ŞÜKRAN KURDAKUL

ÖLÜMSÜZLERLE

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

www.evrenselbasim.com

e-mail: bilgi@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın-163

ÖLÜMSÜZLERLE

Şükran Kurdakul

© Evrensel Basım Yayın, 2000

Tasarım

Savaş Çekiç

Birinci Basım

1985

Evrensel Basım Yayın’da Birinci Basım

Ekim 2001

ISBN 975-6865-65-2

Baskı

Ayhan Matbaası

ÖLÜMSÜZLERLE

(1982-1984)

Önsöz

Şükran Kurdakul’un

Ozan Olarak Görüntüsü

Kemal Özer

Şiirleri toplu olarak karşımızdaysa, bir ozanla yüz yüzeyiz demektir. Ortaya, her şeyden önce, bir görüntü çıkıyor çünkü. Şiire baktığımızda ozanı görüyoruz, ozana baktığımızda ise şiire götüren hazırlığı ve şiiri yoğuran eğilimlerin ipuçlarını.

Şiirleri dönem dönem, kitap kitap okumaya başladığımızda, bu görüntü aşama aşama ilerliyor, çizgileri birbirine ekleyerek bir bütüne ulaşıyor. Dokunan bir kumaşın, içerdiği desenlerle ortaya çıkıvermesi gibi.

Şükran Kurdakul’un şiirlerini topluca okuyunca da öyle oldu. Yayınlandığı yıllarda tek tek okuduğum kitaplar ya da zaman zaman çeşitli vesilelerle karşılaştığım şiirler, bu kez bir arada ve ortak bir görüntüyü oluşturarak çıktı karşıma. 50 yılı aşkın bir süreye ve bu sürenin getirdiği birikime bakarken, öncelikle bir ozanı görmüş oldum. Yıllar boyunca kafamda yer eden çizgileri birbirine bağlayarak onu yeniden ve bir bütün içinde görmemi sağladı.

Şiirle ozan arasındaki karşılıklı ilişki, belirleyicilik açısından da iç içe. Soruyoruz: Nasıl bir ozan tasarımı şiire götürdü Kurdakul’u? Yazdığı şiiri görmek, bu soruya verilecek yanıta da bağlı. Nitekim onun tasarımında geleneksel çizgi çok açık. Topluma yoğun bir yurt ve insan sevgisiyle bakan, siyasal ve toplumsal mücadelede söz ve sorumluluk sahibi olan kavgacı ozanların izini sürüyor. O yüzden de ona baktığımızda bir yandan Namık Kemal’i, Tevfik Fikret’i, bir yandan da Nâzım Hikmet’i görmemiz olası.

Öte yandan, geleneksel çizgi; ses gibi, söyleyiş gibi, duyguya yer veriş gibi daha çok estetikle ilgili alanlarda da geçerli. Hem Divan, hem Halk Şiiri geleneğinin, hem de Yahya Kemal’le gerçekleşen şiir dili oluşumunun uzantısı içinde yer alıyor yazdıkları. Aynı zamanda, düşüncelerinin adamı olmakla duygularının adamı olmak arasında sürüp gidecek bir çatışmanın da habercisi.

Görme olanağı bulamadığımız, toplu şiirler dizisinde yer almayan, buna karşılık kimi değerlendirme yazılarından edindiğimiz izlenimle baktığımızda Kurdakul’un ilk şiirleri, çocukluk ve ilkgençlik yıllarından getirdiği kimi özellikleri yansıtıyor. Heceyle yazılmış bu şiirleri Asım Bezirci “bireyci, romantik, karamsar” diye nitelemektedir. Ama onların asıl üzerinde durulması gereken yanı, babasız büyümenin etkileriyle kırılgan bir çocukluk dünyasından, babanın kurtuluş savaşında yer aldığını, “kaç cephenin savaşçısı” olduğunu öğrenmekle yüklenilen sorumluluk duygusundan haber veriyor olması.

Aynı belirtinin bir başka yansımasını, Kurdakul’un lise çağında siyasal kimlik kazanması ve tutuklanıp yargılanmasında da görmek olanaklı. Ozanlığının bugünkü görüntüsüne doğru ilk adımları içeren Giderayak (1956) ve Nice Kaygılardan Sonra (1963) kitaplarında çocukluk ve ilkgençlik yıllarından taşıdığı duyarlık da, erken edinilen sorumluluk duygusuyla ulaştığı siyasal kimlik de gelişme gösteriyor. Bireyci duygulanımların yerini, toplumcu/siyasal kimlik yüzünden yaşadığı “eylem yolu bulamayan, sıkıştırılan, ama inancından vazgeçemeyen ülkücü bir kişi”nin duygu evreni almıştır. Çektiği çileyi olduğu gibi gösterdiği direnci de içinde barındıran bu “kendinden söz ediş” dönemi, dolaylı anlatım yoluyla olsa bile, toplumsal sancıları, yozlaşma belirtilerini yansıtmaktan geri durmaz.

Bu şiirler, aynı zamanda, sözünü daha önce ettiğimiz çatışmanın ve ona bağlı olarak arayışına girilen dengenin de su yüzüne vurmasını sağlamıştır. Kurdakul’un, sanat yaşamı boyunca, düşüncelerinin adamı olmakla duygularının adamı olmak arasında kurmaya çalıştığı denge, bu dönemdeki şiirlerde duyguların ağır basmasına engel olamaz. 1960 sonrası verimine baktığımızda ise, bunun tersini görürüz. Düşüncelerinin adamı olma, Şükran Kurdakul’u bir siyasal parti (TİP) içinde etkin olarak görev almaya götürdüğü gibi, bu dönemde yayınlanan İzmir’in İçinde Amerikan Neferi (1965) ve Halk Orduları (1969) kitaplarında bir eylem adamının kitleleri harekete geçirmeye yönelik yüksek sesli söylemine de bürünür.

Buraya kadar, ozanın görüntüsünde öne çıkan; yolunu izlediği mücadeleci ozan geleneğinin, gerek içerikte gerek söyleyişte taşıdığı genel özelliklerdir. Şiirin ezberlenir olmasını, akılda kalmasını istediğinden sese önem verir. “Duygusal niteliğini yitirmiş bir şiirin etkileme gücü kalmayacağı”na inandığından, “zekâ ve düşüncesinin buyurduğunu duygusal içlemi”ne yedirecek, bu içlemi “imgeleştirerek söyleyecek”tir. Ancak o zaman, insanın içinde “bir silâh arkadaşı gibi yaşar” şiir; uçurumun dibinde ayağı kaydığında ya da bunaldığında insanı “kolundan tutar, kaldırır, doğrultur, yüreklendirir”.

Bu genel özellikleri içermenin yanı sıra, Kurdakul’un şiirinde “ulusal bağımsızlık”, “Kuvayı Milliye ruhu” gibi kavramlarla “yurtsever coşku” öğeleri öne çıkar. Topluma bakışında olsun, siyasal mücadeleye katılışında olsun bu şiire egemen “İkinci Kurtuluş” düşüncesi, “Kuvayı Milliye heyecanı”nda eritilerek aktarılmak istenir.

1970’in başında, Şükran Kurdakul parti çalışmasından, etkin siyasal yaşamdan çekilmiştir artık. Ama “Sen niye siyasal savaşımın içinde yoksun” sorusunu soracaktır kendi kendine. Yanıt verebilmek için de bir yandan yazar örgütlerinde çalışmaya, bir yandan da tarihsel maddeci yöntemi kullandığı edebiyat tarihi alanındaki yapıtı hazırlamaya yönelecektir.

Bu dönem, aynı zamanda, Kurdakul’un yaşadığı çatışmada ortaya çıkacak bir dengenin ipuçlarını da barındırır içinde. 1970-76 arasında dergilerde çıkan şiirlerini bir araya toplamış bulunan Acılar Dönemi (1976) kitabı, mücadele içindeki insanın duygularıyla ve etkin mücadelenin temelinde yer alan düşüncelerle bizi ve kendini bir kez daha yüz yüze getiren bir iç yolculuk serüvenidir. Dört bölümden oluşan kitabın “Acılar Dönemi” adlı ilk bölümü bir dizi toplumsal/siyasal eylemin yaşandığı acılı bir dönemin tanıklığına ayrılır. Ozan bu dönemden “ellerini kirletmeden” geçmiştir. Yolculuğuna, bunca yıl “şiirin, kardeşliğin, kavganın” avuçlarında biriktirdiği ne varsa “armağan” ederek başlar: Işık, sabır, aşk, direnç, sevgi.

“Yaşadıkça” adlı ikinci bölüm, sonuca varmak için hangi yollardan geçtiğini, oluşumunda hangi kaynakların yer aldığını bir kez daha anımsatır. İlk uğrak, “İşgal edilmiş bir İstanbul’a karşı / Gözleriyle isyan ediyor gözlerimde” dediği babası Şehreminli Mehmet Salih Binbaşı’nın damgasını taşıyan çocukluk yıllarıdır. Onun “kalpağında, bakışında, mavzerinde” duyduğu acılar ve çağrışımlar, sonradan bütün yaşamını etkileyecek duygu evreninin, düşüncesine ivme kazandıracak sorumluluk anlayışının kilidini açmıştır çünkü. İlkgençlikte tanıştığı hapislikten ise, özgürlüğe nasıl geçileceğini öğrenmiştir. “Bir insandan bir insana” ulaşmanın yolu, çünkü “başka kavgalarda” daha önce “acımızı dokuyan tezgâhların ardında” durmuş olanlardan geçip gelmektedir.

“Benden Bize” adlı üçüncü bölüm bu yolculukta yeni bir uğrağın habercisi sayılır. Bireysel gerçeklerin yeni aşamalara getirdiği sıkıntılı, daralmış mücadele insanının kendi psikolojisiyle bir hesaplaşmayı göze almasını yansıtır. “Saçların ağarmaya başladığı” öyle bir döneme girilmiştir ki, “dalgınlığa düşmeler”le, “yalnızlık aramalar”la yetinilmeyip bir süre “tükenme korkusu”yla boğuşulmuş, “anıları yaşama” hevesi bile kalmamıştır neredeyse. Bu yeni uğrak, hesaplaşmayı yapanın kendini “denizini arayan bir ırmak gibi” duymasıyla, yaşadığını “içine yazma”sıyla, “bir yalnızlığa yalnızlıkla karşı koyma”sıyla aşılacaktır. Umutlar yeniden ayağa kalkacaktır, çünkü o, ne varsa “içyüzlerini gizlemeden” bütün içtenliğiyle ortaya dökebilmiştir.

“Ege Dalgaları” adını taşıyan son bölümde ozan, hesaplaşmayı bitirdikten sonra arınmayı başarmış olarak, içine girmekte olduğu döneme “yaşlanmış bir çocuğun gözleriyle” bakacağını açıklar.

“Çocukluğu” gitmiştir, ama bu çocukluğun “duyarlığı” kalmıştır ona. Her şeye, özellikle bütün evreni maddeci bir yorumla içinde gördüğü doğaya bu duyarlıkla bakmaktadır artık. Çocukluğunu, ilkgençliğini yaşadığı Ege ise, Kurdakul için doğa’nın özel adıdır. Doğada dolaşırken, o yüzden, “Aradım, elimde bu gözleri kalan adamı / Çocukluğu, gençliği sokaklara çizilen” diyecektir.

Bütün bunlar, Şürkan Kurdakul’un sanatında bir kendini yenileme girişiminin ipuçları sayılır aynı zamanda. O yüzden de, onun serüveninde bir eksen/kitap olarak görülmesi gereken Acılar Dönemi’nden sonra, yayınlandığı her kitapta yaşamı kucaklama sınırını biraz daha genişletmiş, ilgi alanlarına biraz daha çeşitlilik kazandırmıştır. Geçmişinden gelen ayrıntılar bu kitaplarda önemli bir yer tutmayı sürdürür. Yılların kazandırdığı değer birikimleri, yaklaşım yöntemleri sık sık yine su yüzüne vurur. Duygularının adamı olmaktan da, düşüncelerinin adamı olmaktan da uzaklaşmış değildir. Ama bir denge oluşmuştur bunların arasında. Coşkusu tükenmemiş; ancak sözcükleri köpürten bir yürek kabarmasının, bir duygu boşalımının yerini, zihinlerde dalgalanacak damıtık bir ürperti almıştır. Düşünce adamlığı da, düşünce temelindeki eylem adamlığı da eksilmemiş; ancak bir açıklama, bir ileti düzeyinden çıkıp seslendiği kişide düşünsel bir işlem yaratma çabasına dönüşmüştür. Kendisinin “şairce düşünme” dediği, yaşamla yüz yüze bırakma yöntemine.

Aynı denge, şiirlerin biçim ve söyleyiş özellikleri bakımından da görülmektedir. Akılda kalma, ezberlenir olma isteği tümüyle ortadan kalkmasa da, akıcılığı bir ses coşkusuyla değil, ikili ve dörtlü dize kümeleriyle, geleneksel şiirin çok bilinen söyleyiş kalıplarıyla sağlamayı yeğlemektedir. Okuru sürükleyip götürecek, yine kendi deyimiyle söylersek “yerinden kaldırıp yürütecek” bir lirizm, giderek okurun zihnine aydınlık düşürecek ussal bir işleme dönüşmektedir.

Benim okumamla bende oluşan Şükran Kurdakul görüntüsü bu. Kuşkusuz başka okumalarda değişebilir, yeni yeni çizgiler edinebilir. Onun gibi, her dönemde atılımı ve gelişimiyle üstünde konuşulacak bir ozanın bir tek görüntüsü olamaz. Bendeki olsa olsa bunlardan yalnız biridir.

Sözcüklerle büyüdük, ezgiler yarattık

Düşlerle saltanat kurduk, benzetiler yarattık.

Kurtuldum sandığın gün Pir Sultan Abdal’dan

Sevdamızla Yunus, hüznümüzle Fuzuli’ler yarattık.

ÖLÜMSÜZLERLE

HAMLET

Uzaktayım, kendimi soruyorum durmadan

Kuşkunun gerçeğe inandığı yerde

Uyumun peşindeydim ben de bir zaman

Yakındayım.. o yanım saray, bu yanım zindan

Mahpuslarla nöbetçiler aynı zincirde.

Beklenmedik duygularla sevinirken

Düşüncenin tuzağına düşen kim..

Hızını yitiren damarlar gibi

Cesaretim donarsa içimde benim

Hangi yiğit sürecek korkuya merhem.

Bir sesin ezgilerde aradığı

Güzelliğin de sonundaydık belki.

Doyuma kandıkça çizgen daraldı,

Tutunacak dallar kurumuş gibi

Elimizde şarkının anlamı kaldı.

Kimi düşünürdü, ötekiler yürürken

Kolu gitmiş bir yontu gibi uygar

Çilesinin yansıdığı mermerde

Çağını bitiren saniyenin izi var

Bizler gibi geciktiğine üzülmeyen.

Eskil zaman avucuma yazılmış yazı

Sözcükler, ..sözcükler ..sözcükler...

Umarsızlığa başkaldırım benim,

Düşüncenin kurduğu korkulu tuzak

Tanrıya boş veren en eski yazgı

Yıldızlara bakıp küçüldükçe gecede

Ben varım umudunu getiren bana

Dizelerle yaşayan ozanlar gibi

Yazarak bozarak düşleri gerçekleri

Kendimizi yaratırken belki de.

Sesimi duyduğum zaman seslendikçe

Yüreğimin acısı kanarken çağına..

Sorularım, yanıtlarım, kuşkularım

Ve gözlerin bulunmaz güzelliği

Doyasıya bakarken kendisinin olana.

İşte su, işte hava, işte toprak ve ben

Sonra benimkiler bilincimde gördüklerim

Düşlerimin sevdalı resimleri

Masalları, çağrışımları, kendileri

Ve kokuları, içimde dünyayı biriktiren.

Kucaklarında göğüslerini duyduklarım

Uzakken esinlerimi sevindirenler

Biri beni doğuran kadın.. kraliçem,

Biri yeniden yaratmaya çalışan beni

Güzelliği ırmaklarda sönüp giden.

AHAB KAPTAN

Bendim, kırk koca yıl tutulmuş yazgısına,

İnip çıkan bu görkemli merdiveni.

Okyanuslar yetmedi içimdeki yangına

Bendim, kendime karşı, nöbette bekleyen beni.

Susamış çöl fareleri gibi kamaramda

Yalnızlığımı kemirdim, kanadım içime

Ne yıldızperiler ağdı gökyüzünden

Ne balıkkızlar uğradı kentime.

Önce misafirdim, coşumcular gibi

Geceyi, sabahları belleğine indiren

Sevdayı kuşkuya, çılgınlığa çeviren

Saplantılar neden sonra birikti.

Derken, o yarış başladı evrene şenlik

Deliren doğaya karşı tek başıma

Selam olsun, tekneme, tayfama

Gökkuşaklarının bile altından geçtik..

Kırk koca yıl.. kafamın içindeki yelken

Koynunda eritti rüzgârların şehvetini

Yıldızlara doğru uçar adım giderken

Tanrıların karşısında buldum kendimi.

Niye bendim.. sonsuza bırakılmış sürgün

Ama bendim geleceğin ötesini gören.

Yarıştan başka ne gelirdi elimden

Moby Dick’in görkemine çarpıldığım gün.

PEER GYNT

Herkes kendine benziyor

Sarayda ve zindanda

Işığı, karanlığı, gölgesi

Geçmişini tutmuş elinden

Rüzgârında kendi sesi

Ben kime benziyorum,

Kimim ben.

Masallar gördüm

Bir gecesi yıllar süren

Büyülü yaşamında perilerin

Donanmış rengi, uyumu

Prensesler kadın oldu koynumda

Ben ne oldum,

Neydim ben.

İpekler, mücevherler, arapatları

Sultanlığımın aynasıydı benim

Saraylar kaybolurdu çadırlarımda

Kimdi görkemler kralı,

Kimdi egemen..

Büyü birden bozuldu

Düşler çözüldü.

Herkes kendinde kaldı,

Nerde kaldım ben.

ROMEO VE JULİETTE

Kapılar açıldı çılgınlığın ardından

Bir yaratıya hazırlanır gibi düşüncede

Ağaçların bahardan gebe kaldığı günde

Onların şiiriydi uyumunu arayan.

Sevdalanmış dizeler kâğıttan bir fenerdi

Renkten renge dönüştükçe yeniden

Vazgeçilmez kopuşlar, birleşmeler içinden

Görülmedik biyerlere titreşimler getirdi.

Ve umulmadık bişeyleri sürerken sofraya

Nasıl dayanacaklar.. aldırmadan hiç,

Bir acı-bir sevinç, bir acı-bir sevinç

Zehirli çağrışımlar girdi araya.

CARMEN

Dudakları ilk ışığı gibiydi aşkın

Lavanta kokulu odaların eşiğinde

Kadınlığı gözlerine yansıyan

Şarkılar söylesin, giysilerini çıkarsın

Oynasın kendini, nesi varsa elinde.

Gülüşü ilkçağdan, soluğu Akdenizden

Bilinen nisanların bilinmeyen yangını

Neleri ateşliyor yaşamının gülünde

Asmada üzüm, üzümde rengin tadı,

Doğayı göğüslerinde saklıyor Carmen.

CİO CİO SAN

(Madame Butterfly)

Duyguydu kasnağında işlediğin

İçinde seslenen ezgiler gibi

Birdenbire biriktin, açtın birdenbire

Temmuz denizleri gibi verdin kendini.

Ne masallar kurdun düşlerinde

Kök salan dalını duydukça aşkın

Yarattığın sevişmeler kentini

Depremler bile yıkamazdı içinde.

Suydu akar bahçede, aydı ışıldar

Güzelliğindi sevgi katan seslere

Işık nerede söndü, neden sustu çalgılar

Gemiler gemiciler hangi limanda şimdi.

MADAME DE RENAL

Sevişmeye özenen gençliğinizdi

Hangi yitik bahçede kaldığı bilinmeyen

Ağaçların gölgesinde kendini veren

Aşkınızla tanıdık madam sizi.

Nelere benzetilmez, o incelik o görkem

Herkesin başka duyduğu, başka çizdiği

Belleğimizde kalan imgelerden

Coşkunuzla tanıdık madam sizi.

Zamana uzak, bizlere yakın

Devletlerin kralların göçüp gittiği

Ne çocuklar, ne kocanız, ne Julien

Yazgınızla tanıdık madam sizi.

OPHELİA

Bu çöreotları, sultan küpeleri

Doğayı gizlerinde özümseyenler

Papatyalar, sedefotları, mor menekşeler

Saraylarda kurumaya bırakmazdı seni.

Neleri toplamışsan güzelliğinde neleri

Söğütlerin gölgesinde açmayı bekler

Kaç mevsimin rüzgârı yeniler gider

Gençlikte kurulan hayaller gibi.

Perde inse, ışık yansa gecemizde

Dalsak bir odasına yoluna düştüğümüz evin

Acısı duyarlığımıza yansıyan sesin

Sevdamıza çoşum katar bizim de.

Ölüm neylesin buraya gelenleri

Sözcüklerin yatağında gelin olanları.

JULIUS CAESAR

Ölümcül bir yara aldığı belliydi

O kan denizine düştüğü yerde

Zaman durdu, geri döndü ötelerde,

Eskilerle yeniler karıştı belki.

O kan denizine düştüğü yerde

Hızlanan algıların çizdiği çember

Bir günlük görkemi gösterse yeter

Soluğu tükenen saniyelerde.

Hızlanan algıların çizdiği çember

Nereye böyle.. dağınık, puslu, yetersiz.

Roma’nın tanrıları nerdesiniz,

Nerdesiniz koca külahlı bilgeler.

ROBINSON

Gemiyi gördün önce

Ellerini aradın, deviniyorlar

Sesti, ışıktı, denizdi,

Sendin.

Yürümeye başladın

Yürümek isteyince.

Bir sevinç

Gülmelerle delişmen

Bir de korku

İliklerine kadar

İçinden haykırmak geldi

Gecenin tortusu çökünce.

Durmuş saat

Gemi boşanmış zembereğinden

Ellerine baktın.. deviniyorlar

Orana burana değdin

Nerdeyse mutluluk duydun

Görünce kendini görünce.

Sesti, ışıktı, denizdi

Kuştu uçan

Suydu birikmiş

Sendin

Sormalara başlayınca

Durmuş saat

Gemi boşanmış zembereğinden

Ellerini gördün, ellerini

Robinson olmadan önce.

ŞEYH GALİB

Dalgın bir dulun mahzunluğu gibidir

Geceye dönüşen rengiyle bu sokaklar.

Şiirimin kaynağını bana verir

Karanlığın hesabını benden sorar.

Mezarlıkla sonsuzluk arasında

Sıkışan bir dervişin önsezisi

Alıştığı dünyadan kopar gelir

Çaremde, çaresizliğimde yaşar.

Sesim var.. yankılar bulamaz çizgen,

Sabrıma yüreğin dağları dar gelir

Korkulu düşler gibi düşer gölgemden

Bilinmez tekkelerin çilehanesi.

ALACAKARANLIKTAKİLER

AHMET CEMİL

İndi sönmüş bir rüzgâr gibi Bâbıâliden

“Saçları dağınık, gözleri mahzun..”

Beş numara lambaların gecesindeki.

Ne zamandır umudu kesmiş maviden

Eskimiş Osmanlı, susmuş Servet-i fünûn

Başka yüzyılları arıyor sanki.

Beş numara lambaların gecesindeki

Ağustos serçeleri gibi yorgun

Bir günü hapishane, bir günü Yemen.

VEHBİ DEDE

Bir güvercin daha konsa şadırvana

Kanatlarında ağırlaşırken zaman

Vehbi Dede, belleğinde Divânı Kebir

Mevlânâ’dan dizeler okuyacak sana.

“Kardeş sen ancak o düşüncede varsın..”

Meyhanesi de, mihrâbı da, kâbesi de bir.

Karanlık şafağını koynunda getirir

Geçmiş geleceği katar masalına.

Yeni çıkmış gibi çilehaneden

Çağının İstanbul’una tutulmuş

Sözcüklerin sıcağında yana yana

Kurtulmayı deniyor kendi kendinden.

Gül nasıl çoğalırsa dalında

Ses nasıl dağılırsa nefesinden

Renk nasıl değiştirirse ötekini

Öyle yakın bize, öyle uzak bizden.

Bir güvercin daha konsa şadırvana

Kanatlarında ağırlaşırken zaman

Vehbi Dede belleğinde Divânı Kebir

Mevlânâ’dan dizeler okuyacak sana.

AHMET CELAL

Ya Sibirya içlerinde bir kalebenttim

Ya Moskova sokaklarında bir hasta

Sürgünlerde, zindanlarda söndü gençliğim

“Ölüler Evi”nde geldim hayata.

Sorardım.. geceyarılarına kadar

Ben miyim sırtında taşıyan dünyayı.

Sıkışmış kalmış iki ateş arasında

Gerçeğim gölgemden çıkar yol umar.

Sorardım, yayla ıssız, insanlar uzak

Bir koca kış.. kar, kıyamet, boran..

Kapanmış yolları, kasabaları

Işık bile sızmıyor Anadolu’dan.

Bin yıl yaşadım ve düşündüm sanki

Hesap sordum, hesap verdim kendi kendime

Bir o duvara vurdum, bir bu duvara

Sisif’in kayasına döndü odam.

Var mıydınız gözlerinizin içinde

Neredeydiniz yalnız adacıklarım benim.

Savaşın tükürdüğü Ahmet Celal

Tükenip giderken süngü ucunda.

MERYEMCE

Gözleri kuytularda kalmış

Dağların Meryemcesi

Uyku boşluğuna düşende

Bi yaprak kımıldasa şimdi

Canı kanıyor yüreğinde

Davulla zurnayla gelin olmuş

Güzelliğin köylüsü

Yollar aklına gelende

Bir ses, bin korku teli gibi

Ürperiyor içinde

Doğurmuş dokumuş, karılık etmiş

Adı dillerde gezen

Gülmenin güldürmenin ustası

Vay karayazılım vay

Ne kuşku değirmenleri

Dönüyor yalnızlığında

Bin yıl durup dinlenmeden

Çukurova’ya inen

Gözleri kuytularda kalmış

Masalların bilgesi

Gecenin ortasında

Kim tutacak elinden.

Çağların bulutlarında resimlenen

Kitaplar

Sorarsa gözlerine gözlerine bakıp

“— Nerde benim yazdıklarım,

Nerde sen?”

Somutla bakalım kendini.

MİCHAUD

Parisli bir kestane ağacı

Sesi kısılmış bir kahve

Atölyeler, fabrikalar..

Ölgün geçen bir yaz Paris’te

Ansızın gelen sonbahar.

Ve yaşamı fırçasında gizlenen

Bin fukara ressamı Paris’in

Hem de nasıl tanır seni

Karanlığın Paris’inden

Utkuların Paris’ine.

Ey unutulmaz simgesi gençliğimizin

İşgal gecesinden çıkıp da geldin

Sessizliğin sesine.

FABIEN

Mumları sönmüş kiliseler gibi

Dehşeti gizinde büyüyen gece

Var mıydı karanlığa kapanmak böyle

Var mıydı bu açmaza düşürmek beni.

Geçerdim.. hızımın sevincine âşık

Kıskanç kuşların çıkamadığı yerden..

Tanrıların imrendiği mavilerden

Yeni çizgenlere dalınca artık

Evreni kendime bağlamış gibi

Ozanlık hevesleri başlardı

Bulutlar imgelerimde uçardı

Duyardım Baba Zeus’un sesini.

Geçerdim yıldızperilerle birlikte

Kanatlarımda uzaylardı zaman..

Bilir miydim, neydi beni çıldırtan

Düşlerin otağını gördüğüm yerde.

Nereye gidiyordum ben böyle şimdi

Aydınlığım çözülmüş elimden

Başkaldıran bir teknedeydim sanki

Dalgaların ıslığında hora tepen.

Ne bir orman, ne unutulmuş bir kıyı

Ne uzak bir yıldız tepemde.

Nerdeyiz, nerelerde kalmışız

Yazgımda mı duyuyorum fırtınayı.

Mumları erimiş kiliseler gibi

Dehşeti gizinde büyüyen gece

Var mıydı karanlığa kapanmak böyle

Var mıydı bu açmaza düşürmek beni.

AÇLIKTAKİ

Tam yokluğa beş kala

Gördüm, sonbahar kanıyor

Çatlamış dudağında evrenin

Gördüm güneşin kendinden geçtiği yeri

Ağaçlarda bir sıkıntı, bir telaş

İçimde ölümcül bir sürüngenin

Son sarsıntıları, son devinimleri.

Ölümün kokuştuğu yerdi belki

Anaforuna düştüğüm denizde

Ne teslim olmak elimdeydi, ne kurtulmak

Beynini gagalayan akbabalar gibi

Kopmuşum gerçeğimden çırılçıplak

Yoksam, neydi bu acılar, kendinden geçmeler

Varsam, neydi bu azap değirmenleri.

Bölük pörçük çağrışımlar kaldı

Eskilerden.. en eskilerden...

Anaların kurduğu eşsiz sofralar

Doğu yemekleri, batı yemekleri

Izgara köfte, tavada balık

Pastası, dondurması, kokulu çörekleri

Zeytinyağlı dolmalar çinden maçinden.

Tam yokluğa beş kala

Dilimde artık umarsızlığın tadı

Ha gidiyorum.. ha dönüyorum

Değişmiş beynim, şaşırmış pusulam

İçim boşala boşala

Damarlarım tüketmiş kanı

Ekmeğe yenik düştüğüm akşam.

İHTİYAR BALIKÇI

Son umut rüzgârında

Yelken açmış giderken

Sesini duymuş gibi

İçindeki maviden

İlk şafaktan bu yana

Nasıl sevmişse denizi

Elde-avuçta, teknede

Nesi varsa biriken

Kaç korkulu geceden

Ne kalmışsa geride

Ateş selleri gibi

Yandı geçti yeniden

Sesini duydu sesini

Ne kalmışsa geride

Evrenin koynundan çıkmış

Okyanuslar gelini

Kaç bin böceğin gözü

Kaç bin rengi ışığın

Yalnızgezerin düşü

Oltasında titreyen

Son umut rüzgârında

Yelken açmış giderken

Deniz bahçelerinin

Görülmemiş ödülü

Yaralı görkeminin

Rengini verdi suya

Fayrap.. büyük ustaya,

Başladı korkunç serüven.

MAYARİ

Konuşkan çiçeklerin kızıydı

Saçları ayışığında baygın

Uzak demirhindi bahçelerinde

Düşlerini gece rüzgârlarına veren

Doğayı göğüslerinde büyüttü

Nazlı söğüt, gizli ozan, âşık kadın

Öyle yaratırdık biz de okurken

Ellerini, gözlerini, güzelliğini..

Öyle konuşurduk karşılarında

Ağaçları, ırmakları sevmeyenlerin.

İçimizde sevdalar tutuşurdu

Çikolatamızı içerken yanında.

Büyünün, söylencenin kızıydı

Kıyılarda köpüren dalga

Limon çiçeklerindeki giz

Özgürlükle sevişen gelin

Yiğitliğin anası

Bağımsızlık türkülerinden kalma.

PAUL VE ÖTEKİ TÜFEKÇİLER

Ateş hattındaki siper

Karanlığa batmış gibi

Gerçeği siliyor durmadan

Ne bitmez öyküsü var gecenin

Bir yarasa, gençliğe inat

Korku resimleri çiziyor havada

Bu ölüm tarlası

Bu kana susamış toprak

Çoktan yitirmiş analık duyarlığını...

Paul ve eski tüfekçiler

Gecenin kuyularında

Susmuş cihan içine dönük gökyüzü

Ne korkuya direnç, ne zamana hız

Ne ekmek, ne cigara, ne su..

Gerçeği siliyor durmadan

Karanlığa batmış gibi

Batı cephesindeki siper.

ROBERT JORDAN

Dumanlı görüntüler kaldı

Uçurduğu köprüden

Bir daha baktı aşağıya

Savaşa uzaktan gelen.

Bir soluk daha güçlense şimdi

Gülüşü dudaklarında sönen

Ellerini bulsa ellerini

Kurşunu sürecek namluya.

Artık ne umut, ne düş, ne utku

Nereye dağılıp gidiyor dünya

Şakaklarında ölümcül uğultu

Yaralı bir ağaç gibi İspanya.

Z SOKAĞI

Hangi yüzyılı yaşıyor düşlerinde

Denizin mavisini kendine biriktiren

Kapısından hanımeli kokuları gelen

Bahçe içindeki esrarlı bahçe.

Denizin mavisini kendine biriktiren

Türkülerle horonlarla coşkun

Sürgün adalarına sığmayan direnç

Damarları tutuşturan o eski yangın.

Türkülerle horonlarla coşkun

Alıştığı günden beri hayata

Yarası yeniden kanıyor sanki

Arkadan vurulduğu sokakta.

MADAME ORTANS

Hangi rüzgâr uçuruyor perdeleri

Anıların bile yorulduğu yerde

Kurumuş denizler, silinmiş liman.

Nerde o sofraların gözdeleri

Çok gecikmiş gemilerde mi kaldı

Efendiler, külhanbeyler, ateş gülleri.

O sarhoşluk, o coşumlar, coşkular

Balkonda, sedirde, yataklarda

Kimin yüzü, kimin kokusu, hangisinin elleri.

Kurumuş denizler, silinmiş liman

Sandığa düşen giysilerde mi kaldı

Sevdalı gecelerin söylenceleri.

ALTINAY

Anılar vardır gizlenen

Bilinmez odalarında bilincin

Çadırlarda, kulübelerde

Yağmuru, çamuru, boranı

Çocuk sevinçlerimizin

Kesilip gittiği yerde

Takvimlerin bilmediği zamanı

Kendi tarihimiz yazar bizim.

Anı var

İçimizi sevindiren

Anı var

Belleğimize yansıdığı yerde

Yeniden kanar yarası

Anı var, serüven

Anı var, savaşım, kavga

Canımızda büyüttüğümüz...

Anı var, ateş, ölüm

Hepsini yaşıyor gördüm

Öğretmen Duyşen’in adında.

BAZAROV

Bir de Bazarov vardı eskilerden

Kendinden başka herşeyi yadsıyan biri..

Delinmiş bir gecenin yıldızları gibi

Gerçeğini gördü akıp giderken.

“EDEBİYATIN ÖLÜMSÜZLERİ”

EDEBİYATIN ÖLÜMSÜZLERİ

4 Ekim 1985’te Milliyet gazetesinde

yayınlanan bir röportajdan...

... Yetiştiğim yıllardan bu yana okurluğumu işgal altına alan romanlar vardır. Zaman zaman özlerim. Belleğimde kalan güzelliklerin yeniden tadına varmak isterim. Daha önce ulaşamadığım gizlerine ulaşmak isterim. Kişileri dostlarımdan biri gibidir bu romanların... Ya tüm kişilikleriyle, öyküleri serüvenleriyle etkileyenler. Ya da belli yanlarıyla yaşayanlar. Bir Julien Sorel, Bir Ahab Kaptan, bir Vehbi Dede, bende, kendi gerçeklerini aşan boyutlarda yaşarlar...

... Elden geldiğince öykülemeden kaçınmaya özen gösterdim. İnsansal olanı, dolayısıyla kalıcı olanı yakalamaya çalıştım. Örneğin, Hamlet’in çağını aşan özelliklerine, bir eylem adamı olan Michaud’nun kişiliğindeki farklılığa, Ahab Kaptan’ın tutkular çemberindeki azabına, Saint-Exupéry’nin unutulmaz pilotu Fabien’ın doğaya yenildiğini algıladığı andaki şaşkınlığına, İhtiyar Balıkçı’nın savaşımındaki görkeme yaklaşarak sürüp gitmekte olanı vermek istedim. Bu şiirler, dünya edebiyatının ölümsüzlerini bir kez de dizelerde yaşama girişimidir...

Hamlet: W. Shakespeare’in aynı adlı oyununun (S. Eyüboğlu çevirisi, 1965) başkişisi.

Ahab Kaptan: H. Melville’in Moby Dick/Beyaz Balina’nın
(S. Eyüboğlu - Mina Urgan çevirisi, 1972) başkişisi.

Peer Gynt: İbsenin aynı adlı oyunun (Seniha Bedri Göknil çevirisi, 1956) başkişisi.

Romeo ve Juliette: W. Shakespeare’in aynı adlı oyununun kişileri (A. Turan Oflazoğlu çevirisi, 1968)

Carmen: Georges Bizet’nin aynı adlı operasının baş kadın kişisi.

Cio Cio San: Puccini’nin Madame Butterfly operasının kişilerinden.

Madame de Renal: Stendhal’ın Kırmızı ve Siyah adlı romanının (Cevdet Perin çevirisi, 1945) kişilerinden.

Ophelia: W. Shakespeare’in Hamlet (S. Eyüboğlu çevirisi, 1965) oyununun kişilerinden.

Julius Caesar: W. Shakespaere’in aynı adlı oyununun (S. Eyüboğlu çevirisi, 1982) kişilerinden.

Robinson: Daniel Defoe’nun Robinson Crusoe (Akşit Göktürk çevirisi, 1968) adlı romanının başkişisi.

Ahmet Cemal: Halit Ziya Uşaklıgil’in Mai ve Siyah (1897) adlı romanının kişilerinden.

Vehbi Dede: Halide Edip Adıvar’ın Sinekli Bakkal (1936) adlı romanının kişilerinden.

Ahmet Celal: Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Yaban (1932) adlı romanının başkişisi.

Meryemce: Yaşar Kemal’in Ortadirek (1960) adlı romanının kişilerinden.

Michaud: İlya Ehrenburg’un Paris Düşerken (Atilla Tokatlı çevirisi, 1967) adlı romanından.

Fabien: Saint-Exupéry’nin Gece Uçuşu (M. Sezgin - F. Pekin çevirisi, 1962) adlı romanının kişilerinden.

Açlıktaki: Knut Hamsun’un Açlık (B. Necatigil çevirisi) romanının başkişisi.

İhtiyar Balıkçı: Ernest Hemingway’in İhtiyar Adam ve Deniz adlı uzun öyküsünün başkişisi.

Mayari: M.A. Asturias’ın Yeşil Papa (Cemal Süreyya çevirisi, 1967) adlı romanının başkişilerinden.

Paul: Erich Maria Remarque’ın Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok (Behçet Necatigil çevirisi) adlı romanının kişilerinden.

Robert Jordan: Ernest Hemingway’in Çanlar Kimin İçin Çalıyor (Mete Ergin çevirisi, 1967) adlı romanının kişilerinden.

“Z”: Vassili Vassilikos’un “Ölümsüz Z” (Aydın Emeç çevirisi, 1967) adlı romanının başkişisi.

Madame Ortans: Nikos Kazancakis’in Aleksi Zorba (Ahmet Angın çevirisi, 1970) adlı romanının kişilerinden.

Altınay: Cengiz Aytmatov’un Öğretmen Duyşen (Ülkü Tamer çevirisi) adlı uzun öyküsünün kişilerinden.

Bazarov: Turgeniyev’in Babalar ve Çocuklar
(H. Ali Ediz çevirisi, 1937) adlı romanının kişilerinden.