.

İspatçılara katılımlar

Demokrat Parti içindeki bu muhalefet hareketi, 12 Eylül’deki grup toplantısından ve Meclis’in aynı gün tatile girmesinden üç gün sonra, yeni bir gelişme gösterdi.

Partinin en ağır toplarından Genel Yönetim Kurulu Üyesi Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu, “ispat hakkı” teklifini haklı bulduğunu belirten bir demeç verdi.

Bununla da kalmadı, ispat hakkı için nisan ayında Meclis’e verilmiş olan kanun teklifine o da imzasını attı.

Karaosmanoğlu, Manisa bölgesinde büyük çiftlik sahibi bir politikacıydı. Cumhuriyet’in ilk dönemlerinden itibaren muhalefet saflarında yer almıştı. 1925’te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın genç üyeleri arasına katılmış, 1930’da Serbest Fırka’ya girmişti. 1950’den itibaren Menderes kabinelerinde Devlet Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı yapmıştı. O imzayı attığı sırada 55 yaşındaydı.

DP’nin iki “ağır topu” daha artık “ispatçı...” Genel Yönetim Kurulu Üyesi Fevzi

Lütfi Karaosmanoğlu (solda) ile eski Sağlık Bakanı Dr. Ekrem Hayri Üstündağ... İspat

hakkı önergesini o iki ismin de imzalaması, Menderes’i çok rahatsız etti.

İspat hakkı teklifinin ilk imzacıları olan 11 milletvekili aradan geçen zaman içinde bir fire vermişlerdi. Emekli albay ve eski Bakan Seyfi Kurtbek, Menderes’in isteğine uymuş, imzasını geri almıştı. İmza sayısı 10’a inmişti. Karaosmanoğlu’nun imzasıyla yeniden 11’e çıktı.

Üstelik, o yeni 11. imza, partinin en yetkili organı olan Genel Yönetim Kurulu’nun üyesiydi. Bununla, 15 üyeli kurulun –Fethi Çelikbaş’tan sonra– bir üyesi daha “ispatçı” olmuştu.

Bu, Başbakan ve Genel Başkan Adnan Menderes’i çok rahatsız etti.

Bursa’nın genç milletvekili

Sabahattin Çıracıoğlu da, Fevzi

Lütfi Karaosmanoğlu ve

Üstündağ’ı izledi.

O arada bir gelişme daha oldu: Partinin bir başka “ağır top”u da ispat hakkı teklifine imza attı: Dr. Ekrem Hayri Üstündağ...

O da, Demokrat Parti’ye, muhalefet döneminde katılmış olan ünlü bir doktordu. Demokrat Parti’ye muhalefette de büyük katkısı vardı, iktidara geçişinden sonra da, Menderes kabinelerinde Sağlık Bakanlığı da yapmıştı.

Birkaç gün sonra da bu imzaların arkası geldi. Bursa’nın genç Milletvekili Sabahattin Çıracıoğlu da teklife imzasını attı.

Bu gelişme, Meclis’in 12 Eylül günü yeniden tatile girmesinden hemen sonra oluyordu. Ayrıca parti yönetiminin yoğun bir faaliyet içinde olduğu haftalara rastlıyordu. Ekim ayının 15’inde, Demokrat Parti’nin iki yıl gecikmeyle toplanacak olan büyük kongresi vardı. Parti o kongreye hazırlanma süreci içindeydi. Kongre öncesinde 15 üyeli Genel Yönetim Kurulu’nun toplanması ve kongreye sunacağı raporu hazırlaması gerekiyordu. O hazırlıklara katılıp raporu imzalaması gereken 15 üyeden biri de Karaosmanoğlu’ydu. “İspat hakkı”na attığı imza ile, kurulun çoğunluğunun o konudaki görüşüne karşı olduğunu ilan etmişti.

“İspat hakkı”nı imzalama “suç”u

Bu durum, parti yönetiminin kongre öncesindeki çalışmalarını daha da güçleştirmişti.

Genel Yönetim Kurulu’nun kongre çalışmalarıyla ilgili toplantısı 7 Ekim günü yapılacaktı.

Menderes, o gün İzmir’deydi. Toplantıya oradan uçakla gelerek katılacaktı. Üyelerin büyük kısmı, belirlenen saatte toplantıya katıldı. Kurulun ilk “ispatçı”sı Fethi Çelikbaş yurtdışındaydı. Gelmemişti. Ama yeni “ispatçı” Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu gelmişti.

Bir süre, Başbakan beklendi.

Menderes olmadığında ona vekâlet eden Fuad Köprülü de yoktu. O da Menderes’i karşılamaya havaalanına gitmişti. Bir süre sonra şu öğrenildi. Menderes ve Köprülü, kurula gelmeden önce Başbakanlığa geçmişlerdi.

Genel Yönetim Kurulu üyelerinden Rıfkı Salim Burçak, kitabında, o sıradaki bir olayı şöyle anlatıyor:

“Bir ara ‘telefona istiyorlar’ diye beni dışarı çağırdılar. Çıktım. Parti kâtibi Mehmet Ali Bey özür dileyerek şunları söyledi:

– Telefon falan yok. Başvekil bey Genel Kurul’un başbakanlıkta toplanmasını arzu etmiş, Fevzi Lütfi Bey’in bulunmamasını istiyor.”

Burçak’ın anlattığına göre, bu haberden sonra şunlar oldu:

Karaosmanoğlu’na durum bildirildi. O hariç, kurul üyeleri Başbakanlığa gittiler. Toplantı orada başladı.

Başbakan “hem üzgün, hem sinirli”ydi. Sadece, Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu’nun tutumu üzerinde konuştu. Karaosmanoğlu’nun zaten daha önce takındığı tavırların da güven verici olmadığını uzun uzun anlattı ve dedi ki:

“Fevzi Lütfi’nin, hem de 6-7 Eylül olaylarının hemen sonrasında ve büyük kongrenin toplanacağı günlerde bu teklife katılması parti yönünden ağır bir suçtur. Bunun hesabını kendisinden sormayacak mıyız? Bunları yaptıktan sonra ortada sanki hiçbir şey yokmuş gibi, bir de gelip aramızda oturuyor. Böyle şey olur mu?”

Başbakan bu sorunun cevabını genel kurul üyelerinden bekliyordu. Onlar da Karaosmanoğlu’nun tutumunu eleştiriyorlardı ama, “Bir de kendisini dinleyelim” kararını aldılar.

Başbakan buna ses çıkarmadı. Fakat “Ben bulunmayayım. Karşılaşmak istemiyorum” dedi. Toplantı salonundan çıkıp odasına geçti.

“Ben maznun muyum?”

Sonuçta, bu defa Karaosmanoğlu’nun davet edildiği ikinci toplantı yapıldı. Toplantıya Fuad Köprülü başkanlık etti. Karaosmanoğlu’na sorular sormaya başladı. Karaosmanoğlu da bir hatırlatma yaptı:

“Beyefendi, beni buraya maznun (sanık) olarak mı davet ettiniz? Ben genel kurul üyesiyim.”

Ve “ispat hakkı”nın bir prensip meselesi olduğunu söyleyip kendi görüşünü savundu.

Genel Yönetim Kurulu üyelerinden Osman Şevki Çiçekdağ ve Emin Kalafat da Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu’na bazı sorular sordular.

Karaosmanoğlu o soruları da kısaca cevapladı.

Ve kurulun başkan vekili, Fuad Köprülü, kurulun üyesi Karaosmanoğlu’na “görüşme bitti” anlamında teşekkür etti.

Karaosmanoğlu da şunu söyleyerek, kurulu selamladı ve gitti:

“Demek, ben çıkayım, siz müzakere edip karar vereceksiniz.”

Böylece, Demokrat Parti’nin en yüksek karar ve yürütme kurulunun büyük kongrece seçilmiş üyesi, “ispat hakkı” teklifini imzalama “suç”unu işlediği için, o kuruldan “fiilen” uzaklaştırılmış oldu.

Fethi Çelikbaş’ın sorulara cevabı ve karar

Bir gün sonra aynı muamele, kurulun “ispatçı”lığı en önce başlayan üyesi Profesör Fethi Çelikbaş’a uygulandı. Başbakan o toplantıda da yoktu. Kurula gene Fuad Köprülü başkanlık etti. Çelikbaş’a sorular sormaya başladı. Çelikbaş önce:

– “Eğer isticvap edilmem (sorgulanmam) isteniyorsa, ben bunu isticvap kabul etmiyorum” dedi ve üye sıfatıyla görüşlerini bildiriyormuş gibi uzun bir konuşma yaptı.

“İspat hakkı memlekete lâzımdır; ağızdan ağza bir sürü dedikodu dolaşmakta olduğu cihetle, bunları önlemek için ispat hakkına ihtiyaç vardır. Bizim kanun teklifimizle Halk Partisi’nin aynı mesele hakkında verdiği kanun teklifi arasında hiçbir münasebet ve ilgi yoktur. İspat hakkı Demokrat Parti’ye kuvvet verecek ve onun daha da gelişmesini sağlayacaktır. Hatta genel kurul bu teklifi benimser ve önümüzdeki kongrede bunu ifade ederse fevkâlâde isabetli bir iş yapmış olur.”

Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu ile Çelikbaş’ı sorguya çekenler: Genel Yönetim Kurulu’nun

Başkan Vekili Fuad Köprülü ve hukukçu üyesi Osman Şevki Çiçekdağ.

Fuad Köprülü, DP’nin dört kurucusundan biriydi. DP’nin

Genel İdare Kurulu’nda da Genel Başkan Yardımcısı’ydı.

Kurulda Menderes olmazsa toplantıyı o yönetiyordu.

Toplantı başkanı Fuad Köprülü’nün tutumuna göre “sorgulama” veya Çelikbaş’ın anlayışına göre “görüşme” iki saat kadar sürdü. Sonra Çelikbaş gitti. Başbakan Menderes toplantıya katıldı. Ve kurul, Menderes’in isteği üzerine şu kararı aldı:

“Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu ve Fethi Çelikbaş’a birer yazı yazılacak. Fiil ve hareketleriyle kendilerini genel kurulun dışında bırakmış oldukları bildirilecek ve büyük kongreye de delege olarak katılmalarına müsaade edilmeyecek.”

Bu karar, iki genel kurul üyesine 10 Ekim 1955 günü resmen bildirildi.

Cevap ve cevaba cevap...

Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu bu bildirime, parti başkanlığına gönderdiği bir mektupla cevap verdi. Dedi ki:

“Dün, genel kuruldan ‘muavininize imza ettirdiğiniz’ bir tebliğ aldım. Genel kurulda öteden beri tesanüdü bozan bir aza olduğum için benimle birlikte çalışamayacakları ve büyük kongreye de aynı mesuliyeti hamil olarak (taşıyarak) gidemeyecekleri bildiriliyor. Bunun manasını şöyle anladım: Kuruldaki ekseriyet, hicabaver sükûtu ihtiyar etmediğim (utanç verici sessizliği yeğlemediğim) için safını sıklaştırarak beni cebir ve zor ile dışarıya atmak istemiştir.”

Karaosmanoğlu bu mektubu basına da vermişti. Başbakan Menderes de bunun üzerine Karaosmanoğlu’na hemen –basına da yansıttığı– bir cevap yolladı.

Belli ki Karaosmanoğlu’nun kullandığı “hicabaver sükût” sözüne çok tepkiliydi. Cevabında genel kurulda “her meselenin tam bir fikir serbestisi ve vicdan huzuru içinde müzakere ve münakaşa edilerek karara bağlandığını, Karaosmanoğlu’nun da bu kararlara hep imzasını koymuş olduğunu” ifade ediyor ve –uzunca bir cümle içinde– şöyle diyordu:

“Asıl hicabaver olan nokta, bütün kararlara itirazsız imza koyduktan ve kurul dışı bırakılıncaya kadar, yani beş gün evvelisine kadar, aramızda bulunmakta beis görmemek şöyle dursun, en küçük bir imada dahi bulunmadıktan başka, tesanüdü bozan ve partiyi, naili emel (emellerine ulaşmış) olamamaktan mütevellit (doğan) bir kin ve hırsla parçalamayı hedef tutan kasıtlı hareketi tebarüz ettirildiği (belirtildiği) zaman, bu yolda isnat ve iftirada bulunmaktadır.”

Cevap yazısı, Karaosmanoğlu’na genel kurul üyeliğinin fiilen sona erdirilmesinin “resmi” hale getirilmek üzere olduğunun haberini de vererek, şöyle bitiyordu:

“Ayrıca, bu mucip sebeplerle de (gerekçelerle de) haysiyet divanına verildiğinizi bildiririm.

Başkan Adnan Menderes”

Bu mektubun da basına yansıtılmasıyla, artık Demokrat Parti’nin genel kurulu ile kurulun seçilmiş üyesi Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu arasındaki köprüler atılmış oluyordu.

Koraltan’ın getirdiği haber

Kurulun, öteki “ispatçı” üyesi Fethi Çelikbaş’a uygulanan işlem de aynıydı. O da kuruldan fiilen uzaklaştırılmıştı. Kongre delegeliği kaldırılmıştı. Onun da Haysiyet Divanı’na verilmesi gündemdeydi.

Peki, öteki ispatçılar?.. İspat hakkı teklifine imza koyan öteki politikacılar?..

Meclis’te yeni ispatçılardan üçü: Ön sırada (soldan) Sabahattin Çıracıoğlu (Bursa),

İsmail Hakkı Akyüz (Tekirdağ), Muzaffer Timur (Urfa). Arka sırada eski ispatçılar:

Ekrem Alican, Fethi Çelikbaş. Ve Alican’la Çelikbaş’ın arkasında Kasım Küfrevi.

Genel idare kurulu onların durumunu da 12 Ekim günü (yani kongreden üç gün önce) yapacağı toplantıda görüşecekti.

Kurul o gün toplandı. Fakat toplantı başlarken, bir gelişme oldu. Toplantıya biraz gecikerek gelen Meclis Başkanı ve Kurul Üyesi Refik Koraltan bir haber getirdi:

İspat hakkı teklifine Demokrat Partili altı milletvekili daha imza koymuştu.

Koraltan elindeki kâğıttan, adlarını okudu:

Ziyat Ebüzziya (Konya), Behçet Kayaalp (Burdur), Muzaffer Timur (Urfa), İsmail Hakkı Akyüz (Tekirdağ), Sefaettin Karanakçı (Çanakkale), Ragıp Karaosmanoğlu (Diyarbakır).

“11”lerden “19”lara...

Refik Koraltan’ın 12 Ekim 1955 günü genel kurula verdiği bu haberi, biz Ankara’daki gazeteciler de, aynı sıralarda öğrendik.

Olay önemliydi. Çünkü, Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu’na yapılan muameleye ve Başbakan’ın yazdığı mektuba karşı çok açık bir “toplu tepki”nin ifadesiydi.

Anlaşılıyordu ki, tepkiyi gösteren altı milletvekili, bunun sonucunu göze almışlardı. Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu gibi kıdemli bir politikacı bile Haysiyet Divanı’na verildikten sonra, onlar haydi haydi verilebilirdi. Partiden çıkarılabilirlerdi. Siyasi hayatları sona erebilirdi. İmzalarını, bunu bile bile atmışlardı.

Ben üçüyle gazeteci olarak tanışmıştım. Zaman zaman görüşüyordum.

Ziyat Ebüzziya, aileden gazeteciydi. Ebüzziya Tevfik’in torunuydu. Eski Tasvir-i Efkar gazetesini Tasvir adıyla yeniden yayınlamış, sonradan Cihad Baban’la birlikte Son Saat gazetesini kurmuştu. Demokrat Parti’den, 1950’de ve 1954’te milletvekili seçilmişti. 1955’te 44 yaşındaydı.

Sefaettin Karanakçı (yaşı 51’di) Mülkiyeli bir valiydi. Maraş ve Zonguldak’ta valilik yapmıştı. 1954’te seçilen yeni milletvekillerindendi.

Ragıp Karaosmanoğlu (42) çiftçilik, gazetecilik ve belediye başkanlığı yapmıştı. Diyarbakır’dan milletvekili seçilmişti.

Öteki üçü de, Meclis’in faal milletvekilleriydi. Yaşları ve meslekleri şöyleydi:

Behçet Kayaalp (34) Burdurlu hukukçuydu. Muzaffer Timur (38) Urfalı çiftçiydi. İsmail Hakkı Akyüz de (52) Tekirdağlı zooteknik profesörüydü.

Onların da katılımıyla, eskiden bir futbol takımı sayısıyla “11”ler diye anılan “ispatçılar”, bir fire verip, “10”lar haline geldikten sonra, yeni katılanlarla 19 kişi olmuşlardı. O günden itibaren gazetelere “19”lar diye geçmeye başladılar.

“Delegelik” nasıl kalkar?

19’lar, o günden –12 Ekim gününden– itibaren iki gün ve iki gece boyunca, Demokrat Parti’nin genel yönetim kurulu ile Haysiyet Divanı’nın konusu oldu. İşledikleri “suç”un “ceza”sının ne olması gerektiği önce Genel Yönetim Kurulu’nda tartışıldı.

Adnan Menderes, kurul üyelerine “Yeteri kadar çabuk ve kararlı hareket etmedik. Kararı eksik bıraktık. Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu ile Çelikbaş’ın kongre delegeliği sıfatını kaldırırken onlarınkini de kaldırabilirdik” dedi.

Bu eksiklik o günkü toplantıda hemen tamamlandı. Kurul, 19’lardan geri kalan 17’sinin kongre delegeliklerinin kaldırılmasına karar verdi.

İster Genel Yönetim Kurulu üyesi olsunlar, ister sadece milletvekili... Kongre delegesi olanların delegeliklerinin kaldırılması, Genel İdare Kurulu kararıyla gerçekleştirilebilir miydi?

Bu, hukuken çok tartışılabilecek bir konuydu. Hem Genel İdare Kurulu üyeleri Karaosmanoğlu ve Çelikbaş hakkında alınan karar için, hem de 17 milletvekili hakkında alınan karar için...

Önce Karaosmanoğlu ve Çelikbaş hakkındaki karara bakalım: 15 üyeli Genel Yönetim Kurulu, bir önceki büyük kongrede seçilmişti. O kurulun üyelerinin delegeliklerinin kaldırılmasına, o kurulun üyelerinin çoğunluğu karar verebilir miydi?

Verememesi gerekirdi. Bu, ancak parti üyelerinin üyeliklerinin Haysiyet Divanı kararıyla sona erdirilmesine bağlı olarak gerçekleştirilebilirdi.

Genel Yönetim Kurulu üyesi olmayıp da “sadece milletvekili” olarak delegelik sıfatını kazananlar için de, aynı şey söz konusuydu. Onların da parti üyeliği sona ermeden kongre delegeliklerinin kaldırılmasına, Genel İdare Kurulu’nun karar verememesi gerekirdi.

Her iki halde de, parti üyelerinin parti üyeliklerini sona erdirme yetkisi, Genel Yönetim Kurulu’nda değildi. Haysiyet Divanı’ndaydı.

Ama Genel Yönetim Kurulu’nda o “yetki” konusunu fazla kurcalayan olmadı.

Genel Yönetim Kurulu’nun çoğunluğu “Ben yaptım oldu” dedi. Karaosmanoğlu ve Çelikbaş için aldığı kararı tekrarladı. 19’ların geri kalan 17 üyesinin de kongre delegeliğini iptal etti.

O dönemin iktidar partisindeki “parti içi demokrasi”nin işleyişi böyleydi.

Genel Yönetim Kurulu, bunun arkasından “Haysiyet Divanı’na sevk” görüşmelerine başladı.

O görüşmeler de uzun sürmedi. Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu hakkındaki sevk kararı zaten alınmıştı. Ötekiler için de alındı.

Gerekçenin özeti, “parti disiplinine aykırı davranmak”, “parti içi dayanışmayı bozmak”, “parti dışı muhalefetin işini kolaylaştırmak” gibi iddialardı.

Kongreden bir gün önceki gazetelere göre durum şuydu: 19’lara kendilerini savunmaları

için mühlet verilmişti. Bu haber yayınlandıktan sonra işlem hızlandırıldı ve Menderes’in

başkanlığında Genel Yönetim Kurulu toplandı. Arkasından da Haysiyet Divanı.

Haysiyet Divanı, hemen ertesi gün toplandı. 19’lara bir gün sonrasının, yani 14 Ekim gününün 16.00’sına kadar savunma süresi verdi.

İhraç mı, daha hafif ceza mı?

İşte o süre içinde bir soru ortaya çıktı?

19’lar acaba, hepsi birden ihraç mı edilsin? Yoksa bir kısmı ayrı tutulup daha hafif cezalara mı çarptırılsın?

Kararı verecek olanlar Haysiyet Divanı üyeleriydi ama, o kararı etkileyecek olan da belliydi: Partinin Genel Başkanı...

Genel Başkan, o konuda, parti içindeki yakın çevresiyle görüştükten sonra, Genel Yönetim Kurulu’nu topladı ve yeni bir görüş getirdi. Bu görüşü ve sonrasını gene Burçak’ın kitabından izleyelim. Burçak, önce Genel Başkan Menderes’in söylediklerini naklediyor, sonra kendisinin yaptığı bir öneriyi... Menderes şöyle diyor:

“Biz, ispat hakkı kanun teklifine ilk imzayı koymuş olan on milletvekilini şimdilik ihraç etmeyelim. Zira, dışarıda masum bir teşebbüs, bir kanun teklifi üzerine milletvekillerini partiden çıkarıyoruz gibi bir intiba (görüntü) yaratmış oluruz. Bu teklife sonradan katılanların durumu öncekilere nazaran daha da ağırdır. Onlar partinin en yüksek organına karşı isyan etmiş, bir nevi meydan okumuşlardır. Bu sebeple şimdilik, teklife sonradan imza koyan dokuz milletvekili ile, genel kurul üyesi bulunan Fethi Çelikbaş’ı ihraç eder, arkasını hadisenin inkişafına (gelişimine) bırakırız.”

Burçak, anlatmaya devam ediyor:

“Başbakan’ın böyle bir ayırım yapmasında isabet vardı. Sonradan iltihak edenler, kanun teklifini yapanlara göre elbetteki daha değişik bir durumda idiler.

Fakat Adnan beyin Fethi Çelikbaş’ı da hemen ihraç edileceklerin listesine ithal etmesinin sebebini anlayamadım. Söz istedim ve Çelikbaş’ın durumunun Fevzi Lütfi’ye nazaran daha değişik olduğunu, onun da ilk teklifçiler arasında olduğunu ve şimdiye kadar da, Fevzi Lütfi’nin aksine, başka bir şey yapmayıp sesini çıkarmadığını söyledim. Bu sebeple de Çelikbaş’ı “ilk teklifçi”ler arasında mütalâa etmenin (yani ihraç etmemenin) doğru olacağını anlattım. Kurul bu görüşü benimsedi.”

“Son dakika” kararı

Genel İdare Kurulu’nun bu kararı Haysiyet Divanı’na bildirildiği zaman, saatler gece yarısını geçmişti. Sabahleyin toplanacak olan büyük kongreye sadece saatler kalmıştı. Ama Haysiyet Divanı’nın görüşmeleri fazla uzun sürmedi. Divan, Genel İdare Kurulu kararına tıpatıp uygun olan kararını verdi.

Böylece, 19’ların, teklife sonradan imza atan dokuzu (Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu, Ekrem Hayri Üstündağ, Sabahattin Çıracıoğlu, Ziyat Ebüzziya, Behçet Kayaalp, Muzaffer Timur, İsmail Hakkı Akyüz, Sefaettin Karanakçı, Ragıp Karaosmanoğlu) partiden ihraç edildiler.

Teklifin ilk imzacıları hakkında ise “tevsi-i tahkikat” (soruşturmanın genişletilmesi) kararı verilmişti. Yani, onların durumu için –Başbakan’ın deyimiyle– “hadisenin inkişafı” beklenecekti.

Haysiyet Divanı’nın aldığı bu kararın gerekçesinin yazılması ve basın tarafından duyulması gene biraz vakit aldı ve gazetelere ancak bir son dakika haberi olarak geçebildi.

Sabah, o “son dakika” haberini yayınlayan gazetelerin okunduğu sıralarda ise, Ankara’da Sıhhiye ile Kızılay arasındaki Büyük Sinema’da yapılacak kongreye gelenler, salonda yerlerini almaya başlamışlardı.

Çoğu, bu son gelişmeyi yeni öğreniyorlardı. 19’ların hepsinin delegelikleri kalkmıştı.

Ama ihraç edilenler, sadece ispat teklifine son katılan dokuz milletvekiliydi. Teklifi daha önce imzalayan on milletvekili parti üyesi olmaya devam ediyorlardı.

Onlar ne yapacaklardı?

Haysiyet Divanı’nın onlar için aldığı “soruşturmanın genişletilmesi” kararının sonucunu mu bekleyeceklerdi? Yoksa onu beklemeden istifa mı edeceklerdi?

Kongrenin kulislerinde bu soru üzerinde tartışmalar başladı ve uzun süre devam etti.

8

İhraçlara isyan eden kadın

Demokrat Parti Kongresi’nde kürsüye çıkan hukukçu Piraye

Bigat, partinin idaresini aşiret idaresine benzetti ve büyük

alkış aldı – Menderes’in Bigat’a tepkisi – Bayar’ın sonuçsuz

kalan barıştırma girişimi – Kongredeki son öneri: “Partiden

ayrılanların milletvekillikleri sona ersin.

Bunun için kanun çıkarılsın”

Piraye Bigat, Demokrat Parti’ye daha muhalefetteyken girmiş ve

partisinde çok çalışmış bir hukukçuydu. Kongrede yaptığı konuşma,

hem çok alkışlandı, hem de başına işler açtı. Yukarıda Bigat’ın,

arkasındaki kongre görüntüleriyle AKİS’te yer alan kapak fotoğrafı...

Demokrat Parti’nin 15 Ekim 1955 günü Ankara’da Büyük Sinema’daki kongresini izleyen gazeteciler arasında ben de vardım.

Büyük Sinema, Ankara’nın en büyük ve en lüks sinemasıydı. Atatürk Bulvarı’ndaki binasında beş yıl önce açılmıştı. Salonu “çok amaçlı”ydı. Sadece sinema, tiyatro konser gibi etkinlikler için değil, parti kongreleri için de kullanılabilirdi.

15 Ekim 1955 günü sabahın erken saatlerinden itibaren, sinema salonunun içi, antresi, koridorları, pastanesi ve kapısının önündeki kaldırımlar ile bulvarın bir kısmı hıncahınç dolmuştu.

Kongrenin illerden gelen delegelerinin sayısı 800 civarındaydı. Onlara ek olarak, Genel Yönetim Kurulu ve milletvekilleri de, oy hakkına sahip delegeydiler. Hepsinin toplam sayısı bin 300’ü buluyordu.

Geçen bölümde anlattım, milletvekillerinden “ispatçı” olan 19’unun delegelikleri kaldırılmış, dokuzu da partiden ihraç edilmişti. Yani, ihraç edileni edilmeyeni, ispat hakkı teklifini imzalamış olanlardan hiçbiri kongre salonuna giremeyecekti.

Kongre kulislerinde yoğun bir şekilde konuşulan konu buydu.

İspatçıları, “eski ispatçı”, “yeni ispatçı” diye ikiye ayırıp “yeni”leri ihraç eden, “eski”lerin ise delegeliklerini kaldırmakla yetinen kararın amacı belliydi: 19’ları bölmek ve henüz ihraç edilmemiş olanları, tutumlarını yeniden gözden geçirmeye yöneltmek. Mümkün olursa, attıkları adımı geri almalarını sağlamak...

Ancak o amacın gerçekleşemeyeceğinin anlaşılması uzun sürmedi. Kongre görüşmeleri devam ederken “eski ispatçı” on milletvekilinden haber geldi. İhraç edilmeyen “eski ispatçılar” hepsi bir arada “yeni imzacılar”la dayanışma içine girmişlerdi. “Partiden topluca istifa” etme kararı almışlardı.

Kongrenin açılışından sonra salonda olup bitenlere gelince...

Kongre Başkanlığına, Genel Yönetim Kurulu’nda alınan karara göre, Menderes’in en güvendiği DP’li politikacılardan eski Milli Eğitim Bakanı Tevfik İleri seçildi.

Genel Başkan ve Başbakan Adnan Menderes, faaliyet raporunun siyasi bölümünü okudu, ekonomik bölümünü okumayı Hasan Polatkan’a bıraktı.

Raporun Menderes’in okuduğu bölümündeki siyasi değerlendirmelerden birkaçını buraya alalım:

Demokrat Parti’deki “ispatçılar” konusuna Menderes dolaylı olarak değindi. 1946’dan sonraki Millet Partisi hareketini hatırlattı. O zamanki parti içi muhalifleri “ihtiraslarına kapılmış” olarak tanımladı. Onların o zaman partiden çıkarılmalarının ne kadar doğru olduğunu söyledi. Şöyle:

(O zamanlar) “aramıza katılıp da ihtirasların kurbanı olarak hem prensiplerimiz, hem mevcudiyetimiz aleyhinde çalışan unsurların vaktinde tereddütsüz olarak tasfiye edilmiş olmasının ne derecelere kadar haklı ve hayırlı olduğunu bugüne kadar olan hâdiseler apaçık meydana çıkarmıştır.”

Tevfik İleri

Kongre Başkanlığının rakipsiz

adayıydı. Genel Yönetim Kurulu’nca

önerilmişti. Büyük çoğunlukla seçildi.

Bununla, tabii, dolaylı olarak, partiden o sabah çıkarılan –Genel Yönetim Kurulu Üyesi Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu dahil– dokuz üye hakkındaki kararın da aynı derecede “haklı ve hayırlı” olduğunu anlatmış oluyordu.

“Hürriyetlerde ifrata gidilirse iç harp çıkar”

Parti dışı muhalefete ise Menderes, doğrudan doğruya veryansın etti. CHP’yi komünistçe metotlar kullanıp yıkıcılık yapmakla suçladı. Bir memleketi yıkmak isteyenlerin hürriyetlere taraftar göründüklerini, o kavramı istismar ettiklerini söyledi. Dedi ki:

“Dünyanın her tarafında hürriyet rejimleri, hürriyetleri ifrata götürmek suretiyle yıkılır. Dünyanın hür memleketlerinde hürriyet düşmanlarının kullandıkları en müessir silah ve taktik, çok kere, hürriyet aleyhtarlığı değil, daima tam aksine olarak hürriyetin ifrat derecede taraftarlığıdır. Hürriyetleri ifnâ (yok) etmek hürriyetini de ihtiva edecek (içerecek) derecelere kadar götürmek suretiyle, bir anarşi muhiti yaratmaya muvaffak olmaktır. Ve bir defa bu hasıl olduktan sonra, artık kargaşalık içinde hukuki veya fiili yollardan o memlekete el koymaktır.”

O “hürriyet düşmanları”nın bu amaçlarını gerçekleştirmesine, Demokrat Parti iktidarının asla imkân vermeyeceğini bildiren Menderes, bunun tehlikelerini ifade etmek için Amerikan demokrasisini örnek verdi. Şöyle dedi:

“Yani hiçbir veçhile ifrata gitmemek esas olmalıdır. Yıkıcı, iftiracı usullerden tamamiyle sakınmak lazımdır. Aksi takdirde memleketin şurasında, burasında ateş çıkar, kıtal (toplu öldürmeler) olur. Hatta değil bizim memlekette, büyük Amerikan demokrasisinde bile ve bu demokrasi 75 senelik bir maziye malik (geçmişe sahip) bulunmasına rağmen tarihin kaydettiği en büyük bir iç harbe girişmek mecburiyetinde kalınmıştır. Bizde ise neler olur, neler olur...”

“CHP’nin dış politikası çekingendi, bizimki gayretlidir”

Başbakan ve DP Başkanı Menderes, CHP’yi dış politika konusunda da, “hareketsiz”, “çekingen”, “mütereddit” siyasetler izlemekle suçladı. Demokrat Parti iktidarının dış siyaset ilkesini ise şöyle izah etti:

“Biz, yani Demokrat Parti hükümetleri, sulhun ancak fedakârlıklar sayesinde ve mütemadi gayretlerle muhafaza edilebileceğine inanmaktayız.”

DP’nin bu ilkesi sayesinde Türkiye’nin NATO’ya girdiğini, arkadan da Yunanistan ve Yugoslavya ile birlikte Balkan Paktı’nın kurulduğunu, daha sonra ona Bağdat Paktı’nın da eklendiğini belirtti. (Balkan Paktı ile Bağdat Paktı için Bkz. 4. bölüm). Dedi ki:

Sabaha karşı duyulan ihraçlar, Milliyet’in sabah sayısına “son dakika haberi”

olarak yetiştirilmiş. Manşetteki birinci haber kongre ve ihraçlar. İkincisi de

İngiltere Kraliçesi’nin kardeşi Margaret’ın eski sevgilisi Townsend’le yaptığı

görüşmenin haberi. Öteki haberler arasında da 6-7 Eylül’den sonra

devam eden gece sokağa çıkma yasağının yeni saatleri var.

“Bu suretle Türkiye, garben (batıda) Balkan Paktı’na ve NATO’ya dayanan ve şarken de (doğuda da) Bağdat Paktı’na istinad eden iki cephe arasında hem hattı vâsıl (buluşma çizgisi), hem de kilit noktası teşkil etmek suretiyle, kendi emniyetini olduğu kadar komşularının ve sulh cephesinin de emniyetini daha sağlam esaslara isnat ettirmiştir.”

Delegeler Menderes’ten memnun, “ihraç”lardan şikâyetçi

Menderes’in kongre üyelerinin uzun uzun alkışladığı “siyasi rapor” halindeki konuşmasından sonra, kongre öğle tatiline girdi.

Bu biraz gecikmiş bir öğle tatiliydi. Kongre üyeleri gibi biz gazeteciler de önce biraz karnımızı doyurmakla meşgul olduk. Sonra “kongre havası”nı anlamaya çalıştık.

Anlayabildiğimiz şuydu: Delegeler, partilerinin liderinden genellikle memnundular. Ama işlerin iyi gitmediğinden şikâyetçiydiler. Özellikle de ekonomik durumdan... Başta ithal malları olmak üzere birçok ihtiyaç maddesinin yokluğu veya karaborsaya düşerek çok pahalılaşması, herkeste çok olumsuz etkiler yapmıştı.

İspat hakkı üzerindeki hukuki tartışmalar fazla ilgi çekmese bile, alınan “delegelik kaldırma” ve “ihraç kararları” eleştiriliyordu.

Delegelikleri kaldırılanlar ve ihraç edilen milletvekilleri arasında, bölgelerinde çok beğenilen ve sevilen siyasetçiler vardı. Birçok delege, onların ayrılmasının Demokrat Parti için büyük kayıp olduğunu düşünüyordu.

Ama şurası ilginçti, çoğu delege, onlara verilen cezaların sorumluluğunun Menderes’te değil, Menderes’in etrafındaki bazı politikacılarda olduğuna inanıyordu.

Erataman: “CHP’yle uğraşmayalım, istifçileri asalım”

Kongrenin öğleden sonraki oturumu açılınca, Maliye Bakanı Hasan Polatkan, faaliyet raporunun iktisadi bölümünü okudu. Yapılan ve yapılması düşünülen yatırımları anlattı. Ülkenin kalkınma hamleleri içinde olduğunu, geçici sıkıntıların bunu gölgeleyemeyeceğini söyledi. Gelecek için iyimser bir tablo çizdi. Balkondaki gazeteciler bölümünden şu fark ediliyordu: Konuşmasına olan ilgi fazla değildi. Kürsüden inerken topladığı alkışlar da...

Sonra sıra, faaliyet raporu üzerinde söz alan kongre üyelerine geldi. Onları dinlerken de şu görüldü: Siyasi bölümünü Başbakan’ın, iktisadi bölümünü Maliye Bakanı’nın sunduğu faaliyet raporu için övücü sözler söyleyenlere, delegelerin sıralarından tepkiler geliyor, “uzatma”, “kısa kes” diye müdahaleler yapılıyordu. Raporu eleştirenler ise alkışlanıyordu.

Raporu eleştirip alkışlananlardan biri, Tekirdağ Milletvekili Zeki Erataman’dı. Demokrat Parti sözcülerinin sık sık Cumhuriyet Halk Partisi iktidarı zamanından söz ettiklerine ve o dönemin olumsuzluklarını belirttiklerine değindi. Dedi ki:

Hasan Polatkan (Maliye Bakanı)

Hükümetin ekonomik politikasını anlattı.

Gelecek için iyimser bir tablo çizdi.

Zeki Erataman (Tekirdağ Milletvekili)

“İktisadi gelişme yetersiz” deyip,

yokluktan, pahalılıktan söz etti. Alkışlandı.

“CHP laflarını mütemadiyen temcit pilavı gibi tekrarlamaktan bıktık. Biz artık kendimize ait işlerden ve yapacaklarımızdan bahsetsek daha iyi ederiz.”

“Halk Partisi devrinin ne olduğunu herkes biliyor. Bizim için yapılacak en mühim şey, önümüzdeki yılların muhasebesini idrak edebilmektir. Dedikoduyu bırakalım ve iktisadi felâh devrini yaratmaya çalışalım.”

Bu sözler çok alkış topladı.

Gerçi kongredeki konuşmasında CHP döneminden en fazla söz eden hatip Başbakan Menderes’ti ve Erataman’ın eleştirilerinin baş hedefi ancak o olabilirdi. Delegelerin de Menderes’in liderliğine hiçbir itirazları olmadığı muhakkaktı. Ama buna rağmen Erataman’ın o sözlerini alkışladılar.

Bunun anlamı şu olabilirdi: Demek ki, Erataman’ın “temcit pilavı” dediği CHP konusundan onlar da bıkmışlardı. Alkışlarıyla liderlerine o konuda bir mesaj iletmiş oluyorlardı.

Erataman, ülkedeki iktisadi gelişmenin yetersiz olduğunu da vurguladı. Yokluktan, pahalılıktan şikâyet etti. Fakat o konudaki asıl suçlunun “istifçi”ler ve “karaborsacılar” olduğunu söyledi. “Ben onlara ölüm cezası istiyorum” dedi. O isteğinin nedenini şöyle izah etti:

“Muhtekir ve istifçiler milletin kanını emiyor. Milli servet hâlâ emiliyor. Biz ise henüz tedbirlerimizi kat’i olarak almış değiliz.”

Bu saptamayı yaptıktan sonra Başbakan’a olan güvenini de belirtti.

“Benim Başvekile itimadım vardır. Bir gün gelecek, bu kan emicilerin kafasını ezecektir.”

Erataman’ın bu sözleri de alkışlandı. Ama ondan sonra kürsüye gelen bir kadın delege, Erataman’ın “temcit pilavı” sözünü kullanarak yaptığı eleştirilere cevap vermek isteyince, izleyicilerden tepki aldı. Kadın delege İstanbul delegesiydi. Adı Fehamet Gökel’di. Başbakan’ın ve Polatkan’ın rapor konuşmalarının her tarafıyla fevkâlâde olduğunu söylüyordu. İzleyenler ona da “yeter artık”, “uzatma” diye bağırıyordu.

Kongreyi sarsan kadın: Piraye Bigat

Gökel’den sonra konuşan bir başka kadın delege –Ankara delegesi Piraye Bigat– ise, ispatçıların ihracı kararlarını eleştirince büyük alkış aldı.

Piraye Bigat, o vakte kadar gazeteciler tarafından fazla tanınan biri değildi. Fakat o konuşmasıyla kongrenin en ünlü isimleri arasına girdi. İlk cümlelerinden sonra şu anlaşıldı.

“1946 demokratı” Piraye Bigat kürsüde...

Konuşurken güler yüzlüydü ama, eleştirileri ağırdı.

Demokrat Parti’de “parti içi demokrasi”nin işlememesinden şikâyetçiydi. 19’lara uygulanan muameleyi her türlü kurala aykırı buluyordu. Hele Fethi Çelikbaş ile Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu’nun Genel Yönetim Kurulu üyesi olmalarına rağmen delegeliklerinin düşürülmesinin kabul edilemez olduğunu belirtiyordu. Söyleyeceklerini gene de kibarca söyledi. O konuda şöyle dedi.

“Kendi azalarından iki arkadaşı hod behod kurul dışı bırakan Genel İdare Kurulu hatalıdır. Bunu hayretle karşıladım.

Genel İdare Kurulu’nun böyle bir yetkisi yoktur. O üyeleri biz seçtik. Yani Büyük Kongre seçti. Gene biz değiştirebiliriz.

Bu, tüzüğümüzün kuralıdır. Ama anlaşılıyor ki, tüzüğün hükmü kalmadı. Bundan sonra ne yapmalıyız? Tüzüğü bırakıp Menderes’in ne istediğine mi bakmalıyız? ‘Acaba bugün Menderes ne yapmamızı ister?’ sorusunu cevaplamak için fal mı açmalıyız?”

Delegeler sıralarından bu sözler üzerine yükselen alkışlar şiddetliydi. Bir kısım delege Bigat’ı ayağa kalkarak alkışlıyordu.

Bu alkışlara balkondaki dinleyeciler de katılıyordu.

Bunun başta Menderes olmak üzere, salonun ön sıralarında oturan DP yöneticilerini rahatsız ettiği belliydi. Menderes’in bir ara, tam arka sırasında oturanların hatibi alkışlamalarına şiddetle tepki gösterdiği görüldü.

Kongre Başkanı İleri de, salondaki delegelere ses çıkarmadı ama, balkondaki seyircileri “Sizin bu şekilde tezahürat yapmaya hakkınız yok, devam ederseniz balkonu boşaltırım” diye uyardı.

Kürsüdeki Piraye Bigat ise eleştirilerine dozunu düşürmeden devam etti. Demokrat Parti Kongresi’nin zamanında toplanmamasının, bunu iki yıl gecikmeyle yapmasının Cemiyetler Kanunu’na aykırı olduğunu ve bunun “partinin feshedilmesi” nedeni oluşturduğunu da söyledi.

Buna şu görüşlerini de ekledi:

“İki yılda bir kongre toplamak bazen güç, hatta imkânsız da olabilir. Cemiyetler Kanunu’nda bu gibi güçlüklerin yer aldığı başka maddeler de vardır.

Bütün o maddelerin değiştirilmesi gerekir. Ama bunu değiştirecek olan parti biziz. Biz iktidar partisiyiz. Meclis’te büyük bir çoğunluğumuz var. Bunu yapacak yerde mevcut kanunlara saygısızlık yapıyoruz. Bu tutumumuz, bir devlet değil, bir aşiret idaresi izlenimi yaratıyor.”

Bu sözler, Bigat’ın konuşmasını beğenenlerin coşkusunu daha da artırdı. Yeni bir alkış tufanı koptu.

Tüzük kitabı nasıl kapanır?

Bigat, kanunlara ve tüzüğe uymanın gereklerini tekrar tekrar vurgularken, Demokrat Parti yöneticilerinin, partileri muhalefetteyken aldıkları eski ihraç kararlarının da tüzüğe aykırı olduğunu söyledi. 1946-1950 arasında ihraç edilip sonradan Millet Partisi’ni oluşturan milletvekillerinin ihraç edilmeleri sırasında, o zamanın Genel Yönetim Kurulu’ndaki tartışmalardan söz etti. Kulislere sızan haberlerden, anlatılan fıkralardan örnekler verdi. Örneklerden biri Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu’yla ilgiliydi. Buna göre, partinin o zamanki Genel Yönetim Kurulu’nun da üyesi olan Karaosmanoğlu, o tartışmalarda aktif rol oynamış. Celal Bayar’ın başkanlığında Fuad Köprülü, Refik Koraltan, Adnan Menderes, Samet Ağaoğlu’nun da üye bulunduğu o kurulun çoğunluğu ihraçlardan yanaymış. Fakat ihraç kararlarını alma yetkisine sahip olan Haysiyet Divanı’ndaki çoğunluk, ihraçlara karşıymış. Yani Genel Yönetim Kurulu ihraç taleplerini Haysiyet Divanı’na gönderecek ama, kararı Divan alacak. Divanın da talepleri reddedeceği belli... Ortada öyle bir durum varmış.

Genel Yönetim Kurulu üyeleri ne yapsınlar?.. Birkaç üye demiş ki:

“O zaman önce Haysiyet Divanı üyelerini ihraç edelim. Yerlerine yenilerini getirelim. Onlar alsınlar ihraç kararlarını...”

Bazı üyeler buna itiraz etmişler:

“Ama bu tüzüğe aykırı olur” demişler. “Haysiyet Divanı üyeleri Büyük Kongre’de seçilir. Onları biz ne ihraç edebiliriz, ne de değiştirebiliriz.”

Bunun üzerine Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu kurulda heyecanlı konuşma yapmış. Partinin olağanüstü koşullar altında bulunduğunu söylemiş ve tüzük kitabını açılmış haliyle iki eli arasına almış. “Bakın” demiş. Pat diye kapatmış. Şöyle demiş:

“Bu şartlar altında tüzük kapanır.”

Yani, tüzüğe artık bakmaya gerek kalmaz.

Piraye Bigat bunu anlatırken, bir yandan, partiden Genel İdare Kurulu üyesi iken yeni ihraç edilmiş olan Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu’nun eskiden yaptığı o yanlışı eleştiriyordu. Bir yandan da aynı yanlışı bugün tekrar edip “ispatçı”ları (o anda Karaosmanoğlu’nu da) ihraç eden Genel Yönetim Kurulu üyelerini...

Bigat sözlerini şöyle bağladı:

“Burada bizim için alınacak büyük bir ders var. Bugün burada bu tüzüğün o şekilde ‘kapanması’na göz yumarsak, tıpkı Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu’nun (bugün) yüzüne kapandığı gibi bizim de yüzümüze kapanır bu tüzük...”

Ve bunu söyleyip konuşmasını bitirdi. Kürsüden indi. Tabii, gene şiddetli ve sürekli alkışlar arasında.

Çok çalışkan bir partili

Biz gazeteciler tabii, Bigat’ın konuşmasından sonra onun hakkında bilgi edinmeye çalıştık.

Onu Ankara delegeleri iyi tanıyorlardı: Partiye muhalefetteyken girmişti. Öğrenimi, birikimi yerindeydi. Liseyi İstanbul’da Arnavutköy Koleji’nde, üniversiteyi de Ankara Hukuk Fakültesi’nde bitirmişti. İki yıl Amerika’da çalışmış, sonra Türkiye’ye dönmüştü. Parti merkezi ondan muhalefetteki propaganda çalışmalarında çok faydalanmıştı. O sırada Ankara’da Ziraat Bankası’nda danışman olarak görev yapıyordu. Döner dönmez, Demokrat Parti’ye üye olmuş, Ankara il merkezinde çalışmalarına başlamıştı. Parti içi faaliyette, düşüncelerini olduğu gibi söylemekten sakınmazdı. O yüzden kendisine kızanlar olurdu.

Ama kongre kulislerindeki havadan şu anlaşılıyordu: O gün, genel merkez yöneticileri dışındaki delegeler arasında ona kızanlar yok gibiydi. Veya kendilerini belli etmiyorlardı. Konuşmasını beğenenler ise, büyük bir çoğunluk oluşturuyordu.

Bigat’tan sonraki konuşmalarda da, alkışlar, aynı ölçülere göre değişti. Hükümeti ve parti yönetimini eleştirenler alkışlandı. Övenler, ya fazla ilgi görmedi ya da –eğer övgünün dozunu fazla kaçırmışlarsa– “yeter artık” sesleriyle uyarıldı.

Uyardım mı, eğlendirdim mi?

Kongrenin o ilk günündeki görüşmelerin kongredekiler tarafından yorumlanması, o akşam delegelere verilen yemekte oldu. Yemeğin yeri, Ankara’nın o zamanki ünlü gece kulüplerinden “Gar Gazinosu”ydu. Adı üstünde, Ankara’nın “gar”ındaydı. Garın ana binasının girişinden tren yolcuları gider gelirdi. Gar Gazinosu, dışarıdan bakışla ana binanın bir parçası gibi görünürdü. Mimarisi garınki gibiydi. İçinde çok büyük bir salon vardı. Bini aşkın delege, oraya, sıkışık bir nizam içinde de olsa girebildiler.

Piraye Bigat, çok sonradan –1996’da– yayınladığı Demokrat Parti Masalı adlı kitabında, o kongreyle ilgili anılarını da yazmış. Orada, Gar Gazinosu’ndaki o yemekte yaşadıklarını da anlatıyor. Delegelerin büyük bir kısmı onu konuşması için tebrik etmiş.

Bazıları da, o konuşma yüzünden güç duruma düştüklerini söylemişler. Bigat’ın anlatımıyla şöyle:

“Bir-iki Aydın delegesi yanıma gelerek ‘Sizin yüzünüzden Ağa’dan azar işittik’ dediler. Kongrede beni onlar da ayakta alkışlayınca Menderes arkasına dönüp ‘Size ne oluyor. Oturun aşağıya’ diye çıkışmış. ‘Çok tatlı konuşuyor. Dayanamadık’ demişler.”

Piraye Bigat, konuşmasının “tatlı” diye nitelenmesi karşısında tereddüde düşmüş. “Acaba ben uyarı yapayım derken, milleti eğlendirdim mi?” diye düşünmüş.

Bunu düşünürken yanına Refik Koraltan gelmiş. Bigat’ın anlatımından izleyelim:

“Koca boyu ve sesiyle Refik Koraltan ‘Aferin sana ne güzel konuştun. Fevzi Lütfi’nin yüzüne tüzüğü ne güzel kapattın’ diyerek koca ellerini tüzüğü kapatıyor gibi de şaklattı.”

Piraye Bigat’ın, Koraltan’ın bu değerlendirmesini işitince tereddüdü daha da artmış.

Burada, onu 1955 yılındaki o kongrede gazeteci olarak dinleyenlerden biri olarak, ben de düşüncemi yazayım:

Piraye Bigat’ın o konuşması, biraz önce özetlediğim gibi çok açık ve keskin bir uyarıydı elbette... Ama sesi, üslubu ve gülümseyen yüzü, o eleştirilerden rahatsız olanlara bile sempatik gelebilirdi. Ayrıca sadece partinin o günkü yönetiminin aldığı kararları değil, o yönetimin ihraç ettiği Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu’nun 1947’deki –ihraç uygulamalarından yana olan– tutumunu eleştirmişti. Yani, konuşmasında ihraçları onaylayan Koraltan’ı bile memnun eden bir bölüm vardı.

Ancak, Koraltan’ın tebriklerinden hemen sonra, Bigat’ı “Ben acaba delegeleri uyardım mı, eğlendirdim mi?” tereddüdünden kurtaran bir gelişme oldu. Birkaç delege telaşla yanına geldi: “Başbakan seni istiyor” dediler.

Bigat, biraz ileride bir grup arasında bulunan Menderes’in yanına götürüldü. Menderes ona sitemkâr bir şekilde, kongredeki konuşmasından rahatsız olduğunu ima etti. Dedi ki:

“Dünyanın kulağı Demokrat Parti Kongresi’ndeyken, ben dünyaya mesaj vermek yerine parti içindeki çalkantılarla mı uğraşayım?”

Başbakan’la “eleştirmen”inin delegeler önündeki görüşmesi, buna rağmen karşılıklı nezaket içinde tamamlandı. Bigat müsaade isteyip ayrıldı. Ama ertesi sabah bazı delegelerden bir haber aldı. Kendi anlatımıyla şöyle:

“Biliyor musunuz, dediler, siz ayrılınca Menderes arkanızdan ‘Bohçasını toplasın’ dedi.”

Menderes: “Onları vekil (bakan) yaparken iyiydim”

Menderes, kongrede yapılan eleştirilere cevabını ertesi günkü oturumda verdi.

İspatçılarla ilgili ihraç kararları hakkında bu defa, kongreyi açış konuşmasındaki gibi, dolaylı ifadeler kullanmadı. İspat teklifine sonradan imza koyan milletvekillerini, doğrudan doğruya hedef aldı. Başta Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu olmak üzere, onları mevki hırsı içinde olmakla suçladı.

Konuşmasının o konuya ayırdığı hayli uzun bölümünde söylediklerinden bazılarını buraya da alalım:

“Tamamiyle maksadlı hareket ediyorlar. Kendi aralarında birtakım gizli toplantılar yaparak kim bilir neler kararlaştırıyorlar. Bu bayrak açanlar, emin olunuz şimdiye kadar Meclis’te ve Meclis grup toplantılarında memleketin ve Demokrat Parti’nin hayrına tek bir kelime sarfetmiş değildirler. Şimdi bir 19’lar olup çıktılar. Ben zamanında bunları vekil (bakan) sandalyasına getirdim, vekil yaptım. O zamanlar benden iyisi yoktu. Sandalyalarını altlarından alıp, değiştirince benden kötüsü olmadı.

(...) Seçimleri kazandığımızın sabahı idi. Meclis’te toplanmış, vazife taksimi yapıyorduk. Sevgili arkadaşım Samet Ağaoğlu yanıma geldi ve dedi ki: ‘Fevzi Lütfi, Meclis Reisliği istiyor.’ Fevzi bey henüz aramızda yoktu. Ve seçim bölgesinden gelmemişti. Meclis Reisliği Refik Koraltan’a verilmişti. Kendisine bilâhare vekillik verildi. Belki de niyeti Başvekil olmaktı. Olmadı ne yapalım. (...)

Başvekil olmadılar mı kaçıyorlar. Şairin dediği gibi: ‘Bir yerde ki yok nağmeni takdir edecek gûş / tazyi-i nefes eyleme tebdil-i makam et.’ ” (Bir yerde sesinin kıymetini bilecek kulak yoksa, boş yere nefes harcama, makam değiştir.)

CHP’ye hücum, Bigat’a cevap

Başbakan, Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu ve diğer “ispatçılar” için, daha birçok şey anlattıktan sonra onların CHP ile aynı gayeler için çalıştığını söyledi ve sözü ana muhalefete getirerek CHP’ye ve İnönü’ye hücumlarda bulunmaya başladı. Konuşmasının o bölümünden de örnekler verelim:

“Vatan aleyhinde jurnalcılık yapıyorlar. Allah kahretsin. DP iktidarı eliyle onları kahredecek. Durmadan azami hürriyet isterler. Niçin? Hürriyeti yıkmak için. Komünistler de isterler ki, mâsum vatandaşları böyle hürriyet diye diye kandırsınlar.

(...) Ecnebi gazetelerle temas ediyorlar, memlekete gelen yabancıları vakitli vakitsiz ele geçirip yakalarına yapışıyorlar. Memleketi bu ecnebilere durmadan kötülüyorlar. Günahtır arkadaşlar.”

Menderes, daha önceki konuşmacılardan Piraye Bigat’ın kongrenin geciktirilmesini yasaya aykırı ve fesih sebebi olarak tanımlamasını unutmadı. Ona da, hukuk açısından değil ama siyaset açısından bir cevap verdi. Dedi ki:

“Bu delege, dün edebî bir konuşma yaptı ve alkışlandı. Bize fıkralar nakletti. Hakikatte memleket meseleleri böyle fıkralarla idare edilecek mevkide değildir. Bu memlekette iftira ve jurnalcılık o derece tekâsüf etti ki (yoğunlaştı ki), toptan bir tasfiyeye ihtiyaç görülmektedir. Alavere, dalavere ile işbaşına gelmek isteyenler var. Yağma yok, biz hesabımızı bütün vatan sathında göreceğiz.”

Celal Bayar’ın huzurunda

Menderes’in Piraye Bigat’ın bir gün önceki konuşmasına olan kızgınlığının o cevabı verdikten sonra da geçmediği, o akşam Celal Bayar’ın davetinde bir kere daha görüldü.

Bayar, gerçi resmen “tarafsız” cumhurbaşkanıydı. Partilerden birine veya ötekine özel muamele yapmaması gerekirdi. Ama o sıralarda o “resmi durum”un gereklerini çoktan unutmuştu. Kongrenin ikinci günü akşamı Demokrat Partili delegeleri Çankaya Köşkü’ne davet etmişti.

Davetlileri salonun girişine yakın bir yerde karşılıyordu. Gelenlerin çoğu Cumhurbaşkanı’nın elini öpüyordu. Geri kalan da saygılı bir şekilde el sıkıyordu. Piraye Bigat el sıkanlar arasındaydı. Bayar, onu muhalefet döneminden tanıyordu. Eşi Reşide Hanım da öyle.

Piraye Bigat gelince Bayar onu, elini sıktıktan sonra durdurdu. Konuşmasını, köşke çekilen hat yoluyla dinlediğini, beğendiğini söyledi. Tebrik etti... Salona o sırada Menderes girmişti. Bayar’a doğru geldi. Bayar onun elini sıkarken, yanında Bigat vardı. Menderes’e Bigat’ı işaret ederken:

– Ama onun konuşmasını yanıtlayamadınız, diye latife etti.

Menderes’in canı sıkıldığı belliydi, ama o da latife yapar gibi:

– Onu şımartıyorsunuz, dedi.

O arada Bayar’ın etrafına bir kısım kadın delege toplanmıştı. Onların ısrarı üzerine Bayar’ın, Menderes’in ve Bigat’ın yer alacağı bir grup fotoğrafı çekildi.

(Bu fotoğraf Piraye Bigat’ın DP’deki son fotoğrafı oldu. Daha sonra şu gelişmeler oldu: Piraye Bigat Haysiyet Divanı’na verildi. İspatçıların kurduğu Hürriyet Partisi’ne geçti. Ankara İl Başkanı oldu. O arada, tabii, Ziraat Bankası’ndaki danışmanlığına da son verildi. İş hayatını, kendisi gibi hukukçu olan eşi Hulusi Cerrahoğlu ile birlikte sürdürdü. Demokrat Parti’nin demokrasiye aykırı bulduğu faaliyetlerine karşı siyasi mücadelesini de bırakmadı.)

Seçimdeki Sarol sorunu

Seçimler kongrenin son gününde yapıldı.

Genel başkan seçiminin sonucu tahmin edildiği gibiydi: Adnan Menderes, 1.254 oyla yeniden seçildi. Haysiyet Divanı adayları üzerinde de bir anlaşmazlık yoktu. O seçimlerde de bir sorun çıkması beklenmiyordu. Öyle de oldu. Ama Genel Yönetim Kurulu seçimi, çok çekişmeli geçti. Çünkü partinin kurucularından ve Menderes’in bulunmadığı zamanlarda başkan vekilliği yapan, yani partinin resmen “ikinci adamı” olan Fuad Köprülü’nün hiç istemediği bir politikacı, Dr. Mükerrem Sarol, kurul üyeliğine aday olmuştu.

Piraye Bigat’ın DP’deki son fotoğrafı... Kongrenin ikinci akşamında Celal Bayar’ın Çankaya

Köşkü’nde verdiği davetteki isteği üzerine Bayar ve Menderes’le birlikte çekilen grup

fotoğrafı. (Bigat, Menderes’in yanındaydı.)

Sarol malum, “Menderes’in en yakın adamı” diye biliniyordu. Geçen bölümde anlattım, son kabinede bakandı ve “ispat hakkı” teklifini yapanların tekliflerinin gerekçelerinden biri onun durumuydu. Tirajı düşük olmasına rağmen “resmi ilanlar”dan büyük bir kısmını alan gazetesinin sahipliğinden resmen ayrılmıştı. Ama o sahipliğin fiilen devam ettiğine dair belgeler –AKİS dergisinde– yayınlanmıştı.

Sarol, o konuda çıkan tartışmalardan sonra bakanlıktan istifa etmişti. Ama bakanlıktan ayrılırken, Genel Yönetim Kurulu’na aday olacağını açıklamıştı.

Aslında, Köprülü’nün Sarol’a itirazı, Sarol’un gazetesinin durumunun veya o durumla ilgili tartışmaların sonucu değildi. Demokrat Parti’nin İstanbul içindeki eski gruplaşmalarla ortaya çıkan parti içi sorunların sonucuydu. Köprülü, o konuda çok duyarlıydı. Sarol’un o seçimi kazanmaması için çok yoğun bir kulis faaliyeti başlatmıştı.

Sarol da, tabii, boş durmamıştı. O da kendi çevresini harekete geçirmişti. İllerin delegeleriyle ayrı ayrı temaslar yapmış, akşam toplantıları düzenlemişti.

Genel Yönetim Kurulu seçimi, bu yüzden kongrenin sonucu en merak edilen seçimi haline gelmişti.

Başbakan Menderes’e gelince... O bu seçimin sonucuyla hiç ilgili değilmiş gibi bir hava içindeydi. Sarol eski dostuydu, onun Genel Yönetim’de yer almasını istiyor olabilirdi ama, Köprülü de, Celal Bayar’ın başkanlığında partiyi birlikte kurdukları dört kurucudan biriydi. Onunla ilişkisini –zaman zaman arızalansa bile– büsbütün bozmak istemezdi.

Seçimde verilen oyların sayılması, heyecanlı oldu. Genel İdare Kurulu’nun eski 14 üyesinden –partiden ayrılan– “iki ispatçı”nın dışındaki 12’si adaydı. Onların yeniden seçileceği tahmin ediliyordu. Öyle de oldu.

İki parti kurucusu, en fazla oyu aldılar. Fuad Köprülü (1.004), Refik Koraltan (935)... Kıdemli bakan ve milletvekillerinden Samet Ağaoğlu, Emin Kalafat, Sıtkı Yırcalı, Rıfkı Salim Burçak onları izlediler. Kâmil Gündeş, Atıf Benderlioğlu, Remzi Birand, Osman Şevki Çiçekdağ, Celal Ramazanoğlu da yerlerini korudular.

Ayrılan “iki ispatçı”nın yerine gelenlerden biri, Mükerrem Sarol oldu. (Öteki, 1950’lerin başlarında İnönü’nün “yurtdışına sürgüne gönderilmesi” önerisinin sahibi –eski İzmir Belediye Başkanı– Rauf Onursal’dı.)

Mükerrem Sarol, Menderes’in CHP milletvekilliği sırasında, Aydın’da doktordu.

Demokrat Parti’nin kuruluşundan beri Menderes’in en yakın dostları arasındaydı.

Ama DP içinde, parti kurucusu Prof. Fuad Köprülü ile büyük bir mücadele içindeydi.

“Hoca çok ayıp, yapma”

Bu sonuçtan en fazla memnun olan, tabii, Mükerrem Sarol’du. Sonradan yazdığı anılarında, o başarıyı kazanmasının kolay olmadığını, Köprülü’nün kendisine karşı mücadelesinin çok sert olduğunu belirtiyor. Ama o gün, artık sonuç belli olduğuna göre işin o yanını unuttuğunu ve Köprülü’yle barışmak istediğini anlatıyor. Seçim sonucu açıklanınca, kongre salonunda Menderes’le oturduğu ön sıraya gidiyor. Gerisini ondan izleyelim:

“Menderes’e doğru gidiyordum, yanında oturan Köprülü’yü görünce elimi uzattım, içimden gelen samimi bir hisle hocanın elini öpmek istiyor, bu suretle münafıkların ağızlarını tıkayacağımı zannediyordum. Ne çare ki ümitlerim bir vehme kurban oldu. Hoca elini vermek şöyle dursun, zaptedilmez bir hışımla birtakım işaretler yaparak, el ayak hareketleriyle küfürler savurmaya başladı. Önce sükûnetle kendisini teskin etmek istedim. Hareketi, tavrı çok çirkindi. Kendisi için beslediğim sevgiyi ve güzel duygularımı bir anda yok etti.

Nihayet ben de insandım, dayanamadım sesimin tonunu yükselttim, anlayacağı bir üslûpla yaptığı terbiye dışı davranışlarına son vermesini, ölçülü konuşmasını, bana bir şey söylemeye hakkı bulunmadığını, aksi takdirde misliyle mukabele edeceğimi ifade ettim. Kongre delegeleri ve gazeteci arkadaşlar bizim utanç verici halimizi üzüntüyle seyrediyorlardı.”

Kongrede Fuad Köprülü ve yandaşları Dr. Mükerrem Sarol’un Genel

Yönetim Kurulu’na girmemesi için yoğun bir kulis faaliyeti sürdürdüler.

Sarol ve yandaşları da oylarının artması için ellerinden geleni yaptılar.

Sarol’un bahsettiği gazeteciler arasında ben yoktum. Kongrenin büyük bölümünü izlemiştim, ama o olay sırasında yoktum. Bunu sonradan gazeteci arkadaşlardan öğrendim. Köprülü’nün söylediği sözler, gerçekten en ağır küfürler arasındaymış. Sonunda duruma Menderes bile müdahale edip Köprülü’ye “Hoca çok ayıp, yapma” diye müdahale etmek zorunda kalmış.

Bu olay, kongredeki gerginlikleri, bazı hatiplerin dile getirdiği ekonomik sorunların ve ispatçılar konusunun yanında, partinin bazı politikacıları arasındaki kavgaların da körüklediğini gösterdi.

“Partiden ayrılanın milletvekilliği bitsin”

Ama asıl büyük gerginlik, kongrenin seçimlerden sonraki son gününde kongre başkanının, gündemin dilekler bölümünde verilen bir önergeyi oya koyuşu sırasında çıktı.

Önergeyi, çoğu İstanbul delegesi olan 50 delege imzalamıştı. Konusu, Başbakan’ın da taraftar olduğu bilinen bir talepti.

Özeti şuydu:

“Partiden ayrılan milletvekillerinin milletvekillikleri sona ersin. Bunun için kanun çıkarılsın.”

Kongre Başkanı Tevfik İleri, bu önergeyi, okuttuktan sonra, üzerinde görüşme açmadan “Kabul edenler, etmeyenler” diye hızla oya koydu. Hemen arkasından da “Kabul edilmiştir” dedi. Başka konulardaki, önergeleri okutmaya başladı. Ve salonda kıyamet koptu.

Bu doğaldı. Çünkü;

1) Delegelerin çoğu, neyin oya konulduğunun farkına bile varmamıştı. Başkanlık Divanı’nın önergeyi okuyan üyesinin okuyuşu da, Başkan’ın onu oya koyuşu da aşırı derecede hızlı olmuştu.

2) Başkan, önergenin ne olduğunu fark eden az sayıda delegenin birkaçı söz istediği halde, onları da görmezlikten gelmişti. Oysa, usule göre, söz isteyen olmasa bile, kendisinin “Söz isteyen var mı?” diye sorması ve oylamaya ondan sonra geçmesi gerekirdi.

3) Oylamada da, önergenin metnini anlayanlardan oya katılanlar arasında, ona kabul oyu verenlerle ret oyu verenler sayılmadığı için, sonucun ne olduğu anlaşılmamıştı. Üstelik, kongreyi izleyenlerden büyük bir kısmı, ret oyu verenlerin sayısının daha fazla olduğu kanısındaydı. Usule göre, başkanın bu durumda, üyeleri kabul-ret diye ikiye ayırarak ayağa kaldırıp yeniden saydırması gerekirdi. Oysa Başkan, delegelerden gelen “oylar yeniden sayılsın” müdahalelerine karşı “Ben sonucu açıkladım. Karar kesinleşti” deyip konuyu kapatma yoluna gitmişti.

Bu duruma gösterilen tepkiler, uzun süre devam etti. Demokrat Parti’nin milletvekillerinden Osman Turan, kürsüye yürüyüp konuşmak istedi. Kürsü civarında mevzilenen görevliler onun yolunu kesti. Haluk Şaman, Şefik Bakay gibi milletvekilleri de benzeri davranışlarda bulundular. Ama seslerini duyuramadılar. Fakat o sırada kürsüye çıkıp mikrofona yaklaşmayı başaran bir delege, “Artık yeter! Niçin konuşturmuyorsunuz?” diye bağırdı.

Bu gelişmeyi ön sıradaki yerinde önce sessizce izleyen Menderes, tepkilerin artması üzerine, birden yerinden kalktı. Arkasındaki sıralardan protestoları seslendiren delegelere “Ne oluyorsunuz?” diye bağırdı. Tutumu çok sert, sesi çok yüksekti.

Sonra kürsüye yürüdü. Kürsüyü tepkilere karşı korumak isteyen görevliler ona yol açtı. Bu defa, salondan Menderes’e yönelik şiddetli alkışlar yükseldi...

Başbakan, bu beklenmedik konuşmasına şöyle başladı:

“Böyle heyecanlı ve aynı zamanda hiddetli bir anda konuşmak istemezdim. Fakat bazı izahlar yaparak bu yersiz münakaşayı yatıştırırım ümidiyle huzurunuza geldim.”

Ve Başbakan, önce sakin başlayan, ama zaman zaman sertleşen bir ses tonuyla, söylemek istediklerini söyledi. Dedi ki:

“Biraz evvel bir takrir reye konuldu ve kabul edildi. Muarızlar (itirazcılar) gürültü çıkardılar. Mevcut kongre usul ve âdabına göre bir takrir (önerge) reye konulup kabul edildikten sonra yeniden reye vaz edilemez (konulamaz).

Şimdi asıl meseleye geliyorum: Büyük kongremizin yüksek tasvibine mazhar olan genel idare kurulumuzun raporunda da yazılı olduğu gibi, bizim memleketimizde ve siyasi hayatımızda, başka memleketlerde görülmemiş hâdiseler cereyan etmiş ve etmektedir. Mevzu şundan ibarettir:

Herhangi bir partiden bir kere mebus seçildikten sonra, çok kısa bir zaman içinde hiçbir ciddi sebep olmadan hizipler kurularak kafileler halinde o partiyi yalnız terk etmek değil, onun hasm-ı canı (can düşmanı) olarak karşısına dikilmekte hiçbir mahzur görülmüyor, hatta bu, bir siyaset kahramanlığı telâkki olunabilecek kadar bir gaflet ve dalalet içinde (yanlış yolda) hareket olunuyor.”

Başbakan Menderes, DP’nin bu gibi durumları daha önce de yaşadığını, ama artık bunun tekrarını önlemek için gerekenlerin yapılacağını söyledi. Dedi ki:

“Bunlar başka memleketlerde görülmüş işlerden değildir. Onun için bu hâli, memleketimize has ve hiç olmazsa, muvakkat (geçici) olmakla beraber uzunca bir zaman devam edecek ve siyasi ahlakın istikrarı ile ortadan kalkacak nev’i şahsına münhasır (kendine özgü) bir hastalık olarak kabul etmek ve tedavisi için tedbir almak gerekiyor. Filhakika bu gibi teşebbüsler, itizaller ve iftiraklar (çekilmeler, ayrılmalar) böylesine devam ederse, hiçbir zaman ve hiçbir suretle siyasi istikrarı temin ve idame (sağlama ve devam ettirme) mümkün olmaz.”

Başbakan, kongreye verilmiş olan önergenin amacının ve anlamının bu olduğunu bildirdi. Buna itiraz edilmesinin nedenini anlayamadığını söyleyerek bir soru sordu. Şöyle:

“Bazı arkadaşların böyle bir tedbirin bahis mevzuu olmasından niçin endişe duyduklarını bir türlü anlayamıyorum. Biliyoruz ki 19 kişi, maalesef, partimizden ayrılıyor. Yoksa bunlar, münasip zamanın hulûlüne (ortaya çıkışına) kadar birtakım arkadaşlarını partimiz içinde bırakmışlardır da, bu telaş onların telaşı mıdır?

Başbakan Menderes’in konuşması, teklife muhalefet eden milletvekilleri tarafından da dinleniyordu. Salondaki gerginlik biraz azalmış gibi görünüyordu. Fakat Başbakan konuşmasının o bölümüne devam ederken, bir de “kuyruk” kelimesi kullandı ki, bu da salonun bir kısmından yeniden yükselen tepkilere neden oldu.

“Kuyruk” sözünü, partiden çıkarılan milletvekillerinin partideki savunucuları için kullanmıştı. Şöyle:

“Eğer çıkanlar kuyruklarını bırakmış ve kuyruk harekete geçmişse, onu da kesip atacağız.”

Bunun üzerine gürültüler büyüdü. Ve kongre çalışmaları, bu gürültüler arasında, Başbakan konuşmasını bir kapanış konuşması haline getirdi. Bu defa, “kuyruk”lu cümlenin tam tersine, partiden ayrılanların partiye yeniden alınabileceğini söyledi. Başkan Tevfik İleri de o konuşmadan sonra kongreyi kapattı.

DP Kongresi’nden DP Grubu’na...

Bu bölümde anlattıklarım, Demokrat Parti içinde 1955 yılının başında ispat hakkı önerisiyle başlayan, ihtiyaç maddelerinin yoklara karışması ve karaborsanın gelişmesiyle artan, 6-7 Eylül Olaylarından sonraki grup toplantısında tırmanan ve ispatçıların ihracıyla bastırılmak istenen “muhalefet hareketi”nin DP Büyük Kongresi’ndeki yeni aşamasıydı.

Demokrat Parti Kongresi’nin son gününde, gürültülere yol açan önerge ve bunun kabul edildiğinin ilan edilmesi, basında da yankılar yaptı. Gazetelere demeç veren hukukçular, milletvekillerinin partiden ayrılıp başka partiye geçerlerse milletvekilliklerinin düşürülebilmesinin, anayasayla da, demokrasinin ilkeleriyle de bağdaşamayacağını belirttiler.

Demokrat Parti’nin, partilerinden ayrılmayı hiç düşünmeyen milletvekilleri dahil, birçok siyasetçisi de, o görüşlere katıldığını belirtti.

***

O tartışma bir yana... Demokrat Parti içinde “ispatçılar”la başlayıp kongre günlerinde de kendini gösteren “iç muhalefet” hareketleri, kongreden sonra daha da artacaktı. Partiden ayrılan 19’lar, “Hürriyet Partisi” adındaki partilerini kuracaklardı. O partiye yeni katılımlar başlayacaktı.

Partide kalan hükümet muhalifleri ise tatilden sonraki ilk grup toplantısında öyle bir fırtına koparacaklardı ki, bakanların tümü istifa etmek zorunda kalacaktı.

9

Bakanların tümüne kırmızı kart

Demokrat Parti Grubu’ndaki en şiddetli deprem – Bakanlar

tek tek istifaya zorlanıyor – Menderes’in sadece kendisi için

güvenoyu istemesi – Menderes “Siz isterseniz hilafeti bile

getirirsiniz” sözünü söyledi mi, söylemedi mi?

– Celal Bayar’ın kararı beklenirken

Akbaba’nın kapak karikatürü, Başbakan Menderes’i çok kızdıran ünlü

bir karikatürdü. Çizeri Semih Balcıoğlu’ydu. Menderes bunun için

Akbaba sahibi Yusuf Ziya Ortaç’a bir mesaj iletmişti (Bkz.

6. bölüm)... Karikatürde Menderes, hepsi istifaya zorlanan bakanlarını

feda ederek kurtulurken şöyle diyor: “Dostlar şehit, ben gazi.”

Meclis’in yaz tatilinden sonraki ilk olağan toplantısının günü, o zamanlar 1 Kasım’dı. O gün Meclis, her yıl yenilenen Meclis Başkanlığı ve Başkanlık Divanı üyelikleri seçimini yapardı.

Siyasi parti gruplarının ise, o seçimdeki adaylarını belirlemek için, 1 Kasım’dan önce toplanmaları gerekirdi. Gruplar, ayrıca o toplantıda, Meclis Başkanlık Divanı adaylarıyla birlikte kendi idarecilerini de seçerlerdi. Grup başkanlarını, başkan vekillerini ve grup yönetim kurulu üyelerini...

Demokrat Parti Grubu o işler için, Meclis’in açılışından iki gün önceki 30 Ekim günü toplandı. Demokrat Parti Kongresi’ndeki önerge olayının o toplantıyı da etkilediği görüldü.

Bir yandan partiden ayrılan 19 milletvekilinin artık parti dışında sürdürmeye başladığı muhalefet hareketi gelişiyordu. Ayrılanlar yeni bir parti kurma hazırlığı içindeydiler. Partilerinin adının Hürriyet Partisi olacağını açıklamışlardı.

Bir yandan da parti içi muhalefet güçleniyordu.

O grup toplantısında, parti içi muhalefetin yeni bir hamlesi gerçekleşti.

O zamanki Meclis binasında, iktidar partisine ayrılmış ayrı bir grup salonu yoktu. Tek büyük toplantı salonu, Meclis’in Genel Kurul salonuydu. İktidar partisi grubu toplantısı, Meclis Genel Kurulu’nun toplanmadığı zamanlarda orada yapılırdı.

Grup toplantılarında, parti içi muhalefeti temsil edenlerin büyük bir kısmı salonun arka sıralarında oturuyorlardı. Salon mimarisinde, arka sıralar, orada oturanların kürsüyü daha iyi görmelerini sağlayacak şekilde, arkaya doğru yükseltilerek yapılmıştı. Bu yüzden salonun arka bölümlerine “yayla” denilir, arka sırada oturanlar da “yaylacılar” diye tanımlanırdı. Bu söz, zaman içinde “muhalifler” anlamında kullanılır olmuştu.

“Yaylacılar”ın zaferi

Demokrat Parti Grubu’nun 30 Ekim günkü oturumu, o salonda başlarken, arka sıralarda oturan “yaylacılar”ın hayli faal olduğu görüldü.

Seçimlere geçilirken durum şuydu:

O zamana kadarki grup başkanı Hulusi Köymen, adaylığını koymamıştı. Başbakan’ın onun yerine belirlediği ve desteklenmesini istediği aday, iki hafta önceki kongrenin başkanlığını yapan Tevfik İleri’ydi.

İleri, Demokrat Parti’nin, adı “milliyetçi” diye geçen genç milletvekillerindendi. Menderes kabinelerinde Ulaştırma ve Milli Eğitim Bakanlıklarında bulunmuştu. Son tartışmalı kongrede de, Menderes’i memnun eden bir tutum izlemişti.

İleri’ye karşı Antalya’nın –yaşı 60’ı geçmiş de olsa– çok faal bir milletvekili adaylığını koymuştu Dr. Burhanettin Onat...

Onat, Antalya Devlet Hastanesi’nde operatör doktor olarak çalışırken 1950’de siyasete atılmıştı. İki dönemdir Meclis’teydi.

Grup başkanı seçimi yapıldı. Tevfik İleri 130 oy aldı. Dr. Burhanettin Onat 208 oy alarak seçimi kazandı.

Bu, grubun, hükümeti destekleyen kanadı için büyük bir yenilgiydi. Grup başkan vekilleri için yapılan seçimlerde de benzeri sonuçlar ortaya çıktı. Başkan vekilliklerinden birini, hükümetçilerin desteklediği aday Abidin Potoğlu kaybetti. Muhaliflerin adayı Haluk Şaman kazandı.

Meclis Başkanlığı adayı için yapılan seçimde de, hükümeti destekleyenler büyük bir tehlike atlattılar.

Meclis Başkanlığı görevinde 1950’den beri Refik Koraltan vardı. Aynı zamanda Genel Yönetim Kurulu üyesiydi. Demokrat Parti’nin dört kurucusundan biriydi. Demokrat Parti iktidara gelince kurucular arasındaki görev bölümüne göre Bayar Cumhurbaşkanı, Menderes Başbakan, Köprülü Dışişleri Bakanı olurken, o da Meclis Başkanı seçilmişti. Her yıl yapılan Meclis Başkanlığı seçiminin her birinde de, ciddi bir rekabet karşısında bulunmadan seçilmişti. Bu defa durum öyle değildi. Karşısında muhaliflerin desteklediği bir aday vardı: Menderes’in birinci kabinesinde Bayındırlık Bakanı’yken, sonra onunla anlaşamadığını belirterek istifa eden emekli Korgeneral Fahri Belen...

Dr. Burhanettin Onat

Hükümetçilerin adayı Tevfik İleri’yi, parti

içi muhalefetin desteklediği Antalyalı Dr.

Burhanettin Onat yenmiş, DP’nin yeni

grup başkanı olmuştu. Bu, “yaylacılar”

için büyük bir başarı sayılırdı.

Belen, istifasından sonra da, gerekli gördüğü her konuda, hükümete karşı eleştirilerini açıklamaktan çekinmezdi, yani grubun en istikrarlı muhaliflerinden biriydi. Seçim yapılıp oylar sayılınca şu görüldü: Koraltan oyların 198’ini alıp seçilmişti ama, Belen de 147 oy almıştı. Bir kısım milletvekilinin o seçimde oy kullanmadığı düşünülürse, bu sonuç da, muhalefet için bir başarı ve hükümetçiler için yenilgi sayılabilirdi.

Refik Koraltan

Meclis başkanlığına yeniden

seçildi. Ama, aldığı oy

198’de kaldı.

Fahri Belen

Seçimi Koraltan’a karşı

kaybetti. Ama, aldığı oy

147’ydi.

Meclis başkan vekili adaylarının seçiminde ise, muhalefet gene önemli bir zafer kazandı. Hükümetin adayı Pertev Arat’ın yerine, Şemi Ergin’in seçilmesini sağladı.

Grup Yönetim Kurulu ve Haysiyet Divanı üyelerinin seçimi de dahil, tüm seçimlerin tamamlanması, o gün mümkün olmamıştı.

Grup, bir sonraki 31 Ekim günü ile 1 Kasım sabahı da toplandı. Sonuçları, Meclis’in o gün öğleden sonra yapacağı toplantıya ucu ucuna yetiştirdi.

Sonuçlara topluca bakıldığında şu görülüyordu: Parti içi muhalefet, Meclis’te partili milletvekillerinin görev yapacağı tüm organlarda yer almayı başarmıştı.

Bu sonuçların, Başbakan Menderes’i çok rahatsız ettiği muhakkaktı. Fakat grup toplantılarında bunu belli etmemeye çalıştı.

Parti içi muhalefet ise, parti grubunun daha sonraki toplantısında hamlelerine devam etti. Bunlardan en önemlisi, kasım ayı ortalarında grup başkanlığına verilen bir önergeydi.

Bir önergeyle başlayan “grup harekâtı”

Önerge önce, hükümetin bir bakanı hakkında bir sözlü soru önergesi olarak verilmişti. Sonra grup içinde bir gensoru haline getirildi. Bir hafta sonra da bütün hükümet üyelerine yönelen bir harekât haline dönüştü ve hükümetin tüm bakanlarının istifa ettirilmesiyle sonuçlandı.

Burada, Türkiye’nin siyaset tarihinde önemli bir yeri olan o süreci de kısaca anlatalım:

DP Grubu’nun 22 Kasım’da yapılan gizli toplantısındaki tartışmaların bir kısmı ertesi günkü

gazetelere yansıdı. Görüşmelerin ertelenmesi de, bir hafta sonraki toplantıyı merakla

beklenir hale getirdi.

Hakkında soru önergesi verilen bakan, Ticaret Bakanı Sıtkı Yırcalı’ydı. Önergenin sahibi Ali Ceylan adındaki Kırklareli milletvekiliydi. Konusu piyasadaki mal darlığıyla ilgiliydi. Ayrıca, hükümetin ithal iznine tabi tuttuğu bazı mallara izin verilmesinde yolsuzluklar yapıldığı hakkındaki iddialara değiniyordu. Bakan’ın o konularda açıklama yapmasını istiyordu.

Önerge, grubun 22 Kasım 1955 günkü toplantısında görüşüldü. Başbakan Adnan Menderes, o gün grup toplantısında yoktu. Resmi bir ziyaret için gittiği Bağdat’taydı. Başbakan’a, Başbakan Yardımcısı ve partinin Genel Başkan Yardımcısı olarak Fuad Köprülü vekâlet ediyordu.

Söz alan önerge sahibi ve diğer milletvekilleri, piyasada artık kalay, çivi, mıh, otomobil lastiği, gözlük camı dahil, en basit ihtiyaç maddelerinin bile bulunmadığını belirttiler. Bazıları, Sıtkı Yırcalı’nın çok dürüst bir politikacı olduğunu, ancak Ticaret Bakanlığı’nın “batakhane”ye döndüğünü, oradan rüşvet vermeden çıkmanın mümkün olmadığını söylediler.

Ayrıca, somut olarak da, bir “çürük lastik” sorunundan söz ettiler. Yurtdışından “tahsis” yoluyla ithal edilen lastiklerin çürük çıktığı, bunda hükümet üyelerinden birinin hırsının sorumluluğunun bulunduğu iddialarını dile getirdiler.

Ticaret Bakanı Sıtkı Yırcalı’nın bu eleştirilere verdiği cevaplar, grubun çoğunluğunca tatmin edici bulunmadı. Bakan, hükümetin ülkeyi kalkındırma hedeflerine yönelik tercihlerinin, bir genel iktisadi politikanın parçaları olduğunu, mal darlığı gibi konuların o genel politikayla birlikte tartışılması gerektiğini söyledi. Yolsuzluk iddialarıyla ilgili olarak değinilen ithal tahsislerinin ise sadece Ticaret Bakanlığı tarafından değil, bir bakanlar komitesi tarafından yapıldığını söyledi.

Ali Ceylan

Kırklareli Milletvekili Ceylan, piyasadaki

mal darlığıyla ilgili bir önerge verdi.

Ticaret Bakanı’ndan bilgi istedi.

Hüseyin Ortakçıoğlu

Çorum Milletvekili Ortakçıoğlu

“Soru yetmez. Soruyu gensoruya

çevirelim” dedi.

Bu açıklamalarla tatmin olmayan milletvekillerinden biri Çorum Milletvekili Hüseyin Ortakçıoğlu’ydu. O sırada hükümete muhalefet edenler arasındaydı. (Daha sonraları hükümet destekçisi olacak ve 1960’taki Tahkikat Önergesi’nden sonraki Yetki Kanunu’nun imzacıları arasında bulunacaktı.) Ticaret Bakanı hakkındaki soru önergesinin bir “gensoru önergesi” haline getirilmesini istedi. Başkanlığa bununla ilgili bir önerge verdi.

Grupta verilen bir gensoru önergesi, görüşmelerin genişletilmesi ve sonuçta Bakan’ın görevde kalıp kalmayacağının gene grupta oylanması talebini içerir. Önergenin kabul edilmesi, Sıtkı Yırcalı’ya karşı öne sürülen suçlamaların ciddi olduğuna karar verilmesi anlamına gelir.

Grup, önergenin bir sonraki toplantının gündemine alınmasını uygun gördü. Önerge o toplantıda oya konularak, kabul edilirse görüşmeler başlayacak, sonuçta da Bakan’ın görevinde kalıp kalmayacağı oya konulacaktı.

Gruptaki kıyamet günü

Bir sonraki toplantı, 29 Kasım günüydü. Kıyamet, işte o gün koptu.

Grubun o günkü toplantısı, Başbakan’ın kürsüden yaptığı konuşmada, Demokrat Partili milletvekillerine “Siz isterseniz hilafeti bile getirirsiniz” dediği toplantıdır. O söz tutanaklara geçmemiştir. Ama DP’nin Genel Yönetim Kurulu Üyesi Rıfkı Salim Burçak’ın tuttuğu notlara dayanarak yazdığı anılarda yer alır.

Ali Muzaffer Tanöver:

“Gensoru, sadece Ticaret Bakanı

için olmasın. Tüm hükümeti

kapsasın.”

Yunus Muammer Alakant:

“Bir hafta ertelemeye gerek

yok. Görüşmeler

hemen başlasın.”

Toplantının gündeminde Hüseyin Ortakçıoğlu’nun bir önceki toplantıda Ticaret Bakanı Sıtkı Yırcalı hakkında verdiği gensoru önergesi vardı. Daha doğrusu, bir önceki toplantıda soru önergesinin gensoruya dönüştürülmesi önergesi...

Başbakan Adnan Menderes Bağdat’tan dönmüş, toplantıya katılmıştı. Hükümet kanadı toplantı öncesinde konuyu kendi arasında görüşmüş, “Kabul edelim de herkes eteğindeki taşı döksün. Mesele kapansın” kararı almıştı.

Önergeye bakanlar da kabul oyu verdiler, hükümeti destekleyen milletvekilleri de... Yeni Grup Başkanı Dr. Burhanettin Onat, sonucu “oybirliğiyle kabul edilmiştir” diye açıkladı.

Sadece Ticaret Bakanı’nı hedef alan önergenin görüşülmesi başlayacaktı ki, beklenmedik bir şey oldu: Kastamonu Milletvekili Ali Muzaffer Tanöver, başkanlığa yeni bir önerge verdi. Oybirliğiyle kabul edilen önergenin kapsamının genişletilmesini ve hükümetin tümünün icraatını içine almasını istedi.

İstek kabul edilirse, sonucu şu olacaktı: Söz alan hatipler, sadece Ticaret Bakanı’nın değil, Başbakan da dahil tüm hükümet üyelerinin icraatı üzerinde konuşabileceklerdi. Sonuçta da, sadece Yırcalı’nın değil, Başbakan başta olmak üzere tüm hükümetin görevde kalıp kalmaması oylanacaktı. Yani grup “kalsın” kararı vermezse, hükümet, o gün düşmüş olacaktı.

Ali Muzaffer Tanöver, 40’lı yaşlarının başında bir hukukçuydu. Grubun, 1954’te seçilen yeni milletvekilleri arasındaydı. Kürsüye çıkıp önergesini savunmak istiyordu. Ama o sırada Başbakan Menderes’in söz istediği görüldü.

Menderes, Ticaret Bakanı’yla ilgili önergenin sahibi Hüseyin Ortakçıoğlu ile bunun hükümetin tümünü kapsamasını öneren Ali Muzaffer Tanöver’e grupta memleket meselelerinin konuşulmasına fırsat verdikleri için teşekkür etti.

“Ancak” dedi, “hükümet bugün için, Ticaret Bakanı’yla ilgili önergeye göre hazırlanmıştır. Onu bugün görüşelim. Öteki önergeye hazırlanmamız için bize bir hafta mehil vermenizi rica ederim.”

Başbakan kürsüden inince, gene beklenmedik bir şey oldu. Menderes’in eski bakanlarından biriyken sonradan “yayla”ya çıkanlardan Yunus Muammer Alakant söz istedi. Başbakan’ın isteğinin karşısına çıktı. Şöyle dedi:

“İki önerge birbiriyle iç içedir. Onları birleştirerek görüşmeliyiz. Hükümetin ikincisi için ayrı bir hazırlık yapmasına gerek yok. Birincisine hazır olduğuna göre, bu hazırlık, ikincisine de yeter.”

Alakant’ın teklifi grubun çoğunluğunca alkışlandı. Bu, yapılacak bir oylamada Başbakan’ın önergesinin reddedilebileceğinin göstergesiydi.

Başbakan bunu sezdi. Yeniden söz aldı. Özetle dedi ki:

“Madem ki ısrar ediliyor, o zaman hükümet olarak teklifimizi geri alıyoruz. İkisini de hemen görüşelim, çünkü aksi takdirde ‘Hükümet gidiyor, hükümet geliyor, hazırlıklar var’ gibi dedikodular artacak. Bunun önüne geçmek için bugün bu işi halledelim. Müspet veya menfi bir sonuç alalım. Partimizi temize çıkaralım.”

Başbakan bunları söyledi ama, hükümetten yana olan milletvekillerinin çoğu, onun bu konuşmayı istemeye istemeye yaptığını düşünüyordu. Tanöver’in önerisinin görüşülmesinin ertelenmesinden yanaydılar.

Başkan, Ortakçıoğlu ile Tanöver’in önerilerinin birleştirilerek hemen görüşülmesini oya koydu.

Oylar sayıldı. Teklif 108 oya karşı, 178 oyla kabul edildi.

Gensoru önergesinin hükümetin tümünü kapsayacak şekilde görüşülmesi başladı.

İlk istifa Yırcalı’dan

Bundan sonrasında olup bitenler, daha öncekilere göre, daha da beklenmedik gelişmelerdi. Özetleyelim:

Önce Ticaret Bakanı Sıtkı Yırcalı konuştu. Piyasadaki darlığın hükümetin genel ekonomik politikasının sonucu olduğu yolunda bir önceki grup toplantısında söylediklerini tekrar etti. Kendisinin ve bakanlığın çalışmalarını tüm ayrıntılarıyla savunurken, o genel politikayı da savundu ama, bu savunma, konuşmayı izlerken canının sıkıldığını mimikleriyle ve el hareketleriyle belli eden Başbakan’ı tatmin etmedi.

Başbakan, Yırcalı’nın okuduğu rakamlardan da memnun olmadı. Bir ara birden ayağa kalkıp toplantı salonunun dışına çıktı. Biraz sonra elinde bir kâğıtla geri döndü. Kâğıdı bir görevliye verip kürsüdeki konuşmasına devam eden Yırcalı’ya gönderdi. Yırcalı, bunu alıp okuyunca şu anlaşıldı:

Başbakan, onun ülkedeki kalay ve teneke kıtlığı hakkında verdiği bilgilere karşı, o kıtlığın giderilmesi yolundaki tedbirlerle ilgili rakamlar vermişti.

Fakat Yırcalı’nın uzun konuşmasının asıl son cümlesidir ki, o günkü depremin ilk sarsıntısını oluşturdu.

O son cümle şöyleydi:

“Ben sandalyeye dört elle sarılacak bir adam değilim. Grup huzurunda bakanlıktan çekiliyorum.”

Yırcalı, kürsüden inip yerinde bir iki dakika oturduktan sonra, salondan çıktı gitti.

Bu istifa, görüşmeleri yerlerinden izleyen hükümet üyelerini şaşırttı. Herkes şunu biliyordu: Başbakan, toplantıdan önce Yırcalı ile yaptığı görüşmede, onun gruptaki eleştiriler karşısındaki şikâyetlerini dinlemiş, fakat ondan, hiçbir şart altında istifa etmemesini istemişti. Yırcalı, bu talep karşısında sessiz kalmıştı. Ama bu sessizliği Başbakan ve bakanlar “istifa etmez” diye yorumlamışlardı.

Bakanlar Kurulu sıralarında ve hükümeti destekleyenler arasında bu şaşkınlık hali devam ederken, “yaylacılar” Yırcalı’nın istifa açıklamasını sürekli alkışlarla karşılamışlardı. Ama artık, bunun arkasının gelmesini bekliyorlardı.

Bir yandan Yırcalı’ya alkışlar, bir yandan hükümetçiler kanadından uğultular... Ve yer yer taraflar arasındaki tartışmalar... Bu durumu Menderes’in en yakın çevresinde kalmaya devam eden Dr. Mükerrem Sarol, anılarını anlattığı kitapta şu tekerlemeyle anlatıyor:

“Yerden göğe küp dizseler

En alttakini çekseler

Seyreyle sen gümbürtüyü.”

Menderes’in konuşması uzun ama, etkisiz.

Gerisini Sarol’un anlatımından izleyelim:

“Uğultular arasında istizah (gensoru) önergesi sahibi Hüseyin Ortakçıoğlu kürsüye geldi. İktisadî vaziyetin kötülüğü üstünde durdu; hayat pahalılığının taşınılmaz boyutlara ulaştığını, vatandaşların yoksul ve muzdarip bulunduğunu, tevzi (dağıtım) işlerinin bozuk ve keyfi olduğunu belirterek kamyon ve lastik işlerindeki usulsüzlük üzerinde durdu.

Zonguldak mebusu Hüseyin Balık uygunsuz işlerin mevcut olduğunu ısrarla iddia etti. Başbakan’a hitaben ‘Menderes kendine ve bize yazık ediyorsun, etrafını temizle’ diye bağırdı. (...)

Hüseyin Balık konuşurken grubun asabiyeti öfkesi artıyordu, yer yer homurdanmalar duyuluyordu.

Menderes (kürsüye geldi) heyecanını ve asabiyetini frenleyerek belki iki saate yakın bir konuşma yaptı. Sakin, mutedil, yatıştırıcı bir üslûp kullanarak istifanın hükümete sirayetini önlemeye çalıştı. (...)

‘Vatandaşların şikâyetlerine hak vermemek, madde darlığının meydana getirdiği sıkıntıları, haksız fiyat artışlarını görmemezlikten gelmek mümkün değildir. İşlenmiş birtakım hata ve ihmalleri kabul ediyorum, bunlar sizin değerli irşatlarınızla en kısa zamanda düzeltilecektir’ diyerek ispat hakkı konusuna temas etti. ‘Bizim bu hakkı vermekten korkumuz yoktur. Çok şükür alnımız açıktır’ dedi ve kürsüden indi.

O sırada grubun arka sıralarında bağıranlar oldu. İspat hakkı mevzuu yüzünden kıyametler koptu. ‘19 arkadaşımızı partiden istifaya mecbur bıraktınız veya bir kısmını partiden ihraç ettirdiniz’ sesleri yükseldi.

Menderes’in kürsüdeki tavrı, üslûbundaki yumuşaklık, grubun gururunu ve ruhunu okşamaktaki çabaları hiçbir yarar sağlamamıştı. Grubun bir kısmı taşlaşmış, donuk, soğuk ve sanki şartlanmış gibiydiler.”

Sarol’un o grup toplantısındaki notlarında belirttiğine göre, kürsüye çıkanlar arasında Menderes’e yakınlığı ve bağlılığıyla tanınan daha birçok hatip de vardı. Bunlar, çeşitli yolsuzluk iddialarını öne sürüyorlardı.

Bu iddialardan bazıları, o zamanki Yeni Sabah gazetesinde yayınlanmıştı. Yeni Sabah’ın sahibi Safa Kılıçlıoğlu o sırada Menderes ile iyi ilişkiler içine girmişti ama, Maliye Bakanı Hasan Polatkan’la arası açıktı. Gazetesi, onun bacanağıyla ilgili iddialar öne sürüyordu. İstanbul Milletvekili Samim Yücedere, o iddialarla ilgili olarak çok daha ayrıntılı bir konuşma yaptı.

Sarol anlatmaya devam ediyor:

“Artık ipin ucu kaçmıştı, arka sıralarda mebuslar hatibin iddiaları yüzünden aralarında münakaşalar yapıyorlar, yüksek sesle gürültüler çıkarıyorlardı. Menderes teessüründen kahroluyordu, yüzü bir sararıyor ve bir kararıyordu. Şaşkın bir halde idi. Sinirleri bozulmuştu. Yeni Sabah gazetesinde okunan haber ve iddialar milletvekillerinin dilleri ile aynen grup müzakerelerine getiriliyordu.

Ticaret Bakanı Yırcalı’nın verdiği cevaplar grubu tatmin etmedi. Soru önergesi

“gensoru”ya dönüştürüldü. Yırcalı’dan sonra eleştirilerin yöneldiği bakan,

Polatkan’dı. Daha sonra sıra Zorlu’ya geldi.

Zavallı Başbakan yeniden söz almaya mecbur kaldı. ‘Ben Sıtkı Yırcalı gibi istifa ediyorum demeyeceğim, takdiri yüksek heyetinize bırakıyorum’ derken, grupta karşılıklı kavgaya benzer münakaşalar oldu.

Menderes’in bu sözü, petrol dökülmüş bir paçavranın ocağa atılışı gibi mebusları tutuşturdu. Ölçüsüz hareketler başladı.

Zeki Erataman oturduğu yerden Menderes’in yüzüne karşı istifa etmesini bağırdı. Başbakan’a büyük hayranlıkla bağlı bulunan İzmir mebusu Danyal Akbel, Doktor Zeki ile kavgaya tutuşarak üstüne hücum etti. Bir süre birbirlerini tartakladılar, araya girenler onları birbirinden güçlükle ayırdı.

Memleketin gözbebeği Menderes, vatandaşların büyük ümidi iktidar grubu, içten ve dıştan yapılan tahriklere dayanamamış manasız acıklı bir bunalımın pençesine yakasını kaptırmıştı. (...)

Menderes’in dili keskin bir bıçak gibi idi. Hüseyin Balık’ın ithamlarını, iddialarını şiddetle reddetti. Balık’ın çıkarlarını sağlamak için kendisine yaptığı teklifi kabul etmediğinden garazkâreca hakaret ettiğini açıkladıktan sonra birdenbire makam değiştirerek grupta şikâyet mevzuu olan ve hitaplara maruz kalan bakanları kürsüye davet ederek kendilerini savunmalarını ve icap ediyorsa, çekilmelerini işaret etti, kürsüden indi.

Arkasında ne alkış, ne takdir sadece gürültü ve uğultu... O güne dek bin türlü tehlikelere karşı sıkılmış yumruk gibi Başvekil’in yanında yer almış olan Meclis grubunun ruh örgüsünde hazin çözülmeler başlamıştı.”

Zincirleme istifalar

Mükerrem Sarol’un, Menderes’in durumuna üzüntülerini ifade ederken eleştiriler yönelttiği DP Grubu çoğunluğu, giderek daha da sertleşti. Başbakan’ın, eleştirilere karşı kendilerini savunsunlar diye kürsüye davet ettiği bakanlar da söz almaya başladılar.

İlk olarak Hasan Polatkan kürsüye geldi. Hakkındaki iddiaları kesin bir dille reddetti. O da “Tahkikat yapılsın. O tahkikatın selametle yapılması için istifa ediyorum” dedi.

Grup çoğunluğu, bu gidişin arkasını bekledi. “Yayla”dan “Zorlu, Zorlu” sesleri yükseldi. Fatin Rüştü Zorlu’nun da aynı şeyi yapması isteniyordu.

Zorlu da kürsüye çıktı. Zorlu’nun, o sırada üç görevi vardı. Biri, Devlet Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığıydı. Aynı zamanda Dışişleri Bakanlığına da vekâlet ediyordu. Bakanlığının yanında, ithal mallarına döviz tahsisi yapan Bakanlar Komitesi’nin de üyesiydi.

Ayrıca, milletvekili seçildiği 1954 yılından önceki görevi olan NATO daimi delegeliğinden de, bakan olmasına rağmen, hâlâ ayrılmamıştı. Bu, herhalde Menderes’in de tercihiydi. Menderes, Zorlu’nun diplomatlığına güveniyordu. NATO, o sırada Türkiye’nin dış politikasında en fazla önem verdiği kuruluştu. Oradaki delegelik ile hükümetteki bir bakanın aynı kişi olması, dışişlerinin yürütülmesinde kolaylıklar sağlayabilirdi. Zorlu o işi de bu gerekçeyle sürdürüyordu.

Fakat şu durum da DP’li siyasetçilerin gözüne batıyordu:

NATO daimi delegesinin resmi ikametgâhı Paris’teydi. Zorlu, bakan olarak Türkiye’deki işlerinden fırsat buldukça NATO’daki işleri yürütmek için Paris’e gidiyor, orada kalıyordu.

Meclis’teki DP’liler dahil, birçok siyasetçiye göre, bir ayağı Türkiye’de, bir ayağı Paris’te olan, rahatı ve keyfi yerinde bir ayrıcalıklı kişiydi Zorlu.

2000’li yıllardaki bir başbakanımızın diplomatlar için kullandığı sözcükle bir “monşer” yani... Öteki politikacılar gibi Türkiye’deki seçmenleriyle ilgilenmek gibi bir zorunluluğu da yok. Onun işi salonlarda, kokteyllerde, törenlerde... Ayrıca, o sırada en değerli, en bulunmaz varlık sayılan “döviz”in kullanılmasındaki “tahsis” yetkisine sahip olan bakanlardan biri de o. Türkiye’nin o döneminde bundan daha gıpta edilecek bir hayat yaşayan başka politikacı yok.

Fatin Rüştü Zorlu’nun, DP Grubu üyelerinin büyük bir kısmının gözündeki imajı öyleydi.

Bu yüzden de kürsüde bulunduğu sırada en fazla sataşılan bakan o oldu.

Sarol anlatıyor:

“(Zorlu) paniğe kapıldı. Kürsüde sesi iyi duyulmuyordu. Döviz komitesinden çekildiğini bildirdi. Bununla yetinmemeye kararlı olan mebuslar koro halinde ‘NATO delegeliğinden, bakanlıktan’ diye bağırdılar. Bunun üzerine Fatin Rüştü Zorlu ‘Peki efendim, öyleyse NATO delegeliğinden de, vekâletten de çekiliyorum’ dedi ve kürsüden ayrıldı.

Grup hızını alamamıştı. Hâlâ kurban istiyordu. Bu arada bir kısım mebuslar, o ara salondan dışarı çıkan Osman Şevki’nin (Çiçekdağ’ın) adını söyledilerse de Adliye Vekili çoktan salonu terk etmişti.”

(Not: Burada bir hatırlatma yapayım: “Bakan”, “milletvekili”, “gensoru”, “önerge” gibi –benim de kullandığım– kelimeler bugünkü anayasa dilinin kelimeleridir. 1955’teki anayasa dili başkaydı. Gerçi 1945’le 1952 arasındaki anayasa dili bugünkü gibiydi ama, daha önceki kitaplarda belirtmiştim –1952’deki anayasa değişikliğiyle– yeniden eski dile dönülmüştü. 1924 Anayasası’ndaki terimlerin kullanılmasına başlanmıştı. Bakan yerine “vekil”, milletvekili yerine “mebus”, gensoru yerine “istizah”, önerge yerine “takrir” kullanılıyordu. Ben o zamanki konuşmalardan, yazılardan alıntı yaparken, metinleri aynen aldığım için, o metinlerde eski kelimeler kalıyor. Bunlardan bazılarının karşılığını, eğer anlaşılamaması ihtimalini görürsem, parantez içinde yazıyorum. Eğer o ihtimali görmezsem yazmıyorum.)

Semih Günver anlatıyor

Burada ülkemizin değerli diplomatlarından –aynı zamanda da değerli yazarlarından– rahmetli Büyükelçi Semih Günver’in Fatin Rüştü Zorlu’nun o günüyle ilgili bir anısı var. Günver’in Fatin Rüştü Zorlu’nun Öyküsü adlı kitabından o bölümü buraya almak istedim.

Günver o sırada Dışişleri Bakanlığı’nda, iktisadi işlerle ilgili bölümde görevli. Meclis’teki Demokrat Parti Grubu’nun toplandığı o gün, Bakan’ın Özel Kalem Müdürü Ziya Tepedelen’den bir telefon geliyor. Tepedelen diyor ki: “Bakan grupta iktisadi durumumuzla ilgili bir konuşma yapacak. Ona çok acele birtakım bilgiler gerekiyor. Derhal ne alacaksanız alın, Meclis binasına gidin...”

Günver, yanında o zamanlar Ticaret Dairesi’nde göreve başlamış olan –sonraki Büyükelçi– Kâmran İnan’la birlikte bir yığın dosyayı toparlayıp oraya gidiyor.

Günver’in anılarından izleyelim. (Semih Günver, Fatin Rüştü Zorlu’nun Öyküsü, Bilgi Yayınları):

“Bir taksiye atladık. Ankara Palas karşısındaki eski Meclis binasına gittik. Koridorlarda normal olmayan bir kaynaşma mevcuttu. Köşelerde gruplar toplanmış, sigara dumanları etrafı sarmıştı. Süratli adımlarla gidip gelenlerin suratları asıktı. Bir şeyler dönüyodu.

Zorlu ile karşılaştık. Bizi, giriş kapısının solundaki encümen salonuna soktu. ‘Burada bekleyin. Sizden isteyeceğim bilgileri, hemen bir kâğıdın üzerine yazıp içeriye yollayın’ dedi. Gözleri bulanık, belli ki kafası karışıktı. Yapacağı konuşmayı zihnen hazırlamakta olduğu anlaşılıyordu.

Ekonomik durum parlak değildi. İthalat kısılmıştı. Döviz gelmiyordu. Dış ticari borçlar birikmişti. Kredi ve hele döviz talepleri karşılanamıyodu. Dış yardımlar azalmıştı.

Menderes, Zorlu’yu Hasan Polatkan ve Sıtkı Yırcalı ile birlikte Döviz Komitesi’ne üye yapmıştı.

Komitenin başı dertte idi. Ne yapılsa beğenilmiyor, eleştiriliyor, istekleri yerine gelmeyenler ortalığı karıştırıyorlar, iftiralar, ithamlar durmadan yağıyordu. (...)”

Semih Günver ve Kâmran İnan, encümen salonunda bir süre bekleşirler. Sonra içeriye gizli toplantılarda görevli olan işitme ve konuşma engelli kavaslardan biri gelir. Onlara bir kâğıt getirir. Kâğıdın üzerinde Zorlu’nun el yazısıyla “bakır rakamları” yazılıdır.

Günver bunu ve gerisini şöyle anlatıyor:

“Bulunduğumuz odaya, salonda konuşanların sesleri boğuk bir halde geliyordu. Bağırıp çağıranlar duyuluyordu. İçeriye sağır ve dilsiz kavas girdi. Elinde bir yerden yrtıldığı intibaını veren bir kâğıt vardı. Üzerinde Zorlu’nun el yazısı ile: ‘Bakır rakamları’ kaydı mevcuttu. (...) Bakır rakamlarını gönderdik.

Biraz sonra, sağır dilsiz görevli yine geldi. Bu kez pamuk rakamları isteniyordu. Toplantı salonunda sesler yükseldi.

Encümen salonunun kapısının önüne çıktık. ‘İstifa. İstifa!’ diye haykırışları duyduk.

Sanki kıyamet kapuyordu.

Bu arada Polatkan ve Sıtkı Yırcalı’nın isifaya zolandıklarını ve onların da istifa ettiklerini öğrendik. Partinin isyan halindeki milletvekillerine Menderes, kurbanlarını teker teker sunuyordu. Sıra Zorlu’ya geldi. Dayanamadım. Meclis salonunun aralık kalan yan kapısından içeriye baktım.

Zorlu kürsüye çıkmıştı. ‘Arkadaşlar!..’ diye söze başlamak istedi. ‘Fatin Rüştü Zorlu. En uzun boylu. İstifa, istifa’ sesleri yükseldi. Zorlu bir daha denedi: ‘Arkadaşlar, Tükiye’nin iktisadi...’ Arkasını getiremedi. İstifa sesleri daha da yükselmiş, daha da çoğalmıştı.”

Semih Günver, Zorlu’nun istifa edişini de işittikten sonra aralık duran yan kapıdan ayrılır, encümen salonuna dönerken koridorda eski Dışişleri Bakanı Fuad Köprülü’ye rastlar. Köprülü’nün Fatin Rüştü Zorlu’yla arasının hiç iyi olmadığı herkesçe biliniyor. Bu duygusunu Köprülü’nün bakanlığı sırasında da görevde olan Semih Günver’den gizlemez. Günver’den izleyelim:

“Bu sırada, Prof. Fuad Köprülü, dudaklarının arasında ağızlığı, sigarasının dumanlarını içine çekip dışarı savurarak yanımızdan geçti. Mutsuz görünmüyordu. Etrafında arkadaşları bir muhafız kıtası gibiydiler. Önümde durdu. ‘Semih, ne bekliyorsun burada? Zorlu istifa etti, haydi sen de işine dön’ dedi.

Fatin Rüştü Zorlu, Meclis kürsüsünde bakanlıktan

istifa ettikten sonra, milletvekilliğinden de istifa etmeyi

düşünmüş... Bu haber, ertesi günkü gazetelerde “istifa

etti” diye yayınlandı ama, doğrulanmadı. Günver

o konuda da bildiklerini anlatıyor.

‘Emredersiniz, yalnız bakanın çağrısı üzerine buraya geldik. İstifa etti diye veda etmeden kaçıp gidersek ayıp olmaz mı?’ tepkisini gösterdim.

‘Ayıp olur. Bekle öyle ise’ cevabını verdi ve merdivenlerden üst kata, etrafındakileri de sürükleyerek çıktı.

Biraz sonra Zorlu göründü. Tam şaşkınlık içindeydi. Üzerinde siyah kaşmir paltosu, başında siyah röleve şapkası vardı. ‘Gel benimle’ diye mırıldandı.

Resmi araba bekliyordu. Bakanlığa geldik, makam odasına çıktık. Oda buz gibi idi. Kaloriferler yanmıyordu. Ortada kimseler yoktu. Özel Kalem Müdürü odasında Ziya Tepedelen bekliyordu.

Zorlu kendisini misafir koltuklarından birisine attı. Paltosunu, şapkasını çıkarmayı düşünmedi. (...)

Zorlu’nun yüzü yeşil beyazdı. Gözleri kanlanmış gibiydi. ‘Ne oldu, anlayamadım’ dedi. ‘Niye istifa ettim? Menderes bizi niye savunmadı ve harcadı’ diye söylendi.

Sonra bakışlarında belirli bir muziplik ışığı pırıldadı. ‘Söyle bakalım’ dedi. ‘Sen Fatinist misin? Fuadist misin?’

Gülümsedim: ‘Vallahi ne diyeyim. Siyasette olan biten acaipliklere şahit olan herkes, benim yerimde olsa, ne Fatinistim ne Fuadist, olsa olsa oportünistim’ cevabını verirdi.

Zorlu nüktedan sayılmazdı ama, şakadan anlardı. Güldü.”

Zorlu ve “kûsuf”...

Semih Günver, Fatin Rüştü Zorlu’nun o akşamdan sonra duygusal açıdan çok sarsıldığını, “kûsufa uğradığını” (güneş tutulmasına uğramış gibi bir psikoloji içine girdiğini) yazıyor. İstifasından ve yerine Fuad Köprülü’nün gelmesinden sonra da, Zorlu’yla görüştüğünü belirtiyor ve izlenimlerini anlatıyor:

“Zorlu, tam bir kûsufa uğramıştı. İnzivaya çekilmişti. Menderes’e kızmıştı, küskündü. İhanet edildiği inancındaydı.

Siyasi hayata atılmayı, bakan olmayı o istememişti. Menderes onu bu maceraya ısrarla itmişti. Seçimlerden bu yana, Menderes ile hiç ihtilafa düşmemişti. Her işte ondan talimat almış ve bilgisi dışında hiçbir teşebbüste bulunmamıştı.

Çalışmıştı, çok çalışmıştı. Başarılı olmuştu. Bazı ahvalde başarıyı sağlayamamışsa, bunun da sorumlusu kendisi değildi. Başbakan, kendisini ne için arenadaki aslanların önüne atılan Hıristiyanlar gibi grupta tek başına bırakmıştı? (...)

Çocukluk ve sıra arkadaşı Settar İksel’in Yenişehir’deki küçük dairesini sığınak gibi kullandı. Aylarca kimse ile temas aramadı. Yalnız yakın arkadaşları, Esenbeller, Versanlar, Tepedelenler kendisini sık sık aradılar.

Ben de bir iki kez bu dairede Zorlu’yu gidip gördüm. Benden bazı bilgiler istemişti. Küçük evinde çalışmalarına devam ediyor, olayları yakından izliyor, bizlere de bazen telkinlerde bulunuyodu.

Ne Menderes onu arıyordu, ne de o Menderes’i. Bu durum aylarca sürdü. (...)

Zorlu, bu uzaklaştırılma devresinin başlarında Menderes’e haber yollattı. Siyasi hayattan ayrılmayı ve mesleğine dönmeyi istediğini bildirdi.

Bu arzusunda samimi idi. Kendisine yeni ve huzurlu bir hayat kurmak istiyordu. Menderes’e çok kırılmıştı. Menderes ona Bern Elçiliği’ni teklif etti. (...)

Ben, evinde bir görüşmemizde, Bern’e gitmesini tavsiye ettim. Siyasi hayatın başına bela getirebileceğini söyledim. İç politika için yetişmemiş olduğunu, karakterinin, mizacının farklı bulunduğunu bir kez daha hatırlattım. (...)

Fakat, yakınları, kadın erkek, Zorlu’yu aksi istikâmette etkilediler. Sabretmesini, biraz daha beklemesini, siyasetten ayrılmamasını, er geç yeniden Dışişleri Bakanı olacağını söylediler. İyi niyetli oldukları kadar sağlam bir hamiyi kaybetmek de istemiyorlardı.

Zorlu da Bern Büyükelçiliği gibi nispeten pasif ve önemi az bir görevi kendisine layık görmemeye başlamıştı. Onlara uydu. Hata etti.

Kendisi için hata etti. Yoksa, Dışişleri Bakanı olarak memlekete büyük hizmetler görecekti.”

Koraltan’ın odasında

Şimdi, yeniden Meclis binasındaki duruma dönelim:

Fatin Rüştü Zorlu’nun toplantı salonundan çıkışı sırasında, Başbakan da geri kalan bakanlarla birlikte gruptan ayrılmıştı. Hep birlikte Meclis Başkanı Refik Koraltan’ın makam odasına girdiler.

Meclis binasında Başbakan’ın da bir makam odası vardı. O daha küçüktü. Başbakan arada bir o odaya da girip çıkıyordu. Milletvekillerinin büyük kısmı ise, aşağıda grup toplantısında kalmaya devam ediyorlardı. “Yaylacılar” bir tarafta, hükümetçiler bir tarafta, aralarında konuşuyorlardı. Bazen iki taraf arasında tartışmalar oluyordu.

O günkü grup toplantısıyla ilgili anılarını anlatan Mükerrem Sarol ile Rıfkı Salim Burçak, aşağıda kalanlar arasındaydı.

Başbakan Menderes’le birlikte, Meclis Başkanı Refik Koraltan’ın makam odasına çıkanlar arasında ise, o sırada hem bakan, hem de Genel Yönetim Kurulu üyesi olan Samet Ağaoğlu vardı. Samet Ağaoğlu da Arkadaşım Menderes adlı anı kitabında, Koraltan’ın odasında olup bitenleri şöyle anlatır:

“Menderes o gece de zor anlarında kapıldığı ruh haleti içindeydi, gözleri önünde birer birer yıkılan bakanların imdadına koşuyordu. Kâh Meclis’teki odasında, kâh Koraltan’ın yanında, Meclis salonundan gelen kızgın sesleri işitmemeye çalışarak, ne olacak, ne olacak deyip saçları karışık dolaşıp duruyordu. Sonunda çekilmeye karar verdi. Hatta istifasını yazarak Koraltan’a bıraktı.”

Sarol’dan Menderes’e: “Sen lokomotifsin. İstifa edemezsin”

Aşağıda grup toplantısındaki durumu ise Sarol’dan izleyelim:

Sarol, anılarında gruptaki manzaraya bakarak çok üzüldüğünü ve toplantıda Başbakan’a yapılanın haksızlık olduğunu yüksek sesle söylemeye başladığını yazıyor. Anlattığına göre, söylediklerini işitenler, etrafında toplanmaya başlamışlar. Bazıları ona diyorlar ki:

– Sarol, sen ne söylüyorsun Allah aşkına? Bizim Menderes’ten bir şikâyetimiz yok. O bizim değişmez liderimizdir, başımızdır, canımızdır.

Bunun üzerine Sarol’un kafasında –kendi ifadesiyle– “bir kurtuluş ışığı, şimşek gibi çaktı.”

Başbakan’ın da öteki bakanlar gibi istifa etmesi ihtimali aklına geldi. Hemen salondan çıkıp Başbakan’ın nerede olduğunu sordu. Başbakan’ın Meclis Başkanı Refik Koraltan’ın makam odasında olduğunu öğrendi. Oraya gitti. Makam odası, bakanlar ve hükümet taraftarı milletvekilleriyle hınca hınç doluydu. Samet Ağaoğlu da onlar arasındaydı.

Mükerrem Sarol, hemen bir koltuğun üzerine çıktı ve Başbakan’a hitaben bir konuşma yaptı. Anlattığına göre, aynen şöyle dedi:

“Siz partinin reisisiniz. Alelâde başvekil değilsiniz. Hükümeti bırakıp gidemezsiniz. Aylardır, içeride dışarıda fitne ve fesat ocaklarını işlettiler. Bizi bu perişan hale getirdiler. Arkadaşlar ayrılabilir, nöbet değiştirmiş olurlar, ayrılmaları haysiyet kırıcı değildir. Sen iktidar katarının lokomotifisin. Çekilip gitmeye hakkın yok. Halk Partisi pusuda böyle bir neticeyi bekliyor. (...) Grubun sana tükenmez sevgisi vardır, çekilemezsin, parti parçalanır, perişan oluruz. Millet bizi telîn eder. İn aşağıya tek başına itimat talep et.”

Sarol’un bu sözlerini Samet Ağaoğlu, bir toprak adamının aklına gelen son çare olarak tanımlıyor ve şöyle diyor:

“Kuraktan, taşkından veya yangından hiç değilse tohumları kurtarmak!. (...)

Menderes, bu sözlerle birden toparlandı. Önünde yalnız tohumu değil, daha başka birçok şeyleri kurtaracak yolun açıldığını görüyordu. Hükümet üyelerinin bu nasıl olur, nasıl olur demelerine aldırmadan, içimizden bazılarının, fakat böyle bir hareket arkadaşlarınızı, grup ve halk karşısında, hatta haysiyetlerine kadar yıpratır, feryatlarını hiçe sayarak salona indi.”

Görüşmelerin sonucunda bakanlar istifa ettirildi ama, Menderes’in parti başkanı olarak

grubun güvenoyuna başvurması ve makamını muhafaza etmesi kararlaştırıldı.

Sarol ve diğer kaynaklar, Başbakan Menderes’in, bu fikri işitir işitmez benimsediğini ve hemen hükümet üyelerini yan odaya çağırıp durumu görüştüğünü belirtiyorlar. Başbakan o görüşmede tüm bakanların istifalarını vermeyi kabul ettiklerini saptamış, kendisi ise hükümet başkanı olarak tek başına güvenoyuna başvurmaya karar vermiştir.

“Kaderimi size teslim ediyorum”

Menderes, bu görüşmenin arkasından bakanları ve Koraltan’ın odasında bekleyen milletvekilleriyle birlikte grup toplantısına inip söz alarak kararını bildirdi. Şöyle:

“Beş dakikalık bir Bakanlar Kurulu toplantısı yaptık; bakan arkadaşlarım bana: ‘Biz istifa edelim, sen de kendini grubun kararına terk et’ dediler ve hepsi çekildiler. Arkadaşlarımın bu alicenabane hareketleri karşısında ve partimizin hayatının tesanüt içerisinde devamını temin bakımından bu karara ittiba etmenin (uymanın) benim için bir fedakârlık olduğunu biliyor ve şimdi ben de parti reisiniz olarak kaderimi sizin reylerinize terk ediyorum.”

Bu konuşma hükümet taraftarlarıyla birlikte, o günkü tartışmalara katılmayan bir kısım milletvekilleri tarafından da uzun uzun alkışlandı. Konuşmanın hemen arkasından verilen önergelerden biri, “yaylacı”lardan Yusuf Azizoğlu’nun önergesiydi. Konunun bakanlarla tek tek ilgili olmadığını, tüm hükümeti ilgilendirdiğini belirtiyordu. Yapılacak oylamayla tüm hükümete güvenoyu verilip verilmemesi sorusunun cevaplandırılmasını istiyordu.

Konu üzerinde konuşmak için söz alanlara ise grup çoğunluğunun artık tahammülü yoktu. Anlaşılıyordu ki, çoğu artık, bakanların hepsinin istifasından memnundu ama Başbakan’a tek başına güvenoyu vermek istiyordu.

Bu durum karşısında önerge sahibi Yusuf Azizoğlu “Dünyada böyle bir şeyin örneği yok” diye başlayıp, “Ne demek ben parti reisiyim?” diye Başbakan’a soru sorarak sürdürmek istediği konuşmasını bitiremedi. Kürsüden inmek zorunda kaldı.

Hamit Şevki İnce, “Bırakın konuşmayı, oylamaya” sesleri arasında kürsüye de çıkamadan yerine oturdu...

Sonuçta Azizoğlu’nun teklifi reddedildi. Başkan Burhanettin Onat’ın “Başbakan’a tek başına güvenoyu verilmesi” için yaptığı oylamada çoğunluğun o oyu verdiği görüldü. Sonuç, gene çoğunluğun heyecanlı alkışlarıyla karşılandı.

Memnun olanlar, olmayanlar

Bu sonuçtan, tabii, en fazla memnun olanlardan biri, Mükerrem Sarol’du. Başbakan’a “Tek başına güvenoyu” formülünü o önermişti.

Anılarını yazanlardan Samet Ağaoğlu ise bunu şöyle yorumluyordu:

“(Menderes’in) gruptan aldığı cevap, yaşa sesleri ile dolu çılgın alkışlar... Menderes, aslanın önüne sadece birkaç bakanı değil, bütün hükümeti atmıştı. Grubun zaferi büyüktü, hem çok büyük...

Ama Menderes de aynı derecede büyük bir zafere erişmişti. Artık dost ve düşman herkes Demokrat Parti grubunun ona ‘yalnız’ güvendiğini görecekti.”

Ağaoğlu’nun yazdıklarından, kendisinin bu sonuçtan pek memnun olmadığı anlaşılıyor.

Bu memnun olmama halinin bir göstergesi, DP’nin kıdemli ve son kongrede yeniden seçilen Genel Yönetim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Rıftı Salim Burçak’ın anılarında vardır.

Burçak, o grup toplantısının hemen ertesi günü Meclis’e gittiğinde Samet Ağaoğlu’na rastlıyor. Bunu anılarında şöyle anlatıyor:

“Ertesi sabah erkenden Meclis’e uğradım. Samet Ağaoğlu, olağanüstü günlerde görülen heyecanı ile ve hızlı adımlarla koridorları arşınlıyordu. Beni görünce bir kenara götürdü.

Ağaoğlu üzgündü; hatta hiddetli idi. Adnan beyin, bakanlarını grup önünde harcamış olmasını tasvip etmiyordu. Harcananlar arasında kendisi de vardı. Başbakan’ın, tek başına gruptan güvenoyu istemiş olmasını yersiz ve çirkin buluyor, müşterek sorumluluk esasına dayalı kabinenin toptan istifa etmesi gerektiği fikrini savunuyordu.”

Memnun olmayanlardan biri, eski

bakanlardan Rüknettin Nasuhioğlu’ydu.

“Tespih gitti, imame kaldı” diyordu.

Burçak, anılarında Ağaoğlu’nun bu görüşüne kendisinin de katıldığını belirtiyor, Menderes’in gruptaki “zafer”inin onun için olumsuz yanlarının da olduğunu yazıyor. Şöyle diyor:

“Ben de bu görüşte idim. Adnan Menderes’in gruptan tek başına güvenoyu istemesinin Anayasa açısından ortaya çıkaracağı meseleleri bir yana bıraksak bile, kendisi hakkında beslenen güveni sarsacağını ve sadece kabineden bu şekilde ayrılmış olan kişiler üzerinde değil, fakat herkes üzerinde de zamanla fena tesirler bırakacağını düşünüyordum. İşin esasına bakılacak olursa, gruptan muzaffer ayrılmış olan Adnan Menderes, bu parlak zaferini kazandığı gün büyük bir yara da almış bulunuyordu.”

Burçak’ın o gün Meclis’te rastladığı Demokrat Partili siyasetçilerinden biri de eski bakanlardan Rüknettin Nasuhioğlu’ydu. Anılarından onunla ilgili bölümü de aktaralım:

“Adnan Menderes’in gruptan tek başına güvenoyu istemesini Ruknettin Nasuhioğlu da beğenmiyordu, görüşünü şöyle bir teşbihle (benzetmeyle) anlattı: ‘Tesbihin ipi koptu; taneler etrafa dağıldı, elde sadece bir imame kaldı. Biz şimdi bu imameyi ne yapacağız.’ ”

Demokrat Parti ileri gelenlerinden siyasi anılarını yazan veya anlatanlar arasında, partisi içindeki olaylarla ilgili en objektif değerlendirmeler yapan, bence Profesör Rıfkı Salim Burçak’tır. Burçak, bu sonucu Başbakan’ın yaptığı son kısa konuşmaya bağlıyor. Şunları yazıyor:

“Başbakan’ın ‘şimdi ben de kaderimi sizin reylerinize terk ediyorum!’ yolundaki sözleri grup üzerinde çok derin ve okşayıcı bir tesir bıraktı. O serkeş ve isyankâr grubun taşkınlığı şimdi bir anda sıfır noktasına düşerek hava birdenbire değişti. Bundan önce kürsüye kaç defa çıktığı halde grubun direnişini kırmayı ve homurtuları durdurmayı bir türlü başaramayan Adnan Menderes, Demokrat Parti Meclis Grubu’nun şimdi sevgilisi idi.

Başbakan’ın son sözleri, bu söz dinlemeyen grup üzerinde sihirkâr bir tesir bırakmış ve milletvekillerini şaşkınlığa, hatta bir nevi korkuya düşürmüştü: Kendisini yıllardır sevgi ile kucakladıkları liderlerini, bu gürültü ve şamata arasında kaybetmek tehlikesi mi belirmişti? Hükümet üyeleri arasında değişiklik yapılması umumi bir arzu halinde belirmesine rağmen başbakanın değişmesini isteyenler pek küçük bir azınlık teşkil ediyordu. O halde grup, o günkü hiddet ve şiddetin Adnan Menderes’le ilgili olmadığını anlatmak istiyor ve lidere karşı duyduğu bağlılığını açıklamak için şimdi sabırsızlık gösteriyordu.”

“Siz isterseniz hilafeti bile getirirsiniz”

Burçak, bu sonucun açıklanmasından sonra Başbakan’ın da heyecanlandığını ve kürsüye heyecanını belli eden bir görüntü içinde geldiğini belirtiyor. Yaptığı teşekkür konuşmasını da şöyle özetliyor:

“Başbakan, kısa bir teşekkürden sonra: ‘Arslanlar gibi insanlarsınız; siz isterseniz, hilafeti bile getirirsiniz. Size layık olmaya çalışacağım’ diyerek kürsüden indi.

Bir faniye gösterilebilecek en coşkun sevgi karşısında daha fazla bir şey söylemeye herhalde onun da mecali kalmamıştı. Menderes kürsüden inerken, grup tekrar ayağa kalkarak liderini bir daha ve şiddetle alkışladı.”

Menderes o sözü söyledi mi?

Burçak’ın bu notlarındaki “Siz isterseniz hilafeti bile getirirsiniz” sözü, o grup toplantısından sonraki günlerin gazetelerine de yansıdı ve çok tartışıldı.

Meclis’teki grup toplantılarıyla ilgili haberlerin bir bölümü bazen yanlış çıkabiliyor. Bazen de, doğru olsalar bile, grup başkanlığınca, “Doğru değildir” diye tekzip edilebiliyor. O tekzibe karşı da, gazetecilerin gruptaki milletvekilleri arasından “Hayır, doğrudur” demeyi göze alacak tanık bulmaları mümkün olmuyor.

Başbakan’a atfen o zamanın gazetelerine yansıyan “Siz isterseniz hilafeti bile getirirsiniz” sözü üzerine de o zamanlar böyle sorunlar çıkmıştı.

Bazıları dedi ki: “Bu, Başbakan’ın iktidarda kalabilmek için hilafete bile razı olabileceğini gösteriyor.”

Bazıları daha kesin yorumlar yaptılar, Başbakan’ın zaten laikliği korumaya meraklı olmadığını, İslamcılarla işbirliği yapmakta sakınca görmediğini, o sözüyle onlara selam gönderdiğini öne sürdüler.

Başbakan’ın bu sözlerine en kesin tepkiyi gösteren politikacılardan biri, ülkenin o sıradaki en muhafazakâr partisi sayılan CMP’nin Genel Başkanı Osman Bölükbaşı’ydı. Şöyle dedi:

“Bu memlekette hilafet ve saltanatı geri getirebilecek bir kuvveti tasavvura (akla getirmeye) dahi milletimizin tahammülü yoktur. Bu itibarla bu sözleri söylenmemiş saymak lazımdır.”

Menderes’in o sözlerini “söylenmemiş saymak” zaten Menderes de dahil, Demokrat Parti yönetiminin de isteğiydi. İktidar sözcüsü gazeteler, Başbakan’ın grupta o sözü zaten söylemediğini veya o şekilde söylemediğini bildiren haberler yayınladılar. Bu gibi hallerde, o zaman da âdet olmuştu, suçlayacak günah keçisi belliydi. Basına hücum ediliyordu. (O zamanlar medya kelimesi yoktu. Radyo zaten hükümet organıydı. Hedef basındı. Basın denilince de sadece gazeteler ve dergiler akla geliyordu.)

İktidarın sözcüleri, Başbakan’ın grup konuşmasıyla ilgili yayınların, bir kısım gazetelerin kast-ı mahsusa (özel kasıtla) yaptığı tahrifatın (çarpıtmaların) sonucu olduğunu öne sürdüler.

Bir “söyledi-söylemedi”, ve/veya “öyle değil, şöyle dedi” tartışması başladı ve bir süre devam etti.

Konu böylece, tartışmalı halde kaldı.

Söylemiş olsa da...

Rıfkı Salim Burçak’ın da yayınlanan kitabında “tırnak” içinde yayınladığı o konuşma metni, Menderes’in o sözü söylediğini doğruluyor.

Ama burada şuna değinmek istiyorum:

Başbakan Menderes, o sözleri söylemiş de olsa, bunda hilafetle ilgili bir niyet veya hesap aramak, o zamanlar da yanlıştı. Şimdi de yanlıştır.

Menderes, belli ki, o gün saatlerce süren ve çok çekişmeli geçen görüşmelerin sonunda –Burçak’ın da belirttiği gibi– yorgun argın çıktığı kürsüde, parti üyelerinin hoşuna gidecek bir şeyler söylemek istemişti. Amacı, grubun ne kadar güçlü olduğunu, “olmayacak şeyler”i bile yapabilecek kudrete sahip olduğunu ifade etmekti. “Hilafeti getirmek” de, “olmayacak bir şey” örneği olarak aklına gelmişti.

Ama Menderes, o zamanki laiklik anlayışı açısından eleştirilmiş olsa bile, Cumhuriyet ifadesine bağlılıktan hiç ayrılmamış bir politikacıydı. Laiklikten, hilafet meraklılarına taviz vermeyi düşünecek kadar uzaklaşmasına ihtimal verilemezdi.

Hatırlamak gerekir ki, Meclis’te Atatürk’ün anısını koruma konusundaki kanun görüşülürken Atatürk’e ve Cumhuriyet’in değerlerine sahip çıkan en etkili konuşmalardan birini o yapmıştı.

Depremden sonrası...

Evet, Demokrat Parti hükümeti, 1955 sonbaharındaki öncü sarsıntılardan sonra, o sonbaharın 29 Kasımındaki grup toplantısında asıl tahribatı yapan depremi yaşadı. Hükümetin tüm üyeleri gitti. Sadece Başbakan kaldı.

Grup, bütün bakanları istifaya götürdükten sonra Başbakan’a güvenoyu verdi.

Yani teorik olarak hükümet yerinde duruyordu ama, sadece Başbakan’ı vardı.

Böyle bir durum parlamenter demokrasilerde görülmüş şey değildi.

Ne yapacaktı şimdi o Başbakan?..

Hükümeti bir süre müsteşarlarla mı idare edecekti?

Yoksa ayrılan bakanların yerine yenilerini atayıp Cumhurbaşkanı’nın onayına mı sunacaktı?

O zaman Cumhurbaşkanı ne yapacaktı?.. Başbakan’ın atadığı bakanları onaylayıp hiçbir şey olmamış gibi mi davranacaktı?

Öyle davranırsa, Meclis’te önemli bir tartışma çıkacağı belliydi: Çünkü, o zamanki anayasaya göre de, bir hükümetin meşruluğunun dayanağı, Meclis’ten aldığı güvenoyudur. Sadece başbakanının görevinde kaldığı, bakanlarının hepsinin yeniden atanacağı hükümet, Meclis’ten, eski haliyle aldığı güvenoyuna dayanarak görev yapabilir miydi?

Durumun acayipliği, sadece muhalefet partileri tarafından değil, Demokrat Partililerin birçoğu tarafından da belirtiliyordu. Başbakan’ın hükümetten “tek adam” olarak kalmasına oy vermiş olan grup üyelerinin büyük bir kısmı dahil...

Diyorlardı ki:

Başbakan gruptan güvenoyu almış olsa bile, bunun resmi bir sonucu olmaz. Güvenoyunun Meclis Genel Kurulu’nda alınması gerekir. Tüm bakanları istifa etmiş olan bir hükümetin ise, sadece başbakanı istifa etmemiştir diye “hükümet”liğine devam ettiği öne sürülemez.

Peki, çare?

Başbakan da, hemen istifa etmelidir. Cumhurbaşkanı yeni başbakanı atamalıdır. Zaten doğal olarak o mevkiye yeniden Adnan Menderes’i atayacaktır. Cumhurbaşkanı’na gidip istifasını sunmalıdır. Partinin genel başkanı odur. Gruptan da tek başına yeni bir güvenoyu almıştır.

Bu öneriler, tabii, çok doğruydu ama, Menderes’in çevresinden bazılarında şöyle bir tereddüt vardı:

Peki, diyelim ki, Menderes gitti, Cumhurbaşkanı’na istifasını sundu. Ya Cumhurbaşkanı, hükümeti kurmaya Menderes’i değil de başkasını tayin ederse?..

O göreve kimi tayin edeceğine karar verme yetkisi, anayasaya göre Cumhurbaşkanı’nda değil mi?

Menderes’in çevresinde bu ihtimalden endişe edenlerin bulunduğu anlaşılıyordu. Ancak, kısa bir zaman içinde şu da anlaşıldı: Cumhurbaşkanı Bayar, o endişelere gerek olmadığını, hükümeti kurmakla yeniden Menderes’i görevlendirdiğini, tüm ilgililere münasip şekilde duyurmuştu.

Böylece, sorun ortadan kalktı. Menderes, kendisi de dahil, hükümetin istifa mektubunu Bayar’a sundu. Bayar, Menderes’e görevlendirme mektubunu iletti. Ve yeni hükümetin kurulması süreci başladı.

Hükümet kuruluşu kolay olmadı

Bu süreç, beklendiğinden uzun sürdü. Nedeni, Başbakan’ın yeni hükümeti kurarken, Demokrat Parti grubu içindeki –bakanları düşüren– hareketin eğilimini de göz önünde tutmak zorunda olmasıydı.

Tabii, bir de Cumhurbaşkanı Bayar’ın bakan olmasını istediği DP’liler vardı. Bayar bu defaki hükümet kuuluşunda, o konudaki isteklerini Menderes’e daha etkili şekilde iletebilecek durumdaydı.

Bu defa bir şey daha yapıyordu: “Partideki uyuşmazlıkları giderme” gerekçesiyle DP’li milletvekillerini gruplar halinde yemeğe çağırıyordu. Bazen onların isteklerini göz önünde tutarak, bazen de kendi isteklerini onlara telkin ederek, bakan adaylarını belirleme faaliyetlerine eskisine göre çok daha aktif olarak katılıyordu.

O süreç içindeki gelişmelerden biri şu oldu: Menderes’in gruptaki fırtınadan kendisini kurtamasında büyük rolü olan Mükerrem Sarol harcandı. Partinin birliğini bozucu faaliyette bulunduğu öne sürülerek partiden geçici olarak ihraç edilmek üzere Haysiyet Divanı’na verilmesi kararlaştırıldı. Daha önceki bölümlerde değinmiştik. Sarol, partinin kurucularından Fuad Köprülü tarafından çok eleştirilen bir politikacıydı. Celal Bayar ise, partinin dört kurucusundan biri oan Fuad Köprülü’yü gücendirmek istemiyordu.

Fuad Köprülü, bundan memnun oldu. Ayrıca son dönemde uzak kaldığı Dışişleri Bakanlığı makamına yeniden dönme imkânı buldu.

Kabine kuruluşuyla ilgili olarak Bayar’ın ve Menderes’in yaptığı temaslar beklendiğinden uzun sürdü. Kabine, gruptaki istifa gününden on gün sonra 9 Aralık 1955’te ilan edildiğinde şunlar görüldü:

Eski bakanlardan DP Grubu’nda önce istifaya zolananlardan hiçbiri yoktu. Maliye Bakanı Hasan Polatkan’ın yerine, Celal Bayar’a yakınlığı ile bilinen Nedim Ökmen gelmişti. Dışişleri Bakanlığı’na Fuad Köprülü gelmişti. Milli Savunma Bakanlığı’nı Adnan Menderes vekâleten yürütecekti. Ethem Menderes İçişleri Bakanlığı’na geçmişti. Adalet Bakanlığı’na Osman Şevki Çiçekdağ’ın yerine Prof. Hüseyin Avni Göktürk getirilmişti.

Kabinenin kuruluşu kolay olmadı. Cumhurbaşkanı Celal Bayar bu hükümetin kuruluşuna,

eski hükümetlerin kuruluşlarına göre çok daha fazla müdahale ediyordu.

Onların isteklerini dinliyor ve Başbakan’a telkinlerde bulunuyordu.

Böyle bir hava içinde gazeteler de şaşırdı. Attıkları manşetlerin çoğu yanlış çıktı.

Sonuçta 9 Aralık cuma günü sonuca varıldı. Ama tahminlerin

çoğu tutmadı. Eski bakanların yarısı kabine dışı kalmıştı.

Kalanların yarısı da yer değiştirmişti.

Öteki bakanlıkların bir kısmında Prof. Ahmet Özel (Milli Eğitim Bakanlığı), eski Ankara Savcısı Cemil Bengü (Devlet Bakanlığı) gibi yeni isimler vardı.

Grupta 37 ret, 7 çekimser...

Kabinenin güvenoyuna başvurması, önce Demokrat Pati Meclis Grubu’nda oldu. Fakat oradaki güvenoyu görüşmeleri çok uzun sürdü. 40’tan fazla milletvekili söz alıp konuştu. Aralarında çok sert eleştiriler yapanlar vardı. Görüşmelerden sonra güven oylamasına geçildi. Oylama, verilen bir önergenin kabul edilmesi üzerine gizli olarak yapıldı. Sonuçlar açıklanınca, oylamaya katılan 381 DP’li milletvekilinden 37’sinin ret, 7’sinin çekimser oy kullandığı görüldü.

Bu sonuç, Demokrat Parti içinde yönetime muhalefet hareketinin varlığını hâlâ sürdürdüğünü gösteriyordu.

Meclis’teki sonuç ise beklendiği gibi oldu. Hükümet, grupta aldığı güvenoyunu orada da aldı.

“Hür. P.” kuruldu. Başkanı Karaosmanoğlu

O sıradaki bir başka gelişme, Demokrat Parti’den daha önce ayrılıp “Hürriyet Partisi” adında bir parti kuracaklarını açıklayan eski Demokrat Partililerin kuruluşlarını tamamlamalarıydı. Hürriyet Partisi (kısaltılmış adıyla Hür. P.) 21 Aralık’taki açılış töreniyle faaliyete geçti. Partinin başkanlığına, DP’nin eski Genel Yönetim Kurulu üyelerinden ve bakanlarından Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu seçilmişti.

Hür. P.’nin kurulmasından sonra, Demokrat Parti’den ayrılıp Hür. P.’ye geçenler arasına yenileri de katıldı. Aralarında Prof. Muhlis Ete (Ankara), Dr. Yusuf Azizoğlu (Diyarbakır), Hasan Kangal (Tokat), Muammer Alakant (Manisa), Emrullah Nutku (Trabzon) da vardı.

Bu gelişme, Hürriyet Partisi’ni Meclis’te CHP’nin milletvekili sayısına yaklaştırmış oldu.

10

“Yenilmez takım”ı biz yendik!

Spordan notlar – Macar Milli Takımı’na karşı iki farkla yenilsek

de, bunu başarı sayacaktık. İki farkla yenmemiz sürpriz oldu

– 1956’nın şampiyonu Galatasaray – Güreşte dünya birincisiyiz

Bu bölümde biraz siyaset dışına çıkalım. O yıllarda zaten, herkesi siyaset dışına baktıran olaylar da yaşadık.

Biri çok sevindiriciydi. Önce onu anlatayım:

19 Şubat 1956 günü İstanbul’da Macaristan Milli Takımı’nı yendik. Hem de iki gol farkıyla... “3-1”lik bir sonuçla.

Macaristan Milli Takımı, futbol dünyasının o dönemdeki en güçlü takımıydı. Dört-beş yıldan beri, bir maç hariç, hiç yenilmemişti. Gerçi o yenilgisi 1954’te İsviçre’deki Dünya Kupası finalindeydi ve şampiyonluğuna mal olmuştu. Ama o maçın galibi olarak Dünya Kupası’nı kazanan Almanya’nın futbolcuları ve futbol seyircileri dahil, herkes görmüştü ki, o yenilgi bir tesadüftür. Macar Milli Takımı, o yıllardaki tüm milli takımlardan daha üstündür.

Bunu, o Dünya Kupası’ndan sonra yapılan uluslararası maçların sonuçları doğrulamıştı. Macar Milli Takımı, o kupadan sonraki maçların da, Ruslara karşı bir beraberliğin dışında, hepsini kazanmıştı.

Çoğunu da açık arayla kazanmıştı. Hele, futbolun vatanı diye bilinen İngiltere’yi kendi adasında 6-3, Budapeşte’deki rövanşta ise 7-1 yenmesi dillere destandı.

Macar Milli Takımı’nın kadrosundaki futbolcuların bir kısmı, dünya çapında ünlüydü. İkisinin adını ben, bugün bile hatırlıyorum: Biri, takım kaptanı Puskás’tı, öteki, kafa atışlarıyla şöhret yapan Kocsis...

İzmir’i “11-0”la yendikten sonra...

Maç özel bir maçtı. Bizim Futbol Federasyonu tarafından organize edilmişti. Macar takımı Türkiye’ye iki hafta için davet edilmişti. Şöyle bir program yapılmıştı: Macar takımı oyuncularının bir kısmı, milli maç öncesi “Budapeşte karma takımı” olarak, Ankara, İstanbul ve İzmir karma takımlarıyla da “temsili maç”lar yapacaklardı.

Temsili maçlar, beklendiği gibi, gerek Ankara, gerek İstanbul karmalarının farklı yenilgileriyle sonuçlanmıştı. Macarlar “Budapeşte takımı” olarak Ankara karmasını 4-2, İstanbul karmasını 3-1, İzmir karmasını 8-1 yenmişlerdi. İzmir karmasıyla bir de rövanş maçı yapmışlardı. O maçın sonucu daha da ezici olmuştu. Rakiplerini 11-0’lık bir yenilgiye uğratmışlardı.

1950’lerin “yenilmez”i Macar Milli Takımı, İngiltere’yi açık arayla yendiği maçta...

Solda önde ünlü takım kaptanı Puskás.

Sıra milli maça gelmişti.

Şu belliydi: Federasyon yöneticileri dahil, kimse milli maçtan da galibiyet beklemiyordu. Futbolla ilgili uzmanların, yazarların maçtan önceki açıklamalarında da, öyle bir “hayal”in izi yoktu.

Amaç, takımımızı kuvvetli takımların karşısına çıkararak uluslararası alandaki tecrübelerini artırmaktı.

Almanya maçı ve Turgay

Gerçi Türk Milli Takımı’nın beş-altı yıllık geçmişinde yabancı takımlara karşı kazanılmış birkaç önemli galibiyeti vardı. Biri, 1951 yılındaydı. O zamanki Alman Milli Takımı’nı Berlin’de, yani kendi evinde 2-1 yenmişti.

Takımımızın kaptanı o zaman da kalecimiz Turgay Şeren’di. O maçtaki performansı ona, Avrupa basınında “Berlin Panteri” unvanını kazandırmıştı.

Ankara karmasını 4-2, İstanbul karmasını

3-1 yenen Macarlar, İzmir’deki iki

maçlarından birini 8-1, ikincisini 11-0

kazanmışlardı. O 11-0’lık sonuç Milliyet’te.

O galibiyet, tabii, Türkiye’de bayram sevinci yaratmıştı. Ama etkileri uzun sürmemişti. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonraki yeniden yapılanma gayretlerini sürdüren Almanya, bir süre sonra o yenilgisinin rövanşını almıştı.

Türk Milli Takımı’nın ikinci başarısı 1954 Dünya Kupası’nda İspanya gibi kuvvetli bir takımı yenip elenmesine yol açmasıydı. Ama sonra Almanya’ya yenilmiş, kendisi de elenmişti.

O vakitten sonra ise, kayda değer bir başarısı yoktu. Takımın kıdemli kalecisi ve kaptanı Turgay Şeren, yerinde duruyordu. Onlar gibi 1951’de Berlin’de Almanya maçına katılan Metin, Lefter ve Naci de öyle. Onlara yeni gençler katılmıştı. Hepsi yetenekli ve başarılıydılar. Ama hep birlikte büyük bir başarıya yönelmeleri için, mevcut şartlar yeterli görünmüyordu.

“İki farkla yenilsek başarıdır”

Türk futbolu, o sırada bir geçiş dönemindeydi. İstanbul, İzmir, Ankara başta olmak üzere bazı büyük illerimizde yerel ve bölgesel düzeyde profesyonel ligler kurulmuştu. Bunların içinden ileride milli lig çıkacaktı. Ona hazırlanılıyordu. İstanbul’un en önde gelen takımlarının adı her zamanki gibiydi. Galatasaray, Fenerbahçe ve Beşiktaş...

Milli takım oyuncularımızın çoğu o kulüplerden seçiliyordu. Tek seçici, eski futbolcu ve spor yazarı Eşfak Aykaç’tı.

1951 yılında Almanya’yı yendiğimiz maçtaki kalecimiz Turgay Şeren, ünlü spor

dergisi Kicker’in kapağında yer almıştı. O maçtaki kurtarışıyla “Berlin Panteri”

diye anılıyordu. Ama Macar takımında da, başta Puskás olmak üzere şutlarının

güçlülüğüyle dünya çapında ün yapmış oyuncular vardı.

Büyük maç günü, Hürriyet’in spor sayfası... Manşet üstünde Macaristan

Milli Takımı, “rakiplerin en çetin”i diye tanımlanıyor.

Macarlarla yapacağımız özel maç, takım için önemli bir sınav olacaktı ama, o sınavı geçmesinin şartı Macarları yenmek değildi. Yenilgimizdeki gol farkının az olmasıydı. Futbolcularımız ve futbol yazarlarımız, yaptıkları açıklamalarda bunu belirtiyorlardı.

Kalecimiz Turgay Şeren, “Futbolumuz onların (Macarların) seviyesine ulaşmış değildir. (...) Bir veya iki farklı mağlubiyet bizim için başarı olacaktır” diyordu.

Federasyon yöneticisi Ulvi Yenal’ın görüşü de öyleydi.

“Bir ve iki farkla kaybedersek benim için sürpriz olmaz.”

Spor yazarları daha az iyimserdi. Milliyet’in yorumcusu Babür Ardahan, Macarların İngilizleri ne büyük bir hezimete uğrattığını hatırlatıyor, çok farklı bir yenilgiye de çok üzülmememiz gerektiğini belirtiyordu.

AKİS’in spor sayfasında da, muhtemel bir “farklı yenilgi”nin de bizim için faydalı olacağı vurgulanıyordu. O durumda bile elde edeceğimiz kazançlar, şöyle sıralanıyordu:

“1- Dünyanın en kudretli takımı karşısında futbolumuzun değerini görmek,

2- Futbol cambazlarından bir şeyler kapma fırsatını elde etmek,

3- Modern futbol hakkında bilgi sahibi olmak,

4- Futbolcularımıza kendilerini anlama fırsatını vermek.”

Özetle: 19 Şubat 1956 günü uyandığımızda, Türkiye’de hepimiz kendimizi açık aralı bir yenilgiye hazırlamıştık.

Stada girmek kolay değildi

Maç, İstanbul’da Dolmabahçe’de –şimdiki adıyla– İnönü Stadı’nda yapılacaktı.

O zamanki adı “Mithatpaşa Stadyumu”ydu. İnşaatı 1947’de tamamlanmış, dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün adıyla “İnönü Stadyumu” olarak açılmıştı. 1950’deki iktidar değişikliğinden sonra, kamuya ait bina ve yollardan “yaşayan kişiler”in adı kaldırılırken, onun adı da kaldırılmıştı. Stat, 1973’e kadar Mithatpaşa adıyla anılmış, o yıl İnönü ölünce, yeniden İnönü adını almıştı.

Stat o günkü haliyle İstanbul’un en modern, en büyük stadıydı. Yapıldığı sıradaki seyirci kapasitesi 30 bin civarındaydı. Ama Macar maçı öncesinde yeni bir düzenlemeden geçirilmiş ve o kapasitesi 36 bine çıkarılmıştı.

O maçı görmek bana kısmet olmadı. Aslında Ankara’dan İstanbul’a, gazeteyle görüşmek için sıkça gidip dönüyordum. O gidişlerimden birini maç gününe rastlatabilirdim. Bunu bir ara planlamaya çalıştığımı, ama sonra vazgeçtiğimi hatırlıyorum.

Herhalde “Nasıl olsa yenileceğiz” açıklamaları beni de etkilemişti. Nasıl olsa yenileceksek, o zahmete niçin katlanayım diye düşünmüş olabilirim.

Biz Ankara’da yaşayanlar, gazetelerden okuyorduk, ben İstanbul’la telefon konuşmalarında arkadaşlara sorup öğreniyordum. O maçın seyircisi olmak, gerçekten kolay değildi.

Basın mensubu olsanız bile, eğer “akredite” spor yazarı değilseniz, stada gene maç saatinden çok erken gidip yerinizi almanız gerekiyordu.

Bu bölümü yazarken, koleksiyondan o günkü gazetelere baktım. Hele basın mensubu veya özel biletli olmayıp da, gişeler önünde sıraya girip bilet alarak stada girmenin güçlüklerini, onlar da uzun uzun anlatıyorlardı.

Üstelik İstanbul Muhafız Komutanlığı açıklama yapmıştı. Stat sabahleyin içeriye girenlerle dolduktan sonra, kapıları kapatılacak ve etrafı askeri birliklerle kuşatılacaktı. Stat etrafında toplanılmasına izin verilmeyecekti.

Özetle: Bir yandan, “nasıl olsa yenileceğiz” hesabının caydırıcılığı, bir yandan alınacağı açıklanan güvenlik önlemlerinin ürkütücülüğü vardı. Bunlar, maça gitmek isteyenleri o niyetlerinden vazgeçirmek için yeterli nedenlerdi.

Alternatif olarak radyo vardı. Radyo, maçı canlı olarak verecekti. Ben de maçı Ankara’da radyodan dinledim.

Ama radyoda da anlatıldı: Bütün o olumsuz etkenlere rağmen, maçı seyretmek kararlılığını sürdürenler, hiç de az değildi.

Stat sabahın erken saatlerinden itibaren bilet alıp girenler tarafından, kapasitesinin son sınırına kadar dolduruldu. Açıklanan resmi rakamlara göre toplam seyirci sayısı 36.832’ydi.

Hava durumuna gelince... İstanbul, bir gün önceki cumartesi günü yoğun yağmur altındaydı. Hava da çok soğuktu. O zamanlar, tabii, isabetli hava tahminlerine yeterli veri oluşturmak için, gerekli teknik imkânlar yoktu. (Gazetelerle radyodan oluşan “medya”mızda Bünyamin Sürmeli gibi usta tahminciler de yoktu.) Meteoroloji tahminleri, Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nden alınabilen çok sınırlı açıklamalardan oluşuyordu.

18 Şubat cumartesi günkü gazetelerde, Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün pazar gününün havası için verdiği bilgiler şöyleydi:

“Havanın bulutlu, yağmurlu ve soğuk olması ihtimali var.”

19 Şubat pazar günü, bu tahminin tam tersi çıktı. Hava, sabahtan akşama kadar, güneşli bir erken bahar havasının özelliklerini taşıdı.

Macar Milli Takımı kaptanı Puskás. O

yılların “efsanevi” bir oyuncusuydu.

“Ver Lefter’e, yazsın deftere”

Maç 14.30’da başladı.

Hakem, Yugoslavyalı Stefanovic adlı tanınmış bir hakemdi.

Macar Milli Takımı, başta Puskás olmak üzere, Kocsis hariç, klasik kadrosuyla sahadaydı. (Kocsis, Türkiye’ye gelen takıma katılamamıştı.)

Türk Milli Takımı’nın kadrosu da klasikti. O kadronun oyuncularını o zamanlar izleyip şimdi de hatırlayanlarımız, az da olsa vardır. Hepsinin adlarını ve takımlarını, o zamanki sisteme göre yazalım. Yani, “1+2+3+5”e göre... usulüyle...

Kaleci:

Turgay Şeren (GS)

Savunma:

Ali Beratlıgil (GS), Ahmet Berman (BJK)

Orta saha:

Mustafa Ertan (Ankaragücü), Naci Erdem (FB), Nusret Ülük (BJK)

Hücum:

İsfendiyar Açıksöz (GS), Coşkun Özarı (GS), Metin Oktay (GS) Lefter Küçükandonyadis (FB), Kadri Aytaç (GS)

Bu kadroda, 1951’de Almanya’yı 2-1 yenen takımdan sadece Turgay, Naci ve Lefter vardı. Kadroyu seçen tek seçici Eşfak Aykaç, tabii çeşitli açılardan çok eleştirilmişti. Bazı İstanbul takımlarının taraftarları, “Niye bizden az oyuncu var” diye şikâyette bulunmuşlardı. İzmir’den gazetelere “Niye bizden oyuncu yok” diye telgraflar göndermişti. Ama maç başladıktan çok kısa bir süre sonra o eleştirilerin yerini, Aykaç’a övgüler aldı.

Bu “değişim”in, bu kadar çabuk olmasının nedeni, Lefter’in Macar kalesine daha 6. dakikada attığı goldü. İsfendiyar’ın verdiği pası çok iyi değerlendirmiş, önündeki Macarları çalımla geçerek golünü atmıştı.

Bu, tribünlerdeki seyirci için inanılması güç bir şeydi. Herkes oraya yenilgiye hazır halde gelmişti. Gol büyük bir coşkuyla karşılandı.

Sonra, Türk takımının devam eden baskısı... Ve 38. dakikada Lefter’in düşürülmesi sonunda verilen penaltıyı, gene Lefter’in ikinci gole çevirmesi...

Ve ikinci devrenin ilk dakikalarında Metin’in 3. golümüzü atması...

Tribünler hiç beklemedikleri bir sürprizin coşkusu içinde hep ayaktaydı.

Bu “3-0”lık üstünlük, daha uzun süre devam etti. Macarların golü ancak 76. dakikada geldi. Ama sonuç artık değişmedi.

Türk Milli Takımı o zamana kadarki sıfatıyla, dünyanın “yenilmez takımı” diye bilinen Macaristan Milli Takımı’nı 3-1 yenmişti.

“Spor tarihine altın harfler”

Ertesi günkü gazetelerin başlıkları tahmin edilebilir. Haber hepsinin birinci sayfasında en büyük haberler arasındaydı.

O zamanlar spora her gün son sayfasının tamamını ayıran Milliyet’in birinci sayfa manşeti şöyleydi:

BİR “FUTBOL SALTANATI” DÜN MİTHATPAŞA’DA ÇÖKTÜ.

Milli maçtan gazetelere yansıyan en hareketli görüntülerden biri...

Macarların oyuna hâkim olduğu dakikalardan bir fotoğraf...

Türk Milli Takımı Macarları 3-1 yendi. Çok mükemmel bir oyun çıkaran gençlerimiz futbol tarihimizin en şerefli galibiyetini elde etti. Zafer haberi bütün memleketimizde bir bayram sevinci yarattı.

Milliyet’in son sayfa manşetinde de şu cümle vardı: “Kudretli Macarları dize getirdik.”

Hürriyet’in birinci sayfasında da, maç “ASRIN TAKIMI MACARİSTAN’I YENDİĞİMİZ MAÇ” diye niteleniyordu. “19 Şubat 1956 günü” için de şöyle denilmişti:

“Türk spor tarihine altın harflerle geçen gün...”

Gazetenin spor sayfası başlıkları da şöyleydi:

“Ay-Yıldızlı forma dün en muazzam zaferini kazandı. – Macar Milli Takımı’nı açık farkla yendik – Macar Milli Takımı 1948’den beri 48 maç yapmış ve bunlardan yalnız birini Almanlara karşı kaybetmişti.”

Lefter’in anısı

Bu zaferin coşkusu, tabii, günlerce devam etti. Basında, oyuncularımıza yönelik övgülerden en fazla nasibini alan, Fenerbahçeli Lefter’di.

Lefter, zaten futbol hayatımızda genç yaşında ustalaşmış çok büyük bir yetenekti.

1926’da, İstanbul’da Büyükada’da doğmuştu. Aile adı Küçükandonyadis’ti. Soyadı kanunu çıkınca o ad soyadları olmuştu. Küçük yaşta dokuma tezgâhlarında çalışmayı öğrenmişti. Fakat aynı zamanda yaşdaşlarıyla birlikte futbol oynamaya başlamıştı.

Kısa zaman sonra futbol, öteki işinin önüne geçti. Askere gitmeden önce İstanbul’da Taksim Kulübü’nde lisanslı olarak oynamaya başladı. Sonra askere gitti. Terhis olur olmaz da Fenerbahçe Kulübü’nün kadrosuna girdi.

Maçın öncesindeki yorumlarıyla “Farklı

yenilgi”ye razı olan AKİS’in tek umudu

Lefter’di. Maçtan önceki kapağına onun

resmini koymuştu.

Ünü kısa zamanda sınırlarımızın dışına taştı. İtalya’da Fiorentina’dan teklif aldı. Bir yıllığına İtalya’da, bir yıllığına da Fransa’da oynadı. 1947’de Türkiye’ye döndü. O yıldan sonra futbolculuğuna hep Fenerbahçe’de devam etti.

Ben Lefter’i Fenerbahçe’deki ilk yıllarında seyretmiştim. “Ver Lefter’e, yazsın deftere” sözü o yıllarda çıkmıştı. Bunun gerçekçi bir söz olduğunu, Macar Milli Takımı’nı yendiğimiz maçta İsfendiyar’ın pasını alıp ilk golü atarak göstermişti.

Çok sonraları, onunla, emeklilik hayatını yaşadığı Büyükada’da tanıştım. Dostça sohbetlerimiz oldu. Anılarını dinlemek çok ilginçti. Sporu ileri yaşlarında da bırakmamıştı. Adada gideceği yerlere bisikletle gidiyordu. O alışkanlığını sağlığı elverdiği sürece devam ettirdi.

Aramızdan ayrılışı 2012 yılındadır. Onu saygı ve sevgiyle anarım.

Profesyonelli milli lige doğru

Bu bölüme “futbol”la başladığımıza göre, futbolun o dönemdeki “ülke içi” durumuna da değinelim.

Futbolda milli lig usulü henüz başlamamıştı. Biraz önce belirttim; İstanbul’da, İzmir’de, Ankara’da ve diğer bazı iller ile bölgelerdeki ligler ayrıydı.

Tabii, ülkenin her tarafındaki futbolseverlerin en ilgi duydukları lig İstanbul ligiydi. Ayrıca, yurdun her tarafına ulaşabilen gazeteler de İstanbul’da çıkıyordu. Bunun doğal sonucu olarak futbolla ilgili gazete haberlerinden en fazlası, İstanbul liginin maçları üzerineydi.

Tabii, diğer illerin liglerin şampiyonları belli olduktan sonra, Türkiye Kupası için de maçlar yapılıyordu. O kupayı almak için diğer illerin şampiyonları da yarışıyordu. Fakat lig denilince akla İstanbul ligi geliyordu.

1954-1955 sezonunun Milli Takımımızın Macaristan’ı yendiği 1956 yılının Şubatında, bir önceki İstanbul ligi şampiyonu Galatasaray’dı. 1955-1956 sezonunun lig maçları sonuçlanınca gene şampiyon olacaktı.

1956-1957 sezonunda Galatasaray ile Fenerbahçe aynı puanı alacaklardı. Lig şampiyonluğunu Fenerbahçe averajla alacaktı. 1957-1958’de ise Galatasaray dört puan farkıyla birinci olacaktı.

1958-1959 sezonu, İstanbul profesyonel liginin son sezonuydu. O sezonun şampiyonu Fenerbahçe olacak, 1959’dan itibaren “Milli Lig” sistemi başlayacaktı.

Bu bölümde 8 İstanbul, 4 Ankara, 4 İzmir takımından oluşan ilk milli ligin 16 takımını da hatırlayalım. Bir kısmı sezon sonunda elendi, yerlerine başka illerin takımları geçti. Ama, ilk milli ligin takımları şunlardı: Galatasaray, Fenerbahçe, Beşiktaş, Vefa, Ankara Demirspor, Altay, Göztepe, İzmirspor, Karagümrük, Ankaragücü, Karşıyaka, Hacettepe, Gençlerbirliği, Beykoz, Adalet ve İstanbulspor.

Milli ligin ilk şampiyonu Fenerbahçe olacaktı.

Güreş

Sporun diğer branşlardaki durumumuza gelince...

Güreşte, Türk Milli Takımı’nın 1948 olimpiyatlarında başlayan başarıları, 1951 yılında Finlandiya’daki serbest güreş şampiyonasında devam etmişti. Türk güreşçileri sekiz altın madalyanın altısını almıştı. (52 kiloda Ali Yücel, 57’de Nasuh Akar, 62’de Nurettin Zafer, 73’te Celal Atik, 79’da Haydar Zafer, 87’de Yaşar Doğu). Bir güreşçimiz de (İbrahim Zengin) sıkletinde 3. olmuş, bronz madalya kazanmıştı. Ancak 1952 yılındaki Helsinki Olimpiyatlarına gidişimiz olaylı olmuştu.

1956 yılı, 1948 Olimpiyatlarında zirveye çıkıp başarılarını bir süre

devam ettiren Türk güreşinde son yıllardaki gerilemeyi durdurmanın

başlangıcı oldu. Madalya sayımız 4’e çıktı.

Sporcu olarak o zamanki olimpiyatlara katılma koşullarından biri amatör olmaktı.

Değişim Yılları kitabımda 1952 Olimpiyatlarının sonuçlarını yazarken anlatmıştım: Güreşçilerimize 1948 Olimpiyatlarındaki başarılarının karşılığı olarak “armağan”lar verilmesinde ölçüler kaçırılmıştı. Bazısı kamusal, bazısı özel girişimlerle onlara evler ve paralar verilmesi, gerek milli, gerek uluslararası Olimpiyat komitelerinde tartışmalara yol açmıştı. Bunun sonucu güreş milli takımının değiştirilmesi, eski kadronun bir kısmının yerine yeni güreşçilerin getirilmesi gerekmişti.

O yeni kadroyla serbest güreşte alınabilen madalya sayısı da “iki altın bir bronz”dan ibaret kalmıştı. Grekoromende ise hiç madalya alınamamıştı.

(Serbestte altın madalya alanlar 52 kiloda Hasan Gemici ile 62’de Bayram Şit, bronz madalya alan da 87’de Adil Atan’dı.)

Türk güreşi, 1956 yılında bu gerilemeyi durdurup yeni bir hamleyi gerçekleştirmeye çalışıyordu. O hamlenin yeri de 1956’da Avustralya’daki Melbourne Olimpiyatları oldu.

Güreşçilerimiz, serbestte iki altın (57 kiloda Mustafa Dağıstanlı, ağırda Hamit Kaplan), bir gümüş (73’te İbrahim Zengin), bir bronz (52’de Hüseyin Akbaş) madalya alarak, madalya sayısını üçten dörde çıkardı. Grekoromende ise, bu defa üç madalya elde etti (73 kiloda Mithat Bayrak altın, 67’de Rıza Doğan gümüş, 52’de Dursun Ali Eğribaş bronz).

Bu, 1952 Olimpiyatlarına göre gene de bir gelişmeydi, ama 1948 ve 1951’dekilerin hâlâ çok gerisindeydi.

Sporun atletizm, voleybol, basketbol gibi alanlarında da gene gelişmeler vardı. Ama bunlar henüz ulusal çerçevedeydi. O alanlardaki uluslararası yarışmalarda daha iddialı olacağımız zamanlar, daha sonra başlayacaktı.

Macarlarla dostluğumuz

Dönelim gene futbola... 1956 yılının Şubat ayının 19’unda Macar Milli Takımı’nı 3-1 yenmemiz, gazetelerin de yazdığı gibi tüm yurtta bir “bayram sevinci” etkisi yaptı. Fakat şu da görüldü: Bu, Macarlar için büyük bir üzüntü konusu olmadı.

Gerçi uğradıkları o yenilgi milli takımının “yenilmezlik” unvanını hayli sarsıntıya uğratmıştı. Ama bunu doğal karşıladılar. Hatta kafile başkanı ve futbolcuları, gazetecilerin sorularına cevap verirlerken, Türk takımının çok iyi oynadığını, bu galibiyeti hak ettiğini belirttiler.

Bu neden böyleydi?.. Macar takımı yöneticilerinin ve futbolcularının kendilerine güvenleri çok yüksekti. Türklerle yaptıkları maç özel bir maçtı, uluslararası karşılaşmalardaki durumlarını ilgilendirmiyordu da, o yüzden mi böyleydi?

Yoksa Macarlar, yaradılış olarak çok nazik insanlardı da onun için mi öyleydi?

Ayrıca, Türkiye’de iki haftadan fazla kalmışlar, gördükleri konukseverlikten çok memnun kalmışlardı, bununla bize teşekkürlerini mi ifade etmek istemişlerdi?..

Yoksa, kendilerinin yaptığı maçlarda bile bu kadar objektif olma yetenekleri vardı da, bu onun sonucu muydu?

Neden, bunlardan hangisi olursa olsun, Macarların bu davranışlarının Türk kamuoyundaki etkisi çok olumlu oldu.

O kadar ki, o maçtan sonra “Macarlar” denilince aklımıza, bize çok dost insanlar gelmeye başladı.

11

Şah’lı-Süreyya’lı iki hafta

İran protokolüne göre bu dünyadaki en yüksek mevkie sahip

olan Şehinşah (Şahların Şahı) Muhammed Rıza Pehlevi ve

eşi İmparatoriçe Süreyya 15 günlüğüne Türkiye’de – Bağdat

Paktı’ndaki yeni müttefekimiz İran’ın Devlet Başkanı’na, Türk

hükümeti de “süper program” hazırladı – Törenlerdeki ve

kaldırımlardaki halk Süreyya’yı çok beğendi

Şah ve Süreyya’nın ziyareti, basınımızda daha başlamadan

“büyük haber” olmuştu. Benim Ankara temsilcisi olduğum

Tercüman gazetesi, bunu manşetinde ve yarım sayfayı

dolduran fotoğraflı başlıklarla bildiriyordu: Benden de

ziyareti en geniş şekilde izleyip yazmam istenmişti.

1956’nın Mayıs ayının ikinci yarısında Türkiye’nin en güncel konusu Süreyya’ydı. İran Kraliçesi Süreyya... Türkiye’ye resmi ziyaret için gelmişti.

Tabii, resmi ziyaretin birinci davetlisi o değildi. Şehinşah Muhammed Rıza Pehlevi’ydi. Süreyya onun eşi olarak davetliydi. Ama gazetelerin yayınları, daha çok Süreyya’nın özellikleri üzerineydi.

Şah ve Kraliçe’nin Türkiye ziyareti 15 Mayıs günü Ankara’da başlayacaktı. Zonguldak ve İstanbul’u da içine alan bir gezi programına göre 15 gün sürecekti. Konuyla ilgili haberler, ziyaret öncesinden itibaren –Süreyya’nın ön plana çıktığı fotoğraflarla– gazetelerin ya manşetlerindeydi ya da birinci sayfalarının diğer önemli yerlerinde...

Milliyet, Süreyya’ya ayırdığı bir bölümde, onun “Dünyanın en güzel kraliçesi” olduğunu ilan etmişti.

Gerçi bu değerlendirme, dünya kamuoyunda tartışmalıydı. O sıralarda dünyada kraliçe unvanını taşıyanlar arasında kimin “en güzel” olduğu konusundaki görüşler değişikti.

Süreyya “ilk dört” arasındaydı. Ama o “ilk dört”ün birincisini belirlemek için yapılan anketlerde, Grace Kelly’yi seçenler daha çoktu. Süreyya onun arkasında kalıyordu.

Bunun nedeni, Süreyya’nın bacaklarının vücut ölçülerine göre biraz zayıf olduğu yolundaki değerlendirmelerdi.

Grace Kelly, çok beğenilen bir Hollywood yıldızı iken o yılın başında Monaco Prensi Rainier’le evlenip kraliçe unvanını almıştı. En güzel kraliçe anketlerinin adayları arasına girmiş ve o yılki yarışın birincisi olmuştu. Ama anlaşılıyor ki, Milliyet’in o sıradaki yazıişleri kadrosu, onun birinciliğini tanımamış, o mevkie Süreyya’yı layık görmüştü.

Muazzam merasimle karşılama

Süreyya’nın Şah’la evlenişinin hikâyesi, bir önceki kitabımızda vardı. 1949’da birinci eşi –o zamanki Mısır Kralı Faruk’un kız kardeşi– Fevziye’yi erkek çocuk doğuramadığı için boşayan Şah, 1951’de İranlı bir diplomatın kızı olan Süreyya ile evlenmişti. Süreyya o sırada 18, Şah 32 yaşındaydı. (Demek ki, Ankara’ya o gelişlerinde Şah’ın yaşı 37, Süreyya’nınki 23’tü.)

Dünya basınının büyük ilgiyle izlediği düğünden sonra, İran büyük siyasi çalkantılar geçirmişti. Ülkenin petrollerini, İngilizlerin kontrolü altındaki şirketten alıp millileştiren Başbakan Musaddık ile Şah arasındaki anlaşmazlığın sonunda Şah, Musaddık’ı azletmişti. Musaddık bu kararı gayrimeşru ilan edince ülke bir iç savaş içine girmişti.

Şah, yanına Süreyya’yı da alarak, kendi kullandığı bir uçakla ülkesinden ayrılmış, Roma’ya ulaşmıştı. Ama bu ayrılık bir haftadan fazla sürmemişti. İç savaştan, ordunun Şah’a sadık kuvvetleri galip çıkmıştı.

Şah, Süreyya’yla birlikte geri dönmüş, duruma tamamen hâkim olmuştu. Zaman içinde petrol konusunda İngilizlerle uzlaşmaya varmıştı. İran’ın Batı ülkeleriyle bozulan ilişkilerini düzeltmişti. 1955’te kurulan Bağdat Paktı’na girdikten sonra da Türkiye’yle ilişkileri çok hızlı bir gelişme göstermişti.

Şah ve eşinin Türkiye ziyareti, bu gelişmeyi yansıtan bir hava içinde başlamıştı. Misafirlerin gelişi sırasında Ankara’nın Esenboğa Havaalanı’nda uygulanan protokol, en yüksek düzeydeydi.

Ben de Tercüman’ın Ankara temsilcisi olarak oradaydım. Diğer gazeteci arkadaşlarımla birlikte, durumumuz pek parlak değildi. Çünkü törende gazetecilere ayrılan yer, protokolün bulunduğu yerden hayli uzaktaydı. Bu bizim gerek konukları, gerek bizim devlet erkânını görüp, törenin ayrıntılarını izlememizi çok güçleştiriyordu. Anadolu Ajansı’nın “baş muhabiri” ise, ajansın o andaki genel müdürü –eski gazeteci– Şerif Arzık’tı. Orada genel müdür sıfatı ile, bizim devlet protokolünün içindeydi. Her şeyi görebilecek, ajansın haber ekibine iletebilecek durumdaydı. Zaten, diğer muhabirleri törenden uzak tutma fikri de ondan gelmiş olmalıydı. Biz de töreni o uzak yerimizden izlerken ona kızıyorduk. Çünkü haberlerimiz bu yüzden eksik kalırsa, gazetelerimiz bizim değil, Anadolu Ajansı’nın haberlerini kullanırdı.

Dünyanın en güzel kraliçesi hangisiydi? Bir ankete göre o yıl Prens Rainier ile

evlenen Oscar’lı film yıldızı Grace Kelly’ydi (sağda). İran Şahı’yla beş yıldır evli

olan Süreyya o ankette ikinciydi (solda). Ama Milliyet gazetesi, o anketi tanımadı. Kendi

değerlendirmelerini yaptı. İkinciyle birincinin yerini değiştirdi.

En güzel kraliçe unvanını Süreyya’ya verdi.

Törenlerdeki protokol dilinde, Süreyya’nın sıfatı olarak “kraliçe” sözcüğü yerine, “imparatoriçe” sözcüğü de kullanılıyordu. Bu, İran tarafının görüşüne daha uygundu.

İran protokolüne göre, “Şah”ın dünyadaki devlet başkanları arasındaki konumu krallardan daha yüksek düzeydeydi. “İran Şahlığı”nın 2 bin 500 yıllık bir geçmişi vardı. O günkü İran, eski Pers İmparatorluğu’nun devamı sayılırdı. Hükümdarının resmi unvanı da “Şahların Şahı” anlamındaki “Şehinşah”tı. (Türkçedeki yazılışı “Şahınşah” da olabilirdi.)

Bu kelime, “İmparator” sıfatını da içeriyordu. Bu açıdan, Şah’ın eşinin diğer dillerde “Kraliçe” değil, “İmparatoriçe” diye anılması daha doğruydu. (Bir de “kadın hükümdar”lar için kullanılan “Melike” sözü vardı. Bazı gazeteler onu da kullanıyordu.)

Karşılamaya gelenler, Türkiye’nin o sıradaki devlet protokolünün “ilk dördü”nün tümüydü. O zamanki resmi dille:

“Reisicumhur Celal Bayar ve refikası Bayan Reşide Bayar, Meclis Reisi Refik Koraltan, Başvekil Adnan Menderes ve refikası bayan Berin Menderes, Hariciye Vekili Fuad Köprülü ve refikası Bayan Behice Köprülü...”

İran Büyükelçisi Ekselans Ali Mansur ve refikası ile protokole dahil diğer zevat da gene oradaki yerlerini almışlardı.

Resmi programa göre Şahinşah ve İmparatoriçe’yi getiren uçak, sınırı geçip Van Gölü üzerinde uçmaya başlarken ona, Diyarbakır Hava Üssü’nden kalkan askeri uçaklar eşlik edecekti. Ankara’ya yaklaşırken de, Etimesgut üssünden kalkan askeri uçaklar, karşılama uçuşu yapacaktı. Uçak, öğleyin tam 12.30’da Esenboğa’ya inmiş olacaktı. Bize, programın aynen uygulandığı bildirildi. Meydana inen özel uçak da tam saatinde, karşılamaya gelenlerin beklediği yere ulaştı. Kapısını açtı.

Karşılayıcıların kıyafetlerini, biz töreni uzaktan izleyen gazeteciler kısmen görebiliyorduk. Cumhurbaşkanı Celal Bayar başta olmak üzere hepsi jaketatay giymişti. (Jaketatay o zamanlar bu gibi önemli törenlerde gündüzleri giyilen resmi kıyafet olmaya devam ediyordu. Şimdi –İngiltere gibi– bazı ülkelerde, o da çok özel hallerde, hâlâ var. Bizde ve diğer birçok ülkede tarihe karışmış gibidir.) Askerler, tabii, tören üniformalarını giymişlerdi.

Hanımlar ise tayyörlüydüler. Reşide Bayar’ın tayyörü siyah, Berin Menderes’inki gri, Behice Köprülü’nünkü maviydi.

Misafirleri, Bayar uçağın kapısında karşıladı. Karşılayıcı erkeklerin

hepsi o zamanın protokolüne uygun olarak jaketatay giymişlerdi.

Apronda konukları karşılayan heyetin önüne gelip duran uçağa ilk olarak, İran’ın Ankara Büyükelçisi girdi. Sonra Şah merdivenlerde göründü. Üstünde Hava Mareşalı üniforması vardı. Tabii, izleyenlerin dikkati, asıl Süreyya’nın kıyafetinin üzerindeydi.

Bunları biraz uzaktan biz de izliyorduk. Olayı en yakından izleyen Anadolu Ajansı ne yaparsa yapsın, biz de, bulunduğumuz yerden görebildiklerimizi ve öğrendiklerimizi yazmak durumundaydık.

O sırada bizim Tercüman gazetesinde, sadece patron ve başyazar olarak değil, genel yayın müdürü gibi de davranan Cihad Baban, benden tüm önemli olaylarda olduğu gibi, bu ziyaretle ilgili olarak –o zaman “notlar” denilen– izlenim haberleri ve yazıları da istiyordu.

Karşılama töreninden de, gördüklerimi ve kendi değerlendirmelerimi yazacaktım. Tabii, en başta Şah’la ve Süreyya’yla ilgili olanlarını...

O yüzden uzaktan da olsa her şeye dikkat kesilmiştim. Şah’ın giyimini anlatmak kolaydı. Elbisesi, mavi bir hava subayı elbisesiydi. Üstünde nişanları boldu.

Güçlük Süreyya’nın elbisesini anlatabilmekteydi. Kadınların elbise biçimlerinin terimlerini bulup yazmak uzmanlık alanım içinde değil. Bir tek, tayyörün tayyör olduğunu biliyorum. Gerisini ancak görebildiklerimi “tarif” ederek anlatabilirim.

Bir de bizim bulunduğumuz basın bölümünde bir İranlı gazeteci vardı. Onunla ayaküstü dostluk kurmuştum. Ben onun bizimkilerle ilgili sorularını cevaplıyordum. O da benim Şah ve Süreyya’yla ilgili sorularımı... Ama o da erkekti. Kadın giyiminden ne kadar anlardı?

Özetle: O günkü gazetecilik çalışmamda çok başarılı olacağımdan emin değildim.

Acaba o gün ne yazmışım? Bu kitabı yazarken o karşılama gününün ertesindeki (16 Mayıs 1956 çarşamba günkü) Tercüman’ı koleksiyondan buldum, baktım.

Köpük mavisi mi, lavanta çiçeği mi?

Gazete, yazdıklarımı, Süreyya’nın bir boy fotoğrafının altında “Nasıl geldiler, nasıl karşılandılar” başlığı altında yayınlamış.

Metin, o zamanki haber sunuşundaki klasik sözcüklerle “hususi muhabirimizden telefonla” diye başlıyor. Şah’ı ve Süreyya’yı anlatan cümlelerle devam ediyor:

“Ankara (Hususi muhabirimiz Altan Öymen’den telefonla)

Şah bizim havacı üniformaları renginde bir üniforma giymişti. Göğsünde nişanlar... nişanlar vardı. Şapkasındaki arma da ta uzaklardan parıldıyordu.

Uçaktan inerken aşağıdakileri selamladı. Kraliçe dört basamak arkasında idi.

Doğruca Reisicumhur’un yanına geldi, el sıkıştı, Meclis Reisi, Başvekil ve refikalarıyla da el sıkıştıktan sonra Reisicumhur’un sağında İstiklâl Marşı’nı dinleyeceği kürsüye doğru yürüdü. Seri, asker adımlarıyla yürüyordu, çok genç görünüyordu.”

Kraliçe’yi de şöyle anlatmışım:

“Kraliçe Süreyya, uçağın merdivenlerini, Şah’ın dört basamak arkasından, ağır ağır indi. Üzerinde –herhalde İsfahan ipeklisinden– açık mavi bir pardesü vardı; omuzlarından aşağı dökülür gibi, çok zarif bir şekilde dikilmişti. Yakası, boynuna kadar yükseliyor ve arada bir düğme ile kapanıyordu. Başında beyaz ile köpük mavisi karışığı renginde çiçeklerden yapılmış, kenarı çok ince, siyah kurdelalı bir kep vardı. Dirseğine yaklaşan eldivenleri ve pabuçları da –şapkası gibi– beyazdı.”

Şimdi bu satırları, yazıldığından 56 yıl sonra (2012’de) okurken şunu daha iyi görüyorum: Kraliçenin giyimini anlatırken çok zorlanmışım. Kraliçenin pardösüsünün kumaşının “herhalde İsfahan ipeklisi” olduğunu, “herhalde” yanımdaki İranlı gazeteciden öğrenmiş olacağım.

Bu kitabı yazarken, merak bu ya, diğer gazetelerin de koleksiyonlarına baktım. Milliyet’in muhabirinin yazdığı izlenimler dikkatimi çekti. Muhtemelen bir hanımın elinden çıkmış veya kontrolünden geçmiş olmalıydı. Benimkinden çok daha ustaca yazılmıştı. Daha ayrıntılıydı. Onun da Süreyya’yla ilgili bölümünü buraya alayım:

“Genç ve zarif İmparatoriçe’nin üzerinde, Dior kreasyonu, sade, fakat son derece şık, lavanta çiçeği mavisi ipekten bir pardesü bulunuyordu. Kapalı yaka ve kendinden düğmeli olan pardesünün sol göğüs tarafında yakut yaprakları, pırlanta ile çerçevelenmiş bir gül vardı. Başında ise, aralarından siyah kurdeleler geçirilmiş, pardesüsünün kumaşından mamûl (yapılmış) beyaz, mavi, sarı tülleri olan bir şapka bulunuyordu. Saçları kısa değildi ve düz taranmış, sadece hafif bir dalga verilmişti. Eldivenleri, çantası, ayakkabıları beyaz deridendi.

Bu kıyafet, genç İmparatoriçeye son derece yakışmıştı. Asil güzelliğin zarafetle birleşmesi, haklı bir takdir uyandırdı. İran İmparatoriçesi hakkında Ankaralı hanımların kanaati: ‘Şahane kadın’ oldu.”

Hiç şüphe yok. Milliyet’teki arkadaş konuya daha hâkim.

Ben pardösüyü uzun uzun anlatıyorum, o “Dior kreasyonu” diye özetliyor, ben “mavi”ye “köpük mavisi” demişim, o “lavanta çiçeği mavisi” diyor. Arada çelişki yok ama, onun anlatımı daha fiyakalı... Ayrıca, “asil güzellik”, “zarafet”, gibi sözler kullanmış. Ve, Ankaralı hanımların kraliçeyi, “şahane kadın” diye tanımladığını “saptamış” ve yazmış.

Benim “atlatma”m

Ama o günkü “Süreyya haberciliği” açısından şunu da belirtmeliyim: O gün havaalanında benim saptadığım haber unsurları arasında da başka hiçbir gazetede bulunmayan bir şey var:

Aprondaki tören bitip de Şah ve Süreyya, Cumhurbaşkanı Bayar ve diğer karşılayıcılarla birlikte şeref salonuna girince, ben öteki gazeteciler gibi peşlerinden koşmamışım. (Zaten koşsam, şeref salonuna giremeyecektim. Onlar gibi, belirli bir yerde durdurulacaktım. Basına izin verilinceye kadar orada bekleyecektim.) Apronda biraz daha durup, uçaktan indirilen Şah ve Kraliçe’nin bavullarını saymışım. Bavul sayısı 60’ı aşmış. Galiba İranlı gazetecinin yardımıyla, Şah ve Kraliçe’nin 15 günlük ziyarette, bir giydiklerini bir daha giymemek üzere her gün dört defa elbise değiştirebileceklerini hesaplayıp onu da yazmışım. Bunlar başlığa da geçmiş, günün konularından biri olmuş. Yani, rakip gazetecileri atlatmışım.

Ayrıca, Tercüman’daki çalışma arkadaşım Aydın Köker de, ziyaretin başka yanlarını izliyordu. Onun verdiği bir özel haber de, gazetenin bir başka sütununda yer almış. Şöyle: Ankara’da Maltepe’de Şah ve Kraliçe’nin gelişi sırasında Nilüfer adında bir avukat hanım doğum yapmış. Çocuk kızmış. Annesiyle babası, adını –günün anlam ve önemine uygun olarak– “Süreyya” koymaya karar vermişler. O da başlığa geçmiş.

Yani, ayıptır söylemesi, Şah ve Süreyya’yı izlerken Tercüman bürosu olarak, biz de fena değilmişiz.

15 gün az mı, çok mu?

Havaalanındaki karşılamadan sonra konuklar, şeref salonunda bir süre oturup ev sahipleriyle sohbet ettiler. İkram edilen portakal sularını içtiler. Şah o arada Ankara Radyosu’na bir demeç verdi. Bu ziyareti yapmayı çok uzun süreden beri istediğini, ama bunun ancak şimdi gerçekleştiğini belirtti.

İlk programa göre, ziyaretin süresi bir hafta olarak hesaplanmıştı. Ama sonra 15 güne çıkarılmıştı. Şah, buna rağmen, 15 günlük süreyi de, kısa bulduğunu belirtti. Bunun kendisinin zamanının darlığından kaynaklandığını söyledi. “Dostlarımız arasında daha uzun zaman geçiremeyeceğimize şimdiden üzülüyorum” dedi.

Bu, tabii, devlet başkanları arasındaki bir ziyaret olarak “fazla uzun” bir süre sayılırdı. Ama Şah Şah’tı. İstediğini yapardı. Tahran’dan gelen haberler de, ülkesinde sükûnetin hüküm sürdüğünü gösteriyordu. Ziyaret programının uzatılmasında bir sakınca yoktu.

Zaten onun yokluğunda Şahlığa vekâlet eden beş üyeli “Naipler Heyeti”nin üyelerinden ikisi Şah’ın kardeşleriydi. Diğerleri de (Başbakan ile Meclis ve Senato Başkanları) güvendiği kişilerdi. (Şah’ı, daha önceki yıllarda tehdit eden tehlikeler –en azından uzunca bir süre için– geride kalmıştı.

Kısacası, 1956 yılındaki İran, ne Musaddık’ın Başbakanlığı dönemindeki İran’a benziyordu, ne 1979’dan sonraki Humeyni dönemindeki İran’a, ne de bu kitabın yazıldığı dönemdeki Ahmedinecad İranı’na... 1956’nın İranı, o zamanki Şahının kendini en rahat hissettiği koşullar altındaki bir İran’dı.

Şah Muhammed Rıza Pehlevi, Esenboğa Havaalanı’nda Ankara Radyosu’na verdiği demeçte “mert ve asil Türk milleti”nin kalkınması için gösterilen gayretleri görmekten çok memnun olduğunu söyledikten sonra, Türkiye’yle İran arasındaki ilişkilerle ilgili olarak da şöyle dedi:

“Merhum Rıza Şah’ın ve merhum Atatürk’ün aydınlık fikirlerinin rehberliği ile dostluğumuz o kadar sağlam temeller üzerine kurulmuştur ki, Allahın inayetiyle bu dostluk, zamanımızın tahribatına mukavemet etmiş ve günden güne kuvvetlenip sıkılaşmıştır. Bunu görmek, bizler için mümkün olmuştur. Bağdat Paktı’na iltihakımızla teşriki mesaimiz, gittikçe daha sıkı ve faal bir hale gelmektedir.”

Bence ziyaretin en ilginç yanlarından biri, Şah ve Kraliçe’nin Esenboğa Havaalanı’ndan şehre otomobille gelişleri ve Ankara caddelerinden geçişleriyle ilgili bölümüydü.

Bütün yolların kaldırımları, meraklıların yanında, okullardan düzenli bir şekilde getirilen öğrencilerle (o arada izcilerle) doldurulmuştu. Ulus Meydanı’ndan itibaren o kalabalığa memurlar da katılmıştı.

Şah Muhammed Rıza Pehlevi ile Cumhurbaşkanı Celal Bayar, üstü açık eski model bir arabadaydılar. Bu, Muhammed Rıza’nın babası Rıza Şah’ın 1934 yılında Türkiye’ye yaptığı ziyaret sırasında Atatürk’le beraber bindiği arabaydı. Cumhurbaşkanlığı’nın araba parkında bir hatıra halinde dururken, bu ziyaret için elden geçirilip hazırlanmıştı.

Havaalanından hareket eden kortejin ikinci arabası da üstü açık bir Cadillac’tı. Onda da, Kraliçe (veya İmparatoriçe) Süreyya ile Cumhurbaşkanı’nın eşi Reşide Bayar oturuyordu.

Ve kortej, Esenboğa-Ankara yolundan sonraki caddelerde daha da yavaşlayarak konuklara sevgi gösterileri yapan kalabalıklar arasından, Dışkapı’yı ve Ulus Meydanı’nı geçerek Atatürk Bulvarı üzerinden “Hariciye Köşkü”ne gidiyordu. Köşk, o ziyaret için Şah’ın ikâmetine tahsis edilmişti.

Ziyareti tüm ayrıntılarıyla ve fotoğraflarıyla yansıtan Hürriyet,

ayrıca “Süreyya’nın hayatı” diye bir yazı dizisi de yayınladı.

Kraliçe Süreyya, Cumhurbaşkanı’nın eşi Reşide Bayar ile birlikte bindiği arabada

caddelerden geçerken Şah’a göre çok daha fazla ilgi gördü. Gazeteler onu tanımlayacak

sözler bulmakta da yarıştılar. Kullanılan sıfatlar arasında: “Melike” gibi, “İmparatoriçe”

gibi unvanlardan başka, “Şahane kadın”, “Asrın şahane kraliçesi” gibi ifadeler de vardı.

Kaldırımlardaki halkın da, Şah’tan çok Süreyya’yla ilgilendiği belliydi. Kaldırımların manzarasını en geniş şekilde yayınlayan gazete gene Milliyet’ti. Kaldırım notlarını da ondan alıntılayayım. Durumu gene aynı üslupla yansıtıyordu:

“İran Şahı’nı ve bilhassa İmparatoriçe Süreyya’yı görebilmek üzere sokaklara dökülen Ankaralı hanımların, bir suareye gider gibi hazırlanmış oldukları göze çarpıyordu.

Güzelliği ve zarafetiyle ‘Asrın Şahane Kraliçesi’ vasfını taşıyan Süreyya, bugün Ankaralı hanımların başlıca mevzuu oldu.

Yolların kenarları, hep kadınlar tarafından işgal edilmişti. En önde pusetler içerisinde çocuklu hanımlar, onların arkasında bahar modellerini teşhir edercesine giyinmiş çocuksuz hanımlar... Misafirleri getiren otomobiller gelinceye kadar konuşulan tek mevzu, yine Kraliçe Süreyya idi.

Havaalanından Ankara’ya, Reisicumhur Celal Bayar’ın refikaları bayan Reşide Bayar’la birlikte bindikleri muhteşem bir Cadillac arabayla inen Kraliçe Süreyya gözüktüğü zaman, yol kenarını dolduran hanımlar, kendisini daha iyi görebilmek için ileriye çıkmaya çalışıyor ve birbirlerine kıyafetini izah ediyorlardı.”

Kraliçe (veya İmparatoriçe) Süreyya’nın Türkiye ziyareti böyle başladı ve devam etti.

Hipodrom’da özel askeri geçit resmini, stadyumda da 19 Mayıs törenini

Şah ve Süreyya da izledi. Yukarıdaki fotoğrafta, Celal Bayar ve eşi Reşide Bayar ile (solda)

birlikte 19 Mayıs törenindeler. Şeref locasındaki protokol kıyafetleri,

erkeklerde jaketatay, kadınlarda tayyör.

Şah’ın Celal Bayar’la birlikte Hariciye Köşkü’ne gelişinden ve ikisi arasındaki kısa bir sohbetten sonra Bayar onu bir süre istirahat için yalnız bıraktı.

Şah’ın daha sonra ilk ziyaret ettiği yer Anıtkabir oldu. Daha sonra iki ülke heyetleri arasında resmi görüşmeler yapıldı. Gece Ankara özel olarak ışıklandırıldı. Sonraki 15 gün de, bazısı resmi, bazısı özel görüşmeler ve ziyaretlerle dolu olarak geçti.

Basının ziyarete olan ilgisi bu 15 gün içinde hiç eksilmedi.

“İbtihaç ve sürur ile...”

Gazetelerin çoğu, ziyaret dolayısıyla, gerek Şah, gerek Süreyya, gerek İran hakkında yazılar ve dizi yazılar yayınladı.

Milliyet yazarı Refii Cevat Ulunay’ın yazısı şöyle başlıyordu:

“İran devletinin çok sevilen hükümdarı Şahinşah Hazretleri ile refikaları Kraliçe Süreyya Hazretleri dün saat yarımda Türk topraklarını şereflendirdiler. Milletini, memleketini tam manasıyla temsil buyuran Şahinşah Hazretleri’nin bu ziyaretlerini büyük bir ibtihaç (büyük sevinç) ve sürur (sevinç) ile karşılıyoruz.”

Yazı, –Ulunay’ın deyimiyle– “Şahın Ömürname”sini özetliyordu. 1919’da doğduğunu, orta ve lise öğrenimini İsviçre’de bitirip Tahran’da “Harbiye Mektebi”nde tamamlandığını, 1941 yılında babasının yerine geçtiğini, 15 yıllık görev süresinde ülkesinde büyük hizmetlerde bulunduğunu anlatıyordu. Ve şöyle bitiyordu:

“İran, hükümdarını pek sever. Bunda da haklı olduğunda şüphe yoktur. İran milleti, memleketi buhranlardan kurtaran, ona rahat bir nefes aldıran Şahinşahını Sa’di’nin şu beyti ile anıyor:

‘Püşt-i-dü tây-ı-Felek, râst şüd ez hurremi

Tâ çu tü Ferzend zâd Mâder-i-eyyâm râ.’

(Günlerin annesi senin gibi bir evlat doğurduğu için feleğin iki kat olmuş sırtı memnuniyetten doğruldu.)

Bu demokrat hükümdar için bütün İran:

Ya Rab! Mehâd an ki nehâhed bekay-ı-tü!

(Yârabbi! Senin bekanı istemeyen varolmasın!)

Diye dua ediyor.”

Hipodrom, stadyum, Zonguldak, İstanbul

İran Şahı ile Kraliçe Süreyya’nın Ankara’daki ziyaret programında daha sonra, Şah’a Ankara’nın fahri hemşeriliğinin verilmesi vardı. Ayrıca bir caddeye de “Şehinşah Pehlevi” adı verildi. Türkiye’nin o zamanki askeri gücünün göstergesi olarak, hipodromda “Şah ve Kraliçe’ye özel” bir “geçit resmi” düzenlenmişti. Geçit resmi, 30 Ağustos’takilerin ölçüsüne yakındı. Halka da açık tutulmuştu. Şah ve Kraliçe, Cumhurbaşkanı Celal Bayar’la birlikte şeref tribününden seçkin askeri birlikleri izlediler. Sancaklarını selamladılar.

Şah’a, Türkiye’nin ekonomik gelişmesinin göstergesi olarak da, Türkiye’nin o zamanki kalkınma hamlelerinden biri sayılan Sarıyar Barajı gezdirildi.

Ayrıca, ziyaretin beşinci günü 19 Mayıs günüydü. (Zaten Şah’ın Türkiye gelişinin zamanlaması yapılırken bu da göz önünde tutulmuştu). O gün 19 Mayıs törenindeki Gençlik ve Spor Bayramı törenlerinde Cumhurbaşkanı Bayar ve eşiyle birlikte, Şah ve Süreyya da hazır bulundu.

15 günün geri kalanı, İstanbul ve civarına ayrılmıştı. Programın o bölümünde de birçok tören, ziyafet ve gezi yer alıyordu.

Şah ve eşinin İstanbul’a gidişi için saptanan güzergâh da ilginçti. Konuklar, Ankara’daki programları biter bitmez geç saatte Ankara’dan özel olarak kalkan bir yataklı trenle Zonguldak’a hareket edeceklerdi. Oraya ertesi sabah varacaklardı. Şehri gezdikten sonra Celal Bayar’la birlikte Savarona yatına geçeceklerdi.

Askeri gemilerin eşlik edeceği Savarona’yla İstanbul’a hareket edeceklerdi. Geceyi yatta geçireceklerdi. İstanbul Boğazı’na girerken, Boğaz’ın iki yakasındaki askeri mevkilerden top ateşiyle selamlanacaklardı.

Şah ve Kraliçe, Ankara’da Hipodrom’daki, stadyumdaki törenlerden ve resmi

görüşmelerinden sonra, Zonguldak’a gittiler ve oradan Savarona’yla İstanbul’a geldiler.

Oran Ural’ın karikatüründe İstanbul’a Vali ve Belediye Başkanı Prof. Fahrettin Kerim

Gökay tarafından son makyaj yapılıyor. Temizliğinden trafiğine kadar birçok eksiği olan

İstanbul’da en azından misafirlerin geçeceği yerlerin yeniden düzenlenmesi için

büyük bir gayret var. Ural onunla dalga geçiyor.

Bu program uygulandı. Bayar’la konuklarının bulunduğu Savarona, 21 Mayıs günü saat 9.00’da Boğaz’a girdi. Hızını kesti. Konukları karşılamak için motorla gelen Başbakan Adnan Menderes ile beraberindeki heyet, gemiye çıktı.

Menderes, Ankara’dan İstanbul’a bu karşılamada bulunmak için gelmişti. Heyette onunla birlikte o zamanki Milli Savunma Bakanı Şemi Ergin ile –o zaman Milli Savunma’ya bağlı olan– Genelkurmay Başkanı Orgeneral İsmail Hakkı Tunaboylu ve İstanbul Valisi Prof. Dr. Fahrettin Kerim Gökay vardı. Vali Gökay, konuklara İstanbul halkı adına “Hoş geldiniz” dedi.

Savarona daha sonra, Şah’ı selamlamak üzere gelen donanma birliklerinin arasından Haydarpaşa Rıhtımı’na yanaştı. Konuklar ve ev sahipleri birlikte Acar motoruna binip Sarayburnu’na geldiler. Oradaki “Hoş geldin” töreninden sonra, arabalara binip İstanbul’un trafiğe tamamen kapatılmış, ama kaldırımları halkla dolu güzergâhı izleyerek Galata Köprüsü’nden geçtiler. Galatasaray, Taksim, Dolmabahçe üzerinden dolaşarak, konukların ikametine ayrılan Yıldız Sarayı’na gittiler.

Bindikleri arabaların, Ankara’daki gibi üstü açıktı. Birinci arabada Şah’la Bayar vardı. İkincisinde ise arka koltukta üç kişi oturmuştu. Sağda Kraliçe Süreyya, ortada Başbakan Menderes, solunda da İstanbul Valisi’nin eşi Nilüfer Gökay... Halkın ilgisi gene çok yüksekti.

Şah ve Kraliçe İstanbul’da... Trafiğe kapalı yollardan üstü açık arabayla geçerken

kaldırımlarda toplanan kalabalıkların ilgisi Ankara’daki gibi çok yüksekti.

“Onları beğenmeyen yok”

Bu defaki izlenim notunu da Hürriyet’ten alalım. Basının o zamanki en çok satan gazetesi, ziyaretlerle ilgili haberlerinde, en geniş yeri diğer gazeteler gibi Süreyya’ya ayırıyordu. Aynı zamanda da Süreyya üzerine bir yazı dizisi hazırlamıştı, onu yayınlıyordu. Ziyaretten izlenimlere yer verdiği sütununda, bunu dengelemek ister gibi biraz da Şah’tan söz etmişti. Ama Süreyya’nın “şahane”liğini belirtmeyi de ihmal etmemişti. Şöyle:

“Herkes, göğsü nişanlarla dolu, kollarında kalın kalın armalar olan genç Şah ile gözünde güneş gözlüğü bulunan imparatoriçeyi görmekten mütevellit büyük bir memnuniyet duymuştu.

Onları beğenmeyen yoktu. Kendi aralarında;

‘İkisi de birbirine layık’ diyorlardı. İmparatoriçe Süreyya’yı ise ‘Şahane kadın’ diye vasıflandırıyorlardı.”

Durum sahiden öyle miydi? Onları görmekten “herkes çok büyük bir memnuniyet” mi duyuyordu? “Onları beğenmeyen” yok muydu?

Muhakkak ki vardı: Çünkü o sırada Ankara’da da, İstanbul’da da, eski tip krallıklardan, şahlıklardan hoşlanmayanlar vardı. Hele siyasete ilgi duyup da komşu ülkedeki son yılların olaylarını izleyenler arasında, Musaddık’ın antiemperyalist politikasını beğenip, onun Şah’a yenilmiş olmasından üzülenler çoktu.

Türkiye’de komünistlik yasaktı ama, bir kısmı hapiste olmak üzere, komünistler de vardı. Komünist olmadıkları halde, komünist diye suçlanan solcular vardı. Nâzım Hikmet’in şiirlerine hayran olanlar vardı.

Şah’ın İstanbul’daki karşılanmasında da Bayar

ile birlikte bindikleri araba, babası Rıza Şah’ın

1934’teki ziyaretinde Atatürk ile birlikte bindiği

arabaydı. Sohbetlerde Rıza Şah da anıldı.

Ona 1934’te mihmandarlık eden Orgeneral

Fahrettin Altay’ın anlattıkları ilginçti.

Kısacası, İran’daki Şahlık rejimini beğenmemeleri doğal olan birçok insan vardı. Fakat caddeleri doldurup konuklara sevgi gösterisi yapan insanların da, Şah’a ve Süreyya’ya içten bir sempatiyle baktığı besbelliydi. Bu manzarayı, o gruplardaki Şah veya Şahlık rejimi karşıtları da bozmadılar. Tüm ziyaret boyunca konuklara tepki niteliğinde herhangi bir gösteri veya gösteri teşebbüsü olmadı.

Bunun başta gelen nedeni herhalde İranlı konukların masallardaki “yakışıklı prens-güzel prenses” veya “iyi kral-şahane kraliçe” tiplerine uygun olmalarıydı. Giyimleriyle kuşamlarıyla, davranışlarıyla bunu çok iyi yansıtmalarıydı. Ziyaret programı da zaten, o masalların atmosferine uygun törenler ve etkinliklerle oluşturulmuştu.

Ziyareti, törenlerde bulunarak veya caddelerin kaldırımlarından ya da apartman pencerelerinden seyrederek izleyenler, o masal havasının içine giriyordu. Gazetelerdeki fotoğrafları görüp, haberleri, yazıları okuyanlar da öyleydi.

Tabii, şu da unutulmamalı: Gazetelerdeki yayınların Şah ve Kraliçe’yi yüceltecek yönde yapılması, hükümetçe de teşvik ediliyordu.

Hükümetin tutumunda, tabii, masalsal etkilerden çok, rasyonel nedenler rol oynuyordu. Soğuk Savaş dünyasında, artık İran’la Bağdat Paktı içinde müttefiktik. İlişkilerimiz gelişiyordu. Bu, NATO’daki müttefiklerimiz ABD ile İngiltere’nin isteğiydi. Ama o zamanki koşullar içinde bizim de çıkarlarımıza uygun sayılırdı. NATO’nun da desteğiyle, petrol ihtiyacımızın bir kısmını İran’dan karşılamamız kolaylaşabilirdi. İkili ticari ilişkilerimiz artabilirdi.

1934 yılında Şah’ın babası Rıza Şah ile Atatürk aynı arabada.

Bölgedeki siyasi dengeler açısından da kendimizi daha rahat hissedebilirdik. İki ülkenin de yönetimleri o zamanlar, din ve devlet işlerini birbirinden ayrı tutmaya önem veriyorlardı. Komünizm karşıtıydılar. Etnik sorunlarla ilgili tutumları da birbirine benziyordu.

Şah’ın ziyareti sırasında Türkiye’ye gelmiş bulunan diplomatik ve ticari heyetlerle yapılan görüşmelerde bütün bu alanlardaki işbirliği konuları ele alınıyordu. Bunların Türkiye için iyi sonuçlar vermesi, başta ucuz ve kredili petrol konusu olmak üzere sağlam anlaşmalara bağlanması, tabii, Şah’ın iradesine bağlıydı.

Özetle: Şah’ın ve Kraliçe Süreyya’nın 15 günlük Türkiye ziyareti, bir yandan masal manzaralarının, bir yandan da ticari ve siyasi nedenlerin etkilediği çok olumlu bir ortam içinde başlamıştı. Öyle de devam etti.

Geçmişten bir “binbirgece masalı”

Programın İstanbul’daki bölümünde, Şah’a babası Rıza Şah’ın 1934’teki Türkiye ziyaretini hatırlatan yerler de vardı. Biri Beylerbeyi Sarayı’ydı. 1934’te orada Rıza Şah’a bir akşam yemeği verilmişti. Oğluna da, İstanbul’daki ilk akşam yemeği aynı yerde verildi.

Ancak iki yemek arasında bazı farklar vardı. 22 yıl önce Rıza Şah’a verilen yemek, erkekler içindi. Şah zaten Türkiye’ye eşi olmadan gelmişti. Atatürk de bekârdı. Başbakan İsmet Paşa da oradaydı ve eşsiz gelmişti. Az sayıdaki diğer davetliler de öyleydi. Yemek bir özel yemek olarak düzenlenmişti. Yalnız yemekle birlikte müzik ve dans gösterisi de olacaktı.

Davetliler arasında Rıza Şah’a mihmandar tayin edilen Fahrettin Altay Paşa da vardı. O gecenin hikâyesini sonraki anılarında anlatmıştı. Onun yazdığına göre, davet, Beylerbeyi Sarayı’nın alt katındaki havuzlu salondaydı. Davetlilerin uzun masası havuzun bir kenarındaydı. Müzik refakatindeki dansçı kızlar, dekolte kıyafetleriyle havuzun diğer tarafında gösteri yapıyorlardı. Gerisini Orgeneral Fahrettin Altay’ın anılarından izleyelim:

Rıza Şah’ın 1934’teki Türkiye ziyaretinde

ona mihmandarlık eden General Fahrettin

Altay’ın anı kitabı... İçinde Atatürk’le

ilgili anılarının yanında Rıza Şah’ın ziyareti

hakkında da anlatımlar var.

“Şah’a ikramlarda bulunuldu, kendisi bir kadeh şarap alarak önüne koydu. Bu sırada artistler güzel şarkılar okumaya ve gösteriler yapmaya koyuldular. Şah meclisin sıcaklığını bozmamak için arada bir yudum alıyordu. Numaralar gittikçe açılıyor ve serbestleşiyor, Şah bunları gülümseyerek seyrediyor, fakat ciddiyetini hiçbir şekilde bozmuyor. İki genç kız havuza atladılar, sularla oynamaya ve dans etmeye başladılar. Bu sırada ‘Ş’ adındaki çıplak genç artist, Şah’ın önüne yaklaştı. Elleri önünde, başı eğik havuzun kenarında ve ayakta dikildi. Şehinşah kızın başını okşayarak;

‘Çok maharetlisiniz, genç ve güzelsiniz. Allah bağışlasın... Haydi kızım içeri girin de giyinin, üşürsünüz...’ ”

Altay’ın anlattıklarından anlaşılıyor ki, davetliler bu sahneyi izlerken Rıza Şah’ın, dansçı hanımın kendi önünde başını önüne eğip dikilmesi karşısında ne yapacağını merakla izlemişler. Ve davranışını çok takdir etmişler. Altay da anılarında, sonucu şöyle değerlendiriyor:

“Şehinşah’ın o geceki durumu, ağırlığı, meclisin neşesini bozmaksızın hiçbir hafiflik göstermemesi dikkati çekiyordu. Gece yarısına doğru Dolmabahçe’ye dönmek arzusunda bulundular. Hep birlikte kalktık, gene motora binerek saraya gittik. Binbirgece masallarını bin ikinci gece yapamadık vesselam.”

Poker masasında politika

Şah Rıza’nın 22 yıl sonra aynı salonda ağırlanan oğlunun eşiyle beraber davetli olduğu yemek, özel değil, resmi bir yemekti. Davet sahibi İstanbul Valisi Fahrettin Kerim Gökay ve eşiydi. Yemekte müzik vardı. Ama dans yoktu.

1934’teki poker partisinin üç katılımcısı: Atatürk, İnönü, Büyük Rıza Şah...

Ve oyunun izleyicisi General Fahrettin Altay (en sağda).

O yemekte de, davetlilerden biri Rıza Şah’ın 22 yıl önceki mihmandarı Orgeneral Fahrettin Altay’dı. Şah’a o geceyi anlattı. Tabii, Kraliçe Süreyya’nın da orada olduğunu göz önünde tutup fazla ayrıntıya girmeksizin...

Ama Altay, Şah’a, babasının Türkiye ziyaretiyle ilgili bir başka anısını, tüm ayrıntılarıyla anlattı. O anıda, Şah’ın o zaman veliaht olan oğlu Muhammed Rıza’nın adı geçiyordu.

O anının özeti şu:

Rıza Şah, 1934’teki Türkiye ziyaretinin Ankara’daki bölümünde, kendisi şerefine yapılan resmi davetlere karşı, İran Büyükelçiliği’nde Atatürk şerefine bir ziyafet veriyor. Yemekten sonra Atatürk’le sohbet ederken, söz oğlu Muhammed Rıza’dan açılıyor. Muhammed Rıza o sırada 16 yaşında. İsviçre’de lisede okuyor. Şah, onu özlediğini, ayrılığın kendisine zor geldiğini söylüyor.

Atatürk de Başyaverinden onunla bir telefon bağlantısı kurmayı denemesini istiyor. O zamanın telefon bağlanması imkânları malum. Bazen günlerce beklenmesi gerekebiliyor. Ama Başyaver, devletin imkânlarını seferber ettirip o işi on dakikada başarıyor. Şah oğluyla konuşuyor. Bundan çok memnun oluyor. Daveti uzattıkça uzatıyor.

Bunun üzerine Atatürk, kısa bir poker oyunu kurulmasını öneriyor. Davette, o zamanki dünya politikasında İran üzerinde nüfuzu büyük olan, Türkiye’yle de ilişkilerini geliştirmek isteyen İngiltere’nin Ankara’daki Büyükelçisi de var. O da öneriyi destekleyince, masa kuruluyor.

İstanbul’daki bazı geziler erkekler arasındaydı. Askeri tesisler geziliyor,

manevralar izleniyordu. Şah o gezilere Bayar ve Meclis Başkanı Refik

Koraltan’la birlikte katılıyordu.

Atatürk, Şah’ın sağına oturuyor. Kendi sağına İngiliz Büyükelçisi’ni alıyor. Şah’ın solunda Başbakan İnönü, yanında Dışişleri Bakanı var. Beş kişilik bir poker partisi başlıyor. Fahrettin Paşa da oyunun seyircisi... Atatürk’le Rıza Şah’ın arkasında ayakta duruyor. Gerisini ondan izleyelim:

“Şehinşah oyunda pek kuvvetli görünmüyor, Atatürk’ü hoş tutmaya çalışıyordu. Yavaş yavaş oyun büyüdü, sonuna doğru ortada bir hayli para toplandı, İngiliz büyükelçisi kâğıtlarına baktı ve oyunu açtı, Atatürk ‘Elimde bir şey yok pas’ dedi, sola dönerek Şah’ın eline baktı, Şah da ‘Kaçmak lazım değil mi?’ der gibi onun yüzüne baktı.

Atatürk iki yedili görünce, ‘Haydi ortak girelim’ dedi ve girdiler, ötekiler çekildiler.

Büyükelçi kâğıt istemedi, Atatürk ‘Bize üç kâğıt verin’ diyerek aldıkları kâğıtlara Şah’la beraber elleri bir arada yavaş yavaş bakmaya başladılar, İngiliz Büyükelçisi bob dediği sırada, bunlar yeni gelen iki yedilinin uçlarını gördüler ve Atatürk,

‘Rest’ dedi, elçi bir durakladı, başını sallayarak,

‘Hayır... İki büyük hükümdar blöf yapmaz, kareyi buldunuz’ dedi ve kâğıtlarını açarak yere koydu. Üç as iki ruadan ibaret ful majörle kaçıyordu.

Şah, bir askeri gösteriye katılınca Süreyya yalnız kaldı.

Denizciler de ona bir denizaltı programı yaptılar.

Nedimelerden biri bayıldı, kraliçe ise bundan memnun kaldı.

Atatürk yedili kareyi yere açtı ve paraları Şah’ın önüne çekip İngiliz Büyükelçisi’ne Fransızca dedi ki;

‘Ekselans anlayışınızı takdirle tebrik ederim, görüyorsunuz ya, biz Şehinşah Hazretleri ile birleşince şans bize nasıl gülüyor, eğer siz de bizimle olursanız ne büyük kuvvet oluruz.’”

Fahrettin Altay, 22 yıl önceki bu anısını Şah Muhammed Rıza’ya anlattığı zaman, Atatürk’ün o zaman bir iskambil oyunu sırasında espri niyetine söylediği o söz, Bağdat Paktı içinde değişik bir şekilde de olsa gerçekleşmişti. Türkiye ile İran, Irak ile Pakistan’ın da yer aldığı o paktta İngiltere’yle birlikteydiler.

Süreyya ve iskambil ve denizaltı

Bu “iskambil” konusunun 1956’daki Şah ziyaretinde de bir başka biçimde yer aldığı, Süreyya’nın daha sonra yayınlanan anılarında görülüyor. Meğer Süreyya, eşiyle ve Cumhurbaşkanı Bayar’la birlikte Savarona yatında İstanbul’a gelirken, oturup iskambil oynamışlar.

Süreyya iskambil oyununun poker mi, başka bir oyun mu olduğunu yazmamış, konuya iki cümleyle değinmiş. Şöyle:

“1956 Mayıs’ında Türkiye’ye davet edildik. O zamanki Cumhurbaşkanı bizi yatında ağırladı. Resmi bir ziyarette akşamları ev sahibimizle iskambil oynadığımızı, yalnız o ziyarette hatırlıyorum.”

Süreyya’nın anılarında Türkiye ziyaretiyle ilgili asıl ayrıntılı anısı, onu, Türkiye’de bir denizaltıyla gezmeye davet etmeleriyle ilgili... İstanbul ziyareti sırasındaki programı devam ederken, bir gün öyle bir öneriyle karşılaşmış... Ve kabul etmiş. Bunu “İstanbul’da bir macera” başlığı altında şöyle anlatıyor:

“İstanbul’da başımdan çok eğlenceli bir macera geçti. Bir gün öğleden sonra Şah, askeri bir gösteriye gitmiş, bense yalnız kalmıştım. Türk yaverlerimiz beni nasıl eğlendireceklerini düşünüp bana hoş vakit geçirtecek bir şey bulmak için bütün zekâlarını kullanıyorlardı. Sonunda, birinin aklına bir şey geldi: ‘İmparatoriçe Hazretleri şöyle denizaltıyla bir gezintiye ne derler?’ diye sordu.

Önce, şaka yaptıklarını sandım. Meğer, ciddi söylüyorlarmış. Yanımdaki nedimelerimle birlikte, bizi alıp limana götürdüler. Orada, Türk donanmasından bir denizaltı gemisi demirlemiş duruyordu.

Gemi Amerikan yapımıydı, biraz eski model görünüyordu, nedimelerimden biri ayak diredi ve binmedi:

‘İnsanın bile bile kendini öldürmesi olur bu!’ diyordu. ‘Bence bu gemi bir kere denize daldı mı bir daha suyun yüzüne çıkamaz!’

Uzatmayalım, dapdaracık çelik bir merdivenden aşağı indik, geminin bölmelerinin içine yerleştik. Beş dakika sonra da daldık.

Yanımdaki kadınların yüzü gittikçe sararıp soluyordu. Yüz yirmi ayak (kırk metre) derinliğe inince de, içlerinden bir tanesi bayıldı, ancak konyakla ayılttılar.

Neyse ki, iyi bir denizciyimdir. Onun için, tüm bunlar olup biterken, ben gemi komutanıyla konuşuyordum.

Komutan bana denizaltılar hakkında birçok teknik bilgi verdi, bilmediğim birçok şey öğretti. Bu gibi konular beni çok ilgilendirirdi, daima zevkle dinlerdim.

Yarım saat sonra, sağ salim, su yüzüne çıktık. Sonradan, bu denizaltı maceramızı Şah’a anlattım, bana öyle özendi ki, böyle bir fırsatı kaçırdığı için, öfkesinden âdeta küplere bindi!”

İran Şahı ve Kraliçesinin Türkiye gezisi, İstanbul’da ve çevresinde düzenlenen daha birçok etkinlik ve ziyaretle devam etti. Şah’a, İstanbul Üniversitesi’nce fahri hukuk doktorası verildi. Konuklar, İstanbul’un Kapalıçarşısı, Sultanahmet Camii, Ayasofya Müzesi, Adalar gibi en önemli tarihi ve turistik yerlerini gezdiler. Şah için, askeri gösteriler İstanbul’da da yapıldı. Kara Kuvvetleri büyük bir atış tatbikatı, Deniz Kuvvetleri de, Gölcük’teki Donanma Komutanlığı tesislerini, Heybeliada’daki Deniz Harp Okulu’nu, Yassıada’daki askeri tesisleri gezdirdi.

15 günlük gezinin programı, 29 Mayıs günü tamamlandı. Şah ve Kraliçe, İstanbul’da Bayar ve eşi başta olmak üzere devlet erkânının eksiksiz katıldığı bir törenle uğurlandı.

Ziyaretin siyasi ve ekonomik sonuçları, Türkiye’nin beklentilerinin tümünü karşılamadı.

Ekonomik açıdan, özellikle petrol konusunda, İran’ın Türkiye’ye petrol ihracında “müsait şartlar” uygulaması beklentisi gerçekleşmedi. İran tarafının “müsait şartlar” dediği şartlar, Türkiye’nin istekleriyle bağdaşmadı.

Siyasi açıdan ise, durum şuydu: İki ülke Bağdat Paktı’nın üyesiydi, dolayısıyla “dış tehlikeye karşı” (adı konulmamıştı ama, sır değildi: Sovyet tehlikesine karşı) birlikte hareket etmek, en azından birbirlerine danışmak durumundaydılar. Ama İran, petrolden de aldığı ekonomik güçle, kendine özgü politikaları, müttefiklerine fazla danışmadan sürdürüyordu. Nitekim, Şah, Türkiye ziyaretinden hemen sonraki haziran ayında, gene Kraliçe’yle birlikte Sovyetler Birliği’ne gitti. Orada Türkiye’deki kadar uzun kalmadı ama, Kruşçev’le uzun görüşmeler yaptı. O ülkeyle de –hatta müttefiklerinden daha da özel– ilişkiler kurmak istediği belliydi.

Hürriyet’te Semih Balcıoğlu’nun “Haftayım!..” altyazılı karikatürü. (O zamanlar futbol maçlarında devre

arasındaki dinlenme zamanı için İngilizceden Türkçeleştirilen o deyim kullanılırdı.) Balcıoğlu, ziyaretin

kamuoyunun gündemini nasıl değiştirdiğini gösteriyor. “Ne yapacağız bu hayat pahalılığı ile yahu?” diye

başlayan diyaloglar, “misafir”lerle ilgili haberler gelince yerini o konuya bırakıyor. “Misafirler gidince ise, konu

gene eski konu: Ne yapacağız bu hayat pahalılığı ile yahu?”

Süreyya’nın dergilerde yayınlanıp kitap haline

getirilen anılarının Türkçesi, Kaknüs Yayınları

tarafından 2003 yılında yayınlanmıştı.

Ama, Türkiye ziyaretinin ekonomik ve siyasi sonuçları ne olursa olsun, bunun Türkiye kamuoyuyla ilgili sonucu şuydu:

Ziyaret, halk üzerinde genellikle olumlu etkiler yapmıştı. Özellikle Süreyya çok büyük bir sempatiyle izlenmişti. Bir yıl kadar sonra, çocuğu olmadığı için Şah’tan ayrılmak zorunda kalması, Türkiye’de de büyük üzüntüyle karşılanacaktı.

Şah 1960’ta Türkiye’ye bir resmi ziyaret daha yapacaktı. O defa yeni eşi Farah Diba ile gelecekti. O da zarif ve ilginç bir kraliçeydi ama, Şah’ın o ziyareti, kamuoyunda Süreyya’yla birlikte yaptığı ziyaret kadar ilgi toplayamayacaktı.

“Hüzünlü Prenses”

Süreyya’ya gelince... Daha sonraki hayatının büyük kısmı Avrupa’da geçecekti. Tabii, Şah’ın sağladığı imkânlarla, maddi sıkıntısı olmayacaktı. Roma, Paris ve Münih’te Avrupa sosyetesinin gözde simalarından biri olacaktı. Dünya basınına yansıyan aşklar da yaşayacak, ama hep kendisine yakıştırılan sıfatla “Hüzünlü Prenses” olarak kalacaktı. Bazı gazetecilerin katkısıyla önce Avrupa’nın magazin basınına yansıyan anıları sonradan kitap haline getirilecek ve 17 dilde yayınlanacaktı.

2001’in Eylül ayında Paris’teki apartman dairesinde nedeni saptanamayan bir ölümle hayattan ayrılacaktı.

12

“Basın Kanunu” gölgesinde bir evlenme töreni

CHP Kurultayı’nın ana konusu, iktidarın baskı politikaları

– Genel sekreterlikte Gülek yeni bir zafer kazanıyor

– Evlenme memurluğuna gecikerek gidilirse... Basına karşı

önlemler paketiyle aynı günlere rastlayan nikâh

“Basına karşı önlem” denilince benim aklıma “evlendiğim gün”

gelir. Evlenmekten söz edilince de 6732 ve 6733 sayılı kanunlar...

Benim nikâh günümle o kanunun Meclis gündemine girişi aynı

zamana rastlamıştı. Yukarıdaki fotoğraf 1956’da çekilen

evlilik fotoğrafımız.

Şah ile Süreyya’nın ziyaretinin devam ettiği günlerde, iç siyasetteki hareketlilik devam ediyordu. Gene o günlerde bizim evlenme hazırlıkları da son aşamasına gelmişti.

Nikâh gününü ve saatini almıştık.

4 Haziran 1956. Saat 17.00.

Yer, o zamanın Ankarası’nda herkesin nikâhlandığı yer. Eski Ankara Halkevi binasının, Ankara Belediyesi’ne tahsis edilmiş salonu.

Eski Halkevi binası, malum, halkevleri ve odalarına ait mallara Hazinece el konulması için 1951’de çıkarılan kanundan sonra, artık devletin malı... Belediyeye ayrılan o salonunda da nikâhlar kıyılıyor.

Nikâhları kıyan zat, Ankara’nın ünlü simalarından Müçteba Yetişen. Onu, herhangi bir nikâha gitmiş olan herkes tanıyor. Herhangi bir nikâha gitmemiş olanlar da tanıyor. Çünkü önemli nikâhlarla ilgili gazete fotoğraflarında genellikle o da yer alıyor.

Biz de, tabii, tanıyoruz onu. Benim ayrıca, gazetecilik dolayısıyla kendisiyle görüşmüşlüğüm de var.

Müçteba Bey, her zaman koyu renkli takım elbise ve beyaz gömlek giyiyor. Şık bir kravat takmış oluyor. Dalgalı saçları iyi taranmış. Bıyıkları bakımlı. Resmi ve otoriter bir görüntüsü var.

Herkesin her kelimesini anlayacağı şekilde tane tane konuşuyor. Medeni Kanun’dan maddeler okuyarak bu nikâhlanma işinin önemini vurguluyor.

Bence bu iş için ideal bir zat.

4 Haziran günü onun huzuruna çıkacağız.

Aysel’in gelinliğini, Nevin Hanım o güne yetiştirecek. Benim smokinim hazır.

Nikâh davetiyeleri, annem babam ile Aysel’in anne-babasının hazırladığı listelere göre üç hafta önceden gönderilmiş. Davetlilerin çoğu akrabalar veya yakın dostlar... Tabii, Aysel’le ben de arkadaşlarımızı çağırmışız. Benim gazetecilikten tanıdığım bazı politikacılar da var. Çoğu muhalefetten... CHP’lilerin yanında Hürriyet Partililer de var.

Şahitlerimize gelince... Düşünmüş ve şöyle bir seçim yapmışız: Şahitlerden biri, benim Tercüman’daki patronum Cihad Baban olacak, öteki Aysel ile benim mezun olduğumuz fakültenin dekanı Profesör Turhan Feyzioğlu...

Müçteba Bey (Yetişen), Ankara Belediyesi’nin o

dönemde pek çok çiftin nikâhını kıyan evlendirme

memuruydu. O gün biz de onun huzuruna çıkacaktık.

Yani, her şey hazır. 4 Haziran gününü bekliyoruz. O gün saat 17.00’de nikâh kıyılacak. Akşam da bizim Bahçelievler’deki evimizde, listesinde zeytinyağlı dolma ve suböreği de olan bir yemek yenilecek yakın akrabalarla birlikte... Sonra biz oradan çıkıp kendi yeni evimize gideceğiz. Kızılay’da Tuna Caddesi’nde, hem benim bürom, hem de bizim evimiz olan yere...

Alo, şimdi birinci haber...

Yalnız şöyle bir durum var: Mayısın son iki haftası, benim gazetecilik işlerimin çok arttığı bir hafta... İktidar muhalefete ve basına karşı yeni tedbirler getirmeye başlıyor. Aydın Köker’le birlikte bunları izlemek için sabahtan akşama kadar koşturuyoruz. Örsan da, o sırada sınavları var ama, bürodaki işlerini aksatmıyor. Meclis’e gidiyoruz, Ankara Palas’a gidiyoruz. İktidardan, muhalefetten kimi bulursak konuşmaya çalışıyoruz. Sonra, tabii, büroya gelip telefon başında haberleri, notları, yorumları yazdırıyoruz:

– Alo... Rüstem Bey, birinci haberi yazdırıyorum: Şöyle: “Hükümetin Meclis’e, Milli Korunma Kanunu’ndan sonra, basınla ilgili bir kanun tasarısı sevk etmesi kesinleşmiştir. Bu tasarıya göre, basın suçları yeniden tarif edilecek ve müeyyideleri ağırlaştırılacaktır...

Bir yandan Şah ve Süreyya’nın ziyareti devam ediyor. Bir yandan da siyaset gerginleşiyor.

– ...Rüstem Bey... İkinci haber: CHP Genel Sekreteri Kasım Gülek, basına karşı alınacağı bildirilen yeni tedbirleri eleştirerek dedi ki...

Bu “yeni tedbirler”le ilgili gelişmeleri, bir sonraki bölümde anlatacağım. Ama, siyasetteki gelişmeler, o tedbirlerden ibaret değil. “Şah’lı Süreyya’lı” günlerde, bir de CHP Kurultayı var. Açılış tarihi 21 Mayıs 1956 pazartesi günü... Toplantı yeri Kızılay’daki Ulus Sineması...

Önce onu anlatayım:

CHP Kurultayı ve genel sekreterlik tartışması

O zamanki parti kurultaylarının çalışmaları bir günde bitmezdi. CHP’ninki de dört gün sürdü.

Ben, o kurultayı da izleyen gazetecilerden biriydim. DP Kongresi’ndeki gibi, bazen balkondaki gazeteciler bölümünde oturup görüşmeleri dinliyordum, bazen aşağıya “kulis”e inip delegelerle konuşuyordum. “Kurultay havası”nı yansıtacak bilgileri edinmeye çalışıyordum.

CHP Kurultayı’nda da parti içi mücadelenin izleri görülüyordu. Partide Genel Başkan İnönü’nün liderliği tartışılmıyordu. Delegelerin ona güveni tamdı. Ama Genel Sekreter Kasım Gülek’ten memnun olmayanlar vardı.

Genel Sekreter, o zamanki tüzüğe göre, delegelerin tümünün oy kullandığı seçimde doğrudan doğruya seçiliyordu. Bu da, tabii, onun parti yönetimindeki gücünü artırıyordu. Bu gücüyle Gülek’in yeri, İnönü’nün arkasında, ama tüm öteki politikacıların açık arayla önünde, “ikinci adam” mevkiiydi.

Genel Sekreter olarak, partide örgütle en yakın ilişkiler içinde olan politikacı oydu. Ayrıca, genel sekreterlikte ona karşı “potansiyel aday” durumunda olanların onunla rekabet edebilmeleri, bir başka açıdan da kolay değildi.

Gülek’in, hele kurultaylar sırasında delegeleri selamlama usullerindeki başarısı, dillere destandı. CHP’nin 1950’de muhalefete geçtiğinden sonraki ilk kurultayında beş aday arasından genel sekreter seçilmesi de, zaten o başarısı sayesinde mümkün olmuştu. (Bkz. Değişim Yılları, s. 502-506.)

1956 Mayısının diğer önemli olayları gibi CHP Kurultayı’yla ilgili haberlerde durum aynıydı.

Eğer o haberler manşette yer alacaklarsa, o manşeti, Şah ve Süreyya’nın fotoğraflarıyla

paylaşacaklardı. İran hükümdarlarının ziyareti görkemli görüntülerle devam ediyordu.

Gazeteler de, tabii, en başta o görüntüleri en iyi şekilde yayınlama yarışı içindeydiler.

Aynı başarı, CHP’nin daha sonraki kurultaylarında da devam etmiş, Gülek genel sekreterliğe her seferinde yeniden seçilmişti. Bu defa da aynı sonucu alabileceği görülüyordu.

Kurultay sabahının erken saatleri

Ben Tercüman’ın birinci sayfasına o sırada haber ve yorumlarımın yanında, “Ankara Kulis Faaliyeti” başlığıyla notlar da yazmaya başlamıştım. Koleksiyondan o notlara baktım. Kurultayın açılış öncesindeki durumunu şöyle anlatmışım:

“Ankara 21 (Hususi muhabirimiz Altan Öymen’den telefonla) – Sabahın çok erken saatlerinden itibaren Ulus Sineması’nın dış kapısı önünde son derece güler yüzlü olmaya bilhassa dikkat eden bir zat herkesin elini sıkıyordu. Muazzam bir hafızanın mı, yoksa dokümanlı bir çalışmanın mı eseridir bilinmez, herkese ismiyle hitap ediyor, hatta onların hususi ahvaline taalluk eden (özel durumlarıyla ilgili) lakırdılar söylüyordu. Mesela ‘Nasılsın Ahmet Ağa, koyunlar ne âlemde?’ veya ‘Muzaffer Bey, biraderiniz nasıl? Hastalığı geçti mi?’ gibi sualler soruyordu.

Bu suallere muhatap olanlar delege idi. Suali sorup, el sıkan da, CHP’nin değişmez hale gelen genel sekreteri...

Şurası muhakkaktır ki, Kasım Gülek kadar psikolojik propaganda yapan, Kasım Gülek kadar vazgeçilmez insan haline gelmesini bilen bir başka şahsiyet, siyasi hayatımızda yoktur.”

CHP Kurultayı’nın açılış günüyle ilgili haberlerde de durum değişmedi. Manşetin solunda

CHP haberi, sağında Şehinşah ve Melike’nin İstanbul’da karşılanışının fotoğrafı...

Aynı gün bizim Tercüman gazetesinin manşet dengesi de

Hürriyet’inki gibiydi. Sayfanın solunda Ankara’dan yazdırdığımız kurultay

haberleri ve notları, sayfanın sağında da Şah.

Yazımın daha sonraki bölümlerinde Gülek’in eleştirdiğim yanları da olmuş ama, bugün geriye doğru bakınca şu daha iyi görülüyor: Gülek’in eleştirilen yanlarına rağmen, siyasetçilerin halkla ilişkilerinin gelişmesine katkısı büyük olmuştur.

İnsanlara adıyla hitap edip hal hatır sorması, başlangıçta, “Amerikanvari”, “profesyonel” ve “samimiyetten uzak” davranışlar sayılıyordu. Ama insanları tanımanın ve hal hatır sormanın, sadece Amerikan âdeti olmadığı, bizim de geleneklerimiz arasında bulunduğu, bunun sadece bayramlarda ve aile ziyaretlerinde değil, politikada da yeri olduğu düşünülmüyordu.

Türk siyasetinin o sıradaki kıdemli kadrolarının, iktidarda da olsalar, muhalefette de olsalar, demokrasi alanındaki tecrübeleri azdı. Gülek, o tecrübelere, –herhalde Amerika’daki örneklerinden aldığı ilhamla– daha fazla el sıkmayı, daha fazla hal hatır sormayı eklemiş oldu. Ve o konuda başkalarına da örnek oldu.

Daha sonraki nesillerde de, Bülent Ecevit’ten Süleyman Demirel’e kadar birçok lider politikacı zamanında, o uygulamalar daha da artacaktı. Tabii, uygulamalardaki samimiyet dozunun artmasına bağlı olarak, etkileri de artacaktı.

“Eski önlemler”in üstüne “yeni önlemler”

Kurultayın en önemli konusu, iktidarın muhalefete karşı uyguladığı baskı önlemlerine yenilerini eklemek için harekete geçmesiydi. Muhalefet o zamana kadarki uygulamaların da demokrasiyle hiçbir şekilde bağdaştırılamayacağını belirtiyordu. Basına karşı 1954 yılında çıkarılan kanundan sonra hapse mahkûm olan gazeteci sayısı hızla artıyordu.

CHP Genel Sekreteri Kasım Gülek, hakkında en fazla soruşturma açılan politikacılardan biriydi. 1955

Ağustosunda Zonguldak’ta yaptığı bir konuşmada suç işlediği iddiasıyla açılan soruşturma sırasında

Sinop’ta tutuklanmıştı. Maceralı bir otomobil yolculuğuyla İstanbul’a getirilerek cezaevine konulmuştu.

İstanbul’daki bir hâkimin kararıyla tahliye edilmişti ama, hakkında açılan dava sürüyordu.

Bunlara ek olarak muhalefet politikacıları hakkında da soruşturmalar başlatılmıştı. O politikacılardan milletvekili olanlar, dokunulmazlıklarının kaldırılması tehdidi altındaydılar. Milletvekili olmayanlar ise, bazen soruşturma sırasında tutuklanıyordu.

Bir tutuklama olayı da o sırada milletvekili olmayan Genel Sekreter Gülek’in başına gelmişti. Zonguldak’ta yaptığı bir konuşmada suç işlediği öne sürülerek Sinop’ta tutuklanmış ve İstanbul’a götürülüp cezaevine konulmuştu.

Kasım Gülek, sonradan, tutuklama kararına itirazının bir İstanbul hâkimince kabul edilmesi üzerine tahliye edilmişti ama, hakkında dava açılmıştı. Bir yıl hapsi istenmişti. Dava devam ediyordu. (Dava mahkûmiyetle sonuçlanacaktı.)

Buna benzer uygulamalar, sadece CHP’li politikacıların başına gelmiyordu.

Osman Bölükbaşı hakkında da savcılarca soruşturmalar açılmıştı. Bölükbaşı, milletvekiliydi ama dokunulmazlığının kaldırılması istenebilirdi.

Şimdi bir de, basınıyla muhalefetiyle hükümeti eleştiren herkese yönelik bu uygulamalara yeniden “yeni” önlemler” eklenmesi söz konusuydu.

Gazetelerde o önlemlerin hazırlıklarıyla ilgili haberler vardı. Bunlar üç başlık altında özetleniyordu:

1- Basına karşı cezaları daha da artırıcı kanun değişiklikleri.

2- Toplantı ve gösterileri sınırlayıcı yasa çalışması...

3- Ekonomik sıkıntılara “neden olanlara” karşı ceza önlemleri...

İnönü’nün kurultay konuşmasında bunları ele alması bekleniyordu.

“İhtilal metodu” tartışması

Kurultay salonu, erken saatlerden itibaren 1.200’e yakın delege tarafından doldurulmuştu. Toplantı, sabah saat 10.15’te Genel Başkan İnönü tarafından açıldı. İnönü, kürsüye çıkarken, çok uzun süre ayakta alkışlandı. Sonra kurultay başkanı seçimini yönetti. Başkanlığa üç ayrı önergeyle aynı aday önerilmişti. CHP’nin iktidarının son iki yılındaki (1949 ve 1950 yıllarındaki) son Başbakanı Şemsettin Günaltay...

Günaltay oybirliğiyle seçildi. Aralarında CHP’nin son Başbakan Yardımcısı Faik Ahmet Barutçu’nun da bulunduğu başkan yardımcıları ve yazman üyeler de gene oybirliğiyle seçildiler.

Sonra da İnönü, kurultayın açılış konuşmasını yaptı. İktidarın “şiddet politika”sını eleştirdi. Muhalefetin “ihtilal metotları” uygulamakla suçlanmasını reddetti. Dedi ki:

“İhtilal metodu ile çalışmak, muhalefetin işleyebileceği hatalardan değildir. Bu çeşit hatanın en zararlısını iktidar da yapabilir.”

Bu, Demokrat Parti ile CHP arasındaki tartışmalarda giderek daha fazla yer almakta olan “ihtilal” sözcüğüyle ilgili olarak, iki tarafın karşıt görüşlerinin özetiydi.

Demokrasinin koşullarını ortadan kaldırıp otoriter bir idare kurma merakı, kimden geliyor?

Bu soruya Demokrat Parti lideri “muhalefetten” diye cevap veriyordu, muhalefet lideri de “iktidardan” diye...

CHP Kurultayı’nda, İnönü’den sonra konuşan diğer hatipler de, o soruyu liderleri gibi cevaplıyorlardı. Türkiye’nin çeşitli yerlerinden, İnönü’nün görüşünü doğrulayan örnekler veriyorlardı.

Gülek’çilerin zaferi

Kurultayda Gülek’in karşısına doğrudan doğruya çıkmayı düşünen aday bulunmasa da, onun yetkilerinin kısılması için girişimler vardı.

Bu girişimlerden biri, parti yönetimine genel başkanlığın altında, ama genel sekreterliğin üstünde yer alacak bir genel başkan vekilliği oluşturulmasıydı.

CHP’nin iktidarının son döneminde böyle bir mevki oluşturulmuş, partinin kıdemli politikacılarından Hilmi Uran o göreve seçilmişti. O sırada Cumhurbaşkanı olan İnönü’nün siyasi görevlerini üstlenmişti. Ama o mevki, CHP’nin muhalefete geçişinden sonra gereksiz bulunmuş, kurultay kararıyla kaldırılmıştı.

Genel başkan vekilliğini şimdi, Gülek muhalifleri yeniden istiyorlardı. Genel başkan vekilliğine de gene bir kıdemli partiliyi getirmek niyetindeydiler. Bunun için 50 imzalı bir tüzük değişikliği önerisi hazırlamışlardı.

Öneri kurultayın tüzük komisyonunda görüşüldü. İllerden gelen üyelerin çoğunlukta olduğu komisyon, öneriyi reddetti. Bu, tabii, Gülek’çilerin yeni bir zaferi sayıldı.

Gülek’e karşı, kurultay kürsüsünde konuşan hatiplerden de eleştiriler geliyordu. O hatiplerden biri Sırrı Atalay’dı. Atalay, konuşmasında Gülek için, “Liderlik peşinde koşuyor” dedi.

O söz, büyük tepkilere neden oldu. Delegeler arasında Atalay’a hak verenler de vardı ama, Gülek taraftarları buna büyük tepki gösterdiler.

Salonda bir gerginlik havası çıktı. Fakat sonuçta, bir önerge verildi. Gülek ile Atalay delegeler tarafından birlikte kürsüye çıkarıldı. Öpüşüp barıştılar. Kurultaya yeniden birlik havası hâkim oldu.

Kurultayın üçüncü günü yapılan seçimlerde İsmet İnönü, oylamaya katılan 1.021 delegenin 1.020’sinin oyunu alarak yeniden genel başkan seçildi. Sandıktan çıkan bir oy Şemsettin Günaltay’a verilmişti. Onu da İnönü’nün verdiği tahmin ediliyordu.

Genel sekreterlik için yapılan seçimde ise Gülek’in aldığı oy 880’di. Bir kısım delegenin boş oy kullandığı anlaşıldı. 27 oyun da, bir ara bazı delegelerce aday gösterilen, ama adaylığı kabul etmeyen grup başkan vekili Nüvit Yetkin’e verildiği görüldü.

İnönü ve Gülek’in aldığı oylar, beklendiği gibiydi. Ama partinin kurultaydan sonraki en yüksek organı olan Parti Meclisi’nin nasıl oluşacağını tahmin etmek kolay değildi. Çünkü, Parti Meclisi’ndeki 30 üyelik için 116 aday vardı. O adaylardan bir kısmının bulunduğu iki karşıt liste yapılmıştı. Seçim asıl, biri Gülek’çiler, diğeri Gülek karşıtları tarafından hazırlanan o iki liste arasında geçecekti.

Ama oylama, her zamanki gibi çarşaf listeyle yapılacaktı. Delegeler, beğendikleri listeden veya hiçbir listede olmadıkları halde adaylıklarını koyanlar arasından seçecekleri adayların çarşaf listedeki isimlerini işaretleyeceklerdi.

Atalay, Gülek’i eleştirince, iki hatip arasında sert bir tartışma başladı. Ama sonuçta, bir

önergeyle ikisi de kürsüye çağırıldılar. Barıştılar, kucaklaştılar. (Sağda, gene Şah ve Süreyya.)

İki liste arasında benzerlik, ikisinde de ilk iki ismin aynı olmasıydı. Eski Başbakan ve o günkü Kurultay Başkanı Şemsettin Günaltay ile eski Başbakan Yardımcısı ve kurultayın başkan vekili Faik Ahmet Barutçu, o yarışmanın dışında sayılmışlar ve iki tarafın da “bayrak aday”lığına getirilmişlerdi.

Oylamadan, iki listedeki adaylardan bir kısmıyla, “listesiz aday”ların bazısından oluşan bir “karma takım” çıktı. Kasım Gülek’e yakın sayılanlardan Turgut Göle, Şahap Gürler, Orhan Öztrak gibi isimler de seçimi kazanmıştı, Gülek karşıtı diye bilinenlerden İsmail Rüştü Aksal, Ferit Melen, Kemali Bayazıt gibi isimler de... O iki listede bulunmayıp adaylıklarını kişisel olarak koyanlardan seçilenler arasında da Cemil Sait Barlas, Osman Alişiroğlu, Mebrure Aksoley gibi tanınmış isimler vardı.

Burada Yüksek Haysiyet Divanı seçimi sonucuna da değinmeliyim. O kurula partinin eski Genel Sekreteri Tevfik Fikret Sılay gibi, yardımcısı Cevat Dursunoğlu gibi kıdemli politikacıları seçilmişti. Aralarında babam Hıfzırrahman Raşit Öymen de vardı.

Ben kurultayı izleyen bir gazeteciydim ama, babamın o seçimde aday olduğunu bilmiyordum. Zaten öyle şeyleri kendi söylemezdi. Seçimden sonra babama, “Beni atlattınız” diye takıldım. O da bana, “Atlamamak senin işin. Demek ki gazeteciliğinde bir eksiklik var” diye takıldı.

Adayların yüzde 80’i ön seçimle belirlenecek

CHP Kurultayı’nın aldığı kararlardan biri, partinin milletvekili adaylarının nasıl saptanacağı konusuydu. CHP, 1947 Kurultayı’ndan beri, adaylarının büyük çoğunluğunu, her ilde yapılan parti içi seçimlerde delegelerin oylarıyla belirliyordu. Genel merkeze ayrılan kontenjan dışında her aday seçime gireceği ilin parti örgütünce saptanıyordu.

Genel merkeze kontenjan, 1950 seçimlerinde yüzde 30’du. Ama bu, daha sonra fazla bulunmuştu. 1956 Kurultayı’nda o oran yüzde 20 olarak kabul edildi. O yüzde 20 kontenjandaki aday tespiti yetkisi, Parti Meclisi’ne verildi. Geri kalan adayların tümü illerden seçilecekti.

Kurultayda alınan kararlardan biri de, seçimlerde nispi temsil uygulamasının kabul edilmesiydi. CHP, 1950 seçiminden önce iktidardayken, o zamanki muhalefetin talebine rağmen nispi temsili kabul etmemişti. İl bazındaki çoğunluk sisteminde ısrar etmişti. Ama daha sonra o ısrarından çok pişman olmuştu. O 1950 seçiminde aldığı yüzde 40 oya rağmen çıkardığı milletvekili sayısının, Meclis’teki tüm milletvekili sayısının yüzde 12-13 civarında kalması, o yanlış tutumunun sonucuydu.

1956 Kurultayı’ndaki o kararla artık –çoğunluk sisteminin kendi yararına işlemesi ihtimali de bulunsa– nispi temsili savunacağına söz vermiş oluyordu.

... Ve tedbirler

CHP Kurultayı Mayıs ayının 24’ünde sona erdiği sırada İran Şahı ile Süreyya’nın Türkiye ziyareti hâlâ devam ediyordu. Şah ve Kraliçe İstanbul’dan sonra Bursa’yı da görmüşler, sonra yeniden İstanbul’a dönmüşlerdi. Ülkemizden ayrılışları 29 Mayıs’taydı.

Hükümetin “yeni önlemler” paketiyle ilgili çalışmaları, o ziyaret sırasında tamamlanmıştı. Ama bunun gazetelere yansıması sınırlı kalmıştı.

Mayısın son günlerinden itibaren o hazırlıklar hızlandı. Ve gazetelerin manşetleri de artık hep o konuyla ilgili olmaya başladı.

Şimdi koleksiyonlara bakınca görüyorum:

Daha önce hazırlanıp Meclis’e verilen Milli Korunma tasarısından sonra basınla ilgili iki tasarı da Meclis’e verilmiş. Şah’ın gittiği 29 Mayıs günkü Demokrat Parti Grubu’nun gündemine girmiş. O gün orada kabul edilmiş ve hemen ertesi gün Meclis Komisyonu’ndaki görüşülmesi başlamış... Haziranın ilk günlerinde o görüşmeler hızlanmış.

Tabii, detaylarını bile hatırlıyorum, haziranın ilk günlerinde biz de Tercüman bürosu olarak çok hızlı bir çalışma içindeydik. Ama benim gene çok yakından ilgilenmem gereken öteki konu da malum: Anlattım, haziranın o ilk günlerinden biri de benim nikâh günümdü. Gece gündüz iki işe de yetişmeye çalışıyordum.

Burada, önce o nikâh konusunu tamamlayayım. “Önlemler paketi”ni bir sonraki bölümde anlatırım.

... Ve nikâh günü...

Evet, o arada nikâh günü de geldi. 4 Haziran günü...

Yerini, nikâh memurunu, davetiyeleri, şahitleri anlattım. O günkü gelişmeler ise şöyle oldu:

Plana göre, ben, nikâh saatinden, yani saat 17.00’den bir saat önce, terzi Nevin Hanım’a gideceğim. Aysel gelinliğini giymiş olarak orada olacak. Onu alacağım, taksiyle nikâh salonuna gideceğiz... Klasik tören o salonda tamamlanacak. Ondan sonrası zaten kolay... Yemek için annemlerin Bahçelievler’deki evine gideceğiz.

Tabii, ben daha önce smokinimi giyeceğim. Gerçi, Batı’daki giyim-kuşam âdetlerini bilenler anlatırlardı, smokin aslında akşam yemeği elbisesi... Güpegündüz giyilmesi pek doğru değil. Ama bizdeki büyük şehir âdetlerine göre, “damat elbisesi” olarak da kullanılıyor. Nikâh saati gündüze rastlarsa ne yapacaksın? Gene onu giyeceksin...

O günün sabahından başlayarak anlatayım:

4 Haziran sabahı nikâha kadar oturduğum anne-baba evinde erken uyandım.

Ama annem benden çok daha önce uyanmış. Zaten eve gene erkenden akraba hanımlar gelmiş. Evde akşam “düğün yemeği” olacak ya, yardıma gelmişler. Biri Bedia Teyze... Bu gibi hallerde annemi hiç yalnız bırakmaz.

Bir gün öncesinden bir şeyler hazırlanmış ama, o gün daha yapılacak şeyler var. Üstelik onlar öğle saatlerinde tamamlanacak ki, Bedia Teyze ve evdeki yardımcımız dahil, herkes nikâh törenine katılabilsin. Ben uyandığımda onlar çalışmaya başlamışlar bile...

O gün öğleden sonrasından itibaren artık nikâha odaklı olacağım. Ama sabahleyin yapacağım işler var. Bir kere eve gelen gazeteleri okuyacağım. Büroda, yani Kızılay’daki o gece Aysel’le birlikte oturmaya başlayacağımız dairenin büro bölümünde Aydın Köker’le Örsan var. Ama öğleden sonra Meclis toplantısı için Aydın, Meclis’e gidecek. Örsan orada kalacak. Meclis haberlerini İstanbul’a bir şekilde onlar geçecekler...

Meclis haberleri derken, size o günkü –4 Haziran 1956 günkü Tercüman’ın– yani benim Ankara temsilcisi olduğum gazetenin manşetini yazayım. Şöyleydi:

“Encümen tarafından kabul edilen Yeni Basın Kanunu layihası (tasarısı) Meclis’te bugün müzakere ediliyor.

Başvekil yeni tasarıyı bizzat müdafaa edecek.

CHP adına İnönü, Hür. P. adına da Lütfi Karaosmanoğlu söz alacak.”

Haber bizim verdiğimiz haber. Manşette veriyorlar. Haklı olarak... O “Basın Kanunu layihası” Türkiye’nin siyaset hayatında, sadece o yılın değil, bütün o dönemin en önemli olaylarından biri. Bir tedbirler paketinin içinde geliyor ve basın özgürlüğüne yeni ve çok ağır bir darbe daha indiriyor.

4 Haziran 1955 Tercüman gazetesinin birinci sayfası şunu haber veriyordu:

Meclis’te o gün Basın Kanunu tasarısı görüşülecekti... Yani biz gazetecileri tehdit

eden tasarı... Ve o gün, benim evleneceğim gündü.

Haber gazetenin manşetinde ama, o gazetenin Ankara temsilcisi olan ben, Meclis’teki görüşmelerin ilk saatlerinde Meclis’te olmak yerine, smokinimi giymiş olarak terzi Nevin Hanım’ın dairesinde olacağım. Gazeteye o günkü notlarımı yazamayacağım.

4 Haziran gününü nikâh günü olarak seçen veya seçenekler arasından belirleyen benim. Tabii, bilmiyordum o günün sonradan basın tasarısının görüşme günü haline geleceğini... Ama o bir talihsizlikse, o talihsizliğin sorumluluğu bende... Ne yapayım, kader böyle. Kimseye kızacak halim yok.

İstanbul’a telefonla bağlanıp gazetedeki arkadaşlarla konuştum. Bazısı “Benim düğünümde de yolları kar basmıştı” diye başına gelen aksilikleri anlatıyor. Bazısı dalga geçiyor: “Merak etme Aydın’la Örsan senden daha iyi haber yetiştirirler. Sen kendi işine bak” diyor.

Ben de öyle yaptım. Ankara’da bürodaki Aydın’la, Örsan’la da bir süre telefonla konuşup, o günle ilgili çalışma planı hakkındaki görüşlerimi tekrar tekrar bildirdikten ve onların da “yeter artık” anlamındaki “merak etme” tavsiyelerini işittikten sonra, kendi işime bakmaya başladım.

Öğleden sonraki işim smokinimi giymekti.

Bunun, tabii, çok teferruatı var: O zamanki smokin gömleklerinin sadece kol düğmeleri değil, dört-beş tane de –sonradan takılacak– küçük gömlek düğmesi var. Biri düşüp kaybolmuşsa, felaket... Gömleğin önü açık kalır.

Ayrıca, papyonun bağlanması ayrı bir iş... Ben onu hiç denemedim. Alternatif olarak, bağlanmış papyonun, gömlek yakasının içinden geçirilecek siyah bir bantla arkadan kancayla tutturulması var. (Şimdi, o kancalı papyonların yerine yapıştırmalı bantlar var. Onların tutturulması daha kolay. Ama o zaman sadece kancalılar vardı.) Fakat ona da evden birinin yardımı gerekiyor. Eğer evde kimse yoksa, o da çok güç...

Sonra ayrı kemer, rugan ayakkabılar vesaire...

Özetle: bütün bunların hiçbirinde bir arıza çıkmasa bile gene de çok vakit alıyor bu uğraş... Bunu bildiğim için smokin giyme işine hayli önceden başladım. Saat 15.00’te o iş –papyon tutturulması dahil– bitti. Annem, ne olur ne olmaz, erken gelenler olur, bir aksaklık olur diye, nikâh salonuna epey önceden gitmek istiyordu. Babamı da harekete geçirdi. O da hazırlandı. Zaten usule göre asıl davet sahibi, dünürleri Tarık ve Hikmet Asal’la birlikte onlardı. Davetiyede onların imzası vardı. Konuklarla ilgilenme sorumluluğu onlardaydı.

Bedia Teyze’yle anneme yardım eden diğer iki akrabamız ve yardımcımız da akşam için yapılacak işleri bitirmişlerdi: Annem ve babamla birlikte onlar da çıktılar. Bahçelievler’deki evin yakınında bir taksi durağı vardı. Hepsi oradan taksiye binip Halkevi’ne gideceklerdi.

Bana da duraktan ayrı bir taksi göndermelerini istedim. Çünkü durağa kadar da olsa, sokaklarda güneş altında smokinle yürümek hem güç olurdu, hem de ele güne karşı biraz tuhaf olurdu.

Nevin Hanım’ın atölyesi

Annemle babam, “Sakın gecikme” tavsiyesiyle çıktılar. Gönderdikleri taksi de kısa bir süre sonra geldi. Ben de çıktım. Kızılay civarındaki İzmir Caddesi’nde Nevin Hanım’ın atölyesi olan apartman dairesine gittim. Taksiye beklemesini söyledim.

İçeri girdim. Saat 16.00, yani 4 civarındaydı. Nikâh 5’te olduğuna göre, 4’ü çeyrek geçe çıksak rahat yetişirdik. Biraz da vaktimiz kalırdı. Fakat, 4’ü çeyrek geçe, nedense çıkamadık. Daha geç çıktık. O yüzden de nikâh salonuna gecikerek varabildik.

Bu gecikmenin sorumluluğu kimdeydi? Tabii, benim içeriye girdiğimde Aysel’i görmem, gelinliğini gerçekten beğenmem, bunu hem Aysel’e, hem terzi Nevin Hanım’a söylemem, Nevin Hanım’ın da bana duvaklı bir hanıma nasıl davranmam gerektiğine dair teknik bilgiler vermesi, biraz vakit aldı. Ayrıca bir de şu vardı: Nevin Hanım, Aysel’in orada kendi atölyesindeyken gelinlikli bir fotoğrafının çekilmesini istemişti, ben de oraya bizim büro aracılığıyla bir fotoğrafçı arkadaş göndermiştim. Ben gittiğimde, o da oradaydı. Fotoğraf daha çekilmemişti. O da biraz sürdü.

Ama bence oradan çıkmamızın uzamasında Aysel’in tüm işlerinin henüz tamamlanmamasının etkisi de vardı.

Aysel’e göre ise, benim oraya daha önce gelmem gerekirdi. Gecikmiştim. Kabahat bendeydi.

Aramızdaki bu tartışma bugün bile bir sonuca bağlanmış değil.

Terzi Nevin Hanım bir kural koymuş. Gelinlik onun atölyesinde dikilip düğün günü orada

giydirildikten sonra, gelinin atölyenin aynasının önünde bir fotoğrafı çekilirmiş. Yukarıda

görüldüğü gibi o kurala uyduk. Ama nikâha zamanında yetişemedik.

Bunun o günkü sonucu ise şu oldu:

1- Biz nikâh dairesine gittiğimizde tüm davetliler (şahitler dahil) salondaki yerlerine oturmuşlardı.

2- Taksi şoförü hem gelin götürdüğü için, hem de gerçekten çok beklediği için, benden o kadar çok para aldı ki, nikâh dairesine varıp hesabı ödediğimde, cebimdeki paranın iyice azaldığını fark ettim. Zaten evlenirken damadın da bazı ödemeleri yapması gerektiğini hesap edememişim. Yanıma yeterli para almamışım. Ama artık yapacak bir şey yok. Babamdan takviye alırım diye düşündüm.

Bizi kapıda bekleyen babam, “Hemen gidin, yerinize oturun” dedi. Koşar gibi gittik oturduk.

Nikâh memuru Müçteba Bey ve yanındakiler, bize geciktiğimizi belli eden bakışlarla baktıktan sonra hemen işleme geçtiler.

O zaman Ankara’nın Halkevi binasındaki nikâh salonunda düzen şuydu: Nikâh memuru ve yardımcıları, o salonun sahnesindeki kürsü gibi bir masada oturuyorlardı. Biz (gelin, damat ve şahitler) aşağıda konferans salonu usulüyle oturanların ön sırasındaydık. (Şimdiki nikâhlarda, gördüğüm kadarıyla, nikâhı kıyanlarla kıyılanlar ve şahitler, genellikle aynı düzeyde oturuyorlar.)

Müçteba Bey, konunun anlam ve önemini belirten bir konuşma yaptı. Sonra onun işaretiyle ayağa kalktık. Klasik sorusunu sordu: “...... kabul ediyor musunuz?”

Soruya bağırarak değil, geç kalmanın sonucu olan mahcup sesli “evet”lerle cevap verdik.

Biz gittiğimizde, şahitlerimiz dahil, (Aysel’in yanında Cihad Baban, benim yanımda Turhan

Feyzioğlu) herkes yerine oturmuştu. Biz geç kaldığımız için mahcuptuk. Salon kalabalıktı.

Arkamdaki sıradaki –ikisi şapkalı– üç hanım (soldan) teyzem, annem, kayınvalidem.

Şahitlerin işbölümü ilk düşündüğümüzden değişik oldu. Cihad Baban’ın patronum olarak benim şahidim olacağını hesaplamıştık. Oturduğu yere göre, Aysel’in şahidi oldu. Turhan Feyzioğlu da Siyasal Bilgiler Dekanı olarak, fakültenin benden çok daha çalışkan öğrencisi Aysel’in şahidi olacaktı. Benim şahidim oldu.

Şahitler “... şahitlik ediyor musunuz?” sorusunu cevaplarken, “evet”i bizden daha gür sesle söylediler. Müçteba Bey de bizi “karıkoca” ilan etti.

Nikâh hazırlığı sırasında, tecrübeli arkadaşlar, “Kim kimin ayağına basacak” meselesini anlatmışlardı ama, unuttuk. İkimizin de öyle bir girişimi olmadı.

Sonra salonun kapısının önüne dikildik. Gelenler sıraya dizilip bizi tebrik ettiler. Sunulan nikâh şekerlerini alıp teşekkür ettiler. Gittiler. Yakın akrabalar, bizi tebrik ettikten sonra, orada kalıp birbirleriyle konuşmaya başladılar.

Nikâh ve Meclis

Nikâha gelenler çoktu. Salonda tüm yerler doluydu. Ayakta kalanlar da vardı. Yalnız milletvekillerinden davetli olanlar Meclis’ten ayrılıp gelememişlerdi. Meclis’te, belirttim, dönemin demokrasi açısından en tartışmalı yasa tasarısı vardı. Basınla ilgili tasarı... Bunların o gün görüşülmesi bekleniyordu. Şahitlerimizden Cihad Baban, aynı zamanda milletvekiliydi. Ayrıca bir gazete sahibi ve başyazarı olarak konuyla daha da yakından ilgileniyordu. Nikâha buna rağmen gelmişti. Şahitliği biter bitmez, kutlamasını yapıp hemen Meclis’e koşmuştu.

Evlendirme Memuru Müçteba Bey, sahnedeki masasından konunun anlamını ve önemini

belirten bir konuşma yaptı. Sonra bize işaret etti. Hep birlikte ayağa kalktık.

Müçteba Bey klasik soruyu sordu. Mahcup seslerle cevap verdik.

Konu, o nikâh havası içinde bile, benim de aklıma takılıp duruyordu. Acaba bizim bürodaki arkadaşlar ne yapıyorlardı? Yani, Aydın ile Örsan? Henüz konuyla ilgili bir haber gelmemişti.

Ama, tabii, nikâh işine gelince, onun sonucundan memnundum. Nikâh salonundaki işimiz, bir gecikmenin heyecanı içinde başlasa da, başka bir sorun çıkmadan tamamlanmıştı.

Çiçek ve taksi işleri

Bir arıza da, bizim oradan ayrılışımız sırasında oldu.

Orada kalıp aralarında konuşan yakın akrabalar, akşam Bahçelievler’deki yemeğin de davetlisiydiler. Bir kısmı, doğrudan doğruya oraya geleceklerdi. Bir kısmı evlerine uğrayarak...

Benim annem babam, kız kardeşim Gülden nikâh salonundaydı. (Örsan, tabii yoktu. Veya gelip gitmişti. Fark etmedim. Herhalde ya gazetedeydi, ya Meclis’te...)

Teyzem, eniştem, çocukları, diğer yakın akrabalarımız, çocukları, Aysel’in annesi, babası, halası, amcaları, eşleri çocukları...

Onlar da oradaydı. Biz bir an önce eve ulaşalım, biraz dinlenelim istedik. Sabahtan beri yaşadığımız stresten sonra, o kadar kişinin elini sıkıp teşekkürlerimizi sunmak da kolay değildi. Ben bizimkilere “Biz artık gitsek olur mu?” dedim. Onlar da “Gidin. Biz de geliyoruz” dediler.

Sorun işte orada başladı.

Cihad Baban, şahitliği bitip imzasını atar atmaz, bizi tebrik edip Meclis’e koştu.

Amacı Meclis’teki basın tasarısıyla ilgili görüşmelere yetişmekti.

Çünkü, evlenme salonu kapısının hemen dışında taksiler var... Onlardan birine yöneldik. Taksinin kapısını açarken baktım ki, etrafımda 8-10 çocuk var. “Çiçek çiçek” diyorlar. Çiçek getirmişler. Benden bahşiş istiyorlar. Elimi cebime atarken birden aklıma geldi. Bizi oraya getiren taksiye ödediğim para fazla olunca, cebimdeki para hayli azalmıştı. Babamdan “takviye” almayı düşünmüştüm ama, unutmuştum. Cebimde ne kalmışsa onu en yakınımdaki çocuklara dağıttım. Aysel’i arabaya yerleştirip kendim de binerken, artık param kalmamıştı. Ama bekleyen çocuklar hâlâ vardı. Onlara salonun kapısında durduğunu gördüğüm eniştemi gösterdim. Teyzemin eşini... Kendisine Kemal Ağabey dediğim Kemal Demiray’ı... “Ona gidin” dedim. Şoföre de “Hemen kalkalım” dedim. “Bahçelievler’e gidiyoruz.”

Çocuklara biraz ayıp oldu. Herhalde Kemal Ağabey’e de biraz ayıp oldu.

Ama, o ayıbın can sıkıntısını o sırada fazla düşünemedim. Çünkü önümde başka bir sıkıntı vardı. Taksiciye “Bahçelievler’e gidiyoruz” dedim ya... Birazdan ona da para vermek gerekecek. Bende artık kuruş yok. Aysel’de de olmadığını biliyorum. Zaten onun, o gelinlik düzeni içinde para taşıyacak hali de yok.

Tabii, durumu Aysel’e belli etmemeye çalışıyorum. Evliliğin ilk saatlerine parasızlık sorunuyla girdiğini fark etmesi, onun için iç açıcı bir durum olmaz.

Aslında durum benim için de iç açıcı değil ama, kendimi şu hesapla rahatlattım.

Taksi şoförüne biraz beklemesini söyleyeceğim. Eve gireceğiz. Bizimkiler nasıl olsa hemen gelirler. Annem babam... Yakın akrabalar. Herhalde birinin yanında bizim taksi borcumuza yetecek kadar para vardır.

Bahçelievler’e girdik. Tarif ettim. Bizim sokağa yaklaşıyoruz. Şoföre beklemesini söyleyip eve gireceğim. Fakat birden bir şeyi daha fark ettim. Bende evin anahtarı yok. Smokin giydim ya o cebimde fazla bir şey olmasın ki ütüsü bozulmasın hesabıyla, anahtarı da almamışım.

Zaten normal zamanda anahtar kullanmıyordum. Gerek olmuyordu. Evde bizimkiler olmasa bile yardımcı hanım vardı, en azından o bulunuyordu.

Fakat o gün o da yok. Çünkü annemlerle birlikte o da bizim nikâhtaydı. Yani biz Aysel’le beraber eve de giremeyiz. Onları, kapının önünde bekleyeceğiz. Tabii, “kapının önünde” derken, inip gelinlikli, smokinli halimizle kapının önünde dikilerek değil, arabanın içinde oturarak bekleyeceğiz...

Öyle de yaptık. Şoföre (dolayısıyla Aysel’e de) anahtarı almayı unutttuğumu itiraf ettim. Şoför nazik adammış. Dışarı çıktı. Arabanın etrafında, bize fazla bakmadan dolaştı.

Arabanın içinde bekledik.

Allahtan o sırada benim mahalleden tanıdığım birileri geçmedi. Yoksa “hayırlı olsun” deyip soracaklar kimi beklediğimizi... Bir de onlara cevap vermemiz gerekecek.

Bu durum ne kadar sürdü bilmiyorum. Herhalde 10-15 dakika kadar. Ama bana çok daha uzun geldi.

Ve nihayet arkada bir araba sesi işittik. Baktık geldi, bizim taksinin tam arkadasında durdu.

İçinden ilk, babam indi. Sonra annem...

Ve kurtulduk...

Babam kapıyı açtı. Eve girdik. Babam bana epey bir para verdi. Çıkıp şoföre borcumu ödedim.

Smokinli kahvaltı

Sonra... Ev yavaş yavaş doldu. Nikâhtaki kutlamalar, daha samimi bir ortam içinde pekiştirildi. Yemek yenildi. Plak çalındı. Biraz dans edildi.

Ben o arada telefonla Meclis’teki durumu öğrendim ve pek sevindim. Nasıl olduysa olmuş, basınla ilgili tasarının görüşülmesi ertelenmişti. Yerine gene gündemde olan Milli Korunma Kanunu tasarısının yarım kalan görüşmelerinin tamamlanmasına geçilmişti. Basın tasarısı, bir veya iki gün sonra görüşülecekti.

Bu, Basın Kanunu görüşmelerini yerinde izleyebilmem demekti. Aysel’le balayı niyetine bir haftalığına İstanbul’a gidecektik ama, onun gününü kararlaştırmamıştık. Ankara’daki duruma göre belirleyecektik.

Kayınvalidem öğretmen Hikmet Asal’la dans ettim. Fotoğrafta otururken görülen hanım

akrabalarımdan Zehra Seçmeer.

Akşamki “düğün yemeği” yaklaşık 11’e kadar sürdü. Yemekten sonra davetlilerden talep geldi. Pikap müziği eşliğinde Aysel’le dans ettik. Davetlilerimizin çoğu dans etti. Ben annemi ve kayınvalidemi de dansa kaldırdım. Fotoğraflar çektirdik.

O arada Örsan geldi. Tabii, Meclis’te o gün görüşülen Milli Korunma Kanunu tasarısı da önemli, gelecek bölümde onu da anlatacağım. Aydın’la birlikte Meclis’teki tüm görüşmelerin haberlerini yazıp geçmişler.

Yani, her şey yolundaymış.

Davetlilerin büyük kısmını uğurladıktan sonra, sıra kalanlara veda edip “kendi evimiz”e gitmemize geldi. Gene bir taksi çağırdık. Ama bu defa benim cebimde para vardı. Ertesi günlere de yeterdi... Gene birimiz gelinlik, birimiz smokin içinde taksiye binip Tuna Caddesi’ne ulaştık.

Ve yeni hayatımız başladı.

Gerçi ertesi sabah kalkınca, yeni iki sorun ortaya çıktı ama, onu biraz güçlükle de olsa çözdük.

Sorunlar şunlardı:

1- Evde kahvaltılık yoktu. Yani çay, ekmek, peynir, hiçbir şey yoktu. Bu, daha önce benim de aklıma gelmemişti, Aysel’in de...

2- Bu defa para işinde bir eksiklik yoktu ama, benim elbiselerim, annemlerin evinden yeni evimize gelmemişti. Yani evde, üzerime giymek için sadece, gece çıkardığım smokin vardı.

Bizimkiler bir gün önce evden oraya bavullar içinde bir şeyler göndermişlerdi. Durum sabahleyin o bavulları açınca anlaşıldı. Pijama, gömlek, çamaşırlar hepsi vardı ama, elbise yoktu. Ya unutmuşlardı ya da elbise işini benim hallettiğimi sanmışlardı.

Klasik düğün resmi: Bizim önümüzde yere oturan hanım, öğretmen teyzem Hamiyet

Demiray. Bizim iki yanımızdakiler (soldan sağa): Babam Hıfzırrahman Raşit Öymen,

kayınvalidem Hikmet Asal, annem Nezaket Öymen, kayınpederim Tarık Asal (onların

hepsi de öğretmen). Sonra kardeşim Örsan Öymen. Oturanlar (soldan sağa):

Teyzemin kızı Çağlayan Demiray ile kız kardeşim Gülden Öymen.

Aysel’in böyle bir derdi yoktu.

Giyimi, kuşamı ve eşyalarının çoğunu daha önce kendi getirmiş, yerleştirmişti. Gündüz giyeceği elbiseleri vardı. Ama o sabah biraz kırıklığı vardı. Bakkal alışverişi bana düşüyordu.

Başka çare yoktu. O alışverişi smokinli olarak yapacaktım.

Yaptım. Allahtan durumu fark ettiğimizde vakit erkendi. Sokaklarda pek kimse yoktu. Evden çıkıp biraz yürüdükten sonra bir dükkân buldum. İçeri girince bakkal, biraz şaşırdı. Ama serviste kusur etmedi. Hatta, beni bir sahne sanatçısı falan sanmış olabilir, normalin de üstünde saygı gösterdi.

Eve dönerken sokaktaki insan sayısı fazlalaşmaya başlamıştı. Hızlıca yürüdüm. Eve girdim. Aysel suyu ısıtmıştı. Çayı demledi. “Evli” olarak ilk kahvaltımızı ettik.

Elbise işi için de anneme telefon ettim. Örsan zaten büroya gelecekti. Bir bavul hazırlayıp Örsan’la gönderecekti.

***

Şimdi bu “evlilik” konusuna ara verip, gazetecilik işlerine döneyim.

Ankara’daki gazeteciliğin gündemindeki konulara daha önce değindim.

En önemlisi, hükümetin muhalefete ve basına karşı hazırladığı yeni tedbirler... Onların en önemlisi ise basınla ilgili yeni düzenmeleler...

Bunun hikâyesi, önümüzdeki bölümde.

13

“Şer cephesi”ne karşı üç yeni “tedbir”

1956 Haziranının iç siyaset gündemi: Basına yeni kanunlar,

muhalefete toplantı yasağı, işadamlarına “Milli Korunma” rejimi

– “İşadamları muhalefetle işbirliği yapıyor” – “Basın milleti

aldatıyor” – “Muhalefet komünistlerin

yolunu açıyor” – Ve sonuç

Evlenmemden hemen sonraki ilk görevim Meclis’teydi. Basın özgürlüğüne yeni sınırlar

getiren iki kanun tasarısı üzerindeki görüşmeleri izleyecektim. İsmet İnönü ile Adnan

Menderes arasındaki tartışma çok sertti. Oturum ertesi sabaha kadar sürdü. Yukarıda

bugün “İkinci Meclis” diye anılan ve müze olarak gezilebilen o günkü Meclis binası. Bu

kitabı yazarken orayı ziyaret ettim ve bugünkü durumunu gördüm.

Her şey, daha önceki “tedbir”lerdeki gibi başladı. Önce iktidar yandaşı gazetelerde, belirli “hedef”leri suçlayan haberler ve yorumlar yoğunlaştı.

“Hedef”lerden biri muhalefetti. Muhalefete karşı yoğun bir hücum kampanyası oluşturuldu. 1951 Ağustosundaki “Halkevleri Kanunu”nun veya 1953 Eylülündeki “Millet Partisi’ni kapatma” davasının, yahut 1953 Aralık ayındaki “CHP malları kanunu”nun öncesinde olduğu gibi...

O zamanlar, bütün o konularda muhalefet partilerinin ne kadar haksız oldukları ve alınacak “tedbir”in ne kadar isabetli olduğu anlatılmıştı. Bu defa da öyle yapıldı.

İkinci hedef, “malum basın”dı. Veya o gün daha fazla kullanılan deyimle “bir kısım basın.”

O basın hakkında da yeni bir kampanya geliştirildi. 1954 Martındaki “Neşir yoluyla veya radyo ile işlenecek bazı cürümler hakkındaki” kanunun öncesinde olduğu gibi... (Bkz. Öfkeli Yıllar, DK.)

“Bir kısım basın”ın ne kadar “yalancı”, “hakaret edici, yıkıcı” vs. olduğu, 1954’teki kanunun o basını yola getirmeye yetmediği, yeni tedbirlere ihtiyaç olduğu bir kere daha anlatıldı.

“Komünist”, “fitne”, “ihtilalci”

Bu defaki kampanyada Başbakan Menderes daha da sertti.

1956’nın Nisan ayından itibaren yurt gezilerinde yaptığı konuşmalarda muhalefeti ve basını yıkıcılık ve menfaatçilikle itham etti.

Adana’da Seyhan Barajı’nı açış konuşmasında, muhalefet ve basının birlikte hareket ederek milleti kandırdığını öne sürdü. “Bu memleketin evlatlarını aldatmaya devam ederlerse, bunun mutlaka önünü alacağım” dedi.

Tarsus’ta şöyle dedi: “ ‘Muhalefet hesap soracağız’ diyor. Böyle konuşmakta devam ederlerse, onların hesabını bizim şimdiden görmemiz icap eder.”

Gaziantep’te, muhalefet ve basının komünistleri himaye ettiğini söyledi. Dedi ki:

“Muhalefet ve basının açmış olduğu şiddetli ateşin himayesi altında birtakım komünist birliklerinin hareket hazırlığında olduğunu biliyoruz.”

Bu suçlamaya ek olarak da şunu söyledi:

“Kanunlar yetmiyorsa, kanun hükmünü getireceğiz. Ta ki, ihtilalci metotlar bitsin. Bu fitne bitsin.”

Başbakan Adnan Menderes’in bu konuşmalarına üç muhalefet partisi adına cevaplar verildi. Şöyle:

CHP Genel Başkanı İsmet İnönü:

“Demokratik rejimi geriye çevirmek artık kimsenin harcı değildir. Kim buna teşebbüs ederse, o günün akşamı, dünya başına zindan olacak, kendisini, arkadaşlarını ve teşkilatını bir kâbusa atacaktır.”

CMP Genel Başkanı Osman Bölükbaşı:

“Memleketleri ayakta tutan, baraj ve köprü değil, hürriyet teminatıdır.”

Hürriyet Partisi (Yönetim Kurulu) bildirisi:

“Partimiz, demokratik düzeni ortadan kaldırmayı ve yerine totaliter rejimi getirmeyi amaçlayan teşebbüslere, milletimizin dikkatini çeker.”

Bu demeçler ve bildiriler, Menderes’in muhalefete karşı hücumlarının dozunu azaltmadı. Nisan ve mayıs aylarında o kampanya hep devam etti.

Üçüncü hedef: İşadamları

Demokrat Parti hükümeti, daha önceki “hedef”lerinden “yargı” için yeni bir kampanya düzenlemeye o sırada gerek duymamıştı. 1954’ün Haziran ayında çıkardığı –“Re’sen Emeklilik Kanunu” diye bilinen– kanunla o “iş”in mekanizmasını kurmuştu.

O kanuna dayanılarak mayıs ayı başında Yargıtay dahil, birçok yüksek yargıç, Adalet Bakanı’nın kararıyla görevden uzaklaştırılmıştı. Yargıtay çevrelerinde o karara yönelik eleştirilerin işitilmesi üzerine Yargıtay Başkanı, Yargıtay İkinci Başkanı ve Yargıtay Savcısı’nın da dahil olduğu yeni bir “tasfiye listesi”nin daha hazırlandığı öğrenilmişti. (O operasyon da haziran ayında gerçekleştirilecekti.)

Hükümet, belli ki, o kararların, –en azından bir süre için– öteki yüksek yargıçlar üzerinde yeterli bir “gözdağı” etkisi yapacağını düşünüyordu. Eğer o etki yetersiz kalırsa, o kanuna göre aynı muamelenin daha fazla yargıca uygulanması da mümkündü. Yani, yargı alanında yeni bir önleme ihtiyaç yoktu.

Ancak bu defa, gündeme yeni bir “hedef” daha girmişti: İşadamları...

DP iktidarı, ülke ekonomisinin kötüye gitmesinin sorumluları olarak onları görüyordu. Şunu öne sürüyordu:

İşadamlarının büyük bir kısmı “memleket menfaati”ni düşünmüyor. Aşırı kâr kazanma hırsıyla hareket ediyorlar... Karaborsacılık yapıyorlar, mal darlığına ve fiyat yükselişlerine neden oluyorlar...

Bu “tez”e göre, işadamları, muhalefetle ve “bir kısım basın”la aynı safa giriyorlardı. “Yıkıcılık” yapmış oluyorlardı. Bu yüzden üreticisi, ithalatçısı, tüccarıyla, işadamlarına da hadlerini bildirmek gerekiyordu.

Bu “yıkıcı”lık gerekçesi, 1956’nın Haziran ayında, muhalefet ve basınla birlikte işadamlarından da oluşan üç hedefe yönelik bir tedbirler paketinin dayanağı oldu.

Yeni tedbire eski kanun...

“Yıkıcı işadamları”na karşı “tedbir” olarak İkinci Dünya Savaşı’ndan kalan Milli Korunma Kanunu’nun bir kısım maddeleri zaten yürürlükteydi ve hükümet o maddelerdeki bazı yetkileri, 1954’ten beri yeniden kullanmaya başlamıştı. Ama artık onlar da yetersiz sayılıyordu. Kanuna yeni maddeler eklenecekti. “Milli Korunma” tedbirleri daha güçlü bir şekilde canlandırılacaktı.

Milli Korunma Kanunu, savaş yıllarında hükümeti ekonomiyle ilgili uygulamalarda çok geniş yetkilerle donatmış olan bir kanundu. Gerektiğinde tüm ihtiyaç maddelerinin fiyatlarını belirleme yetkisinin hükümetçe kullanabileceğini kurallaştırıyor ve buna uymayanlar için cezalar koyuyordu.

1940’ların ilk yarısındaki o savaş döneminde bazı deyimler vardı: “İstifçi”, “karaborsacı”, “muhtekir” (veya muhtekirin Türkçesi “vurguncu”)... O deyimler, hükümetin saptadığı fiyatların üstünde satış yapmak amacıyla piyasada darlık yaratıp karaborsa metotları uygulayan (veya uyguladıkları öne sürülen) tüccar ve esnaf için kullanılırdı.

Savaş sırasında ekonomiyle ilgili kontrol mekanizmaları o kanuna göre oluşturulmuştu. Ekmek dahil, belirli maddelerin satışının karnelere bağlı olarak sınırlandırılması, öteki ihtiyaç maddelerinin de fiyatlarının kontrol altına alınması gibi tedbirler, hep o kanuna göre yapılmıştı.

DP hükümeti o kanunu yeniden kullanmaya başlayınca, “istifçi, karaborsacı, muhtekir, vurguncu” sözcükleri de yeniden canlandı.

Tabii, o konuda yoğun bir tartışma da başladı.

Çıkarılacak kanunu eleştirenler şunu hatırlatıyorlardı:

İkinci Dünya Savaşı’nın bitişinden sonra (yani 1945 yılından sonra) 1956 yılına kadar hayli zaman geçmişti. 1945’ten sonra kanunla ilgili uygulamalar, aşama aşama kaldırılmıştı. Kanun, hukuk literatüründe kullanılan deyimiyle “uyuyan kanun” haline gelmişti.

Onu yeniden kullanmak, üstelik yeni tedbirler ekleyerek şiddetlendirmek, Demokrat Parti için çok büyük bir çelişki olurdu.

Kabahat kimde?

Bu hatırlatmalar haklıydı. Gerçekten de, 1950’de iktidara gelen Demokrat Parti’nin Adnan Menderes hükümeti, ekonomik politikalarını belirlerken, eski CHP iktidarının o savaş yıllarındaki önlemlerini eleştirerek işe başlamıştı. O kanunun uygulamalarını da örnek göstererek, eski CHP hükümetlerini “müdahaleci, bürokratik, inhisarcı (tekelci) bir devlet tipi yaratmak”la suçlamıştı.

Meclis’teki güvenoyu görüşmelerinde, ekonomiyi liberalleştirmeyi hedefleyen programlar okumuştu. O hedefe uygun olarak, ithalat-ihracat rejiminde yüzde 60 oranına varan “liberasyon” listeleri uygulamıştı.

Ama işte, 1954’te başlayan gelişmeler de meydandaydı. Son üç-dört yıl içindeki o uygulamalardan sonra, Türk ekonomisinin kronik sorunu olan döviz sıkıntısı kendini göstermişti.

1954’ten itibaren, başta kahve gibi, nal çivisi gibi dışarıdan ithal edilen birçok mal, yeteri kadar ithal edilemez olmuştu. Tüketiciler için onları karaborsadan elde etme imkânı vardı ama, karaborsa fiyatları da aşırı pahalıydı.

Bu durum giderek ciddileşmişti. Yokluğu hissedilen maddelerin cinsleri giderek artıyordu. Otomobillerin, kamyonların, traktörlerin yedek parçaları da “yok”lar arasına girince, sorun daha da büyümüştü.

Ulaştırma alanındaki aksaklıklar, diğer sektörlerin yurt çapındaki faaliyetinde olumsuz etkiler yapıyordu.

Demokrat Parti, bu gidişin “sorumlu”larını bulup “cezalandırmak” istiyordu.

“Şer cephesi”ndeki üç gruba üç tedbir

Muhalefete ve “bir kısım basın”a göre, o “sorumlu” belliydi: İktidardaki hükümet... Hükümet, ekonomiyi liberalleştiriyorum iddiasıyla, ülkenin döviz ve altın stoklarını, hesapsız şekilde harcayıp kısa zamanda çarçur etmişti. Cari açık (o zamanki deyimle “tediye muvazenesi” açığı) büyüdükçe büyümüştü.

Dengeyi sağlayacak borçlar da alınamaz hale gelmişti.

Hükümet, “sorumlu”ları bulup cezalandırmak istiyorsa, onları kendi içinde aramalıydı.

Hükümete göre ise, bunun suçu, o “şer cephesi”ndeydi. Muhalefette, basında ve o iki grubun ekmeğine yağ süren “işadamları grubu”nda...

O “şer cephesi”ndeki işadamları grubunun yola getirilmesi, işte o “Milli Korunma Kanunu”nu canlandıracak kanunla sağlanacaktı.

“Yıkıcı muhalefeti yola getirme” işine gelince... Demokrat Parti iktidarının bu konudaki temel görüşünün özeti şuydu:

Muhalefetin esas işlevi, seçimlere katılmaktı.

Muhalefet partileri, iktidarı eleştirebilirlerdi ama, bunu seçimler öncesindeki resmi propaganda süresi içinde yapmalıydılar. O sürenin dışında, memleketin orasında burasında zırt pırt siyasi toplantı düzenleyip hükümeti eleştirmeleri, “yıkıcılık” olurdu, “huzuru bozmak” olurdu.

Muhalefet partileri, işte bunu yapıyorlardı. Seçimler 1954’te olmuş bitmişti. O seçimlerde boylarının ölçüsünü almışlardı. Ama seçimlerden hemen kısa bir süre sonra harekete geçip, yurtiçindeki toplantılarla, gösterilerle, halkı ayağa kaldırıyorlardı. Oysa seçime daha iki yıl vardı.

Fiyat artışına ve mal darlığına karşı kanun: Tüccar ve esnafı ile büyüklü küçüklü

işadamları yola getirilecek. “Aşırı kâr” elde eden “muhtekir”ler cezalandırılacak...

Tansiyonu çok önceden yükseltiyorlar, ülkeyi seçim havası içine sokuyorlardı. Bunun önüne geçmek gerekirdi.

Bu üç başlı sorunu çözmenin yolu da belliydi:

● Muhalefetin seçim zamanı dışında toplantılar, gösteriler düzenlemesi kanun yoluyla önlenecekti. Yeni bir “Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu” çıkarılacaktı...

● “Bir kısım basın”ın “yıkıcı faaliyeti”ni önlemek için de, basın mevzuatı yeniden değiştirilecek, cezalar ağırlaştırılacaktı.

● İşadamlarına da gene kanun yoluyla hadleri bildirilecekti.

30 yıl mı, idam mı?..

Hükümet, işe “işadamları”ndan başladı. “Üçlü paket”ten Meclis’e sevk edilen tasarının ilki, eski Milli Koruma Kanunu’nun bazı maddelerini ağırlaştırarak, yeniden uygulamaya koyacak olan kanun tasarısı oldu.

Tasarı, 1956’nın Nisanında hazırlandı. Mayıs ayında Meclis’te görüşülmeye başladı. Görüşmeler haftalarca sürdü. Basında geniş yankılar yaptı.

Tasarı, belirli “ekonomik suç”ları işleyenler için savaş yıllarındaki Milli Korunma Kanunu’nda yer alan cezaları 10 katına kadar yükseltiyordu.

Nusret Kirişçioğlu (Zonguldak-DP)

“Onlara da tedbir gerek.”

Fethi Çelikbaş (Burdur-Hür. P.)

“Ekonominin kuralları var.”

Mesela, 1940 yılındaki uygulamada 3 gün olan “en düşük hapis cezası” 30 güne, 5 yıl olan en yüksek hapis cezası 30 yıla çıkarılıyordu.

Ayrıca, ekonomik suçları ihbar edenleri, yüksek para ödülleriyle teşvik eden düzenlemeler getiriliyordu.

Görüşmelerin başlangıcından itibaren, görülenler şunlardı:

İktidar partisinin, ülkedeki mal darlığı, karaborsa ve fiyat artışları için bir kısım tüccara yönelttiği suçlamalar, bir ara o kadar yoğunlaştı ve etkili hale geldi ki, bazı iktidar milletvekilleri, 1940’a göre zaten çok artırılmış olan cezaların daha da artırılmasını istediler.

En ağır ceza olarak önerilen 30 yıl hapis cezasını bile yeterli bulmadılar. Onun “idam” cezasına dönüştürülmesini önerdiler.

Muhalefet partileri ise, mal darlığı, karaborsa, fiyat artışlarının iktisadi ve mali nedenleri üzerinde duruyorlardı.

Bunlara komisyon sözcüsü –Zonguldak milletvekili– Nusret Kirişçioğlu cevap veriyordu. Kirişçioğlu, Demokrat Parti iktidarının sertlik politikalarının uygulayıcılarındandı. (İleride ünlü Tahkikat Encümeni’nin de raportörlüğünü yapacaktı). Diyordu ki:

“Bir gün muayyen bir fiyata satın aldığınız bir malın üzerinde ertesi gün daha yüksek fiyatlı bir etiketin konduğunu görmek ahval-ı adiyeden olmuştur (her günkü olay haline gelmiş, yadırganmaz olmuştur). Böylesine bir hali iktisadî veya malî sebeplere bağlayacağım diye zorlamak hakikatleri görmemek veya inkâr etmek demektir. (Bu durumda) içtimaî (sosyal) ve hukuki bazı tedbirlerin alınması lazım geldiğini kabul etmek mecburiyetindeyiz.”

Kirişçioğlu, tüccarların yanında, sorunun sorumluları arasında saydığı muhalefeti ve basını da, bu durumu körüklemekle suçluyordu.

Mal darlığına ve fiyat artışına neden olduğu saptananların “idam” edilmesi,

önerilen cezalardan biriydi. Bu, Meclis’teki uzun tartışmalardan sonra reddedildi.

Ama öteki cezalar kaldı ve uygulanmaları başladı.

Tasarı üzerinde en etraflı eleştirileri yapanlar, Demokrat Parti’den ayrılıp Hürriyet Partisi’ni kuran politikacılardı. Partinin konu üzerindeki sözcüleri, iki iktisat profesörüydü. Biri, benim de –Mülkiye’den– hocam, aynı zamanda Menderes hükümetlerinde İktisat Bakanlığı da yapmış olan Prof. Fethi Çelikbaş’tı. Öteki Prof. Feridun Ergin... İkisi de, ekonominin kendi kurallarını unutmamak gerektiğini, fiyat artışlarının ağır cezalar uygulayarak düzene sokulamayacağını hatırlattılar.

Balık’ın döviz hesabı

Bir de, onlara ek olarak, gene Demokrat Parti’den ayrılıp “bağım-sız”laşan Hüseyin Balık vardı.

Meslekten “tüccar” olan Balık, Hürriyet Partisi’nin iktisat hocaları gibi “para hacmi”, “enflasyon”, “ödemeler dengesi” terimleri yerine, pratikteki gözlemlerine dayanarak konuşuyordu. Yaptığı hesap ise, döviz fiyatlarıyla ilgili basit bir hesaptı. Özetle diyordu ki:

“(Resmi kurda) 1 dolar 282 kuruş... Yani 2 lira 82 kuruş. Serbest piyasada ise 12 buçuk lira... Bir adam Maliye Bakanlığı’ndan 100 bin dolar transfer müsaadesi alsa, bunu Merkez Bankası’ndan 282 bin liraya satın alacak. Bunun serbest piyasadaki gerçek değeri ise 1 milyon 250 bin lira...

O adam, o transferden 282 bin liranın yüzde 20’sini kazanmakla iktifa eder mi? (yetinir mi?) Yani, sadece 50-60 bin lira kazanmakla?.. Ne yaparsa yapacak, kârını serbest piyasa fiyatına göre ayarlamanın yolunu bulacaktır... Çare, 2 lira 82 kuruş ile 12 buçuk lira arasındaki mesafeyi birbirine yaklaştırmaktır. Bunu yapamadıktan sonra suyun giremediği yer olmadığı gibi, paranın giremediği yer yoktur.”

Tüccarın, esnafın azami kâr hadleri saptandı.

Hükümete kontrol yetkisi verildi.

Ve İkinci Dünya Savaşı’ndan sonraki

yeni “Milli Korunma Kanunu dönemi”

başladı.

Balık, buna benzer örnekler sıralıyordu. Bunu yerinden izleyen Başbakan Adnan Menderes de, ona sık sık müdahale ediyordu. Balık’ı:

“(O adamları) Öyle yapmaları için sen teşvik ediyorsun” diye suçluyordu.

Sonuçta, ne Hürriyet Partisi’nin iktisatçılarının, iktisadi tahlilleri işe yaradı, ne de Hüseyin Balık gibi tek tek milletvekillerinin uygulamalardan verdikleri örnekler... Milli Korunma Kanunu’nu daha da ağır cezalarla yeniden canlandıran tasarı, Meclis Genel Kurulu’nda 67 ret oyuna karşı, 321 kabul oyuyla yasalaştı.

Şeker kotayla, benzin karneyle, gazete 8 sayfa...

Kanunun uygulamaları, başlı başına bir konu... Burada şu kadarını belirteyim: O uygulamalar hemen başlayacak, hükümet kâr hadlerini belirleyecekti. Toptancı kârı yüzde 10’u, perakendeci kârı yüzde 20’yi geçmeyecekti. Beyazpeynir, süt, kaşar, yumurta, tereyağı gibi çeşitlerin en yüksek fiyatları Ticaret Bakanlığı kararıyla saptanacaktı.

Şeker ve benzin satışlarına sınırlama getirilecekti. Benzin karneye bağlanacaktı. Özel araçlardan 13 beygire kadar olanlara günde 6, daha yukarı olanlara günde 8 litreden fazla benzin verilmeyecekti. (Pazarları hiç verilmeyecekti. Taksilerin yakıt hakkı da günde 15 litre olacaktı. Ancak taksiler şehir dışına çıkmayacaktı.)

Gazete kâğıdına da sınırlama getirilecekti. Gazeteler, bayram günleri hariç, 8 sayfanın üzerine çıkamayacaklardı. Daha birçok mala, maddeye, benzeri sınırlamalar konulacaktı. Bütün bu kurallara aykırı davrananlar ise Milli Korunma Mahkemeleri’ne verilecek ve cezalarını göreceklerdi. Ancak çıkan kanun öyleydi ki, kanunu çok küçük ölçüde ve bazen farkına varmaksızın ihlal edenlere verilecek cezanın, mahkeme tarafından ertelenmesi de kolay değildi, hafifletilmesi de... Bu yüzden pek çok kimse çok ağır cezalara mahkûm edilecekti. Gazetelerde şöyle haberler çıkacaktı:

“Ankara’da 21 kuruşluk düğmeyi 25 kuruşa sattığı gerekçesiyle bir esnafa 1 yıl hapis, 3 yıl ticaretten uzaklaştırma ve 1000 lira para cezası verildi.”

“Kastamonu’da eli ile tuz çıkarıp satan bir dükkân sahibi, tuzu 11 kuruş yerine 12 kuruştan sattığı için, 6 ay hapis cezasına çarptırıldı.”

Ama, bunlar da dahil, daha pek çok ceza uygulaması birbirini izlediği halde, piyasada yeteri kadar şeker veya kahve veya benzin, ya da çivi, yahut lastik bulmak, uzun süre için gene de mümkün olmayacaktı...

Meclis’teki sıkışık düzen

Milli Korunma Kanunu görüşmelerinin tamamlandığı ve oylandığı gün ve saatte, ben de Meclis’in basına ayrılan yerindeki gazeteciler arasındaydım. O kanunun hemen arkasından basınla ilgili tasarılar görüşülecekti. Onu izleyecektim.

O zamanki Meclis binasının Genel Kurul salonuna ve basına ayrılan yerine, daha önceki kitaplarda değinmiştim. Bu kitabı yazdığım sıralarda bir gün, İkinci Meclis binasının bugünkü durumunu görmeye gittim. Orası, Genel Kurul salonu ve diğer önemli odalarıyla, müze halinde muhafaza ediliyor.

Burada, bugünkü (2011’deki) durumunu gösteren fotoğraflarla birlikte o günden hatırladıklarımı aktarayım:

O zamanki Meclis binası, şimdi “İkinci Meclis” diye anılıyor. Binanın yapımı 1924’te tamamlanmıştı. Kullanıma açılması, o vakte kadar Birinci Meclis binasının sınırlı imkânları içinde çalışan milletvekillerini rahatlatmıştı. Fakat yıllar geçtikçe o bina da ihtiyacı karşılayamaz hale gelmişti. Çünkü, yürürlükteki kanuna göre illerin milletvekili sayıları nüfusa göre belirleniyordu.

Nüfus da giderek artıyordu. Toplam milletvekili sayısı da, nüfus artışına paralel olarak artıyordu. Ama milletvekillerine ayrılan sıralar aynıydı. 1950’li yıllarda artık, kalabalık oturumlarda yer bulamayanlar çok oluyordu. Onlar için kürsünün hemen önüne sandalyeler yerleştiriliyordu.

Zamanla, sandalyelerin de birbirine çok yaklaştırılması gerekmişti. Sonuç olarak, o kalabalık oturumları, milletvekilleri hayli sıkışık bir düzen içinde izliyorlardı.

Şimdi müze olan İkinci Meclis binasının genel kurul salonundaki

not almaya ve evrak koymaya müsait sıralar, bugün yerinde duruyor.

Sıra kapakları o dönemde –yukarıya kaldırıp hızla indirerek– protesto

aracı olarak da kullanılabiliyordu.

Biz gazeteciler ise, yukarıda balkonda loca diye anılan, ama aslında en öndeki tek sıraya dizilmiş sandalyelerden ibaret olan yerimizde, daha da sıkışık bir durumdaydık. Çünkü, özellikle 1950’den sonraki yıllarda ülkedeki gazete sayısı da, Ankara’daki gazeteci sayısı da kat kat artmıştı. 1920’lerin koşullarına göre düzenlenmiş “basın bölümü”nün hepimize yetmesi mümkün değildi.

Dinleyiciler için durum büsbütün yetersizdi. Onlar bizim balkonda, bizim sıranın arkasındaki birkaç sıralık yere, âdet yerini bulsun diye yerleştiriliyordu. Görüşmelerin, “demokrasi gereği” herkese açık olduğunun göstergesi olarak... Meclis idare amirlerine başvuran birçok talip arasından hangilerinin etkisi veya şansı kuvvetliyse onlara giriş kartı veriliyor, geri kalanlar bina dışında kalıyordu.

Genel Kurul salonunda, basın mensuplarına ayrılan yer, yukarıdaki balkonun ön

sırasından ibaretti. Arkadaki iki-üç sıraya sıkıştırılan sandalyeler de dinleyicilere

ayrılmışlardı. Salonda kürsünün sağ üstündeki localardan biri Cumhurbaşkanına, biri

kordiplomatiğe, biri bürokrasinin yüksek kademesine ayrılmıştı.

Biz basın mensupları için şöyle bir kural konulmuştu: Meclis’e eskiden beri kayıtlı olan, (daha sonra kullandığımız deyimle) “akredite” olan gazetelerin her birinin, balkondaki gazeteciler bölümünde sadece birer sandalyeleri vardı. Eğer Meclis görüşmelerini birden fazla kişiyle izleyeceklerse, Meclis’e gelen muhabirler orada nöbetleşe oturacaklardı. Balkon dışında kaldıkları zamanı, ya koridorda, ya da koridorun bir köşesindeki –sadece üç-dört oturacak yeri olan– küçücük bir “basın odası”nda geçireceklerdi.

Balkondaki bölümde yerleri olmayan yeni gazetelerin muhabirleri ise balkona, ancak, devamlı yeri olan gazetelerin yerleri boş kalırsa girebilirler ve orada oturabilirlerdi.

Görüşmeleri izleyen gazetecilerin haberlerini gazetelerine geçmeleri de bir meseleydi. Gazetenin merkezine telefonla haber yazdırma imkânı çok sınırlıydı. Basın odasında iki telefon vardı. Onlarla şehiriçi telefon konuşmaları yapılırdı. Ama bunların çok kısa olması gerekirdi. Şehirlerarası telefon, ancak sıra gelirse, “acele ödemeli basın” olarak yapılabilirdi. Onların daha da kısa olması gerekirdi. Bu yüzden haberini gazetesine geniş olarak ulaştırmak isteyen gazeteciler, bunu gazete bürolarına veya evlerine gidip oradaki telefondan okurlardı.

Meclis’ten ayrıldıkları sırada, müzakereleri, eğer yardımcıları varsa onlar izlerdi. Sonra duruma göre, nöbet değişikliği yapılırdı. Basın bürosundaki telefonlar ancak flaş haberler için veya ana haberlere kısa eklemeler yapmak için kullanılırdı.

(Bunları yazarken, bugünün cep telefonlu, laptop’lı iletişim imkânlarına alışmış arkadaşlarımı düşünüyorum. Onların bu anlattıklarımı gözlerinin önüne getirmeleri bile, herhalde kolay değildir.)

O dönemdeki Meclis binasının Genel Kurul salonundaki yerler, milletvekillerinin tümünün

oturmasına yetmiyordu. Katılımın çok olduğu oturumlarda salonun kürsü önündeki

bölümüne sandalyeler getiriliyordu. Geç kalanlar orada önlerinde not alma yeri olmadan

oturuyorlardı. (Fotoğrafta görülen bir başka şey: O zaman takım elbisenin altına

beyaz çorap giymek moda haline gelmişti.)

(O günküyle bugünkü “Meclis muhabirliği” arasındaki farkı göstermek için bugünkü Meclis’teki basın locasından fotoğraf da çektirdim.)

Bütün bu düzeni, balkona bakan resmi elbiseli polisler kontrol ediyorlardı. Onlar da Meclis’in idare amirinin talimatı altındaydılar.

6 Haziran günündeki Meclis ve ben

6 Haziran 1956 günü Meclis’te Genel Kurul salonunun milletvekili sıraları gibi, balkonun bizim basın bölümündeki sandalyeleri de tamamen doluydu. Meclis’e gelen gazetecilerden, içeride yeri olmayıp koridorda veya basın odasında kalanlar da çoktu.

Bunun nedeni, biraz önce değindim, o gün görüşülecek iki Basın Kanunu tasarısıydı. Gerçi gündemin başında Milli Koruma Kanunu tasarısının son maddeleri ve son oylaması vardı. Ama o kanunla ilgili asıl görüşmeler, daha önceki günlerde yapılmış ve gazetelerde geniş geniş yer almıştı. Son maddelerin görüşülmesi ve son oylama, artık bir formalitenin yerine getirilmesi gibiydi. Günün asıl izlenecek görüşmeleri, basınla ilgili kanunlar üzerineydi. Herkes o görüşmeleri merak ediyordu. Tabii, başta biz basın mensupları olmak üzere...

Benim o günkü özel durumumdan da kısaca bahsedeyim: Malum, iki günden beri evliydim. Aysel’le birlikte artık ana-baba evlerimizden çıkmıştık. Kızılay’da, Tuna Caddesi’nin köşesindeki bir apartmanının ilk katındaki, “evimiz”de oturuyorduk. “Evimiz” derken, anlattım, yarısı büro, yarısı lojman olan dairenin lojman olarak kullandığımız iki odasında...

Bugünkü parlamento muhabirleri. Soldan ilk sıra: Timuçin İlbaylı, Vildan Önvar, Şükran Kaban,

Ayşe Sayın, Neşe Sarıdoğan, Yakup Bulut. İkinci sıra: Habib Güler, Murat Öztek, Altan

Öymen, Yücel Kayaoğlu, Şebnem Hoşgör, Zafer Çakmak. Üçüncü sıra: Ebru Toktar, Yurdagül

Şimşek, Dilek Gedik, Erdem Gül. Dördüncü sıra: Göksel Bozkurt, Deniz Güçer, Volkan

Yanardağ. Beşinci sıra: Besti Karalar, Murat Şahin. Altıncı sıra: Bülent Sarıoğlu, Elçin Ergün,

Levent İçgen. Yedinci sıra: Süfyan Kızılaslan, Gonca Şenay, Namık Durukan.

Bugünkü Meclis binasındaki Meclis muhabirliği, tabii, çok daha değişik.

Yukarıdaki fotoğrafta 2010’daki Meclis muhabirlerinden bir grupla birlikteyim.

Basın locasında basına ayrılan geniş bölümde,sadece not almak değil,

bana makinesini ödünç veren Serdar Özsoy’un objektifiyle

fotoğraf çekmek de mümkün. (Fotoğraflar: Hasan Tüfekçi)

Aysel, Maliye Bakanlığı’ndaki işinden izinliydi. O zaman “evlilik izni” diye bir şey var mıydı bilmiyorum, bu satırları yazarken ona da sordum, hatırlamadı, eğer yoksa, evlilik için yıllık izninden bir bölümünü almış olmalıydı.

Tercüman, Basın Kanunu’yla ilgili gelişmelere baştan beri kesin

olarak karşı olan bir gazeteydi. Kanunun gruptan geçişini ve

kulislerdeki akislerini yakından izledi. Tasarı, 1946’dan beri DP

listesinden milletvekili seçilmiş olan Tercüman başyazarı Cihad

Baban tarafından da açıkça eleştiriliyordu.

Benim ise, o sırada, ne evlilik izni, ne yıllık izin, hiçbirini almam mümkün değildi.

6 Haziran gününün Meclis gündemindeki o konu, basın için “hayat-memat meselesi” sayılıyordu. Ankara’da siyasi olayları izleyen gazeteciler için, o günkü Meclis görüşmelerinden daha önemli hiçbir iş olamazdı. Yeni evlenmiş olmak dahil, hiçbir neden, o görevi ihmal etmek için mazeret sayılamazdı.

Ayrıca, varsayalım ki, gazete yönetimi, o evlilik durumumu göz önünde tutup insafa gelseydi ve deseydi ki:

“Altan, sen bırak Meclis’i de, birkaç gün izin yap...”

Bunu benim kabul etmeme imkân yoktu. Sadece göreve bağlılığımdan değil... Kişisel merakım açısından da...

O gün kim ne konuşacak? İsmet Paşa ne diyecek? Adnan Menderes ona ne cevap verecek?.. Demokrat Parti’nin öteki milletvekilleri... Müfritler, mutediller (yani sertlik yanlıları, ılımlılar)... Öteki iki muhalefet partisinin liderleri, sözcüleri... Cumhuriyetçi Millet Partisi’nin lideri Osman Bölükbaşı... Hürriyet Partisi’nin lideri Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu, sözcüleri Fethi Çelikbaş, Turan Güneş...

Onlar ne yapacaklar, ne söyleyecekler?..

Tercüman’ın 7 Haziran 1956 tarihli ikinci baskısı... Görüşmeler

o sabah 7.30’a kadar sürmüştü, bu baskı yapıldığı sırada da daha

bitmemişti. Ama sonuç belliydi. Manşette tasarı için “kabul edildi”

denilmese bile “kabul ediliyor” denilebilirdi.

Ankara’da gazetecilik yapıp da, bunları merak etmemek mümkün mü?.. Bunları bizzat izleme imkânına sahip iken, o imkânı kullanmamak akıl işi mi?..

Sanki, başka gün yokmuş gibi...

Gerçi işin şöyle bir yanı da var: Görüşmeler, belli ki, çok uzun sürecek... İktidar, basınla ilgili iki tasarının tamamının aralıksız görüşülmesini istiyor. Yani, kanun görüşmelerinin, Milli Korunma Kanunu’nda olduğu gibi günlere yayılmasına razı değil... Basın tasarılarının işini bir gün içinde bitirmek istiyor. Bu, görüşmelerin gece yarısından sonraya sarkması demek...

Bu da benim açımdan şu demek: Büroya (dolayısıyla büronun bitişiğindeki “ev” bölümüne, ancak gecenin geç bir vaktinde gidebilirim. O da ana haberi telefonla İstanbul’a geçmek için... Sonra gene Meclis’e dönerim. Kısa haber eklemelerini ve gerekirse “flaş” haberleri Meclis’ten geçerim. Eve, görüşmeler bittikten sonra dönerim...

Tabii, bu durumda, Aysel’i gece boyunca, sadece “büro-ev”e İstanbul’a telefon açıp haber yazdırmak için geldiğim sıradaki iki-üç dakika için görebilirim.

Durum, dönemin Ankara gazetecilerince normal sayılsa da, bunun evliliğinin henüz ikinci gününde evde kocasını bekleyen genç bir kadın tarafından nasıl algılanacağı, ayrı bir konuydu.

Gerçi Aysel’le “tanışıklığımız” üç yıldan beri sürüyordu. O benim işimin koşullarını biliyordu. O koşullara da büyük ölçüde alışmıştı. Ama bu “Basın Kanunu gecesi” gibi anormal bir gece de, yılın bir başka günü yokmuş gibi, bizim evliliğimizin tam üstüne gelmişti. Bu kadarı galiba biraz fazlaydı.

Hadi, Aysel ne ise... Buna “evet” derken bu gibi halleri göze aldığı farz edilebilir... Ama annesi ve –özellikle– babası, damatlarının daha ikinci günde, eve sabaha karşı geldiğini öğrenince, durumu nasıl değerlendireceklerdi?.. (Şu tahmin edilebilirdi: Kayınpederim Tarık Bey, durumu herhalde, gazeteciliği meslekten saymamakta ne kadar haklı olduğunun kanıtı sayacaktı.)

Üstelik, Aysel, o gün biraz hastaydı. Üşütmüştü. Ateşi vardı.

Benim, o sabah evden çıkıp Meclis’e gelmeden önce, bütün bunlar aklımdan geçmişti. Durumu değerlendirmiştim. Suçluluğumu hafifletici bir tedbir bulmuştum: Kız kardeşim Gülden, o sırada lise öğrencisiydi. Ona durumu anlatmıştım. Geceyi bizim evde Aysel’in yanında geçirmesini rica etmiştim. Kabul etmişti. Ben Meclis’e giderken o bize gelmişti. Evdeydi.

Meclis’te görüşmeler başlamadan önce, telefon etmiştim. Evde asayiş yerindeydi. Gelin-görümce, sohbet ediyorlardı.

Böylece, basınla ilgili mevzuatta yeni ve köklü değişiklikler yapılmasıyla ilgili müzakereleri izlemeye, kişisel sorunumu –büyük ölçüde– çözmüş (veya hafifletmiş) olarak başladım.

5680 ve 6334

Üç hedefli “tedbirler paketi”nin basınla ilgili bölümü iki tasarıdan oluşuyordu.

Biri, basınla ilgili temel kanun niteliğindeki –5680 sayılı– “Basın Kanunu”nun 14 maddesini değiştiren tasarıydı. Öteki tasarı, iki yıl önceki 1954 seçiminden hemen sonra çıkarılan “Neşir yoluyla veya radyo ile işlenecek bazı cürümler hakkındaki” 6334 sayılı kanunun bazı maddelerini değiştiriyordu.

Bu sayılar ve tarihler, şimdiki gazeteci meslektaşlarım için bir anlam taşımaz. Ama daha önce belirttim, benim neslimdeki gazetecilerin çoğunun (özellikle de o kanunların gadrine uğrayanların) hâlâ ezberindedir. Ben de “Yazıyı fazla rakama boğmayacaksın” diye özetlenebilecek olan eski gazetecilik kuralına aykırı davranmayı göze alarak, o iki tasarıyı, o rakamlarla birlikte anıyorum. 5680 sayılı “Basın Kanunu”ndaki değişiklikler ile 6334 sayılı “Neşir yoluyla işlencek cürümler kanunu”ndaki değişiklik diye.

Önce, o kanunların değişiklikten önceki halini hatırlayalım:

Maddelerinin değiştirilmesi istenen o iki kanun, daha önceki kitapları izleyen okurlarımızın yabancısı değil. İkisi de Demokrat Parti iktidarı zamanında –ama dört yıl arayla– çıkarılmıştı. Aralarında beyazla siyah arasındaki kadar fark vardı.

Birincisi (5680), Temel Basın Kanunu’ydu. 1950 seçiminin hemen arkasından çıkarılmıştı. Adnan Menderes hükümetinin muhalefetteyken yaptığı vaatlere uygun olarak, “basın özgürlüğünü genişletmek” amacıyla yaptığı hazırlığın sonucuydu.

1950 Haziranında kabul edilen o kanunla, CHP iktidarı zamanındaki Basın Kanunu değiştirilmişti.

Basına uygulanan yaptırımların bir kısmı (mesela, mahkeme kararıyla gazete kapatma cezası) kaldırılmıştı.

Gazete sahipleri, bazı sorumluluklardan (mesela, bir suç iddiası karşısında yazıişleri müdürleri ile birlikte yargılanmaktan) kurtulmuştu.

Kanun, bu ve benzeri özellikleriyle, basını gerçekten biraz daha özgürleştiren bir kanundu.

Bundan, basın mensupları da, demokratik ilkelere inananlar da memnun olmuştu.

İkinci kanun (6334) ise, “Neşir yoluyla veya radyo ile...” diye başlayan uzun adıyla, birincisinden dört yıl sonra –1954’ün Nisanında– gene bir Adnan Menderes hükümeti tarafından Meclis’e sunulmuş ve kabul edilmişti.

Amacı, birincinin tam tersiydi. 1950’den sonra gelen dört yıldaki yayınlarını beğenmediği “bir kısım basın”a haddini bildirmeyi amaçlıyordu. “Haysiyetleri” koruma iddiasıyla, “resmi sıfatı haiz olanlar”ın eleştirilmesini önleyecek suç tarifleri ve cezalar içeriyordu.

Tam metnini Öfkeli Yıllar’da vermiştim, ayrıca, “devletin siyasi veya mali itibarını sarsacak veya ammenin (kamunun) telaş ve heyecanını mucip olacak...” gibi her yöne çekilebilecek ifadelerle, haberciliğe de çok sıkı sınırlar koyuyordu.

O kanuna aykırı davrananlara verilecek cezalar da çok ağırdı. “Suç” resmi kişilere karşı işlenirse, “suçlu” dokuz aydan 4,5 yıla kadar hapis cezası ile birlikte 1.000 liradan 10 bin liraya kadar para cezasına çarptırılabiliyordu. Ayrıca, “suçlu”ya verilen para cezasının beş misli para cezası da, gazete sahibine veriliyordu.

Yetmez, basına da daha ağır cezalar gerekli

1954 seçiminden hemen önce çıkan ve iki yıldır yürürlükte olan bu kanuna dayanılarak, birçok gazeteci hakkında davalar açılmış, 80 yaşındaki Hüseyin Cahit Yalçın dahil, birçok gazeteci-yazar hapse girmişti. Eski Başbakan Yardımcısı ve Halkçı gazetesi sahibi –benim de patronum olan– Profesör Nihat Erim, Yalçın’ın yazıları yüzünden aldığı para cezaları karşısında gazetesini kapatıp siyasetten de uzaklaşmak zorunda kalmıştı.

Ama Demokrat Parti iktidarına, 1954 ile 1956 sırasında aldığı bu sonuçlar da yetmemişti. Başta Başbakan Adnan Menderes, iktidar sözcüleri, basın özgürlüğünün hâlâ çok geniş olduğunu ileri sürmeye devam etmişlerdi.

Şimdi de işte, o iki tasarıdan biriyle hükümet, 1950’deki temel Basın Kanunu’yla kaldırdığı yaptırımları ve sınırlamaları yeniden getiriyordu.

Ötekiyle de, 1954’teki “Neşir yoluyla veya radyo ile...” kanunundaki cezaları daha ağırlaştırıyordu.

Meclis’in gündeminde, o gün kanunlaşan Milli Korunma Kanunu’ndan sonraki sıralarda o iki tasarı vardı.

Muhalefetsiz komisyon ve klasik suçlamalar

Tasarılar, Adalet ve Anayasa Komisyonlarında görüşülmeleri gerekirken, buna benzer hallerdeki gibi “acil” oldukları gerekçesiyle kurulan bir “muvakkat encümen”de (geçici komisyonda) görüşülmüşlerdi.

Meclis Genel Kurulu tarafından seçilen komisyona, muhalefetten milletvekili alınmamıştı. (Sadece iktidar milletvekillerinden oluşan komisyon kurma uygulaması, 1950’lerin ortalarında giderek sıklaştırılmıştı. İleride “Tahkikat Encümeni” uygulamasında o komisyona mahkeme yetkilerinin de verilmesiyle en “uç” noktasına kadar götürülecekti.)

Sadece iktidar milletvekillerinden oluşan “muhalefetsiz komisyon”, görüşmelerini bir buçuk günde tamamlamış ve tasarıyı kabul etmişti. Meclis’te alınan ikinci bir “acildir” kararıyla görüşmeler başlıyordu. Biz de tamamen dolu olan balkondaki yerimizden durumu izliyorduk.

Hükümet adına ilk sözü Adalet Bakanı –Ankara Hukuk Fakültesi’nin eski öğretim üyelerinden– Profesör Hüseyin Avni Göktürk aldı.

1954’te çıkan 6334 sayılı kanunun görüşmelerinde de ilk sözü Adalet Bakanı almıştı. O zamanki bakan, Osman Şevki Çiçekdağ’dı. Ama iki bakanın açıkladığı gerekçeler birbirinin aynıydı. Göktürk’ün üslubundaki kelimeler, daha eski ve daha tumturaklıydı ama, söylediklerinin içeriği arasında fazla bir fark yoktu.

Adalet Bakanı Prof. Hüseyin

Avni Göktürk.

Göktürk de, selefi gibi, “bazı gazete ve dergilerin demokratik imkânları kötüye kullandıkları”nı ileri sürüyordu. Nasıl kötüye kullandıklarını da tutanaklardaki sözleriyle şöyle ifade ediyordu.

(Not: Aşağıdaki satırların hepsi, bir tek cümlenin bölümleridir. Bunları, Meclis tutanaklarından aktarırken, anlaşılması kolaylaşsın diye, satırbaşlarına ayırdım.)

● “(Bazı gazete ve dergilerin) tecavüzkâr ve tahripkâr (saldırgan ve yıkıcı) yayınlarda bulundukları,

● küfriyat (küfürcülük), şetmiyat (sövüp sayma), tehzil (alaya alma) ve tezyife (aşağılamaya) saptıkları,

● politik mücadele adı altında neşrettikleri yalan haberlerle devletin itibarını sarsmaya,

● veya ahlâk kaideleri ve karşılıklı saygı çerçevesi dahilinde kalması icap eden tenkid hudutlarını aşarak, şahısların şeref, haysiyet ve hususî hallerini tezlil (kötü gösterme) ve teşhire (ortaya dökmeye) giriştikleri görülmektedir...”

Göktürk’ün basın suçlamaları, bu üslup içinde devam edip gidiyor ve şu hükme bağlanıyordu.

“Bütün bunların neticesinde yüksek milli menfaatlerimizin geniş ölçüde haleldar olduğuna (zarar gördüğüne) şüphe yoktur.”

Basının “millî menfaatlerimiz”e verdiği zarar

Adalet Bakanı, milli menfaatlerimizin basın yüzünden uğradığı zararın “manzara”sını da şöyle anlatıyordu:

(“Not: Aşağıdaki satırlar da, aynı cümlenin bölümleri... “Satır başlarına ayırma” metodunu burada da uyguladım.)

● Bugün memleketimizde esefle görülen manzara, matbuat hürriyetinin (basın özgürlüğünün), mahdut da (sınırlı da) olsa, bazı neşir organları tarafından,

● Devletin beka (kalıcılık) ve selametini,

● ve milletimizin manevî ahlakî salabetini (sağlamlığını),

● ve amme hizmetlerinin selametle ifasını tehlikeye düşürecek,

● iç ve dış huzuru bozacak,

● asgarî saygı kaidelerini ve içtimai kıymetleri çiğneyecek,

● Devlet ve hükümet otoritesini sarsacak şekilde,

● tereddiye (soysuzlaşmaya) doğru götürüldüğü,

● ve çok eski devirlerden kalma küfür ve hiciv edebiyatının ve sövüşme itiyadının alabildiğine geliştiği,

● veya bu gayenin bilerek veya bilmeyerek takip edildiği kanaati hasıl olmaktadır (kanısı ortaya çıkmaktadır).”

Evet, böyle... (Not: Cümleyi satırbaşlarına ayırdım ama, metninde hiçbir değişiklik yapmadım. Bana başıyla sonu birbirini tutmuyor gibi geldi ama, Meclis tutanaklarındaki hali böyle.)

Tasarıdaki “yenilikler”

Adalet Bakanı Prof. Hüseyin Avni Göktürk, bütün bu saydığı kötülüklerin önlenmesine, o zamana kadarki basın mevzuatının yetmediğini söyledi. Gündemdeki iki tasarıyla basına yeni müeyyideler getirildiğini ve mevcut cezaların da artırıldığını bildirdi.

O iki tasarıyla getirilen “yenilik”ler saymakla bitecek gibi değildi. Bazıları şunlardı:

● “Komünistlik ve hakaret” suçlarında sorumlu gazetecilere verilecek cezalarla birlikte, gazetelerinin de mahkemece 3 aya kadar kapatılması.

● Tekziplerin savcı kararıyla gönderilip iki gün içinde yayınlanması zorunluluğunu yerine getirmeyen gazetecilere hapis cezası verilmesi.

● Gazetelerin bayiler tarafından bağırılarak satılmasının yasaklanması.

● Bakanları, milletvekillerini ve resmi sıfat taşıyanları küçük düşürecek yayınları yapanlara verilecek cezanın asgari haddinin 1 yıla çıkarılması.

● Yalan haber ve tahrik edici haber olduğuna karar verilen haberlerden sorumlu olanların da 1-3 yıl arasında hapisle cezalandırılması.

Bu değindiklerim, yapılması öngörülen çok sayıda değişiklikten sadece birkaç örnek. Bu ve benzeri değişikliklerin ne anlama geldiği, asıl, Resmi Gazete’de yayınlanıp yürürlüğe girmelerinden sonra görülecekti.

Karşılaştırmalı bir madde metnini de, bir sonraki sayfalarda veriyorum. İki yıl önce çıkan “basın ve radyo yoluyla” başlıklı 6334 sayılı kanunun 3. maddesinin eski haliyle yeni halini karşılaştırıyorum.

Bir sonraki sayfalardaki madde değişikliği gösteriyor: Eski maddenin kapsamı dar sayılmazdı. “Devletin siyasi ve mali itibarını sarsacak” veya “ammenin telaş ve heyecanını mucip olacak yalan haber veya havadisler” tarifi içine pek çok şey sığdırılabilirdi.

Gazetecilerin, yayınladıkları haberin yalan olmadığını “ispat” etme hakları yoktu. İktidar siyasetçileriyle ilgili davalarda, mahkeme önünde “Bu haber yalan değildir” diye onlarca belge ve tanık gösterecek durumda olsalar bile, böyle bir talep kabul edilmiyordu. Yani hükümetle ilgili her haberin yalan olduğu varsayılabiliyordu. “Devletin itibarını sarsabileceği” veya “halkın heyecanını mucip olabileceği” öne sürülebiliyordu.

Dolayısıyla eski kanunun eski maddesi de hükümetin eleştirilerden “korunması”na yetebilecek bir maddeydi. Nitekim pek çok gazeteci o maddeye göre mahkemeye sevk edilip mahkûm edilebiliyordu. Ama iktidar, artık onunla da yetinmemiş, 3. maddedeki suç tanımlayan ve ceza belirleyen sözcüklerin sayısını 42’den 262’ye çıkarmıştı. Kullandığı “veya”ların sayısını 4’ten 24’e... (Bkz. sonraki iki sayfadaki tablo.)

Önceki iki sayfadaki karşılaştırmalı tabloda görülüyor: Eski –42 sözcüklü– maddenin de kapsamı genişti. Ona göre de birçok fiilin suç olduğu iddia edilebilirdi. Ama şimdiki 262 sözcüklü maddedeki suç tariflerinin içine, hükümetin ve hükümet mensuplarının icraatıyla ilgili haberlerden hangisi istenirse kolayca sokulabilirdi.

Ayrıca, basınla ilgili iki kanunda “basın suçları”na karşı konulan daha birçok yaptırım vardı. Onların da hangi sonuçları doğuracağını daha sonra görecektik.

İsmet İnönü: “Ümit ışıkları sönüyor”

Adalet Bakanı’ndan sonra CHP Genel Başkanı İsmet İnönü söz aldı. Hükümetin kanun tasarılarına gerekçe olarak gösterdiği iddiaların, demokratik ülkelerde kabul edilemez olduğunu söyledi. Konuşması iktidar sıralarından yükselen gürültüler ve müdahalelerle sık sık kesiliyordu. Başlangıç bölümünü tutanaklardan izleyelim:

“CUMHURİYET HALK PARTİSİ MECLİS GRUBU ADINA İSMET İNÖNÜ (Malatya) – Muhterem arkadaşlar, kapalı ve karanlık bir rejime katî olarak dönmek kararının en kuvvetli delili olan tasarılar elimizde bulunuyor. (Gürültüler)

REİS – Çok istirham ederim, sükûnetle dinleyelim ve hatibe müdahale etmeyelim.

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – Bunlar basında ve toplantılarda, milletin dertlerini ve iktidarın hatalarını söylemeyi imkânsız kılmak isteyen vesikalardır.

KÂMİL GÜNDEŞ (Kayseri) – Okumamışsınız tasarıyı...

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – İktisadi buhranın ıstıraplarına ve içtimai sefaletin her gün artmasına çare bulamayan idaremiz, basının yazılarından dehşet duyar olmuştur. (Gürültüler)

KENAN ÇIĞMAN (Çankırı) – Sen bu memleketi ıstırap içinde bırakan adamsın.

REİS – Lütfen susunuz ve müdahale etmeyiniz.

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – Halbuki basının söylemesi derdin zehirlerini boşaltıyor ve vatandaşın çare arayan şaşkın bakışlarına donuk bir ümit parıltısı veriyordu. (Soldan, gürültüler)

REİS – Murat Ali Bey, rica ederim.

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – Bu kanunlar ümit ışıklarını söndürecektir. Istıraplarıyla baş başa yalnız kalan vatandaşın suiistimal meselelerine ve mesullerine karşı hiddeti daha ölçüsüz ve tutuşturulmuş olacaktır. (...) İktidar, bizi milletçe ihtiyacımızın tam zıddı olan yollara sevk ediyor. Sonu gelen sıkıyönetim yerine, basını susturmak suretiyle daha sert ve bütün ülkeyi kaplayan yeni bir sıkı rejim kuruluyor.”

İnönü “sıkı rejim” diye nitelediği durumun özelliklerini anlatırken, getirilen kanun tasarılarındaki “istihfaf hissi uyandırıcı” (küçük düşürücü), “suizannı dâvet edici” (şüphe uyandırıcı) gibi ifadeler üzerinde durdu. Bunların nasıl kullanılacağı yolundaki görüşlerini belirtti. Şöyle:

● “İktidar, kendini küçük düşürecek, müphem ve suizannı dâvet edebilecek bahanesiyle, hakikatte tenkit yazarlarını mahvetmeye çalışıyor.

● Bir ciddi meselede iktidarı, ilmî hudutlar ve nezih ifadeler içinde tenkid edecek her yazının iktidar tarafından küçültücü ve suizannı dâvet edici telakki edilmesi mukadderdir.

● (Haklarında iddialar bulunan) bakanların hepsi çoktan beri yazarların ve muhaliflerin suikastçı ve maksad-ı mahsuslu olduğunu ilan etmişlerdir. Umumi efkârımızın (kamuoyumuzun) mahkûm ettiği bu isnatlar (suçlamalar) şimdi mahkemelere sevkolunacaktır.

● Vatandaş haysiyet ve şerefinin korunması nimetinden tek taraflı olarak mahrum edilen, muhalefettir. Savcılar, vazifelerini dikkatle iktidar lehine kullanırlar ve muhalefet aleyhine tecavüzler için, uzak yerlerde değil, Ankara’da ve İstanbul’da teşvik edici bir vazife kayıtsızlığı gösterirler.

● İktidarın en yukarısında bulunanlar muhalifleri için Büyük Millet Meclisi kürsüsünde ‘profesyonel cani’ ve Adapazarı halkı önünde ‘Dünyanın en adi insanları’ tabirlerini reva görürler. Muhaliflerine bu sözleri sarfedenlerin dağınık ve tesadüfî ifadelerden şikâyet etmeleri...”

Bir yanlış anlama

İsmet İnönü’nün o cümlesinin son kelimesi işitilmedi. Sonradan görüldü, tutanakların o bölümüne de geçmedi. Çünkü Meclis’te bir olay çıktı.

Olayın nedeni, DP’li Bursa Milletvekili Muhlis Erdener’in, İnönü’nün o cümlesine yaptığı müdahaleydi. Yerinden söz alarak demişti ki:

“Sizden de hatipler miting meydanlarında bizlere ‘eşşoğlu eşek’ diyorlar. Ona ne buyurulur?”

Bu sözü, CHP’li Tunceli Milletvekili Arslan Bora yanlış anlamıştı. Erdener’in, o küfür sözünü İnönü için söylediğini sanmıştı. Buna cevap vermişti. Erdener’e çantasını atmış, o da bunu geri atmıştı. İkisi arasında bir kavga başlangıcı olmuştu. Tutanaklardan izleyelim:

ARSLAN BORA (Tunceli) – Eşşoğlu eşek sensin. (Evrak çantasını Muhlis Erdener’e fırlattı. Muhlis Erdener de iade etti.)

REİS – Oturun yerinize. Ayıp!.. Ayıp!.. (Gürültüler, kapak sesleri, karşılıklı tarizler.) Anlamadan hadise çıkarmayın, hadise yaratmayın. (Gürültüler). Muhlis Erdener’in ifadesinin bununla bir alâkası yoktur. Dışarıda sizden konuşanlar böyle diyor demektedir. Burada hatibe söylenmiş bir söz değildir. Lazım gelen ihtarı yapıyoruz. Oturun da ondan sonra... Ben kime laf anlatayım?.. (Gürültüler).”

Bütün bu yanlış anlama, çanta atma, geri atma, birbirinin üstüne yürüme olayları sırasında İnönü kürsüde, ortalığın yatışmasını bekliyordu.

Başkan ise, birbirine çanta atıp kavga aşamasına gelen iki milletvekiline o oturum için “Meclis’ten çıkarma” cezasını vermeye uğraşıyordu.

İçtüzüğe göre, o cezanın Meclis’in onayıyla verilmesi gerekiyordu. Başkan kararını oya koyacaktı. Önce gerekçesini anlattı:

REİS – “Muhlis Erdener arkadaşımızın, ‘muhalefete mensup kimseler dışarıda konuşurlarken falan falan oğlu demektedirler’ demesi üzerine, Arslan Bora arkadaşımız (şiddetli gürültüler) Muhlis Erdener arkadaşımıza çanta attı. Muhlis Erdener arkadaşımız fuzuli yere asabiyete kapıldı. Binaenaleyh her iki arkadaş dakikalarca Meclis müzakerelerini işgal etmişlerdir. Bu Meclis müzakerelerinde asla görülmemiş bir hâdisedir. Binaenaleyh her iki arkadaşın bu inikada münhasır olmak üzere toplantıdan çakarılmasını reyinize arz edeceğim. (Soldan bravo sesleri, alkışlar, sağdan gürültüler) Efendim, Meclis’te çanta atmak ne demektir? (Soldan, ayrı ayrı reye koy sesleri.)”

Bir süre de bunun tartışması sürdü. İkisi birlikte mi oya konulacak, ayrı ayrı mı?

Sonuçta başkan, kendi grubundan gelen ısrarlar karşısında iki kararını ayrı ayrı oya koydu. Beklendiği gibi, Meclis çoğunluğu, DP’li Muhlis Erdener’e çıkarma cezası verilmesini reddetti. Arslan Bora’nınkini kabul etti. Bora oturumdan çıktı. Erdener içeride kaldı.

Bu yanlış anlamadan kaynaklanan çanta olayı ve sonuçları, Meclis’teki o günkü ağır havanın tuzu biberi gibiydi. Bir yandan biraz mizahi havası vardı. Ama bir yandan da görüşmelerin ne kadar gergin, tarafgir ve kutuplaşmış bir ortamda geçtiğini gösteriyordu.

İnönü: “Böyle şeyler demokratik ülkelerde var mı?”

İsmet İnönü konuşmasına devam ederken, önündeki notları okuyarak, son cümlesini tekrarladı ve tamamladı. Başta başbakanınkiler olmak üzere iktidar sözcülerinin muhalefete karşı söyledikleri “profesyonel cani”, “dünyanın en adi insanları” gibi sözleri hatırlattıktan sonraki cümlesinin şöyle olduğu anlaşıldı:

“Bu sözleri sarf edenlerin dağınık ve tesadüfî ifadelerden şikâyet etmeleri yersizdir.”

İnönü’nün daha sonraki cümleleri de “basına baskı” ile “adalete baskı” önlemleri arasındaki bağlantılarla ilgiliydi. Şunları söyledi:

“Pek muhterem arkadaşlar;

Bu kanunlar tatbikata konduğu zaman çetin bir baskı sahnesi adalet sînesinde seyredilecektir. Suiniyet ve maksadı mahsus gibi indî ve takriri iddialarla savcılara dâvalar açtırılacak ve hâkimler ‘görülen lüzum üzerine’ selâhiyetinin tehdidi altında vicdanları ile maişetlerinin mücadelesi içinde bırakılacaklardır.

Temyiz Reis ve âzalarına kadar sorusuz ve haksız 16 hâkimin emekliye ayrılması bu kanun lâyihalarının arzu olunan hükümlerle tatbik edilmesi için ön hazırlık idi.”

İnönü, iktidarın yeni kanunlarla başlattığı düzeni, “kurulmakta olan irtica rejimi” diye niteledi ve şöyle devam etti:

“İrtica devrinde mahkemelere ve hâkimlere karşı arzu olunan baskı, hesap edildiği gibi tesirli olmayacaktır. Hâkimler emekleriyle vicdanları arasına sokulan mücadelede şereflerini tercih edeceklerdir. Demokratik hayatın bekçileri, koruyucuları toplar ve polisler değildir. Ön safta hâkimlerdir. Onun için demokrasiden dönmek isteyenler, önce hâkimlere musallat olmuşlardır. Geleceğin hâkimlerimize şeref yerini vereceğini ümid ederiz.”

İnönü, konuşmasını bitirirken, yakın tarih içindeki aydınlanma çabalarını geri götürmeyi hedefleyen baskı tedbirlerinin başarıya ulaşamayacağına inandığını belirtti. Şöyle dedi:

“150 senelik ıslahat arzularının 1877, 1908, 1920, 1945 senelerinden beri iç bünyemizde beliren aydınlık hamlelerinin 1956 senesinde yeni bir güneş tutulmasına uğraması çok kısa sürecektir. İdealistlerin ruhlarındaki ışık elbette bu yeni karanlığı da yırtacaktır.”

Son olarak İnönü, Adalet Bakanı’na iki soru yöneltti. Bakan, konuşmasında, basınla ilgili tasarılarda öngörülen tedbirlerin İngiltere, İsveç, İsviçre, Almanya, Fransa gibi ülkelerde de alınmış olduğunu öne sürmüştü. İnönü, Bakan’ın bu beyanına karşı şunları soruyordu:

Başbakan Adnan Menderes, Meclis kürsüsünde... Menderes hitabet yeteneğinin yanında

kürsü tecrübesiyle de etkiliydi. 6 Haziran günü söyledikleri ise çok tartışmalıydı.

“1- Bu memleketler hukukunda ‘ispat hakkı’ denilen müessese var mıdır?

2- Bu memleketlerde Adalet Bakanı, hâkimleri, görülen lüzum üzerine emekliye sevk edebilir mi?”

CHP Genel Başkanı konuşmasını bu iki soruyla bitirip kürsüden indi.

Tutanaklar, konuşmanın muhalefet sıralarından “bravo sesleri ve sürekli alkışlar”la karşılandığını, iktidar sıralarından ise “Ne alakası var?” diye müdahaleler yapıldığını yansıtıyor.

Turan Güneş: “Demokratik hayat tarzına ihanet...”

“İspat hakkı”nın ve “hâkimlerin emekliye sevk edilmesi” konusunun basın özgürlüğüyle ne alakası olduğunu, daha sonra kürsüye çıkan Hürriyet Partisi Grubu’nun sözcüsü Turan Güneş anlattı.

Adalet Bakanı’nın sözünü ettiği ve İnönü’nün söz konusu yaptığı ülkelerdeki hukuki durumu, ayrıntılarıyla ortaya koydu. O ülkelerin hiçbirinde, basına karşı Türkiye’de getirilmek istenilen “tedbir”lere benzer hükümler bulunmadığını ve hepsinde gerek “ispat hakkı”nın, gerekse “hâkimlerin” özlük haklarının teminat altında olduğunu, kanun tarihleri ve madde numaralarıyla tutanaklara geçirdi.

Hükümetin tasarılarındaki her kelimeyi suç haline getirecek suç tariflerinin ve gazete kapatmak gibi cezaların ancak –İspanya gibi, Yugoslavya gibi– totaliter devletlerin yasalarında var olabileceğini gene misallerle belirtti.

Hükümetin tasarısının, demokrasinin ilkelerini çiğnediğini ve hürriyet rejimine indirilen pek ağır bir “darbe” olduğunu söyledi. Şöyle dedi:

“Biz ekseriyetteyiz, bunu böyle istedik. ‘Attığımız her adım meşrudur’ demek mümkün olmaz. (Kanun çıkarmak mümkündür ama.) Kanunun da üstünde ahlak, hukuk ve insan hakları ve kaideleri mevcuttur. Bir demokraside ekalliyet ve ekseriyetin değiştiremeyeceği bu kaideler kanunların da üstündedir. Hükümetin getirdiği bu tasarı, Anayasamızın, insan haklarının özünü teşkil eden adalet ve insafla hareket etme prensiplerini ihlâl etmektedir.

Basını yalnız hükümetin dediğini yapan, yalnız onun hoşlanacağı tarzda kalem kullanan, sahte ve mürai bir propaganda âleti haline getirmek, hür münakaşa rejimi olan demokratik hayat tarzına tam bir ihanettir.”

Bölükbaşı: “Artık korkmak hakkımızdır”

Cumhuriyetçi Millet Partisi’nin görüşlerini de Kırşehir Milletvekili Osman Bölükbaşı açıkladı. Başbakan Adnan Menderes’in basın özgürlüğü konusunda Demokrat Parti’nin muhalefet sözcüsüyken söylediklerini hatırlattı. Bugünkü tutumunun o zamanki sözleriyle çok büyük bir çelişki oluşturduğunu söyledi. İktidarın demokrasinin olmazsa olmaz şartlarını ortadan kaldırma yolunda çok tehlikeli bir gidişi sürdürdüğünü ifade etti. Dedi ki:

“Demokrat Parti başındakiler, halkın rağmına da olsa iş başında kalabilmek için, memleketteki bütün muhalefet kuvvetlerini ve mukavemet yuvalarını kırmak, dağıtmak istiyorlar. Üniversite bir yolla susturulmuştur, adliye cihazına, iktidarın arzusu dışında iş yapamayacağı anlatılmıştır. Barolara kılıcın ucu gösterilmiştir. Şimdi bu kanunla da matbuat ve söz hürriyeti itaat altına alınmakta ve tenkid müessesesi yok edilmek istenmektedir. Yakında getirileceğinden bahsedilmekte olan umumi içtimalara (toplantılara) dair kanunun tadili ile de, toplantı hürriyeti ortadan kaldırılacaktır.”

Bölükbaşı, ülkeyi bu tehlikeden kurtarmanın çaresinin Demokrat Parti Grubu’ndaki milletvekillerinde olduğunu belirterek, onlara hitap etti. Şunları söyledi:

“Muhterem arkadaşlar; cidden artık ‘nereye gidiyoruz?’ diye sormanın zamanı gelmiştir. Bu gidişle memleket karanlık bir uçuruma, sonu gelmez bir maceraya sürükleniyor. Bu gidişin nerede duracağı belli değildir. Demokrat Parti başındakilerin bu zihniyetiyle nerede duracaklarını bilemeyiz. Bu zihniyet, artık çekinmeden ve pek cüretkârane bir şekilde yeni korkulu tedbirlere de kendilerini götürebilecektir. Bugün bunları yapanlar, yarın da oy masuniyeti (dokunulmazlığı) ve seçim hakkı üzerinde dahi korkulu kararlara girişebilirler. Çünkü ne pahasına olursa olsun iktidarda kalmak hastalığı tedavi görmedikçe, en vahim ihtilâtlarından (komplikasyonlardan) bile korkmak artık hakkımızdır.

Çok muhterem arkadaşlar, bu manzara karşısında, Cumhuriyetçi Millet Partisi Meclis Grubu, Demokrat Parti Meclis Grubu’nun aklıselimine ve vatanperverlik duygusuna hitap ediyor. Bu gidişi durduracak ve bu hastalığı tedavi edecek olan, Demokrat Parti grubundaki arkadaşlarımızdır. Bu gidişe mâni olunuz, bunu durdurunuz arkadaşlar.”

Söz iktidarda

Muhalefet gruplarının sözcüleri İsmet İnönü, Turan Güneş ve Osman Bölükbaşı’dan sonra, Demokrat Partililer konuşmaya başladı.

Konuşmacılardan biri, DP grubu adına kürsüye çıkan Hilmi Dura’ydı. 42 yaşında bir hukukçuydu. Kastamonu milletvekiliydi, partisinin “müfrit”leri arasında sayılıyordu. (1960 Nisanında “CHP ve bir kısım” basın hakkındaki Tahkikat Encümeni’nin üyesi olacaktı.) Turan Güneş ve Osman Bölükbaşı’na cevap verdi. Onlar Demokrat Parti sözcülerinin –o arada Adnan Menderes’in– muhalefetteyken yaptığı konuşmalardan örnekler vermişlerdi. Dura da, CHP sözcülerinin –o arada İsmet İnönü’nün– tek parti zamanında yaptığı konuşmalardan örnekler verdi. CHP’nin o zamanki basın anlayışının hiç de özgürlükçü olmadığını söyledi.

Gerek Turan Güneş ve Osman Bölükbaşı’nın, gerek Hilmi Dura’nın verdiği örnekler, şunu gösteriyordu:

İki büyük partinin de, basın özgürlüğüyle ilgili görüşleri, muhalefetteyken başka, iktidardayken başkaydı. Demokrat Parti, muhalefetteyken basın özgürlüğünün genişlemesinden yanaydı, iktidara geçtikten kısa bir süre sonra onu daraltma yoluna girmişti.

CHP de, tek parti döneminin iktidarındayken, basın özgürlüğünü çok dar tutmuştu. Demokrasiye geçildikten sonra bunu genişletmeye başlamıştı. Ama asıl özgürlükçülüğü, muhalefete geçtikten sonra gelişmişti.

Tabii, CHP’lilerin bu durumu kendi açılarından izah ederken vurguladıkları bir başka durum vardı: Diyorlardı ki:

“Biz ülkeyi tek parti döneminden çıkarıp demokratikleştirmeye, özgürleştirmeye başlayan partiyiz, o yolda ilerliyoruz. Siz, demokratikleşen, özgürleşen ülkeyi, tekrar o tek parti döneminin koşullarına geri döndürmek istiyorsunuz. İnönü’nün kullandığı deyimle bir ‘irtica rejimi’ (geriye gidiş rejimi) kurmak istiyorsunuz. Aramızdaki fark budur.”

Bu karşılaştırma, CHP’liler tarafından o günkü görüşmeler sırasında da yapıldı.

DP’li Geçici Komisyon Başkanı Nusret Kirişçioğlu (o da 1960 Nisanında Tahkikat Encümeni üyesi olacaktı) tartışmaya, Dura’nınkine benzer argümanlarla katıldı. Fakat onun ve başka DP’lilerin yaptığı konuşmalar, DP adına yapılacak asıl konuşmanın peşrevi gibiydi. Tasarıları savunan asıl konuşmayı Başbakan Adnan Menderes yapacaktı.

Menderes’in tepkiye yol açan sözü: “Akalliyet-i kalile”

Menderes, bir kısım milletvekilinden sonra, kürsüye alkışlar arasında çıktı. Fakat konuşmasının daha başlangıcında öyle bir cümle söyledi ki, başta İnönü olmak üzere, bir kısım muhalefet milletvekilleri buna tepki göstererek salonu terk ettiler.

Menderes’in konuşmasının başlangıcı şöyleydi:

“Muhterem arkadaşlar, biraz latifeli konuşacağım. Çünkü bu kürsüden o kadar mütehevvir (kızgın), o kadar hiddetli konuşmalar yapıldı ki, 400 küsur mensubu olan grubumuzu ‘akalliyet-i kalile’ o derecede şiddetle tehdid etmeye tasaddi (teşebbüs) etti ki...”

Tepki duyulan söz, “akalliyet-i kalile”ydi. Bu Osmanlıca’da “çok az, çok küçük bir azınlık” demekti... 400 küsur üyesi olan iktidar grubunun karşısındaki –üç partiden– sayıca gerçekten az (yaklaşık 50 kişilik) muhalefeti, Başbakan’ın bu şekilde nitelemesini, CHP’liler “küçük düşürücü” bir ifade saymıştı.

Zaten İnönü, kendi konuşmasında basınla ilgili kanunları eleştirirken buna değinmişti. İktidar, basında kişilere hakaret edildiğinden, haklarında küçük düşürücü ifadeler kullanıldığından şikâyet ediyordu. Oysa asıl hakaret sözlerini, küçük düşürücü ifadeleri –başta Başbakan olmak üzere– iktidar mensupları kullanıyordu.

İnönü bunun örneklerini vermişti. CHP’liler Başbakan’ın “akalliyet-i kalile” sözünü, iktidarın bu tavrının yeni bir örneği saymıştı. Bu söze, CHP sıralarından tepkiler yükseldi. Sonra İnönü ve bir kısım CHP’li ayağa kalktı. Buna, Demokrat Parti sıralarından “yuh” sesleri ve gürültülerle karşılık verildi. İnönü ve arkadaşları ise salonu terk etti.

Menderes, konuşmasına devam etti. Önce Hürriyet Partilileri suçladı. Onlardan bazıları, daha önce Demokrat Parti’deyken kendisi hakkında övücü sözler söylemiş ve/veya yazmışlardı. Onları hatırlattı. Şimdiki görüşlerinin bir “dönüş” olduğunu ima etti.

Sonra sözü CHP’ye getirdi. 1954’teki adı “Neşir yoluyla...” diye başlayan 6334 sayılı kanunun görüşülmesi sırasında yaptığı gibi, CHP’nin tek parti dönemindeki –basınla ilgili– uygulamalarından örnekler verdi. “Bir avuç akalliyet” diye tanımlamaya devam ettiği CHP’lilerin basın özgürlüğüyle ilgili şimdiki tutumlarının samimi olmadığını, asıl amaçlarının özgürlük savunuculuğu adı altında hükümeti yıpratıp iktidara gelmek olduğunu söyledi.

CHP’lilerin iktidara gelirlerse, DP’lilere şiddet uygulayacaklarını öne sürdü. Ama bunun bir hayal olduğunu ifade ederek şöyle dedi:

“Şimdi bu devre, hürriyetsizlik devresi diyorlar. Yarabbi yaresulallâh, hangi hürriyetsizlik? Meclis konuşturmuyor diyor, bir akalliyet. Meclis’te tehdit altındayız diyor. (...) Muhterem arkadaşlarım 30 kişilik bir heyet, 500 kişilik bir heyetin karşısına çıkıyor, siz neden bizim gibi düşünmüyorsunuz, siz neden bizim dilhahımıza (gönlümüzden geçenlere) göre konuşmuyorsunuz? Diyorlar. Bizleri Divani Aliye verecekler, İstiklâl mahkemelerine, halk mahkemelerine götürecekler, hepimizi Meclis önünde sallandıracaklar, hayale bakın arkadaşlar...”

“Kimmiş bu?”

Menderes’in bu sözleriyle kimleri veya kimi kastettiği, iddiasının hangi dayanağa dayandığı belli değildi. Cumhuriyetçi Millet Partili Kırşehir Milletvekili Tahir Taşer, oturduğu sıradan Başbakan’a sordu. Tutanaklarda da yer aldığı gibi;

– Kimmiş bu? dedi.

Başbakan bu soruya:

– Tetkik edin, o bilir kendini, diye cevap verdi.

Ama, sonradan kulislerde de devam eden tartışmalarda, böyle “Meclis önünde adam sallandırma”ya meraklı bir kimsenin kim olabileceği bir türlü anlaşılamadı. Kim olabileceği bir yana, böyle bir kimse var mıdır, var ise, bunun Meclis’teki muhalefet partileriyle ne ilgisi vardır, yoksa, öyle bir kimsenin var olabileceği varsayımı, Başbakan’ın aklına gelen bir ihtimalden mi ibarettir, o da anlaşılamadı.

Adnan Menderes, o dönemin bazı gazete ve dergilerinin yayınlarından da, hakaret unsurları taşıyan bazı örnekler verdi. Bunların hangi gazetelerden olduğunu açıklamadı. Şu anlaşılıyordu: Örneklerin bir kısmı, tirajı çok sınırlı olan gazetelerdi. Bazıları yereldi.

Menderes’in verdiği örnekler gerçekten hakaret içeriyordu. Hürriyet Partisi’ne ve Cumhuriyetçi Millet Partisi’ne mensup muhalefet milletvekilleri de Başbakan’ın ağzından o örnekleri dinleyince, “Peki ama, bunlar bugünkü kanunlara göre de suç. Yeni kanun çıkmasına gerek yok. Haklarında dava açılsın. Cezalarını görsünler” diyorlardı.

Başbakan ise, onlara, o davalardan sonuç çıkmadığını söyleyerek cevap veriyordu.

Başbakan kürsüde konuşurken, Cumhuriyetçi Millet Partisi ve Hürriyet Partisi sıralarından ona soru soranlar olduğu gibi, Başbakan da bazen, sıralarda oturan milletvekillerine sorular soruyordu. O sorulardan birine bağımsız milletvekili Nadir Nadi muhatap oldu.

Nadir Nadi, babası Yunus Nadi’nin kurduğu Cumhuriyet gazetesinin, babasının ölümünden sonraki sahiplerindendi ve başyazarıydı. İki dönemdir milletvekiliydi. Demokrat Parti listesinden “bağımsız aday” gösterilerek seçilmişti. (Anlatmıştım, o zamanlar öyle bir uygulama vardı.) Bağımsızlığını sürdürmeye de gayret ediyordu. Gazetedeki yazılarında, zaman zaman hükümeti de eleştiriyordu.

Nadir Nadi

Cumhuriyet’in sahibi ve başyazarı

. Başbakan’ı kızdırdı.

Son Basın Kanunu girişimi, eleştirdiği konulardan biriydi. Meclis’te de söz isteyerek, basınla ilgili kanun tasarılarının komisyona geri gönderilmesini, orada bir kere daha tartışılmasını istemişti. Tasarı bir kere daha tartışılırsa, kendisinin çok sakıncalı bulduğu maddelerindeki sakıncaları komisyon üyelerinin de görebileceğine ve o maddeleri değiştireceğine inandığını söylemişti. Ama önerisi reddedilmişti.

“Nadir Nadi okuyor mu bunları?”

Başbakan, isimlerini vermediği gazetelerden, gerçekten hakaret oluşturan bazı cümleleri okuduktan sonra, ona bir soru sordu. Nadir Nadi buna cevap verince o da ona cevap verdi. Menderes’in konuşmasının o bölümünü tutanaklardan izleyelim:

“BAŞVEKİL ADNAN MENDERES (Devamla) – Muhterem Nadir Nadi okuyor mu bunları?.. Okuyorsa bize acır ve bizi müdafaa etmek lüzumunu duyar.

NADİR NADİ (İstanbul) – Benim vazifem yazmak.

BAŞVEKİL ADNAN MENDERES (Devamla) – Yazmak... Bir türlü mü yazmak? Başka türlü yazamaz mısınız? Ne acayip şey bu!

Şimdi bizim aleyhimizde değil, ortaya yazılmış olanlara bir işaret edeyim. Ben bu yazıları burada tekrar edemem. En büyük gazetelerimizin bu yazıları bu kürsüde söylenemiyecek kadar âdi, müstehcen ve bayağıdır. Birisi kalkar öbürünün gençlikte falan odada falan yerde başına şu kaza gelmiş olduğunu yazar. Öbürü kalkar ona misliyle mukabele eder. Neler yazar neler...

Bunları evlerde çoluğumuz çocuğumuz okuyor... Birisi kalkar der ki, işte falan yerde şu oldu, bu oldu... Karşısındakine dokunur. Karşıdaki de dokunana cevap verecek. Der ki, –hâlâ bizim Grupta o arkadaş– ‘İzmir Valisi Soyer’in bilmem ne ıstırabını sen hâlâ etinde kemiğinde taşımaktasın.’

Ama tâbirin fevkalâde müstehcen olduğu meydandadır. Anlamakta güçlük yok. Ondan sonra biri kalkar der ki, ‘Efendim kuyruğunuz ne oldu?’ ‘Siz benim kuyruğumla ne meşgul oluyorsunuz, daha insani taraflarımı ele alıp meşgul olsanız.’

(...) Bunlar bizim matbuatımızın hali. Okuyunuz bunları. Bunları hep neşrettireceğim. Dahası var, bize ait olanları... (Gülüşmeler) Bunlara nasıl tahammül etmişiz? Bizim tahammülümüz idealimizden ileri geliyor. Fakat memleket nasıl tahammül etmiş? Bütün bu tecavüz ve tahrikler karşısında mucizevi olarak nasıl kendini kurtarabilmiş? Asıl şayanı şükran olduğu kadar şayanı istihrac olan (anlaşılması gereken) cihet de budur.

Bakın, ‘milli şeref ve haysiyeti olmıyanlar, Hükümeti idare edemezler.’ Biz milli şeref ve haysiyetten de uzağız.”

‘Demokrat Parti kodamanlarının çeşit çeşit apartmanları vardır. Demokrat Parti kodamanlarının hepsi hırsızdır.’

Bunu namuslu bir adam söyler mi? Bu, namussuzluktur. (Bravo sesleri, şiddetli alkışlar.)

Ondan sonra ‘Emin Kalafat ufak tefektir, o anasının şalvarına girsin.’

NADİR NADİ (İstanbul) – Bunlar bugünkü kanunlarımıza göre de suçtur.

ADNAN MENDERES (Devamla) – Bizim bugünkü kanunlarımıza göre neyin suç addedildiğini, neyin ne biçim hükme bağlandığını size mahkeme ilamlarından anlatacağım.

(...) Bir umumi gevşeme içinde, mafsallarından her biri kopar hale gelmiş gibi, cemiyet cezayı ferdiyesine dağılmak tehlikesini göstermektedir. Biz geldik, muhalefette iken verdiğimiz sözü tuttuk. Devri sabık yaratmıyacağız dedik. Af Kanunu’nu çıkardık. Hürriyet dedik, Matbuat Kanunu’nu tahribettik. Çıkarmadık; tahribettik. Altı sene sinemiz, Demokrat Parti’nin sinesi delik deşik oldu. Örnekler vereceğim. Kitap olarak ellerinize vereceğim. Okuyunuz. Neyi müdafaa edeceksiniz?

Laf söylemek kolay. Gazetenin sahibisiniz. Birbirinize dokunmazsınız. Fakat gazeteye sahib olmıyan insanlar karşınızda fermanberdir. Büyük bir ekseriyetle seçilen bir iktidar dahi olsa hüviyetlerimiz toptan ellerinde bazicedir (oyuncaktır). Ama zerre kadar mukabelesini göreceğiniz yere katiyen tevcihi lisan etmezsiniz. (Soldan, bravo sesleri, alkışlar.)”

“Bu anarşik nizamda demokrasi bitkisi yaşamaz”

Menderes, Nadir Nadi’yi ve meslektaşlarını, “başkalarına istedikleri gibi hücum ederken, birbirine dokunmamak”la suçladıktan sonra, “hakaret suçu dolayısıyla mahkemelerce verilen cezaların hafif olduğunu” söyledi.

Konuşmasını bitirirken söylediği cümleler “şiddetli ve sürekli alkışlarla” karşılandı. Tutanaklardan alalım:

“Muhterem arkadaşlar, biz bu kanunla şimdi hakiki hürriyetin temelini atmaktayız. Bu anarşik nizam içinde, hürriyet denilen, demokrasi denilen çok nadir ve hassas nebat neşvünema bulmaz (bitki büyüyüp gelişmez), mah-v ü nabut olur (perişan olur, yok olur), nâdan (kaba) ellerde perişan olur. Nâdan ellerin cesaretini kıracağız. (Bravo sesleri, alkışlar.) Bu kanunun maksadı bundan ibarettir arkadaşlar. (Bravo sesleri ve şiddetli alkışlar).”

Görüşmelerin bundan sonrasında, kıdemli bir gazeteci, Vatan gazetesinin Ankara temsilcisi iken Konya Demokrat Parti listesinden bağımsız milletvekili seçilmiş olan Sabahattin Sönmez kürsüye çıktı. Konuşması DP’lilerin müdahaleleriyle sık sık kesildi. Şöyle diyordu:

“Muhterem arkadaşlar, iktidar, iktizazı (tecavüzü), küfrü ve hakareti önlemek vaadi ile gruptan aldığı selahiyeti (yetkiyi) suiistimal etmiş, yazı ve söz hürriyetini katleden hükümlerle huzurunuza gelmiş bulunmaktadır. Demokrasi hak ve adalet vaatleriyle iktidara gelenlerin, matbuatı sustaracak, ağızları tıkayacak, hürriyeti ve murakabeyi felce uğratacak bir layihayı Türk milletinin mümesilleri huzuruna getirmeye hakları yoktur.”

Bu sözler, önce başkanın, sonra DP’li bazı milletvekillerinin tepkileriyle karşılandı.

Gene bir kıdemli gazeteci iken Demokrat Parti’den milletvekili seçilen Behzat Bilgin, kanunun ana hatlarını savundu. Nadir Nadi’nin konuşmasına cevaplar verdi.

Tasarıyı Tanrıöver de eleştiriyor

Meclis’in en kıdemli hatiplerinden –Meclis’e Sabahattin Sönmez gibi– DP listesinden “bağımsız” olarak girmiş– Hamdullah Suphi Tanrıöver, Menderes’in konuşmasındaki tutumunu ele alarak imalı bir dilekte bulundu. Dedi ki:

“Başvekilin nutkunda fena yazılarından, şuursuzca kullanılan cümlelerden şikâyetlerine şahit oldum. Çok sevindim. İnşallah Başvekil de Meclis kürsüsüne layık lisana intikal edecek (geçecek). Onun lisanıyla, İnönü’nün çok ağır hakaretlere uğradığını biliyoruz. Bu ona aslâ revâ (layık) değildir.”

Hamdullah Suphi Tanrıöver

Tanrıöver, hükümetin hürriyetleri kısma yolundaki girişimlerini de eleştirdi. Demokrat Partililerin sıralarından yükselen nidalar arasında şunları söyledi:

“Arkadaşlar, gazeteler arasında iktidarın memnun olmadıkları var. Bunu biliyoruz. Fakat yalnız iktidarı medhü sena eden (aşırı öven) gazetelerimiz olsaydı emin olunuz daha fena olurdu. İktidarı mütemadi tasvibeden matbuat kahir (ezici) ekseriyeti gayrimemnun bırakır. (...)

Ben buraya etraflıca mânevi havanın hususiyetlerini anlatmak için geldim. Buna mütehammil değilsiniz (tahammülünüz yok). (Mütehammiliz, dinliyoruz sesleri). Yeni kanunu tanzim edenler arzularına rağmen umdukları neticeyi göremeyeceklerdir. Bilâkis mukavemeti artıracak ve bu memlekette hürriyet peşinde gidenlerin adedi eksilmeyecek, çoğalacak. Bunu görürüz.

Ben bu tahammülü senelerce göremedim. Tutulan yol yanlışır. Himmetiniz neticelerini verecek ve bir gün nedamet (pişmanlık) duyacaksınız. (Sağdan alkışlar).”

“100 bin ton şeker yiyen Türkiye’yi niçin görmüyorsunuz?”

Tanrıöver’in sözleri biter bitmez, ona cevap vermek üzere Başbakan Menderes kürsüye geldi. Tanrıöver’i kastederek “Tarihi bilgisi, güzel lisanıyla nasihatlar vermektedir. Ama nasihat vermek başka, işbaşında bulunmak büsbütün başka şeydir” dedi. Ve Türkiye’de basın tarafından olduğu gibi, Hamdullah Suphi Tanrıöver tarafından da, Türkiye’de son sıralarda yapılanların görülmediği, tarihte yapılanlardan bahsedilirken Demokrat Parti döneminde yapılanlara değinilmediğini söyledi. O konuşmasından bir bölümünü tutanaklardan alalım:

“Muhterem arkadaşlar, buraya Ankara 25 bin nüfus iken gelinmiş, gayet tabiî. Ben de diyorum ki bunun üzerinden 30-35 sene geçmiş, niçin görmüyorsunuz 1950’deki Türkiye’yi? Yüz bin ton şeker yiyen Türkiye’ye bugün 260 bin ton şeker veriyoruz, memlekete yetmiyor. Niçin bunu görmüyorsunuz? Ankara’nın 25 bin nüfustan 400 bin nüfusa çıktığını hayranlıkla tezkâr etmek (hatırlamak) lüzumunu neden hissetmiyorsunuz? O günden bugüne kadar görülen âsarı terakkinin (ilerleme eserlerinin) hepsini beraber bir içtimai felaket çerçevesi içinde nasıl mütalâa ediyorsunuz Hamdullah Suphi Bey? Bunu nasıl yapıyorsunuz? 1950 ile bugün arasındaki millî servet bakımından, iktisadi cihazlanma bakımından, millî envestismanda eriştiğimiz merhale hakkında hiçbir fikir beyan etmeden nasıl oluyor da Abdülhamit devrinden Meşrutiyete, Meşrutiyetten Millî Mücadeleye, Millî Mücadeleden bugüne geçerken, bugünün eserleri üzerinde hiç durmadan, hiçbir ikna edici delil vermeden, türlü delilleri birbiri arkasına bimahaba söylemek cesaretini kendinizde buluyorsunuz?”

Basın Kanunu’nun çıkışından sonra gazeteler... Hükümet sözcüsü Zafer,

Başbakan’ın kendisini eleştirenlere “susturucu cevaplar” verdiğini yazıyor.

Muhalefetteki Dünya, “Karanlığa girdik” diyor.

Sabah 7.30’a kadar

Başbakan bu konuşmayı yaparken vakit gece yarısını geçmişti. Kanunun tümü üzerinde söz almak üzere sırasını bekleyen muhalefet milletvekilleri de vardı, iktidar milletvekilleri de...

Ancak birkaçı konuşabildiler. Başbakan, görüşlerini tekrarladığı bir konuşma daha yaptı. Yeterlik önergesinin kabul edilmesiyle, basınla ilgili iki kanunun maddelerine geçilmesi kabul edildi. Ve 6 Haziran günü başlayıp 7 Haziran sabahı saat 7.30’a kadar süren görüşmeler tamamlandı. Kanun tasarıları bir-iki maddesinde yapılan bir-iki küçük değişiklik dışında aynen kabul edildi. Yapılan açık oylamalardan birine, çoğu DP’li olan milletvekillerinden 191, ötekine 196 milletvekili katılmamıştı. Kanunların biri 332, öteki 337 oyla kabul edilmişti. Kanuna ret oyu veren muhalefet milletvekilleriyle bazı milletvekillerinin sayısı, birinde 51, ötekinde 48’di.

Basınla ilgili kanunların yürürlüğe girmesinden sonra yeni düzenlemelerin sonuçları birbirini izlemeye

başlayacaktı. Burada o sonuçlardan sadece birinin örneğini vereceğim. Kanunlar yürürlüğe girdikten

sonra, artık bir gazetede yayınlanan herhangi bir haberi veya yazıyı beğenmeyen hükümet veya belediye

yetkilisi, o habere veya yazıya karşı, “bu yalandır” diye bir “tekzip” yazıp, hükümetin emrindeki savcıya

gönderecekti. Savcı da bunu o gazeteye gönderip derhal yayınlanmasını isteyebilecekti. Gazete bunu aynen

yayınlamak zorundaydı. Bu kuralın işletilmesi zamanla öyle bir hal aldı ki, gazeteler okurları önünde

“haberim yanlıştır, yalandır” diye kendilerini suçlamaya mecbur bırakıldılar. Yukarıda İnönü’nün CHP

sözcüsü Ulus gazetesinde manşetten yayınlanan ekonomik durumla ilgili görüşleri var. Bir de ertesi

günkü Ulus’a bakalım.

İnönü’nün 9 Temmuz günü Ulus’un manşetinde yayınlanan görüşlerini beğenmeyen bir

hükümet yetkilisi, hemen o gün bir şeyler yazmış. Buna, aynı harf sayısında bir manşet ile

alt başlık da yazıp savcılığa göndermiş. Savcılık da “hemen yayınlanması...” diye Ulus’a... Ulus,

bunu hemen bir gün sonraki 10 Temmuz tarihli sayısında veriyor. Altında imza da olmadığı

için, okuyanlar karşısında Ulus, sanki bir gün önceki manşetini kendi yalanlıyormuş gibi bir

duruma sokulmuş oluyor.

Tekzibe aynı gün cevap vermek veya o konuda herhangi bir şey yazmak da yasak.

O yüzden Ulus’un gönderilen tekzibe cevap vermesi, ancak ertesi gün mümkün.

Bir gün önceki manşetinde “yanlış” olduğu ilan edilen “hesaplar”a “hayır,

doğrudur” deme imkânını 11 Temmuz tarihli sayısında bulabiliyor.

Bu, DP’li milletvekillerinden önemli bir bölümünün, oylamaya katılmadığını gösteriyor. Ama hiçbiri, kanunlara karşı da olsalar, ret oyu kullanamamıştı.

Sonuç olarak, o sabah saat 7.30’dan sonra artık, Türkiye’deki basın, o zamana kadarki şartlarından da çok daha ağır baskılar altına girmişti.

***

Bana gelince... 4 Haziran tarihinde evlenen ben 6 Haziran sabahı ayrıldığım evime 7 Haziran sabahı döndüm. Evde Aysel ve kız kardeşim Gülden kahvaltı hazırlamışlardı. Ben kendimi biraz mahcup hissediyordum ama, kabahat herhalde bende değildi. Bunu, tabii, Aysel de biliyordu. Evliliğimizin dördüncü günü böyle başladı.

Yeni Basın Kanunu’ndan sonra artık bu manzara da yasaktı.

Gazeteler ancak sabit yerlerde sessiz olarak satılabilecekti.

14

Muhalefete (ve herkese) toplantı yasağı

Muhalefetin seçim öncesindeki propaganda süreci dışında, açık

hava toplantısı yapması yasaklanıyor – Sivil toplum örgütleri

ancak kapalı yerlerde yılda birkaç defa toplanabilecek – Yasağa

uymayanlara ateş açılabilecek – “İktidar”ın ise, hükümet olarak

her türlü toplantıyı yapma imkânı var

Toplantı ve gösterileri yasaklayan yasanın Meclis’ten geçişi olaylı oldu. Muhalefet partilerinin

liderleri İnönü, Karaosmanoğlu ve Bölükbaşı yasak ile muhalif partilerin ve derneklerin

toplantı özgürlüğünün ortadan kalkacağını söylediler. Bazı sözleri tutanaklardan çıkarıldı.

Muhalif milletvekilleri salonu terk etti. Basın locasındaki gazeteciler de yasaya karşı tavır aldılar

diye Meclis’ten çıkarıldı

Evet, evliliğim, 1956 yılının Haziran ayının başında, basına yeniden ağır cezalar getiren bir kanunla birlikte başladı. Toplantı ve gösteri yürüyüşlerini sınırlayan kanun, bunun arkasından gelecekti. Ama o gelinceye kadar biz on günlüğüne “balayı”na çıktık.

Balayı yerimiz, İstanbul’da Büyükada’ydı. Bunu Tercüman yazarı Zeria Karadeniz tavsiye etmişti. Büyükada’da evi vardı. Yazları orada oturuyordu. Bize Büyükada’daki Çankaya Oteli’ni tavsiye etti. Yer ayırttık.

İstanbul’a Ankara’dan trenle gittik. Adaya şehir hatları vapuruyla ulaştık. Bir hafta orada kaldık.

Benim daha önceki “ada”sal tecrübelerimi Değişim Yılları’nda anlatmıştım. Annem ve kardeşlerimle Heybeliada’da geçirdiğimiz yaz tatillerini...

Büyükada’da da babamın milletvekilliği zamanında üye olduğu Anadolu Kulübü’nde gene ailece kalmıştık. Ama Büyükada’da bu defa ben –bizzat “aile reisi” olarak– karımla birlikte kalıyordum.

Büyükada’yı Aysel’le gezerken bunun gururu yanında, sorumluluğunu da taşıyordum.

Gazeteci arkadaşımız Zeria

Karadeniz. “Ada”da oturuyordu. Bize

balayı için orayı önerdi. Çok iyi yaptı.

Sonuçta “adalı” olduk.

O zamanki oteller –bazıları dışında– kadın erkek birlikte gelip konaklamak isteyen konuklarına önce “evlilik cüzdanı” sorarlardı. O cüzdanın boyu bosu yerindeydi. Ceketimin sağ iç cebine güçlükle sığıyordu. İçindeki sayfa sayısı çok azdı ama, koyu kahverengi renkli, kabartmalı, süslü kalın bir cilt içindeydi. Gösterişli küçük bir kitap gibiydi.

Çankaya Oteli, ağaçları bol bir bahçe içinde ahşap bir yapıydı. Pansiyon tipli, küçük ama şirin bir oteldi. Bahçesinde yemek servisi de vardı. Anadolu Kulübü’ne, dolayısıyla iskeleye, çarşıya yakındı. Daha uzak yerlere de, önünden kalkan paytonlarla gidilirdi.

O zamanki kalışımızda geçmişini merak edip öğrenmemiştim. Araştırmacı Pars Tuğlacı 1980’li yıllarda Adalar hakkında çok kapsamlı belgesel kitaplar yayınladı. Tarih Boyunca İstanbul Adaları başlığıyla... Bu kitabı yazarken o kitaplara baktım. Çankaya Oteli’nin oradaki tarihçesini okudum.

Çankaya Oteli’nin eski hali – 1920’lerden 1950’lere kadar

değişik isimleri olmuştu. Biz oradayken de, aşağı yukarı bu

durumdaydı (üstte). 1980’lerde yenilendi. Ama otel olmaktan çıktı.

Özel konutlardan oluşan bir yapı haline geldi (altta).

Otel 19. yüzyıl sonunda “Marten Agopyan” adlı İngiliz uyruklu bir işadamı tarafından yazlık konut olarak inşa edilmiş. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra otel haline getirilmiş. O arada sahip değiştirmiş. Önce “Hotel des Princes”, sonra da –1950’den itibaren– “Çankaya Oteli” adını almış.

Toplam 24 odalıymış. Bizim kaldığımız yıllarda, Büyükada’nın konuk sıkıntısı çekmeyen otellerinden biriymiş...

Bu bilgi benim orada kaldığımız günlerden aklımda kalanları da doğruluyor. Otel o sırada (1956’nın yaz aylarında) tamamen doluydu. Lokantası da iyi işliyordu. Orada kalanlar da hayatından memnun görünüyordu.

Ama daha sonraki zamanlarda Büyükada’da başka birçok otelin karşı karşıya kaldığı kader, onun da kaderi oldu. Her arsayı ve binayı konut haline getirip satma meraklılarının eline geçti. Yıkıp, dış duvarlarını eski haline getirerek konut yaptılar ve sattılar.

Bizim 1956 yılında orada geçirdiğimiz bir haftaya gelince... O bir hafta içinde adanın her yerini gördük. Yörükali Plajı’nda denize girdik. Zeria Karadeniz’e ev ziyareti yaptık. Sonuçta da İstanbul’un adalarını çok sevdiğimizi saptadık.

Otelin ilk yıllardaki ilanları, Ermenice, Rumca dahil başka dillerde de yapılıyor, zaten adı da

öyle... Adaların Fransızcadan gelen adını almış. Otelin özelliklerini anlatan (yukarıdaki) gazete

ilanı Ermenice... Ama 1950’den sonraki adı artık, Çankaya Oteli olmuştu. 1980’li yıllarda ise

otel olmaktan çıkıp “konut” olma “değişim”i geçirecekti.

(Fotoğraflar ve fotokopi: Pars Tuğlacı, Tarih Boyunca İstanbul Adaları)

O saptamanın sonucu olarak, uzun yıllar sonra –1980’den sonraki yıllarda– önümüze bir fırsat çıktı. Orada bir yazlık edinip adanın hemşerileri arasına katıldık.

Bu konunun son sözü: İstanbul’un adaları, sadece İstanbul’un değil, dünyanın da en güzel yerleri arasında. Hepimizin o güzellikleri korumaya özen göstermesinde sayılamayacak kadar fayda var.

İstanbul’da Büyükada’dan başka, şehirde de birkaç gün kalıp akraba ziyaretleri de yaptık. İki amcam ile halam Ankara’daki nikâhımıza gelememişlerdi. Aysel’i onlarla tanıştırdım. Bu, İstanbul’un iki yakasını kapsayan uzun bir gezi programı yapmamızı gerektirdi. Daha önceki kitaplarda anlatmıştım: Çoğunun mesleği öğretmen olan akrabalarımdan “felsefeci” Münir Raşit Amcam ve eşi “coğrafyacı” Nebahat Yengem, oğulları Onur Öymen’le birlikte Kadıköy’de Feneryolu’nda oturuyorlardı. Halam Süeda Kuruç ile “kimyacı” eşi İmadettin Kuruç Nişantaşı’nda...

Bakırköy’de Milli Eğitim Müdürlüğü de yapan “öğretmen” Bedri Amcam ile Süheyla Yengem de, oğulları Yalçın ve kızları Oya ile birlikte Bakırköy’de...

Hepsinin evlerine gittik. Aysel’i tanıştırdım.

Böylece “balayı”mız bitti. Ankara’ya döndük. İkimizin de iş hayatı yeniden başladı.

Gene Ankara...

Benim Ankara’daki gazetecilik konularımdan biri, muhalefet partileri arasındaki “işbirliği” temaslarıydı.

Son genel seçim 1954’ün Mayısında yapılmıştı. Yani dört yıllık yasama döneminin bitmesine daha iki yıla yakın zaman vardı. Ama iktidar partisi çevrelerinin genel seçimi bir yıl öne alıp 1957’de yapma eğiliminde olduğu anlaşılıyordu.

Bunun ana nedeni, bir önceki bölümde anlattığım “cari açık”tı. Onun sonucu olan mal darlığı ve pahalılık, seçmenler arasında iktidarı destekleyenlerin oranını giderek azaltıyordu. O zamanlar, kamuoyu araştırmaları gelişmemişti. Ama bu, çarşıdaki, pazardaki, kahvelerdeki, evlerdeki sohbetlerden anlaşılıyordu.

İktidarın dış krediye ihtiyacı vardı. Fakat dış krediyi verebilecek olanlar, başta devlet olarak ABD olmak üzere, Türkiye’den “kemer sıkma” politikaları uygulamasını istiyorlardı. Türkiye’deki iktidar ise, bunun neden olabileceği oy kaybını hesaplıyordu. Önce seçim işini halledip, “kemer sıkma”yı seçim sonrasına bırakmayı düşünüyordu. Başka ülkelerde de, benzer durumda olan iktidarların zaman zaman yaptığı gibi...

Türkiye’deki Demokrat Parti iktidarının başka birçok ülkedeki iktidarlarda olmayan bir avantajı, Türkiye’deki seçim sistemindeydi. Daha önce anlatmıştım, Türkiye’de uygulanan “il bazındaki çoğunluk sistemi” çok az farkla da olsa, bir ilde birinciliği alan partiye milletvekillerinin tümünü çıkarma imkânını veriyordu.

Mesela, 1954 seçiminde Ankara’dan toplam 21 milletvekili seçilmişti. Seçim sonucuna göre, Demokrat Parti’nin Ankara’da aldığı oy oranı yüzde 50,4’tü. Muhalefet partileri ise, sırayla şu oy oranlarına ulaşmışlardı:

CHP (Cumhuriyet Halk Partisi) : yüzde 39,4

CMP (Cumhuriyetçi Millet Partisi) : yüzde 9,9

TKP (Türkiye Köylü Partisi) : yüzde 0,4

Çare: Muhalefetin işbirliği

Bu oy oranlarına basit nispi temsil sistemi uygulansaydı, Demokrat Parti’nin Ankara’da çıkaracağı milletvekili sayısı en fazla 11 olacaktı. CHP 8, CMP 2 milletvekili çıkaracaktı.

Bugünkü (2000’li, 2010’lu yıllardaki) –aynı şekilde “temsilde adalet”ten hayli uzak olan– yüzde 10’luk genel baraj sisteminin uygulanması halinde bile, CHP’nin Ankara’daki milletvekili sayısı 8’den aşağı düşmeyecekti.

Oysa o günkü il bazındaki çoğunluk sistemine göre, Ankara’daki 21 milletvekilinin 21’ini birden, Demokrat Parti çıkarmıştı.

Ankara’da oyların yüzde 40’a yakınını alan CHP dahil, muhalefet partilerinin hiçbiri Ankara’dan bir tek milletvekili bile çıkaramamıştı.

1954 seçiminin genel sonucuna bakılınca o tablonun “temsilde adalet” ilkesine taban tabana zıt olduğu daha belirgin olarak görülür.

Ülkedeki tüm oyların yüzde 35,3’ünü alan CHP, 541 üyeli Meclis’e ancak 31 milletvekili sokabilmişti. Toplam oyların yüzde 4,8’ini alan CMP de, ancak 5 milletvekili çıkarabilmişti.

Partilerin Meclis’teki milletvekili oranının, yani Meclis’teki temsil oranının göstergesine gelince... Bu daha da çarpıcıydı: Oyların yüzde 35,3’ünü alan CHP’nin Meclis’teki temsil oranı yüzde 5,7’den ibaretti, yüzde 4,8’ini alan CMP’nin ise yüzde 0,9’dan ibaret...

1956 yılında gündeme giren “erken seçim” ihtimali karşısında muhalefet partileri, bu orantısızlığa karşı ne yapabilirlerdi?

Gerçi biraz önce de belirttim: Demokrat Parti’nin yeni bir seçimde oylarından bir bölümünü kaybedeceği, muhalefet partilerinin ise oylarını artıracağı besbelliydi. Ama muhalefet partileri seçime ayrı ayrı girecekleri için, muhalefet oyları bölünecekti. Seçim çevrelerinin pek çoğunda iktidar partisi, eskisine göre çok az farkla da olsa, gene birinci parti halinde kalacaktı. O çevredeki tüm milletvekilliklerini gene kazanabilecekti.

Ama eğer Meclis’teki üç muhalefet partisi arasında işbirliği gerçekleşirse, seçime, her ilde, durumlarına göre hazırlayacakları “ortak liste”ler hazırlayıp “tek” listeli olarak girebilirlerse, “temsilde adalet” ilkesine uygun bir seçim sonucu ortaya çıkabilecekti.

1956 yılının yaz ayları sona ererken, Türkiye’deki siyasi çevrelerin en yoğun olarak ilgilendiği konu buydu.

Muhalefetteki üç parti arasında, o konuda önce “nabız yoklamaları” başlamıştı.

Temaslar var ama gizli

Tercüman’ın Ankara bürosu olarak biz o gelişmeyi yakından izlemeye çalışıyorduk. Meclis’teki üç partinin ise yöneticileri, bu konudaki çalışmalarını ve temaslarını çok gizli tutmaya çalışıyorlardı.

Çünkü CHP’nin dışındaki iki muhalefet partisinin yöneticileri üzerinde, Demokrat Parti’nin yönetim kadrolarınca sürdürülen çok yoğun bir baskı vardı. Cumhuriyetçi Millet Partililere de, Hürriyet Partililere de deniliyordu ki:

“Siz CHP’nin ekmeğine yağ süreceksiniz. O partinin yeniden iktidara gelmesini mi istiyorsunuz?”

Bu “suçlama”, tabii, CMP’nin de, Hür. P.’nin de yöneticilerini rahatsız ediyordu. İkisinin de yönetim kadrolarında bulunanlardan çoğunun hayatlarının büyük kısmı, CHP’yi eleştirmekle geçmişti. Şimdiki partilerini kurmadan önce Demokrat Partiliydiler. Seçmenlerinin önünde CHP’yi hep eleştirmişlerdi.

CHP’yi eleştirme işini, Cumhuriyetçi Millet Partisi’nin Genel Başkanı Osman Bölükbaşı, Demokrat Parti’nin 1950’den önceki muhalefet yıllarında da yapmıştı. Hürriyet Partisi’nin Genel Başkanı Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu ve arkadaşları ise hem Demokrat Parti’nin muhalefetteki yıllarında yapmışlardı, hem de iktidardaki yıllarında...

Yani, Türkiye’de CHP’ye karşı oy kullanan seçmenlerden en azından bir kısmının o tutumunda, o günkü CMP ve –özellikle de– Hür. P. kurucularının ve liderlerinin daha önceki siyasi faaliyetlerinin katkısı vardı. Şimdi o liderler ve kurucular CHP ile işbirliği yapmaya birdenbire başlarlarsa, bunun DP yönetimince istismar edilmesi kolaylaşırdı.

Gerçi, Demokrat Parti’nin eski seçmenleri arasında DP’nin iktidar dönemindeki belirli tutumuna karşı çıkanlar ve CMP’lilerle Hür. P.’lileri haklı görenler de eksik değildi. Ama, onları bile bu yeni gelişmeye alıştırmak gerekiyordu. CMP ile Hür. P.’nin yöneticileri, eğer CHP’yle işbirliği yapma yoluna gireceklerse, müstakbel seçmenlerine o işbirliğinin zorunlu olduğunu enine boyuna anlatmalıydılar. Bunun için biraz da zamana ihtiyaçları vardı.

İşbirliği temasları başlamış olsa bile, bunun kamuoyunca duyulmasından önce, iyi bir hazırlık yapılması gerekirdi.

CMP’lilerle Hür. Partililerin bu gerekçelerini CHP’liler anlayışla karşılıyordu. İşbirliği yolundaki gelişmelerin gazetecilerce duyulmasını onlar da istemiyorlardı. Bunun tedbirini almaya çalışıyorlardı.

Toplantıları ve yürüyüşleri önlemek için kanun

Böylece, muhalefet partilerinin işbirliği anlayışlarıyla ilgili gelişmeler “sessiz ve derinden” devam edip giderken, hükümetin Milli Korunma ve Basın Kanunları değişikliğinden sonraki üçüncü hedefi gündeme girdi. Toplantı ve gösteri yürüyüşleri ile ilgili mevzuatta değişiklik yapılmasını öngören kanun tasarısı da komisyonlardan geçirilip, Meclis Genel Kurulu’nun önüne geldi. Bu da bir erken seçim öncesi önlemi olarak algılandı.

Tasarının ana amacı, muhalefet partilerinin halka seslerini, toplantılar ve gösteri yürüyüşleri yoluyla duyurmalarını önlemekti.

Bu önlem, siyasi parti olmayan, ama hükümeti eleştirmeleri mümkün olan örgütlerin toplantı ve yürüyüşleri için de geçerliydi. İsteniyordu ki, hükümete muhalefet etme imkânları, basın yayın alanında olduğu gibi, toplantılar ve gösteriler için de daraltılabildiği kadar daraltılsın.

Bu gibi hallerde hep yapıldığı gibi, tasarının birinci maddesine bir “serbesttir” ifadesi konulmuştu. Şu şekilde:

“MADDE 1: Hakiki veya hükmî şahısların (özel veya tüzel kişilerin) yapacakları açık veya kapalı yer toplantılarıyla gösteri yürüyüşleri bu kanun hükümleri dairesinde serbesttir.”

Muhalefet partilerinin ve sivil toplum örgütlerinin toplantı ve gösteri haklarını büyük

ölçüde ortadan kaldıran tasarının Meclis’e getirilişi, üç muhalefet partisinin liderlerini

harekete geçirdi. Toplantıda İnönü, Karaosmanoğlu ve Bölükbaşı ilk sözleri aldılar.

Peki, “bu kanun hükümleri” nelerdir? Nasıl çiziyor iktidar o serbestlik “dairesi”nin sınırlarını?

Bu sorunun cevabı, 2. maddenin ilk fıkrasındaydı. O fıkra şöyleydi:

“MADDE 2: Siyasi partiler veya siyasi propaganda maksadıyla hakiki veya hükmî şahıslar tarafından tertip edilecek toplantılar ve gösteri yürüyüşleri, ancak muhtelif seçimler dolayısıyla, milletvekilleri seçimi kanununa göre muayyen olan seçim propaganda devresi zarfında ve mezkûr kanun hükümleri dairesinde yapılabilir.”

O “serbestlik dairesi”nin sınırları buydu.

Bunun daha kolay anlaşılır dile çevirisi de şuydu:

“Siyasi partiler toplantı ve gösteri gibi etkinlikleri, seçimler öncesindeki propaganda günleri dışında yapamazlar.”

Bu, bir yasaklamaydı. Ve o yasaklar, sadece siyasi partiler için değil, her çeşit dernekler, kuruluşlar ve gruplar için de vardı ve daha da kapsamlıydı. Onlar, yani bugünkü adıyla Sivil Toplum Kuruluşları (STK’lar), yapacakları her çeşit toplantıyı, ancak kapalı yerlerde yapabileceklerdi. Siyasi partilere seçimler öncesindeki propaganda devresi için konulan kısa süreli “istisna” bile, onlar için geçerli değildi.

“Düğünler, resmi toplantılar, panayırlar” yasak dışı

O yasağın dışında bırakılan etkinlikler şunlardı:

a) “Mahalli örf ve âdetlere göre yapılacak, merasim, eğlence, düğün, balo gibi toplantılar.”

b) “Okullar veya (diğer) resmi teşekküller tarafından tertip edilecek toplantılar ve ilmi konferanslar.”

c) “Pazar veya panayır gibi yerlerdeki ticari, iktisadi ve sair mak-satlarla vaki halk toplulukları.”

Onlar yasak hükümlerine tabi tutulmayacaklardı. Ancak, bu yasak dışı kalmanın istisnası vardı. Şöyleydi:

“Ancak, yukarıdaki fıkrada yazılı toplantılarda o toplantının mevzu, maksat ve gayesi haricinde hakiki veya hükmî şahısların bizzat veya teknik vasıtalardan faydalanarak, (yani o zamanın teknik vasıtalarına göre hoparlör, megafon gibi ses yükselticiler kullanarak veya plak dinletip film göstererek) halka hitap etmeleri yasak”tı.

Cezalar...

Hükümet, bunlar ve benzeri maddelerle donattığı tasarıda, koyduğu kurallara uymayanlara uygulanacak cezaları da belirtmişti. Hapis cezaları bir seneden 3 seneye kadar, para cezaları 1.000 liradan 5.000 liraya kadar olacaktı. Bu kanunla ilgili yargılamaların hızla tamamlanması için, sanıklara suçüstü hükümleri uygulanacaktı.

O cezalardan çok daha önemli bir ceza, kanuna aykırı sayılan herhangi bir toplantıya, güvenlik kuvvetlerinin silah kullanarak müdahale etmesi “cezası”ydı. Bu, tabii, tasarıya bir “önlem” olarak konulmuştu. Ama o önlemin uygulanmasının koşulları, güven verici değildi.

Ateş emri yetkisi verilen “hükümet komiseri” veya “mahallin en büyük mülkiye amiri”nin tayin edeceği memur, önce “dağılın” ihtarı yapacak, o ihtar sonuç vermezse, havaya üç kere ateş açtıracak, o da sonuç vermezse “hedef gözetmeksizin” silah istimal ettirecekti (kullandıracaktı).

Bunun ne kadar tehlikeli sonuçlar verebileceği belliydi.

Özetle: “Toplantılar ve Gösteri Yürüyüşleri Hakkında Kanun” adını taşıyacak olan kanun çıktıktan sonra artık, hükümetin hoşuna gitmeyen bir tavır içindeki herhangi bir örgütün veya topluluğun “toplantı veya gösteri yürüyüşü” yapmasına fiilen imkân olmayacaktı. Bu duruma tahammül edemeyenlerin hareketleri ise, güvenlik güçlerinin kolaylıkla kullanabileceği silah tehdidi altına girmiş olacaktı.

“Muhalefetin toplantısı seçimden seçime olur”

Tasarı Demokrat Parti Grubu’ndan ve ilgili komisyondan geçtikten sonra Meclis Genel Kurulu’na 27 Haziran 1956 günü geldi. Biz de, gazeteciler olarak Meclis’in basın locasındaki yerlerimizi aldık.

Meclis’in o günkü havası, 6 Haziran günü çıkarılan Basın Kanunlarıyla ilgili görüşmelerden de daha gergindi.

O havayı, biz Ankara’daki Tercüman bürosu mensupları, İstanbul’daki gazete merkezine geçtiğimiz haberde şu şekilde özetlemişiz. (Bu kitabı yazarken gazetenin o sayısını buldum. Oradan alıntılıyorum:)

“MÜZAKERELERİN TAFSİLÂTI

Celse açıldığı zaman salonda muhalif partilere mensup mebusların hemen hepsinin hazır bulunduğu görülüyordu. DP mebusları da sıraları tamamen doldurmuşlardı. Başbakan hariç olmak üzere diğer bakanlar koltuklarında idiler. (Başvekil bir müddet sonra salona girmiş, biraz oturup Adliye Vekili ile birlikte dışarı çıkmış, yani muhalif mebusların konuşmalarını dinlememiştir).

Dinleyici locaları çok erken saatlerden itibaren doldurulmuş ve kelimenin tam manası ile bu mahallerde iğne atacak yer kalmamıştı. (Bu itibarla Meclis’in bahçe kapıları tutulmuş bulunuyor, ayrıca Meclis’in kapısı önü boyunca nöbet bekleyen emniyet mensupları bu mahalde toplanılmasına ve beklenilmesine müsaade etmiyorlardı. Yoldan geçenlerin Ankara Palas’ın önündeki kaldırımdan yürümesini temin ediyorlardı.)

Meclis’in içinde gazetecilerin locası da tıklım tıklım dolmuştu. Ankara’daki gazetecilerin sadece parlamento muhabirleri değil, Meclis’e girme hakkını elde eden geri kalanları da, basına ayrılan 13 sandalyeyi ikişer-üçer oturmak suretiyle işgal etmişlerdi.”

Evet, o durumu bugün de hatırlıyorum. Gazeteciler olarak, orada fevkalade sıkışık düzende oturuyorduk.

Toplantıyı yöneten Başkan Vekili Tokat Milletvekili İhsan Baç’tı. Oturumu, saat 15.05’te açtı.

Tasarıyı, Demokrat Parti Grubu adına Çorum Milletvekili Kemal Biberoğlu ile konuyla ilgili geçici komisyonun sözcüsü, Denizli Milletvekili Ahmet Hamdi Sancar savundular. (İkisi de sonradan 1960 Nisanında kurulacak olan Tahkikat Encümeni’nin üyesi olacaklardı. Sancar, o komisyonun başkanı da olacaktı.)

Biberoğlu’nun söylediklerinin özeti şuydu:

“Demokrasinin esası seçimdir. Siyasi partiler dört yılda bir, seçimle ilgili propaganda günlerinde toplantılarını yapıp halka söyleyeceklerini söylerler. Halk hangi partiyi seçerse, o iktidara gelir.

O günden sonra ise, artık muhalefet partileri halka açık toplantı falan yapmazlar. Muhalefet yapacaklarsa Meclis’te konuşurlar.

Partiler dışındaki cemiyetler ve diğer kuruluşlar da, kendi tüzüklerine göre yapacakları toplantıları kapalı salonlarda yapmakla yetinmelidirler. O toplantıların sayısı da ‘yılda üç’ten fazla olmamalıdır...”

Kemal Biberoğlu, bu konudaki görüşlerini açıklarken, bu kanunun çıkmasının bir zaruret olduğunu söyledi. Dedi ki:

“... Toplantılarda vatandaşlara sabah akşam telkin edilmek istenen fikirler, son derece yıkıcı ve müsamaha edilmez örnekler haline gelmiştir. (...) Hükümetin içte ve dışta metin ve muktedir olduğuna emin bulunmak isteyen vatandaşlarımız arasına, bu günden yarına yeni bir seçim varmış gibi, her Allah’ın günü tertip olunan umumî toplantılara, sırf parti mülahazası (düşüncesi) ve rey temini gayretiyle nifak sokulmasına müsaade etmemek ve gerekli tedbirleri almak lüzum ve zaruretiyle karşı karşıya bulunuyoruz.”

Peki, muhalefet partisinin toplantılarına müsaade edilmeyecek... İktidar partisi mensuplarının, yurdun çeşitli yerlerindeki toplantılarda ve devlet tekeli altındaki radyoda “sırf parti mülahazasıyla ve rey temini gayesiyle” yaptıkları konuşmalara karşı ne yapılacaktı?

Muhalefetin yaptığı toplantılar “vatandaşlarımız arasına nifak sokmak” gibi görülüyorsa, iktidarın yaptıkları da aynı nitelikte görülmeyecek miydi?

Hayır, onlar “hükümet adına vatandaşa bilgi vermek amacını taşıyan” toplantılardı. İçinde muhalefete ağır hakaretler içeren cümleler de bulunsa, “hükümet icraatının duyurulması”nın kapsamına girerdi.

Meclis’te tasarı üzerinde Cumhuriyet Halk Partisi adına konuşan Genel Başkan İsmet İnönü, sözlerine, “toplanma hürriyeti”nin demokrasinin ayrılmaz parçası olduğunu vurgulayarak başladı. Konuşması, daha ilk cümlelerinden itibaren, DP’lilerin sıralarından müdahalelerle kesildi. Bazı yerlerini tutanaklardan alalım:

“CUMHURİYET HALK PARTİSİ MECLİS GRUBU ADINA İSMET İNÖNÜ (Malatya) – Toplanma hürriyeti fikir ve söz hürriyetlerinin doğrudan doğruya bir neticesidir. Hatta toplanma hürriyeti, basın hürriyetinden de tabiatı itibariyle daha eski bir haktır. Toplanma ve basın hürriyetlerinin dayanağı ve prensibi bir ve aynıdır: Fikrin serbestçe ifadesi.

Anayasa’nın 70.’inci maddesi, içtima ve cemiyet hak ve hürriyetlerinin Türklerin tabiî haklarından olduğunu ilan etmiştir. Anayasa’nın 79’ncu maddesi, içtimaatın ve cemiyetlerin hudud-ı hürriyetlerinin (özgürlük sınırlarının) kanunlar ile musarrah (belirlenmiş) olmasını yazar.

HİMMET ÖLÇMEN (Konya) – İşte biz de o kanunları yapıyoruz.

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – Bir hürriyetin hududunu tasrih etmek (açıklamak) o hürriyeti esasından tahrib etmeye vesile addedilemez (fırsat sayılamaz). Bu açık hakikat sebebiyle seçim zamanları dışında toplanmanın yasak edilmesi, Anayasa’da yazılı Türk tabiî haklarından birinin kaldırılması mahiyetindedir. Toplanma hürriyeti Anayasa hakkı olduğu gibi İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ile gene insan haklarını ve ana hürriyetleri koruma sözleşmesi ile de devletimizin mevzuatı arasına girmiştir.

KENAN ÇIĞMAN (Çankırı) – İnsan gibi konuşanlar için; hayvan gibi konuşanlar için değil! (Soldan: Yeni mi girdi, sesleri).”

“Biz mutlakiyetten bugüne geldik.

Siz bugünden mutlakiyete gidiyorsunuz”

İnönü, bu ve benzeri müdahaleler karşısında, konuşmasının gidişini değiştirmedi. Tasarının sadece siyasi partilerin değil, siyasi olmayan derneklerin de haklarını çiğneyen hükümler getirdiğini, iktidarın muhalefete tecavüz oluşturan kampanyalarını serbest bırakmaya devam ettiğini belirtti

İnönü’nün konuşmasının daha sonraki bölümü için gene tutanaklara bakalım:

“İSMET İNÖNÜ (Devamla) – (...) Önümüzdeki lâyiha yalnız iktidar tarafından tertip edilen, emsalini bildiğimiz toplantıları serbest bırakmıştır. Bu maksat on birinci maddede resmî teşekküller tarafından tertip edilecek toplantılar şeklinde ifade edilmiştir. Lâyiha vatandaşları ve muhalefet partilerini meşrû ve tabiî haklarından mahrum ederken, öte yandan muhalefet aleyhine resmî toplantılarda adet haline gelen tecavüzleri temin etmeye dikkat göstermiştir.

Toplanma hürriyetinin kaldırılması teşebbüsüne ruhumuzun bütün kuvveti hür vatandaşın bükülmez, sarsılmaz metaneti ile itiraz ediyoruz.

Muhterem arkadaşlar,

Toplanma hak ve hürriyeti siyasi faaliyetin en tesirli vasıtasıdır. Hususiyle bizim gibi uzun mutlakiyet rejimleri içinde yaşamış, (soldan, gülüşmeler, ooo sesleri), yazma, okuma (soldan, gürültüler).

REİS – Rica ederim, hatibin sözünü karşılamayın.

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – Aramızdaki farkı bilelim, biz mutlakiyetten bugüne geldik, siz ise bugünden mutlakiyete gidiyorsunuz. (Sağdan bravo sesleri, şiddetli alkışlar).

NURETTİN ERTÜRK (Sivas) – Vatandaşın hak ve hürriyeti lafları, senin ağzına yakışmıyor, İsmet Paşa.

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – Hususiyle bizim gibi uzun mutlakiyet rejimleri içinde yaşamış yazma, okuma (soldan gürültüler) ve basın yolu ile fikir yayma imkânını kâfi derecede bulamamış yerlerde, toplantıda konuşma, başlıca siyasi aydınlatma çaresidir. Hele radyo devlet elinde ve iktidarın tek taraflı siyasi propaganda silahı iken ona karşı vatandaşa fikir söylemek için toplanmadan başka çare kalmıyor. Bugünkü toplantılarda söylenenlerden şikâyet kasten mübalâğa edil-mektedir. (Soldan, aynen sesleri, yalan sesleri).”

“İktidar zararlı ve tehlikeli yoldadır”

İnönü, gürültüler arasında sürdürdüğü konuşmasında, tasarının gerçek gerekçesinin yönetimdeki “partizanlık” olduğunu söyledi. Ülkede toplumu bunaltan büyük sorunlar bulunduğunu, vatandaşların bunları söylemeye ve o konuda söylenenleri dinlemeye ihtiyacı bulunduğunu belirtti. Konuşmasına şöyle devam etti:

“İSMET İNÖNÜ (Devamla) – İktidar milletin dertlerini görecek ve çare arayacak yerde onu toplanmadan ve konuşmadan mahrum kılmayı tercih etmektedir. İktidar kısır yolda, her suretle zararlı ve tehlikeli yoldadır. Muzdarip vatandaş söylemeye ve işitmeye alışmıştır. Bu ihtiyaç susturmalarla giderilemez. (...) Bu haller aziz ve âlicenap milletimize layık değildir. Bu çıkmaz yollara düşmüş olanlar, seçimin kendilerince kaybedilmesini bir ihtimal olarak da...

HİMMET ÖLÇMEN (Konya) – Bu kehanet nereden?

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – Düşünmeye tahammül edemezler. Onun için, artık bütün zincirleme tedbirler serbest ve eşit seçimi tahrip hedefine müteveccih (yönelik) olacaktır. Ama çaresiz olarak seçimi gene kaybedeceklerdir. (Sağdan bravo sesleri ve alkışlar). (Soldan gülüşmeler).

HİMMET ÖLÇMEN (Konya) – Ömrünün sonuna kadar avucunu yalayacaksın.

REİS – Efendim, müsaade buyurun, hatibin sözleri işitilmiyor.

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – Muhterem arkadaşlar, bu usuller, tatbik edenlere yar olmamıştır. (Soldan gülüşmeler). Bu sualler manevi ehliyetini kaybedenleri kurtarmamıştır. (Soldan, “doğru doğru, mücerrep” sesleri). Tekrar edeyim: Bu usuller manevi ehliyetini kaybedenleri kurtarmamıştır. (Soldan, doğru sesleri) İktidar başındakiler Anayasa dışında idareye girmişlerdir. Türk milleti Anayasa dışı idareye razı olmayacaktır.

Pek muhterem arkadaşlar;

Basiretleri uyandırmak için çarelerin kalmamış olmasından ciddi olarak endişe ediyoruz. (Sağdan, sürekli alkışlar).”

Karaosmanoğlu’na tepkiler...

İnönü’den sonra kürsüye Hürriyet Partisi lideri Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu geldi.

13. bölümde anlattım, Karaosmanoğlu, Demokrat Parti’nin kuruluşundan itibaren partinin yöneticileri arasında bulunmuş bir politikacıydı. Demokrat Parti iktidarı döneminde bakanlık yapmıştır. Genel Yönetim Kurulu üyeliğini sürdürmüştü. Ama son dönemde partisinin gidişini onaylamadığı için 19’lar hareketine katılmış ve Hürriyet Partisi’nin Genel Başkanı olmuştu. Meclis kürsüsüne bu defa “Hürriyet Partisi adına” çıkıyordu. Başkan, adını okuyarak kürsüye çağırınca Demokrat Parti sıralarından uzun uzun “Ooo” sesleri yükseldi.

Karaosmanoğlu da konuşmasına, o seslere işaret ederek başladı. Tutanaklardan izleyelim:

“REİS – Hürriyet Partisi Meclis grubu adına Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu. (Soldan, oooo, sesleri).

HÜRRİYET PARTİSİ MECLİS GRUBU ADINA FEVZİ LÜTFİ KARAOSMANOĞLU (Manisa) – Çok iltifatlı karşıladınız. (Sağdan, alkışlar).

Muhterem arkadaşlar, müzakere edilen lâyihanın siyasi ve hukuki manası, millî irade Demokrat Partisi’nin lehine tecelli ettiği günlerde o partinin tahakkuk ettirmeyi taahhüdeylediği demokratik rejimi parça parça tahrip ve ifna etmek (yok etmek) yolundaki gayrimeşru maksadın yeni tezahüründen (göstergesinden) başka bir şey değildir. (Ooo sesleri). (Sağdan alkışlar). Hürriyet Partisi grubu, 1956 senesinde böyle bir lâyihayı bu ulvi kubbenin altına getirebilmeyi, taahhüde (verilen söze) ihanetin ve millet haklarına tecavüzün pervasız bir misali saymaktadır. (Sağdan, bravo sesleri, alkışlar).”

... Ve “Meclis’ten çıkarma” cezası

Fevzi Lütfi’nin Osmanlıca kelimeleri bol ve cümleleri uzun olan hitabeti, o üsluba alışmış olanlar için daha da etkileyiciydi. Görüşlerini, Osmanlı tarihinin son dönemlerini de hatırlatarak açıklıyordu. Böyle bir teşebbüsün, Meşrutiyet döneminden beri görülmemiş olduğunu anlattıktan sonra, hükümet tasarısının toplantı özgürlüğünün “iptal ve ilgasından” (yok edilmesinden) başka bir mana taşımadığını ifade etti. Türk milletinin böyle bir muameleye layık olmadığını, demokrasiye geçiş döneminin başlangıcından o günlere kadar geçen 10 yıl içinde yapılan toplantıların büyük bir olgunluk içinde gerçekleştiğini belirtti. Ama artık, toplantılara ateş açılması imkânının kanunlaştırılmak istendiğini şu cümleyle söylüyordu ki, tutanaklarda da görüldüğü gibi, kıyamet koptu:

“FEVZİ LÜTFİ KARAOSMANOĞLU (Devamla) – On seneden beri bu topraklar üstünde demokrasi ve hürriyet yolcusu bir millet olmak şevkiyle yapılmış on binlik, yüz binlik, sayısız toplantılarda en medeni memleketler halkında bile daha fazlasına rastlanmayacak derecede sükûnet, vakar ve kanuna riayet ruhunu temsil etmiş bir vatandaş kütlesinin toplantılarını, müsellâh (silahlı) askerî kıtalarla ihata etmek (kuşatmak), silahsız halk toplulukları üzerine kim olacağı belirsiz bir hükümet komiserinin takdiri ile ateş açılmasını kanunlaştırmak fikri .......... (Soldan, şiddetli gürültüler, sözünü geri al, sesleri, masaya vurmalar, bağırmalar). (Sağdan, bravo sesleri, alkışlar).

CHP ve Hür. P.’nin liderleri Meclis’teki konuşmalarını arka arkaya yaptılar.

Karaosmanoğlu’nun konuşmasının bir bölümü tutanaktan çıkarıldı. Kendisi de

Meclis’ten çıkarıldı. Fotoğrafta Karaosmanoğlu ve İnönü durum değerlendirmesi yapıyorlar.

NURETTİN ERTÜRK (Sivas) – Daha dün sen de vardın, bunu yapan sendin.

FEVZİ LÜTFİ KARAOSMANOĞLU (Devamla) – Biz burada fikirlerimizi söylüyoruz. (Soldan, şiddetli gürültüler). (“Sözlerini geri alsın, Reis Bey!” sesleri).

REİS – Bu sözleriniz tahrikkârdır. Sözünüzü geri almanızı rica ediyorum.

FEVZİ LÜTFİ KARAOSMANOĞLU (Devamla) – Makamı Riyaset Nizamnameyi tatbik edebilir. ......... (Soldan, şiddetli gürültüler). Sözüm bitmeden iniyorum. Söz de söyletmiyorsunuz.

REİS – Sözünüzü geri alınız.

FEVZİ LÜTFİ KARAOSMANOĞLU (Devamla) – Almam, mademki söyletmiyorsunuz, kürsüyü bırakıyorum. Böyle kanun gelemez bu Meclis’e, haksız bir kanundur. (Soldan, şiddetli gürültüler, “sözünü geri al!” sesleri).

REİS – Efendim, hatip hükümete hakaret etmiştir. Nizamnameyi tatbika mecbur kalıyorum. Kendisi sözünü geri almadığına göre bu inikada (birleşime) mahsus olmak üzere Meclis’ten çıkarılması hususunu yüksek reylerinize arz ediyorum. Kabul edenler... Etmeyenler... Kabul edilmiştir.

FEVZİ LÜTFİ KARAOSMANOĞLU (Devamla) – Allahaısmarladık, Allahaısmarladık, bravo size, bravo size.”

Tutanaktan çıkarılan cümleler

Tutanaklardaki nokta nokta (........) işaretleri, Karaosmanoğlu’nun söz-lerinin tutanaklardan çıkarılan bölümüdür.

O sözlerin ne olduğunu ertesi günkü gazeteler de yayınlayamadı. Çünkü 6-7 Haziran günlerinde Meclis’ten geçirilen kanun hükümlerine göre, bunlar Meclis’te de söylenmiş olsa, onları yayınlayan gazete hakkında soruşturma açılabilirdi. Gerçi milletvekilleri, sözlerini Meclis’te söylemekten de, onları Meclis dışında tekrar etmekten de sorumlu tutulamazlardı. Bunların yayınlanmasının önlenemeyeceği de anayasa kuralıydı. Ama son basın kanunları çıktıktan sonra, gazete yönetimlerinde de artık, bir “ne olur, ne olmaz” kaygısı yerleşmeye başlamıştı.

Bu satırları yazarken Tercüman’ın o günkü Meclis haberlerini yayınladığı sayısını bulup baktım. O konudaki tüm haberler bizim Ankara’dan telefonla yazdırdığımız haberlerdi. Ama Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu’nun konuşmasının sonradan tutanaklardan çıkarılan sözleri, o haberlerde yoktu. Karaosmanoğlu’nun konuşmasının ilk bölümleri gazetede, özetlenerek yayınlanmıştı. Bazı cümleleri aynen yazılmıştı. Ama sıra, sonradan tutanaktan çıkarılan bölüme gelince, şöyle denilmişti:

“KARAOSMANOĞLU MECLİS’TEN ÇIKARILIYOR

Karaosmanoğlu bundan sonra 76 kelimelik bir cümle söyledi. Bu cümleyi, sonradan alınan karar ile zabıtlardan çıkarıldığı için yazmıyoruz.

76 kelimelik bu cümle üzerine DP’liler sıralarından şiddetli gürültüler yükseldi. ‘Hakaret ediyorsun’, ‘Sözünü geri al’ diye bağırıldı. Reis, aynı görüşe iştirak ederek Hür. P. liderinden sözlerini geri almasını istedi. Karaosmanoğlu almadı; kürsüye yumruğunu vurarak ‘Israr ediyorum, böyledir’ dedi.

Reis, bunun üzerine Hür. P. liderinin celseden çıkarılmasını mebusların reyine sundu. Bu husus ekseriyetle kabul edildi. Mezkûr cümlenin zabıtlardan çıkarılması da aynı şekilde kabul edildi ve Hür. P. lideri salondan çıktı.”

Konuşmanın tutanakta yayınlanmayan bölümünü bugün hatırlayamadım. 76 kelime olduğu saptanan cümlenin yasaklanan 12-13 kelimesi herhalde toplantı yapanlara ateş açma yetkisinin bir hükümet komiserine bırakılmasının ne kadar vahim olduğunu ifade eden kelimelerdi.

Karaosmanoğlu, böyle bir yetkinin verilmesinin cinayetlere yol açabileceğini ifade ediyor ve bunun vebalinin ağır olduğunu söylüyordu. Ama, o bölümü bizim İstanbul’a telefonla geçtiğimizi hatırlıyorum. Zaten o bölümün tutanaklardan çıkarılması Meclis’te daha sonra alınan bir kararla olmuştu.

Osman Bölükbaşı kürsüde

Karaosmanoğlu’nun verilen ceza gereği salondan çıkmasından sonra, kanun üzerinde konuşmak üzere kürsüye çıkan üçüncü muhalefet lideri, Osman Bölükbaşı’ydı. O da, Karaosmanoğlu’nun “akıbet”ine uğradı. Sözlerinin büyük bir kısmı, tutanaklardan, başkanın önerisi ve Meclis çoğunluğunun kabul etmesi üzerine çıkarıldı.

O çıkarılan bölümlerin nokta nokta (........) işaretiyle gösterildiği tutanaklarda kalan sözlerinin bir kısmı şöyleydi:

CMP lideri Osman Bölükbaşı da (fotoğrafta İnönü’yle durum değerlendirmesi yapıyor)

Hür. P. lideri Karaosmanoğlu gibi, “sözlerinin tutanaktan çıkarılması” cezasına çarptırıldı.

“Yazı ve söz hürriyetini ortadan kaldıran, son kanunları takiben toplanmayı ve dinlemeyi yasak eden, parti ve cemiyet kurmayı, teşkilâtlanmayı ve siyasi faaliyette bulunmayı imkânsız kılan bu hükümet tasarısı ile bir .............. ve bütün vuzuhiyle ortaya çkmış bulunmaktadır. O kadar ki, 6/7 Eylül hadiselerinde mal, can ve namusa tecavüz edenlere karşı zabıtanın neden silahını kullanmadığını soranlara cevaben: ‘Silah kullanılsa idi işte o zaman millî felaket olurdu’ diyen hükümet ve başvekil, şimdi masum halk topluluklarına hedef gözetmeksizin zabıtanın ........ ateş etmesini isteyecek kadar ileri gitmektedir. Bütün bu tedhiş ve baskı tedbirleri zaa’fını ve aczini hisseden bir iktidarın zorla işbaşında kalmak gayretlerinden başka bir şey değildir. Demokrat Parti kendini iktidara getiren yolları iktidardan düşmemek için kapamak istemektedir.

Bu şartlar içinde seçimlerin bir zevahiri koruma oyunundan başka bir mâna taşımayacağı da açık bir hakikattir. Bunu ifade etmekle biz tarih ve millet önünde vazifemizi yaptığımıza inanıyoruz. İktidar ve hükümeti tarih ve millet önünde mesuliyetini bir parça hafifletmek istiyorsa kurduğu rejimin adını artık açıkça ifade etmelidir. .......... ................... ............... ...... .... Toplanma ve cemiyet kurma hürriyeti Türklerin tabiî haklarındandır, diyen Anayasayı açıkça çiğneyen ve .................... .......... ................... .......... ...... CMP Meclis grubu olarak Demokrat Parti Meclis grubunu ve hükümetini ..... tarih ve millet önünde mesuliyetleriyle başbaşa bırakıyoruz. (Sağdan, şiddetli alkışlar, bravo sesleri). (Muhalefet partileri mebusları topluca salonu terk ettiler). (Soldan, yuha sesleri).”

Gazeteciler locasında

O günkü görüşmelerin buraya kadarki bölümünü izleyenlerden biri benim...

Muhalefet milletvekillerinin Bölükbaşı’nın konuşmasından sonra hep birlikte Meclis’i terk etmelerini ve “yuha” sesleriyle uğurlanmalarını gördükten sonra, bizim gazeteciler bölümünde de bir hareketlenme oldu.

Çoğumuz ayağa kalktık ve locadan çıktık. Ya basın için ayrılan odaya gidip telefon sırasına dizildik. Ya da beklemeden konuşabileceğimiz başka bir telefona ulaşmak için Meclis binasının dışına çıktık.

Daha önce çeşitli vesilelerle anlatmıştım. O zamanın haberleşme imkânlarıyla bugünküler arasında tasavvur edilmesi bile çok güç olan bir çağ farkı var. O zamanın imkânı, sadece bağlantılı telefonla sınırlı. O da –hele şehirlerarası konuşmalar için– sıraya girmenin şart olduğu koşullar altında...

Gazetecilerin o gibi hallerdeki sorunları saymakla bitmezdi. Bir kısmımızın tek amacı gazetemizle bağlantı kurup o “flash haber”i vermekti. Tabii, o işle bir gazeteden bir kişinin uğraşması yeterli. Eğer gazetenin orada bulunan muhabir sayısı birden fazlaysa, ötekinin telefonla uğraşmasına gerek yoktu. Ama yapacağı başka şeyler vardı.

Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Hakkındaki Yasa Tasarısı’nın görüşmelerinde muhalefete

yapılan müdahaleler üzerine, üç muhalefet partisinin tüm üyeleri Meclis’i terk etti.

Bu, ertesi günkü gazetelerin manşet haberiydi. O arada bir kısım gazeteci de

Meclis’ten çıkartma cezası aldı.

Biz o sırada orada Tercüman’dan iki kişiydik. Ben ve Aydın Köker. Çıktık. Aydın telefonla uğraşırken, ben arkadaşlarla ayaküstü konuştum. Tabii, hepimiz heyecanlıydık. Aramızda bu gidişe –ben dahil– kişisel olarak karşı olanlar vardı. “Ne olacak bu işin sonu?” diye kısa bir dertleşme yapabildik.

Bir yandan da muhalefet milletvekilleriyle temas arıyorduk. Daha önce belirtmiştim. Meclis’in basın locasından, alt kata inip milletvekillerinin tarafına geçmek güç... Arada küçük bir kapı var. Başında bir polis...

Özellikle bu gibi tartışmalı oturumlarda bizi muhalefet tarafına geçirmiyorlar. Bunu ancak özel izinle yapabiliyoruz. Veya o iznin alınamadığı zamanlarda milletvekilleri o kapıya gelip bizim tarafımıza geçebiliyorlar. O şekilde görüşüyoruz.

Her ihtimale karşı o kapıyı da kontrol etmek gerekli. Bazılarımız da orada bekliyor.

Ben o sırada yukarıdayım. Ben de aşağıya gidip milletvekilleriyle temas arayacağım ama, daha harekete geçememişim. Bir arkadaşımla bir şey konuşuyorum.

Kemal Balta

Rize milletvekili.

“Ya ateş önceden açılırsa?”

Korg. Fahri Belen

Bolu milletvekili.

“Hangi ülkede var?”

Bir ara balkondaki basın bölümüne giden kapı açıldı. Bir gazeteci arkadaşımız çıktı. Biz balkondan ayrıldıktan sonra o içeride kalmış, görüşmeleri izlemeye devam etmişti. Yanımıza geldi, dedi ki:

“Aşağıda Meclis’teki görüşmelerde, sizin çıkışınızdan bahsettiler... Gösteri yapıyormuşsunuz...”

Birazdan anlaşıldı:

Bizim, muhalefet milletvekillerinin çıkışından sonra salondan ayrılışımız, bir “muhalefet gösterisi” sayılmış. Tasarının görüşüldüğü Geçici Komisyon Başkanı Kemal Biberoğlu, bizi Meclis Başkanı’na mikrofondan konuşarak şikâyet etmiş. Sonradan tutanaklara da geçen bir müdahaleyle yukarıdaki locada “nümayiş (gösteri) yapıldığı”nı söylemiş.

Bundan sonra olaylar şöyle gelişti:

Biberoğlu’nun bu beyanı üzerine biz hepimiz, eşzamanlı olarak dışarı çıkanlar, hükümete karşı protesto gösterisi yapmış gibi muamele gördük.

O çıkış sırasında bazılarımız, bunu içeride olup bitenlere bir tepki olarak da yapmış olabilir. Ama öyle de olsa, o çıkış, aynı zamanda Meclis muhabirliğinin her zamanki gereklerinden biriydi. Meclis’teki uzun görüşmeleri izleyenlerin belirli zamanlarda, anlattığım işleri yapmak için balkondaki yerlerinden ayrılmaları gerekiyordu.

O harekette, herkesin kendi içinden geçenler elbette vardı. Ben de Meclis’ten çıkmakta olan kanunun çok tehlikeli olduğunu düşünüyordum. Muhalefetin Meclis’ten ayrılışını, bir protesto gösterisi olarak haklı buluyordum.

Bunu aramızdaki normal sohbetlerde dile getiriyorduk. Ama Aydın’la beraber dışarıya çıkışımızın birinci nedeni, telefon bulup durumu gazeteye haber vermekti. Aşağıya inip muhalefet milletvekillerinin görüşlerini almaktı.

Ayrıca muhalefet çıktıktan sonra da, artık salonda yazılacak fazla bir şey de kalmamıştı.

Muhalefetsiz Meclis’te çıkarılması istenen bir kanun çıkarken her şey otomatiğe bağlanırdı. Kanunun tümü üzerindeki görüşmeler bitip de maddelerin görüşülmesine geçilince, başkan, “Madde hakkında söz isteyen yok, kabul edenler, etmeyenler. Kabul edilmiştir” demeye başlardı. Bu, öyle devam ederdi.

Nitekim içeride o mekanizma işlemeye başlamıştı.

Ben artık bir daha içeriye girmedim. Yeni bir gelişme olursa, zaten basın odasına yansırdı. Herkes haber atlamamak için önlemini alıyordu.

Büroya döndüm. O vakte kadarki haberleri gazeteye telefonla bildirdim.

Menderes’in suçlaması...

Aydın Köker Meclis’te kaldı. Geri kalanını o izleyip Meclis’ten telefonla bildirecekti. Ama bir süre sonra telefon açtı. Meclis’te şöyle bir gelişme olmuş:

Muhalefet Meclis’ten çıkıncaya kadar Meclis’in toplantı salonuna bir kere girip çıktıktan sonra bir daha gelmeyen Başbakan, kanunun maddelerinin görüşülmesi devam ederken yeniden gelmiş. Uzun bir konuşma yapmış. O arada bizim durumumuzla ilgili olarak bir şeyler söylemiş. Söylediklerinden bazısı, biz gazetecilerin basın locasından çıkışımızla ilgili. Bugün buraya, tutanaklara geçtiği şekliyle alıyorum. Şöyle:

“Arkadaşlar memlekette nizam ve mesuliyet fikrinin ortadan kalkmış olduğunu, burada biraz evvel cereyan etmiş diğer bir hadise ile de ispat etmek mümkündür.

Muhalefet, burada bir vaz’ı sahne (sahneye koyma, sahneleme) yaptı, evvelden düşünülmüş, tertipedilmiş nutuklarla hareketleri telif ederek salonu terkederken, sâmiin (dinleyiciler) locasında hareketsiz bulunmak mecburiyetinde olan birtakım muhalefet gazetecilerinin onlarla beraber ayağa kalkıp gitmesi, bu memlekette nizam fikrinin ne dereceye kadar ortadan kalkmış olduğunu açıkça göstermektedir. (Şiddetli alkışlar).

Buracıkta millî iradenin tecelligâhı olan bu mukaddes çatının altında, millî iradenin bizzat mümessili olan Büyük Millet Meclisi karşısında, Büyük Millet Meclisi’nin âzaları karşısında nümayiş yapacak kadar cüretlerin ileri götürülmüş olduğunu ifade edersek, tedbir almak zamanının, hatta geçmiş olduğu bile anlaşılır, arkadaşlar. (Soldan şiddetli alkışlar, sürekli bravo sesleri).”

Başbakan’ın bize yönelik bu suçlamasının sonuçlarını biraz sonraya bırakıp, o günkü Meclis görüşmelerini tamamlayayım.

“Kabul edenler, etmeyenler...”

Meclis’teki görüşmeler, muhalefetin ayrılışından sonra beklendiği gibi devam etti.

Muhalefet grupları başkanlığa daha önceden önergeler vermişler, görüşülen kanun tasarısının maddelerine geçilmeyip tümüyle reddedilmesini istemişlerdi. Bunlar okundu. Reddedildi. Oya konuldu. Kabul edilmedikleri açıklandı.

Görüşmeleri yöneten Başkan Vekili İhsan Baç, Karaosmanoğlu ile Bölükbaşı’nın belirli sözlerinin tutanaklardan çıkarılmasının formalitelerini tamamladı. Sonra da “Toplantı, Gösteri Yürüyüşleri” hakkındaki kanunun maddelerinin görüşülmesine geçildi. Maddelerin birkaçı dışında büyük kısmı da, görüşülmesine hiç gerek duyulmadan, başkanın madde metnini okutup, malum formülü tekrarlamasıyla kabul edildi. Tutanaklardaki yazılışıyla:

“REİS – Madde hakkında söz isteyen yoktur. Kabul edenler. Etmeyenler. Kabul edilmiştir.”

“Zabıta” göstericilere ateş açarsa?..

İtiraz edilen birkaç maddeden biri, “Kanunsuz toplantılar ile gösteri yürüyüşlerinin dağıtılması” konusundaki 13. maddeydi. O maddeye sıra gelince, Demokrat Partili bir milletvekili söz istedi: Rize Milletvekili Kemal Balta.

13. maddedeki ifade şöyleydi:

“(...) kanunsuz toplantı veya yürüyüş sayılan hallerin vukuunda veya umumî sükûn ve nizamın bozulması halinde Hükümet Komiseri yahut mahallin en büyük mülkiye amirinin tayin edeceği memur, o mahalle gelerek topluluğa, kanuna riayetle (kanuna uyarak) dağılmalarını ve dağılmazlarsa zorla dağıtılacaklarını ve gerekirse silah kullanılacağını ihtar eder. İhtara rağmen topluluk dağılmazsa, evvelâ mevcut imkân ve vasıtaları kullanarak dağıtmaya çalışır. Muvaffak olunamadığı takdirde havaya üç el silah attırır. Yine dağılmazlarsa, hedef gözetmeksizin silah istimal ettirilmek suretiyle topluluğu dağıtır.”

Kemal Balta, bu maddeyi eleştirdi. Dedi ki (tutanaklardan):

“KEMAL BALTA (Rize) – Efendim, hakikaten bu maddenin nihayetindeki fıkra, zabıta âmirine ihtardan sonra bunu dinlemezlerse gelişigüzel silah kullanılması yetkisini veriyor ki, doğru değil. Toplantıya bir maksat ve gaye için gelenlerin yanında bazı seyirciler de bulunur. Gelişigüzel silah attırılsa sun’u taksiri olmayan vatandaşlara yazık olur. Bunun için silah atılacaksa toplantıyı tertip edenlere tevcih edilmesini teklif ederim.”

Kemal Balta’nın bu kısa konuşmasına komisyon sözcüsü Ahmet Hamdi Sancar cevap verdi. Özetle dedi ki:

“İhtara rağmen, su serpilmesine rağmen, göz yaşartıcı gaz sıkılmasına rağmen çekilmeyen bir kimsenin mütemerrit (dikbaşlı) bir suçlu olmadığını kim iddia eder. Kanuna karşı gelen şuursuz bir kütle ve son derece muannit (inatçı) bir topluluğa bundan daha müessir bir çare düşünmek imkânı yoktur.”

Kemal Balta, komisyon sözcüsünün bu cevabına karşı, sözcünün sözünü ettiği 13. maddede “su serpilmesi”, “göz yaşartıcı gaz kullanılması” gibi bir sıralama olmadığını hatırlattı. Dedi ki:

“(Orada) mevcut olan komiserin takdirine bağlıdır deniliyor. Birçok vasıtaları kullanabilir. Göz yaşartıcı gazı, itfaiyenin su sıkması, vesaire... Ya ilk defa silah kullanırsa?.. Takdir onun...”

Bu hatırlatma, tutanaklara göre, Demokrat Parti grubunun bir bölümünden gürültülerle ve “öyle şey olmaz” sesleriyle karşılandı.

Yeniden söz alan Hamdi Sancar da, Kemal Balta’ya, “Balta arkadaşımız, aynı zamanda hukukçudur, çok iyi bilirler ki, aslolan hüsnüniyettir (iyi niyettir)...” diye bir cevap verdi. Yani “hükümet komiseri nasıl olsa hüsnüniyetlidir. Endişe edilecek bir şey yoktur” anlamında bir cevap...

Ya “hüsnüniyetli” de olsa, yanlış takdir kullanırsa ne olacak?.. Onun da cevabı yoktu.

Sancar’ın bu beyanı hükümet tarafından da ikna edici sayılmamış olmalı ki, DP Grubu’nun ünlü emniyetçilerinden Ekrem Anıt da, Balta’ya cevap vermek için söz aldı. (Oturumun komisyon sözcülerinden Kemal Biberoğlu ve Hamdi Sancar gibi Ekrem Anıt da, daha sonraki ünlü Tahkikat Encümeni’nin üyelerinden biri olacaktı).

O maddenin kabul edilmesi için başka bir gerekçe gösterdi. Bu gibi olaylarda “silah istimali mecburiyeti”nin doğabileceğini, devlet zabıtasının “silah kullanma yetkisi”nin zaten var olduğunu söyleyerek maddenin aynen kabul edilmesini istedi.

Ancak, 13. maddeyi savunan iki hatibin de söylediklerinin DP’li milletvekillerinin önemli bir kısmı üzerinde olumlu etkiler yapmadığı anlaşılıyordu. Durumu –herhalde yukarıdaki odasından izleyen– Menderes de fark etmiş olmalı ki, yeniden salona girmişti. Konuşan hatipleri izliyor, notlar alıyordu. Anıt’tan sonra söz alan Fahri Belen’i daha dikkatle izledi.

Belen, daha önce belirtmiştik, emekli bir korgeneraldi. Menderes’in ilk kabinelerinde bakanlık yapmış, ama o görevden kendi isteğiyle ayrılmıştı. Parti içinde hükümetin özellikle demokratik haklar konusundaki tutumunu eleştirenler arasındaydı. Ekrem Anıt’tan sonra söz alıp kürsüye çıktı. Kısa konuştu. Hükümete bir tek soru sormak istediğini söyledi.

Sorusu şuydu:

“Silahsız bir topluluğa karşı hedef gözetmeksizin ateş etmek başka bir memleketin kanunlarında var mı?”

Başbakan: “Yunanistan’da var. Bizde olmaz”

Soruya, hükümet adına Başbakan Menderes cevap vermek istedi. Kürsüye çıktı. Dedi ki:

“BAŞVEKİL ADNAN MENDERES (İstanbul) – (...) Yunanistan’da mitingler olur; Fransa’da mitingler olur, yürüyüşler olur. Zabıta menetmek ister. Ondan sonra zabıtanın menetme tedbirine karşı gelenler olur. Ondan sonra da havadis ve haber olarak okuruz: Şu kadar yaralı, şu kadar ölü var...

Şurasını arz edeyim ki, bizim memleketimizde, kanun bu şekilde tedvin edildikten (çıkarıldıktan) sonra, inşallah kanun tatbikine lüzum kalmayacaktır. Esasen bugüne kadar yapılan nümayişlerde vâkı zabıtaya mümanaatlar (direnişler) kökünden sarsılmak istenen otoritenin zaafa uğramasındandır. Bu kanunla bu zaaf bertaraf edilebileceği için bu haller ve mümanaatlar görülmeyecek ve kanunun tatbiki lüzumu hâsıl olamayacak kanaatindeyiz Paşam.”

Ve 13. madde üzerindeki görüşmeler de, Başbakan’ın bu açıklamasıyla bitti.

Başkan İhsan Baç, 13. maddenin tümünü oya koydu: “Kabul edenler, etmeyenler, kabul edilmiştir” dedi, başka maddelere geçti.

Öteki maddelerin çoğu üzerinde söz alan olmadı. Birkaç maddenin birkaç fıkrası ile usul hükümlerinde birkaç ayrıntı değişikliği yapıldı ve sonuçta kanunun tüm maddelerinin görüşülmesi tamamlandı.

Sıra kanunun tümünün oylanmasına gelmişti. Fakat iç tüzüğe göre, oylamadan önce yasanın tümü üzerinde son görüşlerini bildirmek isteyen milletvekillerinin, başkandan söz isteme hakkı vardı. Başbakan Adnan Menderes bu imkânı kullanarak kürsüye çıktı ve “Meclis’ten çıkan gazeteciler” konusuna da değindiği konuşmasını yaptı.

“Son üç kanun memleketi anarşiden kurtardı”

O konuşmanın Meclis’ten çıkan gazeteciler bölümünü birkaç sayfa ön-cesine almıştım. Burada diğer bölümlerine değineceğim. Çünkü Başbakan o bölümlerde, iktidar partisinin demokrasi ve özgürlükler konusundaki görüşlerini bir yakın tarih yorumuyla birlikte anlatıyor. Yakın tarihimizle ilgili tartışmaların sık sık gündeme geldiği 2000’li yıllarda rahmetli Menderes’in o konudaki görüşlerinin de bilinmesinde fayda var.

Başbakan Menderes, o konuşmasında, Demokrat Parti’nin 1950 yılında iktidara geldiğinde demokratik özgürlüklere çok önem veren bir tutum izlediğini, basının, işadamlarının ve muhalefetin mümkün olan en serbest şekilde faaliyette bulunmasını istediğini bir kere daha ifade etti. Ancak bu tutumunun gerek basın, gerek işadamları, gerek muhalefet tarafından kötüye kullanıldığı, hükümetin ve Meclis’in özgürlükler konusunda aldığı önlemlerin bunun sonucu olduğu yolundaki görüşünü tekrar etti.

“Basın+işadamları+muhalefet” üçlüsü hakkındaki bu görüşlerini anlatırken, kurduğu cümleler arasında şunlar vardı:

● Basın (o zamanki deyimle matbuat) için:

“Matbuat tamamiyle mesuliyetten âri (sorumluluk dışı) olarak çalıştı. Bundan memleketimizin kayıpları büyüktür. (...) Memleketin dış münasebetlerinin ve gerekse milli menfaatlerin muhafazasında ne derecelere kadar müşkülat ihdas ettiklerini (güçlük çıkardıklarını) ve ne kadar büyük zararlara sebebiyet vermiş olduklarını ve nasıl haksız ve insafsız hareket etmiş olduklarını elbette tarih kaydedecektir.”

● İşadamları (o zamanki deyimle ticaret erbabı) için:

“Ticaret sahasındaki mesuliyetsizliklerin ise bizi getire getire nerelere kadar getirdiğini takdir edersiniz. (...) Basın hürriyeti dediğimiz mesuliyetsizlik rejiminin siperi arkasında muhtekir istediği gibi milleti soymak imkânını buldu. Vatandaşı ıstıraptan ıstıraba sevketti...”

● Muhalefet için:

“Muhalefet ise bunu en geniş şekilde istismar etmekten geri kalmadı. İktisadi düzensizlikten dolayı buhran (kriz) ve ıstırapların vücuda geldiğini, fiyat tereffülerinin (yükselişlerinin) madde yokluğunun Demokrat Parti’nin iktisadi plan ve programının yanlış olmasından veyahut plan ve programının mevcud olmamasından ileri geldiğini iddia etti...”

Başbakan, bu tablo içinde hükümetin, daha önce çıkarılan kanunlarla alınan önlemlere ek olarak o haziran ayında basın ve işadamları hakkında çıkarılan iki kanunun çok faydalı olduğunu ve o gün görüşmesi tamamlanan Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’nun aynı şekilde çok faydalı olacağını söyledi. Dedi ki:

“Kanaatimce Büyük Millet Meclisi ve Büyük Millet Meclisi’nin Demokrat Parti Grubu, son anda, memleketin tehlikenin kenarına geldiği bir zamanda isabetli müdahalesini yaptı. Ve memleketi anarşinin bütün tehlikelerinden kurtardı. Hürriyetleri masun (korumalı) bulundurmak için hürriyet nizamını kurdu.”

Başbakan’ın Meşrutiyet, 31 Mart ve Cumhuriyet yorumu

Başbakan’ın konuşmasının bundan sonraki bölümü ise, Meşrutiyet döneminden başlayan bir tarih görüşüydü. Bu konuda söylediklerinin geniş bir özetini vereyim: Sözlerinin o bölümüne 1324 İnkilabı’nı (1908 devrimini) yapanları saygıyla anarak başladı. Tutanaklardan izleyelim:

“1324 İnkilâbını yapanlar –ölenlerinin ruhu şad olsun, hayatta olanlar aziz olsunlar– bu muhterem şahısların geniş bir hürriyet iştiyakiyle (hasretiyle) işbaşına gelmiş olduklarında hiç şüphe yoktur. Onların memlekete getirdikleri geniş hürriyet, ne suretle münhedim oldu (yıkıldı), ne sebeple ortadan kalktı? Bunun üzerinde kısaca durmak, ibret verici neticeleriyle karşı karşıya kalmak olur. Volkanları, Vatanla Taninleri, türlü tahriklerle hürriyet elden gidiyor, şu oluyor, bu oluyor diyorlar. Kısa bir zaman sonra, 1324 İnkılâbını, 31 Mart İrtica Hareketi, ihtilali takibediyor ve hürriyetlerin suiistimalinden dolayı husule gelen bir sürü kargaşalıklar üzerine 1324’te getirilmesi istenen Hürriyet Nizamı perişan oluyor.”

Başbakan Menderes, bu değerlendirmesiyle, 1908’de başlayan Meşrutiyet döneminin başlattığı özgürlükler döneminin “perişan olmasına”, Volkan, Vatan, Tanin gibi gazetelerin yayınlarıyla birlikte, “31 Mart irtica hareketi”nin neden olduğunu vurguladı. Sonra milli mücadele dönemine geçerek, o dönemle ilgili görüşlerini anlattı.

“Milli mücadelemizin de iki gayesi vardır. Birisi, işgal altında bulunan memleketi kurtarmak. Bütün dünyaya karşı istiklâl ve mevcudiyetimizin tanıtılması; ikincisi ise milli hâkimiyetin tesisidir.

Milli hâkimiyetten anladığımız mâna milletin iradesinin serbest ve hür olarak memlekette hâkim olması, yani demokratik inkılâp.

İstiklâlimizi kazandık. Bu suretle birinci hedef; milli mücadelenin birinci hedefi tahakkuk etti. Yani düşmanı memleketimizden, bütün işgal kuvvetlerini memleketimizden çıkardık. Lozan sulhü ile istiklâlimizi teyit ve tespit ettik. Birinci hedef tahakkuk etti. Lehülhamt tahakkuk etti (hamdedilen gerçekleşti).”

Hepsinin nedeni hürriyetlerin suiistimalidir

“İkinci hedef hâkimiyeti milliyenin tesisi idi. Demokratik inkılâp tahakkuk ettirilebildi mi? Filhakika hâkimiyeti milliyenin tesisi (millet egemenliğinin kurulması) için çok büyük gayretler sarf edildi. Buna rağmen, İsmet Paşa’nın dediği ‘mutlakiyet idaresi’ teessüs etti memlekette.

Sebebi?.. Sebebi doğrudan doğruya hürriyetlerin suiistimalidir.”

Başbakan Menderes, bu yorumundan sonra sözünü ettiği “hürriyetlerin suiistimali”yle ilgili görüşlerini söyledi. Atatürk’e yapılan hücumları eleştirdi. O hücumlara karşı “düzenin korunması için”, ister istemez, birtakım tedbirlere başvurulduğunu söyledi. Şu cümlelerle:

“Arkadaşlarım, sene 1923; Büyük Zafer kazanılmış ve memlekette muazzam bir zaferin heyecanı ve geniş bir hürriyet havası hâkim. Daha o günlerde İstanbul matbuatının bir kısmının, zaferi bizzat milletin başında olmak üzere kazanmış olan rahmetli büyük Atatürk’e karşı kullandıkları lisanın ne şekilde olduğunu o günkü koleksiyonları tetkik etmek suretiyle anlamak mümkündür. Bütün milletin gözbebeği olması lâzımgelen büyük kurtarıcı, daha zaferin ertesi günü en ağır hücumlara hedef tutuldu. O günün hürriyet kahramanları Atatürk’e hücum ettiler.

Ondan sonra ne oldu? Ondan sonra yer yer tahrikler, yer yer kalkınmalar (kalkışmalar), isyanlar oldu. Memleket tehlikeli ihtimallere maruz kaldığı için ister istemez nizamın tesis edilmesi için birtakım tedbirlere başvuruldu. İstiklâl mahkemeleri, Takrir-i Sükûn kanunları zaruri olarak bunları takibetti.”

Başbakan Menderes, konuşmasının yakın tarihimizle ilgili bölümündeki bu değerlendirmeleriyle, Meşrutiyet dönemindeki hürriyet sınırlamalarının nedenlerinin hürriyetlerin ve özellikle basın hürriyetinin “suiistimal edilmesi” ile “31 Mart irtica hareketi” olduğunu söylüyordu.

Cumhuriyet dönemindeki hürriyet sınırlamalarının da, –“Takrir-i Sükûn Kanunu” ve “İstiklal Mahkemeleri” dahil– gene basının Atatürk’ü de hedef alan yayınlarıyla birlikte, tahriklerin, isyanların sonucu olduğunu ifade ediyordu.

Tabii, bunları belirtirken, o günkü Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu dahil, Demokrat Parti’nin aldığı önlemlerin de, o eski olaylar gibi “basın hürriyetinin suiistimal edilmesinin ve tahriklerin sonucu” olarak anlayışla karşılanması gerektiğini söylemiş oluyordu.

Ortada bir çelişki var ama...

Tabii, bununla, Demokrat Parti’nin o vakte kadar CHP’ye karşı kullandığı söylemler arasında bir çelişki ortaya çıkıyordu.

Demokrat Partili hatipler, partilerinin kuruluşundan itibaren CHP’nin 1925’ten 1945’e kadar süren tek partili iktidar dönemini kıyasıya eleştirmeye alışmışlardı. O dönemde alınan önlemleri demokrasiyle bağdaşmadığı için eleştirmişlerdi. Şimdi, kendi partilerinin aldığı demokrasiyle bağdaşmayan önlemleri, “CHP’liler de yapmıştı” gerekçesiyle savunabilirler miydi?

Ayrıca, bu, Demokrat Parti’nin de demokratik kuralları ortadan kaldırıcı önlemleri daha da ileri götürmek istediği şüphesini uyandırmaz mıydı?

Böyle bir çelişkinin, Menderes de farkındaydı. Konuşmasının yakın ta-rihimizle ilgili değerlendirmeleri içeren bölümünden sonra, o çelişkiyi gidermeye çalıştı. Demokrat Parti’nin aldığı tedbirlerin “medeni memleketlerdeki tatbikatı aşmayacağı”nı söyledi. Muhalefetteki milletvekillerinin Meclis’i terk etmesini yeniden kınadı. Onları “Dünün mutlakiyet idaresini kuran insanlar” diye suçladı. Ve dedi ki:

“Tekrar ederim. Bizim aldığımız tedbirler medeni memleketlerdeki tatbikatın dışında değildir. Bunu Türk milleti huzurunda partimiz adına ifade etmekle bahtiyarım.”

Ve o günkü görüşmeler Başbakan’ın bu konuşmasıyla tamamlanmış oldu.

Başbakan’a “hayır” diyen Meclis Başkanı

Ancak, bu tamamlamadan hemen sonra bir usul meselesi ortaya çıktı.

Toplantıyı yöneten Başkan Vekili İhsan Baç, kürsüden tasarıyla ilgili son oylamaya geçileceğini bildirirken, buna bir ekleme yaptı. Önünde bir önerge vardı.

İhsan Baç

Tokat Milletvekilidir. Meclis

Başkan Vekili’ydi. Başbakan’ın

talebini reddetti.

“Usule dair bir takrir (önerge) vardır, okuyoruz” dedi ve okudu:

“Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına,

Toplantılar ve gösteri yürüyüşleri hakkındaki kanun layihasının tümünün açık oya konulmasını teklif ederiz...”

Ertesi günkü gazeteler haberi manşetlerinde verdiler. Meclis’teki 27 Haziran 1956 günü

olayları muhalefet partileri arasındaki güçbirliği arayışlarını artıran bir etken oldu.

Teklifin imzacıları Malatya Milletvekili Nüvit Yetkin’den başlayıp Kars Milletvekili Kemal Güven’le tamamlanan CHP’li 15 milletvekiliydi.

(“Açık oy”u, yeri geldikçe hep anlatırım. Burada özetleyerek hatırlatayım: El kaldırarak oylama yerine, milletvekillerinin adlarının yazılı olduğu oy pusulalarının sepete atılmasıyla uygulanan oylama biçimidir. Önemi şuradadır:

El kaldırarak yapılan oylamada, kimin ne şekilde oy kullandığı tutanaklara geçmez. Zaten oy kullanan yüzlerce kişiye bakarken, kimin el kaldırıp kimin kaldırmadığının fark edilmesi de kolay olmaz. Ayrıca “kabul” oyları ile “ret” oylarının sayısı da belli olmaz.

Açık oylamada ise hem “kabul”lerin, hem “ret”lerin sayısı belli olur, hem de kimin neye oy verdiği tutanaklara geçer. İsteyenler bakıp görebilir. Ama Bütçe Kanunu gibi özellikleri olan kanunların dışında açık oylamaya gidilmesi için, bunu 15 milletvekilinin bir arada istemesi veya başkanlığa o konuda 15 imzalı bir önerge vermesi gerekir.)

Demokrat Parti’nin salonda bulunan yöneticileri, tabii, önergeden memnun olmadı. Gerçi muhalefet milletvekilleri salonda yoktu. Sonuç nasıl olsa tasarının, salondakilerin oybirliğine yakın bir çoğunluğuyla kabul edildiğini gösterecekti. Ama bunun iki sakıncası vardı.

Biri şuydu: O sırada orada olup oylamaya katılacak olan DP’lilerin sayısı azdı, sonuç açıklanınca bu ortaya çıkacaktı.

İkincisi: DP’de parti içi muhalefet yapanlardan katılmayanların tutumu üzerinde yorumlar yapılacaktı.

Başkan İhsan Baç’ın o önergeyi okuması bitince, muhalefetsiz salonda, buna itiraz sesleri yükseldi. İtiraz edenler “Önergeyi verenler burada yok” diyorlardı. Ama o zamanki iç tüzükte böyle bir önergeyi başkanlığa verenlerin o sırada salonda bulunmasını gerektiren bir kural yoktu. (Öyle bir kural daha sonraları konulacaktı.)

Bazı milletvekilleri, tüzükte öyle bir kural olmasa da, başkandan önergeyi oya koymamasını istiyorlardı. “Başkan öyle bir yorum yapabilir, önergeyi işleme koymayabilir” diyorlardı. Bunu kürsüden anlatmak için “Usul hakkında söz” istiyorlardı. Başkan bunu kabul etmiyordu.

O sırada beklenmedik bir şey oldu. Usul hakkında söz isteyenlere Başbakan Menderes de katıldı. Ve bir tartışma başladı.

Başbakan: “Bu taktiktir, kabul etmeyin”

Başkan: “Tüzük sarihtir”

O tartışmayı, tutanaklardan aynen alalım:

REİS – Efendim, Dahilî Nizamnameye göre 15 arkadaş teklif ettiğinden açık oya koymak mecburiyeti vardır.

SUAT BAŞOL (Zonguldak) – Takrir sahipleri burada yoklar. Bu olmaz.

REİS – Dahilî Nizamnamede hüküm vardır, lâyihayı açık oylarınıza arz ediyorum.

BAŞVEKİL ADNAN MENDERES (İstanbul) – Muhterem arkadaşlar, bir siyasi taktik karşısında olduğumuz ve bu siyasi taktiğin itiyat (alışkanlık) haline geldiği aşikâr. Demokrat Parti Meclis Grubu’nda onun kararlarına iştirak edip de reyine iştirak etmeyecek bir kimsenin bulunması bahis mevzuu değildir. Bu, siyasi bir tehdit ve taktikten ibarettir.

Bunu böylece kaydettikten sonra şunu kaydetmek isterim; eğer bu takrir Amerika’da seyahatte bulunan 15 milletvekili tarafından gönderilmiş olsaydı cayi kabul (kabul edilmesi gerekli) bulunup tatbika konulacak mı idi? Sayın Reisimizden Nizamname bakımından bu hususun hallini rica ederim. (Bravo sesleri, alkışlar).

REİS – Tüzük sarihtir (açıktır), 15 mebusun tahrirî ve şifahi (yazılı ve sözlü) talebi ile açık reye konulur. Burada bulunup bulunmaması mevzuubahis değildir. (Salonu terk ettiler sesleri). Binaenaleyh lâyihayı açık oyunuza arz ediyorum.

(Afyon seçim çevresinden itibaren oy toplanmaya başlandı).

REİS – Rey vermeyen arkadaş var mı? Rey toplama muamelesi bitmiştir.

(Oyların sayılmasından sonra)

Toplantılar ve gösteri yürüyüşleri hakkındaki kanuna (283) arkadaş rey vermiştir. (281) kabul ve (2) ret vardır. Muamele tamamdır. Lâyiha (281) reyle kanuniyet kesbetmiştir.

Cuma günü saat 15’te toplanılmak üzere inikadı kapatıyorum.”

Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu görüşmeleri ve oylanması böylece bitti. (Ret oyu veren milletvekillerinden ikisi de “bağımsız” milletvekiliydi. Meclis’e Demokrat Parti listesinden girmişlerdi ama, DP üyesi olmamışlardı. DP Grubu toplantılarına katılmıyorlardı. Daha önce belirtmiştim, o zamanlar siyasi partilerin az sayıda milletvekilliği için uyguladıkları böyle bir “parti listelerinde bağımsız aday gösterme” usulü vardı. Ret oyu veren milletvekillerinden biri gazeteci meslektaşımız, Konya Milletvekili Sabahattin Sönmez, öteki, kapatılan Millet Partisi’nin eski başkanlarından Manisa Milletvekili Hikmet Bayur’du.)

Oylamanın sonucu, DP yöneticilerinin tahmin ettiği gibi, kendileri için iç açıcı değildi. Meclis’te o sıradaki DP’li milletvekili sayısı 480 civarındaydı. (1954 seçiminde o sayı 502’ydi. Başta Hürriyet Partisi’ne geçenler olmak üzere, ayrılanlar olmuştu. Bazısının durumu belirginleşmemişti).

480 sayısını esas alırsak, DP’nin 480 milletvekilinden yaklaşık 200’ünün o günkü oylamaya katılmadığı anlaşılıyordu. Oysa o toplantıda hem Cumhurbaşkanı Bayar’ın, hem de Başbakan Menderes’in çok önem verdiği bir tasarı görüşülmüştü.

Kısacası: Alınan sonuç, Demokrat Parti’deki iç sorunların azalmadığının yeni bir göstergesiydi.

O birleşime başkanlık yapan Meclis Başkan Vekili DP’li İhsan Baç ise, iç tüzüğe aykırı bulduğu bir talebi, Başbakan’dan gelmesine rağmen, hiç tereddüt etmeden reddetmişti ki, bunun Demokrat Parti’nin o sıralardaki koşullarına göre çok riskli bir davranış olduğu belliydi. Nitekim İhsan Baç bir dahaki Meclis Başkan Vekilliği seçimine katılmayacaktı.

Meclis kartlarımızın iptali

Gelelim, biz o günkü Meclis’te bulunan, sonra locadan ayrılan gazetecilerin durumuna...

Demokrat Parti yönetiminin, o günkü toplantısının kapanışından sonra, hemen bu konuyla meşgul olduğu anlaşılıyor.

Haberi, o akşamın geç saatlerinde biz de öğrendik: O gün Meclis’teki gazeteciler locasından çeşitli nedenlerle ayrılanlardan en azından bir kısmının, Meclis’te gazetecilik yapmalarına artık izin verilmeyecekmiş. Kartları iptal edilecekmiş...

Bu haber bir gün sonra ciddileşti. Meclis Başkanlığı ile Basın Yayın Genel Müdürlüğü işbirliği yapıp o kararı uygulamaya geçirdiler.

Hepimizin gazetelerinin yönetimlerine Basın Yayın Genel Müdürü’nün imzasıyla birer yazı gönderildi.

O gazetecilerin sayısı 11’di. Gazetelerinin isimleriyle kendi isimleri şöyleydi:

Muhalefetin o günkü Meclis birleşimini topluca terk

etmesi, ertesi günkü Tercüman’ın manşetindeydi.

Tercüman, ayrıca, biz 11 gazetecinin başına gelenlere

de manşetin altında yer vermişti.

Hürriyet: Seyfettin Turhan. Tercüman: Altan Öymen, Aydın Köker. Dünya: Oktay Ekşi, Güngör Yerdeş. Vatan: Kemal Bağlum. Forum: Nilüfer Yalçın. Ulus: Haluk Tuncalı ve o sıradaki gazetelerini hatırlayamadığım gazetecilerden Erdoğan Örtülü ile Coşkun Bölükbaşıoğlu.

Tercüman’ın İstanbul’daki yönetimine benimle ve Aydın Köker’le ilgili olarak gönderilen yazının ve ona gazete yönetimince verilen cevabın metnini buraya alıyorum. Yazıyı o zamanki Basın Yayın Genel Müdürü Muammer Baykan imzalamıştı. (Sonradan Çanakkale’den DP milletvekili olacaktı).

Tercüman, mektubu manşetinin altından bir açıklamayla birlikte yayınlamış, arkasına da Tercüman’ın cevabını eklemişti.

Gazetenin açıklaması şu başlık altındaydı:

“B.Y.U. MÜDÜRÜNÜN ÇOK GARİP BİR MEKTUBU

Bu nev’iden suallere maruz kalmayı kendimiz için ağır bir muamele kabul ederiz.”

Muhabirlerimiz hiçbir kasde makrun (kasıtla ilgisi) olmaksızın, zabıtları temin etmek maksadiyle dinleyiciler locasını terkettiklerini, gazetelere gönderdikleri yazılarda ifade etmişlerdir. Meclis’te vuku bulduğu iddia edilen hareketin tahkikatını yapmak bize düşen bir vazife değildir ve eğer böyle bir tahkikat herhangi bir netice verecekse, bu tahkikatın da muhatabı, doğrudan doğruya şahsen muhabir arkadaşlarımızdır.

Basın Yayın Umum Müdürü’nün, garip suallerinden ne gibi bir maksat güttüğünü doğrusu anlamakta müşkülât (güçlük) çekmiş bulunuyoruz. Bu vesile ile iddia edilen bir nizamsızlığı tahrik gibi üzerimize bir suç yükseltilmek isteniyorsa, bundan biz ve diğer arkadaşlarımız çok uzaklarda bulunmakta olduğumuzu söylemeliyiz ve böyle bir suale muhatap olmayı da kendimiz için ağır bir muamele telâkki ederiz.

İbretle okunacak bu mektup ve cevabımız aşağıdadır.

Bu açıklamanın altında Basın Yayın Genel Müdürü’nün mektubunun tam metni yer alıyordu.

Basın-Yayın ve Turizm Umum Müdürü’nün mektubu:

Gazetenizin Parlamento muhabirleri Altan Öymen ve Aydın Köker’in 27/6/1956 Çarşamba günü samiin (dinleyicilerin) locasında gazetecilere tahsis edilen mahalden, Meclis müzakeratını (görüşmelerini) takip ettikleri sırada Türkiye Büyük Millet Meclisi Dahili Nizamnamesi’nin 216’ncı maddesinin 2.’ci fıkrasında münderiç (bulunan) nizamnameye aykırı harekette bulundukları görüldüğünden aynı fıkra hükmü gereğince Meclis’ten dışarıya çıkarıldıkları ve adları geçenlere bir daha Meclis müzakeratının takip ettirilmeyeceği Türkiye Büyük Millet Meclisi İdare Amirliğince Umum Müdürlüğümüze bildirilmiştir.

Altan Öymen ve Aydın Köker’in bu hareketlerini evvelce verilmiş talimatınız gereğince yapıp yapmadıklarının, aksi halde bu hareket tarzlarını tasvip edip etmediğimizin ve tezelden gazetemiz adına Türkiye Büyük Millet Meclisi müzakerelerini takip edecek yeni muhabirlerinizin isminin bildirilmesini rica eder, saygılarımı sunarım.

Gazetenin cevabı da “Bu da gazetemizin cevabı başlığı”yla yayınlanmıştı. Şöyleydi:

Özel 1782, Genel 4701 sayılı tezkerenize cevaptır:

Altan Öymen ve Aydın Köker’in Meclis içtüzüğünün 216’ncı maddesini ihlâl ettikleri iddiası ile ve dolayısıyla Büyük Millet Meclisi’ne alınmayacaklarını bildiren tezkerenizde, Altan Öymen ve Aydın Köker’in bu hareketlerini evvelce verilen talimatımız gereğince yapıp yapmadıkları, aksi halde ise bu hareket tarzlarını tasvip edip etmediğimiz de sorulmaktadır.

İstanbul’da intişar eden bir gazetenin Meclis müzakerelerinin ne çeşit bir seyir arzedeceğini evvelden kestirecek kerameti olamayacağı cihetle makamımızın selahiyet ve hududunu çok aşan sualinizi ihtiva eden tezkereniz, elimizde, ancak garip bir zihniyetin esef verici vesikası olarak kalacaktır.

Muhabirlerimizin yaptıkları iddia olunan hareketleri tasvip edip etmemek mes’elesi de ne sizi ve ne de dünyadaki mevcut kanuni mevzuatın hiçbirini alâkadar etmeyen bir içduygu mes’elesidir. Çok şükür Türk vatandaşı, yüreğindeki hislerinden dolayı hesap vermek mevkiinde değildir.

Cevaben arzolunur.

Cevap ve Cihad Baban

Tercüman’ın gerek konuyla ilgili açıklaması, gerekse Basın Yayın Genel Müdürü’ne cevabı, belli ki, Cihad Baban’ın elinden çıkmıştı.

Ben Baban’ın Meclis’teki gazetecilere uygulanan işleme kızdığını biliyordum. Ama tepkisinin şeklinin de, içeriğinin de bu kadar direkt ve etkili olacağını tahmin etmemiştim. Bundan çok memnun olduğumu burada da söylemeliyim.

Cihad Baban, bir süre sonra gazetenin öteki ortaklarının aralarında anlaşıp onu ortaklıktan çıkmaya zorlamalarından sonra Tercüman’dan ayrılacaktı.

Bu gelişmenin nedeni, Baban’ın Demokrat Parti yönetiminin tutumuna karşı uyarılarını sürdürmesiydi. Uyarılarının öncelikli konusu, Demokrat Parti’nin –son Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu gibi– kanunlarda da kendini gösteren otoriter tutumunu sürdürmesiydi.

DP yönetimi, Baban’ın uyarılarından rahatsız oluyordu. Anladığım kadarıyla, o rahatsızlığını, gazetenin diğer ortaklarına da, malum usullerle anlatıyordu. Onlarda “Şu Cihad Baban’dan kurtulsak ne kadar rahat ederiz” düşüncesinin uyanmasını teşvik ediyordu.

Bu sürecin sonucunu daha sonra anlatacağım. Ama Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’nun Meclis’ten çıkışından sonraki günlerde, ben de, Aydın da, mensubu olduğumuz gazetenin bize duyduğu güvenden gurur duyan iki gazeteciydik.

Artık Meclis’e biz ikimiz giremeyecektik. Meclis muhabirliğini, meslekte daha çok yeni olduğu halde Örsan yapacaktı.

Ayrıca, Meclis muhabiri olup da son olayda yasaklanmayan arkadaşlarımızın çoğu, bizimle tam bir dayanışma içine girmişlerdi. Kendi haberlerini daktiloyla yazarken –o zamanki usule göre– aralarına kopya kâğıdı koydukları birkaç kâğıda birden yazıyorlardı, birini bize veriyorlardı.

Tabii, bu dayanışma Meclis’teki rutin haberler içindi. Meclis dışındaki siyasetle ilgili özel haberler için aramızdaki atlatma yarışı devam edip gidiyordu.

Hatta bu durumda özel haber konusunda eskisine göre daha avantajlı gibiydik. Çünkü, bize yapılan muameleyi çok haksız bulan bazı milletvekilleri, bizim gönüllü yardımcılığımızı yapmaya başlamışlardı. Aralarında iktidar partisi milletvekilleri de vardı.

Ayrıca, Meclis muhabirliğini Meclis’te yapmanın avantajları da vardı ama, orada geçen vaktin büyük kısmı da rutin haberlere giderdi. Özel haber aramaya vakit bulmak güç olurdu.

O sırada bizim o güçlüğümüz ortadan kalkmıştı. Meclis’teki rutin işlere ayıracağımız vakti, rutin dışı konulara ayırabiliyorduk.

“Muhalefetin işbirliği”nde bir “atlatma”

O arada öyle bir şey oldu ki, o dönemin en önemli konularından birinde, Tercüman bürosu olarak tüm basının önüne geçtik.

Konu, bu bölümün başında değindiğimiz “muhalefet partileri arasında işbirliği” konusuydu.

Bizim Tercüman’ın Ankara kadrosundan Aydın Köker ile Örsan Öymen, o işin ipucunu yakalamışlardı.

Bir gün foto muhabiri arkadaşımızı da aldılar, gittiler. Üç partinin genel başkanlarının gizli bir toplantı yaptıkları evi buldular. Kapıyı çalmadılar. Evin dışında bir yerde beklediler. Gelenlerin fotoğraflarını, evden çıkarken çektiler.

Meclis muhabirliğimizin kaldırılmasından sonra Meclis dışı siyasi olaylara ağırlık verdik.

Ve “atlatma haberler” yakalamaya başladık. Biri muhalefet partileri arasındaki gizli bir

“işbirliği” toplantısıydı.

Görüşme yeri, CHP Genel Sekreteri Kasım Gülek’in Bahçelievler’deki bahçe içindeki eviydi. Buluşma yeri olarak kullanılacağı kolay kolay akla gelmezdi. Belli ki, üç partinin yetkilileri, o temasları epey önceden beri yapıyorlardı. Ama bunu gizli tutmayı başarmışlardı.

Bunun haberiyle birlikte fotoğraflarının yayınlanmasından sonra, o vakte kadar o temasları gizli tutan parti sözcülerinin bu tutumlarını sürdürmeleri mümkün olmayacaktı.

Haber, iktidar basınında, tahmin edilebileceği gibi o iki parti için “İşte CHP’ye teslim oluyorlar” gibi yorumlara yol açtı. Muhalefet basınında “Niye itiraz ediyorsunuz, elbette buluşacaklar. Demokrasinin yok edilmesine, birlikte karşı çıkacaklar” diye savunuldu.

Ancak iktidar basınında bu gelişmeyi eleştirmekle yetinenlerin yanında, buna karşı önlem alınmasını isteyenler de vardı. Muhalefet partilerinin işbirliği yapması demokratik değildir” gibi tezler ortaya çıktı. Ve o işbirliğini engellemek için tedbirler aranmaya başladı.

15

Kaynayan Avrupa

1956 Avrupası’nda bir gezi – Stalin gözden düşünce portrelere

ne olacak? – Don Camillo’yla Peppone’nin diyologları

– Macaristan’da ihtilal veya isyan – Mısır’a üçlü saldırı

– Üçüncü Dünya Savaşı mı çıkacak?

Macaristan’daki olaylar, Batı Avrupa’nın her gazetesinde, dergisinde birinci haberdi.

Fotoğraftaki derginin de... Başlık: Hayatımız özgürlük için feda olsun...

Evet... Basına, demokrasi dönemimizin en ağır yaptırımları...

İktisadi hayata, İkinci Dünya Savaşı dönemindeki “Milli Korunma” önlemleri..

Ve nihayet, siyasi partilere, derneklere ve her türlü sosyal harekete, toplantı ve gösteri yasakları...

Demokrat Parti iktidarı, 1956 yılının Haziran ayında, o konularda hazırladığı üç yasayı da çıkarmıştı.

1956 yılının geri kalan altı ayı ile 1957 yılının ilk on ayı, bu yasaların neden olduğu gerginliklerin tırmanmasıyla geçti.

Tabii, bir de, daha önce çıkarılan başka yasalar vardı. Onların da uygulanmasına devam edildi. Özellikle Yargı’ya ve üniversiteye, hadlerini bildirmek için çıkarılan yasalar...

Yargıtay’ın –başkanı dahil– bir kısım üyeleri re’sen emekliye sevk edildi. Yani topluca işten çıkarıldılar.

İstanbul ve Ankara Üniversitelerinden profesörler, doçentler, ya vekâlet emrine alındılar, ya da çeşitli baskılarla istifaya zorlandılar...

O arada CHP Genel Sekreteri Kasım Gülek bir yıl hapse mahkûm edildi. CMP Genel Başkanı Osman Bölükbaşı’nın dokunulmazlığı kaldırıldı.

Bu ve benzeri işten çıkarmaların ve basın suçları ile siyasi suçlarla ilgili mahkûmiyet kararlarının nasıl ve hangi nedenlerle gerçekleştiğini, artık uzun uzun anlatmaya gerek yok. Bütün bunların ortak bir gerekçesi vardı: İktidarın icraatını eleştiriyorlardı. Bunu doğrudan doğruya yapmaları da gerekmiyordu. Eleştirileri dolaylı da olsa, henüz “hazırlık” aşamasında da olsa, bunun önleminin alınması gecikmiyordu.

Yargıtay Başkanı Baha Arıkan ile üyelerinin “suç”u, kendi aralarında bir toplantı yapıp, çıkarılan kanunlar üzerinde görüşmek, sonra da eleştiri ve önerilerini Adalet Bakanı’na iletmek istemeleriydi.

Adalet Bakanı Prof. Hüseyin Avni Göktürk, Yargıtay Başkanı ve üyelerinin bunu yapmalarının, yetkilerinin sınırını aşmak olduğu görüşündeydi. Onları derhal emekliye ayırıp işlerini sona erdirmeyi tercih etti.

Bu, artık kolaydı. Emeklilik kanununda 1954’te yapılan değişiklikten sonra Adalet Bakanı, “görülen lüzum üzerine” diye bir yazı yazdırıp imzalayarak ilgiliye gönderince, işlem tamamlanıyordu.

Üniversite öğretim üyelerini işten uzaklaştırma yollarından biri “vekâlet emri”ne almaktı. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dekanı (benim de hocam ve nikâh şahidim) Prof. Turhan Feyzioğlu, fakültenin açılış gününde Mülkiyelilere “Nabza göre şerbet veren idareciler olmayın” tavsiyesinde bulunmuştu.

Gerçi Feyzioğlu bunu, hiçbir siyasal harekete atıfta bulunmadan genel bir ilke olarak söylemişti ve o genel ilkeleri ifade etmek, adı üstünde, “Siyasal Bilgiler” Fakültesi hocalarının asli göreviydi. Ama bu, iktidarın onun hakkında soruşturma açtırmasına yetti. Sonuçta Feyzioğlu, o sırada Ankara’da çıkan Forum dergisine yazı yazması da gerekçe gösterilerek vekâlet emrine alındı. (Yani işine, yeni bir emre kadar son verildi.)

Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde görev yapan Aydın Yalçın, Coşkun Kırca, Şerif Mardin gibi öğretim üyeleri, o “vekâlet emrine alma” kararına karşı çıktılar. Bu gelişmenin sonunda Feyzioğlu da, onlar da görevlerinden istifa etmek zorunda kaldılar.

İstanbul Üniversitesi’nde de, Anayasa Hukuku Profesörü Hüseyin Naili Kubalı bir dersinde “siyasi” sözler söylediği iddiasıyla “bakanlık emrine” alınmıştı. İşlediği “suç”, o derste “devletin olağanüstü hallerde bile hukukun üstüne çıkamayacağı”nı anlatmasıydı.

Kubalı’nın vekâlet emrine alınması kararı bir süre sonra kaldırılacaktı ama, o vakte kadar hem derslerine giremeyecekti, hem de pasaportunun uzatılması önlendiği için davetli olduğu uluslararası toplantılara katılamayacaktı.

Basının durumuna gelince... 1954’te çıkarılan kanunlara göre mahkûm olan gazetecilerin hapiste yatmaları devam ederken, yeni açılan davalar, tabii, 1956’da çıkarılan kanunların çok daha ağır hükümlerine göre açılıyordu. İstanbul’da Sultanahmet’teki cezaevi ile Ankara’da Cebeci’deki cezaevinin Hilton Koğuşu’ndaki gazetecilere, giderek yenileri eklenecekti...

CHP’nin Genel Sekreteri Kasım Gülek, milletvekili değildi. O yüzden tutuklanabiliyor,

hakkında açılan davalardan mahkûm ediliyordu... 1957 seçiminde milletvekili seçilince o

durumdan kurtulacaktı...

AKİS dergisi hakkında açılan davalarda Metin Toker’e ek olarak Yazıişleri Müdürleri Yusuf Ziya Ademhan, Tarık Halulu, Kurtul Altuğ, Ulus gazetesi hakkında açılan davalarda Ülkü Arman, Beyhan Cenkçi, Şinasi Nahit Berker Ankara Hilton’un devamlı “misafir”leri haline gelecekti... İstanbul’da “gazeteci mahkûmlar” grubuna da Naim Tirali’den, 70 yaşındaki Ahmet Emin Yalman’a kadar birçok gazeteci katılacaktı.

Siyasetçiler hakkındaki davaların da hem sayısı artıyordu, hem de hüküm giydikleri cezaların süresi...

CHP’nin Türkiye’nin birçok yerindeki il ve ilçe yöneticileri hakkındaki davalara artık, partilerin merkez yönetimindeki en yüksek yöneticileri hakkındaki davalar da ekleniyordu.

CHP Genel Sekreteri Kasım Gülek’e açılan ve bir yıllık hapis cezasıyla sonuçlanan dava Yargıtay’daydı. Sonucu bekleniyordu. Kasım Gülek milletvekili değildi. Karar onaylanırsa hapse girecekti.

Cumhuriyetçi Millet Partisi’nin (CMP – Türkiye Köylü Partisi’nin katılmasından sonraki adıyla CKMP) Genel Başkanı Osman Bölükbaşı milletvekiliydi. Ama hakkındaki “fezlekeler”in Meclis’te görüşülmesinden sonra dokunulmazlığı kaldırılınca tutuklanacaktı. Tahliye edilecek, sonra tekrar tutuklanacaktı. Hapiste yatacaktı. 1957 seçimlerine kadar cezaevinde kalacaktı.

Cumhuriyetçi Millet Partisi Genel Başkanı Osman Bölükbaşı milletvekiliydi ama, bu, onu

hapse girmekten kurtarmadı. Meclis içinde söylediği iddia edilen sözlerden suç olduğu

öne sürülerek, dokunulmazlığı kaldırıldı. Tutuklanıp cezaevine sokuldu.

(Ama şunu da belirtmek gerekli: Hapiste de olsa milletvekili seçilen kimsenin artık hapiste tutulamayacağı, o zamanın –demokrasinin koşullarını bir türlü kabul edemeyen– kadrolarında bile, kimsenin karşı çıkmadığı bir kuraldı. Bölükbaşı, birkaç hafta sonra mahkeme kararıyla tahliye edilecek, Meclis’e gidip yeminini edecekti.)

Tercüman’daki “değişim”

Özetle: 1956’nın son altı ayı ile 1957’nin –Ekim sonuna kadarki– on ayı, demokrasi ve özgürlükler açısından çok tartışmalı olaylar içinde geçecekti.

Bunların hepsini ayrıntılarıyla anlatmak, benim için mümkün. Ama onu bu kitabın içine sığdırmak mümkün değil.

Yeri geldikçe bazı örnekler vererek sözü 1957 seçimine getireceğim. Ama önce gene biraz kendi durumumdan söz edeyim.

Bir önceki bölümde değindim: Ankara temsilcisi olduğum Tercüman, özellikle Basın Kanunu’nun çıkışından sonra, hükümetin politikalarına karşı eleştirel bir tutum almıştı. O tutumun oluşturucusu ve uygulayıcısı, gazetenin beş ortağından biri olan ve başyazarlığını da yapan gazeteci Cihad Baban’dı. Zaten o sırada gazeteci olup da hukuka ve demokrasiye biraz önem verenlerin başka türlü bir tutum almaları kolay değildi.

Baban da, anlatmıştım, hem gazeteciydi, hem hukukçuydu, hem de politikada tutarlı kalmaya çalışan bir milletvekiliydi. Demokrat Parti’nin muhalefet döneminden beri “demokrasi davası”na sahip çıktığı gerekçesiyle o partiye destek vermişti: Demokrasi ve hürriyetler adına yüzlerce yazı yazmıştı. 1946 yılında o partinin listesinden –önce bağımsız olarak– Meclis’e girmişti. Daha sonra partiye de katılmıştı... Üç dönemdir milletvekiliydi. Ama kendisini bazı Hürriyet Partililerin de deyimiyle, “1946 demokratı” görüyordu. DP’nin özellikle son politikalarını hem parti içinde eleştiriyordu, hem de gazeteci olarak yazdığı başyazılarıyla...

Gerçi o başyazılardaki üslubu gene de dikkatliydi. DP’nin yöneticilerini gücendirmemeye çalışıyordu. Ama özellikle son sıralarda, DP yöneticileri artık, gazetelerdeki en ılımlı eleştirilere bile tahammül edemez hale gelmişlerdi. Hele o eleştiriler, kendi saflarındaki arkadaşlarından gelirse, o tahammülsüzlükleri daha da artıyordu.

Baban’ın ’daki ortaklarına bu şikâyetler bildirilmişti. Çoğu işadamı olan o ortaklar da “Baban”sız bir gazetenin sahibi olmanın, kendilerini daha rahat ettireceği sonucuna varmışlardı.

O sonucun nasıl oluştuğunun ayrıntılarını bilmiyordum. Ama haberler o sonucun kesin olduğu yolundaydı.

Baban ne yapacak?

Bunu bir gün Ankara’daki büromuzdayken duyduk. Hemen Cihad Baban’ı telefonla aradım. İstanbul’daymış. Buldum. Haberi doğruladı. Açıklanması bir süre sonra olacakmış.

– Ankara’ya gelince görüşürüz, dedi.

Bir-iki gün sonra geldi, görüştük.

Çok canı sıkılmıştı. Karar, onun bir dış gezide bulunduğu sırada alınmıştı. Seyahatten döndükten sonra, ortakları bunu ona, “kendilerinin ne kadar müşkül durumda olduğunu” belirterek bildirmişlerdi. Yani, eğer Cihad Baban’la yollarını ayırmazlarsa, gazetenin istikbali tehlikeye girecekmiş. Hükümet çevrelerinden aldıkları izlenim oymuş.

Tabii, daha önce anlattım, o dönemde gazetenin kâğıt tahsisinden, döviz tahsisine kadar birçok sorununun çözülmesi de hükümetin elindeydi, çıkmaza girmesi de...

Ayrıca, çoğu ticaretle uğraşan öteki ortakların da kendi işleriyle ilgili sorunları var. Onların da çözülmesi veya çıkmaza girmesi, gene hükümetin elinde...

Gerçi öyle de olsa, gazetenin de hem tirajı var, hem ortakların daha dirençli olmalarının imkânı var. Ama o imkânı kullanarak direnmeyi göze alan olmamış, o karar alınmış.

Sonuç: Cihad Baban ayrılacak. Gazete de, tabii, o zamana kadar sürdürdüğü bağımsız ve tarafsız davranma gayretlerini bırakacak... Hükümeti memnun edecek bir çizgiye geçmeye çalışacak...

Baban’ın Meclis’te milletvekilliği devam ediyor. Tabii, artık Demokrat Parti’den ayrılacak. Ama bunu, partideki son görüşmelerini yapıp, son sözlerini söyledikten sonra yapmak istiyor.

Gazeteciliğine, mutlaka başka bir şekilde devam etme kararında. Ama bunu nasıl yapacağını daha sonra belirleyecek. Herhalde yeni bir gazete çıkarma olanağını araştıracak...

Ben ne yapacağım?

Bu, tabii benim için çok can sıkıcı bir olaydı. Beni ’a alan da, çalışmalarımı destekleyen de Cihad Baban’dı. Zaten gazetenin temel direği oydu.

O ayrılmadan sonra, ’ın o zamana kadarki canlılığını devam ettirmesi mümkün değildi. Hele eğer, yayın politikası tamamen değiştirilecekse ki, değiştirileceği besbelliydi, o zaman benim gazetenin Ankara temsilcisi olarak rahat çalışabilmem de kolay değildi...

Doğru olan benim de o gazeteden ayrılmamdı.

Bunu Cihat Bey’e söyledim.

– Yok, dedi. Hemen karar vermeye kalkma... Ben gazeteciliğimi sürdürürsem mutlaka beraber çalışacağız... Tabii, senin de işine gelirse. Ama benim de ne yapacağım henüz belli değil. Biraz daha bekle... Tabii, yeni durum açıklanınca ’ın patronları seninle de konuşacaklardır. Onu bekle. Biz irtibat halinde kalalım...”

Ayrıca bazı şeyleri hatırlattı. ’ın Ankara bürosunun yarısı, malum, bizim Aysel’le oturduğumuz “ev”di. Gazetenin lojmanıydı. ’dan ayrılınca oradan da çıkmamız gerekecekti.

Bunlar, tabii, doğruydu. Ama Cihat Bey’in gazeteden ayrılmasından ve gazetenin politika değiştirip iktidara yaklaşmasından sonra orada çalışmaya devam etmem de beni rahat ettirmeyecekti.

Yani çok sıkıntılı da olsa, Cihat Bey’in “bekle” tavsiyesine uyarak beklediğim süre içinde, yeni bir iş olanağı aramaktan başka çarem yoktu.

Aysel Amerika’ya...

O bekleme süreci içinde, benim iki kişilik ailem içinde bir gelişme oldu.

Maliye Bakanlığı, bakanlığa bağlı kadrolarda çalışan genç elemanlarından birkaçını 11 aylık bir süre için Amerika’ya staja gönderme kararını almış. Bunun için bir değerlendirme yapılmış. O birkaç kişiden birinin Aysel olmasına karar verilmiş.

Karar, tabii, Aysel’in kararına göre uygulanacak. “Giderim” derse gidecek. “Gidemem” derse gitmeyecek. Ama gitmesi, tabii, genç bir memur için çok avantajlı. Aysel’in İngilizcesi zaten iyi. Fakültede dört yıllık dil dersini bir yılda bitirmişti. Ama o dili daha ilerletecek... Mesleğiyle ilgili dersler görecek, uygulamalar izleyecek.

Peki, ben ne olacağım?..

Soru gerçekçi ama, Aysel’e o soruyu sorup “Hayır, gitmemelisin” demek de çok bencil bir davranış... Öyle davranmak Aysel’e karşı büyük bir haksızlık olur. O haksızlığı ne o unutabilir, ne ben unutabilirim.

Üstelik, –Amerika bir yana– herhangi bir Batı ülkesine gidip bir yıla yakın bir süre kalmak, 1950’li yıllarda kolay bir şey değil. Hele öyle dolmuş taşmış serveti olanlar dışında, maaşa bağlı sade vatandaşlar için hiç kolay değil.

Ya devletin böyle bir imkânı önünüze çıkacak, ya da Milli Piyango bileti alacaksınız, buna yetecek ikramiye çıkacak...

Aysel kendisiyle ilgili bu kararın ona bildirildiği günün akşamında eve gelip o haberi verince, bütün bunların aklımdan geçmesi kısa sürdü.

– Çok iyi, dedim, tebrik ederim, böyle bir şey herkese nasip olmaz. Belki ben de bir yolunu bulup gelirim. Gelemezsem bile mektuplaşırız...

Amacım, benim durumumu düşünüp üzülmemesini sağlamaktı. Ama galiba, bir hata ettim. Bunları, durumdan şikâyetçi olmadığımı göstermeyi hedefleyen bir poz verme gayretiyle söyledim.

Herhalde o pozu vermekte fazla başarılı olmuşum ki, Aysel benim bu işten gerçekten çok memnun olduğum sonucuna vardı. Ve sordu:

– Yani gitmemi mi istiyorsun?..

Oysa o “gitmeme” kararına varmak üzereymiş. Ama benim o şekilde davranmam üzerine hayal kırıklığına uğramış.

Artık “madem öyle, o zaman böyle” deyip gitmekten başka çaresi kalmamış.

Bunları işittikten sonra anladım evlilik tecrübesi azlığından kaynaklanan hatamı... Durumu düzeltip onu samimiyetime inandırmam epey vakit aldı.

Sonuç: Aysel Amerika’ya gitmek için hazırlıklarını hızlandırdı. Ben de, o 11 ayın bir-iki ayı için, bir yolunu bulup Amerika’ya gidebilir miyim hesabı yaptım. Bunu yapabilirsem, o ayrılık süresini biraz olsun kısaltmış olacaktım...

Zaten Tercüman’dan ayrılırsam, yeni bir işe girmeden önceki zamanımı, öyle bir geziye ayırabilirdim. Biraz borçlanırdım. O gezinin finansmanını sağlayabilirdim.

O yılın sonbaharında bir gün Aysel’i Ankara’da Esenboğa Havaalanı’ndan uğurladık. Havaalanında annem, babam, kardeşlerim, Aysel’in annesi, babası kardeşleri vardı.

Üç sorun: Pasaport, döviz ve vize...

O zamanki havayolları imkânlarıyla Amerika’ya uçuş, aktarmalı olarak 36 saat kadar sürüyordu. Aysel, Türk Hava Yolları’yla İstanbul’a uçacak, oradan Pan American uçağıyla Roma’ya ve İngiltere’nin Atlantik’teki bir havaalanına iniş-kalkış yapıp New York’a varacak, oradan da Washington’a geçecekti. Washington’da bir hafta kalıp oradan Tennessee Eyaleti’nin Nashville şehrine gidecekti. Oradaki Vanderbilt Üniversitesi’ndeki ders programına katılacaktı. Üniversitenin yurdunda kalacaktı.

Haberleşmemiz, o zamanın koşullarına göre, üzerinde “uçakla” yazısının bulunması gereken zarfların içindeki mektuplarla olacaktı. Uçakla giden mektuplara, tabii, daha pahalı pullar yapıştırılıyordu. Eğer bunlar yapılmazsa, mektuplar önce İstanbul’a trenle, oradan Avrupa’nın bir liman şehrine gene trenle, oradan da gemiyle Amerika’ya ulaşıyor, oradan da otobüslerle (veya tren olan yerlere trenle) gidiyordu.

O “ulaşım” tabii haftalarca sürüyordu. Uçakla giden mektubun ise, ortalama bir hafta içinde ulaşması mümkün oluyordu.

En hızlı iletişim aracı telgraftı. Bir-iki günde hedefine varıyordu. Telefon bağlantısı kurulması ise, benim PTT’nin milletlerarası servisine telefon açıp sıraya girdikten sonra, bazen telgraftan da daha uzun sürebiliyordu.

Aysel’e Washington’a varır varmaz bize telgraf çekmesini söylemiştik. O telgraf Ankara’dan ayrılışından üç gün sonra geldi. Ondan sonraki iletişimimiz ise, anlattığım şekildeki mektup ve telefon trafiğiyle devam etti.

Benim durumum ise şöyle oldu: Ankara Emniyeti’nin pasaport şubesine başvurdum. Pasaport istedim. Şu gerçek ortaya çıktı:

Askerlik yapmamıştım. Kurala göre pasaport alamazdım. Ama gazeteci olduğum için bir istisna uygulaması vardı: Bana pasaport verilebilirdi ama, süresi ancak üç ay olabilirdi.

Bu sonuç gene de fena değildi. Ben para bulup, döviz alıp Amerika’ya gidebilirsem, zaten bir-iki aylığına gidebilecektim. Ancak bir konu vardı: Ne zaman gideceğim belli değildi... Gitmem gecikirse, pasaportun süresi biterse ne olacaktı?.. Bunu sordum.

Şubede bu işlere bakan yetkili, “Uzatırız” dedi, “ama gene üç aylığına...”

Peki, dedim. Zaten yapacak başka bir şey yok. Usul buymuş. İşlemi tamamlattım, pasaportumu aldım.

Tabii, yurtdışına çıkmak için pasaport yetmiyor. Bir de Maliye Bakanlığı’ndan bir miktar döviz alıp pasaporta işletmek gerekiyor. O dövizi de herkese vermiyorlar. Ya bakanın, ya müsteşarın imzalı “müsaade”si lazım.

Gazetecilere o müsaadeyi veriyorlar ama, bunun için ikisinden birinin özel kalemine telefon edip randevu alacaksınız. Elinizde dilekçeyle gidip onlarca kişiyle birlikte sıra bekleyeceksiniz.

Bakan veya müsteşar, sizi makamına kabul ettiğinde, dilekçenize yazdığınız “döviz tahsisi” talebindeki rakamı çizip onun yerine kendi takdirini yazacak ve imzasını atacak.

Onunla Merkez Bankası’na gidip dövizinizi satın alacaksınız. Sonra bunu pasaportunuza işleteceksiniz.

Ben pasaportu aldıktan sonra o işi de tamamlayayım dedim. “Bilenler”in tavsiyesine uyarak dilekçedeki talebimi 1.000 dolar olarak yazdım. Müsteşardan randevu alıp bekledim. Müsteşar, bilenlerin tahminini doğruladı. “1.000 dolar”ın üstünü çizdi, onun yerine “500 dolar” yazdı. Devletin dövizini israf etmeme yolundaki titizliğini belgeledi.

Ben, tabii, teşekkür ettim. Zaten 1.000 doları olduğu gibi onaylasa, Merkez Bankası’nda onun karşılığını ödeyecek durumum yoktu. Ancak 500 dolar alabilecek param vardı. Dövizimi aldım. Pasaportuma işlettim.

“Üç ay olmaz, bir yıl”

Sıra geldi Amerikan vizesi işine... Amerikan Büyükelçiliği’nin ilgili bölümüne gittim. Ve orada bir başka gerçek kendini gösterdi:

Ankara’daki Amerikan Büyükelçiliği, bana vize vermeyi büyük bir memnuniyetle kabul ediyordu. Ama vize işlemlerinde uyguladığı şöyle bir kural vardı: Vizenin yazılacağı pasaportun süresi en az bir yıl olacaktı.

Sonuç: Benim üç aylık pasaportum, yurtdışına çıkmama yetiyordu ama ABD’ye giriş vizesi almaya yetmiyordu.

Başka birçok ülkenin böyle bir kuralı yoktu. Hatta bazı ülkelere, Kara Avrupası ülkelerine girmek için vizeye gerek bile yoktu. (Çünkü Türkiye o sırada Avrupa Konseyi üyesi. O zaman Avrupa Birliği daha oluşmamış. Batı Avrupa ülkelerinin çoğunu temsil eden kuruluş Avrupa Konseyi. Biz üyesiyiz. Pasaportlarımızın kapağında bu durumumuz belirtiliyor. Bu aynı zamanda “vizeden muafız” anlamına geliyor.)

Askerlik yapmamdan önceki üçer aylık pasaportlarımdan biri... Üzerinde “Avrupalı” bir

ülke olduğumuz özellikle yazılı. Yurtdışına çıkmak için bu da yetmiyordu. Maliye’den

“döviz tahsisi” çıkartıp Merkez Bankası’ndan “sembolik” bir döviz almama gerek vardı.

Ama ABD, tabii, bambaşka bir ülke... Kuralları da kendisine özgü.

Özetle: Kaldım Ankara’da elimde pasaportum ve dövizimle...

Amerika yerine Almanya...

Ne yapacağım?.. Bu pasaport ve vize işlerinden anlayanlara danıştım. Şu yorumlar ortaya çıktı:

Amerikan Büyükelçiliği’nden hayır yok. Madem ki vize için “pasaportun bir yıl süreli olması lazım” demişler, bunu benim hatırım için değiştirmezler.

Bizdeki “askerlik yapmayanın pasaportu bir yıllık olmaz” kuralını değiştirmek de kolay değil...

Pasaportu emniyet veriyor. Ayrıca işin içinde askerler de var. Onlar da, askerliklerini hâlâ yapmayanları yapmaya zorlamak istiyorlar. O kural zaten benim gibiler için konulmuş... Niçin değiştirsinler?

Bunların dışında bir tek ihtimal var. Türk vatandaşlarına pasaport vermeye veya pasaportlarının süresini uzatmaya, yurtdışındaki Türk konsoloslukları da yetkilidir. Belki, üç aylık yerine bir yıllık pasaportu onlar verebilir.

Peki verirler mi, vermezler mi, o nasıl öğrenilir?

Onu öğrenmek için yurtdışında olmak ve yurtdışındaki Türk konsolosluklarına “yurtdışındaki Türk vatandaşı olarak” başvurmak gerekir.

Yani, pasaportu bir yıllığa çıkarmanın çaresini bulmak da kolay değil.

Tercüman’daki sorun...

Benim pasaport döviz ve imza işleriyle uğraştığım sırada, Cihad Baban’ın Tercüman’dan ayrılması süreci tamamlanmıştı. Gazetenin bu kararı alan patronlarından ikisi beni İstanbul’a çağırdılar. Durumu kendi açılarından anlattılar. Ben de kendi açımdan bir şeyler anlattım: Beni gazeteye alanın Cihad Baban olduğunu, bana ve arkadaşlarıma verdiği desteğin çok değerli olduğunu belirttim. Üç haftalık birikmiş iznim vardı. Onu kullanmak istediğimi, Cihat Bey’le konuşacağımı, kendi durumumu ondan sonra belirleyeceğimi söyledim.

İkisi de kibar insanlardı. “Peki” dediler.

Yazıişleri yetkilileriyle de konuştum. İzne çıktım.

Cihat beyi aradım. O da İstanbul’daymış. Onunla da konuştum. Onun da tavsiyesi, o izin süresinde yurtdışına gitmemdi.

Bu, benim de aklımdan geçiyordu. Hem o zamana kadar yurtdışına hiç çıkmamıştım, Amerika’ya gidemesem de, bir-iki Avrupa ülkesi görmüş olurdum, hem de aklıma takılmıştı: Yurtdışında bir Türk konsolosluğu bulursam, şu “Amerikan vizesi” işini halletmenin çaresini sorabilirdim. Amerikalılar Türkiye’de bir yıllık pasaport şartını koyuyorlardı ama, bunu belki Almanya’da uygulamıyor olabilirlerdi.

Cihad Baban Almanya’ya gitmemi tavsiye etti. Fransızcasının yanında Almancası da vardı. Oraya da sık sık gitmişti. Stuttgart’a uğrarsam, orada oturan, yakından tanıdığı bir ailenin adresini verecekti.

O arada ben de şunu hatırladım: Ortaokuldan beri altı yıl aynı sınıfta okuduğum Orhan Selen Almanya’daydı. Kuzey’de Hamburg civarındaki Kiel şehrinde öğrenimine devam ediyordu. Türkiye’ye geldiğinde davet edip dururdu. Onun da adresini –ağabeyi gazeteci Turhan Selen’e telefon edip– öğrenebilirdim.

Böylece üç haftalık gezimin hedefleri oluştu. İş, gezinin takvimine ve “güzergâhı”na kaldı. Onu da Cihad Baban’ın Avrupa gezileri tecrübelerinin ışığı altında hemen o gün tamamladık.

O sıralarda Avrupa’ya gitmenin en rahat ve pratik yolu, Deniz Yolları’nın iki ünlü yolcu gemisinden birinin tarifeli seferine katılmaktı. Gemilerin adı Ankara ve Adana’ydı... Onlardan biri –yanlış hatırlamıyorsam Adana- iki gün sonra Napoli’ye gidecekti. Ben ona binip Napoli’ye vardıktan sonra, oradan trenle Roma’ya geçecektim. Roma’dan Zürich’e... Zürich’ten de Stuttgart’a... Yani bir gidişte üç ülkeyi görmüş olacaktım: İtalya’yı, İsviçre’yi, Almanya’yı...

Hatta dördüncü ülke olarak Yunanistan’ı da...

Gemi İstanbul’dan kalktıktan sonra geceyi yolda geçirip sabahleyin Pire’de demirliyor, orada beş-altı saat kalıyordu. O saatler içinde Atina’yı ve Akropolis’i de görecektik. Yani Yunanistan’ın en görülmesi gereken yerini.

Biletini İstanbul’dan alabileceğim tek araç, İstanbul-Napoli seferini yapacak olan gemiydi. O gemide yer ayırttık. Ondan sonraki tren yolculuklarının usulünü, zamanını belirleyip biletimi almak, tren istasyonlarında yapılacak işti.

Stuttgart’tan sonraki seçenekler arasında tercihler yapmak bana kalıyordu. Ya Almanya’nın o sıradaki başkenti Bonn’a uğrayacaktım. Orada o sırada Bonn Büyükelçiliğimizin Basın Ataşeliği’ndeki görevliler arasında, Cumhuriyet’in Ankara’daki eski “diplomatik muhabir”i Feyyaz Tokar vardı. Arkadaşımdı. Onu görebilirdim. Ya da Bonn’dan vazgeçip, doğrudan doğruya Kuzey’deki Kiel’e giderek Orhan Selen’i bulurdum. Programın geri kalanını, dönüşümün zamanını ve yolunu daha sonra belirleyebilirdim.

Program iki gün sonrasından itibaren aynen uygulandı. Cihat Bey beni uğurlamaya geldi. Vapura çıktı. Kaptan onun geldiğini öğrenmiş. Geldi. Cihat Bey beni tanıştırdı. Bizimle biraz oturdu.

Cihat Bey, Stuttgart’taki tanıdıklarının adresini, telefon numarasını verdi. Bir de, eksik olmasın, “yolluk” olarak bir paket içinde sigaralar getirmişti. Onları verdi.

Vapur, yanlış hatırlamıyorsam, öğle saatlerinde kalktı. Kalktıktan sonra bir sürprizle karşılaştım. Belki Bonn’da ararım dediğim Feyyaz Tokar da gemideymiş. Yanında arkadaşları da vardı. Tanıştırdı. Daha başkalarıyla da tanıştık. Yolculuk sohbetli geçti. Akşamları Feyyaz ve arkadaşlarıyla iskambil bile oynadık. Belki Bonn’da ona uğrayacağımı söyledim. Memnun oldu. Telefonlarını verdi.

Sonra Napoli’de gemiden indim. Tahmin ettiğimden daha uzun sürecek olan Avrupa gezisine başladım.

O gezi benim için çok faydalı oldu. Tüm hikâyesini yazmak isterdim. Bu kitabın sayfa sınırları içinde bunu yapamam. Ama gene de o zamanın Avrupası’ndan edinebildiğim izlenimlerden bir kısmını yansıtayım.

Napoli, İtalya ve komünistler...

Napoli denince benim aklıma hâlâ, ana caddelerinde yarış eder gibi giden paytonlar ve o caddelerin iki yanındaki balkonlara asılmış çamaşırlar geliyor.

Caddelerdeki otomobiller, bizdekilerden fazlaydı ama, daha sonra göreceğim Almanya’daki otomobillerden azdı. İtalya’nın iddialı olduğu otomobil üretimindeki gelişmeler, otomobil satışları açısından henüz istenilen düzeye varamamıştı.

Durum başka alanlarda da öyleydi. İtalya, 1945’e kadar süren İkinci Dünya Savaşı’nın ekonomik etkilerinden henüz kurtulamamıştı. Gerçi savaştan ve iç savaştan kurtulmasından beri 11 yıl geçmişti. Marshall yardımından en fazla pay alan ülkelerden biri olmuştu. Ama ülke kendini hâlâ düze çıkaramamıştı. Ülkenin belirli yerlerinde işsizlik had safhadaydı. İşsizlerin bir bölümü çalışmak için, “tam istihdam” hedefine büyük ölçüde ulaşmış olan Batı Almanya’ya gidiyordu.

İtalya’da siyaset alanında ise, durum şuydu:

Katolik “Hıristiyan Demokratlar” her seçimde birinciliği alıyorlardı. 1953’teki son seçimde oy oranları yüzde 40 civarındaydı. İkinci parti ise İtalyan Komünist Partisi’ydi. Aldığı oy oranı yüzde 25’e yakındı.

Vapurdaki masam... Solumda Türkiye’den, sağımda Almanya’dan gezi arkadaşlarım.

Öteki partiler açık arayla geride kalıyorlardı. Komünistlerin yerel seçimlerde belediye başkanlığı kazandığı yerler de az değildi. Bu durum, büyük şehirlerde de kendini gösteriyordu, kuzeydeki güneydeki küçük kasabalarda, köylerde de...

Komünistler Fransa’da da güçlüydü. O yıl yapılan seçimlerde oyların yüzde 26’sına yakınını almışlar, ülkenin birinci partisi haline gelmişlerdi. 590 üyeli parlamentodaki milletvekili sayıları 150’ydi. Ama, hükümet, komünistler dışındaki partilerin oluşturduğu bir koalisyon hükümeti olarak kurulmuştu.

Komünist Parti’nin varlık gösteremediği ülke Batı Almanya’ydı. Eski Alman komünistleri, Doğu Almanya’da yoğunlaşmışlardı. Sovyetlerin desteği altında orada iktidardaydılar. Batı Almanya’da ise Komünist Parti, zaten fazla bir varlık gösterememişti ama, yüzde 2-3 civarındaki oy potansiyeliyle bile tepkileri üzerinde toplamıştı.

O tepkiler üzerine, Batı Almanya’daki Komünist Parti, Anayasa Mahkemesi’nde açılan ve uzun süren bir dava sonucunda –o yılın ağustos ayında– kapatılmıştı. Yerine yeni bir komünist partisi kurulmasına çalışılıyordu.

Dönelim gene İtalya’ya...

Don Camillo ve Peppone...

Yeri gelmişken burada, İtalya’daki komünistlik ve muhafazakârlık çekişmesini tüm dünyaya yansıtan bir mizah şaheserini anayım. Giovanni Guareschi’nin o zamanlar pek çok dile çevrilip filmi de yapılan “Don Camillo ile Peppone”nin hikâyelerini...

Filmde solda Peppone, sağda Don Camillo...

Neredeyse kavgaya tutuşacaklar...

Guareschi’nin senaryosuna göre Don Camillo, İtalya’nın Po Nehri kıyısındaki bir kasabanın papazıdır, Peppone de o köyün Komünist Partili belediye başkanı.. Guareschi’nin hikâyelerinde, papaz ile komünist başkan birbiriyle geçinemezler. Papazın manevi lideri Hazreti İsa’dır, komünist belediye başkanı ise lider olarak komünist liderleri tanır. Hem İtalya’dakileri, hem de Moskova’dakileri...

Aralarında devamlı sataşmalar, atışmalar vardır, ama birbiriyle diyaloğu sürdürürler.

Guareschi eserlerinde, birbirine tamamen zıt o iki dünya görüşünü, güncel olayları da konu alarak çarpıştırır... O tartışmalar da dönemin İtalyası’ndaki siyasi durumu yansıtır.

Kruşçev Stalin’i suçlayınca...

Ben o Avrupa gezisindeyken, aktüel olan bir konu, Sovyetler Birliği’nde Stalin’in gözden düşmesiydi.

O süreç, İtalya’da Stalin’in ölümünden önce başlamıştı. Stalin’in ölümünden sonra ise, Sovyetler Birliği’ne de hâkim olmuştu. 1956 yılı başındaki Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin ünlü 20. Kongresi’nde zirveye ulaşmıştı.

Kruşçev o kongrede Stalin’i düzmece davalar açtırıp muhaliflerini öldürtmekle ve belirli halk gruplarına karşı toplu cinayetler işletmekle suçlamıştı.

Guareschi, Fransızların ünlü komedi oyuncusu Fernandel’in başrolünü oynadığı filmlerin konusu olan hikâyelerinin birinde, o gelişmeden daha önce İtalya’da başlayan tartışmaları anlatır. O tartışmalar sırasında komünist Başkan Peppone’nin o sıradaki durumunun ve Don Camillo’nun onunla dalga geçişinin hikâyesini...

Ben İtalya, İsviçre ve Almanya yollarındayken gazetelerin güncel siyasal konularının başında, Kruşçev’in Stalin’i suçlamasından sonraki özgürlükçü gelişmeler vardı. Bunlar Doğu Bloku ülkelerinde hızlanmıştı. Polonya’daki ve Macaristan’daki reform hareketleri onlar arasındaydı. Batı ülkeleri, o hareketleri destekliyordu.

Bazı sinemalarda ise, Don Camillo ile Peppone arasındaki karşılıklı sataşmaları beyazperdeye yansıtan filmler yeniden gösteriliyordu. Don Camillo rolünü Fernandel’in oynadığı filmler...

Yeri gelmişken Guareschi’nin –Stalin’e karşı tavırların İtalya’daki ilk aşamalarını konu alan– bir hikâyesine kısaca değineyim.

Stalin’in gözden düşme süreci, Avrupa’daki komünist partilerde, onun ölümünden daha

önce başlamıştı. Ölümünden sonra o süreç Sovyetler Birliği’nde de başladı.

1956’da zirve noktasına ulaştı. Fotoğrafta Kruşçev 1956’nın 25 Şubatında Stalin’i ağır

şekilde suçlayan konuşmasını yapıyor.

Stalin’in resmi nasıl kaldırılır?

Hikâye, Stalin’in son zamanlarında İtalyan Komünist Partisi’nin politikalarını eleştirdiği zamanlarda geçer.

Komünist Partili Belediye Başkanı Peppone, partisine çok bağlıdır. İtalyan Komünist Partisi de başlangıçta, Sovyetler Birliği Komünist Partisi’yle iyi ilişkiler içindeyken, o partinin komünist partiler arasındaki lider konumunu kabul eder.

Bu durum, Peppone’nin, Stalin zamanında Stalin’e “en yüce lider” olarak çok büyük saygı duymasına neden olmuştu. Bunun sonucu olarak Peppone, kasaba sokaklarından birinin adının “Stalin Sokağı” olmasını sağlamıştı. İtalyan Komünist Partisi’nin hâkim olduğu “Tüketim Kooperatifi”ne de onun adını koydurtmuştu. O da yetmemiş, kooperatif toplantısının duvarına da Stalin’in doğal büyüklüğünden çok daha büyük –ve üstelik kabartma– bir portresini yaptırmıştı. O portrenin tamamlanmasından sonra düzenlenen törende de bir konuşma yapmıştı. Demişti ki:

“Bu portre, dünyadaki bütün insanların babası olan sahibinin zaferi hüküm sürdükçe, yani sonsuza dek bozulmadan kalmalıdır.”

Bir süre sonra ise durum değişmişti. Stalin’e yönelik eleştirilerin artması üzerine partiden bir emir gelmişti. Stalin’in adı, caddelerin, sokakların, kuruluşların adı olmaktan çıkarılacaktı. Bir yerde fotoğrafları varsa, onlar da yok edilecekti.

Bu gelişme Peppone’yi perişan etmişti.

Stalin’in adını sokak levhalarından çıkarmak... Hadi ona bir çare bulundu diyelim... Kooperatifin adını nasıl değiştirecekti?.. Diyelim ki, o da yapıldı. Ama partinin lokalindeki duvara kazılmış o kabartma portre ne olacaktı?..

Doğu Bloku ülkelerinde, Stalin’in portresinin kaldırılıp götürülmesinin örneklerinden

biri... Hele Kruşçev’in Sovyet Komünist Partisi’nin 20. kongresindeki

konuşmasından sonra o portrelerin ve heykellerin –Mao’nun Çin’i

gibi birkaç ülke dışında– hiçbir yerde izi kalmayacaktı.

O nasıl yok edilecek? O “yok ediliş”i fark edenler ne diyecek?.. O portrenin yapılışından sonraki törende Peppone’nin, “Bu portre sonsuza dek kalmalıdır” gibi sözlerini hatırlayanlar ne diyecek?..

Guareschi, hikâyesinde bunları özetledikten sonra şu gelişmeyi anlatır:

“Hayrola bir şey mi kutluyorsunuz?”

Peppone o soruna çare bulmak için partisinin yerel yöneticilerini, Stalin’in o kabartma portresinin bulunduğu lokale çağırır. Toplanırlar. Soruna bir çare aramaya başlarlar.

Ama bunu Papaz Camillo’nun öğrenmesi ve onlarla dalga geçmek için lokale gelmesi gecikmez. Gelir, bir koltuğa oturup sigarasını yakar ve sorar:

“Hayrola bir şey mi kutluyorsunuz?”

Önce bir sessizlik olur. Sonra Peppone, Don Camillo’yu salondan çıkmaya davet eder. Don Camillo çıkmaz. Ve Guareschi’nin üslubu içinde başlayan diyalog, dönemin etkili bir siyasi mizah örneği olarak gelişir. Birkaç paragrafını buraya alayım:

“(Don Camillo) Duvardaki portreyi bir bilirkişi gözüyle uzun uzun inceledikten sonra devam etti:

“Fresk olduğu için bütün duvarı kazımanız ve yeniden sıvamanız gerekecek. On iki metrekare yerin yeniden sıvanması da şaka değil hani...”

Cevap veren olmadı. Peppone yumruklarını sıktı, fakat dilini tuttu.

Don Camillo devam etti:

“Ne yapalım canım politika politikadır. Ben böyle bir tehlikeyle karşı karşıya değilim, şükürler olsun. Benim liderim (Hazreti İsa’yı kastediyor) neredeyse iki bin yıldır mevkiini kaybetmedi.”

Peppone ayağa fırladı, Don Camillo (istifini bozmadı devam etti):

“Artık dövüşecek değilim Bay Başkan” dedi, “Şu çalı bıyıklı adamın (Stalin’in) yüzünden dövüştük. Ben buraya eski tanrınızın resmini nasıl tahrip ettiğinizi seyrederek meşru bir haz duymaya geldim.”

Peppone yumruğunu masaya indirerek kükredi:

“Bu hazzı hiçbir zaman duymayacaksın...”

Uzlaşma ve şarap...

Diyalog daha uzun. Onun arkasından başka gelişmeler de olur. Hikâyenin daha sonrasında ise soruna çare, Don Camillo’nun önerisine göre bulunur.

İtalya’nın bir köyündeki Papaz Don Camillo

ile komünist Belediye Başkanı Peppone’nin

hikâyeleri, Avrupa’nın pek

çok yerinde olduğu gibi Almanya’da da

“çok satanlar” listelerindeydi.

Giovannino Guareschi’nin mesleği

gazetecilik. 1948’den itibaren hikâyeler

de yazmaya başlamış. Hikâyelerdeki

kahramanları gibi o da şarap şişesi

açmayı seviyor.

Don Camillo, Peppone’ye ikili bir görüşmelerinde şunu önerir: Portreyi oradan kazımaya gerek yok. Salonun o duvarında bir tadilat yapılıp oraya, öteki salona açılan bir cam kapı konulsun. Bunun giriş çıkışa da faydası olur. Mesele çıkmaz...

Peppone bu öneriyi benimser. Biri din adamı, öteki komünist, iki siyasi rakip, bir şişe şarap açıp bunu kutlarlar. Kutlama uzun sürer. Şarapların sayısı üçe çıkar. (, Giovannino Guareschi, Bilgi Yayınevi, çev.: Yurdakul Fincancı.)

Giovannino Guareschi’nin kaleminden çıkan Don Camillo ve Peppone hikâyeleri, İkinci Dünya Savaşı’nın hemen sonrasındaki İtalya’nın siyasal ve sosyal hayatının temel özelliklerini yansıtıyor.

Koyu Katolikler ve komünistler... İki taraf arasındaki kavga, bitip tükenmek bilmeyen bir kavgadır. Ama bu, zaman zaman bir uzlaşmaya varıp birlikte şarap içmelerini engellemez. Birbiriyle kıyasıya tartışmalarının temelinde, –bazen o tartışma kavgaya yol açacak hale gelse bile– karşısındakine tahammül etme duygusu vardır.

Bu anlayış, daha sonraları, Doğu ve Batı Bloku arasındaki siyasi ilişkilerde de kendini gösterecektir. “Barış içinde birlikte yaşama” formülü altında, bir dış politika ilkesi olarak benimsenecektir. İtalya’ya, o gezimden sonra başka vesilelerle birçok defa gittim. Gerçi 1960’lardan sonra oradaki siyasetin içine terör olayları girdi. Mafyanın siyaset üzerindeki etkisi arttı... Fakat, özellikle küçük yerleşim yerlerinde Guareschi’nin kahramanları arasındakine benzer ilişkiler yok olmadı.

İtalya’nın bir kasabasının papazı ile komünist

başkanın diyalogları, ünlü komedyen Fernandel’in

başrolünü oynadığı filmlerin de konusu oldu ve

gişe rekorları kırdı.

Uluslararası toplantılarda, her siyasi akımdan İtalyanlar tanıdım. Bir masada otururlarsa, genellikle bağıra çağıra tartışırlardı. Ama masalarını ayırmak hiç akıllarına gelmezdi. Tartışmaları da, genellikle kadeh tokuşturarak sona ererdi.

Almanya’da...

İtalya’dan sonra, İsviçre, sonra Almanya...

İsviçre’de Zürich... O zamanlar çok sakin bir şehir. İkinci Dünya Savaşı’ndan etkilenmiş de olsa, savaş dışı kalmayı başarmış olan nadir Avrupa ülkelerinden birinin şehri... (Öteki “savaş dışı kalabilmiş”ler arasında İsveç, Türkiye, Portekiz var. İspanya da var ama, onun o savaştan önce yaşadığı bir iç savaş var ki, dış savaşlardan daha da beter.)

Almanya’da Stuttgart... Orada dört-beş gün kaldım. Cihad Baban’ın mektup gönderdiği adresi buldum. Gittim. Bir karıkoca ile 16-17 yaşlarında bir çocukları olan bir aile... Çok iyi karşıladılar. Birkaç gün içinde bana bütün şehri gezdirdiler. Bazen hep birlikte dolaştık. Bazen o genç çocuk rehberlik etti. İsimlerini maalesef hatırlamıyorum. Ama o rehberlikleri çok makbule geçti.

Şehirde, İkinci Dünya Savaşı tahribatının izleri hâlâ ortadaydı. Yıkılan evlerin kalıntılarını bir araya getirip bir yapay dağ oluşturmuşlardı. Üzerini topraklayıp yeşillendirmişler, ağaçlamışlardı. Gezinti yeri haline getirmişlerdi.

Bugün bile, Stuttgart denilince aklıma, ilk önce o tepe gelir... Sonra da otelimin bulunduğu istasyon civarı...

Ben oradayken, Cihad Baban’ın bir mektubu bana ulaştı. O aile aracılığıyla göndermiş. Yeni bir gazete kurmaya kesin karar verdiğini bildiriyordu. Bana iş teklif ediyordu. Kuruluş hazırlıklarına başlayacakmış. Tafsilatlı mektubu yazacakmış. Stuttgart’tan sonraki adresimi istiyor.

Cevap yazdım. Çok memnun olduğumu, gazetesinde çalışmayı kabul etmemin doğal olduğunu belirttim. (O zaman “doğal” sözü kullanılmazdı. Herhalde “tabii” diye yazmışımdır). Bir de ’a hitap eden bir istifa yazısı yazdım, mektuba ekledim, yazıyı ’a münasip zamanda ve şekilde iletmesini rica ettim.

Oradan Bonn’a gidecektim. Daha sonraki mektup adresi olarak da Bonn Büyükelçiliği’nin Basın Ataşeliği’nin –Feyyaz Tokar’dan– aldığım adresini yazdım.

Böylece ’dan ayrılıp yeni bir gazeteye geçmek gibi bir “değişim”in ilk resmî adımını atmış oluyordum. Tabii, o konuda yapılacak daha birçok iş vardı. Ama önce Cihad Baban’ın ayrıntılı mektubunu görmeliydim.

Bir ilk: Televizyondan haber izliyorum

Almanya’nın genel havasına gelince... (Almanya derken, tabii, Batı Almanya’yı kastediyorum. “Almanya Federal Cumhuriyeti” adındaki devletin ülkesini... Doğu Almanya ayrı konu.)

Her gün gazete alıyorum. Otel küçük. Televizyonu yok. Zaten televizyon o sırada belirli kahve ve birahanelerde var. Bu kitabı yazarken verilere baktım. Batı Almanya’nın o sıradaki nüfusu yaklaşık 60 milyon. Evlerdeki televizyon alıcısı sayısı 140 binden ibaret. Yani onu satın almak, sadece hali vakti yerinde olanların harcı... Çünkü Almanya’da o sıradaki ortalama ücret 470 mark. Alıcının satın alma fiyatı ise 700 Mark civarında... Zaten programları da o kadar cazip değil. Yeni yeni geliştiriliyorlar.

Ben de bunları belirtirken, sanki televizyonu var olan bir ülkeden geliyormuş gibi bir izlenim vermeyeyim. Benim bu kadarını görmem de bir “ilk.”

Otele yakın bir birahane belledim. Televizyonu birkaç defa oraya gidip izledim. O konuda öğrendiklerimi anlatayım:

“Tek kanal” derken bu, Batı Almanya’daki eyalet yönetimlerinin bir araya gelip kurdukları bir kamusal televizyon örgütünün kanalı.

Batı Almanya’da on eyalet var. Kendi aralarında anlaşarak bölgesel televizyon istasyonları kurmuşlar. Belirli saatlerde her biri o istasyondan kendi bölgesindeki yerel yayınını yapıyor. O yayın sadece o bölgede izlenebiliyor.

Geceki programda ise, tüm ülkeye aynı zamanda ortak yayın yapılıyor. O programda bir görev bölümü var. Mesela haber yayınları, merkezi Hamburg olan Kuzeybatı Almanya Televizyonu’ndan yapılıyor. Dizi yayınlar paylaşılıyor. Mesela, haftanın bir gecesi Münih merkezli Bavyera Televizyonu’ndan, bir gecesi Köln merkezli Batı Almanya Televizyonu’ndan (WDR) yapılıyor.

Avrupa’da siyah-beyaz televizyon yayınlarının

evlere girmesi uzun sürdü. Çünkü televizyon

araçlarının fiyatı çok yüksekti. Üretici firmalar,

hem fiyatları düşürmeye çalışıyorladı, hem de

gazetelerde reklam kampanyaları sürdürüyorlardı.

Ama her şey daha başlangıç aşamasında Alman televizyonunda.

Tabii, o başlangıç aşaması, benim için yeni bir çağın başlaması gibi bir şey. Kahvede televizyonun en yakından görülebileceği yere oturup gözlerimi, kulaklarımı ekrana kilitliyorum. Özellikle de haber programı sürerken...

ABD’de ise, artık siyah-beyaz dönemi aşılmış,

renkli televizyon yayınları başlamıştı. Amerikalılar

için de, renkli televizyon alıcıları pahalıydı.

Türkiye’deki siyah-beyaz televizyonun deneme

yayınları 1968’de başlayacaktı.

Haberler, siyasi ağırlıklı. Almanya’da iktidarda Hıristiyan Demokratlar var. Bu, savaştan sonraki federal devletin kuruluşundan beri böyle. Liberallerle bir koalisyon hükümeti halindeler. Hükümet Başkanı sadece Almanya’nın değil, Avrupa’nın da en ünlü –ve devamlı– lideri Konrad Adenauer. Ana muhalefetteki parti de Sosyal Demokrat Parti. Lideri Erich Ollenhauer... Koalisyon ortağı, Liberallerin partisi, üçüncü parti. Adı “Hür Demokrat Parti...”

Siyasi partilerin haberlerinin açıklamalarının televizyona yansımaları çok dengeli... Çünkü hepsinin televizyon yönetimlerinde temsilcileri var. Aralarında gerçekçi bir denge oluşmuş. Kimsenin bundan şikâyeti yok.

Bonn-Hamburg...

Stuttgart’tan ayrıldıktan sonra Frankfurt’a gittim. Türk Başkonsolosluğu’nu buldum. Konsolos, bizim fakülteden, benden daha yukarı sınıflardan Sahir Armaoğlu’ydu... Bir yıl süreli pasaport konusunda da, daha az süreli pasaportla ABD’den vize alma konusunda da umut verici bir şey söylemedi. O işleri Almanya’da yapmanın daha güç olduğundan söz etti.

Rahmetli Feyyaz Tokar, hem başarılı

bir gazeteciydi, hem de başarılı

bir işadamı... Hayatın eğlenceli

tarafları karşısında da neşesi

eksik olmazdı.

Oradan trenle Bonn’a geçtim. Gene istasyonun karşısında bir otele yerleştim. Basın Ataşeliği’ne gidip Feyyaz’ı buldum. Birlikte büyükelçiliğe uğradık. Bana biraz Bonn’u gezdirdi. Bonn, Batı Almanya’nın başkentiydi ama küçük bir şehirdi. 1945’te, İkinci Dünya Savaşı’nın son döneminde Almanya, doğusundan Ruslar, batısından Amerikalılar, İngilizler ve Fransızlar tarafından işgal edilirken, başkent Berlin önce Rus işgali altına girmiş, sonra dört devlet arasında dörde bölünmüştü. Almanya’nın geri kalanı da zaten dört işgal bölgesine bölünmüştü.

Batı Almanya, üç Batılı ülkenin işgal bölgelerinin birleştirilmesiyle kurulmuş, merkezi Bonn olmuştu.

Sonradan “Alman Demokratik Cumhuriyeti” adıyla kurulan Doğu Almanya ise, Berlin’i başkenti ilan etmişti. Gerçi Berlin şehir olarak dört işgal bölgesi arasında bölünmüştü. Sonradan ABD, İngiltere ve Fransa kendi işgal bölgelerini birleştirmişler, orayı Doğu Almanya toprakları içinde Batı’ya bağlı bir ada haline getirmişlerdi.

Doğu Almanya, kurulurken, Berlin’in Sovyet işgali altındaki bölümünü kendi başkenti olarak yapılandırmıştı. Şehrin Batılıların işgali altındaki kısmı ise, fiilen Batı Almanya’nın parçası haline gelmişti.

Birleşmiş Milletler gibi bir öğrenci yurdu...

Bonn’dayken Kiel’de öğrenimini sürdüren Orhan Selen’i telefonla arayıp buldum. Çok sevindi. “Hemen gel” dedi. İki gün Bonn’da kalıp kenti gezdim. O arada Köln’e gidip geldim. Sonra da Orhan Selen’le telefonla konuşup trene bindim. Kiel’e gittim.

Artık Alman trenlerine alışmıştım. Alman trenleri için hep söylenen deyimle, “dakik”tiler. Varacakları istasyona, tarifedeki saatine göre dakikası dakikasına ulaşıyorlardı.

Orhan, Kiel istasyonundaydı. Beni aldı. “Dünya Kulübü” adlı öğrenci yurduna götürdü. Burası kamusal destekli bir araştırma enstitüsü tarafından kurulmuş bir yurttu. “Yurt” kavramıyla ilgisi olmayacak kadar lükstü. (Veya ben o zamana kadar öylesini görmediğim için bana öyle geldi.)

Odaları tek kişilikti. Dünyanın mümkün olduğu kadar çok ülkesinden seçilmiş öğrencileri bir çatı altında toplamayı hedefliyordu. Akşamları öğrencilerin gelip televizyon seyrettikleri salonu, Birleşmiş Milletler havasındaydı. Avrupa’nın çeşitli ülkelerinden gelenler de vardı ama, Amerikalı, Meksikalı, Çinli, Hintli, Mısırlı, İranlı, Kenyalı gibi uzak ülkelerin insanları da vardı. Görünüşleri ve anadilleri hayli değişik öğrenciler bir aradaydı.

Tabii, o çeşitliliği geliştirmenin yolu, yurda aynı ülkeden fazla kimseyi almamaktı. Mümkünse her ülkeden bir-iki kişi alıp, geri kalan odaları orada temsil edilmeyen ülkelerden gelenlere ayırmaktı.

Bu, Batı Almanya’nın savaştan sonra uygulamaya çalıştığı uluslararası tanıtım politikasına uygun bir amaçtı. Hitler döneminin ırkçı politikalarının anılarını unutturmanın yolu, uluslararası ilişkileri önyargısız olarak her alanda geliştirmek ve bunu herkese göstermeye çalışmaktı.

O yüzden, orada vatandaşları zaten kalmakta olan ülkelerin gençlerine geçici bir süre için de olsa, yer bulmak kolay değildi. Orhan o güçlüğü aşmış, orada bana da –kısa bir süre için de olsa– bir yer ayırabilmişti.

Macar isyanı veya ihtilali

Ben Kiel’deki o uluslararası yurtta kaldığım ilk günlerde dünyada çok büyük iki olay oldu.

Biri “Macar isyanı”ydı, öteki Süveyş’e İsrail ile İngiltere ve Fransa’nın ortak saldırısı...

İkisini de orada televizyondan izledim.

Orhan Selen (solda) 2000’li yıllarda, sınıf

arkadaşlarıyla bir arada (Sağda Dr. Yavuz

Renda. Renda’yla benim aramda Mete Erer). Orhan’ı

2012’de kaybettik. Onu rahmetle anarım.

(İçimden şu duygunun geçtiğini itiraf etmeliyim: ’a –Cihat bey aracılığıyla– istifa mektubunu göndermeseydim, Almanya’dan Macaristan’a geçmeyi deneyebilirdim. Çünkü televizyon haberlerinden şu anlaşılıyordu: Macaristan’daki olayların ilk döneminde, Batı’daki gazeteciler Macaristan’ın batı sınırlarından içeri girebiliyorlardı. Ben de Yazıişleri Müdürü Tevfik Erol’a telefonla ulaşıp, oraya gitmemi önerebilirdim. Öneriyi mutlaka kabul ederdi.

Ayrıca, sonradan öğrenecektim. O ilk dönemde Türkiye’den hareket ederek Macaristan’a girmeyi başarabilen bir tek gazeteci varmış. O zamanki gazetesinden İlhan Bardakçı (Murat Bardakçı’nın rahmetli babası). Öteki gazeteler onu başaramamışlardı.

Almanya’nın tek kanallı televizyonundan yayınlanan Macaristan haberlerinin çoğu, Macaristan’a Batı’dan geçebilen televizyoncular tarafından çekilmişti. İlk günlerdeki sahneler, ihtilalcilerin duruma hâkim oldukları yolundaydı. Bizim yurtta kalanların büyük kısmı o sahneleri coşkuyla izliyorlardı.

Macaristan’daki gösteriler önce öğrencilerin

hareketi olarak başladı. Sonra bütün ülkeye yayıldı.

O filmlerde bazen, sadece güvenlik güçlerinin direnişçilere ateş açmaları değil, direnişçilerin güvenlik güçlerine karşı şiddet hareketleri de yer alıyordu. İki taraf da zaman zaman çok acımasız olabiliyordu. Bu örneklerden biri, o günlerin ünlü bir kurşuna dizme sahnesidir. O haftanın gazetelerinde, dergilerinde de yayınlandı.

Macaristan’daki isyanın nedenleri arasında, Sovyetler’le işbirliği yapan Macar güvenlik örgütü mensuplarının siyasi olayların zanlılarına yaptıkları işkenceler ve yargısız infazlar da vardı. 1956’nın Ekim ayındaki olaylar başladıktan sonra o örgütten ekipler, göstericilere ateş açarak çok sayıda ölüme neden olmuşlardı. İsyancılar da daha sonraki bir aşamada, o güvenlik örgütünün bir kısım mensuplarını ellerine geçirmişlerdi. Onları sokak ortasında herkesin gözü önünde hedef gözeterek öldürmüşlerdi. Bu olay sahne sahne fotoğraflanmıştı.

Ve şunu göstermişti: Bu gibi toplumsal ve silahlı olaylarda, şiddete karşı gösterilen şiddetin boyutları da çok yüksek oluyor. Hatta bazen, intikam duygularının harekete geçmesiyle daha da acımasız olabiliyor.

Türk gazetelerinin Macaristan’la ilgili haberlerini Türkiye’ye döndükten sonra görecektim.

Olayları bazısı Milliyet’teki gibi “ihtilal”, bazısı Hürriyet’teki gibi “isyan” diye tanımlıyordu...

Her şey bir öğrenci yürüyüşüyle başlamıştı

Macaristan olaylarının gelişmesini kısaca hatırlayalım:

Sovyetler’in diktası altındaki Doğu Bloku ülkelerindeki reform istekleri, Stalin’in ölümünden sonra Rusya’da da kendini göstermeye başlamıştı. Bu gelişme, Polonya ve Macaristan başta olmak üzere, Doğu ülkelerinin bazılarını teşvik etmişti.

Hele Kruşçev’in bu bölümde de değindiğimiz ünlü “20. Kongre Konuşması”nda Stalin’i ağır şekilde suçlamasından sonra, o istekler daha cesur olarak vurgulanıyordu.

İlhan Bardakçı, Havadis gazetesi adına Macaristan’daki olayları başarıyla izlemişti. Orada

tehlikeli günler yaşamıştı. Fotoğrafta Türkiye’ye dönüşünde eşi ve arkadaşları tarafından

havaalanında karşılanıyor. Sağda, Havadis’in sahibi DP Milletvekili Bahadır Dülger.

Macaristan’ın o sıradaki komünist politikacıları arasında da o istekleri dile getirenler vardı. Ama o konuda asıl hareketli kesim, başta üniversite öğrencileri olmak üzere, gençlik kesimiydi.

23 Ekim günü Budapeşte, reform isteklerinin dile getirildiği büyük bir öğrenci yürüyüşüne sahne oldu. Öğrencilere, halkın başka kesimlerinden katılanlar oldu. Toplananların sayısı hızla arttı ve akşam saatlerinde 250 bine ulaştı.

Öğrenciler, parlamento binası önüne de yöneldiler.

Atılan sloganlar, Stalin rejiminden artakalan kadroların yönetimden uzaklaştırılması ve yerlerine reformcuların gelmesi taleplerini içeriyordu. Bu taleplere karşı Macar Komünist Partisi yönetiminin tepkisi, güvenlik güçlerine ateş açtırmak oldu. Açılan ateş sonunda çok sayıda genç öldü.

Bu ateş, üniversitelilerin gösterisini barışçı bir hareket olmaktan çıkardı. Onlar da ateşe önce taş atarak karşılık verdiler. Sonra Molotofkokteyli uygulamasına başladılar... (Molotofkokteylinin adının dünya ölçüsünde yaygınlaşması ve nasıl yapıldığının öğrenilmesi, o Macaristan olayları sırasındadır.)

Güvenlik güçlerinin ateşi tekrar tekrar başlayınca, gençlerin arasından da silah kullanmaya başlayanlar çıktı.

Bunun sonucunda, biraz önce değindiğim olaylar hızla tırmandı. Güvenlik güçlerinden de insanlar öldürüldü.

Yeni liderler: Imre Nagy ve János Kádár

26 Ekim günü, Macar Komünist Partisi’nde, olayların önünü almak için bir yönetim değişikliği yapıldı. Başbakanlığa, reformcu bir politikacı olarak bilinen, daha önce o yüzden partiden çıkarılmış, sonra tekrar partiye girmiş olan Imre Nagy getirildi. Komünist Parti’nin sekreteri de değişti. Eski bir Stalinist olarak tanınan Ernó Gerö’nün yerine ılımlı reformcu olarak bilinen János Kádár geldi.

Başbakan Imre Nagy, hükümetini kurdu. Reform programını arka arkaya yaptığı açıklamalarla ilan etmeye başladı.

Ülkenin yerel yönetimlerinde aynı yönde değişiklikler yapıldı. O arada Sovyetler’in Budapeşte’de konuşlanmış bulunan tank birlikleri, şehrin dışına çıktı. Budapeşte’deki reformcular rahatladı.

Bunlar, bizim Birleşmiş Milletler’e benzeyen öğrenci yurdundaki televizyon başındaki gruplar tarafından da izleniyordu. Büyük çoğunluk bu gelişmeden çok memnundu. Aralarında komünistler de vardı ama, onlar da “reformcu komünistler”di. Kendi deyimleriyle “Macar reformcuları”nı destekliyorlardı. Macaristan’daki hareket için kullanılan deyimler değişikti: Direnişçiler, isyancılar, ihtilalciler, reformcular... Ama bizim yurt mensupları arasında, bu deyimlerin hepsi olumlu anlamlarıyla kullanılıyordu.

Sadece bizim yurttakiler arasında değil, Batı Almanya kamuoyunun geniş kesimlerinde de... Batı Almanya da dahil Avrupa’nın Batı Bloku’ndaki ülkelerin çoğunda “Macar ihtilalcileri”ni destekleyen mitingler yapılıyordu. Bizim televizyon (yani bizim izlediğimiz Alman televizyonu) o gösterilerden görüntüler yayınlıyordu.

Dünyayı sarsan yeni olay: Mısır’a üçlü saldırı

Derken, birdenbire başka bir şey oldu. Dünyanın başka bir yerinde, dünyanın her yerini sarsan yeni bir olay patlak verdi.

Bu, 29 Ekim günü sabahı, İsrail’in Mısır’a karşı beklenmedik ama çok iyi hazırlanmış bir saldırı hareketi başlatmasıydı.

İsrail kuvvetleri bir yıldırım harekâtıyla Mısır sınırını çeşitli yerlerinden aşmışlardı. Hava kuvvetleri, Mısır Hava Kuvvetleri’ni, konuşlandığı yerlerde bombalamışlardı. Harekât, karada ve havada hızla devam ediyordu.

Yeni Başbakan, kıdemli bir

komünist olan, ama reformu gerekli

gören Imre Nagy’ydi. Hemen

reform uygulamalarına başladı.

Güvenlik güçlerinin şiddeti, karşı tarafı da şiddete yöneltiyordu.

Fotoğraflarda, isyancıların, ellerine geçen Macar güvenlik güçleri mensuplarını

kurşuna dizişlerinin aşamaları görülüyor.

İsrail hükümetinin açıklaması, Mısır’dan İsrail’e sınır ihlalleri yapıldığına dair dayanaksız iddialardan oluşuyordu .

Harekât, Mısır’ı hazırlıksız yakalamıştı. Gerçi Mısır kuvvetleri birkaç noktada karşı harekete geçmişlerdi, ama İsraillilerin duruma hâkim olmaya devam ettikleri anlaşılıyordu.

Ancak iş bununla da kalmadı. İsrail’in harekâtının hemen arkasından İngiltere ve Fransa, Süveyş Kanalı üzerinde hakları olduğu iddiasıyla, gerek Mısır’a, gerek İsrail’e 12 saatlik bir ültimatom verdi. Mısır ve İsrail arasındaki savaş hareketleri sona ermezse, 12 saat sonra iki ülkenin hava kuvvetleri duruma müdahale edeceklerdi.

Bu, dünya kamuoyuna karşı, çok açık bir aldatmacaydı. Gerçek belliydi: İngiltere ve Fransa, İsrail’le anlaşmışlardı. Macaristan olayları sırasında Sovyetler Birliği’nin sıkışık durumda olduğu ve fazla sesini çıkaramayacağı hesabıyla, Süveyş Kanalı’na el koyacaklardı.

Harekâta İsrail başlayacak, İngiltere ve Fransa da, güya iki devlet arasındaki savaşı önlemek ve Süveyş’le ilgili haklarını korumak için harekete geçeceklerdi. Nâsır’ın millileştirdiği Süveyş Kanalı’nı yeniden uluslararası bir idare altına sokacaklardı.

Milliyet’in iki manşetine göre Süveyş harekâtı başladıktan sonra durum değişiyor. Bazen

ihtilalciler kazanıyor gibi görünüyor, bazen tam tersine bir gelişme oluyor.

Fakat İngiltere ve Fransa’nın bu hesabı çarşıya uymadı.

Olaya, Sovyetler Birliği’nden daha etkili bir şekilde ABD de karşı çıktı.

Bu, ABD’ye göre, bir yandan Ortadoğu’yu karıştıracak, bir yandan da reformcu Macarların durumunu güçleştirecek bir maceraydı. O sırada zaten yeni başkanlık seçimi arifesinde bulunan Eisenhower yönetimi, İngiliz-Fransız-İsrail komplosunu çok açık bir şekilde kınadı.

Dışişleri Bakanı John Foster Dulles, derhal bir ateşkes ilan edilmesini ve savaşın durdurulmasını talep etti. Aksi takdirde işe ABD’nin müdahale edeceğini ilan etti.

Sovyetler Birliği, harekâtın emperyalizmin yeni bir oyunu olduğunu bildirdi ve Mısır’ı saldırıya karşı koruyacağını ima etti. Bazı Avrupa ülkeleri de İngiltere’ye, Fransa’ya karşı petrol boykotuna gidebileceklerini belirten açıklamalar yaptı.

Bir miting ilanı...

Biz bunları, bizim yurttaki televizyondan ve gazetelerden izlemeye devam ediyorduk.

Yurdun hem televizyon seyredilen, hem çay kahve içilen –çok işlevli–salonunun bir köşesinde bir de duvarda asılı bir haberleşme tahtası vardı. Üzeri çuhalıydı. Yurtta kalanlarla ilgili yazılar, ilanlar oraya topluiğne ile iliştirilirdi. İsteyen okurdu.

Bir sabah orada bir miting ilanı gördük. İngiltere ve Fransa’nın İsrail’in arkasına geçerek başlattığı Süveyş Kanalı harekâtına karşı Hamburg’da bir miting düzenlenmişti. Herkes oraya davet ediliyordu.

Mısır’a İsrail-İngiliz-Fransız saldırısı tüm dünyada büyük heyecan yarattı. Bunun bir üçüncü dünya

savaşının başlangıcı olması ihtimali bile tartışıldı. Harita Alman basınında yayınlanan birçok haritadan

biri. Harekâtın ilk günlerindeki gelişmeyi ve 3 Ekim’deki durumu gösteriyor. İsrail’in Süveyş’e kadarki

tüm Mısır toprakları ele geçmiş.

Hamburg, Kiel’e uzak değil. Yolculuk, o zamanki trenlerle bile, yanlış hatırlamıyorsam, bir saaten fazla sürmüyordu. Orhan da dahil, bir grup oluşturduk. Gittik, mitinge katıldık.

Hamburg caddelerinde binlerce kişi yürüdük. İngiltere ve Fransa hükümetlerine karşı sloganlar attık.

İsrail’e karşı da sloganlar atanlar vardı ama, daha azdı. Hitler döneminin “Yahudi katliamı” suçunun ağırlığı altındaki Almanya’da İsrail’in bir çeşit dokunulmazlığı vardı. İsrail’in saldırganlıklarını, ya görmezlikten gelmek veya fazla üzerinde durmadan geçiştirmek, hem hükümet politikası, hem de kamuoyu alışkanlığı haline gelmişti. “Sırça Köşk’te oturanlar başkasına taş atmamalılar” öğüdüne uygun bir tutum vardı yani...

Tabii, buradaki, başka bir gerçeği de gözardı etmeyelim: İngiliz ve Fransızların işbirliği olmasa, İsrail’in Mısır’a karşı o saldırıyı başlatması mümkün değildi. Hatta bu bir İngiliz-Fransız-İsrail işbirliği olmasının da ötesinde, İngiliz ve Fransız hükümetlerinin organize edip İsrail’i harekete geçmeye yönelttiği bir hareketti. Asıl sorumlular, o iki devletin yöneticileriydi.

Dünyanın birçok başkentinde Macarlara destek mitingleri yapılıyordu.

Sovyetler Birliği’nin baskıları kınanıyordu.

Atılan sloganların doğrudan doğruya İngiliz ve Fransız hükümetlerini –o arada en fazla İngiltere’nin yeni Başbakanı Eden’i– hedef alması biraz da o yüzdendi.

1956’nın Ekim ayının son haftasında dünyayı sarsan iki olayın sonuçları şu oldu:

Macaristan ihtilali veya isyanı veya reform girişimi, Sovyet tanklarının Budapeşte’ye girip herkese ateş etmesiyle bastırıldı. Direnişçilerin binlercesi öldü. On binlercesi ülkeyi terk etti, Batı ülkelerine sığındı.

Başbakan Imre Nagy ile Pal Maleter tutuklandı. Yargılandı. İkisi de daha sonra idam edileceklerdi.

Yönetimi, ihtilal döneminde reformcudur diye göreve getirilen, ama sonra Sovyet yöneticileriyle anlaşan János Kádár üstlendi. Sovyetler’in müdahalesinin “hukuki” dayanağı zaten, Kádár’ın Varşova Paktı üyeleri arasındaki dayanışma ilkelerine göre Sovyetler’i –olayları bastırmak için– yardıma çağırmasıydı.

Ve Macaristan yeniden uzunca bir süre için Sovyetler Birliği’nin “koruması” altında baskıcı bir rejimin idaresi altına girdi.

İsrail-İngiliz-Fransız saldırısından sonra gösterilerin hedefi değişti. En başta,

o saldırıya katılan üç devlet kınanmaya başladı.

Bu sonucun oluşmasına, Mısır’a yaptıkları üçlü baskınla –dolaylı da olsa– katkıda bulunmuş olan İngiltere ve Fransa amaçlarına varamadılar. Süveyş Mısırlıların yönetiminde kalmaya devam etti. Sovyetler’in Mısır’daki ve belirli Arap ülkelerindeki etkisi arttı.

İngiltere ile Fransa’nın bölgedeki etkisi ise daha zayıfladı. Batı ülkelerinin Ortadoğu’daki “ilgi alanları”nda İngiltere’nin yerine ABD daha fazla aktif olmaya başladı.

Türkiye’ye dönüş

Bana gelince... Almanya’da bir süre daha kaldım. Cihad Baban’ın yeni gazete planının gerçekleşmeye başlaması vakit aldı. Ben Kiel ve Hamburg bölgesinde kalışımı biraz daha uzattım.

O anda param azaldı. Gerçi çok “tasarruflu” bir hayat yaşamıştım. Yanımdaki 500 dolar (ki o sıralarda 1 doların Alman markı karşılığı, 4 mark 20 fenik civarındaydı) oldukça azalmıştı. Kaldığım otellerin en pahalısındaki otel fiyatı 7-8 mark civarındaydı. Yani 2 dolardan azdı. Kiel’deki yurtta ise, çok daha ucuzdu. Ama tabii, tren paraları, yemek paraları, gazete, dergi paraları (şunu da itiraf edeyim, bazen de bira parası) derken, “mevcudat”ım giderek azalıyordu. Ne olur ne olmaz diye babamdan biraz para göndermesini istedim. Gelen mektuba göre göndermişti, ama paranın iki ülkenin birinden ötekine gidişi o zamanlar hayli vakit alıyordu. Gönderildiği bildirilen bankaya arada bir uğruyordum. Neden sonra o da gerçekleşti.

Sovyetler Birliği’ni yardıma çağıran

eski reformcu János Kádár, ihtilalin

bastırılmasından sonraki Macaristan’ın

lideri oldu.

Sovyet tankları Budapeşte’ye ikinci girişlerinde meydanların, caddelerin

etrafındaki binalara, yollarda kalmış insanlara ayırım yapmaksızın ateş ettiler..

. Birçok insan öldü, birçok bina yıkıldı.

(Alman biralarının çok çeşitli olduğunu o yolculukta öğrendim. Türkiye’de o zaman sadece Tekel birası vardı. Sarısı ve siyahı.. Almanya’da yüzlerce çeşidi... Tabii hepsini değil ama, herhalde 10-15 çeşidini –bir kısmını fıçı birası olarak– o gezi sırasında denedim).

O arada Cihad Baban’dan “Benden haber gelene kadar orada kalabilirsin” diye bir not gelmişti. O haber gelinceye kadar bir süre daha kaldım. Üç hafta diye hesap etmişken, Avrupa’da kalışım iki ayı geçti. Üç aya yaklaştı.

O arada Orhan bana geçici bir iş bile buldu. Bir enstitünün Almancadan Türkçeye yapılmış bazı çevirilerin Türkçelerini biraz daha geliştirme işini. O işten de biraz para kazandım. Onun da dönüş hazırlıklarıma katkısı oldu.

Avrupa’ya vapurla gelmiştim. Trenle döndüm. Trene Hamburg’dan bindim. Selanik’te indim. Ertesi gün bir başka trenle İstanbul’a ulaştım.

Tabii, “niçin Selanik?” diye bir soru akla gelebilir. İstanbul’a trenle geliş yolu normalde Bulgaristan üzerindendir. Ama o dönemde, Türkiye-Bulgaristan ilişkilerindeki gerginliklerin sonucu olarak o normal yol kapalıydı. Yunanistan’a gidip oradan Türkiye’ye giden trene aktarma yapılması gerekiyordu.

Tanklara karşı bazısı molotofkokteyliyle, bazısı

silahla mücadele eden direnişçiler bir süre sonra

direnişlerini bırakmak zorunda kaldılar. Sayıları yüz

binleri bulan Macaristan vatandaşı, komşu ülkelere

iltica etti.

Bunun bavul indirip taşımanın yanında bir de Selanik’te otel bulup gecelemek gibi bir sıkıntısı vardı. Ama benim için şöyle bir avantajı oldu. Trende, Yunanlı bir öğrenci –galiba Münih’ten binmişti– benim oturduğum kompartımanda yer vardı, geldi oraya oturdu. Adı Kosta’ydı. Konuştuk. Türk-Yunan ilişkileri falan derken, ahbap olduk. Selanik’te bir gece kalıp aktarma yapacağımı öğrenince, “Bizde kalırsın” dedi. Babası Selanik Üniversitesi’nde profesörmüş. “Ayıp olur” falan dedimse de ısrar etti. Zaten Selanik İstasyonu’nda inince, babası onu arabasıyla karşılamaya gelmişti. O da ısrar edince, sorun halloldu. Beni hem denize bakan iki katlı evlerinde misafir ettiler, hem o akşam şehri gezdirdiler, hem de ertesi gün trene bindirdiler. O günden sonra Selanik’e ve Selaniklilere sempatim arttı. Türk-Yunan ilişkileri konusunda da, eskisine göre daha iyimser olmaya başladım.

Sonra İstanbul... Sonra Ankara... Annemin-babamın evine yerleşme... Yazmayı unutmuşum. Gazeteye istifamı gönderdikten sonra annemlere yazmıştım. Benim eşyalarımı, Tercüman’ın bürolu lojmanından alıp bir depoya koymalarını rica etmiştim. Bir süreliğine onlarda kalacaktım.

Tabii, memnun oldular. Evlilik öncesindeki yatağımı hazırlamışlar. Ankara’daki yeni hayatım başladı.

Aynı zamanda yeni gazetenin hazırlıkları başladı. Cihad Baban anlattı: Bu, bir Ankara gazetesi olacaktı. Başka yerlere de gönderilecekti. En başta Ankara’daki okurlarına hitap edecekti. Gene bir ortaklıktı ama, ortaklar artık ticari hayatın içinde değildiler. Bir kısmı Hürriyet Partili milletvekiliydiler. Cihad Baban da artık onlarla birlikteydi. Partiye de katılmıştı. Ortaklar gazeteyle ilgili yetkileri Cihad Baban’a vermişlerdi.

Gazete iktidara muhalefet eden bir gazete olacaktı. Ama, tabii, konusu sadece siyaset olmayacaktı. Gazeteciliğin her alandaki gereklerini yerine getirmeyi hedefleyecekti.

Cihad Baban, gazetenin genel yönetmeni (o zamanki adıyla yazıişleri müdürü, şimdiki adıyla genel yayın müdürü) olarak İstanbul’dan o sıralarda Milliyet’te de çalışmış olan Tarık Buğra’yı düşünmüştü. Buğra hem değerli bir edebiyatçıydı, hem de gazetecilik tecrübesi vardı. İstanbul’da oturuyordu ama, Ankara’ya gelecekti.

“İkinci adam” olarak o zamanki adıyla istihbarat şefliğini (haber müdürlüğünü veya yönetmenliğini) bana vermek istiyordu. Tabii, merkezdeki kadroyu, Ankaralı gazetecilerden kuracaktık. O konuda benden katkı bekliyordu.

İdarehane ve matbaa için Sanayi Caddesi’ndeki bir apartman katı ile depo ve matbaa için zemin katı ve bodrum katları tutulmuştu. Makineler gelmişti, kuruluyordu.

Anlaştık, hemen oturup çalışmaya başladık. Birkaç gün sonra Tarık Buğra geldi. Kadroyu birlikte kurduk. Ben Ankara’da o zamana kadar tanıdığım arkadaşlardan bir kısmıyla temasa geçtim. Buğra’yla birlikte görüşmelere başladık. Sonuçta genç ama yeteneklerini kanıtlamış bir yazıişleri ve istihbarat kadrosu ortaya çıktı.

Cihad Baban’ın yönetiminde yeni gazetenin çerçevesini hep birlikte hazırlamaya başladık.

16

Güç birliği önlenmeseydi iktidar değişecekti

1957 seçiminde DP yüzde 50’nin altına düşüyor – Seçim

öncesinde üç muhalefet partisinin başlattığı güç birliği yasa yoluyla

önlendi – Radyonun seçim günü yaptığı

yayına muhalefetin tepkileri – Birçok yerdeki sonuçlar

tartışmalı hale geldi – Hapse düşen adaylar –

Hapisteki Bölükbaşı’nın durumu

Seçim sonrasındaki Cumhuriyet Bayramı’nda olaylar devam etti. Ankara’da halk,

geçit resmine gelen İnönü’ye tezahürat yapınca, polis harekete geçti. Bazı yerlerde

sayımlar yenilendi. Sonuçlar değişti. İstanbul seçimine de itiraz edildi.

Yeni Gün’ün Ankara’da Sanayi Caddesi’ndeki büroları, benim evim gibi oldu. Tabii, geceleri, (bazen de sabahları) eve gidiyordum. Ama, geri kalan zamanımın çoğu orada geçiyordu. Çıkaracağımız gazete bir Ankara gazetesiydi, İstanbul gazeteleriyle rekabet edebilecek hali yoktu. Ama, daha önce de sık sık belirttim, gene hatırlatayım, İstanbul gazeteleri Ankara’da ancak bir gün sonra okunabildiği için, haberleri günü gününe okumak isteyenlerin bir Ankara gazetesini izlemeleri şarttı.

Biz öteki Ankara gazetelerinden daha iyi bir gazete çıkarırsak, Ankaralı okurların çoğu bizi tercih edebilirdi.

Ankara’da iki kuvvetli rakibimiz vardı: Biri, benim eski gazetem –CHP sözcüsü– Ulus’tu, öteki –DP sözcüsü– Zafer’di. Bizim gazete de Hürriyet Partililerin sahipliği altında çıkıyordu. İktidarın eleştirilecek yanlarını elbette vurgulayacaktı. Fakat bir “parti gazetesi” havasını taşımayacaktı. Öteki gazetelerden daha fazla okura ulaşmaya çalışacaktı.

Öyle de oldu. Tarık Buğra’nın belirlediği –bence de– sempatik bir logonun altında, insanın aklını karıştırmayan sade bir mizanpajla ilk deneme yayınlarını yaptı.

Tarık Buğra

İlk sayısının yayınlanmasından itibaren de, öteki Ankara gazeteleriyle güçlü bir rekabete başladı.

Çabalarımızdan biri şuydu: Bir Ankara gazetesi olduğumuza göre, önemli siyasi haberlerin yanında Ankara’nın sorunlarına öncelik vermemiz gerekirdi. Şehirde dünya kadar sorun olmasına rağmen, öteki siyasi gazeteler, siyasetçi konuşmalarını büyük gösterme ve çok geniş yayınlama alışkanlığı içindeydiler.

Halkın günlük hayatında her gün karşı karşıya olduğu gerçeklere gereği kadar yer ayıramıyorlardı. Biz onların yansıtmaya fırsat bulamadıkları, su sorunu, yol sorunu, trafik sorunu gibi –o sırada iktidar belediyesinin de üstesinden gelemediği– sorunların üzerine gitmeye başladık.

Gazetenin fiili patronu Cihad Baban’dı. Tarık Buğra Yazıişleri Müdürü olarak en üst yöneticisiydi. Ben istihbarat şefi sıfatıyla haberleri yönetiyordum.

Kadromuzda Erdoğan Tokatlı, Levent Esmer, Behiç Ekşi, Mustafa Özkan, Selçuk Altan gibi genç ve ateş gibi muhabir arkadaşlar vardı. Yazıişleri’nde Tercüman’dan ayrılıp bize katılan Aydın Köker ve Beyhan Cenkçi vardı. Daha sonra Zafer’den transfer ettiğimiz Mehmet Ali Kışlalı geldi. Başyazarımız Cihad Baban’dı. Dış politika yazarımız –zamanın genç ama ünlü kalemlerinden– Coşkun Kırca’ydı. Devamlı yazarlarımız arasında Muammer Aksoy vardı.

Ben de gazetedeki ana işimin yanında ikinci sayfada köşe yazısı –o zamanki deyimle “fıkra”– yazıyordum.

Hem kurucu kadrosunda olduğum, hem de yazarlık yaptığım gazeteyi fazla övmüş gibi olmayayım ama, Yeni Gün, çok kısa bir zaman içinde Ankara’nın çok okunan güzel bir gazetesi olmayı başardı.

Aysel o sırada, malum, Amerika’da. Genel Yayın Müdürümüz Tarık Buğra da Ankara’da benim gibi bekar halde... İşten fırsat buldukça, akşam yemeğe birlikte çıkıyoruz. En büyük lüksümüz o... Gerçi genellikle gene işten konuşuyoruz. “Şu konuyu daha iyi izlemeliydik. Yarın bunu telafi edelim. Evvelki günkü manşet çok çarpıcıydı ama, dünkü o kadar iyi değildi...” gibi. Ama zaman zaman edebiyattan, romandan, hikâyeden de söz açılıyor ki, ben o konularda tabii, daha çok onu dinliyorum.

Yeni Gün gazetesi Ankara’daki rakiplerinin yanındaki yerini aldıktan sonra, Tarık Buğra, yavaş yavaş İstanbul’u özlemeye başladı. İstanbul’a birkaç kere birkaç günlüğüne gitti geldi. Sonra bir gün Cihad Baban’la konuşmuş, gazetenin kuruluşundaki görevini yaptığını, artık İstanbul’a dönmek isteğini bildirmiş. Bir gün onu Ankara İstasyonu’ndan hep birlikte uğurladık.

Onu burada rahmetle anarım. Türk edebiyatının çok güçlü bir yazarı olmasının yanında, gazeteciliğimize de önemli katkıları vardır. Benim aklımda ayrıca, o “Yeni Gün”lü akşam yemeği sohbetlerimiz var ki, onları da, özlemle hatırlarım.

Tarık Buğra’nın ayrılışından sonra Cihad Baban, Tarık Buğra’nın görevini bana önerdi. O göreve başladım. O konuda pek güçlük çekmedim. Çünkü zaten Buğra da o mevkideyken sorunları benimle paylaşırdı. Çarelerini birlikte bulmaya çalışırdık.

“Tekzip savaşı...”

Yeni Gün’deki görev süremin en önemli olaylarından biri Ankara Belediyesi’nin bize açtığı “tekzip savaşı”ydı, öteki de 1957 Ekimindeki “erken seçim...”

Belediyenin açtığı tekzip savaşı ilginçti. 1956’da çıkarılan Basın Kanunu ile getirilen “tekzip rejimi”ni anlatmıştım.

Yeni Gün’ün “tekzip”lerle dolu bir birinci sayfası.

Tekziplerde araba lastiği darlığının olmadığı, halkın ve

turistlerin memnun olduğu gibi görüşler haber başlığı

yapılmış. Sayfanın normal haberleri son sayfaya

nakledilmiş. Gazete ayrıca savcı hakkında dava açmış.

Onu da haber veriyor.

Gazetelere resmi kuruluşlarca evvelce “Yayınladığınız şu haber doğru değildir. Şu şekilde düzeltilmesini rica ederim” diye gönderilen tekzipler artık, gazetenin kendi kendini suçladığı izlenimini verecek şekilde yazılabiliyordu.

O tekzibi yazan hükümet veya belediye memuru, eğer gazetecilikteki punto ve sütun hesabını biliyorsa, onu öyle düzenliyordu ki, yazdığı tekzip metninin, gazetenin kendi yazdığı haber gibi yayınlamasını sağlayabiliyordu. Çünkü kanun öyleydi: O tekzip savcı eliyle nasıl gönderilirse, gazete onu aynen yayınlamak zorundaydı. Tekzibin yanına, önüne, arkasına “Bu bir tekziptir” notunu bile düşemezdi.

Tekzip metnini gazete, diğer haberleriyle aynı puntolarla, aynı sütunda, aynen kullanmaya mecburdu. Eğer tekzip edilen haberde resim kullanılmış ise, tekzibi gönderen de aynı büyüklükte bir resim gönderebilirdi. Gazetenin onu da yayınlaması zorunluydu.

Ankara gazetesiyiz ve Ankara şehrinin haberlerine ağırlık vermeye çalışıyoruz ya, Demokrat Partili Ankara Belediyesi bundan çok rahatsız olmuştu. Biz Ankara’da belediyenin hoşuna gitmeyen hangi haberi yazarsak, onu hemen tekzip ediyordu. Savcılığa gönderdiği metni savcı derhal onaylıyor ve o metin bize gönderiliyordu. Biz de onu en geç iki gün içinde yayınlamak zorunda kalıyorduk.

Belediyenin B. R. imzalı tekzipçisi şehirdeki

bozuk yollarla ilgili bir haberi “Şehirde güzel

yol yapılıyor” diye cevaplamış. Şehirde var olan

su sıkıntısının da “yok olduğunu” ilan etmiş.

Gazete birinci sayfa haberlerini gene son sayfaya

taşımak zorunda kalmış.

Mesela şehirde susuzluk sıkıntısı olduğundan söz eden bir haber yazıyorduk. “Evdeki musluklardan su akmıyor” diyorduk. Halkın bu yüzden çeşmelere gittiğini gösteren fotoğraflar yayınlıyorduk. Hemen bir tekzip geliyordu, “Şehirde su var” diye... Halkın suyunu çeşmelerden aldığını gösteren fotoğrafımıza da, “İşte musluklardan su akıyor” diye bir resim altı yazılıp gönderiliyordu. Onu da o şekilde yayınlamak zorunda kalıyorduk.

“B. R.” diye bir imza...

Üstelik belediyede o tekzip metinlerini hazırlayan arkadaş, gazetecilikten gelmişti. Bir “cinlik” daha yapıyordu. Gönderdiği tekziplerin altına “B. R.” diye bir imza atıyordu.

Benim de ikinci sayfadaki yazı

köşemin konusu belediyenin

B. R. imzalı tekzipleri.

Bu nedir diye sorarsanız “Belediye Reisi’nin kısaltılmışıdır” diyordu. Ama, tabii, hesap şuydu:

Gazeteler, anlatmışımdır, o zamanlar, haberlerin bazısına imza atar, bazısına da yazarlarının adının ilk harflerini koyarlardı. “B. R.” imzası da, o izlenimi veriyordu. Yani: Gazetede mesela “Birol Rasimoğlu” veya “Başak Rizeli” adında bir muhabir veya yazar var, bunu o yazmıştır denilsin hesabı...

Belediyeden gelen tüm tekzipler o “imza”yla yazılıyordu.

Bunları aynen yayınlamak ve buna herhangi bir ek yapmamak zorundaydık.

Ayrıca bunlar o kadar sık ve hepsi bir arada geliyordu ki, zaman zaman öyle bir durum karşısında kalıyorduk ki, birinci sayfamızda başka haberlere yer kalmıyordu. Gerçi, tekzipleri aynı yerde, aynı büyüklükte yayınlama zorunluluğu karşısında sayfada bazı boşluklar kalıyordu ama, oralara haber yerleştirmek hem güçtü, hem de o haberlerle tekzipler arasında, hangisinin tekzip, hangisinin haber olduğunun anlaşılması güç oluyordu.

Bunun çaresini, zaman zaman birinci sayfa haberlerini arka sayfaya alıp, birinci sayfaya, “Haberlerimiz son sayfamızdadır” diye anons vererek bulmaya çalışıyorduk.

Bir süre sonra o arka sayfadaki haberlere gelen tekziplere de cevap vermeye çalışıyorduk.

Özetle: İş saatlerimizin yarısından fazlasını Ankara Belediyesi’nin bu kampanyasıyla uğraşmaya harcıyorduk.

Tabii bir de, tekziplerin gereğini yerine getirmekte en ufak bir yanlışlığımız olursa, sorumlu müdürlerimiz hakkında açılan davalar da var. (Ayrıca, bir de ana davalar var. 10 aylık, bir yıllık, 8 aylık davalara da avukatlarla birlikte gidip savunma yapmak gibi işlere yetişmek de var. Onlar da ayrı bir konu.)

Gönderilen tekziplerle ilgili olarak aynı gün bir şey yazmaya imkân yok. Gönderilen teziplerdeki münasebetsizlikleri belirten yayınları ertesi günlerde yapıyorduk. Ben kendi yazı sütunumda “B. R. olayı” diye nitelendirdiğim olayın ne kadar acayip sonuçlara yol açtığının örneklerini veriyordum.

Konu o arada Meclis’e yansımıştı. Avrupa basınında da, Türkiye’deki basın özgürlüğü ihlallerinin çok ilginç bir örneği olarak sık sık yazı konusu yapılıyordu.

Ama bu, uzun süre böyle devam etti.

O sıradaki Belediye Başkanı Orhan Eren’le çok daha sonraları Meclis’te de bulunduk. O zamanın bu uygulamasını artık o da komik buluyordu.

Tabii, o dönemin basın özgürlüğü anlayışı açısından hem çok düşündürücü, hem de gerçekten çok komik bir örnekti 1950’li yılların sonlarındaki o “tekzip rejimi...”

Amerika anıları...

1957 yazının sonunda Aysel Amerika’dan döndü. Dönünceye kadarki bekâr hayatımın kolay geçtiğini söyleyemem.

O dönmeden önce Bahçelievler’de bir ev buldum. O zamanın Hürriyet Partili siyasetçilerinden Turan Güneş’in eviydi. Kirada anlaştık. Bir kısmı depoda, bir kısmı babamlarda olan eşyalarımızı getirip iyi kötü yerleştirttim.

Aysel’le mektuplaşmalarımız aralıksız devam etmişti. Benim Türkiye’ye dönmemden sonra da, arada bir gazeteden telefon açıyordum. İdareyle anlaşmıştık. Benim Nashville’de Aysel’in kaldığı yurdun telefonunu aramamdan doğan telefon paralarını maaşımdan kesiyorlardı.

Türkiye’den yurtdışına, hele Amerika’ya telefon yazdırınca, anlatmıştım, ne zaman bağlanacağı belli değil. Bekleme süresi bazen günlerce sürebiliyor. Ama bu benim için fazla problem oluşturmuyordu. Çünkü zaten vaktimin çok büyük bir zamanı gazetede geçiyordu. (Bu aramaların sıklaşmasının bazen ay başlarındaki mali durumum açısından sarsıcı sonuçları da olabiliyordu ama, bundan Aysel’e bahsetmiyordum.)

“Mali durum” derken... O sıralarda, o konuda bir gelişme oldu. İstanbul’da Yeni Gazete adında bir gazete yayınlanmaya başladı. Bana da o gazeteden bir öneri geldi. Ankara temsilcileri yoktu. Benim Ankara’daki siyasi gelişmelerden yorumlar yazmamı ve bir de gazeteci arkadaş bulup belirli olayları izletmemi istediller. Yani, bir yandan Yeni Gün’deki yöneticiliğimi sürdürürken, İstanbul’daki Yeni Gazete’ye de Ankara temsilciliği gibi katkıda bulunacaktım.

Bunu Cihat Bey’le konuştum. İtirazı olmadı. “Bence faydalı olur. Biraz daha çalışırsın. Bize de faydası olur, sana da. Biraz daha para kazanırsın” dedi.

İki işi birden yapmak... Hatta bazen üç işi birden yapmak... Bu Cihat Bey’in mantığına uygundu. Tabii, işlerin hepsinin gereğini yapmak kaydıyla... Benim de zaten o zamana kadarki gazetecilik hayatımın çoğu böyle geçmişti. Tercüman’daki dahil... (Daha sonraki hayatımın büyük kısmı da öyle geçecekti.)

Sonuç şu oldu: Yeni Gün’ün yanında bir de Yeni Gazete için çalışmaya başladım. Gazetenin muhabirliği için de, benden sonra haber müdürlüğüne gelen Erdoğan Tokatlı’nın ağabeyi Orhan Tokatlı’ya öneri yaptım, kabul etti. Her gün bana ya uğruyor, ya telefon ediyordu. Bir gündem yapıp Yeni Gazete’ye de katkıda bulunuyorduk.

İstanbul’daki Yeni Gazete de bir ortaklıktı. Ortaklardan biri, 6-7 Eylül Olaylarında İstanbul Ekspres gazetesinin Genel Yayın Müdürü olan, Selanik’teki bomba haberini “manşet”ten ikinci baskı yaparak verdiği için halkı tahrik etmekle suçlanan, ama sonra aklanan ünlü gazeteci Gökşin Sipahioğlu’ydu. (Daha sonraları da SİPA Ajansı’nın sahibi olarak uluslararası alanda da isim yapacaktı. SİPA’yı dünyanın en büyük fotoğraf ajanslarından biri haline getirecekti.)

Gökşin Sipahioğlu

Bir diğeri, o zamanın da çok ünlü bir gazete ve matbaa sahibiydi: Zekeriya Sertel’le birlikte Tan gazetesini çıkaran, Tan’ın 1945’te saldırıya uğramasından sonra, matbaacılığa devam eden Halil Lütfi Dördüncü’ydü. Babıâli’de elinin sıkılığıyla ünlüydü.

Yeni Gazete de güzel bir gazete oldu. Fransızların France Soir’ına benzer bir mizanpajla çıkıyordu. Birinci sayfasının büyük kısmını, büyük bir fotoğrafa ayırıyordu.

Gazete o sıradaki Türk basınında adındaki gibi “yenilik”ler oluşturdu. Biz de Orhan Tokatlı’yla birlikte ona katkılarımızı sürdürdük.

Aysel’i İstanbul’da karşılamaya gittiğimde, aynı zamanda o gazetenin de mensubuydum.

Önce gazetenin Cağaloğlu’ndaki merkezine uğradım. Karşılama, otel rezervasyonu ve ulaşım işlerini orada tamamladım. Patronlardan Gökşin Sipahioğlu’nu zaten tanımıştım. Halil Lütfi Dördüncü’yle tanıştım.

Hakkındaki cimrilik rivayetlerinden biri şuydu:

Gazetesinde çalışanların merdiven basamaklarını ikişer ikişer inip çıkmalarını istermiş. Merdivenler muşamba kaplıymış, böylece, merdivenler daha az eskirmiş.

Rahmetli Orhan Tokatlı (solda) ile birlikte çalışmamız 1957 yılında Yeni Gazete’deydi. Sonradan

uzun yıllar Milliyet’te de çalışacaktık. Sağda ortak dostumuz, değerli Yazar Hasan Pulur.

Dördüncü’ye şaka olsun diye bunu sordum. “Sizin hakkınızda böyle şeyler söylüyorlar, doğru mu?” dedim. Güldü.

“Vallahi bunlar her şeyi söylerler” dedi. “Daha neler söylediler. Ben tutumlu bir insanım. İsraf istemem. İşin aslı bu.”

Halil Lütfi Dördüncü

Hakkında çıkan söylentilere itiraz ettiği yoktu. Bunların bazıları herhalde doğruydu da... Ama doğru olmasalar da, onlardan da alınmıyordu. Öyle bir şöhretinin olmasından şikâyeti yoktu. Belki bundan, Babıâli’deki şöhretine katkıda bulunduğu için memnun olduğu bile söylenebilirdi.

Aysel’i geldiği gün karşıladım. İki veya üç gün İstanbul’da, Yeşilköy’de deniz kenarında –yanlış hatırlamıyorsam– adı da Deniz Palas olan ahşap bir otel vardı, orada kaldık. (Sonradan bir yangında yandı. Yerine başka otel yapıldı.)

Traktörlü fotoğrafta Aysel, Tennessee’deki uygulamalı tarım ekonomisi dersinde. Sağda,

üniversitenin önünde. Solda öğrenci yurdundaki arkadaşlarıyla. Aralarında Amerikalı,

Kanadalı, Hintli, İranlı, Meksikalı, Pakistanlı, Çinli... Hepsi var. Benim Kiel’de kaldığım

yurttaki gibi. Ama iki yurt arasında bir fark var. Oradakinde “Afrikalı-Amerikalılara” yer yok.

Amerika’da kaldığı dönemde Aysel’in en fazla değindiği konu Amerika’daki ırk ayırımcılığıydı. Tennessee eyaleti, zaten o eğilimlerin en yaygın olduğu yerlerden biri... Oraya ilk vardığı sırada gördüklerine inanamamıştı. O zamanlar “zenci” diye anılan Afrika orijinliler, otobüslerin ancak arka tarafında oturabiliyorlardı. Okulları ayrıydı. Umumi yerlerdeki tuvaletleri ayrıydı. Bunlar ve daha birçok resmi kurallar vardı. Onları ihlal ederlerse, suç işlemiş oluyorlardı.

Amerika’da ırk ayrımcılığı olduğu, bizim gibi uzakta olanların malumuydu ama, bence bu kadarı tahmin edilir gibi değildi.

Hele ben Almanya’dayken, Aysel’in mektuplarında verdiği örnekleri okudukça hayretler içinde kalırdım. Almanya’da Afrika kökenliler, ülkenin her yerinde vardı. Bizim Kiel’deki –Birleşmiş Milletlere benzeyen– yurtta da sayıları çoktu. Aradaki renk ayrılığını ne yadırgayan vardı, ne de fark eden...

Aysel’e, Amerika’nın o tarafını yüz yüze olduğumuzda da anlattırdım.

Bugün Amerika’da o dönemden sonraki 50-60 yıl içinde alınan mesafenin, hâlâ yeterli olmamasına rağmen, ne kadar önemli olduğu, Amerika’nın o zamanki halini düşününce, daha iyi anlaşılıyor.

Sonra Ankara’ya döndük. Bahçelievler’de Turan Güneş’ten kiraladığım İsrail Evleri’ndeki evimize yerleştik. Ben “tam gün ve gece” çalışmalarıma yeniden başladım. Aysel de Maliye Bakanlığı’nın Hazine Genel Müdürlüğü’ndeki görevine yeniden başladı.

Erken seçim...

Bu başlangıcın hemen arkasından da, bir süreden beri beklenen “erken seçim” süreci başladı.

Genel seçimin normal zamanı, 1958’in Mayıs ayıydı. Meclis’in görev süresi dört yıldı. 1950 seçimi 14 Mayıs’ta yapılmıştı, 1954 seçimi 2 Mayıs’ta...

Yeni seçimin de 1958 Mayısının ilk iki haftasından birinde yapılması gerekiyordu. Ama, daha önce belirtmiştim, iktidarın bu defaki hesabı başka bir hesaptı. Ekonomik durumun daha da kötüleşmesinden 1958 Mayısındaki seçime kadar halkı daha fazla bezdirmesinden kaygı duyuyordu.

O seçimi hemen yapıp iktidara gelirse, dört yıllık bir dönemin başında kemer sıkma politikaları izleyerek dış kredi bulma olanağına yeniden ulaşacaktı. Daha sonra seçimlere daha iyi şartlar içinde hazırlanacaktı.

Gerçi 1957 seçiminde de şöyle bir tehlike vardı: Muhalefet partileri seçimde işbirliği için anlaşmış durumdaydılar. Eğer seçim çevrelerindeki milletvekilliklerini aralarında paylaşırlarsa, seçim sandığından bir iktidar değişikliği çıkabilirdi.

Çare, o “seçim işbirliği”ni bir yasa çıkararak önlemekti.

O yasayı çıkardılar.

Meclis’e getirilen bir kanun teklifiyle partilerin seçimde ortak liste çıkarmaları imkânını ortadan kaldırdılar. Partilerin seçim çevrelerini aralarında bölüşmelerini ve birbirinin listesinden aday gösterebilmelerini de önlediler... O kurallara aykırı hareket eden partilerin seçime girme hakkının kalkacağını kanun kuralı haline getirdiler.

Geriye tek çare kalıyordu. Seçime muhalefet partilerinin sadece birinin girmesi. Ötekilerin seçmenlerinin o partiye oy vermesi...

Bu da seçim öncesi transferlerin de mümkün olmadığı bir seçim düzeninde işleyebilecek ve tüm partilerce kabul edilecek bir mekanizma değildi.

Sonuç: O vakte kadar seçime güç birliği yapmak üzere hazırlanan üç parti, o kararlarını uygulayamadılar.

O kanuna rağmen oylarını birleştirip birleştiremeyeceklerini tartıştılar. CHP’ye göre bu riskliydi. Millet Partisi bu şartlar altında, üç muhalefet partisinin seçime girilmemesi yolunda ortak bir karar verebileceğini, bunun da düşünülmesi gerektiğini belirtti. Hürriyet Partisi de bu konudaki CHP tutumunu eleştirdi. Sonuç olarak o güç birliği imkânı ortadan kalktı.

Ayrıca üç muhalefet partisi arasında görüş ayrılıkları ön plana çıktı... O ayrılıklar zaten vardı ama, yapılan güç birliği çalışmaları sırasında önemini kaybetmişti. Çünkü partiler, ayrı düşündükleri konuların tartışmasını ertelemişler, “ilk hedefler” olarak birleştikleri hedefleri somut hale getirmişlerdi. Onlar arasında demokrasiye aykırı yasaların ve uygulamaların derhal kaldırılması, demokrasiyi yerleştirip geliştirecek tüm önlemlerin alınması vardı. Ekonominin karşı karşıya bulunduğu sorunlarla mücadelenin ilkeleri vardı.

Üçü hep birlikte hareket etme kararı almışken, seçim kampanyasında, seçmenleri kendilerine oy vermeye çağırmak için öteki partileri eleştirdiler.

Kısacası: Muhalefet seçime çok elverişsiz koşullar altında girdi.

Demokrat Parti ise, seçim öncesindeki politikaları ve seçim kanunu değişikliği hamlesiyle muhalefet partilerini darmadağın etmiş olmanın güveni içinde girdi.

Ama 27 Ekim günü sandıklar açıldığı zaman, şu tablo ortaya çıktı:

1957 seçimi sonucu

Seçim 27 Ekim 1957 günü yapıldı. Başta Gaziantep ve Mersin olmak üzere, muhalefet, belirli yerlerde sonuçların tahrif edildiğini öne sürdü. Olaylar çıktı. Muhalefet adayları tutuklandı.

Seçim sonuçları şöyleydi: 1950 seçiminde yaklaşık yüzde 52 oy alıp, bunu 1954’te yüzde 57’ye yükselten Demokrat Parti o seçimde 9 puan düşüş göstermişti. İktidara geldiğinden beri ilk defa olarak oyları, mutlak çoğunluğun altına düşmüştü. Oy oranı yüzde 48 civarındaydı.

Muhalefetteki CHP’nin oyları da, bunun tersine, yükselen bir grafik çizmişti. Partinin 1950’deki oyları, yaklaşık yüzde 39’du. Bu oran 1954’te yüzde 35’e düşmüştü. Ama bu defa yüzde 41’e yükselmişti.

Ayrıca, buna iki muhalefet partisinin oyları eklenirse, tüm muhalefetin oyları 10 puan daha yükseliyordu. (Cumhuriyetçi Millet Partisi: yaklaşık yüzde 6,5; Hürriyet Partisi: yüzde 3,5.)

Muhalefetin oy oranı yüzde 51’i aşıyordu.

Bu şu demekti:

Eğer üç muhalefet partisi, işbirliğine karşı konulan engelleri aşıp, seçime birlikte girebilselerdi, seçim sonuçları çok değişirdi.

İller bazında yapılan hesaba göre, muhalefet o zamanki 67 ilin 43’ünde seçimi kazanırdı ve 365 milletvekili çıkarırdı.

Demokrat Parti’nin milletvekili sayısı ise 245’te kalırdı. Yani, muhalefet partileri kendi aralarında bir koalisyon hükümetini rahatlıkla kurabilirdi.

Ama o işbirliği yapılamayınca, o zamanki seçim sisteminin sonucu olarak, CHP’nin milletvekili sayısındaki artış, oy oranı artışının çok gerisinde kaldı. 1954’te çıkardığı 30 küsur milletvekilini ancak 178 milletvekiline çıkarabildi.

Diğer iki muhalefet partisinin çıkardığı 4’er milletvekiliyle birlikte muhalefetin toplam milletvekili sayısı 186 oldu.

Seçmen oylarının yüzde 48,6’sını alan DP ise, Meclis’teki sandalyelerin yüzde 69,6’sını alarak 424 milletvekili çıkardı.

1950-1960 dönemiyle ilgili bugünkü tartışmalara katılanlar, bu tabloyu da hatırlamalıdırlar. O tablo, Meclis’teki sandalye dağılımında Demokrat Parti’nin üstünlüğünün, azalarak da olsa devam ettiğini gösteriyordu. Fakat bu durumun verdiği işaretler CHP için güven vericiydi. Partinin, puanlarını artırma dönemi başlamıştı. Yani CHP’nin, hiçbir partiyle işbirliği yapmasa da, iktidara gelme şansının olduğu anlaşılıyordu.

Zaten 1957 seçiminden sonra, iktidarın ekonomi dahil, çeşitli alanlardaki zaafları daha da belirginleşmişti. Ayrıca iç siyasette gelişmeler olmuştu. Hürriyet Partisi’nin CHP’ye katılmasıyla CHP, birçok ilde daha kazanma şansını artırmıştı.

Bugünkü bazı iktidar sözcüleri DP iktidarının askeri müdahale yoluyla değişmesini CHP’nin istediği, bunun için cuntacılarla işbirliği yaptığı yolundaki eski iddiaları tekrar ederler. Ancak bunun hiçbir dayanağı olmadığı gibi, mantığı da yoktur.

CHP, 1950-1960 döneminde iktidarın yaptığı yanlışlara, elbette karşı çıkmıştır.

Daha önceki kitaplarda olduğu gibi, bu kitapta da hatırlattığım antidemokratik adımlar atılırken, demokrasiyi savunan bir muhalefet partisinin bunlara karşı çıkmasından daha doğal bir şey olamaz. Ancak şu gerçek ortadadır: Cumhuriyet Halk Partisi, 1957 seçiminden sonra artık ilk seçimde iktidara gelebileceğine güvenen bir parti haline gelmiştir. İktidarın demokratik özgürlükleri kısma yolundaki önlemlerine elbette karşı çıkıyordu. Ama o önlemleri, seçim yoluyla iktidara gelerek kaldırmayı hedefliyordu.

1957 seçiminin afişleri... 1950’den 1960’a kadarki seçimlerdeki afişlerde resim ve

fotoğraf kullanılması, seçim yasakları arasındaydı. Her şeyin yazı ile ifade edilmesi esastı...

Süslemeler, sadece harfler, rakamlar ve renklerle yapılabilirdi. Yukarıda soldaki fotoğrafta

iktidardaki Demokrat Parti ile muhalefetteki CHP ve Hürriyet Partisi’nin

1957 seçimi öncesindeki afişlerinden örnekler var. Sağda da, partilere kura ile

ayrılan yerlere yapıştırılmış afişler.

İktidar ise, o önlemlerin uygulamalarını, 1957 seçiminden sonra daha da sertleştirecekti. 1960 yılının Nisan ayında ise, Tahkikat Encümeni önergesiyle yeni ve çok sakıncalı bir dönem başlayacaktı.

Seçim öncesinde...

Seçim öncesindeki son durum malum: İktidar, seçimde güç birliği yapmaya karar veren üç muhalefet partisinin bu kararı uygulamasını önlemişti. Bunu yasaklayan bir kanun çıkarmıştı. Muhalefet partileri bu yasağı aşamamışlardı. Seçim kampanyasını birbirinden ayrılarak, zaman zaman da birbiriyle tartışarak yürütmek durumunda kalmışlardı.

Seçime kadar radyo, tamamen iktidar propagandasıyla doluydu. Seçimin yasal kurallarına göre bunu yapmaması gerekiyordu ama, o kurallar artık, çoktandır unutulmuştu. 1950’de iktidarın değiştiği 14 Mayıs seçiminde ve 1954’teki 2 Mayıs seçiminde, muhalefetin de radyoda konuşmalar yapıp seçmenlere seslenme hakkı vardı. O hak çoktan kaldırılmıştı. Muhalefete, seçim öncesinde halka hitap etme olanağı, ancak, normal zamanlarda tamamen yasaklanmış olan açık hava toplantılarını yapabilme hakkıyla sınırlı tutulmuştu.

CHP Genel Başkanı İsmet İnönü ile Hürriyet Partisi Genel Başkanı Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu o haklarını ellerinden geldiği kadar kullanıyorlardı. Ama radyo bunlardan tek kelimeyle söz etmiyordu. Başbakan’ın tamamı “seçim propagandası”ndan ibaret konuşmalarını ise, “hükümet başkanı konuşuyor” diye aynen yayınlıyordu.

Muhalefet partileri böyle bir “seçim propagandası haftası” geçirdikten sonra, seçim gününün erken saatlerinden itibaren, radyodan, o zamana kadar hiç işitmedikleri bir yayın işittiler. Bu yayın, haberler arasında bazı seçim sandığı sonuçlarının verilmesiydi.

Oysa, gene seçim mevzuatına göre seçim sonuçları hakkında haber yayınlanması, ancak seçim sandıklarının tümünün açılmasından sonra mümkündü. Gerçi, kanun, seçmenlerin tamamının oy kullandığı sandıkların daha önce açılması ve sayımın yapılması olanağını vermişti. Ama o sandıkların sayım sonucu, ne radyolarda yayınlanabilirdi, ne de o konudaki yayın yasağının kalkacağı saatten önce yayınlanan gazetelerde...

Sıfatı “tarafsız” olan devlet radyosu, artık o yasağı da tanımaz olmuş ve o gün gündüz vakti arka arkaya haberler sıralamaya başlamıştı.

“Şu ilin şu ilçesinin şu köyündeki şu numaralı sandıktaki sayım sonucu şöyledir: Demokrat Parti 189, Cumhuriyet Halk Partisi 4, Hürriyet Partisi 1, Cumhuriyetçi Millet Partisi 0...”

“Şu ilin merkez ilçesindeki şu numaralı sandıktaki sonuç: Demokrat Parti 202, Cumhuriyet Halk Partisi 9, Cumhuriyetçi Millet Partisi 2, Hürriyet Partisi 0...”

Haberler buna benzer şekilde sürüp gidiyordu. Açılan sandıkların sonucu diye bildirilen bu sayılar, seçmen sayısı az olan sandıklardı. Yayınlanan sonuçlar doğru bile olsalar, belli ki, sonuçlarına göre seçilmişlerdi. Ülkede partilerden birine veya ötekine topluca oy veren köyler mahalleler vardır. Onlardan iktidar partisine oy verenlerin sandıkları saptanmış ve haber bültenlerine sadece onların sonuçları alınmıştı.

Ülkemizde o zamanki tek sesli haber yayınının yapıldığı devlet radyosunun bu haberlerinin, özellikle köylerde ve küçük şehirlerdeki etkilerini düşünün. Hele, iktidara oy vermeyen bir ilin, ilçenin köy haline getirildiği, köy yollarının tamir edilmesinin bile köydeki sandıktan çıkacak oya bağlı olduğu algılarının yaygın hale geldiği bir zamanda...

O haberleri izleyen eşraf (şimdiki deyimle toplum liderlerinden en azından bir kısmı), “İktidar partisi daha da güçlü hale geliyor. Aman bizim köyün, kasabanın başına dert açılmasın. Biz de ona oy verelim” demez mi?

Demese bile, “Ben bir demokratik hukuk devletiyim” diyen bir devletin radyosu, o devletin kanunlarını bu derece pervasız bir yayınla çiğneyebilir mi?

Muhalefet, bu yayınlara, tabii, daha o günün öğle saatlerinden itibaren itiraz etti. Seçim kurullarına başvurdu. Yayınların kesilmesini istedi. Fakat bundan sonuç alınıncaya kadar, atı alan Üsküdar’ı geçti... Yurdun her yerine, “Gene biz kazanıyoruz. Ayağınızı denk alın” mesajı, radyo yoluyla iletilmiş oldu.

Seçim sonuçları...

Seçim gecesi olan bitenler ise, yurdun birçok yerinde heyecana ve kaygılara yol açtı.

Birçok ilde seçim sonuçlarında kazananla kaybeden arasındaki oy farkı çok azdı. Oyların sayımı ve/veya birleştirilmesi sırasında oynamalar olduğu yolunda itirazlar yapıldı. Mersin’de, Gaziantep’te, Diyarbakır’da, Bilecik’te, Niğde’de gerginlikler yaşandı.

Muhalefetin itirazlarından bir kısmı kabul, bir kısmı reddedildi. Beş ildeki 49 milletvekilliğinin durumu Yüksek Seçim Kurulu’nun kararına bağlı kaldı.

Gaziantep ve Mersin’de DP’nin kazandığı ilan edildikten sonra, çıkan olaylar büyüdü. Seçim sonuçlarına itiraz etmek isteyenlere polis müdahale etti. Şehir üzerinde askeri uçaklar uçuruldu. Gaziantep’in CHP adaylarından –CHP döneminde bakanlık görevlerinde de bulunmuş olan– Cemil Sait Barlas, gazeteci Ali İhsan Göğüş ile Osman Bilen ve Refik Daniş tutuklandı. Haklarında dava açılacaktı. Sonuçta beraat edeceklerdi ama, Barlas iki ay, ötekiler daha uzun süreyle hapiste kalacaklardı.

Mersin’de DP il binası önünden açılan ateşle bir CHP’li öldürüldü.

İstanbul’da olaylar çıktı. İstanbul’un o sıradaki İl Başkanı –CHP’nin iktidar döneminin son başbakanı– Şemsettin Günaltay, basına, “yolsuzluk belgeleri” olarak bir araya getirilen yüzlerce belgeyi gösterdi. Belgeler çuvallar içinde Seçim Kurulu’na gönderildi.

Daha birçok ilde sonuçlara itirazlar Yüksek Seçim Kurulu’na kadar gitti.

Sonuçta partilerin milletvekili sayılarının şu şekilde kesinleştiği ilan edildi.

DP: 424, CHP: 178, Cumhuriyetçi Millet Partisi: 4, Hürriyet Partisi: 4, Bağımsızlar: 0.

Özetle: 1957 seçimi, 1950 ve 1954 seçimlerinde hiç örneği görülmemiş itirazlara ve tartışmalara yol açan bir seçim oldu. O tartışmaların temelindeki en önemli unsur, partilerin seçime güç birliği halinde katılmasının kanun yoluyla önlenmesiydi.

1958’de yapılması gereken seçimin 1957 Ekimine alınması kararıyla birlikte Meclis’e sevkedilen kanun, hukukun temel ilkelerine de, “seçimde adalet” ilkesine de aykırıydı. Ama Meclis’ten geçti. Uygulandı. Ve ülkede seçimlere olan güveni sarsan bir unsur olarak anılara yerleşti.

1961’de yapılması gereken daha sonraki seçimin yapılıp yapılmayacağının, yapılırsa hangi koşullar altında yapılacağının tartışmalı hale gelmesinde o kanunun da rolü vardır.

ÜÇ SEÇİMİN SONUÇLARI VE BİR VARSAYIM

Yukarıdaki ilk üç sırada, 1950, 1954 ve 1957 seçimlerinin sonuçları yer alıyor.

Alt sırada ise “Eğer muhalefet partileri işbirliği yapabilselerdi...” varsayımına dayalı

hesaplamaların sonucu var. O sonuç, o varsayıma ve o günkü seçim verilerine göre

bir iktidar değişikliğinin kesin olduğunu gösteriyor. Bu grafikler, Erol Tuncer’in

başkanlığındaki Toplumsal Ekonomik Araştırmalar Vakfı’nın (TESAV) ülkemizdeki

tüm seçimlerle ilgili araştırma kitapları dizisindeki bilgilere dayanılarak hazırlandı.

Bilgileri derleyen arkadaşımız Hanife Yurtseven ile grafikleri yayına hazırlayan

Yavuz Korkut’a teşekkür ederim.

Sonuçlara tepkiler...

Seçimin resmi sonuçları ilan edildikten sonra, siyasi partiler bu durumu kendi yönetim kurullarında ve Meclis gruplarında değerlendirmeye başladılar.

Cumhuriyet Halk Partisi’nin 178 milletvekili arasında, 1950’den beri Meclis dışında kalmış olan Kasım Gülek’ten zamanın genç milletvekilleri Turhan Feyzioğlu, Bülent Ecevit, Suphi Baykam’a, son Meclis’e giremeyen kıdemli Grup Başkan Vekili Faik Barutçu’ya kadar pek çok yeni veya eski politikacı vardı.

Cumhuriyet Halk Partililer gibi Hürriyet Partisi’nin liderleri ve yöneticileri, iktidarın seçim öncesinde çıkardığı Seçim Kanunu ve seçim sırasında çıkan olayları, rejimin geleceği açısından tehlikeli bir gidiş olarak görüyorlardı. Bu gidişin önlenmesi için yeniden güç birliği çareleri arıyorlardı.

Cumhuriyetçi Millet Partisi yöneticilerinin görüşü de öyleydi. Hürriyet Partisi, seçimde sadece Burdur’daki dört milletvekilliğini kazanabilmişti. Seçimden önceki Meclis kadrosundaki 30 milletvekilinden ikisi Fethi Çelikbaş ile Behçet Kayaalp, Burdur’dan seçilerek milletvekili olabilmişlerdi.

Genel Başkan Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu, Meclis sözcüsü Turan Güneş, İbrahim Öktem, Raif Aybar dahil, Hür. P. Grubu’nun geri kalan milletvekillerinin hiçbiri seçilememişti. Ama partinin yetkili kurumlarındaki görevlerine devam ediyorlardı.

TESAV’ın araştırma dizisinde her seçimle ilgili

bilgiler, ayrı ayrı kitaplarda, ayrıntılı belgeleri

ve yorumlarıyla yer alıyor.

Muhalefet partileri bu gidişi durdurmak için ellerinden geleni yapmalıydı. Kırşehir’in 1954’te ilçe haline getirilerek cezalandırılıp, 1957’de daha dar sınırlar içine sokularak yeniden il haline getirilmesinden sonra, Kırşehir’deki seçmen eğilimleri değişmemişti. İlin dörde düşürülen milletvekilliklerinin hepsini –biri hapisteki Bölükbaşı olmak üzere– gene CMP kazanmıştı.

Partinin yöneticileri, Genel Başkanları Osman Bölükbaşı’nın hapisten çıkmasını bekliyordu. O karar biraz gecikmişti ama, sonucun öyle olacağı anlaşılıyordu. Bu, seçimden yaklaşık bir ay sonra, 29 Kasım günü Ankara Ağır Ceza Mahkemesi’nin oybirliğiyle aldığı karar sonunda gerçekleşti.

Bölükbaşı’nın Meclis’te, Kırşehir’in eski sınırları daraltılarak yeniden il haline getirilmesi sırasında Meclis’te söylediği sözler tartışma konusu olmuştu. Savcılığın o konuda bir fezleke yazması üzerine Meclis’te dokunulmazlığı kaldırılmıştı. Beş aydır tutuklu olarak hapisteydi. Ankara İkinci Ceza Mahkemesi tutukluluğunu kaldırdı. Bölükbaşı, yeniden milletvekili seçildikten bir ay iki gün sonra tahliye edildi. 2 Aralık günü Meclis’e geldi, yeminini etti.

Sonuçta üç muhalefet partisi arasındaki görüşmeler yeniden başladı.

Özel ilanlara da hükümet karışıyor

İktidar partisinin o sıradaki tutumu ise, muhalefetin endişelerinin çok haklı olduğunun göstergesi gibiydi. Demokrat Parti’yi tutan yayın organları, muhalefete karşı yeni yeni önlemlerden söz etmeye başlamışlardı.

Muhalefet ve basına karşı yeni kanunların çıkarılmasının gereğinden söz ediyorlardı. 1954’te ve 1956’da getirdikleri –bu kitapta da örnekler verdiğimiz– kanunları da yetersiz bulmaya başlamışlardı.

Gazetelerin maddi durumlarıyla ilgili yeni kararnameler çıkarmaya, zaten fiilen başlamışlardı. Şu, olacak şey değildi ama oldu:

Yeni hükümet kurulur kurulmaz bir kararname yayınlandı. Gazetelere özel kişiler tarafından verilen ilanlara da öyle bir düzenleme getirildi ki, isteyenler artık istedikleri gazeteye ilan veremeyecekti. İlanını hangi gazeteye verebileceğine, hükümetin tayin edeceği bir kurul karar verecekti.

Resmi ilanlar ve o zamanlar çoğu devlete ait olan bankaların ilanları, zaten hükümetin beğendiği gazetelere gidiyordu. Şimdi özel ilanların durumu da öyle olacaktı.

Basın ilanlarıyla ilgili kararnamenin arkasından, bazı DP’li milletvekilleri, Meclis’e bir içtüzük değişikliği teklifi getirdiler. Bununla muhalefetin Meclis’teki söz alma özgürlüğünü sınırlamak istiyorlardı. Hürriyet Partisi’yle Cumhuriyetçi Millet Partisi’nin grup kurma hakkı kaldırılıyordu. Milletvekillerinin söyledikleri sözler dolayısıyla Meclis’ten çıkarma cezasına çarptırılmaları kolaylaştırılıyordu.

Teklif, muhalefetin itirazlarına rağmen Meclis’ten geçti. Yürürlüğe girdi. CHP sözcüsü Ferda Güley, bu durumu şöyle tanımladı:

“Bu değişiklikle, hâkimiyet, Meclis’ten çıkıp hükümetin olacaktır.”

Beşinci hükümet...

Bütün bu gelişmeler, tabii, kamuoyunda “yeniden demokratikleşme” umutlarını daha da zayıflatıyordu. Muhalefet partileri bu durum karşısında ne yapacaklarını kendi kadroları içinde tartışıyorlardı.

Seçimden sonra gene Menderes tarafından kurulan yeni hükümet, onun 1950’den beri kurduğu beşinci hükümetti. Üçüncü hükümetinin grupta düşürülüşünü anlatmıştım. O hükümette bakan olup da dördüncü Menderes hükümetinde yer almayanlar arasında bulunan bakanlardan bazısı, yaklaşık iki yıl sonra yeniden eski bakanlıklarının başına gelmişlerdi. Biri, Maliye Bakanı Hasan Polatkan, biri İçişleri Bakanı Namık Gedik’ti. Fatin Rüştü Zorlu, seçimden önce dördüncü hükümete girmişti. Dışişleri Bakanı Fuad Köprülü’nün bakanlıktan ve partiden ayrılmasından sonra, ilk önce Devlet Bakanlığı’na getirilmişti. Seçimden sonraki beşinci hükümette ise artık yeniden Dışişleri Bakanı’ydı.

Üçüncü hükümetteyken istifa ettirilip de dördüncü kabinede yer alamayanlardan Sıtkı Yırcalı bu defa Basın Yayın ve Turizm Bakanı olmuştu. Öteki bakanlar arasında Ethem Menderes (Bayındırlık Bakanı), Celal Yardımcı (Milli Eğitim Bakanı), Nedim Ökmen (Tarım Bakanı), Samet Ağaoğlu (Sanayi Bakanı) vardı.

İki yeni bakanlık kurulmuştu. Biri, Bayındırlık Bakanlığı’yla ilgili işlerin bir bölümünü üstlenen İmar İskân Bakanlığı’ydı. Bakanı eski Emlak Bankası Genel Müdürü Medeni Berk’ti. Biri de bakanlıklar arasında uyumun sağlanması amacıyla kurulan Koordinasyon Bakanlığı’ydı. Başına eski vali (1950’de CHP’den milletvekili adayı) Sebati Ataman getirilmişti.

Bütün bu kadrosuyla beşinci Menderes hükümeti, bir önceki dördüncü Menderes hükümetinden çok DP Grubu’nca düşürülen üçüncü Menderes hükümetine benziyordu.

Muhalefet partileri açısından ise, bunun, iktidarın tutumu açısından daha olumlu veya daha olumsuz diye algılanması için bir neden yoktu. Dördüncü hükümetin de, beşinci hükümetin de demokratik hak ve özgürlükleri kısıtlama yolunda aldığı ve almak istediği önlemler aynı çizgideydi.

1958 yılı: Gene bir “cezalar yılı”

1958 yılı, gerek muhalefet, gerek basın için aynı kaygılar içinde başladı. O kaygıların haksız olmadığını gösteren gelişmelerle devam etti.

Muhalefet partileri arasında hükümetin güvenoyu alıp işine başlamasından sonraki temasların konusu basitti: Ne olacak bu gidişin sonu?..

1958 yılının ilkbahar ayları, o sorunun hiç de haksız olmadığını kanıtlayan gelişmelerle geçti.

1956’nın Haziran ayında kabul edilen yeni Basın Kanunu hükümlerinin sonuçları giderek daha ağır cezalarla kendini gösteriyordu.

Ankara’daki “basın mahkemesi”, CHP sözcüsü Ulus gazetesi hakkında arka arkaya üç defa birer aylık “kapatma cezası” vermişti. Cezalardan biri Bülent Ecevit’in bir yazısında suç olduğu iddiasıyla verilmişti. 1957 seçiminde milletvekili olan Ecevit’in dokunulmazlığının kaldırılması için fezleke yazılmıştı.

Gazetenin sorumlu Yazıişleri Müdürü Ülkü Arman da bir yıl hapse mahkûm edilmişti.

Ayrıca, gene Ulus’un karikatüristi Halim Büyükbulut da bir yıl iki ay hapis cezası almıştı.

Başka gazeteler hakkındaki cezalar da birbirini izliyordu. 1958’in sadece Mayıs ayında basına yansıyan cezaların listesi şöyleydi:

● 2 Mayıs – AKİS dergisi sahibi Tarık Halulu, 1 yıl 4 ay hapse mahkûm oldu. Dergi bir ay süreyle kapatıldı.

● 6 Mayıs – Ulus gazetesi Yazıişleri Müdürü Nihat Subaşı cezaevine girdi.

● 7 Mayıs – Ulus gazetesi yazarı Şinasi Nahit Berker tutuklandı.

● 9 Mayıs – Yeni Gün gazetesi Yazıişleri Müdürü Altan Öymen 10 ay hapse mahkûm oldu.

● 14 Mayıs – Ankara Telgraf gazetesi Yazıişleri Müdürü Fethi Giray ile Hakimiyet gazetesi Yazıişleri Müdürü Faruk Taşkıran tutuklandı.

● 28 Mayıs – AKİS dergisi Yazıişleri Müdürü Yusuf Ziya Ademhan 3 yıl 4 ay hapis cezasına mahkûm oldu.

● 30 Mayıs – Zafer gazetesi Yazıişleri Müdürü Fatin Fuat 1 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Bu listede adı geçen gazetelerden bir tek Zafer gazetesi, iktidar yanlısı bir yayın organıydı. Ötekiler iktidarı eleştiren gazete ve dergilerdi. Zafer’in Yazıişleri Müdürü Fatin Fuat’ın mahkûmiyeti, Dünya gazetesine karşı 3,5 yıl süren bir hakaret davasıydı. Karar onaylanırsa Ankara’daki Cebeci Cezaevi’nin “Ankara Hilton” diye adlandırılan gazeteciler koğuşundaki gazeteciler arasına ilk defa, iktidar sözcüsü bir gazetenin yazıişleri müdürü de katılacaktı.

Bu gidişin böyle hızlanarak devam etmesi karşısında, Meclis’teki CHP Grubu, Meclis’e “basın suçları”nın affını öngören bir yasa önerisi verdi. Konu Meclis’te görüşüldü. Öneri sahibi Adana Milletvekili Dr. Suphi Baykam, “Hiçbir dönemde bu kadar gazeteci hürriyetinden mahrum edilmemiştir” dedi. Demokrat Parti sözcüsü Nusret Kirişçioğlu ise “Türkiye’deki basın cezalarının hür ve demokratik ülkelere göre daha hafif olduğunu” söyledi. Yasa önerisi reddedildi.

Bir süre sonra aynı konudaki bir yasa önerisini Demokrat Parti’nin Afyon Milletvekili Kemal Özçoban verdi. Öneriyi bazı DP’li arkadaşları da imzalamıştı. Bu girişim, iktidar partisinin içinden geldiği için biraz umut uyandırmıştı.

O arada Adalet Bakanı da, Özçoban’ın bir sorusu üzerine Türkiye’de basın mensuplarına karşı son sekiz yılda görülen davalarla ilgili bir açıklama yapmıştı. Buna göre, o davaların sayısı 2.324’tü. Bunlardan 811’i mahkûmiyetle sonuçlanmıştı. Bu sayı Batı ülkelerinin demokratik olanlarında benzeri görülmüş bir sayı değildi. Fakat Özçoban’ın önerisinin uyandırdığı umutlar da boşa çıktı. Öneri komisyona sevk edildi. Orada kaldı. Üstelik Özçoban’ın o öneri yüzünden DP’nin Haysiyet Divanı’na verileceği söylentileri çıktı. Gerçi o söylentiler, sonradan yalanlandı ama, bir “basın affı” konusundaki tüm umutlar, bir kere daha suya düşmüş oldu.

Yeniden Ulus’a...

Bu arada benimle ilgili bir konuyu da yazayım. Bu gelişmeler olurken, bana Ulus gazetesinden bir öneri gelmişti. Ulus’un seçimden sonraki siyasi yönetiminde görev alan Turhan Feyzioğlu ile Bülent Ecevit benden Ulus’a geçmemi istiyorlardı. Gazetede yeni bir “hamle” yapmanın hazırlığı içindeydiler. Milletvekili sayısı 30’dan 178’e çıkmış olan CHP’nin basındaki sesini daha etkin hale getirmeyi hedefliyorlardı. O arada Ulus’un kadrosuna da yeni isimler getirmek niyetindeydiler. Benden istedikleri şeylerin başında, gazetenin görüşünü yansıtan yazılar yazmak geliyordu.

Tabii, onların yanında röportajlar, söyleşiler de yapacaktım. Tüm gazetecilik hayatımda bırakmayı hiç istemediğim “muhabirliği”mi de yapacaktım.

Futboldaki “libero”luk gibi bir işti yani bana önerilen...

Öneri cazipti yani. Maddi açıdan da Yeni Gün’dekinden daha iyiydi. Ayrıca, Ulus eski gazetemdi. Gazeteciliğe Ulus’ta başlamıştım. Orada yıllarca çalışmıştım. Kadrosunda eski arkadaşlarım çoktu.

Aslında Yeni Gün’deki durumumdan da memnundum. Gazetecilikte bir gazeteyi yönetmek de, tabii, çok önemli iş. Yeni Gün’de bunu yapıyordum. Arkadaşlarımla birlikte, o günün şartlarına göre çok iyi sonuçlar almıştık. (Zaten bana yapılan öneride de, belli ki, o sonuçların etkisi vardı.) Ama seçimden sonra artık yeni bir siyasi dönem başlıyordu. Yeni Gün’ün Hürriyet Partili sahipleri de durumu, gerek siyasi açıdan, gerek Yeni Gün’ün geleceği açısından değerlendirmeye başlayacaklardı. Böyle bir ortamda, ana muhalefet partisinin sözcüsü olan gazetenin kadrosunda, daha verimli çalışmalar yapılabilirdi.

Tabii, bunları bana Yeni Gün’deki görevi veren Cihad Baban’a anlatmam gerekiyordu. Anlattım. Hak verdi. Takıldı:

“Sen bu CHP’den zaten kopamazsın” dedi.

Ama bir de ekleme yaptı:

“Bakarsın, biz de oraya geliriz.”

Hür. P. CHP’yle birleşiyor

Cihad Baban’ın “Bakarsın biz de oraya geliriz” sözü o gün bir şakadan ibaretti. Cihad Baban’ın siyasi hayatı, anlatmıştım, 1946’da CHP iktidarına muhalefetle başlamış ve uzun süre öyle devam etmişti. Demokrat Parti’den kopuş süreci de, Demokrat Parti’nin –başta basın özgürlüğü olmak üzere– demokratik haklara ve özgürlüklere karşı aldığı önlemlerinden sonra başlamıştı. Ama Cihad Baban, DP’den ayrılıp Hürriyet Partisi’ne girdikten sonra da, CHP’ye pek ısınamamıştı.

Gazetecilik çalışmalarımız sırasında eleştirilecek bir uygulamamı görürse, lafa “Siz CHP’liler zaten...” diye başlardı. Ben de kendimi “Bunu sizden öğrenmiştim” diye savunurdum.

Cihat Bey’in o gün, benim Yeni Gün’den ayrılmamla ilgili olarak şaka yollu söylediği “Bakarsın biz de geliriz” sözü, daha sonra şaka olmaktan çıktı. Gerçekleşti. Benim Yeni Gün’den ayrılıp Ulus’a geçişimden 8-9 ay sonra Cumhuriyet Halk Partisi’yle Hürriyet Partisi yönetimleri arasındaki görüşmeler sonuçlandı. İki parti “rejimin yeniden demokratikleşmesi, hak ve özgürlüklerin güvence altına alınması” için birlikte çalışmak üzere birleşti. Hürriyet Partisi’nin kendi büyük kongresinde aldığı karara göre, Hürriyet Partisi kendini feshetti. Partinin üyeleri CHP’ye katıldılar. Parti yönetiminde de önemli görevlere seçildiler.

Bu birleşme, bence çok isabetliydi. Günün koşullarını, geçen kitaplarda olduğu gibi bu kitapta da anlatmaya çalışıyorum. Türkiye’nin o günkü sorunlarının başında gelen sorunu, “yeniden demokratikleşmek”ti.

Hürriyet Partisi, bu ihtiyacı görmüştü. Kadrosunda çok değerli isimler vardı. O günkü seçim kanunu ve uygulaması, onların başka bir parti içinde politika yaparak Meclis’e girmelerine imkân vermiyordu. Partilerin seçimlerde işbirliği yapması imkânı da kaldırılınca, tek çare, aynı öncelikli hedefe yürüyenlerle aynı çatı altında bir araya gelmekti. Bu gerçekleşti.

Benim Yeni Gün’deki arkadaşlara veda edip Ulus’taki görevime başlamam yeni yılın başlarında oldu. Daha önceki kitaplarda ayrıntılarıyla anlatmıştım, burada da bir özet yapayım: Ulus, 1953 yılı sonunda CHP’nin tüm mallarına yasa yoluyla el konulduğu sırada, binası ve matbaasıyla birlikte Hazine’nin malı haline gelmişti. Adının da artık Hazine’nin malı olduğu yorumları üzerine gazete olarak da kapatılmıştı. 1955’e kadar kapalı kalmıştı. Ulus’un yerine, o dönemde benim de çalışanları arasında olduğum Yeni Ulus gazetesi yayınlanmaya başlamıştı.

Yeni Ulus, CHP’nin malıdır gerekçesiyle el konulmaması için, Nihat Erim’in sahibi olduğu bir gazete olarak çıkmıştı. Sonra adını değiştirmişti. Yayınına Halkçı adıyla devam etmişti.

Sonradan Ulus gazetesiyle ilgili hukuki sorun çözülmüştü. CHP’nin Ulus’un –eski matbaasının değil ama– adının sahibi olmaya devam ettiği yolunda bir hukuki yorum yapılmış, o yorum Hazine’ce de kabul edilmişti. 1955 yılında yeniden yayına başlamıştı.

Tabii, binası, artık kendi malı değildi. Eski binayla aynı sokakta (Rüzgârlı Sokak’ta), fakat sokağın yukarı bölümünde değil, aşağı bölümünde, bir iş hanının iki katını kiralamıştı. Katlardan birine yazıişleri bölümünü yerleştirmişti. Matbaa olarak ise yakında bir kiralık matbaa ile anlaşmıştı. Yazılar çiziler “OVE Han” adındaki o iş hanında hazırlanıyordu. Akşamları kiralık matbaaya getiriliyordu. Baskıya verilmek üzere orada son şeklini alıyordu.

Bana da yazıişleri bölümünde bir masa verdiler. Oraya gittim, oturdum. O bölümde oturan arkadaşlar arasında İstihbarat Şefi Fikret Otyam, Meclis Muhabiri Cenap Çetinel, serbest Muhabir Teoman Karahun vardı. Yandaki bölümlerde gazetenin yazıişleri müdürüyken milletvekili seçilen ve artık yerini Nihat Subaşı’ya bırakacak olan İhsan Ada, sorumlu müdür olarak Erdoğan Tamer vardı. Bir de, adını yazmayı en sona bırakmışım, kardeşim Örsan Öymen vardı. Örsan, ben Yeni Gün’deyken, bir süre Dünya gazetesinin –Oktay Ekşi’nin yönetimindeki– Ankara bürosunda muhabir olarak çalışmıştı. Sonra Ulus’tan öneri almış, oraya geçmişti. Artık, kadrosuz dönemlerini çoktan geçirmişti. Gazeteler arası transfer teklifleri almaya başlamıştı.

Ayrıca, şöyle bir gelişme olmuştu: Annem babam, Bahçelievler’deki evi bir apartman haline getirmeyi ve onlara üç daire vermeyi öneren bir müteahhitle anlaşmışlardı. Müteahhit evi 1,5-2 senede bitireceğini vaat etmişti.

O süre içinde bir yerde kirada oturacaklardı. Tesadüf bu ya, orada o hanın üst katında konut olarak kullanılabilecek iki-üç daire vardı. Onlardan birini kiralamışlardı. Oraya taşınıyorlardı. Kısacası Rüzgârlı Sokak’taki o han, Örsan’la benim hem işyerimiz, hem de anne babamızın evi haline geliyordu. Yeni işyerinin özellikleri bunlardı.

9 subay olayı...

1958 yılı başında Türkiye’nin gündemine giren olaylardan biri “9 subay olayı” diye başlatılan soruşturmaydı.

Daha sonraları üzerinde yayınlar, yorumlar yapılacaktı. Fakat başlangıçtaki yankıları sınırlı kaldı. Çünkü olay hakkında Genelkurmay Başkanlığı’nın isteğiyle mahkemeler tarafından yayın yasağı konuldu.

Bilinenler şunlardı:

Soruşturma yılbaşından önceki birkaç hafta içinde İstanbul’da başlatılmıştı. Bazı subayların ihtilal hazırlığı yaptıklarına dair bir ihbar vardı.

İhbarı yapan da bir subaydı. Kurmay binbaşıydı. Adı Samet Kuşçu’ydu. İhbarının konusunu, hükümet yetkililerine anlatmak istiyordu. Önce DP’nin İstanbul milletvekillerinden gazeteci Mithat Perin’e başvurmak istemişti. Ona telefonla ulaşmıştı. Fakat Perin o sırada rahatsızdı. Ona vakit ayıramamıştı.

Kurmay Binbaşı Kuşçu, bunun üzerine daha önceden tanıdığı bir emekli generali (emekli eski Merkez Komutanı Tümgeneral Kazım Demirkan’ı) bulmuştu. Hükümete duyurmak istediklerini ona anlatmıştı. Anlattıklarının özeti şuydu: İstanbul’da sekiz subay ihtilal yapmak istiyorlardı. Kendisiyle de görüşmüşlerdi. O bu görüşmelerde renk vermemişti. Ama bunları, tabii, gerekli yerlere anlatmak istiyordu. Gerekli yerin de hükümet olduğunu düşünüyordu. Mithat Perin’i onun için aramıştı. General Kazım Demirkan’dan da bu konuda yardımcı olmasını istiyordu.

9 subay davasına yayın yasağı konulmuştu. Soruşturma

ve dava hakkında aylarca hiçbir şey yazılamadı. Yasak,

duruşma başlayınca kalktı. Sanıkların fotoğrafları gazete

ve dergilere yansıdı.

General Demirkan, Kuşçu’dan bu anlattıklarını kendisine yazılı olarak vermesini istedi. Kuşçu generalin istediğini yaptı. General de hükümetle temas aramaya başladı. Kuşçu o arada Mithat Perin’i yeniden arayıp görüşme imkânını buldu. Neticede konu Başbakan Menderes’e yansıdı. O da İçişleri Bakanı’yla Milli Savunma Bakanı’nı harekete geçirdi. O arada Milli Emniyet de devreye girdi.

İstanbul’da Başbakan’ın da katıldığı bir hükümet zirvesi yapıldı. Kuşçu’nun iddialarının kanıtlandırılması için derhal harekete geçilmesine karar verildi.

Bir yandan Milli Emniyet, bir yandan İstanbul Birinci Şube Müdürlüğü seferber oldular. Bir plan yaptılar. Buna göre, Samet Kuşçu, ihbar ettiği subaylardan birini –Kurmay Albay İlhami Barut’u– görüşmek için evine “kahve içmeye” davet edecekti. Emniyet, Barut gelmeden önce Kuşçu’nun evinde “dinleme cihazı” kuracaktı. Kuşçu, Barut’u ihtilal hazırlıkları hakkında konuşturmaya çalışacaktı. Konuşmalar banda alınacaktı.

Plan uygulandı. Fakat alınan sonuç, beklendiği gibi olmadı. Çok sonraları ayrıntıları öğrenilip gazetelere yansıdığı zaman, mizah konusu haline gelecekti.

Çünkü hem o zamanın teknolojisi şimdikine göre çok geriydi, hem Kuşçu’nun evi buna pek müsait değildi. Dinleme mikrofonu, Kuşçu’nun misafir odasında bulunacaktı, ama cihazın yakın bir yerde olması gerekiyordu. O cihazın başında da bir görevli bulunması şarttı. Bütün bunların tedbirlerinin alınması kolay değildi.

Bunu, rahmetli kardeşim Örsan Öymen, 1986’da yazdığı Bir İhtilal Daha Var kitabında, o olayla ilgili bölümü, mizahi unsurlarına ağırlık vererek anlatır. Bir bölümünü buraya da alayım:

“Türk siyasal yaşamına daha sonra ‘kahveci metodu’ olarak geçen bu ‘teyp’sel yöntem, ertesi gün, yani 24 Aralık’ta uygulandı... Ancak o dönemde Japon teknolojisi hayli geri olduğu için, Emniyet 1. Şube telsiz baş teknisyeni Nihat Yalçıner, bavul büyüklüğündeki hantal bir ses kayıt aygıtıyla, Kuşçu’nun balkonuna gizlenmek zorunda kalmıştı.

Üstelik 24 Aralık gibi İsa Peygamber’in dünyaya geldiği bir Noel gecesinin rutubetli ayazında takırdayarak yapılan ses kayıtları yer yer arızalı çıkmıştı.

Ama arızanın asıl nedeni davet sahibi Samet Kuşçu’ydu. (...) Sesini gizli mikrofona daha iyi yansıtmak için bağıra bağıra konuşmaya başlamıştı. Hele tıpkı bir sorgu yargıcı gibi peş peşe sorular sıralaması, karşısındakini iyice huylandırmıştı...

O geceki soru ve yanıtlar şöyle bir seyir izliyordu:

Kuşçu:

– Sence iş, pasif mukavemetle mi başlamalı, yoksa suikastlarla mı?

Barut:

– Hangi iş?

Kuşçu:

– Canım hangi iş olacak, ihtilal işi. Faruk Güventürk ile Cemal Yıldırım’ın da bu hazırlıklardan haberi var değil mi?

Barut:

– Hangi hazırlıklardan? Arkadaş sen ne konuşuyorsun? Burası Suriye mi?

Kuşçu:

– Şimdi Ekrem Paşa’nın yerine Hayati Paşa’yı getirecek olsak, yakınlığın var mı Hayati Paşa’yla?

Barut:

– Sen nece konuşuyorsun arkadaş? Hangi Hayati Paşa?

Kuşçu:

– Geçen gece Yüzbaşı Kâzım’ın evinde konuştuklarını unuttun mu?..”

Bunlara benzer diyaloglarla devam eden görüşmenin banda alınışı 45 dakika sürmüştü. Görüşme bittikten sonra da çekimle ilgili görevliler, bunu derhal Park Otel’de bekleyen İçişleri Bakanı’na götürmüşlerdi. Samet Kuşçu da oraya gelmişti. Bakan bandı dinlemişti. Bandın bir kısmına Örsan Öymen’in kitabındaki gibi diyaloglar geçmişti ama, bir kısmındaki kayıtlardan hiçbir şey anlaşılmıyordu. Anlaşılan şuydu: Emniyet’in o akşamki banda alma uygulaması da pek başarılı olamamıştı.

Fakat o gece, İçişleri Bakanı’nın bandı dinlemesinden sonraki gelişmeler daha da karmaşıklaştı. İçişleri Bakanı bandı dinlerken Park Otel’de bulunan Samet Kuşçu kaybolmuştu.

Nereye gittiği sonradan öğrenilecekti. Önce Harbiye’ye... Orada kurmay başkanına, kendisinin zehirlenme tehlikesi karşısında bulunduğunu söyleyecek, ama oradan da kaçar gibi çıkıp Ordu Temsil Bürosu’na gidecekti. Orada o sırada yedek subaylığını yapmakta olan Zeki Müren’le görüşecek, ona da benzeri şeyler söyleyecekti. Sonra gene Park Otel’e dönecek, oradan Emniyet’e götürülecek, fakat çıkıp yeniden kaybolacaktı. İstanbul polisi onu aramak için seferber olmuşken, gecenin geç bir vaktinde Emniyet Müdürlüğü’ne bir telefon açıldı. Gerisini gene Örsan Öymen’in anlatımından izleyelim:

“Geç vakit Emniyet Müdürlüğü’nün telefonu çaldı:

– Alo. Burası Amerikan Başkonsolosluğu, ben istihbarattan Larry!

– Buyrun Mr. Larry, bir şey mi var?

– Evet, burada bir binbaşı var! Adı da Mister Kuşçu... Birtakım şeyler anlatıyor. Galiba polise gideceğine yanlışlıkla bize gelmiş.

Emniyet’tekiler rahat bir nefes aldılar... Telefona çıkan müdür:

– Sakın salıvermeyin Mister Larry, dedi, şimdi geliyoruz almaya!

Vedat Sokullu’nun yönetimindeki ekip Amerikan Konsolosluğu’na adeta uçtu...

Ama Kuşçu teslim olmak istemiyor, bağırıp çağırıyordu:

– Burası yabancı bir ülke toprağıdır, polis giremez!

Türk polisi girerdi! Girdi ve Kuşçu’yu ite kaka cipe bindirdi...

İhtilal ihbarının soruşturmasına İçişleri Bakanı bizzat el koydu. Savunma Bakanı Ergin devre dışı bırakılmıştı. Dokuz subayın tutuklanması için şifreli teller hazırlandı.

Olayla ilgili yayın yasağı konulduğu için, ortalıkta sadece fısıltı gazetesinin haberleri dolanıyordu.

Bu nedenle 16 Ocak 1958 günü radyolardan bir açıklama yapılması gereği doğdu.”

Bu gelişmenin arkasından Kuşçu’nun adlarını verdiği sekiz şüpheli gözaltına alındı. İstanbul’da Harbiye’deki Askeri Cezaevi’nde ayrı ayrı hücrelere yerleştirildiler. Yakınlarıyla görüşmeleri dahil, dışarıyla bağlantıları tamamen kesilmişti. İhbarcı subay muhbir Samet Kuşçu da şüphelilerden biri olarak bir hücreye kapatıldı. Sorgulama başladı.

Şüphelilerin sekizi de Kuşçu’nun haklarında ileri sürdüğü iddiaları reddettiler. Kuşçu’nun ise söylediklerinin doğruluğunu kanıtlayacak bir belge veya bulgu yoktu.

Şüphelilerden biri emekliydi, ötekiler muvazzaf... Emekli olan, Cemal Yıldırım’dı. Son rütbesi “kurmay albay”dı. Emekliliğinden sonra CHP’ye üye olmuş, 1957 seçimine İstanbul milletvekili adayı olarak katılmıştı. CHP’nin İstanbul örgütünde yönetim kurulu üyesiydi. Rütbesi ve kıdemi dolayısıyla, adı şüpheliler sıralamasında en önde geçiyordu. Bu da onu örgütün lideriymiş gibi gösteriyordu. Öteki “şüpheli”lerin çoğu İstanbul’un değişik birliklerinde görevli iken, o görevlerinden alınmışlar Milli Savunma Bakanlığı’nın Hukuk Heyeti’ne geçici görevle tayin edilmişlerdi. Sonradan öğrenilecek olan isimleri ve rütbeleri şöyleydi: Naci Aşkın (Kurmay Albay), İlhami Barut (Kurmay Albay), Faruk Güventürk (Topçu Yarbay), Ata Tan (Piyade Binbaşı), Ahmet Dalkılıç (Piyade Binbaşı), Kazım Özfırat (Kurmay Stajyer Yüzbaşı), Hasan Sabuncu (Piyade Yüzbaşı).

Kuşçu’nun iddiaları, bir gerçeği mi yansıtıyordu? Yoksa o zamana kadarki davranışlarıyla çok tutarsız bir izlenim bırakan Kuşçu’nun hayallerinin ürünü müydü? Hazırlık soruşturması sırasında bu konu açıklığa kavuşamadı.

Tahkikatı yürüten Ankara’dan gönderilen Savcı Tuğgeneral Arif Onat’tı. İddia konusu olan suçlara kanıt bulmak için yoğun bir mesai içine girdi. Ama istediği sonucu alamadı.

Soruşturmayla ilgili herhangi bir haber veya yorum yazmak yasaklanmıştı. Fakat konu daha ilk haftalarda duyulmuştu. Yabancı basına da yansımıştı.

O arada, Milli Savunma Bakanı Şemi Ergin de, çeşitli yorumlara yol açacak şekilde görevinden istifa etmişti. Yerine, bu gibi işlerde “joker” işlevi gören –o zamana kadarki Bayındırlık Bakanı– Ethem Menderes tayin edilmişti. Bakanlık, 16 Ocak günü –yayın yasağının arasına girerek– bir açıklama yaptı. Açıklama şuydu:

“Milli Müdafaa Vekâleti Temsil Başkanlığı’ndan bildirilmiştir. Türk Silahlı Kuvvetleri mensupları arasında büyük sayıda tevkiflerin yapılmış olduğu yolunda ortada mübalağalı şayialar dolaşmakta ve bu şayialar ecnebi memleket ajansları tarafından da neşredilmeye başlanmış bulunmaktadır. Hakikat şudur ki, tevkif edilenler, hepsi İstanbul’da olmak üzere dokuz kişidir. Bunlar da biri emekli olarak üç albay, bir yarbay, dört binbaşı ve bir yüzbaşıdan ibarettir. Bu hadise bir subayın ihbarıyla meydana çıkmış bulunmakta ve alakalıların ifadeleriyle teeyyüd etmektedir. Bu şayialarla hadise Türk Silahlı Kuvvetlerine oldukça şümullü bir şekilde mal edilmek istenmektedir. Halbuki, tahakkuku takdirinde, aziz milletimizin maddi ve manevi ve her sahada mesut gelişmesini sektedar edecek ve hatta vatanımızın emniyetini tehlikeye düşürecek mahiyetteki bu gibi hareketlerin şanlı ordumuzun küçük bir birliğinde dahi asla mâkes bulamayacağı her türlü şüpheden varestedir. Aksine olarak, bu gibi bedbaht cüret ve tasavvurların Silahlı Kuvvetlerimizin bütün mensuplarınca infial ve nefretle karşılanacağı muhakkaktır.”

Bu açıklama üzerine, o sırada Konya’da İkinci Ordu Komutanı (o zamanki deyimle İkinci Ordu Müfettişi olan Orgeneral Rüştü Erdelhun) Başbakan’a gönderdiği bir telgrafın örneğini, “bilgi için” emrindeki tüm birliklere gönderdi. Telgrafın metni şöyleydi:

“Sayın Başvekil Adnan Menderes-Ankara

Radyo yayınlarından öğrendiğimiz, İstanbul’da 9 subayın tevkifi suretiyle vaki ve tamamen hayalde kalan müessif hareketi, bütün 2. Ordu personeli nefretle reddeder ve başta reisicumhurumuz olmak üzere bütün hükümet büyüklerimize olan sarsılmaz saygı ve bağlılığımızı teyid ile her an emirlerine hazır olduğumuzu arz ederim.

R. Erdelhun, Orgeneral, 2. Ordu Müfettişi”

Muhakeme, karar ve yorumlar...

O zamanın ünlü generallerinden, –sonradan 1966-1969 yılları arasında Genelkurmay Başkanlığı da yapacak– General Cemal Tural’ın başkanlığındaki mahkeme, sekiz sanık hakkında delil yetersizliğinden beraat kararı verdi.

Dokuz sanıktan sadece birini mahkûm etti. O da, ihbarı yapan Binbaşı Samet Kuşçu’yu. Asılsız ihbarda bulunmak suçundan iki yıl hapse mahkûm oldu.

* * *

Dokuz subay davasında tutuklanıp yargılananlar, gerçekten bir ihtilal teşebbüsünün hazırlığı içinde miydiler?

Bu soruya kesin bir cevap vermek bugün bile kolay değil. Çünkü, mahkemede birbirleriyle yapmış oldukları iddia edilen –ama ispat bile edilemeyen– konuşmaların hukuken bir “ihtilal teşebbüsü” diye yorumlanması kolay değildir. Fakat bu gibi hallerde örnekleri görüldüğü gibi, “hukuk”u bırakıp “niyet” araştırması yapılırsa, en azından bir kısmının o niyeti taşıdığı sonucuna varılabilir. Çünkü zaten 27 Mayıs’tan sonra “Ben zaten ihtilalden yanaydım” veya “ihtilalciydim” veya “ihtilalcilerle birlikteydim” demek fiilen suç olmaktan çıkmıştı. Hatta, “makbul bir davranış” haline gelmişti. Şimdiki deyimle “in” olmuştu. O şekilde konuşanlar, dokuz subay olayının sanıkları arasında da vardı. Hatta bir kısmı, ihtilalin yönetici kadrolarında bulunup Milli Birlik Komitesi’ne girenlerin yakın arkadaşıdırlar. Onlarla irtibatlı olmaları normaldir.

Bu konuda bir başka yorum da şudur:

“Subaylar da her vatandaş gibi vatandaştır, kendi aralarında konuşurlar, sohbet ederler. Her konuştukları şeyde suç unsuru aramak yanlıştır” yorumu...

Numan Esin’in görüşü...

Buraya, o konuda, 27 Mayıs ihtilalinde fiilen görev alıp, Milli Birlik Komitesi’nin ilk 38 üyesinden biri olan Numan Esin’in anılarından iki paragrafı alayım. Esin “9 subay olayı” üzerine, şahsi görüşü olarak şunları yazıyor:

“Ben bu arkadaşları yadırgadım. O dönemde, Harp Akademisi’nde bulunan genç subaylar olarak biz, demokrasinin henüz bir askeri müdahaleyle karşı karşıya bırakılacak bir durumda olduğuna inanmıyorduk ve umudumuz hâlâ devam ediyordu. Ama şüphe yok ki, DP iktidarı aramızda açıkça, çok ağır bir biçimde eleştiriliyordu.

Askeri toplum bunları konuşmaz diye bir mesele yoktur. Askerler bunları kendi aralarında, hiç çekinmeden tartışırlar. Çünkü, subayların biri diğerini ihbar edecek diye bir korkuları da yoktur. En azından bizim zamanımızda, ihbar etmek alçaklıktı, hor görülürdü. Zaten, açıkça yapılan tartışmaların arkası karşılayıcılar tam bir şok etkisi altınd içinde bulunduğu durumu kendi aralarında tartışmalarından öteye gitmez. Bunun sivil toplumda bir araya gelen üç-beş aydının tartışmasından farkı yoktur. Ama asker, elinde silah tutan adam olduğu için, silahlı gücün müdahale ihtimali akla gelebilir. Fakat çok içten söylüyorum; o yıllarda bende ve yakın çevremde bir müdahale düşüncesi yoktu. Biz seçimlerin yapılmasını istiyorduk, çünkü, seçimlerle gelecek bir iktidar değişikliğinin Türkiye’ye biraz olsun soluk aldıracağını umuyorduk.”

Bu konuda, Cumhurbaşkanı Celal Bayar ile Adnan Menderes arasında görüş ayrılığı olduğu, 27 Mayıs’tan sonra Bayar’ın açıklamalarından anlaşılıyor. Bayar, İsmet Bozdağ tarafından kitaplaştırılan anlatımlarında, Menderes’in o olayın üzerine gereken kararlılıkla gitmediğini öne sürüyor.

CHP adayı olan emekli Kurmay Albay Cemal Yıldırım’ın o davanın şüphelileri arasında olması üzerinde duruyor. Yıldırım’ın Demokrat Parti muhalefetteyken de CHP iktidarına karşı darbe yapılmasını istediğini, bunu o zaman kendisine açıkladığını, Menderes’in de bunun şahidi olduğunu söylüyor. Diyor ki:

“Başvekil hepsini hatırlamıştı. Bilmekte idi. Fakat öyle iken temel araştırmalara gitmedi. (...) Subaylar beraat ettiler veya ettirildiler. ‘Muhbir subay’ mahkûm oldu. Başvekil, Milli Savunma vekâletine yeni bir tayin yapmayı (Ethem Menderes’i tayin etmeyi), meselenin kapanması için yeterli gördü.”

Tabii, Menderes’e yönelik bu eleştirinin de isabetli olduğu çok şüpheliydi. 1958 yılında, ortada hiçbir ciddi kanıt bulunmadığı halde, ordu mensuplarına karşı sert önlemler uygulamak, muhalefete ve basına olduğu kadar kolay değildi. Bunun sonuçları çok daha sakıncalı olabilirdi.

Üstelik tam da o sırada, Ortadoğu’da Türkiye’nin dış güvenliğini yakından ilgilendiren gelişmeler yaşanmaya başlamıştı.

17

Ortadoğu’da cepheleşme ve Irak’ta ihtilal

Önce cepheleşme başladı: Bir yanda Mısır ve Suriye’nin

Yemen’le birlikte kurduğu Birleşik Arap Cumhuriyeti,

bir yanda Irak ve Ürdün’deki krallıkların kurduğu

federasyon – Bir de 17’ye bölünmüş Lübnan –

Sonuçta Irak’ta “ihtilal” oldu

Ortadoğu’da Nâsır ile el-Kuvvetli’nin kurduğu Birleşik Arap Cumhuriyeti ve Kral Faysal

ile Kral Hüseyin’in kurduğu federasyon... Suudi Arabistan ise Fas Kralı’yla anlaşıyor...

Yani Arapların birliği yerine, Araplar arasındaki karşıtlıklar gelişiyor.

Önce 1 Şubat 1958 gününden başlayalım. O gün Mısır’ın başkenti Kahire’de, Ortadoğu ülkelerinden ikisinin lideri bir aradaydı.

Biri Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdülnâsır, öteki Suriye Devlet Başkanı Şükrü el-Kuvvetli.

İkisinin de hem ilk adlarına, hem soyadlarına Türkiye’de de sık sık rastlanırdı: Cemal, Şükrü... Nâsır, Kuvvetli...

Cemal Abdülnâsır, 1952’de Faruk’un krallık rejimine aşamalı olarak son verip, ülkesinde Cumhuriyet ilan eden subaylar ekibindendi. Cumhuriyet’in ilk Başkanı General Necib’in yerine geçmişti ve kısa zamanda, gerek karizması, gerek çalışkanlığıyla Mısır’ın o zamana kadarki en popüler lideri olmuştu.

O arada –1956’da– o zamana kadar İngilizlerin kontrolündeki bir şirket tarafından yönetilen Süveyş Kanalı’nı millileştirdi. Aynı yıl İngilizlerle Fransızların buna karşı İsrail’le birleşerek başlattığı harekât da başarısız olunca, halkın ona sevgisi ve desteği daha da arttı.

Arap âleminin Mısır’ın dışındaki kısmında da, onu sadece Mısır’ın değil, tüm Arapların lideri olarak görenler vardı.

O da, o eğilimin farkındaydı. Ona uygun politikalar oluşturuyordu. Hedefi, bu gibi hallerde kullanılan klasik slogandaki gibiydi:

“Tek millet, tek devlet, tek bayrak, tek lider...”

“Millet” fikriyle ilgili görüşlerin büyük bir kısmının temelinde var olan “dil, din”, “kültür ve gelenek birliği” gibi unsurlar, Arap ülkelerindeki nüfusun büyük bir kısmında vardı. Arapça, hem dil, hem din açısından birleştirici bir unsur sayılıyordu. Gerçi çeşitli Arap ülkelerinde kullanılan “Arapça”lar arasında bazı önemli farklar vardı. Ama özellikle dini metinler ve söylemler, mezhepsel anlayış farkları dışında, genellikle birleştirici unsurlar içeriyordu.

Tabii, Arapça konuşan ve Müslüman olduklarını söyleyen insanlar arasında aynı mezhepten olsalar bile dini kurallar ve uygulamalar açısından değişik yorumlar da eksik değildi... Ama o farklılıklar zaman içinde azaltılabilir ve ortak paydalar etrafında birleşilebilirdi.

Nâsır’ın tezi buydu. Bazen Arap ülkelerinin insanları arasındaki ayrılıkları azaltarak, bazen de o ayrılıkları temsil edenleri fiilen etkisiz hale getirerek, bazılarıyla gerektiğinde ittifaklar kurup, gerektiğinde mücadele ederek, o büyük birlikteliğin gerçekleştirilebileceğine inanıyordu.

Birleşik devletin iki kurucusu: Suriye Başkanı Şükrü

el-Kuvvetli ile Mısır Başkanı Nâsır Kahire’deki

buluşmalarında.

Nâsır ve Kuvvetli, Kahire sokaklarında halkla birlikte BAC’nin kuruluşunu kutluyor.

Abdülnâsır’a göre, eğer Arap ülkelerinin büyük bir kısmı bu görüş etrafında birleşirlerse, o birliktelik, dünya ölçüsünde büyük bir güç oluşturabilir ve o vakte kadar dünyayı etkileri altında tutan büyük ülkeleri hizaya getirebilirdi.

Nâsır’ın o yolda birlikte hareket etmeye ilk ikna ettiği Arap politikacısı, Suriye Cumhurbaşkanı Şükrü el-Kuvvetli oldu. Kuvvetli, daha önce de belirtmiştim. Arap politikacıları arasında Sovyetler Birliği’ne çok yakın sayılan bir liderdi.

Ülkesinin Fransız egemenliği altındaki döneminde politikaya girmiş, 1936’da sınırlı yetkileri olan parlamentoda milletvekili olarak görev yapmış, bakanlık görevinde bulunmuştu. Suriye’nin Fransız egemenliğinden kurtulması için mücadele eden bir politikacıydı.

Suriye’nin bağımsızlığını kazanmasının ilk aşamasının başladığı 1943 yılında Cumhurbaşkanlığına seçilmişti. 1949’daki askeri müdahaleye kadar o görevde kalmıştı.

1949’un Mart ayında başlayan askeri yönetimler dönemi beş yıl sürmüştü. Devlet başkanlığına önce Albay Hüsnü ez-Zaim gelmişti. Aynı yılın ağustos ayında onun yerine –gene bir askeri darbeyle– Albay Sami el-Hinnavi geçmişti. Gene aynı yılın aralık ayında, bir askeri darbeyle Hinnavi gitmiş, yerine –gene albay– Edip Çiçekli gelmişti. Onun devlet başkanlığı 1954’e kadar sürmüş, bir geçiş döneminden sonra yapılan seçimde devlet başkanlığına –o arada hapse girip çıktıktan sonra 63 yaşına varmış olan– Şükrü el-Kuvvetli yeniden seçilmişti.

Kuvvetli, yeni döneminde, bir yandan ülkenin Sovyetler Birliği’yle ilişkilerini geliştirirken, bir yandan da Mısır’la ilişkilerini güçlendirmişti. Ekonomik ve askeri ilişkilerde atılan adımların sonunda da, 1958’in Ocak ayının son gününde Kahire’deki Nâsır-Kuvvetli buluşması gerçekleşti.

“Tek bayrak, tek ordu, tek diplomasi”

Nâsır’ın davetlisi olarak 31 Ocak 1958 günü Kahire’ye giden Kuvvetli’nin Nâsır ile görüşme konusu, daha önce hazırlıkları tamamlanmış olan çok çarpıcı bir projeydi. İki devlet başkanı o proje üzerinde 24 saat görüştüler ve 1 Şubat günü görüşmelerinin sonucunu ilan ettiler. Buna göre, Mısır ve Suriye;

● Ortak bir devletin çatısı altında birleşiyorlardı.

● Ortak devletin adı “Birleşik Arap Cumhuriyeti” (BAC) oluyordu.

● Yeni devlet, “tek bayrak, tek ordu, tek diplomasi” ilkesi etrafında kurulacaktı.

● Aynı zamanda iki ülkenin vatandaşları BAC’nin vatandaşı olacaktı. Ortak devletin hükümetinde, iki ülkeden de bakanları bulunacaktı.

● Yeni devletin ortak başkanı iki ülkenin seçmenleri tarafından halkoyuyla seçilecekti.

● Birleşik Arap Cumhuriyeti, öteki Arap devletlerinin katılımına açık olacaktı.

● Bu birleşme yolunda atılan ilk adımdı. Bunun arkası gelecekti.

Mısır’ın ve Suriye’nin başkanları, attıkları bu adımı o gün ilan ettiler. Vardıkları sonucu, Kahire sokaklarında toplanan halkı, –üstü açık bir araba içinde– selamlayarak kutladılar.

“Arap Federasyonu”nun iki lideri: Ürdün Kralı Hüseyin ve Irak Kralı Faysal.

Birleşik Arap Cumhuriyeti’ne birkaç gün sonra, Yemen de katıldı. Ortak devletin 40 milyon civarında vatandaşı oldu.

Sonra, üç devletin üzerinde anlaştığı ilkeler, üç ülke halkının oyuna sunuldu. Aynı zamanda BAC’nin cumhurbaşkanı seçimi de yapıldı. Varılan sonuç, yeni devletin kuruluş ilkeleriyle birlikte aynı zamanda –başkanlığa tek aday olan– Cemal Abdülnâsır’a da verilen “evet” oylarının yüzde 99,9’a ulaşmış olduğuydu.

BAC’ye karşı Arap Federasyonu

Ortadoğu’daki bu gelişmenin bir başka sonucu da, BAC’nin karşısında, hemen Irak ile Ürdün’ün kendi aralarında bir Arap Federasyonu kurmaları oldu.

Arap Federasyonu, Birleşik Arap Cumhuriyeti gibi “Tek bayrak, tek devlet” tipindeki bir “teklik” içinde değildi. İki ayrı devlet, kendi yapıları içinde kalacaklardı. Ama siyasi ve askeri açıdan işbirliklerini yoğunlaştıracaklardı.

Irak’ın Kralı Faysal ile Ürdün’ün Kralı Hüseyin, malum, birbirlerinin yakın akrabalarıydı. İkisi bir arada, bu federasyonu pekiştirebilirler, geliştirebilirlerdi. Ancak o federasyona, bölgedeki öteki ülkeleri katmaları kolay değildi.

Ürdün Kralı Hüseyin (solda), Suudi Arabistan Kralı Suud’u (sağda) Arap Federasyonu’na

katılmaya çağırdı ama, Suudi Arabistan’da iktidar değişti. Hedef de değişti.

Irak Kralı Faysal’la Ürdün Kralı Hüseyin’in pakta katılmaya ikna edebileceklerini düşündükleri iki ülkeden biri Suudi Arabistan’dı. O da, Irak ve Ürdün gibi bir krallıktı. Bazı açılardan birbirleriyle anlaşmaları kolaydı. Özellikle de, Arap ülkelerindeki krallık aleyhindeki akımlara karşı, krallıklarının otoritesini koruma açısından... Ama Suudi Arabistan, Arap ülkeleri halkları arasında popülaritesini giderek artıran Nâsır’ı karşısına almak niyetinde değildi. Onu kendi metotlarıyla “barış içinde birlikte yaşama”ya ikna edebileceğine inanıyordu.

Gerçi o sıradaki Irak Başbakanı Nuri Said, Suudi Arabistan Kralı Suud’a onu memnun edecek bir teklif yapmıştı. Eğer Suud, Irak ve Ürdün’le anlaşıp Arap Federasyonu’na girmeyi kabul ederse, Suud’a, federasyonun protokolünde “krallar üstü kral” statüsü verileceğini bildirmişti. Kral Suud da o teklifi kabul edecekmiş gibi bir hava içine girmişti.

Ama tam o sırada Suudi Arabistan’da bir “saray darbesi” oldu.

Kral Suud’un başbakanı, üvey kardeşi Faysal’dı. Aynı zamanda da veliahdıydı. O, Suud’un Nâsır’ın karşısında vaziyet almasından yana değildi.

Ayrıca, ülkede kralın yanında krallığın bir aile konseyi vardı ki, onun mensuplarının çoğunluğu da, Suudi Arabistan’ın Nâsır’a karşı bir politika izler gibi görünmesini istemiyordu.

Arap liderleri arasındaki dostluk ve dayanışmayı yansıtan bir karikatür. Soldan sağa,

Ürdün Kralı Hüseyin, Mısır Başkanı Cemal Abdülnâsır, Suudi Arabistan Kralı Suud,

Suriye Cumhurbaşkanı Şükrü el-Kuvvetli ve Irak Kralı Faysal. (Karikatür: F. Behrendt.)

Sonuçta konsey, Kral Suud’un, yaşı ve bazı rahatsızlıkları dolayısıyla krallık yetkilerini başbakanlık görevindeki kardeşinin kullanacağına karar verdi. Faysal, o yetkileri alır almaz Irak ve Ürdün’ün koalisyonuna katılmak yerine Mısır’la ilişkilerini geliştirmeye yönelik politikalar izlemeye başladı. Ama, tabii, o “geliştirme”nin bir gün gelip de Suudi Devleti’nin Nâsır’ın başkanlığındaki “Birleşik Arap Cumhuriyeti”ne katılması gibi bir sonuç doğurmasına imkân yoktu. Nâsır’ın üçlü devletler birliği, adı üstünde, bir “Cumhuriyet”ti. Suudi Arabistan’ın da kendi “krallık” rejiminden vazgeçmeye herhalde niyeti yoktu.

Ama Suudi Arabistan, bir yanda “Mısır-Suriye-Yemen”, bir yanda “Irak-Ürdün” birlikteliklerinin resmileştirildiği Arap Yarımadası’nda, gene de bağlantı kuracağı bir devlet buldu.

O devlet, Fas Krallığı’ydı. Suudi Arabistan ile Fas, iki krallık olarak, birbirlerini Araplararası ve uluslararası platformlarda aktif olarak desteklemelerini taahhüt eden bir pakt imzaladılar. Aralarındaki bağlantı, öteki iki paktın ülkeleri arasındaki bağlantılar kadar güçlü değildi ama, onlar da artık Arap âlemi içinde yapayalnız olmaktan kurtuldular.

Özetle: 1958 yılının ilk yarısında Kuzey Afrika ve Arap Yarımadası’ndaki Arap devletleri içinden üç grup ortaya çıkmıştı. O üç gruba girmeyen –Libya’dan Lübnan’a kadar– diğer Arap devletleri ise, ya o üç birliktelikten birine daha yakın durmaya, ya da üçüne de eşit mesafede bulunmaya çalışıyorlardı. Fakat, gerek o üç grupta bulunan, gerek onların dışında kalan ülkelerin bazılarındaki iç sorunlar giderek büyüyordu.

O sorunlardan biri, 1958’in Temmuz ayında, birdenbire bir depreme yol açtı. Irak’ta ihtilal oldu.

Şimdi onun hikâyesini anlatalım:

14 Temmuz 1958, Yeşilköy’deki şok

14 Temmuz 1958 sabahı, İstanbul’un –o zamanki adıyla– Yeşilköy Havaalanı’nda büyük bir hazırlık vardı. İstanbul’da Şale Köşkü’nde Bağdat Paktı’nın, nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan devletlerinin zirve toplantısı yapılacaktı. Irak Kralı, İran Şahı, Pakistan Cumhurbaşkanı, beraberlerindeki heyetlerle İstanbul’a geleceklerdi.

Misafirleri getirecek uçaklar havaalanına değişik saatlerde ineceklerdi. Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes ve Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu, İstanbul’a daha önce gelmişlerdi. Konuklarını havaalanında karşılayacaklardı.

Önce, Irak Kralı Faysal ile beraberlerindeki heyeti getirecek olan özel uçak gelecekti. Onun karşılanmasından iki saat sonra meydana, önce Pakistan Cumhurbaşkanı İskender Mirza’yı, daha sonra da İran Şahı Muhammed Rıza’yı getiren uçaklar inecekti.

Faysal’ın özel uçağının geliş saati 11’di. Beraberindeki heyette de, İstanbul’a gelişlerinin çoğunda olduğu gibi, hem veliahdı Prens Abdülilah, hem de Başbakanı Nuri Said Paşa bulunacaktı.

Dışişleri Bakanlığı’nın Ankara’dan gelen protokol dairesi mensupları başta olmak üzere, geniş bir görevli topluluğu, saat 8’den beri havaalanındaydı. Uçağın duracağı yere konulan kırmızı halıdan milli marşların dinleneceği platforma kadar her şeyin yerli yerinde olup olmadığını kontrol ediyorlardı. İstanbul’daki İran Konsolosluğu’ndan da bir konsolosla birlikte birkaç görevli gelmişti. Onlar da, çalışmalara katkıda bulunuyordu.

Karşılama heyetinde bulunup da erken gelenler ise meydan binasının şeref salonunda oturuyorlardı.

Tabii, her şeyden önce, meydana, kralın uçağının Bağdat’tan kalkışının haberinin gelmesi gerekiyordu.

O haber gecikti. Ama o zamanın ulaşım ve iletişim imkânları açısından böyle bir gecikme alışılmamış bir şey değildi. Fazla yadırganmadı. Uçağın Bağdat’tan kalkış saati değişmiş veya haberleşmede bir aksaklık çıkmış olabilirdi. Bekleyenler beklemeye devam etti.

Uçağın Bağdat’tan kalkışının saati, Türkiye saatiyle 8.30 civarında olmalıydı. Ama saat 9’u da geçtiği halde, Yeşilköy’e öyle bir “kalkış” haberi hâlâ ulaşmamıştı.

14 Temmuz tarihli gazetelerde, Bağdat Paktı’nın üç devlet başkanının o gün İstanbul’da

beklendiği yazılıydı. Türkiye ile birlikte dört devletin başkanı Şale Köşkü’nde

toplanacaklardı. Gazetelerin okurlarına ulaştığı sırada, o toplantının

planlandığı gibi yapılması olanaksızlaşmıştı.

Bağdat-Türkiye haberleşmesi tümüyle kesilmiş gibiydi. Normal durumda Türkiye ziyaretçilerinin Bağdat Havaalanı’ndan uğurlanmasında Türkiye’nin büyükelçilik erkânı da hazır bulunur ve Dışişlerimize bir mesaj çekerdi. Öyle bir mesaj da hâlâ gelmemişti. Bir gecikme veya erteleme olursa onun da mesajı gelirdi. O da gelmemişti.

Ama Yeşilköy Havaalanı’nda başka bir şey oldu. Saat 9.30’a doğru meydana Irak Hava Yolları’nın Bağdat-İstanbul seferini yapan bir tarifeli uçağı ulaştı. Her zamanki gibi Türkiye’ye gelen veya İstanbul’dan aktarma yapıp başka ülkelere gidecek olan yolcularını getiriyordu.

Uçak aprondaki yerini alır almaz kapısı açıldı. İçinden, yolculardan önce uçağın kaptanı çıktı. Merdivenlerden inip ilk rastladığı meydan personeline Irak’ın bir temsilcisiyle görüşmek istediğini bildirdi. Personel, durumu meydandaki konukların karşılanmasıyla ilgili Türk Dışişleri görevlilerine iletti. Görevliler, o sırada alana gelmiş olan Irak’ın İstanbul konsolosunu buldular. Irak’tan gelen uçağın kaptanı konsolosla görüştü. Kaptanın söylediklerinin özeti şuydu:

Uçağını Bağdat Havaalanı’ndan saat 6.30 civarında kaldırmıştı. O sırada Irak Kralı’nın özel uçağının uçuş hazırlıkları başlamıştı. Tabii, Kral ve beraberindeki heyet, oraya daha sonra geleceklerdi. Fakat, kendisi kaptanı olduğu tarifeli uçağı kaldırdıktan bir süre sonra uçağının telsizinden ona bir mesaj gelmişti. Bu Bağdat Radyosu’nun bir mesajının tekrarıydı. Özeti şöyleydi:

“Bağdat’ta ihtilal – Halk düşmanları kurşuna dizildi – Kral’ın sarayı işgal edildi.”

Gene o dakikalarda, havaalanına gelmiş bulunan Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu’ya Ankara’dan –Dışişleri Bakanlığı’ndan– bir bilgi notu ulaştı. Bağdat Büyükelçiliğimiz de, Bağdat radyosunun yayınlarının özetini bildiriyordu. Ama o not, Irak Kralı ve heyetinin durumu hakkında kesin bir bilgi içermiyordu.

Alana gelen Türk ve Iraklı karşılayıcılar tam bir şok etkisi altındaydılar. Gelen haberleri birlikte değerlendiriyorlardı.

Umutla bekleyiş

Önce, şu iyimser ihtimal üzerinde duruldu:

Tarifeli uçağın kaptanına o haber geldiği sırada Irak Kralı ve beraberindekiler, uçağa binip yola çıkmış olabilirlerdi.

Kaptanın Bağdat radyosundan işittiğini söylediği haberde “kurşuna dizilenler”in isimleri yoktu. Sadece “halk düşmanları” deniliyordu. Kral ve beraberindeki heyet, kurşuna dizilmekten kurtulup İstanbul’a hareket etmiş olabilirlerdi. Bindikleri uçak biraz sonra Yeşilköy’e inebilirdi.

Yeşilköy Havaalanı’nda bekleyenlerin en azından bazısının bu umut ve temennileri bir süre daha devam etti. Uluslararası ajanslardan gelen haberler sınırlı ve dolaylıydı. Irak hava sahası kapatılmıştı. Telefon, telgraf iletişimi kesilmişti. Bağdat’taki diplomatik misyonlardan bazılarının telsiz yoluyla başkentlerine ulaştırabildiği haberlerin dayanağı da söylentilere dayanıyordu.

Ancak o söylentilerden bazılarının gerçeğe yakın olduğu anlaşılmaya başladı. O arada, şu kesinleşti: Bağdat Havaalanı’ndan, Türkiye’ye gelip ilk haberi veren tarifeli uçaktan başka bir uçak kalkmamıştı.

Kral Faysal ile Veliaht Abdülilah’ın “halk düşmanı” denilerek öldürülenler arasında olduğu yolundaki haberler de artıyordu.

Başbakan Nuri Said Paşa’nın kaçtığı söylentileri vardı. Ama “ihtilal”i yapan askeri güçlerin duruma hâkim oldukları, başta Kahire Radyosu olmak üzere bir kısım Arap kaynaklarınca bildiriliyordu.

İstanbul’da havaalanındaki bekleyiş bir süre devam etti. O sırada Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu harekete geçti. İstanbul’a öğleden sonra gelmeleri beklenen Pakistan Cumhurbaşkanı ve İran Şahı’nın heyetleriyle telsiz bağlantıları kuruldu. Hep birlikte şu karar alındı: Bağdat Paktı toplantısı İstanbul yerine Ankara’da yapılacaktı.

Pakistanlı ve İranlı misafirler, doğrudan Ankara’ya geleceklerdi. Resmi karşılama töreni orada yapılacaktı. İran Şahı o sırada Roma’daydı. Uçağı İstanbul yerine Ankara’ya inecekti. Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Adnan Menderes ile beraberlerindeki heyetler uçaklarla Ankara’ya geçtiler ve konukları Ankara’da beklediler.

Türkiye’nin durumu

Bu, tabii, sadece Türkiye’de değil, dünyanın her tarafında büyük etkiler yapan bir olaydı.

Türkiye, 4. bölümde anlatmıştım, 1955’ten beri, Bağdat Paktı’nın temel unsurlarından biriydi. Özellikle de, Irak’ın gerek kral ailesi, gerek politikacılarıyla çok iyi ilişkiler içindeydi. O ilişkilerin sonucu olarak Arap dünyasının –başta Ürdün olmak üzere– bir kısım ülkeleriyle de ilişkileri gelişiyordu.

Gerçi Türkiye’nin Irak ve Ürdün ile o ilişkileri gelişirken, Nâsır’ın başkanlığındaki Mısır-Suriye-Yemen ortaklığıyla (yani o zamanki Birleşik Arap Cumhuriyeti’yle) sorunları artıyordu. Ama Türkiye, “Batı ittifakı” içindeydi ve Nâsır ile Şükrü el-Kuvvetli’nin çizgisindeki bir “Batı karşıtı ittifak”la zaten fazla yakınlaşamazdı.

Şimdi ise durum şuydu: Irak’taki yönetim değişikliği, Irak’ı, Batı Bloku’ndan ayırıp Nâsır’ın çizgisine yaklaştırırsa, bu, başta ABD olmak üzere, Türkiye dahil, Batı Bloku ülkeleri açısından önemli bir kayıp olacaktı. Ama Türkiye’nin Ortadoğu’daki kendi ilişkileri için daha da sarsıcı bir kayıp olacaktı.

Daha önceki bölümlerde gördük, Türkiye, Bağdat Paktı içinde, özellikle de Irak’la sadece siyasi, iktisadi ilişkilerini geliştirmekle kalmamış, Irak’ın yöneticileriyle de yakın dostluk ilişkileri kurmuştu. Ülkenin genç kralına da, Türk asıllı nişanlısı dolayısıyla, artık “eniştemiz” diye bakılıyordu.

Pasaport ve döviz hazır olunca...

Irak’ta o olayların yaşandığı 14 Temmuz 1958 gününün sabahında ben Ankara’da Ulus gazetesindeki masamın başındaydım.

Haberler, önce İstanbul’dan –havaalanından– söylentiler halinde geldi. Yabancı ajansların haberleri ve Ankara’da Dışişleri Bakanlığı’na gelen bilgiler, o haberleri izledi.

Tabii, bu ilk haberlerden hemen sonra şu soru gündeme geldi:

“Ne yapacağız? Nereden haber alacağız?”

O zamanlar gazetelerin çeşitli yerlerde muhabirleri yok. Böyle bir önemli olay olursa, yapılacak iş oraya hemen merkezden birini göndermekti.

Öncelikli iki soru şuydu:

1) Kimi gönderebiliriz?

2) Nasıl gönderebiliriz?

Birinci sorunun koşullarına uygun olan kişi bendim.

Çünkü, anlatmıştım, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları için, yurtdışına çıkmanın o sırada iki temel koşulu vardı:

1) Süresi müsait olan bir pasaport sahibi olmak.

2) Pasaporta ek olarak, yurtdışına asgari miktarda döviz çıkarma iznine sahip olup o dövizi cebinde bulundurmak...

O gün bende, bunların ikisi de vardı. Daha önce gazete yönetimi Kıbrıs’a gitmemi planlamıştı. Kıbrıs sorunu, Türkiye’nin o sıradaki en önemli ve en devamlı dış politika sorunuydu. Oraya gidip, hem Türk, hem Rum toplumunun durumu üzerine birkaç röportaj yapacaktım.

Pasaportumun süresi henüz askerlik yapmadığım için gene üç aydan ibaretti. Ancak bitince gene üç ay için uzatılabiliyordu. Haziran ayı sonunda Maliye Bakanlığı’na başvuru yapıp günlerce bekledikten sonra, 300 sterlinlik “döviz müsaadesi” almıştım. (Kıbrıs’ta geçerli para, o sırada sterlindi.) O müsaadeyle Merkez Bankası’na gidip dövizimi alıp, cebime koymuştum.

O gidişimi ertelemiştim. Çünkü Aysel’in doğum yapma günü yaklaşmıştı. 10 Temmuz günü de Aslı doğmuştu. Ben artık, Kıbrıs’a hemen değil, birkaç hafta sonra gidecektim.

Irak olayı ortaya çıkınca, cebimde pasaportum ve dövizimle yurtdışına hemen çıkabilirdim

Gazetede o gün zaten bu imkâna sahip olan başka kimse yoktu. Irak’a gitmek için tek aday galiba bendim. Gazete yönetimince “hemen git” kararı alındı.

Irak’a gitmenin en kısa yolu

Uygulamaya geçmek için şöyle bir güçlük vardı. O gün Irak’a, ne karadan gidilebilirdi, ne havadan... Ülkenin sınırları kapalıydı. Irak sınırından geçmek bir yana, Irak’la doğrudan doğruya haberleşme imkânı bile yoktu.

Gazetede arkadaşlarla konuşurken, aramızda şu soru oluştu: Irak’a doğrudan gidemesem de, aktarmalı olarak nasıl gidebilirim? Irak sınırları açılmaya başlayınca önce hangi ülkeye açılır?

Bu sorunun cevabı o günkü haberlerden belliydi: Irak’taki yeni yönetimle ilk ilişkiyi kuran devlet, tahmin edileceği gibi Mısır olmuştu. Mısır’ın veya Suriye ve Yemen’le birlikte yeni kurulan Birleşik Arap Cumhuriyeti’nin ortak başkanı Nâsır’dı, ortak başkenti de Kahire... O başkentten gelen haberlere göre, Kahire, Irak’ın yeni hükümetini tanıyacağını daha o gün ilan etmişti. İki hükümet arasındaki temaslar da hemen o gün ya başlamıştı ya da başlayacaktı.

Peki, Kahire’ye uçak?.. Türkiye’den kalkıp Kahire’ye gidecek olan ilk uçak... O zamanlar Türk Hava Yolları’nın her yere kalkan uçakları yok. Başka ülkelerin uçak şirketlerinin tarifeli seferleri de öyle sık değil. Arkadaşlar harekete geçip soruşturdular. İsveç’ten gelip İstanbul’a uğrayarak Beyrut üzerinden Kahire’ye gidecek ilk uçak “SAS”ın uçağıydı. İskandinav Havayolları’nın uçağı... Onda yer de vardı. Hemen ayırttık.

Başka?.. Mısır’a vize zorunluluğu var mıydı, yok muydu, onu da öğrenmeye fırsat olmadı. Vize zorunluluğu olsa bile, bunun kontrolü şimdiki gibi uçağın kalktığı havaalanında değil, indiği havaalanında yapılıyordu. Kahire’ye iniş yaptıktan sonra, onun çaresini orada arayabilirdim.

O günkü ve ertesi günkü gelişmelerden hatırladıklarım şunlar: Eve telefon açıp durumu anlattım. Tabii, Aysel için güç bir durumdu. Aslı daha dört günlük. Ben gideceğim de, ne zaman döneceğim belli değil. Ama yapacak başka bir şey yok. Aysel’in ablası Yüksel çocuk doktoru. Bu defa onun yardımını isteyeceğiz.

Benim kız kardeşim Gülden’in de ilk evlilik günlerinden tecrübesi var. O da gelip gidecek. Ben de erken dönmeye çalışacağım. Bu şartlar altında hızlı bir hazırlık sürecine geçtik. Aysel ve Emine Hanım bana hızla bir bavul hazırladılar.

Bir taksiye binip eve uğrayıp, o bavulu aldıktan, Aysel’e ve dört günlük kızım Aslı ile Emine Hanım’a “Allahaısmarladık” dedikten sonra, Esenboğa’dan uçağa binip İstanbul’a uçtum.

SAS uçağı Yeşilköy Havaalanı’ndan, akşamın geç saatlerinde kalkıyordu. Tam saatini hatılamıyorum. Zamanında havaalanındaydım.

Bilet işimi de hallettikten sonra, şunu fark ettim: Dışişleri Bakanlığı mensuplarından bazıları alanda görev yapmaya devam ediyorlardı. Çünkü geçirilen şoktan sonra o gün Ankara ile İstanbul arasındaki diplomatik trafik devam ediyordu. Bir kısmı Bağdat Paktı toplantısı için daha önce gelenlere ek olarak İngiltere’den ve Amerika’dan da heyetler gelmeye başlamıştı. Herhalde, Irak’taki olaydan sonra Türkiye’ye gönderilmişlerdi.

Hariciye’deki Türkmen’ler

Hariciye’den bir ekip onlarla meşgul oluyordu. Aralarında arkadaşım Güner Türkmen’i de gördüm. Siyasal Bilgiler’e birlikte başlamıştık. Fakülteyi –1953’te– bitirince Dışişleri Bakanlığı’na girmişti. O sırada merkezde görevliydi. Dışişleri Müsteşarı’nın –Melih Esenbel’in– özel kalem müdürlüğünü yapıyordu.

Bu rastlantının benim o seyahatim açısından ilginç bir yanı daha vardı: Güner’in –daha önce Milli Emniyet Başkanlığı da yapmış– bir general olan babası Behçet Türkmen, Türkiye’nin o sıradaki Bağdat Büyükelçisi’ydi.

(Güner’in ağabeyi de, –daha sonra Dışişleri Bakanlığı da yapacak olan– değerli diplomatlarımızdan İlter Türkmen’di. Güner Türkmen’i, Başbakan Menderes’in 1959’da Londra’da geçirdiği uçak kazasında kaybedecektik. Kazadan kurtulamayanlar arasında, Güner de vardı. Onu burada da rahmetle anarım.)

Baba-oğul üç diplomat... Dışişleri Bakanlığı, üçünün de görev yeri oldu. Güner Türkmen

Mülkiye’de sınıf arkadaşımdı. O sırada Ankara’da görevliydi. Babası Korgeneral Behçet

Tükmen Bağdat’ta büyükelçiydi. Büyük oğlu İlter Türkmen, büyükelçilik

görevlerinden sonra Dışişleri Bakanlığı da yapacaktı.

Güner Türkmen, tabii, Bağdat’taki olayları, babası dolayısıyla, benden de daha fazla merak ediyordu. Bağdat’a gitmek için önce Mısır’a gitme kararımı çok isabetli bulmuştu. Ona göre de, o sırada Irak’a ulaşmanın en “kestirme yol”u, kilometre hesabıyla hayli uzak olsa da, Mısır üzerinden gitmekti. Irak’ın sınır ötesi ilk temasları herhalde Mısır’la başlayacaktı. Suriye de artık büyük ölçüde Mısır’dan yönetilmeye başlamıştı. Belli ki, Nâsır neredeyse, kararların verildiği yer de orasıydı. Nitekim uluslararası ajanslara o zamana kadar ulaşan “Bağdat haberleri”nin merkezi de Kahire’ydi.

Güner bana, ayrıca, Kahire Büyükelçiliğimizde bizim sınıftan Metin İnegöllüoğlu’nun görevli olduğunu söyledi. Şimdi hatırlamıyorum, ya ikinci kâtipmiş, ya başkâtipmiş. Kahire’ye gidince onu aramamı tavsiye etti.

Önce Beyrut’a...

Uçağım 21.00 civarında kalktı. Yerler yarı yarıya doluydu. Yerim pencere kenarındaydı. Yanım boştu. Elimde bir el çantası vardı. İçinde o sabahki gazeteler vardı. Biraz kâğıt kalem, bir de eski model bir fotoğraf makinesi vardı. Makineyi gazetenin fotoğraf servisinden vermişlerdi. Nasıl kullanıldığını hızla anlatmışlar, ama ne olur ne olmaz diye, elime bir de not yazıp vermişlerdi. Nota bakıp makineyi nasıl kullanacağımı anlamaya çalışıyordum.

Bu benim, Ortadoğu ülkelerine ilk gidişimdi. Daha önceki yurtdışı gezisi tecrübelerimde Avrupa ülkelerindeki koşulları iyi kötü öğrenmiştim ama, bu gezide gazeteci olarak, hiç tanımadığım ülkelerdeki siyasi ve askeri bir olayın sonuçlarını izleyecektim. Gazeteye haber ve yorum yazacaktım. Üstelik o yazdıklarımı gazeteye telgrafla, telefonla geçmeye çalışacaktım. Hem de ihtilal koşulları içindeki iletişim imkânlarıyla...

Camille Chamoun

Lübnan Cumhurbaşkanı. Onun da başı dertteydi.

Ama yapılacak bir şey yok. Her şeyin bir “ilk”i olacak. Ben de o “sınav”ı geçme uğraşı içine girmiştim.

Güvendiğim şey, Türkiye’deki olaylarla birlikte dünya olaylarını da iyi kötü izliyor olmamdı. O alışkanlığı Yeni Gün gazetesindeki yöneticiliğim sırasında edinmiştim. Birkaç gün gecikmeyle de olsa, Türkiye’ye gelen yabancı gazetelerin haberlerine mutlaka göz atardım. O zamanlar internet de yok, televizyon da... Yabancı basını izlemenin tek yolu o gazetelerdi.

Türkiye’de de gazetelerdeki bazı dış politika yorumları çok iyiydi. Ahmet Şükrü Esmer onlardan biriydi. Gençler arasından da, benim eski gazetemin dış politika yorumcusu olan –o sırada Vatan’da yazan– Coşkun Kırca, izlenmesi gereken yazarlardandı.

Önce Beyrut’a indik... Alana inerken pilot uyarı yaptı: Havaalanından fotoğraf çekmek yasaktı. Makineyi yeniden çantaya koydum.

Limana havadan bakılınca gemi ışıklarının çok ve hareketli olduğu belli oluyordu. O gün ajanslar da haber vermişlerdi. ABD, Akdeniz filosundaki gemilerinin çoğunu Lübnan kıyılarına sevk etmişti.

Bunun nedeni ertesi günlerde daha iyi anlaşılacaktı. Irak’taki ihtilalden hemen sonra Lübnan Cumhurbaşkanı Camille Chamoun, Amerika’yı resmen yardıma çağırmıştı. Amerika da oraya hem gemi göndermeye başlamıştı, hem de Adana’daki İncirlik Üssü’ne uçaklarla asker göndermiş ve onları harekete hazır hale getirmişti. Türkiye’nin buna izin vermesi, Türkiye’deki iktidarla muhalefet arasında sert bir tartışmaya yol açacaktı. CHP lideri İnönü o konuyu Meclis’e getirecekti.

Lübnan, Fransız yönetiminden çıkıp bağımsızlığını kazanırken, 1950’de Lübnan ile ABD, İngiltere ve Fransa arasında bir sözleşme imzalamıştı. O üç devlet, belirli şartlar altında Lübnan’ın toprak bütünlüğünü garanti etmişler, Lübnan yönetiminin isteği üzerine ülkeyi korumak üzere yardıma gelmeyi taahhüt etmişlerdi.

O sırada Lübnan’da zaten iç savaş şartları vardı. Irak’taki ihtilalin, o savaştaki güçleri (Nâsır yanlılarını) teşvik etmesi mümkündü. Irak’taki askeri müdahaleden hemen sonra zaten iki ülkede daha Irak’taki gibi hareketlerin planlandığı haberleri yayılmaya başlamıştı. O iki ülkeden biri Lübnan, öteki Ürdün’dü. Lübnan’a Amerikalılar yardıma geliyorlardı. İngilizler de Ürdün’e yardım için harekete geçmişlerdi.

Uzun yıllar İngiltere’nin “himayesi”nde olan Ürdün’ün Irak’la ilişkilerini belirtmiştim, tarihi ve coğrafi bağlantılarının yanında, hükümdarlarının akrabalık bağlarına da dayanıyordu. Irak kralları gibi, Ürdün kralları da 1900’lerdeki Arap milliyetçiliğinin liderlerinden Şerif Hüseyin’in soyundan geliyorlardı. Şerif Hüseyin, Irak’ın o güne kadarki Kralı Faysal ile Ürdün’ün Kralı Hüseyin’in büyük amcalarıydı. Bu yüzden, Mısır ile Suriye’nin kurduğu ortak devlete karşı “Arap Federasyonu”nu kurmaları çok kolay olmuştu.

Lübnan ise, Osmanlılardan sonra Fransızların önce himayesi, 1920’den sonra ise yönetimi altına giren, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra da bağımsızlığını kazanan çokuluslu bir devletti. O sırada 2,5 milyon civarındaki nüfusu içinde, 17 din ve mezhep ile 50 tarikattan insan vardı. Bu özelliği, devletin kuruluş ilkelerine yansıtılmış, yöneticilik mevkileri üç din arasında paylaşılmıştı. Cumhurbaşkanı, Başbakan ve Genelkurmay Başkanı’nın ayrı din ve mezheplerden olması esastı.

Hıristiyanlar arasında, Katolikler, Rum Ortodokslar ve Rum Katolikler, Ermeni Ortodokslar gibi 11 dini grup vardı. Lübnan nüfusunun Hıristiyan oranıyla aşağı yukarı aynı olan Müslümanlar arasında ise Sünniler ve Şiiler, birbirinden hayli farklı gruplardı. Ayrıca Dürziler de vardı.

Lübnanlıların büyük kısmı, etnik köken olarak Arap ırkındandı. Aralarında ülkeye sonradan göç eden yüz binlerce Filistinli de vardı. Ayrıca Çerkezler ve Ermeniler de nüfusça önemli gruplar arasındaydı.

Lübnan’daki siyasi eğilimlerin temelini ise, ideolojik veya siyasi görüşler yerine, dini ve etnik gruplar arasındaki ayrılıklar oluşturuyordu.

Ürdün’ün sorunu...

O sıralardaki 2 milyon nüfuslu Ürdün’deki duruma gelince... O konudaki gelişmeleri de, Mısır’a gelince daha iyi öğrenecektim. Ürdün’ün genç Kralı Hüseyin, aynı gün Irak Kralı’nın akıbetine uğramaktan kıl payıyla kurtulmuştu. Irak ile Ürdün arasında ittifak anlaşmasına göre, iki taraf ordularının zaman zaman birlikte manevra yapmaları da söz konusuydu. Irak ordusunun ihtilalci grubuyla, Ürdün ordusunun bazı birlikleri arasında bu konuda anlaşma vardı ama bu gerçekleştirilememişti.

Kral Hüseyin hem kendisine bağlı birlikleri harekete geçirerek, hem de Lübnan’ın Amerikalılardan istediği savunma yardımını kendisi için de isteyerek kuvvet dengesini kendi lehine değiştirmeyi başarmıştı. Nüfusunun yüzde 93’ü Sünni-Müslüman olan Ürdün, Amerikan donanmasının Lübnan’a gelişiyle kendini artık daha güvende hissedecekti.

Ayrıca, Ürdün’e İngiltere de havayoluyla asker göndermeye başlıyordu.

Ürdün’ün Irak olayından doğan sorunlarının yanında bir başka sıkıntısı daha vardı:

Kendi ülkelerinde sayıları giderek artan Filistinli göçmenlerin ülkedeki etkisi, Kral Hüseyin’i giderek rahatsız etmeye başlamıştı.

Uçaktaki hesap Kahire’ye uymadı

Beyrut Havaalanı’nda uçağın içinde uzun süre kaldık. Sanırım, bu süre iki saatten fazlaydı. O arada uçağın içindekilerin bazılarıyla tanıştım. Aralarından biriyle meslektaş olduğumuzu anladık.

Orta yaşlı, sarışın bir Alman gazeteciydi. Ama benim bildiğim Batı Almanya’dan değil, Doğu Almanya’dandı. Yani “komünist”ti. Hal hatır üzerine konuşmamız ilerledikçe, daha iyi anlaşıldı: Ortadoğu uzmanı olarak o bölgedeki ülkelere sık sık gider gelirmiş. Arapça da biliyormuş. Makaleler, röportajlar yazarmış. Ortadoğu’yla ilgili bir kitabı da varmış. O kitabı çantasından çıkardı gösterdi. “Bende tek nüsha var. Yoksa verirdim” dedi.

Bu gezisine de Irak’taki o günkü olayı bilmeden hazırlanmış. Biletini almış. Mısır’a gidecekmiş. Olayı öğrendikten sonra da, fırsat bulursa, Mısır’dan Irak’a geçmeyi düşünüyormuş.

Bu, tabii, çok iyi bir gelişmeydi. Kahire’ye, Mısır’ı tanıyan, Ortadoğu’nun öteki ülkelerini de bilen bir meslektaşla birlikte gidiyordum. İkimizin de amacı Irak’a geçmekti. O Mısır’ı biliyordu. Bir basın mensubu olarak orada neler yapabileceğimi, kimlerle temas edilmesi gerektiğini biliyordu. Arapçayı da biliyordu. Bana büyük yardımı olabilirdi.

Konuşurken, benim de ona bir katkıda bulunmam gerektiğini düşündüm. Türkiye’deki durumu, Bağdat Paktı toplantısı için hazırlık yapılmışken, devlet erkânının olayı havaalanında öğrendiğini anlattım. Çok ilgilendi. Irak’la Türkiye’nin ilişkileri hakkında bir sürü soru sordu. Bildiğim kadarını anlattım.

Kahire caddelerinde ilk karşılaştığım güçlük, dükkânların ve işyerlerinin çoğundaki

adların ve açıklamalarının büyük kısmının Arap harfleriyle yazılmış olmasıydı. Gerçi

büyük caddelerdeki lüks dükkânların çoğunun isimlerinin ve açıklamalarının yazımında

Latin harfleri kullanılıyordu ama, ana caddeler dışında aradığın yeri bulmak için yoldan

geçenlere sözlü ve işaretli sorular sormak gerekiyordu.

Uçağımızın kalkışı, gece yarısından hayli sonra oldu. Kahire’ye varıp uçaktan çıkışımızda ise, sabahın ilk ışıkları kendini göstermeye başlamıştı.

Havaalanında vize soran olmadı. Ama Kahire’ye girerken –galiba tifoya ve benzeri hastalıklara karşı– aşılanmış olma şartı varmış. Benim Alman arkadaş o aşıyı yaptırmış. Benim o konudan haberim bile yoktu. Alanda kalmam ve alanın sağlık personeline aşı yaptırmam gerekiyormuş. Onu bekleyecektim. Alman arkadaş (adını bile henüz ezberleyememiştim), “Kusura bakma, benim gitmem lazım” dedi. Ama bana, Kahire’de yabancı basınla da meşgul olan “basın dairesi”nin adresini ve telefonunu bir kâğıda yazıp verdi. “Ben öğleye doğru orada olacağım” dedi. Gitti.

Oysa ben şehre onunla birlikte ineceğimi, yolumu yordamımı onun yardımıyla bulacağımı hesaplıyordum.

Ama yapacak bir şey yoktu. İğneyi yapacak sağlık elemanının gelmesi epey sürdü. Ben bavulumu alıp şehre giden otobüsü bulduğumda, ortalık artık iyice aydınlanmıştı. Otobüste yanımda oturana sorup öğrendim. Varacağımız yerde oteller varmış. Pahalı olmayanlar da varmış. Bir ikisinin adını öğrendim. İndim, bir otel buldum, bir oda açtılar, girdim, biraz uzandım, yıkandım, kalktım. Resepsiyona indim.

Kahire’de beklerken...

Kahire Müzesi’nde Mısır’ın milattan önce 14. yüzyılda yaşamış olan ünlü hükümdarı

Tutanhamon’un büstü ve lahdi ile, Bağdat’a gidecek uçağı bekleyen ben...

Türk Büyükelçiliği’nin telefon numarasını buldurdum. Metin İnegöllüoğlu’nu aradım. Dışarıda randevusu varmış. Bir saat sonra gelecekmiş.

Resepsiyondaki görevliye, uçaktaki Alman meslektaşımın verdiği adresi gösterdim. Mısır’ın basınla ilgili enformasyon merkezinin adresini...

Hemen yakındaymış. Oraya gittim.

Bağdat’tan önce Nâsır...

Orası, tahmin ettiğimden daha büyük ve örgütlü bir merkezdi. Büyükçe bir salon, gazetecilere açılmıştı. Yabancı gazetecilerle –çeşitli dillerden– konuşan görevliler de vardı.

Gelen yerli-yabancı ortadaki büyük masanın etrafında oturuyorlar, günün gazetelerine ve yayınlanmış bültenlere bakabiliyorlardı. İsteyenlere çay kahve de ikram ediliyordu.

Orada rastladığım ilk görevliye, basın kartımı ve pasaportumu gösterip kendimi tanıttım. Bir odaya götürüldüm. Bir soru cevap faslından sonra akredite oldum. Bana bir kart verdiler. Başkan Abdülnâsır, o günlerde kamuoyuna bir açıklama yapacakmış. O kartla açıklamayı izleyebileceğimi söylediler.

Benim, öncelikli derdim, tabii, başkaydı. Nâsır’ın konuşması da, tabii, ilginçti ama, ben Kahire’den Bağdat’a gidebilmenin yolunu arıyordum.

Ama bunu hemen açıklamadım. Gazetecilere ayrılan salondakilerin arasına karıştım. Mümkün olduğu kadar çok kişiye kendimi tanıttım. “Ne var, ne yok?” sohbeti yaptım.

Kahire’den Bağdat’a gitmek isteyen, tabii, sadece ben değildim. Oradaki yabancı gazeteciler gibi, Mısırlıların da bir kısmı o fırsatı bekliyorlardı.

Mısır’dan Bağdat’a ihtilal akşamı kalkan bir uçak, Mısır hükümetinin bazı mensuplarıyla birlikte bazı Mısırlı gazetecileri oraya götürmüştü. Ama bazı yabancı basın mensuplarının da binebileceği ikinci bir uçağı kaldırmanın da hazırlıkları vardı. Kalkış zamanı belli değildi ama, öyle bir özel uçak, mutlaka kalkacaktı.

Bunu öğrenince, beni akredite eden memura gidip derdimi anlattım. Gitti birileriyle konuştu. Geldi. Dedi ki:

“Bu, Başkan Nâsır’ın yapacağı konuşmadan sonra mümkün olacak. Biz sizi ‘Türk gazetecisi’ olarak kaydediyoruz. Yer durumu müsait olursa siz de gidersiniz. Başkanın toplantısından sonra bizimle temas edin.”

Ayrıca otelimin adını ve telefon numarasını aldı. “Biz de sizi ararız” dedi.

Tabii, cep telefonunun adının bile olmadığı bir dönemde otel telefonuna bırakılacak haberin size zamanında ulaşabileceğine güvenilemezdi. O “Biz de sizi ararız” vaadiyle yetinmek yerine, o basın merkezine günde birkaç defa uğramak, daha isabetli bir tercihti. Ben de öyle yapacaktım.

Yeniden gazeteciler arasına karıştım. Benim tanıdığım Alman gazeteci oraya gelmemişti. Ama başkalarından şunu öğrendim: Nâsır, Irak olayı sırasında Yugoslavya’daymış, o seyahatini kesmiş. Ama Kahire’ye gelmeden Rusya’ya gitmesi ihtimali varmış. Yani, Kahire’ye gelmesi en azından bir-iki gün sonra olacak. Kahire’de bekleyen yabancı gazetecilerin Bağdat’a gitmesi, Nâsır’ın Kahire’deki konuşmasından sonra olacağına göre, Bağdat yolculuğuna çıkmamıza biraz vakit var.

(Nâsır’ın Rusya’ya gidip orada Sovyet liderleriyle görüşeceği haberi doğru çıkacaktı. Nâsır ayrıca Rusya’dan dönerken Şam’a da uğrayacak, Kahire’ye sonra gelecekti.)

Metin İnegöllüoğlu

O da sınıf arkadaşımdı. Diplomattı.

Kahire Büyükelçiliği’ndeydi.

Nâsır’ın konuşacağı kürsü önceden hazırlanmıştı. Gazetecilere fotoğrafta görülen yer

ayrılmıştı. Orada, Nâsır gelmeden mevzilenmişler, fotoğraflarını hangi açıdan

çekmeleri gerektiğini hesaplıyorlardı.

Kahire ve Tahrir...

Basın merkezinde herkesin kullanabileceği bir telefon varmış. Oradan bizim büyükelçiliği bir kere daha aradım. Metin İnegöllüoğlu gelmişti.

Fakülteden iyi arkadaşımdı. Çok sevindim. Adresi verdi. “Hemen bir taksiye bin gel” dedi.

Gittim. Kahire, Metin’in ilk dış görev yeriydi. Henüz bekârdı. Mısır’ı ve Ortadoğu politikalarını iyi izliyordu. Bildiklerini bana da anlattı. Ayrıca ısrar etti. Bahçe içinde koca bir evde tek başına oturuyordu. Ve Mısır’da işçi ücretleri yüksek olmadığı için evinde ve bahçesinde çalışan birkaç kişi vardı. Kahire’de kaç gün kalacaksam evinde misafir olmamı istedi.

Hiç nazlanmadım. Arabasıyla otelime gidip eşyamı aldık. Bağdat’a gidebileceğim güne kadarki birkaç günü Metin’in evinde geçirdim. Bu, hem işimi kolaylaştırdı, gazeteye telgraflar çektim, cevaplarını aldım, hem de işten vakit bulduğum saatlerde Metin’le birlikte Kahire’nin belirli yerlerini –kısa sürelerle de olsa– görme imkânını buldum.

Görebildiklerim Kahire Müzesi, Mehmet Ali Camii, Eski Çarşı gibi klasik turistik yerlerdi. (Piramitleri görmem, daha sonraki Kahire gezilerimde nasip olacaktı.) Bir de ünlü Tahrir Meydanı’nı gördüm.

Nâsır, kalabalık bir heyetle geldi. Herkes ayağa kalktı. Doğrudan kürsüye yürüdü,

konuşmaya başladı. Ben de itiş kakış arasında bu fotoğrafı çekebildim.

Mısırlılar bunu “Mîdan Tahrir” telaffuzuyla söylüyorlardı. Mîdan, bizdeki meydanın karşılığı ama, ben “Tahrir”in anlamını “yazı” diye biliyordum. Gazetecilikte de, o zamanki yaşlı gazeteciler yazıişleri müdürlerine “tahrir müdürü” derlerdi. Yazıişleri kadrosu için de “tahrir heyeti”, hatta daha eski deyimiyle “heyet-i tahririye” denilirdi. Tahrir Meydanı’na ilgim, “tahrir” kelimesinin mesleğimle bağlantısı dolayısıyla artmıştı.

Tahrir Meydanı’nın 2000’li yıllardaki işlevinden sonra o kelimenin anlamına aynı zamanda “hürriyet”in de girdiği vurgulanacaktı.

Benim orada bulunduğum günlerde ise Tahrir Meydanı, üzerine örtüler serilip oturulan çimlerle süslenmiş bir mesire yeri gibiydi.

Nâsır’ı izlemek...

Kahire’deki günlerimde, tabii, her gün birkaç defa uğradığım yer, ilk gün gittiğim basın merkeziydi. Oradakilerin çoğuyla tanışmıştım. Bazılarıyla artık senlibenliydik.

Başkan Nâsır’ın, daha önce bildirilen toplantısı da o günlerde gerçekleşti. Nâsır, Rusya gezisinden sonra artık iki yıldır başkanlık alanına giren Suriye’ye de uğramış, ardından Kahire’ye gelmişti. Mısır’ın efsanevi liderini, o konuşması sırasında yakından gördüm. Etrafı ve bazı yerlerinin üstü perdelerle kapatılmış büyük bir bahçede, davet edilmiş dinleyicilere hitap eden bir konuşmaydı.

Nâsır’ın konuştuğu kürsü süslenmişti. Etrafında fotoğraf çekmelerine izin verilen gazetecilere yer ayrılmıştı. Fotoğraflarını çektim.

Nâsır sesini alçaltıp yükselterek büyük bir heyecanla konuşuyordu. Dinleyenler belirli cümlelerini şiddetle alkışlıyorlardı. Tabii, söylediklerini anlayanlar, Arapçayı bilenlerdi. Yabancı gazetecilerden –benim Doğu Almanyalı uçak arkadaşım gibi– Arapça bilenler hariç, çoğu, Nâsır’ın neler söylediğini, konuşmasından hemen sonra dağıtılan Fransızca, İngilizce, Almanca özet metinleri okuyarak öğrendiler.

Nâsır, Arapların Irak ihtilalinin ne kadar haklı nedenlere dayandığını anlattıktan sonra, tüm Arapların birliğinin gerçekleşeceği günün daha da yakınlaştığını söylemişti.

Bir kısım Batılı ülkelerin Arap ülkelerini bölmeye yönelik politikalarına ve tehditlerine veryansın etmişti. Bütün bu olayların, Arapların kendi kaderlerini belirleme haklarını kullanmalarını engelleyemeyeceğini söylemişti.

Bağdat’taki günler...

Nâsır’ın nutku bittikten sonra, her gün gittiğim basın merkezine gittim ve şunu öğrendim: Bağdat’a ertesi sabah erken saatte bir askeri uçak kalkacaktı. İçinde bazı yabancı gazetecilerle birlikte ben de bulunacaktım.

Bu, büyük bir müjdeydi. O akşam Metin’in evindeki eşyamı topladım. Ertesi sabah basın merkezine gittim. Oradan havaalanına götürüldük. Bağdat’a uçtuk. Uçak büyükçe bir askeri uçaktı. İçinde Mısırlı görevliler ile gazeteciler vardı. Beş-altı da yabancı gazeteci heyete alınmıştı. Biri bendim. Benim Doğu Almanyalı meslektaş yoktu. Ya Irak’a gitme niyetinden vazgeçmişti, ya da uçakta yer kalmamıştı.

Organizasyon çok iyiydi. Bağdat Havaalanı’na indiğimizde bizi Iraklı mihmandarlar karşıladı. Arapça bilmeyen biz beş-altı gazeteciye kendi dillerimizi bilen mihmandarlar verilmişti. Benimki, benim kadar Türkçe konuşuyordu. Adını unutmuşum. Sadullah diyeceğim ama, yanlış hatırlıyor olabilirim. Benden birkaç yaş büyük görünüyordu.

Biz yabancılara, topluca bir açıklama yapıldı. Denildi ki: Bazı toplantılara hep birlikte katılacağız ama, onların dışında, istersek mihmandarlarınızla birlikte birbirinizden bağımsız olarak da hareket edebilirsiniz.

Bu, tabii, benim çok işime geldi. Irak’ın yeni yöneticilerine, özellikle Türkiye’yle ilişkileri üzerine sorular sormak istiyordum.

Bunu –adını yanlış da hatırlasam, gene Sadullah diye anmaya devam edeyim– mihmandarım Sadullah Bey’e söyledim. Ve tabii, en başta ihtilalin lideri General Kasım’la görüşmek istediğimi belirttim. O artık yeni kurulan Cumhuriyet’in Başkanı olmuştu. Konu Türkiye ile ilişkiler olacaktı ki, bu konuda bir şeyler söylemeyi muhakkak ki kendisi de isterdi.

Kral Faysal ile amcası ve veliahdı Prens Abdülilah’ın oturduğu Rihab Kasrı,

büyük bir bahçe içindeydi. Askeri yönetim ihtilalden sonra orayı

kontrol altına almıştı.

“Yabancı gazeteci” olarak benim de görmeme ve fotoğraf çekmeme izin verdiler.

Tabii, her şey içerideki nöbetçilerin kontrolü altındaydı.

Bahçedeki eşya ve gazeteler henüz tasnif edilip kaldırılmamıştı.

Ortalıkta darmadağınık haldeydiler. Biraz daha yaklaşınca parçalanmış

gazeteler gördük.

Parçalanmış gazeteler arasında Türk gazeteleri de vardı. Biri Milliyet’in spor

sayfasına benziyordu. Gazete “Haftanın Futbolcusu” seçimi yapıyormuş, onu ilan ediyordu.

Kahire’deyken de izlemeye çalıştığım Batı basınında Irak’ın Bağdat Paktı’ndan çıktığının veya çıkacağının haberleri vardı. Bunlar doğru da olsa, yeni Devlet Başkanı’nın bu konuda Türk kamuoyuna söylemek istediği başka şeyler de olmalıydı. O sırada Irak’ta bulunan tek Türk gazetecisi ben olduğuma göre, bunları bana söylemesinde isabet vardı.

Sadullah Bey, bunları not aldı. “İlgililere hemen duyururum. Ama bu hemen gerçekleşmeyebilir” dedi.

“Beklerim” dedim ve Bağdat’ta cevabını aradığım öteki konuları sıraladım.

Konularımın bir kısmı, 14 Temmuz olayından beri ortada dolaşan çeşitli rivayetlerle ilgiliydi. Bunların hangileri doğru, hangileri yanlıştı. O konudaki kesin gerçekleri mümkün olduğu kadar öğrenmek istiyordum. Bunları bir dizi halinde yazmayı düşünüyordum. Yani, neler oldu, neler olmadı, neler olacak?.. Mihmandarım bana bununla ilgili görüşmeler sağlarsa memnun olacaktım.

Sadullah Bey bunları not aldı. Bir program taslağı hazırlamaya başladı. Ben o arada bizim büyükelçiliğimizle temas kurmak istedim. Mihmandarımın yardımıyla Bağdat’taki Basın Ataşemiz Rasuhi Bey’i bulabildim. Telefonla görüştüm. Sonra birlikte ataşeliğe gittik.

Bu, büyükelçilikten ayrı bir yerde bahçesi olan küçük bir binaydı. Bahçesinin önünde Türkiye’den fotoğraflar vardı. Orada ataşemizle tanıştık. Odasındayken benim için bir sürpriz oldu. Siyasal Bilgiler’e benden bir sınıf önce girmiş bir arkadaşım vardı: Zeki Gönen... Meğer orada büyükelçilikte başkâtipmiş. O gün o da ataşeliğe geldi.

Mihmandar da benimle kaldı. Ataşeliğin telefonundan görüşmeler yaparak bana konuştuğumuz konularla ilgili bir program hazırlamaya koyuldu.

Zeki, o arada bana bir öneri yaptı. Eşini Türkiye’ye göndermiş, evde yalnızmış. Gece sokağa çıkma yasağı varmış. Otele tıkılıp kalacağıma, onun evinde misafir olabileceğimi söyledi.

Bunu mihmandarıma sordum. Dedi ki: “Size Mısırlılar otelde yer ayırmışlar. Hiç olmazsa bir-iki gece orada kalın. Oraya daha sonra geçersiniz.”

Öyle yaptık...

“Sahafî Türkî”

Sonra... Bağdat’ta dört-beş gün kaldım. Mihmandarımla birlikte Bağdat’ta ihtilalle ilgili yerlere gittim, birçok kişiyle görüştüm. Haberler yazdım. Türkiye’ye telgraflar çektim. Son olarak da yeni Devlet Başkanı Abdülkerim Kasım’la görüştüm. Türkiye’yle olan ilişkileriyle ilgili sorularımı cevapladı.

Bağdat haberlerimi Türkiye’ye telgrafla gönderiyordum. Ama Irak’ta o sırada haberleşme sansürü vardı. Metinleri bazen Basın Ataşeliği’ndeki daktiloyla, bazen de okunaklı olmasına gayret ederek el yazısıyla yazıyordum. Sadullah Bey bunları bir yere götürüp bazı yerleri çizilmiş olarak getiriyordu. Üstünde Arap alfabesiyle “görülmüştür” anlamında bir şeyler yazılmış oluyordu. Bunları birlikte postaneye götürüp veriyorduk.

Kasım’la yaptığım görüşmede de aynı şey oldu. Sadullah Bey yazdığım metini aldı gitti, geri getirdiği metinde sadece birkaç kelime değişikliği yapmıştı. Demek ki, yeni başkanın söylediklerini “aslına uygun” olarak yazmıştım.

Ama o arada, çok canımı sıkan bir şey öğrendim: Ben kendimi, Türkiye’den Bağdat’a girebilen tek gazeteci olarak biliyordum ya, benden bir gün önce Milliyet’ten Turan Aytul –galiba Suriye üzerinden– gelmiş, Kasım’la kısa bir görüşme yapma imkânını bulmuş. Ve sansürde ne olur ne olmaz diye Irak’tan çıkıp gitme imkânını da bulmuş. Demeci gazetesine Irak dışından ulaştırmış. Demeç yayınlanmış.

Benim aldığım demecin Bağdat’tan çıkıp Ankara’ya gitmesi, gazeteden alınıp kullanılması ise birkaç gün almış.

Sonuç o zamana kadar taşıdığımı sandığım “Bağdat’a ilk giren ve Kasım’la konuşan gazeteci” unvanı, bende değil, Turan’daymış.

Ayrıca, Irak’ın yeni Başkanı Abdülkerim Kasım, ondan demeç aldığım sırada bana bir resmini imzalayıp vermişti, meğer aynı resmi, aşağı yukarı aynı yazıyla Turan’a da vermiş.

Ben o resmi gazeteye postayla göndermiştim. Gazete onu da yayınladı ama, artık orijinalitesi olmayan bir fotoğrafı, küçük olarak yayınladı.

Her neyse... Benim tesellim şuydu: Irak’a, o sırada Turan’dan ve benden başka girebilen gazeteci yoktu. Benim, o günlere kadar gönderdiğim haberler ve yorumların çoğu –Turan’ın aldığı demeç hariç– gelişmelerle ilgili ilk veya orijinal haberlerdi. Ayrıca, döndükten sonrası için yazacağım çok şeyler vardı.

Irak’taki bütün bu koşuşmalı günlerden aklımda kalan Arapça bir söz var: “Sahafî Türkî” sözü. Mihmandarım bana bunu daha ilk gün öğretmişti. “Türk gazetecisi” anlamına geliyormuş. Yollarda bazen yalnız kalıp, tüfekli askerler tarafından çevrilirsem, o sözü söyleyip bana verilen kartı göstermemi söylemişti. O durumla da gerçekten sık sık karşılaştım. Ama o sözü kullanınca, bir tehlike oluşmadı.

Sonra da Türkiye’ye dönmek için harekete geçtim, ama doğrudan uçak seferleri henüz başlamamıştı. İstanbul’a gene Kahire’den aktarma yaparak döndüm. Oradan da Ankara’ya...

Irak’a giderken Aslı dört günlüktü. Annesiyle, kız kardeşim ve

Emine Hanım’la birlikteydi. Döndüğümde üç haftalık olmuştu.

Babam da ziyaretine gelince bu fotoğrafı çektirdik.

Yeniden Ankara...

Tabii, Ankara’da gazeteye gidip teslim olduktan sonra eve gidip, karımı ve o arada üç haftasını doldurmuş olan kızımı da gördüm.

Sonra da, daha önce yayınlanan günlük haberlerime, yorumlarıma ek olarak bir de “İhtilalin Hikâyesi” diye bir yazı dizisi yazdım.

Bütün bunlara zamanın iktidarından beklemediğim bir tepki geldi.

Başta Başbakan Adnan Menderes, Irak ihtilaliyle ilgili bu yayınları “ihtilal teşvikçiliği” olarak niteleyen konuşmalar yaptı.

Biri Balıkesir’de yaptığı konuşmaydı.

18

“Vatan Cephesi” olayı...

İktidar “Nifak Cephesi” dediği muhalefete karşı “Vatan Cephesi” kuruyor –

Başbakan’ın muhalefete “ihtilalcilik” suçlamaları – Tüm vatandaşlara çağrı:

“Gelin, Vatan Cephesi’ne girin” – Radyoda okunan “Cepheye katılanlar”

listeleri – CHP’den istifaya zorlanan işadamı: Vehbi Koç...

“Vatan Cephesi” ile Demokrat Parti aynı anlamı taşıyordu. Birine üye olmak,

ötekine de üye olmak sayılıyordu. O yolda kurulan örgüt birimlerinin

levhaları da o birlikteliği ilan ediyordu.

1958 ve 1959 yılları, Türkiye’nin “Vatan Cephesi” fırtınası altındaki yıllarıdır.

“Vatan Cephesi” formülünü Demokrat Parti, Türkiye’deki muhalefet partilerini “ihtilalcilik”le suçlayarak ortaya attı. Biz de o “ihtilalciler”e karşı “vatanseverleri harekete geçiririz” gerekçesiyle...

Aslında, o sırada muhalefeti ihtilalcilikle suçlamanın hiçbir ciddi dayanağı yoktu. Benim Ulus gazetesi mensubu olarak, başka gazetelerdeki meslektaşlarım gibi Irak’a gidip gazeteye haber, yorum, yazı dizisi yazmamda da, bir “ihtilalcilik” kastı olamazdı. Otoriter bir krallık veya sultanlıkla idare edilen bir ülkede krallığın (veya sultanlığın) kaldırılıp Cumhuriyet’in ilan edilmesi, 1922 ve 1923 yıllarından beri bizim tarihimizde de yeri olan “ilerici” bir hareket sayılıyordu.

Cumhuriyet, devletlerin rejimleri arasında, elbette krallıktan (sultanlıktan) daha ileriydi. Gerçi demokratik bir yapıya kavuşmadıkça, o da totaliter bir idare biçimi halinde kalabilirdi. Ama bir “Cumhuriyet ilanı”ndan sonra durumun ne olacağını görmek için biraz beklemek ve gelişmeleri izlemek gerekirdi.

1952’de Mısır’da da benzeri bir ihtilal olmuştu. İhtilalciler, rejimi önce krallık olarak bırakıp bir naiplik idaresi kurmuşlardı. Cumhuriyet, çalkantılı bir dönemden sonra 1953’te ilan edilmiş ve beş yıldır (1958’de) hâlâ demokratikleşmemişti. Ama kimse eski krallık rejimine dönülmesini istemiyordu. Herkes, Nâsır’ın “Cumhuriyet” rejimini, tüm otoriterliğine rağmen, Kral Faruk’un hanedana dayalı keyfi rejimine tercih ediyordu.

Gerçi Mısır’daki ihtilal, Irak’taki gibi kanlı olmamıştı. İhtilalciler Kral Faruk’u yedi aylık oğlu, eşi ve yakınlarıyla birlikte Avrupa’nın İtalyan ve Fransız Riviera’larına “sürgün”e göndermişlerdi.

Irak’taki ihtilal ise kanlı olmuştu. Kral Faysal, amcası ve veliahdı Abdülilah ile Başbakan Nuri Said Paşa dahil, devletin başındakiler, bir kısım halkın da katıldığı olaylarda öldürülmüştü. İhtilalciler bunu “Biz istememiştik. Halkın işiydi. Halkın, krallık döneminin cinayetlerine tepkisiydi” diye anlatmaya çalışıyorlardı.

Tabii, o gaddarlıklar kimden gelirse gelsin, Irak’taki ihtilal hareketi Mısır’daki gibi değildi. Çok kanlı olmuştu. Ama Irak’a giden Türk gazetecileri de elbette, diğer ülkelerden giden gazeteciler gibi, bütün bu olup bitenleri, kendi gördüklerine ve görenlerin anlattıklarına göre yazacaklardı. Onları, “Türkiye’de de ihtilal olmasını istiyorlar” diye suçlamaya kalkmak, fazlasıyla önyargılı bir “niyet okuma” olurdu.

Irak’tan niçin bu kadar bahsediyorlar?

O yoldaki iddialar, Başbakan Adnan Menderes’in 6 Eylül 1958 günü Balıkesir’de Demokrat Parti’nin il kongresinde yaptığı bir konuşmadan sonra sıklaştı. Başbakan’ın o konuşmada Irak ihtilaliyle ilgili olarak söylediği sözler şöyleydi:

“Komşu bir memlekette öldürülenlerin cesetlerini haftalarca gazetelerinde neşretmek ve Irak ihtilâlinden imalı bir şekilde bahiste ısrar etmek suretiyle, yurdumuzda da bir serdengeçtinin harekete geçmesini kışkırtmak istemektedirler. Bu iktidarın da, her çareye başvurup yere vurulması icabettiğini telkine çalışmaktadırlar. Adeta ‘Bunları da öldürecek bir serseri çıkmayacak mı?’ demektedirler.”

“Vatan Cephesi” girişiminin ilk adımı. Başbakan Menderes Balıkesir’de muhalefeti

ihtilal havası yaratmakla suçluyor.

Menderes’in, Irak olayları hakkında belirli Türk gazetelerinde yer alan haber, yorum ve yazıların “amacı”yla ilgili görüşü buydu. Bu sözlerinin arkasından da “yazı”ları yazanlar ve yayınlayanlar için şu dileğini söyledi:

“Allahtan dilerim, bunun en küçük bir tezahürü bir yerde belirmesin ve o zaman bu yaptıklarının pahasını ödemek mecburiyetinde kalmasınlar.”

Başbakan bu uyarısını, ertesi gün (7 Eylül 1958 günü) Akhisar’da yaptığı konuşmada biraz daha pekiştirdi.

“Memleketi ihtilallere, kardeş kavgalarına sürüklememek için azim sahibiyiz. Böyle bir hareketi kat’iyetle ve azami surette kahretmeye hazırız.”

Muhalefet: “İç politikada yeni bir şiddet devri hevesi...”

Menderes, ana muhalefet partisine karşı “ihtilalcilik” iddialarını Ege’nin il ve ilçelerinde tekrarlarken, ana muhalefet partisi CHP’nin yöneticileri de ona cevap yetiştirmeye çalışıyorlardı. CHP’nin Meclis Grubu’nun 16 Eylül tarihli bildirisinde şöyle deniliyordu:

Araştırmacı Hakkı Uyar’ın Vatan Cephesi

kitabı. Altbaşlığı: Türk Siyasal Yaşamında

Cepheleşmelere Bir Örnek.

(Büke Yayınları.)

“İktidar partisi idarecileri iç politikada yeni bir şiddet ve baskı devri açmak hevesine kapılmış görünüyorlar. (...) Halkın dikkatini hakiki dert ve davalarından uzaklaştırmak için muhalefete ihtilâlcilik isnat ediliyor.”

Başbakan Menderes ise daha sonraki konuşmalarında CHP’yi ve liderini, “vatan sathında nifak tohumları ekmek”le, “fitnecilik”le, “zalimlik”le, “zorbalık”la suçladı. İzmit İl Kongresi’nde yaptığı konuşmada, tek parti dönemine değinerek “millet”in CHP ve lideri hakkındaki kanaatinin belirlenmiş olduğunu söyledi. Dedi ki:

“Millet kimin zalim ve kimin mazlum, kimin gaddar ve kimin mağdur olduğunu çoktan anlamıştır. Millet onları muayyen bir zihniyetin artık devrini tamamlamış mümessilleri olarak tanımakta ve bilmektedir.”

Başbakan “millet” adına bu saptamaları yaptıktan sonra, CHP başta olmak üzere muhalefet partileri için yeni bir tanımlama oluşturdu: “Nifak Cephesi.”

Muhalefet “nifak cephesi”, iktidar “Vatan Cephesi”

Evet, “nifak cephesi...” Nifak, veya “münafıklık”, malum, “ikiyüzlülük”, “ara bozuculuk” gibi anlamlara geliyor. Devellioğlu’nun Osmanlıca-Türkçe sözlüğünde “Müslüman görünüp kâfir olma” örneğiyle tanımlanıyor.

Başbakan bu “nifak cephesi” deyimini muhalefet cephesi için kullanırken, bunun karşısına çıkmasını istediği cephenin de adını koydu. Onun adı “Vatan Cephesi” olacaktı.

Başbakan’ın bunu ilk dile getirdiği yer, değerli araştırmacı Hakkı Uyar’ın saptamasıyla, 12 Ekim 1958’de Manisa’dır. Başbakan orada iki konuşma yapmış, ikisinde de aynı şeyi söylemiş ve o söyledikleri, ertesi günkü Zafer gazetesinin manşetine şu şekilde yansımıştır:

“Nifak Cephesine karşı Vatan Cephesi teşkili zaruridir (zorunludur).”

Balıkesir konuşması Milliyet’te... Konuşmanın vesilesi çimento fabrikası açılışı ama,

ana konusu muhalefetin “ihtilal tahrikçiliği.”

Zafer’de de yayınlanan o konuşmanın ilgili bölümlerini buraya da alalım. Başbakan o bölümlerde, “nifak cephesi” diye adlandırdığı muhalefet partileri için başka bir deyim daha kullanıyor: “Kin ve husumet (düşmanlık) cephesi...”

Şunları söylüyor:

“Politikada ihtirastan vareste (kurtulmuş) vatandaşlarımızın karşımızda kurulmuş olan kin ve husumet cephesine karşı vatanperverane gayretlerini birleştirip eserlerinin müdafaasına azmetmiş bir vatan cephesinin kurulması zarureti kendisini göstermiştir. Böyle bir vatan cephesiyle bu güzel ve muazzam eserlerin Türk milletince müdafaası lazımdır. (...)

Çünkü muarızlarımız menfi propagandalarla hakikatleri yere sermek davası peşindedirler. Bir fabrika mı yapılmıştır. Onlarca bu fabrika mutlaka iyi değildir. Bir baraj mı kurulmuştur. Yarın yıkılacaktır. Elektrik mi getirilmiştir. Bu ancak sefaletler pahasına olmuştur. Onlar bütün ümran ve terakki (medeniyet ve ilerleme) eserlerine adeta hasım gözüyle bakmaktadırlar.

Bu güzel ve masum eserleri, ihtirastan azade (kurtulmuş, uzaklaşmış) vatandaşların, vatan ve terakki cephesinde birleşmek suretiyle, kin ve nifak yaratıcı, bozguncu, iptidaî (ilkel), geri ve tahripkâr propagandalara karşı aslanlar gibi müdafaa etmeleri gerekiyor.

Muhalefetteki arkadaşlarımızın vatanperverliğine bugün bir defa daha huzurunuzda müracaat ederek rica ediyorum: Kin ve ihtirası desteklemekte devam etmesinler. Vatana hizmetin hangi istikamette olduğunu düşünerek muhalefetin kötü gidişine paydos desinler. Anarşiye ve nifaka paydos dedikten sonradır ki, hakiki demokrasinin ve hürriyetin güneşi bütün parlaklığı ile ortaya çıkacak, milletimizin terakki ve tealisine (ilerlemesine ve yükselmesine) giden yolu daha da aydınlanacaktır.”

“Vatan Cephesi”ne katılmak...

Bu, o zamana kadar Demokrat Parti üyesi olan vatandaşların dışındakilere –özellikle de muhalefetteki partilerinden yana olanlara– yapılmış bir çağrıydı. Bunun usulü, formalitesi daha belirlenmemişti ama, DP’li olmayanların “Vatan Cephesi”ne katılmaları, belli ki Demokrat Parti’ye katılmalarıyla eşdeğer olacaktı.

Başbakan, o çağrıyı yaptıktan sonra, “Vatan Cephesi”ne katılmanın ne kadar isabetli bir adım olacağını anlatmaya devam etti.

“Aziz vatandaşlarım, (...)

Vatan cephesinde birleşerek eserlerimizi hep birlikte muhafaza edeceğiz. Dünyada siyasi, iktisadi ve içtimai istikrarı örnek telakki olunabilecek bir mükemmeliyette olarak Türk milletinin bütün gayretlerini bu istikâmet üzerinde tevcih edilmiş görmek bize nasip olacaktır.

Şu heybetli manzaranızla da apaçık gösteriyorsunuz ki, Türk milleti, tezvir (yalan dolan) ve nifakın peşinde değildir. Vatanperver duyguların manevi seferberliğini yapmış bir halde bulunmaktadır.

Daha mamur vatan, daha müreffeh bir millet olma yolundaki çalışmada Allah hepimizi muvaffak etsin, sevgili vatandaşlarım.”

Ve böylece yakın siyasi tarihimizdeki en ilginç girişimlerden biri olan “Vatan Cephesi” süreci başladı.

Bu süreç şöyle işleyecekti: Başbakan’ın çağrısına uyarak Vatan Cephesi’ne katılmak isteyenler, başvurularını, Demokrat Parti’nin her kademedeki ocaklarına yapacaklardı. Anlatmıştım, o zamanlar partilerin il ve ilçe örgütlerinin alt kademeleri olarak bucak ve ocak birimleri vardı. Bucaklar, ocaklar köylerde ve şehirlerin mahallelerinde en alt birim olarak kuruluyorardı. Bucaklar da o zamanki adı “nahiye” olan ve köyden büyük, şehirden küçük yerleşim merkezlerinde kuruluyorlardı.

Başbakan’ın vatandaşları Vatan Cephesi’ne katılmaya davet etmesinden sonra, Demokrat Parti, “Vatan Cephesi Ocağı” adını taşıyan ocaklar açmaya başladı. Ocakların önüne asılan levhalarda gerçi Demokrat Parti’nin adı veya amblemi de bulunuyordu ama, “Vatan Cephesi”sözü daha belirgin şekilde yer alıyordu.

Ve “Vatan Cephesi...” Başbakan, konuşmalarında artık “cephe”yi somutlaştırmaya

başladı. Manisa’daki slogan şuydu: “Nifak cephesine karşı Vatan Cephesi.”

Bu ocakların açılışları büyük törenlerle yapılıyordu. Törenlere Demokrat Parti’nin ileri gelen politikacıları katılıyor, nutuklar söylüyorlardı. Arkasından tören öncesinde kendileriyle konuşulan ve aileleri-akrabalarıyla birlikte “Vatan Cephesi” adı altında Demokrat Parti’ye katılmaya hazır hale gelen vatandaşlar için “kayıt törenleri” yapılıyordu. Tabii, muhalefetin ne kadar “nifakçı” ve Demokrat Parti’nin ne kadar “vatanperver” olduğunu anlatan konuşmaların eşliğinde...

Bu, Vatan Cephesi adı altında DP’ye katılmak üzere parti binasına bizzat gelenlerin katılım usulüydü. Bir de yurdun çeşitli yerlerindeki DP örgütü tarafından organize edilen “radyo üzerinden” katılımlar vardı. Bunlar, genellikle mektup ve telgraf yoluyla yapılıyordu. Telgraflar, mektuplar ya Ankara’da parti genel merkezinde toplanıyor, oradan radyoevine gönderiliyordu veya doğrudan doğruya radyoya iletiliyordu.

Radyoda da haber bültenlerinin bazen başında, bazen ortasında listeler halinde açıklanıyordu. Telgraf çekenlerin isimleri bazen teker teker okunuyordu, bazen de isimleri verilerek, “Falanca kişi şu kadar arkadaşıyla birlikte katıldı” deniliyordu.

Bazen de iktidar partisi merkezine veya yönetim birimlerine çekilen tegrafların metninden bölümler okunuyordu. Katılanların Vatan Cephesi’ne hangi gerekçeyle katıldıkları belirtiliyordu.

Bu metinlerden örnekler Hakkı Uyar’ın kitabında da var. Bazılarını buraya da alıyorum:

● “Bütün ısrarlara rağmen hiçbir partiye intisap etmemiştim. Şimdi başarılı eserleriniz karşısında bu safta yer almak kararını verdim.”

● “DP’nin inkar kabul etmeyecek çalışmaları ve nahiyemizin kazalık kararı alınması karşısında, 730 seçmenle birlikte katılıyorum.”

● “Memleketin karanlık günlerinde vatan kurtarmaya koşan Hatay mücahitleri bugün Halk Partisi’nden ayrılarak 300 arkadaşımızla Vatan Cephesi’ne iltihak ettik.”

● “Kendimi bildim bileli CHP’liyim, fakat başta başvekilimizin ve dolayısı ile DP’nin memleket çapında gösterdiği büyük fedakârlıkları göz göre göre inkâr edemeyecek duruma geldim, maaile (ailece) kaydımın DP’ye yapılmasını rica ediyorum.”

● “... Başvekilimiz Adnan Menderes’in ve Demokrat Parti’nin büyük icraatları karşısında ve son olarak Kıbrısımız için sarfolunan büyük fedakârlık karşısında bütün kalbimizle bu icraatı destekleyerek DP’ye kaydımızın yapılmasını rica ederiz.”

● “Yurdumuzu medeni memleketler seviyesine yükselten iktidarınıza hayranız, bu sevgiyi ancak saflarınıza girmekle ispat edebiliriz. (...)”

Vatan Cephesi şakaları...

Radyodaki “Vatan Cephesi”ne katılım haberleri arasında bunlar gibi metinler okunurken, bazen isim benzerlikleri dolayısıyla işler karışıyordu.

Mesela Hasan Ateş imzasıyla böyle bir metin okunmuş. Bunu gerçekten Hasan Ateş yazmış ama, ülkede Hasan Ateş adını taşıyan bir başkası da varmış, Vatan Cephesi’ne ve Demokrat Parti’ye girmiş görünmeyi pek istemiyormuş. Hatta buna biraz canı sıkılmış.

Bunu, “O Hasan Ateş ben değilim” diye açıklamak istemiş. Radyoya başvurup sonuç alamamış. Muhalif gazetelere gidip bir açıklama yapmış.

Veya arkadaşlar arasında şakalar yapılıyor. Biri arkadaşına takılmak için radyoya veya DP merkezine onun adına “Ben Vatan Cephesi’ne şunun için giriyorum” diye bir telgraf gönderince ve o telgraf radyoda okununca adam ne yapacağını şaşırıyor. Siyasete merakı da yok ama, ben o değilim derse, başına çalıştığı yerden bir dert açılabilir.

Çünkü işyerlerinin patronları da, kendilerini DP iktidarıyla iyi geçinmek zorunda hissediyorlar. Vatan Cephesi’ne katıldığı haberine, “Ben o değilim” diyen birini istihdam etmeyi tehlikeli bulabilirler.

Ama adamın bir de arkadaş çevresi var. Onlar ona “Bu da VC’liler arasına katılmış” gözüyle bakarlar ki, onu da istemiyor. Ne yapsın?..

Özetle: Bu Vatan Cephesi dalgası, o dönemde tüm Türkiye’nin en ilginç konularından biri oldu.

Vatan Cephesi kampanyalarına, tabii, DP ileri gelenlerinin birçoğu aktif olarak katılıyordu. İstanbul’da konuyla en yakından ilgilenen DP’li, İstanbul Belediye Başkanı ve İl Başkanı Kemal Aygün’dü. O iki görevin bir arada üstlenilmesi, o dönemde doğal sayılmıştı. Genç ama kıdemli bir emniyetçi ve yönetici olan Kemal Aygün, İstanbul’a hem partinin, hem de belediyenin başına getirilmişti. Vatan Cephesi sürecinde de “cephe”ye (dolayısıyla partiye) mümkün olduğu kadar çok üye katılmasını sağlamaya çalışıyordu. Vatan Cephesi ocaklarının açılış törenlerinde konuşmalar yapıyor, CHP’yi “nifakçı”, DP’yi ise “memleketçi” diye niteliyordu.

Aygün gibi daha birçok siyasetçinin katıldığı kampanyanın hedeflerinden biri, İstanbul’un ünlü işadamlarıydı. Halktan vatandaşların yanında onların da Vatan Cephesi’ne, dolayısıyla partiye “kazandırılması”ydı.

O kampanyada birinci derecede görev üstlenen siyasetçiler arasında Devlet Bakanı Medeni Berk de vadı. Ona, “Vehbi Koç’u ikna etme” görevi verilmişti.

Vehbi Koç’un durumu...

O konuda Vehbi Koç ile ilgili girişimlerin hikâyesi uzun. Ama özeti, Can Dündar’ın Vehbi Koç hakkında, Koç’un özel arşivindeki belgeleri inceleyerek hazırladığı çok önemli bir kitapta var. O kitaptan, Vehbi Koç’a Vatan Cephesi kampanyası içinde Demokrat Parti’ye katılması için yapılan baskıların ne kadar yoğun olduğu çok belirgin bir şekilde anlaşılıyor.

Koç, CHP üyesiydi. İktidar döneminde o zamanki 40 kişilik Parti Divanı’nın üyeliğini de yapmıştı. 1950’deki iktidar değişikliğinden sonra da CHP üyesi olarak kalmıştı.

Vehbi Koç, annesi Fatma Koç’la bir arada... Koç’a

yapılan baskılara, en çok kızan Fatma Koç’tu.

Demokrat Parti’nin iktidar döneminde yaptığı önerileri de kabul etmemişti. Fakat zaman içinde baskı haline gelen bu öneriler, Vatan Cephesi dönemi başladıktan sonra arttıkça artmıştı ve çok daha ağır bir baskı halini almıştı.

Koç, yaptığı her önemli görüşmenin özetini, o görüşmenin hemen ardından, sekreterine bir tutanak gibi dikte etmek ve o şekilde oluşan belgeyi arşivinde saklamak alışkanlığındaydı.

O konunun belgelerinden sadece birinin, Koç’un dönemin Devlet Bakanı Medeni Berk’le bir görüşmesinin tutanağından bölümleri buraya alıyorum:

“28. 1.1959 Çarşamba günü Ankara’ya geldim. Derhal Medenî Berk Bey’e telefon ederek geldiğimi söyledim. 11’e çeyrek kala beni kabul edeceğini söyledi.

Bu saatte Maltepe’deki İmar ve İskân Vekaleti’ne giderek Hususî Kalem’de bekledim.

Sekreteri, ‘Dün sizi İstanbul’dan arayacaktık. Fakat Hulki Bey bugün geleceğinizi söyledi. Vazgeçtik. Şimdi beyefendi sizi kabul edecek’ dedi. Oturdum. 11’e 5 kala kabul etti.

Hatır sorduktan sonra söze şöyle başladı: ‘Bundan evvelki teşebbüslerimizde sizi DP’ye almak için düşüncemiz bambaşkaydı. Fikrinizden istifade etmek istiyorduk. Fakat son zamanlarda şekil değişti. Alınan bir kararla İktisadî Devlet Teşekkülleri’ndeki arkadaşları DP’ye almaya karar verdik. Ve teşebbüse geçtik.

İçtimadan ayrılırken beyefendi ‘Tüccarlardan da alalım ve bunun için de bir kampanya açılsın’ diye emir verdi ve benim sizinle bir defa daha bu mevzuda görüşmekliğimi söyledi. İşte sizi bunun için aradım, görüşeceğim mevzu budur.’

“Bu konuyu konuşmuştuk. Anlaşmıştık”

Tutanaktan da anlaşıldığına göre Bakan Medeni Berk, İstanbul’da oturan Koç’u bir gün telefon ederek Ankara’ya çağırmış. Koç trene binip gelmiş. Konunun ne olduğu kendisine söylenmemiş ama, Koç, konuyu tahmin ettiği için hazırlıklı gelmiş.

Daha önce aynı konuda, gerek Başbakan’la, gerek Berk’le yaptığı görüşmelerde neler konuşulduğunu madde madde hatırlatıyor. Tutanağa göre şöyle:

● “Ben şimdiye kadar yapılan görüşmeleri anlattım:

● 22.11.1958 tarihinde başvekil beyefendiyi ziyaret ettiğimi, niçin DP’ye girmediğimi izah ettiğimi, kendisinin hassasiyetimi makul bulduğunu, partiye girmesem dahi dostluğunun devam edeceğini, işlerimize bir zarar gelmeyeceğini ifade buyurduklarını,

● bu konuşmayı size İstanbul’da Emlak Bankası Galata Şubesi’nde 2.12.1958 tarihindeki görüşmemizde izah ettiğimi ve zatıâlinizin de başvekil beyefendinin Park Otel’de sizinle yaptığı konuşmada benimle olan görüşmesini anlattığını ve görüşmeden memnun kaldığını ifade ettiğini

● ve hatta görüşme esnasında başvekil beyefendinin kendisiyle yaptığım konuşmada, ‘Koç enthousiasme içindedir’ dediğini

● ve bu meselenin de bu şekilde halledilmiş olduğunu görmekle memnun olduğumuzu iki tarafın da birbirine ifade ettiğini, hülasa olarak bir defa daha anlattım.”

“Girmezseniz kredileriniz kesilir, işinizde müşkülat çıkarılır”

Devlet Bakanı olarak o sıralardaki asıl görevinin Vatan Cephesi’ne üye kaydettirmek olduğu anlaşılan Berk, birkaç hafta önceki o durumun artık değiştiğini, şimdiki durumun Koç için tehlikeli olacağını anlatır. Tutanağa göre şöyle:

“Medenî Bey, ‘O vakit düşüncelerimiz başkaydı. Bugün başkadır. İş Samet Bey’in sanayi vekili olduğu zaman Karabük’e memurların katiyen partiye girmemesi hususunda verdiği bir emirden açıldı, bunun üzerine bu emir iptal edildi, bütün İktisadî Devlet Teşekkülleri’ndeki müdür ve idare meclisi azaları partiye girmeye davet edilecekler ve girmedikleri takdirde girmeyenlerin not edilmesi kararlaştırıldı.

Başbakan Adnan Menderes, 1956’da Vehbi

Koç’un Divan Oteli’nin açılış töreninin şeref konuğu.

Menderes ve Koç on yıllardır

tanışıyorlardı. İlişkileri iyiydi. Ama bir konuda

anlaşamıyorlardı. Koç, hâlâ CHP üyesiydi.

Şimdi hamle yapıyoruz. Birçok tüccar da DP’ye girecektir. Eğer düşündüğümüz gibi birçok tüccar DP’ye kaydedilir ve siz de girmezseniz bankalardaki kredileriniz kesilebilir, kotalardan istifade etmeyebilirsiniz, birçok işinizde müşkülat çıkarılır, haberiniz olsun diye söylüyorum’ dedi.”

Koç, buna tutanağa göre şu cevabı verir:

“Ben durumumu kısaca bir defa daha izah ederek DP’ye girmemekliğimin bir menfaat meselesi olmadığını, efkârıumumiyenin hakkımda vereceği nottan dolayı çekindiğimi, binaenaleyh benden DP’ye hiçbir zaman fenalık gelmeyeceğini, işimle gücümle meşgul olacağımı, DP yardım isterse bunu da yapmaya hazır olduğumu, buna rağmen kredilerimi keserler ve iş yaptırmazlarsa, yaşımın 58 olduğunu, bir tarafa çekilip bağ bahçe işiyle meşgul olacağımı, mukaderatıma tabi bulunacağımı anlattım.”

Can Dündar’ın Koç’un “Özel

Arşivi’nden Belgelerle” hazırladığı

Vehbi Koç kitabında, sadece hayatı

için değil, gündemin siyasi olayları

için de çok ilginç belgeler var.

Vehbi Koç’un hayattayken yayınladığı

Hayat Hikâyem başlıklı kitabında

kısmen açıkladığı olayların tamamının

belgeleri de Dündar’ın kitabında

yer alıyor.

Tutanağın devamında Berk’in “buna hiç cevap vermediği”, Koç’un bir başka konu açtığı belirtilir.

Vehbi Koç’un CHP’den ayrılarak Demokrat Parti’ye geçmesi yolundaki girişimlerin hikâyesi daha çok uzun... Ama bu kadarı bile bu Vatan Cephesi’ni genişletme gayretlerinin nerelere kadar vardığını ve o yolda hangi araçlara başvurulduğunu gösteriyor.

Ben burada sadece sonucu özetleyeyim.

Vehbi Koç başkılara karşı uzun süre direndikten sonra şuna karar verecektir: DP’ye hiçbir şekilde girmeyecek, ancak CHP’den ayrılacaktır. Bu durumunu, dostları aracılığıyla İnönü’ye de iletir. İnönü anlayış gösterir. Partisinin yetkililerine de konuyu fazla büyütmemeleri talimatını verir. Ve Koç bir gün CHP Genel Sekreterliği’ne istifasını gönderir.

Bunu, Hayat Hikâyem adlı anı kitabında şöyle anlatıyor:

“10 Mart 1960 günlü aşağıdaki mektubu İsmail Rüştü Bey’e (Aksal’a) gönderdim:

Vehbi Koç’un CHP’den istifa mektubu...

‘Cumhuriyet Halk Partisi

Genel Sekreterliği

Ankara

Bir iş adamı olarak siyasetin dışında kalmaya karar verdiğimden Cumhuriyet Halk Partisi’nden istifa ediyorum. Kabulünü ve gereğinin yapılmasını derin saygılarımla arz ve rica ederim.’

12 Mart 1960 Cumartesi günü radyoda üç kere öğle, üç kere de akşam haberlerinde benim istifam şöyle açıklandı:

‘Memleketin tanınmış iş adamlarından Vehbi Koç, Cumhuriyet Halk Partisi’nden istifa etmiştir.’

Haberi duyan basın, beni aramaya koyuldu. Basına vereceğim cevabı, dostum rahmeti Cevat Fehmi Başkut’a danışarak hazırlamıştım. Damadım Nusret Arsel eve gelen gazetecilere yazılı olarak verdi. 13 Mart Pazar günü basında istifamı bildiren haberler yayınlandı. O gün benim için çok heyecanlı ve üzüntülü bir gün oldu.

Biraz ata bindim, oyalanamadım. Eve geldim, ne oturabildim, ne uyuyabildim. Tekrar dışarı çıktım. Haydarpaşa’ya geçip Otosan’ın inşaatını gezdim, biraz oyalandım.

Eve döndüğüm vakit gazeteyi okuyan ev halkının çok sinirlendiğini gördüm. En çok annem kızmıştı.

‘İstifa etmeyecektin, dayanacaktın!’ dedi.

Böylece çeşitli baskılar sonunda, 10 Mart 1960 günü, kırk yılı geçen üyelikten sonra CHP’den ayrılmış ve politika hayatıyla bağımı tümüyle kesmiş oldum.”

Bu, 1958-1960 dönemindeki Vatan Cephesi sürecinin işadamlarıyla ilgili bir örneği... Bu örneğin daha birçok benzeri vardı.

19

Bin dokuz yüz elli dokuz

Londra’daki uçak kazası – Başbakan’ın heyetinin büyük kısmı

kazada hayatını kaybetti – Başbakan’ın Türkiye’ye dönüşünde

Ankara Garı’nda kaçan fırsat – Aydın Menderes’in

izlenimleri – Yeniden sertleşen siyaset –

Said-i Nursi’nin ölümü – Zile olayları

Ankara İstasyonu’ndaki karşılama törenine İnönü de katılmak istemişti. Fakat bir

protokol anlaşmazlığı çıkmış, Bayar, Şeref Salonu’nda kalmıştı. İnönü’yle Menderes

peronda kucaklaştılar ama, sonra ayrılmak zorunda kaldılar. Fotoğrafta o karşılama anı...

Ortada Gülek, İnönü’nün arkasında Koraltan. Hayat dergisi, bu fotoğrafı şu cümlelerle

yorumlamıştı: “BEKLENEN BAHAR: Büyük uçak kazasından adeta bir mucize ile kurtulan

Başvekili bütün memleket heyecanla karşıladı ve bu kurtuluş hadisesinin uyandırdığı

sevinç iktidarla muhalefet liderini kucak kucağa getirdi.”

1959 yılı, benim askerlik yılım. Anlatmıştım, askerliğim gecikmişti. O yüzden sorunlarla karşılaşıyordum. Amerika’ya gidememem de o yüzdendir. O işi artık yapmam gerekiyordu. Ayrıca, basın davasından 10 aylık mahkûmiyetim vardı. Yargıtay’da onaylanırsa hapse girecektim. Askerlik gene geriye kalacaktı. Onay gecikirse veya karar bozulur ve davanın yeniden görülmesi başlarsa, askerliğimi bitirmiş olabilirdim. En kötü ihtimalle “asker kaçağı” durumuna düşmekten kurtulmuş olurdum.

Lise veya üniversite mezunları için askerlik, o zamanlar bir buçuk yıl sürüyordu. Birinci bölümde anlatmıştım, gene de hatırlatayım: O sürenin altı ayı okul süresiydi. Eğer okulun sınavlarını geçerseniz veya komünistliğinizden veya başka bir “sakıncalı” halinizden şüphe edilir de “çavuş çıkarma” işlemine uğramazsanız, sınavlara girerdiniz. Geçerseniz, asteğmen olarak mezun olurdunuz. Kura çekerek bir yere tayin edilirdiniz. Orada bir yıl görev yaptıktan sonra, teğmen rütbesiyle terhis olurdunuz.

Ordu Donatım Okulu öğrenciliğim

biraz geç başladı. 27 yaşındaydım.

1958 yılı sonlarında başvurumu yaptım. Ordu Donatım Sınıfı’na ayrıldım. 1959’un Ocak ayında okuldaki öğrencilik dönemine başladım.

O dönemlerde, benim kuşağımdaki gazetecilerden bazıları aynı yolu seçmişlerdi. İstanbul’da İlhan Selçuk ve Semih Balcıoğlu, işe bir dönem öncesinden başlamışlar, asteğmen olmuşlardı. Benimle aynı dönemde başlayanlar arasında da, Dünya’nın Ankara Temsilcisi Oktay Ekşi de dahil, bazı arkadaşlarım vardı. Ekşi, altı aylık ilköğrenim dönemini İstanbul’da Tuzla’daki Piyade Okulu’nda tamamlayacaktı. İkisi, Tercüman’da ve Yeni Gün’de birlikte çalıştığım Aydın Köker ile KİM dergisinde birlikte çalışacağım Bedii Güray, bizim Ordonat Okulu’na verilmişlerdi.

Bu da bir askerlik hatırası. Bu defa, birinci bölüm gibi tankların değil, ciplerin önündeyiz.

Ayaktakiler (soldan) Mustafa, Bedii Güray. Oturanlar: Ünal, Orhan, Baran, ben.

Okul başladı. Sınıflara ayrıldık. Köker ve Güray’a ek olarak daha birçok arkadaş edindim. Aradan 50 küsur yıl geçti ama, çoğunun adlarını ve yüzlerini tek tek hatırlıyorum. Ama soyadlarını çıkaramıyorum. O sırada çektirdiğimiz fotoğraflardan bazılarını buldum. Birini birinci bölümde yayınladım. Burada da cip önündeki bir pozumuzu göreceksiniz. (Not: Fotoğrafın altında –Bedii Güray hariç– sadece ilk adları var. Eğer bu kitabın değerli okurlarından onları tanıyan var da, bana bir ulaşım adresi iletebilirlerse çok makbule geçer.) [altan.oymen@radikal.com.tr]

Altı ayımız o arkadaşlarla birlikte geçti. Aydın Köker bu fotoğrafta yok. Onunla birlikte, okul alanı dışına çıkmak suçundan iki gün hapis yattık. Suç ortaklarımız arasında bu fotoğraftaki iki arkadaş daha vardı. Onlar ceza almamışlardı. (Tabii, onların kim olduğunu, o zamanki sorguda da açıklamamıştım, burada da açıklayamam.)

O hapis cezası dışında, askerliğimin öğrencilik dönemi genellikle iyi geçti. Eve çıkabildiğim geceler gazete ve dergilere imzasız yazılarımı yazabiliyordum. O sürenin büyük kısmında genç gazeteci arkadaşım Selçuk Altan benimle birlikte çalışıyordu. Benim okulda bulunduğum sıralarda konularımızla ilgili tüm bilgileri sağlıyordu. Onları birlikte dergi yazısı halinde yazıyorduk.

Birinci bölümde değindiğim güçlükler, gene o okulda devam eden subaylık dönemimde çıkacaktı.

Olayın özeti gazetelerin manşetlerindeydi. İlk haberlere göre 16 kişi ölmüştü.

Menderes ve diğer heyet üyeleri kurtulmuştu. Tüm Türkiye heyecan içindeydi.

Londra’daki uçak kazası...

Okulun dışında, devam edip giden iç ve dış olaylara gelince...

1959 yılının ikinci ayında, Türkiye büyük bir uçak kazası felaketi yaşadı. Başbakan Adnan Menderes ve beraberindeki heyet, Kıbrıs’la ilgili görüşmelerin son aşamasına katılıp anlaşma imzalamak üzere Londra’ya hareket etmişlerdi.

Tarih, 17 Şubat 1959’du. Bindikleri uçak, Türk Hava Yolları’nın Viscount tipi bir yolcu uçağıydı. O gezi için Başbakanlığın hizmetine verilmişti. Sis yüzünden Heathrow Havaalanı’na inemedi. Gatwick Havaalanı’na yönlendirildi.

Sis Gatwick Havaalanı’nda da vardı. İletişim imkânlarında da bir aksaklık olunca, uçak alan civarındaki bir ormana düştü.

Uçakta Başbakan’ın heyetinde bulunan 24 yolcu ile 5 mürettebat vardı. İlk haberlere göre içlerinden 16’sı, sonraki haberlere göre 14’ü öldü. Bayındırlık Bakanı Kemal Zeytinoğlu, Basın Yayın ve Turizm Bakanı Server Somuncuoğlu, Başbakanlık Özel Kalem Müdürü Muzaffer Ersü, Anadolu Ajansı Genel Müdürü Şerif Arzık kurtarılamayanlar arasındaydı. Benim –Irak olayıyla ilgili 17. bölümde adı geçen– sınıf arkadaşım, Güner Türkmen de heyetteydi. O da kurtarılamamıştı.

Uçağın enkazı, düştüğü yerin etrafına dağılmıştı. Yaralıların kurtarılması ve ölülerin

saptanması kolay olmadı. Uçağın Menderes’in bulunduğu arka bölümü bir ağaca takılmıştı.

Sarsıntı daha az olmuş ve o bölümdekiler kurtulmuştu.

Kazada kaybettiklerimizin cenazeleri 22

Şubat günü Ankara’da toprağa verildi.

Kazadan kurtulanlar arasında Devlet Bakanı Emin Kalafat da vardı. Yarası ağırdı ama, yoğun bir tedavi sonunda kurtarıldı.

Yolculardan bazıları yaralı olarak, bazıları önemli bir yara almadan kurtulmuşlardı. Başbakan Adnan Menderes, onlar arasındaydı. Yaralanmamıştı ama, bir süre hastanede yatması gerekiyordu.

Haberin Türkiye’de duyulması tabii, büyük bir şok yaratmıştı. Ölenlerin kaybına duyulan üzüntü büyüktü. Başta Başbakan Menderes olmak üzere diğer yolcuların kurtulması ise, eski deyimle –mucizevi– bir teselli etkisi yaptı.

Ölenler için Londra’da büyük bir tören yapıldı. Cenazeleri uçakla Türkiye’ye getirildi. Gene büyük bir törenle kaldırıldılar.

Başbakan Menderes’in bir süre hastanede kalması gerekiyordu. Kıbrıs anlaşmasının metnini hastanedeyken imzaladı ve 26 Şubat perşembe günü uçakla Türkiye’ye döndü. Önce İstanbul’a geldi. Orada büyük bir törenle karşılandı. 27 Şubat gecesi yataklı trenle Ankara’ya hareket etti.

Menderes’in Türkiye’ye dönüşü

Başbakan’ın o akşam Haydarpaşa İstasyonu’ndan kalkan trenle hareket etmesinin yakın siyasi tarihimizde çok önemli bir yeri vardır. Şimdi bunu anlatmaya çalışacağım.

1959 yılının Şubat ayının ilk iki haftasında Türkiye’de yaşamış biri olarak, benim duygu ve düşüncelerim şuydu:

Dokuz yıldan beri gazetecilik yapıyordum. CHP’ye, daha üniversitenin birinci sınıfındayken üye olmuştum. Demokrat Parti iktidarının birçok icraatını çok yanlış buluyordum. Gazeteci olarak yazdığım yazılarda, attığım başlıklarda bu yanlışları belirtmeye çalışıyordum. Üstelik o iktidar döneminde, iktidarın istediği gibi davranmayan gazetecilerin çektiği çileler meydandaydı. Ben de o dönemin basın suçlarıyla ilgili cezalarının tehdidi altındaydım.

Menderes İstanbul havaalanında resmi kişilerle

birlikte çok büyük bir halk topluluğu tarafından

karşılandı. Fotoğrafta, önde Ethem Menderes,

sağda Atıf Benderlioğlu görülüyor.

Ama Londra’daki o uçak kazasının ilk haberleri geldiği sırada, Menderes’in durumunun ne olduğu henüz belli değilken, onun için tüm yakın çevremle birlikte “İnşallah kurtulmuştur” dileğini tekrar edip duruyordum. Kurtulduğu haberini öğrenince de çok sevinmiştim.

Benim gibi çok kimse de öyleydi. Menderes’in başbakan olarak izlediği politikalara en başta karşı olanlar da dahil, onun böyle bir felaketten kurtulanlar arasında olmasından herkes çok memnundu. Bu durum, siyasetçiler arasında da bir “bahar havası”nın koşullarını yaratmıştı.

Tahmin ederim ki, İsmet Paşa da aynı durumdaydı. Bu yüzdendir ki, 28 Şubat günü sabahında, İstanbul’dan Ankara’ya trenle gelecek olan Menderes’i bizzat karşılamak için Ankara Garı’nda bulunmak istemişti.

Gardaki karşılama bir devlet töreni olacaktı. Gerçi büyük bir halk topluluğu da, Londra’da ölümden dönmüş olan Başbakan’ı karşılamak için oraya gelecekti ama, garın dışında bekleyecek, ona “hoş geldin” gösterisini garın şehre çıkış kapısının önünde yapacaktı. Garın içinde, trenin geleceği yerde, Menderes’in ailesi ve yakınlarıyla birlikte devlet protokolündeki kişiler bulunacaktı. Tören protokolü ona göre düzenlenecekti.

Menderes Ankara’ya 28 Şubat cumartesi günü geldi. İstasyonda resmi törenle karşılandı.

Törende İnönü de vardı. Karşılaşıp kucaklaşmaları tüm gazetelerde yer aldı.

Protokoldeki sorun

İnönü’nün karşılama töreninde bulunmak istemesi, protokolün düzenlemesinde bir sorun çıkardı.

Trenle gelenlerin karşılanmasındaki resmi düzenleme şöyleydi: Tren, karşılanacak olan yolcunun ineceği vagonun kapısını belirli bir noktaya rastlatacak şekilde dururdu. O noktaya, gelenin ayağı yere değmeden basacağı bir kırmızı halı konulurdu. Halının etrafında, karşılayıcılar protokol sırasına göre yer alırlardı. Gelene “hoş geldin” denilmesi de o protokol sırasına göre olurdu.

Tabii, o protokolde o gün, Menderes’in aile fertleri de ön sırada olacaktı, ama Menderes’i karşılama törenine, Cumhurbaşkanı Celal Bayar da gelecekti. Protokol sırasında en önde gelen, tabii, oydu.

Devlet protokolünün ondan sonraki sırasında Meclis Başkanı Refik Koraltan vardı. Ondan sonrası ise yeni bir durumdu.

Ondan sonraki üçüncü sırada Başbakan vardı ama, Başbakan o gün karşılayacak olan değil, karşılanacak olandı.

O zaman, üçüncü sıranın normal olarak İnönü’ye verilmesi gerekirdi. İnönü’nün iki sıfatı vardı: Biri ana muhalefet partisi başkanıydı. Sırasının Başbakan’dan hemen sonra gelmesi, demokrasinin geleneklerinden biriydi. Gerçi o gelenek, henüz yerleşmemişti. Bazen –bahar havaları zamanında– uygulanıyor, bazen rafa kaldırılıyordu. Ama İnönü’nün bir başka sıfatı daha vardı: Türkiye’nin Bayar’dan önceki cumhurbaşkanıydı. Atatürk’le ilgili törenlerde olduğu gibi, bazen o sıfatıyla da en ön sıralarda yer alıyordu.

Karşılama törenini düzenleyenler, bütün bu etkenleri göz önünde tuttular. Ne yapacaklarına karar vermeden önce, Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın düşüncesini öğrenmek istediler.

Bunun sonucu şu oldu: Bayar, tören sırasında, trenin geleceği yerde değil, istasyonun şeref salonunda bulunmayı tercih ediyordu. Menderes’in aile fertleri ve diğer karşılayıcılar, trenin durduğu yerde bulunabilirlerdi. Ama kendisi Menderes’i şeref salonunda karşılayacaktı.

Bunun sonucu da şu olacaktı: Karşılama töreninde fotoğraf çeken gazeteciler, Bayar, Menderes ve İnönü’nün aynı karede üçlü bir görüntüsünü alamayacaklardı. İnönü şeref salonunda bulunmayacak, Menderes’i sadece peronda görmekle yetinecekti.

28 Şubat günü Ankara Garı’ndaki karşılama töreni, buna göre gerçekleşti. Ve bununla, birçok gözlemciye göre yeni bir “bahar havası”nın fırsatı kaçırılmış oldu.

Oysa, belirttim, Türkiye’ye o sırada öyle bir “bahar havası”nın gelip yerleşmesini isteyenler, toplumun her kesiminde, her zamankinden daha çoktu.

O karşılamayı Aydın Menderes anlatıyor

28 Şubat 1959 sabahı, Ankara’daki o karşılama töreninde bulunanlardan biri, rahmetli Menderes’in rahmetli oğlu Aydın Menderes’ti. Onunla 2. bölümde anlattığım ve alıntılar yaptığım söyleşimizde bu konuya da değinmişti (Milliyet-16/21 Eylül 1990). O söyleşiden söz konusu karşılamayla ilgili bölümü de buraya alayım. (Söyleşi sırasında konu o günkü karşılama törenine gelmiş. Ben sormuşum, Aydın Menderes anlatıyor:)

“Babam İstanbul’a gelmiş, oradan Ankara’ya trenle hareket etmişti. İstasyonda bir karşılama töreni yapılacaktı. Garın dışında onbinlerce kişi toplanmıştı. İçerde de, trenin geleceği peronda da devlet erkânıyla birlikte gene büyük bir kalabalık vardı. Cumhurbaşkanı Bayar, garın şeref salonunda bekliyordu. Ben ve annem de, babamın bulunduğu vagonun durması planlanan yerde.

Oraya bir halı konulmuştu. Biz halının bir tarafındaydık. Arkamız Orman Çiftliği’ne dönük şekilde. Halının öteki tarafına da İnönü’yle Kasım Gülek gelmişlerdi. Tam karşımızdaydılar yani. Geldiklerinde, tabii, annemle el sıkışıp karşılıklı hal-hatır sormuşlardı.

Tren orada duracaktı. Ve babam, en önce İsmet Paşa’yla Kasım Gülek’in ellerini sıkmış olacaktı.

Başbakan Adnan Menderes’in Ankara Garı'nda karşılanması sırasında

oğlu Aydın Menderes de vardı. O sırada 14 yaşındaydı ama olayı tüm

ayrıntılarıyla hatırlıyor. Yaptığımız söyleşide o günkü

izlenimlerini de anlatmıştı.

Devrin bakanları, milletvekilleri, hepsi daha gerideydiler.

Nihayet saat geldi. Tren yaklaştı, yaklaştı, duracak gibi oldu. Ben babamı gördüm. Bakışlarından herkesi görür gibiydi. İsmet Paşa’yı da gördüğünü ve yüzüne çok tatlı bir tebessümün yayıldığını hatırlıyorum.

Fakat o anda bir şey oldu. Makinist treni durduramadı. Vagon o halı serilen yerden ileriye doğru kaydı. Her şey allak bullak oldu.

Bizim arkamızdan da kalabalık yüklendi. O arada teyzemin düştüğünü, rahmetli Celal Yardımcı’nın onu kolundan tutup kaldırdığını hatırlıyorum. İsmet Paşa’yla Kasım Gülek’in de bu istikâmete doğru yürümeye çalıştıklarını hatırlıyorum.

Neticede babamla el sıkışmaları baştaki gibi düzenli bir şekilde olmadı. Büyük bir izdiham içinde ve kısa bir şekilde oldu.

Buna rağmen babamla İnönü kucaklaştılar. O itiş-kakış arasında pek bir şey konuşamadılar. İnönü ve Gülek oradan ayrıldılar.

Orada iktidarla muhalefet arasında bir diyaloğun başlaması ihtimali vardı. Arkası gelmedi.”

Gelmedi çünkü belli ki, Cumhurbaşkanı Bayar’ın öyle bir tercihi yoktu. Bayar, trenin gelişindeki resmi karşılama sırasında da, daha sonra da İnönü’yle bir arada bulunmak istememişti. İnönü’nün o karşılamadan sonra şeref salonuna gelmesi de istenmemişti. Kısacası, birçok halde siyasetteki karşıtların birbiriyle yakınlaşmasını kolaylaştıran protokol düzenlemeleri, o gün bunun tam tersine bir sürece katkıda bulunmuştu.

“Zaman zaman tansiyonu düşürmek gerekirdi”

Aydın Menderes, o söyleşimizde, gardaki karşılama törenindeki durumu anlattıktan sonra, Türk demokrasisinin sorunlarından birinin, siyasi partiler arasındaki mücadelelerin çok sert geçmesi olduğunu belirtiyor. Bunun nedenlerinden biri olarak da, demokrasiye geçiş dönemindeki kadroların bir kısmının eski dönemden kalan alışkanlıklarını gösteriyor. O konuda söylediklerinden de bir bölümü buraya alayım:

“Eski dönemin alışkanlıkları, iktidar partisinin de bazı mevkilerinde bulunan kimselerde vardı. Muhalefetin sertliğine karşı devletin de sert olması. Muhalefet ne yapıyorsa, ona aynen mukabele edilmesi. Bazıları, devlet yönetimi ilkesi olarak, öyle bir tutumu benimsemişlerdi.

Daha önceki siyasal geçmişimize bakalım. İttihat ve Terakki ve Hürriyet ve İtilaf dönemlerinden beri hemen hemen hiçbir uzlaşma modeli yoktur. Siyasetin dayanağı, hep güçlü olmakta, güç kullanmakta görülmüştür.

1950’de başlayan dönemde ise, çok başka bir yaklaşımın hâkim olması gerekirdi. Ama bunun için lider kadrolarının daha genç insanlardan oluşması gerekirdi. Tek parti döneminden de gelseler, o dönemin siyasetinde hiç değilse, 1930’lu yıllardan sonra yer almış insanlardan...

Bu, tamamen öyle olamadı. Demokrasiye geçişimizin kaçınılmaz olarak mücadeleli geçecek olan o döneminde zaman zaman tansiyonu düşürme, frene basma gereğini düşünebilecek ve bunu yapabilecek olanlar, iki tarafta da bunu yapamadılar.

Bugün bu söylediklerimle kimseyi ismen eleştirmek istemiyorum. Ama o dönemle ilgili araştırmalar yapıldıkça, bunlar üzerinde durulacaktır.”

Zile, Uşak, İstanbul olayları

Evet, o dönemde rahmetli Aydın Menderes’in de belirttiği gibi partiler arasında “bir diyaloğun başlaması”nı sağlayabilecek fırsatlar kaçırıldı. “Zaman zaman” da olsa, “tansiyonu düşürme”nin, “frene basma”nın gerekli olduğu yeteri kadar hatırlanamadı, hatırlansa bile uygulamaya geçirilemedi.

Zile’deki olayların gazetelere yansıyışı hükümete göre yanlıştı. İçişleri Bakanlığı o “yanlış”a

karşı “tekzip” mekanizmasını çalıştırdı. Gazetelerin manşetlerine, suçun CHP’de olduğu iddiasını

yansıttı. Ancak tekzibi yazan görevli, punto hesabını yapamadığı için manşet diye yazdığı cümle

ikiye bölündü. Yarısı alt başlığa gitti. Okurların manşetteki cümleyi anlaması zorlaştı.

Ayrıca, 1959’un daha sonraki ayları, 1957 ve 1958 yıllarındaki eski gerginliklerin daha da tırmanmasına yol açan birçok olaya sahne oldu.

Bu olayların bir kısmı İnönü’nün gezilerinde geçiyordu. 1958’in Ekim ayında Tokat’ta, Zile’de İnönü’yü karşılamaya gelen halkı, polisler copla, askerler dipçik kullanarak dağıtmışlardı. Ayrıca itfaiye arazözleri harekete geçirilmiş, dağılmamakta direnen grupların üzerine su sıkılmıştı. 45 CHP’li gözaltına alınıp sorguya çekilmiş, altısı tutuklanmıştı.

Bir hafta sonra Çankırı’da benzeri bir olay yaşanmıştı. İnönü’nün şehre girişi sırasında İnönü’yü karşılamak isteyen halkın önünde polis kordonu oluşturulmuş ve toplananlar ağır şiddet kullanılarak dağıtılmıştı.

Mayıs başındaki olaylar Topkapı’da da devam etti. İnönü uçakla İzmir’den İstanbul’a

geldikten sonra arabayla Sultanahmet’teki il merkezine giderken Topkapı’da İnönü’yü

alkışlayan bir gruba başka bir grup saldırdı. Polis müdahale etmeyince olay büyüdü.

Olaya, benzerlerinde olduğu gibi hemen yayın yasağı konuldu.

1959 ilkbaharında ise İnönü’ye Uşak’ta taş atılmasıyla başlayan ve İstanbul’a devam eden bir dizi olay yaşandı.

Uşak’ta mayıs ayı başındaki saldırı, İnönü ile beraberindeki CHP heyetinin şehirden trenle ayrılması sırasında bir kısım DP’linin istasyonda toplanmasıyla başladı. Toplananlardan bir kısmı CHP heyetine taşlarla hücum etti.

Emniyet’in yaptığı iş, saldırıyı önlemek ve faillerini yakalamak yerine, Adliye’den olayların yazılmasını yasaklama kararı çıkarmak oldu. O yasak kararının “tebliğ”i baskı saatlerine yetişmediği için gazeteler daha önce attıkları manşetleri değiştirmeye de vakit bulamadılar. Yasak edilen bölümleri baskı kalıplarının üzerinden kazımak zorunda kaldılar. O zamanın baskı teknolojisinde gelen “yasak tebliği”ne uymak için bundan başka çare yoktu.

Uşak’ta CHP liderine yapılan saldırının devamı, oradan İzmir’e gidip uçakla İstanbul’a geçen İnönü’nün, Yeşilköy Havaalanı’na geldikten sonra Topkapı üzerinden CHP’nin Sultanahmet’teki İl Başkanlığına gitmesi sırasında gerçekleşti. Topkapı’da İnönü’ye gösteri yapmak isteyen halka ve İnönü’nün otomobili etrafındaki CHP’lilere saldırıldı. Polis, saldırganları uzaklaştırmak için harekete geçmedi. İnönü’nün arabasının camları kırıldı. Saldırının daha da ileri gitmesini, orada tesadüfen bulunan askeri bir birliğin müdahalesi önledi. O olayın da basında yer alması yasaklandı.

Eylülde Çanakkale Geyikli’de, CHP’nin Genel Sekreteri Kasım Gülek’e taşlı saldırı düzenlendi. Olayı incelemek için olay yerine gitmek isteyen CHP heyeti Geyikli’ye sokulmadı.

Vapurla İstanbul’a dönen heyetin İstanbul’da karşılanması sonrasında da olaylar çıktı. Heyeti karşılayan ve Geyikli olayını protesto eden göstericilerden 11’i tutuklandı.

Bütün bu olaylar sırasında hükümet adına, olayların CHP’lilerin tahriki üzerine çıktığı yolunda açıklamalar yapılıyordu. Devlet radyosu bunları yayınlıyordu. Konuyu Meclis’e getiren CHP milletvekillerine karşı İçişleri Bakanı Namık Gedik, “Olayları CHP’liler çıkarıyor” diyordu. Başbakan Adnan Menderes de, yurdun çeşitli yerlerinde yaptığı konuşmalarda, CHP’yi “nifak partisi” olmakla, “ihtilal tahrikçiliği” yapmakla suçluyordu.

O arada Vatan Cephesi’ne üye yazma faaliyeti daha da hızlanarak devam ediyordu. DP adına yapılan açıklamaya göre, son bir yıl içinde “Vatan Cephesi”ne (yani Demokrat Parti’ye) katılanların sayısı 1 milyonu aşmıştı.

Benim ilk altı ayını yedek subay öğrencisi olarak, ikinci yarısını da asteğmen olarak yaşadığım 1959 yılı, iç siyaset açısından böyle geçti. Olaylarla, şiddetli tartışmalarla, giderek ağırlaşan suçlamalarla...

1959’un altıncı ayı sonunda “Ordu Donatım”da öğrenciliğim bitmişti. Asteğmen

olmuştum.

Benim asteğmenliğime gelince... Okulu bitiriş sınavlarındaki derecelerim, ilk beş sıranın içindeydi. Kaçıncı olduğumu bilmiyorum ama ilk beş sırada olanlar, kura çekmelerine gerek olmadan okuldaki görevlere tayin ediliyorlardı. Benim durumum da öyle oldu. Okulda takım subaylığına tayin edildim. Orada göreve başladım. Bu benim için çok iyi bir sonuçtu. Nöbet günlerim hariç, artık her akşam servisle eve gidip, okula sabahları geliyordum.

1960...

1960 yılı, basınla ilgili yeni bir tartışmayla başladı.

Uluslararası Basın Enstitüsü, malum, basın özgürlüğünün dünyanın her yerinde ideal şekilde yerleşmesini hedef edinen, o hedefe henüz varılamasa bile o yolda ilerlemeler kaydedilmesini sağlamaya çalışan uluslararası bir kuruluş.

Her ülkeyi olduğu gibi Türkiye’yi de o açıdan izliyor. Basın özgürlüğü konusundaki durumu tespit eden raporlar yayınlıyor. İlerlemeler görürse kaydediyor, gerilemeler görürse eleştiriyor.

İşte bu kuruluş, 1959 yılının son günlerinde Türk basınının 1959’daki durumu üzerinde bir bildiri yayınlayınca, Ankara’da kıyamet koptu.

Bildiride Türkiye’deki basın özgürlüğüne müdahalenin 1959’da daha da arttığı belirtiliyordu. Özellikle de Vatan gazetesi hakkındaki kararlar eleştiriliyordu.

Vatan gazetesinin “suç”u, Amerikalı bir gazetecinin (Pulliam’ın) İndianopolis Star adlı gazetede yayınladığı bir makaleyi aynen tercüme ederek yayınlamasıydı. O makalede Türk hükümetine yönelik eleştiriler vardı.

Ahmet Emin Yalman

Pulliam davasından 15 ay hapse mahkûm.

Savcılık, Vatan sorumluları hakkında bu yüzden bir dava açmıştı. Mahkeme de hem Vatan’ın bir ay süreyle kapatılmasına karar vermişti, hem de gazetenin sahibi ve başyazarı Ahmet Emin Yalman ile yazıişleri müdürleri Selami Akpınar ve Naim Tirali’nin ağır hapis cezalarına çarptırılmasına.

Ahmet Emin Yalman 15 ay, Akpınar ile Tirali 16’şar ay hapis yatacaklardı. Karar Yargıtay’ca onanmış ve kesinleşmişti. Uluslararası Basın Enstitüsü, basına yönelik öteki cezaları da ayrıca kınıyordu. Fakat bunun üzerinde özellikle duruyordu. Çünkü o makalenin, başka demokratik ülkelerin hiçbirinde dava konusu olamayacak bir makale olduğu kanısına varmıştı. Makale Enstitü’de de, İngilizce olduğu için, ilgili herkes tarafından okunmuştu. O bildiri yayınlanmıştı. Tabii, bu bildiri, bu gibi “dış eleştiri”lere karşı çok hassas olan iktidar yetkililerini çok kızdırdı.

Adalet Bakanı Esat Budakoğlu ile Basın Yayın ve Turizm Bakanı Haluk Şaman, ortak bir demeç verdiler. Dediler ki:

“Ülke dışından herhangi bir kuruluştan gelecek teşebbüs içişlerimize karışmak olacaktır. Böyle bir davranış Türk kanunlarına ve dolayısıyla Büyük Millet Meclisi’ne karşı yapılmış olacaktır. Hükümet, içten ve dıştan gelecek her türlü müdahaleleri kırmakta azimlidir.”

Said-i Nursi’nin ölümü

1960 yılının Mart ayında Nur Cemaati lideri Said-i Nursi Urfa’da kaldığı otelde öldü.

Nursi, daha önceki kitaplarda da belirtmiştim, Türkiye’nin gerek sosyal, gerek siyasal hayatında yirminci yüzyılın başlarından beri etkili olan bir din adamıydı. Risale-i Nur adlı yayını etrafında toplanan on binlerce “talebe”si vardı.

Siyaset hayatında da onu destekleyenler vardı.

Daha önceki faaliyeti zaman zaman sakıncalı sayılan ve hakkında soruşturmalar açılan Nursi’ye karşı Menderes hükümeti, esnek bir politika izliyordu. Onun faaliyetine zaman zaman müsamahalı davranıyor, ama bazen sınırlamalar getiriyordu.

Nursi son olarak 1960 yılı başından itibaren yurdun değişik yerlerine geziler yapmaya başlamıştı. İstanbul’a, Ankara’ya gidip oradan Emirdağ’a döndükten sonra Urfa’ya gitmişti.

Ölümünün kalp rahatsızlığı sonucu olduğu bildirilmişti. Cenazesine katılmak üzere Urfa’ya başka illerden pek çok insan gelmeye başlamıştı.

Cenazenin cuma günü kaldırılması istenmişti. Fakat valilik “tıbben sakıncalıdır” gerekçesiyle duruma müdahale etmiş, merhumun hemen defnedilmesi kararını almıştı.

Nursi, 2.000’e yakın kişinin katıldığı cenaze namazından sonra Halilülrahman Camii mezarlığına defnedildi.

Yeşilhisar olayı...

Mart ayının siyasi olaylarından biri Yeşilhisar’da çıktı. CHP’liler ile DP’liler arasında çıkan kavgada on kişi yaralandı. Olaylara yayın yasağı konuldu. CHP Genel Merkezi olayların DP’liler tarafından çıkarıldığını açıklamış, fakat bu açıklama yayın yasağı yüzünden hiçbir yerde yayınlanamamıştı. İnönü CHP’nin 3 Nisan’daki Kayseri Kongresi’ne katılmaya ve oradan Yeşilhisar’a geçip durumu bizzat görmeye karar verdi.

1960’ın Nisan ayı da olaylı başladı. İnönü’nün Kayseri’ye gidişi, önce treni

durduralarak önlendi...

İnönü o sabah 7.30’da motorlu trenle Kayseri’ye gitmek üzere hazırlıklarını yaptı. Fakat sabaha karşı saat 4’te evine Kayseri Valisi adına bir telgraf ulaştırıldı. İnönü uyandırıldı.

Telgrafta Vali Ahmet Kınık, İnönü’den Kayseri’ye gelmemesini istiyordu. Bu isteğinin gerekçesi olarak da şunları öne sürüyordu:

“Kayseri’de tahrik ve tertipler sonucu hava gergindir. Bu yüzden 3 Nisan’da yapılacak CHP Kongresi yasaklanmıştır. Gelmenize gerek yoktur.”

İnönü bu telgrafa sabaha karşı saat 5’te cevap verdi. Özetle dedi ki:

“Kayseri Kongresi’nin ertelendiğini teşkilata bildirdim. Ancak Yeşilhisar olayları Meclis’e yansımıştır. O olayları yerinde incelemek üzere Kayseri’ye geliyorum...”

Üç saat sonra trenin kalkmasına izin verildi. Kayseri halkı İnönü’yü karşıladı. CHP lideri

ertesi sabah Yeşilhisar’a sokulmadı.

İnönü, beraberindeki heyetle, Ankara’dan 7.30’da kalkan trene binerek Kayseri’ye hareket etti. Tren saat 14.00’e kadar yoluna devam etti. Fakat Kayseri’ye 49 kilometre uzaktaki Himmetdede İstasyonu’nda askerlerce durduruldu. Trene bir vali yardımcısı geldi. İnönü’ye Kayseri’ye giremeyeceğini bildirdi.

İnönü sordu:

“Siz beni hangi hakla yolumdan alıkoyabilirsiniz? Hangi selahiyetle? Örfi idare mi ilan edildi?”

Vali yardımcısı bu soruya cevap vermek yerine, İnönü’ye bir zarf uzattı. “Telgrafınıza cevap” dedi. Bu, İnönü’nün sabah saat 5’te gönderdiği telgrafına Kayseri Valisi’nin cevabıydı. İnönü, telgrafın zarfını aldı. Telgrafı okumadan yırttı.

Vali yardımcısı, böyle davranmasının İnönü için mahzurlu olduğunu söyleyince, İnönü “Tehdit mi ediyorsunuz?” diye sordu.

Bu tartışma bir süre daha sürdü. Trene başka gelen gidenler oldu. Sonuç olarak tren Himmetdede İstasyonu’nda toplam 2 saat 55 dakika bekletildikten sonra Kayseri’ye hareket etti.

Kurmay Binbaşı Selahattin Çetiner, istifa

mektubunu verdikten sonra kabulünü

beklerken Ankara’ya geldi. Kız kardeşini

ziyaret etti. Kız kardeşiyle yolda giderken

fotoğrafları çekildi,

gazetelerde yayınlandı.

Tabii, o bekleyiş sırasında, durum Kayseri’de de duyulmuştu. Kayseri istasyonunda 50 bin kişi toplanmıştı. İnönü büyük gösterilerle karşılandı.

Ordudan istifalar

İnönü’nün Kayseri’de karşılandıktan sonra Yeşilhisar’a gitme girişimi de olaylı geçti. İnönü ve beraberindeki heyet, Ankara’ya karayolundan gitmek ve arada Yeşilhisar’a uğramak kararını almıştı. Fakat Yeşilhisar yolu askeri birlikler tarafından kesilmişti, Kayseri Valisi Ahmet Kınık olay yerine gelerek CHP heyetine, Ankara’dan aldığı emrin kesin olduğunu bildirdi.

İnönü ve beraberindeki heyet, yolda tertibat alan askeri birliklerin kaldırılmasını istiyordu. Askeri birliklerin komutanının böyle bir görevin kendisine verilmiş olmasından rahatsız olduğu anlaşılıyordu. Saatlerce süren haberleşmelerden sonra sonuçta şöyle bir uzlaşmaya varıldı:

Vali askeri birliklerin görevini sona erdirmeye razı oldu. CHP’liler de Yeşilhisar’a gitmelerini erteleyip Ankara’ya döndüler.

Ancak konu bu uzlaşmadan sonra, bir başka gelişmeyle yeniden açıldı. İnönü’nün Yeşilhisar yolunu kesip onu oraya bırakmamakla görevlendirilen Kurmay Binbaşı Selahattin Çetiner, ordudaki görevinden istifa etti. İstifa dilekçesinde şunu yazdı:

“Ordunun kanunun zikrettiği istisnai haller dışında emniyet ve zabıta kuvvetleri yerine kullanılmasına hukuken imkân bulunmamasına rağmen, İsmet İnönü ve arkadaşlarının Kayseri gezisinde emir ve komuta ettiğim birlikleri bu hukuki sınırlar dışında kullanmaya zorlandım.”

Bu istifayı başka istifalar izledi. Biri gene Kayseri’de görev yapan Binbaşı Osman Özkoçak’tı.

20

Önergedeki konu: CHP’nin kapatılması

7 Nisan 1960 günü DP Grubu’nda görüşülen soru önergesinin

konusu şuydu: CHP feshedilmeyecek mi? Bunu, Reşat

Akşemsettinoğlu sordu: “Hükümet ne düşünüyor?” – Celal Bayar da

devrede... – İçişleri Bakanı’nın cevabı: “Aynen katılıyorum” –

Ve “Tahkikat Encümeni” önergesi...

Yukarıdaki karikatür, Akbaba’nın 17 Mart 1960 tarihli sayısından... Çizeri Yalçın

Çetin... “Radyo Gazetesi”nin CHP’ye karşı yürüttüğü kampanyaya değiniyor. Radyoda

“CHP isyan bayrağını açtı” denilmiş. CHP bayrağına bakan iktidar politikacıları bunu

yorumluyor: Hem de silahlı isyan... Şu bayraktaki oklara bak...

Tahkikat Encümeni kurma düşüncesi, Demokrat Parti Grubu’nun 7 Nisan 1960 günkü toplantısında somutlaştı.

Her zamanki gibi basına kapalı tutulan o grup toplantısında konuşulanlardan –hepsi olmasa da– bir kısmı, Ankara’nın o sıradaki gazetecilerine ulaşmıştı. Fakat bunlar, o dönemin basın koşullarının sonucu olarak, önemlerine uygun ölçüde yayınlanamamıştı. Gazetelerin çoğu, 5,5 saat süren grup toplantısındaki görüşmeleri değil, Grup Başkanlığı’nın toplantıyla ilgili bildirisini esas almışlardı. Manşetlerini ona göre düzenlemişlerdi.

Şimdi o toplantıdaki görüşmeleri, o günlerden 50 yıl sonra daha geniş ve daha ayrıntılı şekilde öğrenmek mümkün. Çünkü o zamandan bu zamana yayınlanan belgelerde ve anılarda da yer aldılar.

7 Nisan 1960 günkü DP Grubu görüşmelerini, o belgeleri ve anıları da göz önünde tutarak, burada geniş bir özet halinde yayınlıyorum.

* * *

Reşat Akşemsettinoğlu

(Bolu milletvekili)

DP Grubu’na önergeyi verdi.

Demokrat Parti Grubu’nun 7 Nisan 1960 günkü toplantısı, Grup Başkan Vekili Denizli Milletvekili Dr. Baha Akşit’in başkanlığında açıldı. “CHP’ye karşı alınacak önlemler”le ilgili görüşmeler, Bolu Milletvekili Reşat Akşemsettinoğlu’nun bir soru önergesiyle gündeme girmişti.

O gündem, son dakikaya kadar gizli tutulmuştu. O sabahki gazetelere yansımamıştı. Bazı gazeteler DP Grubu’nun toplanacağını bildirmişler, fakat toplantının gündeminin belli olmadığını yazmışlardı. O gündemin önceden belli olduğunu ve gündemdeki önergenin de ülkenin kaderini değiştirecek kadar önem taşıdığını fark etmemişlerdi. Bunu, toplantıdan sızan ilk haberlerden sonra anlayacaklardı.

Önerge sahibi Akşemsettinoğlu, İstanbul Hukuk Fakültesi mezunuydu. Kaymakamlık ve Mülkiye Müfettişliği yapmıştı. Meclise 1954 seçimlerinde girmişti. Demokrat Parti’nin yönetimine yakın milletvekillerindendi. Önergeyi verdiği tarihte 49 yaşındaydı. Siyasetçi olarak ünü, o önergeyle birlikte artmıştı.

Sonradan ünü, bir başka olayla daha da artacaktı. Yassıada’da müebbet hapis cezasına mahkûm edilip cezaevine konulduktan sonra gönderildiği hastaneden kaçmayı ve sınırı geçip Avrupa’da “siyasi mülteci” olmayı başaracaktı.

Akşemsettinoğlu’nun önergesi, adı üstünde, “soru önergesi” olarak “soru” şeklinde yazılmıştı. Hükümetçe cevaplandırılması istenen sorular, üç maddede özetlenmişti. Birinci madde şöyleydi:

“1- Son zamanlarda içeride ve dışarıda Halk Partisi, meşru iktidara karşı fiili harekete geçmiş, halkı, askeri ve memurları Uşak’ta ve diğer yerlerde ayaklandırmıştır. Bu parti, bu fiilleri ile Cemiyetler Kanunu’na aykırı bulunduğuna göre, bu partinin feshedilip edilmeyeceği hakkında hükümet ne düşünmektedir?”

7 Nisan günkü Hürriyet... Onda da, o günkü DP Grubu toplantısından hiçbir haber yok.

Oysa, o gün Türkiye’nin siyasi hayatında en gergin dönemin başlayacağı gün... Ama

gazeteler bunun farkında değil. Vergi kanunlarında düzeltilecek aksaklıklar, Beyazıt

Meydanı’ndaki düzenlemeler, Kıbrıs Anayasası... Büyük haberler onlar...

Önergedeki talep: “CHP kapatılsın”

Ülkedeki ana muhalefet partisinin feshedilmesi... Yani kapatılması... Daha önce Millet Partisi’yle başlatılan “parti kapatma” uygulamalarına bir yenisinin eklenmesi... Akşemsettinoğlu’nun hükümetten beklentisi buydu.

Gerçi bu iş, o zaman da, hükümetin değil yargının yetki alanında olan bir işti. Bu, hiç olmazsa “teorik” olarak böyleydi. Ama pratikteki durum da şöyleydi:

Parti kapatmaya yetkili mahkeme, tek hâkimli Sulh Ceza Mahkemesi’ydi. Orada bir savcı dava açar, tek hâkim de bunu kabul ederse, davalı partinin defteri kapatılıveriyordu. Buna kanunlar da müsaitti, bazı savcılar ve bazı hâkimler de... Millet Partisi –1954 başında– böyle kapatılmıştı.

Hükümetin hâkimleri etkileme olanağına gelince... 1954 seçiminden sonraki gelişmeleri daha önce anlattık, artık, hele sulh hâkimleri bir yana, Yargıtay başkanlarının bile, mesleki geleceklerini belirleme yetkisi, hükümetin Adalet Bakanı’ndaydı.

Adalet Bakanı, meslekteki 25 yılını bitiren her hâkimi, başka hiçbir gerekçe bildirmeden “gördüğü lüzum üzerine” işine son verip emekliye ayırabiliyordu. O konudaki Yetki Kanunu’nun çıkışından beri o uygulamanın birçok örneği görülmüştü.

Gerçi tüm hâkimler için “gözdağı” oluşturan o uygulamalara rağmen, ülkede, o gözdağından etkilenmeyip baskıyı reddeden ve bunun sonuçlarına katlanan hâkimler de, çok şükür, hâlâ az değildi. Ama hükümetin, istediği kararı aldırabileceği hâkimler bulması da zor değildi.

Önerge sahibi Akşemsettinoğlu’nun “CHP’yi feshetme” konusunu hükümetten sorması, bu açıdan doğal sayılırdı.

Ama Akşemsettinoğlu, bununla yetinmiyordu. Önergesinin ikinci maddesinde, bir de “özel mahkemeler” kurulmasını istiyordu. Bunun için, bir anayasa değişikliği gerekiyorsa, onun da seçimden önce yapılmasında fayda görüyordu.

“Özel mahkemeler kurulsun”

Bu iki fikir de, önergenin 2. ve 3. maddelerinde –soru şeklinde– yer almıştı. Şöyle:

“2- Ankara’da hususi mahkemelerin kurulması üzerinde, hükümet ne düşünüyor?

3- Seçimlerden önce bir Anayasa değişikliği düşünmekte midir?”

Akşemsettinoğlu, önergesini izah etmek için yaptığı konuşmada o düşüncelerini daha da açtı.

İsmet Paşa’nın memleketin huzur ve nizamını, emniyet ve asayişini ihlal etmekte olduğunu, meşru iktidarı tehdit ettiğini söyledi. CHP’nin feshinin bu yüzden gerekli olduğunu anlattı. Demokrat Parti’nin iktidara geldikten sonra “müsamahalı” davrandığını, bunun yanlış olduğunu söyleyerek, tek parti zamanında, rejime yönelik tehlikelere karşı alınan önlemleri hatırlattı. Dedi ki:

“Cumhuriyet, bekası için 700 senelik bir hanedanı ve bununla birlikte 150 devlet adamını hudut dışına göndermiştir. Biz ise demokrasi devrinde devr-i sabık yaratılamayacağını söylemek suretiyle bir müsamaha göstermişizdir. Bu müsamahanın vahim neticeleri şimdi ortaya çıkmıştır.”

(“Devr-i sabık yaratmak”, eski dönemin sorumlularından hesap sorup onları cezalandırmak için kampanya açmak anlamına geliyor. Meşrutiyet döneminde örnekleri görülmüştü. Demokrat Parti ise, muhalefet yıllarından itibaren, iktidara geldiğinde o yola başvurmayacağını açıklamıştı. Gerçi iktidara geldikten sonra CHP’nin mallarına el koyma kanununu çıkarmak dahil, o açıklamanın tersini yaptığı haller de olmuştu. Ama o halleri “devr-i sabık yaratmama” vaadine aykırı saymıyordu. Akşemsettinoğlu, o eski “vaad”i eleştiriyordu.)

İstiklal mahkemeleri de gündemde

Akşemsettinoğlu, tek parti zamanında alınan başka önlemlerden de örnekler verdi. O arada 1925’teki ayaklanmalara karşı çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu’ndan söz etti. Kanunun metnini de okudu. 3 maddelik kanunun 1. maddesinin ünlü iki cümlesi –bugünkü Türkçeyle– şöyleydi:

“İrticaa ve ayaklanmaya ve ülkenin sosyal düzenini, huzur ve sükûnetini ve emniyet ve asayişini bozmaya yönelik tüm örgütlenmeleri, teşvikleri, tahrikleri ve yayınları, hükümet, Cumhurbaşkanı’nın onayıyla doğrudan doğruya (resen) ve idari tedbirlerle önlemeye yetkilidir. Bu eylemlerin sorumlularını hükümet İstiklâl Mahkemeleri’ne verebilir.”

Reşat Akşemsettinoğlu, bu maddeyi niçin okumuştu? Takrir-i Sükûn Kanunu’nu çıkartan –o zamanki Başbakan– İsmet Paşa’dan “Bu kanun demokrasiye aykırıydı. Bunu niçin çıkardın” diye hesap sorma anlamında mı? Yoksa “Biz de bugünkü İsmet Paşa’ya karşı böyle kanunlar çıkarmalıyız” demek için mi?

Bunu açıkça söylemedi. Ama onun arkasından konuşan bazı hatiplerin söylediklerinden anlaşıldığına göre, DP Grubu’ndaki milletvekilleri arasında artık, yeni bir “Takrir-i sükûn rejimi” ile “istiklal mahkemeleri”ni de yeniden kurmayı kabul edebilecek olanlar az değildi.

Aslında, o “Takrir-i Sükûn rejimi” ile o “istiklal mahkemeleri”, yakın bir zamana kadar, Demokrat Parti sözcülerinin CHP’ye karşı sık sık kullandıkları kozları arasındaydı. CHP’lilerin hükümetin baskıcı önlemlerine yönelik eleştirilerine karşı, onları bu “koz”ları kullanarak suçlarlardı. Derlerdi ki:

“Siz hükümet emriyle gazete kapattırıyordunuz, insanları gözaltına aldırıyordunuz, Meclis’teki milletvekillerinden kurulu istiklal mahkemelerinde astırıyordunuz.”

CHP Genel Başkanı İnönü de, o eleştirilere şöyle cevap verirdi:

“Evet, tek parti döneminde çıkan isyanlara karşı o dönemin koşulları altında öyle tedbirler uygulanmıştı. Biz bunun sorumluluğunu kabul ediyoruz. (Buna, Bayar başta olmak üzere Demokrat Parti kurucularını kastederek şunu da eklerdi.) O dönemin sorumluları arasında siz de varsınız ama, siz ne yaparsanız yapın, biz o sorumluluğu tek başımıza da kabul ederiz. Ama şunu unutmayın:

Bütün o tedbirleri kaldırıp, memlekette demokratik rejimi kuran biziz. Siz ise memleketi, bugünkü demokratik rejimden o günkü tek parti rejimine geri götürmek istiyorsunuz. Aramızdaki fark budur.”

Demokrat Partililer, İnönü’nün “Memleketi tek parti rejimine geri getirmek istiyorsunuz” suçlamasını şiddetle reddederlerdi. Ama anlaşılıyordu ki, DP Grubu’nda söz alan hükümet sözcüleri ve onları destekleyenler arasında artık, o eski tutumlarını hatırlayan yoktu. Veya hatırlayanlar olsa bile, o konuya fazla değinmiyorlardı.

İçişleri Bakanı: “Tamamen katılıyorum”

Reşat Akşemsettinoğlu’dan sonra kürsüye çıkan İçişleri Bakanı Dr. Namık Gedik “Arkadaşımın ifade buyurduğu hususlara tamamen iştirak ediyorum” dedi.

Namık Gedik

(İçişleri Bakanı)

“Tamamen katılıyorum.”

CHP’nin gizli faaliyetlerinin bulunduğunu, bunların bir merkezden idare edildiğini öne sürerek, şunu söyledi:

“Şimdi seçimlerin yapılacağı sözü ortaya çıkınca tehdit, iftira ve yeraltı faaliyetinden oluşan korkunç bir propaganda faaliyetine başvurmuşlardır.”

Bakan, bunun DP Grubu’nca göz önünde tutulmasını ve “layık olduğu ciddiyetle mütalaa edilip hükümete lazım gelen talimatın verilmesi”ni istedi.

Şu belliydi: Görüşülen önlemler, aslında hükümetin istediği önlemlerdi. Ama hükümet, bu konudaki inisiyatifin gruba ait olmasını istiyordu. Kararı grup, kendi girişimiyle almış ve hükümete “şu önlemleri al” diye talimat vermiş gibi görünmeliydi ki, o karar kamuoyuna, hükümetin değil, “Milletin çoğunluğunu temsil eden Meclis çoğunluğu”nun eseri olarak anlatılabilsin.

“Bizim Radyo” ve “kadın satma” konusu...

Daha sonra birçok DP’li milletvekili söz aldı. Bazılarının (o arada Kayseri Milletvekili Kâmil Gündeş’in) CHP’ye yönelik suçlamaları arasında şu iddia vardı:

Kâmil Gündeş (Kayseri)

“CHP komünist radyoyu

dinletiyor.”

CHP’liler, vatandaşlardan, yurtdışından yayın yapan “Bizim Radyo” adlı “komünist radyo”yu dinlemelerini istiyorlar... Hatta “Bu bizim gizli radyomuzdur” diyorlar...

“Bizim Radyo” o zamanlar Doğu Bloku’ndan Türkiye’ye yönelik olarak Türkçe yayın yapan bir radyoydu. Hedefi, Türklere komünizm propagandası yapmaktı. O arada, tabii, haber yayınlarında Türkiye’de geçen, ama Türk basınında yer alamayan olayların haberlerini de yansıtıyordu.

Bu yüzden Türkiye’de o radyoyu dinleyenler mutlaka vardı. Ama “komünizm”in öcü sayıldığı ve “komünizm aleyhtarlığı”nın çok yaygın olduğu bir dönemde, CHP gibi, halkın geniş kesimlerinden oy almaya çalışan bir partinin, o yayınları sahiplenmesi ve “Bunlar bizim yayınlarımızdır, onları dinleyin” demesi mümkün değildi. CHP bunu yaparsa sadece kendine zarar verirdi.

Zaten besbelli ki, “CHP’liler Bizim Radyo bizimdir diyor” iddiasını icat edenlerin bir amacı da, CHP’yi böyle bir söylentiyle “komünisttir” diye suçlayarak yıpratmaktı.

O iddiaya ek olarak, başka iddialar da öne sürülüyordu. Bunlardan biri, “CHP’nin DP iktidarını, Amerikalılara toprak ve kadın satmakla suçlayan propagandalar yaptığı” iddiasıydı. Ama onun da dayanağı belli değildi.

Kürsüye çıkan hatipler, bütün bunlardan hiçbiri için “Şu, şu gün şurada şu kişi tarafından söylenmiştir veya yapılmıştır” diye bir kanıt veya karine bildirmiyorlardı. Suç iddiaları ortadaydı ama, hiçbirinde o “suç” işlediği öne sürülen “şüpheli” veya “şüpheliler” belli değildi. Şüpheli olduğu iddia edilen kişi, sadece CHP adlı “tüzel kişi”ydi.

Eleştirmek isteyenlere söz sırası yok, ama...

O günkü grup toplantısında, CHP için alınması önerilen önlemlere karşı tek itiraz Tekirdağ Milletvekili Zeki Erataman’dan geldi.

Erataman’ın konuşmasına geçmeden önce, şunu belirtelim:

Zeki Erataman (Tekirdağ)

Söz alabilmişti ama, şaşırttı.

Hüseyin Balık (Zonguldak)

“İlk sözü ben almıştım...”

Aslında gruptaki DP milletvekilleri arasında o genel gidişe karşı olanlar ve bunu kürsüden belirtmek isteyenler, sayıları az da olsa, vardı. Bazıları, grup başkanından usulüne uygun olarak söz istemişlerdi. Fakat söz isteyenlerin listesi belli olunca şu görülmüştü: Karşı görüşte olduğu bilinenlerden –en erken söz isteyeni dahil– hepsinin adı son sıralara alınmıştı.

Görüşmeler sırasında o son sıradakilere söz sırası gelmesi mümkün değildi. Çünkü artık yerleşmiş olan geleneğe göre, hükümet görüşünü destekleyen konuşmalar yeteri kadar yapıldıktan sonra, yeterlik önergesi verilir, kabul edilir ve görüşmeler tamamlanırdı.

Grupta o sıralarda “muhalif” olarak tanınan Zonguldak Milletvekili Hüseyin Balık da, listedeki ismi son sıralarda bulunanlardandı. Oysa, bildirdiğine göre, ilk sözü isteyen kendisiydi.

Bunu belirterek başkana itirazda bulunmuştu. Listenin, öneriler üzerinde olumlu konuşacağı bilinenlere öncelik verilerek oluşturulduğunu öne sürmüştü. Başkan bu iddiayı kabul etmemişti ama, listedeki ilk isimlerin hepsi, tesadüf de olsa, hükümeti destekleyenlerdi.

“Erataman’ın sürprizi”ne Menderes’in tepkisi

Görüşmeler, onların konuşmalarıyla devam ediyordu. Fakat birden hiç beklenmeyen şey oldu. Son zamanlardaki tutumlarına bakılarak Akşemsettinoğlu’nun önergesini destekleyeceği tahmin edilen Tekirdağ Milletvekili Zeki Erataman, o tahminleri yanlış çıkaran sözler söyledi.

Erataman geçmişte zaman zaman hükümete, karşı olduğu izlenimini veren konuşmalar yapmıştı. Bunun en ünlü örneği DP’nin 1955’teki büyük kongresinde yaptığı konuşmaydı. Fakat son zamanlarda hükümeti tamamen destekliyormuş gibi davranıyordu. O gün ise, Başbakan’ı değil ama, İçişleri Bakanı’nı açık açık eleştirdi. Alınmak istenen önlemlerin de sonuç vereceğinden şüphe ettiğini bildirdi. Daha da ileri gitti: Hükümetin bazı icraatının hiç de iyi etki yapmadığını söyledi.

“Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu memleketi temelinden sarsıyor. Bunu kaldıramıyor muyuz? Yapacaksak yapalım” dedi.

Radyodaki, hükümet propagandasıyla dolu “Radyo Gazetesi” yayınlarını da eleştirdi. Bu yayınları vatandaşların sevmediğini söyledi.

Bu sözler üzerine Başbakan Adnan Menderes de, beklenmedik bir şey yaptı. Büyük bir tepkiyle ayağa kalktı. “Ben istifa ediyorum” dedi. Toplantı salonunun kapısına yürüdü. Çıktı gitti...

Peşinden bazı bakanlar koştular.

Grup Başkanı, Denizli Milletvekili Dr. Baha Akşit’ti. Oturuma ara verip vermeyeceği konusunda kararsız kaldı.

Kürsüdeki Zeki Erataman da, bazı milletvekillerinin “Başbakan senin yüzünden gitti” suçlamalarıyla, konuşmasını kesmeye ve yerine oturmaya davet edildi. Ama davete uymakta tereddüt etti. Kürsüden inmedi.

Bu tereddüdü devam ederken, salonun kapısında yeni bir hareketlenme oldu. Başbakan’ın –etrafındaki bazı bakanlar ve milletvekilleriyle birlikte– salona geri döndüğü görüldü.

Anlaşıldığına göre, yanındakilerin ısrarı üzerine, dönüp bir konuşma yapmaya razı olmuştu.

Salona girdi, kürsüdeki Erataman da, kendisini hedef alan “İn, in” seslerinin yoğunlaşması üzerine kürsüyü boşaltmak zorunda kaldı. Oraya, alkışlar arasında Başbakan Menderes geldi.

Menderes, Erataman’ı muhalefetin tutumlarını desteklemekle, hükümetin gayretlerini görmezlikten gelmekle suçladı. Zamanın “bir tek çatlak ses çıkmaması gereken bir zaman” olduğunu söyledi. Hükümetin, muhalefetin tutumlarına karşı elinden geleni yaptığını, artık sıranın DP Grubu’nda olduğunu, grubun bir şeyler yapması gerektiğini ifade etti.

Başbakan: “Bu adamları Meclis kararıyla kapatalım”

Demokrat Parti’nin 7 Nisan günkü o grup toplantısındaki görüşmelerin tutanaklarına, Yassıada soruşturmaları ve duruşmalarında sık sık değinilmişir. Fakat DP Grubu tutanaklarından önemli bir kısmı araştırmacıların çalışmalarına açıldığı halde, 7 Nisan günkü tutanaklar, Meclis Kütüphanesi’nde yoktur. Mayıs ayındaki bazı tutanaklar da öyledir. Bunların Yassıada duruşmalarından sonra tam metinlerinin mahkeme belgeleri arasındaki dosyalarına konulduğu anlaşılıyor. Fakat o duruşmalardan sonra bunlar veya kopyaları Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphanesi’nde yer almamıştır.

Başbakan’ın o konuşmasında söyledikleri, Erzurum Milletvekili ve DP Genel Yönetim Kurulu Üyesi Profesör Rıfkı Salim Burçak’ın On Yılın Anıları adlı kitabında da vardır.

Profesör Burçak, Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde benim “Siyasi Tarih” hocamdı daha önce de belirtmiştim, kitaplarından alıntılar yapmıştım. Derste de, tarihteki olayları anlatırken, anlattıklarının en ufak ayrıntısına kadar gerçekleri yansıtmasına büyük özen gösterirdi. Menderes’in konuşmasının devamını, onun kitabından alıntılıyorum. Şöyleydi:

“... Grup neden ortaya çıkmıyor? Muhalefetin Meclis Tahkikatı önergelerinden biri, Et Balık Kurumu’nun 100 bin liralık bir istikrazı (borç alması) hakkında idi. Bunun hakkında tahkikat isteniyor da, memleketi altüst eden bir mesele hakkında Meclis tahkikatı istemek aklınıza gelmiyor mu?

Biz, Amerikalılara kızlarımızı teslim etmiş miyiz? Bu mesele hakkında bir tahkikat açalım ve bu adamları Meclis kararı ile kapatalım. (...)

Yeşilhisar hadiselerini mahkemeye verdik; ne çıkacak? Hiç! Gaziantep’te ne çıktı? Gaziantep’te isyan olmadı mı? Devlet bayrağı indirilip yerine halk bayrağı çekilmedi mi?

Adnan Menderes

“Siz parti grubu olmaktan biraz çıkın, Meclis olun.”

Hükümet konağı kurşunlarla delik deşik edildi; biz buna katlandık. Beraat ettiler mahkemede. Hükümetin ne kabahati vardır? ‘Bu hadiseyi Meclis olarak ele alalım!’ dediniz mi? Halk Partisi’nin bir sürü yıkıcı propagandaları ortada iken Meclis tahkikatı açılmaz mı?

Halkçılar, suiistimaldir diye birtakım hadiseleri Meclis’e getiriyorlar da biz neden bunları getirmeyelim?

Bir komisyon kurarsınız, bu partinin bütün memlekette yaptığı propagandaları tetkik ve tahkik edersiniz.

Basının yazdıkları ele alınır ve kanunlarla karşılaştırılır. Kanunlara girmeyen vaziyetler mevcut mudur, değil midir? Bir defa böylesine bir tespit olursa o zaman çaresini ararsınız. Siz, parti grubu halinden çıkıp biraz Meclis olunuz.

Sizin yapacağınızı Adliyeye yaptıramam. Komisyon kurulup İnönü’yü de, Günaltay’ı da, Cemal Yıldırım’ı da, söyledikleri sözlerden ötürü sual ve sorguya çekmelidir.”

“Emniyet olmadan seçim olmaz”

Başbakan’ın konuşmasından sonra onun önerilerini destekleyen birkaç milletvekili daha konuştu. Sonra, Başbakan gene kürsüye geldi. CHP ile birlikte adliyeyi sorumlu tutarak, –gene Prof. Burçak’ın özetiyle– şunları söyledi:

“Birkaç istikamette Meclis tahkikâtı lazımdır:

a) Merkezde Halk Partisi nasıl çalışıyor?

b) Ne türlü propagandalar yapıyor?

c) Adli mekanizma nasıl çalışıyor ve kanunlarımızı nasıl uyguluyor?

Bunlar araştırılmalıdır.

Zira, kanunların tatbik edilmemekte olduğunu ben size söylüyorum. Bu memleket bugün bir kardeş kavgasının eşiğine gelmiş ise bunda birinci derecede sorumluluk Adliyededir.

Bu cemiyetin nizamını tutacak hükümlerde eksiklik veya zaaf-ı telif (yazılışlarında yetersizlik) vardır. Bunları tespit edip ona göre çare ararız.”

7 Nisan günkü DP Grubu toplantısı basına kapalıydı. Görüşmelerin büyük kısmının

dışarıya yansımaması için önlemler alınmıştı. Gazeteler görüşmelerin içeriğinin çok azını

haberlerine yansıtabildiler. Manşetlere grup başkanlığının bildirisi çıkarıldı.

Başbakan, 1961’de yapılması gereken genel seçimle ilgili olarak da iki görüş öne sürdü. Biri, emniyet sağlanmadan seçimlerin yapılamayacağıydı. Öteki de seçim propagandasının sınırlanması gereğiydi. O iki konuda şunları söyledi:

“Seçimlere gelince; vatanın şurasından burasından kan ve ateş fışkıracak vaziyet varken seçim yapılır mı?

Memleket tam emniyet içerisine alınmadan seçim olur mu?

Silahları toplamadan seçim olur mu?

Bir de, seçim propagandası bizde artık lüzumsuz bir hale gelmiştir. Çünkü vatandaş 10 senedir kimin ne olduğunu iyice öğrenmiş bulunuyor. ‘Seçim olacak’ havası uyandıktan sonra Halkçıların bir sürü herzeleri ortaya döküldü; hadiseler aşikârlığa kavuştu, şimdi buna göre tedbir alabiliriz.”

“Takrir-i Sükûn” dahil...

Başbakan’ın konuşmasından sonra yeterlik önergesi verildi. Görüşme sırası gelmeyen iki milletvekilinin itirazına rağmen kabul edildi, görüşmeler bitti.

CHP ve basın hakkında alınacak önlemlerle ilgili olarak bazı DP’li milletvekillerinin verdiği önergelere geçildi. Önergelerdeki talepler arasında şunlar da vardı:

● Takrir-i Sükûn Kanunu bir yıl süreyle yürürlüğe konulsun. (Muhlis Erdener-İstanbul)

● Basının tahribatını önlemek için hükümete gazete kapatma yetkisi verilsin. (Osman Kavuncu-Kayseri)

● Kızlarımızın ve topraklarımızın Amerikalılara satıldığı hakkındaki propagandalarla ilgili olarak Meclis tahkikatı açılsın. (Muhittin Güzelkılıç-Konya)

“Meclis tahkikatı” açılmasını daha genel ifadelerle isteyen önergeler de vardı. Grup Başkanı, onlardan Aydın Milletvekili Necati Çelim’in önergesini esas aldı. Diğer önergelerin o önergenin kapsamına girdiğini belirterek, sadece onu oya koydu. Önerge kabul edildi. İçeriği şuydu:

“CHP’nin ve basının durumunu, tutumunu, memleket sathındaki propagandalarını ele almak üzere, önce bir ‘grup komisyonu’ kurulacak. O komisyon grup yönetim kurulunca seçilecek ve çok kısa zamanda bir rapor hazırlayarak gruba önerilerini bildirecek. Grup Başkanlığı da, bu konuda, kamuoyuna bir açıklama yapacak.”

CHP’nin “suç”ları

Grup Başkanlığı’nın hazırladığı bildiri, o akşam yayınlandı. Radyodan defalarca okundu. Ertesi gün bütün gazetelerde yer aldı. Özeti şuydu:

“DP grubu, CHP’nin bütün faaliyet ve hareketlerini bir kere daha gözden geçirmiştir ve şunları tespit etmiştir:

● CHP idarecileri, faaliyetlerini ‘memlekette silahlı ve tertipli ayaklanmalar hazırlayarak, veya bu gibi teşebbüsleri mânen ve maddeten teşvik ve tertip ederek’ yürütüyor.

● CHP ‘hücre usulüyle çalışan ve gizli faaliyette bulunan kollar kurarak devletin emniyet ve selametini vahamete’ götürüyor (güvenlik ve esenliğini tehlikeye sokuyor).

● CHP’nin bu yıkıcı faaliyetini, her türlü yalan neşriyat ile, hakikatleri ve hadiseleri tahrif ederek destekleyen bir basın var. Bu basın, tahribkâr hadiseleri ölçüsüz bir dereceye vardırmaktan kaçınmıyor.

● DP grubu, bu durum karşısında, muhalefet faaliyetlerinin mahiyet ve istikametleri ile bu faaliyetlere muvazi (paralel) bütün hareketlerin hakikatlerini ortaya çıkarmak maksadıyla, Meclis tahkikatı açılmasına ve bu arada her türlü kanuni ve idari tedbirlerin alınmasına ittifakla (oybirliğiyle) karar vermiştir.”

Sıtkı Yırcalı (Balıkesir)

Tahkikata “ret” oyu verdi.

Şevki Erker (Erzurum)

O da “ret” dedi.

Bu bildiriden sonra, durum artık belliydi: İktidarın ana muhalefet partisine ve basına karşı düşündüğü önlemleri hızla yürürlüğe koyma kararı, kesinleşmişti.

Karar oybirliğiyle mi alındı?

Grubun 7 Nisan toplantısında bulunup da bu bildiriyi okuyanlardan bazısı, şu durumun farkındaydılar: Grupta alınan “Meclis tahkikatı” açılması kararı oybirliğiyle alınmamıştı. Ama bildiriyi hazırlayan grup başkanlığı bunu “oybirliğiyle alındı” haline sokmuştu.

Prof. Rıfkı Salim Burçak, anılarında şunları yazıyor:

“Görülüyor ki, tebliğde Meclis tahkikatı açılmasına oybirliğiyle karar verildiği bildiriliyordu. Oysa, oybirliği mevcut değildi. Bir defa, ben aleyhte el kaldırmıştım; Sıtkı Yırcalı da, Şevki Erker de aleyhte oy vermişlerdi, bunları da biliyordum. Tabii ki aleyhte oy kullanan daha başkaları da vardı. Buna rağmen grupta oybirliğiyle karar alındığı tebliğde ilan ediliyordu. Bu, son zamanlarda başbakanın kullandığı ve şüphe yok ki faydalı olacağını sandığı bir usûl idi. Başbakan, Meclis grubunda büyük bir tesanüt olduğunu kamuoyuna göstermekte fayda ummuş olmalıydı.

Oysa, ben bu tedbirin de partimizin lehinde bir sonuç vermediği ve vermeyeceği görüşünde idim. Hatta, Meclis grubumuzun her kararda, her meselede oybirliği halinde bulunması zaten normal karşılanamazdı.

O dönemde Ulus’ta yayınlanan imzasız bir iktidar grubu karikatürü.

(DP Döneminde Siyasi Karikatür, Yasin Kayış, Libra)

Türk politika hayatının çok gergin bir safhadan geçtiği bir sırada alınacak tedbirler üzerinde tam bir mutabakat olabilir miydi, olmalı mıydı?

Tersine olarak, partinin içinde başka fikir ve görüşlerin de bulunduğunun kamuoyunca bilinmesinde fayda vardı.

Muhalefet, partimizi fikir serbestisinden yoksun gösterirken, bizim de her meselede oybirliği halinde bulunduğumuzu sun’i (yapay) olarak göstermemiz sakıncalı olmaz mıydı?”

Sait Bilgiç

DP’nin “milliyetçi” kanadının öncüsü.

Burçak’ın değerlendirmesi, tabii, yerindeydi. Ama 1960 yılının o günlerindeki DP Grubu’nda, “oy çokluğu”nu “oybirliği” haline getirmek gibi işlemler artık doğal hale gelmişti.

Buna sesini çıkaran olmuyordu. Olsa bile, sesini dinletebilmesi mümkün değildi.

Sarol’dan istenen şeref sözü

Demokrat Parti Grubu’nun 7 Nisan 1960 günkü toplantısında seçilen grup komisyonu 12 üyeden oluşmuştu. Başkanlığına Başbakan Menderes’in yakınlarından, 1956’da aldığı geçici ihraç cezasından sonra parti içi itibarını yeniden kazanan, ama hükümet dışında kalan Dr. Mükerrem Sarol seçilmişti.

Raportörlüğü, gazeteci Milletvekili Bahadır Dülger üstlenmişti.

Üyeler arasında DP’nin milliyetçi kanadından Sait Bilgiç, eski Kayseri Belediye Başkanı Osman Kavuncu gibi dönemin diğer ünlü milletvekilleri de vardı.

Mükerrem Sarol (Edirne)

“Müsterih olmanızı rica ederim.”

Grup komisyonu o günkü grup toplantısındaki görüşmelerin ışığında, “CHP’nin ve bir kısım basının faaliyetine karşı hangi tedbirlerin hazırlanacağına dair önerilerini bir rapor haline getirecek ve gruba sunacaktı. Öneriler hakkındaki son karar yeni bir grup toplantısında verilecekti.

Komisyon üyelerinin bazılarının, grubun 7 Nisan toplantısında oluşan havadan tedirgin oldukları, Dr. Mükerrem Sarol’un anılarından anlaşılıyor.

Sarol, grup komisyonunun başkanlığına seçilirken iki komisyon üyesinin (Osman Kavuncu ile onun gibi Kayseri Milletvekili olan Kâmil Gündeş’in) kendisinden bir talepte bulunduğunu yazıyor. Kavuncu ve Gündeş ona demişler ki:

“Sarol seni severiz, sayarız, tecrübene, zekâna güvenimiz vardır. Ağabeyimiz sayılırsın. Senden bir isteğimiz var:

Burada cereyan eden konuşmaları Menderes’e götürmeyeceksin. Ona bağlı olduğunu, onu canın kadar sevdiğini biliyoruz. Başkanımız olarak omuzunda taşıdığın sorumluluğu, Menderes’e beslediğin sevginin üstünde tutacaksın.

Hülasa, buradaki görüşmeleri ona söylemeyecek ve onun yapmak istediği telkinleri bize anlatmayacaksın. Şimdi senden başkanımız olarak bize şeref sözü vermeni istiyoruz.”

Dr. Mükerrem Sarol, anılarında ayrıntılarıyla anlattığına göre, bu isteği kabul etmiş. Grup komisyonu, çalışmalarına başlamış. Sarol, kendilerinin görevlendirildiği grup toplantısının tutanaklarını getirtip incelemiş.

Sonra grup komisyonu üyeleri görüşlerini açıklamış. Ancak o görüşler arasında, CHP’nin tutumuna olduğu gibi hükümetin bazı tutumlarına yönelik eleştiriler de varmış. O eleştirilerin bir kısmı –Sarol’un yaptığı özete göre– şu konulardaymış:

Celal Bayar (Cumhurbaşkanı)

Grup komisyon üyeleri “tahkikat”ın konusu olacak

iddiaları belirlerken biraz da “özeleştiri” yapmak

istiyorlardı ama, Bayar’dan Sarol’a bir davet geldi...

● Muhalefetin verdiği önergelerin bir türlü Meclis gündemine alınmaması.

● Vatan Cephesi ocaklarının radyolarda yayınlanması. (Bunun toplumda asabiyet yarattığı belirtilerek.)

● Kayseri’ye giden trenin durdurulması.

● Toplantı ve Gösteriler Kanunu’nun bazı idare amirlerinin kendi amaçlarına göre uygulanması. (Bunun kamu vicdanında tereddütler yarattığı belirtilerek.)

Köşk’ten gelen telefon

Sarol, anılarında kendisinin komisyondaki görüşmeleri komisyon dışına yansıtmama yolundaki sözünü tutmaya devam ederken, başkalarının bunun tersini yaptığını fark ettiğini anlatıyor. Şöyle:

“Birkaç kez Menderes, buluştuğumuzda komisyon çalışmalarını merak ettiğini, raporun memleketin siyasi yaşantısı açısından tarihi bir vesika olacağını belirterek bilgi istedi. Rejimi korumanın komisyon çalışmalarına bağlı bulunduğunu ilave etti.

Kendine, Meclis grubumuzun istekleri doğrultusunda çalışmalarımızı sürdürüyoruz demekle yetinmiş, ayrıntılarına değinmemiştim. Rapor hazırlanıncaya kadar kimseye bilgi vermeyeceğimize söz vermiştik. Buna rağmen teessür ile belirteyim ki, konuşmaların mahiyeti, günü gününe Başbakan’a hattâ Cumhurbaşkanı’na kadar ulaşmış. Görüşmeleri gizli tutmak mümkün olamamıştı.

Çalışmalar sürerken bir gün Köşk’ten telefon ettiler. Sayın Cumhurbaşkanı benim ve Osman Kavuncu’nun saat 16.00’da Köşk’te olmamızı emretmişlerdi, gönderilen bir araba, Kavuncu ile beni saatinde Cumhurbaşkanı’na ulaştırdı.”

Cumhurbaşkanlığı Köşkü’nde olanları da, Sarol şöyle anlatıyor:

“Bilinen selamlaşma merasiminden sonra ikimize Cumhurbaşkanı’nın karşısında yer gösterdiler, oturduk. Cumhurbaşkanı:

‘Ben partinin içişlerine karışmam, bugüne dek parti çalışmalarının hep dışında kaldım, ancak hükümetimin icraatını, başarısını, rahat çalışmasını daima düşünmüş takip etmişimdir. Sıkıntıya düşülmesini istemem.

Basının, muhalefetin son zamanlarda hükümeti nasıl bir baskı altında tuttuğunu, idareyi mefluç (felçli) hale getirmek için, nasıl her çareye başvurduklarını, memleketi nasıl karıştırdıklarını, vatandaşları nasıl iki düşman haline getirdiklerini görüyorsunuz. Meclis grubumuz bu konuların üstüne eğilerek çare bulmanız için sizi görevlendirmiş bulunmaktadır, bunu unutmayın.

Oysa duyduğuma göre siz hükümeti takviye edecek tedbirleri alma yerine, ona güvensizlik teşkil edecek fikirler, olaylar üzerinde durmuşsunuz.’

O sırada çaylar gelmişti. Servis yapılıncaya kadar Cumhurbaşkanı ihtiyaten sözlerini kestiler. Hizmetliler uzaklaşınca konuşmasını sürdürdü. Bu arada zor da olsa, Kavuncu ile göz göze geliyorduk, ikimiz de sıkıntı içinde idik.”

“Hükümeti koruyun, saldırıları cezalandırın”

Böylece, Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın Grup Komisyonu Başkanı ile Kavuncu’yu Köşk’e çağırmasının nedeni anlaşılmıştı. Bayar, komisyonda söylenen sözleri biliyordu ve bunlardan memnun değildi.

Sarol, hizmetliler ayrıldıktan sonra Bayar’ın, görüşmeyi Kavuncu’ya soru sorarak sürdürdüğünü şöyle anlatıyor:

“(Bayar) ‘Söyle bakalım Osman Bey, sen tecrübeli politika ve idare adamısın, Kayseri’de başarılı bir belediye reisliği yaptın. Devlet işlerini bilirsin, muhalefetin memleketi ne hale getirdiğini bir kısım gazetelerin, dergilerin, onlarla nasıl işbirliği yaptığını görüyorsun. Bakalım ne çare buldunuz, bu vadide arkadaşlarımızın neler düşündüğünü öğrenmek isterim’ dedi.

Kavuncu’nun yüzü gerilmişti, hatları keskinleşmiş, rengi kızarmıştı, mütebessim bir eda ile:

‘Beyefendi komisyonumuzun başkanı Mükerrem Bey’dir, izin verirseniz bu sorularınızı o cevaplandırsın’ dedi ve sustu.

Allah bilir ya çok zor durumda kalmıştım, ne demem lazım geldiğini iyice kestiremedim. Her halü kârda zülf-i yâra dokunmamam gerekiyordu. Kendilerine:

‘Beyefendi çalışmalarımız sürüyor, komisyonumuz grupta arkadaşlarımızın sergiledikleri düşünceleri kendine rehber aldı. Biz memleketin içinde çırpındığı, gittikçe felaket halini alan olayları incelerken, kendi eksiklerimizi, kusurlarımızı da araştırdık. Hükümetimizin icraatı, üzerinde de uzun uzun durduk.’ ”

Sarol, bu görüşten sonra, komisyonda hükümete yönelen eleştirileri de özetlemiş...

“Ama” demiş, “hepimiz partimize sınırsız sevgilerle bağlıyız. Hükümet bizim hükümetimizdir. İnsan takati üzerinde harcadığı çabaları yakından görüyoruz. Buna rağmen kendimize ait kusurları belirtmeye mecburuz. Müsterih olmanızı rica ederim.”

Cumhurbaşkanı’nın buna cevabı ve görüşmenin bitişi şöyle olmuş. Sarol anlatıyor:

“ ‘Her şeyden önce hükümetimizi korumaya, tecavüzleri, saldırıları cezalandırmaya mecbursunuz. Ülkeyi ateşe vermek isteyenlere seyirci kalamazsınız. Elde olmayan birtakım küçük kusurları bu önemli mevzularla karıştırmayın’ dediler. Kalktılar, bize de kalkmak düştü. Araba bizi Meclis’e götürünceye kadar Kavuncu ile konuşmadık.”

Menderes’in beklentisi de aynı

Sarol’un anlattıkları, Celal Bayar’ın CHP’ye açılacak tahkikatın ön raporunu hazırlayacak olan (başlangıçta da gizli ve tesirden uzak çalışmaya niyet etmiş bulunan) grup komisyonundan beklentisinin özetiydi. Daha doğrusu, o komisyonun başkanı ile bir üyesine verdiği “talimat”tı.

(Bayar, anayasaya göre resmen “tarafsız ve yetkisi sınırlı Cumhurbaşkanı”ydı. Ama “fiilen” nelerle meşgul olduğunu kimseden gizlemiyordu. Söyleyeceğini, dolaylı yoldan anlatmaya da gerek görmüyordu. Her şeyi açık açık söylüyordu.)

Tabii, bu görüşmeden Sarol hesabına da bir sonuç çıkıyordu: Celal Bayar; onun komisyon başkanlığından memnun değildi.

Sarol bu memnuniyetsizliğin sadece Cumhurbaşkanı Bayar’da değil, Başbakan Menderes’te de var olduğunu, Menderes’in kendisinden işitecekti.

Başbakan, köşkteki görüşmeden sonra, günlerden birinde Sarol’la çiftlik civarında bir yürüyüş yapmış ve ona şunları söylemişti. Sarol anlatıyor:

“(Menderes) ‘Doktorum, bıraksaydın da, Cumhurbaşkanı’nın sorusuna Osman Kavuncu devam etseydi (cevap verseydi)... Neden sen durup dururken bir sürü yükü üstleniyorsun?’ dedi. Sonra birden bana dönerek:

‘Doktorum kusura bakma, düşündüklerimi olduğu gibi söylemek isterim. Son zamanlarda sende garip bir değişme var. Yaptıklarımıza eskisi gibi inançlı görünmüyorsun. Uzun süre hizmetlerin dışında kalmak, seni kuruntulu ve biraz da hadiselere karşı septik yapmış. Bunca beraberliğimize rağmen gurbette yaşar gibisin...’ ”

Demokrat Parti Grubu’nun Dr. Mükerrem Sarol başkanlığındaki ön komisyonu, çalışmalarını bu hava içinde sürdürdü. Şu da görülüyordu: Bayar’ın ve Menderes’in telkinleri, sadece Sarol’a değil, öteki üyelere de, ya doğrudan doğruya ya da dolaylı olarak iletilmişti.

Sonuçta, grup toplantısına sunulacak raporu Bahadır Dülger yazdı. Ötekiler imzaladı.

CHP’yi Divan-ı Harbe mi vermeli, Halk Mahkemesi’ne mi?

Raporun grupta okunup görüşüleceği gün, 12 Nisan 1960 günüydü. Grup toplantısı kalabalıktı. Katılanlar arasında sertlik taraftarlarının yanında o gelişmelerden tedirgin olanlar da vardı.

Bahadır Dülger (Gaziantep)

Raporunu okudu: “Tahkikat açılmalı.”

Hamdi Ongun (Isparta)

“CHP kapatılsın, ama yetmez.”

Oturum açıldı. Raporu Bahadır Dülger okudu. İçeriği, Bayar’ın görüşlerine uygundu. Muhalefeti ve “bir kısım basın”ı daha önce grupta belirtilen iddialarla suçluyordu. Çare, TBMM’nin işe el koyması ve 15 üyeli bir Tahkikat Encümeni kurmasıydı.

Raporun okunmasından sonra konuşan hatiplerin çoğu, rapordaki üsluba paralel görüşler öne sürdüler. Bazıları daha da sertti. Biri, bir önceki grup toplantısında kabul edilen önerinin imzacısı Aydın Milletvekili Dr. Necati Çelim’di. Grup komisyonunun teklifindeki Tahkikat Encümeni’nin yanında “hususi mahkemeler” kurulmasının da şart olduğunu söylüyordu.

Çelim, Cumhuriyet Halk Partisi’ni bir “fesat kumpanyası” diye tanımlayarak şunları söyledi:

“İsmet Paşa memleket içerisinde durmadan bir fesat kumpanyası kurdu. Gün geçmiyor ki, Türk milletinin kaderiyle oynamasınlar. Biz, samimiyetimiz, iyi kalpliliğimiz ve demokrasiye aşkımız ve inancımızla sabırla bekledik. Fakat inanıyorum ki, bir gün Halk Partisi tasavvurlarında muvaffak olursa, Türkiye’de demokrasi asılarca geri gidecek. Bunun suçlusu da onlar olmayacak, iktidarı elinde tutmakta olan biz olacağız. Bu münasebetle, vatan ve millet sevgisinin ifasını zaruri kılacağı bir karar alacağız. (...) Bir taraftan tahkikat yapılırken, buna ait komisyonun yanı başında vazife selahiyetleri istimal edecek olan teşekkül, bir divan-ı harp mahkemesi mi olur, alelâde bir mahkeme mi olur, bir divan mı, bir halk mahkemesi, bir ............ (tutanaktaki kelime silik, okunamadı) mahkemesi, ne olursa, elinin altında hazır bulunmalı. Muhalefet buna itiraz ettiği takdirde, suçluluğunu beyan ve itiraf etmiş olacaktır.”

Konuşmalar bir süre o çizgide devam etti. CHP’ye karşı “Harp Divan”ı veya “halk mahkemesi” gibi özel mahkemeler kurulmaya kadar ne kadar yeni önlem akla gelebildiyse hepsi önerildi. Ama söz sırası gelip kürsüye çıkan bir hatip, bu gidişi değiştirdi. Yaptığı konuşma o zamana kadar oluşmuş olan politikaya karşı bir direniş hareketi gibiydi.

DP’den alışılmadık bir öneri: “Tahkikat açılacaksa iktidara da açılmalı”

Hatip Erzurum Milletvekili Şevki Erker’di. Bir önceki grup toplantısında kabul edilen önergeye ret oyu veren yedi milletvekilinden biriydi. Teknik Üniversite mezunu bir mühendisti. Yaşı 50 civarındaydı.

Ülkenin büyük bir tehlike içinde olduğunu o da kabul ediyordu. Ama bu tehlikenin sorumluluğunu sadece muhalefete yüklemenin doğru olmadığını düşünüyordu. Buna şöyle bir teşhis koyuyordu:

“Bu tehlike, ülkenin iki cephe halinde bölünmeye doğru götürülmesindedir.”

Erker, bu cepheleşmenin nedenleri araştırılacaksa, o araştırmanın iki tarafı da kapsamasını istiyordu. İçinde bulunduğu Demokrat Parti Grubu’nu, ayrıca kendi içinde özeleştiri yapmamakla eleştiriyordu. Kayseri olayları ve radyonun yayınları için de hükümeti hatalı buluyordu. Özetle şunları söylüyordu:

● “İktidar, İnönü’ye ‘Kayseri yolunda dur’ emrini kanunsuz verdiği için (o emir) tatbik edilmemiş ve yere düşmüştür. Bu emri veren mes’uldür.

● Radyonun ve bizi tutan gazetelerin neşriyatını bir yanda tutup sadece muhalefeti tutan basını ceza tehdidi altında takip etmek bizzat adalete uygun düşmez.

● Gösteri yürüyüşleri kanunu da tek taraflı uygulanmaktadır.

● İspat hakkını kabul etmiyoruz, etmezsek kulak gazeteleri üreyecektir.

● Eğer bir Meclis tahkikatı açacaksak, o tahkikat, taraf gözetmeden, iktidar ve muhalefet ayırmadan hükümeti ve bütün müesseseleri içine almalıdır; tahkikat konusu, kanunsuz hareketler ve kanunsuz tasarruflar olmalıdır.”

Bu sözler, DP Grubu’nun 1960 yılındaki toplantılarında nadir işitilen sözlerdendi. Bir önceki 7 Nisan toplantısında Zeki Erataman’ın söylediklerinden çok daha “direkt”ti.

“Sen mi yazdın? Yemin et...”

Başbakan Adnan Menderes, buna hemen cevap vermek istedi. Kürsüye çıktı ve ilk söz olarak Erker’in bu konuşmayı bizzat yazmış olamayacağını söyledi.

Erker buna itiraz edince, onu yemine davet etti. Erker de, ayağa kalkıp Başbakan’ın istediği yemini etti ve hakkındaki “kendisi yazmamıştır” iddiasını şiddetle reddetti.

Başbakan’ın Şevki Erker’i yerine davet etmesi ve onun buna verdiği cevabı, DP grubunun –basına kapalı– toplantısının tutanaklarında şöyle yer alıyor:

“BAŞVEKİL ADNAN MENDERES (İstanbul) – Muhterem arkadaşlar, arkadaşlarımızın söylediklerini, bize müteveccih olan ve bizi suçlandırma mahiyetinde olan bütün sözlerini şiddetle kendisine iade etmek mecburiyetindeyim.

Muhterem arkadaşlar, bir fikrim daha var, bunu yalnız kendisi yazmamıştır, evet kendisi yazmamıştır.

ŞEVKİ ERKER (Erzurum) – Kendim yazdım.

BAŞVEKİL ADNAN MENDERES (Devamla) – Yemin etsin...

ŞEVKİ ERKER (Erzurum) – Namusum ve şerefim üzerine yemin ediyorum ve bu şekilde hareketleri şiddetle takbih (kınar) ve reddederim.

BAŞVEKİL ADNAN MENDERES (Devamla) – Neyi takbih ediyorsunuz?..

ŞEVKİ ERKER (Erzurum) – Başkalarından mülhem (esinlenmiş) olduğumu söylediğinizi...

NUSRET KİRİŞÇİOĞLU (Sakarya) – Tahteşşuurunuzda (bilinçaltınızda) var...

ŞEVKİ ERKER (Erzurum) – Maşşallah, maşallah...

HALİL TURGUT (Diyarbakır) – Yemin etti ki böyle bir şey yoktur.

ADNAN MENDERES (Devamla) – Şimdi bundan evvelki, bu toplantımıza medar (sebep) olan, esas olan kararımız, bundan evvelki toplantımızın mahiyet ve hüviyeti ne idi? Bu arkadaşımızın konuştuğu nelerdir?

Arkadaşımızın tegafül ettiği (anlamadığı veya anlamazlıktan geldiği) nokta yalnız bu değildir. On senelik hâdiseleri zihninin ve ruhunun menşurundan (prizmasından, süzgecinden) geçirirken fena halde tehlikeli surette bir dalalete sapmış olduğunu hadiselerin açıkça gösterdiğini ifade etmekle elem duymaktayım. Arkadaşımın hâdiseleri zamanında kıymetlendirmemiş, hiçbir hadiseyi kıymetlendirememiş, bu on seneyi yaşamamış ve sadece bugün zembille semavattan (göklerden) bu kürsüye gelmiş gibi konuşmaktadır. Nasıl bir haleti ruhiyenin (psikolojik durumun) kendisini bu dalalete düşürdüğünü anlamaya imkân yoktur.”

“Sen demokrasiyi bırak, seçim çevrene bak”

Başbakan, konuşmasına, Erker’i partiye zarar vermekle suçlayarak devam etti. Erker’in sözlerini “elfaz-ı bîmana” (anlamsız laflar) diye niteledi. “DP’lilerin kendi kendilerini de eleştirmesi” talebinin yersiz olduğunu anlattı. Şöyle dedi:

“Biz ne zaman işleri düzeltecek olsak, basit bir mantıkla karşımıza çıkarlar. Tedbir alalım dediğimizde, bu tedbiri kendimiz hakkında alalım derler. Asıl kabahatli olarak kendimizi gösterirler...

Türk milleti sizin böyle konuştuğunuzu bilse size iyi not vermez. Millet yarınının emniyet altına alınmasını ister, istiklalinin müdafaa altına alınmasını ister.

Sahte ve soysuz demokrasi edebiyatıyla hakikatleri bir tarafa bırakmak, bizim için mümkün değildir. Bize, bizden ileri bir demokrat edasıyla ders vermeye kalkma...”

Başbakan, Şevki Erker’in söylediklerinin CHP’nin görüşleri gibi olduğunu da ima etti. “İsmet Paşa’ya, Günaltay’a, Feyzioğlu’na yazdırsanız, ancak Şevki beyinki kadar olabilirdi” dedi. Ve Erker’e, onun seçim çevresi olan ilden söz ederek şu soruyu sordu:

“Bu sefer Erzurum’u teşrif ettiniz mi? Size ne söylediler? Yol mu, su mu, hizmet mi istediler, yoksa bu fikirleri mi?”

Başbakan’ın bu sorusu, “yol, su, hizmet” gibi kavramlar ile demokrasinin gereği olan “fikirler”i birbirinin zıddıymış gibi gören siyaset anlayışının özetiydi:

“Sen demokrasiyi bırak, seçim çevrene yol, su, hizmet götürmeye bak...”

Sanki, ikisinden birini düşünmek ötekini düşünmeye engelmiş gibi... Halka hizmet götürmek için, demokrasinin gereklerini rafa kaldırmak mübahmış gibi... Eğer demokrasinin gerekleri yerine getirilirse, halka hizmet götürülemezmiş gibi...

Bu anlayış, ülkemizde demokrasinin başına gelen tehlikelerin en önemli nedenlerinden biriydi. Demokrasi tarihimizde daha sonraları da kendini gösterecekti. 1950-60 döneminin demokrasi tecrübesizliği içindeki iktidar partisine musallat olmakla kalmayacaktı. Yarım yüzyıl sonra bile, iktidar partisi siyasetlerinin temeli haline gelebilecekti.

Kapatmak yetmez, CHP’li siyasetçilere 10 yıl yasak da gerekir

Demokrat Parti Grubu’nun 12 Nisan tarihli toplantısının son sözlerinden birini, “CHP’nin cezalandırılması” isteğinin en hararetli yandaşlarından biri söyledi: Isparta Milletvekili Hamdi Ongun...

Hukuk öğrenimi görmüş, kıdemli bir milletvekiliydi... Başlatılacak olan “tahkikat”la ilgili olarak şu görüşünü vurguladı:

“Halk Partisi’ni sadece kapatmak kafi değildir. Bu partinin illerde ve ilçelerde ileri gelenlerini tespit edip onları hiç olmazsa 10 yıl siyasi hayattan men etmek gerekir.”

Böylece, DP Grubu’ndaki “Tahkikat Encümeni” kurmakla ilgili görüşmelerinin sonuna gelindi. Encümenin kurulması için el kaldırılarak yapılan o oylamada da gene yedi DP’li milletvekilinin karara muhalif oy verdiği, Rıfkı Salim Burçak’ın anılarında yazılıdır.

Resmi oylama sonucu ise, ertesi günkü grup başkanlığı bildirisinde, gene “...İttifakla karar verilmiştir” diye açıklandı.

Grup Başkanlığı’nın bildirisi, ertesi günkü gazetelerin manşetlerinde yayınlandı. Sonra da girişimin Meclis’teki aşamasına geçildi.

“Menderes Rusya’ya gidecek” haberi...

Gazetelerin birinci sayfalarındaki haberlerden biri de Menderes’in Rusya’ya –o zamanki adıyla Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği’ne– resmi bir ziyaret yapacağı haberinin yankılarıyla ilgiliydi.

O geziyle ilgili açıklama, bir gece önce bir Türk-Rus ortak bildirisi olarak yapılmıştı ve Amerika’daki diplomatik çevreleri heyecanlandırmıştı.

Zaman Soğuk Savaş dönemiydi ve NATO ülkesi Türkiye böyle bir adımı ilk defa atıyordu:

Haberlere göre, Menderes, Moskova’ya muhtemelen Temmuz ayı içinde gidebilirdi.

O gezi gerçekleşmeyecekti ama, 27 Mayıs’tan sonraki “ihtilal nedenleri” üzerine yapılan yorumlarda yer alacaktı. Bunun, başta ABD olmak üzere, NATO ülkelerinde “Türkiye’nin dış politikası değişiyor mu?” sorularının sorulmasına yol açtığı öne sürülecekti. ABD’nin müdahaleyi sessizlikle karşılamasının nedenlerinden birinin bu olduğu yorumları yapılacaktı.

“Tahkikat”ın “suçlu”ları: CHP ve “Bir kısım basın”

DP Grubu’ndaki bu görüşmelerin ışığında, Meclis’te görüşülecek Tahkikat Encümeni önergesini hazırlama görevi, grup yönetimine verilmişti. Grubun bir gün önce görevine başlayan yeni başkanı, Bursa milletvekili Mazlum Kayalar’dı. Hukukçuydu, hâkimlik ve savcılık yapmıştı. 50 yaşındaydı.

O ve grubun –55 yaşındaki– kıdemli başkan vekili Denizli Milletvekili Doktor (tıp doktoru) Baha Akşit bir araya geldiler. Ülkenin siyasi hayatında çok büyük sarsıntılara neden olan ünlü önergeyi, grup komisyonu üyeleri ve Başbakan’ın katkısıyla hazırladılar. İmzaladılar. 15 Nisan 1960 günü Meclis Başkanlığı’na verdiler.

Mazlum Kayalar (Bursa)

DP Grubu Başkanı

Dr. Baha Akşit (Denizli)

DP Grubu Başkan Vekili

Önergede iki kurum açıkça “suçlu” ilan ediliyordu.

Biri CHP’ydi, öteki “bir kısım basın...”

Sadece “basın” sözcüğü kullanılırsa bunun içine, sayıca çoğunlukta olan DP yanlısı gazeteler de girerdi. Onların o kapsamın dışında tutulması istenmişti. “Bir kısım basın” sözü o yüzden kullanılmıştı.

Basının o sözle kastedilen kısmı belliydi: Bizim Ulus da dahil, muhalefet partilerinin sözcüsü olan birkaç gazete ile, Milliyet, Cumhuriyet, Vatan gibi tarafsız kalma iddiasını sürdürmeye çalışan birkaç büyük gazete ve iktidarı eleştiren iki ünlü siyasi dergi AKİS ve KİM... Tabii, başta İzmir ve Adana olmak üzere yurdun çeşitli yerlerinde çıkan muhalefet eğilimli yerel gazete ve dergiler de “hedef”ler arasındaydı ama, “büyük”lerin muhalefetini ortadan kaldırdıktan sonra, onları yola getirmek çok daha kolaydı.

Bu tahkikat hareketi içinde bunlardan bir kısmı “bertaraf” edilir, geri kalan kısmı yola gelirse, basının tümü, istenilen hale gelmiş olacaktı.

Bugün “medya” denilen kavramın altına, o gün gazete ve dergilerden başka sadece radyo giriyordu. O zaten hükümetin tekeli altındaydı. İktidarın yayın organı halindeydi. Tahkikat hedefine varırsa, zamanın “medya”sı da, “siyaset”e paralel olarak “dikensiz gül bahçesi” haline gelecekti.

Önergede, CHP’ye yönelen genel suçlamanın özeti şuydu:

● “Türk milleti, birbirini takip eden iki büyük seçimde Demokrat Parti’yi iktidarda bırakmak kararında ısrar ettiğini” göstermişti.

● CHP’liler “tek parti düzeninin temelleri”ydi. Zihniyetlerini ve fikirlerini ne kadar değiştirmiş görünürlerse görünsünler, Türk milleti, “kaderini tek parti nizamının mümesillerine teslim düşüncesinde olmadığını tezahür ettirmiş”ti (göstermişti).

● “Bu tezahür karşısında, tarihen tasfiye edildiklerini bir türlü idrak edemeyen devr-i sabık (eski devir) adamları, başında ve içinde bulundukları siyasi teşekkülü, Türk milletinin meşru iktidarını, gayr-i meşru ve gayr-i kanuni yollarla devirmek fikrine dayanan bir mücadeleye sevk etmeye çalışmışlar”dı.

Basın “aldatıyor”, “tahrif ediyor”, “emniyeti sarsıyor”

“Bir kısım basın” hakkındaki genel suçlama da şöyle ifade ediliyordu:

“Bir kısım basın bu gayr-i meşru gayenin tahakkuku (yasadışı amacın gerçekleşmesi) uğrunda CHP ile işbirliği halinde bulunuyor. Bu basın umumi efkârı aldatıyor. Hadiseleri tahrif ediyor. Her türlü yıkıcı faaliyetleri teşvik eden yazılara sinesinde yer veriyor. Mücrimlerin müdafaasını uhdesine alarak (cürüm işleyenlerin savunmasını üstlenerek) cemiyetin temellerini sarsıyor.”

Peki neydi bu iddiaların somut dayanakları?..

Önergede, Gaziantep, Zile, Uşak, İstanbul, Yeşilhisar olaylarından bahsediliyordu. Bu olaylar, “devletin emniyetini birinci derecede tehdit eden, Türk milletinin itibar ve şerefine karşı da birer tecavüz mahiyetinde olan hadiseler” diye nitelendiriliyordu.

Bunların sorumluluğu CHP’nin üstüne yükleniyordu.

Basının da, bu hadiseleri kamuoyuna, “hürriyet ve demokrasi mücadelesinin şerefli bir sayfası” diye yansıttığı, olayların “tertipçilerini de birer kahraman gibi takdim ettiği” öne sürülüyordu...

Gazeteciler, tabii, bu önergenin metnini, Anadolu Ajansı’ndan geçer geçmez, satır satır okumuşlar ve hayretler içinde kalmışlardı. Sözü edilen Gaziantep, Zile, Uşak, İstanbul, Yeşilhisar olaylarında, CHP’liler, olayların mağdurları arasındaydı.

Somut iddia olarak sadece, 1957 seçiminden sonraki Gaziantep olaylarında bazı parti mensuplarının olay çıkardıkları öne sürülmüştü. Cemil Sait Barlas, Ali İhsan Göğüş gibi CHP’li milletvekili adayları dahil, bazıları tutuklanmıştı. Ama cezaevinde bazısı iki, bazısı beş ay kadar kaldıktan sonra tahliye edilmişler, sonra da beraat etmişlerdi. Hâkimlerin (hem de 1954 yılından beri adli teminatı kalmamış olan hâkimlerin) beraat ettirdiği insanlar, Tahkikat Encümeni metninde hâlâ “suçlu” sayılıyordu.

Uşak’ta CHP Genel Başkanı İnönü’ye saldırılar olmuş, İnönü, başına isabet eden taşla yaralanmıştı. Taş atanlar ve saldırıda bulunanların CHP’li olmadığı, CHP’li “bir kısım basın”ın da olayı anlatmaktan başka bir şey yapmadığı belliydi.

İstanbul’da Topkapı’da İnönü’nün DP’li gruplarca yolu kesilmiş, arabasının camları kırılmıştı. İnönü’ye saldırılar, orada bulunanlar tarafından güçlükle önlenmişti.

Yeşilhisar olayı üzerine Kayseri’ye giden İnönü’nün bindiği tren durdurulmuş, saatlerce bekletilmişti. İnönü’nün Yeşilhisar’a gitmesi de, yolu askeri birliklerce kesilerek önlenmişti.

Tahkikat Encümeni önergesinde adı geçen olayların hiçbirinde CHP’lileri suçlayacak somut bir iddia yoktu. (Olsaydı zaten savcılar çoktan harekete geçirilmiş, soruşturmalar açılmış olurdu.) İnönü’nün gezilerine katılan birçok gazeteci vardı. Hiçbirinin öyle bir iddiadan haberi yoktu. Ama Tahkikat Encümeni önergesi, bunlardan söz ederek, CHP’yi ve “bir kısım basın”ı, “olayların suçlusu” olarak gösteriyordu.

Bir kısım basının olayları “demokrasi mücadelesinin şerefli sayfası” gibi, suçluları da “birer kahraman” gibi gösterdiği iddiasına gelince, bunun da aslı astarı yoktu. (Zaten aslı astarı olsa, birkaç örneği, önergeye de yerleştirilirdi.)

Kim, ne, nerede, ne zaman, niçin, nasıl?..

Önergede CHP hakkında somut olarak yer alan diğer iddialara gelince... Bunlar grup toplantısında –gene dayanaksız olarak– ortaya atılan rivayetlerin tekrarından ibaretti. Şöyle:

● “Memurlar, mahkemeler ve hâkimler, baskı ve tehdit altında, kanunların amir hükümlerini yerine getirmekten alıkonulmak isteniyor.

● Orduyu siyasete karıştırmak, ordu kuvvetlerini emir ve kanun dinlemez bir hale getirmek için gayretler sarfolunuyor.

● Memleketimizde vazifeli bulunan Amerikan kuvvetlerinin ırzlara ve namuslara tasaddi etmekte oldukları iftirası, yaygın bir suretle işleniyor.

● Türk-Amerikan dostluğunun sarsılmasına, dolayısıyla NATO camiasında mevcut vahdetin (birliğin) bozulmasına çalışılıyor.

● Bizim Radyo’yu CHP, kendisininmiş gibi gösteriyor.

● Sabıkalılardan müteşekkil silahlı siyaset çeteleri hazırlanıyor.

● Hücre usulüyle çalışan kollar kuruluyor...” vesaire.

Kim, ne, nerede, ne zaman, niçin, nasıl?..

Önergede bu soruların hiçbirinin yanıtı yoktu. Ama o iddialar vardı.

Ve bu iddialar, bir “iktidar grubu”nun içinden çıkıyordu. Eğer bunlar ciddiyse, o iktidarın yönettiği devletin istihbarat teşkilatı, polisi, savcısı yok muydu?

O istihbarat teşkilatı, polisler, savcılar, iddiaların –hiç olmazsa– bir kısmının faillerini, en azından şüphelilerini ortaya çıkarıp, haklarında soruşturma açtıramaz mıydı?

Önergenin ifadesine göre, o iddialar kanıtsız, karinesiz de olsa “gerçek” sayılıyordu. Tahkikat da, o gerçeğin onaylanması için açılmış bulunuyordu.

Şu cümleye bakın:

“Yukarıda sayılan hususlar (yani, “kim”i, “ne”si, “nerede”si belli olmayan hususlar), CHP’nin siyasi mücadelede, meşruiyet (yasallık) hudutlarını fazlasıyla aşmış olduğunu tespit etmektedir.”

Evet, “tespit” edilmiş, CHP’nin “meşruiyet” hudutlarını “fazlasıyla aşmış” olduğu... Yani fazlasıyla “gayrimeşru” (yasadışı) bir örgüt olduğu...

Ve bu gayrimeşruluğa karşı bir şeyler yapılamamış. Çünkü, “hadiseler Türkiye’de mer’i (yürürlükteki) kanunların ve suçları takip ve tecziye etmekle (cezalandırmakla) mükellef müessese ve kuruluşların bu fenalıkları önleyemediği” kanaatini veriyormuş.

“... Bu yüzden Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin vaziyete el koyması zaruri ve lüzumlu” görülüyormuş.

Peki, ne yapacak “vaziyete el koyması”ndan sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi?

Önergenin mantığına göre, ne yapacağı belli:

Türkiye Büyük Millet Meclisi, yani, o Meclis’in çoğunluktaki iktidar partisi, ana muhalefet partisinin işini bitirecek...

Bunun başka türlü anlaşılması mümkün mü? Karar verilmiş. “Gayrimeşru” bir parti var ortada... Tahkikat Komisyonu işini bitirince, onun da işini bitirecek.

Nasıl bitirecek?..

Bu bölümün başında belirttim, bu zor bir iş değil o zamanlar.

Yoğun bir suçlama kampanyasından sonra o kararı alabilecek Sulh Ceza Mahkemesi bulunabiliyor parti kapatmak için. (Savcısı da kısa bir süre sonra Demokrat Parti’den milletvekili, sonra da bakan olabiliyor. Ama diyelim ki, öyle bir hâkim bulmakta güçlük çıktı... O güçlüğü de yeni kanunlar çıkararak aşma yollarını bulabilir Demokrat Parti iktidarı... Grup toplantısındaki hatiplerinin hatırlattıkları “Takrir-i Sükûn” dönemindeki gibi...

“Gerçek” belli, sıra “ceza”da...

Önergeyi ilk okuduğum sıradaki kendi duygularımı da yazayım. Ben de diğer gazeteci arkadaşlarım gibi hayretler içinde kalmıştım. Siyasal Bilgiler’de derslerimizin büyük bölümü hukuk dersleriydi. Böyle bir “tahkikat takriri” yani “soruşturma önergesi” nasıl yazılabilir ve savunulabilir diye düşünmüştüm. Hem de büyük bir kısmı hukukçulardı bunu savunanların...

Soruşturmanın Meclis’teki bir siyasi parti kadrosu tarafından, rakibi olan siyasi parti için istenmesi, soruşturmayı isteyenlerle soruşturmayı yapacak ve karar verecek olanların aynı olması gibi acayiplikler, ne hukuka sığardı, ne mantığa...

Soruşturma denilen işle varılmak istenen sonuç gerçeğin ortaya çıkmasıdır. Burada ise, gerçeğin ne olduğuna iktidar yönetimi daha önce karar vermişti. Soruşturma, o “gerçeğin” “Meclis kararı” haline getirilmesi için talep ediliyordu.

Bunu aklım almamıştı. Tabii, bunu, sadece benim aklım değil, başka pek çok kimsenin aklı almamıştı...

Önergenin sonuç bölümünü buraya da alayım ki, hiçbir ciddi demokraside benzeri görülmemiş olan bu talebin ne olduğunu, bilenler bir kere daha hatırlasın, bilmeyenler de görsün. Yarım yüzyıl önceki siyaset hayatımızda yaşadığımız olayların niteliği daha iyi anlaşılsın...

“İsnat, tahrik, komünistlik, gayrimeşruluk”

Önergede, yukarıda özetlediğimiz iddialar sıralandıktan sonra, sonuç olarak şöyle deniliyordu:

“CHP’nin,

A) Meşru iktidarımızı, alelûmum devlet vazifelerini, Türk kadınlarını, dost ve müttefiklerimizi en iğrenç isnatlarla kötüleme usulleri de dahil olmak üzere, çeşitli gayrimeşru ve kanun dışı yollarla, halkı kanunları ihlâle, kanuni tedbirlere karşı mukavemete, hükümete, idari ve adli mercilere karşı galeyana ve fiili tecavüzlere teşvik ve tahrik etmek,

B) Müsait telâkki ettikleri mahallerde kendi partilerine mensup bazı şahısları silahlandırmak suretiyle, iktidar partisinin mensup ve taraftarları aleyhine münferit (tek tek) veya toplu şekilde baskı yapmaya ve suç işlemeye teşvik suretiyle, memlekette kanlı kardeş kavgalarına müncer olan (yol açan) tertiplere başvurmak,

C) Orduyu siyasete karıştırmak teşebbüsleri de dahil olmak üzere, memleketin emniyet ve asayişini korumakla vazifeli olanları çeşitli propaganda, baskı ve vaatler yoluyla vazifelerini ifadan alıkoymaya cüret ve teşebbüs etmek,

Ç) ‘Bizim Radyo’ namındaki komünist radyosunu Halk Partisine ait bir radyo olarak göstermek suretiyle, halkı bu yayınları dinlemeye sevk etmek ve umumi efkârı bu vahim neşriyatın zararlı tesirlerine mâruz bırakmak,

D) Bütün bu kanun dışı faaliyetlerini umumi efkâra karşı haklı gösterebilmek için T.B.M. Meclisi’nin, onun itimadına mazhar hükümetin meşruiyetinden halkı şüpheye düşürecek ve bundan da ileri olarak, gelecek seçimlerin de meşruiyetini şimdiden muallel (sakat) imiş gibi göstererek kurulmuş ve kurulacak iktidarlar aleyhine vatandaşları gayrimeşru yollarla tahrik etmek suretiyle, itimatsızlığa ve huzursuzluğa sevk etmek,

E) Hücre teşkilatı ile işleyen gizli kollar kurmaya çalışarak, yukarıda mâruz (arz edilen) faaliyetleri daha müessir bir hale getirmek, suretleriyle giriştiği yıkıcı, kanun dışı ve gayrimeşru faaliyetleriyle;

F) Aynı gayelerle ve neşir yolu ile faaliyette bulunarak, Cumhuriyetimizin ve genç demokrasimizin fikri ve manevi temellerini tahrip eden, devletin ve cemiyetin ana müesseselerini şantaj, baskı ve tehdit suretiyle işlemez bir hale getirmek, hakikatleri tahrif etmek yalan neşriyatta bulunmak suretiyle memleketin siyasi, iktisadi, mali, içtimai hayatını tehlikeye mâruz bırakan BİR KISIM BASININ; bünyesini; çalışma tarz ve metotlarını ve kanunlar muvacehesindeki (karşısındaki) tutumunu ve bu kanunları işlemez hale getirmek hususundaki gayrimeşru faaliyetlerinin ve yukarıdan beri tafsilatı ile arz edilen ahvalin (durumların) önlenmesini gayrimümkün kılmakta olan sebeplerin mahiyetini tetkik ederek elde edeceği neticeleri T.B.M. Meclisi’ne bildirmek üzere, Dahili Nizamname’nin 177’inci maddesi hükümlerine göre 15 kişilik bir Tahkikat Encümeni kurulmasını...”

Önergenin bu yayınladığımız bölümü, “CHP’nin” sözcüğüyle başlayıp A, B, C... gibi harflerle belirlenen paragraflar halinde yazılmıştı ama, bunlar tek bir cümlenin parçalarıydı. Ve o tek cümle burada da bitmiyordu. Bundan sonrasında komisyona verilmesi gerekli görülen yetkiler sıralanıyordu. O yetki talepleri şunlardı:

● “... bu encümenin Türkiye Büyük Millet Meclisi’nden veya adli mercilerinden ayrıca karar istihsaline çalınmasına lüzum olmaksızın, dahili nizamnamenin (içtüzüğün) 16’ncı babında yer almış olan bütün selahiyetlerle teçhiz olunması (yetkilerle donatılması)... (Yazarın notu: O yetkiler, şüphelilerin yakalanmasının, evlerinin ve işyerlerinin aranması, sorguya çekilmesi dahil, polise ve adliyeye verilmiş olan belirli yetkilerdi...)

● ... tahkikatın selametle cereyanını temin bakımından ve tahkikatın devamı müddetine maksur ve münhasır (süresiyle sınırlı) olmak üzere;

● TÜRKİYE’DEKİ HER TÜRLÜ SİYASİ FAALİYETİ DURDURMA” kararı da dahil olmak üzere, LÜZUMLU GÖRECEĞİ BİLCÜMLE (bütün) TEDBİR VE KARARLARI DA İTTİHAZ ETMEYE (almaya) VE İCABINDA MECLİS DIŞINDA DA FAALİYETTE BULUNMAYA YETKİLİ KILINMASI...

Önergede bunlar ve benzeri ifadeler hep o “tek cümle” içinde sıralanıyor ve o tek cümle, o sıralama bittikten sonra “ARZ VE TEKLİF EDERİZ” diye tamamlanıyordu.

“Lüzumlu göreceği bilcümle tedbir...”

Önergede, encümenin çalışma süresiyle ilgili talep de yer alıyordu. O sürenin üç ay olması öngörülmüştü. Süre içtüzüğe göre uzatılabilirdi.

Önergede istenilen yetkiler, demokrasiyle ilgisi olmayan yetkilerdi. Biri, “her türlü siyasi faaliyeti durdurma” yetkisiydi... Ama bununla da yetinilmemişti. Encümenin Meclis’in içinde ve dışında faaliyette bulunarak “lüzumlu göreceği bilcümle tedbir ve kararları alma” diye bir yetkiyle de donatılması istenmişti.

Bu, akla gelen gelmeyen her şeyin kapsamına girebileceği bir yetkiydi ki, devletin hiçbir organında yoktu.

Gerçi bütün bu yetkilerin “tahkikatın müddeti” içinde kullanılacağı belirtilmişti. Ama tahkikat süresi olarak belirtilen üç aylık süre, hem kısa bir süre değildi, hem de Meclis çoğunluğu isterse onu daha da uzatabilirdi.

Kaldı ki, Meclis tahkikatı önergesinde CHP’ye yöneltilen suçlamaların komisyonca da kabul edilmesinden sonra, gerek CHP’nin, gerek “bir kısım basın” kapsamındaki gazetelerin mahkeme veya kanun yoluyla kapatılması mümkündü. Gerçi DP iktidarının o zamanki yöneticileri daha sonra “Biz öyle bir şey yapmayacaktık” anlamında beyanlarda bulunacaklardı ama, bunun o günlerde hiçbir garantisi yoktu.

Tam tersine, iktidarın DP Grubu’nda net olarak ortaya konulmuş olan “CHP’nin feshedilmesi” niyetinin ayrıntıları, siyaset kulislerine de yansımıştı. Kısmen de olsa, basına da yansımıştı. Kamuoyunun geniş kesimlerindeki algılama, “Tahkikat Encümeni”nin faaliyeti sonunda, o niyetin gerçekleştirileceği yolundaydı.

CHP kapatılacak, yayınından şikâyet edilen gazete ve dergiler ya kapatılacak, ya da en azından yola getirilecek...

Algılama, ilk günden itibaren öyleydi. O ilk günlerden sonraki haftalar içindeki gelişmeler sırasında ise, daha da yerleşecekti.

“Tahkikat”ın hangisi? Soruşturma mı? Araştırma mı?

Önergeyi Demokrat Parti’nin o sıradaki Meclis Grup Başkanı Bursa Milletvekili Mazlum Kayalar ile Grup Başkan Vekili Denizli Milletvekili Baha Akşit imzalamışlardı.

İmza tarihi, 14 Nisan 1960’tı. Önerge Meclis Başkanlığı’na verilmiş, 18 Nisan günkü Meclis gündemine alınmıştı. Geriye, önergenin Meclis Genel Kurulu’nda kabul edilmesi ve 15 üyeli Tahkikat Encümeni’nin kurulması kalmıştı.

Önergeyle ilgili olarak çok tartışılan konulardan biri, bir usul meselesiydi. Burada onu da özetlemeye çalışayım:

Önce, Meclis’i bırakıp, kelimenin genel anlamına bakalım:

“Tahkikat” sözü Osmanlıcaya, Arapça’dan girmiş.

Türkçede iki karşılığı var: Biri “soruşturma”, öteki “araştırma.” (Bkz. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat-Ferit Devellioğlu.)

“Soruşturma”, adaletle ilgili bir kavram. Bir suç iddiası karşısında, o suçu işleyenin saptanması ve cezalandırılması için yapılıyor. Bu daha çok, polisin ve savcıların işi...

“Araştırma”nın kapsamı ise çok geniş. Herhangi bir konuda bilgi edinmek için yapılan çalışmaların hepsi o kapsamın içine giriyor. “Araştırma” daha çok bilim adamlarının işi.

Bu iki iş, belirli durumlarda parlamentoların da işi olabiliyor.

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin o zamanki anayasasında ve içtüzüğünde de o iki işleve yer verilmişti. Gerçi ikisi de “tahkikat” adı altındaydı ama, ayrı ayrı maddelerde ayrı tanımlamalarla yazılmışlardı.

Bizim bugünkü anayasamızda ve Meclis içtüzüğümüzde, “tahkikat” sözü yok. O sözün Türkçedeki iki ayrı anlamını karşılayan “soruşturma” ve “araştırma” sözcükleri var. O iki iş anayasa ve içtüzüğün maddelerinde ayrı ayrı tarif edilmiş. Ayrı yerlerinde yer almış.

1960’ta yürürlükte olan 1924 Anayasası’nda ve ona göre çıkarılmış olan içtüzükte ise, o iki sözcük yerine, ikisini de kapsayan “tahkikat” sözcüğü vardı.

İkisinin de ismi aynıydı: “Tahkikat.” Ama isimler aynı da olsa, o iki çeşit tahkikat birbirinden tamamen farklıydı. O farklılık da, belirtilmişti.

Şimdi bu iki ayrı tahkikatın, yani “soruşturma” niteliğindeki birinci çeşit “tahkikat” ile “araştırma” niteliğindeki ikinci çeşit “tahkikat”ın işlevlerini hatırlayalım:

Birincisinin bugünkü resmi adı “Meclis soruşturması.” Bu sadece, başbakan veya bakanlar hakkında suç iddiaları ortaya çıkarsa kullanılabiliyor. (Son anayasa değişikliğiyle, Genelkurmay Başkanları ile Kuvvet Komutanları da aynı kuralın kapsamına alındı.) Meclis Genel Kurulu o iddiaları “ciddi” sayarsa bir “soruşturma komisyonu” kuruluyor, soruşturmasını yapıp, raporunu hazırlıyor.

Komisyon, başbakan veya bakanın Yüce Divan’a gönderilmesini gerekli görürse, raporunu ona göre yazıyor. O görüş Meclis Genel Kurulu’nca da kabul edilirse, ilgili bakan (veya komutan) ve onunla aynı suçla suçlanan başka kişiler varsa onlar, Yüce Divan’a sevk ediliyor. Komisyon bunu gerekli görmez, Genel Kurul da komisyonun görüşüne uyarsa, bakan (veya komutan) daha soruşturma aşamasında aklanmış oluyor.

“Meclis araştırması”

İkincisine gelince... Onun bugünkü resmi adı, “Meclis araştırması.” Onun “soruşturma”yla ilgisi yok. O, genel anlamındaki gibi, “bilgi edinme” işi... Meclis, eğer herhangi bir konuda bilgi edinmek isterse, o bilgiyi araştırıp, derleyip toparlayarak Genel Kurul’a bir rapor halinde sunmak üzere, “Meclis Araştırması Komisyonu” adındaki o komisyonu kuruyor. Konu, ülkenin tarımıyla, sanayisiyle, turizmiyle, eğitimiyle, içişleriyle, dışişleriyle, tarihiyle, her akla gelen alanıyla ilgili bir konu olabiliyor...

“Meclis Araştırması Komisyonu” kuruluyor. Genel Kurul’un verdiği süre içinde çalışıyor. O konunun uzmanlarıyla, yetkilileriyle, sorumlularıyla, kimleri isterse onlarla konuşuyor. Durum tespiti yapıyor. Buna kendi görüşünü de ekleyerek bir rapor yazıyor. O konuyla ilgili önerileri varsa onları sıralıyor. Genel Kurul’a sunuyor. Genel Kurul’da o bilgiler ve öneriler tartışıldıktan sonra süreç tamamlanıyor.

Tabii, Genel Kurul’daki milletvekilleri o süreçte elde ettikleri bilgilere dayanan kararlar almak, yasalar çıkarmak, hükümete telkinlerde bulunmak isterlerse, o ayrı bir iş... Onu kendi girişimleriyle yapabilirler. Ama “Meclis araştırması”nın işlevi, rapor üzerindeki görüşmelerden sonra bitiyor.

Bu, tekrar yazayım, bugünkü (2010’lardaki) anayasaya ve Meclis içtüzüğüne göre böyle. (Anayasa: Madde 98, 100-İçtüzük: 104.)

Eski kural da öyleydi

1924 Anayasası’yla ve o zamanki Meclis içtüzüğüyle kurulmuş olan ve 1960’a kadar devam eden düzen de, aslında aynı düzendi. Meclis’in bilgi edinmeye ihtiyacı olan konular varsa, gene bir komisyon kurulurdu. Onun adı da, –o zamanki dille– gene “Tahkikat Encümeni” olurdu ama, yapacağı iş, belirli bir süre içinde hazırlayacağı araştırma raporunu Meclis Genel Kurulu’na sunmaktan ibaretti.

Meclis Genel Kurulu, raporu dinledikten sonra üzerinde görüşmeler yapardı. Rapordaki önerileri tartışırdı. Ama bundan doğrudan doğruya bir sonuç çıkmazdı. O öneriler üzerinde hükümetin ve milletvekillerinin ayrı çalışmalar yapması söz konusu olurdu.

Özetle: O zamanki içtüzükte isimleri aynı olsa da bu iki çeşit “tahkikat” birbirinden tamamen farklıydı. Birincisi, sadece bakanlarla ilgiliydi. Tabii, bakanların, sadece haklarında suç iddiası bulunanlarla... Onlar Tahkikat Encümeni önüne “şüpheli” gibi çıkarılırlar, komisyonun ve Genel Kurul’un kararına göre doğrudan doğruya Yüce Divan’daki sanık sandalyelerine oturtulabilirlerdi.

İkinci şekildeki tahkikat ise, sadece araştırma amaçlıydı. Komisyonun Meclis’in “araştırma konusu” içinde adları geçenlerden birini veya birilerini şüpheli sayıp onlara bir yaptırım uygulama veya onları herhangi bir yargı merciine sevk etme diye bir yetkisi yoktu.

(Bu iki ayrı işlevin o zamanki Meclis içtüzüğünde aynı ad altında anılması yanlışlığı, 1961 Anayasası’na konulan iki ayrı maddeyle kaldırıldı. Eski içtüzükteki “Tahkikat Komisyonu”nun bakanlarla ilgili olanının adı “Soruşturma Komisyonu” oldu [Madde 88]. Bir konu üzerinde bilgi edinme amacıyla kurulanın adı “Araştırma Komisyonu” oldu [Madde 98].)

Demokrat Parti Grubu’nun 14 Nisan 1960’taki önergesi ise, bu iki şeklin ikisini de birleştirip, yeni bir tahkikat usulü başlatma yolundaydı.

Eğer komisyon, bir konuyu araştırıp, Meclis’e bilgi vermek için kurulmuş bir komisyon ise kişilerin suçlanması gibi bir işleve sahip olamazdı.

Oysa, kuruluşunu öngören önergede suç işledikleri iddia edilen de değil, suç işledikleri kesin karara bağlanmış gibi ifadelerle suçlanan kişiler vardı.

Komisyona o kişilerle ilgili “tahkikat” yapma görevi veriliyordu. Ama onlar bakan değildi. Biri “tüzel kişi” olarak CHP’ydi. Ötekiler de gene, “tüzel kişi” olarak bir kısım gazetelerdi. Meclis tarafından “soruşturma”ya tabi tutulmalarının hukuki dayanağı yoktu. CHP ve “bir kısım basın” hakkında soruşturma değil, “araştırma” yapılacaksa, o zaman önergedeki o suçlamaların anlamı neydi? O günlerin gündeminde bu gibi hukuki tartışmalar da sürüp gidiyordu. Fakat siyasi açıdan, durumun özeti şuydu:

O komisyon, ne birinci şekildeki komisyona benziyordu, ne ikinci şekildekine... Ama işlevi ve yetkisi açısından, ikisinden de daha güçlü ve kudretli duruma getirileceği anlaşılıyordu.

Zaten şu da belliydi: Meclis Genel Kurulu’nda seçilecek milletvekillerinin tümü, Demokrat Partili olacaktı. Daimi komisyonlardaki gibi içinde muhalefetten de temsilci bulundurulması düşünülmemişti. Muhalefetten temsilciler bir yana, Demokrat Partililerin içinden de, hükümete en yakın olanların seçilmesine itina edileceği belliydi.

Bu gidişle ilgili haberler, 18 Nisan gününden önceki günlerde gazetelere yansıyordu. Bu gelişme, zaten gergin olan siyasi ortamı, daha da gerginleştiriyordu.

21

Meclis’teki “tarihi celse”

Tahkikat Encümeni önerisi, Meclis’in 18 Nisan günkü oturumunda

kabul edildi – DP Sözcüsü Samet Ağaoğlu: “Bugün

vereceğiniz karar, isyancı zihniyeti ebediyen yok edecektir.”

– İnönü’nün, yayını encümence yasaklanan Meclis konuşması: “Biz ihtilalden

geldik. Ama demokrasiye geçtik. Yeniden ihtilal

istememiz mümkün değildir. Ama bu yolda devam ederseniz, sizi

ben de kurtaramam.”

Meclis’in 18 Nisan 1960 tarihli toplantısının “tarihi” bir toplantı olduğu, konunun

öneminden belliydi. Ama bunun bir göstergesi de, başkanlık mevkiine Meclis

Başkanı Refik Koraltan’ın çıkmasıydı. Koraltan kürsüye ancak –kendi deyimiyle–

tarihi celseleri açmak için çıkardı. Öteki celseleri başkan vekillerine bırakırdı.

18 Nisan 1960 günü Meclis’te yapılan Tahkikat Encümeni görüşmelerini, o sırada bir yedek subay olan ben, tabii, Meclis’teki basın locasından izleyemedim. Ama o akşam, sivil kıyafetimle Ulus gazetesine uğradım. Kardeşim Örsan Öymen oradaydı. Bir süre Meclis’ten gelen haberleri izledim.

Rahmetli kardeşim Örsan Öymen’le birlikte

hazırladığımız yazı dizisinin başlığı “Olur mu böyle

olur mu, kardeş kardeşi vurur mu?”ydu. O dizi,

27 Mayıs’tan sonraki aylarda Ulus gazetesinde yayınlanmıştı.

27 Mayıs’tan önceki 40 gün içindeki olayları,

belgelere ve tanıklara dayanarak anlatıyordu.

Sonra çıktım. Meclis’in karşısındaki Ankara Palas’a gittim. Orada da gazeteciler vardı. Onlarla görüştüm. Ankara Palas’ın içi de kalabalıktı, dışı da... Dış kapısının önünde meraklılar birikmişti. Meclis’e girip çıkanları izliyorlardı. Demokrat Parti’ye oy verdiğini çok iyi bildiğim insanlar da dahil, kiminle konuştuysam herkes kaygılar içindeydi.

Bu gidişin arkasından CHP’nin –Demokrat Parti içinden çıkan önerilere uygun olarak– kapatılmak isteneceğine, bunun ülkedeki gerginliği daha da artıracağına kesinlikle inanıyorlardı.

O gün Meclis’in içinde olanlara gelince...

Bunları, o günlerde öğrenip, daha sonra tamamladığım bilgilere dayanarak, bazı ayrıntılarıyla birlikte anlatacağım.

18 Nisan günkü görüşmeleri Hürriyet “Dönüm noktası” diye tanımladı.

Milliyet İnönü’nün bir demecini yayınladı. CHP Genel Başkanı,

“Davasından emin insanların huzuru içindeyiz” diyordu.

27 Mayıs’tan sonra, rahmetli kardeşim Örsan Öymen’le birlikte bir yazı dizisi hazırlamıştık. 27 Mayıs’tan önceki haftalar içinde olup bitenleri anlatmıştık. Bunların büyük kısmı, konulan yasaklar dolayısıyla gazetelere yansıyamamıştı. Biz dizide o yasaklı haftalarda alınan notları ve belgeleri de aktarmıştık. Dizi, 1960’ın yaz aylarında Ulus gazetesinde “Olur mu böyle olur mu, kardeş kardeşi vurur mu?” başlığı altında yayınlanmıştı.

O zamanki Meclis toplantılarından bir görünüş. Milletvekillerinin önemli oturumlarda

yer bulmaları güçtü. 18 Nisan günkü toplantıda fotoğraf çekilmesine izin

verilmemişti. Ama doluluk bundan da fazlaydı. Fotoğrafta görülmeyen ön

sıralara konulan sandalyeler de herkesin oturmasına yetmemişti.

Bu kitabın bundan sonraki bölümlerinde, bugüne kadar yayınlanan diğer anıların ve belgelerin yanında o diziden de faydalanacağım. Yeri geldikçe alıntılar da yapacağım.

Şimdi 18 Nisan 1960 günündeki Meclis’teki son durumu yazayım.

O gün bir pazartesi günüydü. Meclis oturumu 15.00’te açılacaktı. Ama Meclis’te Genel Kurul salonundaki yer darlığı malum... Milletvekillerinin çoğu, 15-20 dakika önce gelip sıraları doldurmuşlardı.

Cumhurbaşkanı Celal Bayar Meclis’teydi. Görüşmeleri Meclis’teki odasındaki hoparlörden izleyecekti. Başbakan Menderes onunla birlikteydi.

CHP lideri İsmet İnönü Genel Kurul salonuna girdiğinde Menderes girmemişti. Zaten tartışmaya katılmak istemediği söyleniyordu. Demokrat Parti Grubu’nun, o işi kendisi olmadan halletmesini tercih ediyordu.

Her şey, Meclis’in o gün çok olağanüstü günlerinden birini yaşadığını gösteriyordu. Bu, saat 15.00’te başkanlık kürsüsüne Meclis’in başkan vekillerinden birinin değil, bizzat başkanının çıkışıyla da kendini gösterdi. Meclis Başkanı Refik Koraltan –kendi deyimiyle– “tarihi celse”leri açmak için kürsüye çıkardı.

Koraltan saat 15.00’te oturumu açtı. Demokrat Parti’nin Grup Başkanı ile Başkan Vekilinin önergesini okuttu. Okuyan kâtip üye, Antalya’nın genç Milletvekili Atilla Konuk’tu.

Bir önceki bölümde, anlattığımız önergeyi tok bir sesle tane tane okudu.

DP Grubu Başkanı Mazlum Kayalar’ın önergedeki görüşleri tekrar eden konuşmasından sonra CHP Genel Başkanı İsmet İnönü kürsüye geldi. Muhalefet sıralarından sık sık alkışlarla, iktidar sıralarından ise müdahalelerle kesilen konuşmasını yaptı.

İsmet İnönü (CHP Genel Başkanı)

“Teklif kabul edilirse, memlekette bir dehşet idaresi fiilen kurulacaktır.”

Bu konuşmaya asıl müdahaleler daha sonra yapılacaktı. Bunun gazetelerde yayınlanması yasaklanacaktı. Meclis konuşmalarının yayınlanmasının anayasa güvencesi altında bulunmasına rağmen...

Yasaklamanın hikâyesini gelecek bölümde anlatacağım. Burada önce o konuşmanın en etkili yerlerini aktarayım.

Gayrimeşru olan, hangisi?

İnönü, önce Tahkikat Encümeni önergesini şu cümlelerle tanımladı:

“... Böyle bir selâhiyet istemek, insanların dün, bugün değil, yüzbin sene evvelden beri reddettikleri bir anlayıştır. Bir insan hem davacı, aynı zamanda hükümcü ve aynı zamanda tatbikatçı olmaz. Davacı olan bu encümen, hükmünü vermiş olduğu halde bu hükmü tatbik etmek için de selâhiyet istiyor. Bu selâhiyet bütün hukuk telâkkilerinin dışındadır. Anayasa’nın üstünde ve kanun dışındadır. Düpedüz gayrimeşru bir taleptir...”

Bu sözler, muhalefet sıralarından alkışlarla karşılanırken, iktidar sıralarından tepkiler yükseldi. DP’liler özellikle “gayrimeşru” sözüne tepkiliydiler.

Oysa o söz, biraz önce okunan Tahkikat Encümeni önergesinde CHP’yi suçlamak için defalarca kullanılan bir sözdü.

CHP’nin “yıkıcı, GAYRİMEŞRU ve kanun dışı faaliyetleri”, “GAYRİMEŞRU mücadele usulleri”, “milletin meşru iktidarını GAYRİMEŞRU ve gayri kanuni yollarla düşürme fikri”, “GAYRİMEŞRU ve kanun dışı yollarla halkı kanunları ihlale teşvik...”, “vatandaşları GAYRİMEŞRU yollarla tahrik etmek suretiyle...”, “yıkıcı, kanun dışı ve GAYRİMEŞRU faaliyetleriyle”, “kanunları işlemez hale getirmek hususundaki GAYRİMEŞRU faaliyetleriyle...”

Bunların hepsi önergenin metninde yer alan ifadelerdi...

İsmet İnönü, o sıfatın CHP’nin faaliyeti için kullanılmasını reddederken, asıl, önergedeki taleplerin “gayrimeşru” olduğunu söylüyordu. Bir anlamda, o sözü, muhataplarına “aynen iade” ediyordu.

DP sıralarından gelen müdahalelerden etkilenmeden, konuşmasına, aynı sözü tekrar tekrar kullanarak devam etti:

“Gayrimeşru bir tasallutu kabul etmeyeceğiz (sağdan alkışlar ve bravo sesleri.) Vatandaşlara, kanunların, adaletin, Anayasa’nın dışında haksız, kanun dışı, gayrimeşru selâhiyetle yapılacak müdahaleleri kabul etmemelerini söyleyeceğiz...”

Bu sözler de, iktidar milletvekillerinin oturduğu –kürsüden bakışla–soldaki sıralardan tepkilerle karşılandı.

İnönü: “Bir dehşet idaresi kurulacak”

İnönü, önergedeki teklifler kabul edilirse, ortaya çıkacak düzenin ne olacağı konusundaki görüşlerini de şöyle anlattı:

“Bu encümen, hükümetin üstünde, Büyük Millet Meclisinin üstünde bir baskı rejiminin bünyesi olacaktır. Bu talep gerçekleşirse, hesapsız, mes’uliyetsiz, rast geldiği vatandaşı hapsetmek isteyecek, istediği kâğıtları alacak, bu suretle memlekette bir dehşet idaresi fiilen kurulacaktır...”

İsmet Paşa bu “dehşet idaresi” tablosunu çizerken, o tablo gerçekleşse bile bunun devamlı bir başarıya ulaşamayacağını da belirtti. 1954’te çıkarılan kanundan sonra Adalet Bakanı’nın kararıyla “görülen lüzum üzerine” denilip, emekliye ayırılarak işlerine son verilebilen hâkimlerden söz etti. Onların bile artık, üzerlerindeki tüm baskıya rağmen, bu kadar hukuksuzluğa dayanamayacaklarını söyleyerek şöyle dedi:

“Ne yaparsanız yapın. Hâkimin karşısına gidiyorsunuz. Hâkime budur budur diyorsunuz. Nihayet adam, bir saat sonra emekliye ayrılacağını bildiği halde, nihayet bir gün geliyor, ‘yapamam’ diyor.”

İnönü’nün bu sözleri “sağdan alkışlar”la karşılandı. O alkışlar, biraz da İnönü’nün portresini çizdiği hâkimler içindi. O zamanlar, 1954 kanununun yargıya gözdağı niteliğindeki tüm uygulamalarına rağmen, hâkimler arasında hâlâ, o portrenin kapsamına girenler vardı.

“Bu gayrimeşru bir darbedir”

İnönü, CHP’ye suçlamalar yönelten iktidarın, tüm suçlamaları soruşturmakla yetkili devlet kuruluşlarına güvenmediğini, kendi milletvekillerinden oluşacak özel bir tahkikat encümenini o yüzden istediğini belirtti. Sözlerine şöyle devam etti:

“Önerge, bu devlette hiçbir müesseseye itimadı olmadığını söylüyor. Devlet memurlarına itimadı yoktur, adalete itimadı yoktur, orduya itimadı yoktur.

Hiçbir müesseseye itimadı olmayan bu otorite, eşit olmayan seçimlere kararlı olduğu halde, seçime gitmeye dahi cesaret edemiyor. Milletin reyleriyle azlıkta kalmış olan iktidar, bugün devletin bütün müesseselerinde ve umumi efkârın kat’i hükmü (kamuoyunun kesin yargısı) karşısında dar bir kadro halinde kalmıştır...”

CHP Genel Başkanı, konuşmasını şu cümlelerle bitirdi:

“Bu baskı idaresi, Anayasa’ya, insan haklarına karşı indirilen gayrimeşru bir darbedir. Biraz sonra bu teklife reylerinizi vereceksiniz. Reylerinizle adlarınızı temiz evlatlarınıza bırakmak vaziyetindesiniz. Baskı idaresine millet, bütün namuslu teşkilatı ile, bütün sade vatandaşları ile mukâvemet edecektir. Bu tedbir ve bu tedbiri alanlar muvaffak olmayacaktır.”

Samet Ağaoğlu: “İsyanı muhakeme ediyorsunuz”

İnönü’nün konuşmasına Demokrat Parti Grubu adına cevap verme görevini Samet Ağaoğlu üstlenmişti. Bir saate yakın konuştu. Meclis’in o günkü işlevini bir mahkeme işlevine benzetti.

Ağaoğlu’na göre, ortada bir “isyan” fikri, “ihtilal” fikri vardı. İnönü’nün, yaptığı konuşmada o fikrin kanıtlarını ortaya koyduğunu öne sürdü. Şöyle dedi:

Samet Ağaoğlu (Manisa) DP Grup sözcüsü.

“Kararınız bu isyancı zihniyeti ebediyen yok edecektir.”

“Muhterem arkadaşlar, aziz Türkiye Büyük Millet Meclisi, siz, bugün burada Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne, onun çıkardığı kanunlara, devletin, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin yüksek kararlarıyla yaptığı hareketlere karşı devam edegelen isyan fikrini muhakeme etmek için toplanmış bulunuyorsunuz. Ve İsmet Paşa daha 15 dakika evvel, kararlarınıza, ‘itaat etmeyeceğiz’ diyerek kafasındaki karşı koyma niyetinin yepyeni bir delilini elinize vermiş bulunmaktadır.

İşte aziz arkadaşlar, bugün burada vereceğiniz karar, bu isyancı ve inhisarcı zihniyeti ebediyen yok edecektir.”

“Huzursuzluk, fısıltı, tezvir, kalp sıkışıklığı”

Kürsüdeki hatibi alkışlama sırası, bu defa iktidar partisi milletvekillerine geçti. Hatibe tepki gösterme sırası da muhalefet milletvekillerine...

Ağaoğlu, önergede belirtilen suçlamaları birer birer tekrar etti ve yorumladı. Yorumlarında Ulus gazetesinde çıkan bazı haberlerle demeçlerden başka somut öğeler yoktu. Genel ifadeler vardı. Profesör Burçak’ın yaptığı özete göre, “Vatan sathında gördüğümüz manzara şudur” başlığı altında şöyle cümleler kurdu:

● “İç politika münakaşaları şehir meydanlarından köy kahvelerine, köy kahvelerinden harman meydanlarına, parti ocaklarından aile muhitlerine, aile muhitlerinden mektep bahçelerine kadar taşmıştır.

● İç politika münakaşaları memleketin şurasında burasında yangınlar çıkmasına, kardeşin kardeşi kırmasına yol açıyor.

● Vatandaşlar birbirlerine hasım karargâhlar halinde toplanmak üzeredir.

● Devamlı bir huzursuzluğun pençeleri bütün kalpleri sıkmakta.

● Bir kısmı meydanda, bir kısmı gizli membalar, devlet ve cemiyetimizin meseleleri üzerinde akıl ve hayale sığmaz, yüzde birinin gerçek olması halinde millî varlığımızın bütün mazisi ile ananeleri ile yıkılmış olduğuna hükmedilmek icap edecek dedikoduları durmadan, çocuklardan en yaşlılarımıza kadar, herkesin kulaklarına fısıldamakta.

● Türkiye Büyük Millet Meclisi, mahiyeti ve ona uygun ismi bir tarafa bırakılmış, bir parti meclisi olarak gösterilmekte.

● Hükümet idaresinin ehil olmayan ellerde olduğu ve görülmemiş suiistimallerin alıp yürüdüğü tezvirleri alabildiğine yayılmakta.

● Memleketin yabancılara, hem de kendilerine Türk milletinin hayat ve istikbali üzerinde sıkı ittifaklar yaptığımız müttefiklere satıldığı, yabancı orduların iç hadiselere müdahalelerini temin edecek anlaşmalar yapıldığı ve Türk kadın ve kızlarımızın yabancılara peşkeş çekildiği söylenmekte.”

“Anarşi temayülünü Meclis’e sokmak”

Tahkikat Encümeni önergesinde olduğu gibi Samet Ağaoğlu’nun söylediklerinde de, “kim, ne, nerede, ne zaman, niçin, nasıl?” gibi soruların cevabı yoktu. Kimmiş “pençeleri bütün kalpleri sıkmakta” olan devamlı huzursuzluğun failleri?.. Nerede, ne zaman hangi hareketleri ve sözleriyle bunu yapmışlar?.. Veya “Türk kadın ve kızlarımızın yabancılara peşkeş çekildiğini” söylemekte olanlar kimmiş? O sözleri, ne zaman, nerede söylemişler?

O sorular gene ortada kaldı.

Ağaoğlu, konuşmasına, ülkenin “korkunç manzara” diye nitelediği durumunu düzeltme görevinin Meclis’te olduğunu hatırlatarak devam etti. Şöyle dedi:

“Karanlıklar içinden yükselmiş Büyük Millet Meclisi, karanlığı yok eden ve karanlığı aydınlığa çeviren vasfını asla kaybetmedi. Bu vasfı ile milli mücadeleyi zafere götürdü, Cumhuriyeti ilan etti, inkılâpları yaptı ve yine bu vasfı ile onları tehlikelere karşı korumasını bildi ve ne zaman, Türk milletinin büyük menfaatleri tehlikeye düşmüş ise aslanlar gibi dikilmek suretiyle ve Türk milletine lâyık Meclis olarak bu tehlikeleri göğüsledi. İşte bunun içindir ki, Türk milleti bugün gözünü, demin arz ettiğim feci ve korkunç manzara ve şartlar karşısında sizden çıkacak karara, haklı olarak dikmiş, beklemektedir...”

Samet Ağaoğlu, konuşmasının sonunda, İsmet İnönü’yü “anarşi temayülü”nü Meclis kürsüsüne kadar sokmakla suçladı. “Burada devlet reisliği yapmış bir zat ‘Meclis’in kararlarına itaat etmeyeceğim’ diyebilmiştir” dedi ve konuşmasını şu cümlelerle tamamladı.

“Memleketi bu anarşi uçurumunun kenarından çekip çıkarmazsanız, istibdadın kapılarını açmış olacaksınız.

Türkiye Büyük Millet Meclisi, bu kapıyı ebediyen açmayacak ve istibdadın hayattaki son mümessilinin bu kapıdan geçmek emelini hüsrana uğratacaktır.”

İnönü: “Biz ihtilalden geldik, demokrasiye geçtik. Ya siz?..”

İsmet İnönü, Samet Ağaoğlu’nun iddialarına cevap vemek için söz alıp kürsüye geldi. CHP’ye yönelik isyancılık, ihtilalcilik suçlamalarına cevap verdi. “Şimdi bu mevzuu, bu Meclis huzurunda bir defa kesin olarak açıklamak isterim” dedi ve şunları söyledi:

“Biz ihtilâlden yetişmiş insanlarız. İçinizde bizim yaşımızda olanlar pek azdır. Ama bizim etrafımızda bulunan teşekküller, fikirler, zümreler bizim geldiğimiz yolu bütün teferruatı ile bilirler.

Biz ihtilalden gelmiş bir nesiliz. Meşrutiyet ihtilalinden geldik. Cumhuriyet ihtilaline yöneldik.

Cumhuriyet ihtilalinden demokratik rejime geçinceye kadar çok gayret sarfettik ve çok zahmet çektik. Çok güç bir devirdi bu, ama sabırla muvaffak olduk.

Bu ihtilal rejimi; eşit haklarla, dürüst yapılan seçimlerle, iktidar değişmesiyle neticelenebildi ve hiçbir kıyamet kopmadı. Bunun milletimizin tarihine, daima örnek olabilecek bir misal olarak, cesaret verici bir misal olarak geçmesini istedik.

Şimdi, biz tekrar ihtilal usulünü takip ederek bir ihtilal yoluyla iktidara geleceğiz, ne olacak?

En büyük derece ile âzami derecede muvaffak olsak, 1933’te, 1940’ta, 1945’te vardığımız vaziyete varacağız. Bu vaziyetten biz memnun değildik. (Sağdan, bravo sesleri ve alkışlar.) Bu vaziyeti, bu ihtilal rejimini biz demokrat rejime çevirmek için çok güçlük çektik. Bizim böyle bir harekete tekrar tevessül etmemizde mâna yoktur, mantık yoktur. (Sağdan bravo sesleri.)”

İsmet İnönü’nün o günkü konuşmasının bu bölümü, kendisine ve CHP’ye yönelik “ihtilalcilik” iddialarına o zamana kadar verdiği en özlü ve etkili cevaptı.

Şimdi, 2012 yılında, bu satırları yazarken, İnönü’nün sözünü ettiği 1945 yılından itibaren bugüne kadar dünyanın başka yerlerinde ortaya çıkan demokratikleşme hareketlerini düşünüyorum. Tek partili otoriter bir rejimden demokrasiye geçişte Türkiye’dekine benzer bir örnek göremiyorum. Bana öyle geliyor ki, İnönü’nün bu konuşmasıyla hatırlattığı “demokrasiye geçiş” süreci, sadece o günlerin Türkiyesi’ndeki değil, bugünün dünyasındaki demokratikleşme girişimleriyle ilgilenenlerin de hatırlaması gereken bir süreçtir.

“Son zamanların ihtilal modası”

İnönü, konuşmasının devamında Türkiye’nin komşuları başta olmak üzere bazı ülkelerde yaşanan “o zamanki” ihtilal hareketlerine de değindi. Şunları söyledi:

“Şimdi biz ihtilal rejiminden gelerek demokratik rejim içinde siyasi hayat takip ediyoruz. Etrafımızda olan ihtilallerin hiçbiri böyle değildir.

Büyük inkılâplar, büyük devrimler için yapılmış ihtilallerden sonra, normal iktidarlar teessüs edememiş, etmiyor. Rasgele sokak politikacıları meşru iktidarları altüst etmeye çalışıyorlar. Bu gibi teşebbüslerin yüzde 80’i hiçbir memlekette muvaffak olamıyor.

Halk, iktidarı haksız görmüyorsa, 3-5 kişinin toplanması ile devletin bütün silahlı, silahsız kuvvetlerine karşı hareket ederek ihtilal vücuda getiremezler.

Şimdi, ihtilal, iktidarı bir defa eline geçirmiş olanlar tarafından yapılıyor. Son zamanların modası budur. Seçimle iktidara geliyor. Devletin vasıtalarına el koyuyor; seçimle gitmek ihtimali ufukta görüldü mü ben buradan gitmem telaşına düşüyor.”

Konuşmanın bu bölümü de, muhalefet sıralarından alkışlanırken, iktidar sıralarından yükselen tepkilerle karşılandı.

“... Ben de sizi kurtaramam”

İnönü, o tepkilere, “Ne oldu, telaşınız ne?” diyerek cevap verdi ve sözlerine şöyle devam etti:

“Şimdi iktidarda bulunanların, iktidarı ellerinde bulunduranların milletleri ihtilale nasıl zorladıkları insan hakları beyannamesine girmiştir. Eğer bir idare, insan haklarını tanımaz, baskı rejimi kurarsa o memlekette ayaklanma olur.

Buna mahal vermemek için idarelerin demokratik yolda olması, insan haklarının yürürlükte olması şarttır. Bu fikir, beyannamenin ruhunu teşkil ediyor.

Şimdi mevzuubahsolan mesele bu. Demokratik rejim, insan hakları yürütülüyor mu, yürütülmüyor mu? Bu bir.

Eğer insan hakları yürütülmez, vatandaş hakları zorlanırsa, baskı rejimi kurulursa ihtilal behemehal olur. (Sağdan alkışlar, soldan gürültüler.)”

İnönü’nün bu son cümlesine karşı iktidar sıralarından yükselen tepkiler, sıra kapaklarını vurmaya dönüştü.

(Bu söz sonradan DP propagandacıları tarafından “Eğer insan hakları yürütülmez, vatandaş hakları zorlanırsa, baskı rejimi kurulursa” ifadelerinin bulunduğu şartlı halinden koparılıp, sadece “İhtilal behemahal olur” bölümüyle kullanılacak ve İnönü’nün ihtilal taraftarı olduğu iddiasının dayanağı diye yorumlanacaktı. Buna daha sonra değineceğiz.)

İnönü, gürültüler arasında konuşmasına devam etti:

“Beni dinleyin... (Soldan, ellerin kanlı senin, sesleri.) Biz böyle bir ihtilal içinde bulunmayız, bulunamayız. Böyle bir ihtilal dışımızda, bizimle münasebeti olmayanlar tarafından yapılacaktır. (Sağdan bravo sesleri, soldan gürültüler.) Biz demokratik rejim dedik, demokratik rejim kurulmuştur. Bu demokratik rejimi istikametinden ayırıp baskı rejimi haline götürmek tehlikeli bir şeydir. Bu yolda devam ederseniz, ben de sizi kurtaramam. (Sağdan bravo sesleri ve soldan alkışlar, soldan gürültüler.)”

Bu “Ben de sizi kurtaramam” sözü, gürültülerin daha da artmasına neden oldu. Buna oturdukları yerden cevap verenler de oldu. Biri milletvekili Osman Kavrakoğlu’ydu. Gürütülerden ne dediği anlaşılamadı. Fakat bunu daha sonra kürsüde tekrar edecekti. İnönü’ye “Seni biz bile kurtaramayacağız” demişti.

“Haksız isem ver mahkemeye”

İsmet İnönü, gene gürültüler arasında, ihtilalin ne kadar sakıncalı olduğunu anlatmaya çalıştı:

“Şimdi arkadaşlar, şartlar tamam olduğu zaman milletler için ihtilal meşru bir haktır. Fakat ihtilal aslında bir millet hayatının asla arzu etmeyeceği, çetin ve tehlikeli bir ameliyattır.

Birçok memleketlerde görüyoruz. Çok iyi niyetlerle, vatanperver hislerle ihtilal yaparak idare kuranlar, kurdukları idarenin ertesi gününden itibaren, kâbus içinde yaşarlar. Onlar muvaffak oldukları ihtilali normal bir demokratik rejime devredebilmek için imkân bulamazlar.

Bulabilenler tarihte nâdir. Biz bulduk işte. (Sağdan bravo sesleri, alkışlar.) Ama bunu bulamayan memleket çok zarar görür.

İbrahim Sevel (İstanbul)

İnönü’ye: “Evvela seni

takip edeceğiz.”

İhtilâl niçin yapılır? Eğer ihtilal vatandaş için, başka çıkar yol yoktur kanaatı zihinlere ve bütün müesseselere yerleşirse, meşru bir hak olarak kullanılacaktır. Bundan içtinap kabil değildir (kaçınılamaz).

Basiretimiz yerinde ve aklımız başımızda ise normal bir demokratik rejimin icaplarını hulûs ile (dürüstçe) takip ederek, eşit haklarla dürüst bir seçimin neticelerini kabul ederek bu rejimi bu yola götürelim, yoksa (soldan gürültüler) Meclis Tahkikat Encümeni şeklinde 3 aylık fevkâlade bir idare kuracaksınız. Bu idare muhalefet partisini ve basını her yerde takip edecek. Şu kusuru var, bu kusuru var, diye her yerde takip edeceksiniz, şimdiden söylüyorsunuz kusurları.”

Bu söze de, İbrahim Sevel adlı bir milletvekili müdahale etti. Dedi ki:

“Evvela seni takip edeceğiz.”

İsmet Paşa’nın buna cevabı şöyle oldu:

“Filan yerde şu beyanatı yapmışım. Hakkımdır. Kanunî saydığım takdirde yaptım. Kanuni değilse, haksız isem ver mahkemeye. (Sağdan bravo sesleri, alkışlar.) Bunun aksi telakki (tersine olan anlayış) asla itibara layık değildir.”

İnönü’nün konuşmasının son cümleleri de şöyleydi:

“Onun için, muhterem arkadaşlarım, bu memleketin seçkin, yetişmiş güzide insanlarısınız, memleketin fevkalâde bir idareye götürülmek istenildiğinin arifesinde, eşiğindesiniz, hesaplı olarak düşünmenizi isterim. Bir fevkalâde idare kuracaksınız. Bu idareye verilen selâhiyetler gayrimeşrudur.

İtaat etmeyeceğiz dediğimi söylemek yersizdir. Bir defa çıkmış bir kanuna, kanun değil karar, çıkmış bir karara itaat etmemek vatandaşın elinde değildir. Ama kabul etmeyiz. Razı olmayız. Ve vatandaşların hepsine bunun haksız olduğunu, buna mukavemet etmek lazım geldiğini söyleriz. Hür vatandaşın hakkıdır.

Bu (iktidar), memurlara itimat etmez, adalete itimat etmez, orduya itimat etmez, kendisi esasen azlıkta bir kadrodur. Bu şeyleri yapmak ister, böyle şey olmaz. (Sağdan, şiddetli alkışlar.)”

Oturumdaki olaylar

Burada, Meclis’in 18 Nisan 1960 pazartesi günkü oturumundaki görüşmeleri İsmet İnönü ile Samet Ağaoğlu’nun konuşmalarını esas alarak anlattım. İnönü’nün ilk konuşmasıyla Ağaoğlu’nun konuşması arasında bir de kavga çıkmıştı. Konuşmaların konuları bölünmesin diye onu anlatmayı erteledim. Şimdi onu da anlatayım.

Samet Ağaoğlu’nun konuşmasına başlamasından önce CHP’nin o zamanki genç Kars Milletvekili Sırrı Atalay ona oturduğu yerden “Önce milyonların hesabını ver” diye bir müdahalede bulunmuştu. Bunun üzerine Demokrat Partililerden bir grup CHP’lilerin üzerine yürümüştü. DP’li Gaziantep Milletvekili Ali Şahin’in tabancasını çektiği görülünce, CHP’li Kars Milletvekili Hasan Erdoğan onun üzerine çanta atmıştı.

Kavga edenlerin yatıştırılmasından sonra Meclis Başkanı Refik Koraltan, Sırrı Atalay’a 12 birleşim için, Hasan Erdoğan’a da 6 birleşim için “Meclis’ten çıkarma” cezası verilmesini, Meclis’in onayına sunup kabul ettirdi. Ali Şahin’e ise tabanca çektiği hakkında CHP’lilerin tuttuğu tutanağa rağmen, hiçbir ceza verilmedi.

Bu ceza işlemlerini haksız ve dengesiz bulan CHP’li milletvekilleri, başkanın bu tutumuna itiraz ettilerse de sonuç alamadılar. Sırrı Atalay ile Hasan Erdoğan cezalarını çekmek üzere salonu terk ettiler.

Bu da, Meclis’te iktidarla muhalefet arasında tahkikat önergesiyle ilgili tartışmalardan doğan büyük gerginliğin üstüne, bir de bu tabanca, çanta ve dengesiz cezalar gerginliğini ekledi.

“Paşa, seni elbette mahkemeye vereceğiz”

İsmet İnönü’nün son konuşması bittikten sonra, kürsüye Demokrat Partili milletvekillerinden Osman Kavrakoğlu gelirken, CHP’liler, başta İnönü olmak üzere salondan ayrıldılar.

Kürsüye gelen Osman Kavrakoğlu, sözlerine, bu ayrılmayı kınayarak başladı. Konuşmasının sonunda da İsmet Paşa’nın “Bu yolda devam ederseniz ben de sizi kurtaramam” sözüne cevap verdi.

Osman Kavrakoğlu (Rize)

“Paşa, seni biz bile kurtaramayacağız.”

Kavrakoğlu’nun konuşmasını da burada özetleyelim. Başlangıç bölümünde, salondan çıkmış olan CHP’lilere hitap etti:

“Gidiniz, gidiniz. Kötü temennilerinizle ebediyen gidiniz! Temennimiz, büyük Allahın bir daha bu kürsüye avdeti, size nasip etmemesinden ibarettir.”

Sonra gene onlara hitaben, kendi partisinin liderini övdü. Şöyle:

“Sizin, Demokrat Parti liderine, her gittiği yerde milletçe gösterilen muhabbetten haberiniz yok mu? Yüzbinlerin nasıl fevç fevç (akın akın) koşarak, Menderes’i bağrına bastığını işitmediniz mi? Söyleyin, Amerika’da mı, Fransa’da mı, İngiltere’de mi, İtalya’da veya Almanya’da mı, nerede, dünyanın neresinde ve hangi partinin başında Demokrat Parti Lideri gibi sevilen bir reis vardır?”

Konuşmasının sonunda da, CHP liderine, bir “uyarı” yaptı ve İnönü’ye daha önce yerinden söylediği sözü tekrarlayıp tutanaklara geçirdi. Şöyle dedi:

“Paşa, Paşa... Seni elbette mahkemeye vereceğiz. Sen bu yanlış ve hatalı yoldan kendi iradenle dönmez ve sen şu aziz millete acımazsan, bizi, kardeşi kardeşe boğuşturacak yanlış yoldan dönmezsen, Paşa, seni mukadder akıbetten biz bile kurtaramayacağız!..”

Kavrakoğlu’nun sözleri iktidar sıralarından şiddetli alkışlarla karşılandı. Kavrakoğlu’ndan o sözü bir kere daha söylemesi istendi. O da söyleneni yaptı.

... Ve komisyon kuruldu

Daha sonra Tahkikat Encümeni önergesi oya konuldu. Muhalefet oylamaya da katılmadığı için, karşı oy kullanan çıkmadı. Önerge kabul edildi.

Sıra, 15 kişilik komisyonun seçimine gelmişti. İsimleri DP liderliğince belirlenen 15 DP’li milletvekilinin listesi matbaada basılmış, oy pusulası olarak getirilmişti. Salonda bulunan iktidar milletvekilleri oylarını oy sepetine attılar. Sayım yapıldı, komisyonun kurulduğu açıklandı.

Oturumun açılış saati 15.00, kapanış saati 18.20’ydi. Bütün o önergenin okunması, görüşülmesi, oylanması, komisyonun seçilmesi süreci (kavgalar ve cezalar dahil) 3 saat 20 dakikada tamamlanmıştı.

O saatten itibaren Türkiye’de, Meclis tarafından milletvekilleri arasından seçilerek oluşturulmuş, ama Meclis’e danışmadan karar verebilecek ve belirli, adli ve idari yetkiler kullanabilecek olan 15 üyeli yeni bir yüksek devlet organı vardı.

Üyeleri –parantez içindeki seçim çevreleriyle– şu milletvekilleriydi:

Osman Kavuncu (Kayseri), Bahadır Dülger (Gaziantep), Nüzhet Ulusoy (Samsun), Sait Bilgiç (Isparta), Ahmet Hamdi Sancar (Denizli), Vacit Asena (Balıkesir), Kemal Biberoğlu (Çorum), Kemal Özer (İstanbul), Hilmi Dura (Kastamonu), Ekrem Anıt (Samsun), Nusret Kirişçioğlu (Sakarya), Turan Bahadır (Denizli), Selami Dinçer (Kocaeli), Himmet Ölçmen (Konya), Necmettin Önder (Nevşehir).

22

Tahkikat Encümeni görevde

İlk kararlar: Tüm siyasi faaliyetler yasak, toplantılar yasak –

Meclis görüşmelerinin gazetelerde yazılması yasak –

Tahkikat Encümeni’yle ilgili haber yazmak da yasak – Ulus

gazetesinin 19 Nisan tarihli sayısı yasaklı bir gazeteydi.

Onun dağıtıcılığını CHP’li milletvekilleri yaptı – Encümenin

yasakladığı yayınların kapsamı içine hükümetin

açıklamaları girmiyordu. Onları devlet radyosu

uzun uzun yayınlamaya devam ediyordu

Radyo, Tahkikat Encümeni’nin “her türlü siyasi

faaliyeti” yasakladığını ilan etmişti ama, Başbakan’ın

konuşmaları başta olmak üzere, “hükümetin her türlü

siyasi faaliyeti”ni yayınlamaya devam ediyordu.

Radyo, bu durumuyla zaman zaman karikatürcülerin

konusu haline geliyordu. Tabii,

eleştiriler hükümete değil radyoya yöneltiliyordu.

(Zeki Beyner’in karikatürü.)

18 Nisan 1960 akşamı, Meclis kararıyla kurulan Tahkikat Encümeni’nin üyeleri Meclis toplantısından sonra ortadan kayboldular.

Acaba ilk toplantılarını yapmak üzere bir arada mıydılar?

Öyle ise neredeydiler? Eğer toplantı yapacaklarsa, bunun normal yeri, Meclis binasında komisyon toplantılarına ayrılmış odalardan biriydi.

Ama belki de o akşam toplantı yoktu. Encümenin ilk toplantısı ertesi gün yapılacaktı.

Önce bu iki ihtimalden hangisinin doğru olduğu öğrenilmeliydi. Toplantı o gece miydi? Ertesi gün müydü?

O akşam, Meclis toplantısı bittikten sonra, Ankara’daki birçok gazeteci, telefonların başına geçip o sorunun cevabını aradı. Aralarında o sıradaki Ulus gazetesi muhabiri Örsan Öymen de vardı.

Örsan, gazetecilerin o geceki “arama” faaliyetini, 27 Mayıs sonrasında birlikte hazırladığımız “Olur mu böyle?..” başlıklı yazı dizisinde şöyle anlatmıştı:

“(Muhabirler Encümen üyelerinin evlerini aramaya başladılar.) Sadece Selami Dinçer’le Sait Bilgiç evde idi. Onlar da hasta olduklarını, o günkü Meclis toplantısına bile katılamadıklarını söylüyorlardı. Diğer onüçü ise yoktu. Telefona cevap veren hanımlardan birkaçı ‘Meclis’teler efendim’ dedi.

Gazetecileri bu andan itibaren bir telaş aldı. Demek ki, komite, daha kuruluşunun mürekkebi kurumadan faaliyete geçmişti.

Hemen Meclis’i aradılar. 15 kişilik bir toplantıya müsait olan en-cümen odalarının hiçbiri cevap vermiyordu. Umumi telefona ise, uykulu bir hademe sesi çıkıyordu.

‘Toplantı mı? Ne toplantısı? Mebus beyler çoktan gitti. Burada bizden başka kimse yok.’

Gazeteciler, tahkikatı daha da derinleştirdiler. Gerçekten Meclis binasında saat 20.00’den itibaren kimse kalmamıştı. 20.00’de son çıkan da, frakını değiştirip sivil elbiseye bürünmesi zaman alan Meclis Başkanı Koraltan idi.

Tahkikat Encümeni üyeleri toplantı bittikten hemen sonra ikişer-üçer Meclis’ten ayrılmışlardı.

Demek ki Encümen daha faaliyete geçmemişti. Evlerine Meclis’te olduklarını bildirenler de, herhalde bir kaçamak yapmak istemişlerdi. Bir yerde hoşça vakit geçiriyor olmalıydılar.

Bu netice, gazeteciler arasında nisbî bir ferahlık yarattı. Galiba Encümen bir ‘Damokles’in kılıcı’ gibi çalışacaktı. Başlangıçta fazla aktif davranmayacak, muhalefetin tutumunu kollayacak ve aldığı selâhiyetlerin hepsini birden kullanmayacaktı.

Zaten siyasi çevrelerde de sabahtan itibaren bu yolda tahminler yapılıyordu.

Bu nisbî ferahlık saat 21.15’e kadar devam etti. Ve 21.15’te bütün vatandaşlar gibi gazeteciler de, radyolardan, hayretten büyüyen gözleriyle Tahkikat Encümeni’nin ilk üç tebliğini öğrendiler.”

O gece radyolardan ilan edilen üç tebliğin –özellikle de ikincisiyle, üçüncüsünün– gazeteciler arasında ne kadar büyük bir şaşkınlığa yol açtığını ben de hatırlıyorum.

Bu bölümün başında belirttim, o akşam Ulus’ta da, Ankara Palas’ta da gazetecilerle görüşmüştüm. Komisyonun kuruluşu herkeste kaygılar uyandırmıştı. Bu gidişin yavaş olabileceği, ama CHP’nin kapatılmak istenmesiyle devam edeceği ve gerginliğin çok daha artacağı tahmin ediliyordu.

Ama encümenin faaliyetine bu kadar hızlı ve kapsamlı kararlarla başlayacağını kimse beklemiyordu.

O beklenmeyen şey, beklenmeyen bir zamanda ve beklenmeyen bir içerikle gerçekleşmişti.

O akşam saat 21.15’te radyodan birbirinin peşi sıra yayınlanan üç “tebliğ”den birincisi, o kadar önemli sayılmazdı. Encümenin göreve başladığını ve işbölümü yaptığını ilan ediyordu. Bu, nasıl olsa yapılacaktı. Ama encümen üyelerinin o gece toplanmadıkları sanıldığı için, bunun da o gece değil, ertesi gün yapılması bekleniyordu.

Fakat bunun arkasından yayınlanan iki tebliğin ilan ettiği iki karar, Türkiye’nin kamuoyuna bomba gibi düştü.

O iki karardan önce encümenin işbölümü hakkındaki birinci tebliğin içeriğini belirtelim. Encümenin görevine başladığını açıklayan o birinci bildirideki işbölümüne (bildirideki deyimle “vazife taksimi”ne) göre komisyonun “ilk üç” mevkiine şu isimler seçilmişti:

Reis (Başkan): Hamdi Sancar (Denizli Meb’usu).

Mazbata muharriri (Raportör): Nusret Kirişçioğlu (Zonguldak Meb’usu).

Kâtip: Nüzhet Ulusoy (Samsun Meb’usu).

“Komisyon” mu, “encümen” mi?

(Burada bir parantez açayım. Daha önce belirtmiştim ama bir kere daha hatırlatayım: O dönemin “resmi dili” 1952’de canlanan Osmanlıca merakının sonucu olarak yapılan “Anayasa dili değişikliği”nden sonra bu hale gelmişti.

1945’te eski Osmanlıca kelimelerden arındırılıp sadeleştirilen anayasadaki “başkan” sözü yeniden “reis”, “milletvekili” sözü “meb’us” haline getirilmişti.

Devlet protokolündeki sözcüklerin çoğu, buna benzer şekillerde, tekrar eskileştirilmişti... Genelkurmay Başkanı’nın unvanı yeniden “Erkân-ı Harbiye-yi Umumiye Reisi” olmuştu, anayasanın adı “Teşkilat-ı Esasiye Kanunu”, Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı’nınki “Sıhhat ve İçtimaî Muavenet Vekili...”

Fakat bu “Osmanlılaştırma” girişimi, ne halk tarafından benimsenebilmişti ne de gazeteciler, yazarlar tarafından. Gazetelerin bir kısmı hâlâ 1945 Anayasası’ndaki sözcüklere göre yayın yapıyordu, bir kısmı 1952 Anayasası’ndakilere göre...

Başta Zafer olmak üzere iktidar gazeteleri, tabii “1952 dili”nin uygulayıcısıydılar. Ama onlarda bile gazetenin mutfağında çalışanların büyük kısmı “1945 dili”ne alışmıştı. İstemeseler bile, bazen, attıkları başlıklara eski dilden sözcükler giriveriyordu. Bu yüzden o gazeteler de çoğu defa, hem “milletvekili”nin, hem “meb’us”un yer aldığı bir “karma dil”le yayınlanıyordu.

Şimdi bu kitabı yazarken ben de zaman zaman öyle bir güçlük içinde kalıyorum. Anlattığım yıl 1960 yılı... Anlattığım konunun o zamanki belgeleri, o arada tutanakları, bildirileri, 1952’nin resmi diliyle yazılmış. Yani Osmanlıca ağırlıklı eski dille...

O belgelerden alıntı yaparken, onları aynen aktarmak gerekiyor. Oysa resmi dilimiz, 1960’tan sonraki anayasalarla yeniden sadeleşmiş. Herkes 50 küsur yıl öncesinden beri “encümen” yerine “komisyon”, “reis” yerine “başkan” diyor.

Tabii, o eski sözcüklerin en azından bir kısmını genç okurlarımız bilmeyebilir. Parantez içinde onların karşılığını da –en azından– ilk kullanılışlarında yazmaya çalışıyorum. Bazen değerlendirmem yanlış oluyor. “Bunu herkes bilmez” diye Türkçe karşılığını yazdığım kelime için, beni “Artık o kadarını da biliyoruz” diye uyaran gençler oluyor. Veya, “Herkesin bildiğini sanarak” karşılıksız bıraktığım kelimeyi bilmeyenlerin çok olduğu anlaşılıyor.

Kısacası, “1945 dili” ile “1952 dili”nin birlikte kullanıldığı “karma dil”e benzer bir “karma”lık benim bu kitabımda da yer alıyor.

Bu “karma”lığın içinde gene de bir kural oluşturmaya çalıştım. Alıntılar dışında asıl ününü o adla yaptığı için “Tahkikat Encümeni”ni o adla yazmaya devam ediyorum. Onun gibi, encümenin ünlü bildirilerini de “tebliğ” diye... Ama o konuyla ilgili diğer kavramların –alıntılar hariç– şimdiki dildeki karşılığını kullanıyorum.

Üçü de hukukçu

Evet, adına “encümen” demeye devam edelim. Tahkikat Encümeni’nin yaptığı işbölümüne göre başkanlığa seçilen Ahmet Hamdi Sancar, Ankara Hukuk Fakültesi’nden mezun. Hem savcılık, hem başkanlık, hem de avukatlık yapmış bir hukukçuydu. Demokrat Parti’den Denizli milletvekili seçilmesi, 1954’teydi. 1957’de yeniden seçilmişti. 1977’de de Meclis’e Adalet Partisi milletvekili olarak girecekti.

Raportör Nusret Kirişçioğlu da Ankara Hukuk Fakültesi mezunuydu, hem hâkimlik, hem savcılık, hem avukatlık yapmıştı. Milletvekilliğinin üçüncü dönemindeydi. Üç dönemde de değişik yerlerden aday gösterilmişti. Önce Çanakkale’den, sonra Zonguldak’tan, daha sonra da Sakarya’dan.

Nüzhet Ulusoy, İstanbul Hukuk Fakültesi mezunuydu. O da hukukçuydu. Ayrıca Samsun Belediye Başkanlığı yapmıştı. Seçim çevresi de orasıydı.

Hukukçuluk, 15 üyeli komisyonun sadece “ilk üç”ünün değil, dokuzunun daha mesleğiydi. O “dokuz”dan her biri, ya Ankara, ya İstanbul hukukunu bitirmişti. (Zaten o günlerin milletvekilleri arasında Türkiye’de öğrenim görmüş hukukçular, sadece o iki hukuk fakültesinin mezunuydu. Ülkede başka hukuk fakültesi yoktu çünkü.) Hepsi hukukla ilgili görevlerde bulunmuşlardı. Bazıları, Hamdi Sancar ve Nusret Kirişçioğlu gibi, hâkimlik, savcılık, avukatlık görevlerinden üçünde de bulunmuştu.

15 üye arasında hukuk mezunu olmayan sadece üç üye vardı. Biri, Denizli’nin eski Belediye Başkanı, sonraki Milletvekili Turan Bahadır’dı. (Aslında o da hukuk okumuştu ama, mezun olmamıştı.)

Biri, Kayseri’nin eski Belediye Başkanı, sonraki Milletvekili Osman Kavuncu’ydu. İktisat-Ticaret okumuştu.

Biri de Konya Milletvekili Himmet Ölçmen’di. Mesleği mühendislikti.

Kısacası, 15 üyesinden 12’si hukuk fakültesi mezunu profesyonel hukukçu olan, biri de öğrenimini tamamlamasa da hukuk öğrenimi görmüş bulunan, tamamen hukuk ağırlıklı bir “encümen”di, o “Tahkikat Encümeni.”

Yasaklar yağmuru

Ve o hukuk ağırlıklı encümen o akşam, aralarında işbölümü yapıp bunu bir “tebliğ”le açıkladıktan sonra iki tebliğ daha yayınlamıştı ki, Türkiye’nin gerek siyaset, gerek hukuk çevrelerinde asıl kıyamet o iki tebliğle birlikte koptu.

Bunların tam metnini buraya alalım:

“Tebliğ No:2

Tahkikatın selametle cereyanını temin maksadı ile bütün siyasi partilerin ve bunlara bağlı teşekkül ve kolların her türlü kongreleri ve kademelerinin bünyeleri içinde veya kademeler arasında tertiplenecek müşterek toplantılarda, alelumum (tüm) siyasi mahiyetteki toplantılar ve partilerce yeni kademeler ve teşkilat kurulması, tahkikatın neticesine kadar durdurulmuştur.

Tahkikat Encümeni Reisi

Denizli Meb’usu

Hamdi Sancar”

“Tebliğ No:3

Tahkikatın selametle cereyanını temin maksadı ile tahkikata mevzu teşkil eden maddelerle Tahkikat Encümeni’nin vazife ve selahiyetlerine ve bilumum karar, tedbir ve faaliyetlerine müteallik (ilişkin) her türlü haber, havadis, beyan ve yazıların ve –Türkiye Büyük Millet Meclisi zabıt cerideleri (tutanakları) hariç– bu takrirle alakalı Türkiye Büyük Millet Meclisi müzakerelerinin her türlü vasıtalarla neşri yasak edilmiştir.

Tahkikat Encümeni Reisi

Denizli Meb’usu

Hamdi Sancar”

Bu iki bildiriden 2 numaralısında “siyasi faaliyet”e yasak konulması, gerçi kamuoyuna fikir olarak yabancı değildi. Meclis’te görüşülen tahkikat önergesinde, Tahkikat Encümeni’ne verilmesi istenilen yetkiler sıralanırken, özel olarak vurgulanmıştı. O yetkiler arasında “Türkiye’deki her türlü siyasi faaliyeti durdurma” yetkisinin de yer alması gerektiği ifade edilmişti. Fakat bunun hem bu kadar çabuk, hem de bu kadar geniş kapsamlı olarak yürürlüğe konulabileceği, gene de tahmin edilmiyordu.

Yasaklanan faaliyetlerin kapsamına, mitingler, yürüyüşler bir yana (onlar zaten daha önceden Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’na göre yasak hale getirilmişti), partilerin kanuni kongrelerinden en küçük sohbet toplantılarına kadar her şey giriyordu. O arada partilere üye kaydı, örgüt birimlerine yenilerinin eklenmesi gibi, partilerin en doğal işlevleri de yasaklanıyordu.

Tabii “partiler” denilirken, bu yasaklar, sadece muhalefetin faaliyetini yasaklıyordu. İktidar partilerinin faaliyetinin de yasak kapsamına girdiği teorik olarak söylense bile, bunun pratikte bir sonucu yoktu. İktidar partisi, parti olarak hiçbir şey yapmıyor gibi davranabilirdi. Ama onun yerine, onun hükümetinin hiçbir siyasi faaliyeti yasak değildi.

Nitekim o yasağın ilan edilmesinden sonra da Başbakan ve bakanları “hükümet adına”, büyük mitingler dahil, her türlü toplantıyı yapmaya devam ettiler. O toplantılarda ve emirleri altındaki radyoda, başta ana muhalefet partisi olmak üzere tüm muhalefete ve “bir kısım basın” dedikleri gazetelere, eskisinden de daha fazla hücum etmekten, hakaret etmekten hiç geri kalmadılar.

Meclis’teki görüşmelerin haberlerine de yasak

“3 numaralı” bildiriyle “Meclis görüşmelerine” konulan yayın yasağının daha önce “siyaset yasağı” kadar da adı geçmemişti. Öyle bir yasağın konulabileceği, kimsenin aklına da gelmemişti.

Demokrat Parti’nin 1954 ve 1956 kanunlarıyla kurduğu basın düzeninde gazetelere, belirli olaylar hakkında haber yasağı, yargı kararıyla konulabiliyordu.

Bu defa bunu encümen, o zamana kadar görülmemiş ifadelerle kendisi koymuştu. Kendi yapacağı tahkikatla ilgili olarak, o günkü gelişmeler de dahil hiçbir konunun gazetelere yansıtılmamasını, başka vasıtalarla da yayınlanmamasını “kural” haline getirmişti. Bu, gazeteciler başta olmak üzere, kimsenin o tahkikat konusunda, Tahkikat Encümeni’nin bildirileri dışında, tek kelime yazamaması demekti.

Bu “kural” nasıl uygulanabilirdi? O ayrı konu. Ama encümen, o yasağın içine Meclis’te yapılan konuşmaları da sokmuştu. O konuşmalar, sadece Meclis’in tutanaklarında yayınlanabilecekti. Meclis dışında ne yayın konusu yapılabilecek, ne beyan konusu...

Bu, anayasaya da çok açık bir şekilde aykırıydı. Meclis görüşmeleri, kapalı oturumlardaki görüşmeler hariç, sadece Meclis tutanaklarında değil, her yerde yayınlanabilirdi. Buna herhangi bir yasak getirilemezdi.

O “3 numaralı” bildirinin o zamanki gazeteciler arasında hangi etkiyi yaptığını –27 Mayıs’tan hemen sonra– Örsan Öymen’le birlikte yayınladığımız yazı dizisinde, o zaman nasıl anlattığımıza, gazete koleksiyonundan baktım. Şöyle anlatmışız:

“Bu bir şok teşkil etti. Siyasi faaliyetin durdurulabilmesi bir yana, Meclis müzakerelerinin neşrine yasak konulabileceği o ana kadar kimsenin aklına gelmemişti.

Nasıl gelebilirdi ki?.. Anayasa’nın 20’nci maddesi ortada idi. ‘Meclis müzakeratının aleni olduğunu ve harfiyen neşredilebileceğini’ bildiriyordu.

Gerçi artık işin bu safhasından sonra Anayasa, hukuk prensipleri falan düşünmek aşırı bir iyimserlik, hatta saflık olurdu ama, gazeteciler bu kadar açık, bu kadar ağır bir Anayasa tasalludunu o vakte kadar tasavvur bile etmemişlerdi.”

Tahkikat Encümeni’nin o bildirileri hazırlayıp radyoya göndererek yayınladığı gece nerede toplandığı sorusuna gelince... Bu konuda bir açıklama yapılmadı. Encümen üyelerinin o gece Cumhurbaşkanı Bayar’la Köşk’te görüştükleri haberi geldi.

Encümen üyelerinin daimi toplantı yeri olarak da Meclis binasının bulunduğu arazinin bir yerindeki bağımsız bir binanın özel olarak onlara tahsis edildiği öğrenildi. Encümenin toplantıları, artık sabahtan akşama kadar orada sürdürülecekti. Kendine özgü memurları, güvenlik görevlileri olacak, ama ayrıca bütün devlet dairelerinin imkânlarını kullanabilecekti.

Ulus gazetesinin o geceki durumu

Ama 18 Nisan gecesinin sürpriz haberleri bununla kalmadı.

Encümen, o gece 21.15’te yayınlanan 2 numaralı tebliğin de gazetelere resmen bildirilmesi için, Ankara Emniyeti’ne talimat vermişti. Meclis’çe kabul edilen önergeye göre o konuda yetkisi vardı.

Emniyetin ise, o talimatı yerine getirmek için gerekli hazırlığı yoktu.

Gece vakti, nöbetçi personeli yeterli sayıda değildi. Onların sayısını artırması kolay değildi. Gazetelere tebligatın yazılması ve ulaştırılması vakit alacaktı. Emniyetin sorunu buydu.

CHP yöneticileri ile “bir kısım basın”ın o geceki sorunu ise şuydu:

Encümenin bildirilerini radyodan dinlemişlerdi. Her türlü siyasi faaliyete konulan yasaktan da, tabii, rahatsızdılar. Ama onları asıl rahatsız eden konu, basına konulan yasaktı. Özellikle de Meclis görüşmelerine konulan yasak...

Anayasa’ya da aykırı olan o yasağın mutlaka aşılması gerekiyordu. Çünkü aksi takdirde, CHP’nin bu Tahkikat Encümeni konusundaki görüşünü ve tutumunu halka duyurmak kolay olmayacaktı.

Partisinin encümenle ilgili düşüncelerini İsmet İnönü, Meclis’teki konuşmalarında anlatmıştı. “Bir kısım basın” diye tanımlanan gazeteler de, İnönü’nün o konuşmaları başta olmak üzere, Meclis görüşmelerini mümkün olduğu kadar geniş bir şekilde yayınlamaya hazırlanıyorlardı.

Gazetelerde o hazırlıklar, encümenin tebliği radyoda yayınlanıncaya kadar devam etmiş ve son aşamasına gelmişti. Haber metinleri makinede dizilmiş, başlıkları atılmıştı.

Ben o sırada Ulus gazetesindeki çalışmaların ne aşamada olduğunu biliyordum. Örsan gazetedeydi. Arada bir telefonlaşıyorduk.

Ulus’un gece çalışan yazıişleri sorumluları, o haberi işittikleri zaman, önce kapsamı üzerinde tereddüde düşmüşlerdi. Tebliğlerin metnini Anadolu Ajansı’ndan getirmek de güç olmuştu.

Çünkü, o sırada öğrenilmişti, metin, Komisyon Raportörü Nusret Kirişçioğlu’nun el yazısıyla, sadece radyoya gönderilmişti. Ajansın onu oradan getirtip makinede yazdırtarak bültenine koyması da hayli vakit almıştı.

Daha sonrasını, bizim o zamanki yazı dizisinde Örsan’ın anlatımından izleyelim:

“Saat 23 sıralarında Ulus gazetesinin gece servisi... Yani Zafer’in muhteşem binasının bulunduğu Agâhefendi Sokak’ta gecekonduyu andırır bir bina içindeki üç küçük oda... Gazetenin Umumi Neşriyat Müdürü Nihat Subaşı, ikinci müdürler Erdoğan Tamer’le Cenap Çetinel, bu odalardan birinde kafa kafaya vermişler; Anadolu Ajansı’ndan nihayet bir nüshasını temin edebildikleri Tahkikat Encümeni tebliğlerinin mânasına nüfuz etmeye çalışıyorlar.

Birincisi, hapishanecilik sırasını 8 aylık mahkûmiyetle atlatmış, ikincisinin 10 aylık mahkûmiyeti temyizde bekliyor, üçüncüsü 6 ay yattıktan başka, yeniden bir 4 aya hüküm giymiş... Yani üçü de sabıkalı...

Konuşuyorlar, konuşuyorlar, sonra ‘Olmaz böyle şey’ diyorlar. ‘Meclis müzakereleri âlenidir. Hiçbir hâkim bunları neşrettik diye bizi mahkûm edemez.’

Görüşmeye şahit olan, başka gazeteden bir arkadaşları dayanamıyor, ‘Hangi hâkim kardeşim’ diyor, ‘hâkimin değil, Hamdi Sancar’ın karşısına çıkacaksınız.’”

Tebligatı beklerken

Gazeteciler, bu hatırlatmaya rağmen, gazeteyi Meclis görüşmelerinin haberleriyle hazırlanan şekliyle yayınlamayı denemekte kararlılar. Bunun riskini göze almışlar.

Bir de şuna güveniyorlar:

O zamana kadar gazeteye yazılı bir tebligat yapılmamış... Emniyetten sızan ilk haberlere göre, o konudaki işlemler tamamlanmamış. Tamam-lanması da biraz sürecek.

Kolay değil. Yepyeni bir uygulama başlamış. Yasağı koyan “Tahkikat Encümeni”, o zamana kadar kurulup görev yapmış tüm encümenlerden çok farklı yapısıyla, yepyeni bir merci... O da ne yapacağını o kadar iyi bilmiyor. Emniyete talimatını vermiş. Emniyet ona uyacak ama, o iş için resmi bir yazı lazım. Radyoya el yazısıyla gönderilip ajansa bile o şekilde ulaşan bir metne dayanılarak, gazetelere tebligat yapılamaz...

Kaldı ki, emniyette de bir sorun daha var. O tebligatın yapılması için savcılığın da harekete geçmesi gerekiyor. Savcılık da, Tahkikat Encümeni kararını yeni öğrenmiş. Henüz toparlanma aşamasında.

Ankara Emniyeti’nin yetkilileri bir yandan o yazıyı bekliyorlar, bir yandan gece kadrosunu takviyeye çalışıyorlar. O sırada, Ulus’a da bir polis gönderip, gazetenin nasıl hazırlandığını öğrenmesini istiyorlar.

Memur saat 24 sıralarında gazeteye gidiyor. Fakat Ulus’çular ona gazeteyi nasıl çıkaracaklarını anlatmadan önce, ondan, tebligatın gönderilmesinin en az birkaç saat daha süreceğini öğreniyorlar. Sonra da memura gazetenin baskıya geçmesinin de çok uzun süreceğini, herhalde sabahı bulacağını anlatıyorlar. Diyorlar ki:

Encümenin tebliğine göre, gazete için dizilen yazıların da değişmesi gerekiyor. O da çok vakit alır. Yeniden bir sürü yazı yazılıp dizilecek.

Böylece, memur da durumdan memnun oluyor, Ulus’çular da... Memur emniyete dönüp, arkadaşlarını da rahatlatıyor.

Tabii, memur gittikten kısa bir süre sonra gazetenin son çalışmaları da yapılıyor. Baskısı başlayacak.

Milletvekillerinin gazete dağıtıcılığı

Peki, başlayacak ama nasıl ulaştırılacak vatandaşlara o gazeteler?.. Ankara’nın dışına nasıl gönderilecek? Ankara’da nasıl bayie verilecekler?..

Emniyet güçleri, bunu, yasak yayını dağıtıyorsunuz diye önleyemezler mi?

Onun çaresini de, başta Bülent Ecevit olmak üzere partinin bir kısım milletvekilleri bulmuştu. Aralarında bir “dağıtım ekibi” kurmuşlardı.

Basılan gazeteleri, milletvekilleri kendi arabalarına koyup gideceği yerlere bizzat götüreceklerdi. Polis onlara dokunamayacaktı. Çünkü, milletvekillerinin dokunulmazlıkları vardı. Ve 1960 yılının o gününe kadar, “milletvekillerine dokunmak” gibi bir girişim, polisin uygulamaları arasına girmemişti. (Bu, sonraki 27 Nisan günü olacaktı, bazı CHP’li milletvekilleri, hem de Meclis binası içinde polisler tarafından itilip kakılarak Meclis dışına çıkarılacaklardı.)

Dağıtımın organizasyonu, Bülent Ecevit ve Ulus’un Genel Yayın Müdürü Nihat Subaşı arasındaki işbirliği ile önceden yapılmıştı.

Dağıtım ekibine katılan milletvekilleri, Ulus’çulardan işaret alıncaya kadar, baskı merkezine yaklaşmayıp, gazete dışındaki başka yerlerde vakit geçireceklerdi. Tabii, o yerler telefonlu yerler olacaktı. (Unutmayalım o sıralarda cep telefonu bir yana, araba telefonu bile henüz ortaya çıkmamış.) “İş”lerine telefonla verilecek o işaretten sonra başlayacaklardı.

Öyle yapıldı. Baskı saatine geçilmeden önce “ekip”teki milletvekillerinin haber beklediği yerlere, daha önce hazırlanan bir zaman planına göre, sırayla telefon edildi. Matbaa merkezine hep birlikte değil de ikişer-üçer arabalı gruplar halinde gelip gitmeleri sağlandı.

Gazetenin basılması, gece yarısından sonra saat 2.00’de başladı. Baskıdan çıkan ilk gazeteler paketlenirken, ilk üç araba matbaanın önüne gelmişti. Onlar “İstanbul postası”ydı. Gazeteler, arabaların bagajına ve içine dolduruldu.

İki arabanın sahip ve sürücüleri milletvekiliydi. Üçüncü arabanın sahibi milletvekili değildi ama yanında milletvekili vardı. Böylece arabaların dokunulmazlığı sağlanmış oluyordu.

İstanbul postasının yükünü alıp ayrılmasından hemen sonra, gene sırayla gelen ikişer-üçer arabalık gruplar halinde öteki “posta”lar yüklendi ve hareket etti. Adana, Samsun, Malatya derken, yol üstündeki merkezlere de uğrayarak olabildiğince çok yere ulaşacak arabalar dolduruldu, hareket ettiler.

Ulus gazetesinin matbaa merkezindeki bu hareketlenme, tabii, kısa bir süre sonra emniyetçe fark edilmişti. Fakat bunu önlemeleri, o zamanki sertleştirilmiş basın mevzuatına göre bile, kolay değildi.

Bir kere, belirttik, Tahkikat Encümeni kararı hakkında gazeteye tebligat yapılması için gerekli işlemler hâlâ tamamlanamamıştı. O tebligat yapılmadığı sürece, gazetenin yetkilileri, yasak haber yayınladılar diye sorumlu tutulamazdı.

Kaldı ki, ilk yorumlara göre, basılı gazetelerin dağıtımının önlenmesi ve gazetelere el konulması gene, ancak yargı yoluyla alınacak kararla mümkündü. Emniyet, bu iş için savcıya başvurmuştu. Bunun sonucunu almak zorundaydı.

Emniyet yetkilileri, bir yandan o işlemleri hızlandırmaya çalışırken, bir yandan da “istim arkadan gelsin” hesabıyla, sonuç alabilir miyiz diye bir deneme yaptılar. Ulus matbaasına bir hazır kuvvet ekibi gönderdiler.

Ekibin bir memuru, matbaa önünde, oraya gelişlerinin nedenini bildirmek için bir sorumlu ararken Bülent Ecevit’le karşılaştı. “Kiminle konuşabilirim” diye sordu. Ecevit ona, “Buyurun benimle konuşabilirsiniz” dedi. Orada hem Ulus yazarı olarak bulunuyordu, hem de Ankara milletvekiliydi. Memur, kibar bir tavırla:

– Emir aldık, gazeteyi toplamak zorundayız, dedi.

Ecevit sordu:

– Yazılı emriniz var mı?

– Hayır efendim, savcılıkta hazırlanıyor.

– Yazılı emir olmadan toplayamazsınız.

Ecevit, ayrıca, Tahkikat Encümeni kararının da hukuksuz olduğunu belirtti. Hukuka aykırı bir kararın, hukuka aykırı bir işlemle uygulanmasının o işlemi yapanları çok büyük bir sorumluluk altına sokacağını hatırlattı.

Memur, ısrar etmedi. Amirleriyle konuşacağını söyledi. Gitti.

Adliyede hazırlanmakta olan toplama kararının matbaaya gelmesi sabahı buldu. Fakat onda da bir işlem eksikliği vardı. Karar mühürsüzdü. Geri gönderildi.

Mühürlendi, geri geldi. Gazete yöneticileri tarafından bir tutanakla teslim alındı. Matbaadaki gazetelerin polisçe toplanmasına geçildi. Ve 2 bin kadar gazete müsadere edilip emniyete götürüldü.

Gazete yetkililerinin hesabına göre, o vakte kadar basılan gazete sayısı 30 binin hayli üstündeydi. Son 2 bini hariç, gerisinin büyük kısmı, Türkiye’nin birçok iline gönderilmişti. Bir kısmı da sabahleyin dağıtılmak üzere Ankara’daki milletvekili evlerine alınmıştı.

Sonuç olarak İsmet Paşa’nın Tahkikat Encümeni kararına karşı çıkan Meclis konuşması, yayınının encümence yasaklanmasına rağmen, yayınlanmış ve Türkiye’nin birçok yerinde, birçok kişi tarafından okunabilir hale gelmişti.

Bunun o günlerin özel radyosuz, televizyonsuz, bilgisayarsız, cep telefonsuz, şehir içleri dışında otomatik telefonsuz Türkiyesi’ndeki önemi büyüktü.

Bugün otoriter rejim uygulanan veya uygulanmasına heves edilen ülkelerde, ne kadar baskıcı önlemler alınırsa alınsın, haberleri kitlelere ulaştırmak isteyenlerin elindeki olanaklar az değil.

O zamanlar, tam tersine, o olanaklar, başta gazete yayınları olmak üzere, “kâğıt”a basılan veya yazılan metinlerden ibaretti.

Bu, 18 Nisan akşamı Meclis’te kurulan Tahkikat Encümeni’nin ilk yasak kararlarına karşı uygulanan ilk sivil direniş eylemiydi.

Bu eylemler, devam edecekti. Çünkü o eylemleri uygulayanlar, Tahkikat Encümeni’nin kuruluşunun da, aldığı kararların da hem anayasaya, hem hukukun ve demokrasinin temel ilkelerine tamamen aykırı olduğu görüşündeydiler. O encümene ve kararlarına karşı çıkmayı da demokrasiye inanan herkesin demokratik görevi sayıyorlardı.

Bu görüş, CHP Genel Başkanı İsmet İnönü’nün 18 Nisan günkü Meclis konuşmasında dile getirdiği görüştü. İnönü, onu, encümenin kuruluşundan sonra parti teşkilatına gönderdiği bir bildiriyle de özetledi.

23

19 Nisan ve 20 Nisan

CHP milletvekilleri yasaklanan Ulus gazetesinin sokaklarda

dağıtıyor – Kızılay’da İnönü lehine gösteri – Herkese yasak,

encümene serbest – Meclis’te kavga ve ceza –

Bölükbaşı’nın “elfaz”ı “hakaretamiz” mi?

Tahkikat Encümeni’nin 18 Nisan gecesinde koyduğu yasaklardan sonra, 19 Nisan

günü yayınlanan gazetelerin manşetinde, encümenin yayınladığı bildirinin metni vardı.

İnönü’nün Meclis’teki konuşması dahil, Meclis görüşmelerine, encümenle

ilgili yorumlara da hiç yer verilmemişti.

19 Nisan 1960 sabahındaki Türkiye, bir gün önce kurulan Tahkikat Encümeni’nin koyduğu yasaklar altındaki bir ülkeydi.

İstanbul’un büyük gazetelerinin manşetlerinde sadece Tahkikat Encümeni’nin “tebliğ”lerindeki ifadeler vardı.

Milliyet’in manşeti şöyleydi:

HER TÜRLÜ SİYASİ FAALİYET DURDURULDU

DP Meclis tahkikatı takririnin kabulü üzerine, dün ilk toplantısını yapan Encümen üç tebliğ yayınladı.

Meclis’in dünkü müzakerelerine ait haber sadece zabıt ceridesinde (Meclis matbaasında basılacak olan tutanakta) yayınlanacak.

Tahkikat Encümeni’yle ilgili her türlü haberin neşri men edildi.”

Gazete, manşet haberinin metninde sadece encümenin o üç “tebliğ”ini yayınlamıştı. Bir de o üç tebliğdeki kararları alan encümenin 15 üyesinin fotoğraflarıyla kısa biyografilerini...

Ne Meclis’in toplanıp yaptığı görüşmeleri özetleyen bir paragraf, ne görüşmeler sırasında konuşanların –söyledikleri bir yana– adları ve sıfatları... Hiçbiri yoktu. Onları birer cümleyle yazmak bile, yasak kapsamına giriyordu.

Hürriyet’in manşeti yasakları ilan ediyor. Yorumu okurlara bırakıyor.

Cumhuriyet, birinci sayfasının büyük kısmını üç yasak kararının metnini büyük harflerle

yayınlayarak doldurmuştu. Konuyla ilgili yazı ve her türlü haberin yayınlanması da yasak

olduğu için, haberi önemine uygun bir şekilde göstermenin en iyi yolu galiba buydu.

Hürriyet gazetesinin yayını benzer şekildeydi. Birinci sayfa manşeti şöyleydi:

“TAHKİK ENCÜMENİ SİYASİ FAALİYETİ DURDURDU

Dün Meclis’te kurulan 15 kişilik Encümen gece üç tebliğ neşretti.

Tahkikatın seyri ile alâkalı olan bütün haber, resim ve beyanların da neşri yasak.

İnceleme neticesine kadar yeni parti teşkilatı da kurulamayacak.”

Cumhuriyet’in manşetine de bakalım:

“DÜN KURULAN MECLİS TAHKİKAT ENCÜMENİ İŞE BAŞLARKEN ÜÇ YASAK KARARI VERDİ

Partilerin, kongreleri, toplantıları, bütün siyasi faaliyetleri ve yeni teşkilat kurmaları yasak.

Encümenin faaliyetiyle ilgili bütün neşriyat yasak.

Büyük Millet Meclisi’nin tahkikat takriri ile ilgili müzakerelerinin neşri yasak.”

Ulus ve muhalefetin yasak baskısına direnişi

Encümenin yasağını –o da, tabii, bir ölçüde– delebilen gazete, Ankara’da çıkan Ulus gazetesiydi.

İstanbul’da Dünya gazetesi de benzeri çabaları göstermiş ve bir miktar gazeteyi basıp dağıtmaya teşebbüs etmişti. Fakat İstanbul’da, Ankara’daki gibi “milletvekili eliyle dağıtım” usulü uygulanamadığı, emniyet güçleri de duruma daha çabuk müdahale ettiği için, o çaba Ankara’daki kadar başarılı olamamıştı.

Ulus’un hikâyesini geçen bölümde anlattım, milletvekillerinin dağıtımını yaptığı gazetelerin birçoğu, Türkiye’nin birçok yerine ulaşmıştı. Elden ele dolaşarak okunuyordu.

Durum Ankara’da da öyleydi. Milletvekilleri gazeteleri zaman zaman Atatürk Bulvarı’nın merkezi yerlerinde de dağıtıyorlardı.

Dağıtılan Ulus’lardan biri bende vardı. Manşeti ve alt başlıkları, tamamen İnönü’nün sözlerine ayrılmıştı. Şöyleydiler:

“CHP Genel Başkanı dün Meclis’te iki mühim konuşma yaptı.

Ulus gazetesinin 19 Nisan 1960 günkü sayısı... Tahkikat Encümeni’nin yasakladığı

Meclis görüşmelerinde İnönü’nün yaptığı konuşmanın tam metnini yayınlamış

ve milletvekilleri tarafından dağıtılmıştı.

İNÖNÜ: KARAR ANAYASA’YA AYKIRIDIR.

‘Bu baskı idaresi, Anayasa’ya, insan haklarına karşı teşebbüs edilen gayrimeşru bir darbedir.

Siyasi hayatımız uçuruma gidiyor

Bu yolda devam ederseniz sizi ben de kurtaramam.

Hür vatandaşlar olarak hiçbir kayda bağlı değiliz.’ ”

Gazete, İnönü’nün konuşmasından başka Meclis’teki tabanca çekme olayının, Başkan Refik Koraltan’ın tabancayı çekene değil, tabancaya karşı çanta atana ceza verdiğinin haberini de yayınlamıştı.

Yani, muhalefetin Tahkikat Encümeni’nin kurulması kararını kabul etmediğini, konuyla ilgili tüm başlıklarıyla göstermişti.

19 Nisan günü Ulus’u okuyanlar ile okuyanlardan işitenler veya işitenlerden haber alarak öğrenenler, durumun ne kadar ciddileştiğinin farkındaydı.

İsmet Paşa’nın tutumu belliydi. Demokrasiyi ortadan kaldırmaya yönelik çok tehlikeli bir teşebbüs vardı. Bu teşebbüse karşı demokratik haklar kullanılarak direnilmeliydi. İktidara yanlış yaptığı, en etkili şekilde anlatılmalıydı. İktidar, attığı adımı geri almalıydı.

Kızılay’daki 19 Nisan olayı

O 19 Nisan günü Ankara’da Kızılay’da şöyle bir olay yaşandı.

Kızılay, malum, şimdi de Ankara’nın en merkezi yerlerinden biri. Ama o zamanki durumu daha önemliydi. Çünkü Ankara, bugünkü gibi büyük bir şehir değildi. Kızılay da, heykelleri, parkları, sinemaları, lokalleri, lokantaları, mağazaları, bankaları bir arada olan ve içinden şehrin görkemli bir bulvarı geçen iki yerden biriydi.

Öteki, Ankara’nın o özelliklere kısmen sahip olan eski Ulus Meydanı’ydı. Ama Kızılay’ın gelişmesi Ulus’tan çok daha hızlıydı. Siyaset açısından da önemi giderek artıyordu.

Gerçi Meclis, Kızılay’ın yukarısındaki bugünkü binasına henüz taşınmamıştı. Ulus’taki “İkinci Meclis” binasındaydı ama, CHP’nin genel merkezi, DP’nin il merkezi gibi bazı partisel işyerleri ile Anadolu Kulübü gibi, siyasetçilerin bir araya geldiği lokaller, artık Kızılay’daydı.

O günkü olay, Anadolu Kulübü’nün önünde başladı.

Anadolu Kulübü’nün binası, Kızılay Meydanı’nın o zamanlar Kızılay Parkı’nın bulunduğu tarafında, Atatürk Bulvarı’na paralel olan İzmir Caddesi’nin üzerindeydi. Birçok siyasetçi gibi İsmet İnönü’nün de zaman zaman uğradığı ve partilileriyle briç oynadığı yerdi.

İsmet Paşa, o gün akşam vakti 17.00’ye yaklaşırken o binadan CHP’nin genç milletvekillerinden Dr. Suphi Baykam ile birlikte çıktı. Atatürk Bulvarı’na geçmek üzere yürümeye başladı.

Bunu önce, o sırada İzmir Caddesi’nden geçenler fark etti. Sonra bulvardan geçenler gördü. İsmet Paşa’nın etrafı kalabalıklaştı. Ona sevgi gösterileri başladı.

Paşa’nın niyeti Bulvar’ın karşı tarafında Tuna Caddesi’nin köşesine yakın yerdeki İş Bankası’na gidip para çekmekti. Orada hesabı vardı. Bunu daha önceleri de yapardı. Ama oraya o günkü gidişinin anlamı ve etkisi, öteki günlerdekinden çok farklı oldu.

Tahkikat Encümeni’nin yasaklarını gece radyodan dinleyenler ve sabah Ankara’da elden ele dolaşan Ulus’u görüp işitenler, İsmet Paşa’ya rastlayınca, bunu, duygularını ifade etmenin fırsatı saydılar.

“Ya ya ya, şa şa şa”

Daha sonrasını gene Örsan Öymen’in o olaydan sonraki anlatımından alıntılar yaparak izleyelim:

“Kaldırımlarda ‘İnönü’, ‘İnönü geliyor’ sesleri dolaştı. Herkes koşuşmaya başladı. Koşuşanlar büyük bir topluluk meydana getirdiler ve muhalefet liderinin etrafını çevirdiler.

Biri ‘Ya ya ya, şa şa şa’ diye başlayınca, bütün hançereler bu tempoya uydu.

Arkasından ‘Hürriyet, hürriyet’ sedaları yükseldi. Bütün bulvar artık tek bir vücut haline gelmişti. Trafik durmuş, bir kısım otomobiller de tezahürata kornalarıyla katılmaya başlamıştı.

İnönü bu heyecan dalgası içinde, bankanın kapısına 20 dakikada ulaşabildi. Sonunda içeriye girdi ama, bulvarın tezahüratı da artık önüne geçilmez bir hal almıştı. Bilhassa İş Bankası’nın bulunduğu sol kaldırımda kalabalıktan hareket etmeye imkân yoktu. Halk, İnönü içeride iken de boş durmadı. Piknik’in (o zamanın ünlü popüler lokantası) bulunduğu binanın (üst katlarına) dönüp koskocaman bir ‘yuh’ çekti.”

Toplananların “yuh” çektiği binanın üst katlarından biri Demokrat Parti’nin Ankara İl Merkezi’ydi. Onun altında İstanbul Liseliler Derneği’nin lokali vardı. Onun altında da Ankara Gazeteciler Cemiyeti’nin merkezi ve lokali...

Çekilen “yuh” Demokrat Parti’nin katına doğruydu. Ama buna cevap, bir alt kattaki İstanbul Liseliler Lokali’nden geldi. Meclis’te yayını yasaklanan Tahkikat Encümeni görüşmelerindeki DP’li sözcülerden Osman Kavrakoğlu o sırada orada oturuyormuş. Yuh sesini işitince camı açıp aşağıdakilere hakaret içeren sözlerle bağırmaya başladı.

Aşağıdakiler buna daha şiddetli bir “yuh”la cevap verdi. Topluluk hareketlendi. Olay daha da büyüyebilirdi ama, o sırada İnönü’nün bankadan çıktığı görüldü. Herkes Kavrakoğlu’nu bırakıp İnönü’ye yöneldi.

Coplar ve “gözaltı”lar...

Alıntıya devam edelim:

“İşte o anda bir canavar düdüğü duyuldu ve içi polis dolu bir hazırkuvvet arabası kalabalığın içine daldı. Coplar kalkıp kalkıp inmeye, tekmeler, yumruklar birbirini takip etmeye başladı. Halk buna rağmen ayrılmıyor, Kızılay’a doğru yürüyen İnönü’nün etrafında ve arkasında itile-kakıla ilerliyordu.

Bu sırada Kavrakoğlu da üçüncü kattaki siperinden ayrılmış, polislerin arasına karışmıştı. Yukarıdan tespit ettiği simaları yanındaki bir komisere gösteriyor, ‘Bunu da alın, bunu da alın’ diyordu.”

Böylece polisçe “alınan”ların sayısı hızla arttı. 22 kişiye ulaştı. Aralarında toplumun çeşitli kesimlerinden şüpheliler vardı. Biri, “Hürriyet, hürriyet” diye bağırdığı saptanan 15 yaşındaki bir lise öğrencisiydi. Bir diğeri bulvardaki lokantalardan birinin garsonuydu. Bazısı memur, bazısı yükseköğrenim öğrencisi, bazısı esnaftı.

Hepsi polis merkezine götürülüp gözaltında tutuldular. Beşi tutuklandı.

O gece olayla ilgili iki açıklama yapıldı.

Biri, Tahkikat Encümeni’nin “4 numaralı tebliğ”i idi. Uzundu, ilk bölümünde Tahkikat Encümeni’nin kuruluşuyla ilgili tartışmaları ele alıyor, İnönü’yü, Meclis’teki konuşmasında “ihtilal tahrikçiliği” yapmakla suçluyordu.

Herkese yasak, encümene serbest

Tebliğin ilginç yanı şuydu:

Encümen, bir gün önce o Meclis konuşmasının hiçbir şekilde yayınlanmaması, ondan alıntı yapılmaması için kesin bir yasak koymuştu. Oysa şimdi İnönü’ye suçlama yaparken o konuşmadan kendisi alıntılar yapıyordu. Bir bakıma, koyduğu yasağı kendisi çiğniyordu.

Ama, bunu yaparken, konuşmanın içinden cımbızla çeker gibi cümleler seçip, onları önündeki, arkasındaki sözlerden kopartıyordu. Alıntı yaptığı ifadeleri, işine geldiği gibi yorumluyordu. O yorumlara göre de, hedef aldığı kimselere yeni yeni suçlamalar yöneltiyordu.

Tabii, radyoda ve gazetelerde sadece encümenin o yorumları ve suçlamaları yayınlanabiliyordu. Suçlananların cevaplarının yayınlanması yasaktı. Bunun adı da iktidar sözcülerine göre “demokrasi içinde” başlatılan “tarafsız” bir tahkikattı.

Şu cümleye bakın:

Encümenin, İnönü’yü “ihtilal tahrikçiliği”yle suçlarken kaleme aldığı cümleye:

“(CHP lideri) memleketimizde vuku bulacağını sarih olarak ifade ettiği ihtilal ve ayaklanmayı, konuşmanın bir noktasında aynen ‘şartlar tam olduğu zaman milletler için ihtilal meşru bir haktır’ demek suretiyle, mergup (makbul) ve şayan-ı teşvik (teşvike değer) gördüğünü yine sarahatle beyan ve ifade etmiştir.”

İnönü’nün Meclis’teki konuşmasından alıntılanan cümlenin önü ve arkası bu kitabın bundan iki bölüm öncesinde yer aldı. Tekrar bakılırsa görülür. Ama ben, okurlarıma bir “geriye dönüş” zahmeti vermemek için, burada da bir özet yapayım:

Cümlenin önü

Önce o cümlenin önünü hatırlayalım:

İnönü, Meclis’te ihtilal ve ayaklanma konusuna, Samet Ağaoğlu’nun konuşmasına cevap verirken değinmişti.

Ağaoğlu, Tahkikat Encümeni önergesindeki iddiaları tekrarlayarak CHP’nin “ihtilalci metotlar” kullandığını öne sürmüştü.

İnönü de ona özetle, “Biz ihtilalden geldik. İhtilal rejiminden memnun değildik. Demokrasiye geçtik. Bizim yeniden ihtilal rejimi istememizde mana yoktur, mantık yoktur” demişti.

Sonra da, ihtilal konusundaki “son zamanların modası”nı anlatmıştı. İhtilalin artık çoğu defa seçimle iktidara gelenler tarafından yapıldığını belirterek, şöyle demişti:

“Seçimle iktidara geliyor. Devletin vasıtalarına el koyuyor. Seçime gitme ihtimali ufukta görüldü mü, ben buradan gitmem telaşına düşüyor.”

Daha sonra da, o telaşın sonucu olan tehlikelere işaret ederek şunları söylemişti:

“İktidarı ellerinde bulunduranların milletleri ihtilale nasıl zorladıkları, insan hakları beyannamesine girmiştir. Eğer bir idare, insan haklarını tanımaz, baskı rejimi kurarsa, o memlekette ayaklanma olur. Buna mahal vermemek için idarelerin demokratik yolda olması, insan haklarının yürürlükte olması şarttır.”

Encümenin o geceki bildirisinde tek başına yer alan “şartlar tamam olduğu zaman milletler için ihtilal meşru bir haktır” cümlesi bütün o cümlelerden sonra gelmişti.

Cümlenin arkası

O cümlenin hemen arkasından gelen cümle ise şöyleydi:

“Fakat ihtilal aslında bir milletin hayatının asla arzu etmeyeceği çetin ve tehlikeli bir ameliyattır.”

Ve onun da arkasından İnönü, o ameliyatın sonuçlarının ne kadar kötü olabileceğini de anlatmış ve hükümeti “demokratik rejimin icaplarını hulûs ile takip etme”ye, “eşit haklarla dürüst bir seçimin şartlarını kabul etme”ye davet etmişti.

Yani, encümenin İnönü’nün, önünü arkasını kopartarak bildirisine aldığı bir cümlesini yorumlayıp, onu ihtilal ve ayaklanma teşvikçisi gibi göstermesi, gerçekle ilgisi olmayan bir çarpıtmaydı.

İnönü, bunun tam tersine, iki bölüm öncesinde tamamının yer aldığı, burada da kısaca özetlediğim cümleleriyle, bir ihtilali teşvik değil, ister iktidardan gelsin, ister başkalarından, her türlü ihtilal eğilimini caydırma gayreti içinde görülüyordu.

Ama, tabii, o günlerde bu konuda söz ve karar hakkına sahip olan tek merci vardı: Tahkikat Encümeni...

O encümen ne derse, herkes onu “doğru” kabul etmeye mecbur sayılıyordu.

Zaten tersini söyleyecek olanların görüşlerini duyurabilecekleri kanalların tümü kapatılmıştı.

O kanallar ancak Ulus gazetesinin 18 Nisan gecesinde yaptığı gibi direniş yollarıyla açılabilirdi. Ama şu da görülüyordu:

Emniyet ve adliye, o gecenin tecrübesinden sonra, özellikle gazeteleri daha sıkı kontrol edebilmek için yeni tedbirler almaya başlamıştı.

Kızılay’daki durum meğer neymiş?

Gelelim Tahkikat Encümeni’nin “4 numaralı tebliğ”inin ikinci bölümüne...

İlk bölümünde İnönü’yü ihtilalcilikle suçlayan “tebliğ”, ikinci bölümünde de, o gün Kızılay’daki gösteriyi, gene İnönü’nün tahrikçiliğine bağlayarak, şöyle anlatıyordu:

“Bu kabil tahrikler, Türk milletinin maşeri vicdanında yer bulamaz. Nitekim ayaklanmaya değil, hatta girişilebilecek sokak nümayişlerine karşı dahi, vatandaşlarımızın kayıtsızlıkla, sükûn ve vekâr ile mukabele ettikleri, bugün Ankara’da CHP Genel Merkezi’nde, bu partiye mensup mebusların da yardımıyla hazırlanan ve hükümet dairelerinin boşalma saatlerine rastlatılan bir nümayiş teşebbüsü sırasında da tamamen ortaya çıkmış bulunuyor...”

Yani?.. O gün Ankara’da Kızılay’da herkesin gözü önünde yaşanan olay, CHP’li milletvekillerinin yardımıyla organize edilmiş ama, vatandaşlarımız buna hiç aldırmamış, kayıtsızlıkla karşılık vermiş, sessizliğini ağırbaşlılığını korumuş...

Öyleyse, olumlu bir durum vardı iktidar açısından. Vatandaş, tahriklere rağmen, halinden şikâyetçi değildi. O zaman kim neyi tahrik ederse etsin, ortada kaygı duyulacak bir şey yoktu.

Nitekim, o akşam İçişleri Bakanlığı da, gene Kızılay’daki gösteriyle ilgili bir açıklama yapmıştı. Onda da, encümenin görüşüne tıpatıp uygun bir şekilde, Kızılay’daki gösterinin CHP’li mebuslar tarafından önceden örgütlenmiş bir nümayiş olduğu, polisin nümayiş başlar başlamaz, duruma müdahale edip, 22 kişiyi gözaltına alarak göstericileri dağıtıverdiği bildiriliyordu.

Buna ek olarak, gösterici sayısının da zaten 150-200’den ibaret olduğu açıklanıyordu.

Gerçi ertesi gün suçüstü mahkemesine sevk edilen 22 şüphelinin sorgulaması sırasında tanık olarak dinlenen üç polis memurunun ifadeleri, o “sayı” konusunda farklı tahminler içeriyordu.

Gösterici sayısı, polislerden Osman Gülcü’ye göre 7-8 bin, Mehmet Beşer’e göre 4 bin, İbrahim Çelik’e göre 5-6 bindi. Yani, o sayı herhalde 4 binden az olmamalıydı.

Ama, tabii, o sayıyı polisler mi daha iyi bilecek, encümen mi? O konuda, elbette, encümenin ve onunla aynı görüşte olan İçişleri Bakanlığı’nın açıklamalarının doğru kabul edilmesi esastı. Yani, organizatörlerin yoğun bir çalışmayla hazırladıkları gösteri için toplanabilenlerin 200’ü aşamadığı, halkın büyük kesiminin tamamen kayıtsız kaldığı, başarısız bir girişim bu... O zaman da akla tabii, “Öyleyse niçin bu telaş, alelacele hazırlanan o tebliğler, açıklamalar?” sorusu akla geliyordu.

Gazete başlıkları

Encümenin “4 numaralı tebliğ”i ile İçişleri Bakanı’nın açıklamaları bir gün sonraki 20 Nisan 1960 tarihli gazetelere değişik biçimlerde yansıdı.

Milliyet bunları, birinci sayfasında, ama içeriğini fazla vurgulamadan, gösterişsiz başlıklarla vermişti. Encümenin açıklamasının üst başlığı “4’üncü tebliğ yayınlandı”, İçişleri’ninki “Dahiliye Vekaleti de bir tebliğ neşretti” idi.

Hürriyet, encümenin tebliğini manşetinde vermişti. Üst başlığı, Milliyet’inki gibi nötrdü:

“Meclis Tahkikat Encümeni yeni bir tebliğ neşretti.”

Alt başlığında ise tebliğdeki, İnönü’ye yönelik suçlamalara değinmişti. Şöyle:

“Tebliğde CHP liderinin yaptığı tahriklerin tehlike tevlit ettiği (yarattığı) ileri sürülüyor.”

Bu ifadenin başlıkta kullanılması encümeni memnun edebilirdi. Ancak haberin yanında yayınlanan fotoğraflardan birinde İnönü, gösteri sırasında etrafını çevreleyen vatandaşlar arasında görülüyordu, ötekinde de polisin gösteri yapanlardan bir kısmını gözaltına alışı...

O iki fotoğraf, durumun, Tahkikat Encümeni’nin ve İçişleri’nin açıklamalarına o kadar uygun olmadığının göstergesi gibiydi.

Şu belliydi: Gazeteler, yeni encümen rejimindeki özgürlüklerinin sınırları konusunda tereddüt içindeydiler.

Bazıları –Milliyet gibi– encümenin veya bakanlığın İnönü’ye ve muhalefete yönelttiği suçlamaları büyütmemek istiyorlardı. Tebliğleri suya–sabuna dokunmadan yayınlıyorlardı.

Bazısı –Hürriyet gibi– o suçlamaları başlığına alıyor, ama muhalefeti memnun edecek fotoğraflar da yayınlayarak iki taraf arasında bir denge kurmaya çalışıyordu.

20 Nisan sabahı çıkan gazetelerden bağımsız kalma iddiasını devam ettirenlerin davalarla ilgili yayınları böyleydi. Olayları Tahkikat Encümeni’nin tebliğleri ile İçişleri Bakanlığı’nın bildirilerini aynen yayınlayarak yansıttıkları halde, başlıkları veya fotoğrafları yüzünden encümenin hışmına uğrama tehlikesi altındaydılar. Hem o tehlikeden uzak kalmaya, hem de okurlarına dolaylı da olsa bir şeyler anlatmaya çalışıyorlardı.

20 Nisan’daki Meclis: Çelikbaş ile Bölükbaşı’na cezalar

20 Nisan günkü Meclis toplantısının konuları başkaydı. Gündemde Tahkikat Encümeni’yle ilgili bir madde yoktu. Ama o toplantıda iki muhalefet milletvekili, gündem dışı söz alarak, Tahkikat Encümeni’nin kurulmasını ve uygulamalarını eleştirdi. Biri, CHP’nin grup başkan vekillerinden Fethi Çelikbaş’tı, öteki Cumhuriyetçi Millet Partisi lideri Osman Bölükbaşı...

Konu gündemde olmadığı için, içtüzükte bulunan diğer söz isteme olanaklarını kullanmışlardı.

Çelikbaş “geçmiş tutanak” üzerinde söz almıştı. Meclis’in Tahkikat Encümeni kurma kararının yer aldığı tutanağı esas alarak eleştirilerini ifade etmeye çalıştı. Fakat bu kolay olmadı. Konuşmasının daha ilk cümlesinden itibaren, DP’li milletvekillerinin şiddetli tepkileriyle karşılaştı. Oturum başkanlığını yapan Başkan Vekili İlhan Sipahioğlu da o tepkilere katıldı.

Çelikbaş’ın o cümlesi şöyle başlıyordu:

“Bugün bizim nazarımızda gayr-ı mevcut olan bu encümenin...”

Bu söze gürültüler arasında yapılan müdahalelerden işitilebilenler şöyleydi.

“HİMMET ÖLÇMEN (Tahkikat Encümeni üyesi) – “Bu ne hürmetsizlik.”

BAHA AKŞİT (DP grup başkanvekili) – “Gayr-ı mevcut nedir. İzah et?”

İLHAN SİPAHİOĞLU (Başkan) – “Meclis’in kurduğu Encümen’e nasıl bu sözü söyleyebilirsiniz?”

Çelikbaş, “Müsaade edin izah edeyim” diyerek, encümenin kurulduğu andan itibaren kendisinde olmayan yetkileri kullandığını, o arada Meclis görüşmelerinin neşrine yasak koymak gibi anayasaya aykırı olduğu besbelli olan bir karar aldığını söyledi.

“Böyle bir karar elbette yok sayılır. Gayr-ı meşru sayılır, gayr-ı mevcut sayılır. O kararı alan encümen için de aynı şey söylenir” dedi.

Bu açıklamaya da aynı şekilde tepkiler gösterildi. Çelikbaş ise, Meclis’te asıl tepkinin “Tahkikat Encümeni”nin Meclis tutanaklarının yayınını yasaklamasına karşı gösterilmesi gerektiğini söyledi. Bu konuda CHP Grup Başkanlığı, Meclis Başkanlığı’na hitaben bir önerge hazırlamıştı. Onu okudu.

Önergede, Tahkikat Encümeni’nin o yasak kararının anayasayı “tahrip” etmenin yeni bir örneği olduğu belirtiliyor ve şöyle deniliyordu:

“Anayasa üstü bu gibi tasarrufları önlemek, içtüzüğün hükümlerinin icabı olarak ilk hamlede Riyasetinizin (Başkanlığınızın) vazifesidir. Bunu hatırlatır ve sizi vazifeye davet ederim.”

DP’li milletvekillerinin sıralarından gelen müdahaleler, bu “vazife daveti” karşısında daha da arttı. Çelikbaş ise, encümenin aldığı yasak kararı ile Meclis’in hukukuna “tasallut” edilmiş olduğunu söyledi.

Bu defa DP’lilerin sıralarından “tasallut” sözüne karşı protestolar yükseldi.

Mazlum Kayalar sordu:

“Tasallut kelimesini nasıl söylersin?”

Çelikbaş cevap verdi:

“Tasallut hukuki terimdir. Biz Meclis’in hukukuna musallat olanlardan şikâyetçiyiz. Millet önünde onlardan davacıyız. Meclis müzakerelerine ait zabıtların neşrini bu encümen ne hakla, ne selahiyetle menetmekte, Meclis’in hukukuna tasallut etmektedir?”

Oturum Başkanı İlhan Sipahioğlu bu sözlerden hemen sonra bir ceza kararı uygulamasına geçti:

“REİS – Fethi Bey, çok rica ediyorum. Kürsüyü terkedin. (Soldan in aşağı sesleri, gürültüler). (Sağdan inme inme sesleri). Siz Büyük Millet Meclisi’nin kurduğu bir komisyona gayrimeşru demekle Büyük Millet Meclisi’ne hakaret etmiş oluyorsunuz. Fethi Çelikbaş’ın 12 celse Meclis’ten çıkarılmasını reylerinize arzediyorum, kabul edenler, etmeyenler, kabul edilmiştir... Kürsüyü terkediniz.”

Kavgalar ve cezalar

Başkan’ın bu sözlerinin devamının nasıl geldiği, bizim o zamanki yazı dizimizde şöyle anlatılıyor:

“Çelikbaş ‘Kürsüyü terkediniz’ diyen başkanın ikazına karşı ‘müdafaa hakkı olduğunu’ hatırlattı ve kürsüden ayrılmadı. Bunun üzerine DP’liler cenahından –zabıtlardaki ifade ile– ‘ayakta müdahaleler ve çok şiddetli gürültüler’ başladı. ‘Senin müdafaa hakkın olamaz’, ‘müdaafanı istemiyoruz’ sesleri yükseldi.

Başkan da oturduğu yerden –bu müdahalelere değil– Çelikbaş’ın müdafaa hakkını hatırlatan muhalif milletvekillerine ceza yağdırmaya başladı. Mehmet Kartal, Ferhan Arkan 5 ihtar, Faruk Ayanoğlu takbih cezası aldılar.

Artık ondan sonra kimin ne söylediği, anlaşılmaz oldu. CHP’liler de ayağa kalkmışlar, başkanı protesto ediyorlardı. Arka sıralarda yer yer kavgalar çıkıyordu. Bu arada Kastamonu’nun –eski polis komiseri– milletvekili Süleyman Çağlar, Abdullah Yaycıoğlu’nun üzerine yürüdü. Fakat Yaycıoğlu’nun da hazırlandığını görünce fazla ileri gidemedi. CHP’liler, başkanın tutumunu bir müddet daha protesto ettikten sonra aralarına Çelikbaş’ı da alarak salondan ayrıldılar.”

(Oturum Başkanı İlhan Sipahioğlu’nun Fethi Çelikbaş’a verdiği ceza, içtüzüğe tamamen aykırı bir cezaydı. O zamanki içtüzüğün –1957’de yapılan değişiklikten sonraki halinde de– milletvekilleri hakkındaki “takbih ve meclisten çıkarma” kararlarının alınmasından önce, onların “kendilerini savunmak için” kürsüden izahat verme haklarının var olduğu belirtilmişti [Madde 189]. Çelikbaş o hakkı kullanmak istemişti. Ama başkan o hakkı yok saymıştı.)

Bölükbaşı söz istiyor ama...

CHP’nin salondan ayrılmasından sonra Meclis’teki beş üyeli muhalefet partisi CMP’nin Başkanı Osman Bölükbaşı “gündem dışı söz alma” hakkını kullanmak istedi. Başkan ona önce söz vermedi. Kürsünün altında ayakta durarak kürsüye çıkma müsaadesi bekleyen Bölükbaşı’na, üzerinde konuşmak istediği konuyu sordu.

Bölükbaşı buna durduğu yerden cevap verdi. Başkan’la aralarında tartışma başladı. O tartışmayı da, yazı dizisinden alalım:

“OSMAN BÖLÜKBAŞI – Reis Bey gündem dışı söz istiyorum.

REİS – Ne hakkında?

OSMAN BÖLÜKBAŞI (Devamla) – Gaye ve selâhiyetleri Anayasa’ya tamamiyle aykırı olan Tahkikat Encümeni gayrimeşru tasarruflarda bulunmuştur. Bunun hakkında BM Meclisi’nin dikkatini çekmek istiyorum.

REİS – İzah ettim. Büyük Millet Meclisi, eğer bu encümenin selâhiyetini tecavüz ettiğine kaani olursa elbette bu selâhiyetleri kısabilir.

OSMAN BÖLÜKBAŞI (Devamla) – Meclisin harekete geçebilmesi için durumun kendisine aksettirilmesi lazımdır. Müsaade ediniz de konuşayım.

REİS – Bu gündem dışı konuşma mevzuu değildir.

OSMAN BÖLÜKBAŞI (Devamla) – Gündem dışı konuşma mevzuudur. Komisyonun gayrimeşru tasarrufları üzerinde konuşmak hakkımdır. Bu hareketiniz de gayrimeşrudur.

REİS – Osman Bey, Riyasete hakaret ettiniz. Buyurun müdafaanızı yapın.”

Başkanın cevabı: “Savunmanızı yapın”

Başkan bu ifadesiyle, Osman Bölükbaşı’na, gündem dışı olarak söz vermemişti. Ama, aşağıdan söylediklerini hakaret olarak kabul etmiş ve –Çelikbaş’a vermediği– “kendisini savunmak için izahatta bulunma” hakkını vermişti.

Bölükbaşı o sayede kürsüye çıktı. Kendisinin “suçlu” olmadığını, “gayr-ı meşru” sözünü kullanmasının da suç oluşturmadığını söyledi. İktidar milletvekillerine “gayr-ı meşru” sözünün anlamını bilip bilmediklerini sordu. Şöyle:

“OSMAN BÖLÜKBAŞI – Gayr-ı meşrunun manasını bilmiyor musunuz? Anayasa’ya muhalif olan kanunlara ve nizamlara muhalif olan her şey gayr-ı meşrudur.

Kuruluşu gayr-ı meşru olan Tahkikat Encümenimiz istediğini asmaya kesmeye kalkarsa, buna gayr-ı meşru demez misiniz? Bu hakikati ifade etmenin hakaret neresinde?”

Bu sözler gene müdahaleler ve gürültülerle karşılandı. Bölükbaşı, onlara da cevap yetiştirerek konuşmasına devam etmeye çalıştı:

“OSMAN BÖLÜKBAŞI (Devamla) – “Müsaade buyurun arkadaşlar, ne oluyor, bu telaşınız nedir? Niçin beni konuşturmak istemiyorsunuz? Arkadaşlar, bu gayr-ı meşru kelimesinin hukuk dilindeki manasını söylüyorum. Nizamlara, kanunlara, Anayasa’ya aykırı olan her hareket gayr-ı meşrudur. (...) (Soldan: “Meclisin kararı gayr-ı meşru olmaz” sesleri) [...]

OSMAN BÖLÜKBAŞI (Devamla) – Niçin bu kelime size dokunuyor? Meclis’in kararı gayr-ı meşru olmazmış. Rica ederim. Şurada bu takrir verilse: “Mükerrem Sarol’un asılması bu memleket için lazımdır” dense ve bu takrir kabul edilse, bu gayr-ı meşru olmaz mı? (Soldan: “Bu misal oldu mu?” sesleri... Gürültüler.) Müsaade buyurun, bu Meclis’ten ne kanunlar çıktı. 20’nci asırda zulüm ve istibdadın kanunları... Bunu söyleyen sizin liderinizdi. (Soldan gürültüler.) [...] Siz her şeyi yapmaya karar vermişsiniz. Haber vereyim ki, bu kararlarınızla kendinizi de, memleketi de felakete sürüklüyorsunuz.”

Bölükbaşı’na da ceza

Osman Bölükbaşı’nın bu sözleri de, gürültülerle karşılandı.

Bölükbaşı kürsüden inerken Başkan Sipahioğlu, onun cezasını da “ilan” ve “infaz” etti. Tutanaklara göre şu cümlelerle:

“REİS – “Muhterem arkadaşlar, Meclis’i itham eden Bölükbaşı’nın sözleri ve hakareti, Yüksek Meclis’e karşı hakaretamizdir. Bu itibarla kendisinin altı inikat (birleşim) Meclis’ten çıkarılmasını reylerinize arzediyorum. Kabul edenler... Etmeyenler... Kabul edilmiştir.

(Ayrıca) hakaretamiz elfazın (sözlerin) zabıtlardan çıkarılmasını reylerinize arzediyorum. Kabul edenler, etmeyenler, kabul edilmiştir.”

Böylece, Osman Bölükbaşı’nın cezasının “infaz”ı başlamış oldu. CMP Genel Başkanı, o “infaz” işini kolaylaştırdı. Arkadaşlarıyla birlikte Meclis Genel Kurulu salonundan ayrıldı.

Başkan Sipahioğlu, o arada, başka bir işlemi de tamamladı. Daha önce ceza verip Meclis’ten çıkardığı Fethi Çelikbaş’ın “hakaretamiz elfazı”nın tutanaklardan çıkarılacağını söylemiş ama, o konuda oylama yapmamıştı. Onun için de “kabul edenler, etmeyenler, kabul edilmiştir” dedi.

“Hakaretamiz elfaz”a ceza...

Başkan Sipahioğlu’nun “hakaretamiz elfaz”ın zabıtlardan çıkarılması diye tanımladığı cezaların infazı, Başkanlık Divanı üyesi milletvekilleri ile tutanak kâtiplerinin işiydi. Başkan, kararı formüle ederken hangi sözlerin “hakaretamiz elfaz” sayılacağını belirtmemişti. Genel bir ifade kullanmıştı. O kavramın kapsamına giren sözler, birleşimden sonra bir araya gelen üyelerin ve kâtiplerin değerlendirmesine göre saptandı ve tutanakların basımına geçilmeden önce ayıklandı.

Yukarıda da belirttim, benim gerek CHP Genel Başkan Vekili Fethi Çelikbaş’ın, gerek CMP Genel Başkanı Osman Bölükbaşı’nın konuşmalarından yaptığım alıntılar, –tutanaklara uygulanan sansürden– önceki halini yansıtıyor. (Önceki hal ile sonraki hal karşılaştırılınca şu da görülüyor: Sansürün kapsamı hayli geniş tutulmuş.)

Bu “tutanaktan çıkarma” kararı tartışmalı bir karardı. O zamanki anayasaya göre Meclis çoğunluğunun böyle bir yetkisinin olmaması gerekirdi. Anayasanın 20. maddesi –daha önce de belirttim– Meclis müzakerelerinin “harfiyen” (kelimesi kelimesine yayınlanması) kuralını koymuştu. Ama işte içtüzük değişikleri yapılırken, anayasanın o maddesine rağmen, Meclis çoğunluğuna o kurala aykırı bir yetki verilmişti. İçtüzüğün 93. maddesine yapılan bir eklemeyle, milletvekilleri “galiz” (kaba), “müstehcen” (açık saçık) sözler veya “elfaz-ı tahkiriye” (aşağılayıcı sözler) kullanırsa, başkanın o yaptırımı uygulayabileceği yazılmıştı. “Reis umumi heyet kararıyla o sözleri zabıtlardan çıkartır” denilmişti.

Hangi sözün veya sözlerin “kaba”, “açık saçık” veya “aşağılayıcı” sayılacağı da başkanın ve görev verdiği kâtiplerin takdirine bırakılmıştı. 20 Nisan 1960 günündeki uygulama, bunun örneklerinden biriydi.

O örnek, Meclis’in 27 Nisan günkü toplantısında “Yetki Kanunu” görüşülürken, İsmet İnönü’nün konuşmasına da uygulanacaktı. İnönü hem Çelikbaş’a verilen, Meclis’ten “12 birleşim uzaklaştırma” cezası alacaktı, hem de sözlerinin büyük bir kısmı tutanaklardan çıkarılacaktı.

(Tekrar hatırlatalım: Benim burada alıntıladığım konuşma metinleri, o oturumu izleyen gazetecilerin, tutanakların ilk şekline göre aldığı notlara dayanılarak yazılmıştır. Meclis Başkanlık Divanı’nda yapılan çıkarmalardan sonraki tutanaklarda birçok cümle ve kelime o zamanki basılı metinlerde yer almamıştır. Tutanak kâtiplerinin “sağdan bravo sesleri, soldan gürültüler” gibi saptamaları ise parantez içindeki yerlerinde kalmaya devam etmiştir. Bu durumda, o günkü görüşmeleri o sırada yayınlanan tutanaklardan izleyenler, konuşmacılara Meclis’in iki tarafından gelen alkışları veya tepkileri öğreniyorlar, ama o alkışların ve tepkilerin nedenini anlayamıyorlardı.)

Fethi Çelikbaş’tan sonra Osman Bölükbaşı da partili arkadaşlarıyla birlikte salondan ayrılınca, Meclis, Demokrat Partililer için –klasik deyimiyle– “dikensiz gül bahçesi”ne döndü.

Gündemdeki tasarıların görüşülmesi başladı. Görüşmeler sırasında talih oyunlarıyla ilgili bir konu, tartışmalara neden oldu.

Demokrat Partililer, kendi aralarında “talih oyunları faydalı mıdır, zararlı mıdır?” sorusu üzerinde tartıştılar. O günkü birleşim, o görüşmelerle sona erdi.

24

Üç gün bile geçmeden...

Encümen ilk sorgulamasını yaptıktan sonra, DP Grubu’ndan “yeni

yetkiler” istedi – Menderes: “Talebi destekliyoruz” – Encümen

kararlarına karşı çıkanlar üç yıla kadar hapse mahkûm edilebilecek

– Milletvekilleri de encümene çağrılabilecek – DP Grubu’nun

başkanının eşi CHP’li olursa, sonuç ne olur?

– “Koreli muhalefet”

Bina, Ulus Meydanı’ndaki Meclis arazisinde, Meclis’in güvenlik hizmetleri için kullanılan bir bina. Artık Tahkikat Encümeni binası... Bir kısmında encümen üyeleri çalışıyor. Bir kısmında encümenin yönetimine girmiş olan bir grup polis faaliyet halinde...

20 Nisan 1960 çarşamba günü o binaya sekiz kişi çağırılmıştı. Mec-lis’in 18 Nisan günkü görüşmelerini, yasaklanmış olduğu halde Ulus gazetesinde yayınlamaktan ve o gazetenin dağıtımını sağlamaktan sorumluydular. Tahkikat Encümeni onları sanık gibi sorguya çekecekti.

Gerçi, encümenin böyle bir yetkisi olup olmadığı tartışmalıydı. Geçen bölümlerde belirttik, muhalefete göre o “encümen”, Meclis içtüzüğünün 177. maddesine göre kurulmuştu. O maddeye göre kurulan komisyon, içtüzükteki iki ayrı “Meclis tahkikatı”ndan ancak ikinci türdekini yapabilirdi. Yani bugünkü Türkçeyle, “soruşturma” değil, ancak “araştırma” yapabilirdi. Huzuruna çağırdıklarını, onlardan bilgi almak için dinleyebilirdi. İçtüzüğün “Meclis soruşturması” için öngördüğü zorlayıcı yetkileri kullanamazdı.

İktidar partisinin ve encümen üyelerinin anlayışı ise farklıydı. Onlara göre, encümen, Meclis’te kabul edilen önergede yazıldığı gibi, herkes hakkında “lüzumlu göreceği bilcümle tedbir ve kararlar”ı alabilirdi.

Çağırılanlar arasında Ulus’un Genel Yayın Müdürü Nihat Subaşı ile yardımcıları Erdoğan Tamer ve Cenap Çetinel vardı. Bir süre binanın içinde bir yerde bekletildiler.

O geceki gazetenin sorumlu müdürü Erdoğan Tamer’di. O üç yöneticinin arasından, encümenin önüne önce Tamer çıkarıldı.

Encümenin odası orta büyüklükte bir odaydı. Tamer, bütün encümen üyelerinin orada bulunacağını sanmıştı. Oysa içeride sadece beş üye vardı. Anlaşılıyordu ki, komisyon, çağıracağı kimseleri dinlemek için işbölümü yapmış, kendi içinden gruplar oluşturmuştu.

Oradaki grupta, politikaya gazetecilikten geçmiş olan Bahadır Dülger vardı ve masanın ortasında başkanlık yerindeydi. Grubun öteki üyeleri de Tahkikat Encümeni’nin basında adları sık geçen üyeleriydi.

Biri Kastamonu Milletvekili Hilmi Dura, biri Çorum Milletvekili Kemal Biberoğlu’ydu. O ikisi, encümenin hukukçu üyelerindendi. Ama basınla da ilgiliydiler. Bunu geçmişteki tutumlarıyla da göstermişlerdi. Muhalefete ve basına karşı tedbirler alınması konusunda en aktif olan DP’li politikacılar arasındaydılar.

Öteki iki milletvekili ise, Himmet Ölçmen ile Necmettin Önder’di. Ölçmen Konya, Önder Nevşehir milletvekiliydi. Basın konusunda uzman sayılmazlardı ama, Başbakan Menderes’in güvendiği politikacılar olarak tanınıyorlardı.

Erdoğan Tamer’in sorgudan sonra not edip anlattıklarına göre sorguyu Bahadır Dülger başlattı. Tamer’e önce, şunu sordu:

“18 Nisan günü Tahkikat Encümeni’yle ilgili görüşmelerin yayınlanması yasaklandığı halde, siz bunları gazeteye koyup yayınladınız. Bunu niçin yaptınız?”

Erdoğan Tamer şu cevabı verdi:

“Meclis görüşmelerinin yayımının yasaklanabileceğini aklıma getiremezdim. Meclis müzakereleri Anayasa’ya göre alenîdir.”

İkinci soruyu Hilmi Dura sordu:

“Gazeteleri matbaadan hangi milletvekilleri taşıdı?”

“Birçok milletvekili taşıdı ama, ben içlerinden Bülent Ecevit ile Muammer Akpınar’ı tanıyorum.”

“Siz başka milletvekili tanımaz mısınız?”

“Vallahi pek tanımam. Nitekim sizi de tanıyamadım.”

Bu cevap üzerine Kemal Biberoğlu, onu şöyle uyardı:

“Erdoğan Bey, bizim tevkif yetkimiz olduğunu da düşünün. Doğru cevap verin.”

Bu uyarıyı başkanlık mevkiindeki Bahadır Dülger, daha da vurgulayarak tekrarladı:

“Biz ‘Meclis’iz Erdoğan Bey. Biz Temyiz tanımayız. Adama avukat tutturmayız. Hiçbir yere itiraz ettirmeyiz. Tevkif ederiz. Hapsederiz.”

Dülger, bu hatırlatmayı yaptıktan sonra, sesini yumuşattı. Aslında komisyon üyeleri olarak Tamer’in geleceğini düşündüklerini, hapsetme tedbirini uygulamak istemediklerini belirtti. Dedi ki:

“Bakın siz teknisyensiniz, böyle gürültüler arasına girmeyin. Sonra yazık olur size.”

Daha birkaç “soru-cevap”tan sonra, Tamer’e salondan ayrılıp dışarıda gösterilecek yerde beklemesi bildirildi.

Uzunca bir bekleme süresi geçti. Tamer yerinden içeri çağırıldı ve gene Bahadır Dülger tarafından karar “tefhim” edildi (yüzüne okundu).

“Erdoğan Bey, sizi şimdi serbest bırakıyoruz. İnşallah böyle şeyler yüzünden bir daha karşılaşmayız.”

Tamer’den sonra Ulus’un sorumlu müdürlerinden Cenap Çetinel’e sorulan sorular da aynı yöndeydi, onun verdiği cevaplar da...

Ulus’çuları sorgulayan Tahkikat Encümeni üyeleri Bahadır Dülger (solda) ve Hilmi Dura.

“Ya kalp para basarlarsa...”

Müessese Müdürü Muhittin Erkan, başbayi Sadettin Kocakök, başmakinist Seyfi Görez, gazetenin içeriğinden sorumlu tutulamazlardı. Onlara sorulan sorular sadece dağıtım üzerinde oldu.

O yıllarda Ulus’un işletme amirliğini üstlenmiş olan yazar Muzaffer Erdost ile Ulus’un kiralamış olduğu matbaanın sahibi olan Gazanfer Kunt da, sorguya çağırılmışlardı. Onlar da dağıtım konusunda sorgulandılar. Ama, dağıtımın yasaklanmasının hikâyesini anlatmıştım, gazetenin dağıtımı, gazeteye resmi “tebligat”ın yapılabilmesinden önce başlamış ve büyük kısmı tamamlanmıştı. Resmi tebligattan sonra basılan az sayıda gazeteye zaten el konulmuştu. Daha önceki dağıtım yasadışı sayılsa bile, bunun bildirimi gecikmişti. Gazetenin o işle görevli olan mensupları bundan sorumlu tutulamazdı.

Hele, sahibi olduğu matbaayı Ulus gazetesine kiralamış olan Gazanfer Kunt’un o “suç”la ilgili sayılması daha da güçtü. Ama sorgulamayı yürütenler, o güçlüğü de aşmaya çalıştılar.

Gazanfer Kunt, bu kitap dizisini okuyanlar bilir, kıdemli bir gazeteciydi. Ulus gazetesinde bir süre çalıştıktan sonra, iki gazeteci arkadaşıyla (Tuğrul Aşuroğlu ve –şiirleriyle ünlü olan– Fethi Giray ile) birlikte bir ortaklık kurmuştu. Ankara’da Ankara Telgraf adlı bir gazete çıkarmışlardı. Gazete, iktidarı destekleyen bir gazeteydi. Yayını istikrarlı olamamıştı. 1953’te CHP mallarının “müsadere” edilmesiyle birlikte kapanan Ulus’un –1955’te– yeniden yayınlanması olanağı çıkınca, matbaalarını Ulus’a kiralamışlardı.

Tahkikat Encümeni’nin sorguladığı gazetecilerden Ulus’un Yazıişleri Müdürü

Erdoğan Tamer (solda) ve Ulus’u basan matbaanın sahibi Gazanfer Kunt.

Kunt, ayrıca Bahadır Dülger’le yakın dostluğu da olan bir gazeteciydi. Komisyona çağırılıp koridorda beklerken, oradan geçen Bahadır Dülger’le karşılaşınca dostane bir davranış göreceğini sanmış, ama hayal kırıklığına uğramıştı. Dülger ona soğuk bir sesle “Bekleyiniz” deyip komisyona girmişti. Uzun bir süre dışarıda bekledikten sonra odaya alınan Kunt karşısına getirilince de, ona şu soruyu sormuştu:

“Siz matbaayı kiraladığınızı söylüyorsunuz ama, bir gün haberiniz olmadan kalp para basarlarsa ne yaparsınız?”

Kunt, bu soruya ne cevap vereceğini bilememişti. Sonuçta o da serbest bırakılmıştı ama, bu soru, o dönemin sohbetlerinde, Tahkikat Encümeni’ndeki soruların ilginç bir örneği olarak anlatılır olmuştu.

“Başlıkları kim kaleme alır?”

O 20 Nisan 1960 çarşamba günü encümene çağırılanlardan sorgusu en uzun süreni, Ulus’un Genel Yayın Müdürü Nihat Subaşı’ydı. Subaşı’yı Bahadır Dülger, gazeteciler arası bir tartışma havası içinde sorguladı.

Ulus’un eski manşetlerinden örnekleri önüne toplamıştı. Onlardan bazılarını çıkarıp, Subaşı’ya görüşünü sordu. Biri İnönü’nün Kayseri gezisiyle ilgili manşetti. Şöyleydi: “İnönü Kayseri’ye girdi.”

Dülger sordu:

“Nihat Bey bunun anlamı ne? Bu başlıkları kim kaleme alır? Partiden mi yazdırdılar, yoksa siz kendiniz mi yaptırırsınız?”

Subaşı:

“Biz yaparız. Parti o işe karışmaz” dedi.

Hilmi Dura araya girdi:

“Peki şu başlığı nasıl buluyorsunuz? Denilmiş ki: ‘İnönü diyor ki: Encümen’in kararlarına mukavemet edilecektir.’ Dün yayınlanan 4 no.’lu tebliğe göre, Tahkikat Encümeni vazifesine ciddiyetle başlamış. Ne dersiniz?”

Subaşı başlığın altındaki haber metnine baktı.

“Güzel başlık. Tahkikat Encünmeni’nin dört numaralı tebliğinin içinden çıkarılmış. Aynen öyle yazıyor tebliğde. Tebliğ zaten, Anadolu Ajansı’ndan alınmış. İçinde suç yok.”

Subaşı’nın dediği doğruydu. Çünkü başlıkta ne yazılmışsa, Tahkikat Encümeni’nin tebliği içinde de kelime kelime vardı. O tebliğler de, encümen tarafından gazetelerde yayınlansın diye yazılmıştı. Suç varsa, o suçun asıl sorumlularının Tahkikat Encümeni olması gerekirdi.

Sonuçta Dülger, ötekiler gibi, Subaşı’ya “serbest kaldığı”nı, bir daha böyle bir nedenle karşı karşıya gelmemeyi temenni ettiğini bildirdi.

Yetkisi var mı, yok mu?

Tahkikat Encümeni’nin 20 Nisan günkü sorgulamasında, bizzat sorguyu yapanların da şu tereddüt içinde olduğu anlaşılıyordu:

Ulus’un Genel Yayın Müdürü Nihat Subaşı.

O da sorgulandı.

Encümenin kurulması için Meclis’te kabul edilen önergede gerçi, encümenin hem bakanlarla ilgili soruşturmalarda kullanılan yetkilere sahip olduğu açıkça belirtilmişti, hem de –daha geniş kapsamlı bir deyimle– “lüzumlu gördüğü her türlü tedbir”i alabileceği ayrıca ifade edilmişti. Komisyon üyeleri de bunu, sorguya çektikleri kimselere hatırlatıyorlardı. Kemal Biberoğlu ile Bahadır Dülger’in yaptığı gibi, onlara “tevkif etmek”, “hapsetmek” gibi yaptırımlar uygulayabileceklerinden söz ediyorlardı. Ancak onlar da şundan emin değillerdi: O yaptırımlar nasıl gerçekleştirilecekti?

Encümen, çağırdığı kişiyi “ifade vermekten kaçınıyor” veya “yalan söylüyor” diye tutuklama kararı alırsa, o karar nasıl uygulanacaktı?

“Meclis tahkikatı”nın bu şekilde uygulanması bir “ilk” olacaktı. Uygulama, emniyet ve adalet mekanizmalarının işiydi. Bu konuda yorum farkları olabilirdi. Meclis kararı ne olursa olsun, yürürlükteki yasalara göre yasal güçlükler ortaya çıkabilirdi. Çıkmasa bile, o tutuklamanın arkası nasıl gelecekti. Davayı kim açacak, kararı kim verecekti?

Bu konu ertesi günkü Demokrat Parti Grubu’nun konusu oldu. Orada sadece Tahkikat Encümeni Başkanı Ahmet Hamdi Sancar değil, bizzat Başbakan Adnan Menderes de, Tahkikat Encümeni’nin yetkilerinin yeni bir yasa çıkarılarak daha da belirginleştirilmesini ve genişletilmesini istedi. Encümenin kuruluşundan ve “her türlü yetki”yle donatılmasının üzerinden henüz üç gün bile geçmemişken...

Grup yeniden devrede

Ertesi günkü –21 Nisan perşembe günkü– DP Grubu toplantısı başlangıcındaki durumu, Prof. Rıfkı Salim Burçak, anılarında şu cümleyle özetliyor:

“Muhalefet, Tahkikat Komisyonu’nun varlığını bile gayrimeşru sayarken, Komisyon da, yetkilerinin görev yapmasına elverişli olmadığını söyleyerek, onların daha da artırılmasını istiyordu.”

Bu, o günlerdeki olayları biraz yakından izleyebilenler için inanılmaz bir talepti.

Daha önce anlatmaya çalışmıştım:

Kurulan “encümen”, Meclis içtüzüğünde yeni olan iki tür tahkikat encümeninden ikincisiydi. Birincisi, hükümetin bakanları hakkındaki suç iddialarını “soruşturmak” için kurulan Tahkikat Encümeni’ydi, ikincisi ise Meclis’i belirli bir konuda bilgilendirmek üzere “araştırma” yapmak üzere kurulan Tahkikat Encümeni... Adları aynıydı ama, türleri ve işlevleri ayrıydı.

İçtüzüğe göre, belirli idari ve adli yetkileri, “sadece bakanlarla ilgili” olan birinci tür “Tahkikat Encümeni” kullanabilirdi. Ama Meclis’te 18 Nisan günü alınan karara göre, araştırma yapması için kurulan encümen, birincinin yetkileriyle de donatılmıştı.

Yani –birincisi gibi bakanlar hakkında değil ama– CHP ve bir kısım basın hakkında “soruşturma” yapacak hale getirilmişti. Muhalefet bunun içtüzüğe çok açık bir şekilde aykırı olduğunu ilan etmişti.

Hele encümen üyelerinin sadece iktidar partisi milletvekillerinden seçilerek kurulmasından sonra, ülkedeki ortamın ne kadar gerginleştiği meydandaydı.

Yapılması gereken şey, o gerginliği azaltmanın yolunu bulmaktı. Encümenin yetkilerini daha da genişletme talebinin ise, o gerginliği daha da tırmandıracağı ve yeni olaylara yol açabileceği belliydi.

Öyle bir talep, hem de encümenin kuruluşundan üç gün bile geçmemişken nasıl yapılabilirdi?

Burçak’ın da, daha bazı birçok Demokrat Partilinin de akıllarından geçen soru buydu. Ama o “yetki genişletme” talebi, gene de uygulandı.

Sancar’ın talebi: “Daha fazla yetki”

21 Nisan günkü DP Grubu toplantısı açılınca, Tahkikat Encümeni Başkanı Ahmet Hamdi Sancar söz aldı. Kürsüye geldi. Önce gruba, kendilerine böyle bir görevi verdikleri için teşekkür etti. Büyük bir vazife şuuru içinde göreve başladıklarını söyledi. (Burçak, Sancar’ın bu teşekkürünü gruptan bir kişinin bile alkışlamadığını ve büyük bir sessizlik içinde dinlemekle yetindiğini yazıyor.) Sadece yetki genişletme talebinde bulunmakla kalmadı. Bu konuda bir kanun teklifi hazırladığını da bildirdi. Yani iş, Burçak’ın tahmin ettiğinden daha da ileri bir aşamaya gelmişti.

Sancar’ın gruba yönelttiği istekleriyle ilgili olarak söylediklerinin özeti şöyleydi:

“– Tebliğlerimiz hakkında, milletvekilleri arkadaşlar arasında aleyhte görüş sahibi olanların bulunduğunu işittik.

– Halbuki Encümen, bu grubun mutlak güvenine dayanmadan vazife yapamaz. Bu yardım ve destekten yoksun kaldığımız gün çalışamayız.

– Encümen’in bilhassa göz önünde tuttuğu husus, kanunları hurdebinle (mikroskopla) incelemekten ziyade, hadiselere hâkim olmaktır.

– Encümenimiz yeni yetkilere muhtaçtır. Bu sebeple bir kanun teklifi hazırladık.”

Sancar, hazırladığı teklifte “Encümen’in milletvekillerini ihzaren davet edebileceği”, “Encümen kararına uymayan kimselerin bir yıldan üç yıla kadar ağır hapse mahkûm edilebileceği...” gibi yetkiler de bulunduğunu bildirdi.

Menderes, Sancar’ı destekliyor

Daha sonra kürsüye Genel Başkan ve Başbakan Adnan Menderes geldi. Uzunca bir konuşma yaptı.

“Önce Tahkikat Encümeni’nin kurulmasıyla yetinmiştik ama, göreve başlayınca anlaşıldı ki, Encümen’in yeni yetkilere ihtiyacı vardır” dedi.

Bunda sorumluluğun muhalefette olduğunu öne sürdü ve şunları söyledi:

“Muhalefet, Meclis tahkikatı talebimiz karşısında hay hay açınız, inceleyiniz, bizim ne korkumuz var demiş olsaydı daha fazla ileriye gitmeye lüzum olmayabilirdi. Ama şimdi hadiseler bizi o noktaya getirmiştir.”

Profesör Burçak’ın notlarına göre Başbakan, bir yandan muhalefetin takındığı tavrın çok tehlikeli olduğunu söylüyordu. Ama bir yandan da muhalefetin o tehditlerinin ciddiye alınamayacağını ifade ediyordu.

“Sivil harp ilanı” ve “ihtilale davetiye”

Başbakan’ın konuşmasının bu çelişkili bölümünü o notlardan izleyelim:

“(Menderes) Meclis’te İsmet Paşa’nın beyanatıyla yepyeni bir hadise karşısında bulunduğumuzu, Büyük Millet Meclisi’nin kurulduğu günden bu yana bu derece açık ve cüretkârane bir deklarasyonla karşılaşmamış bulunduğunu, bu beyanatın sivil harp ilanı olduğunu, muhalefetin iktidarı gayr-ı meşru tanıdığını (saydığını), kararın Anayasa’ya aykırı olduğunu söylemesinden buna mukavemet edeceğinin anlaşıldığını, isyan ve ihtilale davetiye çıkarıldığını anlattı.

Başbakana göre İnönü’nün söylediği sözleri komünist partiler bile söylemezlerdi. Bu sözler, nereye vardıklarını bilemeyecek kadar pusulasız yürüyen insanların görüşleriydi.

Fakat başbakan bu sözleri ciddiye almıyor ve şöyle diyordu:

‘Bu memlekette ihtilal olacak vasat (ortam) var mı? Bir zaman sonra ona soracağız. Hani ihtilalci başı, hani ihtilal?..’

Başbakan, İnönü’nün Tahkikat Encümeni’ne karşı tavrının o kadar önemsenmemesi gerektiğini belirten “hani ihtilal?” sorusundan sonra, yeniden hava değiştirip, işin ciddi olduğunu ve komisyonun istediği yetkilerin verilmesi gerektiğini belirtti. Şunları söyledi:

‘Biz apaçık bir ihtilal ilanı ile karşı karşıyayız. Bu yoldan neticeye varmak mecburiyetindeyiz. Tahkikata devam edip hakikatleri ortaya koyacağız. Tahkikat Komisyonu’nun yetkileri kâfi gelmiyor. Zira komisyonun kararlarına riayetsizliğin cezası yoktur. Pek cüz’idir. Aldığımız kararları sonuna kadar götürmeye mecburuz.’ ”

“Dokunulmazlıkları hemen kaldırılabilmeli”

Rıfkı Burçak o günkü grup toplantısında Menderes’in sözlerini naklederken, Menderes’in milletvekilleri hakkında tedbir isteyen ifadelerini de aktardı.

“Başbakan bu sözlerine, milletvekilleri hakkında da yaptırımlar konulması gerektiğini ekledi. Şöyle dedi:

“Diğer mühim bir mesele daha var: Bunlar Meclis’te, küfredip ellerini kollarını sallayarak çıkıp gitmeye devam edecekler midir? Meclis’in prestijini kırmaya devam edecekler midir? Adam, Anayasa’ya riayetsizlik kavli mücerredi (boş lakırdısı) ile Meclis’i alıp alıp yere çarpıyor. Böyle şey olur mu?

Balık baştan kokar; Meclis’in prestiji Meclis’te kırılıyor. Bu, bir anarşidir.

Bunun sebebi teşriî masuniyet (yasama dokunulmazlığı) zırhının yanlış anlaşılmasıdır. Bütün fenalık buradan geliyor.

On senedir bir tek milletvekili ceza giydi mi? Halkçılar hiçbir zaman mesul olmayacaklarını bildikleri içindir ki, böyle davranıyorlar.

Meclis içerisindeki tahkire, küfüre ve bunları yaptıktan sonra çıkıp gitmeye karşı da bir tedbir düşünmemizi rica ederim. Mesela, bir geçici devre için şu düşünülebilir:

Meclis’in meşruiyetine, haysiyet ve şerefine açık surette tecavüzde bulunan milletvekili kürsüye çağrılır ve söylediği sözler zabıttan okunur ve bu sözü söyleyip söylemediği kendisine sorulur.

Söyledim derse hemen orada Meclis’in kararı ile teşriî masuniyeti kaldırılır.

Eğer bu Meclis meşru değilse ne işleri var burada?..”

Başbakan’ın bu konuşmasından sonra, Tahkikat Encümeni’nin istediği yetkilerin verilmesi için hazırlanan yasa taslağı ile birlikte milletvekili dokunulmazlığının kaldırılmasının kolaylaştırılmasını sağlayacak hükümlerin hazırlanması için gereken çalışmaların da yapılması kararlaştı.

Yetkiden önceki altı gün

Türkiye’nin 21 Nisan 1960 ile 27 Nisan 1960 arasındaki altı günü, Tahkikat Encümeni’ne verilecek olan yeni yetkilerin etkisiyle oluşan ağır bir hava içinde geçti.

Demokrat Parti Grubu’nda o konuda yapılan görüşmelerde encümen Başkanı Ahmet Hamdi Sancar ile Başbakan Adnan Menderes’in yaptığı konuşmalar, doğal olarak grup dışına yansımıştı. Artık ne olup bittiğini gazeteler de biliyordu, muhalefetteki siyasetçiler de... Ancak bunların gazetelerde yayınlanması yasaktı.

Bugün, o altı günün ilk günlerindeki gazetelere bakılınca şunlar görülüyor:

Partiler arasında tarafsız olma iddiasını sürdürmeye çalışan büyük gazetelerden bir kısmı, bu yasağın mümkün olduğu kadar uzağında kalmaya çalışıyorlar. Tahkikat Encümeni’ni kızdırabilecek imalı yayınlara bile sütunlarında yer vermiyorlar.

Hürriyet’in o altı gün içindeki birinci sayfalarındaki manşetler şöyle:

● 22 Nisan: “Turizm işleri için ayrı bir vekâlet kuruluyor.”

● 23 Nisan: “Menderes Atina’ya 26 Mayıs’ta gidecek – 23 Nisan’ı bugün kutluyoruz.”

● 24 Nisan: “Bakırköy’de kamyonun yıktığı duvar altında 4 kişi ezilip öldü – Menderes dün ‘Büyük işler büyük gayretlere ihtiyaç gösterir’ dedi.”

● 25 Nisan: “Kıbrıs’ta Türkler ve Rumlar arasında yeni ihtilaflar çıktı.”

“Kore”li muhalefet

Tarafsız olma iddiasını sürdürmeye çalışan gazetelerin bir diğer kısmı ise, her şeye rağmen, bu gidişten memnun olmadıklarını belli etmek istiyorlar. Encümenin yasaklarına uyuyorlar ama, başlıklarında “ima” yoluyla bir şeyler anlatmaya çalışıyorlar.

O günlerin “ima” konusu olabilecek bir olayı, Güney Kore’de olup bitenler...

Güney Kore, çok uzak bir ülke ama, Türkiye’nin hiç yabancısı olmadığı bir ülke... 1950 yılından itibaren oraya binlerce asker göndermişiz, bine yakın şehit vermişiz. Bir o kadar askerimiz de yaralanmış, sakat kalmış.

“Koreli muhalefeti” sürdüren gazetelerden biri Milliyet’ti. Ülkesinde giderek diktatörleşen

Syngman Rhee’nin durumuyla ilgili haberleri neredeyse her gün birinci sayfasından

veriyordu. Zaman zaman da manşetinden.

Niçin gitmişiz Kore’ye?.. “Komünist diktatörlük” altındaki Kuzey Kore’nin tecavüzüne karşı, Güney Kore’yi, dolayısıyla “demokratik ilkeler”in savunucusu olan Batı Bloku’nu korumak için...

Sonuçta amaca ulaşılmış. Güney Kore, Kuzey Kore’nin saldırısından kurtulmuş. Ama bu defa Güney Kore’nin iç sorunu başlamış. Ülkenin Devlet Başkanı Syngman Rhee, başında bulunduğu rejimi öyle bir “otoriter”leştirmiş ki, her çeşit baskı metotları uygulayarak, kendisini “değişmez başkan” haline getirmiş. Son defa 15 Mart’ta yapılan seçimin sonucuna göre, oyların yüzde 91’ini aldığı görülmüş.

Tabii, buna inanan olmamış ve Rhee’ye karşı gösteriler giderek büyümüş ve yaygınlaşmış... Syngman Rhee istifaya zorlanmaya başlamış.

İşte bu süreç, bazı gazetelerimize, bir “imalı muhalefet” unsuru olarak yansıyor.

Bunu yapanlardan biri Milliyet... Aynı tarihlerde, onun manşetlerine bakalım:

● 22 Nisan: “Kore’de hükümet dün istifa etti.”

● 23 Nisan: “Milli Hâkimiyet ve Çocuk Bayramı – Kore Meclisi’nde büyük kavga çıktı – Başvekil Atina’ya gidecek.”

● 24 Nisan: “Kore’de Rhee boyun eğdi.”

● 25 Nisan: “S. Rhee, dün parti hayatından çekildi.”

Bu haberler dizisiyle Milliyet, Türkiye’deki yasaklara aykırı davranmadan, tüm ilgililere dolaylı bir mesaj vermek istiyordu. Demokrasiyi tahrip eden önlemlerle bir yere varılamayacağını anlatmaya çalışıyordu.

İnönü’ye gelen bir telgraf

O arada siyasi hayatımızda pek örneği görülmeyen bir şey oldu. Demokrat Parti’nin Grup Başkanı Mazlum Kayalar’ın eşi Melahat Kayalar’ın İsmet İnönü’ye bir telgraf gönderdiği öğrenildi. Bayan Kayalar, telgrafta İnönü’ye “bağlılıklarını ve uzun ömür temennileri”ni bildirmişti.

Telgrafta, Melahat Kayalar’ın imzasıyla birlikte annesi Mahide Derin’in de imzası vardı.

İkisi de CHP’nin üyesiydiler. İsmet Paşa’ya saygıları büyüktü.

Mazlum Bey de, Melahat Hanım’la evlenirken bunu biliyordu. Melahat Hanım, Ankara’da Dil Tarih-Coğrafya Fakültesi’nin İngiliz Filolojisi bölümünden mezundu. CHP’ye üyeliği, öğrenciliğinden beri sürüyordu.

Damat da, gelin de, böyle bir durumun demokratik bir ülkede normal sayılması gerektiğini düşünüyorlardı. Bunun, aralarındaki ilişkiye hiçbir olumsuz etki yapmayacağına inanmışlardı. Nitekim, evlilikleri sırasında o inanışlarını sarsacak hiçbir gelişme olmamıştı. İki erkek çocukları vardı. Mutlu bir aile tablosu oluşturuyorlardı.

Mazlum Kayalar, hukukçuydu. Maliye Bakanlığı’nda hukuk müşaviri olarak görev yapmıştı. Görevinden ayrılıp serbest avukatlığa başlarken, siyasete atılmıştı. 1957 seçiminde Bursa’dan milletvekili olmuştu. Son grup seçimlerinde de, grup başkanlığına seçilmişti.

Aslında grubun ılımlı sayılacak isimleri arasındaydı. Fakat grubun özel komisyonu tarafından hazırlanan Tahkikat Encümeni önergesine, grup başkanı olarak ilk imzayı atan da oydu.

Gelelim telgrafa...

Melahat Kayalar’ın, annesiyle birlikte İnönü’ye çektikleri telgrafın haberi, gazetelere yansıdı. 24 Nisan günü birinci sayfalarda yayınlandı ve tabii siyasi kulislerde bomba etkisi yaptı.

CHP’liler durumdan memnundu. Bunu, son gelişmelerden DP yöneticilerinin yakın çevrelerinin bile rahatsız olduğunun göstergesi sayıyorlardı.

Demokrat Parti Grubu’nun “Şahinler” kanadı kızgındı. Mazlum Kayalar’ın grup başkanlığına seçilmesine zaten karşı olanlar, olayı grup başkanının en yakınına bile söz geçiremeyecek durumda olduğunun kanıtı gibi görüyorlardı.

Meclis’in ve Ankara Palas’ın kulislerinde gündemin birinci maddesi buydu. Yetki Kanunu tartışmalarından önce o konu tartışılıyordu.

... Ve sonuç

Sonuçta, bu tartışmaların etkisi altında kalan Melahat Kayalar, İnönü’ye ikinci bir telgraf daha gönderip, annesiyle birlikte CHP’den istifa ettiklerini bildirdi ve telgrafın basına yansımış olmasından duyduğu üzüntüyü ifade etti. Şöyle:

“Memuriyetten ayrılınca Demokrat Parti’ye girmiş olan eşim Mazlum Kayalar’ın bu intisabı (katılımı) benim CHP’li oluşum, en medeni telakkilere ve demokratik tesamuha (hoşgörüye) bir numune teşkil etmekte idi. Bu hislerle size çektiğim bir telgrafı basına vermek suretiyle güdülen hedefi esefle karşıladım.”

Prof. Rıfkı Salim Burçak, anılarında, bu telgrafın durumu daha karmaşıklaştırdığını ve Başbakan Adnan Menderes’in, Celal Bayar’ın da katıldığı Demokrat Parti Genel Yönetim Kurulu’nda bu konuyu açtığını yazarak şunları anlatıyor:

“Başbakan, genel kurulda işte bu meseleyi açtı ve bizlerin fikirlerimizi sordu. Hepimiz grupta esen fena havayı göz önünde tutarak Mazlum Kayalar’ın grup başkanlığından ayrılması gerektiğini söyledik.

Bu defa, Mazlum’a istifa etmesi lüzumunun kim tarafından söyleneceği meselesi karşımıza çıktı. Başbakan, bu işi Bayar’ın yapmasının münasip olacağını söyleyince Bayar:

‘Beni bu işe karıştırmayın!’ dedi.

Başbakan bu söze hiddetlenerek: ‘Bunu da ben mi söyleyeyim? Bu kadar yük altında bu işi de mi ben yapayım? Ben kat’iyyen söylemem. Meseleyi olduğu gibi bırakırım, ne olursa olsun’ dedi.

Mazlum’u istifaya davet görevini Meclis Başkanı Koraltan da kendi üzerine almak istemiyordu.

Cumhurbaşkanı bu defa: ‘Sözüm yanlış anlaşılmasın. Ben şahsiyetimi riske etmekten çekiniyor değilim. Pekâlâ, ben yaparım’ diyerek kendi üzerine aldı ve Mazlum’un yakın dostu, Bursa milletvekili ve Çalışma Bakanı Haluk Şaman’ı çağırttı. Şaman, Mazlum’la birlikte öğle yemeği yiyecek ve işi halledecekti.”

DP Genel Yönetim Kurulu’nda oluşan bu plan başarıyla uygulanmış olmalı ki, Mazlum Kayalar, o günlerde hemen istifa etti.

Grupta, grup başkanlığı için yeni bir seçim yapılmadı. Başkanlığın, grup başkan vekillerinden Baha Akşit tarafından vekâleten idare edilmesi uygun bulundu.

25

Bardağı taşıran damla: “Yetki Kanunu”

25 Nisan 1960 sabahı Meclis’e gelen teklif için büyük bir hızla geçici

komisyon kuruldu – Sadece üniversitelerden değil, DP içindeki

milletvekillerinden de itirazlar geliyor – Komisyondaki dört

muhalif DP’li – Ve 27 Nisan gününe gelindi

Demokrat Parti’nin Genel Yönetim Kurulu’nun Yetki Kanunu’na karşı çıkan dört üyesinden

biri Prof. Dr. Rıfkı Salim Burçak’tı. Burçak, daha önceki bölümlerde de alıntılar yaptığımız

On Yılın Anıları kitabında o “karşı çıkış”ın hikâyesini de anlatıyor. “Dörtler” yetki

tasarısının komisyondaki görüşmelerini bir gün erteletmeyi başarmışlardı.

Ama, o akşam onlara Çankaya Köşkü’nden bir mesaj geldi.

Tahkikat Encümeni’nin kurulmasından sonraki günlerde, muhalefetteki partilerin faaliyetlerine gelince... Bunun özeti şudur:

CHP Genel Başkanı İsmet İnönü, Tahkikat Encümeni’nin kurulmasından sonra CHP örgütüne bir genelge göndermiş ve encümenin kuruluşuna karşı Meclis’te ifade ettiği eleştirileri özetlemişti. Encümenin koyduğu yasakların ve başlattığı sorgulamaların hiçbir hukuki dayanağı olmadığını bildirmişti. Vatandaşların encümenin uygulamalarına karşı kendilerini ve CHP’yi nasıl koruyacağını, ilgili kanun maddelerini tek tek açıklayarak anlatmıştı.

İnönü’ye göre siyasi partilerin faaliyetinin yasaklanması yasadışıydı. CHP de, öteki partiler de her türlü çalışmalarına devam edebilirlerdi. İnönü, bununla birlikte, yeni olaylara yol açmamak için, CHP’deki örgüt kongrelerinin “şu sırada yapılmaması” talimatını veriyordu. Ancak her kademedeki yönetim kurullarının olağan toplantılarına aralıksız devam etmelerini istiyordu.

Bu genelgeyi öğrenen Tahkikat Encümeni, İçişleri Bakanlığı vasıtasıyla, tüm emniyet teşkilatına talimat göndermiş, genelgenin teksir edilmiş metinlerine her görüldükleri yerde el konulmasını istemişti. Ama bu kolay değildi. Başta dokunulmazlık sahibi CHP’li milletvekilleri olmak üzere, tüm CHP’liler, o metinleri ilgili yerlere ulaştırmak için seferber olmuşlardı.

CHP’liler, sadece genelgelerin değil, İsmet İnönü’nün ziyaretçilerine söylediği sözleri ve yabancı gazetecilere verdiği demeçleri içeren metinlerin dağıtımı için de aynı şeyi yapıyorlardı. Tabii, yapabildikleri kadar...

CHP’li milletvekilleri, Meclis’teki girişimlerini de sürdürüyorlardı. Meclis Grubu yöneticileri Meclis Başkanlığı’na, hükümetin tüm bakanları hakkında bir soruşturma önergesi vermişlerdi. CHP ve bir kısım basınla ilgili Tahkikat Encümeni’nin kurulmasının yasal dayanakları olmadığını, bakanların o yasadışılığa alet olmaktan sorumlu tutulmaları gereğini öne sürmüşlerdi.

Bölükbaşı: “Amaç muhalefeti felç etmek”

Tahkikat Encümeni’nin hedef almadığı Cumhuriyetçi Millet Partisi’nin Genel Başkanı Osman Bölükbaşı da, ayrı bir soruşturma önergesiyle, hem alınan kararın hukuksuzluğunu belirtiyor, hem de partisinin durumunu hatırlatarak –özetle– şöyle diyordu:

“Tahkikat, CHP’ye karşı açıldı. O da gayrımeşru bir tasarruftur. Ama o tahkikatın konusu olmayan partilerin de faaliyeti yasaklandı. Bu, o tasarrufu hiçbir tevil (sözü döndürme) ve izahın örtemeyeceği hale getirmiştir. Belli ki amaç, tüm muhalefeti felce uğratmaktır.”

Partilerin kendi örgütlerine gönderdiği genelgeler, Tahkikat Encümeni’nin koyduğu yasaklar yüzünden basına yansıyamıyordu. Ama basına yansımasa da, kulaktan kulağa dolaşıyordu.

Haberler arasında şunlar vardı:

İstanbul’da Alev Coşkun başkanlığındaki CHP İl Gençlik Kolları’nın 22 üyesi –o zamanki deyimle– nezaret altına (gözatına) alınıyordu. Kocaeli’nde İl Başkanı Mustafa Sirmen ve beş arkadaşı hakkında, İnönü’nün konuşmasını dağıtma suçundan tahkikat açılıyordu.

Trabzon’dan, Çorum’dan, Adana’dan, Hatay’dan da aynı şekilde “nezaret altına alma” haberleri geliyordu.

Bu uygulamalar, valilerin ve emniyet müdürlerinin yorumlamasına göre şekilleniyordu. Eskişehir Valisi, bir grup CHP’linin birlikte yemek yemesini, “siyasi faaliyet” olarak görmüştü. İzmir’de, Necip Mirkelamoğlu ve arkadaşlarının bir araya gelmeleri, aynı gerekçeyle önlenmişti.

“Siyasi faaliyet yasağı”, Bölükbaşı’nın belirttiği gibi, “resmen” sadece CHP için değil, Cumhuriyetçi Millet Partisi dahil, tüm siyasi partiler için de konulmuştu. Ama uygulamada Demokrat Parti, bunun istisnasıydı. Demokrat Parti’nin –başta bakanları ve milletvekilleri olmak üzere– tüm mensupları her türlü siyasi toplantıyı yapabiliyorlardı. Çünkü o toplantılar, muhalefeti suçlamak için yapılmış da olsa, “siyasi faaliyet” sayılmıyordu. “Hükümet faaliyeti” sayılıyordu.

“Hükümet faaliyeti”, yasağın dışındaydı. Başbakan, rafineri açmak için gittiği İzmit’te Demokrat Parti lehine propaganda pankartları ve sloganlarıyla karşılanıyordu. Hükümetin bakanları, Anadolu’nun çeşitli yerlerinde tur atarak, Demokrat Parti’yi övüp, CHP’yi ve “bir kısım basın”ı suçluyorlardı. O suçlamalar da “hükümet faaliyeti” kapsamına sokuluyorlardı. Ama CHP’lilerin, o suçlamalara cevap vermek için üç cümlelik demeç yayınlamaları bile, “siyasi faaliyettir, yasaktır” diye engelleniyordu.

... Ve Yetki Kanunu

Tahkikat Encümeni Başkanı Ahmet Hamdi Sancar’ın Demokrat Parti Grubu’nda yaptığı talep ve Başbakan Menderes’in buna verdiği destek üzerine başlayan “Encümen’in yetkilerini genişletme” çalışmaları o hava içinde hızla tamamlandı ve Meclis’e sunuldu.

“Siyaset yasağı” DPlilerin mitinglerine bile işlemiyor. O mitinglere “hükümet faaliyeti”

deniliyor. CHPliler ise birlikte yemek yeseler, “yasağı çiğnediler” diye sorgulanıyor.

Fotoğraflarda CHP’nin üç yerel yöneticisi. (Solda): Mustafa Sirmen (Kocaeli İl

Başkanı), Necip Mirkelamoğlu (CHP İzmir Yönetim Kurulu Üyesi), Alev Coşkun

(CHP İstanbul Gençlik Kolu Başkanı).

Burada biraz durup, bir değerlendirme yapalım.

18 Nisan 1960 günü kurulan Tahkikat Encümeni’nin faaliyete geçmesi, son birkaç yılda çıkarılan kanunlarla zaten önemli yaralar almış olan demokrasimize, yeni ve çok ağır bir darbeydi.

Kamuoyunun büyük bir kısmında, bu yüzden ana muhalefet partisinin kapatılacağı, basın özgürlüğünün geride kalanının da ortadan kaldırılacağı yolunda çok ciddi kaygılar uyanmıştı.

Ama asıl “bardağı taşıran” gelişme, o encümene yeni yetkiler verilmesi için Meclis’e getirilen “Yetki Kanunu”ydu.

Eğer o Yetki Kanunu Meclis’e gelmeseydi, Tahkikat Encümeni’nin faaliyeti karşısındaki kaygılar gene devam ederdi. Ama ben, o günleri yaşamış bir gazeteci olarak şuna inanırım ki, o Yetki Kanunu işi başlamasaydı, siyasi hayatımızda o güne kadarki gerginlik, herhangi bir şekilde azaltılabilirdi.

Daha önceki kitaplarda olduğu gibi, bu kitapta da, o yıllardaki “bahar havaları”nın örneklerini verdim. Belki o örneklerden birinin bir kere daha yaşanması ve demokrasinin yaralarının tamirine başlanması mümkün olurdu. Encümenin yetkilerini genişletme hareketi, o ihtimali de ortadan kaldırdı.

Bunu şimdi, o konudaki gelişmeleri izlerken, hep birlikte göreceğiz.

Dört imzacı, dördü de “hukukçu”

Encümene yeni yetkiler, dört imzalı bir kanun teklifiyle istenildi. İmzacıların dördü de hukuk okumuştu. Ama hukuk anlayışları, bu kanun teklifini imzalamalarından sonra çok tartışmalı hale gelecekti.

Demokrat Parti’nin Yetki Teklifi’nin imzacılarından üç hukukçu milletvekili: Hüseyin

Ortakçıoğlu (Çorum), Sefer Eronat (Yozgat), Muzaffer Önal (Rize).

İmzacılardan biri, Çorum Milletvekili Hüseyin Ortakçıoğlu’ydu. Demokrat Parti Grubu’nun, 1955’te bütün bakanları istifaya zorlayan muhalefet hareketinin girişimcilerinden biriydi. Ticaret Bakanı hakkındaki soru önergesinin gensoruya çevrilmesini sağlayan önergeyi o vermişti. Ama aradan geçen zaman içinde hükümetin en hararetli destekçilerinden biri haline gelmişti.

Ötekiler de ilk tahkikat önergesini verip “CHP’nin feshedilmesi”ni gündeme sokan Bolu Milletvekili Reşat Akşemsettinoğlu ile Yozgat Milletvekili Sefer Eronat ve Rize Milletvekili Muzaffer Önal’dı. Eronat ve Önal’ın hâkimlik ve savcılık tecrübeleri vardı. Eronat üç, Önal on yıldır millevekiliydi.

Kanun teklifi, gerekçesinde de belirtildiği gibi, ister soruşturma, ister araştırma amacıyla kurulmuş olsunlar, tüm tahkikat encümenlerini, savcılara, sorgu hâkimlerine, sulh hâkimlerine, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu, Askeri Muhakeme Usulü Kanunu, Basın Kanunu ve diğer kanunlarla verilmiş olan yetkilerle donatıyordu.

DP’nin olağanüstü yetkili “özel mahkeme”si

● Encümenler, “gözaltına alma, arama yapma, tutuklama” gibi kararlar alabilecekleri gibi, “her türlü neşriyatın yasak edilmesine, bu yasağa uymayan yayın organlarının basılmasının ve dağıtılmasının önlenmesine, gazetelerin, dergilerin ve diğer basılı evrakın toplatılmasına, bunları basan basımevlerinin kapatılmasına, her türlü evrak ve eşyanın zabtına” karar vermeye ve o kararları “hükümetin bütün vasıtalarından istifade ederek” uygulamaya yetkili olacaklardı.

● Ayrıca Tahkikat Encümeni kurulması yolundaki ilk kararda belirtildiği gibi, siyasi mahiyet arz eden toplantı, hareket ve emsali faaliyetler hakkında yasak kararları da dahil, “ammenin huzur ve sükûnunun bozulmaması için” lüzumlu her türlü tedbir ve kararı alabileceklerdi.

● Tahkikat Encümeni kararlarına ve uygulamalarına “her ne suretle olursa olsun muhalefet edenler”, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasına çarptırılacaklardı.

● Tahkikat Encümeni kararları gizli olacak ve o gizliliğe uymayanlar, bir yıla kadar hapis cezasına çarptırılacaklardı. Tahkikat sırasında, Türk Ceza Kanunu’nun yalan şahitlik ve yalan yere yemin etme faslındaki suçları işleyenlerin cezaları iki kat artırılarak uygulanacaktı.

● Tahkikat Encümeni kararları kesin olacak, kararlara hiçbir mercide itiraz edilemeyecekti.

Özetle: Bunlar ve bunlar gibi hükümlerle encümen, olağanüstü yetkileri kanun yoluyla da pekiştirilmiş ve genişletilmiş bir özel mahkeme gibi hareket edebilecekti. Üyelerinin tümü Demokrat Parti milletvekili olan bir özel mahkeme gibi...

Olmaz ama, varsayalım ki...

Bu, tabii, demokrasinin ve hukukun ne olduğundan zerre kadar haberi olan herkeste tepki uyandıran bir gelişmeydi. Tahkikat Encümeni’nin kuruluşuyla başlayan “demokrasi elden gidiyor” kaygısı, bu kanunla “demokrasi elden gitti” korkusu haline gelmişti.

Bir an için bir varsayım yapalım: Bugünkü –bu kitabın yazıldığı 2013 yılındaki– iktidarın demokrasi anlayışı da birçok açıdan kaygı vericidir. Ancak, bu, çok şükür, şöyle bir tabloyu –en azından şimdiye kadar– akla bile getirmedi:

Ama gene de o varsayımı yapalım. Bir an için diyelim ki, bugünkü AKP çoğunluğu bir gün gelecek, sadece AKP’lilerden oluşan bir “tahkikat encümeni” (bugünkü deyimiyle “araştırma komisyonu”) kurup, ana muhalefet partisi ile bir kısım basını sorguya çekecek. Onlara karşı mahkeme yetkileri kullanıp cezalar uygulayabilecek. Gazeteleri kapatabilecek. Her istediği faaliyete yasak koyabilecek... vb.

Böyle bir gelişme olsa, bunu herkesin sessiz sedasız seyretmekle yetinmesi mümkün mü?

O zaman da mümkün değildi.

Nitekim, teklif açıklandığı andan itibaren, gerek hukukçu çevrelerinde, gerek siyasi çevrelerde tepkiler yükseldi. Başta İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğretim üyeleri olmak üzere, bu girişimin gerçekleşmesindeki sakıncaları belirtmeye çalışanlar hızla arttı.

Meclis’te de, sadece muhalefet milletvekilleri değil, Demokrat Parti milletvekilleri arasında da buna karşı olanlar vardı.

Hatta Genel Yönetim Kurulu üyelerinden bazıları da, bu teklifin geri alınmasını istiyordu.

Teklife karşı olan DP’liler...

DP’nin 15 üyeli Genel İdare Kurulu’nun üyelerinden bu gidişi sakıncalı bulanlar, dört kişiydi: Sıtkı Yırcalı, Rıfkı Salim Burçak, Mustafa Zeren ve Muzaffer Kurbanoğlu... Tahkikat Encümeni’nin kurulmasından önce, kendi aralarında toplanmışlar, “durum değerlendirmesi” yapmışlardı. Düşüncelerini, üyesi oldukları Genel İdare Kurulu’nda dile getirmek istemişlerdi.

Genel İdare Kurulu, malum, partinin –büyük kongreden sonraki– en yüksek organıydı. Konu, grupta konuşuluyordu ama, onlar Genel İdare Kurulu üyesi oldukları için, geleneksel olarak, grup toplantısında söz almıyorlardı. Grupta Genel İdare Kurulu adına, ya Genel Başkan olarak Adnan Menderes, ya da onun görevlendireceği üye konuşuyordu. Gelenek öyleydi.

Ama şöyle bir durum vardı: Genel İdare Kurulu toplantısı da, –gene geleneksel olarak– Menderes’in çağrısı üzerine toplanıyordu. Menderes ise, haftalardan beri öyle bir çağrı yapmamıştı. Olaylar hızla geliştiği, grupta sık sık görüşüldüğü halde, Genel İdare Kurulu’nca hiç ele alınmamıştı. Bu durumda kurul üyeleri, genel başkanlarından kurulu toplantıya çağırmasını isteyebilirlerdi.

Dört üye, Tahkikat Encümeni’nin kurulmasından ve başkanının yeni yetkiler istemesinden sonra yeniden bir araya gelmişler, Menderes’e o konuda bir başvuru yazısı yazmaya karar vermişlerdi. Ve o yazıyı dikkatli bir üslupla yazıp özel kalemine götürmüşlerdi.

Menderes’e yapılan başvuru

“Muhterem Başkanımız” hitabıyla başlayan yazıda, Demokrat Par-ti’nin, memleketin hali ve geleceği açısından “fevkalade ehemmiyetli bir devre”ye girdiği belirtiliyordu ve şöyle deniliyordu:

“Nice mühim hadiseler içinden bir sürü zorlukları yenip bugüne gelmiş bulunan partimizin, bu devreyi de memleket ve partiye bir sarsıntı hissettirmeden atlatacağına ve demokrasi rejimini koruyacağına güvenimiz tamdır.”

Bu güven açıklamasından sonra ise, gene dikkatli bir şekilde, parti içi danışma mekanizmalarının da “ehemmiyet” taşıdığı ifade ediliyordu:

“(...) Bir müddetten beri genel (idare) kurulumuz toplanarak iç politikamızdaki gelişen olaylar üzerinde eğilmek fırsatını bulamamıştır. Halbuki, son aylar ve bilhassa son haftalar içinde muhalefetin tutumu ile ortaya çıkan hadiseler ve onların inkişafı karşısında alınması lüzumlu görülen tedbirlerin partimizin genel politikası ve binnetice (sonuç olarak) ana prensiplerini doğrudan doğruya ilgilendirecek bir önem taşıdığı aşikârdır.”

Yazıda, bu durum karşısında konunun Genel İdare Kurulu’nda görüşülmesinin bir zaruret (zorunluluk) haline geldiği belirtiliyordu. “(Bu zarureti) herkesten evvel siz genel başkanımızın takdir edeceğinden emin bulunuyoruz” deniliyordu. Genel Başkan’ın Genel İdare Kurulu’nun toplanması için gerekli çağrıyı yapması, “en iyi niyet ve saygılarımızla” ifadesiyle, genel başkanın “tasvibine” sunuluyordu.

Yazının Başbakanlık Özel Kalemi’ne verilmesinin tarihi 22 Nisan 1960’tı. Fakat cevabı hemen gelmedi.

Onun yerine, Meclis’te “yetki teklifi”nin bir an önce görüşülüp kanunlaşmasını sağlamak için atılan adım geldi.

Meclis’teki acelecilik...

O adım 25 Nisan 1960 pazartesi günkü Meclis birleşiminde atıldı. Toplantı başkanı, başkan vekillerinden Agâh Erozan’dı. Birleşimi açar açmaz, büyük bir hızla uzun bir cümle kurdu. Meclis Başkanlığı’na “bir kanun teklifi” geldiğini, bunun “müstaceliyet”le (acele olarak) görüşülmesinin istendiğini, bu amaçla bir “muvakkat encümen” (geçici komisyonun) kurulması için bir “takrir” verilmiş olduğunu söyledi ve o takriri hemen oya koydu. “Kabul edenler-etmeyenler-kabul edilmiştir” dedi.

Geçici komisyon, Anayasa Adalet ve Milli Savunma Komisyonlarından üçer üyenin katılımıyla kurulacaktı. O üçer üye için aday isimleri daha önceden hazırlanmıştı. Aralarına adı geçen komisyonların üyelerinden iki CHP’li de alınmıştı.

Agâh Erozan – Meclis’in en hızlı karar

aldırabilen başkan vekili.

Adayların seçimi formalitesi de hızla tamamlandı. Ve o komisyon hemen o akşam toplantıya çağırıldı.

Aslında, bir kanun teklifinin bu kadar hızlı kararlar ve işlemlerle görüşülmesi, içtüzüğün temel ilkelerine de, mantığa da uygun değildi. Kaldı ki, ortada şöyle bir gerçek vardı: O gün kurulan ve akşam toplanacak olan komisyonun görüşeceği kanun teklifi, henüz basılıp milletvekillerine dağıtılmamıştı. Bunun sonucu olarak, milletvekilleri, içeriğinin ne olduğunu resmen bilmedikleri bir teklifin “acele işlerden” olduğuna oy vermiş oluyorlardı.

Ama o günlerin koşulları altında Meclis’e başkanlık yapanlar, içtüzüğe ve mantığa uygun davranmaktan çok, önlerine gelen ve “aceledir” denilen kanun teklifinin, “en acele” şekilde çıkarılmasını sağlamaya çalışıyorlardı. Agâh Erozan, o gün önündeki işi başarıyla tamamlamıştı.

Bu başarının Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Başbakan Adnan Menderes’i memnun ettiği muhakkaktı. İkisi de Tahkikat Encümeni’ne bu yetkilerin en kısa zamanda verilmesinden yanaydı.

Menderes’in, memnun olmak için bir nedeni daha vardı. İki gün sonra Tahran’a gidecek, İran Şahı’yla buluşacak, CENTO toplantısına katılacaktı. Meclis’te Erozan’ın “komisyona gönderme” işlemini tamamlamaktaki hızı komisyondaki görüşmelerde de sağlanırsa, teklif komisyondan geçirilip Meclis’in ertesi günkü birleşiminin gündemine sokulabilirdi. Meclis’ten de geçer, Cumhurbaşkanı’nın onayından da geçer, yürürlüğe girerdi. Menderes de, Tahran yolculuğunu, gözü arkada kalmadan yapardı.

Ama Başbakan’ın bu beklentisindeki zaman hesabı, 24 saat aksadı.

Kanun teklifi gündemde ama, metni yok

Güçlük o akşamüstü toplanan komisyonda çıktı. Orada aynı hız devam ettirilemedi. Çünkü o toplantıda işin içine, Genel Yönetim Kurulu’nun “gidişe karşı” olan dört milletvekili üyesinden ikisi karıştı. Sıtkı Yırcalı ile Rıfkı Salim Burçak.

Meclis komisyonları, malum, komisyonun üyelerinin katılımıyla toplanır, üyelerin oylarıyla karar verir. Fakat komisyona üye olmayan milletvekillerinin de o toplantıya izleyici olarak katılmaya hakları vardır. Oy kullanamazlar ama, söz isteyip konuşabilirler. Görüşlerini bildirebilirler.

Sıtkı Yırcalı ile Rıfkı Salim Burçak komisyon üyesi değillerdi. Ama o akşamki ilk toplantıya girdiler.

Komisyonun ilk işi, kendine bir başkan, bir raportör, bir kâtip seçmekti. O iş de, Meclis toplantısındaki gibi büyük bir hızla tamamlandı. Zaten adaylar önceden belirlenmişti. Başkanlığa Rize Milletvekili Osman Kavrakoğlu seçildi, raportörlüğe Nevşehir Milletvekili Hasan Hayati Ülkün, kâtipliğe de Aydın Milletvekili Nail Geveci...

Üçü de o görevlere en uygun isimlerdendi. Osman Kavrakoğlu, anlatmıştık, Tahkikat Encümeni’nin kuruluşu sırasında İnönü’ye “Asıl seni biz bile kurtaramayız” diyen konuşmacıydı. Ülkün ile Geveci de, grubun yönetime çok yakın sayılan isimleri arasındaydı.

Komisyonda Yetki Kanunu teklifinin görüşmelerine geçilince şu ortaya çıktı: Meclis Genel Kurulu’nun o geçici komisyonu seçtiği öğleden sonraki oturumunda henüz basılıp milletvekillerinin önüne gelmemiş olan Yetki Kanunu teklifinin metni, o akşam toplanan geçici komisyon üyelerinin de önüne gelmemişti.

Metin, sadece komisyon başkanının önünde tek nüsha olarak vardı.

Komisyondaki bir üye, bu durumda maddelerin görüşülmesinin nasıl olacağını sordu.

Cevap şuydu: Başkan veya raportör veya kâtip, madde metinlerini o tek nüshadan okuyacak, komisyon üyeleri not alacak, görüşlerini o notlara bakarak bildirecekti. Her madde üzerindeki görüşmeler bittikçe, maddelerin oylamaları yapılacaktı.

Buna komisyonun CHP’li üyeleri itiraz etti. CHP’li üyelerden biri Urfa Milletvekili Atalay Akan, öteki Tunceli Milletvekili Arslan Bora’ydı. Atalay Akan, toplantının ertelenmesini, teklif metninin basılıp dağıtılmasını ve milletvekillerinin görüşmelere hazırlanması için biraz zaman bırakılmasını istedi.

CHP’lilere hak veren DP’liler

Bu konuşma üzerine, beklenmedik bir şey oldu. Komisyona dışarıdan katılan DP’li Rıfkı Salim Burçak söz aldı. CHP’li komisyon üyesi Akan’ın haklı olduğunu, yaptığı öneriye katıldığını söyledi. Burçak da görüşmelerin ertesi güne ertelenmesini istedi. Aynı görüşe Sıtkı Yırcalı da katıldı.

Komisyonun DP’li üyeleri bu sürpriz karşısında, ne yapacaklarını belirlemekte tereddüde düştüler.

Bazıları, yetki teklifini benimsememişlerdi. Ama tekliften yana bir tutum takınmayı, bir “parti görevi” saymışlardı. Burçak’ın talebi onları memnun etti.

Bazıları –Başkanlık Divanı’ndakiler dahil– Demokrat Parti’nin “Şahinler” takımındaydılar. Ama Burçak da, Yırcalı da DP’nin Genel Yönetim Kurulu’nun üyesiydi. Acaba önerilerini “yukarı”nın onayıyla mı yapmışlardı? Bunu kestiremediler. Geçici komisyon çalışmasının ertesi gün saat 15.00’e ertelenmesini onlar da kabul ettiler.

Böylece, Türkiye’nin demokrasi tarihinde çok belirleyici bir rolü olan “Yetki Kanunu”nun görüşülmesi, bir gün geciktirilebilmiş oldu.

Ayrıca, “yetki teklifi”nin sakıncalarını görenler için bir umut doğmuş oldu. Belki bu ertelemeden sonra, “yukarısı”, durumu yeniden değerlendirebilirdi. O Yetki Kanunu’ndan vazgeçilebilir, siyasi havadaki gerginlik azaltılabilirdi.

Komisyonda erteleme kararı alınır alınmaz, o yolda bir kulis başladı. Burçak ve Yırcalı, Komisyon Başkanlığı’ndan, ertesi gün için konuşma sırası aldılar. Afyon’un Demokrat Partili Milletvekili Kemal Özçoban da aynı şekilde adını yazdırdı. O da teklife muhalefet edecekti.

Rıfkı Salim Burçak, anılarında bu durumla ilgili izlenimlerini şöyle anlatır:

Komisyondaki teklife muhalif DP’liler.

(Solda) Sıtkı Yırcalı (Balıkesir), Kemal Özçoban (Afyon).

“Müzakerelerin bizim çabamızla geriye bırakılması, bizim arkadaşlar arasında bir takım dedikoduların yapılmasına ve türlü yorumların ortaya çıkmasına yol açtı. DP Genel İdare Kurulu’ndan bir üye, komisyonda CHP’li bir milletvekilinin mehil talebini desteklemiş ve komisyona gelen DP Genel Kurul üyelerinin hangi görüşte oldukları anlaşılmıştı. Bu durum, kanun teklifinin komisyonda zorluklara uğrayabileceğini ve bu teşebbüsün arkasında iktidar partisinin bir bütün olarak yer almadığını açıkça gösteriyordu.

Gerçekten de, biz memleketin de, partimizin de selameti bakımından bir detant (gerginliğin azaltılması) havasının estirilmesini zaruri görüyor, bu kanun teklifinin kabulü halinde zaten mevcut olan gerginliğin bir kat daha artacağından endişe ediyorduk.

DP’de her zaman olduğu gibi bu maddede de iki ayrı görüş vardı. Tahkikat Encümeni’ne yetki veren kanun teklifinin kabulüyle ortalığın düzeleceğine, yetkilerin kullanılmasıyla birlikte memlekete sükûnun geleceğine inananlar olduğu gibi, bu kanunun buhranı daha da şiddetlendirebileceğine inananlar vardı. Ve bu sonuncuların sayısı, inanıldığından daha da çoktu. Bu şartlar altında teklifin bir gün sonraya bırakılan müzakerelerinde ilgi uyandıran gelişmeler beklenebilirdi.”

Bayar devreye girince...

Burçak’ın “ilgi uyandıran gelişmeler” dediği gelişmeler, hemen o akşam başladı. Ama bunlar Burçak’ın beklentileri yönündeki gelişmeler değildi. Bunu gene onun anılarından izleyelim:

“O akşam Mustafa Zeren, saat 20 sularında beni telefonla aradı. Cumhurbaşkanlığı’na çağırılıp çağırılmadığımı sordu. Davet edilmediğimi söyledim. Ve Köşk’ten ayrıldıktan sonra meselenin ne olduğunu bana bildirmesini Zeren’den rica ettim.

Mustafa Zeren bir saat sonra bize geldi. Cumhurbaşkanı Bayar, Zeren’in dediğine göre şunları söylemiş:

Kemal Özçoban, Sıtkı Yırcalı ve Rıfkı Salim’in komisyonda olduklarını ve yarın konuşacaklarını söylüyorsunuz. Kemal Özçoban Fethi Çelikbaş’la temas halindedir. Rıfkı Salim Bey karakterli ve faziletli bir arkadaşımızdır. Komisyona gidip konuşmasın.

Mustafa Zeren bu sözleri elçi sıfatıyla söylediğini de kaydetti.”

Rıfkı Salim Burçak, anılarına göre, Mustafa Zeren’e kanun teklifinde en sakıncalı bulduğu bir maddeyi belirterek, onun değiştirilmesi şartıyla komisyona katılmamayı kabul edeceğini bildirdi. Burçak, Mustafa Zeren’in yaptığı o “elçilik” görüşmesi sırasında o değişikliğin yapılabileceği izlenimini almış olmalı ki, ertesi günkü komisyon toplantısına katılmadı.

Sıtkı Yırcalı da o akşam Köşk’te bulunmayanlar arasındaydı. Ama o akşam, birileri tarafından “elçilik” göreviyle aransa bile, ulaşılabilecek bir yerde değildi. O zamanlar cep telefonu diye bir şey yok... Telefonsuz yerlerde bulunmak, veya öyle yerlerde bulunuyormuş gibi yapmak kolaydı. Cumhurbaşkanı’ndan “komisyona katılmasın” mesajı alması mümkün olmadı.

Yırcalı, ertesi gün (26 Nisan salı günü) komisyona gitti. Komisyon üyelerinden Yakup Karabulut’la birlikte teklifin bir maddesinde bazı değişiklikler yapılmasını önerdi. Başkanlık Divanı’ndaki üyeler ona ve Karabulut’a o değişiklikleri yapıyormuş gibi davrandılar. Ama sadece bazı kelimeler yerine eşanlamlı diğer kelimeleri kullanıp, maddenin fıkralarının yerlerini değiştirmekle yetindiler.

Yırcalı, o önerisiyle Tahkikat Encümeni’ne gazete ve matbaa kapatma yetkisinin verilmesini önlemek istiyordu. Teklif maddesindeki değişiklik ise göz boyama amacıyla yapılmış bir “makyaj”dan ibaretti. Ama Sıtkı Yırcalı da bunu fark edemedi.

O değişiklik son şeklini alırken, Yırcalı komisyondan çıkmıştı. Celal Bayar’ın katılımıyla başlayacak olan DP Genel Yönetim Kurulu toplantısına katılmaya gitmişti.

Teklifin komisyondaki görüşülmesi onun yokluğunda tamamlandı ve kabul edilip Meclis Başkanlığı’na gönderildi. Gene büyük bir hızla, Meclis’in ertesi günkü birleşiminin gündemine alındı.

Yırcalı, Bayar ve Menderes’in karşısında...

Celal Bayar’ın katılımıyla o akşam yapılan Demokrat Parti Genel Yönetim Kurulu toplantısına gelince...

O konuda kurulun dört üyesinin (Yırcalı, Burçak, Zeren ve Kurbanoğlu’nun) yaptığı başvuruyu biraz önce anlattım. O mektubun tarihi 22 Nisan’dı. Başbakan’ın özel kaleminde bekletiliyordu. Ama, beklenmedik bir şekilde o akşam uygulandı. Yani “Yetki Kanunu”nun komisyonda kabul edilip Meclis’e sevk edildiği 26 Nisan akşamı...

Kurul, o akşam saat 19.30’da Başbakanlık’ta Bakanlar Kurulu salonunda toplanacaktı. Cumhurbaşkanı Celal Bayar da toplantıya katılıp başkanlık yapacaktı.

Bayar, Cumhurbaşkanlığı’na 1950’de “tarafsız” olacağı iddiasıyla geldiği halde, o iddiasını çoktan bırakmıştı. Daha önce başka örneklerini de verdik. Bunu hep yapıyordu. DP’nin Genel İdare Kurulu toplantısına katılması ve başkanlık etmesi bir yana, halk arasında da, elinde DP amblemli bastonla dolaşmaktan çekinmiyordu.

O akşamki toplantıda, toplantıyı isteyen dört üye, görüşlerini gene dikkatli bir şekilde belirtmeye çalıştılar.

En somut konuşan, Sıtkı Yırcalı oldu. CHP’ye karşı alınan tedbirlerin çok sert ve gereksiz olduğunu söyledi. “İsmet Paşa’nın ihtilal çıkaracağına inanmadığı”nı ifade etti.

Yırcalı’ya göre, İsmet Paşa, meşru bir seçimle işbaşına gelmek istiyordu. Bundan da korkmamak gerekirdi.

Celal Bayar bu sözlere itiraz etti, İsmet Paşa’nın “ihtilal hazırladığı”nı söyledi.

Adnan Menderes, bu görüşe kısmen katıldı. İsmet Paşa”nın “bir ihtilal değilse de, onun vasatını hazırladığı”nı öne sürdü.

Yetki teklifinin Meclis’te görüşülmesinin arifesinde Demokrat Parti’nin Genel Yönetim Kurulu toplantısı, böylece Cumhurbaşkanı Bayar ile Başbakan Adnan Menderes’in bu görüşlerinin etkisi altında tamamlandı. Demek ki, Meclis Genel Kurulu’nun ertesi günkü toplantısında, “yetki teklifi”nin hiçbir geri adım atılmaksızın hızla kanunlaştırılması, partinin iki liderinin de kesin isteğiydi.

Meclis Genel Kurulu’nun ertesi günkü (27 Nisan günkü) toplantısında olup bitenleri, o gün alınan ve yazı dizimize konu olan notlara dayanarak anlatacağım.

Ve 27 Nisan...

27 Nisan 1960 çarşamba... Ankara’da hava sabahleyin güneşli... Sokaktakilerin çoğu, pardösüsünü atmış. Bahçelerde çocuklar baharın tadını çıkarıyorlar.

Ankara’da basılıp sabah dağıtılan gazetelerde, Yetki Kanunu teklifiyle ilgili son gelişme yer almış. Yani, teklifin komisyonda kabul edildiğini ve o günkü Meclis birleşiminde görüşülmesinin beklendiğini belirten haberler...

Meclis’te bu yetki teklifiyle ilgili çalışmalara ve bunların yankılarına henüz yasak konulmamış. (O yasak, teklif Meclis’te görüşüldükten sonra konulacak. O yüzden sabahki gazeteler, o konudaki haberleri yayınlayabiliyorlar. Ama tabii, sayfalarının neresinde, nasıl yayınladıkları, gazetesine göre değişiyor.)

İstanbul’da basılan büyük gazetelerin Ankara’ya gelişi, malum, daha geç saatlerde... Onların gelişinden sonra şu görülüyor: Bazı gazeteler, o olayı birinci sayfalarında çok küçük haber olarak vermişler.

Mesela Hürriyet... O günkü manşetinde “Başbakan’ın CENTO için İran’a gidişi” var. Manşet etrafındaki haberlerde ise 1 Mayıs’ta İstanbul’da yapılacak NATO Dışişleri Bakanları toplantısıyla ve Kıbrıs’taki sorunlarla ilgili haberler yer alıyor. “Tahkikat Encümeni’ne selahiyet” teklifinin komisyonda kabul edilişi, sayfanın ortasında tek sütunluk bir haber halinde...

Buna karşılık, daha cesaretli bir birinci sayfa mizanpajı yapan gazeteler de var.

Mesela Milliyet... Hem haberi, yarım manşet olarak büyük vermiş, hem de o manşetin hemen altında –Abdi İpekçi’nin o zaman imzasız yazdığı– “Durum” başlıklı günlük yazısını yayınlamış. Yazı, her zamankinden kısa. Ama başlığı, teklife kesin bir karşı çıkışın ifadesini taşıyor. Şöyle:

“Bu tasarı kanunlaşmamalı”

Yazının metnini de buraya alalım:

“Büyük Millet Meclisi’ne sevk edildiği bildirilen TBMM Tahkikat Encümenlerinin Vazife ve Selahiyetleri Hakkındaki Kanun Teklifi, Cumhuriyet devrinde hiçbir müesseseye tanınmamış fevkalade yetkileri bu komisyonlara vermektedir.

Tahkikat Komisyonlarını Büyük Meclis’in de üstüne çıkaran bu yetkilerin, demokratik prensiplerle kabili telif (bağdaştırılabilir) olduğunu iddia etmek çok güçtür.

Anayasa nizamımız ve onun teminatı altında bulunan hak ve hürriyetlerimiz, teklifin kanunlaşmasıyla ortadan kaldırılmış olacaktır. Siyasi partilerin ve basının bu şartlar altında vazifelerine ne derece devam edebileceği meçhuldür.

Dünya umumi efkârının antidemokratik hareketlere karşı çok hassas bulunduğu şu sırada, Büyük Meclis’in böyle bir kanunu tasvip etmeyeceğine inanmak arzu ve ihtiyacındayız.”

Kubalı ve Tunaya’nın demeçleri...

Milliyet’te ayrıca, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nin iki profesörünün teklife karşı verdikleri demeçler de manşetin hemen altında yayınlanmış.

Profesör Hüseyin Nail Kubalı’nın demeci şöyle:

“Mevzuatımıza ve Esas Teşkilât Hukuku’nun (anayasa hukukunun) umumi prensiplerine olduğu kadar Batı demokrasilerinin dayandığı siyasi ahlâk kaidelerine de aykırı bulunan ve iktidar partisinin kuvvet darbesinden başka bir şey olmayan bu karar ve onun tatbik tarzı; demokrasimizi bir çıkmaza sokmuş, mevcut hukuk ve rejim buhranını ve siyasi huzursuzluğu tehlikeli bir şekilde arttırmıştır. Böyle bir vaziyeti ihdas ederek (ortaya koyarak) demokrasi tarihimize çok fena bir sahife ekleyenler, Türk milleti ve onun mensup olduğu medeniyet ve demokrasi dünyası karşısında büyük bir manevi mesuliyetin yükünü taşıyacaklardır.”

Yetki Kanunu teklifinin anayasa

ve demokratik ilkelere aykırılığını

belirten Hukuk Profesörü

Hüseyin Nail Kubalı.

Profesör Tarık Zafer Tunaya da, özetle şöyle diyor:

“Unutmamak gerekir ki, demokrasi, sadece bir çoğunluğun idaresi demek değildir. Fakat insan haklarına ve hürriyetlerine, insan haysiyetine ve şerefine en fazla saygı göstermek ve onlara değer veren kaideleri gerçekleştirmektir. Nerede olursa olsun, bir iktidar partisi çoğunluğu, teşriî (yasamayla ilgili) iktidar tekeli kurarsa, orada demokrasi bir hayal olur.”

Milliyet, ayrıca manşetinin bir bölümünde de, daha önce “imalı muhalefet” diye anlattığımız “Kore haberleri”ni veriyor. Güney Kore’de yetkilerinin bir kısmını bırakan, partisiyle ilgisini de kesen Syngman Rhee, artık Devlet Başkanlığı’ndan da istifasının eşiğine gelmiş. Milliyet, oradaki gelişmeleri anlatıyor.

Güneşli havadan “dolu”lu havaya

Evet, 27 Nisan sabahında çıkan iki büyük gazetenin birinci sayfa düzenleri birbirinden hayli farklıydı.

Tahkikat Encümeni’ne verilmek istenen yetkileri, Hürriyet ihtiyatlı bir sessizlikle karşılamıştı, Milliyet ise, o konudaki haberleri, o günkü şartlar altında mümkün olduğu kadar geniş ölçüde yayınlamıştı. Bununla da kalmamıştı. Çok sakıncalı bulduğu o girişime karşı hem yorum, hem haber, hem karikatür yoluyla tepkisini ifade edebilmiş, uyarısını yapabilmişti.

Profesör Tarık Zafer Tunaya da teklifi eleştiren

demeçler verdi.

Öteki gazeteler de, siyasi gelişmeler karşısındaki “haber değerlendirme” ölçülerine göre, ya Hürriyet’in ya da Milliyet’in çizgisine yakın tutumlar izlemişlerdi.

Ankara’da o gün sabahleyin güneşli olan hava, öğle vakitlerinde kapandı. Saat 12.30 civarında şiddetli bir dolu başladı.

Meclis’in önü, Tahkikat Encümeni’nin kuruluş günündeki gibi, sabahtan beri çok hareketliydi. Bir kısmı üniformalı, bir kısmı sivil kıyafetli polisler, İstasyon’a giden caddenin Meclis civarındaki bölümlerinde mevzilenmişlerdi.

Dolu başlayınca, caddedeki ağaçların altında korunmaya çalıştılar. Bu onlar için tatsız bir durumdu ama, faydalı bir tarafı da vardı. Havanın bozması, Meclis’in etrafına yaklaşmayı düşünen meraklıların –en azından– bir kısmını o niyetlerinden caydırabilirdi.

Bu tahmin bir süre için gerçekleşti. Ama doludan sonraki yağmur da hayli şiddetli olduğu halde, Meclis’in önünden geçen caddeye girmek isteyenlerin sayısı giderek arttı. Polisin bunu engellemesine rağmen, o engeli aşıp, Meclis’in karşısındaki Ankara Palas’ın önünde toplananlar, gene de kalabalık bir grup oluşturdu.

Meclis’in merdiven altında...

Gelelim Meclis’in içine...

Milletvekillerinin büyük kısmı, Meclis’e öğleden önce gelmişlerdi. Genel Kurul toplantısı, öğleden sonra saat 15.00’teydi. Ama Meclis’in Genel Kurul salonunun dışındaki köşelerinde yoğun bir “kulis faaliyeti” devam ediyordu.

O zamanki “İkinci Meclis” binasında, Demokrat Partililerin her zaman hareketli olan kulis yeri, “merdiven altı”ydı. Adı gibi, yukarı kata giden merdivenin altındaki yerdeydi. Orada oturup kahve de içilebilir, kokteyllerdeki gibi ayaküstü sohbetler de edilebilirdi.

DP’lilerin o günkü “kulis” konusu, parti içinde dört Genel Yönetim Kurulu üyesinin başlattığı ve Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın müdahalelerine rağmen Sıtkı Yırcalı’yla birlikte bazı milletvekillerinin sürdürdüğü “Yetki Kanunu’na muhalefet” hareketiydi. Oraya yansıyan haberlere göre, Yırcalı ve birkaç arkadaşı o günkü Meclis toplantısında “parti disiplini” dışına çıkmayı da göze alıp, tasarıya kırmızı oy verebileceklerdi.

Yönetimden yana olan DP’liler, tabii, öyle bir ihtimalin ne kadar yanlış ve tehlikeli olduğunu, parti dayanışmasını sarsacağını ve muhalefetin elini güçlendireceğini anlatıyorlardı.

Yırcalı’yla birlikte hareket edenlerden Esat Budakoğlu, Arif Demirer gibi milletvekilleri ise, asıl, tasarının kabul edilmesinin tehlikeli olabileceğini söylüyorlardı.

Muhalefetin kaygısı: “Demokrasi elden gidiyor”

“İkinci Meclis” binasının CHP Grubu’na ayrılan bölümü de, sabahtan itibaren dolmuştu, İnönü de erkenden oraya gelmişti.

Kısa bir grup toplantısı yapılmıştı. Daha sonra da İnönü, odasına çekilip, konuşmasının son hazırlıklarını yapmıştı.

CHP Grubu’ndaki hava çok heyecanlı bir havaydı. Tahminler, Yetki Kanunu’yla birlikte artık demokratik rejiminin son kalıntılarının da ortadan kalkacağı ve iktidarın “tek parti” idaresine doğru gidişinin hızlanacağı yolundaydı.

Grupta şu konuda tam bir görüş birliği vardı: CHP’nin siyasi parti olarak tüm çalışmaları artık “demokrasiyi kurtarma” hedefine yönelik olacaktı.

Meclis’te tabldotu olan bir lokanta da vardı ama, İnönü, öğle yemeğini, çalıştığı odaya peynir ekmek getirterek geçiştirdi.

“DP’den kırmızı oy veren çıkar mı?”

Demokrat Parti kulislerinde, “Acaba oylamada kırmızı oy çıkar mı?” sorusu giderek yaygınlaştı ve o sırada Meclis dışında olan Başbakan Adnan Menderes’e de ulaştı.

Menderes, geçen bölümde belirttim, o gün Tahran’a gidecekti. Eğer Yetki Kanunu teklifi geçici komisyonda Burçak-Yırcalı muhalefetine takılmayıp, Meclis’ten planlandığı zamanda geçseydi, bir gün önceki 26 Nisan günü kanunlaşmış olacaktı. Başbakan da 27 Nisan günündeki o Tahran ziyaretine huzurla çıkmış olacaktı.

Komisyondaki 24 saatlik gecikme, o planı aksatmıştı. Başbakan, o geziye gene gidecekti. Ama uçağının kalkış saatini erteletmişti. İlk planlamaya göre öğleye doğru kalkacak olan uçak, öğleden sonra saat 17.00’de hareket edecekti. Başbakan da öğleden sonra 15.00’te başlayacak olan görüşmeler için Meclis’e gelip durumu kontrol ettikten sonra, saat 16.00 civarında havaalanına hareket edecekti.

Başbakan Menderes Meclis’e saat 15.00’ten biraz önce geldi. Arabasını izleyen bir başka arabada bavulları da vardı. Başbakan’la birlikte Tahran’a hareket edecek olan Dışişleri ekibi, onu havaalanında bekleyecekti.

Menderes, Meclis’e geldikten sonra odasına geçti. Yakın arkadaşlarını çağırıp, “Parti içi muhalifler ne yapabilir? Kırmızı oy verirler mi?” konusunu görüşmeye başladı.

O görüşmeler sürerken, saat 15.00 oldu. Genel Kurul salonundaki başkanlık kürsüsüne, başkan vekillerinden Agâh Erozan çıktı. İki yanındaki “kâtip üye”lerden biri Antalya Milletvekili Atilla Konuk’tu. Öteki Samsun Milletvekili Abdullah Keleşoğlu... Başkan Erozan kâtip üyelerle bir süre görüştükten sonra, saat 15.00’i tam 8 geçe kürsüdeki zili çaldı. Oturumu açtı.

O oturum da, Tahkikat Encümeni önergesinin kabul edildiği “18 Nisan oturumu” gibi “tarihi” sayılırdı ama, “tarihi celse”leri açmanın kendi işi olduğunu söyleyen Meclis Başkanı Refik Koraltan bu defa görevi başkan vekillerine bırakmıştı. O işi Agâh Erozan’ın yapmasını istemişti. Erozan, tartışmalı konulardaki karar ve konuları Meclis’ten geçirmekteki performansını, iki gün önce, yetki teklifinin geçici komisyona sevkini tamamlarken, bir kere daha göstermişti. Ama o gün başkanlık görevini üstlenmek istemiyordu. (Bunu sonradan Yassıada soruşturmaları sırasında özellikle belirtecek, görevi Koraltan’ın ısrarlı isteği üzerine ve ancak birkaç saatliğine kabul ettiğini bildirecekti.)

Sonuçta şöyle bir formül üzerinde anlaşıldı. Toplantının başlangıç kısmını o yönetecek, daha sonrasını sıradaki başkan vekiline (İbrahim Kirazoğlu’na) devredecekti.

CHP’nin hazırlığı...

Oturum açılırken, Meclis Genel Kurulu’nun sıraları doluydu ama, sıraların önüne konulan sandalyelerin DP’lilere ayrılan bölümünde boşluklar vardı. DP’lilerin bir kısmının toplantıya gelmediği anlaşılıyordu.

Balkondaki gazetecilere ayrılan ön sıra ile onun arkasındaki dinleyici sıraları ise tamamen doluydu...

Dinleyiciler arasında sivil polisler de vardı. Gerisi, bu gibi toplantılarda hep olduğu gibi iktidar partisinin üyeleri veya yandaşlarıydı. Az sayıdaki yer için çok sayıdaki talipler arasından içeri girmelerine izin verilenler, Meclis’in idare amirlerince belirleniyordu. İdare amirleri de DP Grubu’nca seçilmiş DP’li milletvekilleriydi. Tercihlerini kendi partilileri için kullanmayı, doğal hakları sayıyorlardı.

Muhalefet milletvekillerinin hazırlığı şöyleydi: Oturum açılınca, önce gündeme itiraz edeceklerdi. Meclis’in önünde haftalardan beri görüşme sırası bekleyen birçok konu varken, başkanlığın o “yetki tasarısı”nı, bütün o konuların önüne koymaya hakkı olmadığını belirteceklerdi. Bunun için en azından bir Meclis kararı alınmasını isteyeceklerdi.

Bu talep haklıydı. Ama, kabul edilmesi ihtimali yok denilecek kadar azdı. Bu böyle de olsa, CHP’liler, o itirazlarının tutanağa geçmesini sağlamak istiyorlardı.

O usul itirazından sonra, konunun esasına geçilince, önce “şahsı adına” Turhan Feyzioğlu konuşmaya çalışacaktı. Sonra da, grup adına Genel Başkan İsmet İnönü söz alacaktı.

İnönü, ana muhalefet grubu adına konuşacaktı. Söz hakkının önceliği vardı. Başkanın İnönü’nün söz talebini aldıktan sonra, onu başkalarından önce kürsüye davet etmesi gerekiyordu.

Turhan Feyzioğlu’nun durumu öyle değildi. O, şahsı adına konuşacaktı. Talebini daha önce yapıp söz sırasına yazılması gerekirdi. Feyzioğlu öyle yapmıştı ama, ona sırasının arkalarda olduğu bildirilmişti. Yeterlik önergesi verilmesine kadar sırası gelmezse konuşmasını yapamayabilirdi. Ama CHP Grubu yöneticileri o engeli kaldırmak için bir önlem almışlar, söz sırasına, çok sayıda CHP’li milletvekilinin adını yazdırmışlardı. Feyzioğlu’nun adı arka sıralarda olsa bile, ön sıralardakiler, yerlerini Feyzioğlu’yla değişebilirlerdi. İçtüzükte böyle bir imkân vardı.

27 Nisan 1960 günkü oturum açılırken, Meclis’teki durum buydu.

Yasaklı oturumun yasaklı tutanakları

27 Mayıs’tan sonraki aylarda rahmetli kardeşim Örsan Öymen’le birlikte yazdığımız –daha önce sözünü ettiğim– “Olur mu böyle...” başlıklı yazı dizisinde o oturumda olan bitenleri anlatmaya başlarken, bir açıklama yapmıştık. O açıklamayı buraya da alıyorum. Şöyleydi:

“Büyük Millet Meclisi’nin 27 Nisan toplantısındaki görüşmeler, Hamdi Sancar Encümeni’nin (Tahkikat Encümeni’nin) neşir yasağı altında idi. Ayrıca mühim kısmı, sadece bu yasağın da değil, Başkanlık Divanı’nın da sansürü altında idi. Zabıtlara bile geçirilmemişti.

Hele toplantının sonundaki celseler (oturumlar)... Bunları ne bir gazeteci, ne bir dinleyici takip edebilmiştir. Salona, silahlılarla çevrili kapılardan tabancalı polisler sokulmuş, Ankara Palas da dahil, bütün etraf süvarilerle çevrilmiş ve Meclis binasına yaklaşmak için bile kimseye imkân verilmemiştir.

O günkü görüşmeler, zabıtların ve hadiselerin konuşturulması suretiyle ilk defa şimdi gün ışığına çıkarılmaktadır.”

Şimdi bu açıklamamızı yeniden okuyup buraya alırken, gözümün önünden o “zabıtların ve hadiselerin konuşturulması” işinin nasıl yapıldığını hatırlıyorum.

Zabıtlar, belirttiğimiz gibi, İnönü’nün konuşmasının önemli bölümü hakkında Meclis’te uygulanan “zabıttan çıkarma” cezası sonucunda, baskıya da verilmeden sansür edilmişti. Örsan daha o gece, o sansürlü yerleri doldurmak için Meclis toplantısını izleyen öteki gazeteci arkadaşlarından birkaçıyla bir araya gelmişti. Birbirlerinin notlarını karşılaştırmışlardı. Ortaya bir metin çıkmıştı ama, bazı cümlelerin belirli yerlerini bir kere daha kontrolden geçirmek gerekiyordu.

Bu amaçla, hazırlanan metin, İsmet İnönü dahil, toplantıda bulunan milletvekillerine de gösterildi. Onların onayıyla son şeklini aldı.

Toplantı salonundan gazetecilerle dinleyicilerin çıkarılmasından sonraki olaylar için de, birçok milletvekiliyle ve bazı Meclis memurlarıyla da görüşülerek notlar alındı.

O çalışma sonucunda zabıtlardan çıkarılmış bölümleriyle birlikte, İnönü’nün o günkü konuşmasının tamamı ortaya çıkmış ve ilk defa o dizide yayınlanmıştı. Meclis’te polis baskınıyla başlayan basınsız ve dinleyicisiz oturumdaki olayların anlatımı da öyle...

Bu yüzdendir ki, o dizi, 27 Nisan 1960 günüyle ilgili birçok araştırmanın kaynakları arasına girmiştir. Bu kitapta da benim kaynaklarım arasında yer alıyor.

Şimdi gelelim, o günkü Meclis birleşimine...

26

İnönü Meclis’ten çıkarılıyor

İnönü’nün tutanaktan çıkan sözleri: “Türk milleti Kore milletinden

daha az haysiyetli değildir.” – “Susturun şu adamı, susturun!” –

CHP Genel Başkanı’na 12 birleşimlik ihraç cezası –

Menderes Tahran ziyaretini iptal ediyor

27 Nisan 1960 günkü Meclis birleşimi, 1950-1960 döneminin en olaylı oturumuydu.

İnönü’ye hem Meclis’ten ihraç cezası verildi, hem de sözleri tutanaklardan çıkarıldı.

Evet, Meclis’in 27 Nisan günkü oturumu, Agâh Erozan’ın başkanlığında açıldı. Başkan, komisyondan yeni gelen “yetki teklifi”nin gündemdeki tüm öteki maddelerden daha önce görüşülmesi için verilen önergeyi oya koymak istedi. CHP’liler buna itiraz ettiler.

Usul hakkında söz alan Malatya Milletvekili Nüvit Yetkin, gündemde başka birçok madde sıra beklerken geçici komisyondan yeni çıkmış bir teklife öncelik verilemeyeceğini söyledi. Bir teklifin Genel Kurul’da görüşülmesi için, metninin milletvekillerine 48 saat önceden dağıtılmasını öngören içtüzük maddesini hatırlattı. O gereğe bu defa da uyulmamıştı. Metin dağıtılalı daha birkaç saat bile olmamıştı.

Yetkin, ayrıca, o teklifin, öncelikli olması bir yana, içeriği dolayısıyla, görüşülmesinin bile mümkün olmadığını ifade etti. Dedi ki:

“(...) Anayasa’nın iptalini tazammun eden (iptali amacını içeren) bu teklif gündeme alınamaz. Müzakere edilemez. Reye konulamaz.”

Başkan, bu itirazlara karşı, içtüzükte belirli kurallar bulunduğunu, ama o kurallardan büyük bir kısmının Genel Kurul kararıyla değiştirilebileceğini söyledi. Yetki teklifinin görüşülmesine öncelik verilmesi için, başkanlığa geçici komisyonca bir önerge verildiğine göre, o önergeyi oylayacağını bildirdi ve hemen oylayıp sonucu ilan etti.

“Kabul edenler, etmeyenler, kabul edilmiştir.”

Başkan sonucu böyle ilan etti ama, o “ilan”a muhalefet sıralarından bir itiraz geldi. Oylama sırasında kabul ve ret için el kaldıranlar arasındaki fark o kadar belirgin değildi. Çünkü iktidar partisi milletvekillerinin bir kısmı “kabul” oyu kullanmamışlardı. “Ret” oyu da kullanmamışlardı.

Bu, oylamada çekimserlik anlamına gelirdi ama, acaba bilinçli bir çekimserlik miydi? Yoksa başkanın “kabul edenler etmeyenler, kabul edilmiştir” demesi çok hızlı olduğu için, milletvekillerinin o hıza yetişememelerinin sonucu muydu?

O, tabii, bilinemezdi. Ama oylamayı balkondan izleyen gazetecilerin ve dinleyicilerin de net olarak gördüğü gibi, “kabul”lerin mi, “ret”lerin mi fazla olduğunu kesin olarak saptamak mümkün değildi.

Muhalefetin şiddetli itirazları üzerine, bu gerçeği –biraz gecikmeyle de olsa– başkan da kabul etmek durumunda kaldı. Oylamayı tekrar etti. “Kabul” ve “ret”leri Divan kâtipleriyle birlikte saydı.

Durum bu defa değişmişti. Birinci oylamada “kabul” için el kaldırmayan DP’lilerden büyük bir kısmı daha sonra “kabul”cü olmuştu. Başkan sonucu şöyle açıkladı:

“133’e karşı 216 reyle kabul edilmiştir.”

DP’deki fire yüzde 50’ye yakın

Aslında bu sonuç da şu açıdan ilginçti: Demokrat Parti’nin 610 üyeli Meclis’teki milletvekili sayısı o sırada 424’tü. Kabul oyu verenlerin sayısı 216 olduğuna göre, DP grubunun verdiği fire yüzde 50’ye yakındı.

Oylama sırasında, oy kullanmayanların bir kısmı o sırada salon dışında olabilirlerdi. Ama bu gibi önemli oylamalarda Meclis’in her yerinde ziller çalar, dışarıdakileri, içeriye davet ederdi. Bir kısmı o davete rağmen içeri girmemişti. Muhalefet milletvekillerinin böyle bir oylama için içeriye girip girmemesi, o kadar önemli değildi. İktidar çoğunluğunun açık ara üstün göründüğü bir Meclis oturumunda, muhalefet oylarının belirleyici olacağı tahmin edilemezdi. Muhalefet milletvekilleri “katılsak da sonuç değişmez” tembelliğine kapılabilirdi.

İktidar milletvekillerinin ise, hele Başbakan’ın çok önem verdiği ve yakından izlediği böyle bir oylama sırasında salon dışında kalmaları, ancak teklife kabul oyu vermek istememelerinin sonucu olabilirdi. Kaldı ki, bir kısmı da içeride oldukları halde, zaten balkondan da görülüyordu, kabul oyu vermemeye devam etmişti.

Kısacası, teklife veya bunun hemen görüşülmesine karşı olanların yahut bunu içlerine sindiremeyenlerin sayısı, tahmin edilenin çok üstündeydi. Demokrat Parti içindeki bu durum, daha sonra yayınlanacak anılarla, belgesellerle daha iyi anlaşılacaktı.

Tabii, DP’li siyasetçilerin bir kısmı, siyasete devam etmek istiyorlarsa, bunun parti yönetimiyle iyi geçinme koşuluna bağlı olduğunu düşünüyorlardı. Milletvekilliğine yeniden aday gösterilme imkânı, büyük ölçüde parti yönetiminin elindeydi.

Gerçi “aday yoklaması” sistemi büsbütün terk edilmemişti. Ama milletvekilliklerine kimlerin aday olacağının saptanmasında, parti yönetiminin tercihleri, eskisinden çok daha belirleyici hale gelmişti. Bayar’dan ve Menderes’ten “yeşil ışık” almayan kimsenin aday olması mümkün değildi.

Bu “Tahkikat Encümeni” ve “Yetki Kanunu” işlerine karşı çıkanların ise, o “yeşil ışık”ı almaları kolay değildi.

Fakat işte, bu gerçeğe rağmen, DP’li milletvekilleri arasındaki “Yetki Kanunu” karşıtları veya çekimserleri beklenenden hayli fazla olmuştu.

Tahran gezisi tamamen iptal

Bunu görenlerden ve önemseyenlerden biri, doğal olarak, Başbakan ve DP Genel Başkanı Adnan Menderes’ti. Buna karşı aldığı ilk önlem, Tahran’a gitmek üzere bineceği özel uçağın kalkış zamanını bir kere daha ertelemek oldu. Bu kararı aldıktan sonra, DP’nin teklife muhalefet etme ihtimali olan milletvekillerini etkileme yolundaki temaslarını daha da yoğunlaştırdı. Ama bu temaslarının sonucundan bir türlü emin olamadı. Bir süre sonra kararını radikalleştirdi. Birkaç kere ertelediği Tahran gezisini tamamen iptal etti.

Havaalanında Menderes’i bekleyen ve hareket saati ertelenen Visco-unt uçağına haber iletildi. Başbakan geziye katılmayacaktı. Ona CENTO toplantısında Fatin Rüştü Zorlu vekâlet edecekti.

Dışişleri Bakanlığı’nın konuyla ilgili mensupları, bu değişikliğin gereklerini yerine getirmek için koşuşmaya başladılar.

Menderes de Meclis Genel Kurulu’ndaki gelişmeleri odasından izleyip, gerekli gördüğü milletvekillerini odasına çağırarak yaptığı görüşmelere devam etti.

Feyzioğlu kürsüde

Meclis çoğunluğunun “Yetki Kanunu” teklifini hemen görüşmeye başlamayı kabul etmesinden sonra, Profesör Turhan Feyzioğlu, kürsüye çıkma imkânını buldu. Söz sırası arkalarda kalmıştı, ama adı ilk sıralarda yazılı olan Mardin Milletvekili Mehmet Kâmil Boran kendi söz hakkını ona devretti.

Turhan Feyzioğlu, konuyu hukuki açıdan ayrıntılarıyla anlattıktan sonra, Tahkikat Encümeni’ne yeni yetkiler isteme girişimini, “rejime yeni bir darbe” olarak nitelendirdi ve şunları söyledi:

Turhan Feyzioğlu

“Bu çark nerede duracak?”

“Bu kanunla dar bir siyasi heyete, bir kadroya öyle geniş selahiyetler verilmiş olacak ki, rejim öyle bir sath-ı mailde (eğik düzeyde) kaymaya başlayacak ki, dönmeye başlayan bu çark, nerede durur bilinmez. İnşallah, teklif sahipleri de, kısa zamanda, getirdikleri bu tekliften pişman olmazlar.”

Feyzioğlu, iktidarı, bu gidişten en kısa zamanda vazgeçmeye çağırdı. Bir an önce seçime gitmesi gerektiğini belirtti. Şöyle dedi:

“Yapılan rejim darbesini hiçbir kelime oyunu saklayamayacaktır. Memleket içinde her sağduyulu vatandaş, yapılmakta olan işin mahiyetini bugünden kavramıştır. Gün geçtikçe daha iyi anlayacaktır.

Bu kanunla şiddete başvurarak huzur temin etmeyi uman varsa, şunu arzedeyim ki, huzura götüren yol bu yol değildir. Huzura götüren yol, serbest ve emniyetli seçimi temin edecek kanunu getirmektir. Memlekette huzur temin edecek tek çare budur.”

“Yarasalar” ve “kargalar”

Sonraki söz sırası, Yetki Kanunu teklifinin ilk imzacısı –DP’nin Çorum Milletvekili– Hüseyin Ortakçıoğlu’ndaydı.

Konuşmasına, CHP’lileri karanlıkta iş çevirmekle suçlayarak başladı. Şunları söyledi:

“Karanlıklara sakladıkları bir hususun üzerine projektör tutmuşuz da, ayıpları meydana çıkacakmış gibi telaş ediyorlar. Eğer projektörlerimiz Halk Partisi’nin karanlıklarını aydınlatmak için tevcih edilmemiş olsaydı, böyle bir kanun teklifi, ne Anayasa’ya aykırı, ne âdaba muhalif telakki edilmeyecekti. Bütün endişeleri işte bu noktadan geliyor.”

Ortakçıoğlu, CHP’lilere “karanlıklar”la ilişkileri üzerine, bir de soru sordu:

Hüseyin Ortakçıoğlu (Çorum)

“Yarasalar gibisiniz.”

Mehmet Emin Soysal (Maraş)

“Siz de kargalar gibisiniz.”

“Neden yarasalar gibi gece uçmaya çalışıyorsunuz?”

CHP’li Emin Soysal yerinden müdahalede bulundu. O da oturumu yöneten başkana bir soru sordu:

“Bu hakaret değil midir?”

Başkan cevap verdi:

“Efendim ifade bir teşbih olarak kullanılmıştır. Müdahaleye mahal yoktur.”

Soysal:

“Öyleyse” dedi, “ben de kendisine kargalar gibi konuşuyor diyorum. Onu da teşbih telakki edin.”

Ortakçıoğlu, Yetki Kanunu teklifiyle tanınan yetkilerin, bir Tahkikat Encümeni’nin “tahkikat” sırasında kullanması gereken yetkiler olduğunu, bunlardan bir kısmının encümene daha kurulduğu sırada verilmiş bulunduğunu, o yetkilerin bu kanunla belirginleştirildiğini söyledi. Son sözün Meclis Genel Kurulu’nda olduğunu ifade etti. Dedi ki:

– “Selahiyetli kılınıp, Büyük Millet Meclisi’ne ehemmiyet vermeyenleri takip ve tetkik etmek vazifesi verilen Encümen’i selahiyetsiz addetmek, abesle iştigal etmek (boş bir işle uğraşmak) olacağı içindir ki, bu hükümleri sevkettik.

Encümen, tahkikatı bitirip dosyayı Umumi Heyete teslim ettikten sonra, karar sizindir. Ne isterseniz onu yaparsınız. Bundan daha demokratik, bundan daha hukuka uygun bir düşünce olmaz. Bunun üzerinde neden bu kadar kıyamet koparıyorsunuz?”

İsmet İnönü kürsüde

Ortakçıoğlu’nun konuşmasının sonuna doğru, başkanlıkta nöbet değişimi yapıldı. Agâh Erozan’ın yerine başkanlık kürsüsüne Kayseri Milletvekili İbrahim Kirazoğlu çıktı. Saat o sırada 18.15’ti. Toplantıdaki görüşmelerin başlamasından beri üç saat geçmişti.

Konuşma kürsüsüne, grubu adına söz alan İsmet İnönü geldi.

İnönü, gri bir elbise giymişti. Kürsüye CHP’lilerin alkışları arasında çıktı. Dirseklerini kürsüye koyup mikrofonlara yaklaştı. Tam söze başlayacaktı ki, DP’lilerin sıralarının bir bölümünden bir gürültü koptu. O bölümdekiler ona, daha sözlerine başlamadan, sıra kapaklarını da vurarak tepkilerini göstermeye başlamışlardı.

Bir kısım CHP’liler de ayağa kalkarak, başkandan sükûneti sağlamasını, İnönü’nün sözlerinin işitilmesine imkân vermesini istediler.

Başkan ise, gürültü çıkaranları değil, sükûnetin sağlanmasını isteyenleri uyarmayı tercih etti.

İnönü, konuşmasına bu koşullar altında başladı.

Bu konuşmanın önemli bir kısmı, daha önce belirttiğim gibi, sansürlenip tutanaklardan çıkarılmıştır.

Şimdi burada önce, konuşmanın sansürlemenin başlamadığı ilk bölümünü resmi tutanaktaki haliyle yansıtacağım. Sansürün uygulandığı ikinci bölüme daha sonra geleceğim.

Önce o dönemin TBMM Başkanlığı’nca yayınlanan resmi tutanakları... Gürültüler ve müdahaleler, burada bile kısmen de olsa yer alıyor. (Tutanaklarda “soldan” ve “sağdan” sözcükleri, malum, salona dönük olan başkanın bakış açısına göre kullanılıyor. “Soldan” denilince DP’lilerin, “sağdan” denilince CHP’lilerin sıraları kastediliyor.)

“İSMET İNÖNÜ – Meselenin (soldan gürültüler) başında ve sonunda aslı şudur: İktidarda bulunan parti, rakibi olan parti hakkında birtakım isnatlarla tahkikat açıyor. (Soldan ‘müfteri’ (iftiracı) sesleri, sağdan ‘müfteri sizsiniz’ sesleri.)

MEHMET KÂMİL BORAN – Reis bey, dinlemek imkanlarını siz de sağlayınız.

REİS – Devam buyurun efendim, sükûnet yerindedir.

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – İktidar partisi, arzularına göre değerlendirmek için yeni müeyyideler getiriyor. Hepsi bir küldür. İktidar partisini idare edenler CHP ve bir kısım matbuat aleyhine tasmim ettikleri (tasarladıkları) tedbirleri evvela bir teşekkül olarak, sonra da onun müeyyideleri olarak ikmal ediyorlar. (Sağdan bravo sesleri, alkışlar.)

Tahkikatın gerekçesi, aslında bizi, Halk Partisi’ni birtakım hareketlerle itham ediyor. (Soldan ‘doğru, doğru’ sesleri, ‘elbette’ sesleri.)

MURAT ALİ ÜLGEN – Kürsüden ihtilal beyannamesi okudun Paşam.

Murat Ali Ülgen (Afyon)

“İhtilal beyannamesi okudun Paşam.”

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – Zile, Uşak ve Topkapı vesair hâdiselerde birtakım fenalıklar yapmışız, bunları tahkik edecekler. Biz, Zile ve Uşak’ta yapılan muamelelerden dolayı mahkemeye verildik, mahkemede beraat ettik. (Soldan ‘daha belli değil’ sesleri.) Bunu temyiz tasdik etti. Uşak’ta hayatımıza kastetmek için ..... (Soldan yalan yalan sesleri)... Uşak’ta hayatımıza kastetmek için yapılan tertiplerden az zararla çıktık. (Soldan yalan yalan sesleri.) Şimdi iktidar partisi diyor ki; ‘Nasıl oldu da bu hâdiselerden sağ çıktılar.’ Bunu tahkik edecekmiş. (Sağdan; alkışlar, bravo sesleri.) Biz bu kadar tertipler yaptığımız ve maharetle tatbike koyduğumuz halde bu tertipler, nasıl oldu da muvaffak olmadı ve İnönü sağ kaldı diyorlar. (Sağdan alkışlar.) (...) Tahkikat Encümeni’ni kurduran gerekçe ‘bu hava içinde seçim yapılmaz’ diyor. Evvela seçim havası vücuda getirilmek isteniyor. Halbuki seçim havası aylarca evvel hazırlanmış, memlekette ilan olunmuştur. İlkbaharda muhakkak olacak idi, Başbakan’ın en yakın vekili olan zat selahiyetle bunu ilan etti. (Soldan ‘yok öyle şey’ sesleri.)

MEDENİ BERK – Tekzip ettik.

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – Tahkikat Encümeni teşkilinin sebebini ve müeyyidesini teşkil eden bu teklifin hedefi, seçim havasını hazırlamaktır. Seçim havası, bugün Demokrat Parti başında bulunanlar için nedir? Ne isterler bunlar seçim zamanı ki, onu önceden hazırlamış olsunlar? (Soldan şiddetli gürültüler.)

Demokrat iktidar 1950’den bu yana birkaç seçim yaptı. Bu seçimlerin her birini hususi ve fevkalâde bir tedbirden sonra yaptı. (Soldan gürültüler.)

1950’nin ara seçimini yapmak için ilk önce Cumhuriyet Halk Partisi’ni itham ederek bütün halkevlerini kapattı, elinden aldı. 1951 ara seçimlerini yapmak için memlekette beşyüze yakın kütüphaneyi kapattı. (Soldan gürültüler.)

Sonra 1954 seçimlerini yaptı. Bu seçimleri yapmak için de tedbirler aldı. O zaman Millet Partisi vardı; onu kapattı. O zaman Halk Partisi’nin ne kadar malı, mülkü varsa; vesikalarını, kitaplarını, kurşun kalemine kadar hepsini müsadere etti. (Soldan gürültüler.) Ondan sonra, 1954 seçimini yaptı.

Daha sonra 1957 seçimini yaptı. 1957 seçimi, biliyorsunuz ki, muhalefet partileri arasında büyük miktarda işbirliği havası içinde hazırlandı. Fevkalâde kanunlar çıkardı. (Soldan gürültüler. Meclis çıkardı sesleri.) Muhalefet partilerinin reylerini birbirlerine eklemek ihtimalini ortadan kaldırdı, bir. Bu da kâfi gelmedi. (Soldan gürültüler. 1946’da onu siz yaptınız sesleri.) 1957’de bugün her birimizin hicapla (utançla) hatırladığımız ve hâlâ Encümen’de tashih; düzeltilmesi için duran kusurlar işledi, maharetle işledi, yüzüne gözüne bulaştırarak işledi. (Soldan gürültüler, sağdan, ‘Reis bey hatibi işitemiyoruz, gürültülere mani olun’ sesleri.)

REİS – Efendim, müsaade buyurun, hatibin sözleri işitilmiyor. (Sağdan gürültüler, ‘Ceza ver’ sesleri.) Rica ederim beyler, sizin yaptığınız nedir? Müsaade ediniz? Devam buyurun efendim.

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – 1961 seçimlerine hazırlanmak için yeni, fevkalâde tedbirlerin alınması lüzumuna, Demokrat Parti’yi idare edenler kaanidirler. İşte meselenin esası bu...”

“Susturun şunu yahu, susturun”

Gürültüler gittikçe çoğalıyor, sıra kapakları vuruluyor, salonda bir uğultudur devam ediyordu. İnönü’nün sözlerini bu hava içinde işitmek çok güçleşmişti. Bu sırada dinleyiciler locasından bir ses yükseldi:

“Susturun şunu yahu, susturun. Çok konuştu...”

Ses, balkondan geliyordu. Ön sırasında gazetecilerin, arka sıralarında dinleyicilerin oturduğu balkondan...

Böyle bir şey, tabii, yasaktı. Balkonda, bu yasağı hatırlatıp, orada bulunanların aşağıdaki görüşmelere karışmayacaklarını, görüşmeleri ses çıkarmadan izlemek zorunda olduklarını bildiren bir uyarı levhası da vardı. Zaten normal hallerde, öyle bir “ses çıkarma” olayı olsa, balkondaki polisler buna anında müdahale edip bunu yapanı oradan çıkarırlardı.

Balkondaki gazeteciler arkaya bakınca İnönü için “susturun şunu çok konuştu” diye bağıran adamın bağırışını sürdürdüğünü, ama polislerin bunu seyrettiğini gördüler. Polislerden sadece biri, elini dudaklarının üstüne götürerek ona sus işareti yapıyordu.

Şu anlaşılıyordu: Meclis’te, artık muhalefete yönelik usul dışı hareketlere, milletvekillerinden de gelse, dinleyicilerden de gelse, “olabilir” gözüyle bakılıyordu. Sadece, Genel Kurul salonundaki usulsüzlükleri önlemekle görevli olan “idareci üye” sıfatlı milletvekilleri değil, balkondaki usulsüzlükleri önlemekle görevli olan polis memurları bile aynı tutum içindeydi.

“Yüzde 96,6’yla seçim kazanmak...”

İnönü, DP’li milletvekillerinin –artık balkondaki DP’li dinleyicilerin de katılmaya başladığı– müdahaleler arasında konuşmasına devam ediyordu. Tahkikat Encümeni’nin kuruluşundan ve “her türlü siyasi faaliyet”e “yasak” koyan kararından sonra Türkiye’nin birçok yerinde başlayan uygulamalardan örnekler veriyordu.

Çorum’da CHP İl Başkanı, “siyasi faaliyet” yasağını ihlal ediyor diye, üstelik “halkı isyana teşvik ettiği” de öne sürülerek, tutuklanmıştı. Oysa yaptığı şey, Osmancık CHP İlçe Başkanı’nı ziyaret etmekten ibaretti.

İnönü bunu anlatırken, kürsüden bakışta “sol”daki iktidar sıralarından tutuklama olayı için “tamam”, “doğru”, “iyi olmuş” gibi sesler geliyordu. İnönü, tamamını işitemediği bu seslere karşı su soruyu sordu:

“Siz bunu tecviz ediyor musunuz?” (Caiz buluyor musunuz? Onaylıyor musunuz?)

Aşağıdan, aynı sıralardan, “Evet, tabii” gibi cevaplar gelince, İnönü, bu onaylamanın kendi görüşünü doğruladığını, DP’nin amacının yeni bir “seçim havası”nı hazırlamak olduğunun bir kere daha anlaşıldığını söyledi.

Konuşmasına şöyle devam etti:

“İSMET İNÖNÜ (Devamla) – Demek ki, seçim havasını hazırlamak için, yalnız bir misâl bu. Daha başka, İstanbul’da, İskenderun’da rastgeldikleri vatandaşı, kim itibarlı, kim imanlı ise onu, tedhiş havası (dehşet uyandırıcı hava) içinde yıldırmak da, bu tertiplerin bir gayesidir.

Bir iktidar için, Anayasa içinde dürüst bir iktidar olmanın mihenk taşı, vatandaşa karşı partizan olmaması ve dürüst bir seçim yapmayı kabul etmesidir. Dürüst bir seçim yapmayı kabul etmemiş, o kadar da değil, dürüst bir seçim yapmamayı, seçimi kazanmak için esas ittihaz etmiş (olarak görmüş) olan (soldan gürültüler) bir iktidar; seçimle asla gitmek temayülünde değildir. Bir iktidar bir defa seçimle gitmemeyi esas olarak kabul ettikten sonra, artık onun alacağı tedbirler birbirinden gayrımeşru ve birbirinden batırıcı ve yıpratıcı olur. (Soldan, şiddetli gürültüler.)”

Tutanakların da kaydettiği gibi, İnönü’nün bu sözleri üzerine, DP’lilerin sıralarından gelen gürültüler ayyuka çıktı. CHP’liler ayağa kalkarak, başkandan sessizliği temin etmesini istediler. Başkanın bu isteğe karşı söylediği ise şu oldu:

“Niye ayağa kalkıyorsunuz efendim, İnönü’yü dinlemeye kendinizin bile tahammülü yok mu?”

CHP’lilerin başkana duyurmak için ayağa kalkarak ifade ettikleri “sükûneti sağlayın” talebine karşı, böyle bir cevap, havayı daha da elektriklendirdi. İnönü, gürültü arasında şunları söyledi:

“Demokrat Parti iktidarının seçime karşı aldığı vaziyet, vatandaş nazarında iki ihtimali canlandırmıştır: Birincisi, bu iktidar hiçbir zaman seçim yapmayacaktır. (Soldan ‘Yapacağız’ sesleri.) Ben de o kanaatteyim. Bu iktidar üç aylık bir seçim hazırlığı yapıp şartları kendisine hazırladıktan sonra, seçimi yapacaktır. Üç ay kâfi gelmezse bu üç ayı artıracaktır. Kendi kanaatince, seçim şartları kendisi için olgun hale gelecek, ondan sonra seçimi yapacak ve yüzde 96,6 ekseriyetle seçimi kazandığını bütün dünyaya ilan edecektir.

Arkadaşlar, bu tarzda seçim marifetlerini yapan idareler vardır. (Soldan gürültüler. Ne isnatlar yapıyor Reis Bey sesleri.) Bunlar yüzde 96,6 çoğunluğu alırlar, ama bunların seçimlerine ne o memleket içinde, ne de dünyada hiç kimse itimat etmez. Fakat ben size haber vereyim ki, vatandaş o kadar dolgundur ki, bu üç ay, altı ay, bir sene, sizin arzu ettiğiniz seçim havasını hazırlamayacaktır. (Sağdan şiddetli alkışlar.)

Sözün kısası arkadaşlar, bu tedbirlerle Anayasa’ya bir darbe vurulmaktadır. (Gürültüler.) Anayasa dışı, gayrımeşru bir baskı idaresi kurulmaktadır. (Sağdan alkışlar, soldan, ‘Gayrımeşru diyor’ sesleri. Gürültüler.) Bizden başka dünyanın herhangi bir memleketinde okuma yazması olan bir adama, ‘Türkiye’de demokrat iktidar rakibi hakkında ithamname ile böyle bir tahkikat açtı, ne dersiniz?’ deyiniz, alacağınız cevaba razıyım. Alacağınız cevap, yalnız sizin için değil, endişe ederim ki, memleketimiz için hicap verici olacaktır. (Sağdan alkışlar.)”

İnönü’nün bu sözleri, muhalefet sıralarından alkışlarla karşılandı. İktidar sıralarından ise, tepkilerle... Demokrat Parti Grup Başkan Vekili Baha Akşit yerinden:

“Büyük Millet Meclisi’nin kararı hicap verici olur mu?” diye bağırdı. Bu müdahale, iktidar ve muhalefet sıralarındaki milletvekilleri arasında karşılıklı “söz atmalar”a yol açtı.

O söz atmalar, giderek sertleşti.

“Türk milleti Kore milletinden daha az haysiyetli değildir”

İnönü, o hava içinde ve gürültüler arasında konuşmasının son bölümündeki sözlerini söyledi. Onların bir kısmı, daha sonraki oturumda alınacak kararla tutanaklardan çıkarılacaktı. Tutanaklardan aktarmaya devam edelim:

“Bu son tertipleri alanların telakkilerini ve muhakemelerini (anlayışlarını ve olayları değerlendirme ölçülerini) aşikâr bir surette görüyoruz. Anayasa içi, Anayasa dışı, darbedir, değildir... Bunlar sözdür... (Soldan alkışlar, bravo sesleri, gülüşmeler.) Diyorsunuz (ki), biz tedbiri aldık. Bu tedbiri yürüteceğiz diyorsunuz. Bu fikirdesiniz. (Sağdan alkışlar.)

Gayr-ı meşru baskı rejimine girmiş olan idarelerin hepsi böyle söylemişlerdir. Siz de öyle diyorsunuz. Fakat muvaffak olamayacasınız. Syngman Rhee kurtuldu mu?

Üstelik onun ordusu, polisi, memuru elindeydi. Halbuki sizin elinizde ne ordu var, ne memur, ne üniversite ve hatta ne de polis. Olur mu böyle baskı rejimi, muvaffak olur mu bu?”

Bu sözler, Demokrat Partililerin sıralarından büyük gürültülerle karşılandı. İnönü’nün bunlara –tutanaklarda kalan– cevabı şöyle oldu:

“Telaş etmeyin, memleketin siyasi vaziyetini masa üzerine yatırıyoruz. Teşrih ediyoruz. (Soldan şiddetli gürültüler ve ‘tavzih etsin’ [açıklasın] sesleri.) Aldığınız tedbirlerin mânâsı budur.”

Tutanaklarda bu cümleden sonra Başkan Kirazoğlu’nun hatibe müdahalesi ve İnönü’nün son cümlelerinin “zabıttan çıkarılması”nı oya koyması yer alıyor. Bunu da tutanaktan aynen verelim:

“REİS – Beyler, müsaade buyurun. Sükûneti muhafaza edin. İsmet İnönü’nün memuru, emniyeti, zabıtayı politikayı karıştıran beyanlarının zabıttan çıkarılması hususunu reylerinize arzediyorum. Kabul edenler... (Soldan, zabıtta kalsın sesleri, gürültüler.)

HÜSEYİN FIRAT (İçel) – Zaptı okuyalım. (Gürültüler.)

REİS – Müsaade buyurun efendim. Vaziyeti açıklıyayım. Riyasetin anladığına göre memuru, emniyeti, zabıtayı politikaya âlet eder mahiyetteki beyanların zabıttan çıkarılması hususunu teklif ediyorum. Kabul edenler... Etmeyenler... Kabul edilmemiştir. (Gürültüler.)

Devam edin efendim.”

Görüldüğü gibi başkanın İnönü’nün konuşmasının belirli yerlerinin “zabıttan çıkarılması” için “el kaldırma” usulüyle yaptığı oylamanın sonucu, beklediği gibi çıkmamıştır. Kabul edenlerin sayısının yeterli olmadığı görülmüştür. Başkan, önce bu belirsizliği giderip önerisini kabul ettirmek için ikinci bir oylama yapmıştır. Fakat o oylamada bu defa öneriyi reddedenlerin sayısı kabul edenlerinkinden daha fazla olmuştur. DP’lilerin de önemli bir kısmı, kabul oyu kullanmamıştır. Yani çekimser kalmıştır. Hatta aralarında, öneriye CHP’liler gibi ret oyu verenler bile olmuştur.

Sonuçta ret oyu kullananların, kabul oyu kullanandan fazla olduğu açıkça görülmüştür. Başkan da önerinin “kabul edilmediği”ni ilan etmek ve İnönü’ye “Devam edin efendim” demek durumunda kalmıştır.

(Bir sonraki bölümde göreceğiz, “zabıttan çıkarma” oylaması, bir sonraki oturumda bir kere daha tekrarlanacak ve çıkarma kararı o zaman alınacaktır.)

İnönü’nün bundan sonraki sözleri, bir sonraki oturumda “Bir baskı rejimi kurulduğu zaman bunu kuranlar...” diye başlayan bir cümlesinin yarısı hariç, tutanaklardan tümüyle çıkarılacaktır.

O sözleri şöyleydi:

“İSMET İNÖNÜ (Devamla) – Benim söylediklerimi siz söylüyorsunuz. Meclis tahkikatı önergenizin gerekçesi diyor ki: ‘Memura itimat etmiyoruz, tahkik edeceğiz; hâkime itimat etmiyoruz, tahkik edeceğiz; orduya itimat etmiyoruz, tahkik edeceğiz...’ diyor. Bu sözleri siz söylüyorsunuz.

İSMET İNÖNÜ (Devamla) – Bir baskı rejimi kurulduğu zaman bunu kuranlar (Not: Sonraki sansürden kurtulup tutanakta kalan yarım cümle bu yedi kelimeden ibarettir) artık bir mukavemet kalmayacak zannediyorlar. Bizim görüşümüz farklıdır: Baskı tertipçileri bilsinler ki, Türk milleti, Kore milletinden daha az haysiyetli değildir.”

Bu –sonradan sansürlenen– sözler, Meclis’teki Yetki Kanunu’ndan yana olan DP’lilerin tepkilerini daha da şiddetlendirdi. Bu tepkileri gösterenlerden bazıları, tutanağın getirilip Meclis’te okunmasını ve “zabıttan çıkarma” oylamasının o okunmadan sonra yeniden yapılmasını istiyorlardı. Başkan ise önce stenografiyle yazılan, sonra stenografların çalışma odalarında deşifre edilen zabıtların hemen getirilmesinin mümkün olmadığını belirtiyordu.

İnönü, konuşmasına devam etmek için gürültülerin azalmasını bekliyordu. Başkan ona “devam buyurun” diyor, fakat bu, sıra kapağı sesleri yüzünden mümkün olmuyordu.

Sonuçta başkan oturuma ara verme kararı adı.

Başkan İbrahim Kirazoğlu’nun o karara varışının tutanaklara yansıması şöyle oldu:

“REİS – Devam buyurun efendim. (Soldan devamlı, şiddetli gürültüler. Zabıtlar okunsun sesleri.)

Zaptı şu anda temin etmeye imkân yok. Çünkü hatip kürsüde ve zabıt peyderpey yazılmaktadır, gelince ayrıca tetkik edilerek cezayı müstelzim (gerektiren) bir husus varsa, icabı yerine getirilir.

Devam buyurun İsmet İnönü. (Devamlı ve şiddetli gürültüler arasında).

REİS – Hatibin konuşmasını riyaset duyamıyor, lütfen sükûneti muhafaza edin. (Soldan, şiddetli gürültüler.) Konuşmaları takip edemiyorum. Zabıtları tetkik etmek üzere in’ikada on beş dakika ara veriyorum.”

Kapanma saati: 18.45

15 dakika yerine bir saat ara verseydi...

Bu ara vermenin şekli, daha sonra çok tartışılacaktı. Çünkü iş bu hale geldiği zaman başkanın yapması gereken şey, içtüzükte çok net olarak yazılıydı.

Bunu burada biraz açmam gerekiyor. Ayrıntı gibi görünür ama, 27 Mayıs’tan sonraki “keşke öyle değil de şöyle yapılsaydı” yorumlarında sık sık söz konusu olmuştur.

İçtüzüğün 94. maddesi –bugünkü Türkçeyle– şöyle diyordu:

“Genel Kurul görüşmelerinde gürültü çıkar da başkan bunu yatıştıramazsa, AYAĞA KALKAR.

Eğer gürültü yine devam ederse, oturumu kapatacağını söyler.

Yine düzenin geri gelmesi mümkün olmazsa, BİR SAAT süreyle görüşmeyi durdurur. (Oturumu kapatır.)

BİR SAAT geçince oturumu açar.

Fakat gürültü yeniden başlarsa, oturumu kapatıp, BİRLEŞİMİ BAŞKA GÜNE BIRAKIR.”

Başkan, birleşime ara verirken, ara verme gerekçesini şöyle izah etmişti:

“Zabıtları tetkik etmek üzere in’ikada 15 dakika ara veriyorum.”

Yani o maddenin gereğini yerine getirmemişti. Aranın süresini “bir saat” değil, 15 dakika olarak belirlemişti. Sonradan anlaşılacağı gibi, görüşmeleri Meclis binasının üst katındaki odasından izleyen Başbakan Menderes’e danışmak istemişti.

Başbakan’a danışacağı konu şuydu:

O gürültülere ve çıkması muhtemel başka olaylara rağmen, Yetki Kanunu teklifinin görüşülmesine o gün devam edip teklifi oya koymak mı daha iyiydi, yoksa 94. maddeyi uygulayarak birleşimi başka bir güne ertelemek mi?

Başbakan “hemen çıksın” diyor

Başbakan, başlangıçtan beri her şeyin o gün bitirilmesini istiyordu. Demokrat Partililer arasındaki “Yetki Kanunu’na muhalefet” hareketinin devam etmesinden rahatsızdı. Bu yüzden, önce sadece birkaç saat ertelediği Tahran ziyaretini tamamen iptal etmişti. Ama artık görüşmelerin başka güne ertelenmesine razı olmak istemiyordu.

Ancak Başbakan’ın yakınında bulunanlardan bir kısmının korktuğu bir şey vardı. Bunu Başbakan’a da anlatıyorlardı: Yetki Kanunu’na muhalif olanların durumunu hafife almamak gerektiğini söylüyorlardı. Gruptaki o günkü havayı önemsiyorlardı. Meclis toplantısına katılan DP’liler zaten başlangıçta da azdı. Görüşmeler sırasında salondan çıkanlar da vardı. Kanunun öncelikle görüşülmesi yolundaki oylamada grubun verdiği fire, tahmin edildiğinden fazla olmuştu.

Bu durum akşam vaktinde de devam ederse, kanun teklifinin tümünün ve maddelerinin kabulü için yapılacak olan oylamalarda o fire daha da fazla olabilirdi. Kanunun tümünün oylanması sırasında, hele açık oylama (herkesin, adlarının yazılı olduğu pusulaları sepete atmasıyla yapılan oylama) yapılırsa, DP içinden kırmızı oy kullanacaklar da çıkabilirdi.

Bu kaygılarını Menderes’e ileten DP’lilerden bazılarına göre, görüşmeleri başka güne ertelemek, daha güvenli bir yoldu. Aradan geçen zamanda DP’li milletvekillerini disiplin altına alacak yeni tedbirler alınabilirdi. Bir dahaki Meclis toplantısından önce bir grup toplantısı yapılır, Meclis’e gelip kabul oyu vermeyenlere yaptırım uygulanacağı hatırlatılırdı. O yönde, bağlayıcı bir grup kararı alınabilirdi.

Kirazoğlu’nun Meclis toplantısına vediği ara sonrasında bu konu, Başbakan ve parti kurmaylarıyla birlikte yeniden değerlendirildi. Bu değerlendirme Kirazoğlu’nun hesabından uzun sürdü. Ama Başbakan’ın görüşü değişmedi:

“Ne yapılacaksa yapılsın. Toplantı ertelenmesin. Kanun bugün Meclis’ten çıkarılsın. İnönü de Meclis’ten çıkarılsın ve sözleri zabıttan çıkarılsın.”

Karar buydu.

Ötekiler de bu karara uydu. Meclis kulislerinde çok hızlı bir seferberlik hareketi başladı. Genel Kurul salonuna girip oy kullanmakta tereddüt edenlerin o tereddütlerini gidermek için son sözler söylendi.

Ve Kirazoğlu, Meclis toplantısını yeniden açınca, Yetki Kanunu’nun o akşam görüşülüp oylanmasını ve kabul edilmesini sağlamak için elinden gelen her şeyi yaptı.

O “her şey”i sırayla anlatalım.

İnönü Meclis’ten çıkarılıyor

Başkan Kirazoğlu, oturumu kapatarak 15 dakika ara verdiği toplantıyı biraz gecikerek açtı. Saat o sırada 19.05’ti. O “açış”ı tutanaktan izleyelim:

“REİS – Celseyi açıyorum.

Riyaset, bundan evvelki celsenin sonunda beyan ve ifade eylediği gibi zabıtları tetkik etti. Dahili Nizamname’nin 188’inci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca İsmet İnönü’nün beyanları, kendisinin Meclis’ten çıkarılmasını icabettirmektedir. Bu ise reylerinize vabestedir (bağlıdır). (Sağdan [muhalefet sıralarından] şiddetli gürültüler, devamlı bağırmalar.) Kendisinin oniki in’ikad Meclis’ten çıkarılmasını reyinize arzediyorum. Kabul edenler. (Sağdan şiddetli gürültüler. Yuhhh sesleri.) Kabul etmeyenler... Kabul edilmiştir. (Sağdan devamlı gürültüler. Ayağa kalkmalar. Bağırmalar. Sağdan, müdafaa hakkı tanı, müdafaa hakkı tanımazsan, yapamazsın, sesleri.)”

Burada, Başkan Kirazoğlu’nun İnönü’ye uyguladığı içtüzük (o zamanki deyimiyle Dahili Nizamname) maddesinin ilgili fıkrasını (188/3) yazalım. O fıkrada İnönü’nün “suç”u, şöyle formüle edilmişti:

“Büyük Millet Meclisi müzakerelerinde halkı cebrî zor kullanıcı muamelelere, dahili kıyam (ayaklanma) ve isyanlara veyahut Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ahkâmına (anayasa hükümlerine) tecavüze teşvik etmek.”

Meclis içtüzüğündeki bu “Meclis’ten çıkarma” cezası, Anayasa’nın 17. maddesi karşısında zaten tartışmalı bir maddeydi. Daha önce de belirtmiştim.

O zaman da yürürlükte olan anayasa, 1924 Anayasası’ydı. 17. maddesi, milletvekillerinin, “Meclis içindeki oy ve görüşleri, demeçleri” nedeniyle “sorumlu tutulamayacağı”nı belirtiyordu.

Gerçi o anayasaya rağmen içtüzüğe bir “Meclis’ten çıkarma” cezası konulmuştu. Ama o ceza, başlangıçta çok daha hafifti. “En fazla üç birleşim” için uygulanabiliyordu. “Meclis’ten çıkarma” uygulaması da, sadece Genel Kurul salonundan çıkarmakla sınırlı tutuluyordu. Tabii, o haliyle de, birçok hukukçu tarafından anayasaya aykırı sayılıyordu.

O ceza, Başkan Kirazoğlu’nun İnönü hakkında o kararı verişinden üç yıl önce –1957 yılında– yapılan içtüzük değişikliğiyle çok daha ağırlaştırılmıştı. (Ceza süresinin azami haddi üç birleşimden, 12 birleşime çıkarılmıştı. Ayrıca o cezayı alan milletvekillerinin sadece Genel Kurul salonuna değil, komisyon odalarına girmesi de yasaklanmıştı. Eğer o yasağı ihlal ederse Meclis binasına da sokulmaması, ayrıca bir maaşının tamamına kadar kesilmesi, kural haline getirilmişti. Madde bu haliyle eskisinden de tartışmalı bir yaptırım haline gelmişti.)

Başkan Kirazoğlu’nun böyle bir maddeyi ana muhalefet partisi genel başkanına uygulaması, hem de azami haddiyle uygulaması, muhalefet milletvekillerinin tepkilerini çekmekle kalmamış, iktidar partisinin son gelişmelerden memnun olmayan milletvekillerini de rahatsız etmişti.

Başkan Kirazoğlu’nun büyük bir hızla söylediği “Kendisinin oniki in’ikad için Meclis’ten çıkarılmasını reyinize arzediyorum” cümlesiyle oya sunduğu o teklifin, ellerin kaldırılmasıyla yapılan o oylamada kabul edildiği de şüpheliydi. DP’li milletvekillerinin büyük bir kısmı, ellerini kaldırıp kabul oyu vermemişti. Kabul ve ret oylarından hangisinin fazla olduğu belli değildi.

Tutanakların da gösterdiği gibi, “gürültüler, ayağa kalkanlar, bağırmalar” arasında bunu saptamak da kolay değildi. Ama başkanın artık öyle bir merakı yoktu. “Reyinize arzediyorum” sözünün hemen arkasından, “Kabul edenler, etmeyenler, kabul edilmiştir” formülünü de, gene büyük bir hızla söylemiş, işi bitirmişti.

İnönü, başkanın kendisine verdiği cezayı ilan etmesini soğukkanlılıkla dinledi. Yerinden kalkıp salondan çıktı.

Galiz mi, müstehcen mi, elfaz-ı tahkiriye mi?

CHP’li milletvekillerinin bir kısmı İnönü’yü izleyerek dışarı çıkarken, bir kısmı içeride kalıp, başkana itirazlarını sürdürdü. Başkan ise, birleşime verdiği ara sırasında Başbakan’la görüşerek hazırladığı ikinci hamleyi yaptı. CHP’lilerin protestoları arasında, İnönü’nün yaptığı konuşmanın son bölümünün tutanaklardan çıkarılmasını oya koydu.

Bunu da tutanaklardan izleyelim:

“REİS – Bu konuşmaların zabıttan da çıkarılması icabetmektedir. (Sağdan gürültüler, yuuh sesleri.) Zabıttan çıkarılmasını kabul edenler, etmeyenler, kabul edilmiştir. (Soldan alkışlar, sağdan sürekli gürültüler.) Beyefendiler, bu nizamname icabıdır. Bu nizamnameye herkes uymaya mecburdur. (Şiddetli gürültüler, karşılıklı yuuh sesleri.) Beyler bu dahili nizamnamedir. (‘Hangi nizamname’, ‘Nizamname kaldı mı’ sesleri, şiddetli gürültüler.)”

“Dahili nizamname”nin Başkan Kirazoğlu tarafından uygulanan maddesi, içtüzüğün –gene 1957’de ağırlaştırılan– 93. maddesiydi. Şöyleydi:

“Bir mebus Heyet-i Umumiyede (genel kurulda) galiz, müstehcen sözler ve elfaz-ı tahkiriye istimal edemez.

Aksi takdirde reis derhal o mebusu lisan nezahatine (dilini temiz tutmaya) davet eder ve umumi heyet kararıyla o sözleri zabıttan çıkartır...”

Bu madde de, anayasanın “kürsü dokunulmazlığı”nı belirleyen o günkü 17. maddesiyle bağdaştırılması güç olan bir maddeydi; “Meclis müzakereleri alenidir. Aynen neşredilir” diyen 20. maddesiyle de ve o yüzden çok tartışmalıydı. Ama o tartışma yok sayılsa, o maddenin değiştirilmiş şekli anayasaya uygun bulunsa bile, Başkan Kirazoğlu’nun içtüzüğün o değiştirilmiş maddesini İnönü’nün konuşmasına uygulaması, maddenin ağırlaştırılmış metnine de uygun değildi.

Bu, İnönü’nün konuşmasının “tutanaklardan çıkarma” cezasına çarptırılan –önceki sayfalarda yayınladığım– bölümünde açık bir şekilde görülüyor. Hepimiz bir kere daha bakalım, o bölümde, 93. maddede tutanaktan çıkarma nedeni olarak gösterilen üç çeşit sözden hangisi vardır?

1- “Galiz”, yani –sözlüklerdeki karşılığıyla– “terbiye dışı” bir söz var mıdır?

2- “Müstehcen”, yani “açık saçık, edepsizce” bir söz var mıdır?

3- “Elfaz-ı tahkiriye”, yani “herhangi bir kimseye hakaret edici laflar” var mıdır?

Hiçbiri yoktur.

Ana muhalefet liderinin iktidarın aldığı tedbirleri “baskı tedbirleri” sayması ve bunların “anayasaya aykırı”, dolayısıyla “gayrimeşru” olduğunu söylemesi, iktidarla muhalefet arasında o sıradaki siyasi ve hukuki tartışmanın unsurlarıydı.

Daha önce de belirttim, iktidar çoğunluğu, Meclis’e kabul ettirdiği ve Meclis kararıyla uygulanmasını başlattığı “Tahkikat Encümeni” önergesinde, muhalefetin faaliyetini defalarca “gayrimeşru” diye tanımlamıştı. Muhalefet de –asıl– iktidarın, o encümeni kurmasının “gayrimeşru” olduğunu söylemişti.

O günkü (27 Nisan günkü) Meclis birleşiminde Yetki Kanunu üzerindeki görüşmeler, Tahkikat Encümeni’nin kurulduğu 17 Nisan günü başlayan o tartışmanın devamıydı.

Ama o tartışmayı izleyen hiç kimse, İnönü’nün konuşmasını ister beğensin, ister beğenmesin, kullandığı kelimeleri ister isabetli bulsun, ister isabetsiz, o konuşmadaki sözlerinin “elfaz-ı tahkiriye”dir diye tutanaktan çıkarılmasını, içtüzüğün o maddesiyle bağdaştıramazdı.

Başkan Kirazoğlu ise, içtüzükle bağdaşıp bağdaşmadığına bakmaksızın, İnönü’ye o “zabıttan çıkarma” cezasını kesti.

İkinci ara: On dakika yerine üç dakika

Kirazoğlu, daha sonra muhalefet milletvekillerinin o cezalara itirazlarına, iktidar ve muhalefet grupları arasındaki gerginliğin yol açtığı gürültülere aldırış etmeden, daha önce söz almış olan Adalet Bakanı Celal Yardımcı’yı kürsüye çağırdı.

Celal Yardımcı kürsüye geldi. Ama şöyle bir durum ortaya çıktı:

Gittikçe artan gürültüler yüzünden, Celal Yardımcı’nın söylediklerini, ne Meclis salonundaki milletvekilleri duyabiliyordu, ne de balkondaki gazeteciler ve dinleyiciler...

Gürültülerin artmasının nedenlerinden biri, salonda kalan muhalefet milletvekillerinin sıra kapaklarını tempolu bir şekilde vurmalarıydı.

Celal Yardımcı (Adalet Bakanı)

“Konuşacağım, susacaksınız.”

Görüşmelerin bundan sonrasını, Örsan Öymen’in o oturumla ilgili olarak derlediği –“Olur mu böyle...” dizimizde yayınlanan– notlara dayanarak anlatayım:

“Muhalefet saflarında, sıra kapağı sesleri, bu defa tempo halinde başladı; ‘Tak, tak, tak, tak, tak...’ Sesler gittikçe şiddetleniyor, tempo gittikçe hızlanıyordu. Gürültüler arasında, başkan, müzakerelere bu şekilde devam edilemeyeceğini bildirerek, ‘Oturuma 10 dakika ara veriyorum’ dedi. (Bu, o günkü görüşmelerdeki ikinci ara verme kararıydı.)

DP’liler salondan çıkmaya başlamıştı. Muhalefet sıralarından hiçbir milletvekili kıpırdamıyordu. ‘Hürriyet, hürriyet’ diye bağırıyorlardı. (...)

Kirazoğlu, arayı –söylediği gibi– 10 dakika da devam ettirse durumun değişmeyeceğini, belki daha da kötüleşeceğini fark etmişti. Celseyi (10 dakika için) tatil ettikten üç dakika sonra, tam 19.15’te kürsüye çıktı. (...) ‘Celseyi açıyorum, söz Adliye Vekili’nin, buyurun’ dedi.

Celal Yardımcı’nın (yeniden) kürsüye gelmesiyle, muhalefet sıralarının kapakları da çalışmaya başladı: Tak tak tak tak... Tempo gene gittikçe süratleniyordu. (İzleyicilerin bakışıyla) Yardımcı, sessiz filmlerde nutuk çeken bir hatip gibi ağzını oynatıyor, fakat ne söylediği anlaşılmıyordu. Arada bir eliyle de işaretler yapıyor, ağız hareketlerini böylece takviye ediyordu. Bu el işaretleri sırasında DP saflarından alkışlar yükseliyor, konuşma –daha doğrusu ağız hareketleri– sanki işitiliyormuş gibi tasvip görüyordu.

Stenograflar, kürsünün hemen yanında not aldıkları için Celâl Yardımcı’nın bu sessiz söyleyişini şu şekilde nakledebilmişlerdir:

‘ADLİYE VEKİLİ Celal Yardımcı – Ne yapsanız konuşacağım (Sağdan şiddetli gürültüler ve sıra kapağı vurmalar). Yani hükümeti konuşturmayacak mısınız? Konuşacağım. Vuracaksınız, vuracaksınız, susacaksınız. Ve konuşacağım. (Sağdan şiddetli ve fasılasız gürültüler.)’

Yardımcı, konuşmak maksadıyla ağzını açıp kapatırken DP sıralarından Meclis Başkanlığı’na birtakım kâğıtlar iletiliyordu.”

Ceza yağmuru...

O “birtakım kâğıtları” başkanlığa ulaştıranlardan biri, Meclis İdare Amiri Ekrem Anıt’tı. 18 Nisan’dan beri Tahkikat Encümeni üyeliğini de üstlenmişti. Ama o sırada yaptığı işi Meclis İdare Amiri olarak yapıyordu. Meclis’teki gürültülere sebep olduğunu düşündüğü muhalefet milletvekillerinin isimlerini küçük kâğıtlara yazıyor, Meclis görevlilerine verip kürsüye ulaştırıyordu.

Başkan Kirazoğlu, bir süre sonra o “kâğıt”lara bakarak yeni bir ceza listesi oluşturdu ve uygulamasına başladı. O oturumun tutanaklarına göre, şöyle:

“REİS – Suphi Baykam, Yaşar Alhas, Nihat Sargınalp, sükûneti ihlâl etmektedirler. Bu arkadaşların üçer in’ikad Meclis’ten çıkarılmaları hususunu reyinize arzediyorum. ‘Kabul edenler, etmeyenler, kabul edilmiştir.’ Suphi Baykam, Yaşar Alhas, Nihat Sargınalp, buyurun dışarı.”

Başkan “buyurun dışarı” dedi ama, o üç milletvekilinin hiçbiri yerinden kımıldamadı. CHP’liler, İnönü’ye verilen cezalardan sonra, artık görüşmeleri engellemeye başlamışlardı. Yetki kanunu teklifinin kanunlaşması işlemlerinin o gün bitirilmesini önlemeye çalışıyorlardı. Bunu başarırlarsa, Demokrat Parti içindeki muhalefetin de, yeniden hareketlenebileceğini umuyorlardı.

O umut, gerçi zayıftı. Ama Demokrat Parti iktidarının gidişindeki sakıncalar, sadece Meclis’teki Demokrat Partili milletvekillerince değil, o milletvekillerinin yakın çevrelerince de, giderek daha görülür hale gelmişti. Milletvekilleri, onlardan gelen telkinlerin de etkisi altındaydılar.

Bu durum, 27 Mayıs’tan sonra, DP taraftarlarının da bir kısmının anılarında ve anlattıklarında dile getirilecekti.

Toplantıyı ertelemek yerine...

Evet, umut çok zayıftı ama, Meclis’in o günkü toplantısı ertelenebilseydi...

Bu, toplantının Başkanı İbrahim Kirazoğlu’nun elindeydi. İçtüzüğün –daha önce tam metnini verdiğim– 94. maddesi, ona bu imkânı veriyordu. Kirazoğlu Başbakan’ın “Bu işi bu akşam bitirelim” ısrarı karşısında bunu uygulamamıştı. Uygulasaydı, durumun Demokrat Parti içinde yeniden değerlendirilmesinin yolu açılabilirdi. (Mesela Prof. Ali Fuat Başgil ile Yetki Kanunu’nun çıkmasından sonra yapılan ünlü görüşme, kanun çıkmadan önce gerçekleşebilirdi. Ve ileride o görüşme anlatılırken daha iyi anlaşılacaktır, daha sonraki üzücü olayları önleyebilecek bir gelişmeyi başlatabilirdi.)

Bu, toplantının o “toplu cezalar” aşamasına kadar mümkün olmamıştı. Fakat o “iş” artık daha da zorlaşmıştı. O maddenin uygulanması bir zorunluluk haline gelmişti. Başkanın, engellemeye devam eden milletvekillerini bulundukları yerden kaldırıp Meclis salonunun dışına çıkarması için “dışarı buyurun” demesi yetmiyordu. Ceza verdiği milletvekilleri o çağrıyı kabul etmeyince, başkan ne yapabilirdi?

İçtüzük o konuda şöyle diyordu (Madde 191/2):

“Bu cezaya (Meclis’ten çıkarılma cezasına) uğrayan meb’us, içtima salonunu terketmekten imtina ederse, (terk etmeyi kabul etmezse) in’ikat muvakkaten kapatılır ve Reis meb’usu salondan çıkartır.”

Peki nasıl? Zor kullanarak mı? İçtüzükte o konuda açıklık yoktu. Aslında 94. maddedeki birleşimi başka güne erteleme yolu bunun klasik çaresiydi. 1927’den beri, bu gibi hallerde uygulanır ve o günkü sorunun biraz vakit kazanılarak çözülmesine katkıda bulunurdu. Ama o çare uygulanamadığına göre, zor kullanılacaktı. “Zor”u da, maddede “Reis mebusu çıkartır” dediğine göre, oturumu yöneten başkan kullanacaktı.

Tabii, bunu tek başına yapamazdı. Meclis’in milletvekilleri arasından seçilmiş olan üç “idare amiri”nin yardımından faydalanacaktı.

Ancak o günkü olayda şöyle bir durum vardı: Ceza alıp da salonu terk etmemekte direnen milletvekili sayısı birden ibaret değildi. Üçe çıkmıştı.

İdare amirlerinin en ünlüsü olan Ekrem Anıt’ın başkanlığa ilettiği isimler de ceza alırsa, o sayı daha da fazlalaşacaktı.

Ayrıca henüz ceza almamış olan onlarca muhalefet milletvekili de içeride kalmıştı. Onlar da, ceza alanlarla tam bir dayanışma içindeydiler. Başkan üç idare amiriyle birlikte dört kişilik bir ekip olarak muhalefet sıralarına gidip dışarıya çıkmayan milletvekillerini zorla “çıkartma”ya kalksa, bunu başarması ihtimali yok denecek kadar azdı.

Bunun için o dört kişilik ekibe ek olarak Demokrat Partili milletvekilerinden gene onlarcasını seferber etmek gerekirdi. Ama daha önce belirttim, Demokrat Partililer arasında yetki teklifine oy vermeye bile kolay kolay razı olmayanlar çoktu. Milletvekillerinin büyük bir kısmı zaten o gün Meclis’e gelmemişti. Gelenler arasında da, bu gibi “zor”lu işlere katılmaya her zaman hazır olan sertlik yanlılarının sayısı, çok fazla değildi.

Meclis’in iki kanadındaki milletvekillerini, böyle bir “kuvvet dene-mesi”ne yöneltmenin sonuçları DP’liler açısından da riskli olabilirdi.

İçtüzüğün 94. maddesi, işte bu gibi haller içindi ama, Başbakan’ın “Bu işi bu akşam bitirelim” talimatı karşısında, gene de kullanılmıyordu.

“Polisler içeri, gazeteciler dışarı”

Sonuçta, Başkan İbrahim Kirazoğlu ile İdare Amiri Ekrem Anıt arasındaki pusula iletişiminin sonucu olarak şöyle bir “yol haritası” oluştu:

1- İçerideki cezalı milletvekilleri salondan “polis marifetiyle” çıkarılacaktı.

2- İçerideki cezasız milletvekillerinin de çıkarılması için, başkan, onların da mümkün olduğu kadar çoğunu cezalı hale getirecekti.

3- Balkondaki gazeteciler ve dinleyiciler de balkondan ve Meclis’ten çıkarılacaklardı.

4- CHP’lilerin en azından çoğunun Meclis’ten çıkarılmasından sonra, başkan, teklifin tümünün ve maddelerinin jet hızıyla görüşülüp oylanması için gerekenleri yapacaktı. Oylamaların açık oyla yapılması imkânı fiilen ortadan kaldırılacaktı.

5- Kanun, Meclis’ten çıkar çıkmaz Meclis Başkanlığı’nca, Cumhurbaşkanı’nın onaa sunulacaktı. Cumhurbaşkanı o akşam İstanbul’daydı. Türkiye’yi ziyaret eden Pakistan Cumhurbaşkanı’nın şerefine bir yemek veriyordu. O işi bitirip de Ankara’ya gelince, kanunu hemen onaylayabilirdi. Kanun ertesi günkü Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girebilirdi. Ve o Yetki Kanunu işine artık “son nokta” konulabilirdi.

Bu “yol haritası”nın, tabii, anayasayla, yasalarla ve geleneklerle bağdaşmayan yanları çoktu.

Bir kere, milletvekillerinin –adı üstünde– dokunulmazlığı vardı. Polisin onları zorla kollarından tutup bir yerden bir yere götürmesi bir yana, onlara parmakla dokunması bile, anayasaya göre de, Polis Vazife ve Selahiyetleri Kanunu’na göre de suçtu.

Üstelik polisin “zor kullanma”sı, Meclis’in Genel Kurul salonunun içinde, yani milletvekilinin görev alanının merkezinde gerçekleşecekti ki, buna gazeteciler olarak bir haber başlığı düşünseniz, akla ancak “Polis Meclis’i bastı”, “Meclis’e polis darbesi” gibi, başlıklar gelebilirdi. (Tabii, o günlerin Türkiyesi’ndeki gazeteciler, bu gibi olaylara başlık atmayı sadece akıllarından geçirebilirlerdi. O olaylar için, değil başlık atmak, doğru dürüst haber yazmak bile Tahkikat Encümeni yasakları karşısında artık mümkün değildi.)

Meclis’teki gazetecilerin ve dinleyicilerin Meclis’ten çıkarılması ise, Meclis görüşmelerinin “aleni” olması kuralını ortadan kaldırmak demekti. O da bir anayasa ihlaliydi. Teklifin oylamalarında “açık oylama” yapılmasının önlenmesi de, içtüzüğe kesin olarak aykırıydı. Eğer 15 milletvekili bir konuda açık oylama isterlerse ve isteklerini başkanlığa bildirirlerse, o isteğin başkanlıkça –başka bir işleme gerek olmaksızın– doğrudan doğruya yerine getirilmesi şarttı. Başkanlığın bunu önlemesi, içtüzüğün açık bir şekilde “ihlal”iydi.

Kısacası, bütün bunların –uygulanması bir yana– tasarlanması bile demokratik bir devlette söz konusu olamazdı.

Ama bunlar, tasarlandı ve uygulandı.

27

Meclis’te polis baskını

Ekrem Bey: “Gereken muameleyi yapın” – “Yetki teklifi”nin

görüşüldüğü Meclis salonundan, önce gazeteciler ve dinleyiciler

çıkarıldı, sonra sıra “cezalı” milletvekillerine geldi – Genel

Kurul salonuna giren polislerle muhalefet milletvekillerinin

çekişmesi – Gümüşhane Milletvekili Nihat Sargınalp itilip

kakılarak Meclis binasından da çıkarılıyor

Meclis kürsüsünde, Adalet Bakanı Celal Yardımcı, gürültüden işitilmeyen konuşmasını yaparken, “Meclis’ten çıkarılma” cezası alan Suphi Baykam, Yaşar Alhas ve Nihat Sargınalp, başkanın “dışarı buyurun” diye yaptığı daveti kabul etmeyip, yerlerinde otururken ve Meclis’teki muhalefet milletvekillerinin tümü tepkilerini sürdürürken, Başkan Kirazoğlu kürsüden idare amirlerine –özellikle de– Ekrem Anıt’a seslendi. Dedi ki:

“Buyurun İdare Amirleri, vazifelerinizi yapın. Ekrem Bey icab eden muameleyi yapın.”

Ekrem Bey (Anıt), “icab eden muameleyi” yapmak için, Meclis salonu dışına çıkıp faaliyete geçti. Meclis polislerini koridorda toplanmaya çağırdı. Eski bir emniyet müdürü olarak o konuda tecrübesi vardı. Gereken talimatı vermeye başladı.

İçeride ise, Başkan Kirazoğlu, Anıt’ın daha önce gönderdiği küçük kâğıtlara bakarak, muhalif milletvekillerini cezalandırmayı sürdürdü.

Bu gelişmenin devamını gene, Örsan Öymen’in notlarından bölümlerle anlatalım:

“(Başkan) DP sıralarından gelen listelere bakarak ceza yağmuruna devam etti.

‘Nurettin Akyurt, Reşit Önder... Bu arkadaşlar gürültüye sebebiyet verdiklerinden, 6’şar in’ikat Meclis’ten çıkarılmalarını reylerinize arzediyorum. Kabul edenler, etmeyenler, kabul edilmiştir.’

Sargınalp, başkanın tutumuna karşı oturduğu yerden:

‘Bu neticenin mesuliyeti size racidir’ diye bağırıyordu.

Kirazoğlu ise, hâlâ kürsüde bulunan Adalet Bakanı Celal Yardımcı’ya dönmüştü:

‘Vekil beyefendi, rica etsem, devam buyurabilir misiniz?’

Vekil beyefendi, sessiz konuşmasına ‘devam buyurmaya’ çalışırken, sıra kapaklarının temposu daha bir hızlandı. Kirazoğlu, çareyi gene listelere bakıp nazarî cezalar vermekte buldu:

İbrahim Kirazoğlu

Meclis Başkan Vekili

Ekrem Anıt

İdare Amiri

‘Mehmet Delikaya, Osman Eroğlu, Ahmet Üstün... Devamlı olarak gürültüye sebebiyet veriyorlar. Kendilerinin 6’şar in’ikat Meclis’ten çıkarılmaları hususunu... Gürültüye devam eden Ali Rıza Akbıyıkoğlu, Adil Sağıroğlu, Tevfik Ünsalan’ın 6’şar in’ikat... Kabul edenler, etmeyenler, kabul edilmiştir.’ ” (...)

Üçüncü ara: Beş dakika yerine 65 dakika...

Kirazoğlu, kampana çalmaktan, bağırmaktan ve ceza yağdırmaktan bitap düşmüştü. Verdiği cezaların hiçbir manası olmadığı belliydi. Bu muameleyi 170 defa tekrar etse netice değişmeyecek, “cezalılar” oturdukları yerden ayrılmayacaktı. Çaresiz ve Ekrem Anıt’ın hazırlıklarını ikmal etmesine fırsat vermek için, celseyi bir defa daha tatil etti:

“Haklarında çıkarma cezası verilen meb’usların dışarı çıkmamaları dolayısıyla celseye beş dakika ara veriyorum” dedi. (Bu, o günkü birleşimde verilen üçüncü ara verme kararıydı.)

Kirazoğlu kürsüyü terk ederken saat 19.35’ti. DP’li milletvekilleri kapılara yöneldiler. Muhalif milletvekilleri ise yerlerinden kımıldamadılar.

Evet! CHP’li milletvekilleri, dışarıya polis kuvvetiyle atılacaktı. Gerçi milletvekilinin teşrii masuniyeti vardı, polis ona el süremezdi ama, bunlar artık hep nazariyat idi. Polis, milletvekilini de tutabilmeli, icap ederse silahını çekerek, sürükleyebilmeli, dışarı atabilmeliydi. Ama önce gazeteciler dışarı atılmalıydı. Ekrem Anıt önceden çağırdığı polislere emir verdi. Ve birden, bir kumarhaneye baskın yapar gibi, iki kapıdan onar-on beşer polis, gazeteciler locasına doluverdiler. “Hadi” dediler, “hadi bakalım dışarı, idare amiri emir verdi.”

Aşağıda muhalefet grubu “Hürriyet” diye bağırıyordu. Gazeteciler, gözleri o tarafa takılı, çaresiz, kapılardan dışarı çıktılar. “Dışarı! Sadece dinleyici locasından değil, koridorlardan da dışarı... O kadar da değil. Meclis bahçesinden de dışarı... Hayır, daha ileriye. Daha. İstasyon Caddesi’nden de dışarı...”

Gazeteciler, kendilerini birkaç dakika içinde Meclis binasına yüz metre uzaktaki süvari polisler kordonunun arkasında buldular.

Ankara Palas’tan bakışla...

Şimdi, o saatlerde Büyük Millet Meclisi’ne dışarıdan bakalım.

O sırada, “dışarıda” olan bendim. Tahkikat Encümeni’nin kurulduğu gün yaptığım gibi, akşam vakti sivil elbisemi giymiş olarak, Meclis’in tam karşısındaki Ankara Palas Oteli’ndeydim.

Daha önce Ulus gazetesine uğrayıp Meclis’te olup bitenlerin ilk bölümünü öğrenmiştim. İnönü’ye verilen cezaları biliyordum. Ama gazetecilerin Meclis’ten çıkarılması olayını, o “çıkarma” işlemine uğradıktan sonra Ankara Palas’a kadar gelip oraya sığınabilen Meclis muhabirlerinden öğrendim.

Ankara Palas, malum, milletvekillerinin uğrak yerlerinden biriydi. Bir bölümü, Meclis görüşmelerinden sonra veya görüşmelerden canları sıkıldığında oraya uğrayıp çay kahve (veya başka şeyler) içerlerdi. Çoğu İstanbul milletvekili olan ve Ankara’ya sadece toplantı günlerinde gelen milletvekillerinin bazısının geceleyin kaldıkları otel de orasıydı.

Otelin konukları, tabii, sadece milletvekilleri değildi. Ankara’ya iş takibi için gelen varlıklı işadamları, bazı gazete patronları, yabancı devletlerden gelen ziyaretçiler de orada kalırdı.

Ama Ankara Palas, başka şehirlerde oturup otelde kalanların yanında, lokantası, gece kulübü (o zamanki deyimle pavyonu) ve toplantı salonlarıyla, Ankara’da oturanların sosyal etkinlikleri için de önemli bir yerdi. Geçen kitaplarda da değinmiştim, iddialı düğünler dernekler gibi, bizim fakültenin mütevazı çay partileri de orada yapılırdı.

Evet, o 27 Nisan akşamı saat 20.00 sıralarında ben, 17 Nisan akşamındaki gibi gene oradaydım. Askerliğim bitmediği için fiilen yapamadığım “Meclis muhabirliği”ne olan merakımı –Meclis’e, karşısındaki binanın camlarından bakarak– gidermeye çalışıyordum.

Meclis’teki son durumu oraya sığınan Meclis muhabiri arkadaşlarım tüm ayrıntılarıyla anlattılar. Ama onların da bildikleri, Meclis’ten apar topar çıkarılmalarına kadar gördüklerinden ibaretti. Daha sonrasını onlarla birlikte merak ediyorduk.

Buraya şimdi o akşam aldığım ve “Olur mu böyle...” dizisinde yayınladığım notları alıyorum. Şöyle yazmışım:

“Dışarıda, yağmur çiseliyor... Meclis’in ön cephesinde, atlı-atsız polis dizileri mevzi almış... İstasyon Caddesi, Ulus Meydanı’ndan ve Yenimahalle durağı yanındaki çiçek göbeğinden itibaren atlı polislerle kesilmiş... Aradan kimse, polislerin dışında hiç kimse geçirilmiyor. Meclis bahçesinin arka tarafından, Rüzgârlı Sokağın üzerinde de sekiz CMC bekliyor. İçleri silahlı eratla dolu...

Polis kuvvetleri bu tedbirlerle de yetinmemişler, Ankara Palas’ın arka bahçesini de, Kızılay dolmuşlarının önünden inen caddeye karşı tutmuşlar. Buradan da kimse geçirilmiyor.

Muhasara (abluka) altındaki Ankara Palas’ın ışıkları söndürülmüş; pavyonda sadece birkaç cazcı var. Onlar da ne yapacaklarını şaşırmışlar, sazlarını tıkırdatıyorlar...

Yukarıda, büyük salonda beş-on otel müşterisi var. Birbirlerine sokulmuşlar, sessiz bekliyorlar. Aralarından biri, Süreyya Ağaoğlu (Samet Ağaoğlu’nun kız kardeşi, hukukçu) ikide bir kalkıyor, kapının önüne gidiyor. Orada, Meclis’ten dışarı atılırken Ankara Palas’a sığınabilmiş sekiz-on gazeteci var, onlara ‘Ne oluyor’ diyor. ‘Bir haber var mı?’

Gazetecilerin de, CHP grubunun Umumi Heyet salonunda direnmekte olduğundan başka, yeni bir şey bildikleri yok. Ankara Palas’ın döner kapısı arkasından Meclis kapısını gözlemekten başka da, ellerinden bir şey gelmiyor. (...)

Ankara Palas’a girmek de, çıkmak da yasak. Bir ecnebi müşteri ‘Randevum var. Çok ayıp olacak’ diyor. Polisler ‘Olmaz’ diyorlar.

Havanın ağırlığı seslere de tesir etmiş... Politika dışındaki müşteriler bile, garsonlar bile, birbirlerine söyleyeceklerini fısıldayarak söylüyorlar.

Dışarıda, yağmur altındaki sessizliği, arada bir düdük sesleri bozuyor. Polisler, muhasara kordonlarına kazaen yaklaşan, ne olduğundan habersiz vatandaşları kovalıyor.”

Meclis içindeki arbede

Gelelim, bizim karşıdaki binanın camlarından baktığımız Meclis’in içine... Orada ne olduğunu tabii, daha sonra öğrendik. Onu da Örsan’ın o sırada salonda bulunan çok sayıda milletvekili ve görevliyle konuşarak derlediği ve yayınladığı notlara bakarak anlatayım:

Meclis’ten gazetecilerin çıkarılmasından sonra, Genel Kurul salonunda geçici bir sükûnet dönemi yaşanıyor.

Görüşmelere ara verilmiş. Başkanlık Divanı üyeleri gitmişler. Muhtemelen Başbakan’la konuşup “durum değerlendirmesi” yapıyorlar.

CHP Grubu’nun Genel Kurul’da kalan milletvekilleri salonun –kürsüden bakışla– sağındaki yerlerinde oturmaya devam ediyorlar. İçeride Demokrat Partili milletvekillerinden bir kısmı da var. İki taraf birbirlerini süzüyorlar. Arada laf atmalar var ama, çatışma yok.

Birden içeriye birkaç polisle birlikte İdare Amiri Ekrem Anıt geliyor. Diyor ki:

“Ben ihtarı yapıyorum. Şimdi bütün polisler gelip cezalıları dışarı atacaktır. Çok vahim hadiseler olabilir. Dikkatinizi çekerim.”

CHP’liler onun bu “ihtar”ına karşılık, “vahim hadiseler”in zaten yaşanmakta olduğunu, o hadiselerin failinin de iktidar olduğunu söylüyorlar.

Ekrem Anıt çıkıyor. Koridorlarda toplanmış olan Meclis polislerine son talimatını veriyor.

Gerisini Örsan Öymen “Baskın” başlığı altında şöyle yazmış:

“Ekrem Anıt ihtarını yapıp polislerine talimat vermeye gittikten beş dakika sonra içeriye baskın yapıldı. Girenler 30’a yakın polisti. Bir hırsız çetesinin üzerine yürür gibi yürüdüler. Ekrem Anıt, onlara –her ihtimale karşı siper almış– dışarı atılacak olanları gösteriyordu:

– İşte şunu alacaksınız. Şunu da alın, şunu da alın, şunu da...

Şunu da, şunu da, ama bu o kadar kolay değildi: Polis hamle ettikçe, karşısında mücadeleye azimli milletvekilini buluyordu. Bunlar, cezalı arkadaşlarını arkalarına almışlar, onlara polis eli değdirmemeye azmetmişlerdi.

DP’li ekiplerin yardımı... Tabanca çekme tehdidi... Hiçbiri fayda vermedi ve neticede, DP’lilerle takviyeli polisler ve CHP’li milletvekilleri arasında müthiş bir arbede başladı. Yumruklar kalkıyor, iniyor, tekmeler atılıyor, halat yarışması yapar gibi çekişiliyordu.

Dinleyicisiz ve gazetecisiz Meclis’te bu arbede on dakika kadar devam etti. Sonra baktılar ki Ekrem Anıt ve polisleri, olmayacak, bütün cezalılara birden hücum etmeyi bırakıp hep birden birinin üzerine hücum ettiler: Nihat Sargınalp’in...

Gümüşhane’nin bu dayanıklı milletvekili, önce 20 kadar polis ve DP’li tarafından, arkadaşlarından tecrid edildi. Diğer on polis, onu yalnız yakaladılar... Sürükleye sürükleye götürmeye başladılar. İçeride kalan muhalefet milletvekilleri, önce tereddüt ettiler. Arkadaşlarının arkasından gitseler, geri kalan cezalı arkadaşları da aynı muameleye maruz kalacak, salon boşalacak, Ekrem Anıt’ın maksadı hasıl olacaktı. Daha iyisi, içeride kalıp mücadeleye devam etmekti.

Millet Meclisi’nden on polisin kuvvetiyle çıkan Nihat Sargınalp ise, koridorda tek başına direniyordu. Tek adım atmıyor, yerlerde ancak kaydırılarak götürülüyordu. (...)

Kapının önünde arbede şiddetlendi. (...) Sargınalp bu şekilde, gazetecilerin ve Ankara Palas müşterilerinin gözleri önünde, kapıdan, kargatulumba dışarı atıldı. Kapıya da –içeriye girmesin diye– birkaç polis dikildi.”

Film şeridi gibi...

Olayın o bölümüne, biz Ankara Palas’takiler de tanık olmuştuk.

Nihat Sargınalp’in Meclis’in görkemli tören kapısından itile kakıla dışarıya çıkarılışı, bugün –o günden 50 küsur yıl sonrasında– hâlâ bir film şeridi gibi gözlerimin önünden geçer...

Fotoğraf o zamanki Meclis’in havuzlu bahçesinden çekilmiş. Karşıda Ankara

Palas görülüyor. Sol üst köşede de Meclis’in yan duvarının köşesi var.

Gazetecilerin Meclis’e giriş çıkış kapıları, o duvardaki yan kapı...

Polis baskını günü Meclis’ten çıkarılan gazetecilerin

bir kısmı, o kapıdan çıkıp bahçeden geçtikten sonra karşıdaki Ankara Palas’a geçebildi.

Meclis’in, milletvekillerinin girip çıktığı ana kapısında olup bitenleri görebildiler.

O arada Nihat Sargınalp’in Meclis’ten polis zoruyla çıkarılmasını da...

Sargınalp, polisler onu oraya bırakıp gittikten sonra bir süre durduğu yerde kaldı. Eliyle başını tutuyordu. Belli ki başına çok vurulmuştu. Üstü başı dağınıktı. Kravatı kaymış, gömleğinin yakası açılmıştı. Etrafına baktı. Meclis’in giriş çıkış kapısında polisler duruyordu. Geriye dönemezdi. Herhalde oradan ayrılmayı düşünüyordu. Ama bunu yürüyerek yapamazdı. Bir araba bulması gerekirdi.

O ne yapacağını düşünürken, ben de şunu düşünüyordum.

Neye karşı tepki göstermişti Sargınalp? CHP Genel Başkanı’nın Meclis’teki konuşmasından dolayı 12 birleşim için Meclis’ten çıkarılmasına... CHP Genel Başkanı neye karşı çıkmıştı Meclis konuşmasında?

İktidarın en ağır iddialarla suçladığı “ana muhalefet partisi”ni ve “bir kısım basın”ı hedef alan bir “Meclis tahkikat”ı mekanizması kurmasına...

Onunla da kalmayıp, o mekanizmayı “Tahkir-i Sükûn Kanunu” dönemini hatırlatan adli yetkilerle donatmasına...

Herhangi bir demokratik ülkenin iktidarı, ülkesindeki muhalefete ve basına karşı böyle bir şey yapabilir miydi? Farzımuhal (olmaz ama varsayalım) böyle bir şey yapsa o ülkedeki ana muhalefet, buna, tüm imkânlarıyla karşı çıkmaz mıydı? Bunu önlemek için, elinden geleni yapmaz mıydı?

27 Nisan 1960 akşamında, Nihat Sargınalp’e layık görülen muameleyi Ankara Palas’ın camlarından izlerken, aklımdan geçen sorular bunlardı.

Şimdi de, o manzara gözlerimin önüne gelirken, aklımdan aynı sorular geçiyor.

Ne yapmalıydılar İsmet İnönü, Nihat Sargınalp ve arkadaşları, 1960 yılındaki iktidar partisi, bu kitabın bu bölümünde anlattıklarımı yaparken?.. Seslerini çıkarmayıp, açılan “tahkikat”ın sonucunu beklemekle mi yetinmeliydiler?

O sonuç, “Tahkikat Encümeni”nin kurulmasını talep eden önergeyle daha baştan ilan edilmişti. Önergeyi yazdıran ve Tahkikat Encümeni üyelerini seçen grup, iktidar partisi grubuydu ve gerek CHP’yi, gerek “bir kısım basın”ı, “gayrimeşru” faaliyetlerde bulunmakla itham ediyordu.

“Gayrimeşru” diye tanımlanabilecek faaliyetler, asıl, iktidar grubunun bu Tahkikat Encümeni’ni kurmakla ve adli yetkilerle donatmakla ilgili faaliyetiydi. Tahkikat Encümeni’nin kuruluşu akşamından başlayan faaliyeti de, aynı çizgideydi. Öyle ki, o encümen her türlü siyasi faaliyeti menetmekle de kalmamış, “harfiyen neşredilmesi” anayasayla güvence altına alınmış olan Meclis müzakerelerinin yayınını bile yasaklamıştı.

Bunlar, Meclis’te o 27 Nisan gününde olup bitenler hakkında, o zaman olduğu gibi bugün de aklımdan geçen düşünceler.

Bunu bu şekilde belirttikten sonra, şimdi o 27 Nisan akşamındaki olayların anlatımına devam edeyim.

Evet, Nihat Sargınalp’in polisler tarafından itile kakıla Meclis kapısının önüne çıkarılıp bırakılmasını, biz Ankara Palas’takiler dehşet içinde izledik. Ankara Palas’ın giriş çıkış kapısında bir döner kapı vardır. İki tarafında da dışarıya bakan camlı düz kapılar. Meclis’in önünde o olayı görünce, Meclis’ten çıkarılıp oraya sığınan gazetecilerle birlikte dışarıya çıktık. Beş-altı basamaklı dış merdivende sıralandık. Merdivenden aşağı inip karşıdaki sahneye daha fazla yaklaşmak mümkün değildi. Önümüzde “yasak” diyen polisler vardı. Orada kaldık.

Nihat Sargınalp etrafına bakındı. Yeniden içeriye giremezdi. Daha önce de dediğim gibi, onu oraya getiren polislerin birkaçı, bunu önlemek için oradaydı. Dışarıda Meclis’in nöbetçi kulübelerinin yakınında birkaç görevli duruyordu. Onlara doğru gidip bir şeyler söyledi. Bir hareketlenme oldu. Ya onlar bir yere telefon etti, ya o telefonu içeri giren polisler etmişti, anlayamadım, kısa bir süre sonra Meclis’in önüne bir taksi geldi. Sargınalp ona bindi. Oradan ayrıldı.

“İki kötü”den ikincisi...

Peki, içeride Meclis’in toplantı salonunda ne oldu?

Orada bekleyen polislerin salona girip almak istedikleri öteki “cezalı”ların durumu ne oldu? Ve o cezalıların etrafını çevirip, onları polislerin hışmından koruyan öteki CHP’lilerin durumu?..

Bunu da, tabii, sonradan öğrendik. Salonda daha sonra şunlar oldu:

CHP’liler, “cezalı”ları ve “cezasız”larıyla salonda kalmaya devam ettiler. Salondaki az sayıda DP’li de yerlerinde kaldı.

Başkanın “Beş dakika ara veriyorum” diye ikinci defa kapattığı birleşim, onlarca dakika geçtiği halde bir türlü açılamadı. Ne zaman açılacağını da, kimse bilmiyordu. Bu, Başkan İbrahim Kirazoğlu’nun Meclis’in diğer odalarında, DP yöneticileriyle yaptığı temaslardan sonra belli olacaktı. O yöneticilerin başında, tabii, her zamanki gibi, Başbakan Adnan Menderes vardı.

Menderes de, malum, “devam” diyordu. “Kanun bu gece çıkarılacak” diyordu.

Gerçi bunun şöyle bir sakıncası vardı:

Başkanın ceza verdiği muhalefet milletvekillerinden birinin –Nihat Sargınalp’in– “ceza”sı uygulanmış Sargınalp dışarı atılmıştı ama, ondan başka birçok “cezalı” hâlâ Genel Kurul salonundaydı. Oturumun onlar içerideyken açılması, başkanın, idare amirlerinin, DP çoğunluğunun ve polis kuvvetlerinin “acz”inin tescil edilmesi demekti.

Fakat o sakınca yüzünden oturum açılmazsa, kanun o gece çıkarılamayacaktı ki, o da bir başka “acz”in, “kanun çıkaramama aczi”nin tescili olurdu. Bu daha da kötü bir durumdu.

Yani, iki kötüden biri tercih edilecekse, ikinci tercih edilmeliydi. Değerlendirmenin sonucu bu oldu.

Buna göre başkan, içerideki cezalıların üstüne gitmeden Meclis’i açacaktı. Muhalefetin protestoları devam etse bile, her türlü usul ihlalini göze alacak, kimseye söz vermeksizin kanun çıkarma formalitelerini tutanaklara geçirtecekti. Başlangıçtaki yol haritasındaki gibi, “Kabul edenler, etmeyenler, kabul edilmiştir” formülünü hızla ve tekrar tekrar kullanacaktı. Stenografların bunu tutanaklara yazmasıyla “yetki teklifi”ni kanunlaştıracaktı.

Resmen açık, fiilen kapalı oturum

Bu karar, Başkan Kirazoğlu’nun oturumu “Beş dakika ara veriyorum” diye kapatmasından tam 65 dakika sonra uygulanmaya başladı.

Kirazoğlu saat 20.40’ta salona girdi. Başkanlık kürsüsüne çıktı.

O içeri girmeden birkaç dakika önce, o vakte kadar Meclis’in koridorlarında dolaşan DP’liler de salona geçip yerlerini almışlardı. Genel Kurul’daki DP çoğunluğu daha belirgin hale gelmişti.

O sırada Meclis binasında bulunan CHP’lilerin hepsi –“cezalılar” dahil– zaten salondaydılar.

Ama balkonda, gazetecilere ve dinleyicilere ayrılmış sıralarda kimse yoktu. Anlattım, hepsi Meclis binasının dışına çıkarılmıştı.

Meclis binasının Genel Kurul salonu dışındaki yerleri zaten güvenlik güçleriyle dolduruluyordu. Resmi ve sivil polislerin sayısı artmıştı. Ankara Valisi ve Jandarma Komutanı da oradaydılar.

Demokrasi döneminin Meclisi’nde böyle bir –polisli, valili, komutanlı– tablo ilk defa görülüyordu.

Bir Meclis Genel Kurulu oturumunun, (kapalı oturumlar hariç) basın ve dinleyici locaları kapalıyken açılması da ilk defa olacaktı. O akşam saat 20.40’ta, işte o “ilk” gerçekleşti. Başkan Kirazoğlu, kürsüdeki yerine oturdu. Salona bir göz attı ve açış formalitesini yerine getirdi.

“Celseyi açıyorum.”

Daha önce belirttim, o “celse”nin kapanış gibi açılış usulü de, içtüzüğün belirli maddelerine aykırıydı. Ama artık o günkü çok daha önemli aykırılıkların yanında, kapanış ve açılış usulüyle ilgili olanlar, ayrıntı gibi kalıyordu.

Oturumun, basın mensuplarına ve dinleyicilere fiilen kapalı olarak başlaması, malum, sadece içtüzüğe değil, anayasaya da aykırıydı. Gerçi Meclis’te kapalı oturum da yapılabilirdi. Ama bunun belirli kuralları vardı. Bunun için önce o kuralların öngördüğü işlemlerin yapılması, sonra da Meclis’in oy çokluğuyla “kapalı oturum” kararı alması gerekiyordu.

Başkan Kirazoğlu oturumun açıldığını ilan eder etmez, CHP Ankara Milletvekili Avni Doğan ona bu durumu hatırlattı. Konuyla ilgili açıklama yapmak için usul hakkında söz istedi.

Başkan ona, kürsüye çıkış izni vermedi. “Ne söyleyecekseniz, oradan söyleyin” dedi.

Avni Doğan, söyleyeceğini yerinden başkana hitap ederek söyledi:

“Samiin tahliye edilmiştir. Müzakere bir gizli celse mahiyetindedir. Karar alınmadıkça gizli celse açılamaz.”

Başkanın buna cevabı şu oldu:

“Samiinin bulunup bulunmaması, müzakereye mani değildir. Devam ediyoruz. Gizli celse değildir. Kapılar açıktır. Samiin isterse girebilir.”

Böyle bir cevap, gerçekten, o sırada Meclis’te bulunan ve basın ile dinleyicilere ayrılmış balkonun nasıl boşaltıldığını görüp bilen herkesin aklıyla, vicdanıyla alay eder gibi bir cevaptı. Salondaki muhalefet milletvekilleri buna sıra kapaklarını vurarak cevap verdiler ve bunu sürekli hale getirdiler...

O günlerin notlarına dayanarak yayınladığımız “Olur mu böyle...” yazı dizisine bugün bakarken, bu “samiin isterse...” sözünü bizim de çok yadırgadığımızı görüyorum. Şunları yazmışız:

“Samiin isterse...Samiin elbette istiyordu. Ama samiinin o saatte, değil dinleyici locasına, Meclis binasına girmesine de imkân yoktu, Meclis’in bahçe duvarına yaklaşmasına da...

Samiin, dışarıda polis kordonlarının, yahut –sekiz on gazetecinin yaptığı gibi– Ankara Palas’ın ışıksız kapıları arkasında, Meclis görüşmelerini değil, polis düdüklerini dinlemekteydi.”

“Meclis’ten ebediyen çıkarılacaksınız”

Başkan Kirazoğlu, Meclis’in balkonundan polis marifetiyle çıkarılıp Meclis bölgesinden de uzaklaştırılan gazeteciler ile dinleyicilerin isterlerse oraya geri dönebileceklerini iddia ettikten hemen sonra, Osman Kavrakoğlu’nu kürsüye çağırdı.

Kavrakoğlu, Demokrat Parti yöneticilerinin, muhalefete hücum etmek için sözcü aradıklarında adı en başta akla gelen politikacılarındandı. 17 Nisan’da da o şöhretini, İsmet Paşa’nın sözlerine “Seni biz bile kurtaramayız” diye verdiği cevapla pekiştirmişti. Bu defa da söz listesinin ilk sırasına yazılmıştı. Kürsüye çıktığında, muhalefetin sıra kapağı sesleri arasındaki protestoları devam ediyordu. Sözlerine başladıktan sonra, protestolar daha da arttı. Kavrakoğlu’nun sesi duyulamaz oldu.

O sesi, Başkanlık Divanı’nın alt bölümündeki yerlerinde tutanak tutan stenografların da duymakta güçlük çektiği muhakkaktı. Ama sonradan, tutanaklar yayınlandıktan sonra, ortaya çıkan metindeki cümlelerin muntazam yazılmış olduğu görüldü. İki ihtimal vardı: Konuşma, ya stenograflar tarafından gene de iyi izlenebilmişti, ya da Kavrakoğlu tarafından yeniden yazılmıştı. O metinden bazı paragrafları buraya da alayım:

“...İstediğiniz kadar gürültü yapınız, bir gün büyük milletimiz, sizleri de, şefinizi de kendisinin vekâletine lâyık olmadığınızı görerek, Meclis’ten ebediyen çıkarmasını bilecektir.” (Sağdan gürültüler, dinleyiciler nerede sesleri). “Şimdi de seyirci arıyorlar. Vaz ettikleri şu komedi için seyirci arıyorlar. Kendilerini sahne artisti mi sandılar?..”

“... Hayır beyler, siz seyirciler için rol almadınız. Burada vazifeniz, memleket meselelerinin müzakeresine katılmaktır. Lider paşanın piyeslerini oynamak değil...”

Tutanaklarda, Kavrakoğlu’nun bu ve benzeri cümlelerinden sonra, Başkan İbrahim Kirazoğlu’nun, kanun teklifinin tümü üzerindeki görüşmeleri sona erdirip teklifin maddelerine geçilmesini sağlayacak cümleleri yer alıyor.

İçtüzüğe göre, o işlemin uygulanması için başkanlığa bir “yeterlik önergesi”nin (o zamanki deyimiyle “kifayet-i müzakere takriri”nin) gelmesi ve oya konularak kabul edilmesi gerekiyordu. Gerçi gene içtüzüğe göre, başkan önergeyi oya koymadan önce, aleyhte söz isteyen olup olmadığına bakmak ve varsa onu kürsüye davet etmek zorundaydı. Ama başkan önerge aleyhinde söz isteyen CHP’lilerin taleplerini de görmezden gelip, işlevini hızla tamamladı. Şöyle:

“REİS – Kifayeti müzakere takririni reylerinize arzediyorum. Kabul edenler, etmeyenler... Kabul edilmiştir. (Sağdan devamlı gürültüler ve sıra kapaklarına vurmalar). Maddelere geçilmesini reylerinize arzediyorum. Kabul edenler... Etmeyenler... Kabul edilmiştir. (Sağdan devamlı gürültüler). Müstaceliyet talebini reylerinize arzediyorum. Kabul edenler... Etmeyenler... Kabul edilmiştir. (Sağdan devamlı gürültüler ve sıra kapaklarına vurmalar). Birinci maddeyi okuyoruz efendim. (Sağdan ‘takrir var’ sesleri).”

Bundan sonrasını, bizim “Olur mu böyle...” dizimizden izleyelim:

“Zabıtlar böyle kaydediyor ama, aslında rey’e koyma cümlelerinin hiçbiri, milletvekilleri tarafından gene işitilmemiştir. DP’lilerin el kaldırması için başkanın ayrıca eliyle ‘Kaldırın’ işareti vermesi icabetmiştir. Böylece, gözle takip usulü ile maddelere geçilmiş, bu arada CHP grubunun teklifin Anayasa Encümeni’ne havalesi için açık oya başvurulmasına dair takriri de oldu bittiye getirilip tatbik edilmemiştir. Tabii, rafta duran içtüzük bu hususta da başkanlığın tatbikatından ayrı bir usul vazetmekte, onbeş imzayı taşıyan açık oy taleplerinin otomatik olarak yerine getirilmesini şart koşmaktadır.

Bundan sonra artık vagonlar raya girmiştir. Maddeler sırasıyla okunacak, üzerinde konuşan olsa da, olmasa da, bu konuşmalar işitilse de, işitilmese de ‘kabul edenler, etmeyenler...’ denilerek, yahut ‘El kaldırın’ işareti verilecek ve teklif zabıtlara ‘kanunlaşmış’ olarak geçirilecektir.”

İşin bu şekilde otomatiğe bağlanmasından sonra, muhalefet milletvekilleri, artık Genel Kurul salonunda daha fazla kalmanın gereksiz olduğu kanısına vardılar. Sıralarından kalkıp topluca dışarıya çıktılar. Bir süre sonra Meclis binasından da ayrıldılar.

Genel Kurul salonunda sadece Demokrat Partili milletvekilleri kaldı. Onların da bir bölümü, daha önce belirttik, o toplantıya zaten katılmamışlardı veya katıldıktan sonra ayrılmışlardı.

Böylece, Meclis’in Genel Kurulu’ndaki milletvekili sayısı, önemli konuların görüşüldüğü öteki Meclis oturumlarına göre hayli az da olsa, iktidar partisinin çok rahat edeceği bir hale geldi.

Toplantıda kalanlardan hiçbirinin, gündemdeki kanun teklifinin herhangi bir kelimesine bile itiraz etmesi, artık mümkün değildi. DP içinde başlangıçta kendini gösteren ve Sıtkı Yırcalı, Rıfkı Salim Burçak gibi isimlerce sürdürülmek istenilen muhalefet hareketi de mücadeleyi bırakmış veya –en azından– ertelemişti.

DP’nin sertlik yanlılarını çok memnun eden bu ortamda, o memnunluklarını Meclis kürsüsünden de ifade etmek isteyenler çıktı. Celal Yardımcı ikinci defa söz aldı. İnönü’nün tutanaktan çıkarılan sözlerine cevap verdi. Onun iktidara yönelik “iddialarını kemal-i nefret ile (nefretin en yüksek derecesiyle) red ve iade ettiği”ni bildirdi.

Yardımcı’yı Tevfik İleri izledi. İnönü’nün “konuşmasının her hecesi ile korkunç ihtirasının zebunu (güçsüz, zavallı) olarak hiyanetin çukuruna düştüğü”nü söyledi.

Osman Kavrakoğlu da söz aldı. O, daha başka bir hedefe yöneldi. O sabahki gazetelerde yetki teklifine karşı bir demeci yayınlanan Profesör Hüseyin Kubalı’yı kınadı. Onun sözlerini, “Malum edası ile alimane fetvalar veren, gazetelerde boy gösteren, ciddi olmaktan mahrum profesör cevapları” diye tanımladı ve Yetki Kanunu’nun Kubalı’nın münasebetsizliklerine de mâni olacağını bildirdi.

Yetki Kanunu’nun maddelerinin tamamının kabul edilmesi, bu konuşmaların eşliğinde tamamlandıktan sonra, Başkan “Kanunun heyet-i umumiyesini reylerinize arzediyorum” dedi.

(Başkanın bu “arz” edişi de, daha sonra çok tartışılacaktır. Çünkü muhalefet, daha önce sözünü ettiğim “açık oylama” talebini 15 imzalı bir önergeyle o oylama için de yapmıştı. Başkanın o önergenin gereğini otomatik olarak yerine getirmesi ve milletvekillerini, üzerlerinde adlarının basılı olduğu beyaz, kırmızı, yeşil oy pusulalarından birini oy sepetine atarak oy kullanmaya çağırması gerekirdi. Başkan bunu da yapmamıştı. Muhalefet milletvekilleri Meclis’te olmadığı için buna itiraz eden de olmamıştı.)

Başkanın “açık oylama” yerine “işari oy” (gösterme oyu) usulüyle yaptığı bu davetin arkasından sorduğu “kabul edenler” sorusu üzerine, salondakilerin elleri kalktı.

“Kabul etmeyenler” sorusuna hiç el kalkmadı.

İki soruya da el kaldırmayıp “çekimser” kalan var mıydı, belli olmadı. Ama başkan sonucu ilan etti:

“İttifakla kabul edildi.”

Ve 27 Nisan 1960 günkü birleşimin dördüncü ve son oturumunu kapattı:

“29 Nisan günü saat 15.00’te toplanılmak üzere in’ikadı kapatıyorum.”

Bunu söylerken, saat 24.40’ı gösteriyordu. Demek ki kanunun maddelerinin –büyük kısmı muhalefetsiz devam eden– son oturumundaki görüşmeler iki saatte tamamlanmıştı.

Meclis’ten çıkan kararın metni, o gece İstanbul’dan Ankara’ya gelen Cumhurbaşkanı Celal Bayar’a sunulacak, onun onayıyla hemen yürürlüğe girecekti.

Tahkikat Encümeni, faaliyetine artık yeni –adli– yetkilerle donatılmış bir “Meclis organı” olarak devam edecekti.

Meclis’ten gruba

Başkan İbrahim Kirazoğlu oturumu kapatıp kürsüden ayrıldı ama Meclis Genel Kurul salonundaki milletvekilleri yerlerinden kalkmadı. Çünkü Yetki Kanunu’yla ilgili görüşmelerin son dakikalarında hepsine –kulaktan kulağa– bir mesaj iletilmişti. Meclis oturumu bitince, DP Grubu olağanüstü bir toplantı yapacaktı.

Daha önce anlatmıştık, Meclis’teki çoğunluk partisinin grup toplantı yeri, zaten Meclis Genel Kurulu salonuydu. DP Grubu, o salonu Meclis toplantısı dışındaki zamanlarda kendi görüşmeleri için kullanabilirdi.

Meclis’ten gruba geçiş bu yüzden kolay oldu. Başkanlık kürsüsüne Kirazoğlu’nun yerine DP’nin Grup Başkan Vekili Baha Akşit çıktı. Grup toplantısını açtı. Bir süre sonra da Başbakan Menderes, Meclis’teki hoparlörlerden izlediği görüşmelerle ilgili bir konuşma yapmak üzere salona girdi. Meclis kürsüsüne çıktı, konuştu:

Sözlerine “İşte hallerini gördünüz” diye başladı. Muhalefet milletvekillerinin Meclis’teki duruşlarının “zorbalık metotlarının bir örneği” olduğunu söyledi. İnönü’nün Meclis’ten çıkarılması kararı için DP Grubu’nu kutladı. “Onların tabulaştırıldığı bir adamı tutup dışarı atma”nın onlara önemli bir cevap olduğunu ifade etti.

“Onlar” diye bahsettiği muhalefet mensupları için daha birçok suçlamalarda bulundu. CHP ve “bir kısım basın”a karşı, gerekirse yeni ve daha da kesin önlemler alınabileceğini bildirdi.

Başta eski İzmir Belediye Başkanı ve o sıradaki İzmir Milletvekili Rauf Onursal olmak üzere, bazı milletvekilleri Başbakan’ın bu görüşünü benimsediler. Rauf Onursal, “yeni önlemler” konusunda “örfi idare” uygulamasına gidilebileceğini, o uygulama sırasında İnönü’nün bile tevkif edilebileceğini söyledi.

“Olmazsa intihar ederim”

Menderes, o günkü Meclis toplantısının sonuçlarını, ertesi sabahki Genel İdare Kurulu toplantısında da değerlendirdi. Rıfkı Salim Burçak’ın anılarında Menderes’in o kuruldaki konuşmasının özeti vardır. Başbakan’ın Meclis’teki Yetki Kanunu görüşmeleri sırasındaki tutumunu ve duygularını yansıtır. Burçak’ın anlatımıyla şöyle:

“(...) Meclis’te hararetli müzakereler cereyan ederken, bir ara kanunun çıkmamak ihtimalinin kuvvetli göründüğü, bizim arkadaşlarımızdan da kırmızı oy vereceklerin bulunduğu hakkında yoğun söylentilerin dolaşmaya başlaması üzerine başbakana: ‘kanun teklifine ret oyu verilmesi ihtimali çok kuvvetlidir; müzakeresini bugün durdurup bir grup toplantısı yapalım, ondan sonra görüşmelere devam ederiz’ demişler.

Böylece ortalığa tereddütlü ve kaygı verici bir hava yayılmış. Fakat başbakan, kendisine yapılan teklifi kesin surette reddederek şunları söylemiş: ‘Biz buna grupta karar vermedik mi? Kanunun müzakeresini durdurmam. Bugün behemehal görüşülmelidir. Ben bu yoldan artık dönemem. Uçurumun kenarına gelmiş olsam bir adım daha atıp uçurumun içine yuvarlanmayı geri dönmeye tercih ederim. Bu iş bugün olmazsa ben intihar ederim!’”

“Denize ilk girişteki ürperme”

Burçak, o toplantıda, Menderes’in alınan tedbirler hakkındaki bir açıklamasını da ilginç bulmuş. Bunu da anlatıyor:

“Başbakan bu tedbirleri kendisinin istemeyerek aldığını, zira sert tedbirlerin kendisine bir kazanç sağlamayacağını anlattı; sözlerinin tevazua aykırı olacağına işaret ettikten sonra, bu memlekette kendisi kadar milletin engin sevgisini kazanmış bir kimsenin bulunmadığını, bunun kendisine kâfi geldiğini, bu durumda sert tedbirlere başvurmak zorunda kalıyorsa bunu, istemeyerek alınan acı bir ilaç gibi aldığını ifade etti.”

Cumhurbaşkanı Bayar’ın da katıldığı Genel İdare Kurulu toplantısında, Menderes bir de “denize ilk girişteki ürperme” benzetmesi yapmış. Burçak onu şöyle özetliyor:

“Bir gün Meclis’te cereyan eden hadiselere temas eden başbakan, bu olayların partimiz ve memleket için mahzıhayr (çok hayırlı) olduğunu, çünkü İsmet Paşa’nın Meclis’ten dışarı atılmasıyla ve Halk Partili milletvekillerinin polis aracılığıyla dışarı çıkarılmaları ile artık yeni bir yola girdiğimizi, demokratik telakkilere pek ziyade bağlı arkadaşlarımızın bile Halkçıların dünkü hareketleri karşısında duymakta oldukları tereddütten artık sıyrılmış bulunduklarını söyleyip, denize ilk defa giren bir insanın hissettiği ürpermeye benzeyen bir ürpermenin artık geçtiğini anlattı. Şimdi artık şartlara tam intibak eden tedbirleri alabileceğimizi söyledi. Cumhurbaşkanı da bu sözleri tasdik ederek: ‘Evet, ürperme artık geçti’ dedi.”

Bir istifa

Yetki Kanunu’nun kabul edildiği Meclis toplantısından sonra DP içindeki kanundan yana olanlar-olmayanlar tartışmasının bazı sonuçları ortaya çıktı. Biri, Demokrat Parti’nin kıdemli milletvekillerinden Mücteba Iştın’ın partisinden ve milletvekilliğinden istifa etmesiydi. Iştın’ın yetki teklifine karşı olduğu biliniyordu. Meclis toplantısında da teklife kabul oyu vermemişti. İstifasını Meclis’in postanesine gidip oradan göndermişti. Sonra Meclis’ten şapkasını alarak çıkıp gitmişti.

Bir de Zonguldak Milletvekili Hüseyin Balık’la ilgili bir olay oldu. Balık, Demokrat Parti milletvekiliyken istifa etmiş, bir süre CHP’ye geçmiş, sonra eski partisine yeniden dönmüştü. O sırada, Demokrat Parti’nin Yetki Kanunu’na karşı olduğunu ilan etmiş olan milletvekillerindendi. Gerçi kanuna karşı oy kullanma niyetini gerçekleştirememişti. DP’nin o zamanlar “müfritler” diye adlandırılan sertlik yanlısı milletvekilleri ise, onun bu parti içi muhalefetini affetmemişlerdi. Onu, Meclis toplantısından sonra girdiği grup toplantısından, “Sen bizden değilsin” diye çıkmaya davet etmişlerdi. O da çıkmıştı. Daha sonra DP’den bir kere daha istifa edecekti.

Yetki Kanunu’na muhalefetlerini çeşitli vesilelerle açıklayan öteki milletvekilleri, partide kalıp muhalefete devam etmeyi düşünüyorlardı. Muhalefetlerini, partinin daha sonraki grup toplantılarında daha aktif hale getirmeye çalışacaklardı.

Ama o gün için parti içi mücadeledeki zafer, parti içi “müfrit”lerdeydi. Yetki Kanunu’nun Meclis’ten çıkışının “İttifakla kabul edilmiştir” diye ilan edilmesini sağlamışlardı.

Meclis’teki görüşmelere yayın yasağı var ama...

27 Nisan günkü Meclis görüşmelerinin gazetelerde yayınlanması, Tahkikat Encümeni’nin daha önceki kararına göre yasaktı. Ama Encümen “ne olur ne olmaz” diye o gün bir bildiri daha yayınlayıp o yasağı yeniden ilan etti:

“(...) Tahkikat Encümeni’nin vazife ve selahiyetleri ve bilumum karar, tedbir ve faaliyetlerine mütevellit her türlü haber, havadis, beyan, tebliğ, mütalaa, vesika, resim ve yazıların ve (Türkiye Büyük Millet Meclisi zabıt cerideleri hariç) bu takrirle alakalı Büyük Millet Meclisi müzakerelerinin her türlü vasıtalarla neşri yasak edilmiştir.

Tahkikat Encümeni Reisi

Denizli Mebusu

Hamdi Sancar”

Bu bildiri, 27 Nisan gecesinde, radyonun 11 ajansında ilan edildi. Fakat şimdi, şu ne ile izah edilebilir?

Tahkikat Encümeni’nin bu yasaklama bildirisinin gönderildiği radyoya ve gazetelere, bir başka bildiri daha gönderildi. O bildiri Meclis başkanının imzasını taşıyordu. Meclis müzakereleri sırasında İsmet İnönü’nün yaptığı konuşmayı “sözüm ona” özetliyordu. “Sözüm ona” diyorum, çünkü o özetleme, İsmet İnönü’ye Meclis Başkanlığı tarafından yöneltilmiş yeni bir suçlamaydı. Meclis Başkanlığı, İnönü’nün Meclis konuşmasında “Türk milletine, orduya ve Büyük Millet Meclisi’nin manevi şahsiyetine açık tecavüzler taşıyan sözler” söylediğini iddia ediyordu. Bu, tamamen gerçekdışı bir iddiaydı. İnönü’nün –bir kısmı tutanaklardan da çıkarılmış olan– sözlerini önceki bölümde yayınladım. İnönü’nün konuşmasında millete, orduya, Meclis’e “tecavüz” anlamına gelecek hiçbir kelime yoktu.

İnönü’nün o konuşması hiçbir yerde yayınlanamayacaktı. Tahkikat Encümeni bunu yasaklamıştı.

Meclis başkanının bildirisi ise, o yasağın dışında sayılmıştı. O bildiri her yerde yayınlanacaktı. Herkes tarafından radyodan dinlenebilecek, gazetelerde okunabilecekti. İsmet İnönü ise, kendisine Meclis Başkanlığı tarafından yapılan o haksız suçlamaya cevabını duyurma imkânı bulamayacaktı.

Böyle bir çifte standardın, demokratik ülkeler bir yana, diktatörlüklerde bile uyulmasına dikkat edilen asgari “tutarlılık” ölçüleriyle ilgisi var mı?

Yok ama, 1960 yılının Nisan ayının son haftasında, Türkiye’deki Tahkikat Encümeni’nin uygulamaları bu hale gelmişti. “Benim koyduğum yasaklar muhalefet içindir. Bana işlemez. Ben istediğimi söylerim. Muhalefet söyleyemez.” Encümen’in anlayışı buydu.

Matbaada sansür...

Tahkikat Encümeni, o gece aynı anlayışla, Yetki Kanunu’yla edindiği yetkileri hemen –kanunun Cumhurbaşkanı’nca imzalanıp Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmesinden de önce– uygulamaya başlamıştı.

İlk uygulama, 27 Nisan’ı 28 Nisan’a bağlayan gece yarısında Ulus gazetesinde başladı. Ulus’un matbaasına üç polis geldi. Tahkikat Encümeni’nin –yazısı da olmayan– bir “emri”ni getirdi. Encümen Başkanı Sancar, gazetenin baskısı başlar başlamaz, ilk basılan üç nüshasının alınıp encümene gönderilmesini ve baskının hemen durdurularak, encümenden gelecek iznin beklenmesini istemişti. Eğer gazetede, encümenin yasaklarına uygun olmayan bir şeyler görürse, baskıya müsaade etmeyecekti. Bir uygunsuzluk görmezse baskıya izin verecekti.

Bu, yeni usul bir sansürdü. Gazeteye girecek haber ve yazılar, yazıişlerinde değil ama, matbaa aşamasında kontrolden geçiriliyordu.

Gazetenin matbaa yetkilileri, çaresiz, bu emre uydular. Uymamanın yaptırımı belliydi. Yeni kanun encümene artık “matbaa kapatma” yetkisi de vermişti.

Polisler, basılan ilk üç gazeteyi götürdüler. Uzunca bir süre o gazetelerden biri geri gönderildi. Üstünde bir “O.K.” işareti vardı. Encümen gazetede yasaklara bir aykırılık bulamamıştı. Yazişleri ekibi o geceki gazeteyi zaten yeni kanunu göz önünde tutarak hazırlamıştı.

Yani, gazetenin baskısında, biraz gecikmenin dışında bir aksaklık olmadı. Ama bu izin uygulaması, Tahkikat Encümeni sürecinin o gece başlayan yeni döneminin “yeni ilk”lerinden biri olarak basın tarihimize geçti.

Ve 28 Nisan Olayları...

Demokrat Parti Genel Yönetim Kurulu’nun o toplantısı, 28 Nisan 1960 perşembe sabahı, Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın da katılımıyla devam ederken, İstanbul’dan Ankara’ya bazı haberler geliyordu.

Bunlar, o sabah İstanbul Üniversitesi bahçesinde başlayan öğrenci hareketiyle ilgili haberlerdi. Buna polis müdahale etmiş, çatışmalar çıkmıştı. Demokrat Parti Genel Yönetim Kurulu, o haberler üzerine görüşmelerini tamamladı. Cumhurbaşkanı ve Başbakan, ilgili bakanları davet ederek onlarla birlikte o olayları değerlendirmeye başladı.

O olaylar yakın tarihimizin 27 Mayıs 1960 öncesindeki bölümünde, “28 Nisan Olayları” diye anılır.

Bunların da, Tahkikat Encümeni yasakları yüzünden basına yansıması çok sınırlı kalacaktı. O zamanın koşulları içinde “kulaktan kulağa” haber alma yollarına muhtaç olunacaktı.

Tabii, bütün “iletişim yasakları” sırasında olduğu gibi, bazen eksik, bazen abartmalı haberler de devreye girecekti. Bunların gerçek halleriyle yazılabilmeleri, daha sonraları mümkün olacaktı.

Bugün burada o olayların bir özetini verelim.

Bu kitabın 20. bölümünden başlayarak, Tahkikat Encümeni’nin kuruluşunu, uygulamalarını ve yeniden yetkilendirilişini anlatıyorum.

Bu, bir bakıma, 27 Mayıs olayından hemen önceki siyasi sürecin özetidir. Asıl aktörleri, tabii, iktidardaki ve muhalefetteki siyasetçilerdir. O sürecin sahnesi de Ankara’daki Türkiye Büyük Millet Meclisi’dir. Ama şunu unutmamalı:

O sahnede olup bitenler, Türkiye’nin her tarafındaki evlerde, işyerlerinde, kahvelerde, sokaklarda merak ediliyordu.

Bunların radyo gibi, gazete gibi basın yayın organlarından her yönüyle öğrenilmesi, konulan yasaklar yüzünden mümkün değildi ama, dolaylı yollardan ulaşan bilgiler iç karartıcıydı. Bunlar öğrenildikçe ve vatandaşlar arasında tartışıldıkça, “Tahkikat Encümeni” sürecinin işleyişinden ve sonucundan kaygı duyanlar hızla artıyordu.

Aynı kaygıyı ülkenin her tarafında duyanlar arasında, yerel siyasetçiler de vardı, siyasetle hiç ilgisi olmayan, her meslekten sade vatandaşlar da... Özellikle İstanbul ve Ankara üniversitelerindeki gençler, bu gidişe “dur deme”nin çarelerini arıyorlardı.

İstanbul Üniversitesi’nde baş gösteren 28 Nisan Olayları, Tahkikat Encümeni’nin kurulmasıyla başlayan o gelişmenin 27 Nisan’daki Yetki Kanunu görüşmeleri sırasında hızla tırmanmasının sonucuydu.

27 Nisan gecesi Meclis’teki görüşmelerin ve olayların haberleri, Ankara’daki gazeteciler tarafından İstanbul’daki gazete merkezlerine ulaştırılıyordu. Gazeteler, konulan yasaklar yüzünden, o haberlerin hepsini kullanamayacaklarını biliyorlardı. Ama bunlar, kısa zamanda “kulaktan kulağa” yayılıyordu. Gazete binalarına uğrayanlardan veya o binalardan çıkanlara rastlayanlardan başlayan bir zincir gibi, tüm şehre yayılıyordu. Tabii, üniversite öğrencilerinin kahvelerine ve yutlarına da... “flaş” başlıklar halinde birbirini izleyerek:

“Görüşmeler başladı...” “Demokrat Partili muhalifler, oturumu ertelemeye çalışıyor...” “Gürültüler çıktı...” “Başbakan Tahran’a gidecekti ama, vazgeçti...” “İnönü kürsüde...” “Başkan Kirazoğlu, İnönü’nün sözünü kesti...” “İnönü’ye Meclis’ten çıkarma cezası... Hem de 12 birleşim için...” “Cezalar artıyor...” “Gazeteciler Meclis’ten dışarı çıkarıldı...” “Meclis’e polis baskını...” “Bir CHP’li milletvekili Meclis kapısından dışarı atıldı.”

1960 yılında, tabii, ne bilgisayar var, ne internet, ne cep telefonu, ne faks, ne teleks...

Kablolu telefonlardan şehirlerarası bağlantı kurmak, saatlerce beklemeyi gerektiriyor. Türkiye radyoları, Tahkikat Encümeni bildirilerinden ve hükümet açıklamalarından başka bilgi vermiyor. Yabancı radyolara ulaşmak, umumi yerlerde zaten mümkün değil... Üstelik, onlarda da, Türkiye’yle ilgili haberler, hem sınırlı, hem çok gecikmeli...

Ama “kulaktan kulağa” kanalları, en azından “flaş başlıklar” yansıtmakta hiç gecikmiyordu.

1960’ın gençleri ve hocaları

Bu kitap dizisinin daha önceki kitaplarında belirttim, Türkiye’nin o yıllarındaki üniversite öğrencileri arasında siyasetle ilgilenenler az değildi.

Bu, aslında, 1940’lı yılların sonlarından itibaren gerek iktidardaki, gerek muhalefetteki siyasi partiler tarafından teşvik edilen bir eğilimdi.

CHP’nin iktidarda, Demokrat Parti’nin muhalefette olduğu yıllarda da bu böyleydi, Demokrat Parti iktidara geçtikten sonra da uzunca bir süre öyle oldu.

Üniversite hocaları arasında da benzeri bir durum vardı. Onlardan, özellikle hukuk, iktisat, sosyoloji gibi dersleri okutanların çoğu, ülkedeki siyasi gelişmeleri takip ederler, gerekli görürlerse görüşlerini açıklarlardı.

1950’lerin ilk yıllarında partilerin gençlik kolları kuruldu, geliştirildi... Ayrıca, her fakültede öğrenci dernekleri vardı. Onların Türkiye Milli Talebe Federasyonu gibi, Milli Türk Talebi Birliği gibi çatı örgütleri vardı. O örgütler, siyasetle doğrudan doğruya ilgili olmasalar da, üyeleri ilgiliydi. Aralarında, çeşitli partilere üye olanlar veya olmasalar bile ülkedeki siyasi olayları tek tek değerlendirerek tavırlarını ona göre belirleyenler, hayli fazlaydı.

Üniversite hocaları da, aynı şekilde davranmaya alışmışlardı. Gerçi 1954-1955 yıllarından itibaren iktidar, onların “aykırı görüş” sayılacak görüşlerine karşı önlemler almaya başlamıştı. Hükümet onlara yaptırımlar uygulamak için kanun değişiklikleri yapmıştı. Ama o tedbirler, onların –en azından büyük kısmının– iktidara “aykırı” gelen görüşlerini değiştirmeye yetmemişti.

O gece oluşan “görüş birliği”

Özetle: Türkiye’nin o zamanki birkaç üniversitesinde, 1960 Nisanın-daki Tahkikat Encümeni sürecini izleyip de demokrasiyi savunmak için bir şeyler yapmak gerektiğini düşünen hocalar da eksik değildi, öğrenciler de...

İstanbul Üniversitesi’nin hukukçularından Prof. Hüseyin Nail Kubalı ile Prof. Tarık Zafer Tunaya, Yetki Kanunu’yla ilgili eleştirilerini daha kanunun Meclis’teki görüşmesi başlamadan açıklamışlardı. O demeçler, 27 Nisan tarihli bazı gazetelerde yayınlanmıştı.

O gün öğleden sonra Meclis görüşmeleriyle ilgili “flaş başlık”ların “kulak gazetesi” yoluyla İstanbul’a ulaşmasından sonra da üniversitenin, gelişmelerden kaygı duyan öğrencileri harekete geçti. Aralarında kendiliğinden bir “görüş birliği” oluştu: Ertesi sabah İstanbul Üniversitesi’nin bahçesinde buluşacaklar ve Yetki Kanunu sürecine tepkilerini ifade edeceklerdi.

Bilenler bilmeyenleri buldu, söyledi. Öğrenci yurtları arasında ziyaretler yapıldı. Haber, gece boyunca yüzlerce kişiye ulaştı.

Hareket, Hukuk Fakültesi’ndeki ilk dersten sonra başlayacak ve üniversite bahçesindeki Atatürk büstü önünde devam edecekti.

28

28 Nisan’da İstanbul...

Üniversite bahçesinde “Hürriyet” sloganları – Her şey bahçeye

gelen polis cipinin kalabalığın içine girmesiyle başladı

– Yumruklanan profesör – Yaralanan rektör – Atlı polislerin

kamçılı, yaya polislerin tabancalı müdahalesi – Onlarca yaralı

ve bir ölü – Sıkıyönetim kararı – Çetin Altan: “Bugün canım yazı

yazmak istemiyor”

28 Nisan günü Beyazıt’ta atlı polislerin saldırılarından sonraki manzara...

Polis copuyla yere düşmüş gençler... Süvarisi düşmüş atlar...

Ve meydanın polislerden uzak yerlerine çekilmiş insanlar...

Evet, 28 Nisan sabahında neler oldu?

Sabah gazetelerinde, tabii, Meclis’teki –bir önceki bölümde anlattığımız– görüşmeler ve olaylar, gerçeğe uygun bir şekilde yer alamamıştı. Tahkikat Encümeni’nin radyoda yayınlanan yasak kararı bunu daha bir önceki geceden engellemişti.

Meclis’teki görüşmeler ve olaylarla ilgili olarak Meclis Başkanlığı’nca yayınlanan bildiri ise “yasak kapsamı dışında” sayılmıştı. Geç saatlerde açıklanmasına rağmen gazetelerin bir kısmında aynen yayınlanmıştı.

Hürriyet’in birinci sayfasına bakalım: Manşette, Yetki Kanunu’nun Meclis’te kabul edildiği bildiriliyordu. Manşetin haber metninde ise “TBMM Başkanlığı’ndan bildirilmiştir” cümlesinin altında o bildirinin Anadolu Ajansı’nca yayınlanan tam metni vardı. Yani geçen bölümde değindiğimiz tartışmalı bildirinin metni...

Metinde, millete, orduya ve Meclis’e karşı “açık tecavüzler taşıyan sözler sarf etmiş” olduğu öne sürülen İnönü’ye “Meclis’ten çıkarılma” cezasının uygulanışı için de, gene gerçekdışı bir iddia vardı:

“Bu ceza (İnönü’nün) salondan dışarı çıkarılması suretiyle infaz olunmuştur” deniliyordu.

Ayrıca, Meclis’ten çıkarılma cezası verilen diğer 12 milletvekili için de benzer ifadeler kullanılmıştı. Hepsinin adları sayıldıktan sonra şöyle denilmişti:

“Adı geçenler salondan çıkmamakta ısrar etmiş olduklarından celseye ara verilerek, kendilerine ihtarda bulunan idare amirlerinin nezaretinde polis marifetiyle dışarı çıkarılmış ve diğer cezalı meb’uslar, emniyet memurlarına karşı gelmişlerse de, salonu terke mecbur edilmişlerdir.”

Oysa, geçen bölümde anlatmıştık. İnönü, Meclis başkanı cezayı kürsüden bildirdiği anda Genel Kurul salonundan çıkıp gitmişti. Bildirideki ifadelerdeki gibi ona “dışarı çıkarılması suretiyle” bir “infaz” muamelesi yapılması söz konusu olmamıştı.

Hürriyet’in manşet haberinin metni, “TBMM

Başkanlığı’ndan bildirilmiştir” cümlesiyle başlıyordu.

Altında bildirinin tam metni yer alıyordu.

Başkanın “ceza yağmuru”na uğrayan diğer 12 milletvekili arasından da Meclis’ten –büyük bir çatışma sonrasında– polis gücüyle çıkarılan bir milletvekili vardı. Ötekilerin aynı şekilde çıkarılmaları denenmiş, ama çatışmaların daha da büyümesi üzerine bundan vazgeçilmişti. “Cezalı” 11 milletvekili Genel Kurul salonundan çok daha sonra kendi kararlarıyla ayrılmışlardı.

Peki, iktidarın 27 Ni-san’da Meclis’te yaşanan polis müdahalesini bu şekilde saptırmasının amacı neydi?

Şu anlaşılıyordu: “İk-tidarın yöneticileri, demokratik bir devletin yönetimi için yüz karası sayılacak o cezalandırmaları ve polis baskınını, kamuoyuna kendi güçlerinin göstergesi olarak yansıtmak istiyordu.

O müdahalelerin demokrasiye aykırılığının eleştirilmesini umursadıkları yoktu. Onları ilgilendiren, aldıkları baskı tedbirlerine karşı çıkanlara gözdağı vermekti. Kendi partilerinin içindeki ve dışındaki muhalifler arasında, “Bunlar İnönü’yü ve yanındaki milletvekillerini bile, kollarından tutup Meclis’ten atabiliyorlar. Bize ne yapmazlar?” havası estirmekti.

O hava, Meclis Başkanlığı’nın o –yasak kapsamı dışındaki– bildirisiyle estirildi. Meclis’te o gün olup bitenleri, kendi kaynaklarıyla haberleştirip yazmaları yasak olan gazeteler, Meclis haberi olarak o bildiri metnini yayınlamak durumunda kaldılar. İktidarın kamuoyuna vermek istediği “Ben güçlüyüm. Bana karşı çıkılmaz. Karşı çıkanı yakarım” mesajı, radyonun yanı sıra, gazeteler yoluyla da hedefine varmış oldu.

Peki, o mesaj kamuoyunda istenilen etkiyi yapabildi mi?

Yapamadığı, daha sonraki olaylarla anlaşılacaktı. Meclis görüşmelerini yansıtmak gazetecilere yasak edilirken, o konudaki haberleri –hem de tahrif ederek– bildirileştirme imkânının, Meclis başkanına verilmesi garabeti, herkes tarafından fark edilecekti. O bildiri, inandırıcılık kazanamayacaktı.

Kore ve Syngman Rhee

Gazetelerin Meclis görüşmeleri dışındaki haberlerine gelince...

Onlardan encümen yasaklarının kapsamına girmedikleri varsayılan haberlerde, gazeteler artık dikkatli davranıyorlardı. Başbakan’ın Tahran ziyaretini iptal ettiği haberi gazetelerde yer almış, ama nedeni belirtilmemişti. Mücteba Iştın’ın DP’den istifa ettiği haberi de öyle... O nedenleri, gazete okurlarının kendi tahmin güçleriyle anlamaları gerekiyordu.

Milliyet, Meclis haberleriyle ilgili manşetinin metninde ilk olarak Tahkikat Encümeni’nin Meclis’teki görüşmeleri haberleştirmeyi yasaklayan bildirisini yayınlamıştı. “Kore haberleri” yoluyla biraz da “imalı muhalefet” yapabilmişti.

Dört sütun üzerine atılan Kore haberi başlığı şöyleydi:

“Kore’de mücadele bitti. Rhee istifa etti – Bütün memlekette sevinç nümayişleri yapılıyor – İdareyi eline alan Hariciye Vekili, ağustos ayında seçimlerin yenileneceğini bildirdi.”

Yetki Kanunu görüşmeleri ve olaylarla ilgili haberler,

başlıktaki bilgilerle sınırlıydı. “İmalı muhalefet” örneği

olarak, Kore’yle ilgili haberler vardı.

Milliyet’te ayrıca, bir gün önce İstanbul’da Tıp Fakültesi Öğrenci Derneği Kongresi’nin polis tarafından dağıtıldığının da haberi vardı. Kongre üyeleri, Syngman Rhee’ye karşı gösteriler yapan Koreli üniversite öğrencilerine bir dayanışma telgrafı çekmek istemişlerdi. Polis, kongreye bu yüzden müdahale etmişti. Milliyet, o olayı da –doğal olarak– “yasak kapsamı dışında” saymış ve ayrıntılarıyla yayınlamıştı.

Öteki gazetelerden bazılarının yayınları da, o günün koşullarıyla kendi yayın politikaları arasında belirlemeye çalıştıkları bir çizgide, ya Milliyet’inkine daha yakındı, ya Hürriyet’inkine...

İkisi de İstanbul’un ünlü polislerindendi. Polis memuru Bumin Yamanoğlu (solda), bir

öğrencinin ciple sürüklenmesine neden oldu. Komiser Zeki Şahin, Dekan Vekili Prof. Sulhi

Dönmezer ile Rektör Prof. Sıddık Sami Onar’ı hırpaladı.

İstanbul Üniversitesi’nde...

Gelelim, İstanbul Üniversitesi’nde o sabahki hareketlere...

Bir gece öncesinden başlayan haberleşmeler sonucunda varılan görüş birliği şuydu: O sabahki birinci dersten sonra gençler üniversite bahçesinde toplanacaklar, Yetki Kanunu’na tepkilerini dile getireceklerdi.

Fakültelerin o günkü ilk derslere katılan öğrencilerinden geceki hazırlıktan haberi olmayanlar da bunu o ders sırasında öğrendiler. Hukuk Fakültesi amfisindeki ilk ders bitince bir genç, bunu kürsüden de ilan etti. Ve öğrenciler, üniversitenin bahçesindeki Atatürk heykeli etrafında toplanmaya başladılar.

O günlerin yayın yasakları altında, olayları izleyen ama haberleri yayınlanamayanlar, bu defa gazetelerin İstanbul’daki şehir istihbaratı muhabirleriydi. Bir gün önce Ankara’daki Meclis muhabirleri o durumdaydılar. Haberleri İstanbul’a geçiyorlar, ama bunların hiçbiri yayınlanamıyordu. Bu defa sıra İstanbul’daki meslektaşlarındaydı. Üniversite bahçesinde öğrencileri izliyorlar, notlarını alıyorlardı. Bunları ancak 27 Mayıs’tan sonra yayınlayabileceklerdi. Biz de burada olayların özetini yazarken, onların o notlarından faydalandık.

İçeriye önce bir cip girdi...

Üniversite bahçesinde toplananların sayısı kısa zamanda birkaç bini buldu. Hep birlikte İstiklal Marşı’nı söylediler. Fakat marş henüz bitmemişken, polis müdahalesi başladı. Üniversite bahçesinin içine önce bir polis cipi girdi. İçinde İstanbul’da sertliğiyle ün yapmış olan Bumin Yamanoğlu adında bir polis ve arkadaşları vardı. Cip, topluluğun üzerine giderek kendisine yol açtıktan sonra heykelin etrafında bir tur attı. İçinden çıkan Yamanoğlu, gençlerle kısa bir tartışmadan sonra onlardan birini yakaladı, cipe sokmaya çalıştı. Kendisi bindi, genci omuzlarından tutup içeri doğru çekti ama, o sırada cip hareket etti. Genç cipin yanında sürüklenmeye başladı... Topluluktaki öğrenciler buna büyük tepki gösterdiler.

İstanbul’da 28 Nisan Olayları, İstanbul Üniversitesi’nin bahçesinde bu şekilde başladı.

Amaç bir gün önce Meclis’te kabul edilen Yetki Kanunu’nu ve çıkan olayları protesto

etmekti... Polis buna gaz ve silahla müdahale etti.

Cip on metre gittikten sonra durduruldu. Sürüklenen öğrenci Ferit Gündoğan’dı. Hukuk öğrencisiydi. Etrafında toplanan gençler, arkadaşlarını Yamanoğlu’nun elinden kurtarmak istediler. Yamanoğlu genci bırakmayınca çatışma çıktı. Yamanoğlu tabanca çekip havaya ateş etti. Bir panik oldu. Polisler arasından başka silah sesleri de işitildi. Öğrencilerin bir kısmı kaçıştı. Bir kısmı polise karşı direnmeye çalıştı.

Atılan kurşunların hepsinin havaya atılmadığı daha sonra anlaşıldı.

Öğrencilerden, yaralananlar olmuştu. Arkadaşları tarafından sınıflara taşındılar. Bumin Yamanoğlu da çatışmalarda darbe almıştı.

O arada üniversite bahçesinin içine başka cipler girmişti. Yaya polisler de içeriye dolmaya başlamıştı. Polisin üniversitedeki müdahalelerini sürdüreceği anlaşıldı.

Polisin üniversiteye bu şekilde girmesi o vakte kadar görülmüş şey değildi. Yerleşik üniversitelerimizin sayısı o sırada üçten ibaretti. Darülfünun’un devamı İstanbul Üniversitesi, Yüksek Mühendis Mektebi’nin dönüşümüyle oluşan İstanbul Teknik Üniversitesi ve 1946’da kurulan Ankara Üniversitesi.

Ord. Profesör Sulhi Dönmezer

Hukuk Fakültesi Dekan Vekili.

Yumruklandı.

Ord. Profesör Sıddık Sami Onar

İstanbul Üniversitesi Rektörü.

Yere düşürüldü. Başından yaralandı.

(Son yıllarda Trabzon’da Karadeniz, İzmir’de Ege, Erzurum’da Atatürk Üniversitelerinin kanunları çıkmıştı. Fakat kadrolarının oluşturulup kampüslerinin kurulması ve kuruluştaki ilk hedeflerine ulaşmaları henüz gerçekleşmemişti.)

Üniversitelerin nazari olarak özerklikleri de vardı. Gerçi 1954 yılından sonra yapılan mevzuat değişiklikleriyle hükümetin üniversite yönetimi üzerindeki yetkileri artırılmıştı. Ama o özerklik unsurları tamamen ortadan kalkmamıştı.

Polisin üniversite alanındaki bir olaya müdahale etmesi için üniversite yönetiminden izin alması gerekirdi. Acil bir durum ortaya çıksa bile, bunu üniversite yönetimine –en azından– bildirmesi gerekirdi. 28 Nisan 1960 günkü o müdahalede bu gibi gereklerin tümü göz ardı edilmişti.

Bu yüzden, sadece üniversitenin öğrencileri değil, profesörleri ve yöneticileri de hiç beklemedikleri bir durumla karşılaşmışlardı. Onun şokunu yaşıyorlardı.

Dekan vekiline yumruk, rektöre el ense

Olayları üniversite binasının içindeyken öğrenip bahçeye koşan profesörler de öğrencilerini korumak için polislerle temas kurmaya çalışıyorlardı. Aralarına üniversite rektörü Ordinaryüs Profesör Sıddık Sami Onar ve Dekan Vekili Profesör Sulhi Dönmezer de katılmıştı. Fakat bahçeye gene bir ciple giren Zeki Şahin adındaki –gene ünlü– bir komiser onların üzerine yürüdü. Dönmezer’i eliyle itti. Dönmezer sendeleyince, ona bir de yumrukla hücum etti. Hücumu sırasında profesörlere, üniversiteye karşı küfürler sıralamayı ihmal etmiyordu.

Olayın tanıklarının anlattıklarına göre, bunu izleyen “gelişme”ler şöyle olmuştu:

Profesör Sulhi Dönmezer’in yumruklanmasını gören Rektör Profesör Sıddık Onar, Zeki Şahin’in yanına koşup, “Ne yapıyorsunuz?” diye sorunca, Şahin ona da büyük bir hiddetle saldırmıştı. Onar’ı ensesinden tutup yere çalmıştı.

Rektör yere düşerken başını çarpmış yaralanmıştı. Başından kan akıyordu. Gömleği de kanlanmıştı. Gözlüğü kırılmıştı.

Zeki Şahin ise “Bunlar hep senin yüzünden. Sen kışkırtıyorsun bu çocukları” diye bağırıyordu. Sonra eğildi, rektörü yerden kaldırdı. İte kaka bir cipe doğru götürdü.

(27 Mayıs’tan sonraki soruşturmalarda Zeki Şahin, tanıkların anlattıklarını kısmen kabul etti. Rektöre müdahalesi için özeleştiri yaptı.)

Bu manzara, bahçedeki öğrencilerin tepkilerini artırdı. Bir kısmı Profesör Onar’ın bindirildiği cipe koşup rektörlerini kurtarmaya çalıştı, bir kısmı polislerle karşı karşıya geldiler. Polis de onlara gaz bombası yağdırdı. Sonra havaya ateş etti. Rektörün bindirildiği cipin bahçeden çıkarılmasını sağladı.

Cip bahçeden çıkarken saat 11.30 civarındaydı. O saatten sonra da olaylar çığ gibi büyüdü. Üniversite bahçesi polis kuşatması altına alınmıştı. Öğrencilerin dışarı çıkması önlenmek isteniyordu. Öğrenciler ise protestolarını üniversite dışında da sürdürebilmek için bahçenin dışına çıkmak istiyordu.

Rektör valiye götürülüyor

Polisin cipe sokarak götürdüğü rektör Profesör Sıddık Sami Onar’ın durumuna gelince:

Rektör Onar, üniversiteden polis cipiyle alınınca doğru Emniyet Müdürlüğü’ne götürüldü. Ona cipte valinin kendisiyle görüşeceği, üniversiteden onun için alındığı söylenmişti. Cip, valiliğe gideceği yerde Emniyet Müdürlüğü’ne gidip emniyetin kapısında durunca, Onar, cipteki polislere bunu hatırlattı. Onlar dediler ki:

“Vali şu sırada bu binadadır.”

Gerçekten de öyleydi. İstanbul Valisi Ethem Yetkiner o günkü polis faaliyetini daha yakından kontrol etmek üzere Emniyet Müdürlüğü binasına gelmiş, oradaki makam odasına oturmuştu. Rektör Onar’ı da orada kabul edecekti.

O gün Emniyet Müdürlüğü binasının bir ziyaretçisi daha vardı: İstanbul Belediye Başkanı Kemal Aygün.

Aygün, Vatan Cephesi’ni anlattığım bölümde belirtmiştim, Demokrat Parti iktidarı sırasında İstanbul Emniyet Müdürlüğü’nden başlayarak Emniyet Genel Müdürlüğü, Ankara Valiliği gibi yüksek görevlerde bulunduktan sonra, 1958’de İstanbul Belediye Başkanlığına getirilmişti. Aynı zamanda da İstanbul’da Demokrat Parti’nin İl Başkanlığı görevini üstlenmişti. Yani belediye başkanlığının yanında, Demokrat Parti’nin İstanbul’daki en yüksek derecedeki temsilcisiydi. (Bu, o dönemde mümkündü.)

Ethem Yetkiner

İstanbul Valisi

Kemal Aygün

İstanbul Belediye Başkanı ve DP İl Başkanı

Sıddık Sami Onar, İstanbul Emniyet Müdürlüğü binasında Vali Yetkiner’in huzuruna çıkarıldığı sırada, oraya Kemal Aygün de geldi.

İki yöneticinin de, durumu Başbakan Menderes’le konuştukları anlaşılıyordu. Özellikle Aygün, Onar’ın yarasıyla ilgilendi, emniyetin sağlık ekibini getirip pansuman yaptırttı. Yarasına bant yapıştırdı. Kırılan gözlüğünü yakındaki gözlükçüye götürüp tamir ettirdi ve kendi evinden bir gömlek getirtip, Onar’ın üstündeki kanlı gömleği değiştirtti.

Vali Yetkiner, Onar’ın bu durumda evine gitmesini ve dinlenmesini tavsiye edince Onar:

“Eğer serbetsem üniversiteye döneceğim” dedi.

Ve başındaki bantlanmış yarasıyla bir arabayla üniversiteye götürüldü.

Öğrenciler o sırada üniversitenin Süleymaniye’ye bakan orta bahçesinde toplantılarına devam ediyordu. Rektörlerinin üniversiteye döndüğü haberini öğrenince bunu coşkuyla karşıladılar. Hele Onar Tıp Fakültesi’nin balkonuna çıkıp öğrencileri selamlayınca, ona büyük sevgi gösterileri yaptılar. Rektör onlara heyecanlı bir sesle şu üç cümleyi söyledi:

“Sıhhatim iyidir arkadaşlar. Her şey düzelecektir. Yavaş yavaş arka kapıdan dağılırsanız iyi olur.”

Öğrencilerin rektörlerine sevgileri, saygıları büyüktü ama, bu tavsiyesine uymaya niyetleri yoktu. Evet, üniversite bahçesinden çıkmak istiyorlardı ama, dağılmak için değil, gösterilerine üniversite dışında da devam etmek için...

Bir kısmı ön kapıdan çıkarak gösteri yapmak istedi. Fakat orası polis tarafından kuşatılmıştı. Kuşatmayı aşma girişimleri başarısız kaldı. Polis havaya ateş etti. Öğrenciler taş attı. Ama kuşatmayı aşamadılar. Arka kapıda ise askerler vardı. Gençler bahçenin arka tarafındaki geçitlerden kuşatmayı aştılar. Bunda askerin onlara, polisten daha toleranslı davranmasının da rolü oldu. Bahçenin dışına çıkabilenler Beyazıt, Cağaloğlu ve Eminönü semtlerine gruplar halinde yürüyüp gösterilerine devam ettiler. Polis gruplara yer yer müdahale etmeye başladı. Bazı yerlere barikatlar kurdu.

Öğrencilerden bir grup, Beyazıt Meydanı’na gitmeden önce yola çıkarken Gazetecilik Enstitüsü’ndeki büyük Atatürk portresiyle birkaç Türk bayrağını yanlarına almışlardı. Önce yan sokaklarda toplandılar. Türk bayraklarıyla Atatürk resmini ön sıralarına alarak bir kortej oluşturdular. Meydana doğru yürümeye başladılar. Sloganları “Hürriyet”ti. “Hürri-yet, hürriyet” sesleriyle ilerlediler.

Atlı polislerin hücumu

Beyazıt Meydanı’nda, oraya daha önce gelen, polisin bazı yolları kesmesi yüzünden üniversite bahçesine giremeyen büyük bir kalabalık vardı. Bir kısmı İstanbul’daki diğer fakültelerden gelmişti, bir kısmı halkın çeşitli kesimlerindendi.

Meydana başka yönlerden de yeni gruplar geliyordu. Bir grup, Atatürk Köprüsü’nden, bir başka grup Galata Köprüsü’nden Taksim’e çıkmak istemişti, İçlerinden bir kısmı o niyetlerini gerçekleştirmişi. Ama kısa bir süre sonra bu, önce polis barikatlarıyla, sonra köprülerin “açılması”yla engellendi. (Yani, köprüyü oluşturan bölümler birbirinden ayırıldı. Köprü geçilemez hale getirildi.) Köprüyü geçmek isteyip de o yüzden geçemeyenler, gösterilerini Sirkeci, Cağaloğlu, Beyazıt’taki gruplarla birleşerek sürdürdü.

Cengiz Ballıkaya

Hukuk Fakültesi’nin ilk sınıfındaydı. Beyazıt

Meydanı’ndaki atlı polis hücumu sırasında kalçasından vuruldu.

Hüseyin Irmak

O da Beyazıt’taki olaylarda vurulanlardan. Arkadaşları, Turhan Emeksiz’le beraber hastaneye

götürdüler. Emeksiz komadaydı, uyanamadı. Irmak uzun bir tedaviden sonra kurtuldu.

Cağaloğlu Yokuşu’ndan çıkanlar, Vilayet’in önünde polis müdahalesiyle karşılaştılar. Orada bir süre gösteri yapmaya çalıştılar. Sonra Beyazıt’a doğru yürüdüler.

Beyazıt Meydanı’ndaki topluluk hep birlikte sloganlar atarken bir başka müdahaleyle karşılaştı.

Birdenbire meydanın kenarından bir gürültü koptu. Meydana atlı polisler girdi... Önce topluluğun bir kısmını, önlerinden çekilmek zorunda bıraktılar. Sonra açtıkları yoldan geriye dönerek dörtnala ilerlediler. Ellerinde kırbaçlar vardı. Kırbaçları önlerinden kaçmaya çalışanların üzerine doğru şaklatıyorlardı. Bazıları da rastgele ateş etmeye başlamıştı. Bazen havaya, bazen aşağıya doğru...

Hüseyin Onur

Hukuk Fakültesi 2. sınıf öğrencisiydi. O gün yaralananlardan

yarası en ağır olanıydı. Kasığından vurulmuştu.

Çok kan kaybetti. Ameliyat edildi, bacağı kesildi.

Gazetecilik Enstitüsü’ndeki Atatürk resmini alıp üniversitenin arka taraflarından yan

sokaklara geçerek Beyazıt Meydanı’na yürüyen gençler...

Bu hücum sırasında topluluğun içinde yaralananlar olduğu, yükselen çığlıklardan anlaşılıyordu. Atlı polisler meydandaki dörtnala gidişlerini tamamladıktan sonra geriye dönüp aynı hamleyi tekrarladılar. Fakat bu defa öğrencilerden polislere “taş atma”lar başladı. Bazı atlar ürktü. Şaha kalktı. Meydanda park etmiş arabaların üstüne çıktı.

Bazı polisler attan düştüler. Düşenler, meydanı ateş ede ede koşarak geçip, ileride bekleyen yaya polis grubunun arasına ulaştı.

Yaya polis grubu da hareket halindeydi. Göstericilere doğru, ellerinde silahlarla yürüdüler ve ateş ettiler.

O grubun mermileri bitince, onlar çekildi. Arkasından yeni bir polis grubu geldi. Onlar da ateş ettiler.

Gençlerin bir kısmı, o ateşlere, taş atarak karşılık veriyordu.

Bu “silaha karşı taş, taşa karşı silah” mücadelesi bir süre daha devam etti.

Beyazıt’tan notlar...

O arada, o mücadelenin bilançosu ortaya çıkmaya başladı.

O bilançoda gözaltına alınıp emniyete götürülenler de vardı. Silahlar ile taşlar çatışırken, polislerin bir kısmı, gençleri yakalama faaliyeti içindeydiler. Meydanda bulunanlardan yakalayabildiklerini, o mücadeleye hiç katılmamış da olsalar, alıp polis araçlarına bindirerek “merkez”e sevk ediyorlardı.

Yaralılar vardı. Ağır yaralılar vardı. Ve bir de ölü vardı.

Bu tablodan bazı örnekleri, o zamanki gazeteci notlarından derleyerek yayınladığımız bölümlerle anlatalım:

“Ön safta bulunan öğrencilerden biri sağ kalçasını tutarak arkadaşlarına seslendi:

“Çocuklar, taşları dikkatli atalım birbirimizi vuruyoruz.”

Sağ kalçasında bir sızı hissetmiş, hedefini yanlış bulan bir taşın açtığı yaradır, diye düşünmüştü. Yerden ikinci bir taşı almak için eğildiği vakit kuvvetinin kesildiğini anladı. Pantolonu kana boyanmıştı. Sürüne sürüne geri çekildi. ‘Ben yaralandım’ dedi arkadaşlarına. Adı Cengiz Ballıkaya idi. Hukuk Fakültesi’nde idi. Arkadaşları onu alıp, Bahar Pastanesi’nin yanındaki eczaneye getirdiler.

Turan Emeksiz

28 Nisan Olayları’nda polis kurşunuyla vurularak öldü. 20 yaşındaydı.

Orman Fakültesi’nin birinci sınıfında öğrenciydi.

O sırada eczaneden bir diğer yaralı çıkartılıyordu. Akademi’den Hüseyin Irmak. Sırtında volkan gibi bir yara vardı. Arkadaşları Hüseyin Irmak’ı aldılar, kana bulanan gömleğini çıkartıp bir arabaya yerleştirdiler. Arabanın arka kanepesinde diğer bir genç yatıyordu. Ağzının kenarından ince bir şerit halinde kan sızmış, çenesine kadar inip donmuştu. Adı Turan Emeksiz’di. Malatya doğumlu, Orman Fakültesi öğrencisi Turan Emeksiz... Yanındaki arkadaşı ağlıyordu.

Araba, Gureba Hastanesi’nin bahçesine girdi. Yaralıların ikisi de, sedye ile İkinci Cerrahi Kliniği’ne götürüldü.

Hüseyin Irmak nefes alıyordu, ‘Yaşayacağım, yaşamak istiyorum’ diye inliyordu. Turan Emeksiz ise nefessizdi. Gözleri kapanmıştı. Yüzünde hafif bir tebessümün izleri okunuyordu. Doktorlar bu yüzü beyaz bir örtü ile kapattılar.”

Hastanelerin durumu

Gazeteci notları arasında, 28 Nisan akşamı hastanelerde alınan notlar var. Onlardan da bir bölümünü buraya alalım:

“28 Nisan akşamı İstanbul’da, Emniyet Müdürlüğü’nün odaları birer öğrenci yurdu halinde iken, Haseki ve Gureba Hastaneleri de cephe hastanelerini andırıyordu. Yaralılar gidip geliyor, sedyeler ameliyathanelere yaralı taşıyordu. Ayakta tedavi edilenlerden başka, Hukuk Fakültesi’nin ikinci sınıfından Hüseyin Onur, Tıp Fakültesi’nden Mevlüt Kudunoğlu, Hukuk Fakültesi’nden Kenan Özten, İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi’nden Hüseyin Irmak, Hukuk Fakültesi’nden Cengiz Ballıkaya, ağır yaralar almışlardı.

Bunlar arkadaşları tarafından polisten kaçırılarak hastaneye kaldırılmışlardı. Eczaneler, onlara fazla yardım gösterememişler, durumlarının ciddi olduğunu, mutlaka hastaneye götürülmeleri gerektiğini bildirmişlerdi. Nitekim, Haseki Hastanesi’ne getirilenlerden Hüseyin Onur’un sol kasığından kan fışkırıyordu. Kurşun damarı delmişti. Operatör Muzaffer Ertem’in ifadesine göre, nabız ve tansiyonu ölçmek imkânsızdı. Zira Hüseyin Onur, kanının dörtte üçünü kaybetmişti. Onur, daha sonra sol bacağı kesilmek suretiyle kurtulabilecekti.

Tıp Fakültesi’nden Mevlüt Kudunoğlu ise yaralı Hüseyin’i bir taksiye bindirdikten üç-beş dakika sonra bir polis grubu tarafından cop ve tabanca kabzasıyla kıyasıya dövülmüş, ciddi bir şekilde yaralanmış, arkadaşının hemen ardından o da hastaneye gelmişti.

O anda tespit edilebilen bu yaralılardan başka daha birçoğu, cop ve at nalı darbeleri ile yaralanmış, tedavilerini ayakta yaptırıyorlar, bir kısmı da, diğer hastanelere, evlere ve eczanelere taşınıyorlardı... Bir ana-baba günü yaşayan hastanelerde yaralı sayısını tam tespit etmeye imkân yoktu. Bütün doktorlar, asistanlar, hemşireler, canla başla çalışıyorlardı.”

Ankara’da neler oldu?

İstanbul’da bütün bu olaylar devam ederken, haberlerinin Ankara’ya yansıması, tabii, o zamanın iletişim koşulları arasında çok hızlı ve ayrıntılı değildi. Ama o haberler, Ankara’yı büyük bir heyecan içine soktu.

Bir gün önce Meclis’te olup bitenlerin demokrasiye karşı büyük bir darbe olduğuna inananlar, İstanbul’daki gösterileri, ne kadar haklı olduklarının bir göstergesi olarak algılıyorlardı.

Yetki Kanunu’nu çıkaranlar ve onu detekleyenler de, o olayların muhalefetin ve “iç ve dış çıkar çevreleri”nin desteklediği bir “komplo”nun göstergesi olarak görüyorlardı. Bu gibi durumlarda örneklerine sık sık rastlanan bir değerlendirme içindeydiler.

İktidarın en yetkili kurumu olan Demokrat Parti Genel Yönetim Kurulu, o sabah Cumhurbaşkanı’nın da katıldığı olağanüstü bir toplantıdaydı. Toplantı İstanbul’daki olaylardan önce düzenlenmişti. Geçen bölümde belirtmiştim, Meclis’te Yetki Kanunu görüşmeleri bittikten ve DP’nin Meclis Grubu toplantısı yapıldıktan sonra, Başbakan Menderes, partinin üst kurulu olan Genel Yönetim Kurulu’nu da ertesi sabah için toplantıya çağırmıştı. Kurul, Yetki Kanunu’nun çıkışından sonra iktidarın gelecekteki siyasi çizgisi üzerinde görüşmelerde bulunacaktı.

İstanbul Üniversitesi’nde başlayan olayların haberleri, kurula, o görüşmeler sırasında geldi.

İstanbul’daki olaylar sırasında valinin isteğiyle, askeri kuvvetler de polise yardım için

harekete geçirilmişti. Saat 15.00’te yürürlüğe giren sıkıyönetim kararından sonra güvenlik

önlemleri askerlerin yönetimine geçti. Fotoğrafta askerler üniversite bahçesine giriyor.

Nasıl geldiğini ve hangi etkiyi yaptığını, Profesör Rıfkı Salim Burçak anılarında anlatıyor. Bazı bölümlerini buraya alıyorum:

“İçişleri Bakanı Dr. Namık Gedik, İstanbul ile devamlı temas halinde bulunuyor ve aldığı bilgileri kısa aralıklarla bize aktarıyordu.

300-400 kişi ile başlamış olan protesto hareketi, az sonra 6.000 kişiye çıkmış ve heyecanlı kalabalık polisle de çatışmaya girişmişti. Rektör Sıddık Sami Onar kalabalığın içinde yere düşerek yaralanmıştı. Ölüm vak’alarının bulunduğu hakkında da haberler vardı. Göstericiler polis kordonunu yararak Vezneciler’e doğru inmeye başlamışlardı. İstanbul’da ciddi bir durumun mevcut olduğu anlaşılıyor ve heyecan, kurul üyelerine de sirayet etmiş bulunuyordu.”

Ağaoğlu: “CHP kapatılsın”

Rıfkı Salim Burçak, Samet Ağaoğlu’nun kurulda yaptığı öneriden de söz ediyor. Bunu hayretle karşıladığını belirterek şöyle diyor:

“Cumhurbaşkanı (Celal Bayar), İsmet Paşa’nın hiyanet yolunda olduğunu söyleyerek gelecekle ilgili ciddi tedbirler alınmasını istedi. Samet Ağaoğlu, tedbir olarak, ömrü tabiisini (doğal ömrünü) tamamlamış bulunan Halk Partisi’nin kapatılmasını öne sürdü ve her zaman bu görüşte olduğunu sözlerine ekledi. (...) Ağaoğlu’nun teklifini kurulda destekleyen olmadı. Ama durumun çok ağır olduğunu söyleyerek ciddi tedbirler alınmasını isteyenler vardı. Tevfik İleri ile Mustafa Zeren şiddetli tedbirlerin alınması gerektiği görüşünü savunurken, Kâmil Gündeş de Tahkikat Komisyonu’nun çalışmalarının tamamlanmasını beklemeyi önerdi.”

Burçak, Demokrat Parti Genel Yönetim Kurulu’ndaki eğilimleri özetlerken şu analizi de yapıyor:

“(...) İstanbul’dan gelen haberler kurulda heyecan uyandırmış ve olağanüstü şartların içerisine girdiğimiz belli olmuştu. Demokrat Parti, demokratik rejimle birlikte kendisini de ciddi surette tehdit eden buhranın içine girerken, kendi bünyesinde birlik ve beraberlik içinde değildi. Buhrandan nasıl ve hangi yoldan çıkabileceği hususunda genel kurulda da, grupta da derin görüş ayrılıkları vardı.

Tansiyonu düşürüp havayı yumuşatmak için ilkin, kabinede bir değişikik yapılmasını isteyenlerin yanında, mücadeleyi daha sert bir şekilde yürütüp, muhalefete hiç taviz verilmemesini isteyen ve bu hareketlerin zaten bizim iktidarımızın gevşekliğinden ileri geldiğini söyleyenler de vardı. Her memlekette görüldüğü gibi şahinlerle güvercinler şimdi bizde de karşı karşıya gelmişlerdi. Birbirine taban tabana aykırı bu iki görüş sahiplerini bir çizgi üzerinde toplamak imkânsız gibi görünüyordu. (...)

İhtilâl öncesinin buhranlı günlerinde partinin birlik ve tesanüdünün bozulması endişesi içinde bulunan başbakanın sinirli, yorgun, şüpheci ve kararsız oluşu iktidarımızı felce uğratmış gibi idi.”

DP Genel Yönetim Kurulu toplantısı bu hava içinde devam ederken, İstanbul ve Ankara’da sıkıyönetim (o zamanki deyimle Örfî İdare) ilan edilmesinin hazırlığı başladı.

Sıkıyönetim ilanı aslında, hükümetin işiydi. Fakat Cumhurbaşkanı ile Başbakan’ın görüşü o yolda oluşunca, buna hükümetin tüm bakanlarının katılması doğal sayılıyordu. O görüş, bir önceki gece toplanan parti grubunda bazı milletvekilleri tarafından ifade edilmişti. O sabah İstanbul’dan gelen haberler, o konuyu düşünmenin sırasını öne aldırdı. Karar, önce ilan edildi. İmzaları daha sonra tamamlandı.

İstanbul ve Ankara’daki sıkıyönetim saat 15.00’te resmen yürürlüğe girdi. Ama İstanbul’da daha öğle saatlerinde askeri güçler, valinin yetkisini kullanarak göreve çağırmasıyla zaten devreye girmişti. Saat 15.00’ten itibaren ise sıkıyönetim başlamıştı. İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı’na Orgeneral Fahri Özdilek, Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı’na da Orgeneral Namık Argüç atanmıştı.

Bu, ülkeye, Tahkikat Encümeni’ne ek olarak yeni bir yasaklama mekanizması getiriyordu. Nitekim İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı’nın ilk açıkladığı kararlardan biri, İstanbul’daki olaylar hakkında –fotoğraflar dahil– her türlü yayının yasaklanmasıydı.

İçişleri Bakanlığı olayları tersyüz ediyor

Yasak, gazetelere yönelikti. Ama, iktidarın sözcülerinin söyledikleri, yazdıkları, her zamanki gibi yasak kapsamı dışındaydı. İstanbul olaylarını da yasak kapsamı dışında açıklama işini, İçişleri Bakanlığı üstlendi. O açıklama bir gün sonra yapılacaktı.

Şimdi burada, o 28 Nisan Olayları için İçişleri Bakanlığı’nın (o zamanki adıyla Dahiliye Vekâleti’nin) yayınladığı o bildiriye bakalım. O günkü olayı anlatmaya şöyle başlıyor:

“Dahiliye Vekâleti’nden tebliğ edilmiştir:

28.4.1960 tarihinde İstanbul’da, Beyazıt’ta Hukuk Fakültesi içinden başlayarak Fatih-Aksaray-Unkapanı-Eminönü-Cağaloğlu-Alemdar mıntıkalarında ve Vilayet Konağı önünde devam eden müessif hadiselerin cereyan tarzlarının olduğu gibi umumi efkâra bildirilmesi uygun görülmüştür.”

Bu girişten sonraki ilk cümlede ise olayların “CHP Gençlik Teşkilatı’nın teşviki”yle gerçekleştiği vurgulanarak emniyetin bu durumdan haberi olduğu bildiriliyor. Sonra olayların başlangıcı şöyle anlatılıyor:

“Nümayişçilere polis tarafından dağılmaları ihbar edilmiş ise de, talebeler, bu ihtara taşla ve silahla mukabelede bulunarak ve polise fiili mukavemet göstererek ilk anda üç polis memurunu yaralamışlardır.”

Bu anlatımda “fiili mukavemet” diye tanımlanan öğrenci eylemi, polis Bumin Yamanoğlu’nun cipe götürüp cipin hareket etmesiyle sürüklenen öğrenci Ferit Gündoğan’ın yaralanmasının sonucuydu.

Bildiride bundan hiç bahis yoktu. O hareket sırasında polise taş atıldığı iddiası da tartışmalıydı. Çünkü üniversite bahçesinin o bölümünde taş yoktu. Çiçeklerin etrafındaki topraklar vardı. Ama bazı öğrencilerin taş attığı var sayılsa bile, öğrencilerin polise “silahla mukabele etmesi”nin tamamen gerçekdışı olduğu muhakkaktı. (Zaten bunun gerçek olduğu iddiası, o bildiriden başka hiçbir belgede ileri sürülmemiştir. O günden sonraki soruşturmalarda da, bunun veya herhangi bir öğrencinin silah taşıdığının kanıtı olabilecek hiçbir bulgu ortaya çıkarılmamıştır.)

“Suç”lular: “Birçok partizan ve çapulcu”

“Dahiliye Vekâleti tebliği”ne göre olayın başlangıcı böyle...

“Tebliğ”in olayın devamıyla ilgili bölümlerinde de Rektör Profesör Sıddık Sami Onar ve Dekan Vekili Profesör Sulhi Dönmezer’e Zeki Şahin ve emrindekiler tarafından yapılan muamele de yok...

Rektörün yere düşürülmesi ve yaralanması... Dekan Vekili’nin yumruklanması... Sonra polis cipine sokularak götürülmesi... Onların hiçbiri yok.

Sadece bazı genel cümlelerle, gösterilerin “birçok partizan ve çapulcu”nun katılması sonunda üniversite dışına taştığı anlatılıyor. Şöyle:

“Nümayişin büyümesi karşısında ordudan takviye istenmiş ve gaz bombası kullanılarak talebe, üniversite bahçesi ve binası içinde kordon altına alınmıştır. Ancak, hariçtekilerin de zamanla toplanması ve talebe arasına birçok partizan ve çapulcunun katılması ile büyüyen kalabalık, Beyazıt’tan muhtelif istikâmetlere doğru ve evvelden hazırlanmış bayraklarla yürüyüşe başlamış ve bir taraftan da mani olmak isteyen zabıta ve asker kuvvetlerine karşı şiddetle mukavemet ve tecavüze cüret etmişlerdir.”

Sonra, alınan tedbirlerle ilgili cümleler sıralanıyor:

● “Nümayişçilerin Beyoğlu tarafına geçmelerine mani olmak üzere vilayetçe Galata ve Unkapanı köprüleri açtırılmak suretiyle her türlü geçişe kapatılmıştır.

● Ankara Caddesi’nin üst ve altından, muhtelif gruplar halinde Hükümet Konağı’na (Valiliğe) doğru yürüyen nümayişçiler, hükümet kuvvetleri tarafından şiddetle defedilmiş ve püskürtülmüşlerdir...”

CHP’nin “parmak izi”ni arama merakı

“Tebliğ”de olayların üniversite dışındaki bölümleriyle ilgili olarak, bunlar ve bunlara benzer bilgiler var. Beyazıt Meydanı’ndaki öğrencilere atlı polislerin dörtnala hücum edişleri ve yaya polislerin ateş edişleri yok...

Ama şöyle bir cümle var:

“Yakalanan nümayişçilerin ceplerinde evvelden dağıtılmış ve suret-i mahsusada bastırılmış altı oklu CHP pankartları bulunmuştur.”

Kurşunla yaralanan öğrencilerin, darbeyle yaralanan üniversite rektörünün durumları, ölen öğrencinin ölüm nedeni yok...

İçişleri Bakanlığı’nın açıklamasında bunların hiçbirinin kaydı yok... Bazı öğrencilerin cebinden CHP pankartı çıkmış... Ona ayrılmış bir paragraf var.

Bunun anlamı ne?..

Prof. Naci Şensoy

Hukuk Fakültesi Dekanı,

Üniversite Senatosu Üyesi.

Prof. Abdülhak Kemal Yörük

Üniversite Senatosu Üyesi.

Hukuk Fakültesi öğretim üyesi.

Bir kere, doğru olduğu da çok şüpheli ama, doğru olduğunu varsayalım. Türkiye’deki bir siyasi partinin bayrağını veya pankartını cebinde bulundurmak suç mu? Bir gösteride yapılan müdahalede gözaltına alınan sanıklara isnat edilen “suç” yasadışı davranmak ise, altı oklu CHP amblemi, o suçla ilgili kanıt mı oluşturuyor?

Hayır... Ama anlaşılıyor ki, İçişleri Bakanlığı o bildiriyi hazırlarken, kendini Tahkikat Encümeni’nin gündemindeki CHP’ye yönelik suçlamalara paralel laflar etmekle de görevli saymış.

Tabii, daha önce İstanbul polisini harekete geçirip, olaylarda “CHP parmağı”nın izlerini aratmış.

Polis göstericiler arasında CHP’li aramış. CHP’li olmanın kanıtı olarak da bazılarında altı oklu kartonlar bulmuş veya oluşturmuş. Veya bulmuş gibi yapıp, bakanlığa o yolda bilgi vermiş. Bakanlık da bunu açıklamış. Mantık şu:

Göstericiler arasında CHP’liler varsa, gösteriyi CHP düzenlemiş demektir. Öyleyse Tahkikat Encümeni gerekçesinde CHP’ye yapılan “yıkıcılık”, “komünistlik” vs. suçlamaları, bununla da doğrulanmış sayılacaktır.

“Bu bedbahtlar...”

İçişleri Bakanlığı’nın hesabı belli ki, bu. Yasak ve ölü sayısı konusunda verdiği bilgi de, önce polisteki, sonra öğrenciler arasındaki duruma değinen iki paragrafta özetleniyor. Şöyle:

“Suçlulardan birçoğu yakalanmış, diğerlerinin de tespit ve tahkikine başlanmıştır. Bu olaylar sırasında 15 polis memuru, muhtelif yerlerinden yaralanmış ve hastaneye kaldırılmıştır. Birisinin yarası çok ağırdır.

Nümayişçilere gelince, bunlardan Orman Fakültesi’nde talebe olduğu anlaşılan Malatya doğumlu Turan Emeksiz ölmüş ve ikisi ağır olmak üzere 16 yaralı tespit edilmiştir.”

Olaylar sırasında gösterilere katılan, yaralanan, biri de ölen öğrenciler ve diğer göstericiler için bildiride kullanılan deyim “Bu bedbaht-lar”dı. İçişleri Bakanlığı, bunların dışındaki İstanbul halkına teşekkür ediyordu. Şu cümleyle:

“Bu bedbahtların dışında ve bütün tahriklere rağmen muhterem İstanbul halkının hadiseler karşısındaki soğuk kanlı ve metin tavırlı hareketleri ve nizamı destekleyici halini şükranla kaydetmek yerinde olur.”

Bakanlığın bildirisinde İstanbul halkının “nizam”ı destekleyici tavrına şükran ve güven ifade edilmekle birlikte, “nizam”ı bozucu girişimlerin ortaya çıkması ihtimaline karşı uyarılması da ihmal edilmiyordu. Vatandaşlara o konuda gerekli bilgilerin verileceği şu cümleyle belirtiliyordu:

“Şunu da ehemmiyetle ilave etmek lazımdır ki, zuhuru melhuz (çıkması muhtemel) ve nizam bozucu bilimum teşebbüs ve hareketler hakkında muhterem vatandaşlarımıza gerekli malumat zamanında arz olunacaktır.”

Senatonun açıklaması

Örfi İdare Komutanlığı’nın “yasak” kararından sonra İçişleri Bakanlığı’nın bildirisi, İstanbul olaylarıyla ilgili olarak radyolarda yayınlanan ve gazetelerde yayınlanmasına izin verilen tek açıklamaydı. Ama yaptığımız alıntılarda da görüldüğü gibi o günkü gerçekleri açıklamayan bir açıklamaydı.

Yayınlanması yasak olan açıklamalara gelince... Bunlardan biri, olayların başlangıcının yaşandığı yer olan İstanbul Üniversitesi’nin Senatosu tarafından yapıldı. Senatonun üyesi olan 19 profesör tarafından imzalandı. Fakat tabii, ne radyoda okundu, ne gazetelerde yazıldı. Sadece öğrenciler tarafından teksir edilen metin elden ele dağıtıldı. Pek az kimse tarafından okunabildi. Burada o açıklamadan da bölümler verelim.

Açıklamanın girişi şöyleydi:

“İstanbul Üniversitesi Senatosu, 28 Nisan 1960 tarihinde üniversite iç kapısı önünde ve Atatürk heykeli etrafında toplanarak milli marşlar söyleyen talebenin bu toplantısını dağıtmak için polisin yaptığı müdahale sırasında cereyan eden pek vahim hadiselere büyük ve şiddetli bir teessür içinde muttali olmuştur (öğrenmiştir). [...]

Polis, o esnada vazifesi başında bulunan İstanbul Üniversitesi Rektörü’nü haberdar dahi etmeye lüzum görmeden üniversiteye girmiş ve bu kadar ağır muameleyi mucip bir tahrik asla mevcut olmadığı halde silah kullanmak suretiyle bir kısım talebenin ağır yaralanmasına sebep olmuştur. Bu suretle başlayan hadisenin devamı, üniversite dışı safhasında polisin aynı şiddetli hareketi ile ölüm vakalarının da meydana gelmesini mucip olmuştur. (...)

Rektör ve Hukuk Fakültesi Dekan Vekili talebeyi teskin etmek kasdiyle toplantı yerine giderlerken polis tarafından çevrilmişler ve şahıslarında İstanbul Üniversitesi’ne ve hatta bütün üniversitelere galiz sözler ve ağır muamelelerle tecavüzün en çirkinine maruz kalmışlardır. Bu ağır muameleler sırasında rektör gözünden ve yüzünden yaralanmış, dekan vekili de zabıta memurlarının yumruk darbelerine hedef olmuştur.”

Üniversitede derslere 15 gün ara

Üniversite Senatosu’nun bildirisinde bundan sonra, olayların –bu bölümde anlattığımız– ayrıntılarıyla ilgili bilgiler veriliyor, olaylarda sorumluluğu olan emniyet görevlileri hakkında soruşturma açılması isteniyordu. Son olarak da, 28 Nisan günü kendisini gösteren koşullar altında görevini yapamaz duruma düşürüldüğü belirtilen üniversitenin 15 gün süreyle çalışmalarına ara verdiği bidiriliyordu.

Burada bildiriyi imzalayan senato üyesi profesörlerin isimlerini de yayınlayalım. Bir kısmı olaylara bakış açıları farklı olan bilim adamlarıydı. Ama gerek üniversite özerkliği kavramını algılamakta, gerekse o günkü olayları değerlendirmekte aynı görüşteydiler.

Rektör Ord. Prof. Dr. Sıddık Sami Onar, Prorektör Ord. Prof. Dr. Ali Tevfik Tanoğlu, Tıp. Fak. Dekanı Prof. Dr. Ömer Özek, Ord. Prof. Dr. Muzaffer Esat Güçhan, Ord. Prof. Dr. Ekrem Şerif Egeli, Hukuk Fak. Dekanı Prof. Dr. Naci Şensoy, Ord. Prof. Dr. Abdülhak Kemal Yörük, Ord. Prof. Dr. Sulhi Dönmezer, Edebiyat Fak. Dekanı Prof. Dr. Takiyüddin Mengüşoğlu, Ord. Prof. Dr. Mükrimin Halil İnanç (Ankara’da vazifeli, toplantıda bulunamadı), Fen Fak. Dekanı Prof. Dr. Lûtfi Biran, Prof. Dr. Ali Rıza Berkem, Prof. Dr. Adnan Sokullu, İktisat Fak. Dekanı Prof. Dr. Mehmet Uluç, Prof. Dr. Orhan Tuna, Ord. Prof. Dr. Refii Şükrü Suvla, Orman Fak. Dekanı Prof. Dr. Selahattin İnal, Prof. Dr. Fikret Saatçioğlu, Prof. Dr. Faik Tavşanoğlu.

Tahminler, söylentiler...

Evet, bu iki bildiriden birincisi –İçişleri Bakanlığı’nınki– hem radyoda yayınlandı, hem gazetelerde... İkincisi –Senato’nunki– ise “yasak” kapsamındaydı, hiçbir yerde yayınlanamadı.

Durum böyle olunca, yani gerçeklerin yayınlanması yasak, gerçeklerin tersyüz edilmesi mümkün olunca, insanlardaki “gerçekleri öğrenme” ihtiyacının karşılanamamasından doğan boşluğu, birtakım tahminler veya söylentiler veya asılsız ihbarlar dolduruyordu. Bunların kaynakları iyi niyetli de olabiliyordu, kötü niyetli de...

Ama hangisi olursa olsun, bunun temel nedeni, Tahkikat Encümeni döneminde konulan çifte standartlı yasaklardı.

28 Nisan tarihli olaylarda da durum şuydu: Polisin topluluğun üstüne açtığı ateşin ne kadar etkili olduğu, yaralananların çokluğundan ve aldıkları ağır yaralardan belliydi. Bazıları ölümden kıl payı kurtulmuştu. Aralarında ömür boyu sakat kalanlar vardı.

O gün Beyazıt’taki olayları ve akşam hastanelerdeki manzaraları gören –gazeteciler dahil– birçok kimse, bu yüzden ölü sayısını daha fazla tahmin etti. Bunun şaşılacak tarafı yoktu. Demokrat Parti’nin 28 Nisan günkü Genel Yönetim Kurulu toplantısını anlatan Burçak’ın yazdıklarını biraz önce gördük. O kurula ulaşan bilgiler de “ölüm vakaları”nın birden fazla olduğu yolundaydı.

O tahminlere dayanarak yayılan “ölü sayısı daha fazla, ama gizleniyor” söylentileri de, o yayın yasağı ortamının sonucudur. Ona da şaşmamak gerekir. İçişleri Bakanlığı’nın birçok şeyi gizleyen bildirisinde ölü sayısının da gizlenmiş olduğuna inanmak, herkes için mümkündü.

Yoksa, her şeyin yazılabildiği, söylendiği, araştırılabildiği, yanlış iddiaların yanlış olduğunun kanıtlanabildiği, şüpheli haberin açığa çıkarılabildiği demokratik bir ülkede, bu gibi hallerle ilgili gerçekdışı herhangi bir haberin veya abartının yaygınlaşması ve inanılır hale gelmesi mümkün müdür?

Tesadüfen kurtuldular

Ayrıca, işin bir başka yanı daha var: Bunu, o eski “ölü sayısı tartışmaları” sırasında ben de belirtmiştim.

O tartışmalar, konumuz olan dönemde birtakım asılsız ihbarların da katkısıyla artmıştı. 27 Mayıs sonrasında o ihbarlar üzerine soruşturmalar açılmış, halktan yardım istenmişti. Ayrıca, 28 Nisan Olaylarından sonra erken tatile gönderilen öğrencilerin bazılarının nereye gittikleri o günkü iletişim koşulları altında öğrenilememişti. Onların akıbetlerinden şüphe edilmişti. Kayıp listeleri oluşturulmuştu.

O listelerde bulunanların nerede oldukları öğrenildikçe, başlangıçtaki tahminlerin yanlış çıktığı anlaşılmıştı.

Ama, zaman geçtikçe, o ihbarların ve tahminlerin yanlışlığı, 28 Nisan 1960 günü polisin öğrencilere silahlı saldırılarının haklı olduğunun, öğrencilere zaten önemli bir zarar verilmediğinin kanıtı olarak gösterilmeye başlamıştı. O zamanlardan bu zamanlara kadar daha birçok benzeri saldırıda örnekleri görüldüğü gibi...

Demokratik gösterileri silahla önlemeyi mazur göstermeyi hedefleyen bu anlayışa şimdiki zamanlarda da karşı çıkmak gerekir. O zamanlar da karşı çıkmak gerekiyordu.

Bu kitabı hazırlarken, o zamanki “Olur mu böyle...” dizisinde o konuda ne yazdığımı da gördüm. Burada ondan da bir alıntı yapayım:

“28 Nisan gecesi güneş batarken, İstanbul’da başka ölü var mıydı, yok muydu? Varsa sayıları kaçtı? Bu hâlâ tespit edilebilmiş değildir. Üniversitede kayıp talebeler listeleri ortaya çıkmaktadır. Cesetlerin türlü şekilde yok edildiğine dair ihbarlar vardır. Araştırmalar devam etmektedir.

Bütün bunlar, bizce teferruattır. Yapılan araştırmalar başka hiçbir ölü bulunmadığı neticesini verse bile, bu neyi gösterecektir? Üniversitelilere kıyasıya, öldüresiye ateş açanların ve asıl açtıranların mesuliyetini mi hafifletecektir?.. Malatyalı Turan Emeksiz’in ölümünü mü unutturacaktır?..

‘Canım ölü sayısı da mübalağalı aksetmiş... Ölen sadece bir kişiymiş. O badirede de bir kişi ölür be birader.’

Bu, hadiseleri sayı ile ölçen bir nevi bakkal hesabıdır ki, burada geçmez. Değil mi ki, polis o gün talebeyi hedef tutarak ve müteaddit defa ateş açmıştır; meydanları hastaneler dolusu yaralılar kaplamıştır ve yaralananlardan çoğu tesadüfen yaralanmış değil, ölümden, tesadüfen kurtulmuştur. Değil mi ki, ortada 20 yaşındaki bir adamın, Malatyalı Turan Emeksiz’in, boynundan vurulmuş ölüsü vardır... Netice değişmez. Daha 15 ölü, 20 ölü de bulunsa, yahut hiç bulunmasa, netice değişmez. Ortada, 20.’nci asrın yüzünü kızartan kollektif bir cürüm vardır.”

Bu, biraz heyecanlı bir yazı olmuş. Anlaşılıyor ki, İstanbul’daki 28 Nisan Olayları için daha o zamanlar başlayan “Canım, ölen sadece bir kişiymiş” hafifsemesine duyduğum tepki büyükmüş.

Ulus gazetesinde yayınlanan dizide 27 Mayıs’tan önceki haftalarda, malum, böyle şeyleri yayınlamak yasaktı. Zaten Ulus gazetesi de yasaklanmış ve kapatılmıştı. Ama o yasaklı günlerde yayınlanabilen çok kısa bir yazı, herkesin hatırında kaldı.

Çetin Altan’ın tek cümlelik yazısı...

Çetin Altan’ın gazetedeki yazı yeri, ikinci sayfanın

üst sağ köşesiydi. Orada bir gün önce (28 Nisan)

yayınlanan yazısı bir küçük fıkralar derlemesiydi.

İçinde “imalı muhalefet” örnekleri de vardı...

Şimdi o 28 Nisan gününü yeniden hatırlıyorum. Ben, malum, Ankara’dayım. Askerliğim sürüyor. Ama olayları elimden geldiğince izlemeye çalışıyorum. İstanbul’daki olayları o gün öğleden sonra gazeteci arkadaşlardan öğrendim. Tabii, birkaç cümlelik bir özet halinde...

Herkes dehşet içindeydi. Bu ölçüde bir öğrenci-polis çatışması, o vakte kadar görülmemişti. Ölenler hakkındaki söylentiler farklı olsa da, yaralıların sayısının fazlalığı belliydi. Zaman içinde, olayların İstanbul içinde devam ettiğini gösteren haberler de gelmeye başladı.

Ankara Üniversitesi’nin fakültelerinde de hareketlenmeler başladığı anlaşılıyordu.

Ertesi sabahki gazeteler, yasaklar yüzünden olan bitenleri doğrudan doğruya anlatamamışlardı. Köşe yazılarında da o konuya girilememişti. Milliyet yazarı Çetin Altan da o konuya girmemişti. Ama o dönemin en çarpıcı ve en çok okunan yazısını yazmıştı.

Altan’ın yazıları, her gün gazetenin ikinci sayfasının üst köşesinde yayınlanırdı. Köşesinin adı “TAŞ”tı. Metni bugünkü hesapla “2.000-2.500 vuruşluk” yer işgal ederdi. 29 Nisan sabahında ise o yer iyice daralmıştı. O dar yerin altına reklamlar girmişti. Yazı olarak da sadece şu cümle vardı:

“Bugün canım yazı yazmak istemiyor.”

29 Nisan 1960 günkü yazısı ise beş kelimeden ibaretti.

29

En uzun gün: 29 Nisan 1960

Ankara’da 29 Nisan Olayları – Polis ve asker

Hukuk ile Siyasal Bilgiler’e giriyor

– Sıkıyönetim Komutanı Argüç’ün “ateş emri”

O zamanki adı “örfi idare” olan sıkıyönetim, 28 Nisan’da İstanbul

Üniversitesi’nde başlayan olaylar üzerine ilan edilmişti. 29 Nisan’daki

Ankara Olaylarına güvenlik güçlerinin silahlı müdahalesi, Ankara

Sıkıyönetim Komutanı’nın emri altında yapıldı.

29 Nisan günkü gazetelerin birinci sayfalarına da bakalım: Hepsinin manşeti “sıkıyönetim” üzerineydi.

Kelimenin o zamanki karşılığı, malum, örfi idare... Türkiye, son olarak 6-7 Eylül 1955 gecesinden itibaren dokuz ay boyunca o idareyle birlikte yaşamıştı.

O dönemden söz açılınca, akla önce “Aknoz” adı geliyordu. Üçüncü Ordu’da korgeneralken İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı’na atanan Nurettin Aknoz’dan 6-7 Eylül’le ilgili bölümde söz etmiştim. Sert mizaçlı bir komutandı ama, sıkıyönetim kanunu da, ona sertliğini uygulama imkânını veriyordu.

Sıkıyönetim komutanlarının yetki alanları genişti. Gazete kapatıp açabilirler, şüpheli gördükleri kişileri gözaltına alıp askeri mahkemede yargılatabilirlerdi. Geceleri (bazen gündüzleri de) sokağa çıkma yasağı koyabilirlerdi. Trafik kurallarını değiştirebilirlerdi. Emirlerindeki birliklere belirli hallerde silah kullanma emri verebilirlerdi.

Aknoz bunları geniş şekilde kullanmış, sıkıyönetim komutanıyken orgeneralliğe terfi etmiş, daha sonra da 1957 seçiminde Demokrat Parti’den aday gösterilerek milletvekili seçilmişti.

Şimdi o yetkileri başka komutanlar kullanacaktı. Hükümet onları belirlemişti. İstanbul’a Birinci Ordu Komutanı Orgeneral Fahri Özdilek’i, Ankara’ya Genelkurmay Personel Dairesi Başkanı Korgeneral Namık Argüç’ü atamıştı.

Görevlerini yaparken sert mi davranacaklardı, ılımlı mı? Bu, uygulamalarını gördükçe anlaşılacaktı. Fakat, başlangıçta, ilgililer arasındaki asıl konu şuydu: O gün başlayan sıkıyönetim uygulamaları, o zamanlarda hiç görülmemiş bir durumla karşı karşıyaydı.

İstanbul’da da, Ankara’da da sıkıyönetim otoritelerinin yanında artık bir başka otorite daha vardı: Tahkikat Encümeni...

Onun elinde de, sıkıyönetiminkilere benzeyen yetkiler vardı. Gazeteleri, matbaaları kapatıp açmak, tahkikat sırasında gerekli gördüğü kişileri sorgulamak, gözaltına almak, tutuklamak, belirli yerlerde arama yapmak gibi yetkiler, sıkıyönetimin ilanından bir gün önce çıkarılan Yetki Kanunu’yla pekiştirilerek o encümene verilmişti.

Hatta, sıkıyönetim uygulamasının başladığı 28 Nisan günü Tahkikat Encümeni, sıkıyönetime haber vermeyi de gerekli görmeden Ankara’da siyasi bir derginin –AKİS’in– binasına girip arama yapmış, Genel Yayın Müdürü Kurtul Altuğ’u alıp sorguya çekmiş, sonra da tutuklamıştı. (Bunu daha sonra ayrıca anlatacağım.)

Tahkikat Encümeni’nin aldığı yayın yasağı kararlarına gelince... Onlar yürürlükteydi. Ama şimdi, İstanbul’un sıkıyönetim komutanı da yayın yasağı koymaya başlamıştı. Geçen bölümde belirttim, İstanbul’da 28 Nisan’daki olaylarla ilgili “haber ve resim” yayınlanmasını yasaklamıştı.

Ankara’daki Tahkikat Encümeni ise o bildiriden hemen sonra “Ben buradayım” hatırlatması yapar gibi, aynı konuda bir başka “tebliğ” yayınlamıştı. Metni şuydu:

“Tahkikat Encümeni’nden tebliğ edilmiştir:

28 Nisan Cuma günü İstanbul’da cereyan eden hadiseler hakkında encümenimizin, hükümetin ve Örfî İdare Kumandanlıkları’nın yapacakları resmi bildiriler haricinde her türlü haber, havadis, makale, fıkra, mütalaa, resim ve yazıların neşri yasak edilmiştir.

Tahkikat Encümeni Reisi Denizli Mebusu

Hamdi Sancar”

İstanbul’da saat 21.00 ile sabah 05.00 arasında gece

sokağa çıkma yasağı başladı. Her türlü toplantı ve

eğlence yasak.

Bu tebliğ iki açıdan dikkat çekiciydi:

1- Tahkikat Encümeni, sıkıyönetimin ilanından sonraki düzenin protokolünde kendisini birinci sıraya koyuyordu. Hükümetin yerinin kendisinden sonra geldiğini, sıkıyönetimin ise üçüncü sırada olduğunu bildiriyordu.

2- Tahkikat Encümeni, İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı’nın –ilk bildirisinde– koyduğu yayın yasağını, daha geniş ve ayrıntılı bir şekilde, kendi kararı haline getiriyordu. Bununla, o konunun asıl yetkilisinin kendisi olduğunu vurguluyordu. Hükümetin ve sıkıyönetimin o yasakların kapsamı dışında açıklama yapabileceğini kendi tebliğinde açıklayarak, o müsaadeyi onlara kendisinin verdiğini belirtmiş oluyordu.

İşin ilginç yanı, İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı’nın da daha sonraki bildirilerinde, Tahkikat Encümeni’nin o tebliğine cevap verir gibi kararlar açıklamasıydı. Onlara biraz sonra değineceğim. Sıkıyönetimin yayın yasakları konusundaki düzenlemeleri Tahkikat Encümeni’ninkinden daha da kapsamlı ve ayrıntılı olacaktı.

Kısacası; Tahkikat Encümeni de, sıkıyönetim de, devlet yönetimindeki yerleri açısından birbiriyle rekabet ediyormuş gibi bir görüntü içindeydiler.

Teori ve pratik...

Bu durum encümen ile sıkıyönetimin birbirinden ayrı kanunlara dayanan uygulamaları arasında yetki sorunlarına yol açmaz mıydı?

Ayrıca, ülkede encümen ile sıkıyönetimden başka, hepsinden daha kalıcı bir otorite daha vardı: Yani “hükümet” vardı.

Tahkikat Encümeni, yeni eline geçen gücünü “Yetki Kanunu”ndan alıyordu. Sıkıyönetimin gücü, sıkıyönetim mevzuatının yanında, elinde silah olmasıydı. Hükümetin emrinde ise koskoca bir devlet teşkilatı vardı.

O –ikisi de iddialı– iki ayrı güç merkeziyle hükümetin ilişkileri nasıl olacaktı?

Resmi duruma bakılırsa, encümen hükümete değil Meclis’e bağlıydı. Hatta Meclis’çe seçilip üç ay için görevlendirildiğine göre, o üç ay içinde Meclis’ten de bağımsız olarak karar alabilir ve uygulayabilirdi.

Nurettin Aknoz’un 1957-1960

döneminde milletvekili olarak çekilmiş fotoğrafı.

(Meclis albümünden.)

Sıkıyönetim komutanları ise, gerçi hükümet tarafından tayin ediliyorlardı ama, hükümetin komutanların uygulamalarının ayrıntılarına karışmaması esastı. Bu, sıkıyönetim mevzuatının da gereğiydi, o konuda oluşmuş geleneklerin de...

Ancak resmi durum ayrıydı, fiili durum ayrı...

O resmi ve geleneksel durum çoktandır başka bir şekil almıştı.

Tahkikat Encümeni üyeleri, pratikte, Meclis’teki çok sayıda adayın katıldığı bir seçimde değil, hükümetin hazırladığı 15 isimli matbu (basılmış) bir listenin oy sepetine atılmasıyla belirlenmişlerdi. Yani hükümetin çok güvendiği kişilerdi. O güvenin gereğini yerine getirdiklerini daha önceleri de göstermişlerdi. Kaldı ki, başka vesilelerle de belirttik, Demokrat Parti’nin milletvekilleri, hükümete bir başka açıdan daha bağlıydı. Tahkikat Encümeni üyesi de olsalar, milletvekilliklerini bir sonraki seçimden sonra da devam ettirmek istiyorlarsa, hükümetin sözünün dışına çıkamazlardı.

Sıkıyönetim komutanlarının önünde ise, 6-7 Eylül sıkıyönetimindeki komutan Aknoz’un durumu gibi bir örnek vardı. Aknoz, dokuz aylık komutanlık dönemindeki uygulamalarıyla hükümetin güvenini kazanmış bir sıkıyönetim komutanıydı. Bunun sonucu olarak emekliliği gelince iktidar partisi listesinden milletvekili olmuştu. Yeni sıkıyönetim komutanları bunu göz önünde tutarlarsa kendileri için iyi olurdu.

Bütün bu bakımlardan, gerek Tahkikat Encümeni’ni, gerek sıkıyönetimi yönlendirmekte, hükümetin herhangi bir güçlük çekmeyeceği kanısı, iktidar çevrelerinde yaygındı.

Erdelhun’dan “kediye ciğer” benzetmesi...

Ancak iktidar çevrelerinde bu kanıyı, Tahkikat Encümeni açısından değil ama, sıkıyönetim açısından biraz tartışmak gerektiğini düşünenler de vardı.

Bunlardan biri Genelkurmay Başkanı Rüştü Erdelhun’du.

Erdelhun, bu konudaki görüşlerini Yassıada duruşmalarından sonra, Kayseri hapishanesinde beraber kaldığı siyasetçilere anlatacaktı. O anlatımları dinleyenlerden biri, anılarından yer yer alıntılar yaptığımız Rıfkı Salim Burçak’tı.

Burçak –3 Ekim 1963 günü Kayseri Cezaevi’nde– Erdelhun’dan dinleyerek kaydettiği sözlerin arasında, onun sıkıyönetimin ilanıyla ilgili görüşünü de aktarıyor.

Demokrat Parti iktidarının son

Genelkurmay Başkanı Orgeneral

Rüştü Erdelhun, sıkıyönetim ilan

edilmesine karşıydı.

Belirttiğine göre, sıkıyönetim kararı alınırken, Milli Savunma Bakanı Ethem Menderes, Genelkurmay Başkanı Erdelhun’u makamına çağırmış. İstanbul ile Ankara’ya birer sıkıyönetim komutanı tayin etmek için iki isim önermesini istemiş. Erdelhun da Fahri Özdilek ile Namık Argüç’ü tavsiye etmiş. Önerdiği isimlere hükümetten bir itiraz gelmemiş. İkisini de o görevlere atamışlar.

Ancak Erdelhun’un, o iki isme tamamen güvendiği halde, Silahlı Kuvvetlerin genel eğilimiyle ilgili tereddütleri varmış. Bunu aynen şöyle ifade etmiş:

“Fakat ben sıkıyönetimin ilan edilmesini pek istemiyordum. Zira bu kediye ciğer teslim etmek gibi bir şeydi. Ordu, siyasete fiilen müdahale etmiş oluyordu. Gerçi şimdilik hükümet lehine müdahale ediyordu. Ama kılıcın ters işlemesi ihtimali her zaman vardı. Zira mühim bir subay kitlesinin hükümet aleyhinde olduğunu biliyordum.”

1960 yılının askeri müdahaleyle sonuçlanan olayları arasında Genelkurmay Başkanı Erdelhun’un tutumu, ayrıca ele alınabilir. Ama sıkıyönetim konusundaki bu “kediye ciğer” benzetmesi ilginçtir.

Fahri Özdilek’in ilk bildirisi

İstanbul’un yeni Sıkıyönetim Komutanı Fahri Özdilek’in, görevini üstlendikten sonraki ilk bildirisi şöyleydi:

“1 Numaralı tebliğ

1- Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun 86’ncı maddesi gereğince Örfi İdare kararı verilerek, başvekalet tarafından Örfi İdare Kanunu’nun 1’nci maddesi gereğince 28 Nisan 1960 günü saat 15.15’ten itibaren örfi idare ilan olunmuştur.

2- Birinci Ordu Kumandanı Orgeneral Fahri Özdilek Örfi İdare Kumandanı’dır.

3- 28 Nisan 1960 günü İstanbul ve Ankara’da vuku bulan hadiselerin neşri ve fotoğraflarının tab’ı (basılması) men’edilmiştir.

4- Kapalı ve açık yerlerde her türlü toplantılar men’edilmiştir.

5- Gece saat 21’den sabah saat 5’e kadar sokağa çıkma yasağı konulmuştur.

6- Kahvehane, birahane, meyhane, tiyatro, sinema, bar, gazino ve emsali umuma açık yerler, 2’nci bir tebliğe kadar kapatılmıştır.

7- Her türlü cemiyetlerin umumi heyet ve idare heyeti toplantıları Örfi İdare Kumandanı’nın iznine bağlıdır.

8- Vatandaşlarımızın itidalle hareketlerini ve Örfi İdare Kumandanlığı’nın tebliğlerine riayetlerini ve Örfi İdare Kumandanı’na yardımcı olmalarını rica ederim.

Fahri Özdilek

Orgeneral

Örfi İdare Kumandanı”

Sıkıyönetimin encümene cevabı...

Bu tebliğ bir başlangıçtı. O gün ve daha ertesi gün yayınlanan yeni tebliğler, yasakların alanını daha da genişletti. Hele –biraz önce belirttik– Tahkikat Encümeni’nin yayın yasaklarıyla ilgili tebliğinde sıkıyönetimin önüne geçer gibi kullandığı ifadelerden sonra, bunlar, sıkıyönetimin encümene cevabı olarak yorumlandı.

İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı’na

atanan Birinci Ordu Komutanı Fahri Özdilek.

Örneğin, sıkıyönetimin gazetelere koyduğu, encümenin de daha ayrıntılı olarak tekrarladığı yayın yasağı, ilk tebliğde sadece 28 Nisan’daki olaylarla sınırlıyken, bu yasak, sıkıyönetimin 7 numaralı tebliğiyle şu hale getirildi:

“Örfi İdare’nin devamı müddetince vukuu muhtemel, nizamı bozan her türlü hadiselere ait haber, yazı ve fotoğrafların tab’ı ve neşri menedilmiştir.”

Sıkıyönetimin bu yayın yasağı, tabii, encümenin koyduğu tüm yayın yasaklarından daha genişti.

Gazetelerin yazıişleri müdürleri için, o yasağın kapsamına nelerin girdiğini saptayabilmek, daha da zordu.

“Nizamı bozan her türlü hadiselere ait haber, yazı ve fotoğraf...” Bu ifadenin içine, istenilirse pek çok şey sokulabilirdi.

Fiyat artışları, trafikteki aksaklıklar, boşanma davaları, meteoroloji haberleri... Hepsindeki olumsuz unsurların, nizamı (düzeni) bozabileceği öne sürülebilirdi.

Yazıişleri müdürleri için, en iyisi, nelerin yazılamayacağını değil, nelerin yazılabileceğini –gerekirse sıkıyönetim mercileriyle temas kurarak– keşfedip, gazetenin sütunlarını o “yazılabilecek şeyler”le doldurmaktı.

Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı’na atanan

Genelkurmay Başkanlığı Personel Daire

Başkanı Korgeneral Namık Argüç.

Sıkıyönetimin 9 numaralı tebliği basındaki işleri daha da zorlaştırdı. Gazetelere, halkı heyecanlandırıcı etkiler yapmamaları için “başlıklarını küçültme” ve “büyük resim kullanmama” kuralları getirildi. O tebliğ de şöyleydi:

“Başlıklarda 72 puntodan büyük harf kullanmak

– Sür manşet

– Dişi klişe (Siyah veya renkli zemin üzerine beyaz harfli başlık)

– Espaslı manşet (harflerin arasını açarak atılan manşet) kullanmak

– Dört sütundan büyük resim yasaktır.”

Tebliğler arasında bir de, sıkıyönetime gelen “istihbarat” ile öğrenilmiş muhtemel gelişmeleri önlemek için somut uyarılar geliyordu. Biri 28-29 Nisan’daki acı olaylarla ilgiliydi. Şöyleydi:

“Bazı şahısların idarehaneleri dolaşarak çıkacak gazetelerin siyah başlıkla tabedilmesini telkin ettikleri öğrenilmiştir.

Gazeteler her zamanki gibi normal başlıkları ile neşredilecek, aksine hareketler hakkında kanuni işlem yapılacak ve gazeteler toplatılacaktır.”

Bunlar, sıkıyönetimin basınla ilgili düzenlemelerinden örneklerdi. Vatandaşların günlük hayatlarıyla ilgili olarak, başlangıçta yapılan düzenlemelere de yeni tebliğlerle eklemeler yapılıyordu.

Örneğin sokağa çıkma yasağı süreleri uzatılıyordu. O uzatmalar 24 saate kadar çıkabiliyordu. Lokantaların açık tutulabileceği saatlerle ilgili olarak, o saatlerde içki servisi yapılamayacağı bildiriliyordu. Trafikte, askeri taşıtlara öncelik verilmesi kuralı getiriliyordu.

Polis mi, asker mi?

Bütün bunlar, tabii, İstanbulluların hayatını zorlaştıran önlemlerdi. Ama 28 Nisan’daki gösterilere katılan ve o gösterileri daha sonraki günlerde de sürdürmek isteyen öğrenciler açısından şöyle bir durum vardı:

Öğrenciler, eylemlerinde polisle karşı karşıya kalmak yerine askerlerle karşılaşmayı tercih ediyorlardı. Çünkü polisle aralarında 28 Nisan günü çıkan çatışmalar ve gözaltına alınıp polis merkezlerine götürülenlere uygulanan muameleler, öğrencilerin polislere bakış açılarında çok olumsuz etkiler yapmıştı. Onlara güven duymalarını güçleştirmişti.

Asker ise öğrencilere karşı daha toleranslı davranıyordu. Sıkıyönetimin ilanından sonra, emniyete ait binalar yerine Davutpaşa Kışlası’na götürülen gençler, orada kaldıkları süreyi çok daha iyi şartlar altında geçiriyorlardı.

Kaldı ki, orada kaldıkları süre, emniyette kaldıkları süreden çok daha az oluyordu. Gösterilere katılmakla birlikte, şiddet kullanmakla bir ilgileri olmadıkları anlaşılanlar kısa bir sorgudan sonra serbest bırakılıyorlardı.

Özetle: Gösterilere karşı harekete geçen polisler ile askerlerin öğrenciler üzerinde bıraktıkları izlenimler, birbirinden hayli farklıydı.

29 Nisan günü Ankara

İstanbul’da 28 Nisan’da yaşanan olayların bir benzeri 29 Nisan’da Ankara’da yaşandı. Bir gece önce öğrenci kahvelerinde ve yurtlarında yoğunlaşan temaslardan sonra o sabah Ankara Üniversitesi fakültelerinin çoğunda ilk derslere girilmedi. Öğrencilerin amaçları, önce fakültelerinin bahçesinde toplanmak ve İstanbul’daki polis şiddetini protesto ederek olaylarda ölen arkadaşlarını saygıyla anmaktı.

Geçen bölümde belirttim, İstanbul olaylarındaki yaralı sayısı da, ölü sayısı da tam olarak bilinmiyordu. Bunu henüz hükümet de kesin olarak saptayamamıştı. İçişleri Bakanlığı’nın yaralı sayısının 31, ölü sayısının 1 olduğunu açıklayan bildirisi henüz yayınlanmamıştı. Aslında o bildiri yayınlanmış da olsa buna kimse inanmayacaktı. Tüm basına yayın yasağı koyup iktidarın –olayları çarpıtan– açıklamalarını o yasağın dışında tutan uygulama, o açıklamalara itimat etme imkânını ortadan kaldırmıştı.

Ama Ankara’daki öğrenciler, İstanbul’daki olayların bilançosu ne olursa olsun, öğrencilerle dayanışma içine girmeyi görev sayıyorlardı.

Ankara Üniversitesi’nin birçok fakültesi, sabah saat 8 civarından itibaren aynı hava içindeydi. Öğrenciler öğrenim gördükleri binaların bahçelerinde bir araya gelmeye başlamışlardı.

Hukuk Fakültesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Fen Fakültesi, Tıp Fakültesi... Fakülte olmamakla birlikte, okul olarak bu fakültelere katılan yüksekokullar, Gazi Eğitim Enstitüsü... Hepsi...

O fakültelerden ikisindeki durum biraz farklıydı. Hukuk Fakültesi ile Siyasal Bilgiler Fakültesi’ndeki durum... Onların öğrencileri arasındaki hareketlenmeyi bir gece öncesinden öğrenen güvenlik yetkilileri, iki fakültenin civarında yoğun önlemler almışlardı.

Ankaralılar bilir, o iki fakülte, birbirine komşuydu. Binaları, Cebeci ile Kurtuluş arasındaki cadde üzerinde yan yanaydı. Aralarında caddeye dikey durumda dar bir sokak vardı. Güvenlik güçlerinin bir kısmı, ana caddenin Kızılay tarafındaki Kurtuluş bölgesindeydiler. Bir kısmı yan sokaklarda yer almışlardı.

Vali, genel müdür, komutan, hepsi orada...

İstanbul gibi Ankara’da da bir gece öncesinden beri artık, “güvenlik güçleri” denilince akla, iki ayrı “güç” geliyordu: Sıkıyönetim ve polis...

Sıkıyönetim Komutanı Korgeneral Namık Argüç 28 Nisan gecesi, ilk bildirilerini pekiştiren yeni bir bildiriyle Ankara’da gösteri yapmak isteyenleri uyarmıştı. Bildiri şöyleydi:

“Nizam ve asayişin temini bakımından, Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Kanunu’na aykırı davrananlar hakkında, sıfatı ne olursa olsun en şiddetli tedbirlere başvurulacaktır. Muhterem Ankara halkına bir kere daha tebliğ olunur.”

Hukuk Fakültesi önüne önce Ankara

Valisi Dilaver Argun geldi.

Komutan Argüç, emrindeki kuvvetleri buna göre harekete geçirmişti. Gerektiğinde “en şiddetli tedbirler”i uygulamaya hazır olacaklardı.

Ankara Emniyeti’nin de aynı yönde hazırlıkları vardı. O hazırlıklarla en yakından ilgilenen yetkili de bizzat İçişleri Bakanı Namık Gedik’ti. Gedik o sabah, Hukuk ve Siyasal Bilgiler Fakültelerine Ankara Valisi Dilaver Argun’un da bizzat gitmesini istemişti. Onunla da kalmamıştı. Argun’un arkasından Emniyet Genel Müdürü Cemal Göktan’ı da göndermişti. O iki yüksek dereceli idarecinin yanında Ankara Emniyeti’nin bütün ileri gelenleri de yer almıştı.

Polis orada bu kadar yüksek düzeyde temsil edilir de, asker ondan geride kalır mı? Hukuk ve Siyasal Bilgiler Fakültelerinin civarındaki sıkıyönetim birliklerinin başında da bizzat Komutan Namık Argüç vardı.

İki tarafın da aldığı tedbirler, o dönemin Türkiyesi’ndeki teknolojik şartlara uygundu.

Daha sonra da Sıkıyönetim

Komutanı Korgeneral Namık Argüç

duruma el koydu.

O zamanlar, tabii, TOMA’lar, “Akrep”ler falan yok. Toplulukları kovalamanın en makul yolu “at”ları kullanmaktı. Bir gün öncesinin İstanbul olaylarındaki gibi...

Ankara’da da, poliste “atlı polis” grupları vardı, askerde “süvari birlikleri...”

Hukuk ve Siyasal Bilgiler Fakültelerine yakın yerlere onlar getirilmiş, harekete hazır hale sokulmuştu.

Öğrencilerle karşı karşıya gelinince kullanılacak araçlar da İstanbul’daki gibiydi.

Gaz (biber gazı henüz yoktu. “Göz yaşartıcı” denilen gaz vardı), cop, tabanca, tüfek...

Gerektiğinde “tazyikli su” sıkma işi için, şehir itfaiyesinden faydalanılması esastı.

Ankara Hukuk Fakültesi’nde başlayan olaylara karşı atlılara emir verilmesi gecikmedi.

Önce ordunun süvari birliği, arkasından emniyetin atlı polis grubu geldi.

Hukuk Fakültesi’ne gelen atlılar...

Öğrencilerin toplantısı, önce Hukuk Fakültesi’nde başladı. Siyasal Bilgiler Fakültesi’ndekilerin bir kısmı da oraya gelmişlerdi.

Bunu, o zamanki notlara dayanarak anlatayım:

Önce İstiklal Marşı söylendi. Sonra üç dakikalık saygı duruşu yapıldı. Sonra “Hürriyet” sloganları atıldı. İstanbul Üniversitesi Rektörü Sıddık Onar saygıyla anıldı.

O arada Hukuk Fakültesi’nin Necip Bilge, İlhan Arsel, Hicri Fişek dahil, bazı hocalarının bahçeye gelip öğrencilerin arasına katılması alkışlandı...

Fakat birden beklenmedik bir şey oldu. Öğrencilerin arasına önce Ankara Valisi Dilaver Argun, sonra Emniyet Genel Müdürü Cemal Göktan, daha sonra da Sıkıyönetim Komutanı Namık Argüç geldiler ve onlardan dağılmalarını istediler.

Söze ılımlı ifadelerle başladılar. Ama, öğrencilerin o talebi kabul etmediklerini görünce ifadelerini sertleştirdiler.

Bu sertleşme, öğrencilerin sloganlarını da sertleştirdi. İlk sloganları “Hürriyet, hürriyet”ti. Ona “Menderes istifa” sesleri eklendi.

O arada Namık Argüç’ün öğrencilere doğru “Dağılmazsanız ateş ettiririm” diye bir ihtar yaptığının duyulması, durumu daha da gerginleştirdi.

Ankara Emniyeti’nin Birinci Şube Müdürü Niyazi Bicioğlu öğrencilerin ileri gelenleriyle ve hocalarıyla konuşarak gerginliği azaltmaya çalıştı. Bir yandan da vali ve sıkıyönetim komutanlarıyla konuşuyor, onları da gösteriye müdahale emri vermek yerine, biraz daha sabretmeleri için ikna etmeye uğraşıyordu.

Öğrenclier coplu ve silahlı hamleleriyle “hazır kuvvet”in

–o günden sonra “can çıkaran” diye anılan– toplu taşıt aracına götürülüyordu.

Bicioğlu, Siyasal Bilgiler Fakültesi mezunu genç bir idareciydi. İki tarafla da nasıl konuşulacağını biliyordu. Ama bu çabaları fazla işe yaramadı.

Komutan Argüç, emrini vermiş, yakındaki süvari birliği fakülte binasının kapısına, 30 metre kalana kadar yaklaşmıştı.

Birlik orada durdu. Belli ki, daha fazla ilerlemekte, birlik komutanı da tereddüt ediyordu, birliğe emir veren sıkıyönetim komutanı da... Süvari Birliği kısa bir süre sonra biraz geri çekildi.

Fakat o sırada emniyet kuvvetlerini harekete geçiren bir emir gelmişti. Askeri süvari birliğinin yerine emniyetin “atlı polis” grubu harekete geçmişti. Onlara ellerinde coplarla “yaya polisler” de katılmıştı.

Bunlar öğrenci gruplarının içine daldılar, önlerine geleni coplamaya, tartaklamaya başladılar.

Öğrenciler bu hücumdan kurtulmak için fakülte binasının içine girmeye çalışıyorlardı. Fakat polisin de öğrencilerin arkasından fakülteye girmesi emredildi. Onlar da öğrencileri izleyerek hücumlarını binanın içine yönelttiler.

Bu, üniversite özerkliğinin İstanbul’dakinden de beter bir şekilde çiğnenmesiydi.

Polisin İstanbul Üniversitesi’ne müdahalesi, üniversite bahçesinde gerçekleşmişti. Aslında, geçen bölümde belirttim, polisin üniversitenin bahçesine de, izinsiz olarak girmemesi gerekirdi. Bahçe de “özerk üniversite”nin sınırları içindeydi.

Öğrencilerin içine sokulduğu araçta coplama devam ediyordu.

O muameleye gazeteciler de uğradılar.

İstanbul’da o kural ihlal edilmişti. Ama Ankara’da polis şimdi üniversitenin bir fakültesinin binasına da –içine girmek için– hücum halindeydi. Hem de aşırı bir şiddet kullanarak...

Atlı polislerin hücumlarından kaçarken yaya polislerin cop darbelerine uğrayan öğrencilerin büyük bir kısmı, güçlükle fakülte binasının içine girebilmişlerdi. Polisin binalarını da işgal etmesini önlemeye çalıştılar.

Fakültenin ana kapılarını kapalı tutmaya, kapıların arkasında da barikatlar oluşturmaya uğraştılar. O barikatların aşılması ihtimaline karşı yukarı kata çıkan merdivenlerde de savunma önlemleri alma çabası içindeydiler.

Fakat bunlar polisin içeri girip önündeki engelleri aşmasını ancak bir süre için geciktirebildi.

Polisler fakültenin kapılarını, camlarını kırdılar. Kapıların arkasındaki barikatları da öğrencilere yoğun bir cop hücumu yaptıktan sonra aştılar.

Cop darbelerinden çok sayıda öğrenci yaralandı. Yaralılardan bir kısmını o halleriyle sürükleyerek “hazır kuvvet”in 15-20 kişilik gri arabasına soktular.

O arada, üzerine dolap düşen bir polis memuru da yaralanmıştı. Onu bir ambulansa bindirdiler.

Ambulansın o dönemde daha çok kullanılan adı “cankurtaran”dı. “Hazır kuvvet”in –yaralıların içine doldurulduğu– gri aracının adı ise, o günden sonra “can çıkaran” oldu. Çünkü yaralı olarak gözaltına alınıp polis merkezlerine götürülen öğrencilerin coplanması, o araca sokulduktan sonra da devam ediyordu. O muameleden geçen –mizaha yetenekli– bir genç, aracı o adla anmaya başlamış, bu da herkesçe benimsenmişti.

O zamanlar TOMA’lar yok, tazyikli su sıkmak için itfaiye araçları

harekete geçiriliyordu. Biber gazı da yok. “Göz yaşartıcı gaz” diye bilinen

bir gaz var. Polis 29 Nisan Olaylarında o iki “önlem”e de başvurdu.

Gazeteciler de hedefteydi

“Can çıkaran”ın içindeki uygulamalardan gazeteciler de nasiplerini aldılar. Bunun başlangıcı şöyle oldu:

Hukuk Fakültesi önündeki gazetecilerin fakülteye girmesi polis tarafından engellenmişti. Onlar da görevlerini fakülte binasının dışından yapmaya çalışıyorlardı. Polislerin sürüklemesiyle fakülte dışına çıkarılıp o gri araca sokulan öğrencilerin isimlerini öğrenmek, fotoğraflarını çekmek istemişlerdi. Öğrenciler polis refakatinde araçlara yaklaştıkları sırada onlara seslenerek isimlerini soruyorlardı. Fotoğraf çekmeye çalışıyorlardı.

Polisin kollarından tuttuğu öğrenci, ismini soran gazeteciye cevap vermeye çalışıyordu. Fakat o cevabı tamamlayamadan ya ağzı kapatılarak ya da –daha beteri– ağzına bir cop indirilerek buna mâni olunuyordu.

Hal böyle iken bir polis memuru gazetecilerin bulunduğu yere gitti. Onlara oradan derhal “defolmaları”nı bildirdi. Onun yanındaki polis de bu “tedbir”in gerekçesini iki kelimeyle açıkladı:

“Seyretmek yasak.”

Bu sahneler o zaman “Olur mu böyle...” dizisinde anlatılmıştı. Gerisini o diziden bir “alıntı”yla izleyelim:

“Polisler, işi lafa da bırakmadılar, ihtarlarını yaptıktan sonra fiilî müdahaleye geçtiler. İçlerinden bir grup, gazetecileri Kurtuluş istikâmetine doğru sürüklemeye başladı. Hazır kuvvet arabasına gelindiği vakit burada da yeni bir dramın oynandığı görüldü. Arabanın içindeki polisler, yaralıları –evet yaralıları– öldüresiye dövüyorlardı.

Akşam gazetesinden Abbas Goralı, bu sahneyi makinesiyle tespit etmek isterken hücuma uğradı. Goralı kaçarken bir foto muhabiri daha –Hürriyet’ten Tuncer Tuğcu– yakalandı. Bir polis memuru Tuğcu’nun makinesini almaya çalışırken diğerleri de üzerine saldırdılar, onu coplamaya başladılar.

Dünya gazetesi muhabiri Selçuk Altan, “Durun o gazetecidir” diyecek oldu. Polisler sordular:

‘Sen kimsin?’

‘Ben de gazeteciyim!’

Polislerin gözleri parladı. Ya demek o da gazeteciydi!.. Selçuk Altan kasığına şiddetli darbe yedi. Arkasından sol gözünün yavaş yavaş şişip kapandığını hissetti. Kendisini hazır kuvvet arabasında buldu.”

Bu alıntıdaki notlar, o günün akşamında Ankara’da adı geçen gazetecilerle konuşularak bir araya getirildi. Ben de bunu onların anlatımlarından izledim. Hepsini tanıyorum. Bazısı birlikte çalıştığım arkadaşlarımdır. Bugün bu bölümü yazarken, bunları anlattıkları sıradaki seslerini duyar gibiyim.

Abbas Goralı, Tuncer Tuğcu, Selçuk Altan...

(Hepsi mesleklerini tam bir dürüstlükle yapmak isteyen gazetecilerdi. Bu kitabı yazarken telefonla Selçuk Altan’a ulaşabildim. Biraz sohbet ettik, olayları birlikte hatırladık.

Selçuk Altan

O sohbetin arkasından, buraya bugünle ilgili olarak da birkaç cümle yazmak istedim.

Bundan 50 küsur yıl önce de gazeteciliğin çok zor zamanları vardı. İktidar yetkililerinin gerek basına, gerek gençlere bakış açısı ve uygulattığı polis önlemleri demokratik değildi. Toplantı özgürlüğü ve basın özgürlüğü ilkelerine taban tabana zıttı. Bunlar, o zamanın büyük yanlışları arasındaydı. Ama aradan bu kadar zaman geçtikten sonra, o günlerin deneyimlerinden hiç faydalanılmamış olması çok daha büyük bir yanlıştır. Bugün, gerek gençlere, gerek basına karşı benzeri muamelelerin uygulanmasına, üstelik ileri teknolojilerden de faydalanılarak, daha da şiddetli, daha da gaddar ölçüler içinde devam ediliyor. Bu, sadece çok büyük bir yanlış ve aymazlık da değil, aynı zamanda demokrasi ve özgürlükler alanında tüm dünyadaki gelişmeler meydanda iken, çok ciddi bir “geri kalmışlık”tır.

Dilerim ülkemiz, bu aymazlıktan, geri kalmışlıktan en yakın zamanda kurtulur. Bugünkü gençler ve gazeteci arkadaşlarım, hayatlarını ve mesleklerini, gerçekten özgür ve demokratik koşullar altında sürdürebilecekleri bir ortama kavuşur.)

Hukuk Fakültesi’ndeki son durum...

Hukuk Fakültesi’nde polisin içeri girmesinden sonraki durumun özeti şuydu:

Hukuk Fakültesi’ne girip öğrenci barikatlarını aşan polisler, daha sonra giriş holünden yukarı katlara çıkan merdivenlere hücum ettiler. Orada da fakültedeki masalardan, sandalyelerden, kütüphanelerden oluşmuş barikatlar vardı.

Barikatların arkasındaki öğrencilerin direnişi de uzun süremedi. Polisler o engeli de aşıp sınıflara girdiler. Bir kısım öğrenciyi daha yakalayıp fakülteden çıkardılar. Bir hazır kuvvet arabasına sokup gözaltı merkezine gönderdiler.

Hukuk Fakültesi’nden o şekilde merkeze gönderilen öğrencilerin sayısı, 30 civarındaydı. Buna Siyasal Bilgiler Fakültesi’ndeki çatışmalardan sonra bir o kadar da “Siyasallı” eklenecekti.

Hukuk Fakültesi binasında kalan öğrencilerden bir kısmı, bir süre direndikten sonra geri çekilip fakültenin kütüphanesine sığınmıştı. Sıkıyönetim Komutanı Namık Argüç olaylar sırasında bir ara direnen öğrencileri “tevkif” ettiğini (tutukladığını) ilan etmişti. Bu yoruma göre polis, kütüphanedekilere “mevkuf” (tutuklu) muamelesi yaptı. Kütüphaneden çıkmalarını yasakladı.

Sonuç olarak, Hukuk Fakültesi’nde direniş saat 11.00 sıralarında bastırılmıştı. Güvenlik güçleri duruma hâkim olmuştu.

Siyasal Bilgiler’deki bayrak töreni

Sıra Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne gelmişti.

“Siyasal Bilgiler”li veya –fakültenin eski adına göre– “Mülkiyeli” öğrencilerin bir bölümü, Hukuk Fakültesi’ndeki olayların başlangıcında Hukuk’un bahçesindeydiler. Hukuk öğrencilerinin Hukuk Fakültesi’nin içine girmelerinden sonra onlar da kendi fakültelerine çekilmişlerdi.

Polisin Hukuk öğrencilerinin peşine düşüp, fakülte kapılarına hücum ettiğini, uzaktan izlemişlerdi. Kendilerinin de aynı akıbete uğrayabileceğinin farkındaydılar. Onlar da bu girişi önlemek için ellerinden geleni yapacaklardı. Bunun için yoğun bir hazırlık içindeydiler.

Gruplar halinde çalışıyorlardı. Bir kısmı bina içindeydi. Fakültenin kapılarının arkasında ve koridorlara açılan geçit yerlerine dolapları, sıraları, masaları kullanarak barikatlar kuruyorlardı. Bir kısmı da, hücumu daha ön bahçeden kesmek için dışardaydılar. Fakülte binasının içindeki arkadaşlarının hazırlıklarına zaman kazandırmak için ön bahçedeki belirli yerlerde savunma önlemleri alıyorlardı.

Polis ve/veya asker silah kullanırsa, buna taş atarak karşı koyacaklardı. Ön bahçenin belirli yerlerinde, arka bahçeden toplayıp getirdikleri taşlarla “taş kümeleri” oluşturdular.

Bütün bu önlemler, fakültenin bahçesine ve binasına yönelik bir hücum başlarsa uygulanacaktı. Eğer öyle bir müdahale olmazsa, evvelden düşünülmüş törenin bahçede uygulanmasıyla yetinilecekti. Ama tabii, bir müdahale olmaması ihtimali çok zayıftı. Hukuk Fakültesi’ndeki olaylar bunu gösteriyordu. Çünkü hükümet, o sırada her türlü toplantıyı, töreni kendisine yönelik bir tehlike gibi görüyordu.

Ön bahçedeki tören, binanın bayrak direğine, İstiklal Marşı eşliğinde Türk bayrağı çekilmesiyle başladı.

Bayrak, “Korkma sönmez” diye başlayan marşın birinci kıtası söylenirken direğin zirvesine kadar çıktı. “Çatma kurban olayım” diye başlayan ikinci kıtasına geçilince yavaş yavaş indi. Yarıya kadar geldi. Orada kaldı.

Öğrenciler bununla, hem haksızlığa karşı direnme kararlılıklarını göndere bayrak çekerek ilan etmek, hem de o direnişin başlangıcında kaybettikleri arkadaşlarını, bayrağı bir süre için yarıya indirerek anmak istemişlerdi.

Törene katılanlar arasında fakültenin öğretim üyeleri de vardı. Mehmet Selik gibi genç asistanlardan, Tahsin Bekir Balta gibi, en kıdemli profesörlere kadar öğretim üyelerinden birçoğu oradaydı.

İstiklal Marşı’ndan sonra “Mülkiye Marşı” söylendi. O marşın sözleri, malum, 1918’de başlayan “mütareke dönemi”nde, bir Mülkiyeli tarafından yazılmıştı. Ülkenin o zamanki çok güç koşulları altında, o güçlükleri aşmak için mücadeleye hazır olduklarını ifade ediyordu.

“Ey vatan, gözyaşların dinsin, yetiştik çünkü biz...”

O marş da büyük bir coşkuyla söylendi.

Hücum hazırlığı...

Siyasal Bilgiler Fakültesi’nin ön bahçesinde bunlar olurken, Hukuk ve Siyasal Bilgiler arasındaki sokağın alt tarafında, Sıkıyönetim Komutanı Korgeneral Namık Argüç, Emniyet Genel Müdürü Cemal Göktan ve Ankara Valisi Dilaver Argun bir aradaydı. Bir cipin başındaydılar. Cipin telsizinden bir yerlerle konuşuyorlardı. Telsizin zaman zaman İçişleri Bakanı Namık Gedik’e bağlandığı, cipin etrafındakilerin işittikleri seslerden anlaşılıyordu.

O ara sokak, bugün Ankara Üniversitesi’nin Hukuk, Siyasal Bilgiler, Eğitim gibi fakültelerinin yer aldığı kampüsün giriş yeridir. İlgililer dışındakilerin geçişine kapalıdır. O zaman herkese açık bir sokaktı. Zaten oradan yürüyerek iki fakültenin arasındaki boş arazide bir hayli yürüdükten sonra Cebeci sırtlarındaki mahallelere ulaşılırdı. Bugün orada üniversite fakültelerine ait kamu binaları var.

Hukuk Fakültesi bahçesine daha önce hücum eden askeri-sivil, atlı-yaya güvenlik güçlerinin bir kısmı oraya, o sokaktan geçerek girmişti. Siyasal Bilgiler’e benzeri şekilde müdahale edeceklerse, gene o sokaktan geçeceklerdi.

Yolun alt köşesinden geçen Cebeci Caddesi, (bugünkü adıyla Cemal Gürsel Caddesi) o sabahki Hukuk Fakültesi olayları sırasında trafiğe kapatılmıştı. Sadece trafiğe değil, halkın geçişine de... Olaylar duyulduğundan beri, başta Hukuk ve Siyasal’da okuyan çocuklarını merak eden aileler olmak üzere, yüzlerce kişi, caddenin Kurtuluş ve Dikimevi taraflarında oluşturulan silahlı kordonlardan geçip fakültelerin önüne gelememişlerdi.

Bir kısmı arka sokaklardan dolaşıp o zamanki Cebeci Çayırı üzerinden Cebeci Caddesi’nin kenarlarına ulaşabilmişlerdi. İki fakülteyi uzaktan görebilecek yerlerde bir araya gelmişlerdi. Önlerindeki polisler, daha ileriye gitmelerine izin vermiyorlardı. Gidebildikleri yerlerde kalıp, Hukuk Fakültesi’nde olayların arkasının nasıl geleceğini öğrenmek için kaygı içinde bekliyorlardı.

DP Grubu’nun olağanüstü toplantısı

Cebeci’de bugünkü üniversite kampüsünün bulunduğu yerdeki manzaralar böyle iken, biz şimdi Ankara’da o saatlerdeki bir toplantıda ne olup bittiğini görelim.

Toplantı, Ulus Meydanı’nda şimdiki İkinci Meclis binasının Genel Kurul salonunda Demokrat Parti’nin olağanüstü grup toplantısıydı. Gündeminde, hükümetin bir gün önce ilan ettiği sıkıyönetim kararının görüşülmesi ve oylanması vardı. Aynı salonda öğleden sonra, Meclis Genel Kurulu toplanacaktı. Öğleden sonraki Meclis toplantısı, tabii, muhalefetli toplantıydı. Sabahki toplantı ise, sadece iktidar milletvekillerinin katıldığı toplantı...

Demokrat Parti Grubu o sabah saat 11.00 için olağanüstü toplantıya çağırılmıştı. Sıkıyönetimin de gerekçesi olan İstanbul Olaylarını görüşecekti. Ama onunla birlikte, o sabah başlayan ve hâlâ devam eden Ankara Olaylarını da görüşmek durumunda kalmıştı.

İki komşu fakültenin arasındaki yokuşlu sokakta süvari birliği. Sağda Hukuk Fakültesi,

solda Siyasal Bilgiler Fakültesi. Önce Hukuk’taki direniş bitirildi.

Sonra Siyasal Bilgiler’e geçildi.

Bakanın ilk konusu: Kubalı’yı cezalandırmak

O grup toplantısının tutanakları, TBMM Kütüphanesi’nde vardır. Basına kapalı olarak yapılan DP Grubu toplantılarının ulaşılabilen tutanakları arasındadır. Şimdi onlardan da faydalanarak toplantının bir özetini yapacağım. O arada hatiplerin Ankara olaylarıyla ilgili sözlerinden bir kısmını buraya alacağım.

Tutanaklara göre toplantıda önce Milli Eğitim Bakanı Atıf Benderlioğlu söz aldı. Onun asıl konusu, Profesör Hüseyin Naili Kubalı’yı vekâlet emrine almaktı. Kubalı, malum, Yetki Kanunu’nu daha tasarı halindeyken anayasal açıdan yoğun şekilde eleştiren bir öğretim üyesiydi. O konuda demeçleri de vardı. Başbakan’ın da talimatıyla Milli Eğitim Bakanı onu “vekâlet emrine” almak için (yani görevinden almak için) harekete geçmişti. Fakat o işlemi tamamlayamamıştı.

Çünkü, “üniversite özerkliği” daha önceki mevzuat değişiklikleriyle büyük ölçüde tırpanlanmış da olsa, kanunlarda hâlâ bazı maddeler vardı ki, hükümetin üniversiteye istediği gibi müdahale etmesini zorlaştırıyordu.

Örneğin: Milli eğitim bakanı bir profesörü vekâlet emrine alabilirdi, ama bunun için önce Üniversite Senatosu’nun yazılı görüşünü alması gerekiyordu. Bakan, bunun için üniversiteye bir yazı yazıp o kararı almak istemesinin gerekçesini belirtecekti. Senato, bakanın görüşünü benimserse o profesörü kendi yetkilerini kullanarak cezalandırabilirdi veya o işi bakanın yapmasına bir itirazı olmadığını bildirebilirdi. Ya da tam tersine, bakanın görüşüne karşı çıkabilirdi.

Senato’nun bakanın isteğine karşı çıkması halinde bile, bakan “vekâlet emrine alma” işlemini gene de uygulayabilirdi. Fakat, bunu ancak o cevabın gelmesinden sonra yapabilirdi.

Benderlioğlu, Prof. Kubalı hakkında İstanbul Üniversitesi’ne resmi bir yazı yazıp o işlemin ilk adımını atmıştı. Yazısında Kubalı için “CHP’lilerin görüşlerini destekliyor. Objektif ölçülerin dışına çıkıyor” gibi “suçlama”lar yapmıştı. Üniversitenin bu konuda bizzat işlem yapması gerektiğini, bunu yapmamışsa, Kubalı’yı kendisinin vekâlet emrine almayı düşündüğünü belirtmişti. Üniversite Senatosu’nun bu konuda “acilen” görüş bildirmesini istemişti.

Ama Senato’nun o “acilen görüş” bildirmesi hâlâ gerçekleşmemişti. Bakan Atıf Benderlioğlu, bundan şikâyetçiydi.

Benderlioğlu, grupta yaptığı konuşmada bu konuda üniversite rektörleri ve dekanlarla yaptığı görüşmeleri anlattı. Şöyle:

“(Rektörlere, dekanlara) Kubalı konusunda sizin re’sen hareket etmeniz icabeder, diyoruz. Şayet bunu yapmazsanız ben bunu vekâlet emrine almaya karar verdim, mütalaanızı bildirin diyorum.

İlave ettim. Dedim ki; ‘Öteden beri üzerinde durduğunuz muhtariyet (özerklik), muhtariyet diye daima söylediğiniz o mevzuun devamı, sizin tutumunuza bağlıdır’ dedim.

Bizzat telefonla rektöre ve dekana söyledim. Aranızdaki zararlı bir adamı tuttuğunuz takdirde, üniversitenin akıbetinin nerelere gideceğini tahmin etmelisiniz demiştim.”

“Üniversitenin akıbeti...”

Benderlioğlu’nun bu açıklaması, hükümetin, “üniversitenin akıbeti” üzerinde zaten uzun zamandır aklında olan düşüncelerin son olaylar sırasında canlandığının yeni bir göstergesiydi.

Şu belliydi: Hükümet, artık, ilk fırsatta üniversite özerkliğinin son dayanaklarını da ortadan kaldırmaya niyetliydi.

Benderlioğlu, konuşmasında o göstergeyi pekiştiren başka sözler de söyledi. Ankara Üniversitesi’ndeki olaylara değinirken, orada o olaylar çıkmamış olsa, talebelerin sadece derslere girmemesinin bile başlı başına bir suç oluşturduğunu söyledi.

Konuşmasını bitirirken de, kendisinin bu gibi konularda ılımlı ve ihtiyatlı davranan bir insan olduğunu, ama artık kendini, bu tutumunu değiştirmeye ister istemez mecbur hissettiğini belirtti.

Benderlioğlu, politikada genellikle ılımlı bir çizgi izleyen bakandı. Bunun başka örnekleri de vardı. Hatta o akşam bunun bir örneğini daha verecekti. 27 Mayıs öncesindeki olaylar arasında çok önemli yeri olan bir görüşmenin hazırlayıcıları arasında olacaktı. İstanbul Üniversitesi’nin ünlü bir profesörünün –Ali Fuat Başgil’in– Cumhurbaşkanı ve Başbakan ile bir araya gelmelerini sağlayacaktı. Bu görüşme, umut edilen bir sonuca ulaşmayacaktı. Ama, o dönemin koşulları içinde bir sağduyu örneği olarak hep hatırlarda kalacaktı. (Bunu biraz sonra anlatacağım.) Ama o sırada Benderlioğlu kendisini hükümetin genel politikasına uygun davranmak zorunda görüyordu. Gruptaki konuşmasının son cümleleri şöyleydi:

“Şurasını arzedeyim ki, öyle bir vaziyet içindedir ki hükümet, hiç kimsenin gözünün yaşına bakacak durumda değiliz. Bu husustan emin olunuz. (Alkışlar). En geride gitmeyi belki itiyad edinmiş (alışkanlık haline getirmiş) bir insan olmama rağmen, en ileri harekete gideceğimi Maarif Vekili olarak arzediyorum.”

Hükümetin üniversitelerle ilgili olarak düşünebileceği “en ileri hareket” ne olabilirdi?

Bunu, Benderlioğlu’ndan sonra konuşan Başbakan Adnan Menderes de somutlaştırmadı ama, o konuda çok radikal girişimlere kararlı olduğunu gösteren ifadeler kullandı.

Menderes: “Şamatalar, bağırmalar, çeteler”

Başbakan, konuşmasının ilk bölümünde Ankara’da o saatte henüz bitmemiş olan (sadece Hukuk’taki bölümü bitmiş, Siyasal Bilgiler’deki bölümü yeni başlamış olan) olaylarla ilgili görüşünü bildirdi. Şöyle:

“Tıpkı İstanbul’da olduğu gibi derse girmemek suretiyle mektep avlusunda toplandılar. Birtakım şamatalar ve bağrışmalarla dünkü İstanbul’daki hareket mümasili (benzeri, eşdeğeri) bir harekete başladılar. Bunun üzerine polis ve zabıta kuvvetleri dün İstanbul’da olduğundan daha süratli ve daha şiddetli tedbir almışlardır. Bundan sonra çıkacakları da daha süratle ve ciddiyetle karşılamak icap eder. Bunların hepsini (Hukuk Fakültesi’ndekileri kastediyor) sınıflara, mektebin içine koydular. 40 kişi kadarını tevkif ettiler. Ve tevkifata devam etmektedirler.”

Başbakan, olayların “ağır tahrik”lerin sonucu olduğunu söyledikten sonra, gelecek için alınması gereken önlemler üzerine şunları söyledi:

“Bunlara gittikçe artan bir şiddet ve hızla mukabele etmek vazifemizdir. Bu, uzun zamandan beri hazırlanmış olan bir hareketin neticesidir. Bu, tamamen tertiplidir.”

Üniversite gençlik kolları diye çeteler teşkil etmişlerdir. Bendeniz bunları müteaddit defalar arzettim. İşin Anayasa’dan, demokrasiden, her şeyden çıktığını, ihtilal iklimine girmiş olduğumuz hakkındaki maruzatımı da der hatır buyuracaksınız (“hatırlayacaksınız”ın saygılı bir dille ifadesi).”

“Bir efsaneye gittik”

Başbakan “bir kısım basın”ın da bu işlerin içinde olduğunu öne sürerek Sıkıyönetim Komutanlığı’nın o sırada aldığı son kararlara değindi. Tutanaklara göre şöyle:

“Ulus gazetesinde çıkan bir yalan havadis üzerine Ulus gazetesi ve Dünya gazeteleri müddetsiz olarak şimdilik, kapatıldı ve hangisinde varsa hepsini kapatacaktır. (Alkışlar. Matbaa matbaa sesleri).”

Demokrat Parti Grubu’nda Başbakan’a “Matbaa matbaa” diye tempolu bir şekilde hatırlatılan tedbir, Yetki Kanunu’yla Tahkikat Encümeni’ne verilen basımevlerini kapatma yetkisinin kullanılmasıydı.

Başbakan bu hatırlatma üzerine, bir “özeleştiri” yaptı. Demokrat Parti Grubu’nun muhalefete ve basına karşı tedbirler almakta geciktiğini söyledi. Evvelce basın kanunlarında yapılan (ve birçok gazetecinin hapse girmesine yol açan, bizim gibi gazeteciler tarafından da basın özgürlüğü ilkelerine aykırı olduğu için eleştirilen) değişikliklerin yetersiz kaldığını öne sürdü. “Özeleştiri”sine şöyle devam etti:

“(Bazı tedbirleri almamak suretiyle) bir efsaneye gittik. Başka memleketlerde yoktur dedik. Sanki her memleket birbirine benzermiş gibi, her memlekette mevzuat (aynı) mevzuat olması lazım gelirmiş gibi bir abesle (saçmalıkla) memleketin selametemeline (Yanlış yazılmış. Ya “selametine” ya da “temeline” sözcüğü olacak) torpiller konmasına seyirci kalmak gibi elim bir vaziyet ihtiyarettik (tercih ettik) ve buraya böylesine geldik.”

Her taşın altında CHP

Başbakan bu gelinen noktanın yanlış olduğunu ama, bunu artık değiştirmek gerektiğini söyledi. Çizdiği tabloya göre, bir yandan muhalefet, bir yandan basın, bir yandan da üniversite profesörleri, gençleri tahrik ediyorlardı. Zaten öğrenci olaylarına katılan bir kısım, CHP’lilerin çocuklarıydı. Kendisine verilen bilgiye göre (İçişleri Bakanlığı’nın bildirisine göre de) ceplerinden “CHP pankartları” çıkmıştı. Ve memleket bu suretle bir ihtilal noktasına gelmişti. Başbakan bu dönemin kendine göre bir mantığı ve gerekleri olduğunu ifade ederek, şöyle dedi:

“Bugün fiilen ihtilal içindeyiz. İhtilalin kendine göre bir mantıkı, icapları vardır. Biz bütün bunları yaparken mümkün olduğu kadar, memleket menfaatlerini müdafaa ve muhafaza etmek ve kestirme yoldan her hareketi lokalize etmek suretiyle neticeler almak yolunda tertiplerimizi almaktayız.”

“Kapatmak”, “içeri tıkmak”, “hususi mahkeme kurmak”

Bu “fiilen ihtilal içinde”ki tertiplerin bazılarının ne olduğunu da Başbakan şu cümlelerle anlattı:

● “Şimdi arkadaşlar bütün bu gazeteleri kapatacağız. Bu adamları içeri tıkacağız.

● (Üniversiteye) girilmezmiş? Emir verdik, derhal girin dedik.

● Üniversiteye girmek değil, temelinin altına gireceğiz. (Alkışlar).

● Anayasa’ya uygun mu, değil mi? Tedbirlerimiz ne olacaktır? diye konuştuğumuz zamanlar hadiselerin nereden nereye süratle geldiğini gördük.

● Belki bu akşam, belki yarın akşam, bir hususi mahkeme derhal kuracağız. (Alkışlar).”

Bu “hususi mahkeme” fikri, Tahkikat Encümeni’yle ilgili ilk önergenin (Reşat Akşemsettinoğlu’nun önergesinin) grupta ilk görüşüldüğü 7 Nisan gününden beri birkaç defa ortaya atılmıştı. Ama sonra, hele Tahkikat Encümeni’ne, yargıya ait birtakım yetkiler verildikten sonra unutulmuş gibiydi.

Bunu bu defa Başbakan söylüyordu ve bu sözleri grubun alkışlarıyla karşılanıyordu.

“Onları kahr-ü tedmir ederiz”

Başbakan o sözünün arkasından, o fikrinin gerekçesini “Bunlar...” diye başlayan cümlelerle anlattı. Şöyle:

“Bunlar kimin nesiyle uğraşıyorlar? Bunlar, demek ki, şurada şurada evlatlarımızı tutacaklar, tahrikat (tahrikler) yapacaklar, ortaya çıkaracaklar...

Memleketin selametine, memleketin asayişine, memleketin haysiyet ve itibarına, (onları) berhava etmek (havaya uçurmak) için, kundak kuracaklar...

Ve biz burada oturacağız, karşıdan seyredeceğiz... Buna ihtimal verilebilir mi?”

Başbakan bu soruya tek cümlelik bir cevap verdi.

“Tek başımıza silahları alır, onları kahr-ü tedmir ederiz.”

“Kahr etmek”, malum, “mahvetmek”, “helak etmek”, “ezmek” gibi anlamlara geliyor.

“Tedmir etmek” sözünü, ben bilmiyordum. Başbakan’ın ilk defa grup tutanağındaki o konuşmasını okurken gördüm. Böyle durumlarda hep Ferit Devellioğlu’nun Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat’ına bakarım. Baktım: Arapça’da “helak etmek”, “mahvetmek”, “yok etmek”, “tepelemek” demek olan “dimar” kelimesinden geliyormuş. Yani “tedmir etmek” de, “kahretmek”e benzer bir anlam taşıyor ama, “kahretmek” ile “tedmir etmek” bir arada kullanılırsa, herhalde daha da kuvvetli bir etki yapıyor.

Başbakan da “kahr-ü tedmir ederiz”i, herhalde o kuvvetli etkiyi yapsın diye söyledi. Bu sözüyle, olayların sorumluları olan gruplarla mücadele etmeye ne kadar kararlı olduğunu, grup üyelerine çok kesin bir dille bildirmiş oldu.

Mebuslar da sorguya çekilecek

Başbakan Menderes, Demokrat Parti Grubu’nun 29 Nisan sabahındaki olağanüstü toplantısında son olarak, İstanbul ve Ankara olayları için CHP’yi hedef alan suçlamalarını şu cümlelerle tekrarladı:

“Bizim kanaatimize göre, bu tertiplerin hepsi bugün fiilen, şu anda dahi Halk Partisi genel merkezinden sevk-ü idare edilmektedir. Bütün faaliyetlerin talimatı oradan verilmektedir. Hepsini suçüstü yakalayıp, layık oldukları cezaya çarptırmak için tedbirli ve temkinli hareket etmemize müsaade buyurulmasını rica ederim.”

Başbakan o konuda encümenin de hazırlıklar yaptığını belirterek şu bilgiyi verdi:

“Bunun için Tahkikat Encümeni de ayrıca tedbirler almaktadır. Tahkikat Encümeni bir takım meb’uslara davetiyeler göndermek suretiyle onları sorguya çekecektir.”

İçişleri Bakanı’nın gözüyle polisler ve öğrenciler

Grupta Başbakan’ın konuşmasından sonra iki milletvekili ile İçişleri Bakanı da söz aldı.

İçişleri Bakanı

Namık Gedik

Söz alan milletvekillerinden biri, 1955’te Demokrat Parti’den ayrılıp Hürriyet Partisi saflarına katılan, 1957’de “Hür. P.”nin Burdur milletvekili olarak Meclis’e girdikten sonra yeniden Demokrat Parti’ye geçen Behçet Kayaalp’ti. İstanbul’daki güvenlik güçlerinin çalışmalarını övdü. “Zabıtamız cansiperane bir surette İstanbul hadiselerine el koymuştur. Kendilerine müteşekkiriz” dedi ve “Hükümetten ricamızdır” diye şunları söyledi:

“Bu hadiselerde mücadele eden bu arkadaşlar içerisinde belki de hayatını kaybeden arkadaşlar varsa bunların aileleri için hususi bir kanun getirilerek, yardım etmek lazımdır.”

İçişleri Bakanı Namık Gedik de kürsüye gelince, Kayaalp’e teşekkür etti. Üniversite profesörlerini “üniversite muhtariyeti” adı altında bir çeşit “nizamsızlığı” savunmakla, “malum ve/meşum matbuat” diye nitelediği İstanbul basınını nizamsızlığı desteklemekle, öğrencileri polise taş atmakla ve yaralamakla suçladı. Bir polisin taşla başından, bir başka polisin de taşlanmayla elinden yaralandığını söyledi. (Tabanca kurşununun hangi taraftan geldiğini açıklamadı.)

Gedik, üniversite rektörü Onar’la olaylar sırasında telefonla görüştüğünü bildirdi. Rektörün onun kendisine söylediklerini ve kendisinin ona verdiği cevabı şöyle anlattı:

“Rektör birtakım iştikalarda (şikâyetlerde) bulundu. Kaşımdan yaraladılar, gözlüğüm kırıldı filan...

(Ona dedim ki:) ‘Hangi sebeple yapıldığını, polisin o esnada tahkik ve tespit etmesine imkân olmadığına göre, polis kuvvetlerine karşı çıkan kim olursa olsun, mutlaka polisin mukavemetine maruz kalacaktır. Bu arada, sizin başınız yaralanabilir. Benim falan polisim koma halinde. Hastanede yatmaktadır. Evvela bunu düşünmek mecburiyetindeyim. Eğer ufak tefek birtakım üzüntüler olmuşsa, buna katlanmak lazımdır’ dedim.”

İçişleri Bakanı Namık Gedik, “Polisten yaralımız vardır. Bir tanesinin yarası ağırdır” dedikten sonra, olayda kurşunla öldürüldüğü polis tarafından da saptanan Turan Emeksiz’in ölümünü ve bir kısım öğrencinin –bazısı ağır yaralı olarak ameliyata alınarak– hastanede yatışını da şu cümlelerle bildirdi:

“Malatyalı bir talebe bu mücadeleler sırasında ölmüştür ve bu talebenin Hukuk Fakültesi’yle alakası yok. Ziraat Fakültesi ile alakalı. Yani ta Büyükdere’den gelmiş ve bu hadiseye karışmıştır. Diğer bazı talebeler de yaralıdır.”

İçişleri Bakanı bunları söyledikten ve o günkü Ankara olaylarıyla ilgili özet bilgi verdikten sonra, konuşmasını Behçet Kayaalp’e yeniden teşekkür ederek, şu cümlelerle bitirdi:

“3-4 günden beri uykusuz ve fasılasız bir mesai ile atının, arabasının üstünde, yaya, elinde gaz bombası, tabancası ve copu ile bu memleketin nizamını korumakla vazifeli olduğunu bilen ve bu şuurla hareket eden, yaralanan ve belki de şehit olacak olan zabıta kuvvetlerimize karşı arkadaşlarımızın ifade buyurduğu ve yüksek grubumuzun tasvibine mazhar olmuş bulunan takdirlerinize karşı, onların başında bulunan bir arkadaşınız sıfatıyla minnet ve şükranlarımı arzederim. (Alkışlar).”

“Hükümet bu itlerin dişini söksün”

İçişleri Bakanı’ndan sonra grubun son konuşmasını Ağrı Milletvekili Halis Öztürk yaptı.

Öztürk, Demokrat Parti’nin üç dönemdir milletvekili olan kıdemli bir politikacısıydı. Ağrı’nın büyük çiftçilerindendi. İlkokulu bitirdikten sonra, hayata atılmış, vârisi olduğu topraklardaki tarım üretimini geliştirmişti. Evliydi. 15 çocuğu vardı. Demokrat Parti Grubu’nun o günkü tutanaklarına geçen konuşmasında şu cümleler vardı:

“HALİS ÖZTÜRK (Ağrı) – (...) Bu millet üniversiteye bağlı değildir. Onlar talebedir. Talebeliklerine devam etsinler. Bugünkü iktidar milli iradeyle gelmiş bir iktidardır. Ne istiyorlar? Bundan başka hürriyet olmaz. Hükümet bu itlerin dişini söksün. İtoğlu itlerin cezasını versin.”

Tutanaklar, bu konuşmadan sonra grup toplantısının başkan vekili ve Denizli Milletvekili Baha Akşit tarafından şu cümlelerle kapandığını tespit ediyor:

“REİS – Muhterem arkadaşlar, bugün öğleden sonraki Meclis içtimaında, muhterem başvekilimizin biraz evvel ifade buyurdukları veçhile, arkadaşlarımızın tamamen hazır bulunmasını ve onların teşebbüs ve teadilerine (husumetlerine, düşmanlıklarına) karşı hazırlıklı bulunmalarını rica ederim.

Ayrıca lüzumu halinde tekrar toplantıya davet etmek üzere celseyi kapatıyorum arkadaşlar.

Kapama saati

11.45”

Meclis’in genel kurulunda o grup toplantısından sonra saat 15.00’te Meclis Genel Kurul toplantısı başlayacak, o toplantıdan hemen sonrası için de Demokrat Parti Grubu yeni bir olağanüstü toplantıya çağırılacaktı.

Onlara da daha sonra değineceğiz. Ama şimdi Cebeci’deki Siyasal Bilgiler Fakültesi bahçesine dönelim. Meclis’te grup toplantısı 11.45’te biterken, Siyasal Bilgiler Fakültesi etrafındaki gerginlik giderek artmıştı.

Atlar ve öğrenciler...

Şu anlaşılıyordu: Siyasal Bilgiler Fakültesi’nin ön bahçesindeki tören o bahçenin sınırları içinde de kalsa, öğrenciler orada birkaç konuşma yapıp, sloganlarını atmakla yetinecek de olsalar, güvenlik güçlerini yönetenler onlara Hukuk Fakültesi’ndeki gibi müdahale etmeye kararlıydılar.

O müdahalede biraz da “tevkifat” yapılacaktı. Bu çeşit gösterileri sürdürmek isteyenlere gözdağı verilecekti. Bu bir hükümet politikasıydı.

O günkü Demokrat Parti Grubu’nda yapılan konuşmaların tutanaklarını gördük. Başbakan, polisin sabahleyin Hukuk Fakültesi’ndeki davranışından ve yaptığı “tevkifat”tan takdirle söz etmiş, “Bunlara gittikçe artan bir şiddet ve hızla müdahale etmek vazifemizdir” demişti.

Bu “vazife” herhalde, Siyasal Bilgiler Fakültesi’nin yanı başında bekleyen “sıkıyönetim komutanı, emniyet genel müdürü ve Ankara Valisi” üçlüsüne “cip telsizi”yle sık sık hatırlatılıyordu.

Müdahalenin ilk adımı, Sıkıyönetim Komutanı Namık Argüç’ün, süvari birliğini fakültenin ön bahçesinin girişine sevk etmesiyle atıldı. Argüç bunu Hukuk Fakültesi’ne müdahalenin başında da yapmıştı. Ama askerler, orada bir süre kaldıktan sonra, öğrencilerin üstüne gitmemişler, geri çekilmişlerdi.

Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde de benzeri bir şey oldu.

Süvarilerin ön bahçeye girişiyle birlikte, onların önlerine kızlı-erkekli bir öğrenci grubu çıktı. Atların karşısında hepsi birlikte yere çömeldiler. Bazıları yere yattılar.

Siyasal Bilgiler ve Hukuk Fakülteleri arasındaki yolun Siyasal Bilgiler tarafında (solda)

okla gösterilen araç, itfaiye aracı. Fakülteye tazyikli su sıkılırken karşıdan taş atılması

üzerine, itfaiyeciler oradan çekilmiş, araç da bir öğrencinin müdahalesi sonucunda yolun

kenarında duvara çarparak durmuştu.

Birlik komutanı, atlıları bir-iki metre yürüttükten sonra “dur” emri verdi, sonra da onları biraz daha geri çektirdi.

Argüç, süvari birliğinin, önünde diz çökenler karşısında durup, geri çekilmesinin nedenini sorunca, birlik komutanı bunu, “Atlar ürküyor. İnsanların üzerine gidemiyor” diye izah etti.

Bu defa yaya polisler ve askerler harekete geçirildi. Ellerinde coplarıyla ön bahçedeki öğrencilerin üzerine yürüdüler. Fakat bir kısım öğrenciler onlara taş atmaya başlayınca, onlar da gerileyip durdular.

Bu arada Ankara İtfaiyesi’nden istenilen iki itfaiye aracı da fakültenin önüne gelmişti. Öğrenciler tazyikli suyla püskürtüleceklerdi. İtfaiyenin yangın söndürmek için kullandığı tazyikli su, bugünkü TOMA’larınki kadar etkili değildi. Ama gene de caydırıcı olabileceği düşünülmüştü. Ancak bu, bir başka nedenle mümkün olmadı.

Öndeki itfaiye aracı fakültenin bahçe girişi önündeki yokuşun üzerinde mevzilenip öğrencilere su sıkmaya başlayınca, öğrenciler ona taş atarak karşılık verdiler. Aracın görevlileri su sıkmayı bırakıp, araçtan uzaklaşmak zorunda kaldılar. Bir öğrenci de aracın şoför yerine çıkıp, arabanın el freni ve vitesi ile oynayınca araç yokuştan geri geri inip duvara çarptı, durdu.

Önemli bir hasarı yoktu ama, duvara çarpışı sırasında su sıkma mekanizması bozulmuştu. Ondan o gün o konuda faydalanılamazdı.

İtfaiyenin ikinci aracını devreye sokmanın da faydası olmayacaktı. O zamanki tazyikli sular, insanların direnişlerini kırmaya yetmiyordu. İkinci itfaiye seçeneğinden vazgeçildi.

Güvenlik güçlerinin “üçlü yönetimi”, İçişleri Bakanlığı’yla da temas ederek durumu yeniden değerlendirdi. Sıkıyönetim Komutanı Korgeneral Namık Argüç’ün aklındaki “tedbir” askere ateş açtırmaktı. Ateş, tabii, havaya açılacaktı. Ama o karar nasıl uygulanacaktı?

Bahçedeki dört milletvekili

O “ateş açma” aşamasını birazdan anlatacağım. Şimdi burada Siyasal Bilgiler bahçesinde o sırada geçen bir başka olaya değineyim:

Ferda Güley (Ordu)

Bahçeye, itfaiye araçları gelmeden önce, polis kordonlarını aşabilen dört CHP’li milletvekili gelmişti. Orada olup bitenleri işitmişler, durumu dört kişilik bir heyet halinde bizzat görmek istemişlerdi. Bunu, milletvekili olmanın doğal görevlerinden biri saymışlardı. Ayrıca, aralarından birinin –Malatya Milletvekili Ahmet Fırat’ın– oğlu Siyasal Bilgiler Fakültesi öğrencisiydi. Fırat, oraya gelmeyi baba olarak da istemişti. Heyetin diğer üç üyesi, Adana Milletvekili Musluhittin Yılmaz Mete, Ankara Milletvekili Ahmet Üstün ve Ordu Milletvekili Ferda Güley’di.

Ahmet Fırat (Malatya)

Hep birlikte bahçede öğrencilerle konuştular. Onların anlattıklarını dinlediler. Öğrenciler, önce onların gelişlerinden memnun oldular. Hatta bazıları onları alkışladılar. Sevgi gösterisi yaptılar.

M. Yılmaz Mete (Adana)

Fakat sonra şöyle bir gelişme oldu: Ferda Güley, bahçeye girmeden önce dışarıdaki asker ve sivil yetkililerle konuşmuş, onların anlattıklarını da dinlemişti. Edindiği izlenim güvenlik kuvvetlerinin çok sert önlemler almaya devam etme eğiliminde olduğuydu. Bunu göz önünde tutarak öğrencilere, “artık yavaş yavaş dağılmaları”nda fayda olduğunu söyledi. Milletvekili olarak onların haklarını savunacaklarını vaat etti. Onlara, kendilerini daha fazla tehlikeye sokmamalarını telkin etmeye çalıştı.

Ahmet Üstün (Ankara)

Ferda Güley, o tavsiyeleri, samimiyetle yapmıştı. Güvenlik güçlerinin öğrencilere zarar verilebileceğinden ciddi olarak kaygı duyuyordu. Ama öğrenciler Güley’in önerilerini, kendilerini demokrasi ve hukuk mücadelesinden vazgeçirmeye çalışmak diye yorumlamışlardı. Güley’e büyük tepki gösterdiler.

Altan Güven

Güley ve arkadaşları da, öğrencileri ikna edemeyeceklerini görüp oradan ayrıldılar.

Ayrılırken bahçenin dışındaki güvenlik güçlerinin bulunduğu yerde, Demokrat Parti’den de milletvekillerini gördüler.

Bu olayı buraya kaydetmenin nedenini, daha sonra İçişleri Bakanlığı’nın konuyla ilgili bildirisinden alıntılar yaparken göreceğiz. O bildiri, o günün –zaten çok gerginleşmiş olan– siyasi ortamını daha da gerginleştirecekti.

Ateş nasıl açıldı?

Evet, “ateş açma” kararı ve uygulanması... Şimdi onu görelim:

29 Nisan günü Ankara’da Cebeci’deki Siyasal Bilgiler Fakültesi önünde askere “ateş” emri verildi ve o ateş açıldı. O sırada saat 13.00’tü.

Ateş dakikalarca devam etti. Askerlerin namlularının bir kısmı havaya çevriliydi, bir kısmı ise, Siyasal Bilgiler Fakültesi’nin binasına... Mermilerin bir kısmı binanın duvarlarına girdi ama, bir kısmı pencerelerden, kapılardan girip onların arkasındaki öğrencilere isabet etti. Yaralananlardan bazılarının ölmekten kıl payı kurtulduğu, mermilerin isabet ettiği yerlerden belliydi.

Bu “ateş” konusu, o günden itibaren çok konuşulacak, çok tartışılacaktı. 27 Mayıs’tan sonra da, Yassıada’daki davalardan birinin –“İstanbul-Ankara olayları davası”nın– konularından biri olacaktı. Davanın sanıkları arasında bulunan Korgeneral Namık Argüç, o emri “havaya ateş açılması” için verdiğini bildirerek, bunun nedenini şöyle açıklayacaktı:

“Ben şöyle düşündüm: Askeri bu işe karıştırırsam, talebenin birisine, dipçik ile ensesine, burnuna vurur. Nitekim 6/7 Eylül hadiselerinde de buna şahit olmuştum. Onlara vurmayı menettim.

Çapulcu oldukları halde bu insanlara acıdım. Korktum. Çünkü talebedir. Ensesine vururlar ölür. Bu korkunun saikiyle havaya ateş edelim dedim. İşte benim askeri müdahale ettirmemin sebebi budur. 6/7 Eylül hadiselerinin bende bıraktığı tesir...”

“Ateş” emrinin “havaya ateş” emri olduğunu bildiren Argüç, bunun bir kısım asker tarafından biraz değişik algılandığını söyledi.

Ankara Emniyeti’nin Birinci Şube müdürü olarak olay yerinde görevli bulunan Niyazi Bicioğlu’nun ateş ile ilgili ifadesi de şöyleydi:

“Siyasal Bilgiler’e ateş başladı. O zaman zaten hepimiz şoke olmuş vaziyete gelmiştik. Fakat biraz sonra mekanizmanın kolunun açılış kapanışında, erlerin acemi oluşundan mı, yoksa açılış kapanış sırasında mı, pek bilemeyeceğim. (...) Asker kasti olarak yapmıyordu, namlular yavaş yavaş aşağıya inmeye başladı.”

Gene ifadelerde belirtildiği gibi, Korgeneral Argüç’ün “ateş” emrini verdiği subaylardan bir binbaşı bu emri uygulamamış ve baygınlık geçirmişti. O binbaşı, 27 Mayıs’tan sonra Milli Birlik Komitesi üyeliğine gelecek olan Vehbi Ersü’ydü. Bir yüzbaşı da, namluların altına girip ateşi kestirmek için uğraşmıştı. Ama ateş bunlara rağmen devam etmişti.

Niyazi Bicioğlu ateş sırasında kaç mermi kullanıldığına dair tahminini şöyle ifade etti:

“54 er (asker) ikişer bağ ateş etti. Bir bağda beş mermi olduğuna göre 540 mermi ediyor. (...) Bir hercümerç; çatırtılar, patırtılar oldu. Ateş kes emrinin duyulması kabil değildi. Her subay teker teker askeri durdurmak imkânına ancak sahipti.”

Soruşturma sırasındaki bilirkişi raporunda, mermilerin binanın çeşitli yerlerine ve camlarına isabet ettiği ve bazı öğrencilerin yaralandığı belirtiliyordu. Bu raporla ilgili sorular üzerine Argüç şöyle dedi:

“Efendim, namluları düzelttim. Hata olmuş, kendilerine dedim ki böyle böyle atacaksınız. (...) Namlunun biraz eğilmeyle ve askerlerin hatasından ileri geldi.”

(Bu tutanaklar, Türkiye Büyük Millet Meclisi kitaplığında vardır. Emine Gürsoy Naskali’nin değerli çalışmaları sonunda düzenleyip kitap haline getirdiği “Yassıada Zabıtları” dizisinin İstanbul ve Ankara Olaylarıyla ilgili bölümünde yer almıştır.)

Evet, Bicioğlu’nun hesabına göre, sıkıyönetim komutanının emri üzerine 54 asker, Mülkiye binası önünde silahlarını doğrultup 540 adet mermi yaktı. Silahların bir kısmı havaya, bir kısmı binaya atılmıştı. Binaya atılan kurşunların içeridekilere isabet etmesi üzerine bazı öğrenciler yaralandı.

Ateş bittikten sonra da binaya polis güçleri gene silahlarını çekerek hücum ettiler. Büyük kapı arkasındaki barikatları aşarak önce binanın içindeki büyük hole girdiler. Sonra Hukuk Fakültesi’ndeki gibi merdivenleri çıktılar. Bir kısım öğrenciyi yakalayıp, “hazır kuvvet” arabalarına bindirdiler. Karakollara götürüldüler.

Haydar Yalnızlar’ın çektiği, Ulus’un Ankara olaylarına ayırdığı tam sayfa içinde

yayınlanan “kurşun izleri” fotoğrafının önemi şuydu: 29 Nisan günkü resmi açıklamalarda

Siyasal Bilgiler’de açılan ateşin sadece “havaya ateş” olduğu bildirilmişti. Oysa Yalnızlar

o olaydan hemen sonra, polisin kontrolü altında bulunan fakülte binasına ve binanın camlarına

isabet etmiş olan birçok “iz”in fotoğrafını çekebilmişti. (Ulus’un sayfasının üst

bölümünün büyük hali bundan sonraki iki sayfada.)

Polisin o hücumu üzerine de yaralananlar oldu. Polisler silahlarını hedef gözeterek atmıyorlardı. Tavana veya yüksek sütunlara atıyorlardı. Fakat seken kurşunlar öğrencilere isabet edebiliyordu. Öğrencilerden Altan Güven’e öyle bir mermi geldi. Ağzından girip damağına saplandı. Orada yığıldı kaldı. Sonradan güçlükle yetiştirildiği hastanede çok riskli bir ameliyattan sonra hayata döndürülebildi. (Sonradan fakülteyi bitirip Dışişleri Bakanlığı’nın değerli diplomatlarından biri olacak, büyükelçilik görevlerinde de bulunacaktı.)

29 Nisan’da, Ankara’daki fakültelerde başlayan olayların en fazla silah atılanı da, böylece, asker ve polisin Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne girmesi ve bir kısım öğrencinin gözaltına alınmasıyla sona erdi.

Ankara Olayları da, tabii, İstanbul Olayları gibi, gazetelere yansıyamadı. Yayın yasakları birbirini izliyordu. Radyo gibi gazeteler de, ertesi günlerde sıkıyönetimin, Tahkikat Encümeni’nin ve hükümet “tebliğ”lerinin verdiği bilgiler dışında, –bu bölümde anlattığımız– olaylar hakkındaki haberlerin hiçbirini yayınlayamadılar. Bunlar ancak 27 Mayıs’tan sonra o yasaklı günlere ait bilgilere dayanılarak yayınlanabildi.

Bir de fotoğraf konusu vardı. Bu bölümde belirttik, polis, o gün olay yerinde gazetecilerin fotoğraf çekmelerini önlemişti. O günden geriye kalan pek az fotoğraf vardı.

Ankara Olayları hakkında bu bölümde yayınladığımız fotoğraflar, o pek az kalan fotoğraflardandır. Çoğu, o zamanın genç gazetecilerinden Haydar Yalnızlar tarafından çekilmişti. 27 Mayıs’tan sonra ilk defa Ulus gazetesinde “Olur mu, böyle olur mu” dizisinin eki olarak yayınlanmıştı. Ulus bunlara, yandaki fotoğraftaki gibi bir tam sayfasını ayırmıştı. Bu konuda bir de açıklama yapmıştı. Ankara Olayları için o dönemde kullanılan “Kanlı Cuma” başlığı altında şunları yazmıştı:

“Altan Öymen ile Örsan Öymen tarafından hazırlanan yazı serimizin bugünkü kısmını, 29 Nisan’da, Hukuk ve Siyasal Bilgiler Fakülteleri hâdiselerinde çekilebilen fotoğraflara tahsis ediyoruz. “Kanlı Cuma” adı verilen 29 Nisan günü polisin vahşetini tespit etmeye çalışan foto muhabirleri, daha Hukuk Fakültesi bahçesinde, ilk hâdiseler başlarken bizzat valinin emriyle hâdise mahallinden uzaklaştırılmışlardı. Foto muhabirlerinin bir kısmı polis copları altında hazır kuvvet arabasına sokulurken, bir kısmı yaralanmış, bir kısmı da canlarını güç kurtarabilmişlerdi. Bu bakımdan Hukuk Fakültesi’nden sonra Siyasal Bilgiler Fakültesi’ndeki hâdiselerin fotoğrafla tespiti ancak bir tek foto muhabirine nasip olmuştur.

O da, her nasılsa polisin elinden kurtulmuş ve koynuna sakladığı makinesiyle Siyasal Bilgiler Fakültesi’ndeki hâdiselerin bir kısmını tespit edebilmiştir. İşte, şimdiye kadar hiçbir yerde neşredilmeyen fotoğrafları, Haydar Yalnızlar’ın objektifinden takdim ediyoruz...”

* * *

Bu bölümün başlığı “En uzun gün”dü... İsabetli bir başlıkmış... 29 Nisan 1960 günü olup bitenleri bu bölüme sığdıramadık. Günün ancak öğleden sonrasına gelebildik.

Daha sonrasını bundan sonraki bölümde anlatacağım.

Saat 15.00’te “silah sesleri arasındaki Meclis” diye anılan Meclis toplantısını... Meclis’ten hemen sonra saat 18.30’daki toplanan Demokrat Parti Grubu toplantısını. Başbakan’ın o akşam başlayan “radyo konuşmaları dizisi”nin ilk konuşmasını... Ve bütün bunlar olurken, İstanbul’da o gün yaşanan olayları, Gazi Osman Paşa’nın o gün yazılan yeni sözlerini, Tahkikat Encümeni’nin o sıradaki faaliyetlerini... Hepsi, karşı sayfada başlayan bölümde...

30

Silah sesleri ve Meclis

CHP’li Nüvit Yetkin: “Türkiye Büyük Millet Meclisi

silah sesleri arasında ictima” ediyor – Meclis’te

“ölen hangi taraftan?” tartışması – Başbakan

Menderes’ten İngiliz radyo kurumuna eleştiri

“BBC gündüz silahlı, gece külahlı”

Siyasal Bilgiler Fakültesi ve süvari birliği. Bu fotoğraf

o 29 Nisan gününde yaşananların bir sembolü haline

geldi. Binanın duvarlarındaki kurşun izleri de

bir süre kapatılmadı.

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin öğleden sonraki oturumunda, hükümetçe bir gün önce ilan edilen sıkıyönetimin onaylanması vardı. Fakat, tabii, bir gün önce İstanbul’da yaşanan olaylar ile o gün Ankara’da yaşanan olaylar, o konuyla iç içeydi. Sıkıyönetim konuşulurken en fazla olaylar tartışıldı.

Burada o günkü Meclis tutanaklarından alıntılar yapayım. Saat 15.00’te açılan oturumun başkanı, başkan vekillerinden Agâh Erozan’dı. Hükümetin bir gün önce ilan ettiği “örfi idare”nin tasdikini isteyen fezlekesini okuttu. Tezkere üzerindeki “müzakere”yi açtı. İlk sözü “şahsı adına” CHP’li Nüvit Yetkin aldı. Konuşmasına, tutanaklara göre, şöyle başladı:

“NÜVİT YETKİN (Malatya) – Muhterem arkadaşlarım; siyasi hayatımın en büyük teessür uyandıran bir gününü yaşamaktayım. (Soldan, şiddetli gürültüler).

(Hatırlatma: “Sağdan” denilince muhalefet sıraları, “soldan” denilince iktidar sıraları kastediliyor.)

REİS – Müsaade buyurun efendim.

NÜVİT YETKİN (Devamla) – Ankara’da bugün silah sesleri arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi içtima ediyor... (Soldan gürültüler).

MUHLİS ERDENER (İstanbul) – İftihar et. (Sağdan, gürültüler, “Sen iftihar et” sesleri).

NÜVİT YETKİN (Devamla) – Sen iftihar et. Utan utan! (Soldan, gürültüler) Dün İstanbul’da, bugün Ankara’da... (Soldan, gürültüler).

REİS – Beyler, rica ederim, müzakereyi ihlâl etmeyiniz.

NÜVİT YETKİN (Devamla) – Memleketin kaderi üzerinde... (Soldan, gürültüler).

REİS – Büyük Millet Meclisi’nin muhterem âzası, bu şekilde müzakereye devam edilemez. Sükûnetle dinleyelim; aksi takdirde celseyi kapatırım. Hâdiselere sebebiyet vermeyelim. Herkes birbirine hürmetkâr olmalıdır, efendim.

Devam buyurun.

Nüvit Yetkin

(CHP, Malatya)

“Çare, hükümetin çekilmesiyle

yeni bir hükümet kurulması.”

Avni Doğan

(CHP, Ankara)

Memleket yeni bir

hükümete muhtaçtır.”

NÜVİT YETKİN (Devamla) – Dün İstanbul’da, bugün Ankara’da, medarı iftiharımız olan memleket çocukları bu milletin satın aldığı beylik tabancalarla kurşunlanmış ve kurşunlar altında can vermiştir.”

Nüvit Yetkin’in sözlerine iktidar sıralarından yükselen tepkiler şiddetlendi. Yetkin, gürültüler arasında sözlerine şöyle devam etti:

“Şimdi gelmiş, hükümet bizden Örfi İdare kararı istiyor; Örfi İdare’nin tasdikini istiyor. (Soldan, ölen polisi söyle.) Ben ölen zavallı polisi, haksız ve kanunsuz yere sevk edildiği bir vazifenin uğrunda can veren polisi de teessürle anarım.”

“Ölen hangi taraftan?”

Burada şu noktayı belirteyim. O sırada, bir gün önceki İstanbul ve o günkü Ankara Olaylarında ölüm olayları hakkında kesin bir bilgi yoktu. 28 Nisan’da İstanbul’da Turan Emeksiz’in öldüğü de resmen açıklanmıştı. Sonradan bacağı kesilerek kurtarılacak olan Hüseyin Onur da dahil, başka bazı yaralıların da ölmüş veya ölmek üzere oldukları sanılıyordu.

Polisten resmi bir açıklama gelmemişti ama, İstanbul’daki bir yaralı polisin öldüğü haberi Meclis kulislerinde o sabah dolaşmaya başlamıştı. Sonradan o haberin de doğru olmadığı anlaşılacaktı.

Meclis görüşmeleri sırasında, gerek Yetkin’in, gerek ona söz atan DP’li milletvekillerinin ölenlerle ilgili sözleri, ölen ve yaralanan sayısındaki bu belirsizlik sırasında söylenmişti.

O belirsizliğin asıl nedenlerine ve sonuçlarına geçen bölümde değinmiştim.

Meclis’teki tartışmalarda da, asıl önemli olan nokta, öğrencilerle polis arasındaki çatışmalarda ölü ve yaralı sayısının kaç olduğu değildi. Siyasi tartışmalarda, artık ölü ve yaralıların hangisinin “hangi taraf”tan olduğu ayırımının yapılmaya başlamasıydı.

Muhalefet hatibi Nüvit Yetkin, konuşmasının başında, ölen ve yaralanan öğrencilerden söz ediyordu. İktidar partisi sıralarından, bir ses de buna bir ekleme yapıyordu.

“Ölen polisi söyle.”

O müdahalelerin altındaki iddia belliydi: Olayların suçlusunun o öğrenciler olduğu iddiası...

Dolayısıyla “olayların mağdur”u da polisler oluyordu.

Aslında olaylarda o güne kadar ölen polis yoktu. Meclis kulislerine yansıyan söylenti de o sırada söylenti halindeydi..

Ama Nüvit Yetkin o söylentinin doğru olması ihtimalini göz önünde tutup o polisi de olayın kurbanlarından biri olarak andı. Haksız bulduğu üniversite operasyonlarının asıl sorumluluğunun polislerde değil, hükümette olduğunu belirtti. Bununla öğrencilere de, polislere de aynı ölçüyü uyguladığını belirtmeye çalıştı.

Buna rağmen “hangi ölü veya yaralı hangi taraftan?” ayrımının örnekleri, Meclis’in o günkü birleşiminde tekrar tekrar görüldü.

Bu taraftan olursa rahmetle anarım. O taraftan olursa rahmet falan dilemem. “Ölmüştür” der geçerim...

Bu anlayış, bazı siyasetçilerin “ölüm” karşısında bile o ayrımcılıktan kendilerini kurtaramadıklarının göstergelerinden biridir. Aynı zamanda da, Türkiye’de o günlerdeki kutuplaşmaların nerelere kadar vardığını ortaya koyuyor.

O göstergeler, zaten Demokrat Parti Meclis Grubu’nun –geçen bölümde özetlediğim– o sabahki toplantısında da vardı. Daha sonraki siyasi konuşmalarda ve resmi açıklamalarda da yer alacaktı.

Yetkin: “Hükümet çekilmeli”

Nüvit Yetkin, konuşmasının bundan sonraki bölümünde, Tahkikat Encümeni’nin yanında sıkıyönetimin harekete geçirilmesinin sakıncaları üzerinde durdu. Bunu, “Anayasa dışı bir rejim tesisi gayretleri”nden biri olarak tanımladı. “İstanbul ve Ankara Olaylarında dökülen kanların sorumlusu hükümettir” dedi ve Demokrat Partililere hitap ederek şunları söyledi:

“Hükümet çekilmelidir. Kanunlara, Anayasa’ya, insan haklarına riayetkâr bir hükümet kurabilirsiniz. Demokrat Partili mebus arkadaşlarım, böyle bir hükümet kurabilirsiniz. Teklif edilen Örfi İdare’ye lüzum kalmamasının, sıkı ve fevkalâde tedbirlere lüzum kalmamasının tek çaresi, hükümetin çekilmesidir.”

Şahsı adına konuşan CHP’li Yetkin’den sonra CHP Grubu adına söz alan Avni Doğan’ın önerisi de aynı yöndeydi. Dedi ki:

“İçinizden hak ve hürriyetlere hürmetkâr yeni bir hükümetin kurulması, memleketin muhtaç olduğu huzurun ilk teminatı ve şartıdır.”

“Serseriler, yağma heveslileri, kökü dışardaki tahrikçiler”

CHP’lilerin konuşmalarına DP adına cevap verme görevi, o sıralarda sık sık görüldüğü gibi, gene Samet Ağaoğlu’ndaydı. O da önce İstanbul ve Ankara olaylarına değindi. Onun da tutanaklardaki konuşmasından alıntılar yapalım:

Samet Ağaoğlu

Tahkikat Encümeni kurulurken de

DP Grubu sözcüsü oydu, sıkıyönetim

görüşmelerinde de...

“SAMET AĞAOĞLU (Devamla) – Muhterem arkadaşlar, İstanbul Üniversitesi 15-20 bin öğrencisi bulunan büyük bir üniversitedir. Dün İstanbul’da cereyan eden hadiseler ise iki, üç, dört bini geçmeyen, içinde birtakım serseriler... (Sağdan, ‘Serseri sensin sesleri’).

REİS – Bu hal mütemadiyen devam ederse Riyaset Vazifesi’ni yapamayacaktır, beyanlar anlaşılmıyor.

SAMET AĞAOĞLU (Devamla) – Şu veya bu maksatla (Sağdan, bağırmalar, şiddetli gürültüler) kalabalığa karışmış binlerce insanı ayırırsanız, üç-beş bin kişilik kalabalık içinde Türk gençliğini temsil edenlerin adedi üç yüz, beş yüz kişiyi geçmeyecektir.”

Tutanaklar Ağaoğlu’nun bu sözlerinin muhalefet sıralarından tepkilerle karşılandığını ve Ağaoğlu’ndan “sözünü geri alması”nın istendiğini kaydediyor. O konuda Ağaoğlu’na –herhalde başkanlıkça– bir not da iletilmiş olduğu anlaşılıyor. Ağaoğlu’nun buna cevabı şu oluyor:

“SAMET AĞAOĞLU (Devamla) – Şimdi bir not aldım. Diyor ki: ‘Kullandığınız serseri kelimesini tavzih edin’. Gürültünüzün sebebi bu ise sözlerimi tekrar ediyorum: Dedim ki: Dün İstanbul’da toplanmış bulunan 2-3 bin kişiyi anasırına (unsurlarına, öğelerine) ayırırsak, bunların içerisinden belki 400-500 kişi hakiki üniversite talebesiydi. Buna mukabil elbette kalabalığın arasında, bu çeşit toplantılara katıldıkları her zaman görülen serseriler, mürteciler, yağma heveslileri de bulunuyorlar. Hatta kökü dışarıda olan zararlı sistemlerin tahrikçileri de vardı.”

Bu “açıklama” da, tabii, muhalefet milletvekillerini tatmin etmekten uzaktı. Tepkiler devam etti.

“Başbakan nerede?”

Görüşmeler, iktidar ve muhalefetten daha başka hatiplerin konuşmalarıyla üç buçuk saat sürdü. Sonuçta, yeterlik önergesi verildi. Kabul edildi. Hükümetin ilan ettiği sıkıyönetim, Meclis’çe de onaylandı. Sıkıyönetim süresi de, bir hayli tartışmadan sonra, üç ay olarak saptandı. Meclis oturumu saat 18.30’da kapandı.

Başbakan Adnan Menderes görüşmelerin hiçbir aşamasına katılmamıştı. Nüvit Yetkin bunu kürsüden sormuş, Başkanlık Divanı’nı o konuda göreve çağırmıştı. Şöyle:

“Riyaset Divanı’ndan soruyorum: Türkiye Büyük Millet Meclisi emrinde olmak lazım gelen ve böyle fevkalâde tedbirleri Meclis’ten isteyen hükümetin mes’ul reisi (sorumlu başkanı) nerede?”

Başkan Agâh Erozan ise bu soruya şu cevabı vermişti:

“Bunun takdiri tamamen hükümete aittir. Devlet vekilleri ve heyeti vekile (bakanlar kurulu) buradadır. Memleket vazifesi başvekilin nerede olmasını icabettirirse, şu anda oradadır.”

Aslında, Başbakan’ın o günkü vaktinin büyük bir kısmı Meclis’te geçmişti ve geçecekti. Sabahleyin, bu bölümde anlattık, Meclis Genel Kurulu salonundaki Demokrat Parti Grubu’na katılmıştı. Daha sonra o akşam radyodan yayınlanacak olan bir konuşmasını kayda aldırmıştı. Meclis’teki görüşmeleri odasındaki ses cihazından dinlemişti. Sabahki olağanüstü toplantısından sonraki ikinci olağanüstü toplantısını yapacak olan Demokrat Parti Grubu’nda konuşacaktı.

Yani, Başbakan’ın, Meclis toplantısına veya o toplantının en azından bir kısmına katılmak için vakti vardı. Ama bu konuda, zaman içinde oluşmuş olan bir “tercih”i de vardı: Meclis toplantılarına katılmak istemiyordu. Meclis’le ilgili konuşmalarını hep kendi partisinin grubunda yapıyordu.

Başbakan’ın Meclis binasındaki konuşmalarının amacı, zaten Meclis’in çoğunluğunu ikna etmekti. Meclis’in çoğunluğunu oluşturmaya da, Demokrat Parti Grubu’ndaki milletvekillerinin sayısı haydi haydi yetiyordu.

Öyleyse ne gerek vardı Başbakan’ın Meclis toplantılarına da katılıp muhalefet milletvekillerinin konuşmalarını dinleyerek vakit kaybetmesine... Onlara cevap verme formalitesini DP’nin başka konuşmacıları yerine getirebilirdi. Meclis yerine grubu tercih etmesinin mantığı herhalde buydu.

Demokrat Parti’nin ilk iktidar dönemlerinde hükümette böyle bir tercih yoktu. Meclis’in önemli toplantılarında, Başbakan başta olmak üzere hükümet üyelerinin büyük kısmı her zaman bulunurdu. Ana muhalefet lideri İsmet İnönü’nün, hatta bazen başka muhalefet sözcülerinin konuşmalarına bizzat Başbakan cevap verirdi.

Bu karşılıklı konuşmalar bazen sert tartışmalara yol açsa da, bazen –örneklerini daha önce gördük– iktidar ve muhalefet arasında “bahar havaları”nın başlangıcı olurdu.

Özellikle son aylarda bu durum tamamen değişmişti. Hele Tahkikat Encümeni’nin kurulmasının körüklediği kutuplaşma sürecinde artık, Başbakan, ana muhalefet lideriyle Meclis’te karşılıklı kürsü konuşması yapmak bir yana, Meclis’in Genel Kurul salonunda bile bulunmuyordu.

(Ayrıca, Başbakan, İnönü’yle karşılıklı grup konuşması yapmak istese bile, bunun artık en az bir süre için imkânı yoktu. İsmet İnönü’nün 12 birleşim için Meclis’e girmesi yasaktı.)

Menderes, Meclis’te değil grupta

Kısacası: Başbakan, Meclis Genel Kurul salonuna o gün de, sadece DP Grubu toplantısı yapıldığı sırada girmek kararındaydı. Öyle de yaptı.

O sabah 11.00’de toplanıp İstanbul ve Ankara olaylarını görüşen Demokrat Parti, o günkü Meclis toplantısından hemen sonra başlayacak olan bir olağanüstü toplantıya daha çağırılmıştı. Toplantıyı Başbakan istemişti. DP’li milletvekillerine bir konuşma daha yapma ihtiyacını duymuştu.

Meclis toplantısının bitiş saati 18.30’du. Bu gibi hallerde hep olduğu gibi, muhalefet milletvekilleri Genel Kurul salonundan çıkarken, DP’li milletvekilleri yerlerinde kaldılar. Başkanlık kürsüsünden, o günkü Meclis Başkan Vekili Agâh Erozan indi. Yerine Demokrat Parti’nin Grup Başkan Vekili Baha Akşit çıktı ve “Grup toplantısını açıyorum” dedi.

O bunu derken, Başbakan Adnan Menderes de salona girmişti. Akşit onu doğrudan doğruya kürsüye davet etti...

Demokrat Parti’nin o sabahki gibi, o akşamki kapalı grup toplantısının tutanakları da TBMM kütüphanesinde var. Şunlar görülüyor:

1- Meclis’in kapanış saati gibi, grubun açılış saati de tam 18.30 olarak yazılmış. Yani grup, Meclis toplantısı biter bitmez hiç vakit kaybetmeden görüşmelere başlamış.

2- Görüşmelerin tek konuşmacısı Başbakan Adnan Menderes. Kapanış saati olan 19.10’a kadar sadece o konuşmuş. Konuşmanın sonuna kadar sadece birkaç DP milletvekili oturdukları yerden soru sorabilmiş. Başbakan bunları cevaplamış.

Aslında Grup Başkan Vekili Akşit’in açıkladığına göre, konuşmak için adlarını yazdıranlar var. Ama Başbakan’ın konuşması bittikten sonra, Akşit onları da kürsüye çağırabileceğini belirtirken, gruptaki DP’li milletvekillerinden “Lüzum yok, vazgeçtiler” sesleri yükseliyor.

Başkan bunun üzerine toplantıyı kapatıyor.

“Meclis, Meclis değil”

Burada Başbakan’ın o grup toplantısında söylediklerinin bir özetini yapalım:

Başbakan önce o gün radyoya kaydettirdiği konuşmasından söz etti. O konuşmayla, kendi sesiyle bir konuşmalar dizisi başlattığını söyledi. Bu konuşmaların ve İçişleri Bakanlığı açıklamalarının memleketin her tarafından dinlenmesi ve yayılması için gerekenlerin yapılacağını söyleyerek, konuşmaların yayınlanma saatlerini de verdi. “Saat üç buçuk, beş buçuk, yedi ve on bir radyolarında verilecek” dedi.

Sonra, sözü Meclis’e getirdi. Meclis’e gelmemesinin gerekçesini, doğrudan doğruya değil ama, Meclis’ten şikâyet ederek açıkladı. Şöyle:

● “Allah sizin de yardımcısınız olsun. Bu bir Meclis değildir. Buna ne isim vermek lazım, bilemiyorum. Allah Türk milletine, size, hepimize acısın. Ne iştir bu grubumuzun çektiği?

● Bir muazzam fırtınada, bir küçük teknede imiş gibi mütemadiyen Meclisimiz sarsılmakta, bağrışmalar, kükreşmeler taa dışarıdan işitilmektedir.

● (Buna) aynı milletin evladının ve büyük milletin dertlerini ve hakikatlerini görmek üzere bir araya toplandıkları bir mukaddes çatı adını vermek ve orada vazife görmek hissiyle mütehassis (duygulanan) bir insan intibaını taşımak... Bunlar artık tamamen hayal olmuş bir vaziyettir.”

“Cenaze onların değil”

Başbakan’ın konuşması sırasında kendisine sorulan sorulardan biri, İstanbul Üniversitesi’nde o gün yeni olaylar çıktığı yolundaki son haberlerle ilgiliydi. Başbakan o konuda bilgi verirken şunları söyledi:

“O hadisede (bir gün önce) ölen bir tek talebe vardı. (Bugün) cenazesini verin diye üniversitenin bahçesinde bir topluluk mevcuttur. Bunlar çıkıp gideceklerdir. (...) Olmazsa çıkaracağız. Şimdilik intizar (bekleme) halindeyiz.

Cenazeyi vermek yeni bir nümayişin sebebini kendi elimizle tehiyye etmek (selamlamak) manasınadır. Cenaze onların değil. Malatyalı bir çocuk. Allah taksiratını affetsin. Ailesi değiller. Şusu busu değiller.

Bu bir nümayiş maksadına mebnî (gösteri amacına dayalı) olduğu için selahiyetli makamlar, vali, kulak asmamaktadırlar. Bu meseleyi halledecekler.”

“BBC gündüz silahlı, gece külahlıdır”

Başbakan’a yöneltilen bir soru da, “BBC’nin yayınları” üzerineydi. İstanbul Milletvekili Selim Erengil, bunu şöyle sordu:

Selim Sırrı Erengil

İstanbul BBC’den

Başbakan’a yakındı.

“İki tane Halk Partili mebus, BBC radyosunun memleketimizdeki hadiseleri neşretmek suretiyle bunun müsebbiplerinin iktidarımız olduğunu ileri sürerek birtakım vesikalar ortaya koymak istediler. Dost ve müttefik bir devlete ait bulunan BBC’nin bu şekildeki neşriyatının nazar-ı dikkate alınması (göz önünde tutulması) kanaatini taşıyor musunuz?”

(Erengil’in sözünü ettiği BBC’nin yayınlarında Türkiye’deki olayların anlatıldığına değinen kişi CHP’li Milletvekili Melih Kemal Küçüktepepınar’dı. O konudaki sözlerini söylerken hükümete hakaret ettiği öne sürülmüş, toplantı başkanı Agâh Erozan, onun altı birleşim için Meclis’ten çıkarma cezasına çarptırılmasını, Meclis’in onayıyla uygulamıştı.)

Başbakan, olayı Erengil’in sorusuyla öğrendiğini belirttikten sonra, soruya şu cevabı verdi:

Melih Kemal Küçüktepepınar

BBC’den söz eden oydu.

“Bu BBC radyosu, yarı resmî, yarı şirket. Tabirde hata görülmezse gündüz külahlı, gece silahlı teşekküllerdir. Bunun için bunlarla muamelenin biraz müşkül olduğunu kabul etmek lazım gelir. Ancak buna rağmen biz yine tetkikatımızı yapıp teşebbüse geçeriz.”

Başbakan, BBC’nin yanında, BBC’den söz eden CHP’li milletvekillerini de suçladı.

“Bu iki Halk Parti mebusu, bu malumatı BBC radyosundan öğreneceklerine kendi vicdanlarının âmâkına (derinliklerine) insinler de, bu hale getirmek için ne gayret ettiklerini görsünler. Bu memleketin evladı olmak haysiyetiyle vicdanları sızlamak hassasını (özelliğini) bir an için kazansalar, bunlar BBC radyosundan mı eserlerinin ne olduğunu öğrenecekler?”

“Koreli muhalefet”e karşı önlem

Bir diğer soru, geçen bölümlerde “Koreli muhalefet”, “İmalı muhalefet” diye değindiğimiz yayınlar üzerineydi. Soruyu soran Bursa milletvekili şöyle diyordu:

“Matbuatta hemen her gün Kore hadiseleri hakkında yazılar, fotoğraflar neşredilmektedir. Bunlar hakkında neşir yasağı koyamaz mısınız?”

Menderes, bu konuda önce “komisyon azalarından burada mevcut olanlar” diye onların dikkatini çekerek, şunları söyledi:

“Arkadaşlar, Kore hadisesinden bahsetmek suretiyle, (...) istiyorlar ki, bu Kore hadiseleri üzerindeki neşriyat üzerinde Tahkikat Encümeni hassas olsun, karar alsın... Bendeniz de bu fikre iştirak ediyorum. Nuri Sait Paşa ve Bağdat hadiselerinin aylarca ve aylarca 1958’de nasıl istismar edildiğini hatırlıyorsunuz. Bunlar birtakım örnekleri memlekete getirmek suretiyle aynı şeylerin memlekette tatbikini temin etmek yolundadırlar. Allah’ın izniyle bunların hepsinin önüne geçeceğiz.”

Menderes’in konuşması, başta belirttiğim gibi, grubun tek konuşmasıydı. 40 dakika sürdü. Grup toplantısı da bitti.

1960 yılının 29 Nisan gününde olan bitenlerden şimdiye kadar anlatabildiklerimin bir kısmı geçen bölümdeydi. Günlük gazetelerin “örfi idare”li hali; Tahkikat Encümeni tebliğleriyle yarış eden örfi idare tebliğleri; Ankara’da saat 9’da başlayan Hukuk Fakültesi olayları; saat 11.00’de Demokrat Parti Grubu’nda Menderes’in açıklamaları; saat 13.00’te Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne ateş açılması...

Bu bölümde de, saat 15.00’teki Meclis görüşmelerini ve saat 18.30’daki DP Grubu toplantısında Menderes’in yaptığı konuşmayı özetledim.

Ama gün bunlarla bitmedi. 29 Nisan gününe sığan başka olaylar da vardı.

Bir kere o gün öğleden sonra başlayıp gece yarısına kadar tekrar yayınlanan “Başbakan’ın radyo konuşması” vardı.

Başbakan bunu bir dizinin ilk konuşması olarak kayda aldırmıştı.

Ayrıca, İstanbul’da gündüz başlayıp akşama kadar devam eden yeni gösteriler vardı.

Hükümetten ve Tahkikat Encümeni’nden sonra üçüncü bir otorite olarak işe başlayan

sıkıyönetimin de bildirileri devreye girince, gazetelerin işi daha da güçleşti. Hele iktidar

sözcüsü gazetelerin... Bunlar otoritelerden üçüne de dengeli bir şekilde yer vermeye

gayret ediyorlardı. Ama öyle bir gayretin sonucunda gazete, bir çeşit “tebliğler

dergisi”ne benziyordu. Yukarıda Zafer’in 29 Nisan günündeki konuları yansıtan

30 Nisan 1960 günkü sayısı. Birinci sayfada manşet yeri üçe bölünmüş.

Solda Başbakan’ın radyo konuşması. Ortada örfi idarenin sekiz tebliği...

Sağda Dahiliye Vekâleti’nin İstanbul Olaylarıyla ilgili “tebliğ”i ile birlikte

Tahkikat Encümeni tebliğleri... Metinlerinin yerleri de, sayfanın

yarısını aşıp aşağılara kadar uzanıyor.

Biz Ankaracılar, Ankara’daki olayların etkisi altındayken, İstanbul’da da bir şeyler oluyordu.

Ayrıca İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı’nın da yeni tebliğleri devam ediyordu. Ankara’daki Tahkikat Encümeni’nin de... Bunlara bir de Başbakan’ın konuşmaları eklendi.

Önce Başbakan’ın radyo konuşmasını özetleyeyim.

Bu radyo konuşması 18 Nisan günü Tahkikat Encümeni’nin kurulmasıyla başlayan ve her gün biraz daha fazla tırmanan siyasal ve toplumsal gerginliğin yeni bir aşamasıydı.

Böyle bir ortamda şimdi, devlet adına siyasi açıklama yapmanın tekelini ellerinde tutan iktidar organlarına ek olarak, Başbakan da devreye giriyordu. Günde defalarca yayınlanacak olan radyo konuşmalarıyla, halka kendi sesiyle hitap etmeye başlıyordu.

Başbakan 29 Nisan günkü son DP Grup toplantısında bunun haberini vermişti. Bu konuşmaların memleketin her yerinde dinlenmesinin sağlanması için her tedbirin alınacağını açıklamıştı. DP’li milletvekillerinden de o tedbirlere katkıda bulunmalarını istemişti.

Ve o konuşma, o zamanki nüfusu 30 milyon olan Türkiye’de radyosu veya radyolu yerlere gitme imkânları olan vatandaşların büyük bir kısmı tarafından dinlenildi.

Peki, dinlenilirken, neler düşünüldü, neler söylendi?

Bu sorunun cevabı, tabii, radyo başındaki vatandaşların görüşlerine göre değişiyordu. Radyonun kahvehaneler gibi topluca dinlendiği yerlerin bir kısmında o değişik görüşler arasında tartışmalar da çıkabiliyordu. Ama bir kısmında o tartışmalar yapılamıyordu. Herkes kendi düşüncesini kendi içinde tutmakla yetiniyordu. Çünkü, artık iktidar sözcüleri tarafından vatandaşlara yapılan bir telkin vardı: İçişleri Bakanlığı’nın tebliğlerinden verdiğim örneklerdeki gibi “şüpheli gördüğünüz kişileri ilgili mercilere haber verin” telkini...

O telkinin gereğini yerine getirmeye müsait olanların bulunduğu yerlerde, kimse başkalarının gözünde “şüpheli” görünmek gibi bir bahtsızlığa uğramak istemiyordu.

Ulus gazetesinde...

Ben, daha önce belirttiğim gibi, askerlikten fırsat bulduğum zamanlarda Ulus gazetesine gidiyordum. Gün boyunca Hukuk ve Siyasal Bilgiler’deki olaylardan bilgi almaya çalıştıktan sonra, o akşam da oradaydım...

O akşam, sadece o günkü olaylar dolayısıyla değil, Ulus’un özel bir sorunu dolayısıyla da heyecanlı bir akşamdı. Gazete kapatılmıştı.

Tabii, daha önceki tecrübelerim var... Bir gazetenin mahkeme kararıyla da olsa, sıkıyönetim kararıyla da olsa kapatılması halinde, gazetenin, oraya her gün gelmek zorunda olmayan mensupları da gelir, bir kısım okurları da... En azından “geçmiş olsun” demek ve biraz dertleşmek için... O akşam da orası böyle bir “ana baba” günü halindeydi.

Başbakan’ın konuşması radyodan, o dertleşmeler sırasında yayınlandı. İlki öğleden sonra yayınlanmış. Sonra akşamüstü... O akşam 19.00’da tekrar yayınlandı. (Gece ajansında da yayınlanacaktı.)

Ulus’taki arkadaşlarla birlikte o “dinleme”den hatırladığım şu:

Herkes çok tepkiliydi. Tepkilerin nedeni, her şeyden önce, durumdaki haksızlıktı. Düşündüğünü söyleme hakkını herkese yasak edip kendi tekeline alarak, “sadece benim söylediğimi işiteceksin ve okuyacaksın” dayatmasındaki haksızlık...

Gazeteler zaten, Tahkikat Encümeni’nin çok kapsamlı yasakları altında birçok şeyi yazamıyor, Meclis müzakerelerinin bile haberini veremiyordu.

Ama bununla da yetinilmemişti. Hükümete doğrudan doğruya muhalefet eden gazeteler, bazen belirli bir süre için, bazen de süresi belli olmadan, yani ne zaman açılabileceği belirtilmeksizin kapatılıyordu.

Hükümeti dolaylı olarak eleştirmeye çalışan gazetelere de, “sizin de sırasınız geliyor” diye uyarılar yapıldığı biliniyordu. (Nitekim daha sonraki günlerde Cumhuriyet’ten Milliyet’e kadar birçok gazeteye de kapatma cezaları verilecekti.)

Menderes’in o konuşmasına gelince... O zamanki izlenimlerimden aklımda kalan şu: Sesi ve telaffuzu her zamanki gibi iyiydi. Fakat bana, konuşmanın bazı yerlerinde sesini alışılmadık derecede yükseltmiş gibi geldi. Belki de, bunu, konuşmayı kayda aldırırken bilinçli bir şekilde yapmamıştı. Sesi, olaylar karşısındaki kızgınlığının etkisiye yükselmiş olabilirdi.

Ama bunlar, şimdi 50 küsur yıl önceki o günden aklımda kalan bir iki not. Bu konuşmayı yaparken metnini önüme koyup başından sonuna kadar okudum. Burada onu alıntılar yaparak özetleyeceğim.

O zaman kulislerde söylenenlere göre, başbakanın üslubu renkli olan metin yazarları vardı. Tabii, onlara, söylemek istediğini kendi söylerdi. Onlar da metni ona göre yazarlar, son düzetmeleri gene Menderes yapardı.

Şöyle başlıyor konuşma:

“Aziz ve muhterem vatandaşlarım,

Son iki gün içindeki hadiselerin ayrı bir ehemmiyet arzettiği ve türlü yalan ve şayiaların (söylentilerin) hususi maksatla ortaya çıkarıldığı sıralarda sizleri tenvir etme (aydınlatma) vazifesini kendim bizzat yerine getirmek için huzurunuzda bulunacağım.

Hemen arzedeyim ki, sizlerden bazı ricalarım da olacaktır.

Bu gibi zamanlarda memlekette karışıklık çıkarmak isteyenler ve bugünkü hadiselere teşebbüs etmiş bulunanlar, bir taraftan da memleketin düşmanlarıyla âdeta el ele vererek, ortalığa her an, her saat başında birtakım yalan ve maksatlarına göre uydurulmuş haberler yaymak suretiyle gayelerine erişmek isterler. Bu gibi haberlere inanmak katiyyen caiz değildir.”

Başbakan, konuşmasının bundan sonraki kısmını, bu “yalan haberlere” karşı alınan tedbirleri anlatmaya ayırdı ve daha önceki İçişleri Bakanlığı bildirisinde yapıldığı gibi, vatandaşlardan iki konuda yardım istedi. Şu cümlelerle:

● “Bu gibi yalan haber ve havadis verenler şayet tanımadıklarınız yahut iyi niyetleri hakkında kanaat sahibi olmadığınız kimselerse, memlekette kargaşalık çıkarmak maksadıyla çıkarılan bu gibi haberlerde, mecrasını takip edip merkezlerine kadar gidebilmek için, hükümet makamlarına ve vazifelilere derhal malumat vermek suretiyle yardım etmenizi rica ederim.”

● “Aziz vatandaşlarımdan ikinci istirhamıma gelince, tertipçi ve bozguncular tarafından şurada burada girişilecek hareketlere karşı metanet ve itidalinizi muhafaza ederek bu gibi bedbahtları cüretlerinde ve cezalarında yalnız bırakmanız ve hatta icap ederse zabıta kuvvetlerinin vazifelerini ifa hususunda kendilerinden hiçbir yardımı esirgememenizdir.”

Başbakan’ın konuşması üzerinde, o sırada “dertleştiğimiz” dostlarla birlikte şu kaygıları duyduğumuzu hatırlıyorum:

1- Başbakan’ın vatandaşları, bazı haberleri veren “tanımadıkları veya iyi niyetlerini bilmedikleri” kişiler hakkında “hükümet makamlarına veya vazifelilere malumat” vermeye çağırması, çok tehlikeli bir “ihbar” mekanizması oluşmasına yol açabilirdi. Bunun, vatandaşların birbirinden haksız yere şüphe etmesi, yapılan ihbarlara kişisel duyguların karışması, karşılıklı düşmanlıkların artması gibi sonuçları olabilirdi.

2- Başbakan’ın vatandaşlara yaptığı “zabıta kuvvetlerini vazifelerini ifa hususunda, kendilerinden hiçbir yardımı esirgememeleri” çağrısı ise daha da tehlikeliydi. O çağrı, vatandaşların bir kısmını “zabıta”nın görevlerini bizzat üstlenmeye ve vatandaşların diğer kısmına şiddet uygulamaya teşvik edebilirdi. Bu da ülkede zaten var olan ve giderek artan kutuplaşmayı daha da keskinleştirebilirdi.

Başbakan’ın o konuşmasındaki çağrılar hakkında o gün genç gazeteciler olarak duyduğumuz kaygıların hiç de haksız olmadığı, o zamandan bu zamana geçen olayları hatırladıkça daha iyi görülüyor. Vatandaşları “hükümete ihbar” veya “zabıtaya yardım” gibi “vazife”lere teşvik etmenin ne kadar yanlış olduğu, daha belirgin örneklerle de ortaya çıkıyor.

Başbakan, 29 Nisan 1960 akşamı yayınlanan konuşmasında o güne kadarki olayların sorumluları hakkındaki “teşhisi”ni şu cümlelerle pekiştirdi:

“Aziz ve muhterem vatandaşlarım, derhal ifade edeyim ki, İstanbul ve Ankara’da çıkarılmak istenen hadiseler, memleketin huzuruna, asayişine ve selametine karşı girişilmiş ve vahim suikastlerdir. Bunların tertipçileri olduğu gibi, işi iyice bilmeden ve anlamadan kendilerini tertipçilerin aleti haline sokmuş bulunanlar da vardır.

Genç mekteplilerimizin üzerinde, bir zamandan beri teşkilatlı ve hesaplı surette yapılmakta olan tahrikleri, artık meş’um neticelerini göstermektedir.”

Başbakan, olayların sorumluları arasında, “tertipçi” ve “tahrikçi” dediği kimselerle birlikte, o tahriklere farkına varmadan kapılıp onlara alet olanları da saydıktan, onların arasında özellikle “genç mekteplilerin” bulunduğunu belirttikten sonra, “Bir üçüncü zümre daha var” dedi, o “zümre”dekileri tanımladı:

“(Bunlar) birtakım müteassıp (bağnaz) particilerdir.”

Bütün bu “tertipçiler”, “tahrikçiler”, “tahrik edilen mektepliler” ve “müteassıp particiler”in “memleketin düşmanları”yla işbirliği yaparak oluşturdukları “suikastçi” grubun karşısında ise, Başbakan’ın hesabıyla “milyonlar ve milyonlar” vardı. Başbakan bu iki taraf arasındaki dengeyi şöyle özetledi:

“Bunlar (suikastçiler), huzur ve nizam isteyen milyonlar ve milyonların karşısında ancak birer zerreden ibaret kalır.”

Başbakan, bu karşılaştırmayı yaptıktan sonra şöyle bir uyarıda da bulundu:

“Fakat dikkat edelim ki, bunlar, mühim noktalarda toplanıvermek ve sun’i topluluklar vücuda getirmek suretiyle teşkilatlı hakeket etmek yolundan bir şeyler elde etmenin imkânına inanmış veya inandırılmış olan bedbahtlardır.”

Başbakan son olarak “bedbahtlar”a bir ihtarda bulundu:

“Bunlar nizam ve devlete karşı gelmenin ne demek olduğunu anlamakta gecikmeyeceklerdir. Bunlar zavallı başlarını nizamın sarsılmaz kayalarına vurarak kendilerine gelecekler ve korkarım ki, o zaman bu bedbahtlar biraz geç kalmış olacaklardır.”

Menderes’in bu konuşmasının Ankara’daki yankıları ne oldu?

Ben, tabii, onları kendi çevremdeki görüşlere bakarak biliyorum. Çevremde, iktidarı, hele o “Tahkikat Encümeni” sürecinden sonra tamamen haksız bulanlar, o gidişin demokrasiyi ortadan kaldıracağından kaygı duyanlar çoktu.

Ama benim çevremin dışındakilerden de çok önemli bir kısmının Başbakan’ın olayların nedeniyle ilgili açıklamalarına katılmayanlar da çoktu. Hatta, benim CHP’li olduğum kadar Demokrat Partili olan arkadaşlarım arasında da o Tahkikat Encümeni’yle ilgili gelişmeleri açık açık eleştirenler vardı. Meclis’teki Sıtkı Yırcalı ve arkadaşlarının çizgisini izliyorlar, onların Yetki Kanunu’na karşı yaptıkları girişimlere hak veriyorlardı. O girişimleri sürdüremediklerine hayıflanıyorlardı.

İstanbul ve Ankara’daki öğrenci gösterilerinin nedeninin de iktidarın muhalefet ile basın hakkında, daha önce çıkardığı baskıcı yasalara ek olarak, bir de Tahkikat Encümeni kurması olduğunu görüyorlardı.

O gösterilerin nedenleri arasında belki bunun dışındaki çeşitli nedenlerin etkisi olabilirdi. Ama ana neden, belli ki o Tahkikat Encümeni olayıydı.

Hal böyleyken, en başta o encümen konusuna tepki göstermek için harekete geçen öğrencilerin, “tertipçiler”, “tahrikçiler”, “dış düşmanlar”, “mütaassıp particiler” vs. tarafından kandırılmış gibi gösterilmesine inanılamazdı.

Hele Ankara’daki öğrencilerin, o şekilde gösterilmesine...

Ankara o zamanlar, İstanbul’a kıyasla çok küçük bir şehirdi. Birbirini tanıyanlar çoktu. Herkesin Hukuk Fakültesi’nde ve Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde veya olayların olduğu diğer fakültelerde okuyan öğrencilerden veya onların ailelerinden, yakınlarından bir tanıdığı vardı.

O öğrencilerden çoğu, o göstericilerin içindeydi. İçinde olmayanlar, arkadaşlarının o gösterileri hangi nedenlerle yaptığını biliyordu. Polisin ve askerin müdahalesinin ise mağduru olmasalar da tanığı olmuşlardı. Veya o gün fakültelerinde olmasalar bile, orada ne olup bittiğini arkadaşlarından öğrenmişlerdi.

Bu, onların ailelerinin de, onları veya ailelerini tanıyanların da, durumu daha o günden öğrenmesi demekti.... Çünkü Ankara’da o gün sabahın erken saatlerinden itibaren, herkesin konusu oydu. Herkes birbiriyle bunu konuşuyordu. Şehrin en önemli semtlerinden birinde yüzlerce merminin atıldığı o askerli, polisli, silahlı, gazlı, coplu olaylar çıkmış, onlarca yaralı hastanelere gitmişti. Bunları herkes duymuştu.

Bunun “tertipçiler”in, “tahrikçiler”in, “dış düşmanlar”ın, “mutaassıp politikacılar”ın eseri oduğunu ve polis ile askerin o olaydaki tutumunun isabetli olduğunu, kimseye kabul ettirmek mümkün değildi.

Hele Ankaralılara veya Ankara’nın dışında olup da, Ankara’yla herhangi bir ilgisi olanlara...

Ben bizim aileden misal vereyim. Babam, annem ve kız kardeşim, olayı sabahleyin haber almışlar. Çünkü amcamın oğlu Onur Öymen Siyasal Bilgiler’de okuyor. Önce telefon etmiş. Öğleden sonra eve gelip olan biteni anlatmış. Akşama kadar, tabii –başta Onur’un babası, amcam Münir Raşit Öymen olmak üzere– Ankara dışıdakiler de dahil, ne kadar akrabamız varsa, hepsi bizim telefondan “Ankara haberleri”ni almış.

Kısacası: Başbakan’ın “yalan ve şayialara karşı” vatandaşları aydınlatmak için başlattığını söylediği radyo konuşmalarının ilki, inandırıcılık açısından talihsiz bir konuşma olmuştu.

29 Nisan’da İstanbul

29 Nisan günü sabahında öğrenciler gene Beyazıt’taki üniversite bahçesinde toplandı.

Durumun 28 Nisan gününden farkı şuydu:

Ortalıkta artık polisler görünmüyordu. Sıkıyönetim Komutanlığı’nın asayiş işlerini üstlenmesinden sonra her yerde asker vardı.

Askerler Beyazıt ve çevresinde erken saatlerden itibaren belirli bir düzen kurmuşlardı. Üniversite bahçesine sadece öğrencilerin girmesine izin veriyorlardı. Bunun için bahçeyi çevreleyen bir kordon oluşturmuşlardı. Oraya girmek isteyenlerden öğrenci pasolarını göstermelerini istiyorlardı. Geçiş izni almak için İstanbul Üniversitesi öğrencisi olmak şart değildi. Teknik üniversite öğrencilerinden öteki yükseköğrenim kurumlarına kadar yükseköğrenim pasosu olanlar geçiş izni alıyordu.

Pasosu olmayanlara izin yoktu.

Pasosu olmayıp da bahçeye girmek isteyenlerin bir kısmı öğrenci velisiydi. Bir kısmı, öğrenci veya veli olmasalar da, olaylar karşısında tepkilerini ifade etmek isteyen halktan insanlardı. Onlar, bahçeye giremeyince Beyazıt Meydanı’nda birikiyorlardı. Asker, onların orada beklemelerine, belirli yelerde kalmaları şartıyla, ses çıkarmıyordu.

Bahçedeki öğrencilerin o günkü sorunu, cenazelerini istemekti. Olaylardaki yaralı ve ölü konusu Ankara’daki gibiydi. Ölü sayısının daha fazla olduğu söylentileri yaygındı. Bir gün önce birlikte oldukları bazı arkadaşları ortada yoktu. Bazılarının hastanede oldukları biliniyordu ama, yaraları ağır olanlardan bazısının ölmesinden kaygı duyuluyordu.

Ama, tabii, şu belliydi: O söylentilerin, kaygıların hepsi boşuna olsa da, Malatyalı Turan Emeksiz’in İstanbul’da bir hastanenin morgunda bulunduğu bir gerçekti. Öğenciler onun cenazesini almak ve hep birlikte kaldırmak istiyorladı.

Sabahleyin bahçede toplanmalarından sonra, öğrencilerden ilk işitilen slogan da o talebi ifade ediyordu:

“Şehitleri isteriz.”

Öğrencilerin bir gün önce polisin müdahalesiyle başlayan mücadeleleri, artık bir “hürriyet mücadelesi”ydi. O mücadelede ölmek “hürriyet şehidi” olmaktı...

Gençler zaman zaman İstiklal Marşı’nı ve Dağ Başını Duman Almış marşını da söyleyerek, sloganlarını sürdürüyorlardı.

Sıkıyönetim yetkilileri de, öğrencilere sükûnet tavsiye ediyorlardı.

Şu belliydi: Askerler öğrencilere mümkün olduğu kadar anlayış göstermeye gayret ediyorlardı. Öğrenciler de bir gün önceki polis müdahaleleri sırasında yaşadıklarından sonra, askerin onlara daha iyi davranmasından memnunlardı. Alınan düzenleyici tedbirlere mümkün olduğu kadar uymaya çalışıyorlardı. Ama tabii, cenazelerini istemeye devam ediyorlardı.

Üniversite bahçesindeki öğrenci sayısı, öğle saatlerinde 5-6 bin civarındaydı. Beyazıt Meydanı’nda da, halkın çeşitli kesimlerinden binlerce kişi vardı. Bahçeden yükselen sloganları zaman zaman onlar da tekrar ediyordu.

Cenazeyi öğrencilerin kaldırmasına razı olmak veya olmamak...

Bu konuda Başbakan’ın Ankara’daki grup toplantısında söylediklerini geçen bölümde anlatmıştık. Buna kesinlikle razı değildi. Bu tutumu, herhalde İstanbul’a da duyurulmuştu. Askerin de o konuda yapabileceği bir şey yoktu. Cenazenin güvenlik güçlerinin organizasyonuyla kaldırılması planlanıyordu. Ama bunu öğrencilere duyurmak gerekliydi.

Sıkıyönetim komutanı valiyle de temas ettikten sonra, bahçedeki öğrencilere, askeri birliklerin hoparlörüyle genel bir sükûnet tavsiyesinde bulunduktan sonra dedi ki:

“Bir ölü vardır. Cenaze törenini biz yapacağız. Bu törene sizden de üç kişiyi geçmemek şartıyla bir heyet iştirak edebilecektir.”

Tabii, bu kimseyi tatmin etmedi. Gençler buna aynı sloganlarla cevap verdiler:

“Şehitleri isteriz.”

Sıkıyönetim Komutanı Orgeneral Fahri Özdilek, bunun üzerine üniversite binasına geldi, Rektör Prof. Sıddık Sami Onar, başındaki –bir gün önce aldığı– yarası sarılı olarak oradaydı. Komutan, rektörle bir görüşme yaptı. Duruma birlikte çare aradılar.

Bahçedeki öğrenciler bu görüşmenin haberini alınca rektör odasının penceresi altında toplandılar, hem rektöre, hem de komutana tezahürat yaptılar. Rektörü şiddetle alkışladılar. Komutana da “Türk ordusu çok yaşa” diye slogan attılar.

Onar, öğrencilere pencereden seslendi. Sükûnet tavsiye etti

O sıralarda Ankara’da Hukuk ve Siyasal Bilgiler’deki olayların haberleri İstanbul’a gelmeye başlamıştı.

Bu, gerek üniversite bahçesinde, gerek Beyazıt Meydanı’nda toplananları daha da heyecanlandırdı. Askerlerin de izniyle meydandakiler ile bahçedekiler arasında diyaloglar kurulmaya başladı.

Ayrıca öğle yemeği ihtiyacını karşılayacak mekanizmalar kuruldu. Beyazıt Meydanı’ndakiler, aralarında para toplayarak oluşturdukları fonlarla, meydandaki fırınlardan ekmek alıp bahçeye getiriyorlardı. Buna bazen büyük kesekâğıtları içinde biraz katık da eklendiği oluyordu.

Bu organizasyonda askeri tıbbiyeliler de faaldi. Adı üstünde hem askerdiler, hem öğrenci... Getirdikleri ekmekler ve katıklarla iki tarafa da katkıda bulunmaya çalışıyorlardı.

Bahçe dışındaki kordonlarda bekleyen askerlerin sorunu da, mataralarındaki suyun bitmesiydi. O sorun bir öğrenci grubunun devreye girmesiyle çözüldü. Mataraları alıp ünivesitenin musluklarına götürerek dolduruyorlar, sahiplerine geri getiriyorlardı.

Askerler de onlara sigara ikram ediyorlardı. O sıralarda sigara karşıtı kampanyalar yok. Bu ikram, zararlı bir davranış sayılmıyordu. İkram edileni memnun ediyordu.

Burada anlattıklarım, 28 Nisan’daki gibi, o sırada Beyazıt’ta görev yapan gazetecilerin aldığı notları yansıtıyor. Bunlar da aynı şekilde, o günlerdeki gazetelerde yayınlanamazdı. Yasakların kalkmasından sonraki yayınlarda yer aldı.

Burada, bizim “Olur mu böyle...” dizimizden de, o zamanın duyguları içinde –ve o zamanın Türkçesiyle– yazılmış bir bölümü alıntılıyorum:

“Kordonlar arkasında sabahtan beri ayrılmayan ve gittikçe kalabalıklaşan halkın sempati dolu bakışları üniversite bahçesinin üzerindeydi. Aralarında topladıkları paralarla talebeye sigara ve yiyecek taşıyor, neticeyi, büyük bir endişe içinde bekliyorlardı.

Güneş batarken Atatürk Anıtı’nın etrafında bulunan bir grup talebe arasında sessiz bir faaliyet başladı. Elden ele birtakım kâğıt parçaları dolaşıyor, bu kâğıtlar, diğerleri tarafından kopya ediliyordu.

Bir talebe, ‘Arkadaşlar’ dedi, ‘ellerinizdeki kâğıtlarda yazılı bulunan satırlar, adı önemli olmayan bir arkadaşımız arafından adapte edilmiştir. Plevne Marşı ile söylenecektir.’

Kâğıtlar tekrar elden ele dolaştı ve mırıltılar halinde prova edildi. Beş dakika içinde bu sekiz-on satırı ezberlemeyen kalmamıştı.

Hava, yavaş yavaş kararıyor, dışarıda askere karavana dağıtılıyordu. Hüzünlü bir İstanbul akşamıyla birlikte, üniversite bahçesinden koro halinde, ağır ağır söylenen bir marş veya türkü yükseldi. (Bu bir marş mıydı, türkü müydü?.. Adı marştı ama bir türkü gibi söyleniyordu.)

Sözleri ilk defa duyuluyor, nağmesi yürekleri dağlıyordu.

‘Türk gençliği korkmam diyor,

Etrafımı yıkmam diyor,

Şanı büyük Türk gençliği

Hak yolundan çıkmam diyor...’

Bütün Beyazıt Meydanı kulak kesilmişti. Türkünün ikinci kıtası başladığı vakit insanın tüyleri ürperiyordu:

‘Olur mu böyle olur mu

Kardeş kardeşi vurur mu?’

Ve son iki mısra hepsinden şiddetli bir şekilde söyleniyordu:

‘Kahrolası diktatörler

Bu dünya size kalır mı?’

Talebe ayağa kalkmış, adımlarını türküye uydurarak ağır, ağır bahçe duvarlarına doğru ilerliyordu.

Artık Beyazıt Meydanı’nı hıçkırıklar kaplamıştı. (...) Hele karşı taraftan, asker kordonları ardındaki halkın arasından da bir mırıltı başlayınca...

Evet, talebe susmuş, şimdi halk başlamıştı. Ağır ağır, söylenen, hıçkırıklar arasında söylenen türkü, bu sefer halktan geliyordu.

Hava iyice kararmış, İstanbul’un ışıkları yanmıştı. Halk yavaş yavaş dağılıyordu... Dudaklarda, mırıltılar halindeki o türkünün sesiyle:

‘Olur mu böyle olur mu

Kardeş kardeşi vurur mu?’ ”

Evet, o günlerin duyguları içindeki bir anlatım. Ama o günlerin koşullarını yaşayanlar iyi bilir. Memlekette, özellikle Yetki Kanunu’ndan sonra demokrasinin elden gidip yerine koyu bir diktatörlüğün gelmek üzere olduğu kaygısı, küçümsenecek gibi değildi.

31

Sonuçsuz bir girişim: Başgil’in reddedilen önerisi

DP iktidarının güvendiği bir profesördü. Ama Bayar’ı ikna

edemedi – Bayar göstericiler için “tenkil” sözünü kullandı mı?

– “Tenkil”in anlamı ne? – Başgil’i etkileyen görüntü

Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başgil’i Çankaya Köşkü’nde yemeğe davet edip

fikrini sordu: “Ne yapmalıyız?” dedi. Sofrada Menderes de vardı. Başgil, hükümet

değişikliği önerdi. “Menderes istifa etsin. Gerginliği azaltacak bir hükümet kurulsun”

dedi. Buna Menderes de razı oldu. Ama Bayar kesin olarak karşı çıktı. Başgil, bunları

İsviçre’ye “zorunlu gidiş”inden sonra Fransızca olarak yayınladığı kitapta yazdı.

Kitap Türkçe’ye daha sonra çevrildi. Yukarıda Türkçe baskısının kapağı.

Ordinaryüs Profesör Ali Fuat Başgil, İstanbul Üniversitesi’nin en kıdemli öğretim üyelerinden biri. “Milliyetçi-muhafazakâr” bir öğretim üyesi olarak tanınıyor. CHP’ye ve özellikle İnönü’ye sempatisi olmadığı muhakkak. Bunu gerek CHP’nin, gerek DP’nin iktidar döneminde yazılarıyla, yorumlarıyla ortaya koymuş.

İstanbul olayları konusunda Rektör Onar’ın tutumunu eleştiriyor. “Yaralandıktan sonra başı bandajlıyken üniversiteye girmemeliydi. Bu öğrencilerin polise karşı tepkilerini artırdı” diyor.

Üniversiteye polisin girmemesi gerektiğini söyleyenlerin görüşünü yanlış buluyor.

Başgil, Demokrat Parti iktidarının özellikle ilk yıllarındaki icraatından da memnun. Son yıllardaki icraatı için eleştirdiği konular da var ama, bazı noktalarda ona haksızlık edildiğini düşünüyor. Mesela, birçok Anayasa hukukçusunun aksine, Tahkikat Encümeni’nin kurulmasını anayasaya aykırı bulanların görüşüne katılmıyor. “Öyle bir Encümen kurulabilir” diyor. Bu görüşünü, bazı gazetecilere demeç olarak anlatmış. Ama o demeç yayınlanmamış.

27 Nisan’da kabul edilen “Yetki Kanunu” için ise Başgil’in görüşü tamamen farklı. “İşte o kanun anayasaya aykırıdır” diyor.

Ali Fuat Başgil’in bu görüşleri bütün meslektaşlarınca biliniyor. O görüşlere en fazla karşı olanlar da dahil, ona kıdemi ve birikimi dolayısıyla saygı duyanlar çok.

Onu en fazla beğeniyle izleyenler, doğal olarak muhafazakâr eğilimli olanlar. O arada da Demokrat Parti’nin yöneticileri... Onu zaman zaman arayıp görüşlerine başvurdukları da oluyor.

(Başgil bu özellikleri dolayısıyla, askeri yönetimden sonraki demokrasiye geçiş döneminde, Adalet Partisi listesinden Cumhuriyet Senatosu üyesi olacaktı. Cumhurbaşkanlığına adaylığı da söz konusuydu. Buna geçiş döneminde etkili olan bir askeri grup engel olacaktı. Ama o konu, daha sonraki zamanın konusu.)

Başgil, Samsun’lu. 1893 doğumlu. O sırada 67 yaşında. Hukuk öğrenimini Fransa’da yapmış. İstanbul Üniversitesi’nin Hukuk Fakültesi’nin anayasa profesörlerinden.

Adnan Menderes

“Hocam nasihatlarınıza

ihtiyacımız var.”

Prof. Ali Fuat Başgil

“Boğaz’ı geçebilirsem yarın

Ankara’da olurum.”

28 Nisan olayının tüm gelişmelerini fakültedeki odasından izlemiş. Çeşitli açılardan üzülmüş. Endişelenmiş. O endişelerini arkadaşlarıyla tartışırken, bir telefon gelmiş.

Bundan sonrasını, onun hem 27 Mayıs’tan sonra gazetelerde yayınlanan, hem de kitabında yer alan anlatımlarına dayanarak izleyelim:

“Herkes yorgun ve bitap görünüyordu”

“Münakaşayı henüz bitirmemiştik ki, bir memur acele gelerek beni Ankara’dan telefonla aradıklarını haber verdi. Karşımda eski talebelerimden, Maarif Vekili Atıf Benderlioğlu’nun sesini duydum. Âdet olduğu üzere, selam teatisinde bulunduktan sonra bana, Başvekil sizinle görüşmek istiyor, dedi ve ahizeyi Menderes’e verdi.

– Aziz hocam, uzun zamandan beri sizi arayamadığım için çok özür dilerim. Ne durumda olduğumu tahmin edersiniz. Nasihatlarınıza her zamandan daha çok ihtiyacmız var. Eğer fazla rahatsız olmayacaksanız hemen bu akşam Ankara’ya hareket etmenizi çok rica ediyorum.

– Pekalâ sayın Başvekil, bugünün şartlarına göre tek güçlük Boğaz’ı geçebilmek, eğer geçebilirsem yarın muhakkak Ankara’da olurum.”

Başgil, üniversiteden ayrılıp –o zaman vapurla geçilen– Anadolu yakasına zamanında ulaşmış. Akşam kalkan yataklı trene binmiş. Ertesi sabah –Ankara Olaylarının başladığı– 29 Nisan sabahı başkente varmış.

İstasyonda onu Milli Eğitim Bakanlığı’nın müsteşarı karşılamış. Misafir edileceği Ankara Palas Oteli’ne götürmüş. Akşamüzeri de Milli Eğitim Bakanı Atıf Benderlioğlu onu otelden alıp Yenişehir’deki evine götürmüş.

O saate kadar daha Başbakan’dan bir randevu gelmemiş. Akşam vakti bir özür telefonu gelmiş. Başbakan’la görüşmesi ertesi güne –30 Nisan gününe– kalmış. Başgil, Benderlioğlu’nun evinde yemeğe misafir olduktan sonra oteline gidip yatmış.

Ertesi gün görüşme randevusu değiştirilmiş. Cumhurbaşkanı’nın köşkte o akşam Başgil şerefine vereceği bir yemek davetine dönüşmüş.

Gene Başgil’in yazdıklarından izleyelim:

“Saat 19.30’da Benderlioğlu beni almaya geldi ve beraber Çankaya’ya gittik. Hemen kabul salonuna götürüldük. Burada Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan, Fatin Rüştü Zorlu ve yanlarında diğer birçok vekil ve şahsiyetler bulunuyordu. Ayakta ateşli ateşli konuşuyorlardı. Bayar, hoşgeldiniz, dedikten sonra yemek salonuna davet etti.

Herkes yerini aldıktan sonra ortalığı uzun denecek bir sükût kapladı. Herbiri bir gün önceki ve bugünkü hâdiselerden yorgun ve bitap görünüyordu. Masanın ta ucunda oturan Benderlioğlu konuşmayı açtı.”

Benderlioğlu, o açış konuşmasında Başgil’in son olaylarla ilgili görüşlerini öğrenmenin sofradakilerin tümü için ilginç olacağını söylüyor. O arada Başgil’in Tahkikat Encümeni’nin kuruluşunun anayasaya aykırı olmadığı yolundaki bilinen görüşünü gazetecilere “beyanat” olarak açıkladığını, ama aksi görüşteki demeçler yayınlanırken, Başgil’inkinin yayınlanmadığını bildiriyor. (Anlaşılıyor ki, bunu ona bir önceki akşam yemeğinde misafiri olan Başgil anlatmış.) Başgil’den, o yayınlanmayan demeçteki görüşünü orada tekrarlamasını rica ediyor.

Cumhurbaşkanı da Başgil’e, “Onu sizden ben de rica ediyorum” diyor.

Başgil: “Komisyon kurmak mümkün, Yetki Kanunu yanlış”

Başgil de, gazetecilere açıkladığını, ancak gazetelerin yayınlamadığını söylediği o görüşünü anlatıyor. Ama buna bir ekleme yapıyor. Kitabında yazdığına göre şöyle:

Atıf Benderlioğlu

“İlk konuşmayı yaptı.”

“İç tüzüğün 177’nci maddesine göre, Meclis’in itiraz götürmez bir şekilde bahis konusu Tahkikat Komisyonu’nu kurmaya hakkı olduğu vakıasına işaret ettim. Fakat önemli olan, komisyonun teşkilinden ziyade, bu komisyona verilecek salâhiyetlerin şûmûlüdür (yetkilerin kapsamıdır) , diye tasrih ettim (vurguladım). Halbuki, beyanatı verdiğim gün bu salâhiyetlerle ilgili kanun henüz Meclis’ten çıkmamıştı. Bildiğiniz gibi, kanun, bir gün sonra kabul edildi ve ancak 28 Nisan sabahı neşredildi. Kanunu okuduğum zaman maalesef hududu aştığını ve bazı noktalarda mutlak şekilde Anayasa’ya aykırı hükümler ihtiva ettiğini (içerdiğini) gördüm.

‘Menderes, mesela hangi hususlarda?’ diye sordu.

– Adliyenin vazifesine müdahale ederek, kuvvetler ayrılığı prensibini ihlâl etmesi vakıasından. Başka, gazetelerde neşri yasak edildiğine göre, Meclis müzakerelerinin aleniyetini de ortadan kaldırmaktadır. Bütün demokratik ülkelerde kaide (kural), Meclis’in mes’elelerin mahiyeti icabı müzakerelerin gizli yapılmasına karar vermesi hali hariç, Meclis müzakerelerinin alenî yapılmasını amirdir. Bu umumî kaideye, bizim Anayasamız da 20. maddesinde açıkça yer vermiştir. O halde, böyle bir aleniyet ancak basının Meclis müzakerelerini serbestçe neşredebilmesi halinde fiilen vardır denebilir. Neşir yasakları koymak suretiyle basını bu fonksiyonundan uzaklaştırmak, müzakerelerin aleniyeti prensibini açıkça ortadan kaldırmak demektir.”

Başgil’in bu sözlerinden sonra Menderes’le aralarında bir tartışma başlıyor. Menderes –Başgil’in yazdığına göre– kendi görüşünü açıklamaya, şunları söyleyerek başlıyor:

“Menderes:

– Affedersiniz, ama, ben bu görüşte değilim, dedi. Salâhiyet Kanunu müzakerelerin aleniyetini ortadan kaldırmıyor, sadece namus ve şeref duygusundan yoksun bazı gazetecilerin maksatlı bir şekilde onları tağyir etmesini (çarpıtmasını) önlemekle iktifa ediyor (yetiniyor).

Muhalif basının takip ettiği usul artık çok iyi bilinmektedir: Bir müddetten beri bu basın, Meclis’teki bazı mebuslara asla söylemedikleri şeyleri söyletmeyi adet edindi. Aksine, bazen de, aralarından bir kısmını, konuştukları halde, hiçbir şey söylemeyip sessizce oturmakla itham ediyor. Bahis konusu kanun, doğrudan doğruya bu gibi suiistimallere son vermek ve umumî efkârın her türlü yolunu saptırmasını önlemek gayesini gütmektedir. Gene bu aynı kanuna göre, Meclis müzakereleri Anayasamızın 20. maddesine uygun olarak alenî kalacaktır. Çünkü, yine aynı maddenin muhtevası gereğince, bunlar kelimesi kelimesine Meclis zaptına geçecek, sonra da Resmi Gazete’de teferruatiyle neşredilecektir.”

Prof. Başgil, buna karşı, Meclis tutanaklarının Meclis zaptında ve Resmi Gazete’de yayınlanmasının Anayasa’nın 20. maddesindeki “aleniyet” ilkesinin gerçekleşmesine yetmediğini belirtiyor.

“Tenkit zamanı değil, tenkil zamanıdır”

Menderes yettiğini söylüyor. Başgil buna cevap veriyor. Tartışma kısmen hukuki, kısmen de siyasi yanlarıyla uzadıkça uzuyor. Bunun üzerine Cumhurbaşkanı Bayar duruma müdahale ediyor.

Anlatımı gene Başgil’e bırakalım:

“Biraz akademik olan bu münakaşadan sabırsızlanan Cumhurbaşkanı nezaketle söze karıştı:

– Beyler, dedi, karşılıklı olarak ileri sürdüğünüz deliller hukukî bakımdan ne kadar ilgi çekici olursa olsun, bu toplantının gayesine temas etmiyor.

Şimdi biz, fiilen vuku bulmuş bir durumun karşısındayız: Tahkikat Komisyonu kurulmuş, Salâhiyetler Kanunu çıkarılmış ve alınan bu tedbirler ayaklanmalara sebep olmuştur. Bu vaziyet karşısında ne yapmalıyız? Ve sayın profesör bize ne gibi tavsiyelerde bulunabilir? Zannediyorum, toplantının gayesi ve halledilecek mes’ele işte budur.

(Başgil’in tavsiyesi:)

– Son derece ihtiyatlı davranmanızı tavsiye ederim, sayın Reisicumhur. Önce, Anayasa’ya tamamen uymadığına göre, Salâhiyet Kanunu’nun hükümlerini tatbik etmemelisiniz. Bu bakımdan tekrar gözden geçirilmesi için kanunu derhal Meclis’e geri göndermelisiniz. Bilhassa gençliğe karşı çok sert tedbirlere başvurmamalısınız.

(Bayar’ın cevabı):

– Ben hiçbir şekilde bu görüşe katılmıyorum. Bilakis son derece sert davranmak ve tahrikçileri nümune-i imtisal (ders alınacak örnek) olmak üzere cezalandırmak lazımdır. Hükümet makamlarının çalışma tarzı şimdi böyle olmalıdır.

Bayar (bunu söyledikten sonra) fikrini izah için suçluları çok sert ve ibret teşkil edecek bir şekilde cezalandırmak manâsına gelen Arapça asıllı, ‘Tenkil’ kelimesini kullandı.

Tenkil ve tenkit kelimeleri arasında söyleniş itibariyle büyük bir benzerlik olduğu için, iyi anlayıp anlamadığımdan emin değildim. Tenkit kelimesi, yalnız ‘critique’ manâsına geliyordu. Bu sebeple, Reisicumhur’dan tavzihte bulunmasını istedim.

Reisicumhur biraz kızgın bir şekilde, tenkit zamanı çoktan geçmiştir, şimdi tahrikçileri tenkil zamanıdır, diye cevap verdi.”

“Tenkil”in anlamı

Bayar ile Başgil arasındaki tartışmanın konusu olan bu “tenkil” kelimesi sonradan değişik yorumlara ve tartışmalara yol açacaktı.

27 Mayıs’tan sonraki soruşturmaların da konusu olacaktı.

Arapça bir kelime olan “tenkil”in anlamı Devellioğlu’nun Osmanlıca-Türkçe sözlüğünde şöyle sıralanıyor:

1- Uzaklaştırma,

2- Örnek olacak bir ceza verme,

3- (Birini) tepeleme.

Ama kelimeye, kullanış yerine göre, “etkisiz hale getirmek”, “yok etmek” gibi anlamlar da verilebiliyor.

Başgil’in Bayar’dan açıklama istemesi, bu açıdan isabetli.

Başgil, kitabında, kelimenin sözlüklerdeki –belirttiğimiz– anlamlarını hatırlatarak, kitabındaki dipnotunda Bayar’ın aslında o sözü daha hafif bir anlamda kullandığını yazıyor.

Başgil, Bayar’ın o sözü Devellioğlu’nun sözlüğündeki gibi en hafif anlamıyla kullandığı kanısında... Bunu 27 Mayıs’tan sonra yaptığı açıklamalarda da belirtmiş. Kitabında da belirtiyor. Ama Yassıada mahkemeleri başladıktan sonra o konu önemli bir sorun haline geliyor.

Bayar “tenkil” sözünü ne anlamda söyledi? Sadece 28 ve 29 Nisan günlerinde gösteri yapan üniversite öğrencileri için mi? Yoksa daha sonra da aynı sözü başkaları için de kullandı mı? Mesela 21 Mayıs’ta Ankara’da yürüyüş yapan Harbiye öğrencileri için de mi kullandı?

Bu konu, gerek basında, gerek Yassıada duruşmalarında tekrar tekrar açılmış, sanık olarak Bayar’a, tanık olarak Başgil’e o konuda sorulan sorular birbirini izlemiştir.

Emine Gürsoy Naskali’nin derlediği Yassıada tutanaklarında, o konudaki sorguların da örnekleri var. Bazı bölümlerini buraya da alalım:

Yassıada’da, Ankara-İstanbul Olayları davası görülürken, Ali Fuat Başgil’in Cumhurbaşkanlığı Köşkü’ne davet edilişi konusu açılıyor. Mahkeme Başkanı Salim Başol, Celal Bayar’a, Prof. Ali Fuat Başgil’le Çankaya’da yaptığı görüşmeleri soruyor. Bayar da anlatıyor. 30 Nisan gecesi, o günlerin olayları konuşulurken. Başgil’e, “bir telkininiz var mı?” diye sorduğunu belirtiyor ve sorusunun cevabını şöyle anlatıyor: (Yassıada tutanaklarından):

“SANIK CELAL BAYAR: “Evet, bir telkinim vardır, dedi. Mesele hukuken tamamdır, fakat meseleleri siyaseten halletmek doğru olur dedi. Ben acele ettirdim. İstanbul’a gideceğim için, yemekte, sofrada çok kalmamak üzere, yemeği bitirdik. Ondan sonra içerdeki diğer salona geçtik, bazı arkadaşlar da geldiler. Orada tekrar mevzuubahis arzettiğim şekilde. Kabinede bazı tadilat yapmak, bir iki vekili istifa ettirmek...

BAŞKAN: Vekilleri tasrih etti mi? (Bakanları belirledi mi?)

SANIK CELAL BAYAR: Hayır etmedi. Fakat daha evvel şunu söyleyeyim ki, hadiselerin cereyan şeklini ifadeye sadık olduğumu göstermek için, bu belki benim aleyhimedir, hukuki durumunuz tamdır denildiği zaman, nümayişlerin çok şiddetle devam ettiğini ifade ettiği zaman, bunlara tenkil olunacaktır, dedim.

Bundan sonra içeri geçtik ve orada kabinede tadilat yapılmasını (teklif) etti, siyaseten meseleyi halletmek için.

Ben o sırada kabinede tadilat yapılmasının aleyhindeydim, şahsi kanaatim olarak. Ve bunun ne memlekete, ne hadiselere iyilik getireceğine inanmıyordum.”

Celal Bayar “tenkil” sözünü kullandığını bizzat 10 Şubat 1961 günkü o duruşmada açıklıyor.

O konu, Yassıada’da birkaç gün sonra (14 Şubat 1961) mahkeme başkanı tarafından yeniden açılıyor.

Mahkeme Başkanı’yla Bayar arasındaki o diyalog şöyle:

“BAŞKAN: Üniversite gençliği ne yapmıştır? (...) Tenkili icap ettirecek gençler ne yapmışlar? Tenkil dilimizde, memleket için tamamen zararlı olan insanlar için kullanılan bir kelimedir. Mesela; eşkıyanın tenkili, eşkıyanın canlı olarak tenkili. Çünkü bunlar memleket için zararlıdır. Talebe böyle mi?

SANIK CELAL BAYAR: Tenkilin lügat manası malum. Ben, bastırılacak ve önlenecektir manasına söyledim.

BAŞKAN: Malum olduğu halde, Adnan Menderes de tenkili dağıtmak manasına almıştır.

SANIK CELAL BAYAR: Geçen defaki duruşmada, o zaman bendeniz de hâkim olan fikri arz ettim. Tekrar edeyim. Ben bu kelimeyi sarfetmeden evvel karşımda konuşan hukukçu ve bilhassa Anayasa hukuku alimi olan zat ile konuşurken, bana ‘vaziyet hukuken tamamdır’ dedi ve talebelerin devlet kuvvetleri ile inzibat kuvvetleri ile müsademe halinde olduğunu ve öyle bir şey geçtiğini söyledi. Aynı zamanda da bunun siyaseten de halledilmesi lazımdır, dedi. Tek olarak, kesin olarak salahiyetlidir veya değildir. O taraftan gelmiş bir delege mi onu da bilmiyorum.

BAŞKAN: Kim?

SANIK CELAL BAYAR: Ali Fuat Başgil. Bu hareketlerin sebebi aslisi (asıl nedeni) hükümet ve hükümet azasından birkaç kişinin istifa etmesi lazım gelir şeklindeki mütalaası üzerine ki, bugün de aynı kanaatteyim, mahiyeti ne olursa olsun ayaklanmalarla hükümet istifası zaruretini memleketin menfaati namına muvafık bulmuyorum. Şu halde tenkil olunacaktır, dedim.”

Başgil’in Bayar’a anlattığı sahne

Profesör Ali Fuat Başgil, Cumhurbaşkanı Bayar o “tenkil” sözünü hangi anlamıyla söylemiş olursa olsun, o akşamki toplantıda onun sertlik politikasına karşı çıkıyor. Kendi anlatımıyla şöyle diyor:

“Beni mazur görünüz sayın Reisicumhur, bu fikirlerinize iştirak edemeyeceğim. Muhakkak ki, içtimaî sulh ve sükûnun bekçisi sıfatıyla hükümet içtimai emniyeti (sağlamak için) yasal tedbirler almak ve hatta gerektiğinde sertçe hareket etmek hakkına sahiptir. Fakat bunun yerinde ve zamanında olması şarttır. Eğer halihazır durum, fevkalâde ağır bir dereceye varmış ise, kanaatime göre orduyu da sarması gibi çok nazik bir mesele ortaya çıkarır.”

Başgil, bu arada, İstanbul’daki üniversite olaylarını kendi çalışma odasının penceresinden izlerken avluda gördüğü bir sahneyi anlatıyor.

Olayların bir aşamasında, malum, üniversite bahçesinde polisler varken, bahçeye askerler girmişti. Başgil’in o sırada aldığı ve kitabında da yayınladığı notlar şöyleydi:

“Nihayet, atlı polisler geri çekildi ve yerini derhal, o zamana kadar büyük giriş kapısında bekleyen piyade birliği aldı. Süngülü askerler, başlarında subayları olduğu halde, kesif talebe kalabalığına doğru yürümeye başladılar. Tam bu sırada talebeler var güçleriyle tempolu olarak ‘Yaşasın ordu, yaşasın kahraman Türk askeri’ diye bağırmaya başladılar.

Ne saklayayım, bu esnada heyecanımdan nefesim kesilmişti. Bir taraftan talebe bu şekilde bağırıyor, diğer taraftan da, askerler muntazam sıra halinde onların üzerine yürüyordu. İki taraf arasında hemen hemen birkaç adımlık mesafe kalmıştı. Birdenbire asker durdu, aradan birkaç saniye geçmedi, asker ve subaylarla talebeler ağlamaklı birbirlerine sarıldılar. Kendi kendime, ‘Tamam dedim, bu hareket orduya da sirayet ettiğine göre, artık Menderes hükümeti gitmiştir.’”

Profesör Ali Fuat Başgil, daha önce arkadaşlarına da anlattığı bu izlenimi, başta Cumhurbaşkanı Bayar olmak üzere toplantıda bulunanlara anlattı. Ve buna, kitabında da yazdığına göre, şu yorumunu ekledi:

“Bana göre, bu sahne artık bundan böyle, ordunun üniversite gençliği ile kader birliği yaptığını gösterir. Ve işte işin vahim, hem de pek vahim tarafı budur. Bu vaziyet karşısında, şiddet hareketleri, durumu güçleştirmekten ve nihayet önüne geçilmez reaksiyonlar doğurmaktan başka bir şey yapmaz.”

Menderes: “Peki, ne yapalım?” Başgil: “İstifa edin”

Bu yoruma karşı Menderes’in Başgil’e sorduğu soru şuydu:

“Muhterem hocam, bu çıkmazdan kurtulmak için başka çare düşündünüz mü? Bu hususta ne tavsiye edersiniz?”

Başgil’in cevabı:

“Bu sualiniz beni çok ağır bir vazife ve mesuliyetle karşı karşıya getirmektedir. Fakat çekinmeden söyleyeceğim. Esasen buraya gelirken niçin davet edildiğimi biliyordum.”

Sofradakiler tabii, bunun gerisinin nasıl geleceğini merakla beklerken Başgil, “Yalnız” diye yeni bir cümleye başladı:

“Yalnız sizden bu konuşmanın devamını yemekten sonraya bırakmamızı ve daha mahdut bir topluluk içinde görüşmemizi istiyorum.”

Bayar bu talebi kabul etti. Başgil’in istediği yapıldı. Yemek normalden daha çabuk sona erdirildi ve o “mahdut topluluk”, Başgil’le birlikte Bayar, Menderes ve Koraltan’dan oluşan dört kişilik bir grup olarak Köşk’ün başka bir odasına geçti. Ötekiler yemek salonunun olduğu yerde kaldılar.

Bayar, Menderes ve Koraltan, malum, Demokrat Parti’nin kurucularıydı. Fuad Köprülü’nün DP’den ayrılışından sonra üç kişi kalmışlardı. Başgil, aklındaki “çare”yi sadece onlara söyleyecekti.

Önce DP’nin genel politikalarını eleştirdi. İktidarın, memleketin tüm unsurlarını kucaklamayan, bir kısmını dışlayan bir tutum içinde olduğunu belirtti. Daha uzlaştırıcı politikalar izlemek gerekirken bunun tersini yaptığını belirtti.

Bunu ve gerisini Başgil’in yazdıklarından izleyelim:

“(Menderes) Her ne ise mevzuumuza gelelim dedi: madem ki, memleketimizin siyaseti, belki de tarihi kaderi hakkında kesin bir müzakereye girişeceğiz, o halde sayın Cumhurbaşkanı müsaade ederlerse Hariciye Vekili’ni de çağıralım. Bunun üzerine, hemen Fatin Rüştü Zorlu da bize katıldı.

Başvekil benden tavsiye istemişti, şimdi fikrimi açıklamak ve müşahhas (somut) bir teklifte bulunmak zamanı gelmişti:

– Böyle nazik anlarda zaman dardır. Harekete geçip, acele tedbir almak lazımdır. Tekrar söylüyorum, eğer felaketten sakınmak isteniyorsa, fikrimce, doğrudan doğruya kuvvete başvurmayı bir kenara bırakmalıdır. Bir rejimin kendini ayakta tutması ve karşılaştığı güçlükleri yenmesi için sahip olduğu tedbirlerden kuvvete müracaatı en sona bırakmalıdır. Bu hale düşmeden, size teklif edeceğim hal tarzı şudur:

Her şeyden önce, Menderes Kabinesi derhal istifa etmelidir. Bundan sonra, mümkün olduğu nisbette, muhalefete de birkaç bakanlık vererek, Meclis’teki mutedil şahsiyetlerden yeni bir kabine kurmalıdır. Böylece, bir nevi koalisyon kabinesi, daha doğrusu millî birlik kurulmuş olacaktır. Bu yeni hükümet, kendisinden öncekinin takip ettiği politikayı bir yana bırakarak tam bir serbesti içinde kararlarını alacak ve Meclis’e, Anayasa’ya aykırı olduğu iddia edilen kanunların, bilhasa Salâhiyetler Kanunu’nun tadilini teklif edebilecektir. Bu şekilde hareket edilince, artık muhalefet, hükümeti itham etmek için bir bahane bulamayacak ve siyasi tansiyon düşecektir.

Bayar: “Öyle şey olmaz.” Menderes: “Ben istifa ederim...”

Celal Bayar bu teklife şiddetle karşı koydu:

– Bu şekilde hareket bir zaaf alâmeti olur ve rakiplerimizi cesaretlendirmekten başka bir netice doğurmaz. Bu buhran anında hükümeti değiştirmekten daha yersiz bir hareket olamaz. Bilakis, metanetimizi ispat etmek ve doğruca son derece sert tedbirler almak yoluna gitmek lazımdır.

– Eğer, dedi Menderes, bu buhranın sebebi benim şahsım ise hiç tereddütsüz derhal istifa eder ve yerimi arkadaşlarımdan birine terk ederim. Kısa bir duraklamadan sonra, fakat dedi, sayın hocam siz bir kabine değişmesinin bütün bu karışıklıklara son vereceğinden emin misiniz? Ben, sona ermek şöyle dursun daha fenaya gitmesinden korkarım.

Başvekil benim bu tekliflerimi açıkça Reisicumhur’dan daha anlayışlı ve daha soğukkanlı olarak karşılamıştı. Cevap verdim:

– Böyle hallerde kabine değiştirmek demokratik memleketlerde umumiyetle başvurulan tedbirlerden biridir. Mes’eleyi hikmetle halletmenin yolu budur. Bunu bir kenara bırakarak her ne pahasına olursa olsun, ilk olarak kuvvete başvurmak, gene tekrar ediyorum, bana göre yersizdir, çok tehlikelidir.”

Celal Bayar, Başgil’in önerdiği çareye çok kesin bir ifadeyle karşı çıkmıştı. Başgil’in de dediği gibi, Menderes ondan daha esnek bir ifade kullanmıştı. Eğer Bayar da aynı esnekliği gösterse, Başgil önerisini biraz daha genişletecekti. Kitabında da yazdığı gibi, iktidarla muhalefet arasında bir diyalog kapısı açmaya çalışacaktı.

Bayar’ın cevabından sonra ise, Menderes, Başgil’e bir soru sordu. Başgil cevap verdi. Başgil’in anılarına göre şöyle:

“– Tarihimizde yerini birkaç sokak nümayişinin zoru ile diğerine terk eden bir hükümet misali zikredebilir misiniz?

– Suali benim size tevcih etmeme müsaade buyurunuz. Çünkü ben, demokratik bir örf ve âdetten bahsettim. Siz bana tarihimizde on seneden beri bu memlekette gerçekleştirilmeye çalışılan demokrasiye benzer bir demokrasi örneği verebilir misiniz? Bizde böyle bir anane hiç mevcut olmamıştır. Ve sayın Başvekil bundan böyle ilk defa bu nevi bir örf ve âdeti ortaya çıkarmak şerefi size düşmektedir.

Celal Bayar söze karıştı:

– Sayın profesör dedi, bizden başka bir memlekette içinde bulunduğumuzunkine benzer şartlar neticesi yapılmış olan bir kabine değişikliğine misâl verebilir misiniz?”

Başgil, Bayar’ın bu sorusuna Fransız siyasetinden somut örneklerle cevap verdi. İstifa kurumunun buhran zamanlarında çoğu defa başarılı sonuçlar verebileceğini belirtti.

Bayar ise, görüşmeyi şu cümlelerle sona erdirdi:

“– Beyler, dedi Reisicumhur, ben fikrimi söyledim ve bunda kararlıyım. Siz faydalı olduğuna hükmediyorsanız bu konuşmaya devam ediniz. Bana müsaade etmenizi rica ediyorum. Çünkü yarın NATO Konseyi’nin açılışında hazır bulunmaya mecburum, bu sebeple İstanbul’a müteveccihen trene bineceğim.”

Küçük odadaki toplantı bu cümlelerle bitti. Saat o sırada 23.30’du. Büyük odada bekleyen konuklardan Milli Eğitim Bakanı Atıf Benderlioğlu, Başgil’i arabasına alıp oteline götürdü. Başgil ertesi gün İstanbul’a döndü.

Profesör Ali Fuat Başgil’in Celal Bayar, Menderes ve diğer DP’li siyasetçilerle yaptığı o görüşme, o günlerde siyasi kulislere ana hatlarıyla yansımıştı. Özeti şuydu:

Başgil, “Menderes istifa etsin. Siyasi gerginlik azalır. Durum yavaş yavaş normale döner” demiş. Bunu Menderes kabul etmiş ama, Bayar şiddetle reddetmiş.

Bu özetin ayrıntıları 27 Mayıs’tan sonra gazetelere yansıdı. Cumhuriyet gazetesi, Başgil’le o konuda bir söyleşi yaptı.

Konu Yassıada soruşturmasında ve davasında da görüşüldü. Başgil tanıklık yaptı. O tanıklığı da etkili oldu.

Çok kimse “Keşke Bayar öneriyi kabul etseydi” yorumu yaptı. O “keşke”li yorum, bugün de zaman zaman yapılır.

Aslında, 1960’ın Nisan ve Mayıs aylarındaki tehlikeli gidişi durdurmak için, hükümetin istifası etkili bir yol olabilirdi. Bunu, geçen bölümde değindiğim gibi muhalefet sözücüleri de söylüyordu. Hatta açıktan olmasa bile Demokrat Parti’deki “parti muhalifleri” de... Ama onların görüşleri, iktidar liderleri üzerinde etkili olamazdı. Adı üstünde, “muhaliflerin görüşleri”ydi.

Fakat öneriyi yapan Ali Fuat Başgil’i de, kimse hükümet muhalifi olmakla itham edemezdi. Başgil, DP’nin iktidarda kalmasını en az Bayar kadar isteyen bir kişiydi. Zaten bundan emin oldukları içindir ki, Bayar ve arkadaşları, görüşlerine başvurmak için onu acele olarak Ankara’ya çağırmışlardı. Cumhurbaşkanlığı Köşkü’nde yemeğe davet etmişler ve söylediklerini dinlemişlerdi.

Ama Bayar, o dinlediklerini hiç beğenmemişti. Menderes de, istifa etmeye hazır olduğunu söylese de, istifanın çare olduğuna zaten inanmamıştı. Öneriyi Bayar kabul etseydi, Menderes uygulayacaktı. Kabul etmeyince, o konuyu gündemde tutmanın artık anlamı kalmamıştı.

30 Nisan 1960 tarihli Köşk toplantısı böylece, tarihteki “keşke”li yorumların “kaçırılan fırsat”lar bölümünde yer aldı.

32

Sokağa çıkmak gece de yasak, gündüz de...

“Silah kullanırız” uyarısı – İstanbul’da 1 Mayıs’ta sokağa çıkmak

gece gündüz yasaklandı – Sıkıyönetim bildiri

yayınladı: “Yasaklara uyulmazsa silahla mukabele ederiz”

– 2 Mayıs günkü NATO toplantısı sırasında gençler

uyarıya rağmen sloganlar atmaya devam etti:

“Hürriyet”, “Freedom”, “Liberté”, “Freiheit”

1 Mayıs günü, aynı zamanda İstanbul’da Belediye Sarayı’nda

yapılacak NATO toplantısının hazırlık çalışması günüydü. O günü

ve gecesini İstanbul halkı sokağa çıkma yasağı altında geçirdi.

Sıkıyönetim yasakları şiddelendirildi. Ama gösteriler gene önlenemedi.

Sonra 1 Mayıs günü geldi. Hem Tahkikat Encümeni hem de sıkıyönetim o gün çok dikkatli davranmak zorundaydı. Bunun bu defa sadece bir değil iki nedeni vardı:

1- Birinci neden, her zamanki nedendi: Gün, Türkiye’de resmi adıyla “Bahar ve Çiçek Bayramı”ydı ama, demokratik ülkelerin çoğunda “İşçi Bayramı”ydı. Başta Sovyetler Birliği olmak üzere tüm komünist ülkelerde ise komünistlerin bayramı gibi kutlanıyordu. Bizde de, gizli çalışsalar da, sayıları fazla olmasa da, her zamanki gibi “komünistler” vardı. Bu defa, o “Tahkikat Encümen”li, “örfi idareli” dönemde bir şeyler yapmaya kalkabilirlerdi.

2- 1 Mayıs’tan sonraki 2 Mayıs günü İstanbul’da Türkiye için çok önemli bir uluslararası toplantı yapılacaktı. Bu, NATO Bakanlar Konseyi toplantısıydı. NATO üyelerinin Dışişleri Bakanları bir araya geleceklerdi. Beraberlerinde geniş heyetlerle birlikte NATO’yla ilgili dünya sorunlarını görüşeceklerdi. Günü bir yıl öncesinden belirlenmişti. Ertelenemezdi.

Bu toplantıyı, bu defa sadece komünistler değil, Tahkikat Encümeni’ne karşı çıkan öğrenciler eylem vesilesi yapabilirlerdi. Türkiye’deki son gelişmelere NATO’nun demokratik ülkelerinden gelen delegelerin dikkatini çekmek isteyebilirlerdi. Delegelerin bir kısmı İstanbul’a bir-iki gün önce geliyorlardı. 1 Mayıs günü bir hazırlık toplantısı da yapacaklardı. Alınacak önlemlerin bir gün önceden başlaması gerekiyordu.

“Hükümet-Tahkikat Encümeni-sıkıyönetim” üçlüsünün o iki tehlikeye karşı aldığı önlem çok radikal oldu. İstanbul’da 1 Mayıs için “24 saatlik sokağa çıkma yasağı” ilan etti.

İstanbul’da o yasak, zaten geceleri uygulanıyordu. Bazen erken başlayıp geç bitiyordu. Ama bunun süresinin bu defa, geceye gündüzü de katıp 24 saate çıkarılması, o vakte kadar pek görülmemiş bir şeydi.

2 Mayıs günü bu yasak şehrin belirli yerlerine girme yasağı haline getirildi. Toplantının yapılacağı İstanbul Belediyesi binası ile konukların kalacağı Hilton Oteli ve civarı fiilen “girilemez bölge” oldular. Sıkıyönetim Komutanlığı, o günler için özel bir tebliğ daha yayınladı. Şöyleydi:

Yasaklar 2 Mayıs günü daha da şiddetlendirildi. Bir gece önceki sıkıyönetim bildirisi o

günkü gazetelerin manşetlerindeydi. Asker ve polis, gerekli görürse silah kullanacaktı.

“Muhterem İstanbul halkına,

Örfi İdare Kanunu ile bu kanuna göre yapmış olduğum tebliğlerin üç-beş kişiden ibaret olan toplulukları bile menetmiş olmasına rağmen, iki gündür sokak nümayişlerine devam edildiğini esefle müşahede etmekteyim. Bu nümayişleri devam ettirenlerin ekserisinin çocuk denebilecek bir yaşta olmalarını göz önünde tutarak ve emirlerimi hürmetle karşılayacaklarını bekleyerek iki gündür yapılan müsamahaların artık şehrin asayiş ve huzurunu ziyadesi ile ihlal ettiğini görmekle müteessirim.

Bu defa bir günlük sokağa çıkma yasağı ile kendilerine vermiş olduğum düşünme fırsatının hitamında en küçük topluluklara dahi şiddetle ve silahla mukabele edilmesi hususunu bütün birliklerime tebliğ ve emretmiş bulunuyorum.

Bu emrim, birlikler tarafından dikkat ve hassasiyetle behemahal tatbik edilecektir.

Bu itibarla, ateş sırasında zarar görmemeleri için vatandaşlarımı muhtemel topluluklardan uzak durmaya davet ediyorum. Keza, aile reisleri ile mektep idarecilerine, verdiğim bu kararın ciddi neticeleri hakkında çocuklarını ikaz ve islah yoluna gitmelerini tavsiye ediyorum.

Bundan başka, nümayişçilere, teşvik ve tahrik mahiyeti arzeden bayrak verme, alkışlama gibi hareketler de yasak olup aynı şiddetle mukabele görecekir. Keyfiyeti, İstanbul halkının ıttılaına (bilgisine) arzederim.”

Bu yasaklara rağmen, İstanbul’da gösteri yapmak isteyenler eksik olmadı. Ortada komünist diye nitelendirilecek gruplar yoktu ama, Tahkikat Encümenli rejimi protesto etmek isteyen üniversiteli gençlerin önemli bir kısmı ara sokaklardan hem Belediye Sarayı’na, hem Hilton civarına ulaşıp, “Encümen rejimi”ne karşı sloganlar atmayı başardılar.

En fazla atılan slogan “Hürriyet” sloganıydı. Bu, içerdeki delegeler tarafından daha iyi anlaşılsın diye, Türkçe’nin yanında İngilizce, Fransızca, Almanca da atılıyordu: Belediye binasının etrafından “Freedom”, “Liberté”, “Freiheit” sesleri yükseliyordu.

Gösterilere katılan gençler, Sıkıyönetim Komutanlığı’nın tebliğinde ilan edildiği gibi silahla karşı karşıya kalmadılar. Askeri birliklerden hiçbirinin kumandanı o yolda bir ihtarda bulunmak yoluna gitmedi. Ama polisin müdahaleleri yer yer sertleşti. Toplananların bir kısmı dağıtıldı. Gözaltına alınanlar da oldu. Ama NATO toplantısına katılan delegelerin ve basın mensuplarının hepsi, dört dildeki “hürriyet” taleplerini tek tek işitti.

Bu yüzden de toplantı iki gün sürecekken, bir günde sona erdi. Başta Konsey Başkanı Norveç Dışişleri Bakanı Lange olmak üzere, İngiliz Dışişleri Bakanı Selwyn Lloyd ve Alman Dışişleri Bakanı Von Brentano toplantının erken tatil etmesi konusunda ısrar ettiler. Ve karar o şekilde oluştu.

Bunlar, tabii, Türkiye’deki gazetelerin sütunlarına o sırada yansımadı. O konuda yayın yasağı vardı. Ama yabancı basında yayınlandı. Birçok siyasi yazarın yazılarına, yorumlarına konu oldu.

555 K ve sonrası

Şimdi bundan sonrası için küçük bir özet yapacağım. Mayısın ilk günlerinden 27 Mayıs’a kadarki günlerin daha geniş anlatımı bundan sonraki kitaba kalıyor.

Önce özeti yapayım:

Olaylar mayıs ayının geri kalan günlerinde de devam etti.

● 5 Mayıs’ta Ankara’da ünlü “555 K” olayı oldu.

555 K’nın anlamı, “5’inci ayın 5’inde, saat 5’te Kızılay’da buluşalım”dı.

O günkü gösteri sırasında Başbakan da Kızılay’a geldi. Göstericilerle tartıştı. Olaylar büyüdü.

Ankara’daki olaylar için de yeni yasaklar konulmuştu. İstanbul ve Ankara

üniversitelerindeki yüksekokullar tatil edilmişti. Başbakan’ın radyo

konuşmaları devam ediyordu.

● 7 Mayıs’ta Adana’da İncirlik Üssü’nden bir CIA ajanının kullandığı Amerikan U2 uçağı Sovyetler Birliği üzerinde düşürüldü. Pilotu esir düştü. Soğuk Savaş rüzgârları şiddetlendi.

● 9 Mayıs’ta Meclis’te ABD’yle “ikili anlaşma” imzalandı. CHP’liler toplantıya katılmadı.

● 15 Mayıs’ta Menderes’in Ege ziyareti başladı. Menderes İzmir’de –iktidar gazetelerince– 200.000 kişi olduğu bildirilen büyük bir topluluğa hitap etti. Muhalefeti suçladı.

● Menderes’in Ege gezisi 18 Mayıs akşamına kadar sürdü. O süre içinde Ankara ve İstanbul Olayları devam etti.

● 20 Mayıs’ta Ankara’da Hindistan Başbakanı Nehru’nun ziyareti başladı.

● 21 Mayıs’ta Harp Okulu öğrencileri Ankara’da Kızılay’da sessiz bir yürüyüş yaptı.

● 25 Mayıs’ta Başbakan Eskişehir’e gitti. Meclis Tahkikat Encümeni’nin görevini bitirmiş olduğunu söyledi. Aynı gün Meclis, tartışmalı bir şekilde tatile girdi.

● 27 Mayıs günü sabahında, radyodan Alparslan Türkeş’in “ihtilal”i açıklayan sesi duyuldu. Ben de 1. bölümde anlattığım gibi Ankara’da evimizin duvarına vurulan yumruk sesiyle uyandım.

* * *

1960 Mayısının başından 27 Mayıs’a kadarki günlerde olup bitenler, tabii, bu kadar kısa bir özete sığdırılıp geçilecek kadar önemsiz değil. Fakat bu “anılı kitap” dizisinin daha önceki kitaplarında olduğu gibi, yazdığım dönemle ilgili bazı olayları anlatmak bir sonraki kitaba kaldı.

Bir sonraki kitabın konusu olan “27 Mayıs sonrası”na, 27 Mayıs öncesinden kalan olayların anlatımını tamamladıktan sonra başlayacağım.

* * *

Bu kitabın “sonsöz”ü olarak söyleyeceğim söz de şu:

Kitabın yazılışı sırasında Başbakanlık’taki onuncu yılını doldurmuş olan Sayın Başbakan Recep Tayyip Erdoğan 2013’ün sonbaharında gençliğe hitap ederken yaptığı konuşmalarda, gençlerin yakın tarihimizi çok iyi bilmeleri gerektiğini söyledi.

Ben de aynı kanıdayım.

Bu kitapla dördüncüsü de yayınlanmış olan “anılı kitap” dizisinin amaçlarından biri zaten buydu: Yakın tarihin bilinmesine ve anlaşılmasına, o tarihin içinde yaşamış bir yazar olarak, gördüklerimi ve öğrendiklerimi belgeleriyle anlatarak katkıda bulunmaktı.

Tabii, herkes gördüklerini, öğrendiklerini kendi gözüyle değerlendirir. Ama bunu yaparken başkalarının gördüklerini ve söylediklerini de göz önünde tutmak gerekir. Bu kitaplarda, mümkün olduğu kadar, o gereği de yerine getirmeye çalışıyorum.

Değerli okurlarıma, teşekkürlerimi ve en iyi dileklerimi sunarım.

* * *

Teşekkürlerimi, Doğan Kitap’taki arkadaşlarıma da sunmak istiyorum. Genel Müdür Gülgün Çarkoğlu ve Yayın Direktörü Deniz Yüce Başarır ile birlikte editör Işıl Özgüner’e, sayfa tasarımcısı Hülya Aktaş’a, sayfa operatörleri Nilüfer Erollu ile Lerna Adsız Çalgan’a, kapak tasarımını yapan grafiker Yavuz Korkut ile “üretim” sürecine son noktayı koyan Üretim Müdürü Zeynep Yağız’a ve Doğan Kitap’ın tüm mensuplarına, ayrıca devamlı yakın mesai arkadaşlarım Cevdet Abbas ile Tuba Yurdakul ve Özcan Özbüyükkayalı’ya teşekkürlerimi burada bir kere daha ifade ediyorum.

Tabii, bu kitabın yazılışı sırasında oturma ve yemek odaları dahil, bizim evin bir kitap ve belge deposu haline gelmesine tahammül eden ve bana değerli yardımlarını sürdüren eşim Aysel Öymen’e de...