ABDÜLBÂKİ GÖLPINARLI

YUNUS EMRE

HAYATI

VE BÜTÜN ŞİİRLERİ

HASAN ÂLİ YÜCEL KLASİKLER DİZİSİ

ABDÜLBAKİ GÖLPINARLI

YUNUS EMRE-HAYATI VE BÜTÜN ŞİİRLERİ

görsel yönetmen: BİROL BAYRAM

düzelti: ALKAN İNAL

grafik tasarım ve uygulama

TÜRKİYE İŞ BANKASI KÜLTÜR YAYINLARI

istiklal caddesi, no: 144/4 beyoğlu 34430 istanbul

Tel. (0212) 252 39 91

Fax. (0212) 252 39 95

www.iskultur.com.tr

Genel Yayın: 990

Hümanizma ruhunun ilk anlayış ve duyuş merhalesi, insan varlığının en müşahhas şekilde ifadesi olan sanat eserlerinin benimsenmesiyle başlar. Sanat şubeleri içinde edebiyat, bu ifadenin zihin unsurları en zengin olanıdır. Bunun içindir ki bir milletin, diğer milletler edebiyatını kendi dilinde, daha doğrusu kendi idrakinde tekrar etmesi; zekâ ve anlama kudretini o eserler nispetinde artırması, canlandırması ve yeniden yaratmasıdır. İşte tercüme faaliyetini, biz, bu bakımdan ehemmiyetli ve medeniyet dâvamız için müessir bellemekteyiz. Zekâsının her cephesini bu türlü eserlerin her türlüsüne tevcih edebilmiş milletlerde düşüncenin en silinmez vasıtası olan yazı ve onun mimarisi demek olan edebiyat, bütün kütlenin ruhuna kadar işliyen ve sinen bir tesire sahiptir. Bu tesirdeki fert ve cemiyet ittisali, zamanda ve mekânda bütün hudutları delip aşacak bir sağlamlık ve yaygınlığı gösterir. Hangi milletin kütüpanesi bu yönden zenginse o millet, medeniyet âleminde daha yüksek bir idrak seviyesinde demektir. Bu itibarla tercüme hareketini sistemli ve dikkatli bir surette idare etmek, Türk irfanının en önemli bir cephesini kuvvetlendirmek, onun genişlemesine, ilerlemesine hizmet etmektir. Bu yolda bilgi ve emeklerini esirgemiyen Türk münevverlerine şükranla duyguluyum. Onların himmetleri ile beş sene içinde, hiç değilse, devlet eli ile yüz ciltlik, hususi teşebbüslerin gayreti ve gene devletin yardımı ile, onun dört beş misli fazla olmak üzere zengin bir tercüme kütüpanemiz olacaktır. Bilhassa Türk dilinin, bu emeklerden elde edeceği büyük faydayı düşünüp de şimdiden tercüme faaliyetine yakın ilgi ve sevgi duymamak, hiçbir Türk okuru için mümkün olamıyacaktır.

23 Haziran 1941

Maarif Vekili

Hasan Âli Yücel

Yunus bu sözleri çatar

Sanki balı yağa katar,

Halka mata’ların satar

Yükü gevherdir tuz değil.

ÖNSÖZ

Yunus’un Yaşadığı Çağ

Kösedağı Yenilgisi (641 H. 26 Haziran 1243), Selçuk İmparatorluğu’nu temelinden sarsmıştı. Moğollar, Sivas’a yürümüşler, Sivas kadısının şefaatiyle halka dokunmamışlar, şehri üç gün yağma etmişler, oradan Kayseri’ye geçmişler, erkekleri kılıçtan geçirmişler, kadınlarla çocukları alıp yola çıkmışlardı. Yolda yürüyemeyenleri öldürüyorlar, her yana dehşet saçıyorlardı. Selçuklular, yıldan yıla ağır bir vergi vermeye razı olarak Moğollarla uzlaşmışlardı. II. Gıyâseddin Keyhusrev’in ölümünden sonra ülkede yer yer isyanlar çıkmış, beyler bağımsız kalmışlar, birbirlerine düşmüşlerdi. Moğol kumandanı Baycu, bir kere daha Anadolu’ya yürüdü. 1256’da Konya yakınlarında savaşta Selçuk ordusu bozguna uğradı. Gıyâseddin’in hapiste bulunan oğlu IV. Rükneddin Kılıçarslan tahta çıkarıldı.

Baycu, Konya’nın batısında, şehre dört saatlik mesafede bulunan Kızılviran’da oturuyordu. Kılıçarslan’ı da yanına almıştı. Uzun bir süre Konya’da kalan Moğollar, giderlerken Selçuk hükümdarlarının mezarları bulunan kaleden başka bütün kaleleri yıktılar, Moğollardan sonra Anadolu’da bir kardeş kavgasıdır başladı. Sonunda Rükneddin’le İzzeddin ülkeyi paylaşmayı kararlaştırdılar. Fakat Pervâne, Moğolların yardımıyla Rükneddin’in üstünlüğünü sağladı; İzzeddin Bizans’a kaçtı.

Rükneddin, bütün devlet işlerini eline almış olan Muîrneddin’i ortadan kaldırmak istiyordu. Bunu anlayan Muîneddin, 1265’te Rükneddin’i öldürttü; yerine iki buçuk, yahut altı yaşında oğlu III. Gıyâseddin Keyhusrev’i getirdi. Anadolu, artık İlhanlıların bir eyaleti hükmündeydi.

1277’de Muîneddin, büyük vezir Sâhib Fahreddin Ali ve IV. Rükneddin Kılıçarslan’ın kızı Selçuk Hâtûn’u nişanlısı Abaka’ya götürmek üzere yola çıkmıştı. Fakat halk, hatta beyler buna razı değillerdi. Beylerden Horasanlı Hatıroğlu, kardeşi Zahîreddin’i, Moğollara düşmanlığıyla ün kazanmış olan Mısır hükümdarı Melik’üz-Zâhir Baybars’a, yardım istemek üzere gönderdi. Karamanlılarla uçbeyleri de Hatıroğlu’ya uydular. Niğde civarında muhafız olarak bulunan iki yüz Moğol erini kılıçtan geçirdiler. Şam askeri de Anadolu’ya girmişti. Hatıroğlu, tam bir zafer kazandığını sanarak dört bir yana fetih-nâmeler gönderiyor, bir yandan da gelen orduyu beslemek için halktan zorla para ve yiyecek topluyordu.

Moğollar, bunun üzerine harekete geçtiler. Mısır ordusu da erzaksızlıktan Anadolu’dan çekildi. Hatıroğlu Şerefeddin, Niğde’yle Adana arasındaki Loluva Kalesi’ne sığınmak zorunda kaldı. Kale muhafızı, Moğollardan korkarak Hatıroğlu’yu teslim etti. Sorguda bütün iş ortakları meydana çıktı. Kendisi öldürüldü. Pek büyük bir yekûn tutan malları yağmalandı.

Hatıroğlu’nun tarafını tutan Karamanlılar, Moğollara vergi vermemek için son bir gayretle silaha sarıldılar; Moğollar bozuldu. Uçbeyleri de vergi yüzünden Moğollarla savaşa girişip üstlerine gelen orduyu bozguna uğrattılar.

Bahar çağında Baybars, büyük bir orduyla Anadolu’ya girdi; Moğolları bozdu. Bir yandan Moğollarla arasını açmamaya çalışan, bir yandan da Baybars’a taraftarlık eden Muîneddin, Kayseri’ye, oradan da Tokat’a kaçmıştı. Baybars, Kayseri’de on gün kadar kaldıktan sonra erzak sıkıntısı yüzünden Anadolu’dan ayrıldı. Bu arada Abaka Anadolu’ya geldi. Muîneddin’i, Baybars’ın geleceğini bildiği halde haber vermemekle töhmetleyip giderken beraber götürdü; Aladağ’da öldürttü (676 H. 1277).

Bu son mağlubiyet, Selçukluların ileri gelenlerine pek büyük bir tesir yaptı. İleri gelenler, adeta yarışırcasına öte dünyaya göç etmeye başladılar. Atabek Mecdeddin Abaka’yı geçirdikten sonra Sivas’ta vefat etti; Tâceddin Mu’tez, onu takip etti; bir kısmıysa Şam ülkesine sığındı.

Aynı yılda, bir müddet dervişlik kisvesine bürünmüş olan Cimri, İzzeddin Keykâvus’un oğlu Gıyâseddin Siyâvuş olduğunu ileri sürerek isyan etti. İbni Bibi’ye göre “Kızıl külahlı, çarıklı, kara kilimli Türkmenler”le Konya’yı zapt etti; adına hutbe okuttu. Karamanoğlu Mehmed Bey vezirlik makamına getirildi. Bu isyanı idare edenler, Moğol akını yüzünden Horasan’dan göçüp Amasya’ya gelen Baba İlyas’la halifesi Baba İshak’ın adına gelişen ve Selçuk İmparatorluğu aleyhine bir halk isyanı mahiyetini taşıyan, Selçuk ordusunu bozan, Sivas’a yürüyen, nihayet 1241’de Baba İshak’ın Amasya’da idamına rağmen bastırılamayan, sonunda Kırşehir civarındaki Malya Ovası’nda devşirme ordu tarafından zorla bastırılan Babalılar’ın kılıç artıklarıydı. I. Alâeddin Keykubad tarafından alınan Ermenek iline Türkmen boyları yerleştirilmişti. Bu yüzden de Ermenek’e, Kamereddin ili denmişti. Kamereddin’in torunu ve Kerimeddin Karaman’ın oğlu Nûreddin Sûfî, yahut meşhur adıyla Nûre Sûfî de Baba İlyas’a mensuptu. Karaman ve kardeşleri, Anadolu Selçuklularının kardeş kavgasında İzzeddin’in tarafını tutmuşlardı, bu yüzden de Karaman’ın kardeşleri öldürülmüşlerdi. Karaman’dan sonra yerine geçen Mehmed Bey, Cimri’ye vezir olduktan sonra, divanda ve sarayda Türkçe konuşulmasına dair meşhur fermanı çıkararak bu halk hareketinin hüviyetini tarihe armağan etmişti.

Cimri’nin başarısı uzun sürmedi. Moğolların yardımıyla Selçuklular, Cimri’yi bozguna uğratıp esir ettiler, diri diri derisi yüzüldü ve bu deri, şehirlerde gezdirildi.

1281’de İzzeddin Keykâvus’un oğlu olup Kırım’da oturan Gıyâseddin Mes’ud, Erzincan’a gelip Abaka’ya itaatini bildirdi, Konya’da padişahlığa geçti. 1284’te Abaka’nın ölümü üzerine yerine geçen Sultan Ahmed, IV. Rükneddin Kılıçarslan’ın oğlu Gıyâseddin Keyhusrev’le Gıyâseddin Mes’ud’un, ülkeyi ikiye bölerek saltanat sürmelerini emretti. Gıyâseddin Keyhusrev, buna razı olmayınca Mes’ud tek başına hüküm sürmeye başladı, aynı zamanda Moğollardan, adına bir de ferman getirtti ve Gıyâseddin öldürüldü. Aynı yılda Moğol ordusu Erzincan’a geldi; kışı orada geçirdi. Sâhib Fahreddin Ali, tek başına bu orduyu beslemek zorunda kaldı. Elli yıldır biriktirdiğini habbesine kadar harcadı. 1284’te Keygato, Sivas’a geldi, oradan Kayseri yoluyla Aksaray’a vardı. O yıl pek şiddetli bir kış oldu. Şehirlilerin çoğu, Moğolların korkusundan ovalara dağılmıştı. Bu orduyu beslemek de Sâhib Fahreddin’e düştü. Kazvinli Fahreddin vezirlik makamına getirilmişti Sâhib Fahreddin Ali, Akşehir’de Nadir Köyü’ne göçtü ve 1288’de orada vefat etti.

Bilgisiz ve insafsız bir adam olan Kazvinli, halka alabildiğine zulmediyordu. Nihayet halkın şikâyeti üzerine Kazvinli’yi Aladağ’a götürdüler ve 1290’da orada öldürdüler. Bu müddet içinde Ergun, Sultan Ahmed’e isyan etmiş, 1282’de padişah olmuştu. 1283’te Anadolu halkını, elinden geldikçe koruyan Sâhib-Divân, yani Moğol veziri Güveynî ölmüş, yerine pek zalim bir adam olan Alâüddevle, 1291’de Sâhib-Divân olmuş, aynı yılda öldürülmüş, Ergun da ölmüş, yerine Keygato hükümdar olmuştu.

Keygato, 1292’de Anadolu’ya bir kere daha gelmiş, Sultan Mes’ud’un padişahlığını sağlamıştı. 1295’de ölümü üzerine yerine geçen Baydu’nun zamanında Anadolu’da her iş, Moğollara kulluk eden beylerin eline düşmüştü. Bir yandan Moğollar mal, para, erzak istemekte, bir yandan beyler, iltizam yoluyla mal elde etmeye çalışmaktaydı. Aynı yılda padişah olan Gazan Mahmud Han’ın Müslümanlığı, nispeten halkı sevindirmiş, ümitlendirmişti. Fakat Moğol beylerinden Togaçar isyan etmiş, Samakar Noyan’ın oğlu Arap Noyan’ın hükmü altındaki Danişmendiye iline girmişti. Kumandan Baltu, onu bozguna uğratıp öldürttü; fakat bu sefer de merkezi tanımamaya başladı; hatta Sultaniye’ye çağrılan Mes’ud’un gitmesine bile engel oldu. 1296’da Gazan Han’ın gönderdiği ordu isyanı bastırdı; Sultan Mes’ud, Hemedan’a götürüldü ve orada tutuklandı. Bu sırada II. İzzeddin Keykâvus’un oğlu Ferâmerz’in oğlu III. Alâeddin Keykubad, 1298’de padişah tanındı. Gene bir isyan üzerine Emir Çoban Anadolu’ya geldi. Korkusundan Sultaniye’ye gitmek üzere yola çıkan Alâeddin, yolda Şam ülkesine giden Gazan Han’a rastladı. Gazan Han, Alâeddin’i, kendisine yardıma geldi sanarak pek hoşlandı. Erzurum’dan Antalya’ya, Diyarbakır sınırlarından Sinop’a kadar uzayan ülkeyi ona verdi, Moğol hanedanından bir kızla da onu evlendirdi. Bu teveccühü hazmedemeyen Alâeddin, önüne gelen köyü yağmaya başladı. Antalya’yı almaya muvaffak olamadı; geriye döndü. Vardığı yerde beylere, gizli mallarını çıkarmaları için işkence ettirmeye koyuldu. Halka, halkın inancına o kadar kayıtsız bir hale gelmişti ki, Ramazan ayının yirmi altıncı günü Sivas’ta, halkın karşısında oruç yedi, şarap içti. Bütün bunlar duyulunca Moğolların Anadolu valisi Abuşka, Alâeddin’i Sultaniye’ye gönderdi. Orada halkın önünde bir meydan dayağı yedi; karısının şefaatiyle canını güç kurtardı.

1303’te Gıyâseddin Mes’ud, tekrar padişah oldu. Ertesi yıl Gazan Han vefat etti; yerine Olcaytu Muhammed Hudâbende geçti. İsyanlar sürüp gidiyordu. İlhanlıların çöküntü devri başlamıştı. İrinci Noyan büyük bir orduyla Anadolu’ya gelmiş, Aksaray yolundaki Alâiye Kervansarayı’na sığınmış olan İlyas adlı bir isyancı yüzünden bu kervansarayı yıktırmış, bu çeşit yerleri tamir ettirmeyi de suç saymıştı. Aksaray halkını kılıçtan geçirmiş, mallarını yağma ettirmişti; Niksar da aynı akıbete uğramıştı. Gıyâseddin, 1308’de Kayseri’de ölmüş, Anadolu Selçuklularından III. Alâeddin, 1301-1302’de Isfahan’da idam edilmiş, Sultan Mes’ud’un oğlu Gazi, İlhanlılar tarafından Kastamonu ve Sinop’tan İznik ve Saruhan’a kadar uzayan bölgeye hükümdar tayin edilmiş, fakat hükmü, Sinop’tan başka bir yerde yürümemişti. 1322’de Sinop’ta ölmüş, Anadolu Selçuk İmparatorluğu da tarihe karışmıştı.

1315’te Emir Çoban, Muhammed Hudâbende tarafından Anadolu’ya gönderilmişti. Karamanoğulları’ndan başka bütün beyler itaat ettiler. Emir Çoban, 1316’da vefat eden Olcaytu’nun yerine geçen Ebû-Sâid Bahâdır Han tarafından Anadolu valisi tanınmış, bir zaman İrinci Noyan’la uğraşıp onu ortadan kaldırdıktan sonra adaletle, fakat pek mutaassıbâne bir idareyle halkı yola sokmaya kalkışmıştı. Hıristiyanlarla Yahudiler, Müslümanlardan ayırt edilebilmek için muayyen renkte elbise giymeye zorlanmıştı. Bu adaletli beyin, Selçuk hanedanına mensup olanları ortadan kaldırdığı da rivayet edilir. 1320’de Emir Çoban Anadolu’dan ayrıldıktan sonra Karamanlılar tekrar Konya’yı zaptettiler.

*

Selçuk İmparatorluğu, hâkimiyetini kaybettikten sonra Anadolu’da, Pervâneoğulları, Hamidoğulları, Germiyanoğulları, Karesioğulları, Sâhib Ataoğulları, İzmiroğulları, Saruhanoğulları, Menteşeoğulları, Aydınoğulları, Tekeoğulları, Eşrefoğulları gibi bir şehirde hüküm süren, yahut bir bölgeye hükmeden beylikler meydana gelmişti. Bu beylikler içinde en ehemmiyetli ve kuvvetlisi, Selçukluların en mühim yerlerini ellerinde tutan ve XV. Yüzyıla kadar Osmanoğulları’nı uğraştıan Karamanoğulları’ydı.

Kurulduğu andan itibaren Söğüt Ovası’na hâkim olan Osmanlılar, 1289’da Eskişehir ve İnönü’nü almışlar, 1292’de Sakarya’nın güneyine inmişler, 1298’de Bilecik’le Yarhisar’ı, 1299 sularında İnegöl’ü zapt etmişler, 1301’de İznik’i kuşatmışlar, 1323’te Akyazı’yı, 1326’da Bursa’yı ele geçirmişlerdi. Bursa, bu beyliğin merkezi olmuştu. Sakarya havzasını elde ettikten sonra Rumeli yakasına da geçen ve Bizans’ı kuşatan bu beylik, Anadolu’yu Rumeli’ye bağlayan yollara hâkim duruma gelmişti. Bursa’da yükselen eserler, Selçuk sanatıyla Bizans sanatını bağdaştırıyordu. Cami, medrese, türbe, kervansaray kapılarında kendini gösteren Selçuk karakteri, teferruattan kaçmaya başlamış, mahruti kubbe müdevver kubbelere dönmüştü. Selçuk sanatıyla Bizans mimarisinin kaynaşmasından meydana gelen, yarım ve dörtte bir kubbelere dayanan tek kubbeli şaheserlerse, İstanbul’un fethinden sonra ibdâ edilecek, edebiyatta Farsça’nın yerine geçen Türkçe, İstanbul’un fethinden sonra şive vahdetine kavuşacaktı.

XIII. Yüzyıl Anadolu’da Tasavvuf

Moğollardan kaçan Hârzemlilerin Selçuklular tarafından doğu ve sınır bölgelerine yerleştirilmeleri, Moğol akınını Anadolu’ya yöneltmiş, Anadolu, XIII. Yüzyıldan XIV. Yüzyılın ilk senelerine kadar dalga dalga gelen Moğol ordularıyla çiğnenmişti. Halk, yalnız Moğollar tarafından öldürülmüyor, iç kavgalardan da canından oluyordu. Moğol ordusunu, sarayı, vezirleri, beyleri, divanı elçileri, isyan edenleri besleyen ve ölmemeye çalışan, ancak halktı, hem de savaşlardan, katl-î âmlardan kurtulabilip sağ kalan kılıç artığı halk. Herkes herkesten şüphelenmekteydi. Padişahlar bile mevkilerini korumak için Moğollara sığınıyorlar, beyler bile padişahların yakınlığını, Moğollara sığınmakla sağlıyorlardı ve bütün bu sığınmalarda iş gören paraydı, yalandı, iftiraydı. Ülkede din adına, adalet adına, sadakat adına hüküm süren zulümdü.

Gayesi tam belirli, dileği apaçık olmamakla beraber halkı kucaklayan, idareyi istihdaf eden, düzeni ve hükümeti yıkmaya yönelen Babalılar ve Cimri isyanlarından başka sonradan “Tahtacılar” denen Ağaçerleri’nin Maraş’ta yol kesişleri, Niğde, Loluva, Sivrihisar isyanları gibi belirli bir bölgede parlayıp sönen isyanlar da eksik değildi. 1299’da olduğu gibi yağmursuzluktan meydana gelen büyük kıtlıklar, halka ölü insan etini bile yediriyordu. Yaşayış çekilmez bir yük olmuştu; herkes ümidini Tanrı’ya bağlamıştı artık.

Bir yandan Moğol akınından Anadolu’ya göçen, bir yandan Anadolu’da yetişen sûfîler, halka hayrın, şerrin izafi olduğunu, her işin O’nun iradesinin tecellisi bulunduğunu, gerçek varlığın yoklukla olabileceğini, her işte bir hikmetin mevcudiyetini telkiyn eden, gözleri buğulayan, gönlü maddi ve gerçek yaşayıştan alan, insana boyun büktüren, teslimiyeti gaye bilen bir inancı yayacak en uygun muhiti buluyorlardı. Gerçi tasavvuf, sûfînin mezhebine ve meşrebine, bilgisine ve anlayışına göre değişiyordu; gerçi tasavvuf her şeyi Tanrı ef’alinin zuhuru bilmekle beraber, zulmedenin mazhariyetine uyup zulmettiğini, fakat karşı duranın da mazhariyetine uyup onu kökünden yok ettiğini söylüyordu; gerçi tasavvuf, yokluğu ferdiyetten, benlikten, bencillikten yok olmak, halkta, her zerrede gerçek varlıkla var olmak, kendi için değil toplum için yaşamak sayıyordu. Fakat kadercilik bu anlayışlara engel olmaktaydı; bilgisizlik, bu bilginin, bu irfanın yolunu kesmekteydi ve halkın tasavvuf inancı, bu ümitsiz alanda, kendinden geçmek, olanları görmemek suretiyle bir teselli ışığı uyandırıyordu.

*

Bu çağlarda Anadolu’da, Muîneddin Pervâne tarafından kendisine Tokat’ta bir dergâh kurulan Fahreddin-i İrâkıy’yi (1239), İbn Arabî’nin (1240) Bâtınîlikle karışık ve tamamıyla mistik inançlarını Konya’da yayan oğulluğu Sadreddîn’i (1274), “Mirsâd’ül-ibâd”la tasavvufu medreseleştiren Necmeddin Dâye’yi (1343) görmekteyiz. 1035’te Şirâz’da ölen İbrahim b. Şehriyâr-ı Kâzerûnî’ye mensup Kâzerûnîyye tarikatıyla o zaman Ahmediyye denen Rıfâiliğin, ayrıca Mevlânâ’ya çok bağlı olan Hacı Mübâret Hayderî gibi Hayderîlik mümessillerinin bulunduğunu Eflâkî’den öğrenmekteyiz. Kalenderîlik bu çağlarda yalnız Anadolu’da değil, Irak, Suriye ve Mısır’da da pek yaygındı. Şıhâbeddîn-i Sühreverdi’nin (1234-1235), IV. Rükneddin Kılıçarslan zamanında, Halife En-Nâsır li Dîn’illâh (1225) tarafından elçilikle Konya’ya gelişi, Anadolu’da fütüvvet ehlinin pek yaygın bulunduğunu bize bildirdiği gibi bunu birçok kaynaklardan da öğrenmekteyiz.

Mevlânâ Celâleddin’in (1273) çevresinde toplananlar ve bilhassa Çelebi Hüsâmeddin (1284) vasıtasıyla fütüvvet ehlini, yani sanatkârları ve esnafı Mevleviliğe bağlamıştı. Mevlânâ “Mesnevi”siyle, şiirleriyle pek az bir zamanda, hatta kendi daha sağken Anadolu sınırlarını aşmıştı. Ona uyanların yüzyıllar boyunca, apayrı ve musiki, şiir ve raks gibi üç esaslı unsura dayanan bir zümre olarak varlıklarını onun adıyla şiirinin çevresinde, “Mesnevi”sinin mihrakında toplamaya muvaffak olacakları besbelliydi.

* * *

Yunus’un doğduğu, yaşadığı ve ebediyete göçtüğü çağda Anadolu’da siyasi, iktisadi ve dini durum buydu. Tasavvuf zümreleriyse Ahmedîler, Kâzerûnler, Mevlânâ âşıkları, Kalenderîler, Haydarîler ve büyük mağlubiyete uğradıkları halde zümrevi varlıklarını koruyabilen ve sonradan Hacı Bektaş’ı (1270) kendilerine pir tanıyan Babâîler, Şeyh Ahmed-i Nâmıkıyy-i Câmi’ye (1141) nisbet iddia eden Câmiler gibi, gezginci derviş zümrelerinden olan Abdallar, her şehirde bulunan fütüvvet ehli ve adeta sivil asker olan ve “Rûnûd-Rindler” diye de anılan fütüvvetin kılıçlı (Seyfi) koluydu ki bunlara “Alp Erenler”, “Gaaziyân-ı Rûm” da denirdi. Bu zümrelerin, içlerinden yetişen ve büyük tanınan kişilere de nisbet edilerek adları çoğalıp durmaktaydı.

Yunus Emre

Yunus Emre, böyle bir devirde, Orta Anadolu’da yetişmiş, kendisini tasavvufa vermiş; doğuda mezhep ayrımları hüküm sürer, kanlı hadiselere yol açarken, iltizam ve müsadere, mevki kavgalarını körükler, halkı ezerken, batıda derebeylik yayılır, sınıflar sınırlanır, topraksız halk esir olur, toprakla beraber satılır, haçlı seferleri cennete yol açar, cennet kanla ve parayla edinilirken o, tasavvufun derin ve içli hoş görürlüğüyle:

Yetmiş iki millete bir göz ile bakmayan

Şer’in evliyasıysa hakıykatte asidir.

*

Yetmiş iki millete kurban ol âşık isen

Tâ âşıklar safında imâm olasın sadık

Hâs u âm muti’âsı dost kuludur cümlesi

Kime diyebilesin gel evinden daşra çık

*

Her kim sana sorar ise itikadın nedir Hakk’a

Öpgil elini ayağın budur cevabına suâl

*

Bir çeşmeden akan su acı tatlı olmaya

Edebdir bana yermek bir lüleden sızarım

Yetmiş ki millete suçum budur hak dedim

Korku hiyânetdir ya ben niçin kızarım

demiş, herkesi kucaklamış,

Kuru idik yaş olduk kanatlandık kuş olduk

Birbirimize eş olduk uçtuk elhamdü lillâh

Vardığımız illere şol safâ gönüllere

Halka Taptuk ma’nîsin saçtık elhamdü lillâh

sözleriyle inancını dile getirmiş, gönlündeki Hak ve halk sevgisini halka aşılamıştır. Ama şunu da söylememiz gerekir ki, bu derin müsâmaha Yunus’un gözlerini kapatmamış; onu, dünyayı ve dünyadaki olayları görmez bir hale getirmemiştir. Onun şiirlerinde yer yer rastladığımız beyitler devrini canlandıracak kudrettedir. Sözgelimi,

Erenler yoludur meşe meşe kolaydır komlaşa

Meşe olan yerde beşe harâmi çok Anteri var

beytinde, ormanların eşkıya yatağı olduğunu,

Dosttur bizi okuyan üstümüzde şakıyan

Şimd’ üç buçuk okuyan derin danışman olur

Danışmanın câhili onamaz dervişleri

Derviş ile danışman yavlak üleşgen olur

Bir nicenin gönlüne şeytanlar dolup durur

Erenler semâ’ına onlar erişgen olur.

beyitlerinde cahil hocaları, hoca-derviş savaşını belirtir.

Ben dervişim diyenler haramı yemeyenler

Haramın yenmediği ele girince imiş.

*

Dışım göynü içim ham dirliğim budur müdâm

Yol vermeden bir kadem arştan veririm haber

Dışım biliş içim yad dilim hoş gönlüm mürted

İşim yavuz iyi ad böyle fitne nerde var

Takındım şeyhlik adın kodum maşuk tâatın

Verdim nefsin mudâfın hanı Hak ile pazar

*

Halk hep ayağa durur ben seğirttim oturdum

Geçtim sadır yerine döşek kalın yerim düz,

Bunun gibi sâlûsluk çünkim elime girdi

Artık n’işîme yarar derd ü firak âh u sûz

gibi beyitlerdeyse, bir melamet neşesine bürünerek kendisini öne sürer, derviş geçinenlerin, ellerine geçinceye dek haram yemediklerini, şeyhliğin, dervişliğin bir kazanç vasıtası yapıldığını söylemekten çekinmez.

İşidin hey ulular âhır zaman olısar

Sağ müslüman seyrektir ol da güman olısar

Dânişmend okur tutmaz derviş yolun gözetmez

Bu halk öğüt işitmez sağır hemen olısar

Gitti beyler mürveti binmişler birer atı

Yediği yoksul eti içtiği kan olısar.

*

Müselmanlar zamâne yatlı oldu

Helâl yenmez haram kıymetli oldu

Okuyan Kur’an’a kulak tutulmaz

Şeytanlar semirdi kuvvetli oldu

Peygamber yerine geçen hocâlar

Bu halkın bâşına zahmetli oldu

beyitleriyle devrini, devrindeki âlimleri, dervişleri, devletlileri en acı şekilde yerer.

Aşkın çeri saldı benim gönlüm evi ıklîmine

Canımı esîr eyledin n’ider bana yağı Tatar

*

Ol budakta biter îman, iman bitse gider güman

Dün gün işim budur hemen nefsime bir Tatar oldum

*

Okursun tesnif kitap nice binâ vü i’râb

Havf u recâ sende yok öyle ki bir Tatar’sın

beyitlerindeki “Tatar”sa Moğol’dur ve bu beyitler Moğol akınının, Yunus’un şiirine düşen akisleridir.

Yunus’un Hayatı ve Yolu

Yunus,

Şeyh u dânişmend ü velî cümlesi birdir er yolu

Yunus’tur dervişler kulu Taptuk gibi serveri var

*

Yunus sen Taptuk’una kıl duâlar

Deme kim ne kılam bu aşk elinden

*

Aşk sultânı Taptuk’durur Yunus gedâdır kapuda

Gedalara lûtfeylemek kaidedürür sultana

*

Taptuk’un tapısında kul olduk kapısında

Yunus miskin çiğ idi piştik elhamdü lillâh

*

Yine esridi Yunus Taptuk yüzün görelden

Meğer onun gönlünden bir cur’a şerbet içti

*

Yunus bir doğan idi kondu Taptuk koluna

Avın şikâra geldi bu yuva kuşu değil

gibi beyitlerle Taptuk’a mensub olduğunu açıklar; divanında on iki şiirde Taptuk’un adını anar; bunların birinde kendisine “Taptuklu Yunus” dediği gibi birinde de

Yunus’a Tapduğ u Saltuğ u Barak’tandır nasîb

Çün gönülden cûş kıldı ben nice pinhân olam

beytiyle tarikat silsilesini bildirir. Bu beyit, bir başka nüshada

Yûnus’a Tapduk’tan oldu hem Barak’tan Saltuğ’a

Bû nasib çün cûş kıldı ben nice pinhân olam

tarzındadır. Her iki tarzdan da anlaşılmaktadır ki Yunus, Taptuk Baba’nın dervişidir; Taptuk, Barak Baba’nın, o da Sarı Saltuk’un halifesidir.

Taptuk, Sakarya nehrine yakın, Mihalıççık civarında, Emre Köyü’nde yatmaktadır. İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi’nde, Fatih kitapları arasında 4518 No. da kayıtlı Hutenli bir kadı’nın oğlu olup Niğde’de doğan Kadı Ahmed’in 733 Zilhicce’sinin on beşinci günü tamamladığı (1333) ve Niğde’de Hâce Nizâmeddin Ahmed b.’ Aliyy-i Niğdeî’nin zaviyesinde telif ettiği “El-Veled’üş-Şefıyk ve’l-Hafîd’ül Halıyk” adlı eserinden, Taptuklular denen bir zümrenin bulunduğunu, bunların, medreseliler ve onlara uyan tekkeliler tarafından hoş görülmediğini, haklarında çeşitli iftiralarda bulunulduğunu, çeşitli söylentiler olduğunu öğrenmekteyiz (Fasl-ı evvel der zikr-i Tevârih-i Enbiyâ; 41. b.)

Barak Baba hakkında Târih-i Olcaytu Muhammed Hudâbende, Târihi-Barzâlî, Ed-Dürer’ül-Kâmine, A’yân’ul-Asr, El-Menhel’üs-Sâfî ve likd-ül-Cüman’da epeyce bilgi vardır. Châr-darb olan, yani saç, sakal, kaş ve bıyıklarını usturayla tıraş ettiren, bazı kere de sakalını tıraş ettirip bıyıklarını koyveren Baba, Şam’a, Mısır’a gitmiş, Moğollar tarafından riayet görmüş, Muhammed Hudâbende tarafından elçilikle gönderildiği Giylan’da, 707 hicrîde (1307-1308) öldürülmüştür. Eflâkî, Gazan Han’ın Mevlânâ’nın husûsiyetlerini Kutbüddîn-i Şirâzî’den (713 H. 1313), Hûmâmeddin-i Tebrîzi’den (782 H. 1380), Hâce Reşîdeddin’den (718 H. 1318) ve Barak Baba’dan sorup öğrendiğini nakleder ki (Prof. Tahsin Yazıcı basımı Âriflerin Menkıbeleri, Türk Tarih Kurumu Yayın c. II, Ankara - 1961; s. 484) vefat tarihlerine göre adı geçenlerin bir kısmının, Mevlânâ hakkında, ancak duyduklarını naklettikleri şüphesizdir.

Ulu Ârif Çelebi (1320), Barak Baba’nın halifesi ve Sultaniye’de onun türbesinin bulunduğu tekkede şeyh olan Hayran Emirci ile pek dosttur. 1317 yılı sonlarında Sultaniye’ye gitmiş, birçok kişilerle beraber türbeyi ziyaretten sonra semâ’ meclisinde bulunmuş, semâ’ etmiş, Hayran Emirci de Konya’ya gelmiş, Mevlânâ’nın türbesinde semâ’ edilmiş, Çelebi, başındaki beyaz sikkeyi çıkararak ona giydirmiş, gelecek bayram gene beraber bulunmalarını dilemiş, o yılda Sultaniye’ye gitmiş, beraberce semâ’ etmişlerdir (s. 760-762; 862).

Tokat köylerinden birinde doğan ve bir kâtibin oğlu olan Barak Baba, “Câmi’üd-Düvel”e ve II. Murad adına Yazıcızâde Ali tarafından yazılan “Târih-i Âl-i Selçuk”a göre bir Selçuk şehzadesidir (Bayazıt K. s. 1183-1184 Topkapı; Revan, 375. a; 416. a; 417. b.). Türkçe bir şathiyesi de vardır ki, bu şathiye Kutb’ul Alevî tarafından Farsça şerhedilmiştir; şârihin elyazısıyla 766 Saferinin başlarında (1355) yazılmış olan nüsha, Ayasofya K. 315 No. da kayıtlıdır. Bu şathiyede Barak Baba, Sarı Saltuk’a mensup bulunduğunu açıklar (Yunus Emre ve Tasavvuf; tercememiz; s. 265; metin 462; satır 18).

Kaynaklar, Barak Baba’ya mensup olanlara (Barakıy-yûn-Baraklılar” dendiğini bildiriyor. Amasya’nın Gümüşhacıköyü’ne bağlı Gümüş nahiyesinde, Câmi-i Kebir Mahallesi’nde, Tekke denen türbede, 752’de (1351) ölen Bahâeddin’ül-Barakıy, Baraklıların Anadolu’da da bulunduğunu bize göstermektedir (Yunus Emre ve Tasavvuf; s. 43-44).

Sarı Saltuk, Câmi’üd-Düvel’e ve Saltuk-Nâme’ye göre Seyyid Mahnmûd-ı Hayrânî’nin halifesidir; Barak Baba’nın da mürşididir. İzzeddin Keykâvus’la, maiyetindeki Türkmenlerle Kırım’a gitmiş, İzzeddin’den sonra Kırım Hanı’ndan izin alarak 1281’de, Dobruca’ya geçip ölünceye dek savaşla uğraşmıştır. Muhaç-Nâme ve diğer kaynaklar, Hammer, tarih ihtilaflarıyla aynı bilgiyi vermektedir (Yunus Emre ve Tasavvuf; s. 27-41). Bu bilgiye göre Saltuk, “Gaaziyân-ı Rûm”dan, Alp Erenler’dendir.

Seyyid Mahmûd-i Hayrânî, Akşehir’de yatmaktadır. “Menâkıb’ul-Ârifin”e göre cezbe halinde yaşamıştır. Mevlânâ’ya mensuptur. Türbesi, Mevlânâ türbesine örnek olan ve 667’de (1268), Mevlânâ’dan beş-altı yıl önce vefat eden Seyyid Mahmûd-ı Hayrâni’nin, Selçuk tahta oymacılığının bir şaheseri olup bugün İstanbul’da, İslam Eserleri Müzesi’nde ve Hakîmi-Senâî’nin (525 H. 1130-1131) bir kasidesinin üç beyti oyuludur. Kardeşi Necmeddin’in sandukasında da aynı şiirler ve Sultan Veled’in (719 H. 1312) bir gazelinden, tac beyti de muhtevi olmak üzere dört beyit hakkedilmiştir. Seyyid Mahmûd-ı Hayrânî’nin Mevlânâ tarafından sayılıp sevildiğini riayet eden Sinâneddin-i Akşehri’nin oğlu Mahmûd’un Nasreddin Hoca türbesi karşısında, Sinâneddin Dede Mezarlığı denen yerde ve bugün lise binası avlusunda bulunan merkadinde de, baştaşında Mevlânâ’nın olduğunu sandığımız bir beyit oyulmuştur. Taş Garipşah oğlu Ali oğlu Muhammed tarafından yapılmıştır ve 752 Şâbân’ının on altıncı günü (1351) vefat ettiğini belirtmektedir (Yunus Emre; Risâlat al-Nushiyya ve Dîvân; Sunuş; s. XII-XIII).

Bütün bu maruzattan sonra Yunus’un, Mevlânâ hakkındaki sözlerini nakledebiliriz:

Mevlânâ Hudavendigâr bize nazar kılalı

Anın görklü nazarı gönlümüz aynasıdır

*

Mevlânâ sohbetinde saz ile işret oldu

Ârif ma’nîye daldı çün biledir ferişte

*

Fakıh Ahmed Kutbüddin Sultan Seyyid Necmeddin

Mevlânâ Celâleddin ol kutb-ı cihan kanı

Bu beyitlerin ilki, rahmetli Raif Yelkenci’ye ait ve Yunus’un devrine pek yakın bir tarihte yazıldığı kâğıdından ve yazısından anlaşılan divandadır (aynı eser; foto, s. 206; 6. beyit, metin; s. 161; 1. beyit). İkincisi, eski ve doğru nüshaların hepsinde vardır; o cümleden olarak en eski divan nüshası olan Fatih K. nüshasındaki bir şiirin 7. beytidir (aynı; foto. s. 333, son beyit; metin; 168. a son beyit. Türk yazısıyla; s. 121, 12. beyit). Üçüncüsü, nispeten yeni nüshalarda vardır. Mevlânâ’ya, zamanında “Mevlânâ” ve “Hudâvendigâr” dendiğini “Menakıb’ül-Ârifîn”den ve “Mektuplar”ından, sarahatla öğreniyoruz (aynı; Sunuş: s. XLV-XV ve 7. not).

Görülüyor ki Yunus’un tarikat silsilesi Mevlânâ’ya ulaşmaktadır. Sayın Adnan Erzi, İstanbul Beyazıt Umumi Kütüphanesi’nde 7912 No. da kayıtlı bir mecmuada, Osman Gazi’nin padişahlığından başlayıp Kapudân-ı Derya Müezzinzâde Ali Paşa’nın 979’da (1571) Lepanto Deniz Savaşı’nda şahadetine düşürülen tarih mısraıyla biten kronolojik cetvelde, Osman Gazi’nin padişahlık müddetinden, Bilecik ve Yarhisar’ın fethinden, Sultan Veled’in vefatından sonra Yunus Emre’ye ait şu kaydın mevcudiyetini ilim âlemine duyurmuştur:

“Vefât-ı Yunus Emre

Sene 720 müddet-i ömr 82”

(Mecmua, 38 b. Notlar ve Vesikalar: 1. Yunus Emre’nin hayatı hakkında bir vesika: Belleten: Türk Tarih Kurumu: c. XIV; sayı: 53; Ocak 1950. Yunus’a dair yazılar 85-98, s. lerdedir, yalnız Yunus’un yaşı, ihtimal mürettip hatası olarak yanlış kaydedilmiştir.)

Bu kayıttan önceki tarihlerin hepsi doğrudur. Şu halde, Yunus, 638 Hicri’de doğmuştur (1240). Mevlânâ’nın ebediyete göçüşünde otuz dört yaşındadır ve Mevlânâ’yı gençlik çağında görmüş, onun meclislerinde bulunmuştur. Barak Baba’nın şahadeti, Yunus’un vefatından on üç yıl öncedir ve Yunus, “Risâlet’ün-Nushiyye”sini yazdığı o tarihte altmış dokuz yaşındadır. Taptuk’un vefat tarihini bilmiyoruz, ancak “Risale”de adının geçmediğine göre belki de bu tarihten önce vefat etmiştir. Barak Baba, Berzâli’ye göre, 705’te (1300) Şam’a gelmiştir ve şeyhi, on beş yıl önce, 691 sularında (1291) vefat etmiştir ki, Yunus bu tarihte elli üç, Seyyid Mahmûd-ı Hayrânî’nin vefatında da yirmi dokuz yaşındadır. Barak Baba, kırk-kırk bir yaşlarında öldürüldüğüne göre 666’da (1267) doğmuştur ve Yunus’tan küçüktür. Yunus’un şeyhi’nin şeyhi olan Barak Baba’nın, Yunus’tan daha genç oluşu bu işleri bilmeyenlere göre olmaz bir şey görünebilir. Fakat şunu bilmek gerektir ki, insanın şeyhi, babası değildir; kendinden genç, çok genç olabilir. İhtiyarlık çağına ermiş nice kişiler görmüşüzdür ki pek genç, hatta ergenlik çağına yeni girmiş, yahut çocuk denecek yaşta bir şeyhe intisab etmiştir. Çocukken kendisine hilafet verilenler de vardır; hatta bu çağdakilere verilen hilâfet-nâmelerin başına “Ona çocukken peygamberlik verdi” mealindeki âyet-i kerimenin (XIX, 12) yazılması bir teamül haline gelmişti. 945’te (1583) İstanbul’da, genç yaşında şehit edilen İsmail-i Ma’şûkıy’e nice ihtiyar kişiler intisab etmişti.

Yunus’un çağı, yalnız Mevlânâ’yı anmasından, yalnız tarikat silsilesini bildirmesinden, yalnız bu kayıttan anlaşılmaz;

Geyikli’nin ol Hasan söz ayıtmış kendinden

Kudret dilidir sözler kendide söz nesidir

(Risâlet al Nushıyye ve Dîvân; s. 161)

Seydi Balum ilinden şeker tamar dilinden

Dost bağçesi yolundan eve dervişler geldi

(aynı, Foto s. 392; metin; s. 142)

beyitlerinden de apaçık meydana çıkmaktadır. Geyikli Baba, Osman ve Orhan devrinde (1299-1359) yaşamıştır, 1326’da Bursa fethinde savaşa katılmıştır. Nişancı ve Âşıkpaşazade’yle Lâmi’î, “Munazara-i Sultân-ı Behâr bâ Şehriyâr-ı Şitâ”da aynı bilgiyi verir. Şakaayık Baba’nın mezarı yanında, Germiyan Beyi’nin oğullarından birinin mezarı bulunduğunu söyler (s. 32): “Güldeste-i Riyâz-ı irfân”, bu zatın adının Balum Sultan olduğunu haber verir (s. 220-221). 707’de (1307-1308) “Risâlet’ün Nushıyye”sini yazan, 720’de (1320) vefat eden Yunus, demek ki bunları da tanımaktadır; hatta Geyikli Baba’yı, bir sözü yüzünden de kınamaktadır.

* * *

Yunus “Risale”sini, teamüle uyup, sonlarda (bitim beytinden altı beyit önce)

Söze târih yedi yüz yediyîdi

Yunus cânı bu yolda fidiyîdi

beytiyle 707’de yazdığını bildirir.

* * *

Yunus’un hayatının nasıl geçtiğini bilemiyoruz. Bektâşi Vilâyet-Nâmesi (Manâkıb-ı Hacı Bektaş-ı Veli), XV. yüzyılda, Uzun Firdevsî tarafından, bilhassa Hacı Bektaş mensupları arasında yayılmış olan halk rivayetlerinin toplanmasından meydana gelmiş dâstânî bir eserdir. Bu eserden, ancak çok sıkı bir eleştirmeyle faydalanabiliriz. Vilâyet-Nâme, Yunus’u, şeyhi Taptuk’u, Sarı Saltuk’u, Barak Baba’yı, hatta Mevleviliğini inkâr edememekle beraber Seyyid Mahmûd-ı Hayrânî’yi Hacı Bektaş mensubu gösterir. Hacı Bektaş, elimizdeki üç belgeye göre 669’da (1270-1271) ölmüştür. 666’da (1267) doğması icab eden Barak Baba’nın Hacı Bektaş’la görüşmesine imkân yoktur. Saltuk’a mensub olduğunu bildiren Barak, Hacı Bektaş’tan bahsetmez. Yunus’un divânında ve risalesinde Hacı Bektaş’a dair bir ima bile yoktur. Bektaşiler, eski Batınî geleneğini yürütmüşler, her tanınmış, bilinmiş, sevilip sayılmış kişiyi, zemin ve zaman gözetmeden Hacı Bektaş mensubu ve kendilerinden saymak suretiyle halkın, bu yol hakkında müspet kanaatini kazanmayı istihdaf etmişlerdir. Biz bu bakımdan, Yunus’un ve tarikat silsilesindekilerin, Hacı Bektaş mensubu olduğuna inanmıyoruz.

Yunus’un hayatına dair izleri, gene kendi şiirlerinde buluyoruz.

Yunus’un bu sözünden sen ma’nî anlarısan

Konya menâresini göresin bir çuvalduz

diyen Yunus (Foto, s. 193; metin, s.70), şüphe yok ki Konya’da bulunmuştur; Mevlânâ ile Konya’da görüşmüştür; onun sohbetlerine ve semâ’ meclislerine katılmıştır. Konya o zamanlar bir ilim, irfan merkezidir. İlerde bahsedeceğimiz gibi medrese tahsili de gören Yunus’un tahsil hayatı, sanırız ki Konya’da geçmiştir.

Gezerim Urum’u Şam’ı Yukarı iller’i kamu

Çok istedim bulamadım şöyle garip bencileyin (s. 190)

*

İndik Rûm’u kışladık çok hayr u şer işledik

Uş bahar oldu gerü göçtük elhamdü lillâh (Foto. s. 319, M. s. 116)

gibi beyitler, onun bir hayli gezdiğini de bildirir ki bu gezişler, herhalde olgunluk devresinde, öbür gezginci dervişler gibi, yolunu ve inancını yaymak için ihtiyar edilmiştir. İhtiyarlık çağınıysa, doğduğu Sarıköy’de geçirmiş, orada ebediyete intikal etmiş, tekkesinin avlusuna defnedilmiştir.

Emre ve Emreler

Yunus, yalnız bir şiirinde kendisini “Derviş”, bir şiirinde de “Âşık” diye anar (s. 345, 363). “Emre” lakabıysa, tıpkı basımını sunduğumuz Fâtih nüshasında, altı (Foto. s. 183, 249, 290, 303, 344, 412; metin; s. 66, 99, 105, 110, 125, 150) bu nüshada olmayıp diğer nüshalarda ve mecmualarda bulunan on bir şiirinde geçer (metin; s. 158, 163. 173, 174, 180, 183, 190, 192, 197, 198, 205).

Âşık manasına gelen “Emre” yalnız Yunus’la şeyhi Taptuk’un lakabı değildir. Hacı Bektaş’a ve onun halifesi Hacım Sultan’a mensub olduğu şiirlerinden de anlaşılan Said’e de Emre denmektedir. Salihli’yle Kula arasındaki Emreköyü’nde Şeyh Emre yatmaktadır; aynı köyde Ömer Emre’nin bir zaviyesi vardır. Akşehir’de, kabri 1310’da (1892-1893) tamir edilen Gevher Emre adlı bir yatır var. Oğlanlarşeyhi İbrahim’in (1655) tasavvufi sözlerinin toplanmasından meydana gelen “Sohbet-Nâme”de Emre Arapça kaidesince cemîlenmiş, “Elâmire” tarzında kullanılmıştır. Anadolu’da birçok “Emre, Emrem, Emrecik, İmre” adlı köyler bulunmaktadır (Yunus Emre ve Tasavvuf; s. 85-89; Said Emre’nin şiirleri, aynı kitapta 280-294 sahifelerdedir).

Bütün bunlara nazaran Taptıklılar gibi Emreler denen bir zümrenin de bulunduğuna hükmetmek icab ediyor; fakat XV-XVI. yüzyıllarda bu lakabı alanlar, hiç şüphe yok ki bir zümreye mensub olanlar değildir ve bu lakab, ancak Yunus’un tesiriyle alınmıştır.

Yattığı Yer

Yunus Emre, Bektaşi Vilâyet-Nâmesinde (Menâkıb-ı H.B.V.) Eskişehir’e yakın Sarıköylü gösterilmekte ve o köyde medfûn olduğu bildirilmektedir. Bu eser, önceden de söylediğimiz gibi halk ve bilhassa Bektaşi inançlarını, Hacı Bektaş’a bağlı olanların rivayet ve kanaatlerini tesbit eden dâstâni bir eserdir ve bu eserden çok sıkı bir intikadla faydalanılabilir. Ancak, Uzun Firdevsî tarafından 1481’le 1501 arasında toplanıp tasnif edildiğine göre şüphe yok ki, Yunus’un Sarıköy’deki mezarı, XIV. yüzyılda da Sarıköy’de bilinmekte ve kabul edilmektedir. Kütahya’da, Vâhid Paşa Kütüphanesi’nde bulunan ve 912’de (1506) yazılmış olan “Menâkıb-ı Evliyâ”da, “Şeyhu Meşâyihiz-zaman Yunus Emre kim makaam-ı mübârekleri Sarıköy’dedir” kaydı var (Adnan Erzi; Ülkü, Birinci sayı: 83, ikincikânun - 1940; s. 455). 918’de (1512) vefat eden ve Eyüp türbesi avlusuna defnedilen Baba Yûsuf-ı Hakkıykın’ın 913’te (1507) yazdığı “Kitâb-ı Mevhûbı-Mahbûb”da da Yunus’un burada yattığı belirtilmekte, Hacı Bayram’ın (833 H. 1429) buraya “Kırklar Makamı” dediği bildirilmekte, şeyhi Hâmid-i Veli’den de (815 H. 1412) bahsedilmektedir. 938’de (1531) vefat eden Lâmi’î, “Nafahât Tercemesi”nde Yunus’un, Porsuk Suyu’nun Sakarya’ya karıştığı yerde yattığını bildirmekte, “Şakaayık”ta da Taptuk’un Sakarya Nehri’ne yakın bir yerde doğduğu kaydedilmek suretiyle yaşadıkları bölge belirtilmektedir. Öbür rivayetler, bu ilk kaynaklarda yoktur. Yunus’un birçok yerde gösterilen mezarlarının bir kısmı, belki ona ait makamlardır. Bir kısmıysa keşiflerin, kerametlerin, rüyaların icad ettiği mezarlardır ve çeşitli sebeplerle bunların Yunus Emre’ye, ait olduklarını ispat için düzme kitapçıklar bile yazılmıştır (Yunus Emre ve Tasavvuf; s. 73-84; Yunus Emre ve Yattığı Yer; Eskişehir Yunus Emre Derneği Yayın No. 5; Yunus Emre, risâlet al-Nushıyya ve Dîvân; Sunuş; s. XXVII-XXXV).

Yunus’un Ümmiliği

Yunus’un ümmi, yani okuma-yazma bilmez bir halk şairi olduğu hakkında da söylentiler olmuştur. Yunus,

Ne elif okudum ne cim varlığındandır kelecim

Bilmeye yüz bin müneccim tâliim n’ıldızdan gelir

(Risâlet al Nushiyye ve Dîvân; Foto. s. 143; Metin; s. 51)

*

Âşık ma’şuk birdir bile aşktan gelir her söz dile

Biçâre Yunus ne bile ne kara okudu ne ak

(F. 203-204 M. 74)

*

Çün aşkın kitabını okudum tahsil ettim

Ne hâcet kim karayı ağ üstünde yazarım

(F. 234; M. 85)

*

Ne ilmim var ne tâatım ne gücüm var ne tâkatım

Meğer senden inâyetim kıl yüzüm ak Çalabım

(F. 253; M. 92)

*

Ummî benim Yûnus benim dokkuz atam dörttür anam

Aşk oduna düşüp yanam sûd u ziyan nemdir benim

(s. 178)

gibi beyitler, bazı kişileri, belki bir başka Yunus’un hikâyesini Yunus’a mal ettirmek, yahut da yoktan bir hikâye düzmek suretiyle Yunus Emre’nin ümmiliğini tescile uğraştırmıştır. Oysa ki örnek olarak verdiğimiz ilk beyit.

Ey sözlerin aslın bilen, gel di bu söz kandan gelir

Söz aslını anlamayan sanır bu söz benden gelir

beytiyle başlayan şiirdedir. Yunus bu şiirinde, sözün kaygıyı neşeye çevireceğini, bilişi yad edeceğini, horluğun da, izzetin de kişiye sözden geldiğini, fakat gerçek sözün, karadan, aktan, okuyup yazmaktan, şu yürüyüp giden halktan değil, Hâlık’ın avazından geldiğini, ilhamla söylendiğini bildirdikten sonra, kendisinin büyük bir bilgin sayılmayacağını, sözlerinin Tanrı buyruğuyla diline geldiğini anlatmaktadır.

İkinci beyit,

Ey çok kitaplar okuyan sen mi tutarsın bana dak

Tâ bilesin sırrı ayan gel aşktan oku bir varak

beytiyle başlar; bilgisine güvenip kendisini kınayan birisine, ikilikten geçmesini “fakılık”ın, “dak-tuzak” kesildiğini, aşktan bir varak okuması gerektiğini anlatır. Şeyh-i San’ân’ı örnek verir, gönül alçaklığı göstererek bilgin olmadığını söyler.

Öbür beyitlerde de aşk kitabını okuduğu için karayı ak üstüne yazmaya ihtiyaç duymadığını, ilmine, ibadetine güvenmediğini bildirir. Son beyitteki “ümmî”likse, dört unsura (toprağa, suya, ateşe, yele) mensub olduğunu, dokuz göğün kendisine baba, bu dört unsurun da ana bulunduğunu belirtmek için söylenmiştir; bir terimden ibarettir.

Bunlara karşılık Yunus,

Benim gibi mücrim kul, bir dahı isteyıbul

Dilimda ilm-i usul dileğim dünya sever

beytiyle (M.S. 523) bilgi sahibi olduktan başka okuduğu bilgilerin, sözgelimi tefsir, hadis gibi ilimlerin “usûl”ünü de bildiğini anlatmakta,

Ayıdın Yunus’a dursun yüzünü toprağı sürsün

Öğüdün kendüye versin okuduğun tutsun demiş

beytiyle (M. 71) ilmi olduğunu, ilmiyle amel etmesi gerektiğini belirtmekte,

Dört kitabın ma’nîsin okudum hâsıl ettim

Aşka gelincek gördüm bir uzun heceyimiş

beytiyle (M. 72) tahsil ettiğini, dört kitabın mânâsına vakıf olduğunu bildirmektedir.

Yunus, Hind-İran, Yunan-Roma mitolojisinden Kur’ân-ı Kerim’deki peygamberlerin kıssalarından, hususiyetlerinden, Uveys, Huseyn b. Mansur, İbrâhim b. Edhem gibi erenlerden, hatta Nasûh, Şeyh-i San’an gibi hikâyelere kahraman kesilenlerden, sûfî menkıbelerinden, Leylâ-Mecnun, Ferhad-Şirin ve Husrev gibi İslami klasik edebiyata geçmiş âşıklardan bahseder; şiirlerinin çoğu heceyle olmakla beraber aruzla yazdığı şiirlerde de vezni, devrine göre pek güzel kullanır, halk diline, fazlasıyla ehemmiyet vermekle beraber Arapça, Farsça sözleri, terkipleri de kusursuz dile getirir; Kur’ân-ı Kerim’den

Rahimdürür senin adın rahimliğin bize dedin

Mürşidlerin muştuladı “Lâ teknatû” hitab nedir

(F. 160-161; M. 58)

Gelmeden dedin hakıma kem deyü

Doğmadan dedin “Asâ Âdem” deyü

(F. 413, M. 150)

beyitlerinde olduğu gibi ayetlerden lafzi iktibaslarda bulunur (XXXIX, 59; LXXIV. 31 ve XX. 121); fakat bununla da kalmaz,

Ruhumdan kimsene haber veremez

Emrdir kaadirliği verir harekât

(F. 123; M. 44)

*

Ben bir kitap okudum kalem onu yazmadı

Mürekkep eyleyeydim yetmeye yedi deniz

(F. 192; M. 70)

*

Âlet ü harekât cümlesi senden

Anıncün işine kimse kırılmaz

(M. s. 165)

*

Kanda sultan konarsa ol mülkü virân eyler

Sen virân olmayınca imârat mi olasın

(Yeni yaz.)

*

Emanettir sakıngıl aşk haberini zinhâr

Oturup değme yerde söyleme aşk haberin

(F. s. 311-312; M. 113)

gibi beyitlerde de âyetlerden manevi iktibaslar yapar (XVII. 85, XXX, 27, XVIII, 39, XXVII, 34, IV. 58). Ayrıca Yunus, Sa’dî-i Şîrâzî’nin,

Ez can birun neyâmede cânânet ârzûst

Zünnâr nâ boride vu imânet ârzüst

beytiyle başlayan gazelini de

Sen canından geçmeden cânan arzâ kılarsın

Belden zünnar kesmeden îman arzû kılarsın

matlalı bir şiirle nazmen terceme etmiştir (F. 314-315; M. s. 114). Mevlânâ’nın tesiriyle “Mesnevî”den, “Divân-ı Kebir”den terceme diyebileceğimiz beyitleri, şiirleri bulunduğunu da burada kaydedip uzunca süren bu bahsi bitirelim (Bu hususta Yunus Emre ve Tasavvuf’a bakınız; s. 90-101).

Yunus’un Dili

Yunus, Farsça’dan Türkçe’ye geçiş devrinin bir şairidir; Osmanlıca dediğimiz “üç dilden mürekkep lisan” henüz tam olarak kurulmamıştır. Bu bakımdan Sultan Veled’de olduğu gibi Yunus’ta da Türkçe, Arapça, Farsça sözler yerine göre, hatta bazı kere vezin yüzünden üç dilde de kullanılmıştır. Sözgelimi “Allah-Tanrı ve Çalap, cennet-uçmak, cehennem-tamu, aşk-sevgi, günah-suç ve cürüm, günahkâr, mücrim-yazıklı, eksikli, kâr-assı, mest-esrik, şarap-süci, şirk-ikilik, Azrail-Canalıcı” sözlerini onda kolayca ve kucak kucağa bulur ve bu örnekleri sahifelerce çoğaltabiliriz. Aruzla yazılmış şiirleri olduğu gibi, onlardan daha, hem de pek çok olmak üzere heceyle yazılmış şiirleri de vardır. Ancak onda bilhassa dikkat edilecek şey şudur:

Sultan Veled’de heceyle yazılmış bir şiire rastlayamıyoruz. Yunus’unsa heceleri, arûza nispetle pek çok. Bunu, ancak şu suretle izah edebiliriz:

Sultan Veled, merkezdedir; vakıf sağlanmış, Mevlânâ âşıklarına bir merkez kurulmuştur. O, büyüklere, hatta bazısı müveşşah olarak methiyeler bile yazmaktadır. Halka yayılan Mevlevilik, yavaş yavaş merkezlere geçecek, kurulmuş Mevlevi köyleri yavaş yavaş ancak arşiv kayıtlarında kalacaktır (Mevlânâ’dan Sonra Mevlevilik’e bakınız). Yunus’sa köyleri gezmekte, halkı kucaklamakta, halka halk diliyle hitap etmektedir; bu bakımdan da onda Hind-İran, Yunan-Roma mitolojisi, skolastik bilgi telakkiyleri, bu arada Arapça ve Farsça, Anadolu’nun dağlarıyla, belleriyle, tabiatıyla ve Türkçe’yle haşir-neşir olmakta, yerli unsur ve Türkçe, öbürlerini temsil eylemektedir ve Yunus,

Ben Ay’ımı yerde gördüm, ne isterim gökyüzünde

Benim yüzüm yerde gerek, bana rahmet yerden yağar

demektedir ve gene Yunus, bu yüzden Anadolu’da kurulacak dini-tasavvufi ve lâ-dini Türk halk edebiyatının tükenmez, bulunmaz coşkun ve tek kaynağı olmaktadır.

Yunuslar ve Yunus Emre’nin Yolunda Gidenler

Âdettir, bir büyüğün yetiştiği andan itibaren, onu büyük tanıyanlar, çocuklarına onun adını verirler ve bu, o kişinin büyüklüğüne gölge düşmedikçe sürer gider. O büyük, şairse, şairler onun mahlasını almakla hem ona hürmet göstermiş olurlar, hem onun adından faydalanırlar, onun kemaline ulaşmaya çalışırlar; din bakımından da ululuğu varsa, manevi feyzinden feyiz umarlar. Ancak şairlerin aynı mahlası almaları, asıl büyük olan şairin, sonradan divanını yazanları pek büyük bir yanlışa sevk eder. Dile, edaya dikkat etmeyen, şüpheyi nefyeden müstensih, divan tam olsun, öbür divanlardan daha mükemmel bir divan meydana gelsin gayretiyle, aynı mahlası taşıyan şiirlerin hepsini, nerde bulursa alır, divanı aklınca tekmil eder. Bu bakımdan divanların, tarih bakımından en eskilerine dikkat etmekle beraber dil hususiyetlerine, edaya da dikkat etmek, bu hususta azami titizliği göstermek, bugünün eleştiricisinin en büyük bir borcudur.

Yunus’un muahhar divanlarında,

Kimi Tapdık, kimi Yunus her birisi derya deniz

Yunus’a da bu cur’adan zerrece sunuldu yine

beytiyle biten şiir, apaçık anlaşılıyor ki bir başka Yunus’undur.

Aşkın fırtınası aştı başımdan

Yeşil donlu Emir Sultan merhaba

beytiyle başlayan ve Yunus mahrasını taşıyan şiir de bizim Yunus’un olamaz; çünkü Yunus Emre, önceden de arz ettiğimiz gibi 720’de (1320) vefat etmiştir. Emir Sultan’ın vefatıysa 833 Hicridir (1429-1430). Hiç şüphe yok ki bu Yunus, gene muahhar divanlarda “Emir Sultan türbesinde” redifini tekrarlayan, Emir Sultan’ın türbesini öven Yunus’tur ve pek kuvvetli bir ihtimalle Bursa’da yatan merkadinin, Niyâzi-i Mısrî tarafından keşfedildiği uydurulan Yunus’tur. Yunus’un,

Yeryüzünü gezer idim uğradım milketler yatur

Kimi ulu kimi kiçi key kuşağı berkler yatur

matlalı şiirine bir nazire yazan ve son beytinde

Yunus sen de ölürsün kara yere girersin

Mürşitlerin ulusu ol Emir Sultan yatur

diye Emir Sultan’ı anan Yunus da bu Yunus’tur.

Ben dervişim diyene bir ün idesim gelür

Seğirdüben sesine varup yetesim gelür

beytiyle başlayan ve

Derviş Yunus bu sözü eğri büğrü söyleme

Seni sigâya çeker bir Molla Kasım gelür

beytiyle biten şiir de Kasım adlı birisinin, Yunus’un

İşbu vücud şehrine hem dem giresim gelür

İçindeki sultanın yüzün göresim gelür

matlalı şiirine naziredir; eski yazmaların hiçbirinde bulunmayan bu şiir de Yunus’un sanılmış ve buna dair bir efsane de uydurulmuştur (Yunus Emre ve Tasavvuf adlı eserimize bk. s. 60).

Yunus Emre’nin en eski ve doğru divanı olan Fatih nüshasında “Risâlet’ün-Nushiyye”den başka 203 şiir var. Bunların yirmi altısında Yunus, kendisine “tamamıyla yok yoksul” anlamına “Miskin” vasfını vermekte; altı şiirde “Emre”, birinde “Âşık” sözünü adına eklemekte; öbür şiirlerinde kendisini sadece “Yunus” diye anıyor. O divanda bulunmayan, fakat dil ve eda bakımından onun olduğunda şüphe etmediğimiz 100 şiirin on birinde, gene adına “Miskin” vasfını ekliyor; on şiirde, “Emre”, bir şiirdeyse “Tapduk Yunus” mahlası var; divandaki bir şiirde kendisini “Tapduklu Yunus” diye anmakta. Bu bakımdan “Derviş Yunus, Âşık Yunus” mahlasını taşıyan şiirleri hemen Yunus’un saymamak, onları dil ve eda bakımından incelemek gerektir. Burada, yeni yazmalarda Eşrefoğlu’nun, Himmet Efendi’nin Muhyi’nin şiirlerinin bile, mahlaslar değiştirilerek Yunus adına kaydedildiğini de söyleyelim. Bu da şüphe yok ki bu şiirlerin, Yunus mahlasıyla söylenmesi, duyanların, divanı tamamlamak gayretiyle zapt edip yazmaları neticesidir.

* * *

Yunus yolunda yürüyenlerin en eskisi, onun çağdaşı olan Said Emre’dir. Elimizde on dokuz şiiri bulunan (Yunus Emre ve Tasavvuf, s. 280-294) bu şiirin beş şiiri Yunus’a naziredir (aynı; s. 206-2.07). Bu şairin bir şiirindeki,

Et ü deri büründüm geldim size göründüm

Âdem adın urundum uşde zuhûra geldim

beytinin ilk mısraı.

Ete deriye büründüm

Yunus diye göründüm

şekline kanarak Yunus’a mal edilmiştir. Güya Yunus Mevlânâ’ya, Mesnevi’yi sen mi yazdın diye sormuş; Mevlânâ evet deyince, uzun yazmışsın, ben olsam şöyle derdim demiş ve bu beyti okumuş. 1235’te (1819) vefat eden Köstendilli Şeyh Süleyman’ın “Bahr’ül-Vilâye”sinde de, Mevlânâ’nın, ilahi mertebelerden hangisine vardımsa bir Türkmen kocasının izini önümde buldum, onu bir türlü geçemedim dediği anlatılır; oysa ki Yunus, Mevlânâ’nın ebediyete intikalinde otuz dört yaşında bir gençtir. Sonra bu sözün, Yunus’tan da, Mevlânâ’dan da önce yaşayan Attâr’ın “Tezkiret’ül-Evliyâ”sında Ebû-Said Ebü’l-Hayr tarafından Şeyh Ebü’l-Hasan-ı Harkaanî hakkında söylendiği mukayyettir (Reynold A. Nicholson basımı, Londra-1907 II. s. 202-203), Mevlânâ’nın nazarına mazhariyetle övünen Yunus’un, ona karşı öyle bir söz söylemesine ne edebi müsaittir, ne yaşı.

* * *

Aruzla yazmakla beraber Âşık Paşa’da da Yunus tesirini görüyoruz. İsmail Emre, Şeyhoğlu Satu ve Yunus mahlaslı şairler, dil bakımından Yunus’a en yakın çağlarda yaşayanlar olsa gerek. Bunlardan İsmail Emre’nin, elimizde iki, Şeyhoğlu Satu’nun bir şiiri var. Her üç şiirin de son beyitlerinde Yunus’un adı anılmakta (Yunus Emre ve Tasavvuf; s. 208-209, 347-351).

Miladi XV. yüzyılda Hacı Bayram-ı Veli’nin, bilhassa

Çalabım bir şar yaratmış iki cihan aresinde

Bakıcak didar görünür ol şarın kenâresinde

beytiyle başlayan şiiri, Yunus tesirini açıkça gösterdiği gibi bu şiirin bir beyti de tamamıyla Yunus’un bir şiirindeki beytinden tasarruf edilerek alınmıştır (Risâlet’al-Nushiyye ve Divân; s. 161; XVIII, şiir, 4. beyit). Aynı yüzyılda Hacı Bayram’ın damadı olan ve “Kaadiriyye”den “Eşrefiyye” kolunu kuran, şiirlerinde Eşrefoğlu, Eşrefzade mahlaslarını kullanan Abdullah-ı Rûmî (874 H. 1470) Yunus Emre’nin tam bir muakkıbidir; bazı şiirleri de muahhar Yunus divanlarında Yunus’a atfedilmiş, “Eşrefoğlu” mahlası, “Yunus Emre”ye çevrilerek yazılmıştır. Eşrefoğlu’nun birçok şiiri, Yunus’a naziredir. Tezkirelerde, büyük bir müzisyen ve riyaziyeci olduğu kaydedilen Konyalı Şeyh Vefa’nın (896 H. 1490-1491) elimizde bulunan bir şiiri de Yunus Emre’ye atfedilmiştir.

XVI. yüzyılda, “Halvetiyye”nin “Rûşeniyye” kolundan “Gülşeniyye” şubesini kuran İbrahim-i Gülşenî’nin (940 H. 1533-1534) Yunus’a birçok nazireleri olduğu gibi müritlerinden Usûlî’nin (945 H. 1538-1539) heceyle yazdığı şiirlerinde de Yunus edası görünmektedir. Niyâzî-i Mısrî’nin şeyhi Ümmî Sinan (959 H. 1551), hem Yunus Emre’nin, hem Yunus mahlasını taşıyan öbür Yunus’ların tesiri altında kalmıştır. Aynı çağda yaşayan Sinan Ümmî’de de (958 H. 1551) Yunus tesirini görüyoruz; fakat bu yüzyılda Yunus’u, birçok şiirinde adeta temsil eden, Nizâmoğlu Seyyid Seyfullah’tır (1010 H. 1610).

XVII. yüzyılda “Celvetiyye” tarikatını kuran Hüdâyî Aziz Mahmud (1034 H. 1624-1625), Halvetiyye’nin “Şemsiyye” şubesi ulularından Abdül-Ahad Nûrî (1060 H. 1650) ondan bir yıl sonra vefat eden Nakşî-i Akkirmânî, Bayrâmiyye’den “Himmetiyye” kolunu kuran Himmet (1095 H. 1684) de heceyle yazdıkları şiirlerde Yunus’un edasına uymuşlar, onun tesiri altında kalmışlar, bilhassa Himmet’in bazı şiirleri, yeni yazmalarda Yunus adına kaydedilmiştir. Fakat Seyyid Seyfullah’tan sonra Yunus’un tesiri altında kalan onu mümkün olduğu kadar temsil edebilen, ona nazireler yazan şair, şüphe yok ki Mısrî Niyâzî’dir (1105 H. 1694). Bu coşkun ve cezbeli şair,

Niyâzî’nin dilinden Yunus’durur söyleyen

Herkese bir can gerek Yunus’durur can bana

diyecek kadar Yunus’a bağlıdır; onun “şathiye”sini de şerhetmiştir.

XVII. yüzyılda da Yunus tesiri devam etmiştir. Celvetiyye’den Bursalı İsmail Hakkı (1138 H. 1725), Tefsir’inde bile Yunus’tan bahseder; Aşıkpaşazade’nin Yunus’a nazire olarak yazdığı bir şathiyeyi, ayrıca Yunus’a aidiyeti çok şüpheli bir şiiri de Yunus’un sanarak şerhetmiştir. Bu yüzyılda yaşayan Gülşenî Muhyî (1024 H. 1615), Gülşeniyyede şube kurucusu ve ikinci pîr tanınan Sezâî (1151 H. 1738-1739) de Yunus’a nazireler yazanlardandır.

Zühdî–tasavvufî edebiyattaki bu tesir, zümre edebiyatlarından Alevi-Bektaşi ve Melâmî–Hamzavî halk edebiyatında daha barizdir. Hatta divan edebiyatında, aruz hâkim olduğu halde, mesela Ahmedî (815 H. 1412-1413) iki şiirinde, Yunus’un “Gelsün” ve “Bana seni gerek seni” rediflerini alarak onun tesirini aksettirmiştir. Klasik Türk Musikisi’nde de birçok üstad bestekârlar, hatta Hammamî İsmail Dede (1262 H. 1846), Yunus’un yahut onun diye diğer Yunusların şiirlerini, ilahi tarzında bestelemişlerdir. (“Yunus Emre ve Tasavvuf” adlı eserimizde ve “Türk Dili Mecmuası”nda, “Halk edebiyatında, zümre edebiyatları, Yunus Emre, Hacı Bayram-ı Veli, Kaygusuz Abdal, Seyyid Seyfullah, Pir Sultan Abdal” adlı yazılarımıza bk. s. 204, 251; T.D.M. Halk Edebiyatı özel sayısı; Aralık-1968; s. 357-423).

Burada, bu yakınlarda Yunus Emre hakkında yayınlanan kitaplardaki şiirler arasında, Yunus’un olmayan başka Yunus’lara ait olan şiirlerin de yer aldığını, musammat tarzındaki şiirlerin, bazı müellifler tarafından dörtlüklere bölündüğünü de söyleyelim. Ama belki de, öyle de oluyor; halk bu şiirleri, değil mi ki Yunus’un demiş, Yunus’undur diyebilirler; bu söze karşı söylenecek söz, elbette yoktur; zaten biz de bu hususta, yapınca olur diyebileceğiz!

* * *

Canlı bir yapı olan dil, çağlara göre değişiyor. Evvelce “oldı, buldı”, lehçeye göre “kangı, hansı” gibi sözler, bugün hem zamanın akışı, hem söyleyen toplumun lehçesi bakımından “oldu, buldu”, “hangi” olmuş. Fuzûli’yi bile bizim lehçemize, çağımızın konuşma tarzına göre okuyoruz. İlim yaparken, aslına ve çağına uymanın gerekli olduğu muhakkak; fakat bunu yapmaya gayret ettik; bu tarzda Yunus’un şiirlerini verdik, dil bakımından, elimizden geldiği kadar da söz söyledik. Şimdi bu eserle, Yunus’un şiirlerini, mümkün olduğu kadar bugünün nesline, bugünün diliyle, dil özellikleriyle sunmaya gayret ediyoruz.

Sözgelimi, Yunus, zamanının konuşmasına göre “olup, olarak, gelip, gelerek, gelince, olunca, koyun, deyiniz, o, şu, onlar, bunlar” yerine “oluben-olubanı, geliben-gelibeni, gelincek, geliceğiz, olıcak, kon, deniz, ol, şol, olar, bular”, “çekeyim, olayım” yerine çok defa “çekeyin, olayın”, “benim, fârığım” yerine “benvenin-benvenim, fârığven” diyor. “Nerde, nerdeki”, Yunus’ta “kanda, kandağı” oluyor. Daimilik anlamını da veren istikbal sigası, “kalısar, olısar”; gereklilik bildiren, istikbal sigasıyla da kullanılabilen “olmalı, olması gerek” gibi iltizamı sigalar, “geliserem, olası” tarzında ifade ediliyor, Hatta “olsaydı, yoksa” yerine “olurmısa-yoğımıssa” sözlerini görüyoruz. “K” harfleri, “bahaduram”da olduğu gibi “H” harfiyle söyleniyor.

Bir de Yunus, bilhassa aruzla yazdığı zaman, imaleler müstesna, vezin yüzünden bazı sözlerde tasarruflarda bulunuyor. “Aşağı, aşağılık, aşağılıkla” yerine “aşak, aşaklıkla”, “gaafil” yerine “gafil”, “tâatın, faide, kaide, doğruluk, bâkıy, ışık, âşık, sâate” sözleri, vezin zoruyla “taâtın, fayda” yahut “fayide, doğurluk, bakıy, aşık, saâte”, “kime” sözü yerine ve vezne göre “kimsene, kimesne”, hatta “nesne”, “nese” oluveriyor.

Biz bu özelliklerde, vezne, anlama dokunmamak şartıyla bugünün konuşma tarzına uymayı gerekli bulduk, fakat dokunamadıklarımızı da olduğu gibi bıraktık. Bunları belirttikten sonra Yunus’ta geçen kelime ve terkipleri, anlamlarıyla okuyucularımıza sunduk.

* * *

Yunus Emre’nin bütün şiirlerini ihtiva eden bu esere, İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi’ne mülhak Fatih Kitapları arasında 3889 No. da kayıtlı Divan esas ittihaz edilmiştir. Bunlardan başka ve Fatih nüshasında bulunmayan şiirlerin yazıldıkları divan ve mecmuaları şu kısaltmalarla gösterdik:

R. Y. – Râif Yelkenci’de bulunan XIV.-XV. yüzyıla ait Divan.

Prof. R. – XIV. yüzyıla ait ve müteveffa Prof.H. Ritter’de bulunan Mecmua.

R. Y. Mec. – Raif Yelkenci’de bulunan aynı yüzyıla ait Mecmua

N. O. – Nûruosmani Kütüphanesi’nde Hicri 940’ta tertiplenmiş Mecmua, No. 4904

Y. Ef. – Hicri 1111 temellük kaydını ihtiva eden ve Hicri X. yüzyıla ait olduğu anlaşılan, Süleymaniye’ye mülhak Yahya Efendi nüshası, No. 348.

M. M. – Murat Molla’da bulunan ve yeni yazmalarda mevcut olan, bizce Yunus’a aidiyeti şüphe götürmeyen şiirler.

Hasılı Yunus Emre, edebiyatımızda, bir yandan halka halk diliyle hitap edişi, insani görüşü, beşeri duyuşu, insanı ve insanlığı kucaklayışı bakımından, bir yandan buluşlarındaki, duyuşlarındaki, tek sözle sanatındaki eşsizliği bakımından yüzyıllar boyunca hüküm sürmüş, adını unutturmamış, bugünse, büsbütün benimsenmiş, gerçek ve tek şairimizdir dersek, mübalağa etmiş olmayız. Önsözümüze, O’nun hayattan, yeryüzünden ayrılmayışını belirten ve hiçbir şairimizde rastlanmayan şu beytiyle son verecek, okuyucuyu aziz şairimizle baş başa, söz söze, öz öze bırakacağız:

Ben Ay’ımı yerde gördüm, ne isterim gökyüzünde?

Benim yüzüm yerde gerek, bana rahmet yerden yağar.

18.1.1971

Abdülbâki GÖLPINARLI

RİSÂLET’ÜN NUSHİYYE

(fâilâtûn fâilâtûn fâilûn)

Pâdişâhın kudreti gör n’eyledi

Od u sû toprâğ u yele söyledi

Bismillah deyip getirdi toprağı

Ol arâda hâzır oldu ol dağı

Toprağ ile sûyu bûnyâd eyledi

Âna Âdem demeği âd eyledi

Yel gelip ardınca dağıttı anı

Andan oldu cism-i Âdem bil bunu

Od dahı geldî vü kızdırdı anı

Çünki kızdı cisme ulaştı canı

Sûrete girmeğe can fermân olur

Pâdişah emrî anâ fermân olur

Sûreti can girdi pûr nûr eyledi

Sûret dâhı cânı mesrûr eyledi

Hamd û şekr etti dedi ey Zû’l-celâl

Bin benim bîğî yaratsan ne muhâl

Toprağ ile bile geldi dört sıfat

Sabr u iyi hû tevekkül mekrütmet

Suyıla geldî bile dört dürlü hâl

Ol sefâdur hem sehâ lûtf u visâl

Yel ile geldi bile bil dört heves

Oldurur kizb û riyâ tizlik nefes

Od ile geldi bile dört dürlü ded

Şehvet û kibr û tama’ birle hased

Cân ile geldi bile uş dört hısâl

İzzet û vahdet hayâ adâb-ı hâl

Akıl, pâdişâhın kadimliği pertevindendir; akıl dahı üç dürlüdür: Biri Akl-ı maâş’dır; dünya tertiplerin bildirir; biri de Akl-ı Maâd’dır, âhıret ahvâlin bildirir; biri de Akl-ı Kûllî’dir; Allâhu tâlâ ma’rifetin bildirir. Îman, pâdşâhın hidâyeti nûrundandır; îman da üç dürlüdür: Biri ilm’ûl-Yakıyn’dir ve biri Ayn’ül-Yakıyn’dir ve biri Hakk’ul-Yakıyn’dir. Ammâ ol îma’n ki ilm’ül-Yakıyn’dir, akılda yerlidir ve ol iman ki Ayn’ül-Yakıyn’dir, gönülde yerlidir ve ol îman ki Hakk’ul-Yakıyn’dir, canda yerlidir. Can ile olan îman canla bile gider. Uçmak pâdşâhın fazlı pertevindendir; tamu pâdşâhın adlı pertevindendir. Toprak, pâdşâhın nûru pertevindendir; Su, pâdşâhın hayatı pertevindendir. Yel pâdşâhın heybeli pertevindendir. Od, pâdşâhın hışmı pertevindendir. Toprak ile su uçmakta yerlidir, od ile yol tamuda yerlidir. Od ile ve yel ile gelen dokuz kişidir ki bunlar, binbaşlarıdır; biner erleri vardır, kime gelseler kendi makamına iletmek yarağında olurlar. Toprakla, suyla gelen on üç kişidir; bunlar dahı binbaşlarıdır; biner erleri vardır, kime gelseler uçmağa dartarlar. Can ile gelen dahi dört kişidir, bunlar canla geldi, canla gider. Bunların dahı biner erleri vardır. Bunlarınla olanlar dîdâra müstağrak olasılardır. Toprakla, suyla gelen, uçmakta olasılardır, odla, yelle gelen, tamuda kalasılardır, canla bile gelen Hazretde müstağraktır. İmdi bilgil ki hangi yoldansın; hangisinin sözün tutarsan, onun bölüğündensin; Vallâhu a’lem.

(mefâîlûn mefâîlûn feûlûn

Gel imdî dinle sözü şerh edeyın

Biri bîrin onu sana diyeyim

Cü sâhın hikmeti akdemden îdi

Bu birkaç söze şerh Âdem’den îdi

Bu muhtasar cihan îki cihanca

Dügeli bâkar îsen yüz bin anca

Azim cihandürür gönül cihânı

Senî izler isen bûlâsın ânı

Haber verîserem nefsin elinden

Ümîdin vâr ise gîdesin andan

İkî sutlandurur sâna hâvâle

Diler her bîrisî kim mülki âla

Birî rahmânidir can hazretinden

Birî şeytânidir garez yatından

Gör imdî kim seni kîme taparsın

Kime kapu açar kime yaparsın

On üç bin erdûrûr rahmâni leşker

Zebunsuz kimselerdir key erenler

Dokuz bindir bu nefsin haşerâtı

Müdâm eyerlidir bunlârın âtı

Nişanları bu kim yüzleri kara

Bu nifrîn-ü şikâyet kanda vâra

Sakıngıl kim bulardan olmayâsın

Ki nefs dîvânına yâzılmayâsın

Ke nefsin dîleğin can besler îsen

Yerin nur can sözünü esler îsen

Tekebbür nefsdir sultânı bilmez

Çerîsinde iyi dirlik dirilmez

Key ârı can gerek şeh hazretinde

Irılmâdan dura sultan katında

Kadîmden nefsdir sultâna âsî

Bir urgandır heman ânın behâsı

Bu nefs oğlanları dokkuz kişidir

Nifâk u şirk anların işîdir

Ulû oğlu tama’ iyi iş itmez

Cihan mülkü onun olursa yetmez

Bin er donlu durarlar kapısında

Esîr etmiş cihânı tapısında

Sever dünyâyı çün oldur imânı

Susuzdur dünyaya konmaz revânı

Neyi sever isen îmânın oldur

Nice sevmeyesin sultânın oldur

Sevindir bil senî senden ileden

Ne sever isen ol yânâya yeden

Ki sevdiğinden öte menzilin yok

Asıl ma’nî budur söz kelecî çok

Bu yolda da’vi sığmaz ma’nî gerek

Neyî kim sever îsen ânı gerek

Buçuk gün durmayan aklın katında

Ne lâyık ola şâhın hazretinde

Görem bir şahs gelir benzi sararmış

Tutulmuş dili aklı yâvı varmış

Gelip aklın önünde tâpı kıldı

Hak’a şükreyledi çün ânı buldı

Eğer sen akl isen gel beni gör der

Timâr eyle benim derdîme er der

Ayıtmâdın göreyim bir gün ânı

Ne sordun kimseye ol kimse kanı

Tama’ kervânı île yoldan azdım

Sanâ geldim çün ögüm sende sezdim

Bunâlıp sâna geldim hâlimi bil

Mededin vâr ise gözüm yaşın sil

Tama’ hapsına düştüm çıkamâzım

Katı berktir dıvârı yıkamâzım

Key erenlerdûrür zındânı bekler

Bahâdırlar demir yürekli erler

Bin er donlûdurur tama’ çerîsi

Mûbârizdir bahâdır her birisi

Ele gireni zındâna vururlar

Ayâğınâ da demir buyururlar

Suâl ettim bulâra ne kişîsiz

Ulûnuz kimdürür kimin eşisiz

Dediler kamusu nefs kullarıdır

Kamâsunun tama’ ulûlarıdır

Tama’–dârın yeri tâmuda olur

Kaçan tâmud’ olan âşûde olur

Yolum ald benim aldâdı tuttu

Bugün yârın ile ömrüm tüketti

Akıl ânın sözün çünkim işitti

Tefekkür eyleyip kendiye gitti

Çü gene geldi akl öğütler ânı

Bize gelenlerin kurtuldu cânı

Bize geldin ise endîşe yeme

Ne kılam deyibeni gussa yeme

Kanâat fakr ile pes gele şimdi

Bakadur düşmene gör nide şimdi

Çağırdı muştucu geldi kanâat

Harir donlar geyer biner kurağ’ at

Alemleri yeşil bulundu çıktı

Kimesne eslemez yavlak ınıktı

Çavuşlar yöğşirir sağdâ vu solda

Gırîv u zemzemedir değme yolda

Anı gördü kaçar nefs haşerâtı

Görimdi nîtedir hâlık sıfâtı

Sınıktı cümlesi gerü kayıkmaz

Döker oğlun kızın ardına bakmaz

Bunaldı cümlesi durmâdı kaçar

Kılıç lâzım değil iş oldu nâçar

Kılıçlar kanlıdır erleri gaazî

Uçar kuşlar gibi atları tâzî

Tama’dan kurtarırlar il ü şehri

Sıdılar leşkerin cebrî vü kahrî

İderler hây u hû nifrîn ü efgan

Muhâldir kimse ondan kurtarâ can

Sıyıp çerisin iline akarlar

Kovup oğlun kızın şehri yakarlar

Gazâden geldi şeh tahtın’ oturdu

Sipâhîler kamû tâpûya durdu

Kamu şehr ü kamu il râhat oldu

Nereye vârsan pür ni’met oldu

Görünmez oldu ol kızlığı u âfet

Matırbaz(lar) olurlar cümlesi mat

Harifler cümlesî tââta meşgul

Oluptur cümlesi sultânına kul

Oturur cümlesi han meclisinde

Ferâlar u kadehler ellerinde

Ferâgat oldu bunlar hoş geçerler

Sürer sâkıy şarab dün - gün içerler

Ferah oldu bular kayguları yok

Eginleri bütün karınları tok

Nidem dîmek ırâğ oldu bulardan

Ki ömr ü rızka oldurur payandan

Çü mihman-dâr kendüs’ oldu sultan

Ha döşer durmadan hân üstüne hân

Nice senin gibîler yedi doydu

Bikirdürür dahı hiç eskimedi

Yenir durmaz velî zerre gedilmez

Nereden geldiğini kimse bilmez

Erenlerdir bu dirliğe erenler

Yüzün ma’şûkanın mutlak görenler

Hakıykat bunlar ölmezler kalırlar

Ki her dem yeniden kısmet alırlar

Yunus cümle sözün senin ferîde

Üç söz senindürûr ol sen işîde

Nice sözün varısa sâna söyle

Has u âm gönlünü şey’ lillâh eyle

Ki zirâ cümle iş ulûlarındır

Temennâ eylgil yol bûlarındır

Destân-ı Kanâat

Eğer dinler îsen haber vereyin

Akıl câsûsu nedir göstereyin

Kanâat geld’ oturdu tahtı aldı

Harâmîler heman yollarda kaldı

Dururlar dağ başında yol ururlar

Komazlar yolcuyu yolda dururlar

Akıl der câsusa yort imdi gerü

Kanâata haber benden değirü

De otursun ki tâc ü taht anundur

İlâhî devlet île baht onundur

Nice dûra harâmî dağ başında

Girer bir gün ele yol savaşında

Geberdirler ana bulurlar ânı

Ana ûyan imansız vîde cânı

Özünden gayrı kimseyi beğenmez

Yüce yerde durur âşâğa inmez

Nice tahta binenler yîde düştü

Nice benim diyene sînek üştü

Sana uğratma kibrin endişesin

Uyarsan kibre ıraga düşesin

Irak düşenlerin îmânı yoktur

Ki zîrâ sûretinde cânı yoktur

Gerek canlı kişi cânın sakına

Ki taksîr etmeye kendi hakına

Tekebbür eyleme kim sevrikesin

Sevrikmişler yoluna bîrikesin

Kapu gözet kapu ko dip gözetme

Ki devlet kapudâdır koma gitme

Dilersen devleti kapuda durgıl

Umarsan hil’ati tapuda durgıl

Beğenme gel seni ayrık düşesın

Kalup dermande ucb ile kalasın

Tekebbür sözü her nereye vâra

İşîden la’net okur ol habere

(B. 100) Sakıngıl olmagıl kibr île yoldaş

Kibir kandayısa ânınla savaş

Kogıl kibri vefâ sâna ne kıla

Vay ol gün kim suret nakşı yıkıla

Suret yıkılmadan kibri yıkagör

Bu düşvarlık makaamından çıkagör

Dene kibr ıssını hiç râhatı yok

Nereye vârırısa zahmeti çok

Hak’a giden yolu gönlü içinde

Göremez ol anı yaddır ilinde

Unat gör Hak yolu gönlünde sırdır

Bu cümle hâslar gönülde birdir

Şular kim ol gönülden daşra kala

Nasîbin aldım ayrık ne âla

Gönül eri bilir gönül haberin

Kamu gönüllerin içinde vârın

Dırîgaa cümle ömrün hayfa vardı

Tekebbürlük seni yoldan ayırdı

Tekebbür nedir ona uyasın sen

Ümîdin yok mu Hakk’ı duyasın sen

Hemişe bâkıban seni görürsün

Görüp kend’ özünü magrûr olursun

Nice durmak bu hâm endîşelerde

Ölürsün tövbesiz bû bîşelerde

Tekebbür kîşinin faidesi yok

Komazsa kibri düşman olısar çok

Hüner gözle hüner ere eresin

Er île vârasın dostu göresin

Tekebbür kişiler ere eremez

Özünün düşmenîdürür göremez

Çü sensin düşmenin dostun kim ola

Ki yâvuz hûdurur sânâ havâle

Nerede sığınâsın sen bu huyla

Gönülde dirliğinden ne yuyûla

Niçe bu dirliğe yoldâş olâsın

Niçe gelip ilerü bâş olasın

Bu hâl île kılınç yok hiç arâda

Aceb sâna kılıncın kim yarâda

Gerek sen bîlesin düşmen kim îse

Senin devletine pişman kim îse

Uyânılık değil yoldâ gafıllık

Uzatmâ ko sağıncı bunca yıllık

Dırigaa kibr işin yavlak gözettin

Gönüllerden senî sen daşra attın

Gerî git etmedin gönül bazârın

Can île dinlemedin dost haberin

Niçe bir nîce bir dünyâ eşinde

Ki bir dem olmadın dünyâ işinde

Koya dünyâyı kovma yetemezsin

Ecel bağlâdı yolu ütemezsin

Bu beş günlük ömrü bû harca yetmez

Sağır mı kulağın niçün işitmez

Kibir geldi seni bûlattı gitti

Ecel âtı seğirdir geldi yetti

Dırîgaa sen seni hiç bîlemedin

Nasıl kulsun ki kulluk kılamâdın

Eğer sen kul isen pes kanı bâkin

Niçe bir nîçe(ye) senin dileğin

Ne ussun var ne had bellü delîsin

Ne bundâ dîri ne sinde ölüsûn

Bu hâl île kalursan bîçaresin

İçin şirk ile dolmuş şûr u sersin

Gûmânın yogımıssa inanaydın

Bu gaflet uykusundan ûyanaydın

Niçe kibr û hevâ uşâda seni

Ölüm evreni bir gün yûda seni

Hevâ-yı kibr ile ne bâşarâsın

Ecel elî uzun kanda varâsın

Takaazâsı zamanın bir gün îre

Ecel hırmenlerîni yele vîre

Yetişmeden sana va’de gözün aç

Hevâ vû kibr yolundan beri kaç

Beş on gün ömr içün girü kayıkma

Bu fânî dünyanın nakşına bakma

Senin bîgi bini aldadı dünye

İnanmaz göre kimi tuttu binye

Key çâpük oynagıl ütulmayâsın

Hevâya kibre sen tûtulmayâsın

Katı tuttun ko kibri elden öndin

İşitmedin tevâzu’ ne didüğin

Tekebbürler yeri Siccin içinde

Anun’çün k’olmadılar dîn içinde

Ki din tûtanların Siccin nesîdir

Ye kibr û kîn olıcak din nesîdir

İnanmazsan banâ hâlin göresin

Çû ömrü kibr ile yele veresin

Yürü imdi meded iste akıldan

Esîr olmuş kişisin niçe yıldan

Akıl adl ıssı bir ulu kişîdir

Meded etmek sana anın işîdir

Bu yükten seni ol kurtârısar bil

Saâdet yoldaşın oldu ay u yıl

Gelir akl önüne şermende olmuş

Ki kaygu yaşıyıla gözü dolmuş

Selâm vermekliğe ögin deremez

Oda köze düşüp yolun göremez

Delim geçti zaman derdi yerinde

Geçirdi ömrünü nefs bâzarında

İşit imdi ne der gör akl âna

Ki alçaklık eder derdine devâ

Sözü düketmedi alçaklık erdi

Kibir gördü anı tez gerü döndü

Kılıç tartıp gelir yer alçağından

Kibir gördü anı kaçtı dağından

Dag u yazı kamu gulgule doldu

Kime cennet kime Arasat oldu

Çü alçaklık erişti kibr erine

Bakadur bir kişiyi bin görüne

Tekebbür asıdır îşe sataştı

Tutup dağ başını kışa sataştı

Gör alçaklığı aktı ırmak oldu

Aka aka denize varmak oldu

Ne denlû kuvveti olursa pınar

Eremez denize ol yere siner

Akup su alçağa suya katılır

Su suya erdi denize yitilür

Denize değin ırmağ idi âdın

Ko andan ötesin denize daldın

Deniz olanlara cevher muhâl mi

Sadefler doludürür zer muhâl mi

Ki her bir rnevcde bir kân bulasın

Dûr û yâkut ile mercan bulasın

Budur sermâye ol bahre dalana

Arı dirlik gerek gevher bulana

Çü yüz bin çâpûki alçaklık uttu

Mecâlsiz berr ü bahri cümle tuttu

Ger alçak vârasın meydan senindir

Cevâhir sende biter kân senindir

Aşaklıktır yer ü göğü götüren

Yedi kat yîrden âşâğa duran

Aşaklık üzre durur yer ile gök

Öğersen cümleden alçaklığı öğ

Aşak varan kişi devlet iletti

Ana kim yetiser uzâdı gitti

Aşaklık âlemin bûnyadı oldu

Ki her ne var ise ana düzüldü

Kibir aldı eri görünmez oldu

Dahı yüksek yere binemez oldu

Aşaklıkla kanâat hoş yar oldu

Ne ister isen anlarda var oldu

Çü ma’mûr oldu şehr ile vilâyet

Şad oldu dostumuz düşmanımız mat

Akıl dapa casus haber iletti

Gör alçaklığı gerü neler etti

Ne assı eyledi gör ahı kibrî

Diri kalmadı bin arada bîri

İşitti akl anı katı sevindi

Beşâret eyledi tez tahta bindi

Şükür kıldı Hak’a ol devlet ıssı

İrürdi devlete aklı bilisi

Eğer devlet gerekse akla danış

Mürebbîsiz ileri varmaya iş

Bilini gel unut sen uslu isen

Saâdet gösterene hûlu isen

Yunus alçaklığı yavlak beğendin

Kıyâs et sen seni ne kadar indin

Farîzadır sana sen seni sakın

Kim ola sencileyin sâna yakın

Has u âm harceye yüz yere bırak

Bunun gayrı haber bu sözden ırak

Hatâdır cümlesini harcı sanma

Sebil ol kamuya bir dem usanma

Dâstân-ı Boşu yâni Gazeb

Gel imdî aydayın boşu haberin

Birin - birin sana gönülde varın

Benim ileyime kim katlanısar

Ki hışmından deniz oda yanısar

Nereye kim varam başlar kesilir

Kime boşar isem olukdem ölür

Kim ola bencileyin câna kıyar

Meğer kim ben olam merdâne kıyar

Yaradılmış bana karşı duramaz

Benimle bir nefes hemden alamaz

Hünerime benim kim birikiser

Yahud acel evîne kim giriser

Felek benim işim başaramaya

Melek benim yolumu varamaya

Gözüme yüz bin er zerre görünmez

Hezâr arslan bana berre görünmez

Boşu derler bana key bahadurım

Düzenlik bozmağa her (dem) kadirım

Nereye kim varam ot bitmez onda

Çü nakd oldu kime derd yetmez anda

İşidenler benim kaçar sözümden

Ki ben de korkarım uş kend’ özümden

Sakın bâna uyup sen gaafil olma

Benim sözüm tutup imansız ölme

Dek ayruğa değil benim kılıncım

Beni dahı tutar benim kuluncum

Boşu kimdeyise îmânı gider

İman gerek ise vârını gider

Boşu gelincegiz îman ne olur

Oda düşer yanar yâ can ne olur

Boşu işi heman küfr ü dalâldır

Neûzû billâh ol ayrıksı hâldir

Sakıngıl boşudan ki gizlidir ol

Nerede sezmesen anda vurur yol

Göresin bir kişi sâkin surette

Ne bilir kimse ânı ne sıfatta

Boynunda taylasan eline âsa

Çöpü depretmeye yer şöyle bâsa

(B. 200) Göresin ansızın yol çıkagelir

Üzüp tesbih imâme yıkagelir

Uşattı asayı koptu dırâka

Yüzü kalmâdı hiç kimseye bâka

Suâl ettim sûfî bû nice hâldir

Senin gibi kişîden bû muhâldir

Özür gösterdi kim ben bir kişîyim

Fâlan derler banâ fülan eşîyim

Bilirim ânı iyü âdı yoktur

Ki şerde hiç ahin irşâdı yoktur

Benim gibi kişiye izzet etmez

Cevap verir banâ öğüt işitmez

Asâna urdum (u) yakamı duttu

Banâ karşu durur Hakk’ı unuttu

N’ideyim boşu tutup almış ânı

Ki mahkûm eylemiş boşu divânı

Özünû izlemez ayrığı sınar

Ki doğru kim varısa anı kınar

Sakın hâzırdurur dâim boşûdan

Ki dost esrik idik boşu unûdan

Kişi kim ma’şukaya esrimeye

Dalâlet almış ânı ne demeye

Arı dirlik gerek dost ileyinde

Buguz boşu n’olur ma’şuk yolunda

Kaçan dost gele deyi hâzır olgıl

Sarâyını düzetgil hâzır olgıl

Olup hod-bin oturma döşeğinde

Mûdamî kaaim olgıl eşiğinde

Gafil olma evûne oğrı gele

Katı uyur isen dıvârı dele

Ev ıssı uykuda oğrı kıvanur

Tutar ta’cil işin ûyâna sanur

Nice geldi ise uyanmadı ol

Bilür bellü ki kolayıncadır yol

Ki her kim geldise bildüğün işler

Kimi yıylar u kimi anda kışlar

Ev ısız olıcak oğrı kekince

Girer çıkar bakınmaz kolayınca

Evini kandayidin oğrı aldı

Yer içer oturur ev onun oldı

Olursun daşra sen ol îçerü hoş

Yakındır iş ucu uş göresin uş

Bu ne hâldir sana zulmet içinde

Niçe uyuyasın gaflet içinde

Geçirdin ömrünü sen boşu ile

Heman zulmetdesin işbu huy ile

Eğer senden boşu gitmeye kala

Azrâil ol damardan cânın ala

Nidiverir sanâ elün yuduğun

Senî unutturur mı okuduğun

Sanır mısın öğüdümü dak içün

Nasîhattır sana cümle Hak içûn

Dışın seccâde vu tesbîh u destâr

İçin murdâr u can belinde zûnnâr

Bu vech ile nicesi olısar hâl

Ki hiç eyü amal yok doludur kaal

Geçirmez seni daşrağı taâtın

Arı olmaz ise gizli sıfâtın

Çü bâtın evlerini oğrı aldı

Zahirdeki amel daşrada kaldı

Kamûsından sana ol ola yiğrek

Ki dosta tâatın gizlîsi yiğrek

Nicesi olısar bû iş müyesser

Çü sultan sözü sındı oldu ebter

Ki sultanın önünde öd ölümdür

Eğer zerre ise suçtur delimdür

Gele bir iki tanışık edelim

Ki halvet kandasa âna gidelim

Eyâ uslû kişi sen bir haber ver

Nerede var bize gizlenecek yer

Ki gezdim yeri göğü bulamâdım

Ne var zerre isem dolunamâdım

Niçün bigânesin sen îki baştan

Gerekse sâğışın et îki beşten

Ne böyle cünbiş ile ola dirlik

Ne böyle dirlik ile ola birlik

Ömür geçti hicâbı yırtamâdın

Çü kullûğa edeble yortamâdın

Söz ayrıksı gerek sultan katında

Kim ona lâyık oldur hidmetinde

Kaçan şol bir sipâhî ma’zûl olur

Ki sultan kulluğunda ol kul olur

Nasîhat ne diyeyin gayrı bundan

Kulum deyemeye kulluk unudan

Eğer kul olasın sermâye yeter

Zihî rif’at yedi kat gökten üter

Tamâm olsa işin yer gök senindir

Ne kim dîler isen dîlek senindir

Ki âlem cismine sen can olâsın

Yer ü gök cimaya sensiz dolâsın

Ger öyle olmadın pes kanı ol iş

Gümân ü vehm ile geçti yaz u kış

Nice devran ki anda rıhli urdun

Okuyup aşr u âyet yolda durdun

Niçe ilm ü amel sen bu tapûda

Niçe yıldan beri sen bu kapûda

Sözüm kend’ özümdedir nükte değil

Bilin can birliğ’ îkilikte değil

Hayıf ol kîşiye kala bu yoldan

Edinsin çâre kurtulsun bu halden

Gafillıktır bizî bû yolda koyan

Nite gaafil olur ma’şûku duyan

Süpürmedin sarâyı gele bize

Ne ferraş isteriz kim gele düze

Niçün geçmez aceb yol bû arâdan

Boşu aldı yolu bil her yanâdan

Boşu hayli zamandır yolu almış

Kimesne’ izlemeyip gizlenikalmış

Akıl câsuslara söyler divanda

Yürün bûlun düzenlik safı kanda

Dedi câsus düzenlik hâlin âna

Boşudan dağılıptır değme yana

Çü câsus bu sözü akla irûrdi

Niçe kim vâr idi haber değûrdi

Çü hiç söz kalmadı ulaştı akla

Boşuyu dutmağa iş düstü akla

Akıl fikreyleyip söyledi haber

Buyurdu çâvuşa cem oldu leşker

Divanda söylenür ne buncadır gün

Şikâyet boşudandur sözde her gün

Sabır hani boşu kekince olmuş

Düzeng ile safâ andak bozulmuş

Ayıdın sabra kim tez tutsun anı

Harâb etti il û şehri diyârı

Çıkageldi sabır âna oluk–dem

Sanâsın boşuyu İbrâhim Edhem

Görülmez oldu ol îzi belirmez

Nice îzi ki hiç tozu belirmez

Bu kez gördüm düzenlik ü safâ hoş

Oturup ayş ederler nûş ola nûş

Şunun kim dünyede sabr ola yârı

Safa vu zevk olur her lahza kârı

Fidâ cânım sanâ ey sabr iyesi

Ki sabr oldu benim cânım gıdası

Kaçan kim olasın bû sabr ile sen

Acebdür(ür) olâsın sonra pişman

Kime sabr olsa dünyâda müyesser

Ana Hak veriserdir mülk-i dîger

*

Sabır ahvâlini dinle diyeyin

Sabır al ver kamu bu dünye mâlin

Anunçün sabrdur atayî devlet

Ki sabr eyler kamu müfsidleri mat

Sabır kandayısa iylikdir işi

Mûdâm âzâd ider yâd u bilisi

Sabırlu devleti dâim olısar

Nasîbi sabr olanlar uluyısar

İşittin Yûsuf’ı ol çâh içinde

Dururdu sabr ile ol mâh içinde

Bilinmezdi ne denlidir uzûnu

Çığırsa daşra çıkmaz Yûsuf ünü

Yukarı bakar ol çah ağzı ırak

Aşağada makaamı taş u toprak

Niçe çağırdısa ün daşra çıkmaz

Kodu çağırmağı ayruk çağırmaz

İlâhî ben kulun sûçu var ola

Ki bu iş ben kulun ile yar ola

Çü toprak bendese kanda varam ben

Sabır kılmaz isem ne başaram ben

Der öyle gözleri yukarı bakar

Yenilmez gözyaşı sel gibi akar

O sâatte gerü ökünü derdi

Deşirdi kendüyi vü sabrı gördi

İrürdi devlete ol sabr-ı âlî

Ki sabr ile hoş oldu cümle hâli

Yapıştı koğaya tarttılar ânı

Dedi erişti uş devlet nişânı

Çü çektiler koğayı çıktı daşra

Zıhî devletli kim sabrı başâra

Göre sabrıla Yûsuf neye erdi

Ki sabrın âcısı helvâya erdi

Sabır ıssı bilir ol ne idüğün

Saâdetlü tutar sabrın dediğin

Sabır kimdeyise ol arşa sunar

Ki sabr içre bulunur dürlü hüner

Çü her hâl(e) sana sabır gerek hoş

Sabır ider bu cümle aguyı nûş

Sabır gerek sana her hâl içinde

Sabırsızlar kalıflar kaal içinde

Ki her kimde olursa sabr hâli

Olısar hayr ile ânın meâli

Bırak cümle işi kıl sabr tedbîr

Eren gönlünde olur sabr ile yîr

Nebîdir ger velî yol sabra uğrar

Eğer sen de varırsan sabr ile var

Gözet sabrı ki tâ sen kân bulâsın

Sabır bekler isen mercan bulasın

Sabırsız kişilerin dirliği hâm

Ki sabr ile iyi olur ser–encâm

Öğüt gerek ise sabr ile iş et

Uzâyın derisen sabır ile bit

Ne sarp iş olsa sabr onu bitirir

Kamu yerde saâdetler getirir

Emânet el-emânet koma sabrı

Bulâsın sabr ile Mi’râc u Tûr’u

Sabırla vardı ol Mi’râc’a varan

Dirî iken ölür sabrı başaran

Yunus sen sâdık isen gîr sabra

Katı sâbır gerek sabr ile dura

Sabırda dûranın boşusu kalmaz

Çû sâbır oldu yâvuz hûsu kalmaz

(B. 300) Saâdet istesen sabrı güzin göl

Ki “Vallâhu muîn’us – sâbirin” gör

İşittin sabr hâlin tâ nihâyet

Tutânın cânına olsun beşâret

Uzan olma niçeme yol emindir

Harâmî çok bu yolda der kemindir

*

Eğer dinler isen diyem nasîhat

Hasedle hıkddan sâkın be gayet

Kadimden bû ikîdir mir-i leşker

Yürüyüp her biri bildiğin işler

Hasud bir kişidir dâim o rencûr

Vücûdu sağ iken renc ile makhûr

Mazarrattan niçeme kim o kaçar

Eved tohmunu bitmez yere saçar

Ne iş kim işleye kendüye ziyan

Kim ola kend’üzüne öyle kıyan

Şeker yer ise dadı-dalı yokdur

Ki tatlu dirliği ile hâli yokdur

Hasud eli onunçün ermez işe

Kime kim kuyu kazsa kendû düşe

Diyem sânâ bahıllık neyidüğin

Sakınur kendüden kendü yedügin

Kazancın kendünün kendüye vermez

Eli bağlı durur hayr îşe ermez

Bu ne hâldür sanâ ey faydasız can

Ki yokdur gayretin ey kaydasız can

Göre ne hâldedür cânın u cismin

Ne kimsesin sen ü yâ nedir ismin

Bu ne kûteh-nazar yâ ne firâset

Ki bir dem olmadın kendinle halvet

Muhâldür âkıl olmaklık bahıldan

Ne kimse alkış eder âna dilden

Ko sevme dünyeyi kim kala senden

Dilersen dilemezsen âna senden

Süleyman’dan ilerü olmayasın

Hakıykattir cihanda kalmayasın

Bahîl olmak seni Hak’tan ayırdı

Kanı gayret hamiyyet kanda vardı

Hasseden kişi ne fâide görür

Neye kim lâyık isen Tanğrı verir

Neyî neye gerek ol bîle gerek

O kaadirdir verir kîme ne gerek

Nasîbine senin sen nazar eyle

Anâ göre yarak kıl hazer eyle

Zektâsız hayvan (u) sadakasız mâl

Ne berhurdâr ola bunun gibi hâl

İnanmazsan bana sen kendin özle

Benim dediğimi kendinde gözle

Ne hâcet ben demek çok çıkdı fi’lin

Nişânı oldurur bağlanmış elin

Suçu yok kîşinin bağlanmaz eli

Dolaşır kendiye hem kendi fi’li

Çû suçun bilmez isen bildireyin

Tutup oğrıyı eline vereyin

Çün oğrı yoldaşı başını verir

Hasudluk bil seni yavlak düşürür

Şu kim yoldâşına hıyânet eyler

Kime yoldâş olursa la’net eyler

Sanâ yoldâş olânı sen bilirsen

Seni kurtarasın doğru gelirsen

Doğurluk besleyene bahl ermez

Hased hod kibrdir hiç onu görmez

Hasûdun kanda(sa) belli bazarı

Anın gitmez olur hiç gönlü dârı

Anın çûn dirliği n’îdem içinde

Olur bin kez helâk bir dem içinde

Bil on îki ay anın şadlığı yok

Yese ger yemese kaygu ile tok

Ne söz söyler ise havsalası dar

Ne dense darlığından bin dahı var

Hased odu onun çün yaktı ânı

Yürürken sağ-esen döküldü kanı

Hasudluktan hasûda fâide ne

Gönülden daşra düştü ne ide ne

Hasûd ile bahil sağışda değil

Red oldular bular hiç işde değil

Bulârın birliğe ıkrârı yokdur

Bulâra her ne olsa ârı yokdur

Buların şâhdan korkusu yokdur

Kimesne beğenesi hûsu yokdur

Nerede olsa halk ürker sözünden

Kimesne assı eylemez özünden

Bahîlin gözlerinde ibret olmaz

Kimesneye bulardan himmet olmaz

Ganîdir pâdişeh olânı görmez

Çeker buhl elini nesneye ermez

Yenir ni’metleri şâhın bayâğı

Hiç eksilmez durur dâne darâğı

Niçe yıldan berü ol ni’metî yer

Hak’a bir derse dâhı şirk ile der

Gelir her gün yeni nüzül yeni han

Yeni gelenlere verir yeni don

Yeni subh u yeni ahşam yeni hal

Yeni devran yeni dem yeni vısâl

Kadeh yeni yeni mey yeni meşreb

Yeni ayş u yen’ işret yeni mutrab

Nedir bir kişi belki cümle âlem

Nasîbini alır ne bîş û ne kem

Bahil kandayısa Karun’la kopar

Ki ol da ancılayın mâla tapar

Diyelim dinle Kaarûn’un zevâlin

Verip îmânını vermedi mâlin

Çü Kaar’ûn’a mal içün buyruk indi

Zekâtı vermedi vü dîni döndi

İder feryâd yere ko varâyın

Ki boynumdan vebâlin indireyin

Koyıcak yer malın öşrünü seçti

Kıyâmaz vermeğe cânına geçti

Ayıttı bunca mâlı verimeyim

Yiğ ol kim yeryüzünde yürümeyim

Ko bu mâl eksilince ben öleyim

Gözüm görür iken nîce vereyim

Zekâtın vermedî devleti döndü

Haber bû olıcak yer gene sundu

Tutup eklett’ onu beline değin

Verir kendi evet onun dileğin

Görür evren değil Kaarun sureti

Doyamaz ol azaba işi katı

Gerü feryâd eder bû kez beni kon

Bolay ki olayıdı tâli’im ön

Katı şart eyledi öşrini vire

Bi çârelik nasîbin kim gidere

Koyıcak yer anı gerü yayıldı

Vay ol kişiye kim ol darb uruldı

Peşimân olıcak yer gene tuttu

Boğazına değin Kaarûn’ı yuttu

Boğazına değin tutuldu durur

Kıyâmaz mâla can terkini urur

Katılıktan işi yavlak uzattı

Gözü bâkar iken mal yere battı

Batar kendü dahı mâlı sonunca

Gider her gün yere kendü koyunca

Kıyâmete değin yer boyu gider

Gör imdî kim kıyâmet âna n’îder

Ki oddun zencir eder(ler) malını

Kamû âlem göre anın halını

Olup zencîr mal boynûna düşer

Halâyık hâs u âm hep âna düşer

Diyeler ehl-i mahşer ol bu hâlde

Boyun zencirlü kalmıştır vebâlde

Zekâtın vermeyenin hâli bûdur

Olur boynuna zencir mâlı bûdur

Ne çâredir ki buhlı göre canı

Geçip boynuna dâr oldı cihânı

Gınâdan fâide olmaz bahîle

Geçer yohsul gibi yüz bin mal ile

Erin başlığı mâl ile değildir

Nice mallıya yohsul diyegel dur

Meğer kim gönlünü ıldırum urdu

Ki çevre yânına karanu durdu

Hudâ’dan mühr oruldu himmetine

Gelip kim dinlene onun katına

Nasîhat bin olursa biri sinmez

Küfür söyler dili hiç ağzı dinmez

Çü âciz kendü dâhı kend’ özünden

Ki şâd olan ölür gussa yüzüden

Özünün özgeye yoktur hisâbı

Meğer yok âhıretten feth-i bâbı

Nedir lâ ye belî ol hîç bilmez

Ki bunlâra yarâşır iş kılmaz

Bahıl kandâyısa Kaarun iledir

Güman tutmayısar mutlak biledir

Kişi kim Hak yolundan daşra dûra

Tutup boynuna kendü zincir ûra

Kamu buhl ehlinin işi bu ola

Kadimden kısrnetidir bû nevâle

Kimin kim buhl olduyısa hâli

Elin urmâğa mâla yok mecâli

Kimin kim kendisiyle kadri yoktur

İki gözleri kördür vârı yoktur

Bahil olmuştu ilm ü hüner ıssı

Esirgedi özün ol nazar ıssı

Diler kim buhl elinden kurtula ol

Ayân ola ona Hak’tan yâna yol

Gelip akl önüne yüz yere urdu

Eser etmişti ona buhlun odu

Çü âğaaz etti kim sözünü diye

Kulak tuttu akıl ol keleciye

Öküştür ma’siyet endîşe dâim

Dilerem buhlden ben kurtulâyım

Ömür geçti dırîgaa geç uyandım

Banâ bû dünye bâkıy kala sandım

Dilerim kim banâ feryâd iresin

Güç olmuş kişiye sen dâd iresin

Gör imdi akl âna ne deyîser

Bize gelen hasedden el yuyısar

Akıl bir kîşidir Allâh’a bâkar

Uyarsan akla uy ol buhlu yâkar

Akıl aydur gele bir gözlerin aç

Sahâvet kandayısa ol yanâ kaç

Elin âla sahâvet gide bile

Göresin Hak yolun hoş tertib ile

Denince söz sahâvet dâhı erdi

Atâya perde olânı götürdi

Oluk dem cümle mâlin yağmalattı

Du dünyâ cîfesin ardına attı

O murdar çünkim andan daşra düştü

Bahiller it gibî çep-çevr’ uluştu

Şu kişî kim bugün dünyâsı terkdir

Yakın bilgil onun îmânı berkdir

(B. 400) Sevemez dünyeyi merdan kişiler

Bakıy dirlik nedir onu dilerler

Bakıy âlem göründü gözlerine

Oturdu aşk tozu gözlerine

Anunçün gözleri Hakk’a açıldı

Hudâ’dan cânına rahmet saçıldı

Nesi kim vâr ise terk etti yola

Bu yol ile varan ma’şûhu bûla

Kamû ilm û amel bir berke değmez

Ki terki olmayan bir berke değmez

Velîye vü nebîye terk buyurdu

Helâldır terk ona can terkin urdu

Eğer izzet sevene terk muhâldir

N’ola sızmazsa bunda onda kaldır

Niçe perdedurur dostu görenler

Ye neye kayıka gönül verenler

Kayıkmaz nesneye hiç gönül eri

Kabûl etmeyeler terksiz bulârı

Han ü man bekleyen görmeye ânı

Komâyınca tamam fânî cihânı

Eli doyup kodu sahâvet ıssı

Çün öyle buyurur yolun ulusu

Ki yüz bin yöğrüğü cömerd er uttu

Bu meydan öndülün ol aldı gitti

Ki yüz bin da’vi kılan ona ermez

Onun îzi tozunu kimse görmez

Sahî bir kişidir uçmâğa sığmaz

Ki tâc ü hulleye hûriye akmaz

Onu dûyanlara ne cennet ü hûr

Ki terke gîrene ne hur ne kusur

Onunçün kim tecellî balkır ona

Kayıkmaz zerrece ol değme yana

Müşâhede gören neye kayıksın

Ne var ondan iyi ye neye baksın

N’ider iki cihânı dosta gîden

Işıktur sermaye gel bâzar îden

Araz sermâye olmaz dost katında

Edebdir varlığın şeh hazretinde

Sahâvet îder isen ışk alâsın

Tamam terk olıcak ışkta kalasın

Sahâvet ıvazını ışk bağışlar

Bulunur ışk içinde aceb işler

Açık olâna ne sermâye mi mâl

Dilek îki gönül bir bû ne muhâl

Guzaf yerde değil bû sen dediğin

Bulursun sen seni sen istediğin

Seninle sen danış gör kandasın sen

Senin devletine behânesin sen

Seni senden iyi kim bilebîle

Geçirdin ömrünü bû dirik île

Ne ise dirliğin oldur ölümün

Bugünkü gündürür yarınki günün

Hak’ı duyanlara bûgün yarın yok

İşin bugün bitir gözleme ayruk

Hisâbı her kimin yarına kaldı

Tut öyle kim balığı tâsa saldı

Kimin ahvâli kim yârına kaldı

Eliyle bâşına el kodu oldu

Ki zirâ pâdişâhın bunda hâzır

Ne işin var diye ferdâda âhır

Gözün görür iken gel Hak yoluna

Kamâgıl nefsini kendiliğine

Niçün korsun seni düşvar saate

Kanı aklın göyersin kıyamete

Kamû çiğ işini hep bunda pişir

Yol ûzaktır yükûnü bunda devşir

Ki bunda bitmeyen iş onda bitmez

Sağır mı kulağın niçün işitmez

Cömertler duydu bunda ol zevâli

K’olâra vâsıl oldu Hak visâli

Sehâya sen Yunus vardın ise erk

Ayıt imdî bu yolda n’eyledin terk

Vücûhun yoğısa gönüllere git

Boyun vermez damarlarını seğit

Gönül erîni önden koma elden

O kurtarır senî dürlü fiilden

Öğüt tûtar isen koma eteğin

Tac eyle bâşına âyâğı hâkin

Dâstân-ı Akıl

Gel imdî aydayım birkaç nasîhat

Bu akl-ı cüz’îden sâna iyi baht

Kalır daşra bu şardan Akl-ı Ma’ış

Bakar bû yola Akl-ı Cüz’i bakış

Onunçün dost yüzünden gözün ırmaz

Buçuk sâat bu onsuz hiç dem urmaz

Çü dost onun olupdur her nefeste

Ki dostsuz can kuşu durmaz kafeste

Öğüt alır isen sen bû haberden

Gerek hâriciler sürüle şardan

Ki bin er şehr içinde elbiretti

Haricîler sürütüp el bir etti

Şehir bizim olup düşmen sınıktı

Bize tâpu eden yavlak ınıktı

Eğerçi işlenir bûhtan u zaybet

Ser-encâm oldular bunlar melâmet

Ki gıybet cân ile kadimi değil

Ki gıybet kandasa âdemi değil

Çü gıybet mertebesi küfre girür

Nasibi neyise ol ânı alur

Kişinin hayzıdır ağzından gıybet

Ki gıybet söyleyen bulmaya rahmet

Eğer var ise aklın gıybeti ko

Ki gıybet kayanın haznesi dolu

Padişah haznesinde mennâ’ öküş

Uyhûdan ûyanıp tut sözüme gûş

Kişi k’ol kapuya hâcâta vardı

Neyîse maksudu onu başardı

Çü bugz u gıybet ile gîde tâat

Gerek bû îkiden etmek ferâgat

Gerek fânî cihanda dartınasın

Muhâlif işlerinden hep yunasın

İçeri gizlidir cümle yavuz hû

Gider gösterme kimseye onu yu

Gerek sen zengi vü pâsı yuyâsın

Sanâ lâyık mıdır onu kovâsın

Sakın katran kabına koyma bâlı

Ki nâzik yerdedir dostun visâli

Damarlârına cümle saykal urgıl

Ki her birîne bir kulluk buyurgıl

Niçe hâlden hale gerek düşesin

Geçe çok rüzgâr ondan aşâsın

Kaçan gene bûlasın yer kazmayınca

Ye kalp sâfî mi olur kızmayınca

Eğer genç gerek îse renc iletgil

Öğüt tûtâr isen gel gence gitgil

Berî gel genci sâna buldurâyın

Sana buldurmayanı bildireyin

Bulâyım der isen kayyûm u hayy ol

Hazîneye vara bevvâb tâ bul

Dûr û gevher alâsın haznelerden

Buluna cümle sende kân u ma’den

Kolay tertîb ile kim bûla genci

Çün öyle vâramazsın ko sağıncı

Sağınc ile şeker kim yedi ye bal

Bahâsın vermeyince ermedi el

Yükün kim bağladı raygân şekerden

Haber âlâyıdık olsa bulardan

Şeker değildürür bu sözüm ûcu

Ne yediğim bilir ma’nî bilîci

Olur ma’nî sözü şekkerden ırak

Bulayın der isen sükkeri bırak

O şekker sevme kim Mısır’da biter

Neye lâyık ise er ona yeter

Neyi sever isen gözlersin ânı

Sanâ görünmedi şekker cihânı

Dağ u taş oldu bize külli şekker

Dokuz bin kişi onu her dem öğer

Bu âlem şekkerîne benzemez ol

Sebildir cümleye anda şeker bol

Göreyin der isen ka bû cihânı

Tuta öğüdüm ol kim ola cânı

Sanâ ko dediğim gıybetdür ü kîn

Bu îki düşmeni dost sanma sakın

Bu düşmenlerinin sözünü dinle

Ona göre yürü dirliğin eyle

Kamû doğan günün geceye benzer

Neye benzedeyin ye neye benzer

Gözü yok yer içer dünyâyı görmez

Doğar ay u güneş ol ânı görmez

Anunçün gözleri hicâb içinde

Kalır zulmât ile ol hâb içinde

Kulağı îşiden şeklîni görmez

Ki görmek âdı ona uyuvermez

Onu göstermeyen kin ile gıybet

O sağınçtan sanâ heyhât heyhât

Gözün görmez der isem kakıyâsın

O damardan benî hod dokuyâsın

Nice göz ağrısı senin içinde

Yer içer oturur seninle günde

Bakar ölü gibi gözün nuru yok

Özünü görmeyen ne göre ayruk

Sana âkıl deme seni unuttun

Ne dese kîn ü gıybet onu tuttun

Ne işin var senin senden farîda

Amel eyle amel seninle gîde

Niçe bir görmemek açgıl gözünü

Od içinde kodun sen kend’ özünü

Kişi kim ola ol kendiye düşmen

Kegez değil kim onu koya düşmen

Gözü görmez kişi sevgiden ırak

Kanı dost kandasın sen gözün aç bak

Göremeden gözün n’anlâya gönül

Kabûl etmezse göz neyleye gönül

Kamu sevgi dedin evvel göz alır

Pes ondan sevgiyi gönülde kalır

Gözü görmez kişinin sevgisi yok

Gözü olandurur sevgi ile tok

Koyan kıymet göz olur her neseye

Ki kıymetsiz kim ola baha saya

Gözü yok kişi neye kıymet ede

Soğulmuş kuyudan kim sû ilede

Gönül kaabil göze fâyız de mutlak

Erer piş-keş cana öyle olıcak

Gözü yok kîşinin sevmek nesîdir

Gönül kul olsa gözün fitnesîdir

Sûret gözü değil bû göz dediğim

Bilirim ben neden ne istedîğim

Göz oldur kim müdâm ol cânı göre

Farîdadır kula sultânı göre

Bu baş gözü değil ol can gözüdür

Kimin cânı var ise onu görür

(B. 500) Olar kim olalar can yumuşunda

Kaçan hergiz olâ dünyâ işinde

Ulu dirlik gerek ol emr-i câna

Ne dünyâ âhıret onu duyâna

Canı yok kişinin uykusu kanmaz

Ki canlı parmağın uykuya banmaz

Ömür geçti dahı uyanmağın yok

Kin ü gıybet sûyuna kanmağın yok

Üçyüz altmış damarın uykuladı

Gidip kervan yükün yâbanda kaldı

Dahı yuyulmadı ol kin damârı

Yolunda aybının harcoldu varı

Dîlersen gıybeti ben bildireyin

Şakaavet perdesini kaldırayın

Demek gördüğünü gıybet bu mutlak

Ki perdelilere sâbit değil Hak

Dese görmese bühtân-ı azimdir

Buyuran böyle Kur’ân-ı Kadimdir

Farîda her kişiye kendü sözü

Bakar kendü yoluna kendü gözü

Kaçan kim göz gönülden doğru bâka

İşitmez kulağına hakkı çâka

Çü haktan gayrı sözü yoktur ayruk

Hakı duyan kişiler hak ile tok

Kogıl ayruk sözü sen seni gözle

Senin süçun ile sen seni yüzle

Kimesne sûçıla kimse kınanmaz

Kişî ayruk suçunu sûç sanmaz

Sanâ bîgâne sûçundan hatâ yok

Meyil yok kimseye âtâ anâ yok

Ayrığı söyleyen kendin unutur

Ki zira suçludur âsî kulûdur

Söze yol yokdurur kim söylene boş

Meğer söz hak olâ hem hak olâ gûş

Nice söyler isen sen hakkı söyle

İcâzet yokdurur ayruksı meyle

Nice sözün var ise sâna söyle

Sanâsın haklısın nengle gamınla

Ne hâcettir sanâ kimse haberi

Farîda cümleye kendi bazârı

Özünü gözleyen kimseye bakmaz

Dahı n’iş der isen ol yâna akmaz

Ko ayruklar sözünü sen seni güt

Kınâma kimseyi sen îşit öğüt

Sana kimse suçu bir zerre ermez

Sana ayruk yediği çeşni vermez

Sen ayruk yediğiyle doymayâsın

Onunla cisın ü ömrü yuymayâsın

Niçe âvârelikle sâna böyle

Bir iki gün n’olâ olsan seninle

Dahı bîr gün sana sâtaşmadın sen

Dahı bir gün dağından aşmadın sen

N’olâ bir gün eğer küfrün yenesin

Seni şerh eyleyip senî bilesin

İğen âvâresin dölenmeğin yok

Ki kendü kendüni hiç anmağın yok

Eğer görseyidin kendü zevâlin

Kimesne anmağa kalmazdı hâlin

Eğer görsen yarâğın kılayıdın

Hisâbını senin sen âlayıdın

Saâdet olsa Hak verse basîret

Güreydin ne kılur sâna bu gıybet

Niçe yıl bir kişî gıybete uymuş

Ser-encam âkıbet kendüyü duymuş

Peşîmân oldu vu dil–teng ü gam-kîn

Neler etmiş ona bû gıybet û kîn

Deyüp ahvâlini derdin yenîler

Akıl şahenşehinden çâre diler

Kamû vasfı vu arz-i hâli oldu

Akıl ne dedise göz yumdu kaldı

İşî doğruluğa buyurdu akıl

Yürü imdi bunâ ta’cil yari kıl

Kığırdı doğruluk yârenlerini

Özüyle sapmasız varanlarını

Gör imdi doğruluk bir neler eyler

Yıkar gıybet evin karâ yer eyler

Doğurluk cümlesinden yüksek üzer

Doğurluk besleyenler arşta gezer

Mahal mi arş yâ ferş doğrulâra

Verir kendûliğini şeh bulâra

Aşıkdır doğruluğa doğru canlar

Doğurluğu bulur dostu sevenler

Sadıkdur doğrulukta iyü kîşi

Doğurluk eyû ider yâvuz işi

Öğüdü cümle doğruluktan olur

Doğurluk dirliği ebedi kalur

Fidî cânım sanâ ey doğru vâran

Müşâhede bulur onu başaran

Ezel ebed ne olâ doğrulara

Zahir bâtın hicâb olmaz bulâra

İki âlem bir oddur bir nazarda

Ki birdir doğruya imrûz u ferdâ

Ki doğru hâlinî yarına koymaz

Bugün yarın demek ol hâle uymaz

Neyîse zâhirin bâtının oldur

Neyîse endişen ol yana yoldur

Kamuya doğru dersin doğruyısan

Bulunmaz doğruluk sen eğriyîsen

Yolâ gitme sen eğri ey yegâne

Senin dirliğine sensin behâne

Kamûlar göz gibîdir sen bakıcı

Senin gözündürür seni çakıcı

Neye kim bâkar isen yol yüzündür

Kime ne sanur isen kend’ özündür

Eğer bin yol kaçâsın senden ûtmez

Amelindir bile kancasına gitmez

Doğurluk hil’atin ol vakt giyesin

Has u âm harcıya doğru diyesin

Doğurluk göstere göz bâkışına

Ki senden cümle yâvuz iş taşına

Çerâğı yakıcak karanu kaçar

Özü göyner bize nur bâbın âçar

Söze târih yedi yüz yediyîdi

Yunus canı bu yolda fidiyîdi

Çırak yandı delil doğru bulundu

Ev aydın oldu ve ağrı yolundu

Çırak dedüğüm îman nûr-ı mutlak

İmanlıya didârın gösterir Hak

Ol ağrı dediğim Şeytan’dır azar

Ki dem-be-dem içinde fitne düzer

Makaamını yıkarsan tâat île

Murâdına eresin devlet île

İy gaafil bilmedin ömrün geçesin

Ezel eli kamu aybın açasın

(B. 562) Azın-azın bu ömrün geçesîdir

Sorarsın sen bu âyın nîcesîdir

(Temmet’ir – Risâlet’in –

Nushıyye bi avn’illâh’il –

Melik’is – Samadiyya Hâmiden

ve Musalliyan

li’llâh)

ŞİİRLER

I

Ölüm – Ölümsüzlük

“Ölüm doğum için; yapın yıkım için.”

(Hâdis; Künüz’ül - Hakaaık; II, s. 146;

Nehc’ül - Belâga; Beyrût, c. III. Bölüm. IV, s. 19)

Doğan ölecek; yaşayış, ölümün başlangıcı. Soluk alışımız bizi yaşatmakta; ama her soluk alıp verdikçe ömrümüz tükeniyor; yaşayışın başlayışı, ölümün habercisi. Ülkeler alan padişahları pençesinde kıvrandıran, eriten, ejderhaları sızlandıran, meclisleri karanlığa gömen, dağıtan, seveni sevdiğinden, öveni övdüğünden ayıran, gül yüzleri solduran, gül deren elleri kurutan, can yakan gözleri akıtan, şakıyan, çileyen dilleri susturan, canlar yakan, anaları ağlatan, yavruları küstüren, iyiyi, kötüyü savuran, günü dün eden, varı yok eden ölüm..

En büyük gerçek, en eli, kolu bükülmez er, en göğüs gerilmez güç. Mezarlık, ibret yeri, “Karavaşları şeker–leb” dilberler yatıyor orda. “Mezarının başında yay kırılan” bahadırlar yatıyor. Son konak yeri orası.

Sev, sevil, yaşamak için öldür istersen, sonun ölüm.

Ölümden söz etmeyen düşünür mü var? Ölümü düşünmeyen düşünür mü olur?

Ama gelin görün; açın divan sahifelerini, âşık şiirlerini kavrayan, ak üstüne kara yazılmış cönkleri, Yunus kadar ölümü canlandıran var mı? Neden bu? Ölüm neden düşünülür ki? Ölene neden acınır ki?

Yiğit iken ölenlere, gök ekini biçmiş gibi.

Şüphe mi edersiniz ki bu yaşayışa bağlılıktan değil? Dünya, Yunus’ça “Alla yeşil donanmış bir gelin”.

İnsan yeni geline bakıbanı doyamaz.

Yaşayışa bağlılıktır ölüm düşüncesini, ölüm korkusunu yaratan. Bu korkudur yaşayışta insanı, ölümden sonra yaşatmayı sağlayacak iyiliğe yönelten. Bu korkudur hırsı yenen, zevki gelmeyen. Bu korkudur herkesi bir gösteren. “Herkes mezarda birdir” dedirten.

Türk dilinde, inanın, yok bu korkuyu Yunus gibi dile getiren özünü söz eden, sözünü şiir yapan.

Bir izdir izledik biz; bu değil bizim haddimiz. Söz ıssına ver sözü; sen sus ki o söylesin; okuyanlar dinlesin.

Günler geçe, yıl çevrile, üstüme sinlem devrile;

Ten çürüyüp toprak ola, tozam hey dost deyi deyi.

I

Teferrüc eyleyivardım sabahın sinleri gördüm

Karışmış kara toprağa şu nazik tenleri gördüm

Çürümüş toprak içre ten sin içinde yatar pinhan

Boşanmış damar akmış kan batmış kefenleri gördüm

Yıkılmış sinleri dolmuş hep evleri harâb olmuş

Kamu endişeden kalmış ne düşvar halleri gördüm

Yaylalar yaylamaz olmuş kışlalar kışlamaz olmuş

Bar tutmuş söylemez olmuş ağızda dilleri gördüm

Kimisi zevk-u işrette kimi sâz-u beşârette

Kimi belâ vü mihnette dün olmuş günleri gördüm

Soğumuş şol kara gözler belirsiz olmuş ay yüzler

Kara toprağın altında gül derer elleri gördüm

Kimisi boynunu eğmiş tenini toprağa salmış

Anasına küsüp gitmiş boynun buranları gördüm

Kimi zârı kılıp ağlar zebâniler canın dağlar

Tutuşmuş sinleri oda çıkan tütünleri gördüm

Yunus bunu kanda gördü gelip bize haber verdi

Aklım vardı bilim şaştı netekim bunları gördüm

II

10. Sabahın sinleye vardım gördüm cümle ölmüş yatar

Her biri biçâre olmuş ömrün yayıvarmış yatar

Vardım bunların katına baktım ecel heybetine

Nice yiğit muradına ermeyiben ölmüş yatar

Yemiş kurt kuş bunu keler nicelerin bağrın deler

Şol ufacık nâ-resteler gül gibice solmuş yatar

Tuzağa düşmüş tenleri Hakk’a ulaşmış canları

Görmez misin sen bunları növbet bize gelmiş yatar

Esilmiş inci dişleri dökülmüş sarı saçları

Kamu bitmiş teşvişleri emr-ü nemde ermiş yatar

Gitmiş gözünün karası hiç işi yoktur durası

Kefen bezinin pâresi sönüğe sarılmış yatar

Yunus gerçek âşık isen mülke sûret bezemegil

Mülke sûret bezeyenler kara toprak olmuş yatar

III

Yeryüzünde gezer idim uğardım milketler yatar

Kimi ulu kimi kiçi key kuşağı berkler yatar

Kimi yiğit kimi koca kimi vezir kimi hoca

Gündüzleri olmuş gece ancılayın çoklar yatar

Doğru varırdı yolları kalem tutardı elleri

Bülbüle benzer dilleri danışman yiğitler yatar

20. Ulu kişi ağlamışlar server yiğitler düşmüşler

Başucunda yay sımışlar kuruluban oklar yatar

Atları izi tozulu önleri tabıl – bazılı

İle güne hükmü yazlı muhteşem beyler yatar

Gece gündüz oğlancıklar söyler iken bülbül gibi

Ayrılmışlar anaları sinlerini bekler yatar

Elleridir kınalı hep karavaşları şeker–leb

Kargı gibi uzun boylu gül yüzlü hatunlar yatar

El bağlamıştır kamusu Hak Çalap’tandır umusu

Nökerli kızdır kimisi alınmadan çoklar yatar

Yunus bilmez kendi hâlin Çalap’tır söyletir dilin

Bir nicesi yeni gelin ak değirmi yüzler yatar

IV

Sana ibret gerek ise gel göresin bu sinleri

Ger taş isen eriyesin bakıp görücek bunları

Şunlar ki çoktur malları gör nice oldu hâlleri

Sonucu bir gömlek giymiş onun da yoktur yenleri

Hani mülke benim diyen köşk ü saray beğenmeyen

Şimdi bir evde yatarlar taşlar olmuş üstünleri

Bunlar eve girmeyenler zühd ü tâat kılmayanlar

Bu beyliği bulmayanlar zirâ geçti devranları

30. Hani ol şirin sözlüler hani ol güneş yüzlüler

Şöyle gayib olmuş bunlar hiç belirmez nişanları

Bunlar bir vakt beyler idi kapıcılar korlar idi

Gel şimdi gör bilmeyesin bey hangidir ya kulları

Ne kapı vardır giresi ne yemek vardır yiyesi

Ne ışık vardır göresi dün olmuştur gündüzleri

Bir gün senin dahı Yunus benim dediklerin kala

Seni dahı böyle ede netekim etti bunları

V

Ömrüm beni sen aldadın ah n’ideyim ömrüm seni

Beni deprenemez kodun ah n’ideyim ömrüm seni

Benim varım hep sen idin canım içinde can idin

Hem sen bana sultan idin ah n’ideyim ömrüm seni

Gönlüm sana ağlar idim gül deyiben yıylar idim

Garipseyip ağlar idim ah n’ideyim ömrüm seni

Gider imiş bunda gelen dünya işi cümle yalan

Ağlar ömrün yavı kılan ah n’ideyim ömrüm seni

Hayrım şerrim yazılısar ömrüm ipi üzülüser

Gidip sûret bozulusar ah n’ideyim ömrüm seni

Bârı koyuban kaçmasan göçküncü gibi göçmesen

Ölüm şarabın içmesen ah n’ideyim ömrüm seni

40. Bir gün ola sensiz kalam kurda kuşa öğün olam

Çürüyüben toprak olam ah n’ideyim ömrüm seni

Miskin Yunus bilmez misin yoksa nazar kılmaz mısın

Ölenleri anmaz mısın ah n’ideyim ömrüm seni

VI

Yok yere geçirdim günü ah n’ideyim ömrüm seni

Seninle olmadım gani ah n’ideyim ömrüm seni

Güldim ü geçtim bilmedim ağlayıp gusse yemedim

Senden ayrılam demedim ah n’ideyim ömrüm seni

Hayrım şerrim yazılışar ömrüm ipi üzülüşer

Sûret benden bozulusar ah n’ideyim ömrüm seni

Gidip geri gelmeyesin gelip beni bulmayasın

Bu benliğe sermayesin ah n’ideyim ömrüm seni

Hani sana güvendiğim güveniben yuvandığım

Kaldı küllî kazandığım ah n’ideyim ömrüm seni

Miskin Yunus gidisersin aceb sefer edisersin

Hasret ile kalısarsın ah n’ideyim ömrüm seni

VII

Geldi geçti ömrüm benim şol yel esip geçmiş gibi

Hele bana şöyle (gelir) şol göz açıp yitmiş gibi

İşbu söze Hak tanıktır bu can gövdeye konugtur

Bir gün çıka gide kafesten kuş (kaçıp) uçmuş gibi

50. Miskin âdemoğlanını benzetmişler ekinciye

Kimi biter kimi yiter yere tohum saçmış gibi

Bu dünyada bir nesneye yanar içim göynür özüm

Yiğit iken ölenlere gök ekini biçmiş gibi

Bir hastaya vardın ise bir içim su verdin ise

Yarın anda sana gele Hak şarabın içmiş gibi

Bir miskini gördün ise bir eskice verdin ise

Yarın anda karşı gele hulle donun biçmiş gibi

Yunus Emre bu dünyada iki kişi kalır derler

Meğer Hızır İlyas ola Âb-ı hayat içmiş gibi

VIII

Hiç bilmezem kezek kimin aramızda gezer ölüm

Halkı bostan edinmiştir dilediğin üzer ölüm

Bir nicenin belin büker bir nicenin mülkün yıkar

Bir nicenin yaşın döker var gücünü ezer ölüm

Birinin alır kardeşin revan döker gözü yaşın

Hiç onarmaz bağrı başın habersizin gelir ölüm

Yiğidi koca olunca komaz kendini bilince

Birini koyup gelince gözlerini süzer ölüm

Hani onun sevdik yâri kıl tâatın arı yürü

Miskin Yunus neye durur ejderhalar yutar ölüm

IX

60. Ey yârenler ey kardeşler korkarım ben ölem deyi

Öldüğüme kayırmazam ettiğimi bulam deyi

Bir gün görünür gözüme aybım vuralar yüzüme

Endişeden del’ olmuşum nidem ben ne kılam deyi

Eğer gerçek kul imişsem ona kulluk kıla idim

Ağlayaydım bu dünyada yarın onda gülem deyi

Hemin geldim bu dünyâya nefsime kulluk eyleyi

İyi amel işlemedim azaptan kurtulam deyi

Ey biçâre miskin Yunus günahım çok n’eyleyeyim

Sığındım ol Allâh’ıma dedi hem afvedem deyi

X

Ey yarenler ey kardeşler ecel ere ölem bir gün

İşlerime pişmân olup kend’ özüme gelem bir gün

Yanlarıma kona elim söz söylemez ola dilim

Karşıma gele amelim n’ittim ise görem bir gün

Oğlan gider danışmana salâdır dosta düşmana

Şol dört tekbir namaz ile (ömrüm) tamam kılam bir gün

Beş karış bezdürür donum yılan çıyan yiye tenim

Yıl gece ubrula sinim unutulup kalam bir gün

Başıma dikeler hece ne erte bilem ne gece

Âlemler ümidi hoca sana ferman olam bir gün

70. Yunus Emre sen bu sözü dahı tamam etmemişsin

Tek yürüyeyim neyleyim üstadıma gelem bir gün

XI

Zinhar vermegil gönül dünya payına bir gün

Dünyâya gönül veren düşe tayına bir gün

Kuşların yuvasını kimse doğan edinmez

Ol elde kaçan dura gide yayına bir gün

Gör ahî niceleri topraklar koçmuş yatar

Bizi de onlar gibi ala koynuna bir gün

Şol kuşun kim yuvası doğan katında olur

Ol ondan kaçınsa (da) gide yeyine bir gün

Miskin bîçâre Yunus gördüm bildim demegil

Tut erenler eteğin düşgil suyuna bir gün

XII

Sen bu cihan mülkünü kaftan kafa tuttun tut

Ye bu âlem malını oynayıban uttun tut

Süleyman’ın tahtına şâd olup oturdun bil

Dive perîye düpdüz hükümleri ettin tut

Fir’avn’ın hazinesin Nûşin-revan genciyle

Karun malına katıp sen malına kattın tut

Bu dünya bir lokmadır ağzında çiğnenmiş bil

Çiğnenmişe ne yutmak ha sen onu yuttun tut

80. Ömrün senin ok gibi yay içinde dopdolu

Dolmuş oka ne durmak ha sen onu attın tut

Her bir nefes kim gelir keseden ömr eksilir

Çün kese ortalandı sen onu tükettin tut

Çün denize gark oldun boğazına geldi su

Deli gibi dalpınma ey biçâre battın tut

Yüz yıllar hoşlugıla ömrün olursa Yunus

Sonucu bir nefestir geç ondan da üttün tut

XIII

Niceler bu dünyâda günâhını yuyamaz

Ömrü geçer yok yere ey dırîga duyamaz

Bir nice kişilerin gaflet gözün bağlamış

Hak yoluna derisen bir yufkaya kıyamaz

Bu dünyâ bir gelindir yeşil kızıl donanmış

Kişi yeni geline bakıbanı doyamaz

Ey nice arslanları alır aktarır ölüm

Azrail pençesine bir yoksulca duyamaz

Var imdi miskin Yunus uryân olup gir yola

Yüz çukallı gelirse yalıncağı soyamaz

XIV

Bu dünyaya gelen kişi âhır yine gitmek gerek

Müsâfirdir vatanına bir gün sefer etmek gerek

90. Va’de kıldı ol dest ile biz bu cihana gelmeden

Pes ne kadar eğleniriz ol va’demiz yetse gerek

Biz de varırız ol ile kaçan kim vâ’demiz gele

Kişi varacağı yere gönlünü berkitse gerek

Can neye ulaşır ise akıl da ona harcolur

Gönül neyi sever ise dil onu şerh etse gerek

Acep midir âşık kişi ma’şûkunü zikrederse

Aşk başından aşacağız gönlünü zâr etse gerek

Yunus imdi sever isen ondan haber vergil bize

Âşıkın oldur nişanı ma’şûkun ayıtsa gerek

XV

Yavlak acâyip geldi bana dünya ’çinde işbu hâl

Gece konuk olan kişi gene sabah göçer filhâl

Eğer gerçek konuk isen aç gözün uyanık isen

Sen bu söze tanık isen geri kalır mülk ile mal

Malını beriki(si) yer sen onda hesabını ver

Senindür(ür) bir adım yer gör nice(si) urulur kal

Kendin görürken ye yedir yoktur diye etme özür

Bu dünyâda hâsıl nedir hay ile pazarı ver al

Ben diyeyim sözün hakkın işit unutma key sakın

Uş kıyâmet geldi yakın gönlünden geçmesin hayâl

100. Andan İsrâfil sur ura ölenler yerinden dura

Geçse devrân-ı rüzigâr böyle yazmış celle celâl

Sultan u kullar bir ola anda katı haller ola

Dahı ayrıksı sır ola korkulu iş anda muhâl

Bunda korkmaz isen Yunus anda korkuturlar seni

Eğer dirliğin hak ise sırâtı geçesin sehel

XVI

Gerekmez dünyayı bize çünkü bâki bünyad değil

Bir kul bin de yaşar ise ölünce bir saat değil

Bu dünya kahır evidir nice ömürler eritir

Uçmakta huy satın kişi yalan yanlış gıybet değil

Şol senin mü’min kulların dünya zındanı onların

Bu dünyada mü’min olan hurrem oluban şad değil

Bunda zâlîmlik eyleyen nefsini hırsla toylayan

Yüzleri kara kopısar öz canları rahat değil

Kimdürür kim eren ona dün gün tâat kılan ona

Verilir uçmak onlara zira biliştir yad değil

Yunus miskin mestânesin sen seni gör ko bunları

Dünyada riyâla dirlik kişiye iyi ad değil

XVII

Ey aşk eri aç gözünü yeryüzüne eyle nazar

Gör bu lâtif çiçekleri bezeniben geldi geçer

110. Bunlar böyle özeniben dosttan yana uzanıban

Bir sor ahî sen bunlara nereyedir azm-i sefer

Her bir çiçek bin nâz ile öğer Hakk’ı niyâz ile

Bu kuşlar hoş âvâz ile ol pâdişâhı zikreder

Öğer onun kaadirliğin her bir işe hâzırlığın

Evet ömrü kaasırlığın anıcağız benzi solar

Rengi döner günden güne toprağa dökülür gene

İbretdürür anlayana bu ibreti ârif duyar

Ne gelmeğin gelmekdürür ne gülmeğin gülmekdürür

Son menzilin ölmekdürür duymadınsa aşktan eser

Her bir sözü duyayıdın ye bu gamı yiyeyidin

Yürürken uyuyayıdın gideydi senden kâr-ü bar

Bildik gelen geçer imiş bildik konan göçer imiş

Aşk şarabın içer imiş, bu ma’niden her kim duyar

Yunus bu sözleri kogıl kend’ özünden elin gugıl

Senden ne gele bir değil çûn Hak’tan gelir hayr ü şer

XVIII

Seni Hak’tan yığanı her neyise ver gider

Ne beslersin bu teni sinde kurd kuş yer gider

Ölene bak gözün aç dökülür sakal u saç

Ilan çıyan gelir aç yeyip içip sîr gider

120. Bize bizden ulular iğen iyi hulular

Şol iyi amelliler haber şöyle der gider

Kesgil haramdan elin çekgil gıybetten dilin

Azrâil el’ ermeden bu dükkânı dir gider

Ecel erer kurur baş tez tükenir uzun yaş

Düpdüz olur dağ u taş gök dürülür yer gider

Çün can ağdı Haret’e yarak et âhırete

Tanla duran tâate Tangr’ evine er gider

Miskin Yunus ölücek sini nurla dolucak

İman yoldaş olıcak âhırete şîr gider

XIX

Gider idim ben yol sıra yavlak uzamış bir ağaç

Böyle lâtif böyle şirin gönlüm aydur bir kaç sıf aç

Böyl’ uzamak ne ma’nidir çünkü bu dünyâ fânidir

Bu fuzulluk nişânıdır gel beri miskinliğe geç

Böyle lâtif bezeniben böyle şirin düzeniben

Gönül Hakk’a özeniben dilek nedir neye muhtaç

Ağaç karır devran döner kuş budağa bir kez konar

Dahı sana kuş konmamış ne güvercin ne hod duraç

Bir gün sana zevâl ere yüce kaddin ine yere

Budakların oda gire kaynaya kazan kıza saç

130. Yunus imdi sen bir nice eksikliğin yüz bin anca

Kur’ ağaca yol sorunca teferrüclen yoluna geç

XX

Bu dünyânın meseli bir ulu şara benzer

Velî bizim ömrümüz bir tez pazara benzer

Her kim bu şara geldi bir lahza karar kıldı

Geri dönüp gitmesi gelmez sefere benzer

Bu şarın evvel tadı şehd ü şekkerden şirin

Âhır acısını gör şol zehr-i mâra benzer

Evvel gönül almağı huplara nispet eder

Âhır yüz döndürmeği acuz mekkâre benzer

Bu şarın hayalleri türlü türlü halleri

Aldamış gafilleri câzû ayyâra benzer

Bu şarda hayallerin haddi vü şumârı yok

Bu hayâle aldanan otlar davara benzer

Bu şarın sultanı var cümleye ihsânı var

Sultan ile bilişen yok iken vara benzer

Kendi mıkdârın bilen bildi kendi hâlini

Veli dahı aşk ile evvel bahâra benzer

Biçâre Yunus’u gör derd ile hayran olmuş

Onun her bir nefesi şehd ü şekere benzer

XXI

140. Bilenlere sormak gerek bu tendeki can neyimiş

Can hod Hakk’ın kudretidir damardaki kan neyimiş

Fikir yumuş oğlanıdır endişe kaygu kânıdır

Bu âh u vah aşk donudur taht’ oturan han neyimiş

Şükür onun birliğine yok iken uş var eyledi

Çünkü asıldan biz yoğuz mülk ü han ü man neyimiş

Çalap viribidi bizi var dünyâyı görün diye

Bu dünya hod bakıy değil mülke Süleyman neyimiş

Sorun Taptuklu Yunus’a bu dünyâdan ne anladı

Bu dünyânın kararı yok sen neyimiş ben neyimiş

XXII

Gelin soralım canlara sûretinden n’oldu gider

Dün gün seninim der iken sebep neyi buldu gider

Aceb değil gider ise sûreti terk eder ise

Yanlış yalan gıybet değil dosttan haber geldi gider

Hani onun mülk ü malı terk eylemiş cümlesini

Ol pâdişah dergâhına hemen amel aldı gider

Öyle ki dost olmuş idi ol işler düzülmüş idi

Belli bilin can sûretin sakalına güldü gider

Eyler idi satı - pazar bir pul için gene bozar

Olmuş bu dünyadan bîzar yensiz gömlek giydi gider

150. Bini değer bini gider buyruk böyle geldi meğer

Kim ola dünyâya doyar peymânesi doldu gider

Erte gece söyleşirler Hakk’ı bulalım deyiben

Yunus aydır miskin olan Hakk’ı bunda buldu gider

XXIII

Ma’nî eri bu yolda melûl olası değil

Ma’nî duyan gönüller hergiz ölesi değil

Ten fânidir can ölmez gidenler gene gelmez

Ölür ise ten ölür canlar ölesi değil

Gevher seven gönüller yüz bin yol eder ise

Hak’tan nasib olmasa nasîb olası değil

Sakıngıl yârin gönlün sırçadır sımayasın

Sırça sındıktan geri bütün olası değil

Çeşmelerden bardağın doldurmadan kor isen

Bin yıl anda durursa kendi dolası değil

Şol Hızır ile İlyas Ab-ı hayât içtiler

Bu birkaç gün içinde bunlar ölesi değil

Yarattı Hak dünyâyı Peygamber dostluğuna

Dünyâya gelen gider bâkıy kalası değil

Yunus gözün görürken yarağın eyle bugün

Gelmedi anda varan geri gelesi değil

XXIV

160. Kogıl ölüm endişesin âşıklar ölmez bâkıydir

Ölüm âşıkın nesidir çünkü nûr-ı ilâhidir

Ölümden ne korkarsan çünki Hakk’a yararsın

Belki ebedi vararsın ölmek fâsitler işidir

Nazar kıl bu gevhere bu gizli gence nûra

Nur kaçan yayıvara kendi nazargâhıdır

Kaalû belâ denmeden kendimde bile idik

Key anlagıl neydiğin bilişin kandağıdır[1]

Ezelî biliş idik birliğe bitmiş idik

Mevcûdat düştü ırak vücud can yatağıdır

Bu ezeli pirliği ye cihanda dirliği

Ya (bu) gönül birliği can kudret budağıdır

Yadlık yoktur bilene dirlik tutagelene

Bilelik söyleyene vuslat yolu kavidir

Hükmü revan mülküne ol işin kendi bile

Çün iş geldi hâsıla bu mülk varlık evidir

XXV

Ey pâdişah ey pâdişah her dem için düzedurur

Dünyâ onun bustanâdır sevdiğini üzedurur

Yavuzluk eyleme sakın ecel sana senden yakın

Nicelerin aslın kökün yurd eyleyip bozadurur

170. Sen anda varırsın anda çok yarak eylegil bunda

Canlar bâkıy değil tende de birkaç gün gezedurur

Sorucu gelir yer yırtıp sorar Tangrı’n kimdir diye

İşbu canım onu duyup sünüklerim sızadurur

Ey Tanğrı’yı bir bilenler can Hakk’a kurban kılanlar

Ölü değildir bu canlar aşk gölünde yüzedurur

Ben gördüm erenler uçtu aşk kadehin dolu içti

Hak katında nazı geçti şöyle yüzü yere durur

Erenlerin kulu isen ölümün anadur Yunus

Nic’ erenler geldi geçti növbet şimdi bizedürür

XXVI

Ol dost için ağlar isem gözüm yaşını kim sile

Ye bunca âh u zâr ile bu gözyaşı becid gele

Ey yârenler ey kardaşlar kime diyem ahvâlimi

Ye şu benim bu derdimin dermânını kim ne bile

Âlem derman olur ise sensiz derman olmayısar

Sensiz derman nice ola çün gönülde dost sevile

Ölüp sine girer isem etim tenim çürümeye

Ayrılmayam sevdiğimden çün giderim sevgi ile

Ahd-ı sâbık denilmeden henüz Elest buyrulmadan

Ol ben idim ben ol idi pes bu nicesi kesile

180. Yârenlerim aydır bana seni ne için görmedik

Firkate düştü sûretim bir menzilden bir menzile

Ol dost ile benim işim ölüp dahı bitmeyiser

Ben nice ola kim bile çün gönülde dost sevile[2]

Yarın mahşer kopucağız kamu kul nefsim deyiser

Ben Yunus’u hiç anmayam Tapduğ’u getirem dile

XXVII

Ol can kaçan ölüser sen ona can olasın

Ölmüş gönül dirile anda ki sen olasın

Ölmeği dirlik ola ölümsüz dirlik bula

Ölmüş gönül dirile şunda ki sen olasın

Sen olduğun gönüller her dem canın yeniler

Güç olmaz ol dîvanda hâkimi sen olasın

Can bedenden uçucak menziline göçücek

Ol cihana geçicek göze ayan olasın

Tozunu yel almaya bir zerre ayılmaya

Âşık canı ölmeye ma’şûku sen olasın

Yunus sen âşık isen aşka muvâfık isen

Korkma ger âşık isen ne olursan olasın

XXVIII

Dosttan haber geldi bana durayım anda varayım

Kurbanlığa bu canımı vereyim andan varayım

190. Şol bir iki arşın bezin ne yeni var ne yakası

Kaftan edeyim eğnime sarayım andan varayım

Can alıcı hod geliser emâneti ver deyiser

Ben emâneti ıssına vereyim andan varayım

Gitti canım kaldım öyle nâcâr olup girdim yola

Dostlar şâd olduğun bile göreyim andan varayım

Münker ü Nekir geliser yer gök ün ile dolısar

Ben bunlara cevâbını vereyim andan varayım

Yazdığım çok günah öküş yürür idim dünyada hoş

Ettiklerimin hesabın sorayım andan varayım

Beslediğim nâzik teni terk etmeyim derdim onu

Kara toprağa ben onu karayım andan varayım

Ben bu ömür harmanını derdim getirdim uş yine

Yunus aydır bu dükkânı dereyim andan varayım

XXIX

Düşt’ önüme hubbül - vatan gidem hey dost deyi deyi

Anda varan kalır hemen kalam hey dost deyi deyi

Gele şol Azrâil tuta assı kılmaz ana ata

Binem şol ağaçtan ata gidem hey dost deyi deyi

Halvetlerde meşgul olam dâim açılam gül olam

Dost bağında bülbül olam ötem hey dost deyi deyi

200. Sel bir beş on arşın bezi kefen edeler eğnime

Dökem şol dünya donların giyem hey dost deyi deyi

Mecnun oluban yürüyem yüce dağları bürüyem

Mum olubanı eriyem yanam hey dost deyi deyi

Günler geçe yıl çevrile üstüme sinlem devrile

Ten çürüye toprak ola tozam hey dost deyi deyi

Yunus Emre var yoluna münkirler girmez yoluna[3]

Bahrı olup dost gölüne dalam hey dost deyi deyi

II

İbâdete Aşırı Düşkünlük

(Zâhitlik)

Hikmetin başı Allah korkusu (Hadis).

Sensin kerîm, sensin rahîm, Allah sana sundum elim;

Senden artık yoktur emim, Allah sana sundum elim.

Kendini kulluğa veriş, ölüm korkusunun sonucu. Halkı kucaklamak, ölümsüzlüğe yönelişin başlangıcı, Sultanlığı kullukta bulan, sultana da baş eğmez. Bilir ki dünya saltanatı, sonu olmadığı için bir pula değmez. Riyasız zâhitse kötülükten çekindikçe çekinir. Bu çekiniş ona, halka karşı bir sevgi, bir bağlılık verir. Zâhitlik bir merhaledir ki, oradan geçeni, halktan Hakk’a ulaştırır. Yolda ayağı kayıp düşmeden, umuda düşüp eğleşmeden giden, sevgiyle bağdaşır, varıp sevgiliyle kucaklaşır. Ama zâhit, ibadetini görür, ona güvenir, başkalarını yererse, bu merhaleyi aşan Yunus, ona seslenir:

Rükû’, sücûda kalma, ameline dayanma:

İlm ü amel gark olur nâz u niyâz içinde.

Zâhitlik, korkuyla umut arasında bir duraktır. Zâhit korkar, yerinir; umar, sevinir. Ama o durağın eğlenecek bir yer olmadığını anlayan ileri görüş, çaresiz, bu duraktan adım atar, yola düşer.

Havf u recâ gelmez anda varlık, yokluk bırakana

hükmüne varır. Bu yürüyüşte her an kendini tartmaktadır; her an kendi hisâbını görmektedir; her an sırat üstündedir, yol almaktadır; yalım yalım yanan nefis isteğinden, “Geç ey mü’min nûrun alevimi söndürüyor” feryadını duymaktadır; Mevlânâ’nın dediği gibi, gemidedir, yol almaktadır da kıyıyı geriye gidiyor sanmaktadır.

XXX

Sensin kerîm sensin rahîm Allah sana sundum elim

Senden artık yoktur emim Allah sana sundum elim

Ecel geldi va’de erdi bu ömrüm kadehi doldu

Kimdir ki içmeden kaldı Allah sana sundum elim

Gözlerim göğe süzüldü canım göğüsten üzüldü

Dilim tetiği bozuldu Allah sana sundum elim

Uç biçildi kefen donum hazrete yönelttim yönüm

Aceb nice ola hâlim Allah sana sundum elim

Urdular suyum ılındı kavim kardaş cümle geldi

Esen kalsın kavim kardaş Allah sana sundum elim

Geldi salacam sarılır dört yana selâ verilir

İl namazıma derilir Allah sana sundum elim

210. Salacamı götürdüler makberime yetirdiler

Halka olup oturdular Allah sana sundum elim

Çün cenazeden şeştiler üstüme toprak aştılar

Hep koyubanı kaçtılar Allah sana sundum elim

Yedi temu sekiz uçmak her birinin vardır yolu

Her bir yolda yüz bin çârsu Allah sana sundum elim

Geldi Münker ile Nekir her birisi sordu bir dil

İlâhi sen cevap vergil Allah sana sundum elim

Görün acib oldu zaman gönülden eyleniz figan

Ölür çün anadan doğan Allah sana sundum elim

Yunus tap uzat bu sözü Allah’ına tutgıl yüzü

Didardan ayırma bizi Allah sana sundum elim

XXXI

İsrâfil sûru urula yer gökyüzü değşirile

Harâb ola yaş u kuru cerh-i felek de yorula

Kimsene kalmaya bunda fenâ ola hepsi sinde

Mîkâil’in dükkânında şol hak terazi kurula

Ayan ola çün cümle iş kurtulmaya yad u biliş

Gele fülân ibni fülân hep adı ile çağrıla

Cümle halâyık hep bite yeryüzünü düpdüz tuta

Hükmeyleye Cebbâr-i vakt mahşer dapa hep sürüle

220. Kopa kıyâmetin hevli ikinci nefhanın kavli

Üçüncü nefha içinde yerlerin yüzü yarıla

Çünkü gele sıddıyk zaif âşık(lara) yoktur hayıf

Yarınki mahşer gününde Yevme yeşfau kurulaa

Yunus var yarağın eylen yol korkuludur key eğlen

Önünde katran denizi kıldan sırat da gerile

XXXII

Bir imâret göster bana kim sonu virân olmaya

Kazan şol malı kim senden dökülüp geri kalmaya

Dökülüp kalısar malın ayrıklar ala helâlin

Senden geri kalan malın sana assısı olmaya

Ol malı ki Halîli’dir hayırlara yelter seni

Ol mal ki ol Kaarûn’undur ıssı hiç rahat olmaya

İsrâfil sûrunu ura dağlar tepeler sürüle

Bir karınca cevâbını bin Süleyman veremeye

Bu dünya hep ıssız kala altını malı döküle

Sebil olubanı yata herkiz assı bulunmaya

Hey Yunus Emre ölünce var yürü doğru yolunca

Dünyâsını terk edenler yarın hasrette olmaya

XXXIII

Çalap veribiye sana bir gün ecel serhengini

Gele görünce gözüne azdıra benzin rengini

230. Ayda sana emâneti ıssı diler tapşırayım

Ala senden emâneti ede seninle cengini

Emâneti senden ala gövdeni kuru boş sala

Vebâller boynunda kala nefsin ura külüngünü

Malın u varın ey paşa hısmın kavmin üleşe

İledeler seni haşa göresin sinin tengini

Seni sininde koyalar menzil mübârek diyeler

Üstüne tez tez yumalar dünyanın hâk-ü sengini

Karanı yerde olasın amelin ile kalasın

Çok âh edip söyleyesin peşîmanlığın nengini

Yunus imdi tövbeye gel can sendeyken eyle amel

Aşk ile gel kuşanagör bu dervişlik palhengini

XXXIV

Evvel bize vâcib budur iyi hulk u amel gerek

İslâm adı konucağız yoldaşımız îman gerek

İsrâfil sürun urunca cümle mahluk uyanınca

Soru hesap sorulunca Arap dili lisan gerek

Gök perdelerin açalar iyi yavuzdan seçeler

Ol dem nereye kaçalar baş kurtarası yer gerek

Terezi kurup otralar sermâyemiz getireler

Ol siyâset meydanında bu tertipleri bil gerek

240. Çağrışalar ata ana kardaş kardaştan ısana

Yalvaralar ol Sübhân’a niyaz kılası er gerek

Dügelinden bu aşk yakın Yunus hatâ kılma sakın

Aşktan nasip sunulunca cevap veresi hâl gerek

XXXV

Dünyaya gelen kişiler yola bile gelmek gerek

Ölümünü anıbanı dün ü gün ağlamak gerek

Bu dünya kahır evidir hem bâkıy değil fânidir

Aldanıban kalma buna tez tövbeye gelmek gerek

Nedür(ür) dünya çokluğu eşkeredür(ür) yokluğu

Varlık sarayın hakıykat âhireti bilmek gerek

Gel imdi dur bu fâniden mahrum kalamdan bâkıyden

Tâat kılıp bu dünyadan kul nasîb(in) almak gerek

Korkar isen (sen) tamudan (gel) alçak olgıl kamudan

Ol günü ince sırattan kamular(la) geçmek gerek

Geçip gitmek diler isen (ye) düşmeyeyim der isen

Şol kazandığın malını Tanğrı için vermek gerek

Kazandığını veriben yoksulları hoş görüben

Hak hazretine varıban oddan o kurtulmak gerek

Kur’an aydır ki “Vetteku” gene aydır ki “Tezraû”

Kâhil olup oturma(gıl tez) tevbeye gelmek gerek

250. Yunus’un sözü şiirden ammâ aslı(dır) kitaptan

Hadis ile denene key (bilgi) sâdık olmak gerek

XXXVI

Müslümanım diyen kişi şartı nedir bilse gerek

Tanğrı’nın buyruğun tutup beş vakt namaz kılsa gerek

Tanla durup başın kaldır ellerini suya daldır

Tamudan azadlı oldur kullar azad olsa gerek

Öğle namazın kılasın her ne dilersen bulasın

Tamudan azadlı oldur kullar azad olsa gerek

Ol ikindiyi kılanlar arı dirlik dirilenler

Oladır Hakk’a erenler dâim Hakk’a erse gerek

Akşamdurur üç farida dağca günahın arıda

İyi amellerin sana şem’u çerâğ olsa gerek

Yatsı namazın o hâzır hâzırları sever Kadir

İmânın eksiğin bitir îman piş-rev olsa gerek

Her kim Müslüman olmadı beş vakt namazı kılmadı

Bil ki Müslüman olmayan ol tamuya girse gerek

Görmez misin Mustafâ’yı nice bekledi vefâyı

Ümmet için ol safâyı ümmet ona erse gerek

Bekler isen din gayretin vermegil nefse murâdın

Yunus Nebî salavâtın aşk ile değirse gerek

XXXVII

260. Anma mısın sen şol günü cümle âlem hayrân ola

N’idesini bilemeyip bî-hod u ser-gerdân ola

İsrâfil sûrunu ura hep mahlûkat yerden dura

Deriliben haşre vara kadı anda Sübhân ola

Zebâniler çeke tuta ilete tamuya ata

Deri yana süğnük tüte katı ulu efgan ola

Mâlik çağıra tamuya çekip meydana getire

Tangrı korkusundan tamu zârî kılıp nâlân ola

Dağlar yerinden ırıla gökler heybetten yarıla

Ildızlar bağı kırıla düşe yere galtân ola

Yazıklar müzdler dartıla ancak perdeler yırtıla

Bilmediğin günahların anda sana ayân ola

Yunus aydur işbu sözü erenlere toprak yüzü

Diler Hakk’ı göre gözü inâyet ger andan ola

XXXVIII

Anma mısın şol günü (sen) gözün nesne görmez ola

Düşe sûretin toprağa dilin haber vermez ola

Çün Azrâil ine tuta assı kılmaz ana ata

Kimse doymaz o heybete kalktan meded ermez ola

Oğlan gider danışmana salâdır dosta düşmana

Sonra gelmek peşîmâna sana assı kılmaz ola

270. Evvel gele şol yuyucu ardınca şol su koyucu

İledip keten sarıcı bunlar hâlin bilmez ola

Ağaç ata bindireler sinden yana göndereler

Yeraltına indireler kimse ayrık görmez ola

Üç güne dek oturalar hep işini bitireler

Ol dem dile getireler ayrık kimse anmaz ola

Yunus miskin bu öğüdü sen sana versen yeğ idi

Bu şimdiki mahlûkata öğüt assı kılmaz ola

XXXIX

İşit sözünü ey âkıl tanla seher vaktinde dur

Öyle buyurmuş ol kâmil tanla seher vaktinde dur

İşit ne der horozunuz tanla verilir rûziniz

Dost dergâhına tutgıl yüz tanla seher vaktinde dur

İşit sözümü ey sağır tâ terâzin gele ağır

Yalvar Çalab’ına çağır tanla seher vaktinde dur

Yatanların yatlı hâli hiç nesneye ermez eli

Seher eser rahmet yeli tanla seher vaktinde dıır

Kuşlar ile durgıl bile kıl namazı imâm ile

Yalvar günahını dile tanla seher vaktinde dur

Okuna Kur’an u Yâ Sîn kulak urup dinleyesin

Dağca günahlar yuyasın tanla seher vaktinde dur

280. Okuna hadîs ü kelâm diyeler aleyhisselâm

Âşık isen belli bilem tanla seher vaktinde dur

Helâl ola sana uçmak uçmakta hûriler koçmak

Kevser şarabını içmek tanla seher vaktinde dur

Miskin Yunus aç gözünü uyar gafletten özünü

Ta bilesin kend’ özünü tanla seher vaktinde dur

XL

Sana derim ey velî dur erte namazına

Eğer değilsen ölü der erte namazına

Ezan okur müezzin çağırır Allah adın

Yıkma dînin bünyâdın dur erte namazına

Ağar pervâza kuşlar tesbih okur ağaçlar

Himmet alın kardaşlar dur erte namazına

Namazı kıl zikreyle elin götür şükreyle

Öleceğin fikreyle dur arta namazına

Namaz kıl yarağ olsun ahrette gerek olsun

Sinlekte çerağ olsun dur erte namazına

Namaz kıl îmâm ile yatmagil güman ile

Gidesin îmân ile dur erte namazına

Çıka gide can dahı şöyle kala ten dahı

Derviş Yunus sen dahı dur erte namazına

XLI

290. Uş gine nazar oldu bu bizim canımıza

Muhammed bünyâd urdu dîn ü îmânımıza

Peygamberler serveri din direği Muhammed

Gör ne gevherler komuş bu bizim kânımıza

Hay gel amel edelim elimiz erer iken

Ecel erer ansızın ermeyiz sanımıza

Ey dırîgaa n’idelim bizde amel olmazsa

Hışmedip yapışalar bu kefen donumuza

Sorucular geleler soru hisap alalar

Karanı sin içinde otura yanımıza

Ölüm haktır bilirsin niçin gaafil olursun

Azrâil kasdediser günahlı canımıza

Miskin Yunus bu sözü kend’ özünden ayıtmaz

Hak Çalap veribidi sabakın dilimize

XLII

İsteyelim iş ıssını bulup görelim kandadır

Can kulağı açık ise işbu sözüm turvendedir

Alıgörün turvendeden aşk eridir onu tadan

Bunda boynunu buran Hak katında dermandedir

Kişi gerek bile onu hem uyanık ola canı

Bilirsin dünya seveni baykuş gibi yabandadır

300. Baykuş çağırır vîrandan kimse murad almaz ondan

İyi amel iltegörün ol hak terâzi andadır

Varıcağız terâziye Hak kendi bakar yazıya

Görücek dağlar eriye ol zebâniler andadır

Biti sunula eline ettiğin gele yoluna

Tanıklar bile buluna dostun düşmanın andadır

Terk edesin taht u tacı bulasın ettiğin gücü

Muhammed hak yalvarıcı şefâatimiz ondadır

Yunus eğer âşık isen varlığın değşir yokluğa

İman kuşağın berk kuşan de hep eksilik bendedir

XLIII

Bu ne gülecek yerdir ağlasana (key) katı

Düştün dünya zevkına unuttun kıyâmeti

Malı mülkü koyuban kanda gidersin miskin

Ancak yatasın sinde görünce kıyâmeti

İki ferişteh ine gele karşına dura

Günahlarını yaza sala boynuna biti

Günahların tartalar andan sırat’ ilteler

Zebâniler tutalar figanlar ola katı

Ata oğuldan beze bakmaya ana kıza

Şol gün geliser başa unutma arasâtı

310. Miskin Yunus sen dahı gerçeklerden olagör

Erenler pîş edinmiş sabr ile kanâati

XLIV

Nasihat kandilinden bir işâret göründü

Tenim içinde canım andan yana süründü

Nefsimin ejderhâsı döndü bana haml’ etti

Kanâat hay demezse yeri göğü yer imdi

Kanâati yâr edin uyma nefs dileğgine

Eresin hakıykata yerin buldun dur imdi

Kanâat dediğini eğer sen tutmaz isen

Nefsine uyar isen ser-gerdan ol yor imdi

Yunus Hak tecellîsin şiir dilinden söyler

Canda gevher var ise Hak’tan yana yür’ imdi

III

Mecâzi Aşk - Gerçek Aşk

Ey beni ayıplayan, gel beni aşktan kurtar,

Elinden gelmez ise söyleme fâsid haber

der Yunus. Ona göre,

Aşksız âdem dünyâda, belli bilin ki yoktur.

Kayaların bile nabzında atan, topraktan bile buğu-buğu göğe ağan, bülbülün şakımasında nağme, gülün gülümsemesinde renk ve koku olan, canlıları zebûn eden, demirleri yumuşatan, yelle esen, günle doğan, Ay’la balkıyan, denizde köpürüp coşan, yazıda çağlayıp akan, her zerrede hüküm yürüten, her vara varlık veren aşktır, aşk.

Aşk anadan doğmadı, kimseye kul olmadı,

Hükmüne kıldı esîr cümle biliş ü yâdı.

Aşksız meşk olmaz, dünyâya doyulmaz. Kötü iyiyi, şer hayrı belirtir. Çirkin bile güzeli şerh eden bir hikmet kitabıdır.

Ama bu aşk, kaşa - gözedir; tatlı sözedir; güzel yüzedir; güzeledir.

Kerem et bir beri bak, nikabı yüzden bırak;

Ay’ın on dördü müsün, balkurur yüz ü yanak.

Sıfatın arılığı bulgur u nohut gibi;

İki kaşın Ay alnın gencaya verir sebak

kelecileri elbette bir güzele söylenmiştir bu şiirde, sevgilinin boyunu selviden fark edemeyen Yunus’u, küpeli iki kulak şüpheye düşürür. Bu, mecâzî, geçici bir aşktır.

Erenler, “Mecaz, gerçeğin köprüsüdür” demişler. Yunus’un destanı dal daldır, yaprak yaprak. Derler ki, Taptuk’un kızına âşık olmuş. Bu kız, Kur’ân okurken akarsular bile dururlar, dinlerlermiş.

Harâmî gibi yoluma arkırı inen karlı dağ,

Ben yârımdan ayrı düştüm, sen yolumu bağlar mısın

derken bir sevgiliye kavuşmak için yüreği titremektedir, gözleri yaşarmaktadır Yunus’un. O,

Ata belinden bir aman anasına düştü gönül,

Ata belinden bir zaman anasına düştü gönül,

beytiyle başlayan ve adeta insanın hal tercemesini yazarken de gençlik çağını,

Bu çağ ile sakal biter, görenin gülreği tutar.

Güzeller katında biter, sev - seviye düştü gönül

der de dile getirir. Bu tabii meyil, bu yaşayışın mânâsı, sırasında adamı pişman eder; sırasında per-perişan eder; sırasında candan eder. Ama kendini bir başka yönden tatmin eden kişi, bu çılgınlığı akıl sınırına sokabilir; güzelde güzelliği görebilen, zaman zaman değişen tek sevgiliden kurtulur. Katrede ummanı görür; zerrede güneşi seyreder; hatta katreyken umman olur, zerreyken güneş kesilir;

Nite ki bu gönlüm evi, aşk elinden taşagelir,

Nice yüksek yürür isem, aşk başımdan aşagelir

diye sızlanırken,

Başında aklı olan, ücrete amel etmez,

Hûrilere aldanmaz, göz ile kaştan geçer

der ve halden anlamayanlardan, ârif olmayanlardan

Niceler aydır Yunus’a çün kocaldın aşkı kogıl,

fakat bilmezler ki

Rüzîgâr uğramaz aşka, aşkın ne ay u yılı var.

XLV

Türlü türlü cefânın adını aşk vermişler

Bu cefâya katlanan dosta halvet ermişler

Aşkdurur türlü belâ döndürür hâlden hâle

Dost elinden piyâle key melâmet olmuşlar

Kime kim aşk ulaştı her dem kaynaya taşa

İyi dirlik hem yavuz dört yanında durmuşlar

Her kim aşk eri ise aşka müşteri ise

Aşk onun yâri ise canına od urmuşlar

320. Miskin Yunus’un canı başında ser–encâmı

Aşka münkir âdemi bu meydandan sürmüşler

XLVI

Bir gün yüzün gören kişi ömrünce hiç unutmaya

Tesbihi sensin dilinde artık nesne ayıtmaya

Tâata duran zâhidin gözleri seni görürse

Tesbîhini unutup ol artık secde de etmeye

Ağzına şeker alıban gözleri sana duş olan

Unuda ol şekerini artık çiğneyip yutmaya

Ben seni sevdiğim için eger bahâ derler ise

İki cihan mülkün verem dahı bahâsı yetmeye

İki cihan (da) dopdolu bağ u bostan olur ise

Senin kokundan iyi gül bostan içinde bitmeye

Gül ü reyhan(ın) kokusu âşıklara ma’şuk yeter

Âşık olanın ma’şûku hergiz önünden gitmeye

İsrâfil sûrun urıcak mahlûkat durugelicek

Senin ününden artık hiç kulağım işitemeye

Zühre yere inibeni sâzım nühayt eyler ise

Âşıkın işreti sensiz gözü ol yana gitmeye

Ne ederler hân ü mâni ye sensiz iki cihanı

İki cihan fidî sana kimesne güman tutmaya

330. Sekiz uçmağın hûrisi eğer bezenip gelseler

Senin sebyinden özgeyi (gönlüm) hiç kabûl etmeye

(Bu) dünyada ne ola kim âhırette ol olmaya

Hûr ile gılman gelicek âşık elin uzatmaya

Yunus seni seveliden beşâret oldu cânına

Her dem yeni dirliktedir hergiz ömrün eskitmeye

XLVII

Sahhâ ol âşık canına kim dost ile visâli var

Canı birdir ma’şuk ile dahı ne türlü hâli var

Cân u gönül akl u fehim nisâr olsun ma’şûkuna

Pes âşıkın ondan ayrı dahı ne mülk ü mâlı var

Bu yer ü gök ü arş u ferş (aşk) dadı ile kaimdir

Bünyâd aşktır âşıkta her bir arada eli var

Âşıkların ne kim varı tecrid gerektir arada

Her nesneye ol hükmeder her yol içinde yolu var

Bâkıy dirlik seven kişi gerek tuta aşk eteğin

Âşktan artık her nesnenin değiştirilir zevâli var

Âşıklara işbu sûret meselâ gökçek[4] gibidir

Yüz bin gömlek eskidirse âşıkların muhâli var

Niceler aydır Yunus’a çün kocaldın aşkı kogıl

Rûzigâr uğramaz aşka aşkın ne ay u yılı var

XLVIII

340. Sensin benim cânım canı sensiz karârım yokdurur

Uçmakta sen olmaz isen vallah nazarım yokdurur

Baksam seni görür gözüm söyler isem sensin sözüm

Seni gözetmekten gayrı yeğrek şikârım yokdurur

Çün ben beni unutmuşum şöyle ki sana gitmişim

Ne kalde ne halde isem bir dem karârım yokdurur

Eğer beni Circis’leyin yetmiş kez öldürür isen

Dönem geri sana varam zirâ ki ârım yokdurur

Yunus dahı âşık sana göster didârını ona

Yârim dahı sensin benim ayrık nigârım yokdurur

XLIX

Aşk erinin gönlü dolu pâdişahtan nevâledir

Aşksız âdem nic’ anlasın çün şeriat havâledir

Aşkdur(ur) âşıkın canı aşka fidî hân ü mânı

Aşk erinin armağanı aşksız kişiye belâdır

Kimi avret oğlan sever kimi mülk hân u man sever

Kim sermaye dükkân sever bu dünyâ hâlden hâledir

Âşık dünyâyı ne eder âkıbet bir gün terk eder

Aşk eteğin tutmuş gider her kim gelirse salâdır

Ezelîden ol pâdişah elime sundu bir kadeh

İçeliden kılarım ah bilmezem ne piyâledir

350. Ey miskin Yunus nişânın aşktan esirdi bu canın

Dergâhında her dem onun valih u hayran kaladur

L

Tanğrı için canım canı cefâ ise tapdur yeter

Senin fırâkından beter azap dahı var mı beter

Aşkın odu yüreğimde yandığına âlem tanık

Nerde bir od yanar ise nişânı var tütün tüter

Aşkın çeri saldı benim gönlüm evi ıklîmine

Cânımı esîr eyledin n’ider bana yağı Tatar

Ecel salam ıklimlere vasyet kılam âşıklara

Ma’şûkadan diyem sakın oynar âşık gönlün atar

Aceb bu benim derdime ne için derman bulunmaz

Kim bulısar derman ona kişiyi kim beri tutar

Resmidürür sultanların kullar günah eyleyince

Ya edebler ol kulunu ye mezada verir satar

Yunus şikâyet eyleme yardan cefâ gördüm diye

Cümle âşıklar hâceti ma’şûka katında biter

LI

İşitin ey yârenler aşk bir güneşe benzer

Aşkı olmayan kişi misâli taşa benzer

Taş gönülde ne biter dilinde ağu tüter

Nice yumşak söylese sözü savaşa benzer

360. Aşkı var gönlü yanar yumşanır muma döner

Taş gönüller kararmış sarp katı kışa benzer

Ol sultan kapısında hazreti tapısında

Âşıkların yıldızı her dem çavuşa benzer

Geç Yunus endişeden gerekse bu pîşeden

Ere aşk gerek evvel ondan dervîşe benzer

LII

Ey dost senin aşkın odu ciğerim bâre baş gelir

Aşkından yanar yüreğim yandığım bana hoş gelir

Aşkın oduna yandığım ağlamak oldu güldüğüm

Dost sana zârı kıldığım münkirlere savaş gelir

Söyler isem sözüm savaş söylemezsem ciğerim baş

Cihan doludurur kallâş her birinden bir taş gelir

Gör nice taşlar atılır dost için başlar tutulur

Gelir gönüle batılır hâlimize haldaş gelir

Bizim hâlimizden bilen kimdir aşka münkir olan

Bizim sevdiğimiz Hak’tır bu halka göz ü kaş gelir

Nice nice salâtinler zebûn olur aşk elinde

Her kim bu yola düşerse ol bu yola yavaş gelir

Erenler buna kalmadı vardı yoluna durmadı

Hakk’ı gerçek sevenlere cümle âlem kardaş gelir

370. Miskin Yunus bil özünü dosta açıp şol gözünü

Hangi burçtan bakar isen ol sultana güneş gelir

LIII

Kerem et bir beri bak nikab yüzünden bırak

Ayın on dördü müsün balkurur yüz ü yanak

Şol ağzından keleci yüz bin şükrâne ile

Destur gelsin daşraya söylesin dil ü dudak

Otuz iki mirvarı mercana dizmiş gibi

Kıymetî dürden olmuş yaraşır inciden ak

Sıfatın arılığı bulgur u nohut gibi

İki kaşın Ay alnın gencaya verir sebak

Gören pervâneleyin nice oda düşmesin

Gözlerinin bakışı can alır iki çırak

Aşkın zemzemesinden âşık boynu zincirli

Azadlık istemez(ler) şöyle kaldılar tutsak

Hangi bir nesneni ki dil nice şerh eylesin

İlâhî sen beklegil yavuz gözlerden ırak

Boynun yuvuk boynundan hiç fark eyleyemedim

Gümâna veren beni küpeli iki kulak

Yunus Hak tecellîsin senin yüzünden gördü

Çâre yok ayrılmağa çün sende göründü Hak

LIV

380. İşidin ey yârenler kıymetli nesnedir aşk

Değmelere verilmez hürmetli nesnedir aşk

Hem cefâdır hem safâ Hamza’yı attı Kaf’a

Aşk iledir Mustafâ devletli nesnedir aşk

Dağa düşer yer eyler gönüllere yol eyler

Sultanları kul eyler cür’etli nesnedir aşk

Kime kim aşk vurdu ok gussa ile kaygı yok

Aşk iledir Mustafâ devletli nesnedir aşk

Denizleri kaynatır mevce gelir oynatır

Kayaları oynatır kuvvetli nesnedir aşk

Akılları şaşırır deryâlara düşürür

Nice ciğer pişirir key odlu nesnedir aşk

Miskin Yunus neylesin derdin kime söylesin

Varsın dostu toylasın lezzetli nesnedir aşk

LV

Ne söz keleci der isem dilim seni söyleyecek

Nerde yürürsem yürürüm senden yana kaçar dilek

Haktır seni sevmezlere cansız sûrettir der isem

Onun için canlılara senin gibi ma’şuk gerek

Söyledin cümle âleme henüz nikab içindesin

Bir dem perdesiz yürüsen iki cihan olur helâk

390. Div ü perî ins ü melek sever seni her mahlûkat

Hayran olup ileyinde durmuş durur hûr’u melek

Nuştur senin elin ile zehr-i kaatil içer isem

Bilmezim ne ma’nîsi var ol olur cânıma tiryak

Ger şehd ü şekker yer isem sensiz ağudur canıma

Çün canımın sensin dadı nerde bulam senden yeğrek

Yüz bin eğer cevr ü cefâ uğrar ise süratime

Hiç eksilmez şadiliğim cümlesin yur seni sevmek

Ne var eğer Yunus dahı aşk içinde zerre ise

Aşk dadıyla kaaim durur yer ile gök çerh-i felek

LVI

Yine yüzünü gördüm yine yüreğim yandı

Dost senin aşkın odu yüreğime dayandı

Görklü yüzünü gören gönlünü sana veren

Belli tapında duran ne doydu ne usandı

Gevherdir senin sözün güneşten arı yüzün

Şekerden tatlı sözün her kim gördü utandı

Bu gönlüm garip idi ciğerim kebbâb idi

Görklü yüzünü gördüm içim dışım bezendi

Yunus Emre bî karar şol hub yüze intizar

Senden ayrılmaz nazar vardı yakıldı yandı

LVII

400. Kime gönül verir isem benim ile yâr olmadı

Hâlim bilip derdim sorup bana vefâ-dâr olmadı

(Haktan) meğer takdîr idi âşık oldu gönlüm sana

Hiç kimseler bencileyin aşka giriftâr olmadı

Aşktan şikâyetim yoktur kendi tâliimdendürür

Kendi yolun aramayan ödem değil er olmadı

Aşk bir ulu hil’atdurur bir niçeye verir Çalap

Bir niceler kaldı mahrum aşktan haberdâr olmadı

Aşk bir ulu nazardurur âşık canlar erenlerdir

Aşka düşmeyen gönül(ler) virandurur şar olmadı

İbrâhim’e Nemrûd odun aşktır gülistân eyleyen

Aşktan nazar ericeğiz gülzâr oldu nâr olmadı

Hak yarattı yeri göğü ol Ahmed’in dostluğuna

Levlâk ona delil oldu onsuz yer gök vâr olmadı

Aşkta kahırlar çok olur âşıklara gayret gerek

Yunus âşık oldun ise âşıklarda âr olmadı

LVIII

Ol dost benden yana hiç bilmezim nice baktı

İşbu vücud şehrine bir hoş nazar bıraktı

Gözüm onun yüzünden nice gideribilem

Şol şîrin kılınç ile gönlümü şöyle yıktı

410. Kimden öğüt istersem sabrı gösterir bana

Sabır sermâyesini mahabbet odu yaktı

Sabırla benim işim nasıl varısar başa

Canıma can bağışlar şol dostumun nüvahtı

Sevdikli sevdiğiyle bile kopadır yarın

Bu iş yarına göymez bugünkü gün sayaktı

Yunus dost mürüvvetin ırmaya kend’ özünden

Kişi neyi severse canı ona uyaktı

LIX

Cümle âlem terkin urup ben dost terkin uramazam

Ondan ayrı buçuk saat ben onsuzun duramazam

Ondan yarı dirliğim dirlik değildir benim

Kadim odur görür beni ben ölüyüm göremezem

Hûrî gelip aydır ise gönül bana vergil diye

Dosttan artık kimesneye ben gönlümü veremezem

Dost diye geçti bu ömrüm başarmadım dost kulluğun

Koyam başara ol beni ben hiç iş başaramazam

Bir kezden ol oldum ahî benden ümit yoktur bana

Ben ol isem pes ol hani ben bu sırra eremezem

Dostlar öğüt verir bana gitgil onun yakınından

Daha yakın varam meğer ondan ayrık varamazam

420. Değmeler aydır Yunus’a katlan bugün yarın diye

Cehd edeyim bugünümü yarına irgöremezem

LX

Ben ol yâri sevdiğimi nice bir gizleyibilem

Gönlüme sığmaz n’ideyim meğer râzım ile diyem

Dilim tutup yürüdüğüm yadlığıma delil imiş

Yakam yadlık perdesini hicâbımı ben giderem

Onun ile ahvâlimi âlemlere bildireyim

Çağrıban muştulayım âlemi üstüme derem

Âşıkların gönlü gözü ma’şuk dapa gitmiş olur

Gönlüm ile kavletmişem bâşed ki ma’şuka erem

Canım kurban kılar idim canı kabûl kılar ise

Kaçan ise ölüserem niçin böyle diri duram

Şükrâne canım üstüne ben dost için ölür isem

Ölmek lâzımdır kamuya ben ölmeden kanca varam

İlm ü amel sözü değil Yunus dili söylediği

Dil ne bilir dost haberin ben dost ile nice bîrem

LXI

Benim gönlüm gözüm aşktan doludur

Dilim söyler yârı yüzüm suludur

Ödağacı gibi yanar vücûdum

Tütünüm görene seher yelidir

430. Çukal cevşen aşkın oduna doymaz

Oku cana batar katı yalıdır

Okurum şâhımı kendi dilimce

Şâhım aydır bana her gem gelidur

Seni sevenlerin ola mı aklı

Bir dem uslu ise her dem delidir

Yunus sen toprak ol eren yolunda

Erenler menzili arştan uludur

LXII

Aydıverem ne kıldığın benim ile ol dil-pezir

Her dem yeni şîve ile beni yeni kılar esir

Her nereye bakar isem odur gözüme görünen

Ne havsala ola bende yahut ona lâyık basir

Nice ömrüm olur ise azadlığım muhâldürür

Seyyâdın elindedürür tuzağa tutulan nahcîr

Âkılâna hoştur nefes niteliğin sorma onun

Nice nişan aydıverem ol misli yoktur bî nazîr

Va’de kesildi kamuya ki yarın göreler onu

Benim yarınım bugündür bunda göründü ol kadîr

Yunus’un cümle bakımı gark oldu dost dîdârına

Hiç kalmadı onsuz ara dolu göründü cümle yir

LXIII

440. Yandı yüreğim tutuştu bağrım ciğerim kebapdurur

Âşıkların şerbetleri bu derdime sebepdürür

Bir niceleri aşk düzer bir niceleri aşk bozar

Bir niceler esrik gezer öyle kim var harapdurur

Aşk ile çalındı kalem aşka esirdürür âlem

Âşıklar arasında Cebrail dahı hicapdurur

Medreseler müderrisi okumadılar bu dersi

Şöyle kaldılar âciz (kim) bilmediler ne hapdurur

Azâzil da’vi kıldı da’vîsi yalan oldu

Yalan da’vî kılanın pes cezası azapdurur

Ölmez aşk bilişleri esrik meclis hoşları

Dâim bunların işi çeng û şeş-tâ rebapdurur

Yunus imdi miskin ol hem miskinlere kul ol

Zirâ miskin olanları arzulayan Çalap’durur

LXIV

İşidin ey ulu kiçi size benim haberim var

Zihî devlet benim bugün kim sunun gibi yârim var

Yürür isem önümdesin söyler isem dilimdesin

Oturursam yanımdasın ayrıkta ne pazarım var

Ne yürüyem ne hod erem ne uzak sefere varam

Çünkü dostu bunda buldum ayrık neye seferim var

450. Irak yola bezirgânlar assı etmeğe giderler

Çün gevher elimdedür(ür) de ayrık ne seferim var

Miskin Yunus’un (bu) canı şol dosta ulaşalıdan

Dem-be-dem artırır aşkı ulu yerden tımarım var

LXV

Aşk makaamı âlîdir aşk kadim ezelîdir

Aşk sözünü söyleyen cümle kudret dilidir

Deyen ol işiden ol gören ol gösteren ol

Her sözü söyleyen ol sûret can menzilidir

Sûret söz kanda buldu söz ıssı kaçan oldu

Sûrete kendi geldi dil hikmetin yoludur

Bu bizim işretimiz oldur bu lezzetimiz

İçip esridiğimiz aşk şerbeti gölüdür

Onun ki dersin onun söyleyen ol söz onun

Ol bizimdir biz onun bu gayr tesbih dilidir

Yunus sözünde yalan görmedi mü’min olan

Ömrün zulmete salan ma’rifet yoksuludur[5]

LXVI

Ey beni ayıplayan gel beni aşktan kurtar

Elinden gelmez ise söyleme fâsid haber

Hiç kimsene kendinen hâlden hâle gelmedi

Cümlemizin hâlini ma’şuk eder mukarrer

460. Aşşıkların her hâli ma’şuk katında biter

Sözün var ona söyle benim arada ne’m var

Her kim aşk kadehinden içti ise bir cur’a

Ona ne yad ne biliş ona n’esrik ne humar[6]

Dost yüzünden nikabı her kim giderdi ise

Hicab kalmadı ona artık ne hayr ü ne şer

Şeriat edebinden korkarım söylemeğe

Yokısa aydayıdım dahı ayrıksı haber

Dost kılıcından Yunus ölür ise gam değil

Dost göğünden uyanan ma’şuk burcundan doğar

LXVII

Ey âşıklar ey âşıklar mezhep ü din aşktır bana

Gördü gözüm dost yüzünü yas kamu düğündür bana

Ey pâdişah ey pâdişah uş ben beni verdim sana

Genc ü hazînem kamusu sensin benim önden sona

Evvel dahı bu akl u can senin ile asl-ı mekân

Âhır yine sensin mekân uş varıram senden yana

Senden sana varır yolum senden seni söyler dilim

İllâ sana ermez elim bu hikmete kaldım tana

Artık bana ben demeyem kimseneye sen demeyem

Bu kul o sultan demeyem işidenler kala tana

470. Dost aşka ulaşalıdan dünya âhıret oldu bir

Ezel ebed sorar isen dün ile bugündür bana

Artık bize ya solmaya hiç gönlümâz pas olmaya

Zira Hak’tan gelen avaz savulmaz düğündür bana

Ben aşkından ayrılmayam dergâhından ırılmayam

Eğer benden gider isem senin ile varam bana

Ol dost beni veribidi var bu dünyâyı gör dedi

Geldim gördüm hoş ârâyiş seni seven kalmaz ana

Kullarına va’deyledi yarın uçmak verem dedi

Ol dostların sevindiği yarınım bugündür bana

Bu âh ile bu zar ile bu hikmeti kim ne bile

Bilse dahı gelmez dile tuttum yüzüm senden yana

Sensin bana cân ü cihan sensin bana genc-i nihan

Sendendürür assı ziyan ne iş gele benden bana

Yunus sana tuttu yüzün unuttu cümle kend’ özün

Cümle sana söyler sözün söz söyleten (sensin) bana

LXVIII

Aşk eteğin tutmak gerek âkıbet zevâl olmaya

Aşktan okuyan (bir) elif kimseden suâl sormaya

Aşk dediğin duyar isen aşka candan uyar isen

Aşk yoluna candır fidî ana fidî mal olmaya

480. Asilzâdeler nişanın eğer bilmek diler isen

Özü oğlan da olursa sözünde vebâl olmaya

Âriflerden nişan budur her gönülde hâzır ola

Kendiyi teslim eyleye sözde kıyl ü kaal olmaya

Görmez misin sen arıyı her bir çiçekten bal eder

Sinek ile pervânenin yuvasında bal olmaya

Dürr ü cevher ister isen âriflere hizmet eyle

Câhil bin söz söyler ise ma’nîde miskal olmaya

Miskin Yunus zehr-i kaatil aşk elinde tiryak olur

İlm ü amel zühd ü tâat pes aşksız helâl olmaya

LXIX

İki cihan zından ise gerek bana bostan ola

Artık bana ne gam gussa gün inayet dosttan ola

Varam ol dostu kul olam hem açılıban gül olam

Hem ötüp bülbül olam durağım gülistan ola

Dost yüzünü gördü gözüm erenlere toprak yüzüm

Söz anlayana bu sözüm gerek şekeristan ola

Her da’vîden geçen kişi dosttan yana uçan kişi

Aşk şerbetin içen kişi ne esrik ne mestan ola

Sensiz iki cihan benim zından görünür gözüme

Senin aşkınla bilişen gerek hass’ül - hastan ola

490. Aşka doyamadı özüm keksizin söylerim sözüm

Yunus senin işbu sözün âlemlere destan ola

LXX

Aşktan da’vâ kılan kişi hiç anmaya hırs u hevâ

Aşk evine girenlere ayrık ve meyl u ne hevâ

İzzet ü erkân kamusu bunlardır dünyâ sevgisi

Benim cevâbım sen ayıt aşka izzetimdir bahâ

Dili ile aşk deyenler bilmezler aşk n’eylediğini

Aşktan haber ayıtmasın kim dünya izzetin seve

Her kim izzetten geçmedi âşıklık bühtandır ana

Geçemez dost döşeğine at u katır yahut deve

Yunus’a âşık deyiben zinhar özenip gelmegil

Çok bezirgân pişman olur varıcağız uzun yola

LXXI

Sensiz yola girer isem çârem yok adım atmağa

Gövdemde kuvvetim sensin başım götürüp gitmeğe

Gönlüm canım aklım bilim senin ile karâr eder

Can kanadı açık gerek uçuban dosta gitmeğe

Kendiliğinden geçeni doğan eder ma’şuk anı

Ördeğe kekliğe salar süre eriben tutmağa

Bin Hamza’ca kuvvet vermiş kaadir Çalap aşk erine

Dağları yolundan ırar kasdeder dosta gitmeğe

500. Yüz bin Ferhad külüng alıp kazar dağlar bünyâdını

Kayalar kesip yol eder Ab-ı hayât akıtmağa

Ab-ı hayât’ın çeşmesi âşıkların visâlidir

Sohbeti aşk ile eder susamışları yakmağa

Âşık mı direm ben ana Tanğrı’nın uçmağın seve

Uçmak hod bir tuzakdur(ur) eblehler canın tutmağa

Âşık olan miskîn olur Hak yoluna teslîm olur

Her ne dersen boyun tutar çâre yok gönül yıkmağa

Bildik gelenler geçtiler gördük konanlar göçtüler

Aşk şarabın içen canlar uymaz göçmeğe konmağa

Tutulmadı Yunus canı geçti tamudan uçmağı

Yola düşüp dosta gider ol aslına uyakmağa

LXXII

Bilir misiz ey yârenler gerçek erenler kandadır

Kanda baksam anda hâzır kanda istesem andadır

Aşksızlara benim sözüm benzer kaya yankısına

Bir zerre aşkı olmayan belli bilin yabandadır

Yalancılık eylemegil aşka yalan söylemegil

Bunda yalan söyleyenin arda yeri zındandadır

Ey kend’ özünü bilmeyen söz ma’nîsini bulmayan

Hak varlığın ister isen uş ilm ile Kur’andadır

510. Allah benim dediğine vermiş verir aşk varlığın

Kimde ki var bir zerre aşk Çalap varlığı ondadır

Niceler aydır Yunus’a kocaldın sen aşkı kogıl

Bu aşk bize yenle geldi henüz dahı turvendedir

LXXIII

Aşkın aldı benden beni bana seni gerek seni

Ben yanarım dün ü günü bana seni gerek seni

Ne varlığa sevinirim ne yokluğa yerinirim

Aşkın ile avunurum bana seni gerek seni

Aşkın âşıklar öldürür aşk denizine daldırır

Tecellî ile doldurur bana seni gerek seni

Aşkın şarabından içem Mecnun olup dağa düşem

Sensin dün ü gün endişem bana seni gerek seni

Süfîlere sohbet gerek ahîlere ahret gerek

Mecnun’lara leylî gerek bana seni gerek seni

Eğer beni öldüreler külüm göğe savuralar

Toprağım anda çağıra bana seni gerek seni

Yunus’durur benim adım gün geldikçe artar odum

İki cihanda maksudum bana seni gerek seni

LXXIV

Ey dost aşkın denizine girem gark olam yürüyem

İki cihan meydân ola devrânım sürem yürüyem

520. Girem denize gark olam ne elif ne mim dal olam

Dost bağında bülbül olam güllerin derem yürüyem

Bülbül olubanı ötem gönül olam cesed tutam

Başımı elime alıp yoluna verem yürüyem

Bülbül olubanı ötem ey nice gönüller güdem

Yüzüm aşk ile dem-be-dem toprağa sürem yürüyem

Şükür gördüm didârını içtim visâlin yârını

Bu benlik senlik şarını terkini uram yürüyem

Yunus’tur aşk âvâresi bîçareler bîçâresi

Sendedir derdim çâresi dermânım soram yürüyem

LXXV

Yine geldi aşk elçisi yine doldu meydanımız

Yine teferrüc-gâh oldu sağlı sollu dört yanımız

Yine mahfiller düzüldü yine badyalar kuruldu

Yine kadehler sunuldu esrik oldu bu canımız

Ev içi aşk ile doldu ulu kiçi âşık oldu

Canlarımız hayran oldu aşk tahtına binenimiz

Bir nicemiz Leylî oldu bir nicemiz Mecnûn oldu

Bir nicemiz Ferhâd oldu aşktan haber duyanımız

Meydanımız meydan oldu canlarımız hayran oldu

Her dem arş seyran-gâh oldu hazret oldu revânımız

530. Düşmüş idik ol kaldırdı birliğin bize bildirdi

İçimize aşk doldurdu dürüst oldu imânımız

Sorar isen aşk nerdedir nerde istersen ordadır

Hem gönülde hem candadır hiç kalmadı gümânımız

Yunus aşkın vasfın söyler gerçeklere haber eyler

Mahrumların canı göyner asker oldu pinhânımız

LXXVI

Dost senin aşkın oku key katı taştan geçer

Aşkına düşen kişi can ile baştan geçer

Dün ü günü zâr olur aşkın ile yâr olur

Endişesi sen olan cümle teşvişten geçer

Aşkına düşenlerin yüreği yanar olur

Kendini sana veren dügeli işten geçer

Dünyânın mahabbeti ağulu aşa benzer

Âhırın sanan kişi ağulu aştan geçer

Başında aklı olan ücretle amel etmez

Hûrilere aldanmaz göz ile kaştan geçer

Gerçek âşık ol ola can vermeğe ol ive

Dost ile pazar için nice bin baştan geçer

Âriflere bu dünya hayâl ü düş gibidir

Kendiyi sana veren hayâl ü düşten geçer

540. Yunus’un gönlü gözü doludur Hak sevgisi

Sohbet ihtiyar eden yad u bilişten geçer

LXXVII

Girdim aşkın denizine bahrılayın yüzer oldum

Geştediben denizleri Hızır’layın gezer oldum

Cemalini gördüm düşte çok aradım yazda kışta

Bulamadım dağda taşta denizleri süzer oldum

Sordum deniz mâlikine ırak değil salığına

Girdim gönül sınığına gönülleri düzer oldum

Viran gönlüm eyledim şar bunculayın şar nerde var

Haznesinden aldım gevher dükkân yüzün bozar oldum

Ben ol dükkân-dar kuluyum gevherler ile doluyum

Dost bağının bülbülüyüm budaktan gül üzer oldum

Ol budakta biter îman îman bitse gider güman

Dün gün işim budur heman nefsime bir Tatar oldum

Canım bu tene gireli nazarım yoktur altına

Düştüm ayaklar altına topraklayın tozar oldum

Tenim toprak tozar yolca nefsim iltir beni önce

Gördüm nefsin burcu yüce kazma aldım kazar oldum

Kaza kaza indim yere gördüm nefsin yüzü kara

Hürmeti yok Peygamber’e bentlerini bozar oldum

550. Bu nefs ile dünyâ fâni bu dünyâya gelen hanı

Aldattın ey dünyâ beni işlerinden bezer oldum

Yunus sordu girdi yola kamu gurbetleri bile

Kendi ciğerim kanıyla vasf-ı hâlim yazar oldum

LXXVIII

Ben seni sevdiğimi söyleşirler hâs u âm

Söyleşenler söyleşsin sensiz dirliğim harâm

Kim senin lezzetinden canı tad almaz ise

Yürür cansız bir sûret âlem hâlinden bîgam

Ben bu dem seni gördüm nicesi sabreyleyim

Seni bir dem görmeye müştaktır cümle âlem

Seni gören kişiye ne hâcet hûr u kusûr

Seni sevmeyen cana tamudur cümle makaam

İki cihan varlığı ger benim olur ise

Sensiz bana gerekmez iş seninledir tamam

Bin yıl ömrüm olursa harcedem bu kapıda

Ben gerçek âşık isem gerek bu yolda ölem

Çoklar Yunus’a der nicedir aşk esrikliği

N’itsin ezel bezminde şöyle çalındı kalem

LXXIX

Nite ki ol mâşuk ile ben râzımı bir eyleyim

Gark olam müşâhedeye ermeye tedbir eyleyim

560. Kimdir ki onu görüben gizleni kaldı ahvâli

Göster bana ol kişiyi ben dahı el bir eyleyim

Bu halâyık aydır bana sakla onu can içinde

Bir zerresi yüz bin cihan ayıt nice sirreyleyim

Şunun gibi çâpük-nazar bir nazarda yüz bin Mûsî

Ser-mest ü hayran kamusu de nice tedbîr eyleyim

Farz değildir kamulara Tur’da münâcât eylemek

Ben nerdeysem dost ondadır her bir yeri Tûr eyleyim

Hidâyet erdi kamuya hevâsından geçmezlere

Tevfıyk yüzün yere urup aşkımı şir-gîr eyleyim

Muhakkıklar göredurur Yunus gözü gördüğünü

Düşüm söyleyeyim sana necm ile ta’bîr eyleyim

LXXX

Ger râzımı söyler isem kimse dilim bilmez benim

Eğer sabır eyler isem gönlüm karar kılmaz benim

Ey dûstlar ey uslular siz ayıdın ben n’ideyim

Ol dost yüzün göreliden aklım başa gelmez benim

Bûnun gibi tertib ile benim işim varmaz başa

Elimden iş kalır ise cânımdan iş kalmaz benim

Ne deliyim ne usluyum benzer neye benim işim

Aşk denizine harkolup geldim canım doymaz benim

570. Mahabbetin odu benim yüreğime düştü yanar

Yandığımca artar odum devrim geçip solmaz benim

Cümle Hak’a yol vardılar sabr ile Hakk’a erdiler

Aşkın aslı oddandurur sabrım ile olmaz benim

Nice dedim bu gönlüme var sabır eyle tek otur

Ol dem daha bedter olur öğüdümü almaz benim

Bu Yunus’un çün sûreti ölüp toprak olur ise

Bâtınımdan aşk sevgisi bilin ki hiç gitmez benim

LXXXI

Senden gelir cevr ü cefâ ben âh u vah etmeyeyim

Düşmüşüm aşkın oduna yanıp nice tütmeyeyim

Uş yürürüm yana yana tup ciğerim döndü kana

Aşkından oldum divâne uyuyuban yatmayayım

Senin aşkın denizine düşübeni gark olayım

Kimsenem yok elim ala koma beni batmayayım

Sekiz uçmağın hûrîsi gelir ise bir araya

Hergiz mânendin olmaya sen’ onlara katmayayım

Yunus Emre sen bu sözü yüz bin der isen az ola

İşidenler âşık ola iğen de uzatmayayım

LXXXII

Ey yârenler aydın bana ben nicesi dolanayım

Ne türlü tedbir edeyim ya nice sağınç sanayım

580. Canımda ol büt bitiptir gönülümü ol alıptır

Hey beni ol avutuptur ayrık neye bağlanayım

Öyle ediptir ol beni seçemezem dünden günü

Alsın teni alsın canı ko ben ona alınayım

Ben gevheriyim kânım ben bir kulum sultânım ol

Aklım u canım gönlüm alandan niçin usanayım

Onsuzluğum bana haram ondandurur nakdim tamam

Bunculayın lûtf u kerem nerde bulup dinleyeyim

Odur bana Yunus deyen odur benim bağrım delen

Odur beni bensiz koyan hem ben oyum bu ben neyim

LXXXIII

Deniz oldu birkaç kadeh susuzluğum kanmaz benim

İniltilerim eksilmez gözüm yaşı dinmez benim

Gel soralım bizim ile kim giresin bahçelere

Dâim öter bülbülleri gülistânım solmaz benim

Bizim ilin bahçeleri dâim tâzedir gülleri

Mâ’murdurur bustanları ağyar gülüm üzmez benim

Mansur kadehin nice kez ma’şûka sundu elime

Dört yanımdan od urdular kimse halim bilmez benim

Yana yana kül olubam sen ma’şukanın yoluna

Günde bin kez yanar isem dosttan yüzüm dönmez benim

590. Canım aşkın külüngüne Ferhâd olup tuttum başım

Dâim dağları keserim Şîrin’im hiç sormaz benim

Yunus aydır ey sultânım aşkın ile yandı cânım

Gel kılar isen dermanım ayrık canım ölmez benim

LXXXIV

Her nereye döner isem aşk iledir işim benim

Odur gönlümde teşvîşim hem aşktır yoldaşım benim

Aşksızlara göynür özüm onun çün fâş olur râzım

Görüceğiz âşıkları kaynar içim dışım benim

Bu aşk bize rahmânîdir hem canımızın canıdır

Onun için şeytan ile her dem bu savaşım benim

Benim canım bir kuştur kim gövdem onun kafesidir

Dosttan haber geliceğiz bir gün uçar kuşum benim

Geldim dünyayı seyrettim ye bugün ye yarın gittim

Ben bunda eğlenemezem bunda bitmez işim benim

Yunus aydır ben âşıkım hem âşıkım hem sâdıkım

Bu ayrık âşıklar gibi yoktur ârâyişim benim

LXXXV

Giderim aklım başımdan şâşıban

Yanarım aşkın oduna düşüben

Od bıraktım cânıma dün gün yanar

Yânarım yâlap yâlap tutûşuban

600. Aşktan ne var eğer sandım ise

Aşktan kim sınmadı uğraşıban

Âşık olgıl ma’şukun dîdârına

Ma’şuk olgıl aşk ile sarmâşıban

Yunus canın aşka ver şükrâneye

Kimseler bulmaz yarın isteşiben

LXXXVI

Aceb oldu halim bu aşk elinden

Göremezem yolum bu aşk elinden

Bu kamu âlemin tâcı iken uş

Ayaklara gilim bu aşk elinden

Garib bülbülleyin zârı kılıram

Akar gözden selim bu aşk elinden

Gazel yapraklayın benzim sarardı

Kararıban ölem bu aşk elinden

Yarın mahşerde ben yırtam yakamı

Nice zâra gelem bu aşk elinden

N’iderim ben yarin vaslından artık

Büküldü kad-bâlâm bu aşk elinden

Yunus sen Taptuk’una kıl duâlar

Deme kim ne kılam bu aşk elinden

LXXXVII

610. Ey gönlümün eğlencesi ayıt bana neyleyeyin

Aşkından oldum âvâre derdim kime söyleyeyin

Mülk-i fenâdan geçeyin ol dost iline uçayın

Dalayın aşk ummânına denizlerin boylayayın

Aşkın od urdu canıma gelsin âşıklar yanıma

Dökeyin aşkın honunu âşıkları toylayayın

Girdim aşkının bağına baktım soluma sağıma

Türlü çiçekler deriben dost bağını yaylayayın

Âşık olayın ol güne düşsün âleme gulgule

Hezâr-destân olubanı dost bağını yaylayayın

Yırtam yakamı il ü şar dün günü kılam âh u zar

Değiben dertli başıma zârılıklar eyleyeyin

Yunus aydır erenlerin dirliğini dirilmedim

Gücüm yettiğince bâri soylarını soylayayın

LXXXVIII

İlâhi bir aşk ver bana kandalığım bilmeyeyin

Yavı kılayım ben beni isteyiben bulmayayın

Şöyle hayrân eyle beni bilmeyeyin dünden günü

İsteyeyin dâim seni ayrık nakşa kalmayayın

Al gider benden benliği doldur içime senliği

Dirliğinde öldür beni varıp anda ölmeyeyin

620. Gelirse gümanım dile kim söve bana kim güle

Bârî yanayın derd ile hâlim dile gelmeyeyin

Uş yürürüm yana yana ciğerim gark oldu kana

Tup aşk eser etti cana nice zârı kılmayayın

Senin kokun duydu canım terkini urdu cihanın

Hergiz belirmez makaamın seni nerde isteyeyin

Bülbül olayın öteyin dost bahçesinden yatayın

Gül oluban açılayın ayrık dahı solmayayın

Mansur’layın dâra beni ayan göster anda seni

Kurban kılayın bu canı aşka münkir olmayayın

Aşkdurur derdin dermanı aşk yoluna kodum canı

Yunus Emre aydır bunu bir dem aşksız olmayayın

LXXXIX

Gözüm seni görmek için elim sana ermek için

Bugün canım yolda kodum yarın seni bulmak için

Bugün canım yolda koyam yarın ivazın veresin

Arz eyleme uçmağını hiç arzum yok uçmak için

Benim uçmak neme gerek hergiz gönlüm ona bakmaz

İşbu benim zârılığım değildürür bir bağ için

Uçmak uçmağım dediğin mü’minleri yeltediğin

Vardır ola bir kaç hûri arzum yoktur koçmak için

630. Bunda dahı verdin bize ol hûriyi çift ü helâl

Ondan geçti arzum tamam arzum sana ermek için

Sûfîlere ver sen onu bana seni gerek seni

Hâşâ ben terk edem seni şol bir evle çardak için

Yunus hasretdürür sana hasretini göster ona

İşin zulüm değil ise dâd eylegil istedi çün

XC

Şöyle hayran eyle beni aşkın oduna yanayın

Her nereye bakar isem gördüğüm seni sanayın

Hem beni okur Sübhân’ım eşiğine dün gün yönüm

Anda çıkar benim günüm bunda neye eğleneyin

Yedi tamu dedikleri katlanmaya bir âhıma

Sekiz uçmak aldamaya bunda neye eğleneyin

Yüz bin hûri gelir ise aldama bu canımı

Aşkın gönlüm yağmaladı senden nice usanayın

Senin aşkın duydu canım terkini urdum cihanın

Hergiz bilinmez mekânın seni nerde arayayın

Her dem söylenir haberin hergiz bulunmaz eserin

Götür yüzünden perdeyi didârına göyüneyin

İlm-i hikmet okuyanlar aşktan ferâgattır bunlar

Mansûr oldum asın beni her dillerde söyleneyin

640. Yunus Emre’min bu sözü cana doldu âvâzesi

Kördür münkirlerin gözü ben nicesi göstereyin

XCI

Ey dost seni sevelden aklım gitti kaldım ben

Irmakları seyredip denizlere daldım ben

Bir zerre aşkın odu kaynatır denizleri

Düştüm aşkın oduna tutuşuban yandım ben

Ol canda ki aşk ola anda gussa olmaya

Bu aşk bana gelelden gussam gitti güldüm ben

Bülbül de âşık olmuş kızıl gülün yüzüne

Gördüm erenler yüzün hezar-destan oldum ben

Bu aşkı bana verdin ben niderem kend’ özüm

İçim dışım nur doldu dosta âşık oldum ben

Bir kuru ağaç idim yol üzere düşmüştüm

Er bana nazar kıldı tâze cüvan oldum ben

Yunus gerçek âşıksan adını miskin kogıl

Cümlesinden ihtiyar miskinliği buldum ben

XCII

Âşıklara ne diyem aşk haberinden şirin

Aşk ile dinleyene aydayın birin birin

Evvel yer gök yoğiken var idi aşk bünyâdı

Aşk kadimdir ezelî aşk getirdi ne varın

650. Evvel ezel bezminde kim dost yüzün gördüyse

Onun canıdır âşık sor ondan aşk haberin

Aşkı hiç bir nesneye mesel bağlasam olmaz

Dünyâda âhırette ne tutusar aşk yerîn

Emânettir sakıngıl aşk haberini zinhâr

Oturup değme yerde söyleme aşkın sözün

Sarrafların katında kaide şöyledürür

Kadrin bilmez kişiye göstermedi gevherin

Yunus’un havsalası aşk ile dolmuşdurur

Derdin saklayamadı keksiz söyler aşk dilin

XCIII

Dost yüzünü göreceğ(iz) nice karar kılsın (bu) can

Şöyle yağmaya varı(sar) yüz bin zühd ile (dîn) îman

Ta’na yoktur âşıklara her ne hâle döner ise

Fermân olamaz kendiye müşâhedeye gark olan

Cân ü gönül fehm ü akıl aşk mevcine gark olıcak

Ne ile ansın ol kişi yazık u müzd assı ziyan

Canında gözü yok kişi görmeyiser dost yüzünü

Gözsüz nice fehmeylesin ne rengedir işbu cihan

Yüz bin melik ü salâtin dost yüzünü göreyidi

Terk edeydi ten tertîbin izzet ü leşker hân ü man

660. Âşık nice harâb ise vilâyeti artadurur

Onun için ki dâimâ vîrandadır genc-i nihan

Ayn’el-yakıyn gören kişi ırmaz gözün dost yüzünden

Nice görebilsin onu bu seviden daşra duran

Yunus’a bu aşk kızgını komaz dilin tuta idi

Âşıka ma’şuk râzını dürüst diyemedi lisan

XCIV

Kimse doymaz bu nazara aşk ile kim pençe vura

Bu nazara karşı duran hân ü mânın garka vere

Çün elini aşka vura aşk okuna kimdir dura

Gökyüzünden melâiki aşk onu indire yere

Gör Hârut Mârut ne idi hazrette ferişteh idi

Nasîbin aşka aldırıp makaamın Zühre’ye vere

Abdestimiz namazımız doğruluktur tâatımız

Aşk ile bağladık kaamet safımızı kim ayıra

Mescid medrese olduğu bâng-cemâat kılındığı

Halâyık saf saf durduğu aşk şükrânesidir zîre

İçimde yanar aşk odu ağzım onun deriçesi

Aşk odunun tütününden Yunus’un benzi sarara

XCV

Zihî şîrin hulu dilber durağı revan içinde

Can evini ol almıştır ayrık ne sığı(sar) anda

670. Can içinde dostu bulan ayrık ne yerde istesin

Onu daşra sananların ömrü geçti perâkende

Onun aşkının gözgüsü kendide gösterdi beni

Gönül esrik Hakk’a âşık esir olmuş bu dermande

Onu bana sorar isen bu yönüm dosttan yanadır

Her ne halde yürür isem mihrim artadurur günde

Bu sûrette kim var dahı yönüm ayrık yana döne

Benim varlığım dost aldı eserimdir kalan bunda

Onu bana soranlara nice nişan idiverem

Dil ile kim edebile bu aşkın durağı kanda

Zihî ilâhî devlettir kime yoldaş olur ise

Kim dost ile sürdü aşkı bu arada bu mekânda

Dost yüzünü gören kişi kend’ özünü koyasıdır

Dünya tutan gelen harîf tutsak olur bu erkânda

Gör nice şirindür(ür) kocalar(ı) yîğit eder

Ayrılmadı esrikliği ne düşvardır bu meydanda

Yunus gel gör âşıkları nice yavı varıpdurur

Dünya ahret elden koyup ne verende ne alanda

XCVI

Kaçan ol dilber benim gözüme tudaş oldu

Ald’ usumu aklımı gönlüme yoldaş oldu[7]

680. Gönlüm aydır benim kulu canım aydır benim kulu

Hiç bilmezim kimindir ol ara yerde savaş oldu

Bu ikisi arasında bildim devlet benim imiş

Hiç danışıgım yok iken başım onunla hoş oldu

Her nereye bakar isem oldur gözüme tuş olan

Önüm ardım sağım solum gençyaz oldu ger kış oldu

Hızr u İlyas değil iken ölmez dirliğe sataştım

Hergiz yemez içmez iken içim dopdolu aş oldu

Cümle âlemin gönlünde vardır onun mahabbeti

Onu candan sevmeyenin bil kim îmânı taş oldu

Senin aşkın odu meğer sıçramaya kimseneye

Bir zerre değdi Yunus’a cihan içinde fâş oldu

XCVII

Bencileyin gören kişi ben sevdiğimin yüzünü

Deli ola dağa düşe yavı kıla kend’ özünü

Ben nicesi diyebilsem cemâli tertibin onun

Kim can dudağıdır tadam onun kılıcı tuzunu

Her nereye varır ise ol şirin hulu dilberim

Yetmiş iki millete ol geçirir türlü nazını

Kişi neyi sever ise dilinde sözü ol olur

Keksiz söyleyesim gelir daima onun sözünü

690. Kişi kendi keki ile dosta lâyık olmaz imiş

Mahabbet burcunda ol kor âşık(lar)ın yıldızını

Dertsizlere benim sözüm benzer kaya yankısına

Haldaşı bilir kişinin gönlünde gizli râzını

Bu Yunus’un gördüğünü eğer Zühre göre idi

Çengini elden bırakıp unuta idi sâzını

XCVIII

Dosttan haber sorar insen güzâf değildir dost işi

Belli bilin hiç nesnedir bu cihânda dostsuz kişi

Her kim ki dost yüzün göre dost diye can(ını) vere

Ol vaktın ol dosta ere unuta cümle teşvişi

Kim yol bulısardır ona ol kağırır ondan yana

Devlet erdi ondan bana hâcet değil hümâ kuşu

Dost işi aceb işdür(ür) can denize dalmışdur(ur)

Cansızlara bir düştürür gel yorasın sen bu düşü

Dost aşk(ın)dan âlem doldu her bir âşık ondan oldu

Aşksız biten çiçek soldu aşk iledir dostluk hoşu

Nice diyeyim ben onu kabûl etmez yüz bin canı

Ona lâyık kıymet hani yoktur onun deni tuşu

Aşkı süre âşık gerek ne olısar aşktan yeğrek

Aşktır yere göğe direk kalanı hep söz öküşü

700. Yunus imdi sen ben iken âşıklara ne sen ne ben

Yokluktamış dostu seven komaz ayrıksı bakışı

XCIX

Ezelîden var idi canımda bu aşk oldu

Kimsey’ eşker etmedim bildim ki ol dost kodu

Dört kitabı okuyan bulmadı aşka çâre

Ne beyler ne sultanlar ne müderris ne kadı

Yer gök oynar ırılmaz yeller eser deprenmez

Âkıbet şol canın kim aşkın ola bünyâdı

Aşk anadan doğmadı kimseye kul olmadı

Hükmüne kıldı esir cümle biliş ü yadı

Aşka mecnun olanlar assı ziyandan fârığ

Korkmaz ıssı soğuktan pes ne biliser odu

Ezelde benim fikrim Ene’l Hak idi zikrim

Henüz dahı doğmadan ol Mansûr-ı Bağdâdî

Aşk çengine düşenin melâmet olur canı

Onun için bed-namdır miskin Yunus’un adı

C

Ey yarenler aydamazam canım neye daldığını

Dil ile vasfedemezem gönlümü kim aldığını

Gönlüm dolu sığmaz dile âşıktır ol kim hal bile

Aşk nicesî verdi yele anlayamaz n’olduğunu

710. Aşktan haber bilenlerin aşk derdile dolanların

Küfrü imân olanların ayıplaman güldüğünü

Ağlamak gülmek âşıka dirilmek ölmek âşıka

Kahr ile lûtfu bir bilir bilmez melûl olduğunu

Aşk Yunus’u eyledi lâl Yunus kanı aşka helâl

Koy vârın etsin pây-mâl görmesin ayrıldığını

CI

Erenlerin gönlünde ol sultan dükkân açtı

Nice bizim gibiler anda konuban geçti

Cümle erenler uçtu dağlar yazılar geçti

Aşk kazanına düştü kaynayıbanı pişti

Bu dünyanın meseli benzer murdar gövdeye

İtler murdara düştü Hak dostu kodu geçti

Âşık mı diyem ona can terkini urmadı

Âşık ona diyeler kim melâmete düştü

Yine esridi Yunus Taptuk yüzün görelden

Meğer onun gölünden bir cur’a şerbet içti

CII

Helâl kıldı ma’şuka âşık kendi kanını

Ma’şuk nakşından okur aşk eri Kur’ân’ını

Yardan ayrı olunca asılıp ölmek yeğdir

Âşık kendi bırakır boynuna urganını

720. Gitmez âşık gözünden hergiz ma’şuk hayâli

Nitekim Zilha verir Yusûf’un nişânını

Dirlik budur âşıka ma’şuk yolunda öle

Sorarlar ise aydam âşıkın burhânını

Belkıys ile Süleyman aşka düştü bir zaman

İsteyip bulmadılar bu derdin dermânını

Gökteki Hârut Mârut aşk için indi yere

Zühre yüzün görücek unuttu Rahmân’ını

Güzâf görmen siz aşkı kime oğradı ise

Sultânı iltir baştan yitirir hânmânını

Ferhad bu aşk yolunda başın külünge tuttu

Hüsrev Şîrin derdinden dosta verdi canını

Leyli’yle, Mecnun işi acebedür(ür) bu halka

Abdürrazzak terk etti aşk için imânını

Zemâne vefâları cefâ gelir Yunus’a

Bir doğru yar bulacak fidî kılar canını

CIII

Ey yârenler kim işitti âşık tövbe kıldığını

Ye kim işitti denize od düşüben tuttuğunu

Şâhım senin aşkın odu düştü gönül deryâsına

Aceblerler kaynayıban ma’rifetler bittiğini

730. Yüz bin İsi ile Mûsi aşkında ser-gerdan gezer

Aceblerler beni dahı aşk nihengi yuttuğunu

Yüzgeçlik öğrenmeyen kul ko girmesin bu denize

Aşk deryâsı dipsizdürür aceblemen battığını

Sarraflığı öğrenmeyen bu gevheri boncuk sanır

Varır verir yok nesneye bilmez neye sattığını

Her kim onun didârını bunda ayan görmez ise

Yarın ol ser-gerdan geze hiç bilmeye n’ittiğini

Yunus aydır er kuluyum Taptuğ’umuz dost yüzüdür

İşbu söze inanmayan edebilsin ettiğini

IV

Gerçek Yolculuğu

(Sülûk)

Savaşın en üstünü, insanın kendi nefsiyle, kendi dileğiyle savaşmasıdır.

Hadis.

Doğan kişi bir yola düşmüştür, yürür de yürür; gider de gider. Bu gidiş ya iyiliğe, hayra ulaşır, ya kötülüğe, şerre. “Bir an düşünmek, altmış yıl, yetmiş yıl kulluktan hayırlı... Her adımda düşünmek, kendini sorguya çekmek, her gün geçen günden ileri varmak, her an iyiye - güzele, iyiliğe - güzelliğe yol almak gerekir.” Gerçek yolculuk bu. Yunus diyor ki :

Sensiz yola girer isem, çârem yok adım atmağa,

Gövdemde kuvvetim sensin, başım götürüp gitmeğe.

Bir olgun kişiye el verip, gönül verip yola düşen, varlıktan ayrılıp yola düşmüştür, gide gide yokluğa varacak, varlığı, yoklukta bulacaktır. Bulunan varlık, parça buçuk varlık değildir. Tüm Varlık’tır. Erilen durak, bencillik değildir, kâinata yayılmaktır. Bu buluşla sen - ben yok olur.

Sorun Taptuk’lu Yunus’a: Bu dünyâdan ne anladı?

Bu dünyânın karârı yok, sen ne imiş, ben ne imiş?

Bu yolculukta aşılmaz dağlar var, aşılacaktır; geçilmez beller var, geçilecektir; cana –başa bakılmayacaktır.

Ne bilsin bu aşkı usanlar, uyalar,

Ne varsın bu yola azıksız yayalar?

*

Bu yol uzaktır, menzili çoktur,

Geçidi yoktur, derin sular var.

Girdik bu yola aşk ile bile,

Gurbetlik ile bizi salar var.

Her kim merdâne, gelsin meydâne,

Kalmasın cana, kimde hüner var.

Ama bu yolun kaygan geçitlerinde ayağı kayıp düşenler, pek kalkamazlar; çamura batıp çürür giderler, kurda - kuşa yem olurlar Doğan olansa gelir, Taptuk’un koluna konar; edep - erkân öğrenir. Taptuk, onu ava salar. Avlanır, avını pîrine getirir, sunar da övünerek der ki:

Yunus bir doğan idi, kondu Taptuk koluna,

Avın şikâra geldi. bu yuva kuşu değil.

CIV

Söylememek harcısı söylemeğin hasıdır

Söylemeğin harcısı gönüllerin pasıdır

Gönüllerin pasını ger sileyim der isen

Şol sözü söy1egil kim sözün hülâsasıdır

Kul’il hak dedi Çalap sözü doğru diyene

Bugün yalan söyleyen erte utanasıdır

Cümle yaratılmışa bir göz ile bakmayan

Şer’in evliyâsıysa hakıykatte âsıdır

Şerîat haberini şerh ile aydam işit

Şerîat bir gemidir hakıykat deryâsıdır

740. Ol geminin tahtası her nice muhkem ise

Deniz merci kat’ olsa tahta uşanasıdır[8]

Bundan içeri haber işit aydayım ey yâr

Hakıykatin kâfiri şer’in evliyâsıdır

Biz talib - ilimleriz aşk kitabın okuruz[9]

Çalap müderris bize aşk hod medresesidir

Evliya safâ-nazar edeli günden beri

Hâsıl oldu Yunus’a her ne kim vayasıdır

CV

Aşk imandır bize gönül cemâat

Kıblemiz dost yüzü dâimdir salât

Dost yüzün göricek şirk yağmalandı

Anın ’çin kapıda kaldı şerîat

Gönül secde eder dost mihrâbında

Yüzün yere koyup kılar münâcât

Münâcat gibi vakt olmaz arada

Kim ola dost ile bu demde halvet

Şer’at aydur sakın şartı bırakma

Şart ol kişiye kim ede hıyânet

Erenler nefesidir devletli rumuz

Onunla fitneden olduk selâmet

750. Belî kavlin dedik evvelki demde

Henüz bir demdir ol vakt bu saat

Derildi beşimiz bir vakte geldi

Din tamam olunca değer mahabbet

Doğruluk bekleyen dost kapısında

Gümansız ol bulur ilâhî devlet

Yunus ol kapıda kemîne buldur

Ezelden ebede dektir bu izzet

CVI

Ârifler ortasında sofuluk satmayalar

Çün sûfîye ihlâs oldu aşka riyâ katmayalar

Ye gel bildiğinden ayıt yahut bilenlerden işit

Teslîmin ucunu tutup hiç sözü uzatmaylar

Mumsuz baldır şerîat tortusuz yağdır hakıykat

Dost için balı yağa ne için katmayalar

Kıymetin duyar isen neye değer işbu dem

Erenlerin ma’nîsin bilmeze satmayalar

Miskin Âdem yanıldı uçmakta buğday yedi

İşi Hak’tan bilenler Şeytan’dan tutmayalar

Şirin hulklar eylegil tatlı sözler söylegil

Sohbetlerde Yunus’u hergiz unutmayalar

CVII

760. Hakıykatin ma’nîsin şerh ile bilmediler

Erenler bu dirliği riyâ dirilmediler

Hakıykat bir denizdir şerîattır gemisi

Çoklar gemiden çıkıp denize dalmadılar.

Bular geldi tapıya şerîat tuttu durur

İçeri giribeni ne varın bilmediler

Dört kitabı şerh eden âsıdır hakıykatte

Zira tefsir okuyup ma’nisin bilmediler

Yunus adın sâdıktır bu yola geldin ise

Adın değşirmeyenler bu yola gelmediler

CVIII

Âlem düşman olur ise beni dosttan ırımaya

Dost kanda ise ben anda düşmanlık ayırımaya

Dost ehli bizim ile hem dost bundadır bize ne gam

Yüz bin cehd ederse düşman dost mahfili duramaya

Düşman bana n’idebile işim gücüm dosttan yana

Dost makamı can içinde düşman eli eremeye

Sultanlar âcizdir anda ne gönüldedir ne canda

Mahrumdur iki cihanda kim dost yüzün göremeye

Kime kim dost kapı aça düşmanı elinden kaça

Yunus ağzı güher saça değme ârif diremeye

CIX

770. Hoştur eğer yürür isem aşk oduna yana yana

Pes yanmadan nice olam çün aşk odu düştü cana

Bu işler tamam olıcak halvet olur ma’şuk ile

Ma’şuk yüzün gören kişi gerek yana vü tükene

Her nesne çiğ olucağız ad olmayınca pişmez ol

Benim dirliğim çiğ idi aşk odu oldu behâne

Benim dost ile pazarım yaratılalıdan değil

Sever idik ma’şûkayı henüz gelmeden cihâna

Aşk ma’şûku Taptuk’durur Yunus kuldur ol kapıda

Gedâlarına lûtfetmek hem kaaidedir sultana

CX

Hakk’ı buldum er yüzün görmek ile

Hakk’ı buldum er yüzün görmek ile

Ere erdim erde buldum maksudum

Bûlamâdım daşradan sormak ile

Her yere baktım ise er oturur

Gönlün aldım yüz yere sürmek ile

Hak’tan erer türlü nasib canlara

Olmaz imiş Kâ’be’ye varmak ile

Kâ’be senin eşiğindir bilmiş ol

Bûlamazsın yol çekip armâğ ile

780. Pınar îdim kıldı erenler nazar

Deniz oldum dört yana ırmağ ile

Geldi ün Yunus durudurdum uru

Gözüm açtı kulağım burmağ ile

CXI

Baktığım yüzde gördüm Taptuğ’umun nûrunu

Maksûdum bugün buldum n’iderim ben yarını

Yarınım bugün bana hoş bayram düğün bana

Düşte gelir ün bana işitin ahbârımı

Dostun haberi böyle nefsin sana yâr eyle

Bak dosta yarar eyle bu vücûdun şarını

Vücûda gelmeyince kimse Hakk’ı bilmedi

Bu vücuttan gösterdi dost bize dîdârını

Erin dîdârın gördüm güman terkini vurdum

Dost bahçesine girdim görmeye gülzârını

Dostun yüzü gül bana âşıkım bülbül ona

Kayıkmazam dört yana çün buldum aşk erini

Elüstü bi Rabbiküm Hak’tan nidâ gelince

Mü’minler Belâ deyip ettiler ıkrârını

Yunus küfür elinden şikâyete geldiler

Ey sultânım gerçek er kes gider zünnârını

CXII

790. Ey yârenler ey kardeşler görün beni n’ittim ahî

Ere erdim eri buldum er eteğin tuttum ahî

Canım bir gözsüz can idi içi dolu sen ben idi

Tuttum miskinlik eteğin ben menzile yettim ahî

Korkar oldum bir Tanğrı’dan bizâr oldum yatlı hudan

İşbu işim sağıncıla ben yoluma gittim ahî

Giderdim gönülden kini kin tutanın yoktur dîni

Ey yârenler ben bu sözü uludan işittim ahî

Anladım kendi hâlimi gözledim doğru yolumu

Tuttum ulular eteğin hazrete ben yettim ahî

Âşık isen miskin Yunus hazrete tutgıl yüzünü

Anlayana gevherdürür söz sarrafa sattım ahî

CXIII

Aklım başıma gelmedi aşk şarabın tatmayınca

Kendiliğimi bilmedim gerçek ere yetmeyince

Kendi bilisiyle kişi hiç erişe mi menzile

Allah’a eremez kalır er eteğin tutmayınca

Var din îman gerek ise iyi diril bu dünyada

Yarın anda bitmez işin bugün bunda bitmeyince

Bülbül dahı âşık güle nazar Hak’tan olur kula

Bir keleci gelmez dile gönüllerde yatmayınca

800. Gönüllerde bu râzımı sakınmaz derdim sözümü

Âşık ne kutlanır söze aşk matâ’ın satmayınca

Biçâre Yunus’un sözün key âşık gerek anlaya

O kuş bilidir neylesin öğütlemez ötmeyince

CXIV

Hak’tan inen şerbeti içtik elhamdü lillâh

Şol kudret denizini geçtik elhamdü lillâh

Şu karşıki dağları meşeleri bağları

Sağlık safâlık ile aştık elhamdü lillâh

Kuru idik yaş olduk kanatlandık kuş olduk

Birbirimize eş olduk uçtuk elhamdü lillâh

Vardığımız illere şol safâ gönüllere

Halka Taptuk ma’nîsin saçtık elhamdü lillâh

Beri gel barışalım yad isen bilişelim

Atımız eyerlendi eştik elhamdü lillâh

İndik Rûm’u kışladık çok hay ü şer işledik

Uş bahâr oldu geri göçtük elhamdü lillâh

Dirfilli pınar olduk irkildik ırmağ olduk

Aktık denize daldık taştık elhamdü lillâh

Taptuk’un tapısında kul olduk kapısında

Yunus miskin çiğ idik piştik elhamdü lillâh

Kendinden Geçiş – Türlü Boyalara Boyanış

(Cezbe – Telvîn)

Sülûk, insanı halden hale sokar. Kimi alevlenir, yanar, kül olur, savrulur yolcu. Kimi kil olur, ayaklar altına döşenir yolcu. Kimi yok olur, kendini bulamaz: kimi var olur, her şey benim der, davaya dayamaz, varlık âlemine sığamaz. Ateş olur, yakar; su olur, akar. Yel olur, eser; toz olur, tozar. Cansız olur, bir şey duymaz; gül olur, açılır, solmaz. Saman olur, basılır; hayvan olur kesilir; Mansûr olur, asılır. Hele tecellî şimşeklerine amaç oldu mu, evvel gelen de benim der, sonra gelen de ben. “Hefevât - sürçme”, burada çeşitli şekillerde gösterir kendini. Yolcu, elde ettiği hâli hazmedemez; hem sözleriyle hem hâlleriyle, hareketleriyle renkten renge girer, türlü boyalara boyanır ve haklı olarak şerîat ehlince hoş görülmez bu sözler, bu hâller, bu hareketler. Sûfîler, bu hâllere “Tekvin - çeşitli boyalara boyanmak” derler. Yalnız bir şey var ki gerçek yol erini, kılavuzu korur; o, telvin içinde de temkini bulur; benim, ben derken ürperir;

Deli oldum adım Yunus, aşk oldu bana kılavuz;

Hazrete değin yalınız yüz sürüyü varan benim

der; yahut,

Benim değil bu keleci, devlet senin, Yunus neci?

Çün dilime kaadir sensin, sensiz dilim uzatamayam

deyip benliğini ortadan kaldırıverir; sonunda da bu halini,

Aşk ile gelen erenler, içer, ağuyu nûşeder,

Topuğa çıkmayan sular deniz ile savaş eder

der de kınamaya koyulur.

Gerçek yolcularından, burada sapanlar, sapıtanlar, Batınî inançları benimseyip şerîat sınırını aşanlar, gerçek erenlerin gözlerinden düşenler, gönüllerinden çıkanlar olur; burada kalıp aklını yitirenler görülür ve öylece de bu âlemden geçip giderler.

Bazılarıysa geriye dönerler; “ulaşmak, başlangıca gelmektir” derler, temkîn âleminde irşad durağına ererler; kemâl de bunlarda tecellî eder.

CXV

810. Canlar fidî yoluna bu can kayusu değil

Sen can gereksin bana cihan kayusu değil

Canlar içinde cansın sen bir Âb-ı hayvansın

Bize dîn ü îmansın îman kayusu değil

Yudum yâremi sildim yârem kimdendir bildim

Bana yârim kayusu yârem kayusu değil

Aşkın beni fâş etti saklayım derdim velî

Çün seni ayan gördüm pinhan kayusu değil

Derman ola mı bana derdim benim kim ona

Dertli varayım sana derman kayusu değil

Gelin âşık olalım aşka cevlân vuralım

Esrik olup yatmışım cevlân kayusu değil

Aşkın oku temreni dokunur yüreğime

Aşk için ben öleyim temren kayusu değil

Cân u gönülü n’ittim aşkın oduna attım

Sıdkı dahı unuttum güman kayusu değil

Aşkın burcundan uçtum cevlân uruban geçtim

Ben dost ile buluştum cevlân kayusu değil

Bahr’ ummâna dalmışım anda sedef bulmuşum[10]

Cevher alıp gelmişim umman kayusu değil

820. Durduğum yer Tûr ola baktığım dîdar ola

Ne hâcet Mûsâ bana sen ben kayusu değil

Bu Yunus’u andılar kervan geçti dediler

Ben menzile eriştim kervan kayusu değil

CXVI

Nite ki bu gönlüm evi aşk elinden taşagelir

Nice yüksek yürür isem aşk başımdan aşagelir

Nice ki aydıram râzım söylemeyem kimseneye

Gider bu sabr u karârım dost önüme düşegelir

Hey nice sabreyler ise dost yüzünü gören kişi

Ol hakıykat gördüm deyen kend’ özünden şaşagelir

Ma’şûkanın tecellisi türlü türlü renkler olur

Bir şîvede yüz bin gönüllü hemişe cuşagelir

Ol dost ile benim işim bulut ile güneşleyin

Bir dem hicâbı sürülür bir dem hicap başa gelir

Aceb gene miskin Yunus aşktan artık sevdi meğer

Zirâ ki bu aşktan yeğrek hiç yokdurur başa gelir.

CXVII

Bize dîdâr gerek dünyâ gerekmez

Bize ma’nî gerek da’vâ gerekmez

Bize Kadir Gecesi’dir bu gece

Ko erte olmasın seher gerekmez

830. Bize aşk şerbetinden sun i delî

Bize uçmâkta Kevser gerekmez

Badyalar dolu dolu içelim biz

Biz esrik olmayız humar gerekmez

Yunus esrîyiben düştü susakta

Çağırır Taptuğ’una ar gerekmez

CXVIII

Bir sâkîden içtim şarap arştan yüce meyhânesi

Ol sâkınin mestleriyiz canlar onun peymânesi

Aşk oduna yananların küllî vücûdu nûr olur

Ol od bu oda benzemez hiç belirmez zebânesi

Bizim meclis mestlerinin demleri Ene’l Hak olur

Bin Hallâcı Mansur gibi onun kemin dîvânesi

Ol meclis kim bizde vardır anda ciğer kebâb olur

Ol şem’a kim bizde yanar ay u güneş pervânesi

Bizim meclis bekrîleri şol Şâh-ı Edhem gibidir

Belh şehrince yüz bin ola her güşede virânesi

Yunus bu cezbe sözlerin câhillere söylemegil

Bilmez misin câhillerin nice geçer zemânesi

CXIX

Sen hod bize bizden yakın görünmezsin hicap nedir

Çün aybı yok görklü yüzün üzerinde nikap nedir

840. Sen ayıttın ey pâdişah Yehdi’llühu li men yeşâ’

Şerîkin yok senin ey şah suçlu kimdir itap nedir

Levh üzere kimdir yazan azdıran kim kimdir azan

Bu işleri kimdir düzen bu suale cevap nedir

Rahimdürür senin adın rahimliğin bana dedin

Mürşidlerin muştuladı Lâ taknatû hitap nedir

Bu işleri sen bilirsin sen verirsen sen alırsın

Ne kim kıldım çün bilirsin ye bu soru nisap nedir

Hani bu mülkün sultânı bu ten ise hani canı

Bu göz görmek diler onu bu merhûma meap nedir

Yunus bu göz onu görmez görenler hod haber vermez

Bu menzile akıl ermez bu koduğun serap nedir

CXX

Din ü millet sorar isen âşıklara din ne hâcet

Âşık kişi harâb olur harap bilmez din diyânet

Âşıkların gönlü gözü ma’şuk diye gitmiş olur

Ayrık sûrette ne kalır kim kılısar zühd ü taat

Taât kılan uçmak için din tutmayan tamu için

Ol ikiden fâriğ olur neye benzer bu işâret

Her kim dostu sever ise dosttan yana gitmek gerek

İşi gücü dost olunca cümle işten olur azat

850. Onun gibi ma’şûkanın haberini kim getirir

Cebrâil ü mürsel sığmaz şöyle olundu işâret

Soru hisap olmayısar dünyâ âhıret koyana

Münker ü Nekir ne sorar terk olunca cümle murat

Havf u recâ gelmez onda varlık yokluk bırakana

İlm ü amel sığmaz onda ne terazi var ne sırat

Ol kıyâmet pazarında her bir kala baş kayısı

Yunus sen âşıklar ile hiç görmeyesin kıyâmet

CXXI

Benim sâhib-kıran devran benimdir

Benim uş pehlivan meydan benimdir

Harâmîden benim korkum kayım yok

Bu zûr u bu kuvet Hak’tan benimdir[11]

Ebû-Bekr ü Ömer ol din ulusu

Aliyy-i Murtazâ Osman benimdir

Kim âla bu topu çevgânımızdan

Top uran meydanda çevgân benimdir

Yunus’um ben Yunus işbû cihanda

Benim sultan kulu sultan benimdir

CXXII

Hak bir gönül verdi banâ hâ demeden hayrân olur

Bir dem gelir şâdî olur bir dem gelir giryân olur

860. Bir dem sansın kış gibi şol zemherî olmuş gibi

Bir dem beşâretten doğar hoş bâğ ile bustân olur

Bir dem gelir söyleyemez bir sözü şerh eyleyemez

Bir dem dilinden dür döker dertlilere dermân olur

Bir dem çıkar arş üzere bir dem iner tahtes–serâ

Bir dem sanâsın katredir bir dem taşar ummân olur

Bir dem cehâlette kalır hiç nesneyi bilmez olur

Bir dem dalar hikmetlere Câlînus u Lokmân olur

Bir dem div olur yâ perî vîrâneler olur yeri

Bir dem uçar Belkıys ile sultân-ı ins ü cân olur

Bir dem varır mescidlere yüz sürer orda yerlere

Bir dem varır deyre girer İncil okur rühbân olur

Bir dem gelir Îsî gibi ölmüşleri dîrî kılar

Bir dem girer kibr evine Fir’avn ile Hâmân olur

Bir dem döner Cebrâil’e rahmet saçar her mahfile

Bir dem gelir güm-râh olur miskin Yunus hayrân olur

CXXIII

Bû fenâ mülkünde ben nîce nice hayrân olam

Ye nice handân olam ye nîce bir giryân olam

Geh feleklerden meleklerden dilekler dîleyem

Gâh arş u şemste gerdûn olam gerdân olam

870. Âdımım attım yedî dört on sekizden ben öte

Dokuzu yolda kodum şâh emrine fermân olam

Dost ferah kıldı terahtan ben teberrâ eyledim

Sûret-i insân elem hem cân olam hem kân olam

Gâh bir müftî müderris geh mümeyyiz gâh temiz

Gâh bir müdbir-ü nâkıs (naks) ile noksân olam

Gâh batn-ı hût içinde Yûnus ile söyleşem

Geh çıkam arş üzere bir cân olam Selmân olam

Gâh inem esfellere şeytân ile şerler düzem

Geh çıkam arş üzre vü seyran (olam) cevlân olam

Gah işidîrem işitmezem işümezem aceb

Nice bir nisyân olam hayvân olam insân olam

Gâh ma’kuulât-ı mahsûlât takrîr-ü beyan

Gah maksûrât olam geh sâhib-i Keyvân olam

Nice bir sûrette insân ü sıfatta cânver

Nîce bir tilkî olam yâ kurt u yâ arslân olam

Nîce bir tecrîd ü ferd ü mücerred münferid

Ye nice (cin) nice ins ü nîce bir şeytân olam

Nîce bir aşk meydanında nefs atın seğirttirem

Ye nice bir bâşımı tûp eyleyip çevgân olam

880. Gâh birlik içre birlik eyleyem ol bir ile

Geh dönem deryâ olam katra olam ummân olam

Gâh düzahta yanam Fir’avn ile Hâmân ile

Gâh cennette varam gılmân ile Rıdvân olam

Gâh bir gaazî olan Efreng ile ceng eyleyem

Geh dönem Efreng olam nisyân ile isyân olam

Gâh bir meşhûl ü merdûd olam u Nümrûd olam

Geh varam Ca’fer olam tayyâr olam perrân olam

Nîce bir âmî olam nâmî olam câmî olam

Nîce bir kâmi olam â-kâm olam nâdân olam

Gâh ola odlar yakam diller yıkam canlar yakam

Gâh varam arşa çıkam geh şâh u geh sultân olam

Nîce bir dertler ile odlâra yanam yâkılam

Nîce bir şâkir olam zâkir olam mihmân olam

Terk idem bû hâk ü bâdı vara aslına yine

Şeş cihetten ben çıkam bî cism olam bî cân olam

Nîce bir Circîs ü Bercîs olam u Mirrîh olam

Nîce bir Câlînus u Bukrât olam Lokmân olam

Bu dokuz arslân u yedi evren ü dört ejderha

Bunlarınla ceng idem Rüstem olam Destân olam

890. Bir demî âsûd’ olam hüşyâr ü gaafi’l hord u hâm

Bir demî aşüft’ olam mecnûn olam hayrân olam

Gönlümün gencine renc irgörmeden bir yol bulam

Yâhu deryâya girem bî reng ü bî elvân olam

Ye nice bir ben diyem sensin diyem ûtanmadan

Ye nice deksiz olam dilsiz olam hayrân olam

Nîce bir balçıkt’ olam alçakta olam hâr olam

Gâh varam gevher olam yâkuut olam mercân olam

Âdemîlikten çıkam ûçam melekler mülküne

Levn olam bî levn olam geh kevn olam bî kân olam

Gâh münkaad u mutî-i Hakk Allâh’ın hası

Geh dönem Hârûn olam Mûsî olam İmrân olam

Geh duram Dâvûd olam taht-ı Süleymân’a çıkam

Geh dönem güm-râh olam hem-râh olam hicrân olam

Gâh zindandan çıkam âzâd olam âbâd olam

Geh yine der-bân olam mahbûs olam zindân olam

Dâr olam girdâr olam Mansûr olam ber-dâr olam

Ten olam hem cân olam hem în olam hem ân olam

Gâh beyâban-ı harâb u geh serâb u geh tübâb

Geh yine Mahmûd olam geh cin olam geh cân olam

900. Gâh izzette azîz ü gâh zillette hakıyr

Geh varam erkân olam reh-bîn olam rühbân olam

Geh dönüp hâmûş olam bî hiş olam ser-hûş olam

Söyleyem destân olam hem bâğ u hem büstân olam

Yunus’a Tapdûğ u Saltûğ u Barak’tandır nasîb

Çün gönülden cûş kıldı ben nice pinhân olam[12]

Yûnus imdi bû sözüben âşıka dî âşıka

Kim sanâ ben sıdk olam hem derd ü hem dermân olam

Gâh hâlîs gâh muhlis olam uş Furkaan ile

Gâh Rahmân’ur - Rahim yâ Hayy ü yâ Mennan olam

Geh dönem bir şems olam zerremde yüz bin arş ola

Geh yîne tuğyn olam âlemlere tûfân olam

Evvelî Hû âhırı Hû yâ Hû illâ Hû olam

Evvel âhır ol kalâ vu “Men aleyhâ fân” olam

CXXIV

Benem ol aşk bahrısı denizler hayran bana

Deryâ benim katremdir zerreler umman bana

Kafdağı zerrem değil ay u güneş bana kul

Hak’tır aslım şek değil mürşiddir Kur’an bana

Çün dosta gider yolum mülk-i ezeldir ilim

Aşktan söyler bu dilim aşk oldu seyran bana

910. Yoğiken bu bârgâh sen var idin padişah

Ah bu aşk elinden ah derd oldu derman bana

Âdem yaradılmadan can kalıba düşmeden

Şeytan lânet olmadan arş idi seyran bana

Yaradıldı Mustafa yüzü gül gönlü safâ

Ol kıldı bize vefâ ondandır ihsan bana

Şerîat ehli ırak eremez bu menzile

Ben kuş dilin bilirim söyler Süleyman bana

Yunus bu halk içinde eksiklidir Hak bilir

Dîvâne olmuş çağrır dervişlik bühtan bana

CXXV

Severim ben seni candan içeri

Yolum ütmez bu erkândan içeri

Nereye bakar isem dopdolusun

Seni kanda koyam bundan içeri

O bir dilberdürür yoktur nişânı

Nişân olur mu nişandan içeri

Beni sorma bana bende değilem

Suretim boş gezer dondan içeri

Beni benden alana ermez elim

Kadem kim bâsa sultandan içeri

920. Tecellîden nasîb erdi kimîne

Kimînin maksudu bundan içeri

Kime cîdâr gününden şu’le değse

Onun şu’lesi var günden içeri

Senin aşkın beni benden alıptır

Ne şîrin derd bu dermandan içeri

Şerîat tarikat yoldur varâna

Hakıykat ma’rifet andan içeri

Süleyman kuş dilin bilir dediler

Süleyman var Süleyman’dan içeri

Unuttum din diyânet kaldı benden

Bu ne mezhebdürür dinden içeri

Dinin terk edenin küfürdür işi

Bu ne küfürdür îmandan içeri

Geçer îken Yunus şeş oldu dosta

Ki kaldı kapıdan andan içeri

CXXVI

Haber eylen âşıklara aşka gönül veren benim

Aşk bahrısı olubanı denizlere dalan benim

Deniz yüzünden su alıp sunuveririm göklere

Bulutlayın seyrân edip arşa yakın varan benim

930. Yıldırım olup şakıyan gökte melâik dokuyan

Bulutlara hüküm süren yağmur olup yağan benim

Gördüm göğün meleklerin her biri bir işte imiş

Hak Çalab’ın zikrin eden İncil benim Kur’an benim

Gördüm deyen değil gören bildim deyen değil bilen

Bilen oldur gösteren ol aşka esîr olan benim

Sekiz uçmak âşıklara köşk ü saraydır bilene

Mûsî’leyin hayran olup Tur dağında kalan benim

Kalem çalınacak görgil haber böyledürür bil(gil)

“Kaalû bela” kelecisin bunda haber veren benim

Deli oldum adım Yunus aşk oldu bana kılavuz

Hazrete değin yalınız yüz sürüyü varan benim

CXXVII

Gökte Peygamber ile mi’râcı kılan benim

Ashab-ı suffa ile yalınacak kalan benim

Sabr ile kanaati hoş veriptir anlara

Kırk kişi bir gömleğe kanâat kılan benim

Kırkından birisine çaldım idi neşteri

Kırkından kan akıdıp ibret gösteren benim

Ömer-i Hattâb ile ham adl ü dâd işledim

Oğluyla fısk eyleyip hadde basılan benim

940. Abdürrezzak ol derviş yoldaş edindi beni

Hallâc-ı Mansûr ile dâra asılan benim

İbrahim Edhem baktı tâc u tahtı bıraktı

Hak yoluna uyaktı ol sırrı duyan benim

Mûsî Peygamber ile binbir kelime kıldım

İsî Peygamber ile göklere çıkan benim

Adımı Yunus taktım sırrım âleme çaktım

Bundan ileri dahı dilde söylenen benim

CXXVIII

Benim canım uyanıktır dost yüzüne bakan benim

Hem denize karışmağa ırmak olup akan benim

Irmak gibi ben çağlarım geh gülerim geh ağlarım

Nefsin ciğerin doğrarım kibr ü kîni yakan benim

Kırdım bu nefsin çerisin bir ettim burc u bârusun

Pâk eyledim içerisin milketini yuyan benim

Ben hazrete tuttum yüzüm ol aşk eri açtı gözüm

Gösterdi bana kend’ özüm âyet-i kül denen benim

Şah didârın gördüm ayan hiç gümansız belli beyan

Kâfir ola inanmayan ol dîdâra bakan benim

Benimdürür bu cümle iş hikmetim ile yaz u kış

Ben bilirim yad u biliş ırılmadan duran benim

950. Bu cümle canda oynayan damarlarında kaynayan

Küllî dillerde söyleyen küllî dili deyen benim

Nemrud odun İbrâhim’e ben bağ u bustan eyledim

Küfür yüzünden doğuban gene odu yakan benim

Ol Hallâc-ı Mansûr ile söyler idim Ene’l Hakk’ı

Benim gen’ onun boynuna dar urganın takan benim

Ol Hak habîbi Mustafâ mi’raca edince sefer

Ol dem canım hâk eyledim ol sırrını duyan benim

Şimdi adım Yunus’durur ol demde İsmâil idi

Ol dost için Arafât’a kurban olup çıkan benim

Çerh benim hükmümdedür(ür) her kanda ben oturmuşum

Mülk benim elimdedür(ür) yıkan benim yapan benim

Sa’d benim saîd benim Yunus dahı benimledir

İlm-i ledündür üstâdım ol esrârı (duyan) benim

CXXIX

Evvel benim âhır benim canlara can olan benim

Azıp yolda kalmışlara Hızır meded eren benim

Bir karâra tuttum karar sırrımı benim kim duyar

Gözsüz beni kaçan görür gönülde gizlenen benim

Kün deminde katre uran bir nazarda dünyâ duran

Kudretinden han döşeyip aşk nöbetin uran benim

960. Düz döşedim bu yerleri çöksü urdum bu dağları

Sayvan eyledim gökleri geri tutup duran benim

Dahı aceb âşıklara ikrâr ü din îman oldum

Halkın gönlünde küfr ile İslâm ile îman benim

Halk içinde dirlik düzen dört kitabı doğru yazan

Ağ üstünde kara dizen ol yazılan Kur’an benim

Dost ile birliğe biten buyruğu ne ise tutan

Mülk yaratıp dünya düzen ol bahçıvan heman benim

Hamza’yı Kaf’tan aşıran elin ayağın şeşiren

Simurg-u Kaf ardındaki ol oğulu yılan benim

Yunus değil bunu diyen kendiliğidir söyleyen

Kâfirdirür inanmayan evvel âhir neman benim.

CXXX

Evvel kâdim önden sona zevâli yok sultan benim

Yedi ıklîme hükmedip diri tutan Sübhan benim

Ben bu yeri yaratınca yer üstüne gök durunca

Ulu deniz mevc urunca Nûh’a tûfan veren benim

Dur dedim göklere durdu gökler dahı karar kıldı

Yüz bin türlü âdem geldi getirip gideren benim

Yûsuf ile çâha inen terâziye altın uran

Kafesini basaduran Mısr’ın ıssı sultan benim

970. Sûfî ile sûfî olan sâfî ile sâfî benim

Bel bağlayıp tâat eden ol kerim ü rahmân benim

Kaf’tan Kaf’a hükmeyleyen divleri hükmüne koyan

Yele binip seyran kılan bu mülke Süleyman benim

Yunus değil bunu diyen kudret dilidir söyleyen

Kâfir ola inanmayan evvel âhır heman benim

CXXXI

Kâ’be vü büt îman benim çerh uruban dönen benim

Bulut olup havay’ ağıp rahmet olup yağan benim

Yaz yaratıp yer donatan gönlümüz evi hânedan

Hoşnûdum ata anadan kulluk kadri bilen benim

Yıldırım olup şakıyan şakıyıp nefsin dokuyan

Yer ka’rasında berkiyen şol oğulu yılan benim

Hamza’yı Kaf’tan aşıran elin ayağın şeşiren

Gözsüzlerin gözündeki boz pusarık duman benim

Et ü deri sünğük çatan hükmeyleyip diri tutan

Kudret beşiğinde yatan hikmet sütün emen benim

Âşık olan gelsin beri göstereyim doğru yolu

Makaamımdır gönül şarı ırılmayıp duran benim

Yere göğe bünyâd uran ırılmadan kaaim duran

Irmaklara göl çağıran adım Yunus umman benim

CXXXII

980. Ol kaadir-i Kün-feyekûn lûtfedici Rahman benim

Kesmeden rızkını veren cümlelere sultan benim

Nutfeden âdem yaratan yumurtadan kuş üreten

Kudret dilini söyleyen zikreyleyen Sübhan benim

Kimini zâhid eyleyen kimini fâsık eyleyen

Ayıplarını örtücü ol delîl ü burhan benim

Bir kuluna atlar verip avret ü mâl çiftler verip

Hem birinin bir pulu yok ol Rahîm ü Rahman benim

Benim ebed benim bakaa ol kaadir-i Hay mutlaka

Hızır ola yarın sakka onu kılan güfran benim

Dört türlü nesneden hâsıl bilin benim işte delil

Od ile su toprag u yel bünyâd kılan yezdan benim

Ete deri süngük çatan ten perdelerini tutan

Kudret işim çoktur benim hem zâhir ü ayan benim

Hem bâtınım hem zâhirim hem evvelim hem âhırım

Hem ben oyum hem ol benim hem ol kerîm u han benim

Yoktur arada terceman ondaki iş bana ayan

Oldur bana veren lisan ol denize umman benim

Bu yeri göğü yaratan bu arş ü kürsü durduran

Bin bir adı vardır Yunus ol sâhibi-i Kur’ân benim

CXXXIII

990. Ben bir aceb ile geldim kimse hâlim bilmez benim

Ben söylerim ben dinlerim kimse dilim bilmez benim

Benim dilim kuş dilidir benim ilim dost ilidir

Ben bülbülüm dost gülümdür bilin gülüm solmaz benim

Ol dost bana gelsin demiş sundum kadeh alsın demiş

Aldım kadeh içtim şarap artık gönlüm ölmez benim

Ne Tûr’um var ne durağım hiç yerde yok karârım

Hakk’a münâcât etmeye belli yerim olmaz benim

Sor sorduğum yeri bana gelirsen gösterem sana

Bir zerrece Hak’tan ayrı gözüm nesne görmez benim

Tur dağında bir tecellî gör Mûsî’yi neler kıldı

Yunus aydır hak katında sözüm geri kalmaz benim

CXXXIV

Aklın ererse sor bana ben evvelde nerde idim

Diler isen deyiverem ezelî vatanda idim

“Kaalû belâ” söylenmeden tertip düzen eylenmeden

Hak’tan ayrı değil idim ol ulu dîvanda idim

Eyyûb ile derde esîr iniledim çektim cezâ

Belkıys ile taht üzere mühr-i Süleyman’da idim

Yunus ile balık beni çekti deme yuttu bile

Zekeryâ’la kaçtım bile Nûh ile tûfanda idim

1000. İsmail’e çaldım bıçak bıçak bana kâr etmedi

Hak beni âzâd eyledi koç ile kurbanda idim

Yusuf ile ben kuyuda yattım cefâ çektim bile

Ya’kub ile çok ağladım bulunca figanda idim

Mi’rac gecesi Ahmed’in döndürdüm arşta nalının

Üveys ile urdum tacı Mansur’la urganda idim

Alî ile urdum kılıç Ömer ile adl eyledim

On sekiz yıl Kafdağı’nda Hamza’yla meydana idim

Ezelîden dilimde uş Tanğrı birdir haktır Rasûl

Bunu böyle bilir iken sanma ki gümanda idim

Yere bünyâd urulmadan Âdem dünyâya gelmeden

Öküz balık evlenmeden ben ezelî anda idim

Yunus senin âşık canın ezelî âşıklar ile

Mülke bünyâd urulmadan seyrân u cevlânda idim

CXXXV

(Ben) bu cihana gelmeden sultân-ı cihanda idim

Sözü gerçek hükmü revan ol hükm-i sultanda idim

Halâyık bunda gelmeden gökler melâik dolmadan

Bu mülke bünyâd olmadan mülkü yaratanda idim

Yüz bin yirmi dört bin hası dört yüz kırk dört tabakası

Devlet makamında ol gün ulu hânedanda idim

1010. Gussa beni görmez idi kaygu eli ermez idi

Endişe şehirden daşra bir yüce mekânda idim

Yunus bu cümle varlığın dost katında zerre değil

Guft ile kelâmda idim hem bunda hem onda idim

CXXXVI

Bu cihâna gelmeden mâ’şuk ile bir idim

“Kul huvallah” sıfatlı bir bî nişan nûr idim

Ol dem ki birlik idi nitesi dirlik idi

Ol pâyansız kudrette ne Mûsî ne Tûr idim

Bile idim hazrette ol bî kıyas kudrette

Ne serîkim var idi ne kimseyle yâr idim

Yer gök yaratılmadan Kaalu belâ denmeden

Levh kalem çalınmadan mi’raçta kadir idim

Nice kez geldim gittim delim sûret yarattım

Bu şimdiki sûrette Yunus olup dûr idim

CXXXVII

Ey yârenler ey kardeşler sorun bana kanda idim

Aşk denizine dalıban deryâ-yı ummanda idim

Ol ki beni bekler idi her kandaysam saklar idi

Aşk urganı ucundaki kandildeki canda idim

Yere bünyâd urulmadan yer gök halâyık dolmadan

Levh u kalem çalınmadan mülkü yaratanda idim

1020. Yüz yetmiş bin feriştehler saf bağlayıp durucağız

Cebrail’i gördüm (anda) ol ulu dîvanda idim

Dört kitabı okumadan ayırıp seçmek olmadan

Ben okudum sabakımı Kur’an’da hânende idim

Kaygu eli bana ermez gussa hergiz beni görmez

Endişe şerrinden daşra bir ulu makamda idim[13]

Doksan bin Hak kelâmını eyleyince Habib ile

Otuz bini sır olunca ol vakit ben anda idim

Benim gibi miskin kulu yüz bin gelirse az ola

Benim gelişim şimdidir uçmakta Rıdvan’da idim

Yıldız idim nice zaman gökte malâik arzuman

Cebbâr-ı âlem hükmeder ben ol zaman anda idim

Ben bu sûretten ileri adım Yunus değil iken

Ben ol idim ol ben idim bu aşkı sunanda idim

CXXXVIII

Tehî görmen siz beni dost yüzün görüp geldim

Bâki devr-i rüzigâr dost ile sürüp geldim

Oldur söyleyen dilde varlık dostundur kulda

Varlığım hep ol ilde ben bunda garib geldim

Bezirgânın matâım çok dest-gîrim üstâdım Hak

Ziyanım âssıya cümle anda değişip geldim[14]

1030. Yer ü gök yaratıldı aşk ile bünyâd oldu

Toprağa nazar kıldı aksırı dürüp geldim

Gördüm yedi tamusun anda sekiz uçmağın

Korkudan günahımı anda sızırıp geldim

İsî oldum kudretten behâne bir avretten

İnâyet oldu Hak’tan ölü dirgörüp geldim

Âdem olup durmadan nefsin boynun burmadan

Yanıldım buğday yedim uçmaktan sürlüp geldim

Mûsî’yle Tûr’a çıktım bin bir kelime kıldım

Bu halk bizi ne bilsin anda bilinip geldim

Nuh oldum tûfân için çok duruştum dîn için

Duymayanın tagadan suya boğdurup geldim

Yalan değildir sözüm bak yüzüme aç gözün

Dah’ örtülmedi izim uş yoldan erip geldim

Cercis olup basıldım Mansur oldum asıldım

Hallaç pamuğu gibi bunda atılıp geldim

Eyyub oldum tenime cefa kıldım canıma

Çığırdım Sübhân’ıma kurtlar dürüyüp geldim

Zekerya oldum kaçtım erdim ağaca geçtim

Kanım dört yana saçıp tepem deldirip geldim

1040. Yalınız Sübhân idi peygamberler canıydı

Yunûs hod pinhân idi suret değşirip geldim

CXXXIX

Beni bunda veribiyen bilir ben ne işe geldim

Kararım yok bu dünyâda giderim yumuşa geldim

Dünyâya çok gelip gittim erenler eteğin tuttum

Kudret ürünü işittim kaynayıban cuşa geldim

Sert söz ile gönül yıktım od oldum canları yaktım

Sırrımı bu halka çaktım âleme temâşâ geldim

Ben oldum İdrîs’ı terzî Şît oldum dokudum bezi

Dâvûd’un görklü âvâzı ah edip nâlişe geldim

Âşık oldum şu ay yüze nisâr oldum bal ağıza

Nazar kıldım kara göze siyah olup kaşa geldim

Müsî oldum Tur’a vardım koç oldum kurbana geldim

Alî olup kılıç saldım meydana güreşe geldim

Deniz kenarında ova kuyuda işleyen kova

İsâ’nın ağzında duâ oldum bile işe geldim

Ay oldum âleme doğdum bulut oldum göğe ağdım

Yağmur olup yere yağdım nûr oldum güneşe geldim

Kaal ü kıylden geçenlere yolda gözün açanlara

Anlayıban seçenlere vak’a oldum düşe geldim

1050. Benim al dertli dermân benim ol ma’rifet kânı

Benim Mûsî-i İmrânî Tur dağından aşageldim

Yolum sana oldu durak sabahın[15] söyleyendir Hak

Yunus Emre dilinde Hak olup dile düşegeldim

CXL

Dost bakalı yüzüme ben seni görüp geldim

Ol yüce yücesine bî güman erip geldim

Esrikliğime bakma adım deliye takma

Esrikliğim ezelden sohbeti süre geldim

Ezelden bile idim Elest’te belâ dedim

Ol kadîmî denizden sel olup geri geldim

İşretine ermişim sâlâ deyip durmuşum

Ol kadîmî denizden sel olup geri geldim

Aşk bana İsî oldu erenler duâ kıldı

Bir iki kez topraktan ben ölüp durugeldim

Mansur aydır Ene’l Hak der sûretin oda yak

Deyniz dâra gelsinler ben dârı kurageldim

Sorman Yunus’tan haber dost nerdeyse orda var

Haberin gören verir ben tenhâ göregeldim

CXLI

Canım ben andan (bunda) ezelî âşık geldim

Aşkı kılavuz tutup ol yola düşüp geldim

1060. Değilim kaal ü kıylden ye yetmiş iki dilden

Yad yok bana bu ilde anda bilişip geldim

Geçtim hod-bin ilinden el çektim dügeliden

Ol ikilik bâbından birliğe bitip geldim

Dört kişidir yoldaşım cefâdar-u razdaşım

Üç ile hoştur başım birine boşup geldim

Ol dördün birisi can biri dîn biri îman

Biri nefsimdir düşman yolda savaşıp geldim

Bir kılı kırk yardılar birin yol gösterdiler

Bu mülke gönderdiler ol yola düşüp geldim

Aşk şarabından içtim on sekiz ırmak geçtim

Denizler bendin deştim ummandan taşıp geldim

Ben andan geldim bunda geri varırım anda

Ben anda varasımı anda danışıp geldim

Azrâil ne kişidir kasdedesi canıma

Ben emanet ıssıyla anda bitrişip geldim

İmdi Yunus’a ne gam âşık melâmet bed-nâm

Küfrüm îmana şol dem anda değişip geldim

CXLII

N’idem ben gönül ile benimle bile bir dem durmaz

Mâ’şuk yüzün gördü meğer öğütleyip ökün dermez

1070. Tanğrı için ey uslular gönlüm bana buluverin

Vardı dost ile buluştu bana geri boyun vermez

Bunun gibi gönül ile nice dirlik iltebilem

Bıraktı yabana beni bir dem gelip hâlim sormaz

Gönül bana yoldaş iken zühd ü tâat kılar idim

Yıkıldı bu tertiplerim gönülsüzüm elim ermez

Gönül içeri dost ile ben kapıda feryâd ü zar

Bin yıl zârî kılar isem işbu nedir diye sormaz

Aydır isem eyâ gönül hani farîza yâ sünnet

Aydır yok teşvişi koya bu seviye amel sığmaz

Eğerleyin aydır isem gör boynumda borç kalmasın

Kakır boşar söver bana aydır ki ey Hakk’ı görmez

Ağız ağızdan kutludur ola ki sözünüz tuta

Ben yüz bin yıl söyler isem sözüm kulağına girmez

Gönlüm dahı canım dahı el bir etti şol ikisi

Yüz bin Yunus’tan ferâgat dost yüzünden gözün ırmaz

CXLIII

Seninle dirliğim senden ırılmaz

Hayat seninledir sensiz dirilmez

Benim münâcâtım senden yanadır

Sana varan yolum sensiz varılmaz

1080. Sensin gözlerim içre bile bakan

Sen bile bakmasan yolum görülmez

Sen ayrı ben seni nerde bulayım

Sensiz bu hak nefes ömrüm sürülmez

Sefer kılsam bana yoldaş olursun

Karâr etsem gene sensiz durulmaz

Varlığım sendedir ben bir âletim

Sun’ ıssı sunmasa âlet kurulmaz

Âlet ü harekât cümlesi senden

Anın ’çin işine kimse kırılmaz

Birlikten öteye hiç şerîkin yok

Kim noksan ergöre hükmün yuyulmaz

Âlem halkı zebun emrin içinde

Kimdir ki kulluğa boynu burulmaz

Bu benim dediğim eğer ben isem

Niçin bu benliğe elim urulmaz

Yârenler salâdır kapı açıktır

Bu kapıya gelen mahrum sürülmez

Yunus bu tevhide gark oldu kaldı

Geri gelmekliğe aklı derilmez

CXLIV

1090. Yârab bu ne derttir derman bulunmaz

Ya bu ne yaradır zahmı belirmez

Benim garip gönlüm aşktan usanmaz

Varır aşka düşer hiç bana dönmez

Döner gönlüm bana öğüt verir çok

Âşık olan gönül aşktan usanmaz

Âşık ki cana kaldı âşık olmaz

Canın terk etmeyen ma’şûku bulmaz

Aşk pazarıdır bu canlar satılır

Satarım canımı hiç kimse almaz

Âşık bir kişidir bu dünya malın

Âhıret korkusun bir pula saymaz

Bu dünyâ ol âhiretten içeri

Âşıkın yeri var kimesne bilmez

Âşık öldü diye selâ verirler

Ölen hayvan olur âşıklar ölmez

Beyim âşık isen var sen yoluna

Bunda başlar yiter kanlar sorulmaz

Erenler meydanı arştan uludur

Salarlar çevgânı topu belirmez

1100. Yunus bu tevhîde gark oldu gitti

Geri gelmekliğe aklı derilmez

CXLV

Gayrıdır her milletten bu bizim milletimiz

Hiç dinde bulunmadı din ü diyânetimiz

Bu dîn ü diyânette yetmiş iki millete

Bu dünyâ ol ahrette ayrıdır âyâtımız

Zahir suya banmadan el ayak depretmeden

Baş sücûda varmadan kılınır tâatımız

Ne Kâ’be vü ne mescid ne rükû’u ne sücûd

Hakk ile dâim be cid olur münâcâtımız

Gerek Kâ’be’ye varalım gerek mescide girelim[16]

Gerek suyla yunalım çün bile illetimiz

Su ne kadar arıta çün yavuz fi’lin bile

Meğer bizi pâk ede Hak’tan inâyetimiz

Kimin sözün kim bile akıl ermez bu hâle

Yarın anda bell’ ola Müslüman mürtedimiz

Yunus canın yenile kim dostluğun anıla

Aşk ile dinler isen bilesin kudretimiz

CXLVI

Ol ben sevdiğim nigâr n’idem ol benden fârığ

Ne varıp hoş görünem iki cihandan fârığ

1110. Kimden kime varayım ahvâlim söylemeğe

Sözüm kime diyeyim sözden lisandan fârığ

Cihanda kim giriser bu işin arasına

Ye kim hükmedebile sultân u handan fârığ

Gerek Müslüman olam bin yıl ibâdet kılam

Gerekse kâfir ola küfr ü îmandan fârığ

Gerekse ehl-i millet farîzasın bekleyim

Gerekse şöhret kovam şöhret-ü dinden fârığ

Gerekse illiyyinde yüz bin kez minber uram

Gerekse şirk besleyim sıdk u gümandan fârığ

Nice ticâret ile kesb gösterem ben ona

Şöyle kaadirdir ol kim sûd u ziyandan fârığ

Nicesi kulluk ile sevlibilem ben ona

Hâs u âm onu sever ol hep sevenden fârığ

Onun gibi ma’şuka kim gönül verdiyise

Tertibden geçmek gerek ol ondan - bundan fârığ

Yunus sen sever isen hakıykat ma’şûkayı

Fârığ ol cümlesinden kevn ü mekândan fârığ

CXLVII

N’ideriz hayat suyun canı yağmaya verdik

Gevheri sarraflara mâden yağmaya verdik

1120. Benim ol bezirgân kim hiç assı gözetmedim

Çünk’ assıdan da geçtik ziyan yağmaya verdik

Bu yolun ârifleri geçirmezler mataı

Şöyle uryan gideriz cihan yağmaya verdik

Küfr ile îman dahı hicâb imiş bu yolda

Selâlaştık küfr ile îman yağmaya verdik

Yüz bin yıllık fikirle henüz kuşluk olmadan

Geçtik bitmez sağınçtan güman yağmaya verdik

Payanlı devr-i zaman nic’ eğlesin Yunus’u

Payansız devre erdik devran yağmaya verdik

CXLVIII

Uş yine geldim ben bunda sır sözün ayân eyleyem

Bir söz ile yeri göğü cümlesin beyân eyleyem

Diler isem ten eyleyem diler isem can eyleyem

Gönlümü Tur canım Mûsâ tahtı Süleymân eyleyem

Dirlik bana karşı gele ben dirliğin boynun uram

Ölüm eğer vâcib ola canımı kurbân eyleyem

Azrâil ne kişidür(ür) kastedebile canıma

Ben onun kastını gene kendiye zından eyleyem

Ye Cebrâil kim ola kim hükmede benim âhıma

Yüz bin Cebrâil gibiyi bir demde perrân eyleyem

1130. Bu bizden önce gelenler ma’nîyi pinhan kılanlar

Ben anadan doğmuş gibi geldim ki uryân eyleyem

Yunus senin gönlün evi Hak varlığı dopdoludur

Uş geldim ki âşıklara varlıktan ihsân eyleyem

CXLIX

Nite ki ben beni bildim yakın bil kim Hakk’ı buldum

Hakk’ı buluncadı korkum şimdi korkudan kurtuldum

Hiç artık korkmazam (bir) zerre kayırmazam

Ben şimdi kimden korkayım korktuğum ile yâr oldum

Azrâil gelmez canıma sorucu gelmez sinime

Bunlar beni ne sorsunlar onu sorduran ben oldum

Ye ben onca kaçan olam onun buyruğun buyuram

Ol geldi gönlümüz doldu ben ona bir kân oldum

Aşklılar bizden alalar aşksızlar hod ne bileler

Kimler ala kimler vere ben bir ulu dükkân oldum

Yunus’a Hak açtı kapı Yunus Hakk’a kıldı tapı

Bâkî devlet benim imiş ben kul iken sultan oldum

CL

Ne der isem hükmün yürür elimde ferman tutaram

N’îder isem hükmüm revan çün hükm-i sultan tutaram

İns ile bu cinn ü perî divler benim hükmümdedir

Tahtım benim yel götürür mühr-î Süleyman tutaram

1140. İblîs ü Âdem kim olur yâ âza (vu) yâ azdıra

Cümle benim iyi yavuz kamusunu ben tutaram

Dünyâ benim rızkımdurur kavmi benim kavmimdürür

Her dem benim yargım yürür yargımı candan tutaram

Senin gibi can vâr iken Âb-ı hayât isteyeni

Karanılığa gireni ben onun hayvan tutaram

Onsuz olursam ölüyem onunla diri oluram

Siz sanmanız ki dirliği hemişe candan tutaram

Dînim imanım oldurur onsuz olursam dünyada

Ne puta haça taparım ne dîn ü îman tutaram

Yunus aydır be n’ol venin az görmeğil ben ol venin

Ben ne desem ol dost tutar dost dediğin ben tutaram

CLI

Bin yıl eğer vasfın diyem bir zerresin tüketmeyim

Bir katrede yüz bin deniz bir katresin ayıtmayım

Ne mesel bağlamam olur ne hod gönül karar bulur

Kim benzede misl ü misâl hâşa ki ben benzetmeyim

Kim ide bir nakş u suret nakş u suretten sen azad

Nice akıllar sende mat nice özrü gözetmeyim

Akıl çün fenâya vara deli olan ne başara

Delilere sensin çâre deli oldum pes n’itmeyim

1150. Öğret imdi dil ne desin şart oldur seni söylesin

Tevfıyk yâri kılar ise gayrı dile söyletmeyim

Ne kim der isen de bana koma beni benden yana

Benim haacetim oldur(ur) seni bana istetmeyim

Çün pâdişah güçlü ola pes kul fuzul işli ola

Ben seninim bana ne gam ger suç edem ger etmeyim

Çünkü girdim bir denize ne kenar var ne cezîre

Çün dört yanımdan mevc ura duram kavî hiç batmayım

Benim değil bu keleci devlet senin Yunus neci

Çün dilimde kaadir sensin sensiz dilim uzatmayım

CLII

Dost elinden ölür isem hiç gümansız geri gelem

Ganîmet görüp bu demi can şükrâne veri gelem

Canın dırıyg tutan kişi dost katından ırak düşer

Fidî kılam yüz bin canı ıraklıktan beri gelem

Cercis’leyin ol dost beni yetmiş kez öldürür ise

Bin (kez) dahı ölür isem yüz bin kez ileri gelem

Yüz bin kez doğam uyağam dost burcunda cevlân kılam

Hem bunda olam hem anda bunda anda varıgelem

Yavı kılındım ne çâre yürürüm dün gün âvâre

Soranlara cevap budur isteyiben sorugelem

1160. Bin yıl toprakta yatarsam ben komayan Ene’l Hakk’ı

Ne vakt gerek olur ise aşk nefesin urugelem

İnanmayan gel sinime dost adını ayıt çağır

Kefen donun pâre kılıp toprağımdan durugelem

Bundan böyle n’olasını değme akıl şerh etmeye

Yunus aydır âşıklara dost haberin verigelem

CLIII

Aldı benim gönlümü n’olduğumu bilmezem

Yavı kıldım ben beni isteyip bulamazam

Gönlüsüz girdim yola hâlimden gelmez dile

Bir dem derdim demeye bir dertli bulamazam

Şâkirim derdim ile sataştım güle güle[17]

Dertliler bulıcağız ben seni bulamazam

Aydırlar ise bana senin gönlün kim aldı

Nice haber vereyim ağlarım aydımazam

Bu benim gönlüm alan doludur cümle âlem

Nereye bakar isem onsuz yer göremezem

Ayık olup oturman ayaksızlar getirmen

Severim aşk esriğin ben ayık olamazam

Yunus’a kadeh sunan Ene’l Hak demin vuran

Bir cür’a sundu bana içtim ayılamazam

CLIV

1170. Aceb değil senin için bin can fidî kılar isem

Senin varlığın can yeter hoştur cansız kalır isem

Senin (ki) derdin olmaya sözüm aceb kelecidir

Ne canım var ne aydıram bir dem sensiz olur isem

Nice ki ben seni sevem ecel eli ermeyiser

Kaçan sunar Azrâil el beni seni canlanır isem

Ger sûretim düşer ise nice zevât ere bana

Ol kadîmî kimse benim nice düşüp durur isem

Dahı Elest belirmeden ben âşık idim ol ma’şuk

Gözümü yüzüne tutam yüz bin kaba girer isem

Dahı cihana gelmeden canım onu sever idi

Minnet değil Yunus sana nice tapı kılar isem

CLV

Beni anmaklığa benden farıgım

N’ederim ânıban pes ne lâyıkım

Benim yoldaşlığım edebe sığmaz

Edepsiz kişiye niçin refıykım

El tutmaz ayak dirmez cihana düştüm

Ne karar ne mekân ne hod tefrıykım

Cümle tekebbürlüğüm döküldü kaldı

Ne esrigim ne mahmur ne hod ayıkım

1180. Ne sabr u ne sükûn ne hod becid iş

Ne adım atarım ne hod tarıykım

Bugün cihâna geldim uş giderim

Sanâsın yolcu idim ye konukum

Hani Yunus hani cünbiş harekât

Ne sermâyem ola ne var ne yokum

CLVI

Hani bana sabr u karar senin sözünü dinleyem

Hani bana akl u bili duyubanı seni sevem

Hani bana ol havsala ki hâlimi bilmeyeler

Hani bana zûr u kuvvet kim senin aşkına doyam

Canım seni seveliden benim hâlim hâle döner

Hani bana usûl-i din ilmin edebin bekleyem

İzzet ü erkân iyi ad aşk yolunda noksandurur

Ben nereden iyi adı çün terbiyet aşktan yerem

Gerçek sana âşık isem arlanmaklık ne’mdir benim

Şükrâne canımı verem ger melâmet donun giyem

Zühd ü tâat usûl-i dîn aşk haddinden daşra durur

Nisbet değildürür bana secde vü rükû’ u kıyâm

Dost sûreti gözgüdürür bakan kendi yüzün görür

Gelsin o kendisiz gelen ben râzımı sana direm

1190. Can gözüyle bakan görür Yunus gözüyle gördüğün

Yoksa yaban gözü ile kimesneye ne söyleyem

CLVII

Dîn ü millet kodurdu ol benim canım alan

Onu duyan kişiye ne gönül kalır ne can

Duymayanlar hâlimi dînin kodu der bana

Ne ile din beslesin cansız gönülsüz kalan

Sûretimde varlığım gönül ile can idi

Cümlesin yağmaladı bana aşk bağışlayan

Aşkın serhengi beni komadı hiç nesnede

Ne İslâmda ne dinde anılmaz küfr ü îman

Şart u farz olmaz onda canı aşka kalanda

Cevapsız dil söylenir nice bilsin bu lisan

Elden iş bıraktırdı niteliksiz baktırdı

Dostluk ticâretinde unuttuk assı ziyan

Beni nelikten kodu varlık defterin dürdü

Havf u recâ göstermez hayr u şer elden koyan

Sorman Yunus’tan haber dost nerdeyse orda var

Yüz bin güherden fârığ aşk denizine dalan

CLVIII

Bir dürr-i yetîmem ki görmedi beni umman

Bir katreyem illâ ki ummâna benem umman

1200. Gel mevc-i acâyib gör deryâyı nihan gözle

Zî bahr nihâyetsiz katrede olur pinhan

Okuyamadı mezvun Leylî adını Mecnun

Hem Leyli idim anda hem Mecnun idim hayran

Bu âlem-i kesrette sen Yûsuf u men Ya’kub

Ol âlem-i vahdette ne Yûsuf u ne Ken’an

Adım Yunus olduğu bû cisim belâsıdır

Adım sorar olursan sultana benem sultan

CLIX

İstediğimi buldum eşkere can içinde

Daşra isteyen kendi kendi cihan içinde

Kadimdir hiç ırılmaz onsuz kimse dirilmez

Adım adım yer ölçer hükmü revan içinde

Tutun diye çağırır oğrı dahı çığırır

Bu ne acâyib ağrı bu çağıran içinde

Siyâset meydanında galebeden bakan ol

Siyâset kendi olmuş girmiş meydan içinde

Tartmış kudret kılıcın çalmış nefsin boynunu

Nefsini tepelemiş elleri kan içinde

Sayrı olmuş iniler Kur’an ürünü dinler

Kur’an okuyan kendi kendi Kur’an içinde

1210. Bu tılsımı bağlayan cümle dilde söyleyen

Gör nice cevlân eder hırka pılan içinde

Türlü türlü imâret köşkü saray yapan ol

Kara nikap tutunmuş girmiş külhan içinde

Baştan ayağa değin Hak’tır ki seni tutmuş

Hak’tan ayrı ne vardır kalma güman içinde

Bir isen birliğe gel ikiyi elden bırak

Bütün ma’nî bulasın sıdk u îmân içinde

Oruç namaz gusül hac hicaptır âşıklara

Âşık ondan münezzeh hâlis heves içinde

Girdim gönül şehrine daldım onun bahrine

Aşk ile gider iken iz buldum can içinde

Bu izimi izledim sağım solum gözledim

Çok acâyip er gördüm yoktur cihan içinde

Yunus senin sözlerin ma’nîdir bilenlere

Söyleniser sözlerin devr-i zaman içinde

CLX

Can olgıl can içinde kalma gümân içinde

İstediğin bulasın yakın zaman içinde

Rükû’ sücûda kalma ameline dayanma

İlm ü amel gark olur nâz u niyâz içinde

1220. İkiliği terk etgil birlik makaamın tutgıl

Canlar canın bulasın işbu dirlik içinde

Oruç namaz zekât hac cürmü cinayetdürür

Fakıyr bundan âzâddır hass’ül - havâs içinde

Şeriat korucudur hakıykat ordusunda

Senin için korunur hâsıl ordu içinde

Ayn’el - yakıyn görüptür Yunus mecnun oluptur

Bir ile bir oluptur Hakk’al - yakıyn içinde

CLXI

Ben bende seyreder iken aceb sırra erdim ahî

Bir siz dahı sizde görün dostu bende gördüm ahî

Bende baktım bende gördüm benim ile bir olanı

Sûretimde can olanı kimdürür (ben) bildim ahî

İsteyiben bulamazsam ol ben isem ye ben kanı

Seçemedim andan beni bir kezden ol oldum ahî

Sûret topraktır diyeni gönlürn kabûl etmez onu

Bu toprağın cevherini hazrete irgördüm ahî

Münkir kişi duymaz bunu dertlilerin sezer canı

Ben aşk bağı bülbülüyem ol bahçeden geldim ahî

Ma’şuk benimledir bile ayrı değil kıldan kıla

Irak sefer bizden kala dostu yakın gördüm ahî

1230. Değme bir yol kanden bana dağılmayam değme yana

Kutlu oldu bu seferim hoş menzile erdim ahî

Mansûr idim ben ezelde anın içün geldim bunda

Yok külümü savur göğe ben Ene’l Hak oldum ahî

Ne oda yanam dağılam ne dara çıkam boğulam

İşim bitince yürüyem teferrüce geldim ahî

Mun’îm oldum yoksul iken benim oldu kevn ü mekân

Yerden göğe mağrıb maşrık yer ü göğe doldum ahî

Nite ki ben beni buldum bu oldu kim Hakk’ı buldum

Korkum onu buluncadı korkudan kurtuldum ahî

Yunus kim öldürür seni veren alır gene canı

Bu canlara hükmedeni kim idiğin bildim ahî

CLXII

Bir şâha kul olmak gerek hergiz ma’zûl olmaz ola

Bir eşik yastanmak gerek kimse elden almaz ola

Bir kuş olup uçmak gerek bir kenara göçmek gerek

Bir şerbetten içmek gerek içenler ayrılmaz ola

Çevik bahrı olmak gerek bir denize dalmak gerek

Bir gevher çıkarmak gerek hiç sarraflar bilmez ola

Bir bahçeye girmek gerek hoş teferrüc kılmak gerek

Bir gülü yıylamak gerek hergiz ol gül solmaz ola

1240. Kişi âşık olmak gerek ma’şûkayı bulmak gerek

Aşk oduna yanmak gerek ayrık oda yanmaz ola

Yunus imdi var tek otur yüzünü hazrete götür

Özün gibi bir er getir hiç cihana gelmez ola

VI

İnanca Ait Kıssalar

Yunus’un şiirleri arasında, Kur’an ve hâdise dayanarak âhret ahvâlini bildirenlerden başka gene o iki ana kaynağa, onlardan sonra erenlerin menkabelerine, halk söylentilerine dayananlar var. Tekrar edelim ki Yunus, bir halk şairi değil. Kitabımızın “Açıklama” ve “Lûgatlar” bölümüne bakmak, hükmümüzün gerçekliğini göstermeye yeter delildir; bunları biz icad etmedik; Yunus demiş, biz anlatmaya çalıştık. O klasik doğu edebiyatının da bir mümessili; hem de belki ilk mümessillerinden biri. Aruzla da yazmış; ama inancı hisâbına, halka halk diliyle ve heceyle hitab etmeyi daha doğru bulmuş ve bunu şuurla yapmış ve başarmış. Hiçbir şiiri yok ki, onda klasik doğu edebiyatının mazmunları yer olmasın, İslamî ve tasavvufî unsurlar o şiiri örmesin. Ama aruz, Arapça ve Farsça Türk diline hâkim olunca, Yunus halkın tasavvufu benimseyen topluluğuna mal olmuş, saray çevresi ve günün aydınları onu unutmuşlar. Yunus, tekkelere sığınmış, kendisinden sonra gelen Yunus’ların şiirleriyle, hatta kendinin olmadığı halde ona atfedilen şiirlerle de bağdaşmış.

Aydınların halka gözucuyla, biraz da modaya uyup bakmaya başladığı çağlarda, heceye rağbet devrinde sığınağından çıkmış, gün geçtikçe de insani görüş, reel seziş, rahat söyleyiş, özlü ve eşsiz duyuş bakımından Türk edebiyatının dehası gün gibi doğmuş.

Biz bu bölümde, yalnız konu bakımından baştan sona dek bir kıssayı, anlatanları sunuyoruz. Yunus’un kim bilir, daha bu çeşit ne kadar manzum hikâyesi vardı. Mevlânâ’dan Sadî’den çevirileri olan “Risâlet’ün - Nushiyye”yi teşhis esasına göre ve mesnevî tarzında nazmeden Yunus, neden meşhur bir hikâyeyi nazma çekmesin? Fakat bize gelenler bunlar; yetmez mi? Zâti o diyor ki:

Yunus oldu ise adım ne acep;

Okuyalar defter ü dîvânımı.

Biz de bize gelenleri, bize kalanları okuyoruz.

CLXIII

Hak bir gevher yarattı kendinin kudretinden

Nazar kıldı gevhere eridi heybetinden

Yedi kat yer yarattı ol gevherin nûrundan

Yedi kat gök yarattı ol gevherin buğundan

Yedi deniz yarattı ol gevher damlasından

Dağları muhkem kıldı ol deniz köpüğünden

Muhammed’i yarattı mahlûka şefkatinden

Hem Alî’yi yarattı mü’minlere fazlından

Gaib işin kim bilir meğer Kur’an ilminden

Yunus içti esridi ol gevher denizinden

CLXIV

Padişahlık senindir heybetin var

Yarattın yer ü göğü kudretin var

Bî nişansın nişânın kimse bilmez

Eğerçi bî nihâyet âyetin var

Cümle ins ü melek vuhûş u tuyûr

Kamünun üstüne ibâdetin var

1250. Ne dünya âhıret ne kaaf u ne kâf

Bular katre deryâ melekûtun var

Ne reng ü ne şekil ne kad ne kaamet

Ne cevher ne araz ne sûretin var

Senindir arş u kürsî vü kalem levh

Döner çerh yer durur hoş hikmetin var

Bu yüz yigîrmi dört bin nebîye

Gece mi’raç gündüz münacatın var

Dört yüz kırk dört tabakat evliyâya

Verilmiş onlara kerâmetin var

Altı bin âltı yüz altmîş altı

Okunur halk üzere âyetin var

Bu amele Yunus nîce geçîser

Reyegân cümleye çok rahmetin var

CLXV

Niteliğim soran işit hikâyet

Su vu toprak od u yel oldu sûret

Dört muhtelif nesneden bu dört dıvarım[18]

Sâzıkâr eyledi verdi kerâmet

Yel ile toprağı kıldı muallak

Su içinde odu tuttu selâmet

1260. Rızkı ömrü tamam eyledi henüz

Şeş cihet olmadan tuttuğu kisvet

Ruhumdan kimsene haber veremez

Emrdir kaadirliği verir harekât

Bâki tertiplerimi şerh edeyim

İnâyet mevcûdu sem’-u basâret

Aklımın haberi bugünkü değil

Onu er derisen evvelki âyet

Suâl cevap kelecisi buna değindir

Bundan böyle cihânım bî nihâyet

Yunus ile buna denli nasîbim

Gönül dost durağı dilim şehâdet

CLXVI

Pâdşehler pâdşâhı ol ganî

Emrile verîbidi bîze canı

Od u sû vu (yeli) toprağı teni

Ânın ile bünyad eyledi teni

Yarattı yetmiş iki türlü dili

Arada üstün kodı müsülmanı

Biz müsülman Muhammed ümmetine

Hil’at verdin bize dîn ü îmanı

1270. Cân nurdandır (u) nûra karışır

Ayb eyleme sûret olursa fani

Zekeriyyâ ağaca sığınmağın

Bıçkı île iki bildirdin anı

Eyyub’un kurda yedirdin tenini

Sabr ile buldu o dâhı dermanı

Ya’kub’u ağladıp aldın gözlerin

Yûsuf’u Mısr’ın sen ettin sultanı

Kamuya söz söylenir ibret için

Yunus’u da söyletir ol Sübhan’ı

CLXVII

Biz bizi bilmez idik biz’ yaratan eyledi[19]

Âşikâr bizi kıldı kendiy pinhan eyledi

Biz de bile pinhandık gayr-ı sen ü ben idik

Mutlak bî güman idik hem bî güman eyledi

Toprağı kudretinden sûret ü hat bağladı

Dört ferişteh yoğurdu Âdem andan eyledi

Çün yarattı Âdem’i bile idik biz kamu

Bu kamu hâs u âmı bu mâdenden eyledi

Asıl ma’dende idik kaygusuz gâni idik

Şol bî nişan cihandan şöyle nişân eyledi

1280. Görgil Çalap fazlını yıkmaz âsî gönlünü

Yüz bin yiğirmi dört bin ol terceman eyledi

Kamu bir yere gider kimse nicesi yiter

İki birdir bir yeter gör bir neden eyledi

Âdem’den buna değin ne eli var ne yenin

Yemelikle giymeği bir dâneden eyledi

Çün nefs oldu havâle dağıttı değme yola

Tatlı oldu nevâle ol sen ü ben eyledi

Seni ne bile fülân ne söyler ise yalan

Dünyaâ çirkine kalan işin güman eyledi

Elest’te bile idik göz açtık belî dedik

Ayıdan Yunus idik cümle birden eyledi

CLXVIII

Yer gök yaratılmadan Hak bir gevher eyledi

Nazar kıldı gevhere sığmadı devr eyledi

Gevherden buğu çıkar ol buğdan gök yarattı

Gökyüzünün bezeğin çok yıldızlar eyledi

Göğ’ ayıttı dön dedi aya yürüsün dedi

Suyu muallak tutup üstüne yer eyledi

Yer çalkandı durmadı bir dem karar kılmadı

Yüce yüce dağları Hak çöksüler eyledi

1290. Azrâil yere indi bir avuç toprak aldı

Dört ferişteh yoğurdu bir peygamber eyledi

Allah aydır Âdem’e şükür erdin bu deme

Bu dünyada ne duydun dilin neye söyledi

Yoğiken var eyledin toprağ iken can verdin

Kudret diliyle andın dilim söyler eyledi

Bu söz Hakk’a hoş geldi kulun aziz eyledi

Ne geçtiyse gönlünden verdi hâzır eyledi

Bu söz Yunus’a kandan haber veresi candan

Meğer ol sultan lûtfu ona nazar eyledi

CLXIX

Çalap Âdem cismini topraktan var eyledi

Şeytan geldi Âdem’e tapmağa âr eyledi

Aydır ben oddan nurdan ol bir avuç topraktan

Bilmedi kim Âdem’in bâtınına bakmadı

Zâhir gördü Âdem’in bâtınına bakmadı

Bilmedi kim Âdem’i halka server eyledi

Kırk yıl kalıbı yattı adı âlemi tuttu

Gör Şeytan’ı buğzundan ne fitneler eyledi

Âdem toprak yatmıştı ad’ âlemi tutmuştu

Fikrine bak İblîs’in ya’nî hüner eyledi

1300. Öl yürüyen atları sürdü Âdem üstüne

Âdem’e mekr eyleyip ya’nî zafer eyledi

Âdem’in göbeğinden Çalap yarattı atı

Vaf diye durugeldi atlar güzer eyledi

Çün gitti Âdem ahdı yetti Mûsâ’nın vakti

İblis’e işbu işler yavlak eser eyledi

Mûsâ gönüldü Tûr’a Hakk’a münâcât ede

Gördü kim bir akar su Mûsâ nazar eyledi

Mûsâ aydır göreyim işbu su nerden gelir

Ger böyle akar ise zîr ü zeber eyledi

İleriye vardı Mûsâ gördü laîni ağlar

Gözü yaşı imiş su gözün pınar eyledi

Mûsâ sordu lâine ağladığın niçindir

N’ideyim ağlamadan işimi zâr eyledi

Mukarreb idim ben ol Hakk’ın dergâhında bol

Götürdü urdu yere candan bizâr eyledi

Sen bilme misin Mûsâ ben neden ayrıldığım

Şunlar önüme düşer beni efkâr eyledi

Vargıl ayıtgıl Mûsâ rahmet eylesin bana

Tövbe kıldım işime boş istiğfâr eyledi

1310. Mûsâ erdi hazrete başladı münâcâta

Unuttu emâneti söz muhtasar eyledi

Çalap’tan erdi nîdâ hani emânet dedi

Ol nidâya canını Mûsâ nisâr eyledi

Vargıl ayıtgil Mûsâ rahmet edeyim ona

Secde etsin Âdem’e çün istiğfâr eyledi

Mûsâ geldi laîne dedi Hakk’ın buyruğun

Secdeyi işitince döndü inkâr eyledi

Ben ondan umar idim derdime derman kıla

Derdim dahı arttırdı ya’ni tımâr eyledi

Ben eğer tapsam ona ol vaktin tapar idim

Şimdi hod toprak olup zîr û zeber eyledi

Âdem İblis kim ola işi işleten Çalap

Ay u günü yaratıp leyl ü nehâr eyledi

Ma’nî nedir İblis’ten fuzullukturur bizde

Duydunsa işbu sözden sırr’ âşikâr eyledi

Çalap aydır şol kula inâyet benden ola

Ne şeytan azdırısar ne kimse kâr eyledi

Altı bin yedi yüzü yıldan geçen Âdem’i

Dile getirdi Yunus şimdi tekrâr eyledi

VII

Gurbet

“Yeryüzünde gezip de sizden öncekilerin sonlarını görmez misiniz?”

“Sefer edin, sıhhat bulun, faydalanın.”

Bu sözlerin birincisi âyet. İkincisi hadis. Gezip görmek, ibret almak. Aşkın ilacını bile eski tıp, ya gezmek demiş, ya yeni bir sevgiliye gönül vermek. Tasavvufta sevgili bir; gezmek de gurbeti tatmak, sıkıntıya göğüs germek bakımından bir terbiye vasıtası, manevi yolculuğa katılan maddi bir yolculuk; yolunu yaymak, inancını sunmak bakımından da bir hizmet.

XIII. yüzyıldan, daha da öncelerden XVIII. yüzyıla dek doğudan batıya, Mısır’a dek gezginci derviş zümreleri var; Abdallar, Kalenderîler, Hayderîler, Câmîîler, Edhemîler, Mevlevîlerde bile XIV. yüzyıldan XVI. yüzyıla dek Ulu Ârif Çelebi, Dîvâne Mehmed Çelebi ve bunlara mensub olanlar gibi gezginci erler çıkmış. Gittikleri yerlerde semâ’ meclisleri kuruluyor; oralara halifeler dikiyorlar, oralarda tekkeler açıyorlar. Konya’ya gidip Pîr makamına yüz sürmek, Necef’i, Kerbelâ’yı, Sâmırra’yı, Horasan’ı ziyaret, Divâne Mehmet Çelebi’nin hâl tercemesinin canlı bölümleri. Bu gezişler, Anadolu’da Mevlevî köylerini menkabe kitaplarına, arşiv defterlerine geçiriyor. Haccetmesi, şartlar düzülünce her Müslüman’a farz.

Acep şu yerde var m’ola şöyle garip bencileyin;

Bağrı başlı, gözü yaşlı şöyle garip bencileyin

diyen,

Gönül usanmadın sen bu seferden

Çalab’ım saklasın seni hatardan.

Doğalı bağrımı doğradı gurbet,

Sızar tamar ciğer kanı damardan

diye sızlanan Yunus,

Yüce dağların başında salkım salkım olan bulut,

Saçın çözüp benim için yaşın yaşın ağlar mısın?

Harâmi gibi yoluma arkırı inen karlı dağ,

Ben yârimden ayrı düştüm, sen yolumu bağlar mısın?

mısralarıyla başı bulutlu aşılmaz dağları şiirlerinin unsurları içine almakta. Ama o, gurbetten şikâyet eder gibi görünse de bu bir nazdır, bir cilvedir; çünkü,

Dağ ne kadar yüksek ise yol onun üstünden aşar,

Yunus Emre’m yoksullara yol gösterdi vü hoş eder.

Yer yer gezmiş, vazifesini yapmış, inancını yaymış, adını duyurmuş, halkın gönlüne girmiştir Yunus.

İndik Rûm’u kışladık, çok hayr-ü şer işledik,

Uş bahar oldu geri göçtük elhamdü lillâh.

Şu karşıki dağları, meşeleri, bağları,

Sağlık safâlık ile aştık elhamdü lillâh

Vardığımız illere, şol safâ gönüllere,

Halka Taptuk ma’nîsin saçtık elhamdü lillâh.

CLXX

1320. Gönül usanmadın sen bu seferden

Çalab’ım saklasın seni hatardan

Kişi kim kişinin kahrın çekince

Gidip görünmemek yeğdir nazardan

Doğalı bağrımı doğradı gurbet

Sızar tamar ciğer kanı damardan

Vatan oldu diken gurbet gülistan

Ağu içmek yeğ oldu ney–şekerden

Yunus göğsün açıp dosta giderken

Çalab’ım saklasın onu hatardan

CLXXI

Taştın yine deli gönül sular gibi çağlar mısın

Aktın yine kanlı yaşım yollarımı bağlar mısın

N’idem elim ermez yâre bulunmaz derdime çâre

Oldum ilimden âvâre beni bunda eğler misin

Yavı kıldım ben yoldaşı onulmaz bağrımın başı

Gözlerimin kanlı yaşı ırmak olup çağlar mısın

Ben toprak oldum yoluna sen aşırı gözetirsin

Şu karşıma göğüs geren taş bağırlı dağlar mısın

Harâmî gibi yoluma arkırı inen karlı dağ

Ben yârimden ayrı düştüm sen yolumu bağlar mısın

1330. Karlı dağların başında salkım salkım olan bulut

Saçın çözüp benim için yaşın yaşın ağlar mısın

Esridi Yunus’un canı yoldayım illerim hanı

Yunus düşte gördü seni sayrı mısın sağlar mısın

CLXXII

Aceb şu yerde var m’ola söyle garip bencileyin

Bağrı başlı gözü yaşlı şöyle garip bencileyin

Gezerim Rûm ile Şam’ı Yukarı İller’i kamu

Çok istedim bulamadım şöyle garip bencileyin

Kimseler garip olmasın hasret oduna yanmasın

Hocam kimseler olmasın şöyle garip bencileyin

Söyler dilim ağlar gözüm gariplere göyner özüm

Meğerki gökte yıldızım şöyle garip bencileyin

Nice bu derd ile yanam ecel ere bir gün ölem

Meğerki sinimde bulam şöyle garip bencileyin

Bir garip ölmüş diyeler üç günden sonra duyalar

Soğuk su ile yuyalar şöyle garip bencileyin

Hey Emre’m Yunus bîçâre bulunmaz derdime çâre

Var imdi gez şardan şara şöyle garip bencileyin

CLXXIII

Ben yürürüm yana yana aşk boyadı beni kana

Ne âkılem ne dîvâne gel gör beni aşk n’eyledi

1340. Geh eserim yeller gibi geh tozarım yollar gibi

Geh akarım seller gibi gel gör beni aşk n’eyledi

Akar sulayın çağlarım dertli ciğerim dağlarım

Şeyhim anıban ağlarım gel gör beni aşk n’eyledi

Ya elim al kaldır beni ya vaslına erdir beni

Çok ağladım güldür beni gel gör beni aşk n’eyledi

Ben yürürüm ilden ile şeyh sorarım dilden dile

Gurbette hâlim kim bile gel gör beni aşk n’eyledi

Mecnun oluban yürürüm ol yâri düşte görürüm

Uyanıp melûl olurum gel gör beni aşk n’eyledi

Miskin Yunus bîçâreyim baştan ayağa yâreyim

Dost elinden âvâreyim gel gör beni aşk n’eyledi

VIII

İlim - İrfan

Kitabımızın “Açıklama”sına bakar, hele zahmet eder, okursanız, görürsünüz ki Yunus’un zamanından çok sonra meydana çıkan uydurma ümmîlik (okuma - yazma bilmezlik) hikâyesinin hiçbir aslı yoktur; ama gelin, görün ki Yunus bazı kere,

Ne elif okudum, ne cim, varlığındadır kelecim,

Bilmeye yüz bin müneccim tâliim n’ıldızdan gelir

diyor; diyor ama burada bir yandan gönül alçaklığında bulunmakta, bir yandan da bir bilgiden, bir bilginin zamanındaki revâcından bahsediyor.

Âşık, ma’şuk birdir bile, aşktan gelir her söz dile,

Bîçâre Yunus ne bile, ne kara okudu, ne ak

ve

Ne ilmim var, ne tâatım, ne gücüm var, ne tâkatım,

Meğer senin inâyetin ede yüzüm ak Çâlab’ım

beyitlerine gelince bunlar, Yunus’un okuma - yazma bilmediğini değil, bilgiye önem vermediğini belirtmekte. İnsan neler bilir ve neler bilmez? Bu soruyu kıyasla, örnekle vermemizin imkânı yok. Zamanının en büyük bilgini Mevlânâ da Yunus gibi, “Ercesine, sarhoşçasına bir hamle ettik, ilmi verdik de malûma eriştik” der; Hayyam da, “Okudum, öğrendim, sonunda şunu bildim ki hiçbir şey bilmiyormuşum” hükmünü verir.

Yunus,

Çün aşkın kitabını okudum, tahsîl ettim.

Ne hâcet kim karayı ak üstüne yazarım

beytiyle aşk kitabını okuduğunu, artık karayı ak üstüne yazmanın, tarifte, telifte bulunmanın lüzumsuzluğunu belirtiyor.

Dört kitabın ma’nîsin okudum, hasıl ettim

Aşka gelincek gördüm, bir uzun hece imiş

diyor da, aşkın manası anlaşılmaz, anlatılmaz bir uzun ömür boyunca, dünya, kâinat, varlık boyunca uzun bir hece olduğunu anlatıyor; ama dört kitabın mânâsını okuyup elde ettiğini de bu arada belirtiyor.

Mescitte medresede çok ibâdet eyledim.

diyen Yunus, medresedeki ibadetin, bilgi elde etmekten başka bir şey olmadığını, ilim elde etmenin farz, o farzı yerine getirmenin ibadet olduğunu söylüyor, hatta melâmete düşüyor da.

Ayıdın Yunus’a dursun, yüzünü yerlere sürsün,

Öğüdün kendine versin, okuduğun tutsun demiş

beytiyle gene kendi sözünce “ilmin amel ile güzin” olduğunu açıklıyor.

Ama ilim başka, irfan başka bu yolda, ilim bilmek, irfan tanımak, anlamak, duymak ve olmak.

Geçmişte denmiş, geçmişler demişler dersek zaman ispat etmeye kalkarız; oysa tasavvufta zaman yok; ân var. Geçmiş zihinde, geleceğe erişilmez, sen gittikçe o gider, içinde bulunduğumuz zaman geçmişe akar - durur; zihindeki mefhûmun gerçeği, içinde bulunduğumuz ândır ancak; ama gene de dil alışkanlığı, biz de geçmişte diyelim; Hacı Bayram Sultan, Yazıcızâde’ye sormuş:

“Sen mi yazdın Muhammediyye’yi?”

Tasdıyk cevabı alınca, “Hay oğul,” demiş, “n’olurdu bir gönül hakketseydin.”

Ebüs - Suûd, bilgisine mağrur bir müfessir, bir şeyhülislâm, fetvaları insanı insana düşman eden, canı cana kıydıran bir Müfti’l-Enâm. Kimseyle görüşmeye tahammülü yok, tenezzül etmiyor. Bir gün dört yamalı bir hırkaya bürünmüş, anâsır donunu giyinmiş bir derviş çıkagelmiş Bâb-ı Fetvâ’ya; rastladığı mollaya demiş ki: “Efendiye arz et, bir selam vereceğim, bir soru soracağım; ayaküstü cevabını dinleyip gideceğim.”

Eşref-i saate rastlamış; arzu kabul edilmiş; girmiş huzura, “Efendim, sultanım,” demiş, “kâinattaki bilginlerin bilgisi ezeli bilgiye nispetle nedir, ne derecededir, ne kadardır? Ama fakıyr çok bilgisizim; bunu bir örnekle bildir, cevabını alayım, eşiği öpüp gideyim.”

Ebüs - Suûd, “Gerçekten de,” demiş, “pek bilgisizmişsin; kıyasa mı sığar bu, örneğe mi girer?”

“Vebali bana,” demiş derviş; “boynum kıldan ince; şeriatın kestiği parmak acımaz; bildir ki bileyim.”

Ebüs – Suûd, tomardan bir kâğıt çıkarmış; oturduğu sedire yaymış; iki yanına birer mühre koymuş. Kalemini hokkaya batırmış, kâğıdın ortasına bir nokta kondurmuş. “Bu kâğıt,” demiş, “ezeli bilgi olsa, ama bunun sınırı var, onun yok, bunu bil bir kere. Şu nokta da bilginlerin bilgisi.”

Derviş, “Bütün peygamberlerin, filozofların, bilginlerin bilgisi bu noktada mı, noktanın içinde mi?” demiş.

Ebüs - Suûd, “Ya ne sanıyorsun?” buyurmuş.

Derviş, “Sultânım,” demiş, “kerem buyur da kendine ait bilgiyi ayır bu noktadan, göster bana.”

Ebüs - Suûd, “Derviş,” demiş, “gerçekmiş sözün, pek cahilmişsin; benim ilmim nedir ki bu noktadan ayırıp sana gösterebileyim?”

“Ya efendim,” demiş derviş, “bu benliğin nedir, bu gurûrun ne?”

Ve çıkıp gitmiş. Derler ki: Ebüs - Suûd, derviş gidince leğen-ibrik getirtmiş, abdest almış, iki rik’at namaz kılıp tövbe etmiş, sonra da tasavvuf yoluna sülûk etmiş; yani ilimden irfana yönelmiş.

Belki doğrudur, son zamanlarında olmuştu bu. Ama bu bilgin, irfana karşı nasıl göğüs geriyor? Diyor ki bir fetvasında:

Sen bir ulu sultansın, canlar içinde cansın.

Çün iyan gördüm seni, pinhan kayısı değil

* * *

Cennet cennet dedikleri bir ev ile birkaç hûri,

İsteyene ver sen onu bana seni gerek, seni

deyip “Ezvâ’ı garibe” ile tevhîd ederlerken kelime-i tevhîdi tağyîr edip “gâh dil-i men, gâh cân-ı men diyenler” ve buna razı olan zeyd, yani onların şeyhleri hakkında “küfürle hükmedilir”; bu beyitlerde de cennet hakkındaki söz “küfri sarîhtir”; bunların “katilleri mübahtır” (Fetâvâ-yı Ebüs - Suûd; İst. Millet K. Şer’iye, No. 80; 271. a - 272. a). Bu, Yunus hakkında, Yunus’un çağından iki asırdan daha fazla bir zaman geçtikten sonra verilen fetva.

Biraz öncesi de var:

Üftâde de aynı şeye takılmış. Mürîdi Hüdâyî tarafından toplanan ve tasavvufî sözlerini ihtiva eden “Vâkıat”ta yer yer Yunus’tan istişhâdlarda bulunan bu şeyhin, Yunus’un,

Cennet cennet dedikleri birkaç köle, birkaç hûri

İsteyene ver sen onu, bana seni gerek, seni

dediğini, cennetin, Tanrı’nın mükâfat yurdu olduğunu, sun’u küçük görmenin, sâni’i küçük görmek olacağından bu sözün doğru bir söz olmadığını söylediğini İsmaîl Hakkı, “Muhammediyye Şerhi”nde söylüyor (Yunus Emre ve Tasavvuf; s. 55).

İşte ilimle irfânın arasındaki fark. Onun içindir ki Yunus,

İlim hod göz hicâbıdır, dünyâ ahret hisâbıdır.

Kitap hod aşk kitabıdır, bu okunan varak nedir

sorusunu soruyor; onun içindir ki Yunus

Biz tâlib-i ilmleriz, aşk kitabın okuruz,

Çalab müderris bize aşk hod medresesidir

diyor.

CLXXIV

Vuslatı olan kişiye bu derd ile fırak nedir

Dostu yakın gören kişi bu baktığı ırak nedir

Vuslat eri olan kişi gerek varlıktan el yuya

İşbu yola giden kişi bir görelim yarak nedir

Vuslat eri oldun ise gör hitâbın bildin ise

Dostu ayan gördün ise bu varlığı bırak nedir

İlim hod göz hicabıdır dünya ahret hisâbıdır

Kitap hod aşk kitabıdır bu okunan varak nedir

1350. Zinhar gözünü açagör nefis tuzağın seçegör

Dost menziline göçegör ondan yeğrek durak nedir

Aydırsın kim gözüm görür da’vîyi ma’nîye irür

Gündüzün gün şû’le verir gece yanan çırak nedir

Yunus’tur eşkere nihan Hak doludur iki cihan

Gelsin beri dosta giden hûr u kusur burak nedir

CLXXV

Bu semâ’a girmeyen sonuna pişman olur

Erişir bizim ile ser-be-ser düşman olur

Dosttur bizi okuyan üstümüzde şakıyan

Şimd’ üç buçuk okuyan derin danışman olur

Danışmanın câhili unamaz dervişleri

Derviş ile danışman yavlak üleşgen olur

Bir nicenin gönlüne şeytanlar dolup durur

Erenler semâ’ına onlar erişgen olur

Dânişmend oldu geldi okuduğunda buldu

Ehl dervişlere canı katı karışgan olur

Hey bîçâre danışman ayt dervîş-i dervîşan

Dervişlere irişen işine pişman olur

Yunus aydır Mevlânâ epsem otur yerinde

Bu sohbete doymayan sonra sevişken olur

CLXXVI

1360. İlim ilim bilmektir ilim kendin bilmektir

Sen kendini bilmezsin ya nice okumaktır

Okumaktan ma’nî ne kişi Hakk’ı bilmektir

Çün okudun bilmezsin ha bir kuru emektir

Okudum bildim dama çok tâat kıldım deme

Eri Hak bilmez isen abes yere yelmektir

Dört kitabın ma’nîsi tamamdır bir elifte

Sen elif dersin hoca ma’nîsi ne demektir

Yunus Emre der hoca gerekse var bin hacca

Hepisinden iyice bir gönüle girmektir

CLXXVII

Keleci bilen kişinin yüzünü ağede bir söz

Sözü pişirip diyenin işini sağede bir söz

Kelecilerin pişirgil yaramazını şeşirgil

Sözün us ile düşürgil demegil çağada bir söz

Gel ahî ey şehriyârı sözümüzü dinle bâri

Hazâran gevher dînârı kara toprağ ede bir söz

Kişi bile söz demini demeye sözün kemini

Bu cihan cehennemini sekiz uçmağ ede bir söz

Yürü yürü yolun ile gaafil olma bilin ile

Key sakın ki dilin ile canına dağ ede bir söz

1370. Yunus imdi söz yatından söyle gözü gaayetinden

Key sakın o şeh katından seni ırağ ede bir söz

CLXXVIII

Bu bir acâyip haldir bu hâle kimse ermez

Âlimler da’vî kılar velî değme göz görmez

İlm ile hikmet ile kimse ermez bu sırra

Bu bir acayip sırdır ilme kitaba sığmaz

Âlem ilmin okuyan dört mezhep sırrın duyan

Âciz kaldı bu yolda bu aşka el uramaz

Bu aşkın sırrı acep bu aşkı kıldı talep

Meğerki vere Çalap onu değme göz görmez

Onu ol kişi görür ol ecelsizin ölür

Bu nasîbi ol alır onlar ki cana kalmaz

Her kim kaldı canına ermeyiser honuna

Vardı düştü hoş derde dahi bir cana kalmaz

Hadistir Mustafa’dan aşk ile ıkrar dedi

Binde bir ârif bunu bakıp okuyabilmez

Yunus canını berk et bildiklerini terk et

Fena olmayan sürat şahına vâsıl olmaz

CLXXIX

Dosttan haber geldi gene dostlar yarak etsin demiş

Dirgensinler meşâyihe er eteğin tutsun demiş

1380. Ben severim şol kulumu yoksul da sabreyleye

Benden ona yol eyledim mi’râcıma yetsin demiş

Şol kahr ile kazananlar güle güle yedirenler

Götürdüm perdelerini didârıma baksın demiş

Her bir kişi dosta vara armağanın dosta vere

Anda bizi anmayanlar bunda da unutsun demiş

Fânî dünyadan geçeriz bâkıy mülküne göçeriz

Armağan gerek(tir) dosta yüklü yükün tutsun demiş

Ayıdın Yunus’a dursun yüzünü toprağa sürsün

Öğüdün kendiye versin okuduğun tutsun demiş

CLXXX

Canım erenler yolu inceden inceyimiş

Süleymân’a yol kesen şol bir karıncayımış

Gönlüm aydır varayım sana geri geleyim

Günlüm uyduğu bana dostu buluncayımış

Götürmedi kimsene kimsenenin gücünü

Güç götürürüm diyen eli erinceyimiş

Âşıkın gözü yaşı dün ü gün durmaz akar

Âşık kan ağladığı ma’şuk soruncayımış

Aydırlar idi bana âşık âvâre olur

Geldi başıma gördüm ol söz yerinceyimiş

1390. Dört kitabın ma’nîsin okudum hâsıl ettim

Aşka gelincek gördüm bir uzun heceyimiş

Ben dervişim diyenler haramı yemeyenler

Harâmın yenmediği ele girinceyimiş

Aydırlar fülân öldü mülkiyle malı kaldı

Ol malın irkildiği ıssı ölünceyimiş

İki kişi söyleşir Yunus’u görsem diye

Biri aydır ben gördüm bir âşık kocayımış

CLXXXI

Ey çok kitaplar okuyan sen kim tutarsın bana dak

Tâ bilesin sırrı ayan gel aşkıdan oku sebak

Ger sen seni bildin ise sûret terkin urdun ise

Sıfat nedir bildin ise ne kim edersen bana hak

Bilmeyesin bed-nâm ü nâm bir ola sâna hâs u âm

Bildin ise ilmi tamam gel aşkıdan oku sebak

Okumagıl ilmin yüzün ilme amel gerek güzin

Aç gönülden bâtın gözün âşık ma’şuk haline bak

Bakgıl âşık ne işedir ma’şûka ol cünbiştedir

İkisi bir teşviştedir iki sanıp bakma ırak

İkilikten geçemedin hâli kalden seçemedin

Dosttan yana uçamadın fakılık oldu sana fak

1400. Cübbe vü hırka tâc ü taht verse gerekti aşka baç

Dört yüz mürîd ü elli hac terk eyledi Abdürrazzak

Onun gibi din ulusu haç öptü çaldı nâkusu

Sen dahı bırak nâmusu gel beri putun oda yak

Âşık ma’şuk birdir bile aşktan gelir her söz dile

Biçâre Yunus ne bile ne kara okudu ne ak

CLXXXII

“Lâ şerik”ten okursun sonra şerîk katarsın

Bire iki dimegil fitne kimden tutarsın

Çün Kur’an gökten indi onu Allah buyurdu

Ondan haber ver bana ha kitapten ötersin

Okursun tasrif kitap nice binâ vu i’râb

Havf u recâ sende yok öyle kim bir Tatar’sın

İlm okumaktan gerek kend’ özünü bilmektir.

Kend’ özünü bilmezsen bir hayvandan betersin

İlk okumak ma’nîsi ibret almaktır ancak

Çün ibret almadın sen görmeden taş atarsın

On iki bin hadîsi cem eyledi Mustafâ

Unuttunuz onu siz şerh ile söz satarsın

Kılarsın riyâ namaz yazığın çok hayrın az

Dinle neye varır söz cehennemden bitersin

1410. Halka fetvâ verirsin ne için sen tutmazsın

İhlâs ile gelirsen bizden nesne utarsın

Sen fakıhsin ben fakıyr sana hiç tanımız yok

İlmin var amelin yok günahlara batarsın

Bu düzülen tertibi ayrıksıdı mı dersin

Başaramazsın hoca endişeden yitersin

İşit Yunus sözünden ibret algıl özünden

Eğer kabûl edersen birkaç dahı katarsın

CLXXXIII

Doldur bize kadehi aşk şarabından eyâ sâki

Ol denizden içir bize k’andan içer şeyh u fakı

Sohbetimiz ilâhîdir sözümüz kevser suyudur

Şâhımız şahlar şâhıdır çalgımızdır dost firakı

Kim ki bir dem sohbet ola müftî müderris mât ola

Bir ilâhî devlet ola andan içen oldu bâki

Hırka ile taç yol vermez fereciyle âlim olmaz

Din diyânet olmayınca okusan kamu varakı

Okudun yedi mushafı ha tâat gösterir safî

Çünkü amel eylemedin gerekse var yüz yıl oku

Bin kez hacca vardın ise bin kez gazâ kıldın ise

Bir kez gönül kırdın ise gerekse var yollar doku

1420. Gönül mü yeğ Kâ’be mi yeğ ayıt bana aklı eren

Gönül yeğdürür zira kim gönüldedir dost durağı

Gönüllerin komşuların ısmarladı Hak Rasûle

Mi’raç gecesi dost ile bu keleci oldu bâki

Yunus işin budur (hemin) dutgıl gönüller eteğin

Dilersen bâki olasın gönüller oldular bâki

CLXXXIV

Ey sözlerin aslın bilen gel de bu söz nerden gelir

Söz aslını anlamayan sanır bu söz benden gelir

Söz kılar kayguyu şad söz kılar bilişi yad[20]

Eğer horluk eğer izzet her kişiye sözden gelir

Söz karadan aktan değil yazıp okumaktan değil

Bu yürüyen halktan değil hâlık âvâzından gelir

Ne elif okudum ne cim varlığındandır kelecim

Bilmeye yüz bin müneccim tâliim n’ıldızdan gelir[21]

Şu’le bize Ay’dan değil aşk eri bu soydan değil

Rızkımsa bu evden değil deryâ-yı ummandan gelir

Biz bir behâne arada ayrık de elden ne gele

Hak çün emir eyler cana (bu) keleci ondan gelir

Yunus bir derd ile âh et kahr evinde n’eyler rahat

Bu derde derman kefâret bir âh ile süzdan gelir

IX

Doğru Yola Çağrı

(İrşad)

“Rabbinin yoluna hikmetle, güzel öğütle çağır; onlarla en güzel bir tarzda tartış.”

Kur’an: XVI, 125

Taptuk’un tapısında, kul olduk kapısında,

Yunus miskin çiğ idi, piştik elhamdü lillâh

diyen Yunus, artık vardığı illerde, şol safâ-gönüllere Baba Taptuk mânâsını saçacak, canları uyandıracaktır. Çorak yerler yeşerecek, ölü gönüller dirilecek, kör gözler görecek, sağır kulak duyacaktır. Can cânânına erecek, vuslat eri olacaktır. Yunus, istîdat ıssını ne güzel çağırmakta, onu varacağı yere, ulaşacağı durağa, kendini alçaltarak ne güzel götürmeye çalışmaktadır. Bakın dinleyin ne diyor:

Bir nazarda kalmayalım, gel dosta gidelim gönül;

Hasret ile ölmeyelim, gel dosta gidelim gönül.

Kılavuz olgıl sen bana, günilelim dosttan yana;

Bakmayalım önden sona, gel dosta gidelim gönül

Bu yolun sermayesi kuru mahabbettir demişler, yokluktur demişler. Yunus diyor ki:

Ye sevgil, dünya tutgıl, ye sevgil, yol iletgit

İki da’vî bir ma’nî bu yolda sığmaz derler.

Geç mahluk tâatından, göz ırma dost katından;

Aldanma fânî nakşa, fânî nakşı n’iderler?

Kula kul olmaz sultanlığa yönelen Yunusça; sultan olansa kul olur da kulluğunu bilir. Terk edilecek sultanlık, benlik kaygısıdır, ikilik görüşüdür. Derviş olan kişiler, öylesine arı - durulardır ki bunların her biri.

Âlem bulanır ise bulanmadan durula.

Yunus,

İstemeğil Hakk’ı ırak, gönüldedir Hakk’a durak,

Sen senligil elden bırak, tenden içeri candadır

beytiyle varılacak durağı bildirirken yolda nasıl gidileceğini de anlatır ve

Dervişin dirliği sırat üzredir,

Hisâbı ettiler zerre-i miskaal

der. Yunus’un dervişlik dediği insanlıktır, olgunluktur. Miskinlik ve miskin, gönül alçaklığıdır; gönlü alçak, kendini herkesten aşağı gören, ululanmayan, “il arpa, biz saman; il yahşı, biz yaman” diyen kişidir. Yoksa,

Dervişlik dedikleri hırka ile tac değil,

Gönlün derviş eyleyen hırkaya muhtaç değil;

hatta şeyhin yolunda yalınayak - baş açık yürümek bile son vermez, çünkü,

Er var, dirlik dirilmiş, yalınayak, aç değil.

Yunus’un doğru yola çağrısı, gerçeğe, iyiliğe, insanlığa, birliğe, dirliğe çağrı. Yunus söylüyor ve soruyor:

Çünkü adın oldu filân, hep dirliğin oldu yalan,

Gelsin bize ma’nî bilen, hakıykatte mestûr nedir?

CLXXXV

1430. Evliyâya münkirler Hak yoluna âsıdır

Ol yola âsı olan gönüllerin pasıdır

Tarttık bu aşk cefâsın tâ erince ma’şuka

Zirâ ki ol dost benim derdimin devâsıdır

Henüz bu yer olmadan gökler yaratılmadan

Evliyâlar vatanı padişah kal’asıdır

Mevlânâ Hudâvendgâr bize nazar kılalı

Onun görklü nazarı gönlümüz aynasıdır

Geyikli’nin ol Hasan söz ayıtmış kendiden

Kudret dilidir söyler kendinin söz nesidir

Miskin ol bre miskin gide senden kibr ü kin

Ruzgâr gelip geçer pes kime ne kalasıdır

Okuyuban yazmadan yanılıban azmadan

Yunus bu aşk sözünü kim bildi bilesidir

CLXXXVI

Ey kopuz ile çeşte aslın nedir ne işte

Sana suâl sorarım aydıvır bana üşte

Aydır ki aslım ağaç koyun kirişi birkaç

Gel işretim dinle geç aklı koma beleşte

Aydırlar bana haram ben oğrılık değilem

Çünkü aslım mısmıldır ne var imiş kirişte

1440. Bana kiriş dediler aşka giriş dediler

Benim adım aşk verdi ben durmazam kolmaşta

Şâdılık ile geldim işbu âleme doldum

Mürvetlere düzüldüm kodular işbu düşte

Ağaç deri derildi kiriş ile bir oldu

Aşk denizine daldı behâne yok bu işte

Mevlânâ sohbetinde saz ile işret oldu

Ârif ma’niye daldı çün biledir ferişte

Ferişteyi anmaktan bilesin murat nedir

Gece gündüz biledir senin ile her işte

Ol feriştehler adı Kirâmen Kâtibîn’dir

Yazmaktan usanmazlar ırmazlar yaz u kışta

Birisi sağ omzunda birisi sol omzunda

Birisi hayrın yazar birisi şer cünbişte

Kâğıtları tükenmez ne hod mürekkepleri

Aşınmaz kalemleri kaaimlerdir ol işte

Hem meyhâneye varır hem büthâneye girer

Bunlar saklarlar seni sen gaafilsin bu işte

Yunus imdi Sübhân’ı vesfeylegil gönülde

Ayrı değil âriften bu kopuz ile çeşte

CLXXXVII

1450. Ben dervişim diyen kişi işbu yola ar gerekmez

Derviş olan kişilerin gönlü genğdir dar gerekmez

Derviş gönülsüz gerektir sövene dilsiz gerektir

Dövene elsiz gerektir arada agyar gerekmez

Eğer derviş isen derviş cümle âlem sana biliş

Fuzulluğu hulka değiş arada agyar gerekmez

Derviş olan kişilerin miskinliktir sermâyesi

Miskinlikten özge bize mâl ü mülk ü şar gerekmez

Er elini aldın ise ere gönül verdin ise

İkrâr ile geldin ise pes ere inkâr gerekmez

Yunus sen gördün bir eri arttırma gördüğün biri

Şudur budur deyibeni derviş târ ü mar gerekmez

CLXXXVIII

Dost yüzüne bakmağa key safâ-nazar gerek

Dost ile bilişmeye can gözü bîdar gerek

İzz ü nazdan geçiben tertipler terk ediben

Varlıklar tüketiben yüz bin ol kadar gerek

Varlıktır hicap katı kim yıka bu hicâbı

Dost yüzünden nikabı götürmeye er gerek

Hicâb oldun sen sana ne bakarsın dört yana

Kaykımaz öne sona şuna kim dîdar gerek

1460. Gel imdi hicâbın yık hırs evinden daşra çık

Hak bağışlaya tevşfıyk kasd ile hüner gerek

Âşıka izzet ü âr vallahi bedî’ haber

Âşık isen cansız gel ne ser ü destar gerek

Sen seni elden bırak dost yüzüne sensiz bak

Mansur’layın Ene’l Hak dahı sebük-bar gerek

Kim dost ile bilişe lâcerem derde düşe

Âşık canı hemîşe ser-mest ü humar gerek

Dost ile bilişen can oldur kendine yakın

Varlık leşkerin kıran dahı çâpük er gerek

Terk eyle kıyl ü kaali dosta vergil mecâli

Yokluktadır visâli kamudan güzer gerek

Akıl erdiği değil bu göz gördüğü değil

Dil söz verdiği değil bî lisan bî ser gerek

İşit işit key işit dost katına sensiz git

Dosta gidene önden kendisiz sefer gerek

Boncuk değil sır sözü gel gidelim ko sözü

Dostu görmez baş gözü ayrıksı basar gerek

Yunus imdi yavıvar bulamasın il ü şar

Kim Hak desin kim bâtıl derviş bürd ü bar gerek

CLXXXIX

1470. Bu dervişlik yoluna aşk ile gelen gelsin

Ya dervişlik neydiğin bir zerre duyan gelsin

Hele biz işbu yola gelmedik riyâ ile

Bu melâmetlik donun bizimle giyen gelsin

Gözüyle gördüğünü örte eteği ile

Bu yol key ince yoldur yüreği duyan gelsin

Ulu kiçi erenler demiş bizi sevenler

Kayıkmasın geriye ol şâha gelen gelsin

Her kim sever Allâh’ı rahmet kılar vallâhi

Dil sevgisiyle olmaz aşk ile göyen gelsin

İşbu sözü aydandan bize nişan gerektir

Söz muhtasarı budur canına kıyan gelsin

Yunus söz ile kimse kablyete geçmedi

Bûd u vücûd dermiyan ortaya koyan gelsin

CXC

Sûretten gel sıfâta ondan ma’nî bulasın

Hayallerde kalmagıl erden mahrum kalasın

Bu yolda acayip çok sen’ acebe aldanma

Acâyip anda ola dost yüzünü göresin

Aşk kuşağın kuşangıl dostun yoluna vargıl

Mücâhede çekersen müşâhede göresin

1480. Bundan aşkın şehrine üç yüz deniz geçerler

Üç yüz deniz geçiben yedi tamu bulasın

Yedi tamuda yangıl her birinde kül olgıl

Vücûdun onda kogıl ayrık vücud bulasın

Hakıykattir Hak şarı yedidir kapıları

Dergâhında yazlıdır girip kudret göresin

Evvelki kapısında bir kişi olur onda

Sana aydır teslîm ol sen miskinlik bulasın

İkinci kapısında ik’ arslan vardır onda

Niceleri korkutmuş olmasın kim korkasın

Üçüncü kapısında üç evren vardır onda

Sana hamle ederler olmasın kim dönesin

Dördüncü kapısında dört pirler vardır onda

Bu söz sana rumuzdur gör kim delil bulasın

Beşinci kapısında beş rühban vardır onda

Türlü mata’lar satar olmasın kim alasın

Altıncı kapısında bir hûr’ oturur onda

Sana aydır gel beri olmasın kim varasın

Çün sen onda varasın ol hûriyi alasın

Bir vayadan ötürü yolda mahrum kalasın

1490. Yedinci kapısında yediler otrur onda

Sana derler kurtuldun gir dost yüzün göresin

Şu dediğim sözlerin vücuddan daşra değil

Tefekkür kılar isen cümle sende bulasın

Yunus işbu sözleri Hak varlığından söyler

İster isen kânını miskinlerde bulasın

CXCI

Eğriliğin koyasın doğru yola gelesin

Kibr ü kîni çıkargıl erden nasîb alasın

Ne versen elin ile şol varır senin ile

Ben desem inanmazsın varıcağız göresin

Gönülde pas oturur onda seni yitirir

İçeri şah oturur giremezsin göresin

On ikidir hücresi yedi dervâzesi var

Anda iki dilber var bilmezsin ki sorasın

Var kardaşını öldür dahı avretin boşa

Anana kâbin kıydır Hakk’ı ayan göresin

Biçâre miskin Yunus aşktan da’vî kılarsın

Dosttan haber gelicek yüz sürüyü varasın

CXCII

Derviş olan kişiler aceb nite dirile

Yol takaazâsı budur bir ola her bir ile

1500. İkilik eylemeye hiç yalan söylemeye

Âlem bulanır ise bulanmadan durula

Aceb öyle kim ola bulanmadan durula

Öylelik ister isen yoldaş olgıl er ile

Er ile yoldaş olan key olası gönülden

Âlem yoldaş olurdu olurmısa dil ile

Dilden nesne ne gelmez su ile gönül yunmaz

Gerçeğin gelenleri yederler bir kıl ile

Dün ü günün çekerler ol kıl üzülsün diye

Ömrün anda berkitmiş yedilir bir kıl ile

İnce sanman ol kılı güzâf sanman bu yolu

Erenler geçti geldi her biri bir hâl ile

Her kim hâli hallendi ol bey oldu kullandı

Yunus sen kul olagör bey söyleşir kul ile

CXCIII

İşidin ey yârenler eve dervişler geldi

Can şükrâne verelim eve dervişler geldi

Her kim görür yüzünü unutur kend’ özünü

İlm-i bâtından öter eve dervişler geldi

Dervişler uçar kuşlar deniz kenarın kışlar

Zihî devletli başlar eve dervişler geldi

1510. Seydi Balım ilinden şeker tamar dilinden

Dost bahçesi yolundan eve dervişler geldi

Yunus kulun oğursuz kimsesi yok yalınız

Fidî kılın canınız eve dervişler geldi

CXCIV

Dinin imânın var ise hor görmegil dervişleri

Cümle âlem müştakdurur görmekliğe dervişleri

Ay u güneş müştakdurur dervişlerin sohbetine

Feriştehler tesbihinde zikrederler dervişleri

Tersâlar tapıya gelir hükm ısları zebûn olur

Dağlar taşlar secde kılur görüceğiz dervişleri

Ol âlem fahri Mustafâ sıdkı bütün kân-ı safâ

Ondan ister isen sefâ sen hoş tutgıl dervişleri

İncidesin âh ederler ömrün kökün kuruturlar

Gözsüz olasın yedeler tâ bilesin dervişleri

Yer gök aydır hırka hakkı himmetleri olsun bâkı

Ol pâdişah oldu sâkıy esridirler dervişleri

Gökten inen dört kitabı günde bir kez okur isen

Vallah didâr görmeyesin sevmez isen dervişleri

Yunus aydır bu aşk geldi ölmüş canım diri kıldı

Sen ben demek benden kaldı görüceğiz dervişleri

CXCV

1520. Dervişlik makaamı hâl içinde hâl

Ferâgatlık makaamı derviş olana muhâl

Derviş ayrılamaz evvelki demden

Hiç firkat olmadı nasibdir visâl

Dervişler fitne kabın bunda uşattı

Hareket etti bunda olmadı battâl

Dervişlik dirliği sırat üzredir

Hisâbı ettiler zerre-i miskal

Derviş Ene’l Hak derse n’ola aceb mi

Hep varlık Hakk’ındır alâ külli hâl

Derviş ırma gözün evvelki demden

Yunus giripdür hem âhır hem evvel

CXCVI

Ne bilsin bu aşkı usanlar uyalar

Ne varsın bu yola azıksız yayalar

Gelin biz varalım Yûnus’u görelim

Ki yüzü nûrundan bin açlar doyalar

Harabâtîlerden göründü çün (kim) aşk

N’iderler bu ârı bu rengi yuyalar

Melekler dağında sâdıklar bağında

Ecelsiz ne gün var ömürler sayalar

1530. Biz bizi koyalım onlar biz olalım

Birliği duyanlar ikilik koyalar

Yunus sen bir olgıl gönülde sır olgıl

Ki derviş olanlar bu sırrı duyalar

CXCVII

İşbu vücud şehrine bir dem giresim gelir

İçindeki sultanın yüzün göresim gelir

İşidirim sözünü göremezem yüzünü

Yüzünü görmekliğe canım veresim gelir

Ol sultan halvetinin yedi hücresi vardır

Yedisinden içeri seyran kılasım gelir

Her kapıda bir kişi yüz bin çerisi vardır

Aşk kılıcın kuşanıp cümle kırasım gelir

Erenlerin sohbeti artırır mahabbeti

Bî dertleri sohbetten her dem süresim gelir

Leylî-i Mecnun benim şeydâ-yı Rahman benim

Leylî yüzün görmeğe Mecnun olasım gelir

Dost oldu bize mihman bunca yıl bunca zaman

Gerçek İsmâil gibi kurban olasım gelir

Miskin Yunus’un nefsi dört tabîat içinde

Aşk ile can sırrına pinhan olasım gelir

CXCVIII

1540. Dervişlik dedikleri bir acâyip duraktır

Derviş olan kişiye evvel dirlik gerektir

Çün erde dirlik ola Hakk ile birlik ola

Varlığı elden koyup ere kulluk gerektir

Kulluk eyle erene bakıp Hakk’ı görene

Senden haber sorana key miskinlik gerektir

Hak ere benim dedi varlığın erde kodu

Erenlerin himmeti yerden göğe direktir

Bu dervişlik beratın okumadı müftiler

Onlar ne bilsin onu bu bir gizli varaktır

Yunus sen ârif isen anladım bildim deme

Tut miskinlik eteğin âhır sana gerektir

CXCIX

Koyup nakş u nigârı nakşa yol verme zinhâr

Nakş ile yola giren âkıbet dünyâ sever

Dünyâyı bırak elden dünyâ geçmez bu yoldan

İki aşk bir gönülden asla geçmez bu haber

Ye sevgil dünyâ tutgil ye sevgil yol iletgil

İki de’vî bir ma’nî bu yolda sığmaz derler

Geç mahluk tâatından göz ırma dost katından

Aldanma fânî nakşa fânî nakşı n’iderler

1550. Kalma bu değme renge yüz bin yıllık fersenge

İki cihan bir adım şaşırmadan alarlar

Bu devrandan ütegör kervan yitti yetegör

Korku var sağda solda kayıkmadan giderler

Yaban yolun gözetme yol evde daşra gitme

Can yolu can evinde can râzını can duyar

Can râzını can bile can vermez râzın dile

Gerçek âşık dost ile velen yabanda söyler

Evvel kademden beri gerçek yönü ileri

Geldi gider içeri Yunus daşra bî haber

CC

Canını aşk yoluna vermeyen âşık mıdır

Cehd eyleyip ol dosta ermeyen âşık mıdır

Dost sevgisin gönülde can ile berkitmeyen

Tûl-i emel defterin dürmeyen âşık mıdır

Aşka tanışık sığmaz değme can göğe ağmaz

Pervâneleyin oda yanmayan âşık mıdır

Nefs arzusundan geçip aşk kadehinden içip

Dost yoluna er gibi durmayan âşık mıdır

Dün gün rıyâzat çekip halvetlerde diz çöküp

Sohbetlerde baş çatıp yanmayan âşık mıdır

1560. Yunus imdi ol dostun cefâsına sabreyle

Yüreğine aşk odun urmayan âşık mıdır

CCI

Can bir ulu kimsedir beden onun atıdır

Her ne lokma yer isen bedenin kuvvetlidir

Ne denli yer isen çok ol denli yürürsün tok

Cana hiç assı yok hep sûret maslahatıdır

Bu can ni’meti hani gelin bulalım onu

Asayiş kılan canı evlîyâ sohbetidir

Sohbet canı semirdir hem âşıkın ömrüdür

Hak Çalab’ın emriyle erenin himmetidir

Erenin yüzü sulu himmeti arştan ulu

Kimi görsen bu hulu eren inâyetidir

İnâyet onun işi anlamaz değme kişi

Bilgil bu hümâ kuşu âşıklar devletidir

Yunus’un yanar içi kamudan gönlü kiçi

Suya sayılmaz suçu erenin himmetidir

CCII

Bu yokluk yoluna bugün bize yoldaş olan kimdir

İlimize günilelim sorun kardaş olan kimdir

Ne kaldık işbu ıklimde ağır yüklerin altında

Bu yükleri bu yapları döküp haldâş olan kimdir[22]

1570. Seni bunda veribidi teferrüc eyle gel dedi

Sen ev yaparsın ey hâce evi târâş olan kimdir

Bu ferşi gördük aldandık henüz arşa eremedik

Bu arşa ferşe ey hâce göre ferrâş olan kimdir

Geliniz gidelim gelin ki Yunus göçtü gönüldü

Ayaklara düşer Yunus bu yola baş olan kimdir

CCIII

Bir kişiye söyle sözü kim ma’nîden haberi var

Bir kişiye ver gönlünü canında aşk eseri var

Şunun kim dışı hoşdurur bil onun içi boşdurur[23]

Dün gün ölen baykuşdurur sanma bütün duvarı var

Bir devlengiç yuva yapar yürür ilden yavru kapar

Doğan ileyinden sapar zir’ elinde murdarı var[24]

Yoktur doğanla birliği ye Hakk’a lâyık dirliği

Şol kişiden um erliği onun safâ-nazarı var

Sûret ile çoktur âdem değmesinde yoktur kadem

Evvel âhır ol piş-kadem Muhammed din serveri var

Erenler yoludur meşe meşe kolaydır kolmaşa

Meşe olan yerde paşa harâmî çok Anter’i var

Şeyh u dânişmend ü velî cümlesi birdir er yolu

Yunus’tur dervişler kulu Taptuk gibi serveri var

CCIV

1580. Ol kişinin yoktur yeri işbu cihan hayrân ona

Demesin kim ben şâdiyem ya şâdilik nerden ona

Şeddâd yaptı uçmağını girmeden aldı canını

Bir dem ona verdirmedi yed’ ıklîmi tutun ona

Demesin kim Müslüman Çalap emrine fermânım

Tutmaz ise Hak sözünü fayda yoktur dinden ona

Ayırmasın çün gün doğar etim tenim üşütmeye

Çün vücûdun delik değil şu’le ermez günden ona

Er donunu giyibeni doğru yola gelmez ise

Çıkarsın ol donun yoksa noksan erer dondan ona

O kişi kim sağırdurur söyleme Hak sözün ona

Ger denirse zâyi’ olur nasîb yoktur sözden ona

Ol kişi kim yol eridir garip gönüller yâridir

Bir söz diyem tutar ise yeğdir şeker baldan ona

Yunus senin kulundurur belli bilesin sen onu

Ko söyleyenler söylesin ya ne bişer dilden ona

CCV

Sen canından geçemeden cânan arzu kılarsın

Belden zünhar sekmeden iman arzu kılarsın

“Men arefe nefsehu” dersin evet değilsin

Melâikten yukarı seyran arzu kılarsın

1590. Tıfl-i nâ-reste iken eteğin at edinip

Ele cevgân almadan meydan arzu kılarsın

Bilemedin sen beni sadefte ne cevhersin

Mısr’a sultan olmadan Ken’an arzu kılarsın

Yunus imdi her derde Eyyub gibi sabreyle

Derde katlanamazsan derman arzu kılarsın

CCVI

Gönül nite dolana ma’şukun bulamayınca

Kimse âşık mı olur gönülsüz kalmayınca

Gönüldür eğen onu esîr eyleyen seni

Kimdir âzâd eyleyen sen esîr olmayınca

Boynu zencirli geldik key katı esir olduk

Er nazar eylemedi hâlimiz bilmeyince

Yedi nişan gerektir hakıykate erene

Sevdiği girmez ele sevdikler vermeyince

Sözü Yunus’tan işit kibir kılma tut öğüt

İmâret olmayasın tâ harâb olmayınca

CCVII

Kime kim dost gerek ise aydayım ne kılasını

Terk eyleye kend’ özünü hiç anmaya bulasını

Resmidürür âşıkların dost yolunda kurban olmak

Minnet tutar cümle âşık canını aşk alasını

1600. Her kim âşık olmadıysa kurtulmadı mekr elinden

Kamusundan aşk ayırır dünyâ ahret belâsını

Lâyık değildir değme can dost yoluna harcolmağa

Ümid tutar cümle âşık dosta kurbân olasını

Dosttan yana giden kişi kend’ özünden geçmek gerek

Dost yağmalar can şarını alıp gönül kal’asını

Dost yoluna günilene geri dönmek olmayısar

Bilme misin bu kamusu senden geri kalasını

Sûret gözü ne görüser dost meclisi kandadur(ur)

Can kulağıdır işiten bu âşıklar nâlesini

Bu dünyada dosttan artık Yunus nesneyi sevmedi

Bilme misin gayretsize dost u düşman gülesini

CCVIII

Kemdürür yoksulluktan nicelerin varlığı

Nice varlık var iken gitmez gönül darlığı

Batmış dünya malına bakmaz ölüm hâline

Yetmiş Karun malına zihî iş düşvarlığı

Bu dünya kime kaldı kimi berhurdar kıldı

Süleyman’a olmadı onun berhudarlığı

Süleyman zenbil ördü kendi emeğin yerdi

Onun ile buldular onlar berhudarlığı

1610. Gel imdi miskin Yunus ne’n var yola harceyle

Gördün elinden gider bu dünyanın varlığı

CCIX

Kim dervişlik ister ise diyem ona n’itmek gerek

Şerbeti elinden koyup ağuyu nûş etmek gerek

Gelmek gerek terbiyete cümle bildiklerin koya

Mürebbîsi ne der ise pes ol onu tutmak gerek

Tuta sabr u kanâati tahammül eyleye katı

Terk eyleye sûretini bildiğin unutmak gerek

Dünyâdan gönlünü çeke eli ile arpa eke

Ununa ayrı kül kata güneşte kurutmak gerek

Diyem ona nice ede nefis dileğin bu yolda

Koçan kim iftar eyleye üç günde bir etmek gerek

Böyledir derviş dileği koya cümle ayrılığı

Ondan bulısar erliği kahırlar çok yutmak gerek

Bakma dünya servisine aldanma halk gövüsüne

Dönüp didar arzusuna ol Hakk’a yüz tutmak gerek

Yunus imdi nedir dersin ye kimin kaydını yersin

Bir kişi bu sözü desin ona gücü yetmek gerek

CCX

Müşkili halleylemek değmenin işi değil

Bir kişiye ver gönül bu yolda naşı değil

1620. Evliyanın gönlünden kesme şey’en lillâhı

Sana himmet ol eyler göz ile kaşı değil

Er oldur kim menzilin her dem gösteridura

Değme ârif bu düşü yoramaz işi değil

Hak tecellî kılmağa can aslını bulmağa

Gönülden sür siyâvı nazarı taşı değil

Bu kelâmın ma’nîsi evliyânın honudur

Yedirmegil câhile ki zîra aşı değil

Yunus bir doğan idi kondu Taptuk koluna

Avın şikâra geldi bu yuva kuşu değil

CCXI

Dervişlik dedikleri hırka ile taç değil

Gönlün derviş eyleyen hırkaya muhtaç değil

Hırkanın ne suçu var sen yoluna varmazsan

Vargıl yolunca yürü er yolu kalmaç değil

Dersin şeyhin yoluna yalınayak baş açık

Er var dirlik dirilmiş yalınayak aç değil

Durmuş ma’rifet söyler erene Yunus Emre’m

Yol eriyle yoldadır yolsuza yoldaş değil

CCXII

Ol vakit bir olasın ayrılıktan kalasın

Cansız gel bu kapıya bâkıy dirlik bulasın

1630. Can tutagelirisen ye cânım var der isen

Canı şümâr edersen küllî sağınç ilesin

Bunda ne sağınç şümar ye bunda kim kalır var

Çün böyle düştü sefer gerek yolda kalasın

Derd ile gelmeyince dermâna erişilmez

Bir can yolda kor isen bin bin canlar bulasın

Kalma fânî sağınca kast ile bakma gence

Yüz bin iki cihanca ol denli sen olasın

Tadarsan aşk tadından geçersin zâhir dinden

Ayrılığın adından ol vakit kurtulasın

Ya Yunus hani aklın keksizin söyler dilin

Pâyânı yok bu yolun yazıda dolanasın

CCXIII

Eğer aşkı seversen cân olâsın

Kamu derdine hem derman bulâsın

Eğer dünya seversen mübtelâsın

Maânî sırrını nerden eresin

Cihan köhne saraydır sen beyîsin

Nice bir eskiye hasretlenesin

Ağudur bal değil dünyâ murâdı

Nice bir ağuya parmak banâsın

1640. Kanatsız kuşlayın kaldın yabanda

Kanatlı kuşlara nerden eresin

Sanâ erden asâ gerek bu yolda

Dayânırsan asâya dayanâsın

Sözü bu Yunus’un güzelleredir

Eğer âşık olursan ûyanâsın

CCXIV

İlk adım Yunus idi adımı âşık taktım

Terk edip öd ü edep şöyle haber bıraktım

İzzete kalmış iken âşıklık ne’mdir benim

Ben kendi elim ile yüzüme kara yaktım

Ne assı var elimde tekye kılam ben ona

Aşıklık cem’iyyetin başla boynumda taktım

Benim gibi bende kâr kem sağınç ile bayar

Bir pula gücüm yetmez matâım derdim çattım

Îsî yarım iğneyle yol bulmadı hazrete

Benim bunca mata’la nerde sığısar rahtım

Âşıklar mezhebinde şermisâr oldu Yunus

Âşık ma’şuka erdi ben dünyâya uyaktım

CCXV

Erenlerin himmetini ben bana yoldaş eyleyim

Her nereye varır isem cümle işim hoş eyleyim

1650. Koyam bu dünyâyı gidem çün âhrete sefer edem

Ol uçmakta hûrilerden ben bana yoldaş eyleyim

Taze ve yumuşak giymeyim cümlesinden fârığ olam

Ger döşeğim toprak ise yastığımı taş eyleyim

Uram yıkam nefs evini oda yana hırs u hevâ

El götürem şimden geri nefs ile savaş eyleyim

Tenim dahı canım dahı hiç bilmedi Ene’l Hakk’ı

Şimdiye dek bilmediyse şimden geri tuş eyleyim

Bugün gülen kişi bunda yarın ağlayısar anda

Revan dökem gözyaşını yastığımı yaş eyleyim

Miskin Yunus çağırıp (der) âşıkıyım miskinlerin

İçim miskin değil ise miskin içim dış eyleyim

CCXVI

Hak Çalab’ım Hak Çalab’ım sencileyin yok Çalab’ım

Günahlarımız yarlığa ey rahmeti çok Çalab’ım

Kullar senin sen kulların günahları çok bunların

Uçmağ(ın)a koy bunları binsinler burak Çalab’ım

Ne sultan ne baylardasın ne köşk ü saraylardasın

Girdin miskinler gönlüne edindin durak Çalab’ım

Ne ilmim var ne tâatım ne gücüm (var) ne tâkatım

Meğer senden inâyetim kıl yüzümü ak Çalab’ım

1660. Yarlıgagıl sen Yunus’u günahlı kulların ile

Eğer yarlıgamaz isen key katı fırak Çalab’ım

CCXVII

Bir nazarda kalmayalım gel dosta gidelim gönül

Hasret ile ölmeyelim gel dosta gidelim gönül

Gel gidelim can durmadan sûret terkini urmadan

Araya düşman girmeden gel dosta gidelim gönül

Gel gidelim kalma ırak dost için kılalım yarak

Şeyhim katındadır durak gel dosta gidelim gönül

Terk edelim il ü şarı dost için kılalım zârı

Ele getirelim yârı gel dosta gidelim gönül

Bu dünyâya kalmayalım fânîdir aldanmayalım

Bir iken ayrılmayalım gel dosta gidelim gönül

Biz bu cihandan göçelim ol dost iline uçalım

Arzu hevâdan geçelim gel dosta gidelim gönül

Kılavuz olgıl sen bana günilelim dosttan yana

Bakmayalım önden sona gel dosta gidelim gönül

Bu dünya olmaz pâyidar aç gözünü canın uyar

Olgıl bana yoldaş u yâr gel dosta gidelim gönül

Ölüm haberi gelmeden ecel yakamız almadan

Azrail hamle kılmadan gel dosta gidelim gönül

1670. Gerçek erene varalım Hakk’ın haberin alalım

Yunus Emre’yi bulalım gel dosta gidelim gönül

CCXVIII

Eyâ gönül açgıl gözün fikrin yavlak uzatmagıl

Bakgıl kendi dirliğine kimse aybın gözetmegil

Şöyle dirilgil halk ile ölüceğiz söyleşeler

Bâki dirlik budur canım yavuz ad ile gitmegil

Diler isen bu dünyayı âhırete değşiresin

Dün ü gün kılgıl tâati ayak uzatıp yatmagıl

Gördün ki bir derviş gelir yüz vur onun kademine

Senden Şey’ullah edince kaşın - karağın çatmagıl

Dünya çerb ü şirindürür âdem gerekir yiyesi

Kem nesneye tama’ edip köşüp köpürüp yutmagıl

Söylediğin keleciyi işittiğin gibi söyle

Kend’ özünden zireklenip birkaç söz dahı katmagıl

Nefse uyup beş parmağın birden iletme ağzına

Kes birisin ver miskine gerek ola unutmagıl

Yunus kim öldürür seni veren alır yine canı

Yarın göresin sen onu er nazarından gitmegil

CCXIX

Aşksızlara verme öğüt öğüdünden alır değil

Aşksız âdem hayvan olur hayvan öğüt bilir değil

1680. Boz yapalak devlengice emek yeme erte gece

Onun işi göz sepektir salıp ördek alır değil

Şah balaban şahin doğan zihî övmüş onu öven

Doğan zayıf olur ise doğanlıktan kalır değil

Kara taşa su koyarsan elli yıl ıslatır isen

Heman taş gene bayağı hünerli taş olur değil

Yunus olma câhillerden ırak olma ehillerden

Câhil ne var mü’min ise câhillikten kalır değil

CCXX

N’idelim bu dünyâyı n’eyleyip n’itmek gerek

Dâima aşk eteğin komayıp tutmak gerek

Çalab’ım bu dünyayı kahır için yaratmış

Gerçeğin gelenlerin kahrını yutmak gerek

Ol yarınki yollara anda yoldaş isteyen

Bu dünyâda dostunu kılavuz tutmak gerek

Uçmak uçmak dediğin kulları yeltediğin

Uçmağın sermâyesi bir gönül etmek gerek

Erenlerin âhına dağ taş katlanamadı

Kalkanı demir ise okları atmak gerek

Yunus er nazarında tâze güller açılmış

Gerçekler bülbül ise nazarda ötmek gerek

CCXXI

1690. Ger uluya vardın ise sûret nakşı ne’ndir senin

Ma’nîye yol buldun ise işbu dünyâ ne’ndir senin

Sen dünyânın terkin urgıl gelip aşk oduna girgil

İlerki menzile ergil geri kalmak ne’ndir senin

Bu vücûdun sermâyesi od u su vu toprak değil

Her biri aslına gider gaafil olmak ne’ndir senin

Büt-hâne vu şarap-hâne mescid oldu gerçek cana

Bir pulun varmaz ziyana yalancılık ne’ndir senin

Çünkü ahrete kavisin ko bu yalancı da’vîsin

Mâl ü hazîne sevisin âşık isen ne’ndir senin

Benimdir diye derersin Hak’tan da’vî mi edersin

Pâdişah suçuna bakmaz güm-râh olmak ne’ndir senin

Dün ü gün kaygılar yersin, n’ideyim yoksulum dersin

Ol cömerttir rızkın verir kaygı yemek ne’ndir senin

Yegil yedirgil bîçâre eksilirse Tanğrı vere

Bir gün tenin yere gire geri kalan ne’ndir senin

Yunus ol aşk badyasından sen iğen esrik olmuşsun

Bî hod iken erdin Hakk’a ayık olman ne’ndir senin

CCXXII

Ma’nî evine daldık vücud seyrini kıldık

İki cihan seyrini cümle vücudda bulduk

1700. Bu çizginen gökleri tahtes - serâ yerleri

Yetmiş bin hicapları cümle vücudda bulduk

Yedi yer yedi göğü dağları denizleri

Uçmak ile tamuyu cümle vücudda bulduk

Gece ile gündüzü gökte yedi yıldızı

Levhte yazılı sözü cümle vücudda bulduk

Mûsî ağdığı Tûr’u yoksa Beytül - Ma’mûr’u

İsrâfil çalan sûru cümle vücudda bulduk

Tevrât ile İncil’i Furkan ile Zebur’u

Bunlardaki beyânı cümle vücudda bulduk

Yunus’un sözleri hak cümlemiz dedik saddak

Nerd’ istersen orda Hak cümle vücudda bulduk

CCXIII

Şükür Hakk’a kim dost bize ayıttı dost yüzüne bak

Açtım ben de gönlüm gözüm sultânımı gördüm mutlak

Çünkü gördüm ben Hakk’ımı Hakk ile oldum (ben) biliş

Her nereye baktım ise hep görünendir cümle Hak

Açık duvacık kapısı dostları için ol Hakk’ın

Dostu olmak diler isen dostlardan oku bir sebak

Hicaptasın bugün seni göstermezler belli sana

Hicap dediğimi anla dünyalıktır gözden bırak

1710. Sen seni bilemeyince eren nazar kılmayınca

Senliğini ara yerden gidermezsen oldu tuzak

Yedi deniz ü dört ırmak seni mısmıl eylemeye

Çünkü işin ol Hakk ile olmadısa kaldın ırak

Evliyâdır Hak kapısı Yunus’durur kapucusu

Aşk ile geldi bu yola aşkı edindi hem durak

CCXXIV

Aşk erine dünyâda ne harir ü ne palas

Zira kim gönlü onun kibr ile tutmadı pas

İş amel ile biter lâyık olursa yeter

Gerekse uryan yürü gerek ise giy atlas

Diler isen eresin ferâgat menziline

Var kanâat dârında nefsi boğazından as

Nefs-i cüz’î varlığın akl-ı küll’e ulaştır

Varlığın yoğa değşir kalmasın sende heves

Bu kamu tâatların başı miskinlik imiş

Gel imdi miskin Yunus tama’ın yayını yas

CCXXV

Eğer dilim bende ise kimse bana nesne demez

Gönlüm ger revanda ise âlemde karâr eylemez

Eğer gözüm bakar ise baktığına akar ise

Gördüğün benim der ise oda düşer âr eylemez

1720. Eğer aklı başta ise gönlü de ol tuşta ise

İkisi bir işte ise düşman bana kâr eylemez

Düşman benim nefsimdürür var tama’la hırsımdurur

Tama’ ile hırsa uyan gönüllerde yer eylemez

Gönüllerde yer eylemek Muhammed’e gelmişdürür

Müstafâ’ya ümmet olan tamuda karâr eylemez

Oldur bu işleri düzen cümle nakışları yazan

Can gövdeden gidiceğiz ye niçin diller söylemez

Öldüren ol dirgören ol Yunus imdi Hakk ile ol

Hak’tan artık hiç kimsene yok nesneyi var eylemez

CCXXVI

Aşk ile gelen erenler içer ağuyu nûş eder

Topuğa çıkmayan sular deniz ile savaş eder

Biz bu yoldan üşenmedik erenlerden usanmadık

Kimseyi yavuz sanmadık her ne eder kolmaş eder

Kolmaşa verdik sözünü söz ile döktük yüzünü

Yaban canavları gibi bilenler ondan şeş eder

Bu sohbete gelmeyenler Hak nefesi olmayanlar

Sürün onu bundan gitsin durur ise çok iş eder

Câhildir mâ’nîden almaz oturur karârı gelmez

Öleceğini hiç sanmaz yüz bin yıllık teşviş eder

1730. Dağ ne kadar yüksek olsa yol onun üstünden aşar

Yunus Emre’m yolsuzlara yol gösterdi vu hoş eder

CCXXVII

Yar yüreğim yar gör ki neler var

Bu halk içinde bize güler var

Ko gülen gülsün Hak bizim olsun

Gaafil ne bilsin Hakk’ı sever var

Bu yol uzaktır menzili çoktur

Geçidi yoktur derin sular var

Girdik bu yola aşk ile bile

Gurbetlik ile bizi salar var

Her kim merdâne gelsin meydana

Kalmasın cana kimde hüner var

Yunus sen bunda meydan isteme

Meydan içinde merdâneler var

CCXXVIII

Bu dünyâyâ gönül veren sonucu pişman olısar

Dünya benim dedikleri hep ona düşman olısar

Ey dostunu düşman tutan gıybet yalan söz söyleme

Bunda gammazlık ekleyen onda yeri dar olısar

Çünkü olısar yeri dar kazançlı kazancı kadar

Mü’minlere geldi haber âşıklar didar göriser

1740. Maksûdumuz didar idi şeyhimiz gerçek er idi

Evvel dahı ol var idi âhır dahı var olısar

Evvel âhır oldur ebed hem dillerde “Küfven ahad”

Evliyâ geçti dünyadan bir saat kime kalısar

Alın evliyâ elini doğru varın Hak yolunu

Ma’nî budur belli beyan bildim diyen bilmeyiser

Yunus imdi bildim deme miskinliği elden koma

Kimde miskinlik var ise Hak didârın ol göriser

CCXXIX

Ey dost bunca kıyl ü kaal ne maksud hod bir haberdürür

Ye bunca cüst ü cû nedir görne hod bir nazardürür[25]

Dağlar aşıp berye geçip ey uzak sefer edenler

İstediğin sende iken aceb bunca seferdürür

Hiç kılmagıl ırak sefer ömür geçer ecel erer

Dost sendedir halvet sever bu galebe haşerdürür

Gel ırak isteme onu canından içeri canı

Seninle bile duranı görmeyen bî başardürür

Sen uyursun ol uyanık eksiğini kılar bayık

Dahı nice bulam tanık dâim seninle yârdürür

Mescid ü medrese sende sen dört yana perâkende

Ne kaldın sen bu erkende işin katı düşvardürür

1750. Bu tevhîd donunu giyen varlığın yokluğa sayan

İşbu yolda kaaim duran belli bilin ol erdürür

Ol işler tamam olunca ol dirliği dirilince

Gözün hicabın silince yer gök dolu dîdardürür

Miskin Yunus onu gördü gözü vü cânı sevindi

Kamusunu yere saldı ma’şûka intizardürür

CCXXX

Ey dün ü gün Hak isteyen bilmez misin Hak kandadır

Her kandasam onda hâzır kanda bakarsam andadır

İstemegil Hakk’ı ırak gönüldedir Hakk’a durak

Sen senliğin elden bırak tenden içeri candadır

Gir gönüle bil andadır benliğin defterini dür

Ol has gevher bil andadır sanma kim ol ummandadır

Ol ummanda yüz bin gevher bir zerreden oldu kemter

Ol cana zevâl mi erer zevâl canı hayvandadır

Eylegil sûretin vîran can sırrıdır ona eren

Bâtın gözüdür dost gören zâhir gözü yabandadır

Kim ki gaflet içre geçer canı zevâl suyun içer

Derviş sırrı arştan geçer eğerçi yeryüzündedir

Yunus Emre gözün aç bak iki cihan doludur Hak

Gümânı sıdkı oda yak şöyl’ eşkere nihandadır

CCXXXI

1760. Eğer gerçek âşık isen boynundaki menşur nedir

Hak yoluna sâdık isen yanlış sanı tezvîr nedir

Sımak gerek gönlün bütün fâsittir cümle tâatın

Geçmeyince ibâdetin Hak’tan sana ma’zur nedir

Çünkü adın oldu filân hep dirliğin oldu yalan

Gelsin bize ma’nî bilen hakıykatte mestur nedir

Terk eylegil ten tertibin gider senden benlik adın

İçin imâret olmadan dışındaki ma’mûr nedir

Aydırsın kim gözüm görür da’viyi ma’niye irir

Gündüzün gün şu’le verir bu gece yanan nûr nedir

Günde yerin gidedurur komşun sefer ededurur

Ecel bir bir yutadurur bu dünyaya mağrur nedir

Mü’min isen gel gel beri cebbâr ola burç u bârû

Fahredelim erenleri ma’lûm olan menkûr nedir

Bunda beli diyen kişi orda tamâm olur işi

Bizden nişan isteyene ol Hallâc-ı Mansûr nedir

Yunus imdi söyle Hakk’ı Allah sana oldu sâkıy

Gider gönüldeki şekki elindeki menkur nedir

CCXXXII

Muştulanız âşıklara bu aşk ulu devlet olur

Aşk kime kim değdi ise cânında bil işret olur

1770. Her sevdiği terkin ura kayıkmaya değme yana

Her dem onun seyran-gehi hem zât u hem sıfât olur

Seyri içinde çâpük-bâz fikri daim nâz u niyâz

Çün seadet oldu hem-râz hezâran münâcât olur

Müşahede kapar onu hem bi karar olur canı

Her dem da’visizdir ma’nî bu derd ile rahat olur

Ol bî nişandır cihandan ne diylim dilimiz ondan[26]

Ol âlim-i deyyân zât her zât içinde zât olur

Buhl ü tema’ sığmaz ona izzet de kaldı bir yana

Yol bulamaz hırs u hevâ kimde ki bu devlet olur

Ol işlere eli eren Hak aşkına gönül veren

Dostunu göze göz gören cümle varlıktan mât olur

Kim indiyse ol nüzûl ona gelir cümle usûl

Ta’ziyete varır ise ol ölüye rahmet olur

Yunus erdir nihâyetsiz aşk ondan dahı gaayetsiz

Ne gaayet var ne nihayet kamusu bir hazret olur

CCXXXIII

Ey dost seni severim canımda yerin vardır

Gece gündüz uyunmaz aceb ahvâlim vardır

Gülü göredururken dikene sunmaz elim

Korkma düşmanlarından çün doğru yerin vardır

1780. Düşmanlar aydır bana söz demek nerden sana

Söz demek nerden bana illa üstâdım vardır

Ele getir dügeli harceyle miskinlere

Dünyâyı kimse tutmaz sonucu ölüm vardır

Bundan kend’ özün giden oldurur yolda kalan

Benim bir karıncaya vallah istâdım vardır

Yunus miskin kend’ özün toprak eylegil yüzün

Ma’şûkaya yaraşık bir miskinliğim vardır

CCXXXIV

N’oturursun dış kapıda gör içeri neler gezer

Tama’ artırır dâimâ saf bağlamış fitne düzer

Gel imdi gel kanâata usan tutmaz tez bin ata

Olmaya kim ecel yete fâsid ola satı pazar

Sen kanda isen teslim ol kamulardan aşağa dur

Edeb tâcın başına ur gör müfsid nicesi kızar

Yaramazdır buhl ü haset kibir mübârizdir gayet

Kökünü kaz yabana at farığ otur ey gam–güzâr

Kogıl bu dünyâ bâbını öğren dostluk edebini

Bulursan ustabânını öğe veren kaldan zarar

Kibr ü manîdir subaşı delim kişidir yoldaşı

Sen olmagıl onun eşi ona uyan yoldan azar

1790. Var dediğim yerlerde dur hıkd u hasedi oda ur

İhlâs gelir cümleyi yur Yunus yolu yavlak düzer

CCXXXV

Aşksız âdem dünyâda belli bilin ki yoktur

Her birisi bir nesneye sevgisi var âşıktır

Çalab’ın dünyâsında yüz bin türlü sevgi var

Kabûl et kend’ özüne gör hangisi lâyıktır

Biri Rahmân-ı rahîm biri Şeytân-ı racîm

Onun yazığı müzdü sevgisne taalluktur[27]

Dünyâda Peygamber’in başına geldi bu aşk

Tercemânı Cebrâil ma’şûkası Hâlık’tır

Ömer ü Osman Ali Mustafâ yârenleri

Bu dördünün ulusu Ebû - Bekr-i Sıddıyk’tır

Âlem fahri Mustafâ mi’râca ağıcağız

Çalap’tan dilediği ümmetine azıktır

Yunus sana hakıykat budurur buyurduğu

Gözünle gördüğü ne dönüp bakma yazıktır

CCXXXVI

Dün gider gündüz gelir gör nicesi üzgelir

Pâdişah hükmü ile âlemde düpdüz gelir

Karanlıklar sürülür âlem münevver olur

Işıdı nur kandili havaya az az gelir

1800. Bir bakgıl sağa sola kayıkma değme yola

Dinile kuş ürünü nice türlü saz gelir[28]

Söz ıssı sözün alır sûret toprakta kalır

Her kim bu hâli bilir kend’ özünden vazgelir

Aşk benliğim iletti akıl dört yana gitti

Yunus’a yükü yetti bilmeyene az gelir

CCXXXVII

Aşk ile biliş canlara ezel ebed olmayısar

Güm-râh olup bu cihanda kimse bâki kalmayısar

Bir dona kan bulaşınca yumayınca mısmıl olmaz

Gönül pisin yumayınca namaz revâ olmayısar

Gönül pisin yumadınsa kibr ü kini komadınsa

İkrar bütün olmayınca erden nazar olmayısar

Murdar dünyâya bulaşan devşirü beni duruşan

Erden himmet olmayınca ömür geçer yunmayısar

Yunus imdi sen Hakk’a er dün ü gün gönlün Hakk’a ver

Gönül gözü görmeyince hiç başgözü görmeyiser

CCXXXVIII

Eşkere kıldım bugün pinhânımı

Can veriben buldum ol cânânımı

Can gönül hayran kalıptır ma’şuka

Ma’şuk ile sürerim devrânımı

1810. Derd gerektir dert gerektir dert gerek

Kim gerek derde verem dermânımı

Bî mekânım onun için dünyede

Kimsene bilmez benim mekânımı

Onu buldum u n’iderem ayrığı

Yağmaya verdim bugün dükkânımı

Top benim çevgânı aldım çalarım

Kim ala bu tûptan çevgânımı

Yer benimdir gök benimdir arş benim

Gör nicesi germişim sayvânımı

Yunus oldu ise adım ne aceb

Okuyalar defter ü divânımı

CCXXXIX

Aceb aceb ne nesnedir bu derd ile firak bana

Canımı sarhoş eyledi aşk ağı vu tiryak bana

Kimin kim renci var ise derdine derman istesin

Kesti benim bu rencimi derman oldu bu derd bana

Aşk oduna yan der isen gönül!ere gir der isen

Karanılar aydın ola ne kandil ü çırak bana

Gökten inen dört kitâbı günde bin kez okur isen

Erenlere münkir isen dîdar ırak senden yana

1820. Miskin Yunus erenlere tekebbür olma toprak ol

Topraktan biter küllisi gülistan(dır) toprak bana

CCXL

Bu aşk denizine dalan hâcet değil ona gemi

Yahut (biz) kanda bulalım bu sohbet ile bu demi

Dünyâlığım yoktur deme bu gussayı öküş yeme

Ma’şuku ger sevdin ise gider gönlündeki gamı

Ben sevdiğim ma’şûkayı sen dahı bir görse idin

Vermeyeydin bu öğüdü fidî kılaydın bu canı

Âşık kişi bilmez öğüt zirâ assı kılmaz öğüt

Unutur ol kibr ü kîni terk eyler gider dükkânı

Gerçek âşık olanların yüzünde nişanı olur

Dünün günün durmaz akar gözleri yaşının kanı

Bu cümle âlem sevdiği şu din ile îmandurur

Aşksız gerekmez vallâhi şol dîni ile îmanı

Yunus yüzün kaldırmagıl aşıkların ayağından

Eyle fidî yüz bin canı andan bulasın Sübhân’ı

CCXLI

Aşk ile ister idik yine bulduk ol canı

Gömlek edinmiş giyer sûret ile bu teni

Girmiş sûrette gezer cümle işleri düzer

Geri kendine söyler gevher ile bu kânı

1830. Bu dünya bir pazardır sûretler dükkân olmuş

Bu dükkâna giriben oldur satan bu kânı

Bir niceler kayırır bunca malım kaldı der

Veren oldur alan ol sormaz nedir ziyanı

Yunus imdi sen senden ayrı değilsin candan

Sen sende bulmaz isen nerde bulasın anı

CCXLII

Andan beri kim aşkın benimle yoldaş oldu

Rahman yoluna beni göstermeğe baş oldu

Canım üzere durdu rahman çerisin derdi

Şeytan ilini vurdu key yağma taraş oldu

Aşk nefs iline aktı ne buldu ise yaktı

Kibir kal’asın yıktı anda çok savaş oldu

Dost yüzün ayan gördüm sır haberlerin sordum

Dedi gizli bilmezsin uş söyledim faş oldu

Aşk aldı elim benim gösterdi doğru yolum

Hakk’a şükür kim hâlim bayağıdan hoş oldu

Onlar ki göz açtılar bu dünyâdan geçtiler

Ahrete ulaştılar menzilleri arş oldu

Bunlar bunda kaldılar dünyâya aldandılar

Yalancılar oldular hep bunlar kolmaş oldu

1840. Ölenler hâlin bilmez göz açıp öğün dermez

Miskin Yunus Emre’nin meğer bağrı baş oldu

CCXLIII

Bir suâlim var sana ey dervişler ecesi

Meşâyih ne buyrur yol haberi nicesi

Vergil suâle cevap tutalım olsun sevap

Şu’le kime gösterir aşk evinin bacası

Evvel kapı şeriat emr ü nehyi bildirir

Yuya günahlarını her bir Kur’an hecesi

İkincisi tarîkat kulluğa bel bağlaya

Yolu doğru varanı yarlıgaya hocası

Üçüncüsü ma’rifet can gönül gözün açar

Bu ma’nî sarayına arşa değin yücesi

Dördüncüsü hakıykat ere eksik bakmaya

Bayram ola gündüzü Kadir ola gecesi

Bu şeriat güç olur tarîkat yokuş olur

Ma’rifet sarplıkdurur hakıykattir yücesi

Dervişin dört yanında dört ulu kapı gerek

Nereye bakar ise gündüz ola gecesi

Ona eren dervişe iki cihan keşfolur

Onun sıfâtın över ol hocalar hocası

1850. Dört hâl içinde derviş gerek siyâset çeke

Menzile ermez kalır yol eri yuvacası

Kırk kişi bir ağacı dağdan gücün indire

Ye bunca mürit muhib sırat nice geçesi

Küfrün atarken sakın îmânın urmayasın

Yoksa sırsın güveci sebil olur güveci

Dört kapıdır kırk makam yüz altmış menzili var

On’ erene açılır vilâyet derecesi[29]

Âşık Yunus bu sözü muhal diye söylemez

Ma’nî yüzün gösterir bu şâirler hocası

Kendini Kınayış

(Melâmet)

Gerçek erenler, bu yolun demişler, sonu melâmet. Her şeyin bir sonu var; o son da bir başlangıç. Yaşayışın hiçliği gençken anlaşılmaz; yıkımın çetinliği yapılırken düşünülmez. Kendini “iyi” bilen, başkalarının kötülüklerini görür, yerer de kendi ayıbını görmez. Ama “Kendi ayıbını gören, başkalarının ayıplarıyla oyalanamaz” buyurulmuş. İnsan ne kadar olgunlaşırsa noksanını o kadar anlar! Nitekim ne kadar bilgide derine dalar, enine boyuna genişlerse o kadar bilgisizliğini, bilmediklerinin sınırsızlığını duyar, küçülür. Elde ettiği şeylerin hiçliğini, elde edilemeyenlerin sonsuzluğu idrâk ettirir insana. Gerçek yolculuğunun son durağı da bu yüzden melâmettir.

Melâmet iki yönden de olur, halk da kınar insanı ve Yunus:

Kılar isem, kılmaz isem ol Hak bilir niyâzımı

Bana namaz kılmaz deme ben kılarım namazımı.

der.

Su ne kadar arıta çün yavuz fi’lin bile

Meğer bizi pâk ede Hak’tan inâyetimiz

Kimin sözün kim bile, akıl ermez bu hâle,

Yarın anda bell’ ola Müslüman, mürtedimiz

sözleriyle onu yola getirmeye çalışır; gelmezse boş verir, yoluna gider.

Ama bir de erin kendini kınayışı vardır; asıl iş de buradadır.

Yunus, çetin bir sülûk devresi geçirmişti. Zâhitlikten ârifliğe erişmiş, geçici aşktan gerçek aşka yetişmiş, kendinden geçmiş ve türlü boyaya boyanış âleminde, kimi sensin demiş, yokluğa bürünmüş; kimi benim demiş, esmiş, coşmuş, doğmuş, dolunmuş, bütün kâinatı kendinde görmüş, katrede ummanı, zerrede güneşi seyretmiş renkten renge, halden hale uğramış, erimiş, sızmış, tortudan arınmış, sonra irşâd âleminde gönül alçaklığıyla dostları çağırmış, onlara yol göstermiş, onların önüne yol kesilmiş, yürütmüş, ulaştırmış; fakat sonunda gerçek varlığa karşı bütün bunların hiçliğini duymuş, duyurmuştur.

Dervişlik mi?

Ey bana derviş diyen, ne’m ola derviş benim

Dervişlik yaylasında hareketim kış benim

Hırkam, tacım gözlerim fasîd işler işlerim,

Her yanımdan gizlerim, bin bir fasîd iş benim

İyilik mi?

Ey bana iyi diyen, benim kamudan yavuz,

Alnımı Ay bilirim bu gözlerimi yıldız

Bu vücûdum şehrinde buçuk pulluk assım yok,

Amelim mahalleleri serbeser kalmış ıssız.

İbadet mi?

Ben oruç namaz için süci içtim esridim,

Tesbih-u Seccâdeyçin dinledim çeşte, kopuz.

* * *

Ey bana iyi deyen benim kamudan kemter

Şöyle mücrimim yolda mücrimler benden server

Şeyhlik mi?

Takındım şeyhlik adın, kodum mâşuk tâatın,

Verdim nefsin muradın, kani Hakk ile pazar?

* * *

Boynumda icâzetim, riyâ ile tâatım;

Endişem ayrı yerde, gözüm yolun gözetmez.

Hatta biraz daha, biraz daha ileri gider Yunus, gider de der ki:

İster idim Allah’ı, buldum ise ne oldu?

Ağlar idim dün ü gün, güldüm ise ne oldu?

Erenler meydanında yuvarlanır top idim

Padişah çevgeninde kaldım ise ne oldu?

Erenler sohbetinde deste kızıl gül idim,

Açıldım, ele geldim, soldum ise ne oldu?

Âlimler ulemâlar medresede bulduysa

Ben harâbât içinde buldum ise ne oldu?

İşit Yunus’u, işit, yine deli oldu hoş;

Erenler ma’nîsine daldım ise ne oldu?

Gerçek yolun kurucusu, Tanrı sırrına mahrem olan, kılavuzlara kılavuzluk eden, peygamberlerin ulusu, erenlerin baş tacı bile “Seni, sana layık tanıyışla tanıyamadım; sana, sana değer kullukla kulluk edemedim” derse Yunus ne desin?

CCXLIV

Ey bana iyi deyen benem kamudan kemter

Şöyle mücrimim yolda mücrimler benden server

Benim gibi mücrim kul bir dahı isteyibul

Dilimde ilm ü usûl dileğim dünya sever

Zâhirim iyi yerde gönlüm fâsid haberde

Bulunmaya Bağdad’da bencileyin bir ayyâr

Dışım göynü içim ham dirliğim budur müdam

Yol varmadan bir kadem arştan veririm haber

Dışım biliş içim yad dilim hoş gönlüm mürted

İşim yavuz iyi ad böyle fitne kanda var

1860. Kime kim öğüt verdim ol Hakk’a erdi gördüm

Bana benim öğüdüm hiç eylemedi eser

Takındım şeyhlik adın kodum ma’şuk tâatın

Verdim nefsin muradın kani Hakk ile pazar

Yayıldı Yunus adı suçtur cümle tâatı

Çalab’ım inâyeti suçun geçire meğer

CCXLV

Ey bana iyi diyen benim kamudan yavuz

Alnımı Ay bilirim bu gözlerimi gündüz[30]

Bu vücûdum şehrinde buçuk pulluk assım yok

Amelim mahalleri ser-be-ser kalmış ıssız

Hücrede ve bucakta Hakk’a lâyık amel yok

Kimde derd ü firak var kimlerde eserli söz

Halk hep ayağın durur ben seğirttim oturdum

Geçtim sadır yerine döşek kalın yerim düz

Bunun gibi salûsluk çünkim elime girdi

Artık n’işime yarar derd ü firak âh u sûz

Ben bir kitap okudum kalem yazmadı onu

Mürekkep eyler isem yetmeye yedi deniz

Ben oruç namaz için süci içtim esridim

Tesbîh u seccâdeyçin dinledim çeşte kopuz

1870. Yunus’un bu sözünden sen ma’nî anlar isen

Konya menâresini göresin bir çuvalduz

CCXLVI

Sûfîyim halk içinde tesbih elimden gitmez

Dilim ma’rifet söyler gönlüm hiç kabûl etmez

Boynumda icâzetim riyâ ile tâatım

Endişem ayrık yerde gözüm yolum gözetmez

Söylerim ma’rifeti sâluslanırım katı

Miskinliğe dönmeye gönlümden kibir gitmez

Hoş dervîşim sabrım yok dilimde inkârım çok

Kulağımdan gireni hergiz içim işitmez

Âlem çıraktır sadır gönlüm bunu gözetir

N’ideyim Hak korkusu hergiz içimden bitmez

Görenler elim öper tac u hırkama bakar

Şöyle sanırlar beni zerrece günah etmez

Dışımda ibâdetim sohbetim hoş tâatım

İç pazarda gelince bin yıllık ayyar etmez

Görenler sûfî sanır selâm verir utanır

Onca iş koparaydım eleriben güç yetmez

Dışım derviş içim boş dilim tatlı sözüm hoş

İllâ ettiğim işi dînin değşiren etmez

1880. Yunus eksikliğini Allah’ına arz eyle

Onun keremi çoktur sen ettiğin ol etmez

CCXLVII

Ey bana derviş deyen ne’m ola derviş benim

Dervişlik yaylasında hareketim kış benim

Derviş adın edindim derviş donun donandım

Yola baktım utandım hep işim yanlış benim

Hırkam tacım gözlerim fâsid işler işlerim

Her yanımdan gizlerim bin bir fâsid iş benim

Yoldan haber sorarlar aydırım inanırlar

Kalbim sâfi sanırlar vay ne düşvar iş benim

İçerime bakarsan buçuk pulluk nesne yok

Daşramın kavgasından âlemler dolmuş benim

Yunus aydır yârenler ey gerçeğim erenler

Bu yolda olan hâller Allâh’a kalmış benim

CCXLVIII

Bu ömrüm yok yere harcatmışım ben

Canımı gör ne oda atmışım ben

Kimesne kimseye etmemiş ola

Onu kim kendime bed etmişim ben

Amelim rahtını derdim götürdüm

Kamû assım ziyâna atmışım ben

1890. Cihanda bir sınık saksıdan ötrü

Güherlerim yabâna atmışım ben

Amelim ne ki varsa hep riyâdır

Acebdir ihlâsı unutmuşum ben

Geceye eresini kimse bilmez

Tûl-i amel başın uzatmışım ben

Dügeli ömrümü harcına sürdüm

Ziyandan bellidir ne utmuşum ben

Biçâre Yunus’un çoktur günâhı

Onun dergâhına yüz tutmuşum ben

CCXLIX

Bana namaz kılmaz deme ben bilirim namazımı

Kılar isem kılmaz isem ol Hak bilir niyâzımı

Dosttan artık kimse bilmez kâfir Müslüman kimdiğin

Ben kılarım namazımı Hak geçirdiyse nâzımı

Ol nâzı dergâhta geçer ma’nî şarabından içer

Hicapsız can gözün açar kendi siler dost gözümü

Dost bundadır belli beyan dost dîdârın gördüm ayan

İlm ü hikmet okuyanın buna değindir azimi

Her dem dost yolun bulmayıp gizli ma’nî şerh eyleyip

Değme âşık şerh etmeye benim bu gizli râzımı

1900. Sözüm ma’nîsine erin bî nişandan haber verin

Dertli âşıklara sorun benim bu dertli sözümü

Dert âşıkın dermânıdır dertli âşıklar ganîdir

Kaadir kudret ünüdür der işitenler âvâzımı

Dost isteyen gelsin bana göstereyim dostu ona

Budur sözüm önden sona ben bilirim kend’ özümü

Yunus imdi söyle Hakk’ı münkir sana tutsun dakı

Bişiptürür Hakk’ın honu ârifler tatsın tuzumu

CCL

Aşk bezirgânı sermâye canı

Bahâdır gördüm cana kıyanı

Zihî bahadır can terkin urur

Kılıç mı keser himmet giyeni

Kamusun bir gör kemterin er gör

Ölü görmegil palas giyeni

Tez çıkarırlar fevk’al – ülâya

Bin Îsi gibi dîne uyanı

Tez indirirler taht’es - serâya

Bin Karun gibi dünya kovanı

Âşık olanın nişânı vardır

Melâmet olur belli beyânı

1910. Çün Mansur gördü ol benim dedi

Oda yaktılar işittin anı

Oda yandırdın külün savurdun

Öyle mi gerek seni seveni

Zinhâr ey Yunus gördüm demegil

Oda yakarlar gördüm deyeni

CCLI

Çalab’ın aşkı benim bağrımı baş eyledi

Aldı benim gönlümü sırrımı fâş eyledi

Hergiz gitmez gönülden hiç eksik olmaz dilden

Çakıp kendi nurunu gözüme tuş eyledi

Can gözü onu gördü dil ondan haber verdi

Can içinde oturdu gönlümü arş eyledi

Bir kadeh sundu cana can içti kana kana

Dolu geldi peymâne canı sarhoş eyledi

Esrik oldu cânımız dür döker lisânımız

Ol Çalab’ımın aşkı beni sarhoş eyledi

Ben kaçan derviş olam tâ ki ona eş olam

Yüz bin benim gibiyi aşk hırka-pûş eyledi

Yunus imdi avunur dostu gördü sevinir

Erenler mahfilinde aşka cünbiş eyledi

CCLII

1920. Erenler bir denizdir âşık gerek dalası

Bahrı gerek denizden girip gevher alası

Gene biz bahrı olduk denizden gevher aldık

Sarraf gerek gevherin kıymetini bilesi

Yürü var epsem ol a (ne) simsarlık satarsın

Alî gibi er gerek işbu sırra eresi

Muhammed Hakk’ı bildi Hakk’ı kendide gördü

Cümle yerde Hak hâzır göz gerektir göresi

Dile rızkını Hak’tan “Nahnu kasemnâ” pinhan

Nefsin bilmiş er gerek göz hicabın silesi

Dedim işbu nefesi âşıklar hükmü ile

Bahıllıksız er gerek bir karara durası

Yürü hey sûfî zerrak ne sâlûsluk satarsın

Hak’tan artık kim ola kula dilek veresi

Hak durağı gönülde âyâtı var Kur’an’da

Arştan yukarı canda aşk burcunun kal’ası

Şöyle deli olmuşum bilmezim dünden günü

Yüreğimde işledi aşk odunun yâresi

Gel imdi miskin Yunus tut erenler eteğin

Cümlesi miskinlikte yokluk imiş çâresi

CCLIII

1930. Yâ ilâhî ger suâl etsen bana

Cevabım işbu idi anda sana

Ben banâ zulmeyledim ettim günâh

N’eyledim n’ittim sanâ ey pâdişâh

Gelmeden dedin hakıma kem diye

Doğmadan dedin Asâ Âdem diye

Sen ezelde beni âsî yâzasın

Doldurâsın âleme âvâzesin

Ben mi düzdüm beni sen düzdün beni

Pûr ayip nîşe getirdin ey ganî

Gözüm âçıp gördüğüm zındân içi

Nefs ü hevâ pür dolu şeytân içi

Haps içinde ölmeyeyim diye aç

Mısmıl u murdar yedim bir iki kaç

Nesne eksildi mi mülkünden senin

Geçti mi hükmüm (ye) hükmünden senin

Rızkımı yeyip seni aç mı kodum

Ye yeyip öynünü muhtaç mı kodum

Kıl gibi köprü gerersin geç diye

Gel seni sen tuzağımdan seç diye

1940. Kıl gibi köprüden âdem mî geçer

Ye düşer yâ dayanır yahut uçar

Kulların köprü yaparlar hayr için

Hayrı bûdur kim geçerler seyr için

Tâ gerek bünyâdı muhkem ola ol

Ol geçenler aydalar uş doğru yol

Terazi kurarsın hevâset tartmağa

Kasdedersin beni oda atmağa

Terazi ona gerek bakkal ola

Ye bezirgân tâcir ü attâr ola

Çün günah murdarların murdârıdır

Hazretinden yâramazlar kârıdır

Sen gerek lûtf ile onu örtesin

Pes ne hâcet murdar’ açıp tartasın

Sen temâşâ kılasın ben hoş yaman

Hâşe lillâh senden ey Rabb’el-enâm

Sen basirsin hod bilürsün hâlimi

Pes ne hâcet tartasın a’mâlimî

Geçmedi mi intikamın öldürüp

Çürüdüp gözüme toprak doldurup

1950. Değmedi hiç Yunus’tan sânâ ziyan

Sen bilirsin âşikâra vu nihan

Bir avuç toprağa bunca kıyl ü kaal

Neye gerek ey Kerîm-î Zü’l – celâl

CCLIV

İster idim Allâh’ı buldum ise ne oldu

Ağlar idim dün ü gün güldüm ise ne oldu

Erenler meydanında yuvarlanır top idim

Padişah çevgânında kaldım ise ne oldu

Erenler sohbetinde deste kızıl gül idim

Açıldım ele geldim soldum ise ne oldu

Âlimler ulemâlar medresede bulduysa

Ben harâbât içinde buldum ise ne oldu

İşit Yunus’u işit yine deli oldu hoş

Erenler ma’nîsine daldım ise ne oldu

CCLV

Çıktım erik daima anda yedim üzümü

Bostan ıssı kakıyıp der ne yersin kozumu

Ağrılık yaptı bana bühtan eyledim ona

Gerçi de geldi aydır hani aldın kuzumu

Kerpiç koydum kazana poyraz ile kaynattım

Nedir diye sorana bandım verdim özünü

1960. İplik verdim çulhaya sarıp yumak etmemiş

Becid becid ısmarlar gelsin alsın bezini

Bir serçenin kanadın kırk katıra yüklettim

Çift dahı çekemedi şöyle kaldı kazını

Bir sinek bir kartalı salladı vurdu yere

Yalan değil gerçektir ben de gördüm tozunu

Bir küt ile güreştim elsiz ayağım aldı

Güreşip basamadım göynündürdü özümü

Kafdağından bir taşı şöyle attılar bana

Öylelik yola düştü bozayazdı yüzümü

Balık kavağa çıkmış zift turşusun yemeye

Leylek koduk doğurmuş baka şunun sözünü

Gözsüze fısıldadım sağır sözüm işitmiş

Dilsiz çağırıp söyler dilimdeki sözümü

Bir öküz boğazladım kaldırdım serekodum

Öküz ıssı geld’ aydır boğazladın kazımı

Bundan da kurtulmadım n’idesini bilmedim

Bir çerçi de geld’ aydır hani aldın közümü

Tospağaya sataştım gözsüz sepek yoldaşı

Sordum sefer nereye Kayseri’ye azimi

1970. Yunus bir söz söyledin hiçbir söze benzemez

Münâfıklar elinden örter ma’nî yüzünü

XI

Yunus’un Dünya Görüşü

Yunus, gerçek yolculuğunda da, varacağı durağa ulaştıktan sonra da, melâmete düşünce de gözlerini yummamış, kendi içine dalmamış, dünyadan ayağını kesmemiş, hayal deryalarında dalgalanmamış insan bir şairdir. Ölümden şikâyetlenen şiirleri, yaşayışa ne kadar bağlı olduğunu gösterir; ölümsüzlüğe kavuştuğuna inandığı zamansa, güzelden güzelliğe geçtiğini, benlikten ayrılıp topluma yayıldığını, gönüllere girdiğini aksettirir.

Yine bu bâd-ı nev-bahâr hoş nev’ ile esti yine,

Yine kışın soğukluğu fuzulluğun kesti yine.

gibi tabiat tasvirlerine de rastlarız Yunus’ta.

Karga ile bülbülü bir kafese koysalar

Bir biri sohbetinden daim melûl değil mi?

Öyle kim karga diler bülbülden ayrılmağı

Bülbülün de maksûdu billâhî ol değil mi?

beyitleriyle birbiriyle uyuşamayan, yaratılışları, düşünceleri, dilekleri ayrı olan, yetişmeleri zıt bulunan kişilerin uyuşmalarına imkân bulunamadığını ne güzel ve canlı anlatır.

Moğol akınının akislerini de yer yer Yunus’ta görürüz. Zamanının eleştirisini Yunus’tan duyalım:

İşitin hey ulular, âhır-zaman olısar,

Sağ Müslüman seyrektir, ol da gümân olısar.

Dânişmend okur, tutmaz, derviş yolun gözetmez,

Bu halk öğüt işitmez, sağır heman olısar.

Gitti beyler mürveti, binmişler birer atı,

Yediği yoksul eti, içtiği kan olısar.

Yunus’un,

Müslümanlar zamâne yatlı oldu

Helâl yenmez, haram lezzetli oldu

beytiyle başlayan taşlaması da devrinin bir aynasıdır diyebiliriz.

Yunus’un herkesi kavrayan, düşmanları bile dost eden sınırsız sevgisini,

Abdestimiz, namazımız, doğruluktur tâatımız,

Aşka bağlılık safımız, safımızdan kim ayıra

beyti ne güzel anlatır.

Bu dünya bir gelindir, yeşil kızıl donanmış.

Kişi yeni geline bakıbanı doyamaz

diye dünya sevgisini belirten Yunus,

Bir kimsenin devletine tâ’nediben biz gülmeyiz,

Ne münkiriz âlimlere, ne Tersâ’nın haçındayız.

Biz bunun neliğin bildik, dünyânın nesine kaldık?

Arzumuz nefs için değil, dünyâ teferrücündeyiz

der; insanın zaafını da,

Ben dervişim diyenler, hârâmı yemeyenler

Harâmın yenmediği ele girince imiş

beytiyle ifade eder; ama gene de,

Kemdürür yoksulluktan nicelerin varlığı,

Bunca varlık var iken gitmez gönül darlığı.

Süleyman zenbil ördü, kendi emeğin yerdi;

Onun ile buldular onlar berhudarlığı

ve,

Duruş, kazan, ye, yedir, bir gönül ele getir,

Yüz Kâ’be’den yeğrektir bir gönül ziyâreti.

Uslu değil delidir halka sâlûsluk satan,

Nefsin Müslüman etsin var ise kerâmeti

beyitleriyle çalışmayı, yemeyi, yedirmeyi, gönül elde etmeyi, gerçek kerametin havada uçmak, denizden geçmek olmayıp nefsi Müslüman etmek olduğunu söyler ve bir hadise de işaret eder. Yunus’a göre en büyük savaş, en üstün hac, en makbûl kulluk, gönül yapmaktır; en yüce iş, gönül alçaklığıdır.

Miskinlikte buldular, kimde erlik var ise;

Merdivenden ittiler yüksekten bakar ise,

Ak sakallı pir hoca, bilmez ki hâli nice,

Emek yemesin hacca bir gönül yıkar ise.

Sen sana ne sanırsan ayrığa da onu san,

Dört kitabın ma’nîsi budur eğer var ise.

*

Bin kez hacca vardın ise, bin kez gazâ kıldın ise,

Bir kez gönül kırdın ise gerekse var yollar doku,

Gönül mü yeğ, Kâ’be mi yeğ, ayıt bana aklı eren,

Gönül yeğdürür zîrâ kim gönüldedir dost durağı,

Gönül ve insan; insan birliği, birliği - dirliği dünyaya yaymak; insan kardeşliğini duyurmak; ayrılığı gidermek, silmek, yok etmek, dinlerdeki maksadın, insan birliğini sağlamak olduğunu anlamak ve anlatmak “Ey insanlar, şüphe yok ki biz sizi bir erkekle bir kadından yarattık ve sizi, boylara ayırdık tanışasınız diye; şüphe yok ki Allah katında en yüceniz, en çekineninizdir; gerçekten de Allah her şeyi bilir, her şeyden haberdardır” ayetinin (XLIX, 13), “Düşün de bak, sen kızıl yahut simsiyah renginden dolayı hiçbir kimseden hayırlı değilsin; üstün olmak istiyorsan, hayırlı olmak istiyorsan çekin Tanrı’dan” (Câmi’us - Sagıyr; 1, s. 71), “İnsanlar (kilim, halı dokunan), tarağın dişlerine benzerler, birbirlerinin eşitidirler” hadislerinin (Künûz’ül-Hakaaık; II, s. 185) hükümlerini insanlık âlemine kabul ettirmek, işte Yunus’un yöneldiği yön.

Biz kime âşık isek âlemler ona âşık,

Kime değil diyelim? Bir kapıdır, bir tarıyk.

Yetmiş iki millete kurban ol âşık isen,

Tâ âşıklar safında tamam olasın sâdık.

Hâs u âm, muti’âsı dost kuludur cümlesi,

Kime aydıbilesin gel evinden daşra çık.

*

Bir çeşmeden sızan su acı, tatlı olmaya,

Edeptir bize yermek, bir lüleden sızarım.

Yetmiş iki millete, suçum budur, hak dedim;

Korku hıyânetedir, ye ben niçin kızarım

beyitlerinin şümûlüne girmeyen var mıdır?

İşte bu görüşün son - ucudur ki Yunus,

Ben Ay’ımı yerde gördüm, ne isterim gökyüzünde?

Benim yüzüm yerde gerek, bana rahmet yerden yağar

demiş, böyle eşsiz bir beyti dünya edebiyatına armağan etmiştir.

CCLVI

Ata belinden bir zaman anasına düştü gönül

Hak’tan bize destûr oldu hazîneye düştü gönül

Anda beni can eyledi et ü sünğük han eyledi

Dört on günü deyiceğiz değritmeye düştü gönül

Yürür idim anda pinhan Hak buyruğu vermez aman

Vatanımdan ayırdılar bu dünyaya düştü gönül

Beni beşiğe vurdular elim ayağım sardılar

Önden acısın verdiler tuz içine düştü gönül

Günde iki kez çözerler başına akça dizerler

Ağzıma emcek verdiler nefs kabzına düştü gönül

Bu nesneyi terk eyledim yürümeye azmeyledim

On ’ki sünğügün yazarlar elden ele düştü gönül,

Oğlan iken sultan kopar kim elin kim yüzün öper

Akıl bana yoldaş oldu sultanlığa düştü gönül

Bu çağ ile sakal biter görenin gülreği tutar

Güzeller katında biter sev-seviye düştü gönül

Hayırdan şerri çok sever işlemeğe becid iver

Nefsinin dileğin kovar nefs evine düştü gönül

1980. Kırk beşinde sûret döner kara sakala ak iner

Bakıp şeybetin görünce yoldurmaya düştü gönül

Yola gider başaramaz yiğitliğe eli varmaz

Bu nesneleri koyuban yuvanmaya düştü gönül

Oğl’ aydır bunadı ölmez kız aydır yerinden durmaz

Hiç kendi hâlinden bilmez halden hale düştü gönül

Ölüceğiz şükredeler sinden yana iledeler

Allah adın zikredeler çok şüküre düştü gönül

Su getireler yumağa kefen saralar komağa

Ağaç ata bindireler teneşire düştü gönül

Eğer var ise amelin genğ olısar senin sinin

Eğer yok ise amelin oddan şarap içti gönül

Yunus anlayıver hâlin şuna uğrayısar yolun

Bunda elin erer iken hayr işlere düşgil gönül

CCLVII

Miskin âdemoğlanı nefse zebun olmuştur

Hayvan canavar gibi otlamağa kalmıştır

Hergiz ölümün sanmaz ölesi günü anmaz

Bu dünyâdan usanmaz gaflet öğün almıştır

Oğlanlar öğüt almaz yiğitler tevbe kılmaz

Kocalar tâat kılmaz sarp rüzigâr olmuştur.

1990. Beyler azdı yolundan bilmez yoksul hâlinden

Çıktı rahmet gönlünden nefs gölüne dalmıştır

Yunus sözü âlimden zinhâr olma zâlimden

Korkadurun ölümden cümle doğan ölmüştür

CCLVIII

İşitin hey ulular âhır-zaman olısar

Sağ Müslüman seyrektir ol da güman olısar

Dânişmend okur tutmaz derviş yolun gözetmez

Bu halk öğüt işitmez sağır hemen olısar

Gitti beyler mürveti binmişler birer atı

Yediği yoksul eti içtiği kan olısar

Ya’nî er koptu erden elin çekmez murdardan

Deccal kopısar yerden onlar uyan olısar

Birbirine yan yana ettiğim kalır sana

Yarın mahşer gününde cümle ayan olısar

Ey Yunus imdi senin aşk ile geçsin günün

Sevdiğin kişi senin canına can olısar

CCLIX

Bu dem yüzüm süreduram her dem Ay’ım yeni doğar

Her dem bayramdurur bana yazım kışım yenibahar

Benim Ay’ım ışığına bulutlar gölge kılmaya

Hoş gedilmez doluluğu nûru yerden göğe ağar

2000. Onun nûru karanlığı sürer gönül hücresinden

Pes karanlık nûr ile bir hücreye nice sığar

Ben Ay’ımı yerde gördüm ne isterim gökyüzünde

Benim yüzüm yerde gerek bana rahmet yerden yağar

Sözüm Ay gün için değil sevenlere bir söz yeter

Sevdiğim söylemez isem sevmek ded’i beni boğar

N’ola Yunus sevdi ise çoktur seni seviciler

Sevenleri göyer dedi onun için boyun eğer

CCLX

Hiçbir kişi bilmez bizi biz ne işin içindeyiz

Ne hırsımız baydır bizim ne nefsimiz içindeyiz

Bir kimsenin devletine ta’nediben biz gülmeyiz

Ne münkiriz âlimlere ne Tersâ’nın haçındayız

Biz bunun neliğin bildik dünyânın nesine kaldık

Arzumuz nefs için değil dünyâ teferrücündeyiz

Yunus aydır hey sultânım özge şâhım vardır benim

Ko dünyâ altın gümüşün ne bakır u tuncundayız

CCLXI

Hak cihâna doludur kimsene Hakk’ı bilmez

Onu sen senden iste o senden ayrı olmaz

Dünyaya inanırsın rızka benimdir dersin

Niçin yalan söylersin çün sen dediğin olmaz

2010. Ahret yavlak ıraktır doğruluk key yaraktır

Ayrılık sarp firaktır hiç varan geri gelmez

Dünyâya gelen geçer bir bir şerbetin içer

Bu bir köprüdür geçer câhiller onu bilmez

Gelin tanşık edelim iş kolayın tutalım

Sevelim sevilelim dünyâya kimse kalmaz

Yunus sözün anlarsan ma’nîsini dinlersen

Sana iy dirlik gerek bunda kimsene kalmaz

CCLXII

Biz kime âşık isek âlemler ona âşık

Kime değil diyelim bir kapıdır bir tarıyk

Biz neyi sever isek ma’şûka onu sever

Dostumuzun dostuna yad endişe ne lâyık

Sen gerçek âşık isen dostun dostuna dost ol

Bu halde kalır isen dosta değil yaraşık

Kime az bakar isen aslı yüce yerdedir

Bun yerinde durana sığını geçer ferıyk

Yetmiş iki millete kurban ol âşık isen

Tâ âşıklar safında tamam olasın sâdık

Sen Hakk’a âşık isen Hak sana kapı açar

Ko seni beğenmeği varlık evini bir yık

2020. Hâs u âm mutî’âsı dost kuludur cümlesi

Kime aydıbilesin gel evinden daşra çık

Yunus’un bu danışı genc-i nihan sözüdür

Dosta âşık olanlar iki cihandan fârığ

CCLXIII

Kul pâdişahsız olmaz pâdişah kulsuz değil

Pâdişâhı kim bileydi kul etmese yort–savul

Sultan hemîşe sultan kul hemûşe kul idi

Ol kadim paşa idi usûl içinde usûl

Tanğrı kadim kul kadim ayrılmadım bir adım

Gör kul kim Tanğrı kimdir anla ey sâhib–kabûl

Bize birlik sarayın doğru beşâret ayın

Geç ikilik fikrinden kogıl beğliği yâ kul

Gör imdi gizli seyri seyir içinde sırrı

Kul bilmez bu tedbiri kime değdi bu nüzûl

Ayıt ayıt kamusun ne kân ü ne mâdensin

Sûret-i pür ma’nîsin padişâhı sen de bul

Gel imdi hicâbın aç senden ayrıl sana kaç

Sende bulasın mi’rac sana gelir cümle yol

Kanca vardın ey âkıl bir ağızdan cümle dil

Cüz’iyyât-ı müselsel haber verir akl-ı küll

2030. Yunus bak neredesin ne yerde ne göktesin

Bekle edep perdesin gel imdi sen tapı kıl

CCLXIV

Kogıl dünyâ bezeğini bu dünya yeldir ya hayâl

Ne kılısar bize vefâ çünkü pusudadır zevâl

İsteme ömr-i fânîyi dünya kime kaldı bâki

Yüz bin melik yüz bin sultan râyegân kodu mülk ü mâl

Nice uzun endişeler yoldaş idi bizim ile

Dost fikretinden artığı cümleten fânîdir battâl

Algıl kendi elin ile gene kendi hisâbını

Yoksa serhengler elinde katı yaramaz olur hâl

Öldür nefsin dileğini ilet teneşir üstüne

Yoksa keksiz ölüceğiz fermân olur sana gassâl

Her kim sana sorar ise i’tikadın nedir Hakk’a

Öpgil elin ayağın budur cevabına suâl

Yunus sana farîdadır işbu sırât-ı müstakıym

İleyinde haşre - neşre hakk’al yakıyn gerek vîsâl

CCLXV

Senin ben demekliğin ma’nide usûl değil

Bir kapı kullarına şaşı bakmak yol değil

Sen sana yarar isen bu sözden duyar isen

Nereye bakar isen demegil sen ol değil

2040. Yetmiş iki milletin hem ma’şuku oldurur

Âşıkı ma’şukundan ayırmaklık fâl değil

Küfrünü atar iken îmanın vurma sakın

Hırs bizimle düşmandır bilişlidir il değil

İşbu sözden bir haber muhtasardır muhtasar

Et bir eri ihtiyar kahıtlıktan bol değil

Beşe bu kuş dilidir bunu Süleyman bilir

Sana derim ey hoca bu dil tehî dil değil

Sağa sola bakmadan hoş söyler Taptuk Yunus

Ol gerçeğe âşıklar küllî sağdır sol değil

CCLXVI

Tehî görme kimseyi hiç kimsene boş değil

Eksiklik ile nazar erenlere hoş değil

Gönlünü derviş eyle dost ile biliş eyle

Aşk eri şol ma’nide derviş içi boş değil

Derviş bilir dervişi Hak yoluna durmuşu

Dervişler hüma kuşu çaylak u baykuş değil

Dervişlik aslı candan geçti iki cihandan

Haber verir sultandan bellidir yad kuş değil

Ey Yunus Hakk’ı bilen söylemez hergiz yalan

İkilik ile gelen doğru yol bulmuş değil

CCLXVII

2050. Bir kez gönül yıktın ise bu kıldığın namaz değil

Yetmiş iki millet dahı elin yüzün yumaz değil

Han’ erenler geldi geçti bunlar yurdu kaldı göçti

Pervâz urup Hakk’a uçtu hüma kuşudur kaz değil

Yol oldur ki doğru vara göz oldur ki Hakk’ı göre

Er oldur alçakta dura yüceden bakan göz değil

Doğru yola gittin ise er eteğin tuttun ise

Bir hayır da ettin ise birine bindir az değil

Yunus bu sözleri çatar sanki balı yağa katar

Halka mata’ların satar yükü gevherdir tuz değil

CCLXVIII

Bu ile garib geldim ben bu ilden bezerim[31]

Bu tutsaklık tuzağın demi geldi üzerim

Çünki ben bunda geldim ben anı bunda buldum

Mansûr’um dâra geldim uş kül oldum tozarım

Çün aşkın kitabını okudum tahsil ettim

Ne hâcet kim karayı ak üstüne yazarım

Dört kitabın ma’nîsi bellidir bir elifte

Bi dedirmegil bana bu yoldan azarım

Bir çeşmeden sızan su acı tatlı olmaya

Edeptir bize yermek bir lüleden sızarım

2060. Yetmiş iki millete suçum budur hak dedim

Korku hiyânetedir ye ben niçin kızarım

Şeriat oğlanları nice yol ede bize

Hakıykat deryâsında bahrı oldum yüzerim

Dost bana gelsin demiş benim kaydımı yemiş

Ben yüzüm karasından teberrükler düzerim

Yunus bu kuş dilidir bunu Süleyman bilir

Gerçek âşık bu yolda ne kılasın sezerim

CCLXIX

Benim bunda kararım yok ben bunda gitmeğe geldim

Bazirgânım matâım çok alana satmağa geldim

Ben gelmedim da’vî için benim işim sevi için

Dostun evi gönüllerdir gönüller yapmağa geldim

Dost esriği deliliğim âşıklar bilir neliğim

Değiştiriben ikiliğim birliğe bitmeğe geldim

O hocamdır ben kuluyum dost bahçesi bülbülüyüm

Ol hocamın bahçesine şâd olup ötmeğe geldim

Bunda biliş olan canlar anda bilişirler imiş

Bilişiben hocam ile hâlim arz etmeğe geldim

Yunus Emre âşık olmuş ma’şûka derdinden ölmüş

Gerçek erin kapısında hâlim arz etmeğe geldim

CCLXX

2070. Bundan beri gönüldüm dost ile bile geldim

Pes bu âleme çıktım bir aceb hâle geldim

Ol dost açtı gözümü gösterdi kend’ özümü

Gönüldeki râzımı söyledim dile geldim

Gör ne yuvadan uçtum bu halka râzım açtım

Aşk tuzağına düştüm tutuldum ele geldim

Tuzağa düşen gülmez âşıklar râhat olmaz

Söylerim dilim bilmez bir aceb ile geldim

Ben bunda geldim bu dem geri ilime gidem

Sanma ki bunda beni altına mala geldim

Değilim kıyl ü kalden ye yetmiş iki dilden

Halim ahvâlim nedir bu mülke sorageldim

Ne haldeyim ne bilem tuzaktayım ne gülem

Bir garipçe bülbülem ötmeye güle geldim

Gül Muhammed teridir bülbül d’onın yeridir

Ol gül ile ezelî cihâna bile geldim

Mescidde medresede çok ibâdet eyledim

Aşk oduna yanıban andan hâsıla geldim

Kudret sûret yapmadan feriştehler tapmadan

Âlem halkı dönmeden ileri yola geldim

2080. Yine Yunus’a sordum aydır Hak nûrun gördüm

İlkyaz güneşi gibi mevc urup doğageldim

CCLXXI

Hak’tan bana oldu nazar Hak kapısın açar oldum

Girdim Hakk’ın haznesine dürr ü gevher saçar oldum

Devlet tavı başa kondu aşk kadehi bana sundu

Canım içti aşktan kandı karay’ aktan seçer oldum[32]

Esritti aşka düşürdü ben ham idim aşk pişirdi

Aklımı başa devşirdi hayrı şerden seçer oldum

Hayra döndü benim işim endişeden azad başım

Nefsimin başını kestim kanatlandım uçar oldum

Göçenler menzile yetti vardı onda karâr etti

Ömür geçti kavil yetti gönüldüm uç göçer oldum

Miskin Yunus bilişeli cân u gönül verişeli

Tapduğ’uma erişeli gizli râzım açar oldum

CCLXXII

Ben bende buldum çün Hakk’ı şekk ü gûman ne’mdir benim

Ol dost yüzün görmez isem bu gözlerim ne’mdir benim

Gelsin münâcât eyleyen doksan bin hâcet söyleyen

Daşrâ ibâdet eyleyen görsün (ki) dost ne’mdir benim

Musî olup Tûr’a çıkam nûr oluban gözden bakam

Söz oluban dilden çakam sûr u nagam ne’mdir benim

2090. Mûsî varır Tûr’a çıkar anda varır nûra bakar

Dosttan gayrı zerre kadar bu gözlerim görmez benim

Uş ben beni cem eyledim ol dosta îmân eyledim

Birliğine kıldım kamet riyâ tâat ne’mdir benim

Ol dost bana ümmî demiş hem âdımı ümmî komuş

Dilim şeker gövdem kamış bu söyleyen ne’mdir benim

Ümmî benim Yunus benim dokkuz atam dörttür anam

Aşk oduna düşüp yanam suk u bazar ne’mdir benim

CCLXXIII

Erenlere muhib iken ye münkir olduğun neden

Key sakıngıl tatlı canın okları çıkmadan yaydan

Kahır erenler atıdır gayret dahı hil’atıdır

Erenler yayı katıdır okları geçer kayadan

Bize muhib olanları Hak’tan dileriz onları

Dönüp münkir olanları tez çıkarırlar aradan

Bunda el ayak öpülür görenin canı kapılır

Garib müsâfir yapılır zavye vü mescid-hâneden[33]

Ağu içerse nûş olsun süci içerse hoş olsun

Yunus ile yoldaş olsun gelsin Allâh’ına giden

CCLXIV

Çerh-ı felek yok idi canlarımız var iken

Biz ol vaktin dost idik Azrâil ağyâr iken

2100. Nice yıllar biz onda cem idik can kânında

Hakıykat âleminde ma’rifet söyler iken

Çalap aşkı candaydı bu bilişik andaydı

Âdem Havvâ kandaydı biz onunla yâr iken

Dün geldi Safî Âdem dünyaya bastı kadem

İblis aldadı ol dem uçmaktan gezer iken

Canlar onda bilişti ol dem gönül ilişti

Âlem halkı karıştı denizler kaynar iken

Ne gök var idi ne yir ne zeber vardı ne zîr

Komşu idik cümlemiz nur dağın yaylar iken

Ne oğul vardı ne kız ervâh idik anda biz

Yunus dosttan haber ver aşk ile göyner iken

CCLXXV

Çok çok şükür sen Çalab’a maksûduma erdim bugün

Müştak idim bunca zaman pîrim yüzün gördüm bugün

Kaygu beni almış idi canım zebûn olmuş idi

Gördüm pîrimin yüzünü ol kayguyu sürdüm bugün

Gelsin yardan ayrı düşen gurbet ile bağrı pişen

Dost bahçesi içindeki aşk tertibin kurdum bugün

Yunus aydır yar kuluyum dost bahçesi bülbülüyüm

Söyleyeyin şimden geri gülzârıma girdim bugün

CCLXXVI

2110. Ondan yeğrek ne vardır kişi bile kend’ özün

Kend’ özün bilen kişi kamulardan ol güzin

Kişi gerek çok bile ol gerek öğüt ala

Menzile ersem diyen belirsin hazin hazin

Bu yol yavlak uzaktır dünyâ ona tuzaktır

Bu tuzağa uğrayan komaya kılavuzun

Ben emin olsam deyen ye eminlik isteyen

Geçsin bu kaal ü kıylden toprağa ursun yüzün

Kim ere kulluk ede ol azaptan kurtula

Mutlak ol yarlıganır kim görürse er yüzün

Yunus bir haber verir işitenler şâd olur

Gence uğrasam deyen izlesin erin izin

CCLXXVII

Ol dost bize gelmez ise ben dosta geri varayın

Çekeyim cevr ü cefâyı dost yüzün görüvereyin

Sermâye bir avuç toprak onu dahı aldı bu aşk

Ne sermaye var ne dükkân pazara neye varayın

Kurulmuştur dost dükkânı dost içine girmiş gezer

Günahım çok gönlüm sızar ben dosta çok yalvarayın

Gönlüm aydır dost benimdir gözüm aydır dost benimdir

Gönlüm aydır göze sabret bir dem haberin sorayın

2120. Hak nazar kıldığı cana bir göz ile bakmak gerek

Ona kim ol nazar kıla ben onu nice yereyin

Taptuk’um aydır Yunus’a bu aşk Hakk’a erse gerek

Kamulardan ol yücedir ben ona nice varayın

CCLXXVIII

Canlar canını buldum bu canım yağma olsun

Assı ziyandan geçtim dükkânım yağma olsun

Ben benliğimden geçtim gözüm hicabın açtım

Dost vaslına eriştim gümânım yağma olsun

İkilikten usandım birlik hânına kandım

Derdin şarabın içtim dermânım yağma olsun

Varlık çün sefer kıldı dost andan bize geldi

Viran gönül nur doldu cihânım yağma olsun

Geçtim bitmez sağınçtan usandım yaz u kıştan

Bustanlar başın buldum bustânım yağma olsun

Yunus ne hoş demişsin bal u şeker yemişsin

Ballar balını buldum kovanım yağma olsun

CCLXXIX

Eğer aşkı seversen cân olâsın

Gönüller tahtına sultân olâsın

Seversen dünyeyî mihnet bulâsın

Erenler sırrını kaçan duyâsın

2130. Diken olma gül ol eren yolunda

Diken olur isen odâ yanâsın

Niyâz için buyurdu Hak namâzı

Niyazdan vay sanâ gaafil olâsın

Erenler nefesin âsâ edin sen

Eğer nefsine uyâsın fenâsın

İbâdetler başıdır terk-i dünyâ

Eğer mü’minsen ânâ inanasın

Atan anan hakın yetürdün ise

Yeşil donlar giyesin donânasın

Eğer konşu hakı boynunda ise

Cehennem de yarın bâkı kalâsın

Yunus bû sözleri erenden aldı

Sanâ dâhı gerek ise alâsın

Gönüle gireni günendi derler

Gönüle sen de gir kim günenesin

CCLXXX

Aşk ilinin haberin desem işide misin

Yoldaş olup ol yola sen bile gide misin

Ol ilin bağı olur şerbeti ağı olur

Kadeh tutmaz ol ağı nûş edip yuta mısın

2140. Ol ilin zavadası cefâ tutagidesi

Şeker ayrığa sunup sen ağı tada mısın

Ol ilde ay gün olmaz ay gün gedilip dolmaz

Tertipler terk ediben ışmar unuda mısın

İşbu tenin tertibi od u yel toprak sudur

Yunus sen cevap eyle suda toprakta mısın

CCLXXXI

İlminde gark olalı uş ben beni bilmezin

Dil ile söyleyiben vasfına eremezin

Sıfatın gelmez dile kandalığın kim bile

Sun’un saymak dil ile ben hiç lâyık olmazın

Hem evvelsin hem âhır kamu yerlerde hâzır

Hiç makam yoktur sensiz ben niçin göremezin

Görmeden deli oldum yanıldım günah kıldım

Usum aklım aldırdım esridim ayılmazın

Çünkim beni esrittin can u gönül elettin

Ayırma beni senden buluştum ayrılmazın

Bana canı sen verdin Azrâil’e buyurdun

Teslim edeyin canı yalan da’vî kılmazın

CCLXXXII

Bunca gönül aldırıp cihâna sultan mısın

Hükmün canlara geçer can içinde can mısın

2150. Bakışın bin can alır derdin yürekte kalır

Gören kendiden varır uşşâka Kur’an mısın

Uçan kuşlar uçunur seni yel görse durur

Divler hükmüne girer Belkiys Süleyman mısın

Yüzünden gün tutulur Ay doğmağa utanır

Gören heybete kalır Yûsuf-ı Ken’an mısın

Ölü görse dirilir kalıbına can gelir

Topraktan âvaz gelir İsa ’bni Meryem misin

Aşkın dîne şûr eyler arslana zencir eyler

Katı taşı mum eyler yoksa Ferhad sen misin

Aşkın Hakk’a irgörür ol gözler didâr görür

Görenler baş indirir İbrâhim Edhem misin

Yüzün dîdar nûrudur saçın mi’rac dünüdür

Gören canın unutur Fahr-ı Âlem sen misin

Yunus sevdiğin gözle aşk yolunu key izle

Râzı gönülde gizle söze hâkim sen misin

CCLXXXIII

Her kime kim dervişlik bağışlana

Kalpı gide pâk ola gümüşlene

Nefesinden misk ile anber tüte

Budağından il ü şar yemişlene

2160. Yaprağı dertli için dermân ola

Gölgesinde çok hayırlar işlene

Âşıkın gözü yaşı hem göl ola

Ayağında saz bitip kamışlana

Cümle şâir dost bahçesi bülbülü

Yunus Emre arada durraçlana

CCLXXXIV

Bir söz diyeyim sana dinle canın var ise

Kem-tama’lık eyleme aklın sana yâr ise

Ma’nide getirmişler kardeşten yar yeğrektir

Oğuldan daha tatlı eğer doğru yâr ise

Gördün yârin eğridir ne’n var ise ver kurtul

Uslulardan haberdir işittiğin var ise

Yârin sana mukaabil tapısında sücûd kıl

Çıkar ciğerin yedir eğer çâren var ise

Onsuz sözün gör nedir çok söz hayvan yüküdür

Arife bir söz yeter tende gevher var ise

Ekmek yeyip tuz basmak ol nâmertler işidir

Ekmek onu komaya tuzun hakkı var ise

Eylik erin yârıdır ölürs’ uçmak yeridir

Senden sonra söylenir ne dirliğin var ise

2170. Yunus miskin delidir hem sözünden bellidir

Ayıplaman yârenler eksikliği var ise

CCLXXXV

Zinhar gönül evinde tutma yavuz endişe

Berk’iyçin kuyu kazan âkıbet kendi düşe[34]

Kendiye yaramazı berikiye sanan ol

Adı Müslüman onun kendi benzer keşişe

Komadığın aradan nesneyi götürmegil

Komadığın götürmek budur a yatlı pîşe

Yarın Hak dîdârını görmeyiser üç kişi

Bir denğci bir kovucu biri gammazdır paşa

Yunus’tan bir nâsîhat tutan yavuz olmaya

Bil kim iyi söz ile her bir iş gelir başa

CCLXXXVI

Vuslat hâlin aydısaram vuslat hâlin bilenlere

Yedi türlü nişan gerek hakıykate erenlere

(Bu) yedisinden birisi eksik olursa olmaya

Bir nesne eksik gerekmez bu sarp yola varanlara

Evvel nişânı budurur yermeye cümle milleti

Yerenler yerini kaldı yer değmedi yerenlere

İkinci nişânı oldur kim nefsini semirtmeye

Zinhar siz ondan olmanız nefsine kul olanlara

2180. Üçüncü nişânı budur cümle heveslerden geçe

Hevesler eri yolda kor yetemez yol varanlara

Dördüncü nişânı oldur dünyâdan münezzeh ola

Dünya seni sayrı eyler ne kul kaysı sayrılara [35]

Yunus yedi nişan dedi evet üçünü gizledi

Onu dahı deyiverem gelip halvet soranlara

CCXXXVII

Miskinlikte buldular kimde erlik var ise

Merdivenden ittiler yüksekten bakar ise

Gönül yüksekte gezer dem-be-dem yoldan azar

Dış yüzüne o sızar içinde ne var ise

Ak sakallı bir koca bilemez hâli nice

Emek yemesin hacca bir gönül yıkar ise

Sağır işitmez sözü gece sanır gündüzü

Kördür münkirin gözü âlem münevver ise

Gönül Çalab’ın tahtı gönüle Çalap baktı

İki cihan bed-bahtı kim gönül yıkar ise

Sen sana ne sanırsan ayrığa da onu san

Dört kitabın ma’nîsi budur eğer var ise

Bildik gelenler geçmiş konanlar geri göçmüş

Aşk şarabından içmiş kim ma’nî duyar ise

2190. Yunus yoldan azıban yüksek yerde durmasın

Sinle sırat görmeye sevdiği didâr ise

CCLXXXVIII

On sekiz bin âlem halkı cümlesi bir içinde

Kimse yok birden artık söylenir bir içinde

Cümle bir onu birler cümle ona giderler

Cümle dil onu söyler her bir tebdil içinde

Cümle göz onu gözler kimse yok nişan verir

Gören kim gösteren kim kaldık müşkil içinde

Kim gördü onu ayan ne hod nakış ne nişan

Sözü Lenterânî’dir Mûsî’ye Tur içinde

Doksan bin Hak kelâmı altmış bin hâs u âmı

Otuz bini hâss’ül -has oldurur sır içinde

Oldurur ol gizli söz ârif söyler dün gündüz

Hiç nişanı denmedi hûr u kusûr içinde

Yunus sen diler isen dostu görem der isen

Ayandır görenlere ol gönüller içinde

CCLXXXIX

Bî mekânım bu cihanda menzilim durağım anda

Sultanım ki taht u tacım hulle vu burağım anda

Eyyûb’um bu sabrı buldum Cercis’im ki bin kez öldüm

Ben bu mülke tenhâ geldim bi-küllî yarağım anda

2200. Bülbülüm uş ötegeldim dilde menşur tutageldim

Bunda müşküm satageldim geyiğim otlamım anda

Kim ne bile ne kuşum ben şol ay yüze tutaşam ben

Ezelîden sarhoşam ben içmişim ayağım anda

Deliyim pendi tutmazam değme (bir) yere gitmezem

İşbu sözü işitmezem ve liykin kulağım anda

Sır sözü eşkere denmez anda su oda göyünmez

Dün ü gün yanar söyünmez bu benim çerağım anda

Ben bu mülke kıldım cevlân yedi kere urdum seyran

Muhammed nûrunu gördüm benimdir mekânım anda

Yunus bu fikrete daldı hep cihanı arda saldı

Vallâhi hoş lezzet aldı dolmuştur dımâğım anda

CCXC

Yine bu bâd-ı (nev-)behar hoş nev’ ile esti yine

Yine kışın sovukluğu fuzulluğun kesti yine

Yine rahmettir bî kıyâs yine işaret oldu dem–saz

Yine geldi bu yeniyaz kutlu kadem bastı yine

Yine yeni hazîneden yeni hıl’at giydi cihan

Yine verildi yeni can ot u şecer süstü yine

Ölmüş idi ot u şecer dirildiler ü bittiler

Müşriklere nükte yeter var eyledi nesli yine

2210. Yine seher mergızârı hoş akar esrik suları

Cihanlara saçtı nisâr cümle âlem dostu yine

Yine görün gök donanıp donu kat kat renge batıp

Bülbül güle karşı durup can budağa astı yine

Sözüm yaz u kış ’çin değil vallâh bu düş için değil

Âşıkların cur’asından Yunus kadeh süstü yine

CCXCI

Ma’nî beratın aldık uş yine elimize

Aşk sözün veribidi pâdişah dilimize

Aşk sözlerin söyler can canları hayran eyler

Câhiller giremezler bu bizim sırrımıza

Sırrımıza eremezler iğen yoldaş olmazlar

Değmeler haldaş olmaz bu bizim hâlimize

Hâlimize haldaş ol sırrımıza sırdaş ol[36]

Müşkilin ayân olsun baş indir ulumuza

Bu bir genc-i nihandır n’ister değmeler bunda

Nice ördek nice kaz hoş iner gönlümüze

Şol yakımı biz yaktık dünya elden bıraktık

Ahreti kabûl ettik şâkiriz ulumuza

Yunus sen bahrı olgıl aşk göllerine dalgıl

Bu hak sözleri algıl eresin kânımıza

CCXCII

2220. Görenin hâli döner nişansız bî nişâne

Esrittin cümle halkı sırf içildi peymâne

Sen bî sıfât sıfâtsın bî nihâyet nihansın

Âşıklara devletsin meşhur oldun cihâna

Sözün işiten kulak kendiden gitti andak

Cümle gönüller mutlak saddak bedi burhâna

Seninle bir dem birlik oldur cihanda erlik

Senden ayrıksı dirlik oldu kamu efsâne

Senin hikmetin ırak sensin canlara durak

Sen yandırdığın çırak ebedi ömür yana

Hâss’lu - havâs bâbısın âşıklar kitabısın

Mutlak didar kapısın görücek mahluk sana

Yer gök kaami durduğu denizler mevc urduğu

Cennet ü hur olduğu cümle sana behâne

Dahı yer gör yağıdı cümle söz mensûh idi

Âşıklar taparlardı ol bî nişan Sübhân’a

Bu göz kend’ özün görmez nişan nişanın vermez

Yunus’un aklı ermez iğen oldu dîvâne

CCXCIII

Kimin ne zehresi vardır sana kılıç yürütmeğe

Cümle âlem elindedir kim ne bilir el katmağa

2230. Veren alan sen olıcak kim cünbiş eyleyibile

Her kandaysa kudret senin pîr ü yiğit oynatmağa

Cümle hazneler senindir kime dilersen veresin

Kimin zehresi vardurur destursuz el uzatmağa

İki cihanın varlığın kudret eli tutupdurur

Yol yokdurur hiç kimseye sendiz bir adım atmağa

Cümle âlemin üstüne hayr u şerri saçan sensin

Hışm u rahmet havâledir kendi aslına katmağa

Tevfıyk inâyet olmasa kim sebeb eyleyibile

Her kandasa kudret senin her işe el uzatmağa

İblis ü Âdem kim olur bunda fuzulluk eyleye

Yerli yerine sen kodun kul geldi kulluk kılmağa

Ey yârenler siz bu sözü dinlen gönül kulağıyla

Can dudağı hâlis gerek aşk şarabını tatmağa

Bu dirliği duyan canın hiç fikri bunda değildir

Yunus dilin yumuşdurur bu tevhîdi ayıtmağa

CCXCIV

Hak nuru âşıklara her dem nüzûl değil mi

Kime kim nüzûl değmez Hak’tan ma’zûl değil mi

El - kalbu mine’l kalbi revzenin sorun nedir

Her gönülden gönüle rast doğru yol değil mi

2240. Karga ile bülbülü bir kafese koysalar

Bir biri sohbetinden dâim melûl değil mi

Öyle kim karga diler bülbülden ayrılmağı

Bülbülün de maksûdu billâhi şol değil mi

Câhil ile ârifin meseli şuna benzer

Câhil katında îman ma’lûm mechûl değil mi

Yetmiş iki milletin sözünü ârif bilir

Miskin Yunus sözleri cümle usûl değil mi

CCXCV

Menzil’ ırak bu yolun bu yola kim varası

Müşkili çok bu yolun bunu kim başarası

Bu yola yarağ gerek çok eksik kezek gerek

Koy demir yürek gerek bu sarp yola varası

İnce sırat köprüsü sıfat imiş bu yolda

Dosta giden kişinin doğruluktur çâresi

Kimde kim doğruluk var Hak Çalap onu sever

İki cihana yarar ol erin sermâyesi

Doğruluk mancınığı istiğfar taşı ise

Doğru vardı atıldı yıkıldı nefs kal’ası

İman aldanğuçları bilin çoktur bu yolda

Nefsine uyanların gitmez yüzü karası

2250. Yüz bin riyâ çerisi bilin vardır bu yolda

Nefs öldürmüş er gerek ol çeriyi kırası

Yunus imdi salâdır gel gidelim yokluğa

Gözlerin lâyık ise dost dîdarın göresi

CCXCVI

Nice bir besleyesin bu kadd ile kaameti

Düştün dünyâ zevkına unuttun kıyâmeti

Duruş kazan ye yedir bir gönül ele getir

Yüz Kâ’be’den yeğrektir bir gönül ziyâreti

Uslu değil delidir halka sâlûsluk satan

Nefsin Müslüman etsin var ise kerâmeti

Yüz bin peygamber gele hiç şefâat olmaya

Vay eğer olmaz ise Allâh’ın inâyeti

Nefsin Müslüman eden Hak yolun doğru varır

Yarın ona olısar Muhammed şefâati

Yunus imdi sen dahı gerçeklerden olagör

Gerçek erenler imiş cümlenin ziyâreti

CCXCVII

Dilsizler haberini kulaksız dinleyesi

Dilsiz kulaksız sözün can gerek anlayası

Dinlemeden anladık anlamadan eyledik

Gerçek erin bu yolda yokluktur sermâyesi

2260. Biz sevdik âşık olduk sevildik ma’şuk olduk

Her dem yeni dirlikte sizden kim usanası

Yetmiş iki dilcedi araya sınır düştü

Ol bakışı biz baktık yermedik âm u hâsı

Miskin Yunus ol velî yerde gökte dopdolu

Her taş altında gizli bin imran oğlu Mûsî

CCXVIII

Müslümanlar zemâne yatlı oldu

Helâl yenmez haram kıymetli oldu

Okuyan Kur’an’a kulak tutulmaz

Şeytanlar semirdi kuvvetli oldu

Harâm ile hamir tuttu cihânı

Fesâd işler eden hürmetli oldu

Kime kim Tanğrı’dan haber verirsen

Bakır bâşın salar huccetli oldu

Şagrid üstâd ile arbede kılar

Oğul ata ile izzetli oldu

Fakirler miskinlikten çekti elin

Gönüller yıkıban heybetli oldu

Peygamber yerine geçen hocalar

Bu halkın başına zahmetli oldu

2270. Tutulmaz oldu Peygamber hadîsi

Halâyık cümle Hak’tan utlu oldu

Yunus gel âşık isen tövbe eyle

Nasûh’a tövbe ucu kutlu oldu

CCXCIX

Yort ey gönül sen bir zaman âsûde fârığ hoş yürü

Korkma kayıkma kimseden gussa vu gamdan boş yürü

Hakıykate bakar isen nefsin sana düşman yeter

Var imdi ol nefsin ile uruş savaş tokuş yürü

Nefstir eri yolda koyan yolda kalır nefse uyan

Ne işin var kimse ile nefsine kakı boş yürü

Diler isen bû dünyanın şerrinden olasın emin

Terk eyle bû kibr u kini hırkaya gir derviş yürü

İster isen bû dünyede ebedî sarhoş olasın

Aşk kadehin dolu getir on iki ay sarhoş yürü

Kimse bağına girmegil kimse gülünü dermegil

Var kendi ma’şûkun ile bahçede ol alış yürü

Gönüllerde iğ olmagıl mahfillerde çiğ olmagıl

Çiğ nesnenin ne dadı var gel aşk oduna piş yürü

2279. Yunus imdi hoş söylersin dinleyene şerh eylersin

Halka nasihat satınca er ol yoluna koş yürü

AÇIKLAMA

B. 52. Şu kudsi hadise işaret edilmektedir:

“Yüce Allah kıyamet günü der ki: Ey Âdemoğlu, hastalandım, neden beni dolaşmadın? (Kul) Yarabbi der, ben seni nasıl dolaşabilirim ki sen, âlemlerin rabbisin; (Allah) bilmedin mi ki der, filan kulum hastalandı; niye onu dolaşmadın? Onu dolaşsaydın beni, onun yanında bulurdun; Ey Âdemoğlu der; senden yemek istedim; neden doyurmadın beni? (Kul) Yarabbi der, ben seni nasıl doyururum ki sen âlemlerin rabbisin. (Allah), filan kulum senden yiyecek istedi; neden onu doyurmadın; bilmedin mi ki onu doyursaydın bunun ecrini katımda bulurdun der. Ey Âdemoğlu der, senden su istedim; neden bana su vermedin? (Kul), Yarabbi der, ben sana nasıl su verebilirim ki sen âlemlerin rabbisin. (Allah) der ki: Filan kulum senden su istedi, neden su vermedin ona? Ona su verseydin, bunun ecrini katımda bulurdun.” (Câmi’us - Sagıyr, Mısır - Matbaa-i Hayriyye; 1321, C. I. S. 65)

B. 54. Âb-ı Hayat. Türkçesi “Bengisu”dur. Bu sudan içen, ölümsüzlüğe kavuşurmuş, Kur’ân-ı Kerim’in XVIII. suresinin (Kehf) 60-65 ayetlerinde Mûsâ Peygamber’in, genç arkadaşıyla iki denizin kavuştuğu yere vardığı, orada Mûsâ’nın arkadaşının, bir kaynaktaki sudan abdest alırken; torbada bulunan ve bazı rivayetlere göre kızarmış ve yarısı da yenmiş olan balığın, suyun sıçramasıyla dirilip denize atılarak gittiği, biraz sonra Mûsâ’nın bunu duyup vak’anın geçtiği yere döndüğü, orada kendisine; Tanrı tarafından bilgi verilmiş birisini bulduğu anlatılır. Aynı surenin 66-82. ayetlerinde Mûsâ ile bu zatın arasında geçenler anlatılır. Ayetlerde genç diye anılan, Yûşa’ Peygamber’di. Mûsâ’nın buluştuğu zat da Hızır’dır. Batı kaynakları bu rivayeti Gilgameş Destanı’na, İskender hikâyesiyle, İlyas’la Haham Yeşuâ ben Levi arasında geçtiği söylenen Yahudi efsanesine dayamak isterler. Halk rivayetlerinde İskender, aşçısı Andreas’la karanlıklar diyarında bu suyun kaynağını bulmaya gider. Andreas, yanındaki tuzlu balığı bir kaynakta yıkarken balık dirilip suya atlar. Andreas da onun tutmak için suya atılır; tutamaz, fakat ölümsüzlüğe erer. Bunu İskender’e anlatır. Kaynağı bulmak için bir hayli gezerler; fakat bulamazlar.

Halk rivayetlerinde Âb-ı Hayâtı Hızır ve İlyas Peygamberler bulup içmişler; ölümsüzlüğe ermişlerdir. Şimdi Hızır karada, İlyas denizde acze düşenlere yardım etmeye memurdur.

Tasavvufta Âb-ı hayât, manevi feyze, neşeye, zevke işarettir.

B. 59. Ejderha, Aji Dahâka’dan bozmadır; Aji Dahâka, eski Hind-İran inancında Zulüm devidir ki sonradan “Deh-âk” şeklinde söylenmiştir. Deh-âk, yani on ayıp, çirkinlik, cücelik, zalimlik, oburluk, kötü söz söylemek, yalancılık, acelecilik, akılsızlık, korkaklık, utanmazlıktır; Deh-âk, bunları temsil eden devdir, yani kötü kuvvettir. İran’ın mitolojik tarihine Deh-âk adlı bir hükümdar tarzında girmiştir (Cem-Cemşid, Feridun mad. e. bk.)

B. 67. Dört tekbir namaz. Rükû’ ve sücûdu olmayan, bütün Müslümanlara farz olduğu halde birisi kılarsa öbürlerinin kılmasına lüzum bulunmayan, her Müslüman ölünce, yıkandıktan ve ketene sarıldıktan sonra sağı kıbleye gelmek üzere yere, yahut yüksecik bir mahalle (Mûsâlla’ya) konup cenaze önde olmak üzere kıbleye karşı kılınan, okunan dualarda bütün Müslümanlara ve bilhassa o ölüye yarlıganma dilenen namaz. Bu namazda dört, yahut beş tekbir vardır; her tekbirden sonra muayyen şeyler okunur ve son tekbirden sonra namaz biter.

B. 76. Kaaf L. Sure bu adla anılır ve “Kaaf, and olsun büyük ve şerefli Kur’ân’a” mealindeki ayetle başlar. Kaaf, bir rivayete göre Tanrı adlarındandır. Dünya’yı çepeçevre kuşatan dağın adıdır diyenler de vardır. Halk inançlarına göre yılan eceliyle ölmezmiş; mutlaka öldürülürmüş. Ölümden kurtulan ve yüz yıl yaşayan yılanın boynuzları çıkar, ağzından ateşler saçar, nefesiyle hayvanları, insanları çekip sömürür, yutar, kayaları eritir, bir ejderha olurmuş. O vakit melekler, ateşten zincirle onu çekerler, Kafdağı’nın ardına atarlarmış. Bu dağın ardında devler de bulunurmuş.

B. 77. Süleyman - Taht, dev - peri. Süleyman, Davûd’un oğludur. “Ahd-ı Atıyk”te iki hükümdar olarak bildirilen Davûd ve Süleyman, İslam dininde iki peygamberdir, Süleyman “Ahd-ı Atıyk”te yazıldığı gibi putlara hizmet etmemiş, kâfir olmamıştır. (Kur’ân, XXI, Enbiyâ’ 378-82; II; Bakara, 101). Kuş dilini bilirdi, hayvanların dillerini anlardı (XXVII; Neml; 16-19). Şebe padişahının ve kavminin güneşe taptığını Hüdhüd’ten (çavuşkuşu) öğrenmiş, onu tahtıyla getirtmek istemiş, emrine tabi olan cinlerden bir ifrit, yerinden kalkmadan getiririm demiş, kendisine Tanrı tarafından, kitaptan bilgi verilen veziriyse, göz yumup açıncaya dek getireceğini söylemiş, önce Belkıys’in tahtını, sonra kendisini getirmiş. Belkıys ve kavmi imânâ gelmişlerdir (XXVII, 20-44). Yel onun tahtını; dilediği yere götürmeye memur edilmiştir (XXI, 81, XXXIV, 12).

B. 78. Firavun, Nûşin-revan, Karun. Firavun Mûsâ Peygamber zamanında Mısır hükümdarı olan kişidir. Kur’ân’da Fir’avn diye geçen bu ad, halk dilinde Firavun şeklinde söylenir. Tanrılık davasına girişen bu adam, Mûsâ’ya inanmamış, tutsak olarak kullandığı İsrailoğulları’nın Mısır’dan çıkmalarına mûsâade etmemiş, fakat Tanrı tarafından gelen belalar üzerine İsrailoğulları’nı bırakmış. Mûsâ sopasıyla Kızıl Deniz’e vurunca, İsrailoğulları’nın boyları sayısınca denizde on iki yol açılmış, Mûsâ ve kavmi geçtikten sonra, onları bıraktığına pişman olan Firavun ve ordusu artlarına düşmüş, deniz kavuşunca da hepsi boğulmuş, Firavun’un cesedi ibret olmak için kıyıya vurmuş, öbürlerinin cesetleri dahi bulunamamıştır. Kur’ân’ın II, VII, X, XI, XIV, XVII, XX, XXIII, XXVI, XXVIII, XXIX, XXXVIII, XL, XLIII, XLIV, L, LI, LIV, LXVI; LXXIII, LXXIX, LXXXV ve LXXXIX surelerinde adı geçer ve olayları anlatılır.

Nûşin-revan ve Nûşirevan, İran Sasânî hükümdarlarından yirmincisidir. Milâdın 531. yılında hükümdar olmuş, 579. yılında ölmüştür. Adaletiyle ün almıştır.

Karun, Mûsâ Peygamber’in teyzesinin, yahut amcasının oğludur, diyenler vardır. “Âhd-ı Atıyk”te Korah diye geçer. Kendisine uyan iki yüz elli kişiyle Mûsâ ve kardeşi Hârûn’a isyan etmiş, Tanrı da onları yere batırmıştır (A’dâd, XVI, 1-35).

Kur’ân’da, hazinelerinin anahtarlarını, güçlü kuvvetli on-on beş kişinin taşıyabildiği, böyle olduğu halde zekât vermediği, bu yüzden önce hazinesinin, sonra kendisinin yere batırıldığı bildirilir (XXVIII, Kasas; 76-82). Ayrıca adı Firavun ve Hâmân’la geçer. Halk rivayetine göre kendisi ve hazinesi, her gün boyu miktarınca yere batmaktadır. Yere batan hazinesine, yürüyüp giden hazine anlamına “Genc-i revân” da denir.

B. 87. Azrail. Ölüm meleğidir; eceli gelen canlının canını bu melek alır. XXXII sürenin (Secde ) 11. ayetinde “Ölüm meleği” diye geçer. LXXIX sürenin (Nâziat) ilk ve 3. ayetlerinde kâfirlerin ve inananların ruhlarını alan meleklerden bahsedilir ki bu melekler, Azrâil’in emrine tabi meleklerdir. Türkçe’de, Azrâil, “can alıcı” diye de geçer. Tanrı Âdem’i yaratacağı vakit toprak almak üzere gönderdiği melekler, yerin sızlanması üzerine acıyıp emri yerine getirememişler, Azrâil bu işi başarmış, Tanrı da onu can almaya memur etmiştir.

B. 90. Beyitte, “Her ümmetin, herkesin bir eceli, muayyen bir ölüm zamanı vardır; ecelleri gelince ne bir an geri bırakılır, ne bir an önceye alınır” mealindeki ayete işaret edilmektedir.

B. 92. Beyitte, “Bir şeyi seven, onu en çok anandır” mealindeki hadise işaret vardır (Câmi; C. II, s. 141).

B. 99. Kıyamet. Kur’ân’ın birçok ayetlerinde geçer, daha başka adlarla da anılır; alâmetleri de zikredilir. Koyu bir duman her yanı kaplayacak, çetin bir ses duyulacak, yeryüzü sarsılacak, dağlar pamuk gibi atılacak; İsrafil sur’u üfürecek, bütün canlılar ölecek, kıyamet kopacak, ikinci üfürüşte canlılar dirilip Arasat meydanında toplanacak, ahıret âlemi başlayacaktır

B. 100. İsrâfil. İbranice adı Serâfim, Serâfil, yahut Sarafin’dir. Diğer üçü, Cebrâil, Mikâîl ve Azrâil olan dört ulu meleğin biridir Sur’u üflemeye memurdur. Sur, bir borudur.

B. 102. Sırat. Kıyametten sonra dirilen insanlar amel defterleri verilip suçları, sevapları tartıldıktan sonra, cehennem üstüne gerilmiş olan kıldan ince, kılıçtan keskin Sırat Köprüsü’nden geçecekler, günahlılar cehenneme düşecekler, günahsızlar cennete gideceklerdir. İnananlar Sırat’tan geçerlerken, cehennem, çabuk geç ey mü’min, ışığın ateşimi söndürdü, diye feryad edecektir (Câmi, I, 111). Mü’minlerin Sırat Köprüsü’nden geçerken şiarları, yani parolaları “Rabbim, sen esenlik ver, esenlik” sözü olacaktır (aynı, II., s. 33).

Sırat, yol anlamına gelir. Sırat’ı bildiren hadislerden şu hadis, dikkate değer: Yüce Allah, Sırat’ı müstakıym diye bir örnek getirdi. Sırat’ın iki yanında iki dıvar var; duvarlarında, aşağıya salınmış örtüleri bulunan açık kapılar var. Sırat’ın başında, ey insanlar, dağılmayın, hepiniz Sırat’a girin diye bağıran biri durur; üstünde de bu kapılardan birini açmak isteyene, sakın yazık olur sana; açarsan düşersin diye bağıran biri bulunur. Sırat, Müslümanlıktır; duvarları, yüce Allah’ın sınırlarıdır. Açık kapılar, yüce Allah’ın haram ettiği şeylerdir. Sırat’ın başında nida eden, Allah’ın kitabıdır, yukarısında duran öğüt veren münâdî, her Müslüman’ın gönlündeki Allah korkusudur (aynı; II, s. 43).

B. 105. Beyitte, “Dünyâ, mü’minin zındanıdır; kâfirin cenneti” hadisine işaret vardır (Câmi’; I, s. 14).

B. 106. III: surenin (Âli İmran) 106-107 ayetlerinde, kıyamette, kötülük edenlerle kâfirlerin yüzlerinin kararacağı, mü’minlerin ve iyi kişilerinse ağaracağı bildirilmektedir. Beyitte buna işaret ve bu ayetlerden manevi iktibas var.

B. 122. XXI. Surenin (Enbiyâ’) 104. ayetinin meali şudur: “Biz o gün göğü, kitap sahifelerini dürüp büker gibi dürecek, bükeceğiz. Önce nasıl yaratmaya başladıysak tekrar yaratacağız; bu, vaadimizdir bizim ve gerçekten de yapacağız bunu, gücümüz de yeter bunu yapmaya.”

B. 138. “Mıkdârını bilen kişi, haddini aşmaz” mealinde Arapça bir atasözü vardır.

B. 139. Nefes. Heceyle yazılan ve sohbetlerde okunan şiirlere Bektâşîler “Nefes” derler; bu terimin XIII-XIV. Yüzyıllarda bulunduğunu, kullanıldığını, Yunus’un bu şiirinden anlamaktayız 1924. beyitte de geçer.

B. 143. Süleyman-Mülk. 75. beytin izahına bk.

B. 157. Hızır-İlyas, Âb-ı Hayat. 54. beytin izahına bk.

B. 158. Sen olmasaydın. “Sen olmasaydın gökleri yaratmazdım” mealindeki kudsi hadise işarettir. Aliyy’ül-Kaarî, bu hadisi “Mevzûat”a almakla beraber, “Sen olmasaydın cenneti, cehennemi, dünyayı yaratmazdım” mealindeki hadislere nazaran mana bakımından doğru olduğunu söyler (İst. Mat. Âmire-1289, s. 67-68).

B. 179. Ahd-ı Sâbık - Elest. Eski ahid anlamınadır; Elest bezmi, meclisi, ezel meclisi diye de anılır. Elest, Arapça’da, değil miyim demektir. VII. surenin (A’râf) 172-173. ayetlerinde, “Hani rabbin Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini izhar etmişti de kendilerini kendilerine tanık tutarak, ben rabbiniz değil miyim demişti; onlar da evet, tanığız, rabbimizsin demişlerdi. Bu da kıyamet günü bizim bundan haberimiz yoktu dememeniz, yahut da atalarımız önce şirk koşmuştu, biz onlardan sonra gelmiş bir soyuz; bizi de o boş ve asılsız işlerde bulunanların amelleri yüzünden helak mı edeceksin, dememeleri içindi” buyurulmaktadır. Bu izhar etme keyfiyetini, Âdem Peygamber’in sırtından, kıyamete dek gelecek zürriyetini izhar edip onlardan tanıklık almış, bu tanıklığa melekleri şahit etmiş, sonra gene o zerreleri Âdem’in sulbüne iade etmiştir tarzında anlayanlar olduğu gibi, ayette Âdem’in denmediğine, Âdemoğulları’nın dendiğine göre ayeti şu tarzda anlayanlar da olmuştur: Ana rahmine düşen ve dünyaya gelen herkes, Tanrı’nın delillerini görmekte, adeta Tanrı tarafından, rabbiniz değil miyim diyen Tanrı’nın hitabını gerçeklemektedir. Sûfîlere göre bu hitap ve cevap misal âleminde olmuştur. Ayetler, bunlardan başka çeşitli tevillerle de anlatılmıştır (Kur’ân-ı Kerim ve meali; C, II, Açıklama; s. LXIII - LXIV).

B. 183. “Ölmeden önce ölün; hisâbınız görülmeden hisâbınızı görün” mealinde ve hadis olarak rivayet edilen söze işaret olunmaktadır. Aliyy’ül-Kaarî, bu sözün de mevzu olduğunu söyler (Mevzuat, s. 87); ancak, ferdiyetten geçmek, benliği terk etmek anlamına alınırsa mealen hadis sayılabilir.

B. 193. Münker - Nekir. Sorucu, Sorucular. Çirkin, görünmesi istenmeyen ve bilinmez anlamına gelen Münker ve Nekir, İslam inancına göre, ölü kabirde dirildikten sonra gelip rabbini, peygamberini, dinini, kitabını soracaklar; mü’min olan ve iyi işler yapan sorularına cevap verecek, kâfir ve kötü iş işleyense cevap veremeyip azaba uğratılacaktır.

B. 197. Hubb’ül - vatan “Vatan sevgisi imandandır” mealinde bir söz, hadis olarak nakledilir. Mevzû’ olmakla beraber anlam bakımından doğrudur (Mevzuat, s. 38 - 39).

B. 198. Azrail, 87. beytin izahına bk. Bu beyitte, “O gün mal ve oğullar fayda vermez; ancak Allah’a selim bir kalble gelen faydalanır” mealindeki ayetle (XXVI, Şuarâ’; 88-89). “O gün insan kardeşinden, anasından, babasından, eşinden ve çocuğundan kaçar” mealindeki ayetlere de işaret vardır (XXX. Abese; 34-36).

B. 199. Halvet. Arapça yalnızlık demektir. Tasavvuf yolunda, dervişin yalnızca bir yere çekilip, bir odaya kapanıp az yemek, az içmek, az uyumak üzere kendini ibadete hasretmesine derler. Halvet süresi, çok defa kırk gündür; bu yüzden Arapça ve Farsça kırk anlamına gelen “arbain” ve “çile-çihle” sözleriyle de anılır.

B. 209. Salâ. Çağırmak, seslenmek anlamlarına gelir. Terim olarak kutlu dini günlerde, sabah namazından, cuma günleri cuma ezanından önce minarelerde, hususi bestesiyle Hz. Peygamber’e ithaf edilen salât-ü selâma denir. Ayrıca cenaze salası da vardır ki Hz. Peygamber’e salât-ü selâmdan sonra ecel hakkındaki ayetler okunur ve bu sûretle birisinin öldüğü bildirilmiş olur; duyanlar, kimin öldüğünü anlayıp dostlukları varsa cenazesine giderler. Bu âdet Anadolu’da hâlâ vardır.

B. 212. Yedi Tamu - Sekiz cennet. Tamu, Türkçe cehennem demektir. XV. surenin 44. ayetinde cehennemin yedi kapısı olduğu bildirilir. Kur’ân’da çok defa “ateş” sözüyle geçer. Alevi şiddetli anlamına gelen “Cahîm”, II. surenin 119., yanan anlamına “Saîr”, LXVII. surenin 5, salt ateş anlamına, “Lazâ” , LXX. surenin 15., kızmış, kızarmış anlamına, “Sakar”, LXXIV. surenin 26-27, dipsiz kuyu anlamına “Hâviye”, CI. surenin 9-11, yürekleri saran kaygı anlamına “Hatuma”, CIV. sürenin 6-8. ayetlerinde geçer. Böylece cehennem sözüyle beraber bu sözlerle, yedi cehennemin anlatıldığı kabul edilmiştir.

Cennet, kaba gölgeyle örtülü, güneşi göstermeyecek kadar sık ağaçlı bahçe anlamına gelir; Türkçe’de cennete “Uçmak” denir Birçok ayetlerde “cennetler” diye geçer. X. sürenin 25. ayetinde esenlik yurdu, XVIII. surenin 107. ayetinde bahçeler anlamına - Firdevs, XX. surenin 76. ayetinde ebedi oturulacak yurt - And, XXV. surenin 15. ayetinde ebedilik yurdu - Huld, XXXII. surenin 19. ayetinde sığınılacak yurt - Me’vâ, XXIX. surenin 64. ayetinde yaşayış yurdu - Hayvan, XXXV. surenin 35. ayetinde oturulacak, yurt - Dârül-Mukaame, LVI. sürenin 12. ayetinde nimetler yurdu - Naîm diye geçer. Hadislerde de sekiz cennetin bulunduğu bildirilmiştir.

B. 213. Münker - Nekir, 193. beytin izahına bk.

B. 216. İsrâfil – Sûr. Tanrı katında dereceleri yüce dört meleğin birinin adı. Öbürleri Cebrâil, Mikâil ve Azrâil’dir. İbranice adı Serâfim, Serâfil, yahut Serâfin’dir ve İsrâfil bu adlardan gelmiştir. Sûr’u üfürmeye memur olan bu melektir. (Tefsirlere ve İslam Ansiklopedisi’ne bk.) Sûr, keyfiyetini bilmediğimiz bir boynuzdur. Tanrı emriyle bunu üfürünce kıyamet kopacak, bütün canlılar ölecekler, sonra bir daha üfürünce ölenler dirilecek, soru - hisap için Arasat meydanında toplanacaklardır Sûr’un üfürülüşü, Kur’ân’ın VI. suresinin 73. XVIII. suresinin 99. XX. suresinin 102, XXIII. suresinin 101. XXVII. suresinin 87. XXXVI. suresinin 51. XXXIX. suresinin 68. L. suresinin 20, LIX, suresinin 13. ve LXXVIII, suresinin 18. ayetlerinde bildirilir.

Bu beyitte XIV. surenin, “O gün, bir gündür ki yeryüzü de başka bir yeryüzüne döner, gökler de. Herkes, bir ve kahhâr Allah’ın tapısında toplanır” mealindeki 48. ayetinden manevi iktibas vardır.

B. 217. Mikâil - Terazi. Mikâil, dört büyük meleğin biridir; Kur’ân’da “Mikâl” diye geçer (II, 98). Rahmetleri yağdıran, bereketleri izhar eden, rızıkları dağıtan melektir. Mizan, terazi anlamına gelir. Kıyamet koptuktan sonra herkesin iyiliği, kötülüğü, keyfiyetini bilmediğimiz bir terazide tartılacak, iyilikleri ağır gelenler cennete, kötülükleri ağır gelenler cehenneme gideceklerdir. Kur’ân’ın birkaç yerinde, mesela XXIII. surenin 102-103., CI. surenin 6-9. ayetlerinde geçer.

B. 221. Yevme yeşfa’. II. surenin, “Âyet’ül-Kürsi” denen 225 ayetinde, Allah katında, ancak onun izniyle şefaat edilebileceği bildirilmektedir; beyitte buna işaret ediliyor.

B. 222. Kıl – Sırat. 102. beytin izahına bk.

B. 225. Halil - Cömertlik - İbrahim – Nemrûd. Halil, Arapça dost anlamına gelir; İbrahim Peygamber’in, Tanrı dostu olduğu, IV. surenin 125. ayetinde bildirilmesi dolayısıyla lakabı olmuştur. Hz. Peygamber’in soyu, İbrahim’e çıkar. Gördüğü bir rüya üzerine oğlu İsmail’i, Tanrı’ya kurban ederken bıçak kesmemiş, o sırada Tanrı tarafından bir koç gönderilmiş, rüyasının yerine geldiği vahyedilmiş, İsmail’in yerine bu koçu kurban etmiştir. Hem bu olay yüzünden, hem de çok cömert olup daima konukları doyurduğundan cömertlikle anılır. Keldanıstan’da hüküm süren Nemrut, tanrılık davasına girişmişti. Aynı zamanda kavmi putlara tapardı, İbrahim putları kırmış, baltayı da en büyük putun boynuna asmıştı. Nemrut, yaktırdığı bir ateşe İbrahim’i mancınıkla attırmış, fakat ateş güllük gülistanlık olmuş, İbrahim yanmamıştı. Kur’ân’da kırk dokuz yerde adı geçer. “Ahd-i Atıyk”te Tekvin bölümünün 12-25. bapları İbrahim’e aittir.

B. 226. Süleyman – Karınca. Süleyman Peygamber, bir gün karıncalar ovasından geçerken bir karınca, karıncalara yuvanıza girin de Süleyman ve ordusu sizi çiğnemesin demiş, Süleyman, bunu neden söylediğini sorunca, o karınca; senin debdebeni seyre dalarlar da rablerini anmayı unuturlar diye cevap vermişti Bu olay, son kısmı hariç, Kur’ân’ın XXVII. süresinin 18-19. ayetlerinde bildirilir. Aynı zamanda bir karıncanın, Süleyman’a bir karınca budunu armağan götürdüğü de halk hikâyelerindendir. Bu yüzden Süleyman, edebiyatımızda karıncayla da anılır (77. beytin izahına da bk.).

B. 235. Palheng. Farsça dizgin, suçlunun bağlandığı ip, kement, tazının boynuna geçirilen halka anlamına gelir. Dervişlerde ve bilhassa Kalenderilerle Abdâllarda ve Bektaşilerde, kemerin üstüne ve sol tarafa, mide hizasına, altındaki halkaya geçen dar bir kuşakla bağlanan, akıyk, balımtaşı denen balgamî taş, yahut başka bir değerli taştan, mesela Necef taşından yapılmış olan taşa denir. On iki İmam’a işaret olarak on iki köşeli yapılmış olanlar da vardır. Erenler yoluna bel bağlamaya ve riyâzata işarettir (Mir’ât’ül - Makaasıd fî Def’il - Mefâsid’e bk).

B. 237. Arap dili. Cennet ehlinin Arapça konuşacağına dair bir hadis rivayet edilmiştir (Câmi’; I. s. 9.)

B. 249. V’ettekuu - Tezraû. “V’ettekuu”, çekinin, sakının anlamına gelir; Kur’ân’ın muhtelif surelerinde, muhtelif sigalarla yetmiş sekiz ayette geçer. Tezraû, ekerseniz anlamınadır. Kur’ân’ın XLVIII. suresinin 29. ayetinde, Hz. Muhammed’in Allah’ın rasulü olduğu, onunla bulunanların da kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametli oldukları, Allah’ın lütfunu, ihsanını ve rızasını diledikleri, yüzlerinde secde eserinin göründüğü bildirildikten sonra onların bu vasıflarının Tevrat’ta ve İncil’de de bulunduğu beyan edilmekte, bunun adeta ekilmiş bir taneye benzediği, filizlenip yüceldiği, ekincileri şaşırttığı örnek olarak anlatılmaktadır. LVI surenin 63-64. ayetlerinde de, “Görmez misiniz ektiğiniz tohumu? Siz mi bitiriyorsunuz onu, yoksa biz mi bitiriyoruz?” deniyor ki, bu tohum hem bildiğimiz, gördüğümüz tohumdur, hem de Tanrı başarısıyla yaptığımız hayırlı işlerdir. Beyitte bu ayetlere işaret edilmektedir.

B. 262. Zebâni. Cehennemdeki azap melekleri. XCVI. surenin 18. ayetinde de geçer.

B. 279. Yâ Sîn. Kur’ân’ın XXXVI. suresi bu sözle başlar ve bu adı taşır. Sîn, Tayy boyu lehçesinde insan anlamına gelir ve hitap Hz. Muhammed’edir. Ölüm haline gelen kişinin baş ucunda bu surenin okunması âdet olmuştur.

B. 280. Hadis Kelâm. Hz. Peygamber’in sözlerine hadis denir. Yaptığı işlere fi’lî, birisini yaparken görüp mani olmadığı işleri tasvib ettiği anlaşıldığına göre hadis-î takrirî denir.

Hadislerin râvilerinin hallerini bildiren bilgiye, Ricâl bilgisi, hadislerin rivayetlerine ve râvilerine göre doğruluk derecelerini değerlendiren bilgiye Hadis’in usul bilgisi denir. Kelam, inançları tahlil ve tenkid eden, mezheplerden bahseden bilgidir.

B. 281. Kevser. Kur’ân’ın CVII. suresi üç ayettir ve “Şüphe yok ki biziz sana Kevser’i veren; artık namaz kıl rabbine ve kurban kes sen. Şüphesiz, sana buğzeden yok mu, odur nesli kesilen” mealindedir. Kevser, sonsuz hayır, bereket, sayısız ümmet, kesilmez soy sop manalarına geldiği gibi, cennette de Hz. Muhammed’in havuzunun adıdır. İki yanında inciden kaplar olup, bu kapların yıldızlar kadar sayısız bulunduğu, mü’minlere bu havuzdan Ali’nin su vereceği hakkında birçok hadis vardır (Kur’ân-ı Kerim ve Meali; Açıklama, II, s. CXXVIII; Fedâl’ül - Hamseti min’es Sıhâh’ıs - Sitte; II, s. 98 - 103).

B. 284. Namaz – Din direği. “Namaz, dinin direğidir.” (Hadis, Câmi, II, s. 42.)

B. 285. XVII. sürenin 44. ayetinde, her şeyin Allah’ı tenzih ettiği, yani O’nun noksan sıfatlardan münezzeh olduğunu bildirdiği beyan buyrulmakta, fakat onların tesbihini siz anlamazsınız denmektedir. Beyitte bu ayete işaret ediliyor.

B. 302. Amel defterleri - Tanıklar. Herkesin dünyada yaptığı işler, ameller, keyfiyetini bilmediğimiz defterlere yazılacak, XVII. surenin 71., LXXXIV. sürenin 7. ayetlerinde bildirildiği gibi iman sahibi ve iyilik etmiş kişilere, mahşerde bu defterler sağ yanlarından, kâfirlere ve kötülük etmiş olanlara sol yanlarından ve artlarından verilecektir. Tanıklar, âzâmızdır. XLI. surenin 20.-22. ayetlerinde, kulakların, gözlerin derilerini; dünyada yaptıklarına tanıklık edeceklerini, neden söylediniz diye sorulunca da her şeyi söyleten Allah bizi de söyletti diyecekleri bildirilmektedir.

B. 307. Amel defterleri – Boyun. XVII. surenin 12-13 ayetlerinde, herkesin yaptığı şeylerin boynuna asıldığı, kıyamet günündeyse meydana çıkarılacağı bildirilmektedir.

B. 328. Zühre - Saz. İranlıların Nâhid, Yunanlıların Afrodit, Romalıların Venüs dedikleri bu yıldıza Fenikeliler Astarte derlerdi. Tabiatın bitmez, tükenmez doğurucu gücünü temsil eder (Otto Geemann: “Mytologie Der Griechen und Römer; Leipzig - 1895; s. 62-71). Zühre, müziğe çok düşkün sayılır ve çok defa sazla, müzikle beraber anılır. Eski yıldız bilgisinde Zühre, kutlu bir yıldızdır; musikiy erbabıyla hanendeler, bu yıldıza mensup tanınır.

B. 331. Hûri – Gılman. Hûriler, cennette mü’minlerin alacakları cennet kızları, gılman da mü’minlere hizmet edecek gençlerdir. Kur’ân’ın XLIV. suresinin 54., LII. suresinin 20., LV. suresinin 72. ve. LVI. suresinin 22. ayetlerinde hûrilerden, LVI. suresinin 17. ayetinde de gılmandan bahsedilir.

B. 343. Cercis. Doğrusu Circîs’tir. İsa Peygamber’den sonra, onun şeriatiyle hükmetmek üzere gönderilen bu peygamberi kavmi yetmiş kere öldürmüş, o da yetmiş kere dirilmiş. İmam Ca’fer’üs - Sâdık’tan rivayet edilen İstiftah duasında adı geçer (Hâc Şeyh Abbâs-ı Kummî: Mefatıh’ul - Cinân; Tehran - 1359 H. 1319 Şemsi H. S. 145).

B. 352. Beyitte “Ateş olmayan yerden duman çıkmaz” atasözü anlaşılmaktadır.

B. 353. Yağı Tatar. Yağı Türkçe’dir ve düşman demektir; Tatar’dan maksadı Moğollar’dır. Nitekim 546. beyitte, “nefsine bir Tatar olduğunu” söylerken, 1405. beyitte korku ve ümit olmayan birine “sanki Tatarsın” deyip gene Moğollar’ı kastetmektedir.

B. 381. Hamza - Kafdağı. Hz. Peygamber’in amcası Hz. Hamza, çok kuvvetli olduğundan fütüvvet geleneğinde pehlivanlar tarafından pir tanındığı gibi Kafdağı’nın ardına aşırıldığı, orada devlerde, ejderhalarla savaştığı hakkında da birçok halk hikâyeleri uydurulmuştur Bu hikâyeler, “Hamza - Nâme” adlı kitaplarda tespit edilmiştir.

B. 405. İbrahim – Nemrud. 225. beytin izahına bak.

B. 406. Levlâk – Ahmed. Ahmed. Hz. Muhammed’in adlarındandır; Kur’ân’ın LXI. süresinin 6. ayetinde Ahmed diye anılır ve İsa Peygamber tarafından bu adla tebşir edildiği bildirilir. “Levlâke” sen olmasaydın demektir; 158. beytin izahına bk.

B. 412. “İnsan sevdiğiyledir” mealindeki hadise işaret edilmektedir (Câmi’; II. s. 172).

B. 442. İnanan kişinin kalbi; Allah evidir, arşıdır gibi hadisler rivayet edildiği gibi, “Yerime, göğüme sığmadım da bana inanan kulumun gönlüne sığdım” mealinde bir hadis-i kudsî de vardır (Ahâdis-i Mesnevi; s. 26).

B. 444. Azâzil. Şeytan’ın adıdır.

B. 500. Ferhad - Külüng. Ferhad - Şirin ve Husrev, bir halk hikâyesidir. Erkek evlat bırakmadan ölen bir hükümdarın yerine geçen Mihîn Bânû adlı kızının Şirin adlı çok güzel bir kız kardeşi vardır. Mihîn, Şirin’e bir köşk yaptırır. Köşkü, Bihzâd adlı ressam, resimlerle bezerken kendisine yardım eden oğlu Ferhad’a Mihîn Bânû âşık olur; fakat Ferhad da Şirin’e vurulur. Mihîn, şehrin dışında akan nehrin, köşkün önünden geçirilmesini ister. Ferhad bu işi üstüne alır ve aradaki dağı delmeye koyulur. Bu sırada Hürmüz adlı bir padişah, Ferhad’la Şirin’in aşkını duyar ve Şirin’i Ferhad’a almak için Mihin Banü ile savaşa girişir. Fakat bu sefer de Hürmüz’ün oğlu Husrev, Şirin’e âşık olur, Ferhad, dağı delerken Husrev’in dadısı, Ferhad’ı ortadan kaldırmak için gelir. Ferhad’a, Şirin’in öldüğünü söyler. Ferhad elindeki külüngü, teessüründen beynine vurarak intihar eder. Bunu duyan Şirin gelir, Ferhad’ın nâşine kapanıp ağlarken Ferhad’ın belindeki hançeri görür; çekip kendi kalbine saplar; Ferhad’ın nâşi üstünde can verir.

Bu hikâyeyi XII. yüzyıl şairlerinden Nizâmî (1195-1196) beş manzum hikâyesinden biri olarak yazmış, XIV. yüzyıldan XVI. yüzyıla kadar gelip geçen İran şairlerinden Hus-rev-i Dihlevî, Hâtifi, Vahşî, Asaf Han; XVI. yüzyıl Türk şairlerinden Şeyhî, XVI. yüzyılda Âhî, Celîl ve daha birçok şairler bu halk hikâyesini nazma çekmişlerdir. Halk arasına yayılan bu hikâye, ortaoyununa, Karagöz oyununa kadar girmiştir.

B. 502. Uçmak – Ebleh. “Cennet ehlinin çoğu aptallardır.” (Hadîs, Câmi’; I, s, 44) Hadisteki aptallardan maksat, halkı, halkın menfaatlerini, kendisinden, kendi menfaatlerinden üstün görüp kendini, inanca, topluma, insanlığa adayan ve feda eden, bu bakımdan da ferdiyetçiler tarafından aptallıkla töhmetlenen kişilerdir. Beyitte aynı zamanda Hz. Ali’nin, “Bazı kişiler, cennet için ibadet ederler; bu, tacirlerin ibadetidir. Bir bölük halk da korkusundan kulluk eder; bu da kulların, kölelerin kulluğudur. Bir bölük de vardır: Allah’a şükretmek için kullukta bulunur; işte bu, hür kişilerin ibadetidir” sözü de hatırlanmaktadır (Nehc’ül - Belâga Mücesseset’ul - A’lemiyy’il - Matbûât; Beyrut, C. III. 4. bölüm, s. 189).

B. 515. 516. Sûfî - Ahi, Mecnun - Leylâ: Sûfî, tasavvuf ehli. Tasavvuf sözünün, yün anlamına gelen “sof”tan, Hz. Peygamber’in mescidinin sofasında yatıp kalkan ve “Ashab-ı Suffa” denen yoksul sahabeye nisbet edilmelerinden, artık anlamına “safâ”dan geldiği söylenmişse de, Yunanca hikmet anlamına gelen “Sofos” kelimesinden geldiği şüphesizdir. Bu adı ilk olarak alan, 150 Hicri’de (767-768) vefat eden ve Şam’da. ilk tekkeyi kuran Ebu-Hâşim-i Kûfî’dir.

Ahî, kardeşim anlamına Arapça bir sözdür. Kökü, Sasanlılar devrinde olan ve ortaçağda esnafı teşkilatlandıran fütüvvet ehli, şeyhlerine “Ahî” derlerdi, bir şehirdeki ahîlerin tâbî’ oldukları Ahî, Ahî-Baba, Anadolu’da Ahî-Türk diye anılırdı (A. Gölpınarlı: İslam ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilatı ve Kaynakları; İst, Üniv, İktisat Fakültesi Mecmuası; Cilt, XI, Sayı: 1-4).

Mecnun-Leylâ, Arap edebiyatından İran edebiyatına, İran edebiyatından Türk divan edebiyatına divan edebiyatından halk edebiyatına geçmiş, halk hikâyesi hüviyetine bürünmüştür. Âmiroğulları boyundan Kays, bir başka boydan Leylâ adlı bir kızı sever, aşkından deli olur, dağlara düşer. Mecnun deli diye anılmaya başlar; başından birçok olaylar geçer; sonunda Tanrı aşkına ulaşır. Leylâ da, Mecnun’un aşkından hastalanır, ölür. Mecnun, Leylâ’nın kabrine gider; dünyadan bezdiğini söyler, ruhunun kabzedilmesi için Tanrı’ya yalvarır; duası kabul edilir ve orada ölür, Leyla’nın yanına gömerler. İran şairlerinden Nızâmî, bu hikâyeyi çok güzel bir şekilde ve mesnevi tarzında yazmıştır. Türk şairlerinden Fuzûli’nin de “Leylî vü Mecnûn”u vardır. Klasik İran ve Türk edebiyatında Leylâ, Leylî tarzında söylenir.

B. 520. Elif’ mim, dal. Arap alfabesindeki bu üç harf, yani “a, d, m” harfleri yazılınca, “âdem” sözü meydana gelir ki “insan” demektir.

B. 546. Nefsime bir Tatar oldum. 353. beytin, izahına bk.

B. 562.-B. 563. Mûsâ - Tecellî, Tûr. İsrailoğullarını Mısır’dan çıkaran, tutsaklıktan kurtaran, Museviliği kuran ve Kur’ân’da XXXIII. surenin 7. ayetinde bildirildiği gibi diğerleri, Hz. Muhammed, İbrahim, Mûsâ ve İsa olan Ülü’l - azim beş peygamberden biri Mûsâ’dır. Mûsâ doğmadan Firavun, yani Mısır hükümdarı bir rüya görmüş. İsrailoğullarından yeni doğacak birinin; saltanatını yok edeceği şekilde yorumlanmış, Firavun, İsrailoğulları’ndan doğan erkek çocukların öldürülmelerini emretmiş; emri icra edilmeye başlanmış; Mûsâ’nın anası, Tanrı ilhamiyle onu bir sepete koyup Nil Nehri’ne atmış; Firavun’un zevcesi onu görüp almış, evlat edinmişti. Mûsâ, hiçbir süt ninenin memesini almayınca gene anası, Tanrı ilhamıyla gidip ona süt nine olmuş, Mûsâ; Firavun’un sarayında büyüyüp yetişmişti (XX, 37-40). Bir gün, İsrailoğulları’ndan birine zulmeden bir Mısırlıyı bir yumrukta öldüren Mûsâ, bunun duyulduğunu anlayınca Medyen’e kaçmış, Şuayb Peygamber’e sığınmış onun sürülerine çobanlık etmiş, kızını almıştı. Medyen’den, Şuayb Peygamber’in yanından ayrılınca çölde yolunu yitirmiş, zevcesine; ilerde gördüğü ateşe gidip yol bilen birini bulursa soracağını, kimseyi bulamazsa ateş alıp geleceğini söyleyerek ateşe doğru gitmişti. Kendisi giderken ateşin de uzaklaştığını, geri geldikçe ateşin de geldiğini, aynı zamanda ağacın, çalıların yanmadığını görüp şaşırmış; bu sırada ateşten “ayakkabılarını çıkar, mukaddes Tuvâ vadisindesin” sesini duymuş, sopasının yılan oluşu, elinin parıl parıl parlayışı mucizeleriyle Firavun’a gitmeye memur olmuştu (XX, 10 - 25).

İsrailoğulları’nı Tanrı emriyle Mısır’dan çıkarmaya memur olunca Firavun’a, kardeşi Harun’la gitmiş, ona mucizelerini göstermişti. Sopanın yılan olduğunu gören Firavun, bunu büyü sanıp büyücülere haber vermiş, büyücüler toplanıp gelince iplerini, sopalarını atmışlar; ipler, sopalar yılan olmuş, Mûsâ sopasını atınca o da büyük bir yılan olup öbürlerini yutmuştu. Mûsâ yılanı tutup alınca sopa haline dönmüş, fakat iplerle sopaların ortada kalmadığını gören büyücüler Mûsâ’ya inanmışlar, bunun üzerine Firavun onların ellerini, ayaklarını çapraz olarak kestirip hepsini astırarak öldürtmüştü (XX, 9-73). Tanrı Mısırlıların mahsullerine çekirge üşürmüş, kurbağaları çoğaltmış, öldürücü yeller estirmiş, suyu kan haline getirmiş; her ilk doğan hayvanı ve insanı öldürmüş daha başka belalar vermişti. Firavun her bela geldikçe İsrailoğulları’nı bırakmayı vaad etmiş, fakat bela geçince vazgeçmişti, son bela olan ölüm üzerine sözünü tutmuştu. Mûsâ, İsrailoğulları’nı, Kızıldeniz’den sopasıyla denize vurup; boyları sayısınca açılan yollardan geçirdikten sonra ordusuyla artlarına düşen Firavun, deniz kavuşunca ordusuyla beraber boğulmuştu.

Mûsâ Peygamber’e otuz gecenin va’de verildiği, on geceyle de o müddeti kırka çıkardığı, sonra kavmi arasında Harun’u halife bırakıp Tanrı’nın buyurduğu yere vardığı, Tanrı’nın Mûsâ ile konuştuğu VII. surede bildirilir. Mûsâ, rabbine, rabbim; bana görün; sana bakayım demiş. Tanrı, sen beni hiç mi hiç göremezsin; fakat dağa bak, yerinde durabilirse görürsün buyurmuş, rabbinin azameti dağa tecelli edince dağ paramparça olmuş, zerre zerre dağılmış. Mûsâ da düşüp bayılmış, kendine gelince; seni noksan sıfatlardan tenzih ederim, tövbe ettim sana ve ben inananlardan ilkiyim demiştir (142-143). “Erini” bana görün, “Lenterânî” beni hiç göremezsin demektir ve 143. ayette geçer.

B. 565. Necm - Tâbir, Düş. “Necm”, gizli ve eşsiz bilgiler anlamına gelen “ulûm-ı hafiyye” ve “ulûm-ı garîbe”dendir. Ulûm-ı garîbe, sözü herkes tarafından bilinemeyen anlamını da verir. “Necm” de yıldız bilgisidir ki, buna “ilim-i nücüm” ve “tencîm” de derlerdi. Bir kişinin doğduğu an, hangi yıldız hâkimse, yıldızı sayılır ve o yıldızın kutlu ve kutsuz hale gelişinin, o adamın hayatında iyi ve kötü olaylara yol açacağına inanılırdı. Düş, yani rüya da bu bilgiye göre yorulurdu. Yıldız bilgisi, Keldanîler’den kalmış ve İslam bunun batıl olduğunu kabul edip şiddetle aleyhinde bulunmuştu; fakat gene de buna inananlar, bunu bildiğini iddia edenler, son zamanlara kadar vardı (Câmi’ II, 140; 148; Künûz’ul - Hakaaık, II, 206).

B. 588. Mansûr, Ebu’l - Mugıys Huseyn b. Hallac, meşhur rivayete göre Beyzâlı’dır. Şeriata uymayan sözleri yüzünden 309’da (922) Bağdat’ta asılarak öldürülmüştür. “Ene’l Hakk - Ben Hakk’ım” şeklinde özetlenen sözleri vardır. Adını Mansûr, Hallâc, Hallâc-ı Mansûr diye anarlar. Müteveffâ L. Massignen divanını, “Kitab’ut - Tavâsin” adlı kitabını, sözlerini ve asılış hikâyesini. toplayan “Ahbâr’ül-Hallac”ı tercemeleriyle yayınlamıştır.

B. 590. Ferhâd - Şirin. 500. beytin izâhına bk,

B. 624. Mansûr - dâr. 588. beyitte geçti,

B. 650. Ezel bezmî. 179. beytin izahına bk,

B. 661. Yakıyn. Ayn-el - yakıyn. Yakıyn, iyiden iyiye inanış, tam anlayış anlamlarına gelir. Sûfîlerce yakıyn, üç dereceye ayrılır; İlm’el - yakıyn, akla, bilgiye dayanır. Ayn’el - yakıyn, görüşe dayanan inançtır. Hakk’al - yakıyn ise inancın oluş haline gelmesidir. Birinci yakıyn akıl ehline, ikincisi bilgi ehline, üçüncüsü irfan ehline aittir (Risâle’ül - Kuşeyriyye; s. 57). Bu üç yakıynin adları Kur’ân’ın CII. suresinin 5. ve 7. ayetleriyle LXIX suresinin 51. ayetinden alınmıştır.

B. 665. Hârût - Mârût, Zühre. Hârût ve Mârût, Kur’ân-ı Kerim’in II. suresinin 102. ayetinde geçer; Süleyman Peygamber’in kâfir olmadığı, şeytanların kâfir oldukları bildirilir ve insanlara büyü yapmayı öğrettikleri söylenir; sonra da Bâbil’e indirilen Hârût ve Mârût adlı iki meleğin, biz sizi imtihana çekmeye memuruz, sakın kâfir olmayın demeden kimseye bir şey öğretmedikleri anlatılır. Halk rivayetlerine göre bu iki melek, insanların isyanından yakınmışlar, Tanrı onlarda şehvet vardır, size de şehvet versem, siz de isyan edersiniz demiş; onlar isyan etmeyeceklerini söyleyince, Tanrı onlara şehvet verip yeryüzüne inmelerini buyurmuş. Gündüz inerler, halk arasında hüküm sürerler, gece İsm-i A’zam’ı okuyup göğe ağarlarken günün birinde bir kıza âşık olmuşlar. Kız, ‘İsm-i A’zam’ı öğretirlerse bunlara ram olacağını söylemiş, öğretmişler, kadın bu adı okuyup göğe çıkınca Tanrı onu çarpıp bir yıldız yapmış. Zühre bu kadınmış, Hârût’la Mârût’u bu dünya azabıyla ahret azabı arasında muhayyer bırakmış, dünya azabına razı olmuşlar. Bunları Bâbil kuyusuna baş aşağı astırmış. Büyücüler, o kuyunun başına gidip bunlardan büyü öğrenirlermiş. Bu yüzden edebiyatta Hârût-Mârût, Zühre, Bâbil kuyusu, büyü ve büyücü ile anılır.

B. 695. Hümâ (Devletkuşu). Kimin başına konarsa devlete erişeceğine, padişah olacağına inanılan, kemikle geçindiği söylenen bir kuş. Bu kuş, bazı kere Zümrüdüanka dediğimiz Simurg’la karıştırılır. Hüma, edebiyatta devlet ve kemikle anılır.

B. 706. Mansûr-ı Bağdadî. Mansûr, Bayzâlı olmakla beraber Bağdad’da asıldığı için Bağdâdî diye anılmıştır. 588. beytin izahına bk.

B. 715. Tanrı’nın Dâvud Peygamber’e, dünya köpeklerin üşüştüğü bir leşe benzer, buyurduğuna dair bir Hadis-i Kudsî vardır (İthâfât; s. 128-129).

B. 720. Yusuf - Zelihâ. İsrailoğııllarından Ya’kub Peygamber’in oğludur. Pek yakışıklı ve güzel olduğundan ve babası, onu çok sevdiğinden on bir kardeşi Yusuf’u kıskanmışlar, bu arada on bir yıldızla ay ve güneşin kendisine secde ettiğini rüyada görmesi ve rüyasını kardeşlerine de söylemesi kıskançlıklarını arttırmış; onu öldürmeye karar vermişler; babalarından gezmek üzere izin almışlar ve Yusuf’u battal bir kuyuya atıp babalarına, biz oynarken onu elbisemizin yanında bırakmıştık, kurt yemiş, demişlerdi

Bu sırada kuyuya su almak için kova sallayan bir kervancı Yusuf’u bulmuş, bunu haber alan kardeşleri gidip bizim kölemizdi, isyan etti, bu cezayı verdik deyip onu ucuz bir fiyatla satmışlardı. Kervancı, Yusuf’u Mısır’a götürüp sattı; Mısır hükümdarının maliye işlerine bakan zat, Yusuf’u satın aldı. Yusuf çok güzel olduğu için bu zatın zevcesi, Yusuf’a gönül kaptırdı ve bir gün onunla buluşmak istedi. Yusuf razı olmayınca üstüne atıldı; Yusuf kaçarken gömleğine, arkadan sarıldı ve gömlek yırtıldı. Bu arada kocası kapı dibinde görününce suçu Yusuf’un üstüne attı. Adamın danıştığı zat, gömlek önden yırtıldıysa kadın doğru söylüyor dedi. Gömleğin arkadan yırtıldığını görmekle beraber dedikodunun önünü almak için Yusuf’u zindana attırdı. Yusuf zindanda yedi yıl kaldı. Bu sırada bir suç yüzünden zindana düşmüş olan ve maliye memurunun şerbetçisi bulunan zatla bir başkasının gördükleri rüyayı yorumladı ve yorumu çıktı; şerbetçi kurtuldu. Aziz denen maliye memuru da bir rüya gördü; yorumcular, bu rüyayı yorumlayamadılar. Yusuf’a, Aziz’e söyleyeceğini, suçsuz olduğunu hatırlatacağını vaad eden şerbetçi, kendisinin ve arkadaşının rüyasını yorduğunu hatırladı, vaadini yerine getirdi. Aziz de, şimdi hak yerini buldu deyip Yusuf’u zindandan çıkarttı; onunla görüştü. Yusuf Aziz’in rüyasını, yedi yıl bolluktan sonra yedi yıl kıtlık olacağı şeklinde yorumladı ve Aziz’in emriyle mali işlere memur oldu. Yusuf kıtlık yılları için zahire sakladı, kıtlık başlayınca herkese erzak ve zahire vererek açlığın, sefaletin önüne geçti. Civarda kıtlığa düşenler de Mısır’a başvurmaya başlarlar; bu arada kardeşleri de gelirler, fakat Yusuf’u tanımazlar. Yusuf, kendisini ölümden kurtaran kardeşinin heybesine; şerbet tasını koydurur ve hırsızlık var diye kardeşlerinin heybelerini, bu arada o kardeşininkini de aratır; tas, onun heybesinde bulununca, bizde hüküm, hırsızın burada alıkonmasıdır der; onu yanında alıkor ve ona sonradan kendisini tanıtır. Bir zaman sonra gene kardeşleri gelince, onlara da kendini tanıtır. Suçlarını söyleyip bağışlanma dileyen kardeşlerine, gömleğini verir, bunu babama götürün ve hepiniz gelin der. Yakup, Yusuf’un hasretiyle ağlaya ağlaya görme hassasını kaybetmiştir. Onlar yoldayken, Yusuf’un kokusu geliyor der ve oğulları gömleği getirince yüzüne gözüne sürer; gözleri görmeye başlar. Beraberce giderler ve anası, babası, kardeşleri tahtının önünde yere kapanırlar. Yusuf işte rüyam çıktı der ve İsrailoğulları böylece Mısır’a yerleşmiş olurlar.

“Ahd-i Atıyk”te “Tekvin” bahsinde Yusuf’un hikâyesi, bilhassa mali işlere memur olduktan sonraki icraatı, bir peygambere yakışmayacak tarzda anlatılır (XXXVIII-XL).

Kur’ân-ı Kerim’de bu çeşit şeyler yoktur ve XII. sure olan ve Yusuf suresi diye anılan surede, Yusuf’un başından geçenler, “kıssaların en güzeli” diye anlatılır.

Rivayetlere göre Mısır azizi öldükten sonra yerine geçen Yusuf, azizin evvelce kendisine gönül veren zevcesini almıştır. Bu hanımın adı Zeliha’dır ki, İran edebiyatıyla Türk divan edebiyatında Züleyha tarzında söylenir. Surenin 30-31 ayetlerinde, Mısır kadınlarının Züleyha’yı kınamalarına karşılık, onun kadınları davet edip her birine bir bıçak ve turunç verdiği, sonra Yusuf’u görünce, bu insan değil; yüce, büyük bir melek dedikleri ve onun güzelliğine kapılıp turunç yerine ellerini doğradıkları da bildirilir.

Bütün bu münasebetlerle Yusuf, edebiyatta güzellik, kurt, kuyu, turunç, Züleyha, Mısır, Ken’an ili, aynı zamanda gene kuyu anlamına gelen Ken’an, el doğramak ve Yakup’la; Yakup da dar’ül ahzân - hüzünler evi ağlamak, gözden olmak, Yusuf ve gömlekle anılır.

B. 722. Belkıys. Süleyman. 77. beytin izahına bk.

B. 723. Hârût - Mârût. 665, beytin izahına bk.

B. 726. Leylâ – Mecnun. 515. beytin izahına bk.

B. 726. Abdürrezzak (Şeyh-i San’ân). Sûfîlerden bir şeyhmiş. Bir gece rüyasında Rum ülkesine gittiğini, orada puta taptığını görür. Elli kere haccetmiş olan bu şeyh, bu rüya üzerine dört yüz müridiyle Rum ülkesine gider. Orada bir kâfir kızını görür, âşık olur. Kızı ister; kız puta tapmasını, dininden dönmesini, zünnar kuşanmasını, domuz gütmesini teklif eder. Şeyh hepsine razı olur; müritleri, şeyhten ümit keserek dağılırlar, ülkelerine giderler. Hacca gitmiş ve onlara yoldaş olmamış bir mürit bunu duyunca Tanrı’ya yalvarır; bir gece rüyasında Hz. Muhammed’i görür, şeyhin tekrar imana geldiğini haber alır. Öbür dervişlerle Rum ülkesine gider; şeyhi bulur; beraberce Rum ülkesini bırakıp yola düşerler. Bu sırada kız da gördüğü bir rüya üzerine onların peşinden yola çıkar; onlara yetişip Müslüman olur ve ölür.

Attâr, “Mantık’ut - Tayr”da bu hikâyeyi pek güzel anlatır. “Nefahât”da, Hicri 525 Ramazan’ında vefat eden Şeyh Hammâd-ı Dabbâs’ın hal tercemesinde, halife tarafından elçilikle Rum ülkesine gönderilen İbni Sakkaa adlı birisinin, padişahın kızına âşık olup Hıristiyanlığı kabul ettiği yazılıdır; Şeyh-i San’ân hikâyesinin bu İbn-i Sakkaa’nın başına gelen olaydan ilham alınarak düzüldüğü düşünülebilir (Lâmiî terc. s. 588-589).

Tiflis’e üç kilometrelik bir tepede Şeyh-i San’ân’a ve oradaki rivayete göre sevgilisi Nina adlı Gürcü kızına ait bir mezar bulunduğunu, Müslüman, Hıristiyan, birçok kişinin cuma ve pazar geceleri; yaya olarak bu mezarı ziyarete gidip mum yaktıklarını, çiçekler serptiklerini, mezarda bir papazın mücâvir olduğunu Alî Cevâhir - Kelâm’ın bir makalesinden öğreniyoruz (Armağan Mecmuası; elli beşinci yıl, otuz dokuzuncu devre; No. 11-12. Behmen ve İsfend - mâh. 1349; s. 761-763).

B. 730. İsâ. Şeriat sahibi beş büyük peygamberden birisidir (Kur’ân, XXXIII, 7). Kuran’da, babasız olarak, Cebrâîl’in üfürmesiyle Meryem’in gebe kalıp onu doğurduğu, bu yüzden Allah indinde Âdem’e benzediği (III. 95), Hıristiyanların zanları gibi asılmadığı, öldürülmediği; diri olarak göğe ağdırıldığı bildirilir; yirmi beş yerde adı geçer.

Îsâ’nın topraktan kuş şeklinde yoğurduğu balçığa üfürünce, kuş olarak canlanıp uçtuğu, anadan doğma körlerin gözlerini açtığı, ölüyü dirilttiği, hastaları iyileştirdiği III. surenin 49. ve V. surenin 110. ayetlerinde bildirildiğinden körlerin gözlerini açmak, hastalara şifa vermek ve ölüyü diriltmekle, yani solukla anıldığı gibi, Îsâ’nın duasıyla gökten yemek indiği V. surenin 112-114. ayetlerinde bildirildiği cihetle “mâide-yemek”le de anılır. “Ahd-i Cedid”de Îsâ’nın, Orşilim’e bir merkebe binerek girdiği anlatıldığından (Matyus, XXI. 1-11) “eşek”le de zikredildiği ve bu münasebetle irfan sahibi oluşla irfansızlığın temsil edildiği vardır.

B. 737. Kul’il - Hak. Kur’ân’ın IV. suresinin 171. ayetinde Kitab ehline, dinlerinde aşırı inanca sapmamaları, Allah hakkında ancak hak, yani doğru olan sözü söylemeleri emredilmektedir

B.738 - 739. Şer’in evliyâsı - Hakıykatte âsı. Hakıykat’in kâfiri Şer’in evliyası. Şeriat ehlince Tanrı her şeyden münezzehtir; Vahdet-i Vücûd’a inanan ve kendilerine hakıykat ehli diyenlere göreyse Tanrı’dan başka hiçbir varlığın vücudu yoktur; varlık ancak O’nundur. Kâinatın varlığı, nisbî ve izâfîdir. Bu bakımdan her şeyde Tanrı sıfatlarını, Tanrı kudret ve hikmetini görüp her şeyi O’nun mazharı bilen, her şeyde O’nun sıfatlarının zuhûrunu müşâhede eden sûfîler, şeriat ehline nazaran hoş görülmez. Beyitlerde bu telâkkıylere işaret edilmektedir.

B. 743. Safâ-nazar. İki Arapça sözden Farsça kaidesince yapılan bu terkip, temiz bakış anlamına gelir. Mürşidin nazarından sâlike, yani manevi yolcuya feyiz geldiğine inanılır. Sâlikin de her şeye, herkese temiz, arı bir bakışla bakması gerektir.

B. 744. Kur’ân’ın LXX. suresinin 22.-23. ayetlerinde, namazlarını daimi olarak kılanlar övülmektedir; bu ayetlere işaret ediliyor.

B. 750. Elest - Belâ. 177. beytin izahına bk.

B. 758. Âdem - Buğday, Şeytan. Âdem, Kur’ân’da bildirildiği gibi ilk yaratılan insan ve ilk peygamberdir. II. surenin 30.-38. ayetlerinde Allah’ın, meleklere, yeryüzünde bir halife yaratacağını söylediği, onların da, yeryüzünde kan dökecek birini mi yaratacaksın; biz hamd ederek seni noksan sıfatlardan tenzih etmedeyiz dedikleri, Tanrı’nın, ben sizin bilmediğinizi bilirim deyip Âdem’i yarattığı, ona adları bellettiği, meleklere, gerçekseniz bunların adlarını söyleyin deyince özür getirip bilmediklerini bildirdikleri, Âdem’in her şeyin adını söylemesi üzerine de meleklere Âdem’e secde etmelerini emrettiği, XVIII. sürenin 50. ayetinde cin tâifesinden olduğu açıklanan İblis’ten başka bütün meleklerin secde ettiği anlatılmakta ve Âdem’e ondan yaratılan Havvâ’yı eş edip cennete soktuğu, neyi dilerlerse yiyip içmelerini, ancak bir ağaca yaklaşmamalarını buyurduğu bildirilmektedir. 36.-39. ayetlerde de İblîs’in, onları kandırıp yememeleri emredilen ağacın meyvesini yedirdiği, bunun üzerine cennetten sürüldükleri bildirilir. Ahd-i Atıyk’te cennet, lügat manasıyladır ve Aden’de bir bahçedir (Tekvin; Bap. III.). Meyvesinden yememeleri emredilen ağaç, hayat ve hayrı - şerri bilmek ağacıdır (aynı, II, 9). Kur’ân’da “ebedilik, ebedi hayat ağacı” diye geçer (XX, 120); men edilen meyve, buğday, üzüm, unnap olarak rivayet edilmiştir. En meşhur rivayet buğdaydır ve hayattan kinayedir. Âdem, toprağın kokmuş balçığından yaratılmıştır ve Tanrı bu balçığı kudret elleriyle yoğurmuş, sonra ona ruhundan üfürmüş, can vermiştir.

Ahd-ı Atıyk’te Şeytan, yılandır (Tekvin; III, 1-15). Kur’ân’da Şeytan ve İblis diye geçer. İblis, şiddetli sıkıntıya düşmek, kederlenmek manasına gelen “İblâs”tan gelen Arapça bir kelimedir diyenler olduğu gibi başka bir dilden geldiğini söyleyenler de olmuştur (El - Müfredât; s. 59; Mu’cem’ul - Beyân, C. I. s. 81). Asıl adı İbranca, Azâzil’dir. Şeytan, rahmetten uzaklaştırılmış, yanıp kavrulmuş manalarına gelir. Kur’ân’ın birçok ayetlerinde İblis’in ateşten yaratıldığı (mesela VII. 12) bildirilmekte, VI. sürenin 15. ayetinde de bütün cinlerin, ateşin dumansız alevinden halk edildiği beyan edilmektedir. Âdem’e secde etmediği için Tanrı tarafından lanete uğratıldığı, onun da, beni kıyamete dek yaşat da, özü doğru kullarından başka bütün kullarını azdırayım diye temennide bulunduğu, Tanrı’nın, onu sûr üfürülünceye dek sağ bıraktığı da Kur’ân’da bildirilir (XV, 36-43).

B. 811. Âb-ı Hayvan. Ab-ı Hayât anlamınadır: 54. beytin izahına bk.

B. 829. Kadir gecesi. Yıl içindeki bir gecenin kadri, şerefi pek yüce olduğundan, kadri yüce Kur’ân o gece indiğinden, bir yıl içinde olacak şeyler o gece takdir edildiğinden, o gece yere inen ve göğe ağan meleklerin yüzünden yeryüzü sıkışık bir hale geldiğinden bu adla anılmıştır. XCVII. surede Kur’ân’ın o gece indiği, II. surenin 185. ayetinde Ramazan ayında indirildiği bildirildiğinden, bu gece Ramazan ayı içindedir ve hadislere göre son on gecenin tek sayılı gecelerinden biridir. Sûfîlere göre, sâlikin kendi kadrini bildiği gecedir (Kur’ân-ı Kerim ve Meâli; II Açıklama, s. CXXV-CXXVI).

B. 837. Bekri, Edhem - Belh. Bekri “bükrî”den bozmadır. Bükre, Arapça sabah demektir. İçkiye düşkün olup sabahleyin uyanır uyanmaz içkiye başlayan alkoliklere denir.

Edhem, İbrâhim b. Edhem’dir. İbni Edhem, Edhemoğlu diye de anılır. Belh padişahıyken saltanatı terk edip tasavvuf yoluna giren bu zat, Hicri 161’de (777-778) Şam’da vefat etmiştir.

B. 840. Yehdi’ illâhu li men yeşâ’; Allah dilediğine doğru yolu gösterir demektir. II. surenin 142, 213, X. surenin 25; XIII. surenin 27., XIV. surenin 4., XVI. surenin 93, XXII. surenin 16., XXIV. surenin 35. ve 46., XXVII. surenin 56. ve XXXV. surenin 8. ayetlerinde geçer.

B. 841. Levh-Kalem. Levh, üstü düz şeye denir. Kur’ân’ın LXXXV. suresinin son ayetinde geçer. Bu ve bundan önceki ayette, şerefli, yüce Kur’â’ın korunmuş levhte (Levh-i Mahfûz) bulunduğu bildirilir. Kalem, levha olacak şeyleri yazan manevi kalemdir; LXVII. surenin ilk ayetinde geçer. Her ikisinin de keyfiyetini bilemeyiz. Levh’i ve Kalem’i tevil edenler de çıkmış, Levh, Tanrı bilgisi, Kalem de iradesidir denmiştir (Ta’rifât).

B. 842. Lâ taknatû. XXXIX. surenin 53. ayetinde geçer; ümit kesmeyin anlamına gelir. Ayetin meali şudur: “De ki: Ey nefislerine uyup haddi aşan kullarım, Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin; çünkü Allah bütün suçları bağışlar, o, suçları örten, mü’minlere rahmet edendir.”

B. 845. VI. surenin 103. ayetinde, gözlerin Tanrı’yı idrak edemeyeceği, fakat onun gözleri idrak edeceği, latif olup her şeyden haberi bulunduğu bildirilmektedir. Beyitte bu ayete işaret vardır.

B. 850. Hz. Peygamber’in “Allah’la bir vaktim olur ki o vakte ne şeriat sahibi bir peygamber sığabilir; ne Tanrı’ya manen yakınlaştırılmış bir melek” buyurduğu rivayet edilmiştir (Ahâdis-i Mesnevî; s. 246). Beyitte bu hadise işaret vardır.

B. 852. Havf – recâ. Korku ve ümit demektir. İnanan kişinin bu ikisi arasında olması gerektir; ancak Tanrı dostları, X. surenin 62. ayetinde bildirildiği gibi bu ikisinden de dışarıdır.

B. 856. Ebû - Bekr, Ömer, Osman, Ali. İslamda ilk dört halife. Bu dördüne, seçilmiş dört dost anlamına “Châr yâr-ı Güzîn” denir.

B. 857. Tup - Çevgân. Ortaçağda pek meşhur bir oyun. Çevgân Türkçe’de “çevgen”, topu çelmeye yarayan ucu eğri, sopadır. Oyuncular, iki taraf olup atlara binerek ellerindeki çevgânla topu, karşı tarafın iki direk arasındaki kalesinden geçirmeye çalışırlar. Buna muvaffak olan taraf, oyunu kazanır.

B. 863. Calinos - Lokman. Calinos, miladi 181’de Bergama’da ölen Yunanlı hekimdir; eserleri Arapça’ya çevrilmiştir.

Lokman, Eyup Peygamber’in kız kardeşinin, yahut teyzesinin oğlu olduğu, Habeşî bir köle bulunduğu söylenen peygamber, yahut veli olduğu rivayet edilen zattır. Kur’ân’ın XXXI. suresi, onun adını taşır. Batılılar, bu zatın VI-VII yüzyıllarda yaşayan Esope olduğunu kabul ederler (Savary’nin Kur’ân terc; s. 407, not 1. E. Palmer Terc, s. 350, not 1). Halk rivayetlerinde Lokman, her şeyin hikmetini bilen bir hekimdir; otlar ona, neye yaradıklarını, hassalarını söylerler.

B. 865. İncil - Ruhban. İncil, İsa Peygamber’e inen kitaplar. Müslümanlara göre İncil bir hayli değişmiştir ve bugünkü “Ahd-i Cedîd” İsa’ya inen İncil değildir. Hıristiyanlara göreyse İsa’nın hayatı İncil’dir ve yazılmış olan birçok İncil’den kabul edilen dördü, bu dinin mukaddes kitabıdır. Ruhban, rahipler, yani Hıristiyan rûhânîleridir.

B. 866. Hâmân. Firavun’un veziridir. Kur’ân’ın XXVIII. suresinin 6. ayetinde, Firavun’un tanrılık davasına kalkıştığı, Hâmân’a bir ateş yakıp tuğla yapmasını, yüksek bir köşk kurmasını emrettiği, bu köşke çıkarak Mûsâ’nın Tanrısını bilmek istediğini bildirdiği anlatılır. XXIX. surenin 39. ayetinde Karun ve Firavun’la anılır, helak edildiği bildirilir. XL. surenin 24. ayetinde Mûsâ’nın, Firavun ve Hâmân’la Karun’a gönderildiği, 36.-37. ayetlerinde de Firavun’un, göklerin kapılarına erişmek için Hâmân’a yüksek bir köşk kurmasını buyurduğu anlatılır.

B. 867. Cebrâil. Zorla olgunlaştırmak manasına gelen “cebr” sözüyle Allah manasına “il” sözünden meydana gelmiştir. Tanrı kudreti, Tanrı kulu demektir. II. surenin 87. ayetiyle 253. ayetinde, V. surenin 110., XVI. surenin 102. ayetlerinde adı, “Rûh’ul - Kudüs” diye geçer. IV. surenin 171., XIX. surenin 17., LXVI. surenin 12. ayetlerinde “Rûh” diye anılır. XXVI, surenin 193. ayetinde “Rûh’ul Emîn” diye geçer. LIII. surenin 5. ayetinde Peygamber’e Kur’ân-ı öğreten güçlü kuvvetli melek diye anılır; 6. ve 7. ayetlerinde Hz. Muhammed’in onu yüce ufukta, kendi suretiyle gördüğü, 9. ayetinde aralarında iki yay kadar, hatta daha da az bir mesafe bulunduğu, 13.-15. ayetlerinde, Sınır ağacının yanında bir kere daha gördüğü bildirilir. LXXXI. surenin 19. ve 20. ayetlerinde Arş sahibi Tanrı’nın katında en yüce mertebeye sahip olduğu beyan edilir. II. sürenin 97. ve 98. ayetlerinde adı “Cıbrîl” diye geçer. Dereceleri en ulu dört meleğin biridir ve peygamberlere vahiy getiren melektir.

B. 870. Yedi, dört, on sekiz, dokuz. Yedi sözüyle; dünyayı merkez tanıyan ve çevresinde sırasıyla dönen Ay, Utârid, Merîh; Güneş; Zühre; Müşteri ve Zuhal yıldızlarının bulunduğu gökler kastedilmektedir. Dört, ateş, hava su ve topraktır ki bunlar, dört tabiatı, yani sıcaklığı, soğukluğu; yaşlığı, kuruluğu meydana getirir dört basit unsurdur. Varlık âlemi, bunlardan meydana geldiği için bunlara dört direk anlamına “Erkân-ı Erbaa, Evtâd-ı Erbaa” ve dört basit unsur anlamına “Besâit-i Erbaa” da denir. On sekizse, on sekiz bin âlemdir. Dokuz, dokuz kat göktür. Yedi yıldızın bulunduğu farz edilen yedi göğü, burçların, sâbitelerin bulunduğu sekizinci kat gök kaplar; bu göğe, sâbiteler, burçlar göğü anlamına “Felek’üs - Sevâbit, Felek’ül - Burûc” denir. Bu göğü de, içinde hiçbir şey olmayan “Felek-i Atlas” kuşatır. Dokuz gök, Tanrı’nın ilminde sabit olan “İlmî sûretler”in, başka bir deyimle “Akl-ı Küll”ün, yani yaratıcı kudretin aktif kaabiliyetiyle bu aktif kaabiliyetten meydana gelen “Nefs-i Küll”ün pasif kaabiliyetin izhar ettiği varlıklardır ve her birinin aktif ve pasif güçleri, eski deyimle akıl ve nefisleri vardır. Bunların devrinden dört unsur meydana gelir, dört unsurla dokuz gökten, üç çocuk (Mevâlîd-i Selâse) belirir ki bunlar da, cansızlar (Cemâdât), bitkiler (Nebâtât) ve canlılardır (Hayvanat). Hepsi on sekiz olur. Araplarda son sayı bindir; tafsil dolayısıyla her biri bin sayılır; böylece On sekiz bin âlem kabul edilir.

B. 873. Yunus – Batn-ı hût (Balık karnı. Selman) Yunus Peygamber’e ait “Ahd-i Atıyk”te dört baplık bir bölüm vardır. Kur’ân-ı Kerim’de IV. ve VI. surelerde yalnız adı geçer (163, 86), XXXVII. surede, 139.-148. ayetlerde etraflıca anlatılır. X. sure, Yunus Suresi adını taşır; 98. ayette adı geçer. XXXVII. surenin 143.-144. ayetlerinde, balık karnında Tanrı’ya dua ettiği anlatılır. Yunus Peygamber kendisine inanmayan kavmine Tanrı azabının geleceğini bildirmiş, kavmi ağlayıp tövbe edince üstlerine gelen gazap bulutu dağılmış, Yunus kaçıp bir gemiye binmişti. Gemi açılınca fırtına kopmuş, gemidekiler; içimizde bir suçlu var; onu denize atarak kurtuluruz demişler, kura çekmişler, üç kere de kura Yunus’un adına düşünce onu denize atmışlar. Bir balık Yunus’u yutmuştu. Yunus, balık karnında duaya başlayınca balık onu kıyıya bırakmış. Bu yüzden kendisine “Balık sahili” manasına gelen “Zü’n-Nun” denmiştir. Kur’ân’da XXI. surenin 87. ayetinde bu adla anılır.

Selman, Fars diyarından olup Medine’ye gelerek Müslüman olmuştu. Hendek Savaşı’nda, Medine’nin korunması için hendek kazılmasını teklif etmiş, teklifi kabul edilmişti. Hakkında, “Selman, biz Ehlibeyttendir” hadisi varid olmuştu (Câmi; II. s, 28). Üçüncü halifenin zamanında Medayin valisiyken orada vefat etmiştir.

B. 876. Keyvan. Zuhal yıldızıdır. Yunan mitolojisinde Uranos’un, yani yerin oğlu Kronos’tur ve zamanı temsil eder. Yerle göğün oğulları olan devler, babaları Uranos’la çarpışırlar. Uranos, onları tutup tutup Gea’nın içine atar. Gea, oğullarının öcünü almak için Kronos’la birleşir. Kronos babasını sakatlar; kardeşlerini kurtarır; Olimp Dağı’na yerleşir. Babasının yaptığını çocuklarından bulacağından korkarak çocuklarını yutmaya başlar. Zeus doğunca anası, Kronos’a bir taş yutturur, oğlunu da Girit’e götürüp bir mağaraya koyar. Zeus büyüyünce kardeşlerini babasına kusturur, sonra da onu yerin dibine yollar. Zuhal ziraatin koruyucusudur. Romalılar ona Saturn derler. Doğuda en büyük kutsuz yıldızdır. Minyatürlerde, sağ elinde bir insan kafası bulunan, sol elinde de bir insanın avucunu kavramış olan ihtiyar bir adam, yahut ata binmiş, sağ elinde bir kılıç bulunan bir şahıs suretinde temsil edilir. Zuhal, yedinci kat göktedir.

B. 882. Efreng – Ceng. Frenkle savaş. Haçlı seferlerini hatırlatmaktadır.

B. 883. Ca’fer-i Tayyar. Hz. Ali’nin kardeşidir. Mekke’de, müminlere eziyette bulunan müşriklerin şerrinden Habeş ülkesine hicret eden Müslümanlara reis olmuştu. Hayber’in fethi günü gelip Hz. Peygamber’le buluşmuştu. Hz, Peygamber buna pek sevinmiş, bilmem ki buyurmuştu, Ca’fer’in gelişine mi daha fazla sevineyim, Hayber’in fethine mi? “Ca’fer yaratılışta, huyda en fazla bana benzeyendir” hadisi de onun hakkındadır. Hicretin sekizinci yılı Mu’te Savaşı’nda; elleri kesilmiş ve şehit düşmüştü. Hz. Resul, “Ca’fer’i gördüm, iki kanatla cennette uçuyor” buyurmuşlardı. Bu yüzden uçan manasına “Tayyar” lakabıyla anılmıştır (Sefinet’ül - Bıhar; I. s. 158-160; Câmi’; II, s. 18; Sosyal Açıdan İslam Tarihi. Hz. Muhammed ve İslam s., 124-125).

B. 884. Câmi, Farsça kadehe mensup, içkiye düşkün demektir. Hicri 536 da (1141-1142) vefat eden Ahmet Nâmıkıyy-i Câmî’ye mensup tarikat ehline de Câmiler denir. Bu tarikat mensupları, sakallarını tıraş ettirirler, bıyıklarına hiç dokunmazlar, kulaklarına küpe takarlar, başlarına keçe külah giyerler, bellerine demir kuşak kuşanırlardı. Saçlarını uzatırlar, yanlarına koyverirler, yahut büküp külahlarının çevresine dolarlardı. Yanlarına ziller takarlardı. Müziğe pek düşkün olan Câmiler XVII. yüzyıla dek Anadolu’da mevcuttu (Vahidî; Manâkıb-ı Hâce-i Cihan ve Netice-i Can). Yunus, hem bunları, hem sözün lügat anlamını kastediyor.

B. 887. Şeş cihet. Altı taraf demektir. Küçük, büyük, her şeyin ön, art, sağ, sol, yukarı ve aşağı olmak üzere altı yönü olduğu kabul edilmiştir.

B. 888. Bercis, Calinos, Bukrat, Lokman. Bercis, müşteri yıldızıdır. Altıncı kat göktedir. Yunanlılar Zeus, Latinler Jüpiter demişler, bu yıldıza bir tanrılık izafe etmişlerdi. Onun kudretini, yalnız kader tahdid edebilirdi, Tahtının önünde hayır ve şer fıçıları olduğuna, bunlardan hayrı ve şerri çıkardığına, yıldırımları, şimşekleri gönderdiğine, yağmurları yağdırdığına, Olimp Dağı’nda oturduğuna inanılırdı. Doğu’da Müşteri, büyük kutlu yıldızdır. Din, bilgi, utanç, gönül alçaklığı, namus, belâgat ona mensup sayılırdı. Gökyüzü kadısı ve hatibi anlamına “Kaadî-i Felek, Hatib-i Felek” diye de anılırdı.

Bukrat, İskender’den yüz yıl önce yaşanmış meşhur bir hekimdir. Calinos ve Lokman için 861. beytin izahına bk.

B. 889. Dokuz arslan, yedi evren, dört ejderha. Rüstem - Destan. Dokuz arslandan maksat dokuz göktür. Yedi evrenle yedi yıldız, dört ejderha ile de dört unsur kastedilmiştir.

Rüstem, İran’ın mitoloji tarihindeki kahramandır. Zâl adlı birinin oğludur. Zâl, ihtiyar demektir, doğduğu zaman saçı, başı, kirpikleri bembeyazmış, Bu yüzden Zâl dendiği gibi, babası Sâm, bu benim oğlum olamaz, bunda bir düzen var deyip Zâl’i Alburz Dağları’na attığından Zâl, “Destan” diye de anılmıştır. Destan, hile, düzen, herze manalarına gelir. Zâl’i bizim Zümrüdüanka dediğimiz kuş beslemiş, süt vermiş, yetiştirmiştir. Seyistan ve Zâbulistan eyaletlerine hükmeden Rüstem dokuz yüz yıl yaşamış. Rüstem, eski Hind mabutlarından biridir; İran’ın mitolojik tarihine bir kahraman olarak girmiştir.

B. 904. Furkan, Rahmân’ür - Râhim, Hayy - Mennân, Furkan, gerçekle batılın arasını ayıran anlamına gelir. II. surenin 185, III. surenin 4. ve XXV. surenin 1. ayetlerinde Kur’ân bu adla anılır ve XXV. surenin adı da “Furkan”dır. II. surenin 53., XXI. surenin 48. ayetlerinde Tevrat’a da bu ad verilmiştir. Rahman, dânyâda, her yaratılmışa acıyan, onlara rahmet eden; Rahim, ahirette rahmeti mü’minlere mahsus olan; Hayy, daimi diri ve hayatı kendisinden; Mennân, lütuf ve ihsanda bulunan anlamlarına gelir; Tanrı adlarındandır.

B. 906. Küllü men aleyhâ fân. LV. süresinin 48. ayetidir; “Yeryüzündekilerin hepsi de yok olur, geçicidir” mealindedir.

B. 911. Arş. Tavan, bir şeyin üstünü örten şey, çardak mânâlarına gelen Arapça bir söz. Yüceliği bakımından padişah meclisine ve bu münasebetle hüküm ve kudret manasına da gelir. Kur’ân-ı Kerim’in IX. suresinin 129., XVII. suresinin 42., XXIII. suresinin 26., LXXXV. suresinin 15. ayetlerinde Allah “yüce ve ulu arş sahibi”, XXI. surenin 22., XL. surenin 15. ayetlerinde “arş sahibi” diye övülür. VII. surenin 54., X. surenin 3., LVII. sürenin 4. ayetlerinde yerleri ve gökleri yarattıktan sonra tedbir ve tasarrufunun arşı kapladığı, XX. surenin 5. ayetinde rahmeti umumi olan Tanrı’nın arşı tedbir eylediği bildirir. LXXXI. surenin 19.-20. ayetlerinde güç kuvvet sahibi büyükelçinin, yani Cebrâil’in arş sahibi katında mevki sahibi olduğu, XL. surenin 7. ayetinde meleklerin arşı taşıdıkları, LXIX. sürenin 17. ayetinde kıyamet günü arşı sekiz meleğin taşıdığı bildirilir. Müslüman bilginlerinin çoğunluğuna göre arş, Tanrı’nın kudreti ve rahmetiyle her şeyi kavrayıp saptaması ve bilgisidir. Sûfîlerce arş, varlık, beden ve tüm cisimdir (Ta’rifât, s. 100). Bu bakımdan bütün mezâhir, Tanrı arşıdır.

B. 923. Şeriat Tarikat, Hakıykat, Ma’rifet, Sûfîlerce. Şeriat; Tanrı emirlerinin, inançların tümüdür; bunların içyüzü, Hakıykattır. Tanrı hükümlerinin dışyüzünden, içyüzüne gidiş yoluna Tarikat denir. Şeriat, tam tenzihe dayanır. Tanrı’yla yaratılanları tamamıyla ayrı bilmektir. Hakıykattayse bütün varlık izâfî ve nisbîdir; varlık O’nundur; başka varlıklar, ancak onun mazharlarıdır; her şey onun ilmindeki suretlerin, O’nun hikmet, kudret, sanat ve sıfatlarının mezâhiridir; her olayda onun bir hikmeti vardır. Hakıykate erişen, adeta kendisini kaybetmiştir; iradesi elinde değildir. Hakıykate varan, cezbe âlemindedir; ulaşmıştır; fakat kemal, geriye dönmekle olur. Tekrar geri dönünce her mazhardan, o mazharın istidadına göre hikmetini, kudretini gösterenin Tanrı olduğunu, fakat bu âlemin, Tanrı sıfatlarındaki Rahman - Kahhar (acıyan-kahreden), Muhyi - Mümît (dirilten - öldüren) gibi zıtların meydana getirdiği bir vahdet ve nizam âlemi olduğunu anlar; her mazhara karşı muamelesi o mazharın istidadına göre olur; sınırı aşmaz; coşup taşmaz; şeriattan ayrılmaz; sorumluluğu yerinde bulur. Halkta Hak kudret ve hikmetini görür ki bu da ma’rifettir. Sûfîler, bu dört durağa “Dört kapı” da derler.

B. 936. Mi’râç. Arapça’da, merdiven anlamına gelir; Hz. Muhammed’in hicretten sekiz yıl önce, Ramazan ayının on yedinci, yahut Receb’in yirmi yedinci gecesi Mekke’den Kudüs’e gitmesine, oradan da göklere ağmasına, geçmiş peygamberlerin ruhaniyetleriyle görüşmesine, cenneti, cehennemi; melekût âlemini görmesine; dönerken “Sidret-ül-Müntehâ” denen ve Cebrail’in, oradan ileriye geçmesine ruhsat olmayan yerde vahiy meleği Cebrail’i kendi suretiyle bir kere daha görmesine denir. Mekke’den Kudüs’e gidişi XVII. surenin 1. ayetinde, göklere ağması, LIII surenin 7.-18. ayetlerinde bildirilir.

Burak, cennet atına verilen addır; bark, yani şimşek gibi hızlı gitmesinden dolayı bu adla anılmıştır. Mi’raçta Hz. Muhammed, Cebrâil’in getirdiği bir burak’a binmiştir.

B. 936. Ashâb-ı Suffa. Medine’ye hicretten sonra yatacakları yer, giyecek ve yiyecekleri bir şey bulamayan yoksul sahabe, mescit yapıldıktan sonra Hz. Peygamber tarafından, mescidin sofasına yerleştirilmişti. Bunların dört yüz kişi kadar oldukları rivayet edilmiştir. Halk arasında, kırk kişi olarak söylenegelmişlerdir (Sefînet’ül - Bıhâr, II, s. 35).

B. 937. Kırk kişi - bir gömlek. Ashâb-ı Suffa hakkındaki söylentilerden olmakla beraber birliği de anlatmaktadır.

B. 938. Kırklar - Neşter, kan. Bu, Aleviler arasındaki bir hikâyeye işarettir; güya Hz. Peygamber, kırkların meclisine girmek istemiş, toplandıkları eve gitmiş; kapıyı çalmış. Kimsin demişler. Hz. Muhammed, “Peygamberim” demiş. Kırklar, buraya Peygamber sığmaz demişler. İki kere bu böyle olmuş; üçüncüsünde gökten gelen ses üzerine kapıda, “Kavmin hizmetçisiyim” deyince içeriye almışlar. İçeride otuz dokuz kişi varınış; Ali de başları imiş. Kimsiniz diye sorunca, biz kırklarız, kırkımızın da gönlümüz, varımız yoğumuz birdir demişler. Hz. Muhammed, neden malum deyince Ali kolunu sıvamış. Neşterle kolunu yaralayınca öbürlerinin de kollarından kan akmaya, aynı zamanda damdan da kan damlamaya başlamış ki, bu da onlara dünyalık bulmak için giden Selman’dan akan kanmış. Ali, kolunu bağlayınca hepsinin kanı dinmiş. Derken Selman gelmiş, bir üzüm tanesi getirmiş. Bunu Hz. Muhammed’in önüne koyup bize üleştir, demişler. Hz. Peygamber şaşırınca, Tanrı Cebrail’le cennetten, nurdan bir tabak göndermiş, ne yapması gerektiğini de söylemiş. Hz. Peygamber tabağa su koymuş, üzümü de ezmiş. Kırklar bu sudan birer yudum içip esrimişler, semâ’a kalkmışlar. Hz. Peygamber de semâ’a girmiş, semâ ederken de sarığı düşmüş. Kırklar o sarığı kırk parçaya bölüp bellerine bağlamışlar (Bısâtî’nin Şah Tahmasb zamanında yazdığı Manâkıb’ul - Esrâr Behcet’ül - Ahrâr’ından naklen; 1017 Hicri’de yazılmış nüshadan istinsah ettiğimiz nüsha; 22. b. - 23. a. Aleviler bu kitaba “Büyük Buyruk” derler).

Yunus’un bu şiirinden anlaşılıyor ki aslı olmayan bu hikâye, XIII.-XIV. yüzyıllarda da yaygınmış. 1065’te vefat eden Oğlanlarşeyhi İbrahim’in tasavvufi sözlerini zapt edip “Sohbet - Nâme” adlı bir eser meydana getiren halifesi Kütahyalı Gaybî Sun’ullah da (1072 H.’den sonra), şeyhinin “Ve dahı Seyyid-i Kâinat A. M. hin-i siyâhatte Yemen’ e vurup İsâm-ı Yemeni’nin kapısını çaldıkta kimdir dediklerinde, Muhammed’im dedi. Ayıttılar; Bu kapuya Muhammed sığmaz, var kendü haline. Âhır’ul - emr, Üveys’i delil ittihâz idinüp bir defa daha gelüp kapu çaldıkta kimsin diyü sual olundukta talim-i Üveys’le bir abd-i fânîyim diyü cevap verdiklerinde kabûl eylediler. Anınçün gâh, İnnı le ecidu nefes’ür - Rahmâni min kibel’il - Yemen dirlerdi” dediğini yazıyor ki, yukarıdaki hikâyenin değişik şeklinden başka bir şey değildir (Bizdeki yazma, s. 26).

Bazı sûfîlerin, İsâm’ın Üveys’in amcası olduğunu, bunların Hanîf dininden olduklarını; İsâm’ın, zamanının kutbu bulunduğunu söyleyip bu aslı olmayan hikâyeyi tevil ettiklerini de duyduk.

Bu ve buna benzeyen bazı beyitler, Yunus’ta hiç olmazsa bir müddet, bâtınî inançların bulunduğunu da göstermektedir ki, bu beyitler geçtikçe fikrimizi arz edeceğiz.

B. 939. İkinci halife Ömer, adaletiyle övülür. Oğlunu zina halinde görüp dayak atarken öldürdüğü hakkında uydurma bir rivayet vardır.

B. 956. İlm-i Ledün. Tanrı katından verilen bilgi. 52. beytin izahına bk.

B. 959. Kün. Arapça “ol” demektir; Tanrı iradesini bildirir. Kur’ân’ın şu sure ve ayetlerinde geçer; II. 117, III. 47, XIX. 35, XXXVI. 83, XL. 68.

B. 960. LXXVIII. surenin, “Yeryüzünü hazır bir yaygı olarak yaymadık mı ve dağları, çiviler gibi çaktık” mealindeki 6. ve 7. ayetlerine işaret edilmektedir.

B. 962. Dört kitap. Mûsâ Peygamber’e inen Tevrat, Dâvûd’a inen Zebur, İsa’ya inen İncil ve Hz. Muhammed’e inen Kur’ân-ı Kerim’dir.

B. 964. Simurg: Bu ismi var, cismi yok kuş, otuz kuş büyüklüğünde olması yüzünden bu adla anılmıştır. Vücudunda otuz renk bulunduğundan otuz renkli anlamına “Sî reng” de denmiştir. Boynu çok uzun olduğu, görünmeyecek kadar yüksek uçtuğu için Arapça’da “Ankaa” ve “Ankaa’yı Mugrıb” diye anılmıştır. Rüstem’in babasını bu kuş besleyip yetiştirmiştir. Yuvasının Kafdağı’nda olduğu söylenen bu kuş, devlet kuşuyla karıştırılır. Koyunları ve diğer hayvanları kapmakla yetinmeyip çocukları da kapmaya başladığı için zamanın peygamberinin duasıyla neslinin munkarız olduğu da rivayet edilmiştir. Türkçe’ye Zümrüdüanka diye geçen bu kuş, masallarımızda, Keloğlan’ın dostudur. Tasavvufta Ankaa, herkesçe tanınmayan Kutb’a ve maddenin her şekli almak kaabiliyetine denir.

B. 965. LVII. surenin 3. ayetine işaret edilmektedir. Ayetin meali şudur: “Odur evvel, odur âhır, odur zâhir, odur batın ve odur her şeyi hakkıyla bilen.” Ayet, varlığı daimi ve kendisinden olmak, her şeyi o yaratmak bakımından evvel; her şeyin ve herkesin zevali olduğu halde, O ebedi olduğu için âhır; kudret ve sun’uyla zâhir; zâtiyle bâtındır tarzında tefsir edilmiştir.

B. 966. Yedi İklîm. Sübhân. Eski coğrafyacılara göre dünya, yedi iklime ayrılır:

1. Batı illerinden, Berberiyye’den, Habeşistan’dan, Yemen’in güneyinden Hindistan ve Çin’e, Doğu Okyanusu’nun bazı adalarına dek uzar. Bu iklimde en uzun gün 12,5 saattir. Halkı siyah renklidir.

2. Sudan’ın ve Arap ülkesinin kuzeyinden Hürmüz Denizi’ne varır; Hindistan ve Çin’in ortalarından geçer, Doğu Okyanusu’nun ortasındaki adalara ulaşır. Halkının rengi esmerdir.

3. Batının kuzeyinden, Mısır’dan geçer, Kudüs, Şam, Kûfe, Bağdat, Basra, Şiraz, İsfahan ve Fars memleketleriyle Hindistan ve Çin’in kuzeyinden geçer, aynı denize varır. Halkı buğday renkli ve esmerdir.

4. Akdeniz’le Sebte Boğazı’nın, Endülüs, Frengistan ve Rumeli’nin güneyinden, Anadolu’nun yarı kuzeyinden geçer, Tarablus, Antakya, İskenderun, Halep, Erzincan, Diyarbakır, Musul, Tebriz, Erdebil, Kazvin, Tûs, Lâhûr, Keşmir ve Horasan’dan, Hıtâ ve Huten’in kuzeyinden, Hindistan ve Çin’in güneyinden geçer; Doğu Okyanusu’yla adalara varır. Halkının rengi, beyaza yakın esmerdir.

5. İspanya’nın kuzeyinden, Avrupa’nın ortalarından geçer, Anadolu şehirlerinin çoğuna, Sivas, Erzurum, Şirvan, Hazer Denizi’ne Giylan ve Câm gibi şehirlere uğrar; Harzem, Semerkand, Buhârâ, Bedahşan, Türkistan ve Kıpçak Çölü’nden, Çin Seddi’nden, Hıtâ ve Huten ülkelerinin ortalarından gene Doğu Okyanusu’na varır. Halkının rengi beyazdır.

6. Avrupa’nın kuzeyinden Venedik ve Rumeli’den, Azak’ tan geçer. Gürcistan, Tiflis, Gence, Revan şehirlerine varır; Şirvan’ın kuzeyine, Derbend Kalesi’nden Dağıstan ve Ejderhan’a ulaşır. Hazer’in kuzey tarafından geçer. Karakalpak, Özbek, Çağatay, Kaşgar, Türkistan, Tataristan, Deşt-i Kıpçak, Huten ve Hıtâ’nın kuzeyinden Doğu Okyanusu’ndaki adalara varır. Halkının rengi sarıdır.

7. Batı Okyanusu’ndan başlar. Portakal ülkesiyle İngiliz ülkesinden geçip Kuzey ülkelerinden, Kıpçak, Bulgar ve Rus diyarından, Hazer’in kuzeyinden, İskender seddinden doğu Okyanus adalarına varır. Halkının rengi kızıldır (Memâlik ve Mesâlik kitaplarına, kısa ve etraflı bilgi için “Ma’rifet - Nâme”ye bk.).

Sübhan, Tanrı adlarından sayılır; noksan sıfatlardan münezzeh anlamına gelir.

B. 967. Nûh - Tûfan. Nûh, ilk insan ve ilk peygamber olan Âdem’in torunlarındandır. Ulu beş peygamberin biridir. İnsanlar kötülüğe düşmüşler, Tanrı onları doğru yola davet etmek için Nûh’u göndermiş, XXIX. surenin 14. ayetinde bildirildiği veçhile dokuz yüz elli yıl kavminin içinde kaldığı halde kendisine pek az kişi iman etmiş. Bunun üzerine yeryüzünde tandır altından su kaynar gibi sular kaynayıp fışkırmaya, gökten yağmur yağmaya başlamış. Nûh, daha önce yaptığı gemiye, Tanrı emriyle inananları ve her mahlûktan bir çifti almış, sular dağlar gibi dalgalanmaya başladığı sırada oğullarından biri de iman etmediği için boğulanlara katılmıştı. Tufanın sonunda gemi Ararat dağlarının bir tepesi olan Cûdi’ye oturmuş, gemidekiler dışarı çıkmışlar, insan nesli yeniden onlardan türemiş. Nûh ve Tufan XI. surenin 25.-50. ayetinde anlatıldığı gibi Nûh’un adı, XXIV. surenin 38. ayetinde geçer. XXXIII. surenin 7. ayetinde, ulû’l-azm beş peygamber arasında anılır. LXXI. surenin adı Nûh suresidir; bu surede de kendisinden ve kavminden bahsedilir.

Ahd-ı Atıyk’te “Tekvin” bölümünün 6-10 bapları Nûh’a aittir.

B. 968. XLI. surenin 11. ayetinde Tanrı’nın göğü ve yeryüzünü yaratmayı irade buyurup her ikisine de, dileyerek, dilemeyerek gelin buyurduğu, ikisinin de dileyerek geldik dedikleri bildirilmektedir; beyitte bu ayete işaret edilmektedir.

B. 969. Yûsuf - Altınla satılmak. Yûsuf’un Mısır’da altınla satıldığı, hatta bir kocakarının da sırtındaki saman çuvalını, terazinin kefesine koyduğu, buna şaşanlara da, alamayacağımı biliyorum ama hiç olmazsa kefede benim de bir şeyim olsun dediği, halk rivayetlerindendir (720. beytin izâhına bk.).

B. 973. Kâ’be - put. Kâ’be, Müslümanların kıblesidir. II. surenin 144. ayetinde, nerde bulunulursa bulunulsun, namazda Kâ’be’ye karşı durulması emredilmekte. 125. ayetinde Kâ’be’nin ve çevresinin eminlik yeri olduğu bildirilmekte, 127. ayetinde Kâ’be’nin İbrahim ve İsmail Peygamberler tarafından yeniden bina edildiği anlatılmakta, 158. ayetinde, yeryüzünde insanlar için ilk kurulan mabedin Kâ’be olduğu beyan olunmaktadır; aynı surenin 97. ayetinde gücü yeten kişiye haccın, yani Mekke’ye gidip hac törenini vaktinde eda etmenin farz olduğu bildirilir. XXII. surenin adı Hac suresidir ve 25-37. ayetlerde hac törenleri belirtilir. V. surenin 97. ayetinde de Kâ’be’nin, Allah tarafından hürmeti farz olan bir mabet olduğu söylenir. Yeryüzünün, Kâ’be’nin altından, su üstüne yayıldığı İbn Abbâs tarafından rivayet edilmiştir; bu yayış LXXIX, surenin 30. ve XCI. surenin 6. ayetlerinde zikredilir (Ebû - Aliyy’il - Fadl b. Hasan’it - Tabrasi; Mecmaul - Beyân fi Tefsir’il - Kur’ân; Tehran - Şirket’ül - Maârif’il - İslâmiyye; 1379 H. 1339 Ş. H. c. X, s. 434).

Kâ’be, Hz. Peygamber tarafından Mekke zapt edilmeden putlarla doluydu. Hz. Peygamber, Mekke’yi zapt ettikten sonra Kâ’be’deki bütün putları kırdırmıştır.

B. 980. Kün - Feyekûn. Ol, olur demektir. 959. beytin izahına bk.

B. 989. Bin bir ad. Tanrı’nın, zatına, sıfatlarına, işlerine nazaran bin bir adı olduğu söylenir.

B. 998. Eyyub - dert, Süleyman - mühür: Eyyup, İsrailoğulları peygamberlerindendir. Zengin, mal - mülk, evlat - ayal sahibi bulunan bu peygamber, “Ahd-i Atıyk”a göre Şeytan’ın Tanrı’ya, ona bu kadar geçim verdin de o yüzden sana kulluk ediyor demesi üzerine Tanrı tarafından sınanmış, evladı ölmüş, malı - mülkü yok olmuş, kendisi de hastalanmış, dertlere karışmıştı. Sonunda Tanrı, duasını kabul etmiş, ona daha fazla mal - mülk ve evlat vermiştir. 42 baptan meydana gelen bir bölüm, “Ahd-ı Atıyk”te bu peygambere aittir. Kur’ân’da XXXVIII. surenin 41-44. ayetlerinde Eyyub’dan bahsedilir.

Halk rivayetlerinde vücûdu yaralara karmış, yaralara kurt düşmüş, bütün bunlara sabretmiş, fakat kurtlar kalbine ve diline de yürüyünce, yarabbi, kalbimle seni düşünür; dilimle seni zikrederim; onları bağışla bana demiş; bunun üzerine iyileşmiştir.

Gene halk rivayetlerine göre Süleyman Peygamber’in bir yüzüğü vardır ki, bunda, İsm-i A’zam, yani Tanrı’nın en büyük ve şerefli adı kazılıdır ve Süleyman, bu yüzden insanlara, hayvanlara, cin ve perilere hükmeder. Hatta bir aralık bu yüzüğü bir şeytan ele geçirmiş, Süleymanlık davasıyla hüküm sürmüş olduğu da halk rivayetlerindendir. Attar, bunu “Mantık’ut - Tary”da hikâye eder. Mevlânâ da “Mesnevi”de bundan bahseder (Nicholson basımı; I. b. 3618-3624; IV. b. 353-354).

B. 999. Zekeriya - ağaç. İsrailoğulları peygamberlerindendir. “Ahd-ı Atıyk”ın sondan bir önceki 14 baplık bölümü bu peygambere aittir. Kur’ân’ın XIX. süresinde, ihtiyarken bir çocuğu olduğu (1-15), II. surede Meryem’e kefil olduğu anlatılır (35-37). Zekeriya, kavminden kaçıp bir ağacın içine girmiş, kavmi, şeytanın iğvasıyle Zekeriya’yı, testereyle ve ağaçla beraber ortadan ikiye dilmiştir.

B. 1002. Mi’raç - Nalını çevirmek. Yemen’de Ben-i Karen boyuna mensub olan Üveys’ül - Karenî, bir hadise göre tâbiînin, yani sahabe devrini idrak edenlerin en hayırlısıdır (Câmi; II. s. 7). Hz. Ali zamanında, Sıffîn savaşında ona ulaşmış, ölüm üzerine bey’at etmiş ve geldiği gün savaşa girip şehid olmuştur. Halk bu zata Veyselkaranî der; hakkında birçok menkıbeler nakledilir; bunlardan biri de mi’raçta, Hz. Peygamber’in ayakkabılarını çevirmesidir (936. beytin izahına bk).

B. 1003. Ali - Kılıç. Yiğitliği dolayısıyla Hz. Ali, kılıçla anılmıştır. “Ali’den başka er yok, Zülfekaar’dan başka kılıç” sözü de meşhurdur Zülfekaar, Hz. Peygamber’in kılıçlarındandır; onu Ali’ye vermiştir.

B. 1004. Rasûl. Şeriat sahibi peygambere denir.

B. 1005. Öküz - Balık. Sevir ve Hût burçları. Aynı zamanda bir halk inancına göre, dünya bir öküzün boynuzu üstünde durmakta, öküz balığın üstünde, balık denizde, deniz de yel üstünde bulunmaktadır. Bu inanç, öküz ve balığa benzetilen küme yıldızlardan meydana gelmiş olsa gerektir.

B. 1009. Yüz yirmi dört bin – Dört yüz kırk dört. Peygamberlerin, şeriat sahibi olanlarıyla diğer bir peygamberin şeriatına tabi olanlarının yüz yirmi dört bin olduğu, erenlerin de dört yüz kırk dört bölük bulunduğu hakkındaki inanca işaret edilmektedir.

B. 1012. Kul Huvallah. Kur’ân’ın CXII. suresi, “De ki Allah birdir” diye başlar ve besmeleyle beş ayet olan bu surede, Allah’ın birliği, cismânî vasıflardan münezzeh bulunduğu bildirilir.

B. 1016. Nice kez geldim – gittim. Bu sözü ihtiva eden şiirle buna benzer şiirlerde “tenâsuh” inancı yoktur. Tenâsuh, insanın tekamül etmedikçe, ölümden sonra ruhunun, ana rahmine düşen bir insana, yahut hayvana geçmesi, yahut bitki veya maden olarak yenmek, içilmek, yıpranmak suretiyle tekrar hayvan veya insan suretine gelmesi, böylece kemale ulaşıncaya dek âlemde devretmesi inancıdır. Bu inancı güdenler içinde insanın, ancak insan suretinde devredeceği, nebata ve hayvana, hatta cansızlara reddedilebileceği kanaatine sahib olanlar vardır. Bu kanaatler, sırasıyla “tenâsuh, terâsuh, tefâsuh” adlarıyla anılır. Bu iptidai inanç, ilk çağlardan beri süregelmiş, Batınîlerin ruha inananları da haşir ve neşri bu suretle kabul etmişlerdir.

Yunus’un ve diğer sûfîlerin gelip gitmekten bahsettikleri şiirlerle sözlerse, tasavvufun “devir” ve “tecelli” inançlarını belirtir. İnsan, maddesi itibariyle, anayla babanın menisinden vücut bulur. Ana ve baba, bu meniyi, yenip içilen şeylerden elde eder. Yenip içilen şeyler, hayvan, nebat ve madendir. Hayvan, nebat ve maden, dört unsurun, yani ateş, su, hava ve toprakla dokuz göğün mahsulüdür. Bütün bunlar; maddi varlığa bürünmeden önce Tanrı’nın ilim ve iradesinde müsteklektir, fakat mevcuttur. Şu halde insan, Tanrı ilim ve iradesinden, sırasıyla göklere, unsurlara, cansızlar, canlılar ve bitkiler âlemine gelmiş, sonra ana rahmine düşmüştür. Ana rahminde, kendisine; bir “lâtife-i rabbâniyye” olan ruh nefhedilmiştir. Bu devir esnasında, doğrudan doğruya nebat ve cemattan insana gelen, nebat ve cemattan hayvana gelen, hayvanken ölüp; yenmeden gene “neşir - dağılma” âlemine giden bulunur. Fakat bu maddi bedenle ruhun ilgisi yoktur. Esasen ruh, can olarak kabul edilirse; âlemde her zerrede can vardır. Cansızlarda çok uzun müddet varlığını korumak, nebatlarda büyümek ve üremek, canlılarda duymak ve hareket etmek suretiyle beliren bu kabiliyet, “Rûh-ı Cemâdî, Rûh-ı Nebâtî; Rûh-î Hayvanî” adlarıyla anılır. Hayvanda bu üç ruh, nebatta ilk ikisi, cansızlarda ilki vardır. İnsandaysa üçüyle beraber, idrak ve natıka (anlayış ve konuşmak) suretiyle tecelli eden “Rûh-ı İnsânî” vardır ki, bu ölümden sonra bakıy kalan, âhırete intikal eden Tanrı nefhidir. Gerçek tasavvuf ehlince tenâsuh batıldır. Bu bakımdan “yağmur olup yazdım, yel olup estim, toz olup tozdum, geldim - gittim” gibi sözler, tenâsuhu değil, bu devri anlatır:

“Tecelli”ye gelince, sâlik, yani manevi yolcu, sülûkünde, manevi yolculuğunda; geçmiş peygamberlerin, erenlerin mazhariyetlerinde, sıfatlarında fani olur; cezbe âleminde, bunlarla bulunduğunu, hatta bunlar olduğunu söyler. Bu çeşit sözlerden de tenâsuh inancını anlamak, o çeşit hüküm çıkarmak doğru değildir.

B. 1018. Kandil. Tanrı, Âdem Peygamber’i yaratmadan önce bir melek yaratmış. Ona, ben kimim, sen kimsin sorusunu sormuş; melek, ben benim; sen de sensin cevabını verince onu kahır ateşiyle yakmış. Ondan sonra yarattığı melekler de aynı akıbete uğramışlar: Cebrail’i yaratınca ona da bu soruyu sormuş. Cebrail cevap vermeyip hayran bir halde gezip dolaşmaya başlamış. Derken arşta bir kandil görmüş; ışığının yarısı ak, yarısı yeşilmiş. O kandilden, sen rabbimsin, ben kulunum diye cevap vermesi, kendisine söylenmiş; o da Tanrı’ya bu cevabı vermiş ve Tanrı rızasına ermiş. Bu kandil, Muhammed Peygamber’le Ali’nin nûruymuş (Yemîni: Fazîlet - Nâme; Ahmed Hızır, Ali Hayder neşri; İst. 1325-1327; s. 76-80).

B. 1020. Cebrîl. Cebraîl’e, Cebreîl ve Cibrîl de denir. 866. beytin izahına bk.

B. 1023. Habib - Doksan bin kelâm. Habib, dost, sevilen anlamına gelir; Hz. Muhammed’e, Habîb’ullah - Allah sevgilisi denmiştir; bu hususta birçok hadisler vardır (Tirmizî, Kenz’ül - Ummâl Müsned’den naklen Fedâil’ül - Hamse; I. s. 42-44). Hz. Muhammed’in, mi’raçta Tanrı’yla doksan bin söz konuştuğu, otuz binini halka, otuz binini irfan ehline söylediği, otuz binini de gizlediği söylenegelmiştir.

B. 1035. Taka. Nuh Peygamber’in gemisine diyor.

B. 1044. İdris - Terzi, Şit - Bez dokumak, Davud - Ses. İdris “Ahd-ı Atıyk”te Enuş diye geçer (Tekvin, V. 6). Kur’ân’ın XIX. suresinin 56. ve XXI. suresinin 85. ayetlerinde anılır; Tanrı tarafından yücelere ağdırıldığı bildirilir. Şit Peygamber, Âdem’in oğullarındandır. “Ahd-ı Atıyk”ın aynı bölümünde geçer; İdris Peygamber’in babasıdır (Tekvin, V. 3-9). Fütüvvet erbabının inancına göre ilk olarak İdris, terzilik sanatını icad etmiş. Şit, yahut diğer söylenişe göre Şis de bez dokumuştur; bu yüzden İdris terzilerin, Şit de çulhaların pîri sayılmıştır.

Dâvud, Kur’ân-ı Kerim’de bir peygamber olarak anılır. II. surenin 251. ayetinde Câlût’u öldürdüğü, Tanrı tarafından saltanata ve peygamberliğe nail olduğu, IV. surenin 118. XVII. surenin 55. ayetlerinde kendine Zebûr verildiği bildirilir. V. surenin 55. ayetinde, İsrailoğulları’ndan kâfir olanlara Davud’un ve İsa’nın lanet ettiği söylenir. VI. sürenin 84. ayetinde peygamberler arasında adı geçer. XX. surenin 78-80. ayetlerinde Davud’a, kendisiyle beraber Tanrı’yı noksan sıfatlardan tenzih etmeleri için dağlarla kuşların râm edildiği, savaşlarda insanı koruyan zırh yapma sanatının belletildiği, XXXII. surenin 15. ayetinde, kendisiyle oğlu Süleyman’a bilgi verildiği, 16. ayetinde, oğlunun kendisine varis olduğu, XXXIV. surenin 10-11. ayetlerinde, dağlarla kuşlara, Davud’la beraber Tanrı’yı tenzih etmeleri emredildiği ve demirin ona yumuşatıldığı, XXXVIII. sürenin 17-26. ayetlerinde, gene dağların, kuşların onunla akşam ve kuşluk çağlarında Tanrı’yı tesbih ettiği, iki hasmın arasında, onları yargılayıp hükmetmesi için Tanrı halifesi olduğu beyan olunur.

Davud, Ahd-i Atıyk’te bir padişahtır (Mülük-i Evvel, XVI-XXXI, Mülük-i Sânî ve Sâlis, I-II).

Davud Doğu Klasik edebiyatında ses, müzik, demir ve zırhla anılır.

B. 1102. Yetmiş iki millet. Millet, din ve şeriat anlamına gelir. Hz. Peygamber’in, ümmetinin yetmiş üç bölüğe ayrılacağını, yetmiş iki bölüğün cehennemlik olacağını, ancak bir bölüğünün kurtulacağını haber verdiği rivayet edilmiştir (Câmi’, II, s. 110). Bu bölüklerin, mezhep olduğu kabul edilir.

B. 1114. İlliyyin. Yücelik anlamınadır. Cennetin en yüce yeri, Siccîn, yani cehennemin en kötü, aşağı yeri karşıtıdır. İlliyyin, inananların amel defterlerinin bulunduğu gök. Siccin, kâfirlerin amel defterlerinin bulunduğu yerdir de denmiştir. Kur’ân’ın LXXXIII. suresinin 7-9 ve 18-19. ayetlerinde geçer.

B. 1231. Mansûr – Kül. Huseyn b. Mansûr’il – Hallaç öldürüldükten sonra yakılmış, külü Dicle’ye dökülmüştür. 588. beytin izahına bk.

B. 1242. İnci. Tanrı’nın önce bir inci yarattığı, ona kudret nazariyle bakınca eridiği, buğusundan gökleri, suyundan denizi, köpüğünden yeryüzünü yarattığı söylenir.

B. 1250. Kaf – Kâf. İlk harfle sözü, ikincisiyle kevni, yani var olanları kastediyor.

B. 1251. Cevher. Kendinden var olan; araz, varlığı cevherle belirendir. Sûret, bir şeyin görünüşüdür. Şekil, renk, sûret, uzunluk v.s. cisme nazaran arazdır; cisimse onlara göre cevherdir. Fakat cisimler de tüm cisme nazaran araz sayılırlar.

B. 1252. Kürsi. Üstüne oturulacak şey anlamına gelir. Kirs kökündendir. Toplu anlamına da kullanılır. Yaprakları forma haline getirilen kâğıtlara “kürrâse” denir. Kirs, bir şeyin aslı anlamını da verir.

Kur’ân’ın II. suresinin 255. ayetinde, Tanrı’nın kürsüsünün gökleri, yeryüzünü kapladığı bildirilmektedir ki bu ayete, Kürsî ayeti anlamına “Ayet’ül - Kürsî” denir. İbni Abbâs’ın rivayetine göre kürsî, Tanrı bilgisidir, saltanat, tedbir, hüküm ve tasarruf anlamlarına geldiği de söylenir (Müfredât; s. 441.

B. 1258 - 1259. Dört muhtelif nesne. Yel, toprak, su, od. Eskilere göre madde âlemini meydana getiren dört basit unsur.

B. 1261. Ruh - Emr. XVII. surenin 85. ayet-i kerimesinde, “Sana ruhtan sorarlarsa de ki: Ruh, Rabbimin emrindendir; zaten size de bilgiden az bir şey verilmiştir” denmektedir. Emr, iş ve buyruk anlamına gelmekle beraber VII. surenin 54. ayet-i kerimesinde “Bilin ki halk (Yaratma) da O’nundur, emr de” denmesine VI. surenin 73., IX. surenin 94. ve 105., XIII. surenin 9., XXIII. surenin 92., XXXII. surenin 6., XXXIX. surenin 46., LIX., surenin 22., LXII. sürenin 8., LXIV. surenin 18. ayetlerinde, “şehadet”, yani görünen, bilinen âlem karşılığında, “Gayb - Emr” kullanılmış, bu yüzden de Emr, melekût âlemi, kuvvet, Tanrı’nın kudret âlemi olarak kabul edilmiştir.

B. 1341. Şeyh. İhtiyar, ulu anlamlarına gelir. Tasavvufta, irşâda mezun olan kişiye denir.

B. 1349. İlim göz hicâbı. Yani perdesi. İlim, insana varlık verirse, adamı benliğe düşürürse, kişi kendini her şeyi bilir sanır, bilmediğini göremez. Fakat bildikçe, bilmediği şeylerin sınırsız olduğunu, bildikçe bilmediğini bilen kişi, bilgisini “irfan” haline getirmiştir. Bu bakımdan ilk bölüğe göre ilim, göz hicabı olur. Sûfîlerce ilim gaaye değil, vasıtadır.

B. 1353. Semâ’. Şimâ’, işitmek, musiki dinlemek, güzel ses ve nağmelerle coşup vecde gelerek raksa girmek, dönmek anlamlarına gelir; bu söz, semâ’, hatta Anadolu’da Aleviler arasında samah tarzında söylenir. Sûfîler semâ’ı, daha doğrusu musikiyi, bir vecit vasıtası olarak hoş görmekle kalmamışlar, bir ibadet telakkiy etmişlerdir. Mevlânâ, Şems’le buluştuktan sonra, onun teşvikiyle semâ’a meyletmiş, Şems’ten sonra da semâ’ meclisleri kurulup “gûyende” ve “kavvâl” denen okuyucular ve bilhassa rebap çalanlar neşideler söylemeye, rebap çalmaya başlayınca Mevlânâ da vecde gelip raksa başlar, bu arada şiirler inşad ederdi. Kendisinden sonra adına kurulan Mevlevilik’te bu yüzden musiki, şiir ve semâ’ üç asli unsur olarak kabul edilmiş. XV. yüzyılda Mevlevi mukabelesi son şeklini almıştır (Mevlevi âdâb ve erkânı adlı eserimize bk. s. 43-109).

B. 1356. “Gerçekten de Şeytan, kan gibi damarlarda akar, dolaşır” hadisine işaret edilmektedir (Câmi’; I. s. 68).

B. 1358. Derviş-i dervîşân. Yüksek sesle okunan ve “gül - bang” denen mürettep dualarda, bilhassa sonlarında söylenen bir sözdür.

B. 1359. Mevlânâ. Efendimiz, ulumuz anlamına gelen bu söz, din bilginlerine verilen lakaptır.

B.1363. Dört Kitabın manası - Elif. Dört kitap, 960. beyitte bildirildiği gibi Tevrat, Zebur, İncil ve Kur’ân’dır. “Elif”, Arap alfabesinde ilk harftir ve yukarıdan aşağıya çekilen düz bir çizgiyle gösterilir; hiçbir yanında noktası yoktur. Bu bakımdan sûfîler, elif harfini, Tanrı’nın zat âlemine benzetirlerdir. Yunus bu beyitle, her şey vahdet âleminin zuhûrundan ibaret; bana kesretten, çokluktan bahsetmeyin diyor.

B. 1373. Dört mezhep. Mezhep gidilen yol, yani müctehidin Kur’ân ve hadisi esas tutarak inancına göre, akıl yahut kıyası, kabul ediyorsa sahabenin yahut İmam’ın re’yini bildirmesi dolayısıyla onun imametini kabul edenlerin bir meselede ittifakını dem tutarak kurduğu hükümlerin, kabul ettiği ibadet ve muamelatta, hatta inançta vardığı sonuçların tümüdür. Sahabeyi âdil tanıyan ehli sünnet, Hanefî, Mâlikî, Hanbelî, Şâfiî olmak üzere dört mezhep tanır.

B. 1375. İrâdî ölüm. Ölmeden önce varlıktan, benlikten geçmek.

B. 1377. Aşk ile ıkrar gerek. “Kim, benim bir dostumla düşmanlığa kalkışırsa onunla savaşa girişirim; benimle savaşmış sayarım onu. Kul, ona farz ettiğim şeylerden gayrı bana sevgili olan bir şeyle yaklaşamaz. Nafilelere devam etmekle de bana yakınlaşır - durur; sonunda onu severim; sevince de adeta duyduğu kulak, gördüğü göz, tuttuğu el, yürüdüğü ayak kesilirim ona; benden bir şey istedi mi veririm, bir şeyden bana sığınırsa onu korurum...” (Kudsî hadis; İthâfât, n. 82)

B. 1403. Lâ şerike. VI. surenin 168, XVII. surenin 111, ve XXV. surenin 2. ayetlerinde Allah’ın şeriki olmadığı bildirilir; bu ayetlere işarettir. Bu inanç, İslam’ın esas inancıdır.

B. 1405. Tatar. Maksat Moğollardır. 353 ve 546. beyitlere de bk.

B. 1406. “And olsun ki biz, cinlerin ve insanların çoğunu cehennem için yarattık; onların kalbleri vardır, düşünmezler onunla; gözleri vardır, görmezler o gözlerle; kulakları vardır, duymazlar o kulaklarla. Onlar dört ayaklı hayvanlara benzerler, hatta daha da aşağıdır onlar. Onlardır gaflette kalanların ta kendileri.” (Kur’ân; VI. 179)

B. 1409. “Vay öylesine namaz kılanlara ki, namazlarını unuturlar ve onlar bütün işlerini gösteriş için yaparlar ve zekât vermeyi men ederler.” (CVII. 4-7)

B: 1410. Fetvâ. Şer’i bir meselede bilgin kişinin verdiği hüküm. İran ve Türk klasik edebiyatında, kafiye zoru yoksa “fetvi” tarzında okunur; “dava”nın “da’vî” okunduğu gibi. Fetvâ, bilhassa yazılı olarak verilir; sonuna, Arapça “Allah daha iyi bilir” cümlesi yazılıp imzalanır. Soru-cevap tarzında yazılması, soran veya soranların adları yerine “Zeyd, Amr” kadınsa “Hind” yazılması da âdettir.

B. 1417. Ferecî. Ferec, Arapça’da sıkıntıdan kurtulmak, fereci, genişliğe, ferahlığa mensup demektir. Sûfîlerden birinin gönlü sıkıldığı ve giydiği giysinin önünü yırttığı, bu yüzden, geniş kollu yakasız, önü açık ve üste giyilen giysiye bu adın verildiği söylenir.

B. 1418. Yedi Mushaf. “Kur’an yedi çeşit okunur” ve “Kur’an yedi okunuşa göre inmiştir” mealinde hadisler vardır (Câmi’; I, s. 90-91; II, s. 47). Bu okunuşlar usulleriyle bir bilgi haline getirilmiş, buna “Kırâat bilgisi” denmiştir, Okunuşlar, boyların deyişlerine göre olup söz ve anlam değişmez. Ayrıca, “Kur’ân, yedi konu üzere inmiştir: Emir, nehiy, teşvıyk; korkutuş, öğüt ve ibret; hikâyeler - örnekler” ve “Kur’ân, nehiy, emir, helal, haram; muhkem (manası açık ve belli), müteşâhin (manası teville anlaşılan) ve örnekler olarak yedi esas üzerine inmiştir.”, “Helalini helal bilin; haramını haram sayın; emrettiğini yapın, nehyettiğini nehyedip çekinin, örneklerinden ibret alın; muhkemiyle amel edin, müteşâbihine inanın ve inandık deyin, hepsi de rabbimizin katındadır” hadisleriyse bu yediyi, konu bakımından bildirmektedir (Ahâdis-i Mesnevî; s. 83-84; Câmi’; I, s. 91).

B. 1421. Gönül – Komşu. “Cebrâil, bana komşu hakkında o kadar tavsiyede bulundu ki mirasta onlar da dahildir, mirasa girecekler sandım.” (Câmi’; II. s. 124-125)

B. 1445. Kirâmen Kâtibin. LXXXII. surenin 10-12 ayetlerinde, “Şüphe yok ki size koruyucular memur edilmiştir elbette; büyüktür onlar, yazarlar, bilirler ne yaparsanız” denmektedir. Herkesin yaptıklarını yazan meleklere denir.

B. 1482 - 1492. Hak şehri - Yedi kapı. Hak şehri, vücuttur. Yedi kapıdan maksat, yedi nefis olsa gerektir ki bunlar, kötülüğü fazlasıyla buyuran (Emmâre), kötülükte bulununca kendini kınayan (Levvâme), iyiliği ilham eden (Mülhime), iyiden iyiye inanca eren (Mutmainne), Tanrı’dan razı olan (Râzıyye), Tanrı rızasını kazanan (Marzıyye), tamamıyla arınmış olan (Sâfiyye - Zekiyye) nefisler, daha doğrusu nefsin, insanın yedi kaabiliyetidir. Bu adlar şu surelerdeki ayetlerden alınmıştır: XII. 53, LXXV. 1-5, XCI. 7, LXXXIX. 27-28, 9 Sülûk manevi bir yükseliş olduğundan bu yedi kapıyı; yedi gök kapısı olarak da kabul edebiliriz. Yedi nefis, Halvetiyye ile başladığından bu ikinci tevcih, daha doğru olsa gerektir.

Yedi kapıyı, iki kulak, iki göz, burun delikleri ve ağız olarak da yorumlayabiliriz. Burnu bir sayarak yedinci kapı tenasül aletidir. Bunlarla, Tanrı buyruğuna uygun gören, duyan, kokan, söyleyen ve helalinden başkasına dokunmayan kişi, kapılarını gerçeğe açar; aksi halde kapılar cehennem kapısı kesilir.

B. 1497. Öldürülecek kardeş, nefis olmalıdır. “Sizden hiçbir kimse yoktur ki şeytanlardan biri ona arkadaş olmasın buyurdu; ya sen ya Resulallah dediler; evet buyurdu, ben de, fakat Allah bana yardım etti, o Müslüman oldu” hadisine istinad ettirebiliriz (Ahâdîs-i Mesnevi; Müslim ve Müsned’den naklen); öldürülmesi, şeytanlığının öldürülmesidir. Boşanacak zevce, şehvet olmalı. Ana, unsurlardır; nikâh kıydırmak, onu tabîatine bırakmak, böylece unsurların hükmünden çıkmaktır; biz böyle anlayabildik; başka türlü şerh edebilen etsin; daha doğrusunu bulanın buluşuna uyar, bulamayanın da sözünü dinlemeyiveririz.

B. 1503 – 1504. Bir kıl ile yedilmek. Gerçeklik yolunun zahmetini ve inceliğini bildirmektedir.

B. 1561. Nefis – binek. “Nefsin (bedenin) binek atındır, ona yumuşaklıkla muamelede bulun” mealinde bir hadis rivayet edilmiştir.

B. 1578. Anter. Hz. Ali’nin savaştığı ve öldürdüğü söylenen muhayyel ve esâtîrî bir kahraman.

B. 1581. Şeddâd. Bir rivayete göre bir boy olan İrem’in reisi, başka bir rivayette İrem adlı şehri kurduran hükümdar. Bu hükümdar ilk olarak tanrılık davasına kalkışmış, İrem şehrine cennet demiş, şehrin ve şehirde yapılan köşkün kuruluşu bitince görmeye giderken bir yanda köşkle beraber şehir, öte yanda kendisi batmış, LXXXIX. Surenin (6-8. ayetlerinde İrem’den bahsedilir ve direkleri olan, yapısı sağlam bulunan bu şehrin, şehirler içinde misilsiz olduğu bildirilir. Şeddâd’ın, Âd’ın oğlu, bu sözün Âd’ın bir adı, bir lakabı olduğu da söylenmiştir.

B. 1589. Nefsini bilen Rabbini bilir. Hadis (Sefinet’ül - Bıhâr, II. s. 603). Mevzu’ olduğunu, fakat kendinin bilgisizliğini, yokluğunu, aczini bilen kişinin, rabbini bilgisiyle, bakaasıyla, kudretiyle tanıyacağı cihetle mana bakımından doğru olduğunu söyleyenler de vardır (Mevzuat; s. 83).

B. 1609. Süleyman - zembil. Süleyman Peygamber’in o kadar kudretiyle, saltanatıyla gene de zembil örüp satarak kârıyla geçindiği söylenmiştir.

B. 1612. Mürebbi. Arapça terbiye eden, yetiştiren, kemale götüren anlamınadır. Mürşit, yani şeyh manasına geldiği gibi mürşit vekiline de denir.

B. 1614 – 1615. Una kül katmak, üç günde bir iftar. Devrindeki riyâzat usullerini bildirmesi bakımından değerlidir.

B. 1647. İsa - iğne. Halk rivayetine göre, İsa göğe ağarken yakasında dünya mallarından bir iğne bulunduğu için dördüncü katta bırakılmıştır.

B. 1658. Kırık gönüller. “Ben gönülleri kırık kişilerin katındayım” mealindeki Kudsî hadise işaret edilmektedir (İthâfât; s. 29).

B. 1699 - 1705. Şiir. Hz. Ali’nin, tercemesini sunduğumuz şu şiirinden mülhemdir:

Dermânın sende, fakat senin haberin bile yok,

Derdin de senden; fakat sen görmüyorsun.

Kendini küçücük bir beden sanıyorsun;

Oysa koskoca âlem, dürülmüş, içinde senin,

Öyle apaçık, apayan bir kitapsın ki,

Gizli şeyler onun harfleriyle meydana çıkmada.

Dışarıya bir ihtiyacın yok senin;

Gönlünde yazılmış yazılar, her şeyden haber verir sana.

(İmam’ı Alî Buyruğu adlı kitabımıza bk. s. 240-241)

B. 1703. Beyt’ül - Ma’mûr. Mâmûr ev anlamına Arapça bir söz. Kur’ân’ın LII. suresinin 4. ayetinde geçer. Dördüncü kat gökte, Kâ’be’nin hizasında bulunan ve gök ehlinin kıblesi olan manevi mabed. Kâ’be’nin adıdır diyenler de vardır.

B. 1711. Yedi deniz. Eski coğrafyacılara göre şunlardır: 1) Çin Denizi, 2) Magrib Denizi (Atlantik Okyanusu), 3) Rum Denizi (Akdeniz), 4) Karadeniz, 5) Taberiyye Denizi (Şap Denizi), 6) Cürcan Denizi (Hazer), 7) Hârzem Denizi (Fars Denizi)

B. 1716. Nefs-i Cüz’î. Akl-ı Küll. Cüz’î nefis, Külli nefsin her insandaki tecellisidir. Akl-ı Küll (Tüm Akıl), Yunan felsefesine göre yaratıcı kudretin aktif kaabiliyetidir, Bu kaabiliyetten pasif bir kaabiliyet doğmuştur ki, buna da Nefs-i Küll denir. Bu iki kaabiliyetten dokuz gök ve onların cirimleri olan yıldızlar meydana gelmiştir. Her göğün aktif kaabiliyetine akıl, pasif kaabiliyetine de nefis denir. Sûfîlere göre Akl-ı Küll, Tanrı’nın ilk taayyünüdür; zatında bütün mevcudatın, ilmi suretlerle sabit oluşudur ki, buna “Hakıybet-i Muhammediyye” denir. Bu ilmi suretlerin, kuvvetler halinde zuhûru, Melekût âlemini meydana getirmiş; bu âlemin madde şeklinde zuhûru da bu âlemi izhar etmiştir.

B. 1721. “Düşmanın en çetini, sana en fazla düşman olan, bedenindeki nefsindir.” (Hadisi Künûz’ül - Hakaaık; I. s. 40)

B. 1741. CXII. sürenin, “Ona hiçbir kimse eşit, denk olamaz” mealindeki son ayeti olan 4. ayete işaret ediliyor.

B. 1843 – 1853. Dört kapı. Kırk makam. Şeriat, tarikat, hakıykat ve ma’rifetin her birinin onar makaamı bulunduğu kabul edilmiştir (922. beytin izahına bk.).

B. 1856. İlm-i Usûl. Metod bilgisi. Tefsir, hadis v.s. gibi dini bilgilerin birer metodu vardır ki, bu ayrı bir bilgidir. İnceleme ve eleştirme esasına dayanmayan bilgin; müfessir ve muhaddis, yalnız nakilci sayılır, gerçek müfessir, muhaddis bu bilgilerin metodlarını da elde etmek zorundadır.

B. 1857. Ayyâr - Bağdad. Ayyâr, hileci, düzenbaz, yankesici anlamına gelir. Aynı zamanda çok dolaşan, çevik ve yiğit anlamını da ifade eder Abbasoğulları son zamanlarında iktidarı korumak için, yaygın olan fütüvvet erbabının reisliğini elde etmişlerdi. Fütüvvet ehlinin kılıçlı bölüğüne “Ayyâr” denirdi. Bu bakımdan bu söz Bağdad’la beraber anılıyor. Sonradan Safavîler de tasavvufa karşı oldukları halde fütüvvet ehlini korudular. O devirde ayyârlar, şahın fedaileriydi.

B. 1868. Kur’ân - Yedi deniz. Kur’ân’ın XVII. suresinin 109. ayetinde tanrı kelimelerini yazmaya denizin mürekkep olsa yetmeyeceği, bir misli daha katılsa gene tükeneceği, XXXI. surenin 27. ayetinde de Tanrı kelimelerini yazmak için ağaçlar kalem olsa, yedi deniz de mürekkep olsa gene yetmeyeceği bildirilmektedir. Beyitte bu ayetlere işaret edilmektedir (1711. beytin izahına da bk).

B. 1898. İlm-i Hikmet. Eşyanın hikmetlerini, illetlerini tahlil eden eski felsefe.

B. 1909. Melâmet. Kınamak anlamına gelir. Melâmete düşmek, kınanmaktır. Melâmeti ve Melâmî, kınanan anlamına gelir. Tasavvuf bünyeleşip bu inancı güdenler halktan ve şeriat ehlinden ayrı, toplantı, oturuş ve ibadet yerleri, yani tekke, dergâh, âstâne ve zaviyeleriyle, ibadet tarzlarıyla, giyim kuşamlarıyla, hatta kullandıkları terimlerle müstakil bir sınıf teşkil ettikten, bir kuvvet haline geldikten, iktidar tarafından vakıflarla, ihsanlarla beslenmeye başladıktan sonra, bunları kabul etmeyen bir zümre meydana geldi. Bunlarca, halktan ayrılmak, giyim kuşam özelliği, tekke, zikir v.s. tasavvufun ruhuna aykırı sayılmaktaydı. Zikir ve riyâzat, insanı hayallere götürür, halktan ayrılmak, adama benlik verirdi; vakıfla beslenmekse, halkın sırtından geçinmekti. Bunlar tasavvuf ve sûfî adını bile kabul etmiyorlar, ayrı elbise, tekke v.s. yi istemiyorlardı. Bunlarca, insanı kemale götüren, ancak aşk ve cezbeydi. Şeriata riayetten sonra sohbet, aşk ve cezbe, aynı zamanda çalışıp kazanarak yemek ve yedirmek, halkın kınayışına aldırmamak, hatta kendini kınamak, kendini herkesten aşağı görmek gerekti. “Ey inananlar, sizden, dininden dönen olursa, Allah öyle bir topluluk getirir ki, onları sever; onlar da O’nu severler; onlar inananlara karşı alçalmışlardır, kâfirlere karşıysa üstündürler. Allah yolunda savaşırlar ve kınayanın kınayışından korkmazlar. Bu, Allah’ın verdiği bir üstünlüktür ki, onu dilediğine verir ve Allah lütfu bol mabuttur, her şeyi bilendir” mealindeki V. surenin 54. ayetini şiar edinmişlerdi. Melâmetîlelerin bu ideolojilerinin, bilhassa çalışıp kazanmak esasını, yani iktisadi yönünü fütüvvet ehli temsil etmiş, esnafla sanat ve zenaat ehlini teşkilatlandırmıştı (“100 Soruda Tasavvuf” adlı eserimize bk. İst. Gerçek Yayınevi - 1969, s. 118-143).

B. 1924. Nahnu kasemnâ. XLIII. surenin “Dünya hayatında geçimlerini, yaşayışlarını biz taksim ettik” mealindeki 32. ayetine işaret edilmektedir.

B. 1925. Nefes. Tasavvufi ve heceyle yazılmış şiir, 139. beytin izahına bk.

B. 1932. Asâ Âdeııı. XX. surenin 121-122. ayetlerinde, Âdem Peygamber’in, yememesi buyurulan ağacın meyvesini yiyip Tanrı’ya isyan ettiği, sonra da bağışlandığı bildirilmektedir. “Asâ Âdem - Âdem isyan etti” sözü, 121. ayette geçer. Peygamberler suçsuz oldukları için, bu söz Âdem, yapılmaması daha iyi olan şeyi yaptı tarzında anlaşılmalıdır. Esasen Âdem cennette kalmak için değil, yeryüzünde Tanrı buyruklarını buyurup hükmetmek için yaratılmıştır; bu bakımdan “Bu ağaca yaklaşmayın” emri, yaklaşmalarını sağlamak için verilmiş, teşvik tazammün eden, dikkatlerini o ağaca çekmek için verilmiş olan bir emirdir (758. beytin izahına bk.).

B. 1995. Deccâl. Deccâl, hakla batılı iyice örten, yeryüzünü gezen, yalan söyleyen, uydurma şeyler icat eden, bâtılı hak gösteren, kötü kişiler tarafından muktedâ tanınan, birçok kişilere başbuğ olan manalarına gelir. Deccâl’ın tek gözlü olacağı, alnında kâfir olduğunun yazılı bulunacağı, peygamberlik, hatta tanrılık davası güdeceği, yanında cenneti, cehennemi olup kendisine inananları cennetine, inanmayanları cehennemine atacağı, cenneti ateş, cehennemi cennet kesileceği bildirilen bu yalancı kişinin zuhûru, kıyametin on büyük alametinden biridir. Medine’ye giremeyecek, bu sıralarda Mehdi zuhûr edecek, Deccâl’i öldürecek, İsa peygamber gökten inecek, Mehdî’ye uyacak, yeryüzünden zulüm kalacak, dünya adaletle dolacaktır (Tecrid’üs - Sarih; c. I. Fadail’ül – Medine bölümü; s. 119, Müslim; c. VIII, s. 178-179). Hz. Peygamber zamanında doğmuş olan Sâyid b. Sayd’ın Deccâl olduğu, kendisine İbn Seyyâd, İbn Sâid de dendiği, asıl adının Sâf bulunduğu, çıkacağı ve öldürüleceği zamana kadar yaşayacağı, asıl Deccâl’den önce, otuza yakın Deccâl’in peygamberlik iddiasıyla çıkacağı hakkında da rivayetler vardır (Müslim; aynı cilt, s. 189-190; Sefinet’ül - Bıhâr; I. s, 439-440).

B. 2029. Akl-ı Küll - Cüz’iyyât-ı Müselsel. Akl-ı Küll için 1716. beytin izahına bk. Her şeyin birbirinin neticesi olması ve her neticenin başka bir şeye sebep olması, birbirine ulanıp giden parça buçuk şeyleri meydana getirir; bunlara “Cüz’iyyât-ı Müselsel” denir. Birbirini meydana getirenler ile “Cüz’iyyât-ı Müselsil” diye anılır.

B. 2037. Haşir - Neşir. Derlenip toplanmak, dağılmak anlamlarına gelen iki Arapça söz. Ölümden sonra vücudun çürüyüp gitmiş cüzû’lerinin bir araya gelip vücudun tekrar teşekkül etmesine ve dirilen canlıların, insanların soru için toplanmalarına “haşr” denir. Türkçe’de bu sözler, “haşir - neşir” suretinde söylenir.

Sûfîlerin “devir” inancına göre vücudun parça buçuklarının, cansızlar, bitkiler, canlılar, unsurlar... âleminden baba ve ana haline gelmesi, sonra ana rahmine düşmesi de haşirdir; onlara insanın maddesi neşir âleminden, böylece haşredilir (1016. beytin izahına da bk).

B. 2093 Ummî, dört ana, dokuz baba. Devir inancına göre Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll’den meydana gelen dokuz göğün dönmesinden dört unsur meydana gelir, dokuz gölde dört unsurdan da üç çocuk (Mevalîd-i Selâse), yani cansızlar, bitkiler ve canlılar zuhûr eder. Canlıların en mütekamili insandır. Dokuz gök, insana nazaran baba, dört unsursa ana sayılır; böylece göklere, yüce babalar anlamına “Âbâ-i ulviyye”, unsurlara da aşağıdaki analar anlamına “Ümmehât-ı süfliyye” denmiştir. Beyitteki dört ana, unsurlardır; dokuz baba da göklerdir. Ümmî, anaya mensup, anasından doğduğu gibi kalan, okuma yazma bilmeyen demekse de beyitteki ümmi, bu manaya alınamaz; Yunus, anasının dört, babasının dokuz olduğunu söylemekle bu iltibası ortadan kaldırmış oluyor ve “ümmi” oluşuyla unsurlara mensup olduğunu bildiriyor (889. ve 1016. beyitlerin izahına da bk).

B. 2106. Pir. Farsça ihtiyar demektir. Tasavvuf terimi olarak bir tarikatın ulusu, daha ziyade de kurucusu “pîr” sözüyle anılır.

B. 2130. Diken olma, gül ol. Herkesi hoşnut ve memnun et, kimseyi incitme; herkese dost ol, kimseye yük olma demek olan “Gül ol, hâr olma; yâr ol, bâr olma” sözü, son zamanlara dek, bilhassa Mevleviler ve Bayrâmî Melâmîleri (Hamzavîler) arasında atasözü olarak söylenirdi.

B. 2156. Fahr-ı âlem. Âlemin övündüğü zat, Hz. Muhammed (S.M).

B. 2171. Bu beyitte, “Kardeşi için kuyu kazan, o kuyuya düşer” mealinde ve hadis olarak söylenen sözü hatırlıyoruz. Bunu mevzu sayanlar, fakat mânâ bakımından doğru olduğunu söyleyenler vardır (Ahâdîs-i Mesnevî, s. 14). “Pek kazma komşun için, derin kaz kendin için” ve “İl için kuyu kazan kendi düşer” atasözlerimiz aynı mealdedir.

B. 2174. CIV. surenin, “İnceden inceye alay eden kovucuların hepsinin de vay hallerine” mealindeki 1. ayetinden iktibas var.

B.2188. Sen sana ne sanırsan. “Kendin için sevdiğin, istediğin şeyi, insanlar için de sev, iste...” (Hadis; Câmi’, I, s. 9)

B. 2195. Sûfîler, insanları “ubbâd” yahut avâm, “ahyâr” yahut havâs ve “hâss’ül - hâs” yahut “ahass’ül - havâs” diye üçe ayırırlar; Yunus, ikinci deyimleri kullanıyor. Avâm, ibadet ve itaatla uğraşanlar, hakıykatten haberleri bulunmayanlardır; ikinci bölük, hakıykat yolcuları, üçüncü bölükse gerçeğe ulaşıp varılacak yere varanlar ve geri dönenlerdir. Doksan bin kelam için 1023 beytin izahına bk.

B. 2209 - 2210. “Allah’ın rahmet eserlerine bak; ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltir...” (Kur’ân; XXX. 50)

B. 2235. “Ben insanları ve cinleri, ancak bana ibadet etsinler diye yarattım.” (Kur’ân; LI. 59) İbadette şart, marifet olduğundan ayetteki “ibadet etsinler diye”den maksat, “beni tanısınlar”dır diye tefsir edilmiştir.

B. 2239. Kalbden kalbe. Arapça’da “Gönülden gönüle pencere vardır” mealinde, Türkçe’de de “Gönülden gönüle yol var” tarzında bir atasözü vardır

B. 2242. Malûm - Meçhûl. Malûm, bilinen, bilinmiş, meçhul de bilinmemiş anlamınadır. Bilgisiz kişi, inanca dair şeylerin bazısını inanarak bilir, bazısınaysa aklı ermez ve onları bilmez. Bilgi sahibiyse, inancını bilgisiyle kabul eder; fakat inancını itminan haline getirmiş olan irfan sahibi imaniyle birleşmiş, bir olmuştur; bilgisini, görüş ve oluş haline getirmiştir.

B. 2271. Nasûh - Tövbe. Arapça’da “Tevbe”, suçtan vazgeçmek, nâdim olmak anlamına gelir ve Türkçe’de töbe tarzında, ilk hece biraz çekilerek söylenir. Kur’ân’ın LXVI. suresinin 8. ayetinde, inananlara, nasuh töbesiyle tövbe etmeleri emredilmektedir ki bu söz, “özden, bir daha yapmamak üzere” anlamını verir. Bir halk hikâyesine göre Nasûh, kadınlara düşkün bir kişiymiş. Köse oluşundan faydalanarak kadınlar hamamna tellak olarak girmiş. Bir gün padişahın karısı, kızı, cariyeleriyle hamama gelmiş. Kızın küpesinden bir inci kaybolmuş. Kapıyı tutup herkesi aramaya koyulmuşlar. Nasûh, arama sırası kendisine de gelirse erkek olduğunun meydana çıkacağını, göreceği cezadan başka, bir de ele güne karşı rezil olacağını düşünerek Tanrı’ya candan gönülden tövbe etmiş; arama sırası tam Nasûh’a gelmişken inci bir yerde bulunmuş ve Nasûh kurtulmuş; bir daha da bu işi yapmamış. Mevlânâ “Mesnevi”nin V. cildinde bu hikâyeyi pek güzel bir surette anlatır (Nicholson basını; Leiden, 1933, s. 143-148).

SÖZLÜK

Türkçe “t”, Arapça “a”, Farsça “f” harfleriyle

gösterilmiş, iki dilin karışımından yapılan

terkiplerle sözler, terkip ve sözdeki

sıraya, uyulan kurala göre

gene aynı harflerle

belirtilmiştir.

A

Âbâd (f): Mâmûr.

Âbâd olmak (f, t): Mâmûr olmak.

Abes (a): Boş, lüzumsuz.

Âb-ı Hayvan (f): İçenin ölmeyeceği su. Bengisu. Açıklama’da Âb-ı Hayat’a bk.

Aceb (a): Acaba, şaşılacak şey.

Aceblemek (a): Şaşmak, şaşırmak.

Acib (a): Şaşılacak şey.

Aciz (a): Acizde kalan, acze düşen.

Acûz (a): Kocakarı.

Âdâb (a): Edepler.

Âdem (a): İnsan.

Âdemi (a): İnsan. İnsanlığa mensup. Bir adam.

Âdemoğlu (t): İnsan.

Ad eylemek (t): Ün, şöhret kazanmak.

Adl (a): Adalet. Her şeyi yerine koymak. Adalette bulunmak.

Âfet (a): Kötü bir şey. Kötülük.

Ağaaz etmek (f, t): Başlamak.

Ağaç at - Ağaçtan at (t): Tabut, salaca.

Ağı - Ağu (t): Zehir.

Ağmak (t): Yukarıya çıkmak.

Ağyar (a): Gayrılar, başkalar, yabancılar.

Ahbâr (a.): Haberler.

Ahd (a): Zaman, devir.

Âhır (a): Son, nihayet.

Ahşam (t): Akşam.

Âh-u zâr (f): Ah edip ağlamak, sızlanmak.

Ahvâl (a): Haller.

Ahzan (a): Hüzünler.

Akdem (a): Daha önce.

Akça (t): Para.

Âkıbet (a): Son.

Akîl (a): Akıllı.

Âkılân (a, f): Akıllılar.

Akmak (t): Akın etmek, saldırmak, hücum. Meyletmek.

Alâ külli hâl (a): Her halde.

Alçaklık (t): Tevazu sahibi oluş.

Aldamak (t): Aldatmak.

Âlem (a): Dünya, kâinat.

Alem (a): Bayrak, Alamet.

Âlî (a): Yüce, yüksek.

Âlim (a): Bilgin.

Alıp aktarmak (t): Tutup yere çalmak.

Alkış etmek (t): Övmek.

Allâhu taâla (a): Yüce Allah.

Âlem-i kesret (a, f): Çokluk âlemi.

Âlem-i vahdet (a, f): Birlik âlemi.

Âlet (a): Araç, organ.

Alışmak (a): Tutuşmak. Ünsiyet.

Aleyhisselâm (a): Esenlik ona.

Âmm (a): Halk. Halkın irfan sahibi olmayanları.

Amel (a): İş. İbadet, kulluk.

Âmî (a): İrfan sahibi olmayan.

Ân (a): Zamanın bölünemez cüz’ü.

An (f): O.

Anber (a): Güzel kokulu bir nesne.

Anca (t): O kadar.

Ancılayın - Oncılayın (t): Onun gibi.

Anda (t): Orada.

Andak (t): Onun kadar, o kadar. Hemen.

Andan (t): Ondan sonra.

Ar (a): Utanmak.

Ara (t): Yer, mekân ve zaman. O arada. O sırada. O yerde.

Arasât (a): Arsalar, meydanlar. Kıyametten sonra halkın toplanacağı yer. Mahşer.

Arâyiş (f): Süs, püs, bezenti.

Arbede (a): Kavga, gürültü.

Arı (t): Temiz.

Arılık (t): Temizlik.

Arıtmak (t): Temizlemek.

Ârif (a): Anlayan, tanıyan. Hal ve kemal ehli.

Artık - Artuk (t): Başka, gayrı.

Arkuru - Arkırı (t): Tersine. Engel olarak.

Arz-ı hâl (a, f): Hali bildirmek.

Arzu (f): İstek, dilek.

Arzulamak (t): İstemek.

Asâ (a): Sopa, dayanılan değnek, baston.

Asî (a): İsyan eden, başkaldıran.

Asil-zâde (f): Soylu boylu birinin oğlu. Olgun kişi.

Assı (t): Kâr, fayda.

Asûde (f): Rahat.

Asâyiş (f): Düzgünlük, düzenlik.

Aşir (a): Kur’ân’dan on ayet.

Âşık (a): Seven.

Aşmak (t): Geçmek, Dağı beli geçmek.

Âşikâr (f): Apaçık, meydanda.

Aşüfte (f): Dağınık, perişan.

Ata (a): Vermek.

Atâyi (a, f): İstenmeden verilmiş. Tanrı vergisi.

Attâr (a): Güzel koku satan. Gerekli şeylerin hepsini satan.

Âvâre (f): Başıboş, yersiz yurtsuz.

Âvâz (f): Ses.

Avret (a, t): Kadın.

Avunmak (t): Oyalanmak.

Ayağ - Ayak (f): Kadeh.

Ayağın durmak (t): Ayağa kalkmak.

Ayan - Iyan (a): Gözle görülmek, ortada.

Âyât (a): Ayetler. Deliller.

Ayb (a): Utanılacak hal, harekete.

Âyet (a): Kur’ân-ı Kerim’deki manası tam söz. Delil.

Âyet-i Küll (a, f): Tam ve bütün delil.

Ayıtmak (t): Söylemek, demek. Hitab etmek.

Ayrık - Ayruk (t): Artık. Başka.

Ayrıksı - Ayruksu (t): Başkaca, diğer.

Ayrıksaınak (t): Yabancı bulmak.

Ayş (a): Yaşayış. Zevk ve safâ.

Ayyâr (a): Düzenbaz. Selçuklular devrinde ve Safaviler zamanında Bağdat ve İran’da fütüvvet yolunun kılıçlı takımı. Milis asker.

Azâb (a): Suçlulara ceza vermek.

Âzâd (f): Hür.

Azdırmak (t): Yolunu kaybettirmek, yoldan çıkarmak.

Azık (f, t): Yol yiyeceği.

Azîm (a): Pek büyük, ulu.

Azim - Azm (a): Bir işe, bir şeye sarılmak.

Azıtmak (t): Yol yitirmek.

Azmak (t): Yoldan çıkmak. Yol yitirmek.

B

Bâb (a:): Kapı. Bir kitabın bölümlerine verilen ad.

Bac (f, t): Vergi.

Bâd (f): Yel, rüzgâr.

Badya - Batya (t): Topraktan yapılan, su ve içki içilen kap.

Bağ (f): Sebze, meyve ve çiçek ekilen alan.

Bağır (t): Göğüs.

Bağrı başlı (t): Göğsü, yüreği yaralı.

Bahâ - Paha (a. t): Değer, kıymet. Güzellik.

Bahâdar (t): Yiğit, güçlü kuvvetli kahraman.

Bahil (a): Nekes.

Bahr - Bahır (a): Deniz.

Bahrı (a, t): Deniz ördeğinin bir cinsi.

Bahr-ı ummân (a, f): Uçsuz bucaksız deniz.

Bâk (f): Korku.

Bakaa (a): Daimi kalış. Ölümsüzlük.

Bâkıy (a): Kalan, ölümsüz.

Bakım (t): Birine, bir şeye bakış. Görüş.

Bâl (f): Kanat.

Bâlâ (f): Yüksek, uzun.

Balaban (t): İri. Çakır doğankuşu.

Balığı taşa çalmak (t): İşi bozmak. Bitirmek.

Balkımak (t): Parıldamak.

Bang (f): Ses.

Bang - Cemâat (f): Ezan.

Bâr-gâh (f): Yük yeri. Büyüklerin sarayları.

Bar tutmak (t): Paslanmak.

Bûrû (f): Hisar.

Basar (a): Göz. Görmek.

Basîret (a): Görüş. İleriyi görmek.

Basîr (a): Her şeyi gören. Tanrı adlarından.

Baş (t): Çıbanın işleyen başı.

Baş vurmak (t): Sonu gelmek.

Bâtıl (a): Yanlış, asılsız. Gerçek karşıtı.

Batmak (t): Pislenmek, kirlenmek.

Bâtın (a): Görünmeyen. Tanrı adlarından.

Bâtın gözü (t): Can gözü.

Batn (a): Karın.

Batn-ı Hût (a, f): Balığın karnı.

Battâl (a): Çok batıl, asılsız. Tembel.

Bay (t): Zengin.

Bayağı (t): Değersiz. Olduğu gibi.

Bayık (t): Gerçek, meydanda.

Baylık (t): Zenginlik.

Baymak - Bayımak (t): Zengin olmak.

Bâzâr (f): Pazar, alışveriş yeri.

Bâzergân - Bezirgân (f): Alışverişle uğraşan, tacir.

Be cid (a, t): “Bi cid”den bozma, acele, adam - akıllı, iyice.

Bed-baht (r): Bahtı kötü, talihsiz.

Bedî’ (a): Eşsiz – örneksiz. Tanrı adlarından.

Bed-nâm (f): Kötü adlı. Adı kötüye çıkmış.

Bed-ter (f): Daha da kötü, pek fena.

Be gaayet (a, f): Çok, pek fazla. Sona dek.

Bekrî (a): Bukre, yani sabah sözünden bozma. Uyanır uyanmaz içkiye başlayan. Alkolik.

Belâ - Beli (a, f): Evet, Tasdik sözü.

Bel bağlamak (t): Teslim olmak, hizmete koşulma.

Beleş (t): Bedava, parasız.

Bend (t): Bağ, Düğüm.

Beng (f): Afyon.

Bengi (f): Afyon tiryakisi.

Berr (a): Kara, yer.

Berât (a): Bir yere, bir mevkıe sahip olmayı gösteren ve hükümet tarafından verilmiş olan resmi kâğıt.

Be-dar (f): Darağacına asılmış olan.

Bere - Berre (f): Kuzu.

Berhudar (f) : Bir hayra, bir kısmete sahip olmak. Hayırlar elde etmek:

Beşaret (a): Müjde haberi.

Beşe - paşa (t): Ulu reis, yüce dereceli kişi.

Bevvâb (a): Kapıcı.

Beyâban (f): Çöl.

Bey olmak (t): Baş olmak. Zenginleşmek.

Bezemek (t): Süslemek, tezyin etmek.

Bezenmek (t):. Süslenmek.

Bezek (t): Süs - püs.

Bezm (f): Meclis.

Bıçkı (t): Testere,

Bi (f): Nefiy eki. Bi karar, kararsız gibi.

Bican: Cansız.

Bidâr (f): Uyanık.

Bigane (f): Yabancı.

Bigi (t): Gibi.

Bi hiş (f): Kendinden geçmiş, habersiz.

Bi hod (f): Kendini yitirmiş.

Bikir - Bikr (a): Dokunulmamış.

Bi küllî (a): Tüm, tamamıyla, hepsi.

Billâhi - Bilâh (a): Allah hakkıyçın. Yemin.

Bile (t): Beraber,

Bilelik (t): Beraberlik.

Bili (t): İlim.

Biliş (t): Bildik, yabancı olmayış,

Bilişmek (t): Bildik olmak.

Bina (a): Kelime yapılarını inceleyen bir ilim.

Binbaşı (t): Bin ere kumanda eden askerî subay,

Binye - Bünye (a): Beden yapısı.

Birle (t): İle, beraber.

Birin - birin (t): Birer - birer. Teker - teker.

Birikmek (t): Sahip olmak. Toplanmak.

Bismillâh (t): Allah adıyla. Buyur.

Biş (f): Çok.

Bişe (f): Orman.

Bişmek (t): Pişmek, olgunlaşmak.

Biş-ü kent (f): Çok - az, Türkçe’de “az-çok” tarzında söylenir,

Biti (t): Mektup, kitap. Amel defteri.

Bitmek (t): Çıkagelmek, kısmet olmak.

Bitrişmek (t): Birleşmek, ittisâl.

Bizâr (f): Bezmek, bıkkın.

Bizâr etmek (f, t): Bezdirmek.

Boşmak - Boşumak (t): Kızmak hiddet etmek

Boşu (t): Kızgınlık, öfke.

Boyun burmak (t): Teslim olmamak.

Boyun eğmek (t): Tâbi olmak.

Boyun vermek (t): Teslim olmak.

Bozayazınak (t): Nerdeyse bozacak tarzda hareket etmek.

Bozpusarık (t): Dumanlı, sisli.

Bozyapalak (t): Fazla tüylü ve boz renkli.

Börkümek (t): Püskürmek, fışkırmak.

Buçuk (t): Yarım.

Bûd-u vücûd der miyan (f): Var yok ortada (Her şeyden vazgeçmek).

Buğ - Buğu (t): Buğu, duman.

Buğz - Buğuz (a): Nefret, sevmeyiş.

Buhl - Buhul (a): Nekeslik.

Bular (t): Bunlar.

Bulanmak (t): Kirlenmek. Gönüle kötü düşünce ve şüphe getirmek.

Burağ - Burak (a): Şimşek gibi yürük cennet atı (Açıklama’ya bk.)

Burc (a): Kal’a kulesi. Arz küme yıldızlara verilen medarının on ikide biri, ad.

Burhan (a): Kesin delil.

Bun yeri (t): Şaşkınlık, aciz yeri.

Bühtân (a): iftira.

Bünyâd eylemek (f, t):Yapmak, kurmak

Bürran (f).: Keskin.

Bürd-ü bar (f): Mal – mülk

Büstan (f): Bağ, bahçe, bostan.

Büt (f): Taş ve saireden yapılan ve tapılan nesne, put. Güzel.

Büt-hâne (f): Puta tapılan tapınak.

C, Ç

Câh (f): Yer, mevki.

Câhil (a): Bilgisiz.

Câm (f): Kadeh.

Câmi (f): Kadehe mensup, Alkolik. Bir tarikat ehli.

Can (a): Cin tâifesi

Can alıcı (t): Azrail. Canları almaya memur melek.

Canavar (t): Domuz.

Canına dağ etmek (t): Canını dağlamak. Can yakan bir eleme uğramak.

Can-ver (f) ; Canlı, hayvan.

Casus (a): Gizli şeyleri izleyip haber veren.

Cazû (f): Cadı. Büyücü katı.

Cebbâr (a): Kırıkları onaran. Tanrı adlarından. Cebir ve zor sahibi.

Cebbâr-ı alem (a. f): Alemin cebbârı.

Cebri (a): Zorla.

Cehalet (a): Bilgisizlik.

Cehd (a): Direnmek, çalışmak.

Celle celâl (a): Ululuğu yüceldikçe yücelsin, ululansın (Allah adından sonra “celle celaluhu” denir.)

Cemfiat (a): Topluluk

Cem eylemek (a, t): Toplamak, bir araya getirmek.

Cevabir (a): İnciler, mücevherler.

Cevher (a): İnci, mücevher. Kendi varlığıyla var olan şey. Cevherle belirene “araz” denir. Renk şekil arazdır; onlara nispetle elsim, cevherdir,

Cevlân - Cevelan (a): Gezinmek.

Cevşen (a): Zırh.

Cezbe (a): Çekiş. Tanrı’nın kulu çekişi.

Cezire (a): Ada.

Cife (a): Leş.

Cihan (f): Âlem.

Cin (a): Göze görünmez: hayırlıları, şer işlerde bulunanları olan yaratıklar.

Cinayet (a): Cürümden büyük bir suç. Adam öldürmek.

Cisim - Cism (a): Boşlukta yer kaplayan. Beden.

Cûş (f): Kaynayıp köpürmek taşmak.

Cûşa gelmek (f, t): Coşmak, taşmak.

Cübbe (a, t): Üste giyilen, kalkık yakalı yahut yakasız, kollu, önü açık, ayaklara dek uzanan giyim

Cümle (a): Hepsi, tüm.

Cünbiş (f): Oynayış, hareket.

Cünbiş eylemek (f, t): Hareket etmek.

Cur’a (a): İçilecek şeyden bir yudum.

Cür’et (a): Cesaret, atılganlık.

Cürüm - Cürm (a): Suç:

Cüşt-ü cû (f): Araştırmak.

Cüz’iyyât-i müselsel (a, f): Birbirine ulanıp giden parça buçuk şeyler.

Çağada (t): Vakitli-vakitsiz

Çağırmak - Çığırmak (t): Feryat etmek.

Çalı (f): Kuyu.

Çalab (t): Tanrı, gücü yeten.

Çabuk (f): Çabuk.

Çapûk-bâz (f): Çevik iş gören.

Çarh-ı felek (f): Dönen gök. Gökyüzü.

Çâr-sû (f): Dört yan, çarşı.

Çavuş (f): Haberci. Emir götürüp getiren.

Çerp (f): Yağ. Yağlı.

Çerâiğ - Çırak (f): Kandil, mum.

Çeri (t): Asker.

Çerçi (f, t): Ortakçı. Her şey satan seyyar satıcı.

Çeşni-Çâşni (f, t): Dat, lezzet.

Çeşte (t): “Şeş-tar”dan bozma. Altı telli saz.

Çevgin-Çevgen (f): Ucu eğri sopa. Bununla top çelinir ve iki direk arasından geçirilmeye çalışılır. Tûp-u çevgân oyunu.

Çirk (f): Kir, pis.

Çizginmek (t): Dönmek.

Çukal (t): Zırh.

Çulha (t): Bez dokuyan.

Çü (f): Çünkü, o vakit.

Çün (f): Çünkü, o vakit, değil mi ki.

Çöksü (t): Büyük çivi, eğ

D

Dağıtmak (t): Tepmek.

Dad-dal (t): Zevk, tad

Dâd etmek (f, t): İmdada yetişmek.

Dâd-ü sited (f): Alışveriş.

Dağ etmek, dağlamak (t): Vücudunu ateşle dağlamak, yakmak.

Dağı (t): Dahı, daha.

Dahı (t): Dahi, daha.

Dak (t): Hile, düzen.

Dak Tutmak (t): Kusur bulmak, kınamak.

Dalalet (a): Sapıklık.

Dalbınmak (t): Suda batıp çıkarak kurtulmak için çırpınmak,

Damar sekitmek (t): Kötü huylarını yenmek.

Dâne - Darağ (t): Yem, yiyecek.

Danış (t): Deyiş, şiir.

Danışık etmek (t): Müşaverede bulunmak.

Danışmak (t): Birinin yahut birkaç kişinin, bir iş hakkında fikirlerini almak.

Danışman (t): Danışılan kişi, bilgin. Farsça “dânişmend”den.

Dâniş (f): Bilgi.

Dânişmend (f): Bilgin.

Dapa (t): Yönelip, yön alarak.

Dâr (f): Adam asılacak direk.

Darb urmak (a, t): Sıkıştırmak, zorlamak.

Darlık (t): Sıkıntı, aciz.

Dartınmak (t): Çekinmek, sıyrılmak,

Dertmek (t): Çekmek, sıyırmak.

Da’vi (a, f): Dâvâ.

Ded (f): Yırtıcı canavar.

Değin (t): Kadar. Sabaha değin gibi.

Değermi (t): Yuvarlak şekilde.

Değirmek, değürmek (t): Haber iletmek, götürmek.

Değme (t): Herkes, her şey. Değme kişi bilemez gibi.

Değirtmek (t): Oynatmak, hareket ettirmek.

Değşirmek (t): Değiştirmek.

Dem (a): Kılavuz.

Delim – Delüm (t): Pek çok, hayli.

Dem (a, f): Kan, zaman, an, soluk.

Dem-be-dem (a. f.): Zamandan – zamana. Soluktan soluğa.

Deme çekmek (t): Soluğunu alıp çekmek,

Deniî (t): Bir an, bir soluk.

Dem-saz (f): Uygun, düzgün.

Denci (t): Kınayan, aleyhte bulunan.

Denli (t): Kadar.

Deniz Mâliki (t): Denizde hüküm süren peri.

Deprenmek (t): Hareket etmek.

Depretmek (t): Hareket ettirmek,

Derban (f): Kapıcı.

Derec (a): Yücelik, mevki.

Dergâh (f): Kapı, tapı, Büyük bir zâtın oturduğu yer.

Derilmek (t): Bir araya gelmek.

Dermande (f): Âciz kalmış.

Dermek (t): Bir araya getirmek.

Der miyân (f): Arada, esnâda.

Dervaze (f): Kapı.

Derviş (f): Yoksul. Varlığından geçmiş, bir tarikata girmiş olan.

Destan - Dâstân (f): Masal, hikâye. Düzen, hile.

Destâr (f): Sarık

Dest-gir (f): Elden tutan, yardım eden.

Divirmek (t): Deyivermek, söylemek.

Deva (a): İlaç.

Devlengiç (t): Çaylak, taygar kuşu.

Devlet kuşu (t): Başına konanın padişah olduğuna inanılan kuş.

Devrân-ı rüzgâr (f): Zamanın geçmesi, dönmesi.

Devr-i zaman (a, f): Zamanın geçmesi.

Dırâka (a, t): Taraka, takırtı, tarrâka.

Dırig, dırigaa (f): Esirgemek, yazık.

Didâr (f): Buluşmak, yüz.

Diger (f): Ayrı, yabancı.

Dil (f): Gönül.

Dilber (i): Gönül alan, sevgili.

Dildirmek (t): Biçtirmek.

Dilgü (t): Tilki.

Dil-pezir (i): Gönlün kabul ettiği, güzel.

Dil-teng (i): Gönlü dar, sıkılmış.

Din (a): Kıyamette, herkese dünyada yaptıklarının karşılığının verilmesi. Ceza. İlahi hükümlerin tümü.

Dinar (a): Liranın dörtte biri değerinde altın para.

Dinmek (t): Susmak.

Dip (t): Hemen.

Dirfilli (t): Yol-yol, iplik-iplik.

Dirginmek (t): Ayrılmak.

Dirilmek (t): Yaşamak, bir araya gelmek.

Dirlik (t): Hayat, yaşayış.

Div (f): Şeytan, dev, dev anası.

Divan (f): Hükümet işlerinin görüldüğü yer. Şair ve nesircilerin eserlerinin toplu halde bulunduğu kitap.

Divane (i): Deli.

Diyanet (a): Dindarlık.

Diyâr (a): Ülke.

Diz çökmek (t): Tabi olmak , uymak,

Doğan edinmek (t): Alıcılığa, irşâda alıştırmak. Terbiye etmek,

Dokumak (t): Bir işe koyulmak, iş görmek,

Dolmak (t): Tamamlanmak; olgunlaşmak. Ay’ın bedir haline gelmesi.

Dolmuş ok (t): Yay içinde atılmaya hazır ok.

Dolunmak (t): Batmak, gurûb etmek.

Don (t): Elbise.

Donanmak (t): Süslenmek, giyinip kuşanmak.

Donatmak (t): Süslemek, giydirmek.

Doymak (t): Dayanmak, tahammül etmek.

Dökmek (t): Saçmak, yaymak. Bol bol vermek.

Dölenmek (t): Çevrede dönmek, dolanmak.

Durrac - duraç (a): Turaç kuşu, kekliğe benzer bir kuş.

Durak (t): Durulacak yer, makam.

Durmak (t): Ayağa kalkmak.

Duru gelmek (t): Ayağa kalkıp gelmek, bir işe girişmek

Duruşmak (t): Birkaç kişi ile birlikte bir işi yapmak, çalışmak.

Duş olmak (t): Rastlamak.

Duvacık kapısı (t): Dua edilen kapı, Sevgi için tasgıyr edilerek söylenmiştir.

Düzah (f): Cehennem.

Dügeli (t): Bütün. Hepsi.

Dün (t): Gece.

Dürr (a): İnci.

Dürmek (t): Devşirmek, kaldırmak,

Dürr-i yetim (a): Eşsiz inci.

Dürüst (f): Doğru.

Düş (t): Rüya.

Düş yormak (t): Rüya tabir etmek,

Düşvâr (f): Göç, zor.

Düzmek (f): Tanzim etmek.

E

Ebed (a): Sonsuzluk.

Ebter (a): Devamı gelmeyen, yarıda kalan. Zürriyeti, soyu sopu kesilmiş. Kuyruğu kesik hayvan. Bereketsiz, hayırsız.

Ece (t): Reis, bir taifenin ulusu.

Ecel (a): İnsan hayatının önceden takdir edilen sonu.

Edeplemek (a, t): Te’dib etmek, ikaz etmek.

Efgan (f): Bağırış, çığlık.

Efsane (f): Masal, hikâye, mitoloji.

Egin, eğin (t): Sırt, omuz.

Eğlemek (t): Durdurmak, oyalamak.

Eğlenmek (t): Oyalanmak. Bir yerde bir müddet kalmak.

Ehl-i mahşer (a, f): Mahşer ehli.

Ehl-i millet (a, f): Millet ehli. Müslüman.

Ejderha (i): Büyük yılan.

Eki etmek (a, t): Bir şey yemek.

Eksildi (t): Suçlu, kusurlu.

Eksiklik (t): Suç, günah.

Eksimek (t): Eksilmek, azalmak.

El almak (t): Bir mürşide intisab etmek.

El atmak (t): Bir işe birlikte koyulmak.

El urmak (t): Bir şeye başlamak.

El yumak (t): Bir işten vazgeçmek.

Em (t): İlaç, merhem.

Emcek (t): Meme.

Emin (a): Emanete riayet eden, güvenilir.

Emr (a): Buyruk. Görünmeyen âlem.

Endişe (f): Düşünce, şüphe, kuşku:

Epsem (t): Dilsiz, konuşmayan.

Er (t): Asker. Erkek. Yiğit. Gerçeğe ulaşanlar.

Erişken (t): Boyuna erişen, bunu iş edinen.

Erk (t): Kuvvet. kudret.

Erkan (a): Rükünler, esaslar, direkler,

Erte (t): Sabah.

Ervâh (a): Ruhlar.

Eser etmek (a, t): Tesir etmek, maddi, yahut manevi iz bırakmak.

Esen (t): Selamet. Sağlık.

Esfel (a): En aşağı.

Esilmek (t): Dökülmek.

Esir (a): Tutsak.

Eskice (t): Yıpranmış. Değersiz. Eski şey. Giysi.

Eslemek (t): Kulak asmak, dinlemek.

Esrik (t): Sarhoş.

Esrimek (t): Sarhoş olmak

Eşkere (f, t): Âşikar, apaçık.

Etek tutmak (t): Bir şeyhe intisab etmek.

Eved (t): Acele.

Evkâr (f): Davar sırtındaki yara. Kötürüm.

Ezel (a): Zamanın önsüzlüğü.

F

Fadl (a): Üstünlük, ululuk.

Fakı (a, t): Fakıyh, dini hukuk mütehassısı.

Fakıyr (a): Yok - yoksul. Varlığından geçen kişi.

Fakr (a): Yokluk - yoksulluk. Varlıktan geçiş.

Fani (a): Geçidi, ölümlü.

Fariğ (a): Feragat eden, vazgeçen. aldırış etmeyen.

Fariza (a): Farz olan, dinde yapılması gerekli dinî emir.

Farz (a): Dinî vecibe, borç.

Fâsık (a): Kötülük işleyen.

Fâsid (a): Fesatçı, bozguncu.

Faş etmek (f, t): Açıklamak, meydana çıkarmak.

Fayız (a): Feyiz veren.

Fegan (f): Bağırıp çağırma.

Fehm - fehim (a): Anlamak.

Felek (a): Gök.

Fena (a): Yokluk.

Fena mülkü (a): Yokluk mülkü, dünya.

Feragat etmek (a, t): Aldırış etmemek, vazgeçmek.

Ferah (a): Genişlik, rahatlık.

Ferda (f): Yarın.

Feride (a): Tek, emsalsiz.

Ferişteh (f): Melek.

Ferıyk (a): Bölük. Bir inançta olan, öbür inançlardan ayrılan kişiler.

Ferman olmak (f, t): Uymak, tâbi olmak.

Ferseng (f): Üç millik mesafe, fersah.

Ferş (a): Yaygı, yeryüzü, döşeme.

Ferrâş (a): Döşeme döşeyen.

Feryâd etmek (f, t): Bağırıp çağırmak.

Feth - fetih (a): Açmak.

Feth-i bâb (a, f): Kapı açmak.

Fevk’al-alâ (a): Yücelerin yücesi, üstü.

Fida - Fidi (a): Bağışlamak

Fiil (a): İş.

Fikret (a): Düşünmek.

Filhâl (a): Hemen, derhal.

Firkat (a): Ayrılmak.

Firâset (a): Keskin anlayış. Seziş.

Fitne (a): Sınayış, imtihan. Bozgun, kötülük.

Fuzul, fuzulluk (a, t): Fodul, fodulluk. Sıradan, töreden dışarı iş yapan, laf eden kişi. Münasebetsizlik.

G

Gaflet (a): Anlamamak, gaafil olmak.

Galebe (a. t.): Kalabalık.

Galtan (f): Yuvarlanmak, yuvarlanan.

Gamgüzar (f): Gamla vakit geçiren.

Gamgin (f): Gamlı, tasalı.

Gammâz (a): Kovucu. Göz ucuyla bakan, cilveli.

Gani (a): Zengin. Tanrı adlarından.

Garez (a): Maksut. Hınç.

Garipsemek (a, t): Eşsiz, tuhaf bulmak.

Gark olmak (a, t): Boğulmak, batmak.

Gassâl (a): Ölü yıkayan.

Gayet (a): Son. Netice.

Gazâ (a): Savaş.

Gazel yaprağı (t): Sararmış, solmuş yaprak.

Geda (f): Yoksul, dilenci.

Gedilmek (t): Bütünlüğü azalmak.

Geh - gâh (f): Bazı, kimi vakit.

Gene (f): Define, hazine.

Gençay (t): Yeniay.

Genc-i nihan (t): Gizli define.

Genç yaz (t): İlkbahar.

Gengez (t): Geniş, ferah.

Genk (t): Geniş, ferah.

Geri (f): Eğer. Şart eki.

Geri (t): Sonra.

Gerdan (f): Dönen, boyun.

Gerdûn (f): Kâinat. Gök.

Geşt (f): Gezmek, dolaşmak.

Gevher (f): İnci,

Gevheri (f): Sarraf.

Gınâ (f): Zenginlik.

Gırîv (f): Bağırış, çığlık.

Gıybet (a): Birisi yokken aleyhinde bulunmak.

Gil (f): Toprak, balçık, kil.

Giriftâr (f): Tutkun, âşık.

Giryân (f): Ağlayan.

Gökçek (t): Güzel.

Gök ekin (t): Olmamış, sararmamış ekin.

Gönül eri (t): Eren, aşk ehli.

Gönenmek (t): Süslenmek, donanmak.

Gönül almak (t): Meyletmek, sevmek.

Görkdü (t): Güzel,

Gövü (t): Güvenç, itimad.

Göymek (t): İçten yanmak.

Göynü (t): Yanık, yara.

Göynümek (t): Kendi kendine içten yanmak.

Göyündürmek (t): İçten içe yakmak.

Göze göz görmek (t): Karşı karşıya gelmek, bakmak.

Gözgü (t): Ayna.

Göz sepek (t): Dumanlı, puslu.

Gözsüz sepek (t): Köstebek.

Göz süzmek (t): Nazlanmak, cilvelenmek. Sevinmek.

Gufran (a): Yarlıgamak, bağışlamak.

Gulgule (a): Çığlık, gürültü, patırtı.

Gusl (a): Boy abdesti, yıkanma.

Gussa (a): Tasa, üzüntü, sıkıntı.

Gussa yemek (a, t): Kederlenmek.

Gûş (f): Kulak.

Gûş tutmak (a, t): Dinlemek.

Gûşe (f): Köşe.

Güç (t): Kuvvet.

Güft (f): Söz.

Güher (f): İnci.

Gülreği tutmak (t): Güleceği gelmek.

Gülistan (f): Gül bahçesi.

Güman (f): Şüphe, işkil.

Gümrah (f): Yolunu kaybetmiş.

Gün (t): Gündüz, güneş.

Günde (t): Daima.

Günilmek (t): Yönelmek.

Gürûh (f): Topluluk.

Güzaf (f): Boş, asılsız laf.

Güzer (f): Geçmek.

Güzide (f): Seçilmiş.

Güzin (f): Seçkin.

H

Hâb (f): Uyku.

Hace (a): Gücü yeten her Müslüman’ın ömründe bir kere yapmak zorunda olduğu dini ziyaret. Kâbe’yi Tavaf ve hac törenini eda etmek.

Hâcât (a): Dilekler, istekler.

Hadd (a): Sınır, miktar. Şeriatta suçluya verilen ceza.

Hak (a): Gerçek. Tanrı adlarından.

Hâk (f): Toprak.

Hakıyr (a): Bayağı, aşağı.

Hâlık (a): Yaratan, Tanrı adlarından.

Halilî (a, f): Halil’e mensup, cömert.

Halis (a): Özü sözü doğru.

Halvet (a): Yalnızlık.

Hâm (f): Çiğ. Olgun olmayan.

Hamiyyet (a): Korumak. Gayret ve peklik.

Hammâl (a): Taşıyan, hamal.

Hâmûş (f): Susan.

Han-hon (f): Yemek, sofra.

Hânedan (f): Soy - sop. Aile.

Hânende (f): Şarkı okuyan.

Han-ü man (f): Mal-mülk, ev - bark. Varlık.

Har (f): Hor, zelil.

Harab (f): Yıkık.

Harabat (f): Meyhane.

Harâmi (a, f): Haram yiyen. Hırsız, soyguncu.

Harcayetmek (t): Kâfi gelmek.

Hârici (a): Dışta kalan. Dinden dışarı olan.

Harif (a): İş eri, bir hırfet ehli. Arkadaş.

Harir (a): İpek

Hass (a): Hususi, özel, olgun.

Hased (a): Kıskançlık.

Hass-ül-havass (a): İnsanların en seçilmişleri.

Haş (f): Kerpiç. Taş - tuğla.

Hâşâ (a): Asla, olmaz şey.

Hâşe lillâh (a): Allah hakkıyçin olmayacak şey.

Haşem (a): Tâbi olanlar. Kullar, köleler.

Haşer (a, t): Kalabalık.

Haşerât (a. boz): Kalabalık Halk tabakasının kötü kısmı. Böcekler.

Haşr - haşir (a): Bir yere toplanmak. Öldükten sonra kıyamet kopunca dirilmek.

Hatâ: (a): Kusur, yanlışlık.

Hatar (a): Tehlike.

Havale (a): Birisine bir iş vermek.

Havass (a): Haslar, seçilmiş kişiler.

Havf (a): Korku.

Havsala (a): Anlayış, tahammül.

Hayy (a): Canlı. Tanrı’nın adlarından.

Haya (a): Utanmak.

Hayf (a): Yazık.

Hayfa varmak (a): Hiçlenmek, yazık olmak.

Hayrân (a): Şaşırmış, şaşkın.

Hay u hû (a, f): Hay huy, gürültü etmek.

Hayz (a): Kadınların aybaşlarında âdet görmesi.

Hazer eylemek (a. t.): Çekinmek, sakınmak.

Hazret (a): Tapı, huzur.

Hece (a, t): “Hecâ”dan boz, sözün tek sesleri.

Hece (t): Mezar taşı.

Helâl (a): Yapılması caiz olan. Zevce.

Helâk (a): Ölmek, yok olmak.

Hemdem (f): Solukdaş, dalma beraber olan arkadaş.

Hemişe (f): Boyuna, daima.

Hemrâh (f): Yol arkadaşı,

Hemrâz (f): Sırdaş.

Hepi (t): Hepsi.

Hergiz (f): Asla.

Hevâ (a): Heves, nefse ait şeylere düşkünlük.

Hevi (a): Korku.

Heybet (a): Korku veriş. Yücelik.

Heyhât (a): Yazık. Hasret, mahrumluk bildiren söz.

Hezâr (f): Bin, binlerce.

Hezâr-destan (f): Bülbül

Hıkd (a): Kin.

Hırka (a): Üste giyilen önü açık, topuklara dek uzanan kollu elbise. Derviş hırkası yakasız olur.

Hırka-pûş (a, f): Hırka giyen. Derviş.

Hırmen (f): Harman.

Hırs (a): Bir şeyin üstüne düşmek. Haris olmak.

Hısal (a): Huylar.

Hışm (f): Öfke.

Hıyânet (a): Hainlik.

Hicab (a): Örtü, perde.

Hicran (a): Ayrılık.

Hidâyet (a): Doğru yolu bulmak.

Hidmet (a): İş görmek. Huzur, tapı.

Hikmet (a): Bir istek, sebep.

Hil’at (a): Elbise, değerli elbise.

Himmet (a): Çalışmak, gayret göstermek. Birinin manevi bakımdan iyi bir hale gelmesi için gönül etmek.

Hitâb (a): Birine söz söylemek.

Hod (f): Kendi.

Hodbîn (f): Kendini gören beğenen.

Hord-u ham (f): Ufak tefek, kırıntı döküntü.

Hû, huy (a): Yaratılıştaki vasıf, huy.

Hûb (f): Güzel.

Huccet (a): Reddedilmez delil.

Hucre (a): Küçük oda.

Hût (a): Balık.

Hulk (a): Huy, ahlakın müfredi.

Hulle (a): Cennet elbisesi. Belden aşağısını ve yukarısını örten iki parçalı elbise.

Humâr (a): Sarhoşluğun verdiği sersemlik ve baş ağrısı.

Hûr, hûri (a): Cennet kızı.

Hurrem (a): Sevinçli, neş’eli.

Hüşyar (f): Akıllı - fikirli, zeyrek

I - İ

Iklim (a): Havası aynı olan yer bölgesi. Bir bölge ve oranın özellikleri.

Ikrâr (a): İnancını sözle bildirmek.

Ilan (t): Yılan.

Ildurum (t): Yıldırım.

Ildız (t): Yıldız.

Inıkmak (t): İtaat etmek, muti’ olmak.

Irağ - ırak (t): Uzak.

Irılmak (t): Bir yerden tamamen ayrılmak.

Irmak (t): Bir yerden tamamen ayırmak.

Is (t): Sakin, tenha. Sahip.

Issı (t): Sıcak.

Işımak (t): Parıldamak, aydınlanmak.

İcâzet (a): İzin vermek, şeyhlik berâtı.

İğen (t): Pek, çok.

İhlâs (a): Öz temizliği.

İhtiyar etmek (a, t): Seçmek.

İki baş (t): Evvel - ahır.

İl (t): Ülke, memleket. Yabancı.

İlâhi (a): Tanrısal.

İley (t): Çevre, etraf.

İlkyaz (t): İlkbahar.

İlm (a): Bilmek, bili.

İlm-i batın (a): Batın bilgisi

İlm-i hikmet (a): Eski felsefe

İmâm (a): Kendisine uyulan kişi. Din ve dünya işlerinde mukteda olan.

İmâme (a): Sarık.

İmaret (a): Mamur yer, yapı

İmrûz (f): Bugün.

İn (f): Bu.

İnâyet (a): Yardım etmek.

İnmek (t): Gönül alçaklığı.

İns (a): İnsan, insan cinsi.

İntikam (a): Öç almak.

İntizâr (a): Beklemek.

İ’râb (a): Arapça’da kelimelerin okunuş tarzı.

İrgürmek (t): Ulaştırmak, götürmek.

İrkilmek (t): Şüphelenmek, tereddüde düşmek.

İrmek (t): Vermek, ulaştırmak.

İrürmek (t): Eriştirmek, ulaştırmak.

İrşâd (a): Doğru yolu göstermek.

İstad (f): Durdu. Hoşgörü.

İstiğfar (a): Tanrı’nın suçları örtmesini dilemek.

İşret (a): Zevk, safa, geçim, yaşayış ve sohbet. Sonradan içki içmek anlamına gelmiştir.

İş ucu (t): Netice, son. Sebep.

İtab (a): Azarlamak.

İvaz (a): Karşılık.

İvmek (t): Acele etmek.

İye (t): Sahip, ulu, er.

İzin - izin (t): İzleye izleye, izinden giderek.

İzlemek (t): Tabi olmak, yolundan gitmek.

İzzet (a): Üstünlük, şeref.

J

Jeng (f): Pas.

K

Kâ’be (a): Mekke’deki mescid Müslümanların kıblesi.

Kaabil (a): Kabul eden, alan.

Kaabiliyet (a): Kabul etmeye gücü olan. İstidâd.

Kaadi (a): Yargıç, kadı, hâkim.

Kaadir (a): Gücü yeten. Tanrı adlarından.

Kadir (a): Değer, kıymet.

Kaal (a): Söz.

Kaal (t): Tortu.

Kaamet (a): Boy. Namaza dururken söylenen sözler.

Kâbin (i): Nikah, nikah parası, mehir.

Kabz (a): Almak. Sıkıntıya düşmek.

Kad (f): Boy bos.

Kaçan (t): Vaktâ ki, o zaman.

Kadd-i bâlâ (f): Uzun boy.

Kadem (a): Ayak, uğur.

Kadim (a): Ezeli, eski. Evvelsiz.

Kadimi (a): Ezeli olan.

Kafdan kafa (t): Baştan başa.

Kahhâr (a): Kahreden. Tanrı adlarından.

Kaht - kahıt (a, t): Kıt, Kıtlık.

Kahil (a): Tembel.

Kahr - Kahır (a): Zorlama. Mahvetme, helak etme, batırma. Çok üzüntü duyma.

Kahrî (a): Kahırla, zorla.

Kaaim (a): Ayakta duran. Birinin yerini tutan. Namaz kılan, vaktini namaz kılmakla geçiren.

Kakımak (t): Kızmak, öfkelenmek.

Kallâş (a): Kalleş, hilebaz, dönek, yalancı.

Kalmak (t): Eğlenmek, işe girişmemek, durmak.

Kalmaş, Kolmaş (t): Asılsız söz söyleyen, geveze, herzevekil.

Kâmî (f): Muradına ermiş.

Kâmil (a): Olgun.

Kamu (t): Hep, hepsi.

Kân (f): Maden.

Kanaat (a): Yeter bulmak, yetinmek.

Kanca (t): Nasıl.

Kancasına (t): Nasıl, nice.

Kanda (t): Nerde.

Kandığı (t): Nerdeki.

Kâr (f): İş.

Kara - ak (t): Yazı, yazılan yazılar, kitap.

Ka’ra (a): Dip, en alt.

Karanu (t): Karanlık.

Karar bulmak (t): Bir yerde eğleşmek. Bir işte devam etmek.

Karavaş (t): Halayık, cariye.

Kâr etmek (f): Kâr elde etmek. Bezmek, usanmak.

Kargı (t): Mızrak.

Kanmak (t): İhtiyarlamak, kocalmak.

Kâr-ü bâr (f): İş, güç.

Kaasır (a): Kısa. Kusurlu.

Kaş - Karağ (t): Kaş - göz.

Kat (t): Yan, ind. Huzur.

Katı (t): Çok, pek. Çetin, şiddetli.

Kavî (a): Kuvvetli.

Kavl - Kavil (a): Söz.

Kaygu - Kaygı (t): Korku, gamgussa.

Kayıkmak (t): Düşünmek, kuşkulanmak.

Kayı - Kayu (t): Korku, gamgussa.

Kayyûm (a): Daima işte güçte olan. Tanrı adlarından.

Keffaret (a): Bir suça karşı bağışlanması için yapılan iş, verilen para.

Kefen (a): Ölünün, yıkandıktan sonra sarıldığı beyaz bez.

Kek (t): Dilek, istek.

Keksiz, keksizin (t): Dilemeden, birdenbire, ansızın.

Kelâm (a): Söz.

Keleci (t): Söz, kelime.

Keleci bişirmek (t): Pişkin, olgun söz söylemek.

Keler (t): Kurbağa.

Kem (a): Az, kötü.

Kemin (f): Aşağı. Pusu.

Kemine (f): Çok az, en değersiz.

Kend’ özü (t): Kendisi.

Kerîm (a): Büyük, ihsan sahibi. Tanrı adlarından

Kesret (a): Çokluk.

Keşiş (f): Hıristiyan papaz.

Kevn (a): Varlık.

Key (t): Pey, şiddetli, çetin.

Kezek (t): Nöbet, sıra.

Kıble (a): İbadette dönülen, yönelinen yer, Kâ’be.

Kığırmak (t): Çağırmak.

Kıldan kıla (t): Bütün ayrıntılarıyla, incelikleriyle.

Kıyl-ü kaal (a. f): Dedikodu.

Kışla (t): Kışlanılacak yer, kışlak.

Kışlamak (t): Kışı, kışlakta geçirmek.

Kıvanmak (t): Sevinmek, neşelenmek.

Kıyâm (a): Ayağa kalkmak.

Kıyâs (a): Bir meseleyi, benzeriyle tartıp bir karara varış.

Kızdırmak (t): Isıtmak, hararetlendirmek.

Kızgın (t): Ateşli, sıcak. Öfkeli.

Kızlığ (t): Kıtlık.

Kızmak (t): Isınmak, hararetlenmek.

Kibr - Kibir (a): Ululanmak, kendini beğenmek.

Kiçi (t): Küçük.

Kim (t): Ki. Bundan belli ki gibi.

Kimesne, kimsene (t): Kimse.

Kisvet (a): Elbise.

Kizb - Kizib (a): Yalan.

Koca (t): İhtiyar, yaşlı.

Koçmak (t): Kucaklamak, sarılmak.

Koduk (t): Eşek yavrusu, sıpa.

Kolmaş (t): Herzevekil, münasebetsiz.

Konuk (t): Misafir.

Kopuz (t): Hindistan cevizinin içi boşaltılıp üstüne deri gerilerek yapılan, yayla çalınan bir çalgı. Rebap.

Korucu (t): Muhafız.

Kovmak (t): Bir işi boyuna yapmak, devam etmek.

Koz (t): Ceviz.

Kösüp kömürmek (t): Oburca yemek.

Köz (t): Kor olmuş ateş.

Kudret (a): Gücü yetmek.

Kul (t): Köle.

Kullanmak (t): Kul, köle sahibi olmak. Zenginleşmek.

Kurmak (t): Yayı ok atılacak halde germek.

Kusur (a): Eksiklik.

Kusûr (a): Kasırlar, köşkler.

Kuşluk (t): Gün doğduktan sonra öğleden önceki çağ.

Kûtâh - Kûteh (f): Kısa.

Kûteh-nazar (a): Kısa görüşlü. İleriyi görmeyen.

Kutlu (t): Uğurlu, mübarek.

Küfr - Küfür (a): Tanrı hükümlerini, yahut bu hükümlerden birini inkâr eden.

Külli (a): Hepsi, tümü.

L

Lâ (a): Nefiy eki. Yok.

Lâcerem (f): Hasılı, hülasa.

Lahza (a): Göz bakışı kadar bir müddet, an.

Lain (a): Lanetlenmiş, rahmetten mahrum edilmiş.

Lâl (f): Dilsiz.

Lâ’net (a): Rahmetten mahrum edilmek.

Latif (a): Güzel, nazik, ince.

Leb (f): Dudak.

Leşker (f): Asker.

Leyl (a): Gece.

Lisan (a): Dil.

Lûtf (a): İhsanda bulunmak, iyilik etmek.

M

Maâb (a): Varılacak yer.

Maâni (a): Anlamlar.

Ma’den (a): Maden.

Mağrûr (a): Gururlanan, benlikli.

Mâh (f): Ay.

Mahabbet (a): Sevgi, sevmek.

Mahbûs (a): Hapsedilmiş adam.

Mahfîl (a): Toplanma yeri.

Mahal (a): Yer.

Mahmur (a): Yarı sarhoş, uykulu.

Mahrem (a): Sır bilen, yabancı olmayan.

Mahsûlât (a): Elde edilenler.

Mahşer (a): Toplantı yeri. Kıyamette, ölenlerin dirilip toplanacakları yer.

Makam (a): Durak.

Makhûr (a): Kahredilmiş.

Maksûd (a): Dilenen, istenen.

Maksûrât (a): Kısıtlanmış şeyler. Parça buçuklar.

Ma’kulât (a): Akılla anlaşılabilen şeyler.

Ma’lûm (a): Bilinen.

Ma’mûr (a): Onarılmış.

Mânend (f): Benzer, eşit.

Ma’ni - ma’nâ (a): Anlam.

Mâr (i): Yılan.

Ma’rifet (a): Tanımak, anlamak.

Ma’sıyyet (a.): İsyan etmek, kötü iş.

Maslahat (a): Yerine göre icab eden iş, söz, hareket.

Maşrık (a): Doğu.

Ma’şuk (a): Sevgili.

Ma’şuka (a): Sevilen kadın.

Mata’ (a): Matah. Mal mülk.

Matarbaz - Madrabaz (t, f): Muhtekir. Bir malı saklayıp azaldığı, değerlendiği zaman yüksek fiyatla satan. Malın azalıp değerlenmesi si için elindekini saklayan.

Mat olmak (t): Kaybetmek, oyunda alt olmak.

Mazarrat (a): Zarar vermek.

Ma’zûl (a): Azledilmiş, işten çıkarılmış.

Meâl (a): Anlam.

Ma’zûr (a): Özürlü.

Mecâl (a): Tilkat, güç kuvvet, tahammül.

Meçhûl (a): Bilinmeyen.

Meclis (a): Oturulacak yer. Toplantı yeri.

Mecnun (a): Deli.

Meded (a): Yardım.

Meded ermek (a, t): Yardıma mazhar olmak.

Medrese (a): Ders okunan yer.

Mekkâr (a): Hileci, düzenci.

Mekr (a): Hile, düzen.

Mekrümet (a,): Ululuk, yücelik.

Melâik (a): Melekler.

Melâmet (a): Kınamak.

Melek (a): Tanrı buyruğundan çıkmayan, maddi cisimleri, cinsiyetleri olmayan, latif, göze görünmez yaratıklar.

Melekût (a): Melekler, kuvvetler âlemi. Maddi olmayan âlem.

Melûl (a): Elemli, üzgün.

Menî (f): Benlik.

Menkûr (a, t): “Münkir”den bozma. İnkâr, inkâr eden.

Menkur (a): Boru.

Mennâ’ (a): Fazlasıyla men eden, engel olan.

Mensûh (a): Hükmü kaldırılmış.

Menşûr (a): Ferman, berat.

Menzîl (a): Konaklanacak yer.

Mercan (a): Denizde bir nebattan çıkan kırmızı ve değerli taş.

Merd (f): Erkek, er, yiğit.

Merdan (f): Erkekler, erler.

Merdân (f): Ercesine.

Mardûd (a): Reddedilmiş, kovulmuş.

Margzâr (f): Çayırlık, çimenlik.

Merhûm (a): Rahmetli.

Mescid (a): Secde yeri. Küçük cami.

Mescid-hâne (a. f): Mescit.

Mesel bağlamak (a. t): Örnek getirmek.

Meskenet (a): Yokluk, yoksulluk. Benlikten, varlıktan geçmek.

Mesrûr (a): Sevinçli, sevinmiş.

Mest (i): Sarhoş.

Mestâne (i): Sarhoşçasına.

Mestûr (a): Örtülmüş.

Meşâyih (a): Şeyhler, ulular. İhtiyarlar.

Meşe (f, t): Farsça “bîşe”den bozma. Orman.

Meşgul (a): Bir şeyle uğraşan.

Meşreb (a): Su içilecek yer. Maşrapa. Tabiat, huy, zevk.

Mevc (a): Dalga.

Mevc urmak (a, t): Dalgalanmak.

Mevcûdât (a): Var olanlar.

Mevzûn (a): Vezinli, ölçülü.

Mey (f): Şarap, içki.

Meyl (a): İstek. Gönül akması.

Mezhep (a): Gidilecek yol. Dinde anlayış, ibadet yolu.

Mikdâr (a): Had, mevkie göre şeref.

Mihman (f): Konuk.

Mihman-dâr (f): Konuk ağırlayan, gezdiren kişi.

Mihr (f): Mahabbet, sevgi. Güneş.

Mihrâp (a): Namazda, imamın durduğu kıbleye karşı oyulmuş yer.

Milk (a): Saltanat.

Milket (a, t): Varlıklı.

Millet (a): Şeriat. Dini hükümler.

Minber (a): Camide üstünde hutbe okunan merdiven.

Mir-leşker (f): Askeri amir, komutan.

Muhalif (a): Aykırı, karşın.

Mirvarı (f, t): İnci. “Mirvarid”den bozma.

Misâl (a): Örnek, benzer.

Miskaal (a): Bir buçuk dirhemlik ağırlık.

Miskin (a): Yok, yoksul. Varlıktan, benlikten geçmiş kişi.

Miskinlik (t): Varlıktan, benlikten geçiş.

Muallak (a): Bir yere değmeden boşlukta duran şey.

Muhakkık (a): Gerçeğe ermiş. Gerçekleyen.

Muhâl (a): Olmayacak şey.

Muhib (a): Seven.

Muhkem (a): Sağlam.

Muhlis (a): Özü doğru.

Muhtasar (a): Özetlenmiş.

Muhteşem (a): Büyük, ulu, buyruk sahibi.

Mukabil (a.): Karşı.

Mukarreb (a): Yaklaştırılmış.

Mukarrer (a): Kararlaştırılmış.

Murdar (f): Pis, leş.

Muştucu (t): Müjde veren.

Muştuculuk (t): Müjdecilik.

Mutlak (a): Salt. Bir kayıtla kayıtlanmamış.

Muti’(a): İtaat eder.

Mutrıb (a): Çalgı çalan.

Mübâriz (a): Savaşan. Savaş eri.

Mübâreze (a): Savaş. Çaba.

Mücerred (a): Tek, yalnız.

Müdam (a): Boyuna, daima.

Müdamî (a): Daimi.

Müdebbir (a): Tedbirde bulunan.

Müderris (a): Ders okutan.

Müfsid (a): Fesatçı, bozguncu.

Müftî (a): Dini hüküm veren.

Mühr - Mühür (a): Üstüne ad, yahut alâmet hakkedilen ve yazının altına basılan, sahibini belirten nesne.

Mührurulmak (t): Susturulmak.

Mülk (a): Varlık, saltanat.

Mülk-i diğer (a, f): Başka varlık âlemi, ahiret.

Mülk-i ezel (a, f): Ezeli, zevalsiz saltanat.

Mülk-i fena (a, f): Yokluk mülkü. Dünya.

Mümeyyiz (a): Bir şeyi anlayan, ayırt eden.

Mü’min (a): İnanan.

Münâcât (a): Tanrı’ya gizlice dua.

Müneccim (a): Yıldız bilgini.

Münezzeh (a): Arınmış, temiz.

Münferid (a): Yalnız kalan, tek.

Münkad, (a): İnkıyâd etmiş, tabi olmuş.

Münkir (a): İnkâr eden.

Mürebbi (a): Terbiye eden, yetiştiren.

Mürsel (a): Gönderilıniş. Şeriat sahibi peygamber.

Mürted (a): Dininden dönmüş.

Mürüvvet (a): Adamlık, erlik.

Müsafir (a): Konuk.

Müstağrak (a): Boğulmak isteyen. Kendinden geçmiş kişi.

Müşahede (a): Görüşmek. Gerçeği görüş.

Müşk (f): Misk.

Müşkil (a): Zor, güç.

Müşrik (a): Şirk koşan, Tanrı’ya eş, ortak tanıyan.

Müştak (a): Özlem çeken, özleyen.

Müyesser (a): Kolaylaştırılmış.

Müzd (f): İş karşılığı ücret.

N

Nâçar (f): Çaresiz, aciz.

Nâdan (f): Bilmeyen.

Nagam (a): Nağmeler.

Nahcîr (f): Av. Tutulmuş hayvan.

Nâkâm (f): Muradına ermemiş.

Nakd (a): Akçe. Peşin. Eldeki şey.

Nâkıs (a): Eksikli.

Naks (a): Eksik olmak.

Nakş (a): Suret, şekil, bezenti. Resim.

Nakş-u nigâr (a): Süs, püs.

Nâkus (a): Çan, kilise çanı.

Nâlân (f): İnleyen, feryad eden.

Nâle (f): İnleyiş.

Nâliş (f): İnleyiş.

Nâmî (a): Büyüyen, boy atan, türeyen, üreyen.

Nar (a): Ateş.

Nâreste (f): Erişmemiş. Genç.

Nâm (f): Ad, san.

Nasîb (a): Rızık, pay.

Nasihat (a): Öğüt.

Naşı (t): Mezhepten dışarı kötü kişi. Engel.

Nazar (a): Bakmak, bakış.

Nazargâh (f): Bakış yeri.

Nazar ıssı (a, t): Bakış sahibi, bakışıyla feyiz veren. Mürşit.

Nazar kılmak (a, t): Bakmak.

Nazik (f): Nazük’ten. İnce, zarif.

Nâz-ü niyâz (f): Nazlanmak ve yalvarmak.

Nebî (a): Haber getiren Peygamber.

Necm (a): Yıldız.

Nefes (a): Soluk.

Neheng (f): Timsah.

Nem (f): Islaklık.

Neng (f): Ayıp, utanılacak şey. Ar ve hayâ.

Nese (t): Nesne.

Neşr (a): Dağılmak.

Neûzü billâh (a): Allah’a sığınırız.

Nevâle (a): Yeyinti.

Nevbâhar (f): İlkbahar.

Nevbet (a): Nöbet, sıra.

Neyşeker (f): Şeker kamışı.

Niçe (t): Ne kadar, nasıl, nice.

Niçeme (t): Her ne kadar.

Nicesi (t): Çokları, çok kimseler.

Nidâ (a): Bağırış, çağrı.

Nifâk (a): İkiyüzlülük.

Nifrîn (f): Bed-dua, lanet, ilenmek.

Nigâr (f): Güzel.

Nihan (f): Gizli.

Nihayet (a): Son.

Nikap (a): Perde. Yüz örtüsü.

Nisâr olmak (a, t): Saçılıp dökülmek.

Nisyan (a): Unutmak.

Nişan - nişâne (f): Belirti, alamet.

Nişe (t): Ne işe, neden, niçin, nasıl.

Nite-ki (t): Nitekim, nasıl ki.

Nitekim (t): Nasıl ki.

Nitelik (t): Keyfiyet, mahiyet.

N’itmek (t): Ne etmek.

Niyaz (f): Yalvarınak.

Nöker (f): Uşak.

Noksan (a): Azlık, tam olmayış.

Nûr (a): Işık, aydınlık.

Nûş olmak, Nûş etmek (f, t): İçmek, tad bulmak.

Nutfe (a): Meni, erlik suyu.

Nükte (a): Anlamı ince, gizli söz. Espri.

Nüvaht etmek (f, t): Okşamak, gazel, şarkı okumak, müzik aleti çalmak.

Nüzül (a): Yiyecek, içecek.

Nüzûl (a): İnmek.

O

Od (t): Ateş.

Oğlan (t): Ergenlik çağına gelmemiş erkek.

Oğlancık (t): Küçük erkek çocuk.

Oğratmak (t): Bir derde, bir işe düşürmek, mübtela etmek.

Oğrı - uğru (t): Hırsız.

Okumak (t): Çağırmak.

Ol (t): O.

Olukdem (t): O anda, hemen derhal.

Olurmısa (t): Olsaydı, olabilse.

Onmak (t): Düzene girmek. Rahata kavuşmak.

Onarmak (t): Yapmak, tamir etmek.

Onat, öğet (t): Doğru, layık, adamakıllı.

Onulmak (t) ; Düzene, rahata kavuşmak.

Ortalanmak (t): İşin ortasına gelmek.

Ö

Öd (t): Edep. Safra kesesi.

Ög (t): Asıl, öz, maya. Akıl fikir.

Ögin dirmek (t): Aklını başına almak.

Öğmek (t): Övmek, medhetmek.

Öğün (t): Bir yeyimlik yemek, bir vakitteki yemek.

Öğüt (t): Nasihat.

Öküş (t): Çok fazla, ziyade.

Ömr-i fânî (a, f.): Yok olacak ömür.

Ön (t): Evvel, önce.

Öndül (t): Bir yarışta kazanılan mükâfat, ödül.

Örtürmek (t): Örtülmek.

Öşr, öşür (a): Onda bir.

Öte (t): İleri.

Ötürü (t): İçin dolayı.

Öz (t): İç.

Özge (t): Başka, yabancı.

Özlemek (t): İştiyak duymak.

P

Pâdşâh (f): Padişan, hükümdar.

Pâk (f): Temiz.

Palan - Pılan (f): Hayvana vurulan eyer. Eğer altına konan bez. Adi giyim kuşam.

Palas (f): Aba. Adi ve eski giyim.

Palheng (i): Eyer kayışı. Kemend. Dervişlerin kemer üstüne taktıkları taş.

Panbuk (t): Pamuk.

Pare (f): Parça.

Paşa (t): “Beşa” da denir. Reis, ulu.

Pay (t): Hisse.

Pâyân (f): Son.

Pâyandan, pâyende (f, t): Direk, destek.

Pây-mâl (f): Ayaklar altında kalış.

Pâzar (f. t): Pazar, çarşı.

Perakende (f): Dağınık.

Perrân (f): Uçan.

Pes (f): Sonra.

Perişan (f): Dağınık, darmadağın.

Pertev (f): Işık.

Peymâne (f): Kadeh.

Peymânesi dolmak (f, t): Eceli gelmek.

Pinhan (f): Gizli.

Pîşe (f): İş, sanat.

Pîş-kadem (f): Önder.

Pîş-keş (f): Armağan.

Pîş-rev (a): Önde giden.

Piyâle (f): Kadeh.

Pul (t): Akça, değeri az para.

Pür-nûr (f): Nurlu, ışıklı.

R

Rahmân (a): Rahmeti dünyada herkesi kavrayan. Tanrı adlarından.

Rahmânî (a): Rahmân’a mensup.

Rahîm (a): Rahmeti ahırette mü’minlere has olan. Tanrı adlarından.

Rahmet (a): Acımak.

Rahl (a): Göçmek.

Raht (f): Mal, mülk.

Rast (f): Doğru, düz.

Râygân (f): Bedava, ucuz.

Recâ (a): Dilemek, istemek, yalvarmak.

Rebab (f. a): Bir müzik aleti.

Reddolmak (a, t): Kovulmak.

Reh-bin (f): Yol gören.

Renc (f): Zahmet, hastalık.

Rencûr (f): Hasta.

Revan (f): Giden, ruh.

Rıyâzat (a): Az yemek, az içmek ve az uyumak suretiyle ibadete koyulmak.

Rif’at (a): Üstünlük, yücelik.

Riyâ (a): Gösteriş. Görünsün diye ibadet.

Rüku’ (a): Namazda, bel düz bir hale gelmek ve ellerle dizler tutulmak üzere eğilmek.

Rühbân (a): Rahipler, Hıristiyan papazları.

Rumûz (a): Remizler. Anlamı kapalı sözler.

Rüzgâr (f): Zaman.

Rûzî (f): Rızık.

S

Sabak (a): Ders meşk, ödül.

Sabr (a): Dayanmak, tahammül etmek.

Sâbır (a): Sabreden, sabırlı.

Sâbit (a): Duran, ayrılmayan.

Sa’d (a): Kutluluk.

Saddak (a): Gerçek. Gerçeklemek.

Sâdık (a): Doğru, gerçek.

Saf (a): Hiza. Bir hizada duranların dizisi.

Sadır yeri (a. t): Odanın başköşesi.

Safâ (a): Temizlik, arılık.

Safâlaşmak (t): Eşler, dostlarla gönül temizliğiyle muamele.

Safâ-nazar (a. f): Temiz, riyâsız, şehvetsiz bakış.

Sâfî (a): Temiz, arı.

Sağ - Sağlık (t): Sıhhatte, sıhhat.

Sağ etmek (t): Yerine getirmek.

Sağınç (t): İstek, hülyâ, düşünce. Kazanç. Keder.

Sağış (t): Sayı, mikdar.

Sağış günü (t): Hisap günü.

Sahhâ (a): Bir içene sıhhat ve afiyet olsun yerine söylenen söz.

Sâhih - kabûl (a. f): Kabul eden.

Sahâ - Sâhavet (a): Cömert, cömertlik.

Saîd (a): Kutlu.

Sakala gülmek (t): Aldatmak, alay etmek.

Sakka (a): Su dağıtan, su veren. Saka.

Sakınmak (t): Esirgemek.

Sâkıy (a): Su ve içki sunan.

Sâkin (a): Bir yerde oturan. Heyecansız, rahat kişi.

Salâ (a): Çağrı.

Salaca (t): Üstünde ölü götürülen tahta.

Salât (a): Namaz.

Salâtin (a): Sultanlar.

Salavât (a): Hz, Peygamber’e ve soyuna dua.

Sâlûs, Salûsluk, Salûslanmak (f, t): Düzenbaz, riyakâr. Riyakârlık, suret oğruluğu. Bu huyu huy edinmek.

San (t): Sanki. Umulan şey.

Sapmazıs (t): Sapmaksızın.

Sarp (t): Aşılması güç, geçilmez tepe ve dereleri olan.

Sarp iş (t): Güç iş.

Sataşmak (t): Bir güç işe oğramak.

Satı-pazar (t): Alışveriş.

Savaş (t): Harp.

Sayakmak (t): Aslına ulaşmak.

Saykal - Saykal urmak (a, t): Parlaklık, cila. Parlatmak.

Sayvan (t): “Sâye-ban”dan bozma. Gölgelik.

Sayyâd (a): Avcı.

Sâz (t): Saz denen müzik aleti.

Sâz-kâr etmek (f, t): Düzene sokmak.

Saâdet (a): Kutluluk.

Sebil olmak (a, t): Bol olmak, alabildiğine verilmek, bağışlanmak.

Sebük-bâr (f): Hafif yüklü, çevik.

Secde (a): Alın, dizler, ayak parmakları, avuçlar yere gelmek üzere yere kapanmak. Tanrı’ya secde etmek.

Seccade (a): Namaz kılınırken yere yayılan ve secde edilen yaygı, halı, kilim, bez.

Sefer etmek (a. t): Bir yere gitmek.

Seğirmek - Seğirtmek (t): Koşmak.

Sehl - Sehil (a): Kolay.

Selamet (a): Esenlik.

Sem’ (a): Duymak, işitmek.

Seng (f): Taş.

Ser (f): Baş.

Serap (a): Çölde adamın gözüne görünen su, vaha hayali.

Ser-be-ser (f): Baş başa.

Serakoymak (t): Bırakmak.

Ser-gerdan (f): Başı dönmüş. Serseri.

Ser-encâm (f): Baştan geçen.

Serbeng (f): Çavuş.

Ser-hoş (f): Sarhoş.

Ser-mâye (f): Satış ve kâr için konan mal ve para.

Ser-mest (f): Sarhoş.

Server (f): Ulu. Büyük.

Sevi (t): Mahabbet, sevgi, aşk.

Sevişmek olmak (t): Boyuna aşka düşeduran.

Sevrikmek (t): Varlıktan geçmek. Bakmak.

Seyr (a): Gitmek.

Seyretmek (a. t): Gezmek.

Sezmek (t): Anlamak.

Sıddıyk (a): Gerçek.

Sıfat - Sıfât (a): Sıfat. Sıfatlar. Zât ile kaaim sıfatlar.

Sımak (t): Kırmak.

Sırat (a): Yol gitmek. Bakmak.

Sırreylemek (a. t): Gizlemek.

Sırf (a): Yalnız.

Sırât-ı Mustakıym (a. f): Doğru yol.

Sınmak (t): Kırılmak.

Sınık (t): Kırık.

Sınıkmak (t): Kırılmak, bozguna uğramak, ait olmak.

Sızmak (t): Madenin erimesi, kalpının gitmesi.

Simsâr (f): Alıcıyla satıcı arasındaki aracı.

Sin (t): Mezar.

Sinek üşmek (t): Leş olmak, yaralı bereli hale gelmek.

Sinle, Sinlek (t): Mezarlık. Mezar taşı.

Sinmek(t): Hazmolmak, suyun yer tarafından emilmesi. Korkmak, bir yere gizlenmek.

Sipâhi (f): Atlı asker.

Sir (f): Tok.

Sivâ (a): Tanrı’dan gayrı varlıklar.

Siyaset (a): Ceza vermek. Öldürmek.

Soğulmak (t): Suyu – seli çekilmek, feri kaçmak, akıp kurumak.

Sohbet (a): Görüşüp konuşmak.

Sonuç (t): Netice.

Soru - Hisap (a): Kıyametten sonra mahşerde, öldükten sonra kabirde, dünyada işlenen işlerin sorulup hesabının yapılması.

Sorucu - Sorucular (t): Kabirde soru soran iki melek.

Soylamak (t): Uymak, mütâbaat. Bugün, huyuna suyuna diye kullanılıyor.

Söyünmek (t): Sönmek. Bitip sönmek.

Söz çatmak (t): Söz söylemek. Sözü söze ulamak.

Söz - katmak (t): Birisi bir söz söylerken sözüne karışıp eklentiler yapmak.

Suâl (a): Sormak. İstemek.

Subaşı (t): Sübaşı. Kumandan.

Sûd (f): Fayda.

Sûfî (a): Tasavvuf inancını benimsemiş kişi.

Suk (a): Çarşı, sokak.

Sun’ (a): Yapış. İş. Sanat. Kudret. Yaratış.

Sûr (a): Boynuz boru. Kale, hisar.

Sûret (a): Şekil, yüz. Güzellik.

Sûret gözü (t): Can gözü karşılığı.

Susak (t): Su içmeye mahsus kap. Su kabağının içi oyularak yapılan su kabı.

Susalık (t): Susamak, susuzluk.

Sûz (f): Yanış, yakış.

Sübhan (a): Noksan sıfatlardan münezzeh. Tanrı adlarından.

Süci – Sücü (t): İçki.

Sücûd (a): Secde etmek.

Sükker (a): Şeker.

Sükûn (a): Sakinlik, hüzûr, rahatlık.

Sünğek - Sünğük (t): Kemik.

Sünmek (t): Çıkmak, uzamak.

Sürüyügelmek (t): Sürünerek gelmek.

Süsmek (t): Yeşerip büyümek, uzamak.

Ş

Şâd (f): Sevinçli, neşeli.

Şâdîlik (f, t): Neşe, sevinç.

Şefakat, şefkat (t): Esirgemek.

Şâh - şeh (f): Hükümdar. Satranç taşlarından biri.

Şâhenşeh (f): Padişahlar padişahı.

Şakımak (t): Kuşun neşeyle ötüşü.

Şâkir (a): Şükreden.

Şar (a, t): “Şehr”den bozma. Şehir.

Şarab-hâne (a, f): Şarap, içki yeri.

Şart eylemek (a, t): Bir şeyi bir şeye şart koşmak.

Şecer (a): Ağaç.

Şehâdet getirmek (a, t): Tanrının birliğini, Hz. Muhammed’in gerçek peygamber olduğunu söylemek.

Şehd (f): Bal.

Şehriyâr (f): Padişah, hükümdar.

Şehvet (a): Şiddetli istek. Nefis isteği.

Şek (a): Şüphe, işkil.

Şekavet (a): Kötülük, haydutluk.

Şeker leb (f): Şeker dudaklı.

Şekeristan (f): Şeker kamışlığı.

Şekl - Şekil (a): Biçim, tarz.

Şem’ (a): Mum, ışık.

Şems (a): Güneş.

Şer (a): Kötülük. Hayrın zıddı.

Şerh etmek (a, t): Anlatmak, açıklamak.

Şerîk (a): Eş, ortak.

Şermende (f): Utanan. Utanış.

Şermsar (f): Utangaç.

Şeş cihet (f. a): Altı yön. Yukarı, aşağı, ön, ard, sağ, sol.

Şeşmek (t): Çözmek, çıkarmak.

Şeş olmak (t): Rastlamak, tesadüf.

Şeşta (f, t): Şeş-târ’dan, altı telli saz.

Şeybet (a, f): İhtiyarlık, saça - sakala ak düşmek.

Şey’ullah - Şey’en lillâh (a): Allah için bir şey istenirken dervişlerin söyledikleri söz.

Şeydâ (f): Deli divane. Âşıkın sıfatlarından.

Şikâr (f): Av.

Şir-gir (i): Arslan avcısı. Yiğit.

Şirk (a): Tanrı’ya eş, ortak tanımak.

Şirin (f): Tatlı, güzel.

Şive (a): Cilveli hareket, eda.

Şöhret (a): Ün, ad, san.

Şu’le (a): Parlaklık.

Şu’le vermek (a. t): Parıldamak, aydınlatmak.

Şûr (f): Tuzlu. Coşup köpürmek.

Şûr eylemek (t): Coşmak.

Şukr - Şükür (a): Görülen lutfa, edilen ihsan, elde edilen nimete karşılık maddi, manevi minnet.

Şümâr (f): Sayı.

T

Tâat - Tâât (a): İbadet, itaat. İbadetler, taatlar, kulluklar.

Tâbir (a): Düş yormak. Bir şeyi yorumlamak.

Tabı - Tabıl (f): Davul.

Tabıl-bâz (f): Davul çalan.

Tâc (a): Başa giyilen şey. Değerli serpuş.

Tâ’cil (a): Acele etmek.

Tad (t): Lezzet.

Taht’es - serâ (a): Yerin altı.

Takaza (a): İhtiyaç, lüzum. Sıkıştırmak.

Takdir (a): Kaderlemek. Olacak şeylerin olmadan Tanrı tarafından bilinmesi.

Taksir (a): Kusur etmek.

Takrir (a): Kararlamak. Anlatmak.

Talbınmak (t): Çırpınmak.

Taleb (a): İstemek.

Tama’ (a): Üstüne düşerek elde etmeye çalışmak, aç gözlülük.

Tama’dar (a. f): Tamah sahibi.

Tanımak (t): Damlamak.

Tamu (t): Cehennem.

Tâ (f): Son bildiren ek.

Tan (t): Göğün çevresi, ufuk.

Ta’na (a): Kınamak, yermek.

Tanla (t): Seher çağında, seher vakti.

Tanagelmek (t): Şaşmak, şaşırmak.

Tanık (t): Şahit.

Tâ nihâyet (f): Sonuna dek.

Tap (t): Yeter, kâfi. Yeter gelmek. Boyun eğmek, münkad olmak.

Tapı (t): Huzur.

Tapı kılmak (t): Ululamak.

Tapmak (t): İbadet etmek. Bulmak.

Tapıya durmak (t): Huzurda durmak.

Tapşırmak (t): Teslim etmek.

Taş bağır (t): Merhametsiz.

Tarah (a): Gam - gussa.

Taraş olmak (f, t): Kırılmak, yok olmak.

Tarıyk (a): Yol.

Tartmak: Çekmek. Kılıcı kınından sıyırmak.

Târ-ü mar (f): Darmadağın.

Tasrif (a): Fiil çekimi.

Tay (a): Ağ.

Taylasan (a): Sarığın salıverilen ucu.

Tazı (a, t): Tâzi’den. Arap atı.

Tebdil (a): Değiştirmek.

Teberrâ (a): Beri olmak, yüz çevirmek, sevmemek.

Teberrük (a): Armağan.

Tecelli (a): Görünmek.

Tecrîd (a): Tek olmak, ayrılmak.

Tedbir (a): İşi, sonuna göre düşünerek yapmak, akıllı hareket.

Tefekkür (a): Düşünmek.

Tefrîd (a): Tek oluş.

Tefrıyk(a): Ayırmak.

Teferrüc (a): Ferahlamak, açılmak, gezip dolaşmak.

Teferrüc-gâh (a. f): Gezinti, ferahlayış yeri.

Tefsîr (a): Manayı açmak.

Tehî (f): Boş.

Tekebbür (a): Ululanmak.

Tekbir (a): Ululamak, tekbir getirmek.

Tek oturmak (t): Yalnız olmak. Uslu durmak.

Tekye kılmak (a, t): Dayanmak, güvenmek.

Temâşâ (f): Seyretmek.

Temennâ eylemek (a, t): İstemek.

Temyiz (a): Ayırmak, seçmek.

Teng (f): Dar.

Teneşir (f): Ten-şûy’dan. Üstünde ölü yıkanan ayaklı tahta.

Tenhâ (f): Issız.

Terceman (a): Sözü, o dili bilmeyene, onun diline çevirerek söyleyen. Muayyen işlerde dervişler tarafından okunan mürettep dualar.

Terk (a): Bir şeyi bırakmak. Vazgeçmek.

Tersâ (f): Hıristiyan.

Tertîb (a): Sıraya koymak. Düzmek.

Tervende (f, t): Yeni yetişmiş turfanda.

Tesbîh (a): Tanrı’nın noksan sıfatlardan münezzeh olduğunu söylemek. Muayyen dua ve senayı sayı ile zikretmek.

Teşvıyk (a): Şevke getirmek.

Teşvîş (a): İşkile sevk etmek. Karıştırmak, Kargaşa1ık.

Tevâzu’ (a): Gönül alçaklığı.

Tevekkül (a): Tanrı’ya dayanmak, güvenmek.

Tevfıyk (a): Başarıya ermek. Erdirmek.

Tevhid (a): Tanrı’yı birlemek.

Tezlik (t): Acelecilik.

Tezvîr (a): Düzen, yalan, kötülük.

Tıfl - Tıfıl (a): Çocuk.

Tıfl-ı nâ-reste (a, f): Ergenlik çağına erişmemiş çocuk.

Tılsım-Tılısım (a): Yere gömülen para ve sairenin çalınmaması için okuyup üflemek. Bu sûretle çalmak isteyene eli kılıçlı biri, yahut bir ejderha göründüğüne inanılırdı.

Timâr etmek (f, t): Yarayı, hastayı iyileştirmek.

Tiryak (f): Panzehir.

Tiz (f): Keskin, tez.

Toy (t): Düğün, ziyafet.

Toylamak (t): Karnını doyurmak.

Tudaş olmak (t): Rastlamak, gönül vermek.

Tûfan (a): Şiddetli yağmur, sel.

Tuğyan (a): Azmak, öfkelenmek. Nehrin taşması.

Tokuşmak (t): Birbirine saldırmak.

Tûl-i emel (a. f): Uzun, olmayacak istek.

Tup (t): Hep, tümden.

Tuş olmak: (t): Rastlamak.

Tuyûr (a): Kuşlar.

Tüketmek (f): Bitirmek.

Türâb (a): Toprak.

Türetmek (t): Fazlalaştırmak, üretmek.

Tütmek (t): Dumanı çıkmak.

U

Ubrulmak (t): Devrilmek.

Ucûb (a): Kendini beğenmek.

Uçmak (t): Cennet.

Umman (a): Büyük deniz.

Umu (t): Ümit.

Urgan (t): Kuvvetli ip.

Uru durmak (t): Hemen kalkmak.

Uruşmak: (t): Birbirine vurmak. Savaş.

Uruşgan (t): Boyuna vuruşan.

Uryan (a): Çıplak.

Us (t): Akıl.

Usan (t): Aptal, tembel.

Uslu (t): Akıllı.

Ustaban (f, t): Usta, yapıcı.

Uş (t): İşte. Şimdi.

Uşanmak (t): Kırılmak.

Uşatmak (t): Kırmak.

Uşşak (a): Âşıklar.

Ut - Utlu (t): Utanç, utangaç.

Utmak (t): Oyunda üst olmak.

Uya (t): Her şeye uyan, ahmak.

Uyakmak (t): Batmak, gurûb etmek.

Uz (t): Doğru, yerinde.

Uzgelmek (t): Tam ve düzgün bir hale gelmek.

Ü

Ücret (a): Bir işe karşılık verilen para.

Üleşgen (t): Her şeyi dostlarıyla üleşmeyi huy edinen.

Ün (t): Ad, san.

Üstad (f): Bir işte, bir bilgide ileri olan, usta.

Üstün (f, t): Sütun, direk.

Ütmek (t): Geçmek, uçmak.

Üzmek (t): Koparmak.

Üzülmek (t): Kopmak.

V

Vâcib (a): Yapılması gereken şey.

Va’de (a): Vaad. Buluşmak için yer ve zaman tayini.

Vahdet (a): Birlik.

Vâkıa (a): Olan şey. Rüyâ.

Vallalıu ’alem (a): Ve Allah daha iyi bilir.

Vâlih (a): Şaşıran, hayran.

Varak (a): Yaprak, kâğıt.

Vasf-ı hâl (a, f): Halin anlatılması.

Vasl (a): Ulaşmak, kavuşmak.

Vaya (t): Fayda, sermaye, kâr.

Vebâl (a): Suç, günah.

Vefâ (a): Gerçeklik, sözde duruş.

Vehm (a): Sebepsiz korku, kuşku.

Velî (a): Dost, sahib. Eren.

Velî (t): Lakin, belki.

Veribimek (t): Göndermek, yollamak,

Vezîr (a): Padişahtan sonra en yüksek makam sahibi.

Vilâyet (a): Baş, buyruk sahibi olmak. Erenlik.

Viran - Virâne (f): Yıkık.

Visâl (a): Buluşmak, ulaşmak, kavuşmak.

Vuhûş (a): Vahşi hayvanlar.

Vuslat (a): Kavuşmak, buluşmak.

Vücûd (a): Varlık. Beden.

Vücûh (a): Vecihler, yüzler. Münasebetler.

Y

Yaban (t): Yabancı, vahşi.

Yad (t): Yabancı, mahrem olmayan.

Yağı (t): Düşman.

Yaka yırtmak (t): Bıkmak, usanmak, şikâyet.

Yakım (t): Ateş, hararet, aşk.

Yalap - Yalap (t): Alev alev.

Yalıncak (t): Çıplak.

Yapalak (t): Tüylü.

Yapmak (t): Kapamak. Bir şeyi meydana getirmek.

Yarağ (t): Yarayan, gerekli şey. Silah.

Yaren (f): Yaran anlamına, dostlar.

Yâri (f): Dostluk, yardım.

Yastanmak (f): Dayanmak. Yaslanmak.

Yat (t): Yan, ind.

Yayıvarmak (t): Kaybolmak.

Yavlak (t): Çok fazla.

Yavuz (t): Kara, kötü.

Yay (t): Yaz.

Yay yasmak (t): Gerili yayı gevşetmek.

Yaylamak (t): Yaylaya çıkmak.

Yazı (t): Sahra, ova.

Yazık - Yazıklı (t): Suç, günah. Suçlu, günahlı.

Yeğ - Yeğrek (t): İyi, daha iyi.

Yele vermek (t): Ziyan etmek, elden çıkarmak.

Yeltemek (t): Meylettirmek.

Yeniyaz (t): İlkbahar.

Yenile (t): Yeniden şimdi, henüz.

Yıylamak (t): Koklamak.

Yitmek (t): Kaybolmak.

Yol dokunmak (t): Boyuna gitmek.

Yol urmak (t): Birinin yolunu urmak. Hırsızlık etmek. Yoldan çıkarmak.

Yortmak (t): Koşmak.

Yöğrük - Yörük (t): Hızlı giden.

Yöğşürmek (t): Koşuşmak.

Yumak, yuymak (t): Yıkamak, arıtmak.

Yumuş (t): Hizmet.

Yuvanmak (t): Tembellik.

Yüz dökmek (t): Şerefsizlikte bulunmak.

Yüzü sulu (t): Şerefli, haysiyetli.

Z

Zâr, zâri (f): Ağlamak, ağlayıp inlemek.

Zât (a): Öz, asıl.

Zavya (a): “Zaviye”den bozma. Bucak, küçük ve konuk konaklamaya yarayan tekke.

Zâkir (a): Zikreden, Tanrı adlarını anan.

Zebâne (f): Alev, yalım.

Zeber (f): Üst.

Zehre (f): Güç, takat.

Zekât (a): Temizlemek. Sahibinin elinde bir yılı aşan ve çoğalan maldan yoksullara verilen pay.

Zemzeme (a): Nağme.

Zeng (f): “Jeng”den bozma. Pas.

Zerrak (a): Riyakâr.

Zevâl (a): Yitmek, yok oluş.

Zihî - Zi (f): Ne de hoş, ne de güzel.

Zillet (a): Aşağılık.

Zinhâr (f): Sakın.

Zîr (f): Alt.

Zulmet (a): Karanlık.

Zûr (f): Kuvvet, güç.

Zühd (a): Zahitlik, fazla sofuluk.

Zül-celâl (a): Ululuk, ıssı.

Zünnâr (f): Hıristiyan papaz1armm bellerine bağladıkları ve ucuna haç bağladıkları kuşak.

AÇIKLAMADA GEÇEN MADDELERİN

ALFABETİK CETVELİ VE

BEYİT NO.LARI

A

Abdürrazzak (Şeyh-i San’an): 726.

Âb-ı Hayât: 54, 157.

Âb-ı Hayvan: 811.

Âdem - Buğday: 758.

Ahd-ı Sâbık: 179.

Ahî: 516

Akı-ı Küll: 2029.

Allah’ın rahmet eserleri: 2209.

Alay edenler: 2174.

Alî (Bir şiirlerinden mülhem şiir): 1699 - 1705.

Alî - Kılıç: 1003

Amel Defterleri: 302, 307.

Arab dili: 237.

Arş: 911.

Asâ Âdem: 1932.

Ashâb-ı Suffa: 936.

Aşk ile ıkrâr: 1377.

Ateş - Duman: 352.

Avam - Havâss, Hâss’ül - havâss: 2195.

Ayyâr - Bağdâd: 1857.

Azâzîl: 444.

Azrail: 87, 198.

B

Bekrî (Bükrî): 837.

Bercis: 888.

Beyt’ül - ma’mûr: 1703.

Bin bir ad: 989.

Bir kıl ile yedilmek: 1503 - 1504.

Bukrat: 888.

C

Ca’fer-i Tayyâr: 883.

Calinos: 863.

Câmî: 884.

Cebrâil: 867.

Cebrâîl: Melek: 850.

Cevher: 1251.

Circîs: 343, 888.

Cüz’iyyât-ı müselsel: 2029.

D

Dâimi namaz: 744.

Deccâl: 1995.

Derviş – Danışman (Danişmend): 1355.

Devir - Nice kez geldim gittim: 1016.

Diken olma - gül ol: 2130.

Din direği - Namaz: 284.

Dokuz arslan. Yedi evren. Dört ejderha: 889.

Dört Kapı: 1843 – 1853.

Dört Kitap: 962.

Dört Kitabın manası - Elif: 1363.

Dört muhtelif unsur: 1258 - 1259.

Dört mezheb: 1373.

Dört tekbir namaz: 67.

Dört. Yedi. Dokuz. On sekiz: 870.

Dünyâ - Leş: 715.

Dünyâ - Zından: 105.

Düşmanların en çetini: 1721.

E

Ecel: 90.

Edhem - Belh: 837.

Ejderha: 59.

Elest - Belâ: 179.

Elif - Mim, dal: 520.

Evvel - Âhır. Bâtın – Zâhir: 965.

Eyyub - Derd: 998.

Ezel Bezmi: 179.

F

Fahr-i Âlem: 2156.

Ferecî: 1417.

Ferhâd - Külüng: 500.

Fetvâ: 1410.

Fir’avn: 78.

Freng - Ceng: 882.

Furkan: 904.

G

Gevher (İnci): 1242.

Gök - Yer: 968.

Gönül – Komşu: 1421.

Gözler – Görmek: 845.

H

Habîb - Doksan bin Kelâm: 1023.

Haddini bilmek: 138.

Hadis - Kelâm: 280.

Hak şehri - Yedi kapısı: 1482 – 1492.

Halil (İbrahim P.) – Cömertlik: 225

Halvet: 199.

Hâman: 866.

Hamza - Kafdağı: 381.

Harût – Marût; Zühre: 665, 723.

Hastalandım, hatırımı sormadın: 52.

Haşır - Neşir: 2037.

Havf - Recâ: 852.

Hayvandan beter: 1406.

Her şey Allah’ı tesbih eder: 285.

Hızır - İlyas. Âb-ı Hayat: 157.

Hubb’ül - vatan: 197.

Hûri: 331.

Hümâ - Devekuşu: 695.

İ

İbrâhim - Nemrûd: 405.

İdris - Terzi: 1044.

İlliyyin: 1114.

İlim - Göz hicabı: 1349.

İlm-i Hikmet: 1898.

İlm-i Ledün: 956.

İlm-i Usûl: 1856.

İncil - Rühban: 865.

İsa: 730.

K

Kâ’be - Put: 973.

Kadir Gecesi: 829.

Kaf: 76.

Kaf - Kâf: 1250.

Kalbden kalbe yol: 2239.

Kandil: 1018.

Kaarun: 78.

Kevser: 281.

Keyvan: 876.

Kırık gönüller: 1658.

Kırklar: 938.

Kırk kişi - Bir gömlek: 937.

Kıyâmet: 99, 106, 122.

Kirâmen Kâtibin: 1445.

Kul huv allah: 1012.

Kul’il - hak: 737.

Kuyu kazmak: 2171.

Küllü men aleyhâ fân: 906.

Kün: 959.

Kün - feyekûn: 980.

Kürsî: 1252.

L

Lâ şerîk: 1403.

Lâ taknatû: 842.

Levh - Kalem: 841.

Levlâk: 406.

Leylî - Mecnun: 726.

Lokman: 863.

M

Mâlik: 263.

Ma’lûm - Mechûl: 2242.

Mansûr: 588, 706.

Mecnun - Leylâ: 516.

Melâmet: 1909.

Mevlânâ (Efendimiz, büyüğümüz anlamında): 1359.

Mikâil: 217.

Mi’râç: 936, 1002.

Mûsâ - Tecellî: 562, 563.

Münker - Nekir: 193.

Mürebbî: 1612.

N

Nahnu kasemnâ: 1924.

Nasûh - Tevbe: 2271.

Necm - Ta’bir: 565.

Nefes: 139, 1925.

Nefis - Binek: 1561.

Nefsini bilmek: 1589.

Nefs-i Cüz’î - Akl-ı Küll: 1716.

Nûh - Tûfan: 967.

Nûşîrevan: 78.

Ö

Öküz - Balık: 1005.

Ölmeden önce ölmek: 183.

P

Palheng: 235.

Pîr: 2106.

R

Rıyâzat: 1614 – 1615.

Riyâ - Namaz: 1409.

Rûh - Emr: 1261.

S

Safa - nazar: 743.

Salâ: 209.

Semâ: (Simâ’): 1353.

Sen sana ne sanırsan: 2188.

Seven sevdiğini çok anar: 92.

Seven - Sevilen: 412.

Sırât: 102, 222.

Simurg: 964.

Sûfî: 516.

Süleyman - Belkıys: 722.

Süleyman - Karınca: 226.

Süleyman - Mühür: 998.

Süleyman - Mülk: 143.

Süleyman - Taht. Yel: 77.

Süleyman - Zembil örmek: 1609.

Ş

Şeddâd: 1581.

Şer’in evliyası: Hakıykatte âsî: 738 - 739.

Şeş cihet: 887.

Şeyh: 1341.

Şeytan - Kan damarları: 1356.

Şit - Bez dokumak: 1044.

T

Taka (Nûh’un gemisi): 1035.

Tatar: 353, 546, 1405.

Tezraû: 249.

Tup – Çevgân: 857.

U

Uçmak - Eblehler: 502.

Una kül katmak: 1614.

Ü

Ümmi (Dört ana, dokuz baba): 2093.

V

Vattakuu: 249.

Y

Yakıyn: 661.

Yaratış - Kulluk: 2235.

Yâ Sîn: 279.

Yedi Deniz: 1868.

Yedi İklim: 966.

Yedi Mushaf: 1418.

Yedi Tamu: 212.

Yehdi’llâhu li men yeşâ: 840.

Yer - Yaygı: 960.

Yetmiş iki millet: 1102.

Yevme yeşfa’: 221.

Yunus - Balık: 873.

Yûsuf - Altınla satılmak: 969.

Yûsuf - Zelîhâ: 720.

Yüz yirmi dört bin: 1009, 1253

Z

Zebânî: 262.

Zekeriyâ – Ağaç: 999.

Zühre: 328.

BİBLİYOGRAFYA

Abdülbâki Gölpınarlı: İslâm ve Türk illerinde Fütüvvet teşkilatı ve kaynakları (İst. Üniv. İktisat Fakültesi Mec. 11. c; Ekim - Temmuz 1950, No. 14)

Abdülbâki Gölpınarlı: Burgâzî ve Fütüvvet - Nâme’si (İst. Üniv. İktisat Fak. Mec. 15 c., Ekim 1953 - Temmuz 1954, Na. 1 - 4).

Abdülbâki Gölpınarlı: Vilâyet - Nâme (Manâkıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî, İst., İnkılâb K. 1958).

Abdülbâki Gölpınarlı: Yunus Emre ve Tasavvuf (İst., Remzi K., 1961).

Abdülbâki Gölpınarlı: Yunus Emre ve Yattığı Yer (Eskişehir, Yunus Emre Derneği Yayın, No. 5; Eskişehir - Güzeliş Mat., 1963).

Adnan Erzi: İstanbul Kütüphanelerinden Notlar ve Vesikalar (Belleten. T. Tarih Kurumu, c., XIV, s. 53. Ocak, 1950)

Bedi’uz - zaman Fürûzanfer: Ahâdis-i Mesnevî (Tehran Üniversitesi Yayın. 1334, Şemsî Hicrî)

Eflâki Ahmed Dede: Manâkıb al - Ârifîn (Hazırlayan: Prof. Tahsin Yazıcı: T. Tarih Kurumu Mat., I, II, Ankara 1959 – 1961)

Lâmiî: Nefâhât Tercemesi (İst. Mat., Âmire - 1270)

Lâmiî: Munâzara-i Sultân-ı Bahâr bâ-Şehriyâr-ı Şitâ (İst., Vezirhan, İzzet Mat., 1290)

Mecdî: Şakaayık Terc. (Mat., Âmire - 1269)

Mecmûa: İst. Nuruosmanî K. No. 4904 (940 Hicrî’de tertiplenmiş)

Mecmûa: Kitapçı Râif Yelkenci’de (XIV – XV. yüzyıla ait)

Muhammed Medenî: İthâfât’üs - Seniyye fi’l - Ahâdîs’il - Kudsiyye (Haydarâbâd 1323)

Münâvî Abdurrauf: Künûz’ül – Hakaaık (Cami’üs – Sagıyr hâşiyesinde)

Süyûtî Celâleddin: Câmî’üs – Sagıyr (Mısır Mat., Âmire – 1321)

Önsöz’de geçen kaynakların mühim bir kısmı “Yunus Emre ve Tasavvuf”, bir kısmı da Eskişehir Turizm ve Tanıtma Derneği’nin Fatih K.’deki dîvân’ın tıpkıbasımıyla bastırttığı “Risâlet al-Nushiyya ve Divan” adlı eserlerimizin bibliyografyalarında etraflı bir surette bildirildiğinden burada tekrarına lüzum görmedik.

[1] kandağı: nerdeki

[2] “Bu nice...” yahut “ye nice...” olsa gerek.

[3] “hâline” olmalı.

[4] Böyle yazılmış; fakat “gömlek” olacak.

[5] Bu beytin birinci mısraı “görmedi münkir olan” tarzında; şüphe yok ki yanlış; ya da “gördü inkâra dalan”, yahut yazdığımız tarzda olacak. İkinci mısrada “Ömrünü zulmete salan ma’rifetin yoksuludur” yazılmış ki, iki hece fazla.

[6] “Ne esrik”, vezin dolayısıyla ulanarak okunuyor.

[7] “Aldı usumu” vezin yüzünden “Ald’usumu” okunuyor. İlk beyitte birer hece eksiktir.

[8] “Katı olsa,” vezin yüzünden “kat’ olsa” okunuyor.

[9] “Tâlib-i ilimleriz” vezin dolayısıyla böyle okunuyor.

[10] “Bahr-› ummâna”, vezin yüzünden böyle okunuyor.

[11] “Kuvvet” vezin yüzünden “kuvet” tarzında okunuyor.

[12] Taptuk’dan oldu hem Barak’tan Saltuk’a

Cûş kıldı çünki bû sır ben nice pinhâh olam.

[13] “Endişe şehrinden daşra” olsa gerek.

[14] Zıyanımı assıya anda...” olursa vezin düzelir.

[15] “Sabakın” olsa gerek.

[16] Mısrada “varalım, girelim” sözleri “varlım, girlim” tarzında okunursa vezin düzelir.

[17] Gülrek güle.

[18] Bu mısralarda birer hece fazladır.

[19] Mısraın ikinci cüz’ü “bizi yaratan eyledi”dir; ikinci mısraın ikinci cüz’ü “kendiyi pinhan eyledi”dir; vezin yüzünden böyle okunuyor.

[20] Mısrada iki hece eksik “Söz kılar kayguluyu şad söz kılar bilişleri yad” tarzında olsa gerek.

[21] Aslı “ne ıldızdan”. Vezin gereği “n’ıldızdan” olmuş.

[22] Mısradaki “yapları”, “yapıları”dır; vezin yüzünden böyle okunuyor.

[23] Bu mısraın ikinci cüz’ü “bil kim içi boşdurur” tarzında yazılmış; bir hece eksik.

[24] “Zîra elinde...”dir; vezin yüzünden “zir’elinde” okunması gerek.

[25] Mısranın ikinci cüz’ündeki “görne”, “görene”dir; vezin yüzünden böyle okunuyor.

[26] “Diylim”, “diyelim”dir; vezin böyle okutuyor.

[27] “sevgisine” vezin yüzünden böyle okunuyor.

[28] “Dinile”, “dinle”dir; vezin yüzünden böyle okunuyor.

[29] “Ona erene”, vezin yüzünden böyle okunuyor.

[30] “yıldız” olsa gerektir.

[31] “Ben bu ile” diye başlıyor; bir hece fazla; “ben” olmayacak.

[32] “Karay’aktan”, “karayı aktan”dır; vezin yüzünden böyle okunuyor.

[33] “Zavye”, “zaviye”dir, vezin yüzünden böyle okunuyor.

[34] “Beriki için”, vezîn yüzünden böyle okunuyor.

[35] “Kaysı”, “kayısı - kaygısı”dır; vezin yüzünden böyle okunuyor.

[36] Mısradaki “ol”lar, “oldur” ve “olur” yazılmıştır; bu takdirde vezinde iki hece fazla oluyor.