CEZA SÖMÜRGESİ

Franz Kafka

3 Temmuz 1883’te Prag’da doğdu. Babası Yahudi bir tüccardı. Kafka, 1901-1906 yılları arasında Prag’da Alman filolojisi ve hukuk öğrenimi gördü. 1906 yılında hukuk doktorasını alıp Prag Devlet Mahkemesi’nde staj yaptı. 1908’den 1917 yılına kadar bir sigorta şirketinde, daha sonra bir işçi kaza sigortası şirketinde çalıştı. 1917 yılında tüberküloza yakalandı. Yakalandığı hastalıktan kurtulamayarak 3 Haziran 1924’te Viyana’da öldü. Edebi yazıları ölümünden sonra, vasiyetine uyulmayarak Max Brod tarafından yayınlandı. Türkçeye aktarılan başlıca eserleri: Akbaba; Bir Köpeğin Araştırmaları; Bir Savaşın Tasviri; Ceza Sömürgesi; Dava; Dönüşüm; Sevgili Felice’ye Mektuplar; Gizlenen Bir Yer; Kayıp (Amerika); Mavi Oktav Defteri; Milena’ya Mektuplar; Şarkıcı Josefine ya da Fare Ulusu; Şato; Taşrada Düğün Hazırlıkları.

İlknur Özdemir

İstanbul’da doğdu. İstanbul Alman Lisesi’ni ve Boğaziçi Üniversitesi İşletme Bölümü’nü bitirdi. Almanca ve İngilizceden çok sayıda çevirisi ve Senin Öykün Hangisi adlı bir öykü kitabı vardır.

Başlıca Çevirileri: Paul Auster: Yalnızlığın Keşfi, Yanılsamalar Kitabı, New York Üçlemesi; Gabriel Garcia Marquez: Şili’de Gizlice; Max Frisch: Stiller; J. M. Coetzee: Utanç, Petersburglu Usta; Michael Cunningham: Saatler; Günter Grass: Yengeç Yürüyüşü, Soğanı Soyarken; Hermann Hesse: Klingsor’un Son Yazı; Arundhati Roy: Küçük Şeylerin Tanrısı; Stefan Zweig: Günlükler, Satranç; Bruno Schulz: Tarçın Dükkânları; Ian McEwan: Cumartesi, Sahilde; Ingeborg Bachmann-Paul Celan: Kalp Zamanı; Edith Wharton: Keyif Evi; Virginia Woolf: Mrs. Dalloway, Kendine Ait Bir Oda, Dalgalar, Dışa Yolculuk; Pascal Mercier: Lizbon’a Gece Treni, Sahnede Ölüm; Christa Wolf: Melekler Şehri ya da Dr. Freud’un Paltosu; Herman Melville: Kâtip Bartleby.

Kırmızı Kedi Yayınevi: 335

Klasikler: 19

Özgün adı: In der Strafkolonie

Ceza Sömürgesi

Franz Kafka

Çeviren: İlknur Özdemir

© Bu çevirinin Türkçe yayın hakkı Kırmızı Kedi Yayınevi’nindir.

Yayın Yönetmeni: İlknur Özdemir

Editör: Mert Tanaydın

Son Okuma: Alkım Özalp

Kapak Görseli: © 123rf

Kapak Uygulama ve Grafik: Yeşim Ercan Aydın

Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında, yayıncının yazılı izni alınmaksızın, hiçbir şekilde kopyalanamaz, elektronik veya mekanik yolla çoğaltılamaz, yayımlanamaz ve dağıtılamaz.

Birinci Basım: Temmuz 2014, İstanbul

İkinci Basım: Kasım 2014, İstanbul

ISBN: 978-605-4927-50-0

Kırmızı Kedi Sertifika No: 13252

Kırmızı Kedi Yayınevi

kirmizikedi@kirmizikedikitap.com /www.kirmizikedikitap.com

www.facebook.com/kirmizikedikitap ve Kırmızı Kedi - ÇOCUK

twitter.com/krmzkedikitap / kirmizikediedebiyat.blogspot.com.tr

Ömer Avni M. Emektar S. No: 18 Gümüşsuyu 34427 İSTANBUL

T: 0212 244 89 82 F: 0212 244 09 48

Franz Kafka

CEZA SÖMÜRGESİ

Çeviren: İlknur Özdemir

“Tuhaf bir alet,” dedi subay, araştırmacı gezgine ve bir bakıma hayranlık dolu denebilecek bakışlarını iyi bildiği alette gezdirdi. Gezgin, itaatsizlik ve amirine hakaret nedeniyle hüküm giymiş bir askerin idamında hazır bulunmasını istemiş olan komutanın davetini salt nezaket gereği kabul etmiş görünüyordu. Bu idama, ceza sömürgesinde de pek fazla ilgi duyulmamıştı. En azından derin, kumlu, her yanı çıplak yamaçlarla çevrili bu küçük vadide subay ve gezgin dışında sadece saçları ve suratı derbeder, kalın kafalı, koca ağızlı mahkûmla, mahkûmun ayak ve el bilekleriyle boynuna takılı ve birbirlerine yine ara zincirlerle bağlı kısa zincirlerin birleştiği ağır zinciri tutan bir asker bulunuyordu. Ayrıca mahkûm öyle köpek gibi itaatkâr görünüyordu ki, sanki bayırlarda dolaşsın diye serbest bırakılsa idam başlarken geri dönmesi için ıslık çalmak yeterli olacaktı.

Gezgin, aletle pek ilgilenmiyordu, mahkû-mun arkasında, ilgisizliğini neredeyse belli ederek bir aşağı bir yukarı yürüyordu, subaysa son hazırlıkları tamamlıyor, kâh ayakları yere iyice gömülmüş aletin altına sürünerek giriyor, kâh yukarıdaki kısımları gözden geçirmek için bir merdivene tırmanıyordu. Aslında bunlar bir teknisyene bırakılacak türden işlerdi, ama subay hepsini büyük bir hevesle yerine getiriyordu, ya bu alete özel bir hayranlık beslediği için ya da özel nedenleri olduğundan bu işi başkalarına güvenip bırakamadığından. “Artık her şey hazır!” diye bağırdı sonunda ve merdivenden indi. Son derece yorulmuştu, ağzını ardına kadar açarak soluk alıyordu, üniformasının yakasının altına iki tane zarif kadın mendili sıkıştırmıştı. “Bu üniformalar tropik iklim için fazla kalın,” dedi gezgin, oysa subay onun alet hakkında sorular soracağını ummuştu. “Kuşkusuz,” diye yanıtladı gezgini ve yağ içindeki ellerini yanıbaşındaki su dolu teknede yıkadı. “Ancak bizim için vatan demek onlar; biz de vatanımızı yitirmek istemeyiz. – Şimdi şu alete bakın ama,” diye ekledi hemen, ellerini bir havluya kurularken bir yandan da aleti gösteriyordu. “Şimdiye kadar elleri kullanmak gerekliydi, ama bundan böyle alet tek başına çalışacak.” Gezgin başını sallayıp subayın peşinden gitti. Subay, beklenmedik olaylar çıkabilir diye kendini güvenceye almak isteyerek “Elbette arızalar da meydana gelebilir,” dedi, “ama bugün böyle bir şey olmayacağını umuyorum, yine de hazırlıklı olmalıyız. Alet on iki saat kesintisiz çalışmalı. Arızalar olursa da ufak tefek şeyler olacaktır, hemen de icabına bakılır.”

“Oturmaz mısınız?” diye sordu nihayet, üst üste yığılı hasır koltuklardan birini çekip aldı ve gezgine uzattı; gezgin de teklifi reddedemedi. Bir çukurun kenarına oturdu ve aşağıya çabucak göz attı. Pek derin değildi. Çukurun bir tarafında kazılan topraklar yığılıp duvar oluşturmuştu, öbür tarafında ise alet duruyordu. “Komutanın size bu aleti önceden anlatıp anlatmadığını bilmiyorum,” dedi subay. Gezgin eliyle belirsiz bir hareket yaptı; subayın da canına minnetti, çünkü şimdi kendisi bilgi verebilirdi alet hakkında. “Bu alet,” diyerek tuttuğu krank koluna yaslandı, “eski komutanımızın bir icadı. Ben daha ilk deneylerden itibaren çalışmalara katıldım ve iş tamamlanana kadar da hepsinde yer aldım. Ama icat için övülecek kişi kesinlikle eski komutandır. Ondan söz edildiğini duydunuz mu? Duymadınız mı? Eh, bütün bu ceza sömürgesini onun kurduğunu söylersem abartmış olmam. Bizler, yani arkadaşları, daha o öldüğünde sömürgenin sağlam bir kurulu düzeni olduğunu biliyorduk, öyle ki halefinin kafasında binlerce yeni plan olsa bile en azından daha uzun yıllar eski komutanın yaptıklarının hiçbir yerini değiştiremezdi. Tahminlerimiz doğru çıktı; yeni komutan durumu kabul etmek zorunda kaldı. Eski komutanımızı tanımamış olmanız pek yazık. – Ama,” diyerek sözlerine ara verdi subay, “ben gevezelik ediyorum, oysa onun aleti önümüzde duruyor. Gördüğünüz gibi üç kısımdan oluşuyor. Zaman içinde bu kısımların her biri için popüler isimler oluştu. En alttakinin adı yatak, üsttekinin adı yazıcı, şu ortadaki hareketli parçanınki de tırmık.” “Tırmık mı?” diye sordu gezgin. Pek dikkatli dinlememişti, gölgesiz vadide güneş fazlasıyla sıkışıp kalıyordu, insan kafasını toplayamıyordu. Ancak gezgin, geçit törenine uygun, omuzları apoletli, kordonlar sarkan dar bir ceket giymiş subayın bir yandan elindeki tornavidayla şurada burada bir vidayla uğraşırken meseleyi hevesle açıklamasını daha takdire değer bulmuştu. Asker de gezginle aynı ruh hali içinde gibi görünüyordu. Mahkûmun zincirini iki elinin bileğine dolamış, bir eliyle silahına dayanmıştı, kafasını öne sarkıtmıştı ve hiçbir şey umurunda değildi. Gezgin buna pek şaşırmadı, çünkü subay Fransızca konuşuyordu ve Fransızcayı ne asker ne de mahkûm anlıyordu tabii. Ama buna rağmen mahkûmun subayın açıklamalarını izlemeye çalışması daha da dikkat çekiciydi. Bitkin bir ısrarla gözlerini subayın gösterdiği yerlere çeviriyordu, gezgin bir soru sorarak subayın sözünü kestiğinde o da tıpkı subay gibi gezgine baktı.

“Evet, tırmık,” dedi subay, “çok uygun bir isim. İğneler tırmık şeklinde düzenlenmiş, aletin tamamı bir tek noktada ve çok daha sanatkârane işlese de aynen tırmığın yaptığını yapıyor. Az sonra anlayacaksınız zaten. Mahkûm buradaki yatağa yatırılıyor. – Önce aleti anlatacağım size, sonra da işlemi bizzat uygulayacağım. O zaman daha iyi anlayabileceksiniz. Yazıcıdaki bir dişli de fazla aşınmış; çalışırken çok gıcırdıyor, insan konuştuğunu anlamıyor; ne yazık ki burada yedek parça bulmak zor. – Evet, dediğim gibi işte yatak burada. Tamamıyla pamukla kaplı; bunun nedenini öğreneceksiniz. Mahkûm bu pamuğun üzerine yüzüstü yatırılıyor, elbette çıplak olarak; şurada eller için, şurada ayaklar için, şurada da boynu için kayışlar var, sıkı sıkı bağlanıyor mahkûm. Yatağın başucunda, dediğim gibi adamın yüzüstü yatacağı yerde şu küçük keçe tıkaç var, adamın tam ağzının içine girecek şekilde kolayca ayarlanabiliyor. Amacı onun bağırmasını ve dilini ısırmasını engellemek. Adam elbette ki keçeyi ağzına alacak, yoksa boynundaki kayış yüzünden boynu kırılır.” “Bu pamuk mu?” diyen gezgin öne eğildi. “Elbette,” dedi subay, gülümseyerek, “kendiniz dokunup bakın.” Gezginin elini yakalayıp yatağa değdirdi. “Özel hazırlanmış bir pamuk, bu yüzden ne olduğu anlaşılmıyor; ne işe yaradığını size daha sonra anlatacağım.” Gezgin, alete ısınır gibi olmuştu; güneşten korunmak için ellerini gözüne siper etti, aletin üst tarafına baktı. Büyük bir aletti. Yatakla yazıcının çapları aynıydı, iki karanlık sandık gibi duruyorlardı. Yazıcı, yatağın aşağı yukarı iki metre kadar yukarısına yerleştirilmişti; yazıcıyla yatak dört tane pirinç çubukla köşelerinden birbirleriyle birleştirilmişti, çubuklar güneşin altında neredeyse ışın saçıyorlardı. Sandıkların arasında, bir çelik bandın ucunda tırmık sallanıyordu.

Subay, gezginin az önceki ilgisizliğini pek fark etmemişti, ama şimdi kendini gösteren ilgisini hissediyordu; onun aleti rahatça incelemesine zaman kalsın diye açıklamalarına ara verdi. Mahkûm da gezgine öykündü; ama elini siper edemediği için gözlerini kırpıştırarak baktı yukarıya.

“Demek adam buraya yatıyor,” dedi gezgin, koltuğunda geriye yaslandı ve bacak bacak üstüne attı.

“Evet,” dedi subay, kasketini biraz geriye itti, elini sıcaklamış yüzünde gezdirdi, “dinleyin şimdi! Hem yatağın hem de yazıcının kendilerine ait elektrikli bataryaları var; yataktaki orada kullanılıyor, yazıcınınki de tırmıkta. Adam sımsıkı bağlandıktan sonra yatak hareket ettiriliyor. Küçük küçük ve hızlı kasılmalarla hem iki yana, hem yukarı aşağı gidip geliyor. Akıl hastanelerinde buna benzer aletler görmüş olmalısınız; bizim yatağımızın tek farkı bütün hareketlerin inceden inceye hesap edilmiş olması; çünkü bu hareketlerin tırmığın hareketlerine milimi milimine uygun olması gerekli. Hükmü asıl uygulayacak kısım ise tırmıktır.”

“Hüküm nedir?” diye sordu gezgin. “Bunu da mı bilmiyorsunuz?” dedi subay, şaşkınlıkla, ve dudaklarını ısırdı. “Açıklamalarım karışık olduysa bağışlayın beni, çok çok özür dilerim. Açıklamaları eskiden komutanım yapardı, ama yeni komutan bu onurlu görevi yerine getirmekten vazgeçti; ancak bu kadar önemli bir ziyaretçiyi” –gezgin bu övgüyü iki eliyle birden durdurmaya çalıştıysa da subay sözünde ısrarcıydı– “bu kadar önemli bir ziyaretçiyi hükmümüzün biçimi hakkında bilgilendirmemesi de bir yenilik, ki–” dilinin ucuna bir sövgü gelmişti ama kendini tuttu, “bana bu konuda bilgi verilmedi, suç bende değil,” demekle yetindi. “Hem bizim hükümlerimizin çeşitlerini anlatma konusunda en ehil kişi benim, çünkü burada,” diyerek göğüs cebine vurdu eliyle, “eski komutanımızın kendi eliyle hazırladığı çizimler var.”

“Komutanın kendi eliyle hazırladığı çizimler mi?” diye sordu gezgin. “Her konuda usta mıydı o? Hem asker hem de yargıç, hem mühendis, kimyager ve teknik ressam mıydı?”

“Evet,” dedi subay, başını sallayarak, bakışı sabit ve düşünceliydi. Sonra kendi ellerini inceledi; çizimleri tutacak kadar temiz görünmediler gözüne, bu yüzden tekneye gidip bir kez daha yıkadı ellerini. Sonra küçük, deri bir dosya çıkardı, “Bizim hükmümüz kulağa pek sert gelmez,” dedi. “Mahkûmun uymadığı yasak neyse, tırmıkla bedenine yazılır. Örneğin bu mahkûmun,” diyerek adamı gösterdi, “gövdesine şöyle yazılacak: Amirine saygı göster!”

Gezgin, mahkûma bir göz attı; subay kendisini işaret ederken başını öne eğmişti, görünüşe bakılırsa bir şeyler anlayabilmek için kulak kesilmişti. Ama birbirine bastırdığı kalın dudaklarının hareketlerine bakılınca hiçbir şey anlayamadığı belli oluyordu. Gezginin sormak istediği çeşitli şeyler vardı, ama adama bakınca, “Ne hüküm verildiğini biliyor mu?” demekle yetindi. “Hayır,” dedi subay ve açıklamalarına devam etmek istedi, ancak gezgin onun sözünü kesti. “Hakkında verilen hükmü bilmiyor mu?” “Hayır,” dedi subay yine, bir an konuşamadı, sanki gezginden neden bunu sorduğuna dair bir açıklama bekler gibiydi; sonra, “Hükmü ona bildirmenin bir yararı olmazdı,” dedi. “Nasıl olsa bedeninde görüp öğrenecek.” Gezgin artık başka bir şey sormak istemedi, mahkûmun gözlerini üzerinde hissetti; anlatılan işlemi onaylayabiliyor musun diye sorar gibiydi. Gezgin, arkasına yaslanmışken tekrar öne eğildi, “Ama mahkûmiyet aldığını biliyor, değil mi?” diye sordu. “Onu da bilmiyor,” dedi subay ve birkaç özel söz beklercesine gezgine gülümsedi. “Bilmiyor demek,” dedi gezgin ve eliyle alnını sıvazladı, “öyleyse bu adamın, savunmasının nasıl değerlendirildiği hakkında da bir bilgisi yok.” “Kendisini savunma fırsatı olmadı,” dedi subay ve gözlerini kaçırdı, sanki kendi kendine konuşuyordu da kendisi için çok doğal sayılan bu tür şeyleri anlatarak gezgini utandırmak istemiyordu. “Kendini savunmak için fırsatı olmalıydı,” diyen gezgin oturduğu yerden kalktı.

Subay, alet hakkında yaptığı açıklamaya uzunca bir süre ara verilmesi tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu anladı; bu nedenle gezginin yanına gitti, koluna girdi, dikkatler açıkça üzerinde toplanınca olduğu yerde sırtını dikleştiren –asker de zinciri çekiyordu– mahkûmu eliyle gösterdi: “Meseleyi anlatayım size. Burada, ceza sömürgesinde yargıçlık görevi bendedir. Gençliğime rağmen. Eski komutan zamanında da bütün ceza konularında ona yardımcı olurdum, bu aleti de en iyi ben bilirim. Benim esas aldığım şey şu: Suçtan şüphe edilmez. Başka mahkemeler bu esasa göre hareket edemezler, çünkü tek kişiden oluşmazlar ve onların da üzerinde başka mahkemeler vardır. Buradaysa durum böyle değil, en azından eski komutanımız zamanında öyle değildi. Gerçi yeni komutan benim mahkememe karışmaya heveslendi ama bugüne kadar onu işin dışında tutmayı başardım, bundan sonra da başaracağım. – Bu vakanın açıklanmasını istediniz; ötekiler gibi basit bu da. Bu sabah bir yüzbaşı, kendisine emir eri olarak tayin edilen ve kapısının önünde yatan bu adamın uyuyakalıp hizmet vermediğini bildirerek şikâyette bulundu. Adama verilen emir, her saat başı kalkıp yüzbaşının kapısının önünde selama durmak. Kuşkusuz zor bir görev değil, gerekli de, çünkü adam hem korumak hem de hizmet için uyanık kalmalı. Yüzbaşı dün gece, emir erinin görevini yerine getirip getirmediğini kontrol etmek istemiş, saat tam ikide kapıyı açmış ve adamı büzülmüş uyurken bulmuş. Kamçısını eline alıp adamın yüzünde şaklatmış. Ayağa kalkıp özür dilemek yerine adam komutanının bacaklarına sarılmış, onu sarsıp, ‘Bırak şu kırbacı, yoksa seni yerim,’ diye bağırmış. – Mesele bu. Subay bir saat önce bana geldi, söylediklerini yazdım, hemen arkasından da hükmü bildirdim. Sonra da adamı zincire vurdurdum. Bütün bunlar pek kolay oldu. Eğer adamı önceden çağırıp sorgulasaydım karışıklık çıkardı. Yalan söylerdi, eğer ben yalanlarını çürütürsem onların yerine başka yalanlar söylerdi filan. Ama şimdi elimde ve bir daha bırakmam. – Şimdi her şey anlaşıldı mı? Ama geç kalıyoruz, işlem başlamalıydı, bense aleti açıklamayı hâlâ bitirmedim.” Gezgini yine koltuğa oturmaya zorladı, yeniden aletin başına geçti ve anlatmaya başladı: “Gördüğünüz gibi tırmığın şekli insan bedenine uyumlu; şu tırmık belden yukarısı için, şu tırmıklar da bacaklar için. Kafa için sadece şu küçük oyma ucu kullanılıyor. Anladınız mı?” Gezginin önünde nazikçe eğildi, en ayrıntılı açıklamaları yapmaya hazırdı.

Gezgin kaşlarını çatarak tırmığa baktı. Adli uygulamayla ilgili açıklamadan tatmin olmamıştı. Yine de bir ceza sömürgesinde bulunduğunu, burada özel kuralların geçerli olduğunu ve sonuna kadar askeri düzende ilerlemek gerektiğini kendi kendine tekrarlaması gerekti. Ayrıca belli ki, yavaş yavaş olsa da, bu dar kafalı subayın aklının yatmayacağı yeni bir sistem getirmeye kararlı olan yeni komutandan da umutluydu. Bunları düşünen gezgin, “Komutan infazda hazır bulunacak mı?” diye sordu. “Kesin değil,” dedi subay, bu ani soru onu rahatsız etmişti, yüzündeki dostça ifade değişti: “Tam da bu yüzden acele etmeliyiz. Bu nedenle, ne kadar istemesem de açıklamalarımı kısa tutmak zorundayım. Ama yarın, alet temizlendikten sonra –aletin tek kusuru bu kadar kirlenmesi–, daha ayrıntılı açıklamalar yaparım. Şimdi en gerekli olanları söyleyeyim. –Mahkûm yatakta yatarken yatak harekete geçirildiğinde, tırmık onun bedeninin üzerine indirilir. Uçları adamın bedenine hafifçe değeceği şekilde kendini ayarlar, ayarlama tamamlanınca bu çelik bant hemen gerilip çubuk şeklini alır. Ve oyun başlar. Bu işe aşina olmayan biri dışarıdan bakınca cezalar arasında bir fark görmez. Tırmık hep aynı şekilde çalışır gibi görünür. Sarsılarak sivri uçlarını insanın bedenine saplar, sarsılan yatak da adamın bedenini titretmektedir. Hükmün yerine getirildiğini herkesin görebilmesi için tırmık camdan yapılmıştır. İğneleri onun içine yerleştirmek teknik açıdan bazı zorluklar yarattı, ama pek çok denemeden sonra başarabildik. Zorluklardan yılmadık. Şimdi herkes insanın bedenine iğnelerin nasıl girdiğini camın arkasından görebiliyor. Yakına gelip iğneleri seyretmek istemez misiniz?”

Gezgin ağır ağır ayağa kalktı, gidip tırmığın üzerine eğildi. “Görüyorsunuz,” dedi subay, “iki türlü iğne var, bunlar çeşitli şekillerde düzenlendi. Her uzun iğnenin yanında bir de kısa iğne bulunuyor. Uzun olan yazıyor, kısası da su fışkırtıyor, kanı silsin ve yazı hep okunaklı kalsın diye. Kanlı su sonra burada küçük oluklara akıtılıyor ve sonunda bu ana oluğa geliyor, onun boşaltma borusu da şu çukura gidiyor.” Subay eliyle kanlı suyun akacağı yolu gösterdi. Durumu olabildiğince anlaşılır kılmak için akan suyu boşaltma borusunun ağzında iki eliyle birden yakalar gibi yapınca, gezgin başını kaldırdı ve eliyle arkasını yoklayarak koltuğuna geri dönmek istedi. O zaman mahkûmun da, tıpkı kendisi gibi, subayın tırmığın kurulumunu yakından görme çağrısına uymuş olduğunu dehşetle fark etti. Mahkûm, zincirin öbür ucundaki uykulu askeri biraz öne doğru çekmiş ve camın üzerine eğilmişti. İki adamın az önce gözlemiş oldukları şeyi onun da şaşkın gözlerle aradığı, ama açıklamayı anlamadığı için bulamadığı görülüyordu. Sağa sola eğildi. Durmadan gözleriyle camı tarıyordu. Gezgin, onu geri çekmek istedi, çünkü adamın bu yaptığı herhalde ceza almasını gerektirecekti. Oysa subay gezgini eliyle durdurdu, öbür eliyle çukurun etrafındaki yığından bir parça toprak aldı ve askere fırlattı. Asker birden gözlerini kaldırdı, mahkûmun neye cesaret ettiğini gördü, silahını elinden bıraktı, topuklarını yere sıkıca bastırdı, mahkûmu tutup geri çekince adam bir anda yere düştü; o zincirlerini şakırdatarak yerde dönüp dururken asker tepesinde dikilip onu seyretti. “Kaldır şunu!” diye bağırdı subay, çünkü mahkûm yüzünden gezginin dikkatinin iyice dağıldığını fark etmişti. Hatta gezgin tırmığa aldırmaksızın üzerinden öbür tarafa eğilmişti, mahkûma neler olduğunu görmek istiyordu. “Dikkatli davran ona!” diye bağırdı subay yeniden. Aletin çevresinden dolaştı, mahkûmu koltukaltlarından yakaladı, ayakları zeminde sürekli kayıp duran adamı askerin yardımıyla ayağa kaldırdı.

Subay tekrar yanına geldiğinde, gezgin, “Artık her şeyi biliyorum,” deyince subay da, “En önemli kısmı dışında,” diye yanıtladı onu ve gezginin kolunu yakalayıp tepeyi gösterdi. “Orada, yazıcının içinde çark mekanizması var, tırmığın hareketini belirliyor, bu çark hükümde ne yazılıysa ona göre çalışıyor. Ben hâlâ eski komutanın çizimlerini kullanıyorum. İşte buradalar,” –deri dosyanın içinden birkaç sayfa çıkardı– “ama ne yazık ki sizin elinize veremem, en değerli varlığımdır onlar. Oturun, size bu mesafeden göstereceğim, her şeyi gayet güzel göreceksiniz.” İlk sayfayı gösterdi. Gezgin övgü sözleri söylemek isterdi ancak gördüğü sadece dolambaç gibi, birbirini birkaç kez çaprazlama kesen çizgilerdi, bunlar kâğıdın üzerini öylesine doldurmuşlardı ki, aradaki beyaz boşluklar zorlukla seçilebiliyordu. “Okuyun,” dedi subay. “Okuyamıyorum,” dedi gezgin. “Çok okunaklı,” dedi subay. “Çok sanatkârane,” diye kaçamaklı bir yanıt verdi gezgin, “ama yazıyı sökemiyorum.” “Evet,” dedi subay, güldü ve dosyayı yerine koydu, “öğrenciler için hazırlanmış güzel yazı değil bu. Uzun uzadıya okumak gerek. Siz de sonunda mutlaka okursunuz yazılanları. Tabii basit bir yazı olmamalı, ne de olsa hemen öldürmemeli, ortalama olarak on iki saatlik bir sürenin sonunda olmalı; dönüm noktasının altıncı saatte olacağı hesap edilmiştir. Demek ki asıl yazının çevresinde pek çok süsleme bulunmalı. Asıl yazı bedeni sadece ince bir kuşak gibi sarıyor; bedenin geri kalan kısmı süslemelere ayrılıyor. Şimdi tırmığın ve aletin tamamının çalışmasının değerini anlayabiliyor musunuz? Baksanıza!” Merdivene sıçradı, çarkın birini çevirdi, aşağıya, “Dikkat, kenara çekilin!” diye seslendi ve işlem başladı. Eğer çark gıcırdamamış olsaydı, her şey şahane olurdu. Subay sanki çarkın verdiği bu rahatsızlığa şaşırmış gibiydi, yumruğunu sıkarak onu tehdit etti, sonra özür dilercesine gezgine döndü, kollarını iki yana açtı, aletin çalışmasını aşağıdan kontrol etmek için aceleyle merdivenden indi. Yolunda gitmeyen bir şey vardı ve bunu sadece kendisi fark etmişti; tekrar yukarı tırmandı, iki elini birden yazıcının içine soktu, sonra aşağıya daha hızlı inebilmek için merdiveni kullanmayıp çubuklardan birine tutunup aşağı kaydı, gürültünün arasında sesini duyurabilmek için gezginin kulağının içine var gücüyle bağırdı: “İşleyişi anlayabiliyor musunuz? Tırmık yazmaya başlıyor, adamın sırtına yazının ilk taslağını işler işlemez pamuk tabakası yuvarlanıp bedeni yavaşça yana döndürüyor, tırmığa yeni yer açıyor. O arada yazı yazılırken açılan yaralar pamuğa değiyor, pamuktaki özel malzeme sayesinde kanama hemen duruyor ve o bölge yazının daha derinleştirilmesi için hazırlanıyor. Tırmığın ucundaki dişler beden döndükçe yaraların üzerindeki pamukları söküp alıyorlar, çukura atıyorlar ve tırmık yeniden çalışıyor. Böylece on iki saat boyunca yazı gitgide derine iniyor. İlk altı saatte mahkûm eskisi gibi yaşıyor, sadece acı çekiyor. İki saat sonra keçe çıkarılıyor, çünkü artık adamın bağıracak gücü kalmıyor. Başucundaki bu elektrikle ısıtılan çanağa sıcak pirinç lapası konuyor, adamın canı isterse diliyle alabildiği kadar yiyebilir onu. Fırsatı kaçıran olmaz. Hiç rastlamadım kaçırana, gördüğüm bunca olayda. Ancak altıncı saatte yediğinden tat almamaya başlar. Ben genellikle burada yere çömelir, bu görüntüyü gözlerim. Mahkûmun ağzındaki son lokmayı yuttuğu pek olmaz, ağzında döndürür durur, sonra çukura tükürür. Eğilmezsem suratıma gelir. Ama adam altıncı saatte nasıl da sessizleşir. En salağı bile anlamaya başlar. Gözlerin çevresinde başlar bu anlama. Oradan yayılır. Öyle bir manzaradır ki, insanı adamla birlikte tırmığın altına girmeye teşvik eder neredeyse. Başka bir şey olmaz, adam ne yazıldığını anlamaya başlar, kulak verir gibi dudaklarını büzer. Siz de gördünüz, ne yazıldığını bakarak sökmek kolay değil; ama bizim adamımız onu yaralarıyla okuyor. Aslında zor bir iş; tamamını okuyabilmesi altı saatini alıyor. Ama o zamana kadar tırmık bedenine iyice saplanıyor, onu çukura fırlatıyor, orada adam kanlı sulara, pamuğun üzerine düşüyor. Böylece mahkeme sona eriyor, biz de, yani askerle ben de adamı gömüyoruz.”

Gezgin kulağını subaya yaklaştırmıştı, elleri ceketinin ceplerinde, makinenin çalışmasını izliyordu. Mahkûm da aynı yere bakıyordu, ama bir şey anlamadan. Biraz eğildi, subayın bir işareti üzerine asker elindeki bıçakla onun gömleğini ve pantolonunu arka taraftan yırtarken ve bu giysiler üzerinden sıyrılıp yere düşerken iki yana gidip gelen iğneleri gözleriyle izledi; çıplaklığını örtmek için yere düşen giysilerine uzanmak istedi ama asker, üzerinde kalan son kumaş parçaları da yere düşsün diye adamı havaya kaldırdı. Subay makineyi çalıştırdı, ortalıkta çıt çıkmıyordu, mahkûm tırmığın altına yatırıldı. Zincirler çözüldü, ama kayışlar sıkılaştırıldı; ilk anda mahkûm rahatlar gibi oldu. Sonra tırmık biraz daha derine girdi, çünkü mahkûm pek cılızdı. Tırmığın uçları bedenine değdiğinde adamın ürperdiği görüldü; asker onun sağ eliyle meşgulken adam nereye doğru olduğunu bilmeden sol elini ileriye uzattı; ama elini gezginin olduğu yöne doğru uzatmıştı. Subay gözlerini ayırmaksızın yandan gezgini izliyordu, sanki kendisinin en azından üstünkörü açıklamış olduğu infazın onun üzerindeki etkisini yüzünden okumak ister gibiydi.

Mahkûmun elinin bileğine takılan kayış koptu; belki de asker onu fazla germişti. Asker, kopan kayışı subaya gösterdi, yardımını istiyordu. Subay onun yanına gitti, yüzünü gezgine döndürerek, “Bu makine pek çok bileşenden oluşuyor, şurasında burasında bir şeyler kopuyor ya da kırılıyor; ama bu, bizim makine hakkındaki genel düşüncemizi etkilememeli. Hem kayışın yerine geçecek bir şey bulunur hemen; ben bir zincir kullanacağım; ancak bunu yapınca makinenin sağa sola salınımının etkisi sağ kolda pek yumuşak olmayacak.” Zincirleri takarken bir yandan da konuşuyordu: “Makinenin bakımını sağlamak için gereken maddi olanaklar artık çok sınırlı. Eski komutan zamanında sadece bu amaç için kullanacağım bir ödenek ayrılmıştı. İçinde akla gelen her türlü yedek parçanın bulunduğu bir depo vardı. İtiraf ediyorum ki neredeyse savurganlık ettim, eskiden demek istiyorum, yeni komutanın iddia ettiği gibi şimdi değil, eski usullere karşı çıkmak için her şeyi bahane ediyor zaten. Şimdi makinenin ödeneği onun elinde, ne zaman yeni bir kayış aldırmak istesem kanıt olarak kopan kayışı göstermemi istiyor, yenisi de on gün sonra geliyor, ama daha kötü kalitede, işe de pek yaramıyor. Ama o arada kayış olmadan makineyi nasıl işleteceğim kimsenin umurunda değil.”

Gezgin, yabancısı olduğu durumlara, kararı etkileyecek şekilde müdahale etmenin hep sakıncalı olduğunu geçirdi aklından. Kendisi ne ceza sömürgesinin vatandaşıydı ne de sömürgenin bulunduğu devletin. Bu idam hakkında karar vermeye ya da onu engellemeye kalkışsa, ona sen bir yabancısın, sesini çıkarma, diyebilirlerdi. Buna verecek bir yanıtı olamazdı, olsa olsa bu durumda kendi kendimi anlayamıyorum diyebilirdi, çünkü sadece gözlemlemek amacıyla yolculuk ediyordu, yabancısı olduğu mahkeme kararlarını değiştirmeyi düşünmediğini söyleyebilirdi. Oysa şimdi buradaki durum son derece kışkırtıcıydı. İşlemin haksız ve idamın insanlık dışı oluşundan en ufak bir kuşku duyulamazdı. Gezginin çıkar peşinde olduğunu kimse iddia edemezdi, çünkü mahkûmu tanımıyordu, yurttaşı değildi, üstelik adam acıma duygusu da uyandırmıyordu. Gezgin yüksek makamların tavsiyesiyle gelmişti, burada büyük bir nezaketle karşılanmıştı, bu infazı izlemeye davet edilmiş olması, bu mahkeme hakkındaki görüşünün istendiği anlamını taşıyordu. Komutanın bu işleme taraftar olmadığını açıkça duymuştu, subaya da neredeyse düşmanca davranıyordu, bu yüzden büyük olasılıkla gezginin görüşü alınacaktı.

O sırada subayın öfkeyle bağırdığını duydu gezgin. Az önce, mahkûm dayanılmaz bir kusma isteğiyle gözlerini kapayıp kusunca, biraz da zorlanarak, subay keçe tıkacı mahkûmun ağzına sokmuştu. Hemen onu tutup kütükten kaldırmış ve kafasını çukura doğru döndürmek istemişti; ama geç kalmıştı, kusmuk çoktan makinenin üzerinden aşağı akıyordu. “Hepsi komutanın yüzünden!” diye bağırdı subay ve şuursuzca öndeki pirinç çubukları sarsmaya başladı, “makinem ahır gibi pisleniyor.” Titreyen elleriyle gezgine neler olduğunu gösterdi. “İdamdan bir gün önce yemek verilmemesi gerektiğini saatlerce komutana anlatmaya çalıştım. Ama bu yeni yumuşak tavır, farklı görüşte. Adam götürülmeden önce komutanın hanımları onun ağzını şekerlemelerle dolduruyorlar. Adam hayatı boyunca bayat balıkla beslenmiş, şimdiyse şekerleme yemek zorunda kalıyor! Tamam, bunu yapabilirler tabii, benim de itirazım olmaz, ama neden üç aydır istememe rağmen yeni bir keçe sağlamıyorlar? Yüzden fazla kişinin ölürken ağzında emdiği ve ısırdığı bu keçeyi insan tiksinmeden nasıl ağzına alabilir?”

Mahkûm başını yere koymuştu, huzurlu görünüyordu, asker de mahkûmun gömleğiyle makineyi siliyordu. Subay yanına yaklaşınca gezgin neden olduğunu bilmeden bir adım geriledi, ama subay onu elinden tutup kenara çekti. “Sizinle baş başa biraz konuşmak istiyorum,” dedi, “izin verir misiniz?” “Elbette,” dedi gezgin ve gözlerini yerden kaldırmadan subayı dinledi.

“Sizin şimdi beğenme fırsatını bulduğunuz bu işlemi ve bu idamı artık sömürgemizde açıkça destekleyen yok. Tek temsilcisi benim, aynı zamanda eski komutanın mirasının tek temsilcisi de benim. Bu işlemin daha fazla geliştirilmesini artık düşünemem, ben bütün gücümle var olanı korumaya çalışıyorum. Eski komutan hayattayken sömürgede onun çok taraftarı vardı; eski komutanın ikna yeteneğinin bir kısmına sahibim, ama onun gibi güçlü değilim; bu yüzden taraftarları saklandılar, hâlâ pek çok taraftarı var, ancak hiçbiri bunu itiraf etmiyor. Siz bugün, yani idam yapılan bir günde çayhaneye gitseniz ve etrafı dinleseniz, belki de sadece müphem sözler duyarsınız. Bunları söyleyenler taraftarlarıdır, ne var ki şimdiki komutan ve onun şimdiki fikirleri varken bunlar hiçbir işime yaramıyor. Sorarım size: Bu komutan ve onu etkileyen kadınları yüzünden böyle önemli bir şey” –eliyle makineyi gösterdi– “mahvolsun mu? Buna göz yumabilir misiniz? Adamıza birkaç günlüğüne gelen bir yabancı olsanız bile mi? Ama kaybedecek zaman yok, benim yargı yetkime karşı bir hazırlık yapılıyor; komutanlıkta görüşmelere başladılar bile, beni bu toplantılara çağırmıyorlar; sizin bugünkü ziyaretiniz bile bu durumun anlamına uygun görünüyor bana; korkuyorlar ve sizi yolluyorlar, yani bir yabancıyı. – Eski günlerde idamlar nasıl da farklıydı! İdamdan bir gün öncesinden bütün vadiyi doldururdu insanlar, herkes seyretmeye gelirdi, komutan sabah erkenden kadınlarıyla birlikte ortaya çıkardı; borular bütün kamp alanını ayağa kaldırırdı; her şeyin hazır olduğu haberini ben verirdim; topluluk –yüksek dereceli memurların hiçbiri katılmazlık edemezdi– makinenin etrafını alırdı; şu üst üste yığılmış hasır koltuklar o eski günlerin acınası bir kalıntısı. Makine pırıl pırıl parlatılırdı, hemen hemen her idamda yeni yedek parçalar verilirdi bana. Yüzlerce gözün önünde –ta şuradaki yamaçlara kadar bütün seyirciler ayak parmaklarının ucunda yükselirlerdi– komutan mahkûmu kendi elleriyle tırmığın altına yatırırdı. Bugün sıradan bir askerin yaptığını o günlerde ben yapardım, yani mahkeme başkanı, ben bundan onur duyardım. Sonra infaz başlardı! Makinenin çalışmasını bölecek hiçbir uygunsuz ses duyulmazdı. Kimileri artık seyretmez, gözleri kapalı kumda yatarlardı; şimdi adaletin yerini bulduğunu herkes bilirdi. Sessizliğin içinde sadece mahkûmun keçenin altında boğuklaşan inlemeleri duyulurdu. Bugün bu makine, adamın ağzından keçenin boğamayacağı yükseklikte bir inilti çıkarttıramıyor; ama eskiden yazıyı kazan iğnelerden akan sıvı çok yakıcıydı, bugünse bunun kullanılmasına izin verilmiyor. Eh, sonra da altıncı saat geliyordu! Herkes yakından bakmak istiyordu ama herkesin arzusunu yerine getirmek mümkün değildi. Komutan sağgörü sahibiydi, öncelikle çocukların dikkate alınması gerektiği konusunda emir verirdi, bense mesleğim gereği her zaman en yakında dururdum; çoğunlukla sağıma soluma ikişer çocuk alır, çömelip sarılırdım onlara. O acılar içindeki surattaki değişimi nasıl da görürdük, yanaklarımız en sonunda ulaşılan ve yerine getirilen adaletin ışığında nasıl da parlardı. Ne günlerdi, dostum!”

Belli ki subay karşısındakinin kim olduğunu unutmuştu; gezgine sarılmış, başını onun omzuna yaslamıştı. Gezgin ne yapacağını bilemez haldeydi, sabırsız gözlerle subayın üzerinden uzaklara bakıyordu. Asker temizliği bitirmişti, bir kutudan aldığı pirinç lapasını çanağa boşaltıyordu. Görünüşe göre iyice dinlenmişe benzeyen mahkûm bunun farkına varır varmaz dilini uzatıp lapaya değdirmeye çalıştı. Askerse onu sürekli öteye itiyordu, çünkü henüz lapanın zamanı gelmemişti, ancak askerin kirli ellerini lapaya daldırıp gözü aç mahkûmun önünde onu yemesi de çok yakışıksızdı.

Subay kendini çabuk toparladı. “Sizi duygulandırmak istememiştim,” dedi, “o günleri şimdi anlamanızı sağlamanın olanaksız olduğunu biliyorum. Zaten makine hâlâ çalışıyor ve işini görüyor. Bu vadide tek başına kalsa bile işini görür o. Ceset de sonunda inanılmaz yumuşak bir uçuşla çukura düşüyor, eskiden olduğu gibi çukurun etrafına yüzlerce kişi sinekler gibi üşüşmese de. Eskiden çukurun çevresine sağlam bir parmaklık koymak zorunda kalmıştık, ama çoktan kaldırıldı o.”

Gezgin, yüzünü subaya göstermek istemiyordu, gözleri amaçsızca etrafta gezindi. Subaysa onun ıssız vadiyi seyrettiğini sandı; bu yüzden de onun ellerini yakaladı, göz göze gelebilmek için çevresinde döndü ve “Kepazeliğin farkında mısınız?” diye sordu.

Ama gezgin sustu. Subay bir süre onu rahat bıraktı, ellerini beline dayayıp bacaklarını iki yana açarak sessizce durdu orada, yere baktı. Sonra cesaret verircesine gülümsedi gezgine, “Dün komutan sizi davet ettiğinde ben yakınınızdaydım,” dedi, “daveti duydum. Komutanı tanırım. Bu davetinin amacını hemen anladım. Onun gücü beni engellemeye yeter ama bunu henüz göze alamıyor, ancak belli ki beni sizin, yani saygın bir yabancının vereceği karara maruz bırakmak istiyor. Çok dikkatli hesap yapıyor: Adada ikinci gününüz, eski komutanı ve düşüncelerini tanımıyorsunuz, düşünce tarzınız Avrupai, belki de ölüm cezasına tamamıyla karşısınız, özellikle de cezanın böyle makineyle yerine getirilmesine, üstelik idamın halkın gözleri önünde yapılmadığını, kasvetli bir biçimde, hasarlı denebilecek bir makineyle gerçekleştirildiğini görüyorsunuz – bütün bunlar bir araya geldiğinde (komutan böyle düşünüyor) benim yöntemimi doğru bulmamanız çok kolay olmaz mı? Doğru bulmazsanız, bunu gizlemez (hâlâ komutanın bakış açısından konuşuyorum), söylersiniz, çünkü defalarca sınanmış kanaatlerinize mutlaka güveniyorsunuzdur. Siz pek çok milletin pek çok özelliğini görüp tanımış, onlara saygı göstermişsinizdir, bu nedenle, büyük olasılıkla kendi ülkenizde olsa belki karşı çıkarsınız ama herhalde burada bu yönteme var gücünüzle itiraz etmeyeceksinizdir. Oysa komutanın böyle bir itiraza hiç ihtiyacı yok. Öylesine, gelişigüzel söylenmiş bir kelime yeterli. Sizin kanaatinize hiç uymasa da olur, görünüşte de olsa onun arzusuna uygun olması yeterli. Sizi bütün kurnazlığını kullanarak sorgulayacağına eminim. Hanımları da halka olup oturacak ve kulaklarını dikeceklerdir; şöyle diyeceklerdir: ‘Bizde yargılama usulü farklıdır’ ya da ‘Bizde hüküm verilmeden önce sanık ifade verir’ ya da ‘Bizde mahkûm kararı öğrenir’ ya da, ‘Bizde ölüm cezasından başka cezalar da vardır’ ya da ‘Bizde sadece ortaçağda işkence yapılırdı’. Bütün bunlar size doğal görüneceği gibi doğrudur da, bunlar benim usullerimle ilgisi olmayan masum ifadelerdir. Ama komutan nasıl karşılar bunları? O komutancığın iskemlesini hemen kenara itip balkona koştuğunu görür gibiyim, hanımlarının da onun peşinden koştuklarını görüyorum, onun sesini duyuyorum –hanımlar ona gök gürültüsü gibi bir ses diyorlar– şöyle diyor: ‘Bütün ülkelerdeki yargılama usullerini incelemekle görevlendirilmiş Batılı büyük bir araştırmacı az önce, bizim eski usullerle uyguladığımız yöntemin insanlık dışı olduğunu söyledi. Böyle bir şahsiyetin böyle bir kararından sonra elbette benim artık bu usule tahammül etmem mümkün değil. Bugünden itibaren talimatım şudur... falan filan.’ Müdahale etmek istersiniz, onun bildirdiği şeyi söylememişsinizdir, benim usulüme insanlık dışı dememişsinizdir, tam tersine, kendi inançlarınıza göre bu usulü en insancıl ve insana layık bir usul olarak görüyorsunuzdur, bu makineye de hayran olmuşsunuzdur – ama artık çok geçtir; hanımların doldurduğu balkona çıkamazsınız; varlığınızı belli etmek istersiniz, bağırmak istersiniz; ama hanımlardan biri eliyle ağzınızı kapatır – böylece ben de kaybolup giderim, eski komutanın eseri de.”

Gezgin gülümsemesini bastırdı; demek onca zor sandığı bu görev bu kadar kolaydı. Kaçamaklı konuştu: “Benim nüfuzumu abartıyorsunuz; komutan benim tavsiye mektubumu okudu, benim mahkeme usulü konusunda uzman olmadığımı biliyor. Eğer fikrimi söyleyecek olsaydım, kişisel bir fikir olurdu bu, herhangi birinin fikrinden daha önemli olmazdı, hele bildiğim kadarıyla bu ceza sömürgesinde geniş yetkilere sahip olan komutanın fikrinden çok daha önemsiz olurdu. Sizin inandığınız gibi onun bu yöntem hakkındaki fikri bu kadar kesinse, o zaman korkarım ki benim naçiz desteğime ihtiyaç kalmadan bu yöntemin sonu gelmiştir.”

Subay onun ne dediğini anlamış mıydı? Hayır, hâlâ anlamamıştı. Başını hararetle salladı, mahkûma, sonra da askere bir göz attı, ikisi de irkildiler, lapayı bıraktılar, subay gezgine iyice yaklaştı, yüzüne bakmadı, gözlerini onun ceketinin bir noktasına dikti, sesini adamakıllı alçaltarak, “Siz komutanı tanımıyorsunuz,” dedi, “siz onun ve hepimizin karşısında –deyimi bağışlayın– bir ölçüde zararsızca duruyorsunuz; inanın bana, sizin etkinizi ne kadar takdir etsek azdır. İdama sadece sizin tanıklık edeceğinizi duyduğumda çok sevinmiştim. Komutanın bu talimatı aslında bana karşı verilmişti, ama ben onu kendi lehime çeviriyorum. Sahte kışkırtmaların ve aşağılayıcı bakışların dikkatinizi dağıtmasına fırsat vermeden –ki infazı seyredenlerin sayısı daha fazla olsaydı bunlardan kaçınamazdınız– benim açıklamalarımı dinlediniz, makineyi gördünüz ve şimdi idamı seyretmektesiniz. Kararınızı çoktan vermişsinizdir; ufak tefek tereddütleriniz olsa da infazı görmenizle bunlar da ortadan kalkacaktır. Şimdi de sizden rica ediyorum: Komutanın karşısında bana yardımcı olun!”

Gezgin onun sözlerine devam etmesine izin vermedi. “Elimden böyle bir şey gelemez ki,” diye bağırdı, “olanaksız bu. Size ne zararım dokunabilir ne de yararım.”

“Yapabilirsiniz,” dedi subay. Gezgin, subayın ellerini yumruk yaptığını görünce korkar gibi oldu. “Yapabilirsiniz,” diye yineledi subay, daha ısrarcı bir tavırla. “Başarılı olması gereken bir planım var. Siz, etkinizin yeterli olmadığını sanıyorsunuz. Ama ben yeteceğini biliyorum. Ancak diyelim ki siz haklısınız, o zaman bu yöntemin korunması için her şeyi, hatta belki yetersiz olanları da denemek gerekmez mi? Şu planımı dinleyin. Onun işleyebilmesi için her şeyden önce siz bugün, burada bu yöntem hakkındaki kararınızı olabildiğince açıklamamalısınız. Size doğrudan sorulmadığı sürece kesinlikle fikrinizi söylemeyin; açıklamalarınız da kısa ve müphem olmalı; bu konuda konuşmanın size zor geldiğini, mutsuz olduğunuzu, eğer açık konuşmanız gerekirse beddua okumak zorunda kalacağınızı anlamalılar. Yalan söyleyin demiyorum size, asla; sadece kısa yanıtlar verin; örneğin: ‘Evet, infazı gördüm,’ deyin, ya da, ‘Evet, bütün açıklamaları dinledim’. Bu kadar, daha fazla değil. Ne kadar mutsuz olduğunuzu görmeleri için yeterince fırsat var, komutanın düşündüğü şekilde olmasa da. Komutan kuşkusuz her şeyi tamamıyla yanlış anlayacak ve kendi kafasına göre yorumlayacak. Benim planım da bunun üzerine oturuyor. Yarın komutanlıkta, komutanın başkanlığında, üst düzeydeki bütün yöneticilerin katılacağı bir toplantı yapılacak. Komutan bu tür toplantıları bir gösteriye dönüştürmeyi biliyor. Bir balkon inşa edildi, orası hep seyircilerle dolar. Ben de bu görüşmelere katılmaya zorlanıyorum, ama büyük bir tiksinti duyuyorum. Sizi mutlaka bu toplantıya davet edeceklerdir; bugün benim planıma uygun hareket ederseniz, o davet ısrarlı bir ricaya dönüşecektir. Ama bilemediğimiz bir nedenden dolayı davet edilmeyecek olursanız, siz davet edilmeyi talep etmelisiniz; ondan sonra böyle bir daveti kuşkusuz alacaksınızdır. Böylece yarın hanımlarla birlikte komutanın locasında oturursunuz. Sizin orada bulunduğunuza emin olmak için komutan sık sık yukarıya göz atacaktır. Çeşitli, yararsız, gülünç, sadece dinleyiciler için amaçlanmış gündem maddelerinin ardından –çoğunlukla limandaki inşaatlardır bunlar, hep limandaki inşaatlardır!– sıra adli işleme gelir. Komutan bu maddeyi ele almazsa ya da yeterince çabuk ele almazsa ben görüşülmesini sağlayacağım. Ayağa kalkacağım ve bugünkü infazı duyuracağım. Kısa konuşup sadece bunu bildireceğim. Gerçi orada böyle bir bildiri yapılması pek alışılmış bir şey değildir ama ben yine de yapacağım. Komutan her zamanki gibi sevimli bir gülümsemeyle bana teşekkür edecektir, artık kendini tutamayacak ve bu güzel fırsattan yararlanacaktır. ‘Az önce’ gibi bir şeyler söyleyecektir, ‘infaz bildirimi geldi. Ben bu bildirime sadece büyük araştırmacının infaz sırasında hazır bulunduğunu ekleyeceğim, kendilerinin sömürgemizi son derece onurlandıran ziyaretinden hepiniz haberdarsınız. Bugünkü oturumumuzun önemi de onun mevcudiyetiyle artmış bulunmaktadır. Bu büyük araştırmacıya, eski usullere göre yürütülen infaz ve infaz öncesindeki işlem hakkındaki düşüncelerini soralım o zaman, değil mi?’ Elbette herkes alkışlayacaktır onu, herkes onaylayacaktır sözlerini, en çok da ben. Komutan sizin önünüzde eğilecek ve ‘Öyleyse herkesin adına size sorumu yöneltiyorum,’ diyecektir. O zaman siz balkonun parmaklığına yanaşacaksınız. Ellerinizi herkesin göreceği şekilde yerleştirin oraya, yoksa hanımlar ellerinizi tutup parmaklarınızla oynarlar. –Ve sonunda konuşma sırası size gelecektir. O zamana kadar o gerilimli saatleri nasıl atlatacağım, bilemiyorum. Konuşurken kendinizi kesinlikle kısıtlamayın, gerçeği gümbür gümbür söyleyin, parmaklıktan aşağı eğilin, haykırın, evet, komutana düşüncenizi, asla değişmeyecek düşüncenizi bağıra bağıra söyleyin. Ama belki de bunu yapmak istemiyorsunuzdur, kişiliğinize uymuyordur, sizin memleketinizde belki bu gibi durumlarda başka türlü davranılıyordur. Olabilir, bu da tamamıyla yeterlidir; o zaman hiç ayağa kalkmayın, sadece birkaç kelime söyleyin, ama ancak aşağıdaki görevlilerin duyacağı şekilde fısıldayarak söyleyin, yeter; infaza yeterli katılım olmamasından, gıcırdayan çarktan, kopuk kayıştan, iğrenç çuha tıkaçtan söz etmenize hiç gerek yok, hayır, gerisini ben üstlenirim, hem inanın bana, eğer benim konuşmam onu salondan kaçırtmazsa dizüstü çöktürecek ve ‘Eski komutan, senin önünde eğiliyorum’ demek zorunda bırakacaktır. – Planım bu işte; onu uygulamama yardım etmek istiyor musunuz? Ama elbette istiyorsunuzdur, hatta daha da ötesi, yardım etmek zorundasınız.” Ve subay gezginin iki kolunu yakaladı, soluk soluğa kesilmiş bir halde onun suratına baktı. Son cümleleri öyle bağırarak söylemişti ki asker ve mahkûm bile dikkat kesilmişlerdi; hiçbir şey anlayamamalarına rağmen yemeklerini yerken soluklarını tutmuşlar ve lokmalarını çiğnerken gözlerini gezgine dikmişlerdi.

Gezginin nasıl bir yanıt vereceği en başından beri belliydi; hayatında pek çok şey görmüş geçirmişti, dolayısıyla şimdi burada kararsız kalamazdı; temelde dürüst bir adamdı, korkusuzdu da. Ama şimdi askere ve mahkûma gözü ilişince birkaç saniye tereddüt etti. Sonunda vermesi gereken yanıtı verdi: “Olmaz.” Subay birkaç kez gözlerini kırpıştırdı, ama gözlerini ondan ayırmadı. “Açıklama yapmamı ister misiniz?” diye sordu gezgin. Subay hiç konuşmadan başını salladı. “Ben bu yönteme karşıyım,” dedi gezgin, “daha siz bunu benimle paylaşmadan önce –tabii bana gösterdiğiniz güveni hangi koşul altında olursa olsun kötüye kullanmayacağım– bu yönteme müdahale etmeye hakkım olup olmadığını ve müdahalemin küçük de olsa başarılı olma olasılığı bulunup bulunmadığını düşünmüştüm. İlk önce kime başvurmam gerekeceğini biliyordum: Elbette ki komutana. Siz konuyu daha da açıklığa kavuşturdunuz, ama kararımı pekiştirmediniz, tam tersine; beni kararımdan döndüremese de bu işe böyle gönülden inanmanızdan etkilendim.”

Subay konuşmadı, makineye döndü, pirinç çubuklardan birini tuttu, sonra biraz geriye doğru kaykılarak, her şeyin yolunda gittiğine emin olmak istercesine yukarıdaki yazıcıya baktı. Askerle mahkûm arkadaş olmuş gibiydiler; mahkûm, sımsıkı bağlı ellerinin izin verdiği ölçüde askere işaret etti, asker eğilince de onun kulağına bir şeyler fısıldadı, asker başını olumlu anlamda salladı.

Gezgin subayın yanına gidip, “Ne yapmak istediğimi henüz bilmiyorsunuz,” dedi. “Bu yöntem hakkındaki görüşümü komutana söyleyeceğim ama bunu toplantıda yapmayacağım, baş başayken söyleyeceğim; bir oturuma davet edilebilecek kadar da uzun kalmayacağım burada; yarın sabah erkenden gidiyorum, en azından gemiye binmiş olacağım.”

Subay söylenenleri dinlememiş gibiydi. “Demek bu yöntem sizi ikna etmedi,” dedi ağzının içinden ve bir çocuğun yaptığı yaramazlığa gülümseyen, aslında ne düşündüğünü o gülümsemenin gerisinde gizleyen bir ihtiyar gibi gülümsedi.

“Demek vakit geldi,” dedi sonunda ve gezgine birden gözleri parlayarak baktı, o gözlerde bir çağrı, yapılana katılması için davet okunuyordu.

“Neyin vakti geldi?” diye sordu gezgin, tedirgince, ama yanıt alamadı.

“Serbestsin,” dedi subay, mahkûma, onun dilinde. Mahkûm önce duyduğuna inanmadı. “Evet, serbestsin,” dedi subay. Mahkûmun yüzü ilk kez gerçekten canlılık kazandı. Doğru muydu bu? Yoksa subayın gelip geçici bir kaprisi miydi? Yabancı gezgin onun acıma duygusunu mu harekete geçirmişti? Ne olmuştu? Adamın yüzünde bu sorular okunuyordu. Ama bu uzun sürmedi. Hangisi olursa olsun, eğer mümkünse, gerçekten serbest kalmak istiyordu, tırmığın izin verdiği ölçüde çırpınmaya başladı.

“Kayışları koparacaksın!” diye bağırdı subay, “sakin ol! Sökeceğiz onları.” Askere işaret edip onunla birlikte işe koyuldu. Mahkûm hiç konuşmadan bıyık altından gülümsedi, yüzünü kâh solundaki subaya, kâh sağındaki askere çeviriyor, ama gezgini de unutmuyordu.

“Çek onu dışarı,” diye emir verdi subay, askere. Bunu yaparken tırmık yüzünden biraz dikkatli olunması gerekiyordu. Sabırsızlık ettiği için mahkûmun sırtında zaten birkaç tane ufak yara açılmıştı.

Ama o dakikadan sonra subay artık onunla neredeyse hiç ilgilenmedi. Gezginin yanına gitti, küçük deri dosyayı tekrar çıkardı, içindeki sayfaları çevirdi, sonunda aradığı kâğıdı buldu ve onu gezgine gösterdi. “Okuyun,” dedi. “Okuyamam,” dedi gezgin, “bu kâğıtları okuyamadığımı daha önce de söylemiştim.” “Şu kâğıda dikkatlice bakın,” dedi subay ve onunla birlikte okumak üzere yanı başına gitti. Bunun da yararı olmayınca, gezginin okumasını kolaylaştırmak amacıyla, küçük parmağını, kâğıda ne olursa olsun dokunulmaması gerekirmiş gibi, epeyce yukarıdan yazıların üstünde gezdirdi. Gezgin de, hiç olmazsa bu konuda subayın hoşuna gidecek bir şey yapabilmek için kendini zorladı, ama okuyamadı. O zaman subay yazının başlığındaki harfleri tek tek söylemeye başladı, sonra da başlığın tamamını anlam verecek şekilde okudu. “‘Adil ol!’ diye yazıyor,” dedi, “şimdi okuyabilirsiniz artık.” Gezgin kâğıdın üzerine öyle eğildi ki, subay onun kâğıda değmesinden korkarak daha da uzağa çekti; gezgin başka bir şey söylemedi ama yazıyı hâlâ okuyamadığı belliydi. “‘Adil ol!’ diye yazıyor,” dedi subay bir kez daha. “Olabilir,” dedi gezgin, “orada öyle yazdığına inanıyorum.” “Peki öyleyse,” dedi subay, az da olsa memnun kalmıştı, elinde kâğıtla merdivene tırmandı; kâğıdı büyük bir dikkatle yazıcıya yerleştirdi ve görünüşe bakılırsa çarkı tamamıyla tersine çevirdi; çok zahmetli bir işti bu, anlaşılan çarkın bazı dişlileri çok küçüktü; subayın çarkı öyle dikkatli kontrol etmesi gerekiyordu ki bazen başı yazıcının içinde görünmez oluyordu.

Aşağıdan bu çalışmayı gözlerini ayırmadan izleyen gezginin boynu tutuldu, güneşe boğulmuş gökyüzüne bakarken gözleri acıdı. Askerle mahkûm sadece birbirleriyle meşguldüler. Mahkûmun daha önce çukurun dibine atılan gömleğiyle pantolonunu asker süngüsünün ucuyla çekip aldı. Gömlek feci kirliydi, mahkûm onu teknede yıkadı. Daha sonra gömleğiyle pantolonunu giydiğinde kendisi de asker de güldüler, çünkü giysileri arka taraflarından ikiye ayrılmıştı. Belki de mahkûm askeri eğlendirmek zorunda olduğunu sanıyordu, yere çömelen ve kahkahalar atarak eliyle dizine vuran askerin önünde yırtık giysileriyle dönüp durdu. Yine de beyefendileri düşünerek fazla ileri gitmediler.

Subay makinedeki işini sonunda tamamladığında, gülümseyerek her tarafını bir kez daha gözden geçirdi, o dakikaya kadar açık olan yazıcının kapağını bu kez kapattı, merdivenden indi, önce çukura, sonra da mahkûma baktı, onun giysilerini çukurdan çıkardığını görünce memnun oldu, sonra da ellerini yıkamak üzere tekneye gitti, onun içindeki pisliği son anda fark etti, ellerini yıkayamayacağı için tedirgin oldu, sonunda ellerini kuma soktu –bu çözüm yetersizdi onun için, ama başka çaresi yoktu– sonra ayağa kalktı, üniforma ceketinin düğmelerini çözmeye başladı. O sırada, yakasının altına sokuşturmuş olduğu iki kadın mendili geldi eline. “İşte mendillerin,” diyerek onları mahkûma fırlattı. Gezgine de açıklamak istedi, “Hanımların hediyeleri,” diyerek.

Üniformasının ceketini çıkarırken, sonra da diğer giysilerinden sıyrılırken belli ki pek acele ediyordu, yine de her bir giysiye özen gösterdi, hatta üniformasının gümüş kordonlarını parmaklarıyla okşayıp püsküllerden birini düzeltti. Ancak elindeki giysiyle işi bitince onu hemen, öfkeyle çukura fırlatması, önceden gösterdiği özene ters düşüyordu. Elinde son olarak kısa kılıcıyla askı kayışı kalmıştı. Kılıcı kınından sıyırdı, kırdı, sonra kılıç parçalarını, kını ve kayışı topladı ve onları öyle sertçe fırlatıp attı ki aşağıdaki çukurda hepsi çarpışıp tıngırdadılar.

Şimdi çırılçıplak kalmıştı. Gezgin, dudaklarını ısırdı, hiçbir şey söylemedi. Neler olabileceğinin farkındaydı gerçi, ama subayın yapacaklarını engellemeye hakkı yoktu. Subayın pek sevdiği yargılama sistemi çok yakında kaldırılacaksa –büyük olasılıkla gezginin devreye girmesi sonucu olacaktı bu, subay da kendini gezgine karşı sorumlu hissediyordu– o zaman subay şimdi tamamıyla doğru davranıyor demekti; onun yerinde olsa gezgin de aynı şeyi yapardı.

Askerle mahkûm ilk başta hiçbir şey anlamadılar, hatta neler olduğuna önceleri hiç bakmadılar bile. Mahkûm, mendilleri geri aldığına çok sevinmişti, ama sevinci uzun sürmedi, çünkü asker onları beklenmedik bir anda, bir hamlede çekip aldı mahkûmun elinden. Askerin soktuğu yerden, kemerinin altından mendilleri çekip almaya çalıştı mahkûm ama asker tetikteydi. Böylece yarı şaka yarı ciddi itiştiler. Ancak subay çırılçıplak kalınca gözleri ona gitti. Özellikle mahkûm, büyük bir dönüm noktasına gelindiğini sezmiş gibiydi. Kendisinin başına gelen şimdi subayın başına geliyordu. Belki de en uç noktaya kadar gidilecekti. Herhalde bunun emrini yabancı gezgin vermişti. Demek intikam böyleydi. Kendisi sonuna kadar acı çekmemiş olsa da intikamı sonuna kadar alınıyordu. Yüzünde geniş, sessiz bir kahkaha şekillendi ve bir daha da silinmedi.

Subay ise yüzünü makineye dönmüştü. Makineden iyi anladığı daha önce de açıkça belli olmuştu, ama şimdi onu kullanış şeklini ve makinenin de kendisinden bekleneni yaptığını görenler küçük dillerini yutabilirlerdi. Subay tırmığın koluna yaklaşır yaklaşmaz kol birkaç kez kalkıp indi, sonunda subayın yerleşmesi için doğru konumu aldı; subay yatağın kenarını tutar tutmaz yatak hemen harekete geçti; çuha tıkaç subayın ağzına yaklaştı, subayın onu istemediği görülüyordu, ama tereddüdü sadece bir an sürdü, sonra tıkacı ağzına almaya razı oldu. Her şey hazırdı, sadece kayışlar hâlâ yanlardan sarkıyordu, ama belli ki onlara ihtiyaç olmayacaktı, subay kayışla bağlanmasa da olurdu. Tam o sırada mahkûm, bağlanmamış kayışları gördü, kayışlar sıkıca bağlanmazsa infazın tam sayılmayacağını düşünüyordu, hemen askeri eliyle çağırdı, ikisi birden subayı kayışlarla bağlamak üzere seğirttiler. Subay, yazıcıyı harekete geçirecek manivelayı itmek için ayağını uzatmıştı bile; o sırada o ikisinin geldiğini gördü; bu yüzden ayağını geri çekti, kendisini bağlamalarına izin verdi. Ama bu durumda artık manivelaya uzanamıyordu; onun yerini asker de bulamazdı, mahkûm da; gezgin de yerinden kıpırdamamakta kararlıydı. Ama bunlara gerek kalmadı, kayışlar bağlanır bağlanmaz makine çalışmaya başladı; yatak sarsıldı, iğneler subayın bedeninin üzerinde gidip geldiler, tırmık inip kalktı. Gezgin bir süre seyretmişti ki, yazıcıdaki bir çarkın gıcırdaması gerektiğini hatırladı; ama çıt çıkmıyordu, en ufak bir cızırtı duyulmuyordu.

Böyle sessiz çalışan makine dikkat çekmez oldu. Gezginin gözleri askerle mahkûmun üzerindeydi. Mahkûm askerden daha hevesliydi, makinenin her tarafı ilgisini çekiyordu, kâh yere eğiliyor, kâh uzanıyordu, askere bir şey göstermek için işaretparmağını sürekli uzatıyordu. Gezgin çok rahatsız olmuştu. Sonuna kadar orada kalmaya kararlıydı, ama o ikisini seyretmeye daha fazla dayanamayacaktı. “Evinize gidin,” dedi. Asker gitmeye hazırdı belki, ama mahkûm bu talimatı adeta bir ceza gibi karşıladı. İki elini kavuşturup orada kalmasına izin verilmesi için yalvardı, hatta gezgin başını olmaz anlamında sallayarak buna razı olmayınca mahkûm dizlerinin üzerine çöktü. Artık talimatların bir işe yaramayacağını gören gezgin yanlarına gidip o ikisini oradan kovalamak istedi.

Tam o sırada, yukarıda, yazıcıda bir ses duydu. Başını kaldırıp baktı. Dişlilerden birinde sorun mu çıkmıştı? Ama başka bir şey vardı. Yazıcının kapağı yavaşça kalktı ve tamamıyla açıldı. Dişlilerden birinin dişleri göründü, yükseldi, az sonra da bütün çark oraya çıktı, sanki çok güçlü bir şey yazıcıyı sıkıştırıyordu da bu çarka yer kalmamıştı; çark yazıcının kenarına ulaşana kadar döndü, oradan aşağı düştü, kumların içinde devrilmeden bir süre yuvarlandı, sonra durdu. Ama yukarıda bir başka çark daha yükseldi, peşinden irili ufaklı, birbirinden farksız pek çok çark geldi; bu durum yinelendi, tam yazıcı artık boşalmıştır derken hemen özellikle kalabalık yeni bir grup görünüyor, yükseliyor, aşağı düşüyor, kumlarda yuvarlandıktan sonra duruyordu. Bunlar olurken gezginin verdiği talimat mahkûmun aklından tamamen çıktı, dişlilerin büyüsüne kapılmıştı, her seferinde onlardan birini yakalamak istiyor, askeri de kendisine yardımcı olması için zorluyordu, ne var ki dehşet içinde elini geri çekiyordu, çünkü hemen, en azından yuvarlanmaya başladığında onu korkutan bir başka çark çıkageliyordu.

Öte yandan gezgin çok tedirgindi, belli ki makine parçalanacaktı; sakin çalışması bir aldatmacaydı; gezgin, subayla ilgilenmesi gerektiği duygusuna kapılmıştı, çünkü adam başının çaresine bakacak durumda değildi. Öte yandan gezgin, bütün dikkatini düşen dişlilere verdiği sırada makinenin geri kalanını gözden kaçırmıştı; en sonuncu dişli yazıcıdan çıktıktan sonra gezgin tırmığın üzerine eğildi ve kendisini bir başka ve çok daha kötü sürprizin beklediğini gördü. Tırmık yazmıyor, batıyordu, yatak da üzerindeki bedeni sallamıyor, sarsarak iğnelere doğru kaldırıyordu. Gezgin müdahale etmek, mümkünse bütün bunları durdurmak istedi, bu subayın erişmek istediği şey bir işkence değil, tam anlamıyla cinayetti. Ellerini uzattı. Tam o sırada tırmık, şişlenmiş bedenle birlikte kenara kaydı, oysa bu hareketi ancak on ikinci saatte yapardı. Kan, oluk oluk aktı, ama suyla karışmamıştı, küçük su boruları da bu sefer işe yaramaz olmuştu. Ve son bir aksilik yaşandı, subayın bedeni uzun iğnelerden kurtulmadı, kanını boşalttı, ama kendisi çukurun üstünde asılı kaldı. Tırmık eski yerine geri dönmek istiyordu, ama yükünden henüz kurtulmadığının kendisi de farkındaymış gibi çukurun üstünden ayrılmadı. “Yardım etsenize!” diye bağırdı gezgin, askerle mahkûma doğru, kendisi de subayın ayaklarını tuttu. Bu uçtan ayaklara bastıracaktı, öbür ikisi de karşı tarafta subayın başını tutacaklardı, böylece subay usulca iğnelerden kurtarılacaktı. Oysa o iki adam bir türlü gelmeye karar veremediler; mahkûm adeta arkasını döndü; gezginin onların yanına gidip ikisini de zorla subayın başucuna getirmesi gerekti. O sırada da neredeyse istemeden cesedin yüzünü gördü. Canlıyken nasılsa yine öyleydi; vaat edilmiş selametin hiçbir işareti yoktu o yüzde, başkalarının o makinede bulduklarını subay bulmamıştı; dudakları sımsıkı birbirine bastırılmıştı, gözleri açıktı, hayat ifadesi taşıyorlardı, bakışları sakin ve ikna olmuş gibiydi, büyük demir iğnenin ucu alnını delip geçmişti.

* * *

Gezgin, peşinde asker ve mahkûmla sömürgenin ilk evlerine vardığında asker evlerden birini gösterip, “Şurası çayhane,” dedi.

Evlerden birinin zemin katında basık, alçak, mağaraya benzeyen, duvarları ve tavanı isli bir mekân vardı. Sokağa bakan cephesi tamamıyla açıktı. Buna rağmen çayhanenin, komutanlığın saray yavrusu binası da dahil olmak üzere sömürgenin hepsi de yıkık dökük öbür binalarından pek farkı olmaması, gezginin üzerinde tarihi bir anı gibi iz bıraktı, eski günlerin gücünü hissettirdi. Gezgin, peşindekilerle birlikte binaya iyice yaklaştı, çayhanenin önünde, sokakta duran boş masaların arasından geçti, içeriden gelen serin, küflü kokuyu soludu. “İhtiyar burada gömülü,” dedi asker, “rahip ona mezarlıkta yer vermedi. Nereye gömüleceği konusunda bir süre kararsız kalındı, sonunda buraya gömdüler. Subay size bu konudan kesinlikle söz etmemiştir, çünkü bu olaydan en çok utanan kişi kendisiydi. Hatta birkaç gece gelip ihtiyarı mezarından çıkarmaya çalıştı, ama hep kovaladılar onu.” “Mezar nerede?” diye sordu gezgin, askerin anlattıklarına inanmak istemiyordu. O zaman askerle mahkûm, ikisi birden, onun önüne geçtiler, mezarın bulunması gereken yeri elleriyle işaret ettiler. Gezgini arka duvara kadar götürdüler, oradaki masalardan birkaçında müşteriler oturuyordu. Büyük olasılıkla liman işçileriydiler, kısa, parlak siyah sakallı, güçlü kuvvetli adamlar. Hiçbiri ceket giymemişti, gömlekleri yırtıktı, yoksul, horlanmış insanlardı. Gezgin yanlarına yaklaştığında birkaçı ayağa kalktı, duvara dayanıp ona baktı. “Bir yabancı bu,” diye fısıldaştıkları duyuldu, “mezarı görmek istiyor.” Masalardan birini kenara ittiler, altında gerçekten de bir mezar taşı bulunuyordu. Basit bir taştı, bir masanın altına gizlenecek kadar da alçaktı. Üzerinde çok küçük harflerle bir yazı vardı, onu okuyabilmek için gezgin yere çömeldi. Yazı şöyleydi: “Burada eski komutan yatıyor. Artık bir ad taşımalarına izin verilmeyen taraftarları bu mezarı kazdılar ve mezar taşını koydular. Komutanın yıllar sonra dirileceği ve bu binadan çıkıp taraftarlarının başına geçerek sömürgeyi yeniden fethedeceğine dair bir kehanet mevcut. İnanın buna ve bekleyin!” Gezgin bunu okuyup doğrulduğunda, etrafında toplanan adamların güldüğünü gördü, sanki onlar da kendisiyle birlikte o yazıyı okumuşlar ve gülünç bularak gezgini de kendilerinin görüşüne katılmaya davet ediyorlardı. Gezgin bunu fark etmemiş gibi yaptı, adamlara biraz para dağıttı, masa yeniden mezarın üzerine çekilene kadar bekledi, çayhaneden çıktı ve limana gitti.

Askerle mahkûmun çayhanede rastladıkları tanıdıkları o ikisini alıkoydular. Ama iki adam az sonra onların yanından hemen ayrılmış olmalılar ki gezginin peşinden koştuklarında o, teknelerin olduğu yere inen uzun merdivenin ancak yarısına ulaşmıştı. Büyük olasılıkla giderken kendilerini yanına alması için gezgini son dakikada zorlayacaklardı. Gezgin aşağıda, bir sandalcıyla kendisini gemiye götürmesi için pazarlık ederken askerle mahkûm koşarak, ama hiçbir şey söylemeden merdivenden indiler, seslenmeye cesaret edemiyorlardı. Aşağıya vardıklarında gezgin sandala binmişti bile, sandalcı da halatı kıyıdan çözüyordu. Sandala atlayabilirlerdi, ama gezgin, sandalın dibinden düğüm atılmış ağır bir halat aldı, onunla o ikisini tehdit etti ve sandala atlamalarına engel oldu.