FURUG FERRUHZAD

YARALARIM AŞKTANDIR

FURUG FERRUHZAD

YARALARIM AŞKTANDIR

Kanguru Yayınları

Basım: 20 Şubat 2009

ISBN: 978-9944- 1 46-

Sertifika N o: 1 207-06-009595

 Genel Yayın Yönetmeni

Aydın Şimşek

Grafik/ Kapak Tasarım

Nurgül Gökmen

Baskı

Kardelen Ofset

(03 1 2) 432 23 78

Kanguru Yayınları

Konur sokak. No: 8/8

Kızılay/ ANKARA

03 1 2 4 1 9 77 42

asimsek70@hotmail.com

FURUG FERRUHZAD

YARALARIM AŞKTANDIR

Türkçesi: Haşim Hüsrevşahi

Önsöz: Rıza Beraheni

Sevdiğim insana...

YARALARIM AŞKTANDIR

Bu Kitabın Kısa Öyküsü

Haziran 1990. Bir yaz gecesi Ankara'da dostlarla "rmuhabbet sofrasında" toplanmıştık. Laf lafı açtı ve konuşmamız Behçet Aysan'la yıllardır konuşup bir türlü gerçekleştiremediğimiz ortak çalışmalar üzerinde yoğunlaştı. Karşılıklı çeviriler üzerinde mutabık kaldık. Furuğ'dan başlayalım dedik. Aynı yıl ekim ayında Kanada'ya geldim. Temmuz 1993’te, elinizde bulunan kitabı Behçet'e ulaştırmak üzere Ankara'ya gönderdim. Fakat kimi zaman beklenmedik olaylar ileriye doğru atılmak üzere kaldırılan adımları o bitimsiz zaman dilimi içinde adeta dondurur. Furuğ'un dediği gibi; hep düşünmeden önce olur olanlar. Sivas cinayeti nedeni ile çok geç kalmış oluyordum. Behçet bir gün öncesinde aramızdan ayrılmıştı. Ama Behçet'in anısına ve isteğine saygı olarak --ve belki de son zamanlarda o sayısız ve aziz yitirmelerin yinelenen acısından dolayı- çalışmaları sürdürdüm. Çalışmaları sürdürdüm derken hep aksilikler, hep sözleri tutmamalar, parasızlıklar gibi engelleri aşmaya çalıştım. Çıktı çıkacak diye sürüncemede bırakıldı, Cevat Çapan'ın Cumhuriyetteki yazısına rağmen. Beş yıl geçti. Döndü dolaştı ve sonunda Behçet'in eşi Adviye Aysan ve şair kızı Eren'in dost yardımları ile şair Ahmet Telli’ye ulaştı. Bu kez basılacaktı artık. Ancak Behçet göremeyecekti sözümüzü tuttuğumuzu.

Bu arada Furuğ'un şiirlerinden iki kitap daha çevrildi. Biri yitirdiğimiz ozan Onat Kutlar'ın düzeltmeleri ile Celal Hosroşahi'nin[1] çevirisi ve diğeri Cavat Mukaddes'in imzasını taşıyan çeviri, Yapı Kredi Yayını. Kanımca boşluk hâlâ sürmekteydi. Umarım bu boşluk elinizdeki eser ile doldurulur.

Kitap birkaç bölümden oluşmakta. Ana bölümde şiirlerin çevirisi yer almakta. Furuğ hakkında ve onun şiir yaşamının tarihsel gelişiminin iyi anlaşılabilmesi açısından yayımladığı kitaplardan örnekler alındı. Furuğ'un ilk dönem şiirlerini kapsayan üç kitap; Tutsak ‘tan altı, Duvar’dan beş, İsyan'dan beş şiir seçildi. Bu üç kitap Furuğ kendi sesi ve havasını bulmadan önceki döneme rastlar. Gençlik, serpilmeler ve bunalım yılları. Tümü klasik Farsça şiirinin uyak ve vezinlerine dayalı gazel, mesneviler ve dörtlükler biçeminde. Çeviride, şiirlerin anlamlarının yanı sıra, uyakların ve melodilerin de okuyucuya aktarılmasına önem verildi. Furuğ'un İbrahim Golestan ile tanışıp ve yeniden doğuşundan sonra başlayan ikinci dönem şiirlerini kapsayan iki kitap; Yeniden Doğus’tan otuz şiir ("Yolculuk Şiiri", "Yazın Yeşil Sularında" ve "Bataklık" dışında kitabın tümü) ve onun özgün sesinin bulduğu ve Farsça şiirde derin etkiler bıraktığı eseri. "İnanalım Soğuk Mevsimin Başlangıcına" tümüyle çevrildi. Umarım günümüz şiirinde kadın sesi olan Furuğ'un çevrisindeki çabalarımız boşa çıkmamıştır.

Kitabın ikinci önemli bölümü, okuyucuya Furuğ ile daha açık ve doğrudan bir şekilde tanışma olanağı sağlayan bölüm, yani Furuğ'un babasına yazmış olduğu iki mektubun ve İbrahim Golestan'a yazdığı mektuplardan bazı bölümlerin çevirisidir. Furuğ'un şiirleri birçok yerde böyle bir "özel ve kişisel" tanışmalara yer bırakmayacak ölçüde açık ve sesli iseler de, mektuplar bu açıdan ilgi uyandırıcı ve düşündürücüdür. Aydın Ağdaşlu'nun da bu mektuplar üzerine yazdığı yazıda duyduğu o derin acı, hasret ve şaşkınlık adeta evrenselleşmiş olan bir duyumsama.

Furuğ'un şiirini tanıtmak isterken İran yazın dünyasının yetkin sesinin konu ile ilgili sözlerini bu kitaba koymamak olmazdı. Günümüz İran edebiyatının kuramcılarından, romancı, şair ve eleştirmen Dr. Rıza Beraheni, Furuğ zamanında ve o zamanının içinde yaşayarak, Furuğ'u ve onun şiirini tanımış ve tanıtmıştır. Halen son sürgününü yaşadığı Toronto’da bu konuda ve sadece bu kitaba önsöz olmak üzere bir yazı hazırladı. Modern görüşler ışığında Furuğ'u bize yeniden tanıtan ve aynı zamanda İran modern yazınının dünya edebiyatındaki yeri konusunda da aydınlatıcı bilgiler veren Beraheni’nin bu yazısının, kuşkusuz araştırmacı okuyucuların, Türkiyeli edebiyat severlerin ve ilerici insanların ilgisini çekeceği kanısındayım.

Furuğ'un resimle ilgili yanını az da olsa gösteren kendi eseri iki Furuğ portresi birkaç fotoğraf ile birlikte kitaba eklenmiştir. Kitabın sonundaki açıklamalar, şiirlerde ve kitabın diğer bölümlerindeki bazı gönderileri aydınlatmayı gütmüştür. Yararlı olacağını umuyorum.

Bu kitabı hazırlamamda yardımlarını esirgemeyen tüm o güzelim insanlara bir daha teşekkür etmeyi borç bilirim. Onlarsız bu işin üstesinden gelemezdim. Bu kitap, Sevdiğim İnsana ithaf edilmiştir.

*

İkinci baskıda ufak tefek değişiklikler yapılmıştır; Dr. Rıza Beraheni’nin Farsça kaleme aldığı ve ilk baskıda çevrisinin tümü verilen "Önsöz" özetlenmiştir, şiirlerdeki birkaç dizgi hatası düzeltilmiş, sayılı bazı dizelerde sözcükler Furuğ’un söyleyiş melodisine daha uygun bir biçimde yeniden dizilmiştir. Açıklamalar bölümüne gerekli olan eklemeler yapılarak güncelleştirilmiştir. Furuğ’un ölümü nedeni ile söylenen şiirler "Ağıtlar" bölümü adı altında eklenmiştir. Ayrıca Furuğ'un fotoğraflarından birkaçını kitabın sonuna eklemeyi de uygun buldum.

*

Birinci baskı Adviye Aysan'ın çok değerli girişimleri ile yayımlanabilmişti. İkinci baskıyı gerçekleştirmede de onun teşviklerinin önemli payı olmuştur. Ancak çok acı tesadüftür ki, birinci baskıyı Behçet Aysan çok istediği halde görememişti, ve ikinci baskıyı da ne yazık ki sevgili eşi Adviye Aysan göremedi. Her ikisini de derin sevgi ve saygı ile anıyoruz. Bu baskının hazırlanışında emeği geçen şiir dostlarım Eren Aysan'a.

Nihan Özkan’a ve Ahmet Telli’ye şükran ve minnet borçlarımı sunmaktan onur duyarım.

*

Birinci baskıda olmasına rağmen, "Yeniden Doğuş” kitabındaki birçok şiir "teknik nedenlerden dolayı" ne yazık ki ikinci baskıda kitaba girmemişti. Bu şiirler elinizdeki kitapta yeniden yerlerini aldı, buna karşın Furuğ’a yazılan ağıtlar çıkarıldı. Furuğ’un aramızdan ayrılışının 42. Yıl dönümüne rastgelen üçüncü baskıyla gecikmiş de olsa daha geniş edebiyatsever ve şiirsever kitlesi Furuğ’a ulaşacaktır. Kuşkusuz.

Haşim Hüsrevşahi

ÖNSÖZ

Fars Kadın Şiirini Başlatan Furuğ İçin

İki Özel Yaşam

Benim belleğimde. İran tarihinin en önemli kadını ve en büyük kadın şairi ve yüzyılımız ortaları İran’ın çağdaş şairlerinin en büyüklerinden biri olan Furuğ Ferruhzad'ın iki yaşamöyküsü var: Biri, orada burada yazılmış ve onun yaşamından ve yazınsal olaylarından oluşan özel ve genel yaşamı ve onun kendisi, ailesi, yaşadığı çevre, Furuğ’un karşılaştığı ve etkilendiği veya etkilediği kadınlar ve erkekler, ayrıca bir kadın ve bir şair olarak onun tarihsel rolünün irdelenip araştırıldığı yaşamöyküsü; diğeri ise Furuğ Ferruhzad ve onun ilk yaşamöyküsü ile doğrudan ilgisi olamayan, fakat benim yazınsal yaşamım ile ilgili olan Furuğ'un çok özel bir yaşamöyküsü.

1- Öncesiz ve Sonrasız

Furuğ ile görüşmelerimin açıklamasını başka yerlerde yazdım. Fakat 1960'ların başlarında, Firdevsi Dergisi'nin yazın ve özellikle şiir sayfalarının sorumluluğu bana verilince, çok kısa bir dipnot düştüm ve orada Nima’dan sonra günümüz İran'ın yeni şiirinin temelini atanları, dört şairi, İran'ın önemli çağdaş şairleri olarak tanıttım: Ahmet Şamlu (1925-...)[2], Mehdi Ehevan Salis (1927-1990), Furuğ Ferruhzad (1935-1967) ve Nadir Nadirpur (1929-...). Furuğ bu toplulukta en genciydi ve gerçekte yaş itibarı ile daha sonraki şairler kuşağındandı. Menuçehr Ateşi (1931-...), Yadullah Royaii (1932-...), ve ben (1935-...); fakat o şair olarak edindiği ün nedeni ile bir önceki on yılda tespit edilmişti ve 1958 yılından sonra şiirinde ortaya çıkan değişmeler nedeni ile o dönemin önemli şairleri arasında ve ilk sıralarda yer almıştı. Ben, 1963'te söylenen ve 1964'de yayımlanan, Orman ve Kent adlı öyküsel alegorik bir şiirimin mitik bölümünde, Furuğ, Ahmet Şamlu ve Mehdi Ehevan Salis'i bir arabaya koydum ve arabayı süren Nima’ydı. Bu dört kişi yeni bir kente giriyorlardı. Bu kent Tahran'di; ancak yeni bir dünyanın herhangi bir kenti idi aynı zamanda. Gelenek ile modernizmin çatışmasından doğan çelişkilerin egemen olduğu ve esasen sadece modern şairlerin onda rolü olabileceği dağıtılıp alt üst edilmiş modern bir kentti.

2- Yaşamı

Furuğ Ferruhzad 5 Ocak 1935 yılında Tahran'da doğdu. O yıllarda birkaç önemli olay olmuştur. Birincisi, Rıza Şah birtakım İranlı aydın ve yazarı tutuklamıştı. Bunların birçoğu ya sol aydınlardı, ya da serbest bırakıldıktan sonra sol adı ile, ya da radikal olarak Tudeh Partisi’ne katılanlar veya sonradan ondan ayrılanlardı. Grubun lideri Dr. Tâki Erani, Rıza Şah zindanlarında yaşamını yitirdi ve birçok Iran aydını ve tarihçisine göre, onun ölümü kuşkulu ve gerçekte siyasi bir cinayetti. Aynı yıllarda Rıza Şah, Iran kadınının İslam kurallarına göre gelenekselleşen başörtüsünü bir kenara bırakmasını ve batılılar gibi kuşanmasını öngören mecburi "Keşfi Hicap" yasasını yaşama geçirdi. Türkiye'de, Atatürk'ün Kıyafet Devrimi’ne benzeyen bu olay, değişik dönemlerde değişik anlamlar kazandıysa da, hakkında şunu söyleyebiliriz: Bu tepeden inme reform, İslam Devrimi'nden sonra bir bidat olarak kötülendi ve esasen yine tepeden inme başka birkaç reform onun yerini aldı. Kadın özgürlüğü, gereksinimi geçmiş altmış üç, altmış dört yılda kendini duyurmuştur; ancak bu gereksinim kadınlarca duyum-sanmalı ve toplumsal istek olarak ortaya atılmalıydı. Furuğ Ferruhzad’ın önemini bu açıdan irdeleyeceğiz. Rıza Şah'ın icraatının çelişkileri açıktır, bir yandan toplumun bir takım aydınlarını hapse atıyor, diğer yandan ise kadının başörtüsünü zorla açıyordu.

O yıllarda, biri edebiyat alanında diğeri ise adi cinayetler dünyasında, önemli iki olay daha olmuştur. Sadık Hidayet yazmış olduğu "Kör Baykuş" romanını Rıza Şah'ın sansüründen çekinerek Hindistan'a götürmüş ve orada fotokopiler biçiminde yayımlamıştır. Yıllarca perde ardı kalan ve ancak Eylül 1940'dan sonra halkın eline geçen bu roman, aşık olmasına rağmen karısını iki kez, biri düşsel ve diğeri gerçek, iki değişik imajla öldüren melankolik bir adamın öyküsüdür. Bu roman, esasen İran’ın ilk önemli romanıdır ve Farsça dilinde romancılığın temelini atmıştır. Cinayet olayı ise Şiraz kentinde Seyfolkalem Hindi'nin işlediği korkunç cinayetlerdi. O, 1934 yılında bir sürü kadını iğfal edip zehirleyerek öldürmüştür. 1966 yılından sonra bu olay, ataerkilliği ve çocukların ve kadınların öldürülmesini çok incelikle ele alarak çizen büyük bir romanın, Sadık Çubek'in Sabır Taşı adlı eserinin temel temasını oluşturmuştur.

Ancak bunlar, Iran tarihinin en önemli kadınının doğduğu yıla rastlayan olaylardan sadece birkaçıdır. Onun alınyazısı bu olaylarda yer almıştır; en azından dolaylı olarak onlarla ilişkilidir. Dolaysız olarak bile ilgili olduğu söylenebilir. Furuğ Ferruhzad, Albay Muhammed Ferruhzad ile Turan Veziri Tebar adlı bir kadının kızıdır. Rıza Şah'ın rakip ve düşmanlarını ezmek ve ortadan kaldırmak ve İran'ı Batı’nın güvenini kazanabilecek bir ülke haline dönüştürmek için modern ve düzenli bir orduya gereksinimi vardı. Furuğ'un babası da işte bu orduya umut bağlamıştı ve onun hizmetindeydi. Muhammed, en büyük özelliği ataerkillik olan ordudan aldığı huyu ve doğaya uyarak, o sıkı denetimli bakış açısını kendi evine de egemen kılmıştı. Esasen, Tahran’ın Sipeh Caddesi, Tophane ve Sevvüm Isfend Caddesi’ndeki ordu tesisleri, İdam Meydanı’na ve Tir Alanı'na[3] ve o yıllarda Tahran'ın güney mahalleleri ve insanlarına yakın olan Tahran'ın geleneksel mahallelerinden Emiriye Mahallesindeki yaşam, yıllar boyunca Furuğ'un şiirini, yaşamını elle dokunulur somut gerçekleri ile doldurdu. Gerçi Furuğ yaşamının son altı yedi yılında bu tür konulara daha bir kesinlikle bakmıştır; fakat onun çocuksu keskin bakışı, onu orta yaşlarda İran'ın tüm tarihini Tahran kentinde söylemeye sürükleyebilmiştir:

ben öyle yaratıcı yığınlar arasında varlığa adım atmışım ki

ekmeği olmasa da

geniş bakış açısı var ve şimdi

kuzeyden taze yemyeşil Tir Meydanı 'na

güneyden arkaik İdam Meydanı'na

ve kalabalık yerlerde Tophane Meydanı'na varan

coğrafi sınırları için dedir (Ey Şanlı Vatan)

veya:

idam törenlerinde hep

urgan

bir mahkumun kasılan gözlerini

yuvasından dışarı fırlatırken

onlar kendilerine dalarlardı

ve yorgun ihtiyar sinirleri

şehvetli bir düşle gerilirlerdi (Yeryüzü Ayetleri)

Yani sadece aile yaşamı değildi ataerkil geleneklerde boğulmuş olan, dışarıda da aynı durum egemendi. Furuğ'un babaevine başka özel bir ahlak kuralı daha egemendi. Karısı ve çocuklarına eşya, malzeme ve mal varlığı gibi bakan bir ordu mensubu baba, bir yandan da bu aileyi dış tehditlere karşı korumaya mecburdu. Diğer yandan ise, o kendisi, kimseye özgürlük tanımıyordu. Gerçekte onları toplumdaki kurtlardan koruyor, evde ise onların özgürlüklerinin gırtlağına bıçak dayıyordu.

Furuğ Ferruhzad'ın ikisi kız olmak üzere altı kardeşi vardı. Bu altı kişiden en büyük kız kardeş Puran Ferruhzad, çevirici olarak, çok olmasa da, üne kavuştu ve erkek kardeşlerden biri, Feridun, şarkıcı ve showman olarak, 1966'dan sonra adını duyurmaya başladı. Ancak ailedeki en ünlü kişi Furuğ’du. Kız kardeşi Gloriya ve diğer erkek kardeşleri yüksek tahsil yapmalarına karşın, özel herhangi bir dalda üne kavuşmadılar. Furuğ'un en büyük sıkıntısı babasıylaydı. Öyle görünüyor ki baba, sevgisini özellikle Furuğ'a karşı, gösteremiyordu. Böylesi ailelerde genellikle anne, bu baba sevgisizliğinden doğan boşluğu doldurur. Ancak göründüğü kadarı ile Furuğ için bu böyle olmamıştır. Furuğ, ailesine eleştirici bir gözle bakar. Bir şiirinde tüm aileyi bir araya getirir. Baba tamamen kaderci ve gelenekler ağındadır:

baba diyor ki:

"benden geçti artık

benden geçti artık

ben yükümü taşıdım

bana düşeni yaptım"

ve odasında, sabahtan akşama

ya Şehname okuyor

ya Nasih-ül-Tevarih. (Bahçeye Acıyorum)

Anne de gelenekçidir, ancak yazılı gelenek hakkında pek bilgisi yoktur. Babada bir çeşit Iran milliyetçiliği göze çarpıyor. Annenin alışkanlığı ve bağımlılığı milliyetçiliğe değil, dinedir. Furuğ’un bu betimlemeleri çok ayrıntılı ve gerçekçidir:

annenin tüm yaşamı

açık bir seccadedir

cehennem korkusu eşiğinde serili

anne her şeyin dibinde

her zaman

bir günahın izi peşindedir

ve bahçeye bir bitkinin küfrü bulaşmıştır

sanıyor. (Bahçeye Acıyorum)

Furuğ bu betimlemede, aile ağacının cinselliğini göz ardı etmemiştir: Önce baba, sonra anne, sonra erkek kardeş ve en sonda da kız kardeş. Furuğ burada kadınları ve erkekleri bir araya toplamıyor! ancak baba ve erkek kardeşlerin özellikleri ve anne ile kız kardeşin özellikleri birbirine yakındır. Furuğ kendi açısından realistik tiplemeler yapıyor. Bu tipler, bu şiirden önce ya da sonra Farsça yazılmış romanlara serpilmişlerdir. Ferruhzad erkek kardeşi hakkında şöyle diyor:

erkek kardeşim benim bahçeye mezar diyor

kardeşim otların kargaşasına gülüyor (Bahçeye Acıyorum)

Onun kardeşlerine karşı eleştirel bakışı daha güçlü ve şiddetlidir. Çizdiği erkek kardeş imgesi Feridun Ferruhzad'ı bize çağrıştırır. Kardeşlere karşı mizah veya alaycı bakışı daha güçlüdür. Onlara dikkatle yaklaşıyor ve onlar hakkında konuşuyor ve aynı zamanda kendi kuşağının insanlarını, yaşamlarının sahteliğini şiirsel ince imgeler ve duyumsama, işaret ve ima ile çiziyor. Fakat kız kardeşi hakkında erkek kardeşte, annede ve hatta babada bile olduğundan daha ayrıntıcıdır. Sanki o şeyleşmiş, kadınlığından soyutlanmış ve bir oyuncağa dönüşmüş kadının yazgısını betimlemekte. Gerçekte o iki yüz imgeliyor, biri kız kardeşin masum çocukluk yüzü ve sonra onun yozlaşmış olan yüzünü:

ve kız kardeşim ki çiçeklerin arkadaşıydı

ve anne onu dövdüğünde

yüreğinin sade sözcüklerini

çiçeklerin sevecen ve suskun topluluğuna götürürdü

.........

onun evi kentin öte ucundadır

ve yapay evinde o

yapay kırmızı balıklarıyla

ve yapay eşinin aşkının sığınağında

ve yapay elma ağaçları gölgesinde

yapay şarkılar söylüyor

ve doğal çocuklar yapıyor. (Bahçeye Acıyorum)

Bu şiir, Furuğ'un kişiliğinde ve bakışında temel rol oynamaktadır. Bundan dolayı Furuğ'un ailesine karşı olan görüşünü anlamak için bir kısmını burada aktardık. Babaevinden ayrılan herkes kendi yolunu tuttu ve o bahçe ile ilintili olarak, o bahçenin giderek yok oluşu hakkında özel duyumlar verdi. Furuğ kendisi, bahçeyi hasta olarak görüyor: "ve sanıyorum bahçe hastaneye kaldırılabilir" diyor, Gerçekte Furuğ bahçeyi hastaneye kaldırdığı sırada, bir yandan yaşam hakkında kendi nihilistik görüşünü verirken bir yandan da bir ulusun hastalığını ve dağılışını açıkça ortaya koyuyor.

Furuğ'un doğumundan ölümüne kadar geçen sürede (Ocak 1935-Şubat 1967) birkaç önemli toplumsal ve tarihsel olay baş göstermiştir: onlara kısaca değinmek gerekmektedir: Nazizmin Almanya'da egemen oluğu yıllarda. Rıza Şah'ın oluşturduğu ordu da, Ortadoğu türünden bir Nazizmin sıkı denetimi altındaydı. Şah, ordunun yanı sıra, içişlerinin kolluk kuvvetleri, adliye, istihbarat ve emniyet teşkilatlarının denetim ve sorumluluğunu da gücün odaklaştığı Tahran'da kendi elinde tutuyordu. Rıza Şah giderek Almanya ile birlik yönüne sürüklendi. İlk ciddi adımlar 1930 yılları başlarında, sol ve radikal güçlerin çalışmalarının yasaklanması ve sonraları hapishanelerin komünistlik ile ünlenmiş olanlarla doldurulması ile başladı. Bu nedenle o, komünist düşünceyi yasaklayan yasa tasarısını onaylatmış ve buna ilaveten sol politikacıların en deneyimlisi. Seyit Cafer Pişeveri'yi, daha sonraları da birtakım İran aydınını solcu ve komünistlik ithamı ile hapse attırmıştır. Bunlardan bir bölümü daha sonra, Rıza Şah'ın Eylül 1941 de İran'dan kaçışından sonra serbest bırakılınca, İran tarihinde çok önemli rol oynamışlardır. Seyit Cafer Pişeveri "Azerbaycan Demokrat Fırka” liderliğine geçti ve Azerbaycan'ın ve tüm İran'ın demokratik sorunlarını dile getirdi. Daha sonraları, Aralık 1946'de Rıza Şah'ın oğlu Muhammed Rıza Şah ordusunun Azerbaycan'ı işgalinden ve bu topraklarda uyguladığı korkunç soykırımından sonra, tüm bu demokratik çalışmalar sonuçsuz bırakıldı. Pişeveri Baku'ye geçti ve iki yıl sonra Sovyet gizli polisi tarafından öldürüldü.

Ülke çapındaki işçi hareketlerini, özellikle petrol bölgelerinde. Azerbaycan ve Kürdistan halklarının demokratik hareketlerini, Parlamentodaki saray ile liberaller arasında geçen çekişmeleri, gerek basında ve gerekse partilerde, dincilerle saray ve liberaller arasında cereyan eden çekişmeleri, 21 Temmuz 1952 yılındaki Musaddık'ın Şah ve Gavam'a karşı kazandığı geçici zaferi ve bir yıl sonrasında ClA’nin yönettiği darbeyi içerdiğinden. 1941 ile 1953 yılları arasındaki zaman diliminin, o yıllardaki düşünür ve edebiyatçılar ve daha sonraki kuşaklar üzerinde çok derin etkileri olmuştur. Azerbaycan'da Pişeveri’nin, Kürdistan'da Gazi Muhammed'in ve Tahran'da Musaddık'ın ve bütün İran’da işçi hareketinin yenilmesi, o on iki yıl sırasında düşünsel, sanatsal, politik veya yazınsal uğraşlara katılanlar üzerinde bir çeşit aşağılanma ve ihanet duygusu yarattı. 19 Ağustos 1953 darbesinden sonra, içlerinde Ahmed Şamlu ve Mehdi Eheven Salis'in de bulunduğu bu aydınların bir bölümü, hapse atıldı. Büyük bir çoğunluğu göç etmek zorunda kaldı, bir bölümü ise susmayı tercih etti.

Sonraki dönemde, yani altmışlı yılların başlarında, yeni edebi eleştirilere, kuramsal tartışmalara, oyunlara ve sinema filmlerine ciddi bir şekilde başlandı. Siyasi açıdan iki hareket çok önemli idi: Biri Şah'ın Ak Devrimi'ne yol açan Kennedy'nin Amerika üzerinde siyasi havayı genişletme yolundaki baskısı, diğeri ise Ayetullah Humeyni'nin bu devrimin esaslarına, özellikle Amerika'nın İran'a dayattığı kapitülasyona ciddi olarak karşı koymasıydı.

Gerçekte Furuğ Ferruhzad, okula başlamasından ölümüne kadar, temelde bu olayların doğrudan etkisi altında kalmalıydı. Ancak göreceğimiz gibi o, bu olayların dolaylı, dengesiz ve verev etkisi altında kaldı ve belki de bu açıdan İran'ın diğer şair ve yazarlarına göre daha şanslıydı. Bu bakımdan, onun yazgısı, Hidayet ve Nima'nın yazgısına benzer. Nima, tüm yaşamı boyunca sadece birkaç hafta hapis yatmıştır. Hidayet asla hapse atılmadı. Furuğ'un ayağı karakola bile düşmedi. Ancak bu üç kişi, kendi çağının insanlarının toplumsal ve bireysel zorluklarını ve acılarını derinden duyumsadılar ve toplumsal, tarihsel ve bireysel gerçeklere verdikleri yanıt, sanatsal ve yazınsal açıdan diğerlerinden daha güçlü oldu.

4- Yaşamındaki Erkekler

Furuğ'un yaşamında, kendisinden çok daha yaşlı erkekler, olumlu ve olumsuz temel roller oynamışlardır. Üç erkeğin rolü hepsinden daha önemlidir: Binbaşı Muhammed Ferruhzad, Perviz Şapur ve İbrahim Golestan. Bu kişiler, Furuğ'un şiir yaşamını yakından etkilemişlerdir. Ancak diğerlerinin etkileri asla göz ardı edilemez: Modernistlerden Nima Yuşic, Şamlu, Ehevan Salis, Sohrap Sepehri, Nüsret Rahmani ve klasik yanlılarından Mehdi Hamidi ve konservatif modernist dörtlükçülerden Tevelleli ve Nadirpur. Bu insanların, Furuğ'un şiirinin biçimlenmesinde önemli etkileri olmuştur. Kuşkusuz, altmışların ilk yıllarındaki yazınsal eleştiri ve kuramsal tartışmaların da onun şiirinin son biçimini almasında etkisi olmuştur; ancak etkili olanlardan ikisi Furuğ Ferruhzad kadar eşsizdi.

Binbaşı Muhammed Ferruhzad'ın yıkıcı etkilerinden birçokları söz etmişlerdir; ancak kimse onun sahip olduğu ve Furuğ’un yararlandığı iyi bir kütüphanenin varlığını da inkâr etmemiştir. Binbaşı, işinin doğası gereği, kızlarının ve oğullarının düşünsel gelişmelerini kuşkusuz önlemiştir. Furuğ, 1941-53 yılları arasındaki sanatsal ve siyasi hareketlerde rol oynayacak yaşta değildi. Zaten aile ataerkildi ve bu ataerkillik, diğer ailelere nazaran iki katmanlıydı. Baba, ordu disiplinini -hem de Rıza Şah cinsinden olan disiplini- ailede içselleştirilmişti. Çocuklar babaya karşı aşk ve nefret ile doluydular; bir yandan disiplinli ve göz açtırmayan bir babanın başlarında durduğunu görüyor, diğer yandan ise onun doğal sevgisini göz ardı edemiyorlardı. Bu ise o aşka ve nefrete yol açıyordu. Furuğ Ferruhzad kendisi her zaman sevecen bir kadın değildi. O ve aynı şekilde erkek kardeşi Feridun, -ki bu kalemin sahibinin onunla 1960’ların son yıllarında sınırlı ilişkisi olmuştur- sevgi ve sevecenlik, kin ve nefretin birleşimidirler. Her ikisi de karşıtlarından korkunç derecede nefret ederlerdi ve arkadaşlarını katıksız severlerdi, ancak ilerde Furuğ'un şiirinde bunun sonunda nasıl olumlu bir barışıklığa ulaştığını göstereceğim; ama onun gibi bir kadının varabileceği bir barışıklığa.

Furuğ'un aileyle ilgili yazıları -ister kendisinin ve isterse kız ve erkek kardeşlerinin anıları- onun hem evde hem de okulda, sürgünde olduğunu gösterir. Bu nedenle de bu denli zeki bir insan, çok şiddetli duyarlılığı nedeni ile, ne babası ne de kendi yaşıtı okuldaşları ile anlaşıp bağdaşmıyor ve onlara yabancı kalıyordu. Ordu mensubu babanın kaş çatıp diş gıcırtması ve haykırmaları sonucunda da belki dışarıyı bile serbestçe görmüyordu. İran tarihinin büyük bir bölümü Tahran'da, Ferruhzad'ın yanı başında cereyan etmiştir. Şayet anne ve baba doğru bir dünya görüşüne sahip olsalardı, çocukları daha büyük bir dünyada, yani aile dışı toplumda cereyan eden olaylar hakkında bilgilendirirlerdi. Ancak Furuğ notlarında ve mektuplarında bu olaylara karşı gözünün ve kulağının kapalı kaldığını göstermektedir; özellikle de babaevinde iken. Bu gözü ve kulağı kapalılık onu, evdeki ve okuldaki baskıdan kurtulmak için, onun yeteneklerini sayan ve onlara olumlu yaklaşan ilk kişiye yönelmeye mecbur ediyordu ve bu ise dolaylı olarak babaevinden, okuldan ve ataerkilliğin ve gelenekçi sanatın başka biçimi olan Kemalülmülk türü ressamlığın çıkmazından kaçmak için bir yol oluyordu (Furuğ derslerinin bir bölümünü Kemalülmülk Sanat Okulu'nda okumuştur.) Ancak bu kaçış çukurdan kurtulup kuyuya düşmek anlamında olmuştur. Sanata karşı olan tüm bağlılığına, dostça karakterine ve Furuğ’un ona doğurduğu çocuğa karşı olan baba sevgisine rağmen gerçekte, kocaevi soyut ve somut olarak ve hatta gelenek itibarı ile de, babaevinin devamıydı.

Akrabası Perviz Şapur, Furuğ ile evlendiğinde, onun iki katı yaşındaydı. Görünürde Furuğ'u ona doğru çeken, her şeyden önce, onun babanın yerini dolduracak birini arıyor olması idi. Iran kültüründe adı "kariklamatür" ile birlikte geçen Şapur, o yıl ve onu takip eden yıllarda tüm basında, özellikle aydın basınında, bir çeşit hiyeroglif resimleri, kısa mizah şiirleri ve şiirsel kısaltılmış özdeyişleri ile ünlendi. Mizah, imge ve dil tanımcılığı zekâsı, onu topluma bir sanatçı olarak tanıttı. Şapur’un iyi davranışı, şair, yazar ve gazeteciler ile yakınlığı, özellikle Furuğ’dan olan çocuğunu Furuğ'a vermemesi nedeni ile Perviz Şapur'u sonsuzca serzeniş edebilme fırsatını Furuğ yanlılarının elinden aldı.

Evlilik 1951'de oldu. Furuğ'un ilk kitabı Tutsak 1952'de yayımlandı ve oğlu Kamiyar 1953'te doğdu ve 1954'te ise boşandı ve daha sonra hiçbir zaman oğlunu göremedi. Şeriat kanunlarına göre evlat babanındı ve Şapur bu yasal ve fakat insanlık dışı hakkını Furuğ'a karşı kullandı. Güya Furuğ ömür boyu evladını gözden çıkarmalıymış! Öyle olması için onu zorladılar. (Bu yazıyı yazan, Şapur ile arkadaştı ve sonraları Kamiyar da onun evindeki genel toplantılarda bulunuyordu.) Ferruhzad o yıllarda, kitaplarını yayımlatmak için Ahvaz’dan Tahran'a yolculuk yapardı. Furuğ'un anne babası Şapur'a karısını kollamasını tavsiye ediyorlardı; ancak Tahran'ın yazınsal çevresinin çekimi, ayrılığa kesinlik kazandıracak güçteydi ve böylece Furuğ, hem ünün hem de dedikodunun kesin olduğu bir dünyaya adım attı. Furuğ Ferruhzad kendi âşıkane ilişkilerinden sadelikle söz ederdi; fakat basın -ki AlAhmed önceleri "rengin name" (boyalı gazete) ve daha sonraları "nengin name" (arsız gazete) diye adlandırdı- Furuğ'un şiirlerini ballandıra ballandıra basıyor ve gündemde tutuyordu. Kapıların, politika ve sanatla ciddi uğraşıma ve yazınsal ve toplumsal tarihe kapalı olduğu bir çağda, halk ve basın kendi duyumsal, sevgisel ve belki de düşünsel meraklarını gidermek için yol arıyordu. Kendi benliğini sadelikle, o günün kurumsal dili ile, ancak biraz daha açık ve aydın ve dörtlükler biçeminde dile getiren kadın, söylencese! bir varlığa dönüştü; değil sadece aşk ve bu aşkla ilgili konular hakkında konuşan, aynı zamanda toplumun tüm kadınlarının yoksunluklarını çizen söylencesel bir varlığa.

Gerçekte Furuğ Ferruhzad, erkek şairlerin bile ancak çok nadir olarak değindikleri, bu yoksunluk ve mahrumiyetten cinsel boyutlarda söz ediyordu. Furuğ'un kendisi ilk baştan bu noktaya dikkat çekmiştir:

kaçıyorum bu insanlardan

görünüşte benimle olan

fakat içlerinde hakaretten

eteğime bin bir yama yamayan (ürkmüş)

Furuğ bu ikililiği yaşamının sonuna kadar halkta görüyordu. Bu insanlar bir yandan namus, şeref, vefa gibi sözcükleri gece gündüz kendilerine şiar edinmiş ve bu kadında içselleşmiş olanları söylemekten vazgeçemiyorlardı, diğer yandan ise ellerine fırsat geçtikçe, onu aldatmaya kalkışıyorlardı. Ancak onlar Furuğ'un şiirlerinin içeriğinin çekiciliğine kendi özel yaşamlarında gönül vermeden ve ona göre davranmadan, o şiirlerden tat aldıklarında ve o şiiri söyleyene, ataerkilcilik ve kocaerkilcilik kafilesinden geri kalmamak için, ipe sapa gelmeyen bin bir laf ettiklerinde, işte o zaman ikiyüzlülüklerini ortaya koyuyorlardı. Bu nedenle de Furuğ lezzetin günah sayıldığı karanlık bir tünele girmiş oldu:

Senin günahı anlatan gözün kırptı

yine düşün suskulu yüzünde

yine ben kaldım ve kalbimin gurbetinde

senin yakan öpücüğünün hasretinde

Bu günah, Furuğ'un kendi eteğine de bulaşıyor, öyle ki ne zaman yabancı bir erkeğe baksa, kendine "günahkâr" diyor veya ne zaman bir erkekle sevişse, sanki başkasının yaşamını tehlikeye sokmuş gibi aldığı lezzetten dolayı adeta özür dilemesi gerekir gibi:

ben ona acı ve hüzün verdim

ben onu kara toprağa oturttum

eyvahlar olsun bana, tanrım

ben onu mezarların bağrına attım

Böylece lezzet günahla eşti ve günahsa tövbe isterdi ve tövbe ise kendinin veya karşı insanın ölümü demekti. Gerçekte Furuğ aşk, lezzet ve ölümden dosdoğru ve basit bir bileşim ortaya koyuyordu. Yıllar sonra bu bileşik en güzel ve en imgesel biçimi ile dile gelecektir:

benim sevgilim

o arsız çıplak teniyle

güçlü bacakları üstünde

ölüm gibi durdu (Benim Sevgilim)

Esasında bu şiir şehvet ve cinsel istekten çok, sevgili, arzu ve ölüm bileşiminin somutlaşmasıdır ve günahın, lezzetin, tövbenin ve ölümün basit içeriğini aşmış olan ve sanata somut bir biçim veren zihinsel labirentlerden gelen bir habercidir. Furuğ’un şiirlerinin bir bölümü tamamen cinsellik üstüne söylendiği doğrudur; fakat bu şiirleri “belden aşağı" diye reddedenler, özellikle Celal AlAhmet gibi ikiyüzlülükle eteklerini günahtan uzak tutmuş gibi gösteren tipler, kendileri ile yalnız kaldıklarında "o başka işi" yapıyorlardı. Kendileri her dilediklerini yapıyor ve sonra ellerini ağızlarını yıkayıp topluma giriyorlar ve vaazları ile herkesi tövbeye çağırıyorlardı ve bu baylardan "Tövbe sevenler neden az tövbe ederler?[4] diye soracak kimse yoktu. Çok ilginçtir ki Furuğ kendisi bile o şiirleri şiir olarak kabul etmiyordu; haklı olarak. Altmışlı yıllar ve sonralarında o bunların bazı kesimlerce şiir olarak kabul görmesini de kabul etmiyordu. Furuğ ve gerçek şiir sevenler, özellikle de onun şiirini sevenler, o geçmişi kabul ediyorlardı, fakat hepsi yeniden doğacak olan Furuğ'a gönül vermişlerdi ve ondan sonra gelecek olan şiirlere. Furuğ kimi zaman -sonraki dönemlerde- bir sevişmeyi çok güçlü bir şekilde şiirde de dile getiriyordu, ancak ilk dönemde cinsiyet çok dürüstçe anlatılıyor ve söyleyenin bir erkek değil bir kadın olduğu açıkça görünüyordu. Ferruhzad, erkeğe hitaben, tamamen kadınsı duygusallığı ile şiir söylemiş olan ilk kadındı.

Buna ilaveten Furuğ kendi çocuğu hakkında da duygusal şiir söylemiştir. Bu şiirler daha az imgeseldirler ve genel olarak onları duygusal şiirler olarak adlandırmalıdır. Bu evlat, el konulmuş bir evlattır. Kadın ve çocuğun yasal sorumluluğu babaya aittir. Toplum bir taraftan sanatla uğraşan bir kadını fuhşa sürüklüyor ve onu fahişe olarak tanımlıyor, bir yandan da onun en değerli varlığını o geleneğin başında olana yani babaya veriyor ve özellikle erkek olduğu için onu geleneksel baba gibi yetiştirmesini istiyor. Ferruhzad oğluna hitaben şöyle diyor:

seni istiyorum ve biliyorum

asla koynuma almayacağım

sen o aydın ve pırıl pırıl gökyüzüsün

ben bu kafeste bir tutsağım (Tutsak)

Çocuğu bıraksa bir daha göremeyecek. Kocaevinde kalsa artık sanat dünyasına giremeyecek. Ne yaşamın gücünü ne de tüm uçurumları ile sanatın ve şiirin çekiciliğini göz ardı etmek ve ne de dünyaya getirdiği çocuktan sonsuza dek uzaklaşmaya teslim olmak olası. Bu çetrefil çelişkiler, kesin çözüm bulacaklarına, şiir söyleme yoluna itiliyordu. Şiirden tüm bu sorunlara çözüm getirmesi bekleniyordu. Sanki şiir söylemek, yaşamın tüm zorluklarının yerine oturacakmış gibi. Bu konuların şiirsel bakış açısından aydınlığa kavuşması için, birtakım sorunların tarihsel geçmişi açığa kavuşturması gerekmektedir. Fakat burada hemen söylemeliyim, Furuğ’un üzerinde etkin olan üçüncü adam ve kuşkusuz sanat ve duygu açısından çok olumlu bir etki bırakan, aynı zamanda kişisel ilişkilerde oldukça çetrefil olan o erkek, Furuğ'un eski eşiyle aynı yaşta idi. Perviz Şapur ve İbrahim Golestan yaşıttırlar. Ancak İbrahim Golestan çok önemli bir öykücü ve aydın kişidir ve Furuğ üzerindeki etkisi ve öyküleri yolu ile çağdaş İran yazınında değerli rol oynamıştır.

Furuğ Ferruhzad, Albay Ferruhzad ve Perviz Şapur'un dünyalarından geçişte, en önemli özelliği kadın gövdesinden faydalanmayı gütme olan bir araftan geçmiştir ve o araf ellili yılların basını idi. Firdevsi dergisi gibi bir iki istisnayı dikkate almazsak, haftalık dergiler, yolu ve sapağı göstermekten ziyade, milleti oyalıyor ve özgür siyasi tartışmaktansa siyasetin yerine oturuyordu. Söz konusu basın Furuğ’a ve onun sanatına, üzerinde alışveriş yapılacak bir matah ve bir reklâm aracı gibi bakıyordu. Ferruhzad kendi kişisel, duygusal ve cinsel sorunlarından içtenlikli olarak söz açıyordu. Oysa o basın bu sorunları halkı coşturma ve dergiyi almaları yolunda teşvik aracı olarak ve kısacası tirajlarını artırmak için kullanıyordu. Birtakım dergi baş editörleri, sonraları Batı’da paparazzi olarak bilinen bir rolü üstlendiler ve şüphe altında kaldılar. Furuğ "Günah" şiirini yayımladığında, İran'ın haftalık dergilerinin -özellikle en rezilleri- sanki cinsiyet konusunda en büyük defineyi ele geçirmişler ve bir elleri yağa bir elleri bala varmış gibi, işleri tıkırında görünüyorlardı. İşte bu dönem ve sonrasında herkes, doğru ya da yanlış, babaevinden, kocaevinden ve basın erkekleri ve hatta o dönemin romantik şairlerinin faydalanma heveslerinden doğan sorunlarla boğuşan bir kadına bin bir iftirada bulundular ve bu öfkeli ve sinirli kadını basın, bir taraftan kendi oyuncağı ve diğer taraftan şehvet peşinde söylencesel bir kadın olarak İran halkına sundu. Bu dönemde Furuğ, Mehdi Hamidi, Feridun Tevelleli ve Nadir Nadirpur'un etkileri altındaydı. Şiir söylüyordu ve Şocaiddin Şefa gibi yandaşları vardı. O gerçekte, Nima ve onun peşinden Şamlu, Şahrudi ve Ehevan'ın sürdürdüğü şiirsel devrime karşı yönde hareket ediyordu.

Gerçi bu şiirler, Furuğ'un topluma egemen olan eril riya ve ikiyüzlülüğe karşı cinsel başkaldırısı ile doluydu; ancak bir yandan seçmiş olduğu şiirde biçem onun bu isyanı bir noktaya vardırabilmesine olanak tanımıyordu ve diğer yandan erken gelen medyatik ün ona kültürel ve sanatsal yönde gelişme fırsatı tanımıyordu. Bu yüzden Furuğ, basına ilk adım atışından itibaren, bir saman gibi, bir anı diğerine uymayan birisi olarak ve onun bunun işareti ile bir dergiden diğerine göç ediyor ve yalpalıyordu. Sonunda piyasadan ve tez geçip giden aşklardan yorgun düşmüş bir durumdayken, 1958 yılında İbrahim Golestan ile karşılaştı. İbrahim onun üzerinde büyülü etkisini bıraktı. Furuğ bir iki yıl içinde giderek o basın ve yol yordamdan elini eteğini çekti ve bunun sonucu olarak, ömrünün sonuna kadar yani 1967'ye kadar olan dönem, onun en verimli şiir yılları oldu ve o yıllar Nima'dan sonra, Nima'nın şiirinin ve o dönemin Şamlu'sunun şiirinin yanında en parlak şiirsel ürünlerin doğuş dönemi oldu.

İbrahim Golestan, İran'ın en ciddi öykücülerinden biriydi. Furuğ'un onunla tanıştığı dönemde bile. O, Mark Twain, Sir Wood Anderson ve Hemingway'den öğrendiği şekilde doğru, melodik ve güzel Farsça yazma geleneğini batı öykücülüğü ile birleştirmeyi başarmıştı. O daha çok yazınsalda duruyor ve en çok da iki dünya savaşı arasındaki dönem, yani 1917-1940 yıllarının Amerikan öykücülüğü ile uğraşıyordu. O, Mark Twain ve Hemingway gibilerin çeviricisiydi. Ancak, birkaç öyküsünde Nima türü kırık vezinden yararlanıyordu. Bu kırık vezin, Nimai vezinden habersiz birisi için duyumsanmıyor yahut da düzyazının kendi müziği şeklinde duyuluyordu. Ancak bu veznin ne olduğunu bilen birisi, veznin imgelerin ve davranışların hemen göz önünden ve zihinsel derinliklerden geçip ve öykünün birimlerine katılmalarına ve öykünün öykü özellikleri ile ilerlemesine izin vermediğini duyumsuyordu. Fakat hakkını vermek gerek ki bu dil, sözcük ekonomisi nedeni ile, çok kişisel ve ustaca konuşmaların tonuna dikkat açısından, dönemin çağdaş dillerinin en belirgin olanlarından biriydi. Burada bizim o öykülerden aktarmamıza imkân yok, ancak şunu söyleyebiliriz ki, Furuğ’un İbrahim ile arkadaşlık dönemine rastlayan dönemdeki Farsça yazılan öykülerin düzyazısına en yakın yazılar, Furuğ’un İbrahim Golestan ile tanıştıktan sonraki dönemde yazmış olduğu şiirlerdir; şiirin şiirselliğini ve düzyazının düzyazısallığını koruyarak. Yani, Furuğ’un şiiri kendi yerinde asildir ve Golestan'ın düzyazısı kendi yerinde ve ikisi karşılıklı olarak birbirlerini etkilemişlerdir.

Şunu da belirtmeliyim ki Furuğ, İbrahim Golestan ile tanışmadan önce Batı yazınına dikkat etmiş değildi. Sonraları da Furuğ’un yazılarında, onun kişisel olarak önemsenecek ölçüde Batı yazını üstünde durduğuna dair önemli bir belirtiye rastlanılmıyor. Batının onun üzerindeki etkisi dolaylı olmuştur denebilir. Bu etkinin yollarını aydınlatmalıyız: 1 - Batı yazının çağdaş şiire etkisi ve bu yolla Furuğ 'un zihnine etkisi. Bu alanda en yaşlıdan, yani Nima'dan başlayarak o dönemin en genç şairi olan Ahmed Rıza Ahmedi'ye gelinebilir, 2- Çağdaş yazınsal eleştirinin Furuğ şiirine etkisi. 1960'ların ilk yarısının yazınsal eleştirilerinin Furuğ’un şiirini etkilediği söylenebilir, 3- Batı şiiri çevirilerinin etkileri, özellikle T.S. Eliot'ın şiiri, "J. Aifred Profruck'ın Âşıkane Şarkisi' ve "Kısır Yet' ve ”Dört Kuartet' in çevirileri (sırası ile: Rıza Beraheni, Bahman Şo'lever, Mehrdad Samadi çevirileri) ve genel olarak altmışların başlangıcındaki Amerikan şiiri. 4- Dünya yeni sinemasının etkisi. Öyle görünüyor ki bu dönemde Furuğ, gerek Golestan'ın stüdyolarındaki çalışmaları ve gerek Avrupa yolculukları sırasında ve gerekse Tahran'daki kişisel ilgi dolayısı ile Batı sineması ile tanışmıştı, 5- İbrahim Golestan'ın etkisi. Golestan'ın kesin etkisi kuşkusuzdur. Belki de Golestan'ın etkisi ve yol göstermeleri sonucunda Furuğ. Nadirpur, Müşiri ve Mehdi Hamidi gibilerin şiirinden uzaklaştı ve Nima ve Şamlu ve daha yeni şiir dünyasından ortaya çıktı. Ferruhzad'ın kendisi bu konuya işaret etmemesine rağmen, yine kendisinin ilk doğuş olarak adlandırdığı "Yeniden Doğuş'"u İbrahim Golesatan'a ithaf etmesi, ister duygusal ister sanatsal açıdan ona karşı duyduğu minnet borcunun belirtisi olarak kabul edilebilir.

Sanatsal öğretilerin bir bölümünün ataerkil olduğunu unutmamalıyız. Yol göstermeler kimi zaman sapmalara yol açar. Özellikle de çevresine karşı çekici ve şiddetli etkili olan İbrahim Golestan gibi biri bu yol göstermeleri üstlenmişse. Genel olarak İbrahim Golestan'ı da aynı ataerkil kategoriye koymak olasıdır; ancak onun ataerkilciliği daha çetrefildir. Bu kültürel çetrefilliği nedeni ile de Golestan'ın kendisi, bir baba ya da koca imajı olarak kafalarda oluşmuşsa da aşık ve maşuk imajı kategorisinde yer alması nedeni ile, kimi zaman onlardan geri kalmaz ve bu ilişkinin kendisi, duygu ve aşka, zarif ve sevecen mürit ve muratlık ilişkisine rağmen, herhalde özne ve nesne ilişkisidir. Düşünün edeni ve edileni arasındaki ilişkidir. Özellikle birisi bu ilişkiye tüm varlığını katıyor ve öteki evini, yaşamını dokunulmamış olarak koruyor ve onun yanında İran çağdaş tarihinin en büyük kadın şairini arkadaş ve sevgili olarak yanında koruyor, ve birisi

tüm varlığım benim, karanlık bir ayettir

seni, kendinde tekrarlayarak

çiçekienmenin ve yeşermenin sonsuz seherine götürecek

(Yeniden Doğuş)

diyor ve ötekisi suskunlukta, diğerinin ölümünden sonra bile suskunlukta, dünyayı seyrediyor; onun ölümünü de seyrediyor ve ölümünden sonrasını da. Gerçekte bu, eski zamanların mürit ve muratlık ilişkisine benzer. Hafız'ın "Muğan Piri" ile olan ilişkisine benzer. Ancak başka bir şekilde. Buradaki özel ilişkide, biri kadındır. İşte burada Furuğ, bir kez daha, bu ilişkideki yenilgiyi bir yengiye dönüştürüyor. Furuğ'un önemi, kendi maşuk ve muradı ile konuştuğu zaman, onun da başkaları gibi olduğunu, fakat şimdilik onun karşısında göründüğü biçimi aldığını unutmamasındadır.

5- Günah

Furuğ Ferruhzad’ın 1955 yılında, önce basın ve sonra kendi ikinci toplu şiir kitabının. Duvar"ın başlarında, yayımladığı ve onun birinci şairlik dönemi zihniyetini, yani " Tutsak", "Duvar" ve "İsyan" kitapları dönemini anlamamız açısından gerekli olan şiir, "Günah" şiirdir. Biz, onun birinci dönem şairliğini işte bu şiiri aktararak onun ışığı ve ekseninde inceleyelim:

günah işledim lezzet dolu bir günah

titreyen esrik bir tenin yanında

tanrım ne bileyim ne yaptım ben

o karanlık susku dolu zulada (Günah)

Bu şiirin yayımlanması Furuğ’un hayatını alt üst etti. Anlaşılan şiir, onun "Roşanfekr" (Aydın, ç.n.) dergisinin baş editörü Naşir Hodayar ile ilişkisi üzerinedir. Bu dergi aydınlık değil, tam tersine en rezil ve en bayağı düzeyde yayımlanan haftalık bir dergiydi. Diğerlerinden belki tek bir farkla; meşhur romantik şair, Feridun Müşiri onun şiir sayfası sorumlusuydu. Sonraları Nasır Hodayar, o evli ve ünlü kadınla sevişmenin öyküsünü bu dergide yayımladı. Bu tür cinsel ilişkinin ve peşinden gelen yankıların sonucu onun kendi ailesi ve babaevinden tamamen kopması oldu. O günün toplumu böylesi olaylara açtı. Şiirin kendisi, sadece evli bir kadının günaha olan itirafı açısından önemlidir ve gerçekte basmakalıplar yığınından başka bir şey değildir. Şiir imgesel olmayan ortalama bir sıfat ve zarflar yığınıdır: "sarhoş ve kıvranan", "karanlık ve susku dolu", "gizem dolu”, "çırpınan", "gereksinim dolu”, "divâne", "sarhoşça", “alevli yangılı”, "kinci, sıcak ve demirsi"; basmakalıp betimleyen isimler: "günah", “zula", kalp", “göğüs”, "kalbin üzüncü", "aşkın öyküsü", "cânâne”, "aşık", “heves" vs... Gerçekte şiirin bir itirafın küstahlık ve korkmazlığı dışında hiçbir şairane ve sözsel, anlamsal ve anlatımsal, titreten hiçbir şeyi yoktur. Daha çok da halk arasında yaygınlaşabilen, birkaç sözsel obsesyonun dışında, sıradan şarkı sözlerine benzer.

Temel nokta başka yerde aranmalıdır. "Günah" ve ona benzer anlamlar, Furuğ’un bu dönem şairlik yaşamında, bir tik gibi kaçınılmaz bir şekilde onun tüm şiirine egemendir. İşte sorun budur: Furuğ’un -ki büyük olasılıkla evlilik öncesinde başka biri ile cinsel ilişki deneyimi olamamıştır- bu deneyimden kaçınmak için özel bir nedeni vardı. Aile, ilk baştan çocuğa, evlenmeden önce cinsel ilişki günahtır düşüncesini aşılıyor. 1944-1951 yılları İran toplumu gibi kapalı bir toplumda bile, genel olarak, erkek kadına göre daha fazla serbestti. Fakat bir kız için böyle bir serbesti söz konusu bile edilemezdi. Acımasız toplum tüm acımasızlığını kadına yöneltiyordu. Gelenekler her yönden onu bastırıyordu. Denebilir ki Iran Yazın tarihinde, Furuğ'dan önce, hiçbir kadın ne âşıkane şiir söylemiş ne de bir erkeğe hitaben şiir söylemiştir. Ne evli bir kadın olarak kimse bir erkekle evlilik dışı ilişkisini böylesi bir açıklıkla itiraf etmiş ne de o ilişkiden "lezzet dolu bir günah" diye söz etmiştir. Öyle görünüyor ki Furuğ’un "günah" ve "lezzet dolu bir günah”ı vurgulaması biraz da alaycıdır. Furuğ lezzetin günahla birlikte olduğunu söylemek istiyor. Genel olarak "yasak", "yasal" ve "meşruluk"tan daha tatlıdır. Her tür geleneksel egemenliğin odak noktasına alışkanlık, olağanüstülük ve gelenek dişiliğin tersine, günah oturmuştur. En büyük günah ise cinseldir. Furuğ bizi günahın odak noktası olan ilkel günaha geri götürüyor. Günah, bir yerde, en büyük geleneksel sisteme karşı başkaldırı olarak boy gösteriyor. Furuğ’un geleneğe karşı isyanı şaşılası bir hızla ve kısa bir sürede, 1951-57, yani evlenme ve İsyan kitabının yayımlanmasına kadarki sürede geçiyor.

Helene Sixous bir yerde "Başkaldırı erkeklerde görülmeyecek bir şekilde kadın benliğinde vardır,” diyor. Ancak ataerkil çağın acımasız egemenliği, kadının başkaldırışını, darbeler altında tutup onu sindirip saklamıştır. Biz kadının başkaldırışı yerine onun işlediği günahı görüyoruz. Ve kadın kendisi bile, kendi başkaldırışından vicdan azabı duyuyor. Günah hissi, kadının başkaldırışının unutuluşundan doğmaktadır. Eril egemenlik, bu unutkanlığı insanlığa dayatmıştır. Tarihsel, toplumsal ve sanatsa] ataerkil sistemler bu unutuşun temel ve özünü oluşturur. Başkaldırışın unutuluşu ve günahın onun yerine oturuşu. Helene Sixous, Tevrat'tan iki öykü aktarıyor. Birinci öykü, Tevrat'ın hemen hemen ilk sayfalarında yer almakta. Adem ve Havva'ya cennetteki o yasak meyve dışında, tüm nimetlerden yemeleri emredildiğinde, başkaldıran ve yasak meyveden yiyen kadındır. Lezzetin yolu o yasak meyvenin yenmesi ile başlıyor. Bu öykü, yeryüzüne lezzet kapısını açanın kadın olduğunu göstermekte. Başkaldırı ve lezzet ve peşinden ilkel günah. Esasında ataerkil çağ Tevrat ile başlamaktadır. Gerçi lezzetin duyumsanması insan yaşamının benliğini göstermektedir ve kadın onun odak noktasında yer almakta, ancak tarihsel devinim ve düşünme ve düşlemede ikiciliğin başlaması, kadını sahnenin gerilerine itiyor ve onu erkeğin uydusu ve sol kaburgasının parçası yapıyor.

6- İkinci Öykü

İkinci öykü İbrahim ile ilgilidir. Tanrı İbrahim'e ateşin üzerinden geçmesini emrettiğinde, İbrahim soru sormaksızın ve neden aramaksızın tanrısal buyruğa boyun eğiyor. Sixous’ya göre bu iki öykü kadın ve erkeğin benliğini gösterici nitelikteler. Bu boyun eğme ve başkaldırı kavramlarından, Sixous’ya göre, iki tür cinsel libido ekonomisi doğmuştur: Dişi ve erkek libido ekonomisi (Female and Male Libidinal Economy). Dişi libido ekonomisinin temel özelliği, egemenliğin reddi ve bir çeşit olumlu kabullenmenin kabulüne dayalıdır. Öyle ki kadın, olumlu bir biçimde, dünyayı kabullenmeyi kabul ediyor, dünyaya karşı, herhangi bir beklentisi olmaksızın ve tam bir bonkörlükle kendini bağışlıyor, veriyor. Erkekse tersine, egemenlik peşindedir, bir tür fallus odakçı (Phallocentric) ve ondan doğan kültür ise gerçekte fallus odakçı bir kültürdür; ataerkil kültürler tarihi, geleneksel toplum, eril havanın salt anlatımı kültürü, fallus odakçılık kültürü, siyasi merkez komiteler kültürü, casusluk kültürü ve tarihsel casusluk sistemleri. Bunların tümü işte o erkek libido ekonomisi temeline dayanır. Bu ekonomide kadın bir cinsel metadır.

Furuğ bu düşünceleri bilerek kendi başkaldırışına doğru gitmemiştir. Üç temel etmen bunda rol oynamıştır: 1- Onun baba ve koca evinden edindiği kişisel deneyimler, 2- Cinsel yaşamının deneyimi, 3- Cinsel ve bireysel başkaldırının köklü dinsel metafiziksel geleneklerin verilerine karşı genelleşmesi. Bunlar düzenli ve adım adım olmamıştır, belki tüm hareketler düzensiz ve inişli çıkışlı olmuştur ve çetin yollardan aşıp geçerek. Bazen çocuğundan ayrı düşmüş, bazen çocuğuna ninni söyleyen ve ona karşı derin bir nostaljiyi dile getiren bir anneydi; bazen toplumun kadının fesat ve sapkınlığı olarak nitelediği şeyleri küstahça yapan, görünen kadındı. O, bunların lezzetten pişmanlığa değin tümünü tecrübe etti. Kimi zaman tanrı karşıtı, kimi zaman derin Hayyami duyguların yanlısı olarak; ama kadınsal biçimi ile. Tanrısal yaradılışta gördüğü çelişkileri serzeniş ediyor ve kendince bu çelişkilere karşı koymak istiyordu. Onun bu dönem şiiri derin duygusallık ve olgunlaşmamış düşüceler şiiridir. Kimi zaman erkeğe çatmakta ve kimi zaman onun kollarında ve ondan lezzet almakta:

ona hevesten başka bir şey söylemediler

onda görünüşten başka görmediler

nereye gittiyse kulağına fısıldadılar

kadını eğlence için yarattılar

kadının şeysel cinselliği ile karşı karşıyaydı.

elini uzat ve bağrına bas

bu dudağı bu sıcak dudağı ey erkek

bu onun yakan başı, göğsü

bu teni yumuşacık teni ey erkek

O dişi libido ekonomisi ve bonkör kadınsal ağırlayıcılık ve kabullenme ile karşı karşıyaydı.

sesler ölüyordu ve acının yangını

kavurup geçiyordu kalbimden

ağlıyor diyorum Kami yavrum

kaldır başını eteğimden (Gecenin devi)

Çocuğu Kami'den onun kirlenmiş eteğinden başını kaldırmasını istiyordu.

umutlarımı aşkımı tekmeleyen

ben bir erkeğe, vefa ettim

ne verdiysem ona helali olsun ancak

karşılıksız kalbim ki hiçe bağışladım

Hem o olumlu kabullenmeden haber veriyor hem de içinde yaşadığı toplumun ahlak kurallarına karşı küstahlığını gösteriyor ve hem de cinsel ve sözsel olan alayı.

ah ey erkek benim dudaklarımı

öpücük kıvılcımıyla yakan

bu sonsuz bir kitaptır ve sen

kısa bir yaprağını okuyan

Hem cinsel libidodan söz ediyor ve hem kendi tensel, tinsel ve cinsel bonkörlüğünü kendi vücudundaki lezzetin bitimsizliği yoluyla açığa vuruyor.

benim ellerim karanlığında onun

ellerinin duyumundan çiçekleniyordu

benim avareliğimin biçimimdeydi

gözleri hüzün kokuyordu

Karşısındaki insanla dert ortağı olma duyumsaması var.

şimdi orda hep o uzak evde

yaşamın sevinci uçmuştur

şimdi orda bir çocuk annesinin

uzaklığına ağıt yakmıştır

Ki kendi yazgısından nefreti belirtiyor. Doğurduğu çocuktan ayrılmış ve kendi sığınağından onu yoksun bırakmağa mecbur edilmiş ve "yorgun ve perişan" olmasına rağmen, kendini şiire ve kendi şairane yazgısının ellerine bırakmıştır. Ferruhzad öyle görünsün diye yapmıyor. Onun şiiri, daha sonraki yaşamını incelerken değineceğimiz gibi, onun gerçek yazgısıdır. Şimdi ondan söz ediyor. Onun "yorgun ve perişanlığı gelecekte şiirinin temel mayası olacak, nitelik değişimine uğrayacak ve gerçek şiirin görkeminden ortaya çıkacak. O nefretini eylemsel olarak dile getiriyor. Toplum cinsel lezzete günah damgası vuruyor. Furuğ bir yandan sanki bu geleneksel önyargıya teslim oluyor:

ah ey tanrım nasıl sana söyleyeyim

tenimden yorgunum tenimden usanmışım

Ve diğer yandan, kendi baskılanmışlığını erkeklere karşı itiraz ederek şöyle dile getiriyor:

lanet olsun bana sefa sürmesem

aşıklara bundan böyle vefa edersem

ve gerçekte, Ingiliz şair Keats'ın dediği ve tesadüfen Furuğ'un o romantik şairlik yanı ile, daha sonra o romantizmin yerini alacak olan yanı ile değil, daha uyumlu olan "la belle dame sans merci" -güzel kadın acımasızdır- yanıyla. Furuğ'un 1950'lerin sonu ve altmışların başında onun şairi olarak üne kavuştuğu lirik şiirlerini demek istiyorum.

İlk kitaplarda tarihsel olarak ne kadar ilerlersek, Ferruh-zad dilsel olarak daha egemen olmakta, ancak şiir çerçevesi, sınırlı birkaçının dışında, Tevelleli ve Nadirpur'umsu resmi dörtlükler şeklindedir. Fakat, ne zaman ki Duvar'ı geçip İşyan’a varıyoruz, her ne kadar birtakım şiirlerde hâlâ o eski yarı romantik ve yarı lirik hava korunmuşsa da, Furuğ'u cinsel isyandan düşünsel isyan alanına kavuşmuş olarak buluyoruz.

dudaklarımda gizemli bir sorunun gölgesi

kalbimde huzursuz yangılı bir acı var

bu asi ruhun avarelik gizemi hakkında

bugün seninle söyleyeceklerim var

Kitabın ortalarına doğru şöyle sonuca varıyor:

ey tanrı ey ölüme bulaşmış gizemli kahkaha

ne yazık ki sana yabancıdır benim ağlamalarım

ben sana kafir, sana münkir sana asi

sana inat işte şeytan benim tanrım

Gerçi İsyan şiirinin birkaç yerinde ve hatta yıllar sonra Yeniden Doğuş'ta tanrıdan söz edecek, ancak Furuğ'un geleneklere ve bu geleneklerin başına karşı isyanı, bu son dörtlükle hemen hemen kesinlik kazanmıştır ve onun çalışmalarının düzensizliği de kesinlik kazanmamıştır. Furuğ hâlâ birkaç şiirinin dışında dörtlü formuna bağlılığını korumaktadır. Gerçek şiire kavuşması, tüm o çelişkileri şiirin gerçek dilinde aktarması için Furuğ, 1952 ile 57 yılları arasında yani beş yılda üç kitap ve 300 sayfa şiir yayımlamışken, 1957’den 63'ün sonuna değin, yani altı yılda sadece bir kitap Yeniden Doğuş'u ve sadece 110 sayfalık şiir yayımlıyor. Furuğ artık eskisi gibi yemek masası arkasında kolaylıkla şiir söylemiyor. Yeni kitabında, her şiirinde bir olay yatmakta. Bu noktaya varabilmesi için uzun süre okuma, düşünme, tartışma, heyecan ve öğrenme dönemini ardında bırakmıştır. Fakat konuyu buraya vardırmak için, kadın meselesi hakkında Helene Sixous'nun söylediklerine ek olarak, Furuğ ile daha ilintili olan yerel eril tarih ve eril kültür açısından, birkaç önemli sorunsala değinmeliyim. Helene Sixous, Cinsel Libido Ekonomisi hakkındaki yazısını 1980'den sonra kaleme almıştır, burada aktaracaklarım ise 1960-70'li on yıla aittir:

"Bizim tarihimiz, kendi tanıklığına dayanarak, asırlar boyu, özellikle Meşrutiyetten önce, eril bir tarih olmuştur. Yani öyle bir tarih olmuştur ki hep erkek, ersel macera, zulüm ve zorbalıklar, ersel eşitlik ve sevecenlik, iyilik ve kötülükler, ersel sevmeler ve çirkeflikler ona egemen olmuştur. Kadın hiçbir zaman yaratıcı rol bulamamıştır. Bundan dolayı, bu tarihte, kadınsal etmenleri görmek mümkün değil... Erkeğin tarihsel egemenliği, kadını değil sadece ikinci sınıf insan, şeyleşmiş ve insanlıktan ayrılmış bir insan olarak istemiş, öyle ki o hatta sanki tarihsel akışta hazır ve nazır olamazmış gibi... Iran toplumu erkeğe kahraman ve pehlivan olma izni veriyor, fakat İran Tarihi boyunca, kadına bu izin verilmemiştir... Iran tarihi geçmişte erildi ve kadınsız: ve kadın, ne yazık ki, perde artlarında ve zulalarda tutulmuştur. Şayet erkek ailenin başında ise, kadın, bir üçgenin tabanı olarak erkeğin dikey genidir. Iran tarihinde üçgenin bu tabanından hiçbir iz yoktur... Kadınsı sevecenlik, sevgi, güzellik ve çiçeklenmeyi barındırmayan bir tarih: kadın parmaklarının doğru ve güzel rolü olmayan bir tarih acımasız, baskıcı ve fâcir bir tarih olacaktır. Ve Iran tarihi gerçekten, acımasız ve eril bir tarihtir, hiçbir zaman kadınsı sevecenliğin yatağında akmamış bir tarihtir. Bu nedenle de başka milletlerin tarihlerinde benzerine ender rastlanılan bir acımasızlık, inatçılık ve zorbalık taşır. Iran kültürü de, her zaman olmasa dahi, çoğunlukla eril ve bazı özel dönemlerde ise nötr olmuştur. Acaba gerçek anlamda onda kadından bir eser var mıdır? Şehname’nin kadınları onun erkeklerine nazaran üçüncü derece bir öneme sahiplerdir. Mevlana'nın Mesnevi'sinde kadından tüm yönlü bir imge görülmez. Kadınların yaşamı gösterilmemiştir; onlar sadece erkek ve kadın arasındaki ortak felsefi ve ruhsal durumlar veya insansal durumlarla ilintili metafizik sorunlar, genel olarak hayal edilebilsinler diye araç olarak kullanılmıştır. Sadi ve Hafız'ın gazellerindeki aşkın hitap ettikleri kuşkuludur. Iran kültürü, erkeklerin kültürüdür.

Meşrutiyete kadar olan Farsça şiiri incelemelerimde, İran'ın lirik şiirinde katıksız kadın sevgiliye pek az rastlamışım ve İran şairlerinin sevgiliden yaptıklan betimlemeler, kadın özellikleri taşıyan erkeklerden yapılan betimlemelerdir ve şayet birkaç önemsiz istisnaya göz yumarsak, bu tür şiirlerde Iranlı sevgili, tek cinsiyetlilikten ziyade çoğunlukla iki cinsiyetidir ve şairane aşk ya da şairane şiirin amacı ise kadından ziyade erkek olmuştur. Bundan dolayı İran'ın lirik şiiri, çoğunlukla her iki cinse erkek ve kadının karşılıklı birbirinin tensel, tinsel, duygusal ve manevi güzelliklerini yüceltmelerinden uzak eril bir lirizmdir... Bu tür eril lirik şiirler, temelinde iki kusur taşımıştır: birincisi, erkekler kadınlardan kapsamlı bir imge vermemişler; ikinci kusur ise hiçbir kadın, ne erkeğin şiirinde kendisinden bir imaj görmüş ne de kendi kadınsı lirik şiirinde bir erkeğe yer verebilmiştir... Bundan dolayı Furuğ Ferruhzad’a kadar, Farsça şiir, kadının cinsel, duygusal ve tensel görüp çizdiği erkek sevgiliden yoksun kalmıştır... İran'ın lirik şiirinde, katıksız kadın sevgilinin nadir olması gibi, genel olarak, Furuğ Ferruhzad’a kadar, bir kadın bakışı ile çizilmiş katıksız erkekten en ufak bir eser yoktur ve İran'ın geçmiş lirik şiirini, edenin ve edilenin her ikisinin erkek olması dolayısıyla ben onu eril lirizm olarak adlandırdım... Maalesef Farsçanın aşıkane şiirinde, kadın yüzü, genç bir erkek çocuk heykelinin biraz değiştirilerek kadının yozlaştırılmış heykeline dönüştürülmüşçesine yitik, gizli, saklı, kapalı, zedelenmiş ve karanlıktır... Yeni Farsça şiir hiçbir şey yapmamışsa da, en azından şiirsel kültür bakımından, kimi yerlerde, Fars âşıkane lirik şiirini tensel ve duygusal açıdan bir sağlığa kavuşturmuştur; çünkü artık şimdiki Farsça şiirdeki sevgilileri cinsel açıdan eskisi gibi birbirine karıştırmak olası değil. Şamlu şiirindeki sevgili baştan sona bir kadındır ve Furuğ Ferruhzad'ın şiirinde sevgili baştan sona erkektir. Ferruhzad'ın erkeği bir kadınla veya Şamlu'nun kadını bir erkekle asla karıştırılmaz." (Eril Tarih, Tahran 1969, Iran basını, 1970 Peyam Yayınevi, 1972 Iran mehr, 1980’e kadar yeraltı yayınevleri, yüz binlerce baskı birinci yayından. 1984)

Eril tarihin buradalığı sadece kadın ve erkek ilişkileri ile ilgili değildir. Ondan daha ileriye gider ve insansal ilişkiler sisteminin tümünü kapsar. "Eril Tarih" adlı makalede (Taçlı Yamyamlar kitabında, “The Crowned Caibals” Vintage, N.Y., 1977) onun kökenine inerek genel yapısalını gösterdim. Genel olarak eril tarihe dayalı ilişkiler, düşünün edeni olarak özne ve düşünün edilgeni olarak nesne ilişkilerdir. O yazıda eril tarihin bir çeşit yamyamlık olduğunu gösterdim ve eğer doğu istibdadında aksakalerkilciliğin görünürdeki yapısalını kaldırırsak, onun derininde, derindeki tarih öncesi ve tarihsel katmanlarında, bir çeşit yamyamlık, özellikle genç yeme ve evlat öldürmeye varırız. Biz bu yapısalı, İbrahim öncesi dinlerdeki öldürmelerde, İbrahim'in kendi yaşamında bile, İshak’ın öldürülmesi (Tevrat) ve İsmail'in öldürülmesinde (Kuran) görmekteyiz. Biz bunu bir sürü gencin öldürülmesi ve beyinlerinin Dohhak'ın omuzlarındaki yılanlara yem olmasında görmekteyiz. Sohrap ve Isfendiar'ın Rüstem'in eliyle öldürülmesinde görmekteyiz. Med kralının kendi vezirinin oğlunu öldürmesi ve babasına yedirmesinde de görmekteyiz. Bu kadar fazla evlat öldürme yapısalının varlığı boşuna değildir. İlkel anaerkil dönemde, genç oğul önceleri tanrıça annenin eşi ve ortağıdır. Onun öldürülmesi ve kanının tarlalara dökülmesi, yerin güçlenmesi ve ekin ayları olan bahar ve yaz aylarının hızlanıp daha bol ürün vermesi içindi. İsmail'in anne yanından İbrahim tarafından maslağa kaldırılması ve fakat daha sonra onun yerine bir koçun öldürülmesi, anaerkil dönemden ataerkil döneme geçişi göstermektedir. Birincisi, evladın baba tarafından sahiplenilmesi saltlık kazanmış; İkincisi, koçun öldürülmesi, görünüşte insan öldürülmesi ve evlat yeme olayını ortadan kaldırmıştır. Ancak öldürme olayı ataerkillik ve aksakalerkilcilik nedeni ile ortadan kalkmıyor. Tanrısal hale, krallık halesi, dinsel hale, önder ve Pir ve Murat halesi, etnik hale ve ulusal liderlik halesi, tümü erk odakçılığın değişik yapısallarıdır ve eğer bugünkü deyimi ile Helene Sixous’nun kullandığı gibi "erkek libido ekonomi" deyiminden bu yapısalların belirlenmesinde faydalanırsak, tüm o erklerin; gücün kadının elinden çalınıp ve erkeğin elinde odaklaşması için kullanılan aldatıcı haleler olduğunu görürüz. Erkekler ve aksakallar tarafından, kadınlara ve evlatlara hançer dayamalar sadece gücü ele geçirip ve onu korumak içindir. Doğu'da gücün yapısalı mitte, dinde, saltanatta ve Doğu'nun diğer diktatörlük göreceleri işte bu "otorite"nin erkeğin ve aksakalın elinde korunmasına dayalıdır. İran'ın eril tarihi güç yapısalının korunuşu ve babanın geleneksel otoritesinin korunuşu anlamını taşır. Geçen yüzyıl içinde, tüm bireysel ve toplumsal devrimci kıpırdanışların gençlik hareketlerinden kaynaklanması boşuna değil ve son zamanlarda gençlerin yanında kadınların hareketlenmesi. Bu başkaldırı, devrimleri oluşturdukları gibi, gücün kaçınılmazlığından dolayı, otoritenin kendisini koruması nedeni ile, kısıtlı başarılarına rağmen, hem bireyi ve hem de toplumu bunalımlara sürüklemektedir. Geleneksel güç yapısalının korunuşunu geçmişte şöyle anlatmışım:

"Baba, devinen bir tez olarak, eril yazın tarihinde öylesine güçlüdür ki, hızla ve yaka paça bir şekilde antitezine (oğlana) doğru koşmakta; onun tarafından yok edilmek için değil, tam tersine, onun aracılığı ile, bireysel tatmin sürecinde kendi rolünü tamamlamaya devinilmek için. Tez (baba), antitez (zavallı korkmuş oğlan) aleyhinde komploya ve oyuna başvuruyor ve antitez düşmana karşı yeterli güce kavuşmadan önce, diktatör tezin ezici gücü tarafından kısırlaştırılıyor. Oluşan ise, değil değişim, gelişim ve giderek yenilenmenin temeli olan bir sentez, tersine, o ilk ve hemen hemen ilkel tezin onayının vurgulanmasıdır. Diyalektik açıdan, oğul babanın ağırlığı altında ezilmektedir. Tarihsel olgu olarak, yarı durgun ve yarı devinendir. Bu, dölsel tarihtir, karanlıkta kendi görkeminden laf eden doğmalık bir bodur -kasapların, cenaze taşıyan ve mezar kazanların dünyası- ... bu dünyada babalar, babaların yerine oturmuş olan babaların yerine oturmaktadırlar. Gelecek kuşaklara tecavüz etmek için kanlı kollarını sıvamış olan erkeklerin yorup örseleyen halef yapmaları. Ve halk, genç kadın ve erkekler, tarihin ve büyük uygarlıkların fiili yaratıcıları, ya topluca öldürülmekteler yahut öldürülmeseler de, ölümden daha beter olan aşağılanmaya mahkûm edilmekteler, aşağılanmanın ve tutsaklığın derinliğine yuvarlanılmış olan antitezler, cehennemi antitezlerdir. [ The Crovvned Caibals, (Vintage, N.Y. 1977) P. 78] (Taçlı Yamyamların bu bölümü, eril Tarih ve Egemen Kültür ve Mahkûm Kü/tü/ün 1984 deki baskısının 136ncı sayfasının açıklamasında tercüme edilmiş ve aktarılmıştır.)

7- Ferruhzad'ın "Ben 'inin Gelişim Süreci

Bizim ülkemizde gelenek ile yenilik arasında süregelen kavga liderlik bunalımına yol açmıştır. Bu bunalım, bizim tarihimizin kendisine ve bilimsel ve teknolojik açıdan ileri uygarlık dünyasına karşı dengesizliğinden dolayı idi. Şair ve yazarın ruhu, bu derin çekişmelerden dolayı, derinden bunalıyordu. Furuğ Ferruhzad, bu bunalımı içselleştirerek kendi içinden bir parça yaptı. Ve sonunda öyle bir sevdalı eşiğe adım attı ki bir yanında onun şiirinin duygusal ve kültürel yücelmesi, diğer yanında ise kültürel mürit ve murat biçiminde ataerkil yapısalın sürgit yengisi yatıyordu. Biz burada, Ferruhzad'ın süreğen içeriksel kavramlarından birinin gelişim sürecini, birinci kitabından sonuncusuna doğru hareket ederek inceliyoruz ve onun ışığında, Furuğ'un son iki kitabı hakkındaki düşüncelerimizle sözlerimizi sona erdiriyoruz.

Tutsak kitabında, Ferruhzad'ın "Kız ve Bahar" adlı bir şiiri var. Kötü bir şiirdir. 1950-60 arasında yazılmış dörtlülerden. "Hamidi", "Tevelleli", "Nadirpur" ve o zamanın hastalıklı romantizminin etkisi altında. Şiirin tümünü okumamıza gerek yok. İlk dörtlüde şöyle diyor: "Kız oturdu pencere ardında söyledi/ ey baharın kızı kıskanırım seni/ sarhoşluğunu ıtırının gülünü senin/ yemin ki her kaça dersen alırım seni." Sonra baharın vasfı gelmekte ve kız şöyle demekte: "baharsız kaldığım ne çok bahar vardı" ve son dörtlü: "gökyüzünün ötesinde susamış güneş / sanki kan dolu tepsiye oturmuştu / gündüz gidiyordu tuhaf bir düşünceye dalmış / pencere ardında kız hüzünlü oturmuştu. "

Duvar kitabına geliyoruz. "Düş" şiirinde Furuğ yine aynı kızdan söz ediyor. Bu kez, dörtlüden daha bileşik bir kalıp ve Nima’ya benzer kalıpta, yani uzun ve kısa mısralarla, ancak Nima'nın yapısal dünya görüşünden habersiz olarak. Kızın okuduğu söylence "mağrur prens"in gelişine aittir, "uzak bir yoldan" geliyor, "rüzgar kanatlı atının toynakları", "kent sokaklarının dizme taşlarına" çarparak ve "tacının üzerinde güneş yalazları parlayarak" ve "halk fısıldıyor: o bu gurur bu görkemle / bu dünyada eşsizdir/ yüce prenstir kuşkusuz..." ve kızlar deliklerden boylanıyorlar ve "belki beni ister" diyorlar fakat prens kimseye yüz vermeden yoluna devam ediyor ve ancak gayenin ve "güzel yarının" peşindedir ve halk soruyor: "öyleyse bu mutlu kız kimdir?” Ve aniden "Düş'"ü anlatan, prensin onun peşinde olduğunu fark ediyor ve "ah ey prens! ey düşsel sevgili/ düşümde görüyordum geldiğini." Ve ardından kız prensin atının terkisine biniyor ve onunla birlikte kenti terk ediyor, "onunla birlikte bu hüzün dolu kenti / terk ediyorum / halk şaşırmış fısıldıyor: ‘ne mutlu bu kıza!...’"

Furuğ sonraları ciddi bir şekilde şiire doğru dönecektir. Bunlar daha onun içinden bir parça olmamışlar. "Kız ve Prens"in içeriğinin sevimliliği şiirin dışında kalmaktadır. Ancak birtakım şeyler çok ilginçtir. Furuğ ilk baştan itibaren elde edilemeyen bir düş peşindedir. Şiirine "Düş" adını vermiş. Prens aslında bir prens değildir. Çirkin gerçeklerin yarattığı bir kızın düşünün prensidir. Tam da şahların ve prenslerin İran'a egemen oldukları bir dönemde söylenmiştir. Prens esasında o ölümsüzlüğün arketipidir ve Furuğ kızını ona doğru gönderiyor. Kimin içine daldığı böyle düşleri olmamış ki. Ancak düşün yorumu sadece bir kız için geçerli olmasa gerek. Sonraları Furuğ, şairliğinin parlak bir döneminde, o güneşe, o parlak taca, o kıza ve prense daha gerçekçi bir bakış atacaktır:

gün boyu aynada ağlıyordum

bahar penceremi

ağaçların yeşil evhamına bırakmıştı

tenim sığmıyordu yalnızlığımın kozasına

ve kağıttan tacımın kokusu

o güneşsiz hükümranlığın havasını

kirletmişti (Yeşil evham)

ve bir kadının evdeki yaşamından çok parlak nitelemeler sunduktan sonra, o prensle gidişin "antitezini" karşımıza çıkaracaktır.

gün boyu, gün boyu

bırakılmış, bir leş gibi suya bırakılmış,

en korkunç kayalara doğru ilerliyordum

ve en derin deniz mağaralarına doğru

ve en etobur balıklara doğru

ve sırtımın en ince omurgaları

ölümün duyumuyla sızladılar (Yeşil evham)

Ve sonraları "Kız ve Bahar" içeriği ve "Düş" içeriğini kendi içinden bir parçaya dönüştürecek; şaşılası, yeni, gerçekçi ve derin bir biçimde:

yapamazdım artık yapamazdım

yolun inkarından kalkıyordu ayak seslerim

ve umutsuzluğum ruhumun direncinden daha genişti

ve o bahar, ve yeşil evham

penceremden geçen,

içimden

"bak" diyordu

"ilerlememişsin hiçbir zaman sen

dalmışsın. " (Yeşil evham)

Ve şimdi o "bahar", bir "yeşil evham’dır ve prensten haber yok. Kâğıttan tacın kokusu o parlak tacın yerini almıştır. Furuğ sadece kötümser olmamış, aynı zamanda derinleşmiştir de. Daha gerçekçi olmuştur. Çok yönlü bir bakışla bakmıştır düşlerine. O düş, yılların dolambaçlı yollarından geçmiştir ve sonunda bir "yeşil evhama" dönüşmüştür. O "ilerleme" gerçekte olmamıştır ve Furuğ derinlere dalmıştır. Ve bu önemlidir.

Furuğ o kötümserliğinden başını kaldırdığında, aniden parlayan bir yıldızı "kimseye benzemeyen biri"ni anlatıyor. Burada Furuğ, kendi şiirinin bireysel elemanlarını, toplumsal, dinsel, tarihsel ve ideolojik öğelerle karıştırıyor. Bu defa sanki rüyayı gören o "baharın kızı" değildir, "düş" un kızı da değil. Rüyayı gören, görenin arketipidir. Ve arketip bireysel, toplumsal, tarihsel, yazınsal ve ideolojik öğelerin ötesindedir. Arketip, gerçekte, ezeli ve öncesiz tiplerden, sürgit tiplerin bileşik yapımından yapılmıştır. Burada ezeli bir yapısalla karşı karşıyayız, mitik yapısalla. Ve mit şiirin uyanık özlüğüdür. Biz şiiri tüm yabancı sanılardan ayırdığımızda, o uyanık özlüğe yaklaşıyoruz. Şiir esasında kendinin kendisi ile tanışmasıdır. Evhamsal görüntünün varlıktan ayrımıdır. Saklı olanın ortaya çıkarılmasıdır. Furuğ dünyanın mitsel açıklanışı peşindedir. Bir çeşit ezeli arketipe yaslanmıştır. Furuğ bizim en bekleyen şairimizdir. Evrensel kurtaranı, evhamın anası, Meryem bir kadın doğurmuştur. Bu da arketiptir. Gerçek şiirde, zaman kendi ölümsüzlüğünün düşünü görür. Kadın gelecekteki dünyayı doğurandır. Onun teni geleceğin düşüdür: "ben düş görmüşüm birisi geliyor." Zamanın gerçek eğlencesi şiirle başlamıştır. "Kırmızı bir yıldızın" düşü görülür. Furuğ'un "ben"i düşü görenin arketipi olur. Uykuda bile değil, uykuda olsa, insan hep düş görür: düşü "uykuda değilken" görüyor. İşte o zaman, "evhamsal görünümü" anlatıyor. Simgeleri açığa vuruyor. Kimseye benzemeyen birisi geliyor. Yüzü en aydın yüzdür. "Gadı-el-godat"tır ve "Hâcet-el-hâcât"tır. "Küçük insan" o büyüğünün rüyasını görüyor. "ben neden/ caddelerde yitecek kadar küçüğüm" Ve aydın bir baharı aramaya koyuluyor. "Baharın kızı", "dam yolu merdivenlerini süpürmüş" ve "pencere camlarını yıkamış"tır. Tüm nimetleri acı çekmiş olanların arasında bölüp paylaşan birisi geliyor. Nimetler de acı çekmiş türdendir. Fakat "o başka biri" düşlerimizin sığınağıdır. Onunla şimdimizle ilgili kısıtlamalara gereksinimimiz yoktur, "ekmek", "pepsi", "ulusal park", "boğmaca şurubu" ve onun tarafından dağıtılacak olan her şey, evhamsal görünümler, o tipin bu zamandaki görünümleri, herzamanlığın öncesiz tipidir... Rüyayı gören, o geleceği, o rüyada gelmekte olan varlığı anlatıyor. Bu düş. insanlığın düşüdür. Biz dünyanın memnun olmayanları, memnuniyet arıyoruz. Bu memnunluk bizim maddesel çevremizde var değildir. Rüya, eğlenmeye: tenin eğlenmesine, tinin eğlenmesine eşit olur. Canın eğlenmesini anlatan şiir şiirdir. Fakat o "Baharın Kızının Furuğ, o "prensi bekleyen kız", o "geleceği" bekleyen, "hiç kimseye benzemeyen kimse" şiirinde "inanalım soğuk mevsimin başlangıcına" şiirinde müthiş bir enleme varıyor. Şöyle diyor:

çizgileri bırakacağım

sayı saymasını da bırakacağım

ve sınırlı geometrik biçimler arasından

enginin duyumsal düzlemlerine sığınacağım

(İnanalım soğuk mevsimin başlangıcına)

"Yeniden Doğuş"ta şöyle söylemişti:

ellerimi bahçeye dikiyorum

yeşereceğim, biliyorum, biliyorum, biliyorum

ve kırlangıçlar mürekkepli parmaklarımın çukurunda

yumurtlayacaklardır

"İnanalım..." şiirinin sonunda, şiirin başlığına ve şiirin içeriğinin önemli bir bölümüne egemen olan umutsuzluğuna rağmen, yeniden o iki eli söz konusu ediyor:

belki de gerçek o iki genç eldi, o iki genç el

"Baharın Kızı"nın iki genç eli, "pencere kıyısındaki kızın" iki genç eli, "pencere ardında" "Bahar'ın prensini bekleyenin iki genç eli, Yeniden Doğuş'ta bahçeye ekilecek olan iki el. "hiç kimseye benzemeyen kimse" şiirinin düşünü görenin iki eli, bu şiirin sonlanma noktasına doğru hareket ettiriliyor. Furuğ o sevgilinin, biricik sevgilinin izi peşindedir. Acaba "biricik sevgili" İbrahim Golestan mi? Belki evet belki de hayır. Belki de Furuğ tanıklığın kesitinde durmuştur. Kadınsal ve zamansal "ben", evrensel "biz" ve zamanın "bizine" ve insanın canı olan "bizine" doğru gelişmiştir. ("Gelişim süreci" az bir değişiklikle önce "Kadeh Raşt" dergisinde, Muhammed Tâki Salehpur gözetiminde 1988 yılında, ve sonraları "Yazınsal Eleştiride Liderlik Bunalımı" kitabında, Vistar Yayınları, 1996 yılında yayımlanmıştır)

Ama yine de en iyisi biz yaşlı erkekler veya Furuğ'un kendisinden daha yaşlı olan erkeklerin İran'ın büyük şairinin yaşamındaki rollerine göz atalım. Bizim geçmiş şairlerimiz, bu konuya incelemeye değer bir biçimde yaklaşmışlardır. Öyle görünüyor ki onlar, ererkilliği ve özellikle yaşlı ererkilliği taltif etmede ezeli pire doğru hareket etmişlerdir. Eril dünyada o ezeli pir erkektir. Ölümsüz olan Hıdır onların en yaşlısıdır. Hı-dır ve Muğan Piri, genç şair üzerinde manevi güce sahipler. Hafız, yaşlı sâlike doğru giden genç bir sâliktir. Mevlana'da bu, ilkin Tebrizli Şems'tir ve sonraları Hüsamettin Çelebi'nin varlığında, pir şairin kendisinden daha gençtir. Öyleyse pirlik, yol gösterici ve başçılık eden bir kuruma dönüşmüştür. Mevlana ile Şems arasında, Mevlana ile Urumuyalı Hüsamettin arasındaki ilişki, Hafız ile Muğan piri ve Hıdır arasındaki ilişkiden çok daha yakındır. Aslında bu ikisi. Şems ve Hüsamettin'den daha soyuttur. Varlık hâlâ iki parçadır. İç ve dış. Dış onların ikisidir ve iç ise o biri. Fakat parçalanmışlık hâlâ vardır.

Ferruhzad'da, yaşamının ilk iki yaşlı erkeğine karşı nefret vardır. Ferruhzad ile babası ve ilk ve tek kocası arasındaki ilişki nefret ile birliktedir. Golestan'da aşk ile maneviyat birbirine karışmıştır. Cinsiyet ile maneviyat bile karışmışlar. Furuğ Ferruhzad, bu aşkın ve cinsiyet ile maneviyatın karışımında kendi gelişimini buldu. Bu bakımdan Golestan, çok köklü bir şekilde, öyle bir olay durumunu aldı ki, bir yandan Ferruhzad'ın gelişimine yardım ediyor ve diğer yandan Ferruhzad önceleri Kamiyar'a vermek istediklerini Golestan'a veriyordu. Yani kendi doğmasına yardımı, aşkı doğurarak ve sevgiliye vererek yanıtladı. "Yeniden Doğuş'tâki "Yeniden doğuş" şiirinin ithaf bölümüne göz atmamız yeterlidir. Dikkat edelim:

tüm varlığım benim, karanlık bir ayettir

seni, kendinde tekrarlayarak

çiçeklenmenin ve yeşermenin sonsuz seherine götürecek

ben bu ayette seni ah çektim, ah

ben bu ayette seni

ağaca ve suya ve ateşe aşıladım (Yeniden Doğuş)

Şiir içindeki buradalıkları bulalım: "varlığım benim", "karanlık bir ayet", "sen", "tekrar”, "çiçeklenmenin ve yeşermenin sonsuz seheri", "götürecek", "ağaca ve suya ve ateşe" ve "aşıladım"

Ferruhzad, Yeniden Doğuş kitabında, "ayet"ten başka bir şiirin başlığında da yararlanmıştır: "Yeryüzü Ayetleri” Bu nedenle burada, "karanlık ayetler"den söz açtığı zaman, anlam bizim için hemen hemen açıktır. Ferruhzad'ın şiiri "karanlık ayet"tir. Fakat bu karanlık ayetin ardında başka bir anlam daha yatmaktadır. Varlık = karanlık ayet. Ferruhzad'ın şiiri, onun varlık evidir. Heideger'ın "dil varlığın evidir" sözü daha onun kulağına değmeden önce, Ferruhzad'ın şiiri gerçekte onun varlık evi olmuştur. Böylesi bir dilin ancak şiirle uygunluğu olur. Ferruhzad gerçekte onu almış, kucaklamış ve onu sonsuz gelişime, yinelenmeye, çiçeklenmeye ve yeşermeye götürmüş, onu ağaca ve suya ve ateşe aşılamıştır. Ferruhzad dili, sevgiliyi, şiiri ve yaşamı birlikte doğruyor. Dile analık yapmadığımız sürece şairlik adını hak edemeyiz. İlk kitaplarında dışardan şiir söyleyen Furuğ, cinsel ve tensel ve görünüşte koyu lirik şiirleriyle bile, şimdi yeni sevgilinin varlığında, hem sevgili, hem şiir, hem varlık ve hem dili birlikte doğuruyor. Gerçekte Kamiyar'ın yokluğundan o denli acılar çeken Ferruhzad, o eksiklik ya da az getirme, o Deridacı yokluktan (Deridaian lack). gerçekte, o yokluk ve eksikliği ozanca bir yolla telafi etmek bir yana, onun yerine daha büyük kültürel halefi yaratıyor, o halef kadınsal şiir kültürüdür. Ve de bu doğuştan haberli olarak o, tam bir kendine yetme ve yetkinliğe doğru hareket ediyor. Dışsal "gönderiye", doğal aşka, dıştaki Golestan'a, vuslat dürtüsünü buluncaya kadar gereksinimi var, kendisi ile ve şiirle vuslat. Bu tür şiirlerinden birçok örnek vermek olasıdır. "Rüzgâr bizi götürecek" şiirinde, "Vuslat"ta, iki kişinin yakınlığı ve candaşlığı öylesine yakın ve içtenli bir anlatım kazanmıştır ki, sanki iki kişi şiirin somut varlığında çözülmüşlerdir. Ferruhzad'dan hiçbir aşıkane şiir, "Vuslat"a kadar, gerçekte, görünüşteki cinselliğine rağmen, "Vuslat" kadar cinsel ve aşıkane olmamıştır: Bunalımlı yalnız bir ruh. Tenin tinden serbest kalışı ve soluk alışı ve dile dönüşü.

Ferruhzad kadınsal cinsiyetin bir olmadığını ispatlamıştır. Bu cinsiyet kadınsal cinsiyetin odak noktasında bile yoktur. Zira kadınsal cinsiyetin odağında olsa, o zaman o da odaklaşma olur, ve bunun gibi her türden odaklaşma, Fransız yazar ve filozof. Luce lrigaray'in dediği gibi, fallokratizme (ehlilerkillik, phallocratism) dayalıdır. Ferruhzad gibi bir şair, şiiri ile, kendi ve hatta Batı'nın eril tarihinin odaklaşması olan organik bir odaklaşmadan geçiyor. Odaklaşmış ruhtan dışarı çıkıyor, birisi ile birlik oldu mu, ötekinden kaçıyor, bir yandan kendisi ile yetkinleşiyor ve diğer yandan şiirlerini parça parça yazarak, o tamlaşmanın odağından kaçarak, yetkinmeye ve tamlığa darbe indirerek tamlanıyor. Yani Ferruhzad, şiirinin her bir satırı ile, ozansal doğuşunu yeniliyor, çünkü işte bu tam o "sen"in kendisi ile gitmesidir, bu "karanlık ayet"in "tekrarlanmasıdır". Bu sürgit "ağaca ve suya ve ateşe aşılamak"tır. Bu "Kalan sadece sestir" şiirinde ondan "ışığın bilincine dökülmek" diye söz ettiği benliktir, "ben ağaçlar sülalesindenim / havasızlığı solumak üzüyor beni / öten kuş, uçmayı anımsamamı öğütledi' diye söylenen şeydir. " olgunlaşmamış buğday başaklarını ben/ memelerimin altına tutuyorum/ ve emziriyorum" diyen şeydir. Bu hatta annenin basit bir emzirmesi değil. Çünkü birtakım ataerkil görüşler anneyi kadınsallığın zirvesi olarak biliyorlar. Bu emzirmeye çok yönlü bir yaratıcılık olarak yaklaşımdır. Emziren kadın, gövdenin her yönü ile vericidir. Bu nedenle de Ferruhzad "erkeklik" ve "erellik" ile çeşitli seslerden yaralanarak mücadeleye kalkıyor: Yani " duru suyun akmağa istek sesi/ yıldız ışığının / toprağın dişilik çeperine dökülme sesi/ anlam dölünün pıhtılaşma sesi/ ve ortak aşk belleğinin genişlemesi/ ses. ses. ses. yalnız sestir katan/' ile Furuğ'un "körlerin yerel hükümetinin işi değil" dediği şeyle mücadele ediyor. Ferruhzad o "körlerin yerel hükümetinin işi değil"i açıklıyor ve işte orada "eril tarih" ve "fallik dil odakçılık" (ehlildil odakçılık, phalogocentrism) ve fallokratizme (ehlilerkillik, phallocratism) ile mücadeleye kalkıyor. Ferruhzad bu mücadeleyi yaşamının en sondan bir önceki şiirinde ve belki de yaşamının son şiirinde böyle açıklıyor:

hayvanın cinsel organında

yabanın uzun ulumasından bana ne

bana ne etsel boşluktaki hakir solucanın deviniminden

beni çiçeklerin kanlı sülalesi yaşamaya sorumlu kılmıştır

Ferruhzad'ın ererkilliğe karşı bu denli açık yazması için, şiir biçiminde bile, birçok dönemlerden geçmesi gerekti. Dörtlüden, mesnevi, gazel, klasik Nima şiirinden geçti. Bu biçemler, erkeklerin yazınsal biçemleri idi. Onun kadınsal morali ile daha uygun düşen ve bağdaşan vezinlere yüz koydu. Sonra Nima şiirini bileşik vezinlerde denedi, onları da erkeksel buldu. Şamlu'nun ritmik düz yazısal şiir türünden olan düzyazısına doğru gitmedi, onları da erkeksel buldu, kendi aşıkane şiir diline uygun kılsın diye kurumsal modern şiir vezinlerini yeniden kırdı. Toplumsal şiirlerinde bile kendi kadınsal başkaldırışını unutmadı. Âşıkane şiirlerinde, erkeğe teslim olmayı aşkın belirtisi olarak görmedi. Derin tensel bağışını aşkın temeli saydı. Kadınsal duyumları ile geleceği öngörmeye çalıştı. Kendi ölümünü hemen hemen kendisi belirledi. Şiirinin gelecekte evrensel üne kavuşacağı onun için kesindi, "körlerin yerel hükümetinin işi değif'i yani bir çeşit falluserkliği, şiirin özgürce okunduğu, aşkın tüm sesleri ile okunduğu dünyanın karşıtı olarak biliyordu. Furuğ'un söylediği şiirle, İbrahim Golestan'ın yazdığı düzyazı arasında (görünüşte), metodik ve türsel ilinti vardı. Öyle ki Ferruhzad'ın şiirlerini söylediği hemen hemen aynı vezinleri kırarak Golestan öykülerini yazıyordu (bkz.:"Sis ve Met", Golestan, Rozan Yayınları, Tehran, 1969). Fakat Golestan öykülerinde, anlatım çizgisi yapısalı sürekli bir biçimde ve devinim içinde ileriye, ve ileriye hareketi ise hemen hemen çizgisel (linear) bir şekilde koruyordu ve Golestan'ın çok ince ve takriben gerçekçi betimlemeleri anlatımın hareketine yardım ediyordu. Biz bu hareketi falluserklikçe bir hareket olarak da tanımlayabiliriz, fakat Ferruhzad, şiirlerinde dışsal gönderiler olmasına rağmen, yaşamının son dönem şiirlerinde şiirleri kesiyor ve yeniden başlıyordu. Bir sesi bırakıyor ve başka bir karakterin sesini kullanıyordu, bu başka karakterin kim olduğunu söylemeksizin. Bu tür hemen hemen düzensiz (irregular) yazışı, uzun şiiri olan "İnanalım Soğuk Mevsimin Başlangıcına"da başka şiirlerinden daha fazla görüyoruz. Ve şiir uzun olduğundan, daha da göze çarpıyor. Anlatım çizgisinin kesilmesi, birtakım bağlantı dirseklerinin ortadan kaldırılması, şiirin değişik parçalarını gökteki bulutlar gibi havada yüzer bir şekilde bırakılması, şiiri resmi birlik yapısalından (The structure of formal unity) uzaklaştırmak ve gerçekte şiiri parçalama yararına anlatımda yapının parçalanması (destructure). Ferruhzad vezinde yaptığı değişikliklerle, sözcüklerin dilbilgisel görevlerinin dışında kullanımındaki yeniliklerle ve çalışma tarzı açısından onun yaşamının son dönemi şiirlerini son modernizm (late modernism) çerçevesinde incelemeli. İçerik açısından ise Ferruhzad İran ve dünyadaki ererkilliğe karşıtlığın doğrudan anlatımıdır. İran'da tamamen biriciktir ve dünyada ise kadın biriciklerin arasında.

23 Mayıs 1998, Toronto

Yazan: Rıza Beraheni

Farsçadan Çeviren: Haşim Hüsrevşahi

[1] Celal Hosroşahi, Haziran 2001'de aramızdan ayrıldı (H.H.)

[2] Ahmet Şamlu'yu bu önsöz yazıldıktan sonra, 2000 yılında yitirdik. H.H.

[3] Tahran’daki bazı Cadde ve meydan isimlerin anlamları şöyledir: Sipceh (sipah, ordu). Sevvüm İsfend (Rıza Şah’ın askeri darbe yaptığı tarih). Tir (Kurşun, ok, direk) H.H.

[4] Hafız’dan bir dize. (H.H.)

Tutsak

(1935-1952)

Ürkmüş

gece gündüz neyin peşindeyim

bilmem ne isterim tanrım

neden yanan kalbirn sönmüştür

ne arar benim yorgun bakışlarım

Sığınıyorum sessiz bucaklara

tanıdık herkesten kaçıyorum

bakışiarım karanlıkta yüzüyor

hasta kalbimi dinliyorum

kaçıyorum bu insanlardan

görünüşte benimle olan

fakat içlerinde hakaretten

eteğime bin bir yama yamayan

dinlediklerinde şiirlerimi yüzüme

hoş kokulu bir çiçek gibi açan

fakat yalnız olduklarında beni

fahişe bir deli diye adlandıran

kalbim ah kalbim

bu yabancılıkta yanan kalbim

el elinden haykırma

delilikler yeter kalbim

Tutsak

seni istiyorum ve biliyorum

asla koynuma alamayacağım

sen o aydın ve pırıl pırıl gökyüzüsün

bense bu kafeste bir tutsağım

kara ve soğuk parmaklıklar ardından

gözlerim hasretle bakıyor yüzüne doğru

bir elin uzanışını düşlüyorum,

ansızın ben de uçayım sana doğru

boş bir anda düşlüyorum

bu sessiz hapishaneden uçmayı

gülerek gardiyan adamın gözüne

yanında yaşama yeniden başlamayı

düşlüyorum ancak bilirim asla

bu kafesten kurtulmaya gücüm kalmamış

gardiyan adam istese bile

kanatlanıp uçmaya soluğum kalmamış

parmaklıklar ardında her sabah

bir çocuğun bakışı güler bana doğru

sevinç şarkılarına başladığımda

dudağında öpücükle gelir bana doğru

şayet bir gün, ey gökyüzü

kanatlanırsam bu sessiz evden

ağlayan çocuğa nasıl söylerim

tutsak bir kuşum vazgeç benden

bir mumum. canımın alazıyla

harabeleri aydınlatırım

sönüklüğü seçersem eğer

bir yuvayı yıkıp dağıtırım

Öpücük

her iki gözünde onun günah gülüyordu

yüzüne ay ışığı gülüyordu

o suskun dudakların geçişinde

sığınmasız bir yalaz gülüyordu

utangaç ve silik bir istekle dolu

bakışları sarhoşluk renginde olmalı

gözlerine baktım ve söyledi:

aşktan bir ürün almalı

bir gölge eğildi diğer gölge üstüne

gecenin gizlisinde saklandı

bir soluk kaydı bir yüze

iki dudak ortasından öpüş alazlandı

Hasret

benden uçup kaçmışsın ve ben sadeyim hala

senin ihanetine inanmıyorum

kalbimi sevgine öyle bağladım ki bir daha

başka sevdalı bir yürek istemiyorum

gittin ve tüm umudum sevincim seninle gitti

sevdanı senin nasıl arzutarım

senin bir tek öpücüğünün sarhoşluğunu

bu karanlık acı suskuda nasıl ararım

anımsa o deli kadını anımsa nasıl bir akşam

bağrında senin sarhoşluğun nazıyla uyudu

heves susamış dudaktannda titredi. nasıl

utangaç gözlerinde onun gE;!reksinim güldü

susamış dudakların dudağına öpüşün yangısını kondurdu

senin istek söylenceni bakışıyla söyledi

ayın sarı bahçelerinde yanmış o iki kol

sarıldı senin tenine bir sarmaşık gibi

kulağına söylediğin sevda öykülerini

anımsıyor tümünü unutmamıştır

o şaşılası geceden yazık ne kalmış arda ki

o dal kurumuş o bahçe ölmüştür

gerçi gitmişsin ve unutmuşsun beni fakat

hala istiyorum seni candan seviyorum

gel ey erkek ey somut aldanış gel seni

yangılı bağnma basmak istiyorum

Veda

yorgun, solgun ve örselenmiş

gidiyorum harabe evime

sizin kentinizden tanrıya

götürüyorum coşkun kalbimi

götürüyorum o uzak noktaya ki

günahın renklerinden arındırayım

bu denli yersiz ve boşuna istekten

aşkın lekesinden arındırayım

senden uzaklara götürüyorum

ey umarsız umutların cilvesi

diri diri gömeyim diye bir daha

olmasın seninle buluşma hevesi

ağlayış titriyor oynuyor gözyaşım

ah bırak da beni gideyim

ey günahların kaynar pınarı

iyisi senden sakınayım

yemin olsun ki sevinç goncasıydım ben

beni aşkın eli dalımdan kopardı

iç çekmeterin yalazı oldum ancak

benim dudağım o dudağa varmadı

sonunda yolculuk bağlarıyla bağlandım

gülerek bağrımda kan gidiyorum

ey boşuna meyvesiz umut vazgeç

kalbirnden benim ben gidiyorum

Gecenin devi

küçük oğlum benim ninni

kapa gözünü gece olmuştur

uyu bu kara dev. gözünde kan

dudağında gülüşte gelmiştir

başını koy yorgun dizlerime

adımlarının sesini dinle onun

ulu ağacın beli kırıldı

ayağını üstüne basınca onun

ah, bırak perdeler çekeyim

tüm bu pencerelere

yüzlerce ateş ve kan dolu gözlerle

her an uzanıyor pencerelere

onun soluklarının yalazlarındandı

çöldeki suskun çoban yanmıştır

aman sus bu sarhoş dev senin sesine

kapı ardında kulak kabartmıştır

anımsarım o yaramaz çocuğu

yorgun annesini nasıl üzmüştü

karanlığın dibinden gecenin devi

gizlice gelip çocuğu kaçırmıştı

camlar pencereler titriyor

o haykırarak geliyor

heeey o çocuk nerede diye bağırıyor

dinle, pençelerini kapıya sürüyor

hayır uzaklaş sen kötüsün

uzaklaş nefret ediyorum senden

ben bebeğimin yanında uyanıkken

alıp kaçıramazsın onu benden

ansızın sessizliği bozuldu evin

gece devi haykırdı ah

sus kadın korkmam senden

sen günahkarsın günah

ben devim ancak sen

daha beter bir devsin

rahat etmez çocuğun kaldır başını

günahkar annenin lekeli eteğinden

sesler ölüyordu ve acının yangını

yakıp geçiyordu kalbimden

ağlıyor diyorum Kami yavrum

kaldır başını eteğimden

günahkar annenin eteğinden

Duvar

( 1952-1956)

Günah

günah işledim lezzet dolu bir günah

titreyen esrik bir tenin yanında

tanrım ne bileyim ne yaptım ben

o karanlık susku dolu zulada

o karanlık susku dolu zulada

baktım gözlerine gizemleriyle dolu

gözlerinin çaresiz isteklerinden

kalbirn göğsümde çırpınıp durdu

o karanlık susku dolu zulada

yanında darmadağın oturdum

dudaklarıma heves döktü dudakları

deli kalbimin üzüncünden kurtuldum

aşkın öyküsünü okudum kulaklarına:

seni istiyorum ey benim cananemi

ey bağrı can bağışlayan, seni

seni ey aşığım benim divanemi

kırmızı şarap camda oynadı

gözlerinde heves yalazlandı

yumuşak yatakta benim bedenim

göğsünde onun sarhoşça kıvrandı

günah işledim lezzet dolu bir günah

alevii yangılı bir kucakta

günah işledim kinci, sıcak

ve demirsi iki kol ortasında

Düş

sıcak sevinçle umutla

düşsel esrik bakışlarta

kız söylence okuyar

gecenin yalnızlık zulasında

uzak yoldan kuşkusuz bir gün

mağrur prensin

rüzgar kanatlı atının taynakları

çarpacak kent sokaklarının dizme taşlarına

tacının üzerinde

güneş yalazları pariayarak

altın işlemeli elbiseleri

göğsü inciler takmalarla kaplı

rüzgar tacının tüylerini

alnındaki bir tutam siyah saçı

her an başka bir yöne çekerek

halk fısıldıyor:

"o bu gurur bu görkem ve güçle

bu dünyada eşsizdir

yüce prenstir kuşkusuz ... "

kızlar pencerelerden boylanıyar

yanakları utançtan kızarıyor

göğüsleri bir düşün sevinciyle

"belki beni ister" diye çarpıyor

ama prensin gözü sanki

onların istek dolu bakışlarını görmüyor

o, mis kokan bu bahçeden

bir yaprak bile dermeden

dingin ve usulca geçiyor

kentin dizme taş sokaklarına

at taynakları çarpıyor

güzel sevgilisinin evine doğru

halk soruyor birbirine:

"öyleyse bu mutlu kız kimdir?"

ansızın kapıda bir ses

sevinçle sese doğru uçuyorum

odur evet o!

"ah ey prens! ey düşsel sevgili

görüyordum düşümde geldiğini. "

çocukça gülüyor

sevinç dolu sıcak bir bakışla

bakıştarımın yolunu kapatıyor

"ey bakışları güzellik kentine yol

ey bakışları bir kadeh içki

ey dudaktan kan renginde çöl tatesi

koş

yol uzundur

ama yolun sonu köşktür nurdur."

sessizce oturuyorum atın sırtına

göğsünün gölgesine kayıyorum

başım dönüyor.

yine

dingin ve usulca

rüzgar kanatlı atının toynakları

kentin dizme taşlarına çarpıyor

tacının üzerinde güneş

yalazlanıp parlıyor

onunla birlikte bu hüzün dolu kenti

terk ediyorum

halk şaşırmış fısıldıyor:

"ne mutlu kıza!. .. "

Kurbanlık

bu akşam görkeminin eşiğindeyim

gına gelmişim bu çabadan telaştan gına

ithamın dürtüsüyle allak bullakım

ey şiir ey kan emen tanrıça

ne zamandır fısıldamıyorsun

kulaklarıma tanrısal şarkılar

yine kana susamışsın bilirim

ama yeter aldığın bu kurbanlar

bilemezsin bencilliğinle sen neler

kuluna öfkeyle sen neler yaptın

sevdanı kalbine koyunca

onu her şeyinden koparıp attın

ne acı ki sana güldüğüm günden beri

beni üzmeğe uğraştın

gözyaşlarım kan oldu ve sen

döktün kadehlerine içtin

attın beni lekeler tuzağının eteklerine

adımı ayaklarına atınca

umut aynamı taşlara çarpan

o kimdir ah ey tanrıça

günah dolu öpüşlerin kokusunda

senin alevli düşlerini gördüm

tatlı bir hüzünle senin

suskunluk tapınağında dans ettim

ne yazık ki bardağımda benim

hasret ve acı vardı sadece

ey sonbahara ermiş umutlarım

adımın çiçek dolu tacı nerede?

benden alabileceğin ne kaldı

yaşlarla dolu bu iki gözden başka

yeter artık bu kurbanlıklar

ey şiir ey kan emen tanrıça

Gereksinimin yenilgisi

bir ateşti ve söndü

yürek senin bağlarından kurtulunca

bir bağdı ve koptu

üzüncün tılsımlı camı kırılınca

sarılayım diye sana geldim

oysa gördüm yapraksız bir dalsın

umudumun gözünde sen

ölümün gülümsemesisin

ah ne denli tatlıdır

mezarının başında senin, ey gereksinimli aşk

dans etmek

ah ne denli tatlıdır

ey yakan ölümcül öpüş,

senden vazgeçmek

ah ne denli tatlıdır

senden kopup başkasına varmak

kapıyı yürek üzüncüne kapamak

cennet buradadır

yemin olsun tanrıya, bulut gölgesi ve ekin kıyısı buradadır

sen hiç düşünme en iyisi

beni ve harlanan acımı

ben acıdan yakinmam

ben yalazdan yanmam

Duvar

soğuk anların ivmeli geçişinde

yabanıl gözlerin senin,

kendi suskunluğunda

çevreme duvar örüyor

kaçıyorum senden yol sapaklarında

kırları ay ışığı tozunda göreyim diye

yıkanayım diye ışık pınarlarında

sıcak yaz sabahının alaca sisinde

eteklerimi kır çiçekleriyle doldurayım diye

köy kulübeleri damından horoz sesleri duyayım diye

kaçıyorum senden, çöl ortasında ölesiye

yeşilliklere basayım diye

atların soğuk çiyini içeyim diye

kaçıyorum senden, terkedilmiş bir kıyıda

karanlığın bulutunda yiten kayalar üstünden

deniz fırtınalarının dönen dansını göreyim diye.

uzak bir günbatımında

yaban güvercinler gibi kanatlarımın altına alayım diye

gökyüzünü, dağları. kırları,

kuru çalılar arasından

çöl kuşlarının sevinç şarkılarını

duyayım diye

kaçıyorum senden, senden uzak, açayım diye

istek kentinin yolunu

ve kentin içinde

düş sarayının ağır altın kilidini

ancak senin gözlerin suskun çığlıklarıyla

yolları gözlerimde bulandırıyor

gizinin karanlığında durmadan

çevremde duvar örüyor

sonunda bir gün...

kuşku gözünün büyüsünden kaçarım

saçılırım alaca düş çiçeklerinden saçılır gibi

gece esintisi saçlarının dalgasından süzülürüm

giderim güneş kıyılarına değin

sonsuz dingiliğinde uyuyan bir dünyada

usulca kayarım altın renkli bir bulut yatağına

dökülür ışık sevinçli gökyüzüne

dökülür yığınla şarkının tarhı

ben oradan, esrik ve özgür

bakarım dünyaya, senin büyülü gözlerinin

yollarını gözümde bulandırdığı

bakarım dünyaya, senin büyülü gözlerinin

gizemli karanlığında durmadan

çevresinde duvar ördüğü.

İsyan

(1956-1957)

Tanrının isyanı

Bu şiir esasen ''isyan " manzumelerinin yapımı için ilk çabadır ve belki de o manzumenin içinde yer alması daha doğru olurdu. Ancak iki şiirin oluşumu arasında geçen zaman diliminin geniş olması dolayısıyla bu parça benim için bağımsız bir kişilik kazanmıştır. Bu nedenle de bu kitapta ayrı olarak yayımlıyorum. (F.F.)

Tanrı olsaydım eğer, bir gece haykırırdım tüm meleklere

Güneş sikkesini karanlığın körüne atsınlar diye

Dünya bahçesinin hizmetçilerine öfkeyle söylerdim

Sarı ay yaprağını gecenin dalından koparsınlar diye

Yarı gece ulu katımda

Öfkeyle gürleyen pençelerim dünyayı altüst ederdi

Yorgun ellerim, suskun binlerce yıl sonra

Dağları, denizierin açık ağzına dökerdi

Çözerdim prangaları hummalı binlerce yıldızın ayaklarından

Akıtırdım ateş kanını ormanların sönük damarında

Duman perdelerini yırtardım, rüzgarın haykırışıyla

Ateş kızı esrikçe dansetsin diye ormanların bağrında

Gece rüzgarının büyülü kavalina üflerdim,

Susamış yılanlar gibi yataklarından kalksınlar

Bir ömür ıslak göğüsleri üzerinde sürünrnekten

yorgun ırmaklar

Gecenin karanlık yatağına aksınlar

Rüzgarlara usulca söylerdi,. hummalı gecenin deltasına

Kızıl güllerin esrik kokulu sandalını salsınlar

Açardım mezarları. binlerce avare ruh

Bir daha, tenlerin kalesinde saklansınlar

Tanrı olsaydım eğer haykırırdım bir gece tüm meleklere

Kevser suyunu cehennemin kazanında kaynatsınlar

Yakıcı meşale ellerinde. sakınanların sürüsünü

Cennetin yeşil taze atlağından atsınlar

Tanrısal sakınımdan yorgun, gece yarısı iblis'in yatağında

Yeni hatanın uçurumunda sığınak arardım

Tanrısal altın tacıma karşılık

Bir günahın kucağındaki karanlık acıyı tadardım

Senin için bir şiir

oğlum Kamyar'a gelecek günlerin umuduyla

bu şiiri sana söylüyorum

susamış bir yaz günbatımında

başlangıcın bu uğursuz yarı yolunda

bitimsiz bu acının köhne mezarında

bu son ninnimdir yavrucağım

senin beşiğinin yanında salınır

belki bir gün bu yaban çığlığım

gençliğinin göklerinde yankılanır

bırak benim avare gölgem

senin gölgenden uzak ve ayrı kalsın

bir gün kavuşuruz ve o gün

varsa aramızda sadece Tanrı kalsın

yaslamışım karanlık bir kapıya

acıdan kıvrılan alnımı

umutla sürüyorum bu açık kapıya

ince ve soğuk parmağımı

arsızlıkla damgalanan

boş kinayelere gülen bendim

kendi varlığıının sesi olayım

istedim yazık ki "kadın"dım

senin suçsuz bakışların bir gün

bu başlangıçsız kitaba kayar

görürsün zamanın köklü isyanı

tüm şarkıların yüreğinde açar

burada yıldızlar hep sönüktür

burada meleklerin tümü ağlarlar

burada meryem çiçekleri

çöl dikeninden değersiz açarlar

burada yalan, arsızlık ve riyakarlığın devi

oturmuş tüm yol ağızlarında

uyanmanın aydınlık sabahından bir ışık

görmüyorum gökyüzünün karanlığında

bırak gözlerimi yeniden

doldurup taşırsın çiy taneleri

kendimden uzaklaştım ta ki indireyim

Meryem'in sili suratından perdeleri

iyi ad kıyılarından kopmuşum

göğsümde fırtına yıldızı var

ne yazık öfkemin alevleri

hapishane karanlığında kanatlanır

göz boyayan zahitlerle bilinsin bu

annenin kolay sürmeyecek kavgasıdır

tatlı yavrum benimle senin kentin

nice yıllardır şeytan yuvasıdır

bir gün gelir hasret dolu bakışların

bu hüzünlü şarkılarda kayar

benim anam oydu diyerek

beni sözcüklerin arasında arar

27 Temmuz 1957-Tahran

Karanlık

neden kaçarsın benden

nedir bu acele

nereye sığınırsın

bu karanlık gecede

o fildişi köşkün mermer merdivenleri

ne yazık ki bizden çok uzaktadır

bu anları şimdiyi yaşa

yarının gözleri kördür

o sondaki bir ışık değil

ne görünüyorsa uzaklardan

belki de kurt gözüdür

o noktada parlayan

kafayı seecadeye koymak ne zamana değin

şarap bardakta bekliyor

o burada saklıdır

şarapta parlıyor

sarılırsak birbirimize

biz iki avare dalga

zirvenin o büyülü anında

varırız aradığın sığınağa

Güzellik şarkısı

omuzların senin

sert ve gururlu kayalar

saçımın dalgaları eğiminde

göğüs kabartan aydın çağlayanlar

omuzların senin

koca kalenin burçları

saçlarımın ondaki dansı

meltemin avuçlarında söğüdün dansları

omuzların senin

demirden burçlar

kan ve yaşamın şaşılası yansıması

rengi bakır tepsinin rengine çalar

devinimli uyurum senin yanında

istek tapınağının sessizliğinde

yılan yangılı diş izleri var

omuzlarındaki öpücüklerimin yerinde

omuzların senin

yakıcı, görkemli güneşin curcunasında

ışıyar dağların zirvesi gibi

sıcak ve aydın ter damlaları altında

yakaran gözlerimin kıblesi

omuzların senin

namazımın taştan mührü

omuzların senin

Sonraları

bir gün benim de ölümüm gelir çatar

ışıklarında bir bahar gününün

tozlu dumanlı bir kışın ya da

haykırışsız şevksiz bir güzün

bir gün benim de ölümüm gelir çatar

birinde bu acı ya da tatlı günlerin

başka günler gibi boş bir günde

gölgesinde bugünün. ayrı günlerin

yanaklarım soğuk mermer

gözlerim karanlık dalanlara dönecek

ben boşalacağım acıdan haykırıştan

ansızın bir uyku beni çalacak

şiirin büyüsünden habersiz ellerim

defterim üzerine usulca süzülür

anımsarım elierirnde benim

bir zamanlar yalazlanırdı şiir

toprak her an beni kendine çağırır

gömsünler beni diye yoldan gelirler

mezarıma bir dal çiçek bırakırlar

ah belki yarı gece o sevgililer

benim hayatımın karanlık perdeleri

benden sonra her biri bir yöne çekilir

benim kağıtlarım ve defterlerim üstünde

tanımadık gözler süzülür

küçük odama adım atar

benden sonra anılanından habersiz biri

bağrımda ayna durur

bir tarak bir tel saç bir elin izi

kendimden ürkerim kalırım,

benden arda kalan her şey dağılır

ruhum bir kayığın yelkeni gibi

ufuklarda uzaklaşır. saklanır

günler, haftalar, aylar

birbiri ardınca hızla geçer

dalıp durur yollara senin

gözlerin mektubu bekler

benim soğuk vücudumu ancak

bağrına basmıştır toprak

benim kalbirn çürür orada, sensiz

senin kalbinin çarpmasından uzak

sonraları benim adımı yağmur ve rüzgar

usulca taşın yüzünden yıkayacak

mezarım adsız kalacak yol kenarında

arın, ayıbın söylencesinden uzak

Yeniden doğuş

(1959-1963)

O günler

o günler geçip gitti.

o iyi günler,

o sağlıklı, dolu günler

o pullarla kaplı gökyüzü

o kiraz dolu dallar

o sarmaşıkiarın yeşil sığınağında birbirine yaslanan evler

o haylaz uçurtma damları

o akasyaların kokusundan başı dönen sokaklar.

o günler geçip gitti.

o günler. kirpiklerimin arasından

şarkılarımın hava dolu kabarcıklar gibi kaynadığı,

gözümün, üzerine kaydığı her şeyi

taze süt gibi içtiği günler

gözbebeklerimin ortasında sanki

coşkun sevinçli bir tavşan vardı

yaşlı güneşle her sabah

giderdi arayışın bilinmeyen kırlarına

geceler dalardı karanlığın ormanlarına.

o günler geçip gitti.

o karlı suskun günler.

camın arkasından. sıcak odada,

her an dışarıya dalardım

benim olan temiz kar, yumuşacık yün gibi

usulca yağardı

köhne ahşap merdivenlere

gevşek çamaşır ipine

yaşlı çarnların saçiarına

ve ben yarını düşünürdüm, ah.

yarın,

o kaygan beyaz oylum

büyükannenin çarşafının hışırtısıyla başlardı

ve onun karışık gölgesinin belirmesiyle

kapı aralığında

-ansızın kendini ışığın soğuk duygusuna bırakırdı-

ve güvercinlerin başıboş uçuşlarının deseninde

pencerenin renkli camlarında başlardı

yarın . . .

kürsünün sıcaklığı uyuklatırdı

ben hızlıca ve sakınmasız

annemin bakışlarından uzak, iptal çizgilerini

eski okul ödevlerimden silerdim.

kar dindiğinde

dolaşırdım bahçede hüzünlü

kuru yasemin saksılarının dibinde

ölü serçelerimi gömerdim.

o günler geçip gitti.

o çekicilik ve şaşkınlık günleri

o uyku ve uyanıklık günleri

o günler, her gölgenin bir gizi vardı

her kapalı kutu bir hazine saklardı

sandık odasının her köşesi. öğlen sessizliğinde

sanki başka bir dünyaydı

kimse karanlıktan korkmazdı

gözlerimde bir kahraman vardı.

o günler geçip gitti.

o bayram günleri...

o güneş ve çiçek beklentisi

o hoş koku titreşimleri

kışın son sabahında kenti

ziyaret eden

çöl nergislerinin suskun ve utangaç yığınında

yeşil lekelerin uzun caddesindeki seyyar şarkıcı sesleri...

kapalı çarşı başıboş kokular içinde yüzerdi

keskin kahve ve balık kokusu

çarşı ayaklar altında ezilir, sünür, karışırdı yolun

tüm anlarına

ve uyuklardı oyuncak bebeklerin gözleri dibinde .. .

çarşı anneydi,

akıcı renkli oylumlara doğru hızla giden

ve geri dönen

hediye paketleri ve dolu filelerle

çarşı yağınurdu yağan, yağan, yağan yağmur

o günler geçip gitti.

o gövdenin gizlerine gözlerin daldığı

o mavi damarların güzelliğiyle, çekingen tanışma günleri

bir el tek bir çiçekle

bir duvar arkasından çağırırdı öteki eli

ve küçük mürekkep lekeleri.

bu karmakarışık. acıklı ürkek elin üzerinde ...

ve aşk

utangaç bir selamla kendini anlatırdı.

sıcak dumanlı gün ortasında

biz aşkımızı sokağın tozunda okurduk

biz pisi çiçeklerinin sade diliyle tanışıktık

biz yüreklerimizi masum sevecenlikler

bahçesine götürürdük

ve ağaçlara borç verirdik

ve top, öpücük iletileriyle ellerimizde dönerdi

ve aşktı. avlunun karanlığındaki o karışık duygu

ansızın

bizi kuşatırdı

ve çekiverirdi kendine doğru, solukların, yürek atışlarının

ve gizli

gülümsernelerin yakıcı yığınında

o günler geçip gitti.

o günler güneşte çürüyen otlar gibi

güneşin ışımasında çürüdüler

ve yittiler akasya kokusundan başı dönen o sokaklar

dönüşümsüz yolların gürültülü kalabalığında.

ve yanaklarını

sardunya çiçek yapraklarıyla süsleyen o kız, ah

şimdi yalnız bir kadındır

şimdi yalnız bir kadındır.

Geçici

bir diyardan diğer diyara

ne zamana değin gitmeli

yapamam. arayarnam

hep başka bir aşk. başka sevgili

keşke biz o iki kırlangıç olsaydık

ömür boyu yolculuk etseydik

bir bahardan diğer bahara

ah, şimdi çok olmuştur

bende yıkılalı,

yüklü kara bir bulutun yıkintısı gibi

birleştiğimde senin öpüşünle

geçici bir koku can çekişir

dudaklarım üzerinde sanki

öyle bulaşmıştır ki

kederli aşkım yok olma korkusuyla

titrer tüm yaşamım.

sana baktığımda

bir pencereden

yapraklarla dolu, yalnız ağacıma

güzün sarı hummasında bakar gibiyim

suyun karmaşık akıntıları üzerinde

bir görüntüye bakar gibiyim

gece ve gündüz

gece ve gündüz

gece ve gündüz

bırak

unutayım.

sen nesin

bir andan başka

benim gözlerimi

bilgi vahasına açan

bir an?

bırak

unutayım.

Güneş oluyor

bak gözlerimdeki hüzün

nasıl da damla damla erimede

baş kaldıran kara gölgen senin nasıl

güneşin ellerine tutsak düşmede

bak

tüm varlığım yıkılmada

bir kıvılcımdır

yutmada

götürmede beni doruklara

bak

gökyüzüm benim nasıl

şimşeklerle doluşmada

sen uzaklardan

çok uzaklardan geldin sen

kokular ve ışıklar ülkesinden

beni fildişi, bulut ve kristalden

bir sandala oturtmuşsun .

şimdi götür beni

ey sevecen umudum

götür beni şiirler ve coşkular ülkesine

beni yıldız dolu yollara sürüklemedesin

yıldızlardan öteye ulaştırmadasın

bak

yıldızdan yanmışım

yıldızla dolup taşmışım

yıldız toplar olmuşum

gecenin göletlerinden

kırmızı ve saf balıklar misali

yeryüzü ne denli uzaktı önceleri

gökyüzünün bu mor odacıklarından

varıyor şimdi kulaklarıma yeniden

senin sesin

meleklerin karsı kanat sesi

bak nelere ulaşmışım

evrene, sonsuza ve ölümsüzlüğe

gelmişken doruklara birlikte şimdi

dalgaların şarabıyla yıka beni

öpüşlerinin ipeğine sar

bırakma bir daha

yıldızlardan ayırma beni

bak gecenin mumu yolumuzda nasıl

damla damla erirnede

gözlerimin kara sürahisi benim

senin sıcacık ninnilerinle nasıl

uyku şarabıyla dolup taşmada

benim şiirlerimin beşiği üstüne

bak

sen doğuyorsun ve güneş oluyor.

Toprak üstünde

imrenmedim asla

ılgınında gökyüzünün bir yıldız olayım

ve ermişlerin ruhu değin

suskunca oturayım meleklerle

asla yerden kopmuş değildim

yıldızlarla tanıdık değildim

toprak üstünde duruyorum

rüzgarı ve güneşi ve suyu

yaşasın diye emen

bitki sapma benzer tenimle dalları

istek dolu

acı dolu

toprak üstünde duruyorum

yıldızlar tapsınlar bana diye

okşasınlar diye beni meltemler

kendi penceremden bakiyorum

bir şarkı tınlamasından başka bir şey değilim

ölümsüz değilim

bir şarkının tınlamasından başka şey aramıyorum

bir hüznün sade suskunluğundan daha arın olan

bir lezzetin çığlığında

yuva araınıyorum

çiy gibi bir tende

tenimin zambağı üzerinde

yaşam olan kulübemin duvarında

aşkın koyu çizgisiyle

anılar çizmişler

gelip geçenler:

okianmış yürek

devrilmiş mum

çılgınlığın karmaşık harfleri üzerindeki

suskun uçuk noktalar

dudağıma varan her dudak

bir yıldız döl oldu

gecemde

anılar ırınağına oturan

neden yıldızlara imreneceğim?

bu benim şarkımdır:

- insanın içine oturan

bundan önce de daha fazla olmayan

Rüzgar bizi götürecek

küçücük gecemde benim, ne yazık

rüzgarın yapraklarla buluşması var

küçücük gecemde benim yıkım korkusu var

dinle

karanlığın esintisini duyuyor musun?

bakiyorum elgince ben bu mutluluğa

bağımlısıyım ben kendi umutsuzluğumun

dinle

karanlığın esintisini duyuyor musun?

şimdi bir şeyler geçiyor geceden

ay kızıldır ve allak bullak

ve her an yıkılma korkusundaki bu damda

bulutlar sanki, yaslı yığınlar misali

yağış anını bekliyorlar

bir an

ve sonrasında hiç.

bu pencerenin arkasında gece titremede

ve yeryüzü giderek durmada

bu pencerenin arkasında bir bilinmez

seni ve beni merak ediyor

ey baştan aşağı yeşil!

yakıcı anılar gibi ellerini,

bırak benim aşık ellerime

ve dudaklarını

varlığın sıcak duygusunu

benim sevdalı dudaklarımın okşayışına bırak

rüzgar bizi götürecek

rüzgar bizi götürecek.

Gazel

benim sesimi taşlarca dinliyorsun

taşsın hemen dinlediklerini unutuyorsun

ilkbahar sağanağısın ve pencerenin uykusunu

dürtü darbeleriyle kaçınyarsun

okşayışın yeşil dalı olan elimi

ölü yapraklarla seviştiriyorsun

şaraptan daha sapkınsın ve gözü

yalazlara oturtuyor döndürüyorsun

ey kanımın bataklığının altın balığı

hoş olsun sarhoşluğun beni içiyorsun

sen günbatımının mor derelerisin ve gündüzü

göğsüne bastırıyor söndürüyorsun

gölgelerde, oturdu senin Furug'un ve uçuklaştı

gölgelerle onu neden karaya bürüyorsun?

Karanlık ortasında

karanlık ortasında

seni çağırdım

sessizlikti ve meltem

perdeyi uçuruyordu

hüzünlü gökyüzünde

bir yıldız yanıyordu

bir yıldız gidiyordu

bir yıldız ölüyordu

seni çağırdım

seni çağırdım

tüm varlığım

bir kase süt gibi

ellerimin ortasındaydı

ayın mavi bakışı

çarpıyordu camlara

acıklı bir şarkı

duman gibi yükseliyordu

ağustosböcekleri kentinden

duman gibi kayıyordu

pencerelerde

gece boyu orada

benim göğsümün ortasında

birisi umutsuzluktan

soluk soluğa kalmıştı

birisi kalkıyordu

birisi seni istiyordu

onun soğuk ellerini

yeniden geri itiyordu

gece boyu orada

kara dallardan

bir hüzün dökülüyordu

birisi kendinden kahveriyordu

birisi seni söylüyordu

hava bir yıkım gibi

onun üzerine yıkılıyordu

benim küçük ağacım

rüzgara aşıktı

evsiz barksız rüzgara

rüzgarın evi nerede?

rüzgarın evi nerede?

Bağışlayın onu

onu bağışlayın

o ki zaman zaman varlığının

durgun sularla

ve boş deliklerle olan

acı ilişkisini unutuyor

ve aptalca

yaşama hakkı olduğunu sanıyor

onu bağışlayın

devinimin uzak arzusu

kağıttan gözlerinde eriyen

bir resmin aldırmaz öfkesine

bağışlayın onu

o ki tabutu boyunca

al bir ayın akışı geçmekte

ve gecenin allak bullak ıtırı

vücudunun bin yıllık uykusunu

kaçırmakta

bağışlayın onu

o ki içten darmadağındır

fakat gözlerinin derisi hala ışık zerreciklerini

imgelemekten yanıyar

ve boşuna saçları

aşkın soluklarının sızmasından umutsuzca titriyor

ey sade mutluluk topraklarının sakinleri

ey yağmura açılı pencerelerin soluktaşları

onu bağışlayın

onu bağışlayın

büyülenmiştir çünkü

çünkü sizin varlığınızın verimli kökleri

onun uzak topraklarında yol almakta

ve onun tez inanan kalbi

hasretin sinsi darbeleri ile

göğsünde kabartmakta.

Algı

küçük kabarcıkta

örseliyordu kendini aydınlık

ansızın pencere geceyle doldu

boş seslerin yığıntısıyla dolu geceyle

ağulu solumaların henirtisiyle zehirlenmiş geceyle

gece ...

dinledim

korkmuş karanlık caddede

birisi sanki yüreğini

çürük bir oylum gibi

eziyordu ayağı altında

korkmuş karanlık caddede

bir yıldız çatırdadı

dinledim ...

nabızlarım benim

kanın taşkınlığıyla kabarınıştı

ve tinim

ve tenim dürtüsüyle

dağılmanın

tavanın eğri büğrü çizgilerinde

gözümü gördüm

ağır bir örümcek gibi

kuruyordu köpükte, sarıda, boğuntuda

tüm devinimimle

durgun su gibi

çöküyordum usul usul

tortu bağlıyordum çukurlarımda

dinledim

tüm yaşamımı dinledim

iğrenç bir fare kendi yuvasında

saçma, çirkin bir şarkıyı

söylüyordu utanmazca

inatçı ve anlamsız bir cır cır sesi

dönerek geçiyordu yok oluş anını

ve akıyordu unutuş düzlemine doğru

ah, ben şehvetle doluydum

ölüm şehvetiyle

memelerim korkunç bir duyguyla gerildi

ah,

ben anımsadım.

ergenliğimin ilk gününde

tüm vücudum

masum bir şaşkınlık içinde açıyordu

o silik, o tutuk, o belirsizlikle

birleşmek için

küçük kabarcıkta

aydınlık kendini

esnedi titreşimli bir çizgide.

Vuslat

ah . . . o bulanık gözbebekleri

benim halvetimdeki o sade sofiler

o iki gözün semahının çekiminde

bayılmışlardı

dalgalanıyordu gördüm uçtan ucuma

ateşin kızıl harlanışı gibi

suyun yansıması gibi

yağmurun kasıntısıyla bir bulut gibi

sıcak mevsimlerin soluklarının gökyüzü gibi

yayılmıştı o

sonsuza değin

yaşamın öte yanına değin

ellerinin esintisinde

gördüm

gövdem bir şeydir

tükenen

gördüm

onun kalbinin

serseri büyüleyen tınlamasıyla

kalbimde döndüğünü

saat uçtu

perde rüzgarla gitti

bastırmıştım onu

yalazların halesinde

söylemek istiyordum

ancak

onun tok gölgeli kirpiklerinin yığını

ipek bir perdenin saçakları gibi

karanlığın diplerinden aktı

isteğin o uzun uyluğuna

ve o kasılma ... o ölesiye acı kasılma

benim yitik uçlarıma değin

kurtuluyorum diye gördüm

kurtuluyorum diye gördüm

derimin

aşkın genişlemesinden çatladığını gördüm

yangılı oylumumun

usulca eridiğini gördüm

ve döktü, döktü, döktü

aya, çukura. çökmüş aya, bulanık aya

birbirimizde ağlamıştık

birbirimizde o itibarsız birlik anını

çılgınca yaşamıştık

Soru

merhaba balıklar. .. merhaba balıklar

merhaba, kırmızılar, sarılar, altınlar

söyleyin bana. acaba

ölülerin gözü gibi soğuk

ve kentin geç saatleri gibi kapalı ve tenha olan

o billur odada

bir kaval sesi duydunuz mu ki

korku ve yalnızlık sirenlerinin kentinden

yatakhanelerin kerpiç güvenine doğru

ve saatlerin kurulu ninnilerine doğru

ve camsı çekirdeklerine doğru ışığın

geliyordu?

ve geliyerken

puldan yıldızlar yere düşüyor

ve yaramaz küçücük yürekler

ağlama duygusuyla çatlıyordu?

Cuma

sessiz Cuma

terkedilmiş Cuma

eski sokaklara benzer hüzünlü Cuma

hastalıklı tembel Cuma

sünen sinsi esnemeler Cuması

bekleyişsiz Cuma

teslim olmanın Cuması

boş ev

sıkıntılı ev

gençliğin baskınına kapalı ev

karanlık ev ve güneşin hayali ev

yalnızlık, fal ve kuşku evi

perde, kitap, dolap ve resimler evi

aaah ne denli dingin ve gururla geçiyordu

garip bir su akıntısı gibi

bu terkedilmiş sessiz Cumalarda

bu sıkıntılı evlerde

benim yaşamım

aaah ne denli dingin ve gururla geçiyordu ...

Kurma bebek

çok daha fazla, ah, evet

çok daha fazla, susabilir insan

saatlerce

ölülerin bakışları misali kıpırtısız bakışlarla

bir sigara dumanına dalabilir insan

bir fincanın biçimine ya da

renksiz bir çiçeğe, bir halıya

düşsel bir çizgiye, duvara.

kuru pençelerle

perdeyi bir kenara çekip insan görebilir

sokak ortasında delice bir yağmurun yağdığını

bir çocuğun renkli uçurtmasıyla

bir balkanun altında durduğunu

eski bir at arabasının boş alanı

gürültülü aceleyle terk ettiğini

olduğu gibi insan yerinde durabilir

perde kenarında, ancak kör, ancak sağır.

haykırabilir insan

korkunç yalancı, korkunç yabancı bir sesle

"seviyorum" diye

bir adamın güçlü kolları arasında

güzel ve sağlıklı bir dişi olabilir.

deriden sofra bir gövdeyle

iri ve sert iki memeyle

bir sarhoşun. bir delinin, bir serserinin yatağında

kirletebilir insan bir aşkın masumiyetini.

kurnazca aşağılayabilir insan

şaşılası her bulmacayı

sadece bir tek bilmecenin çözümüyle uğraşabilir

sadece boş bir yanıtın buluşuyla avunabilir

boş bir yanıt, evet beş veya altı harflik.

bir ömür diz çökebilir insan

öne eğik bir başla, soğuk bir türbenin eşiğinde

bilinmez bir mezarda tanrıyı görebilir

değersiz bir kaç bozuklukla inanabilir

bir caminin adacıklarında çürüyebilir

mezar duaları okuyan bir ihtiyar gibi

bir sıfır gibi, eksiltmede, artırmada, çarpımda yahut

hep aynı sonuca varabilir

kahrının kozasında senin gözlerini,

eski bir ayakkabının uçuk düğmesi sanabilir

su gibi kendi çukurunda kuruyabilir insan.

bir anın güzelliğini utangaçlıkla

gülünç şipşak bir resim gibi

sandığın dibinde saklayabilir

boş kalmış çerçevesine bir günün, insan

bir hükümlü, bir yenik. yahut

çarmıha gerilmiş birinin resmini koyabilir

bir duvarın yarıklarını suratçıklarla kapatabilir

daha anlamsız resimlerle karışabilir.

kurma bebekler gibi olabilir insan.

camdan boncuk iki gözle kendi dünyasını gören

kadife bir kutu içinde

saman dolu bir gövdeyle

yıllarca tül ve boncuk ortasında uyuyabilir

tüm hercai elierin her baskısıyla

nedensiz haykırabilir:

"ah, ben pek mutluyum"

Gecenin soğuk caddelerinde

ben pişman değilim

ben bu teslimi düşünüyorum. bu acı teslimi

ben yazgımın haçını

öldürüldüğüm tepelerde öpmüşüm

gecenin soğuk caddelerinde

sürekli kuşkuyla çiftler

birbirlerini terk ediyorlar.

gecenin soğuk caddelerinde

hoşçakal, hoşçakaldan başka bir ses yok.

ben pişman değilim

benim kalbirn zamanın öte yanında akmaktadır sanki

yaşam benim kalbimi yineleyecek

ve rüzgar göllerinde uçuşan pisi çiçeği

beni yineleyecek

görüyorsun ah

benim tenim nasıl yarılıyor

süt. soğuk memelerimin mavi damarlarında nasıl

mayalanıyar

kan nasıl

kıkırdaksı yeşerişine benim sabırlı belimde

başlıyor.

ben senim

ve seven birisi

aniden silik bir bağ bulur

binlerce gurbetli bilinmeyen şeyle

ve benim sarhoş toprağırnın tüm koyu şehvetiyle

ki tüm suları kendine doğru çekiyor

tüm ovaları verimli kılmak için.

dinle

benim uzaklardaki sesimi

duaların koyu sisinde

ve seyret beni aynaların suskusunda

elimin alevleriyle nasıl

tüm uykuların derin karanlıkianna dokunuyorum

ve kalbimin dövmesini nasıl kanlı bir leke gibi

varlığın tüm sili mutluluğuna dövüyorum

ben pişman değilim

sevgilim benim, sen

gecenin soğuk sokaklarında

işte yine bu aşık gözlerinle yeniden bulacağın

başka bir benle söyleş

ve beni

göz altlarının sevecen çizgilerine kanacak olan

onun hüzünlü öpücüğünde anımsa

Kızıl Gül

kızıl gül

kızıl gül

kızıl gül

o beni kızıl gül bahçesine götürdü

ve ıstıraplı saçlarıma kızıl gül taktı karanlıkta

ve sonunda

kızıl gül yaprağı üstünde benimle yattı

ey felçli güvercinler

ey adetten kesilmiş deneyimsiz ağaçlar, ey kör pencereler

yüreğimin altında ve derinliğinde uyluklarımın, şimdi

kızıl bir gül sürgün vermede

kızıl gül

kızıl

bir bayrak gibi

ayaklanmada

ah, ben gebeyim. gebeyim, gebe

Çift

gece iniyor

ve geceden sonra karanlık

ve karanlıktan sonra

gözler

eller

. . . ve soluklar. soluklar. soluklar. . . .

ve suyun sesi

musluktan damla damla damla damlıyor

sonra iki kızıl nokta

yanan iki sigaradan

saatin tik takları

ve iki kalp

ve iki yalnızlık

Ayın yalnızlığı

tüm karanlık boyunca

cır cır böcekleri haykırdılar:

"ay! ey kocaman ay .. . "

tüm karanlık boyunca

üzerinden şehvetli iniltileri yükselen

uzun kollarıyla dallar

ve tanınmamış ve esrarengiz tanrıların buyruklarına

teslim olmanın meltemi

ve toprağın gizli yaşamındaki binlerce gizli soluk

ve dönen o ışık topunda ateşböceği

ahşap tavandaki takırtılar

perdede Leyli

bataklıkta kurbağalar

hep birlikte. durmadan

sabaha değin bağırdılar:

"ay, ey kocaman ay... "

tüm karanlık boyunca

ay avluda aleviendi

ay

kendi gecesinin yalnız kalbiydi

altın renkli kahrında patlamaktaydı.

Benim sevgilim

benim sevgilim

o arsız çıplak teniyle

güçlü bacakları üstünde

ölüm gibi durdu

eğik devinimli çizgiler

onun isyancı organlarını

güçlü desenlerinde

izlemekte

benim sevgilim

sanki yitik nesillerden biridir

gözlerinin sonunda

sanki bir tatar

bir atlının pususuna yatmıştır

dişlerinin taze kıvılcımında

sanki bir barbar

bir avın sıcak kanına kapıımıştır

benim sevgilim

doğa gibidir

kaçınılmaz apaçık anlamıyla

o benim yenilgimle

erkin gerçek yasasını

onaylıyor.

o yabansı özgürdür

ıssız bir adanın derinliklerinde o

sağlıklı bir içgüdüm gibidir

mecnunun çadırının yırtıklarıyla o

ayakkabısından caddenin tozunu

siliyor.

benim sevgilim

bir tanrı gibi, Nepal tapınaklarında

varlığının başlangıcına

yabancı olan

o

geçmiş yüzyıllardan bir adam

güzelliğin soyluluğunu anımsatıyor

o, çevresinde

bir çocuk kokusu gibi

sürekli suçsuz anıları

uyandırıyor

o, sıradan hoş bir serenat

gibi

hayrat ve çırılçıplaktır

o katıksız seviyor

yaşamın zerreciklerini

toprağın zerreciklerini

insan oğlunun üzüntülerini

lekesiz üzüntülerini

katıksız seviyor

köyün bir bağ sakağını

bir ağacı

bir külah dondurmayı

bir çamaşır ipini

benim sevgilim

sade bir insandır

sade bir insan

benim onu

uğursuz ucubeler diyarında

şaşılası bir mezhebin son belirtisi gibi

memelerimin çalıları ortasında

sakladığım.

Sınırın duvarları

şimdi suskun gecede yeniden

otlar gibi boy atıyorlar

aradaki duvarlar, sınırın duvarları

aşkımın tarlasının bekçisi olsunlar diye

şimdi kentin kirli gürültüsü yeniden

balıkların karmaşık sürüsü gibi

benim kıyıınırnın karanlığından uzaklaşıyor

şimdi pencereler kendini yeniden

dağınık ıtırların dokunuşunun lezzetinde açılmış buluyor

şimdi ağaçların tümü uyumuş bahçede kabuk atıyor

ve toprak, binlerce delikle

ayın sersem zerreciklerini kendi içine çekiyor

şimdi

yaklaş

ve dinle

aşkın ıstıraplı darbeleri

tam tamları gibi zenciterin

tenimin kabilesinin ho holarında

dağılıyor

ben duyumsuyarum

ben namaz anının hangi an olduğunu

biliyorum

şimdi yıldızların tümü hep

birbirleriyle yatıyor

ben gecenin sığınınasında

tüm meltemlerin sınırlarından esiyorum

ben gecenin sığınınasında

çılgınca yıkılıp dökülüyorum

ağır saçlarımla, senin ellerinde

ve bu yeşil genç sıcak ikiimin tropikal çiçeklerini sana sunuyorum

benimle gel

benimle o yıldıza gel

toprağın donmuş! uğundan ve yerin boş ölçülerinden

binlerce bin yıl uzaktaki

ve kimsenin orada

aydınlıktan korkmadığı

o yıldıza

ben yüzen adalarda su üstünde soluk alıyorum

ben geniş gökyüzünden bir parçayı arıyorum

alçak düşüncelerin kesafetinden uzak olan

benimle geri dön

benimle geri dön

tenin başlangıcına

bir dölün kokulu odağına

senden yaratıldığım ana

benimle geri dön

ben senden bitimsiz kalmışım

şimdi benim dudaklarımın kozasında

öpücüğün kelebekleri kaçış düşüncesine dalmıştır

şimdi

benim tenimin mihrabı

aşkın tapınmasına hazırdır

benimle geri dön

ben söylemekten acizim

seni seviyorum çünkü

çünkü "seni seviyorum" sözü

boşunalıklar dünyasından

ve eskiler ve yinelenmeler dünyasından geliyor

benimle geri dön

ben söylemekten acizim

bırak dolayım

küçücük damlalarıyla yağmurun

gelişmemiş yüreklerle

doğmamış çocukların hacmiyle dolayım bırak

belki benim aşkım

başka bir lsa'nın doğumunun beşiği olur

Sonsuz bir günbatımında

- gece yahut gündüz?

- hayır. ey dost. sonsuz bir günbatımıdır

iki güvercinin geçişiyle rüzgarda

iki ak tabut misali

ve uzaklardan gelen sesler gibi, o elgin ovadan

rüzgarın devinimi gibi, dur duraksız ve başı boş

- bir söz söylemeli

- bir söz söylemeli

karanlıkla birleşmek istiyor canım

bir söz söylemeli

ne kadar ağır bir unutkanlık

bir daldan elma düşüyor

keten tohumlarının sarı taneleri

benim sevdalı kanaryalarımın gagası altında kırılıyor

baklaçiçeği

mor sinirini, meltemin iksirinde

değişimin belirsiz kaygılarından kırılmaya bırakıyor

ve burada, bende. kafamda benim?

ah .. .

kafamın içinde hiç bir şey yok, koyu kızıl

zerreciklerin dönüşümünden başka

ve bakışım

yalan bir söz gibi

utangaçtır ve yere dönük

- ben bir ayı düşünüyorum

- ben şiirdeki bir sözcüğü

- ben bir pınarı düşünüyorum

- ben topraktaki bir düşü

- ben buğday tarlasının yoğun kokusunu

- ben ekmek söylencesini

- ben sililiğini oyunların

ve uzun daracık bir sokağı

akasya ağaçlarının kokusuyla dolan

- ben oyun sonrasındaki acı uyanışı düşünüyorum

ve sokak sonrasındaki şaşkınlığı

ve akasya kokusu sonrasındaki uzun boşluğu

- kahramanlıklar?

- ah

yaşlıdır atlar

- aşk?

- yalnızdır ve basık pencerelerden

mecnunsuz çöllere

bakıyorlar

halhallı ince bir bacağın

süzülüşüyle karmaşık anılarla dolu

bir geçide

- istekler?

- yitiriyorlar kendilerini

binlerce kapının acımasız uyumunda

- kapalı?

- evet. sürekli kapalı, kapalı

- yorulacaksın

- ben bir evi düşünüyorum

sarmaşıkların soluklarıyla. rehavet içinde

gözün ışıması gibi, ışıklarıyla aydın,

geceleriyle düşünceli, tembel. kaygısız bir evi

ve sonsuz gülümsemesiyle yeni doğan bir bebeği

sudaki ardışık döngü gibi,

ve bir üzüm salkımını andıran kanlı bir teni,

- ben yıkımı düşünüyorum

ve kara esintilerin talanını

ve ikircil bir ışığı

geceleyin pencerede aranan

ve küçük bir mezarı, yeni doğanın teni gibi küçücük

- iş ... iş?

- evet. fakat o büyük masada

gizli bir düşman barınır

seni usul usul kemirir

tahtayı ve defteri

ve binlerce başka boş şeyleri kemirir gibi

ve sonunda sen, bir çay bardağına dalacaksın

burgaçtaki sandal gibi

ve ufkun derinliklerinde, yoğun sigara dumanı

ve anlamsız çizgilerden

başka bir şey görmeyeceksin .

- bir yıldız?

- evet yüzlerce. yüzlerce, fakat

tümü kuşatılmış gecenin öte yanındalar

- bir kuş?

- evet yüzlerce. yüzlerce, fakat

tümü uzak anılardalar

kanat çalmaların boş gururuyla

- ben sokaktaki bir haykırışı düşünüyorum

- ben ara sıra duvardan geçen zararsız bir fareyi

- bir söz söylemeli

- bir söz söylemeli

sabahları,

havanın ergenlik duygusu gibi

belirsiz bir şeyle ansızın

birleştiği titreşimli bir anda

ben

bir taşkınlığa bırakılmak istiyorum

ben

o koskoca buluttan yağmak istiyorum

ben

hayır. hayır, hayır, hayır diye haykırmak istiyorum

- gidelim

- bir söz söylemeli

- kadeh mi, yatak mı, yalnızlık mı, uyku mu yoksa

- gidelim...

Yeryüzü ayetleri

işte o dem

güneş soğudu

ve bereket topraklardan kalktı

ve çöllerde kurudu yeşillikler

ve balıklar denizlerde kurudu

ve artık kabul etmez oldu toprak

ölülerini

gece, tüm soluk pencerelerde

kuşkulu bir sanı gibiydi

sürüyordu durmadan ve taşıyordu

ve yollar

sonlarını karanlığa bıraktılar

kimse aşkı düşünmedi artık

kimse yengiyi düşünmedi

ve kimse

hiçbir şeyi düşünmedi artık

yalnızlık mağaralarında

boşunalık doğdu

kan, afyon ve esrar kokuyordu

gebe kadınlar

başsız çocuklar doğurdular

ve beşikler mezarlara sığındılar

utançtan

ne denli acı ve karanlık günlerdi

ekmek. risaletin bu şaşılası gücüne

galebe çalınıştı

aç ve acınası peygamberler

tanrısal buluşma yerlerinden kaçtılar

ve lsa'nın yitik kuzuları

artık hiçbir çobanın çağırgan sesini

kırların şaşkınlığında duymadılar

aynaların gözlerinde sanki

devinimler ve renkler ve görüntüler

tersine yansıyorlardı

ve alçak soytanların başları ucunda

ve arsız fahişelerin yüzlerinde

aydın kutsal bir çember

yalazlı şemsiye misali yanıyordu

alkol bataklıkları

o buruk zehirli buharlarıyla

kımıltısız aydınlar yığınını

kendi dipsizine çektiler

ve sinsi fareler

altın yazıtlı kitap yapraklarını

eski dalapiarda kemirdiler.

güneş ölmüştü

güneş ölmüştü, ve yarın

çocukların belleğinde

belirsiz yitik bir anlamdı

onlar bu eski sözcüğün tuhaflığını

ev ödevlerinde

kocaman siyah lekelerle

imgeliyorlardı.

halk,

düşmüş halk yığını

bıkkın. yorgun ve şaşkın

kendi uğursuz cesetlerinin yükü altında

gurbetten gurbete gidiyorlardı

ve cinayetin acıtan isteği

ellerinde kabarıyordu

bir kıvılcım, küçücük bir kıvılcım bazen

bu cansız sessiz topluluğu

parçalıyordu ansızın içten

onlar saldırıyorlardı birbirine

adamlar birbirinin gırtlağını

bıçaklarla yarıyorlardı

ve kan yatağı ortasında

ergenleşmemiş kızlarla

yatıyorlardı

onlar kendi korkularında boğulmuşlardı

ve korkunç duyusu günahkarlığın

kör ve künt ruhlarını

felç etmişti

idam törenlerinde hep

urgan

bir mahkumun kasılan gözlerini

yuvasından dışarı fırlatırken onlar

kendilerine dalarlardı

ve yorgun ihtiyar sinirleri

şehvetli bir düşle gerilirdi

ama alanların çevresinde hep

görürdün bu küçük canileri

durmuşlar

ve dalmışlar

su fıskiyelerinin süreğen dökülüşüne

belki hala

ezilmiş gözlerin ardında. derinliğinde donmuşluğun

güçsüz çabalamalarıyla

su şarkılarının arınlığına inanmak isteyen

yarı canlı karmaşık bir şey

arda kalmıştı

belki: fakat ne de sonsuz bir boşluk!

güneş ölmüştü

ve kimse bilmiyordu

yüreklerden uçup kaçan

o üzgün güvercinin adı

inançtır

ah. ey mahpus ses

acaba senin umutsuzluğunun görkemi asla

bu tiksinesi gecenin bir yönünden

ışığa doğru bir yol açmayacak mı?

ah. ey mahpus ses

ey seslerin en son sesi...

Hediye

ben gecenin sonundan söz ediyorum

ben karanlığın sonundan

ve gecenin sonundan söz ediyorum

evime gelirsen eğer sevgili bana bir ışık getir

ve küçücük bir pencere, oradan

mutlu sokağın kalabalığını seyredeyim.

Gecede görüşme

ve şaşkın yüz

küçük pencerenin ötesinden söyledi bana:

"hak görenledir

ben yitmişlik duygusu gibi korkuncum

ama

benden nasıl korkulur tanrım?

ben

ben ki asla sisli damları üstünde gökyüzünün

yeğni ve başıboş uçurtmalardan başka

hiçbir şeyi değildim,

aşkımı ve isteğimi ve nefretimi ve acımı

gömütlüğün gece gurbetinde

ölüm adlı fare kemirmiştir"

ve şaşkın yüz

akış tarhlarını rüzgarın,

her an yok edip değiştirdiği

o ince uzantılı çizgileriyle

ve gecenin gizli deviniminin çaldığı

ve gecenin tüm enginine serdiği

deniz dibi bitkilerine benzer

yumuşak uzun saçlarıyla

pencerenin öte yanında akıyordu,

ve haykırdı

"inanın

ben diri değilim!"

ben onun ötesinden karanlığın birikimini

ve gümüşsü çam kozalarını hala

görüyordum, ah, fakat o .. .

o tüm bunlarda kayıyordu

ve kabarıyordu sonsuz yüreği

sanki yeşil duyumsamasıydı ağaçların

ve gözleri sürüyordu bitimsiz zamana değin.

"hak sizinledir

ben ölümümden sonra hiçbir zaman

aynaya bakmaya kalkışamadım

ve o denli ölüyüm ki ben

ölümden başka hiçbir şey artık

beni kanıtlayamaz.

ah

acaba siz

gece sığınağında aya doğru koşan

bahçenin sonunda

bir ağustosböceğinin sesini

duydunuz mu?

ben sanıyorum tüm yıldızlar

yitik bir göğe göç etmiştir

ve kent, kent ne denli kımıltısızdı

tüm yol boyunca ben

birkaç uçuk renkli heykelden

ve çöp ve tütün kokan

birkaç çöpçüden

ve yorgun uykulu bekçiden başka

hiçbir şeyle karşılaşmadım

yazık

ben ölüyüm

ve gece hala

o beyhude gecenin devamıdır sanki."

sustu ve ağlama duygusu

iki gözünün enginini

sıziatıp bulandırdı.

"sizler, yüzlerini

yaşamın hüzünlü maskesi gölgesinde

saklayan sizler!

acaba zaman zaman bu düş kıran gerçeği;

bugünün dirilerinin

bir dirinin atıklarından başka bir şey olmadıklarını

düşünür müsünüz siz hiç?

sanki bir çocuk

ilk gülüşüyle yaşlanmıştır

ve yürek

- özgün satırlarında aynanmış bu yazıt-

kendi taş güvencesine bile

güvenmeyecektir.

belki var olmaya alışkanlık

ve sürekli yatıştırıcı kullanma

insanın sade ve arın isteklerini

yokluğa sürüklemiştir

belki tini

ıssız adanın kuytusuna

sürmüşlerdir

belki ben böcek sesini düşlemişim

öyleyse bu sabırlı

kendi tahta süngülerine yaslanan yayalar

o rüzgar kanatlı atlılar mı?

ve bu sıska kamburlu esrarkeşler

yüce düşünceli bilgeler mi?

öyleyse doğru mu. doğru mu insan,

artık zuhuru beklemiyor

ve sevdalı kızlar

uzun tığlarıyla

kendi tez inanan gözlerini oymuşlar?

şimdi derinliklerinde sabah uykusunun

karga çığlıklarının yankısı

duyulmakta

aynalar, uyanmakta

ve tekil ve yalnız biçemler

kendilerini uyanışın ilk gerinişine

ve uğursuz karabasanların saldırısına

bırakmakta.

yazık

ben

kandan, kanlı destanlardan başka söz etmeyen

ve gururdan, kendini hiçbir zaman

bu denli küçülmüş yaşamamış olan gururdan,

oluşan tüm anılarımla

kendi fırsatıının sonunda durmuşum

ve dinliyorum: hiçbir ses yok

ve dalıp bakıyorum: hiçbir kımıltı yok yaprakta

ve tüm o arınlığın benliği olan adım

mezarların tozunu bile

kıpırdatmıyor

sarsıldı

ve taşıdı ve iki yanına döktü

ve yarıklardan yalvaran eli

uzun iç çekişleri gibi,

bana doğru geldi

"soğuktur

ve rüzgar çizgilerimi kesiyor

acaba bu ülkede hala

kendi yok olmuş yüzleriyle tanışmaktan

korkmayan

kimseler var mı?

acaba zamanı gelmedi mi

bu küçük pencerenin.

açık, açık. açık açılmasının

gökyüzünün yağmasının

ve adamın kendi cenazesine

ağlayarak namaz kılmasının

zamanı gelmedi mi?"

belki kuştu ağlayan

ya da rüzgardı, ağaçlar ortasında

ya da bendim, kendi yüreğimin çıkmazına karşı

üzüntü ve ar ve acıdan dalgalarla

kabarıyordum,

ve pencere aralığından g örüyordum

o iki el, o iki acı sitem

yalancı tan aydınlığında

benim iki elime uzanan

o iki el

nasıl tükeniyordu . . .

ve soğuk gözeriminde bir ses

haykırdı:

"hoşça kal."

Yeşil evham

gün boyu ağlıyordum aynada

ilkbahar penceremi

ağaçların yeşil evhamına bırakmıştı

tenim sığmıyordu yalnızlığımın kozasına

ve kağıttan tacımın kokusu,

o güneşsiz hükümranlığın havasını

kirletmişti

yapamazdım artık yapamazdım

sokağın sesi, kuşların sesi

yitme sesi kadife topların

kaçışan çocukların gürültüsü

ve balonların oynaşması

sabun köpükleri gibi

tırmanıyordu ucunda bir ipliğin

ve rüzgar, rüzgar soluyordu sanki

bir sevişmenin en çukur karanlık anlarının derinliğinde

benim güvenimin suskun kalesinin kuşaklarını zorluyordu

ve eski çatlaklardan, kalbimi adıyla çağırıyordu

gün boyu bakışım benim

dalmıştı gözlerine yaşamımın

o ıstıraplı korkak iki göze ki

benim kımıltısız bakışımdan kaçıyordu

ve yalancılar gibi

kirpiklerin tehlikesiz inzivasına sığınıyordu

hangi zirve hangi doruk?

bu kıvrımlı yolların tümü

o emen soğuk ağızda

kesişen ve sonianan noktaya varmıyor mu?

ey aldatıcı sade sözcükler ne verdiniz bana

ve ey vücutların ve isteklerin acısı?

saçlarıma bir çiçek takmış olsaydım şayet

bu sahtelikten, başımın ucunda kokuşan

bu kağıt taçtan, daha gönül çalan olmaz mıydı?

çölün ruhu beni nasıl da aldı

ve ayın büyüsü nasıl da sürü inancımdan ayırdı beni!

nasıl büyüdü kalbimin bütünsüzlüğü

ve hiçbir yarı bu yarıyı tamamlamadı!

nasıl da durdum ve gördüm

ayaklarımın altında yer

dayanağından nasıl da boşalıyordu

ve çiftimin teninin sıcaklığı

tenimin boşuna bekleyişine yol almıyordul

hangi zirve hangi doruk?

ey karmaşık ışıklar alın beni sığınağınıza

ey kuşkulanan aydın evler

hoş kokulu tütsülerin bağrında yıkanmış çamaşırlar

güneşli damlarınııda aynaşan evleri

alın beni sığınağınıza ey sade tam kadınlar

siz ki ince parmak uçlarınız. derinin ötesinde

bir dölün keyifli kımıldanışının doğrultusunu izliyor

ve boynunuzun açıklığında hep

havayla taze süt kokusu birleşiyor!

hangi zirve hangi doruk?

alın beni sığınağımza ey ateş dolu ocaklar

-ey mutluluğun nalları-

ve ey mutfakların karanlığındaki bakır tencerelerin

şarkıları

ve ey dikiş makinelerinin hüzünlü mırılltıları

ve ey halıların ve süpürgelerin gece gündüz kavgaları

alın beni sığınağınıza ey tümü hırslı aşkların

sizin ki ölümsüzlüğe acılı isteğiniz

elde etmelerinizin yatağını

büyülü sular

ve taze kan damlalarıyla süslüyor

gün boyu, gün boyu

bırakılmış. bırakılmış. bir leş gibi suya

ilerliyordum en korkunç kayalara doğru

ve en derin deniz mağaralarına doğru

ve en etobur balıklara doğru

ve sırtımın ince omurları

ölümün duyumuyla sızladı

yapamazdım artık yapamazdım

yolun in karından yükseliyordu ayak seslerim

ve umutsuzluğum ruhumun direncinden daha genişti

ve o bahar. penceremden geçen

o yeşil evham,

içimden

"bak" diyordu

"ilerlememişsin hiçbir zaman sen

dalmışsın."

Bahçenin fethi

başımızın üstünden

uçan o karga

ve serseri bir bulutun dağınık düşüncesine dalan

ve sesi kısa bir mızrak gibi

gözeriminde baştan başa kayan

o karga

bizim haberimizi kente götürecek.

herkes biliyor

herkes biliyor

sen ve ben o soğuk samurtkan küçücük delikten

bahçeyi gördük

ve elin ulaşamadığı o aynaşan daldan

elmayı kopardık

korkuyor herkes

korkuyor herkes. ancak sen ve ben

ışığa, suya ve aynaya kavuştuk

ve korkmadık.

söz iki ismin cılız birleşmesinden değildir

ve kucaklaşmasından eski bir defterin yapraklarında, söz

benim mutlu saçlarımdandır

senin öpüşünün yanık gelincikleriyle,

ve çalmadaki tenlerimizin içtenliğinden

ve çıplaklığımızın parıltısındandır

su daki balıkların pullarına benzeyen...

söz, bir şarkının gümüşsü yaşamındandır

sabahları küçük fıskiyenin söylediği.

biz, akan o yeşil ormanda

bir gece, yaban tavşanlarından

ve inci dolu istiridyelerden

ve yengili elgin dağdaki

genç şahinlerden. sorduk

ne yapmalı?

herkes biliyor

herkes biliyor

biz simurgların sessiz ve soğuk düşlerine ulaştık

biz doğruyu bahçede bulduk

adsız bir çiçeğin utangaç bakışında

ve ölümsüzlüğü bitimsiz bir anda,

iki güneşin birbirine dalıp baktığı ..

söz, karanlıktaki ürkek fısıltıdan değil

söz. gündüzden ve açık pencerelerdendir

ve temiz havadan

ve boş şeylerin yandığı ocaktan

başka ekinden yüklü bir yerdendir

ve doğuş, evrim ve gurur

korku ve ışık ve meltem iletisinden

gecenin üstüne bir köprü kuran

bizim sevdalı ellerimizdendir söz!

çimenliğe gel

geniş çimenliğe

ve fesleğenlerin solukları ardından çağır beni

eşini çağıran bir ceylan gibi

perdeler gizli hıçkırıklarla dolup taşmıştır

ve suçsuz güvercinler

yücelerinden kendi ak burçlarının

yere bakmakta.

Ali'ye bir gün annesi dedi ki ...

bücür Ali

mız mız Ali

uyanıverdi yarı gece

gözlerini ovuşturup

birkaç ağız da esneyip

kalktı oturdu öylece

ne görmüştü?

ne görmüştü

bir balığın rüyasını

ne bir balık, gümüş lira

sanki bir top ipek ya da

inci boncuk çevresiyle

sanki onu papatyalar üzerinde

iğne oya işliyorlar

gözlerinde onun iki

iri yuvarlak elması

saklambaç oynuyorlar

şöyle usul

usul musul

suya doğru uzanıyordu

alafranga yelpazesi

suyun yüzün okşuyordu

onun teninin kokusu.

yeni kitaplar kokusu

koca iki sıfır

solunda bir de bir

bayram akşamları. mutfak ve adak kokusu

damda yatakta yıldızların sayılması,

yağmurun taş avluya dökülmesi

çikolata pestil kokusu

Gohar-i Şebçırağ hanım

sanki suda yüzüyordu

ecelerin kızı ya da

billurdan tahterevallide

etrafı

çiçek yaprakları

başının üstü ışık yağmuru

bağlarda dolaşmaya gidiyordu

belki de cin veya peri

sülalesindendi balık

belki de hep adda diyen

belki hızla geçip giden

serseri bir düştü balık

her ne ise

her kim ise

bücür Ali

seyrine dalmıştı onun

şaşırıp kalmıştı ona

elin uzatınca Ali

gümüşümsü

akan renge

genç ışığa

dokunmaya,

çaktı şimşek, yağdı yağmur. karardı su

balığın altında yer

ağız açtı

çiçek demetleri duman oldu uçtu

ışık külçeleri yanıp bitti

yine her gece olduğu gibi

bücür Ali'nin

başı ucunda gökyüzü

armut dolu bir mendilmiş

ne bir ırmak ne bir balık ne uykuymuş

rüzgar avluda soluklayıp uluyordu

salkım söğüdün saçlarını yoluyordu

Gül Ağa'nın üzerinden

bez çarşafı atıyordu

ipte

fanilalar çamaşırlar

birbirini okşuyordu

içieri bir hoş oluyor

sanki ayıp düşünceden

dolup dolup boşalıyordu

böceklerse sazlarını

ayarlamış çalıyordu

rüzgar dinince bahçenin

sonundaki kurbağalar

başlıyorlardı şarkıya

gece

her zamanki

gece gibi kalmış idi

ancak Ali

başka dünyaya

dalmış idi

bücür Ali

büyülenmiş

saf gümüşün istiyordu

düş balığın istiyordu

yol sulaktı su

şarıldıyor,

bücür Ali

ve dolu havuz

"bücür Ali

bücür Ali

sakın yerinden oynama

Kamer Hanım'ın lafını unutma

düş görmüşsen hayır ola. balık rüyada hayırdır

ancak rüya rüyadır Ali

ve havuz dolu

sakın bir şey yapmayasın

adın kitaplara geçsin

tılsımını bozsunlar.

rüyadaki su değil bu su

şuracıktan dalasın

oracıktan çıkasın

tehlike anlarında

dörtyol ağzında onun

polis düdüğünü duyasın

hamd olsun ayakların sert yerlere basmaktadır

kör topal değilsin ya

sapasağlamsın neyin eksik?

Şabdülazim türbesine gidebilirsin

kömür arabaya binebilirsin

boy atabilirsin, dövme dövdürüp

Paminar'da kabadayı olabilirsin

yazıktır bu kadar güzel

şeyleri sen görmeyesin

tahterevalliye binmeyesin

mevsim şimdi, erik elma mevsimidir

salatalık dondurmalar mevsimidir

birkaç gün sonra camide

törenler var

ey Ali, ey deli Ali

yaylı yataklar mı iyi

yoksa gusülhane taşları mı?

diyelim ki vurdun tuzlu suya

gittin ve aviadın o çingene hatunu, ya

balık nedir? balık

din olmaz ekmek olmaz insana

onun bir karış derisi hiçbir derde derman olmaz

balığa dokunduğunda

baştan ayağa pis kokarsın

kokunu dört bir yana saçarsın

dünya senden yüz çevirir

at kafayı yat Alicik, at kafayı yat Alicik

saçma bir iş yapmayasın

beşi beş paralık düşlerinle

sorunları çözmeye hiç kalkmayasın

at kafayı tüy yastığa. kapat gözlerini Ali

sıkı tut sen eyeri

istemedik ata binesin

suyun canı

sıkılmaya başlamıştı

vurup kendini duvarlara

kenarlara boşalmıştı

sanki karanlıkta o su

bağırmaktaydı durmadan: "palaaaaaaaavra!"

"bu laflar, onların işi değil

ömürleri boyunca ilk defa

düşlerinde soğan. turşu. ayran, kebap görenlerin.

balığın tulum gibi karınlarla işi yok

değil balık

köpek bile bu tulumlardan utanır

balık suda döner döner

yıldızları toplar gider

gider rüyalara girer

işte kimin rüyasına girerse o

düşlerini yıldızlarla boyarsa o

alıp götürür

ölü dünya bu dört duvar

uğursuz saat tik takından

yorgunluk, işsizlik

erişte çorbası, lakırdıdan

karın ağrısı oburluktan

kısırlığın derdinden o

alıp götürür

göbek atmak şımarıklık

gelin damat

şeref namus oyunların

kaldırımı arşınlama

başörtülü birinin

Arapça okumasına baytimanın

dünyasından,

tanın attığı zaman

Tophane'de idamları seyretmenin

yarı gece

Ağa Balahan'ın öyküsüne zırtamanın

dünyasından

tanrısının o dünyanın

sokağına adım attığında

bir sürü komşu karı arkasından

bir avuç kabadayı ön sırada

öyle bir dünya ki gittiğin

her köşede radyo sesi,

alıp götürür alıp götürür

bu solucan pislik hastalık yığıntısından insanı

duru mavisine gökyüzünün

alıp götürür sadeliğine galaksinin."

su aşmıştı bir kelebeğin başucundan

şimdi onu yutuyordu ,

bücür Ali

havuz kıyısında oturmuş

suyun sözün dinliyordu

çiçeklerin arkasından

biri onu sesliyordu

ah çekiyor

terli elin usul usul

dizlerine çarpıyordu

sanki ona: "bir iki üç

atiarnadın mı daha

keh keh keh

inan ki ben

o karanlığın

suyun dibindeyim

inan bana Ali'ciğim

yemin olsun ki ben

düşündeki o balığım

evi süpürtüp yıkatmışım

inci perdeleri

değiştirip diktirmişim

vefalı uşaklarım tembihliler

billurdan kecavemi getirdiler

bir iki ev gittik mi biz

hep yemyeşil olan

denizierin yeşiline varırız

çobansız köpüklerin sürüsüne

dipsiz ışık tüneline

sonsuz sedef köşklerine

unutma yol üstünden sen

birkaç inci toplayasın

sonraları sıkıldıkça

beş taş oynayasın

behey Ali. ben denizler çocuğuyum

soluklarım paktır amaaan

denizi ömründe hiç görmeyen

ne anlarmış hayatından?

yorulmuşum. kokuşmuşluktan midem ağzımdadır

o denli ikircillik etme Ali

ki ikimiz de bu kokuşmuşlukta bağulalım

hopla da gel

yoksa Ali

mecbur kalır söylerim ha

sen o yana ben bu yana."

su aniden yükseldi

ağız açtı yuttu gitti

sanki kendi çiftini

su orada buldu gitti

gümüşsü yuvanlar

kendi içlerinde

yuvarlanıp yuvarlanıp yoruldular

dalgalarsa bir yükselip yeni baştan

havuzun diplerine

zincirlenip bağlandılar

gulu gulu gul şalap şalap

gulu gulu gul şalap şalap

su üstünde durup kalan

uçtu gitti birkaç balon

"Ali nerde"

"o bahçede"

"napıyor?"

"erik dermede"

yukarı bağın erikleri

korkmuyorsan gel ileri

Kuş sadece bir kuştu

kuş dedi: "oooh! nasıl da mis koku, nasıl da güneş!

bahar gelmiştir

ve ben kendi çiftimi bulmaya çıkacağım."

kuş taraçanın kıyısından uçtu

bir ileti gibi uçtu

kuş küçüktü

kuş düşünmüyordu

kuş gazete okumuyordu

kuşun borcu yoktu

insanları tanımıyordu kuş

kuş havada

ve kırmızı tehlike ışıkları üstünde

ve habersizlik yüksekliklerinde uçuyordu

ve mavi anları

delice deniyordu

kuş, ah sadece bir kuştu

Ey şanlı vatan

yendim

kendimi kaydettirdim

kendimi bir adla, bir cüzdanda, süsledim

ve varlığım bir sayı ile belirlendi

öyleyse yaşasın 678 Tahran'da oturan 5 nolu ilçesine kayıtlı

artık içim her taraftan rahattır

şanlı yurdun sevecen koynu

onurlu tarihsel geçmişin emziği

uygarlığın ve kültürün ninnisi

ve yasanın cığcığası. ..

ooooh!

artık içim her taraftan rahattır

sevincimden

pencere kenarına gittim, hevesle altı yüz yetmiş sekiz kez

hayvan pisliği

tozundan

ve çöp ve idrar kokusundan katılmış havayı

içime çektim

ve altı yüz yetmiş sekiz borç makbuzunun altına

altı yüz yetmiş sekiz iş dilekçesinin üstüne yazdım

Furuğ Ferruhzad

şiir ve çiçek ve bülbül ülkesinde

yaşamak bir nimettir. hele

senin varlığın yıllar sonra kabulleniliyorsa

bir yer ki ben

perde aralığından attığım ilk resmi bakışımla

altı yüz yetmiş sekiz şair görürüm

hokkabazlar, tümü zavallı dilenciler görünümüyle

çöplükte uyak ve vezin peşindedirler

ve ilk resmi adımımın sesiyle

ansızın. kendilerini altı yüz yetmiş sekiz ihtiyar karga

kılığına sokmuş

altı yüz yetmiş sekiz gizli kapaklı bülbül

laf olsun diye

kara çamur bataklarından

tembellikle gündüzün kıyısına uçarlar

ve ilk resmi soluk alışım

altı yüz yetmiş sekiz kızıl gül kokusuna bulaşır

koca Plasko fabrikalarının ürünü olan.

bir nimettir yaşamak. evet

kemençeci afyonkeş Şeyh Abu Palyaçonun

ve Şeyh Ey Davul Zurna Zade diloy loyun yurdunda

ağır top baldır bacak meme yıldızları ve sanat dergisi

arka sayfası kentinde

beşiğinde "amaan bana ne" felsefesini yazanların

zeka olimpiyatları beşiğinde amaanı

görsel ve sessel her aygıta dokunduğunda

yeni yetme bir sivri zekanın korna sesi gelir

ve ulusun düşün seçkinleri

ekabir sınıflarına geldiklerinde

her biri göğsüne. altı yüz yetmiş sekiz elektrikli

kebap ocağı

ve her iki koliarına altı yüz yetmiş sekiz Navzer saat

dizerler ve bilirler

güçsüzlük bilmezliğin değil yoksulluğun özelliklerindendir

yendim evet yendim

ve şimdi bu yenginin sevinciyle

ayna karşısında, iftiharla, altı yüz yetmiş sekiz

veresiye mumu yakıyorum

ve hopluyorum rafa ve izninizle,

yaşamın yasal yararları hakkında

huzurunuza birkaç söz ifade etmek istiyorum

ve yaşamımın yüksek binasının ilk kazmasını

heyecanlı alkışlar arasında

kendi tepeme indirmek istiyorum

ben diriyim. evet. bir gün diri olan Zinderud gibi

ve tüm diri insanların tekelinde olan şeylerden

yararlanacağım

yarından başlayarak ben

ulusal nimetlerle dolup taşan kentin sokaklarında

ve telgraf direklerinin çevik gölgeleri arasında dolaşarak

övünüp kurularak genel helaların duvarlarına

altı yüz yetmiş sekiz kez yazabilirim

yazı yazdım eşekler gülsün diye

yarından başlayarak ben

gayretli her vatansever gibi

her çarşamba ikindisi

toplumun heyecan ve zevkle izlediği ulu idealden bir payı

kalbimde ve beynimde taşıyabilirim

o bin riyallik bin heveskardan

buzdolabı ve koltuk ve perde masrafları olabilecek paydan

ya da altı yüz yetmiş sekiz doğal oy karşılığında

onu altı yüz yetmiş sekiz şanlı yurt evladına bağışlayabilirim

yarından başlayarak ben

Haçik'ın zulasında

birkaç gram katıksız kaliteli maldan

birkaç soluk aldıktan sonra

ve birkaç kase katıklı pepsikola içtikten sonra

ve birkaç ya hak ya hu vak vak ve hu hu yaydıktan sonra

resmi bir şekilde düşüneeli büyükler ve aydın

ve erdemli fezleler

ve taram ram taram ram mektebini izleyenlerin

topluluğuna katılabilirim

ve bin altı yüz yetmiş sekiz Şemsi Tebrizli yılı hudutlarında

resmen yoksul basım cihazlarına verilecek olan

hayatıının ilk romanının dökümünü

altı yüz yetmiş sekiz üşno vije sigarası paketinin

her iki yüzüne dökebilirim

yarından başlayarak ben

tam bir güvenle

kendimi altı yüz yetmiş sekiz devre için kadife kaplı

bir mevkii takımında

toplantı ve geleceği garantiye alma meclisinde

ya da hamdü sena meclisinde

konuk edebilirim

çünkü ben

bilgi ve sanat ve yaltaklık dergilerinin

tüm yazılarını okurum

ve "doğru yazma" yollarını bilirim

ben öyle yaratıcı yığınlar arasında varlığa adım atmışım ki

ekmeği olmasa da onun yerine

geniş bakış açısı var

ve şimdiki coğrafi sınırları

kuzeyden yemyeşil Tir Meydanı'na

güneyden arkaik Idam Meydanı'na

ve kalabalık yerlerde Tophane Meydanı'na varmıştır

ve emniyet ve asayişin parlak göklerinin sığınağında

sabahtan akşama altı yüz yetmiş sekiz kilden yapılı güçlü

kuğu heykeli

altı yüz yetmiş sekiz melek eşliğinde

- toprak ve çamurdan yoğrulmuş melekler-

dinginlik ve sessizlik projelerinin reklamına meşguller

yendim evet yendim

öyleyse yaşasın 678 Tahran'da oturan 5 nolu ilçesine kayıtlı

o, azim ve irade sayesinde

öyle yüksek makamlara varmış ki

yerden altı yüz yetmiş sekiz metre yüksekte bulunan

bir pencere çerçevesine yerleşmiş

ve aynı pencereden - merdivenlerle değilkendini

delice şanlı vatanın kucağına fırlatma

onuruna sahiptir

ve son vasiyeti budur

altı yüz yetmiş sekiz altın karşılığında

Hazreti Üstad Abraham Sehba

bir ağıt yazsın yaşamının ağısına hassssttir uyağında ...

Güneşi yeniden selamlayacağim

güneşi yeniden selamlayacağım

pınarı ki bende akmıştı

bulutları ki uzunca düşüncemdi

benimle kurak mevsimlerden geçen

bahçenin akkavaklarının acıklı büyümesini selamlayacağım

gece tarlalarının kokusunu bana hediye getiren

karga sürülerini.

aynada yaşayan ve benim ihtiyarlığıma benzeyen annemi

benim yineleme şehvetim onun yangılı içini

yeşil tanelerle doldurup taşıran yeryüzünü

yeniden selamlayacağım

geliyorum, geliyorum, geliyorum.

saçlarımla: yeraltı kokularının devamı

gözlerimle: karanlığın koyu deneyimi

duvarın öte yanındaki meşeliklerden kopardığım çalılarla

geliyorum. geliyorum, geliyorum

ve eşik aşkla doluyor

ve ben eşikte. sevenleri

ve hala orada

aşk dolu eşikte duran kızı.

yeniden selamlayacağım

Ben senden ölürdüm

ben senden ölürdüm

oysa sen benim yaşamımdın

sen benimle giderdin

sen bende okurdun

ben caddeleri

başıboş dolaşırken

sen benimle giderdin

sen bende okurdun

sen, ulu çınartar ortasından sevdalı serçeleri

pencerenin gün ışımasına çağırırdın

gece yinelendiğinde

gece bitmediğinde sen

ulu çınarlar ortasından, sevdalı serçeleri

pencerenin gün ışımasına çağırırdın.

sen ışıklarınla gelirdin sokağımıza

sen ışıklarınla gelirdin

çocuklar gidince

ve akasya başakları uyuyunca

ve ben aynada yalnız kalınca

sen ışıklarınla gelirdin ...

sen ellerini bağışlardın

sen gözlerini bağışlardın

sen sevecenliğini bağışlardın

ben açken sen

hayatını bağışlardın

ışık misali bonkördün

sen laleleri toplardın

ve örterdin saçlarımı

saçlarım kendi çıplaklığında titrediğinde

sen laleleri toplardın

sen yanaklarını yaslardın

memelerimin acısına

ve ben

söylemeye başka bir şey bulamadığımda

sen yanaklarını yaslardın

memelerimin acısına

ve dinlerdin

ağlayarak akan kanımı

ve ağlayarak ölen aşkımı

sen dinlerdin

görmezdin beni ancak.

Yeniden doğuş

lbrahim Golestan 'a

tüm varlığım benim, karanlık bir ayettir

seni kendinde tekrarlayarak

çiçeklenmenin ve yeşermenin sonsuz seherine götürecek

ben bu ayette seni ah çektim, ah

ben bu ayette seni

ağaca ve suya ve ateşe aşıladım

yaşam belki

uzun bir caddedir. her gün filesiyle bir kadının geçtiği

yaşam belki

bir urgandır, bir adamın daldan kendini astığı

yaşam belki okuldan dönen bir çocuktur

yaşam belki, iki sevişme arası rehavetinde

yakılan bir sigaradır

ya da birinin şaşkınca yoldan geçişi

şapkasını kaldırarak

başka bir yoldan geçene anlamsız gülümsemeyle

"günaydın" diyen birinin

yaşam belki de o tıkalı andır

benim bakışımın, senin buğulu gözlerinde kendini

paramparça yıktığı

ve benim ay ve karanlığın algısıyla birleştireceğim

bir duyumsama var bunda.

yalnızlık boyutlarındaki bir odada

aşk boyutlarındaki yüreğim

kendi mutluluğunun sade bahanelerini seyreder

saksılarda çiçeklerin güzelim yok oluşunu

ve senin bahçemizde diktiğin fidanı

ve bir pencere boyutlarında öten

kanarya ötüşlerini

ah ...

budur benim payıma düşen

budur benim payıma düşen

benim payıma düşen

bir perde asılmasının benden aldığı gökyüzüdür

benim payıma düşen, terk edilmiş merdivenlerden

inmektir

ve ulaşmaktır bir şeylere çürüyüşte ve gurbette

benim payıma düşen. anılar bahçesinde hüzünlü gezintidir

ve "ellerini seviyorum" diyen

sesin hüznünde ölmektir

ellerimi bahçeye dikiyorum

yeşereceğim, biliyorum. biliyorum, biliyorum

ve kırlangıçlar mürekkepli parmaklarımın çukurunda

yumurtlayacaklar

küpeler takacağım kulaklarıma

ikiz iki kızıl kirazdan

ve tırnaklarımı papatya çiçek yaprağıyla süsleyeceğim

bir sokak var orada

aynı karışık saçları, ince boyunları ve sıska bacaklarıyla

küçük bir kızın masum gülüşlerini düşünüyor;

bir gece

rüzgarın alıp götürdüğü.

bir sokak var benim yüreğimin

çocukluk mahallesinden çaldığı

zaman çizgisinde bir oylumun yolculuğu

ve bir oylumla gebe bırakmak zamanın kuru çizgisini

bilinçli bir imgenin oylumu

aynanın konukluğundan dönen

ve böylecedir

birisi ölür

ve birisi yaşar

hiçbir avcı ,

çukura dökülen hor bir arkta inci avlamayacaktır

ben hüzünlü küçük bir periyi biliyorum

okyanusta yaşayan

ve yüreğini tahta bir kavalda

usul usul çalan

küçük hüzünlü bir peri

geceleri bir öpücükle ölen

ve sabahları bir öpücükle yeniden doğacak olan

İnanalım soğuk mevsimin başlangıcına

(1964-1967)

İnanalım soğuk mevsimin başlangıcına

ve bu benim

yalnız bir kadınf

soğuk bir mevsimin eşiğinde,

yeryüzünün kirlenmiş varlığını anlamanın başlangıcında

ve gökyüzünün yalın ve hüzünlü umutsuzluğu

ve bu beton ellerin güçsüzlüğü

zaman geçti

zaman geçti ve saat dört kez çaldı

saat dört kez çaldı

bugün aralık ayının yirmi biridir

ben mevsimlerin gizini biliyorum

ve anların sözlerini anlıyorum

kurtarıcı mezarda uyumuştur

ve toprak, ağırlayan toprak,

dinginliğe bir belirtidir.

zaman akıp geçti ve saat dört kez çaldı

sokakta rüzgar esiyor

sokakta rüzgar esiyor

ve ben çiçeklerin çiftleşmesini düşünüyorum

cılız, kansız saplarıyla goncaları.

ve bu veremli yorgun zamanı

ve bir adam ıslak ağaçların yanından geçiyor

damarlarının mavi urganı

ölü yılanlar gibi boynunun iki yanından

yukarı süzülmüşler

ve allak bullak şakaklarında o kanlı heceyi

yineliyorlar

- selam

- selam

ve ben çiçeklerin çiftleşmesini düşünüyorum.

soğuk bir mevsimin eşiğinde

aynaların ağıtı topluluğunda

ve uçuk renkli deneyimlerin yaslı toplantısında

ve suskunluğun bilgisiyle döllenmiş bu günbatımında

böyle

sabırlı

ağır

başıboş

gitmekte olan o kimseye

nasıl dur emri verilebilir.

o adama nasıl diri olmadığı söylenebilir, hiçbir zaman

diri olmadığı.

sokakta rüzgar esiyor

inzivanın tekil kargaları

sıkıntının yaşlı bahçelerinde dönüyor

ve merdivenin

yüksekliği ne de hakirdir.

onlar bir yüreğin tüm saflığını

kendileriyle masallar sarayına götürdüler

ve şimdi artık

nasıl birisi dansa kalkacak

ve çocukluk saçlarını

akan sulara dökecek

ve sonunda koparıp kokladığı elmayı

ayakları altında ezecek?

sevgili, ey biricik sevgili

ne de çok karabulut var güneşin konukluğunu bekleyen

uçuş düşüncesinden bir yoldaydı sanki bir gün o kuş belirdi

esintinin şehvetinde soluyan o taze yapraklar

sanki yeşil hayal çizgilerindendi

sanki

pencerenin lekesiz belleğinde yanan o mor yalaz

masum lamba düşüncesinden başka bir şey değildi.

sokakta rüzgar esiyor

buysa yıkımın başlangıcıdır.

senin ellerinin yıkıldığı gün de rüzgar esiyordu

sevgili yıldızlar

kartondan yapılı ey sevgili yıldızlar

gökyüzünde yalan esmeye başlayınca

artık yenik peygamberlerin surelerine nasıl sığınılabilir?

biz binlerce bin yıllık ölüler gibi birbirimize varacağız ve o zaman

güneş cesetlerimizin boşa gitmişliğini yargılayacak.

ben üşüyorum

ben üşüyorum ve sanki hiçbir zaman ısınmayacağım

sevgili, ey biricik sevgili, "o şarap meğer kaç yıllıkmış?"

bak burada

zaman nasıl da ağır

ve balıklar nasıl da benim etimi kemiriyor

neden beni hep deniz diplerinde tutuyorsun?

ben üşüyorum ve sedef küpelerden nefret ediyorum

ben üşüyorum ve biliyorum

yabanıl bir gelinciğin tüm kızıl evhamından

birkaç damla kandan başka

hiçbir şey arda kalmayacak.

çizgileri bırakacağım

sayı saymasını da bırakacağım

ve sınırlı geometrik biçemler arasından

enginin duyumsal düzlemlerine sığınacağım

ben çıplağım, çıplağım, çıplak

sevgi sözcükleri arasındaki duraksamalar gibi çıplak

ve tüm yaratarım benim aşktandır

aşktan, aşktan, aşktan.

ben bu başıboş adayı

okyanusun devriminden geçirmişim

ve dağ patlamasından.

ve paramparça olmak o birleşik varlığın giziydi

en değersiz zerresinden güneş doğdu.

selam ey masum gece!

selam ey gece, ey çöl kurtlarının gözlerini

inanın ve güvenin kemiksi oyluklarına dönüştüren!

ve senin pınarının kıyısında, söğütterin ruhları

baltaların sevecen ruhlarını kokluyorlar

ben düşüncelerin, sözlerin ve seslerin aldırmazlık

dünyasından geliyorum

ve bu dünya yılan yuvasına benzerdir

ve bu dünya

öyle insanların adım sesleriyle doludur ki

seni öpüyorken

kafalarında seni asacakları urganı örüyorlar.

selam ey masum gece!

pencereyle görmek arasında

her zaman bir aralık var.

niçin bakmadım?

bir adamın ıslak ağaçların yanından geçtiği zamanki gibi...

niçin bakmadım?

annem o gece ağiarnıştı sanırım

benim acıya ulaştığım ve dölün biçimlendiği gece

benim akasya başaklarına gelin olduğum gece

lsfahan'ın mavi fayans tınlamasıyla dolduğu gece

ve benim yarı yanım olan kimse, benim dölümün

içine dönmüştü

ve ben onu aynada görüyordum

ayna gibi duru ve aydındı

ve ansızın çağırdı beni

ve ben akasya başaklarının gelini oldum.

annem o gece ağiarnıştı sanırım.

bu tıkalı küçük pencereye nasıl da boş bir aydınlık uğradı

niçin bakmadım?

tüm mutluluk anları

senin ellerinin yıkılacağını

biliyorlardı

ve ben bakmadım

ta ki saatin penceresi

açıldı ve o üzgün kanarya dört kez öttü

dört kez öttü

ve ben o küçük kadınla karşılaştım

gözleri, simurgların boş yuvaları gibiydi

baldıriarının kımıltısında giderken sanki

benim görkemli düşümün kızlığını

kendisiyle götürüyordu gecenin yatağına.

acaba saçlarımı yeniden

rüzgarda tarayacak mıyım?

acaba bahçelere menekşe ekecek miyim?

ve sardunyaları

pencere ardındaki gökyüzüne koyacak mıyım?

dans edecek miyim yeniden bardaklar üstünde?

kapı zili acaba beni

yeniden sesin bekleyişine doğru götürecek mi?

"bitti artık" dedim annerne

"hep düşünmeden önce olur olanlar

"gazeteye başsağlığı ilanı vermeliyiz" dedim.

boş insan

güvenle dolu, boş insan

bak dişleri nasıl

çiğnerken marş söylüyor

ve gözleri nasıl

yırtıyor dikizlerken

ve o nasıl ıslak ağaçların yanından geçiyor

sabırlı.

ağır.

başı boş.

saat dörtte,

damarlarının mavi urganı

ölü yılanlar gibi iki yanından boynunun

yukarı süzülmüş oldukları an

ve allak bullak şakaklarında o kanlı heceyi

yineliyorken

- selam

- selam

sen o dört su lalesini

kokladın mı hiç? .. .

zaman geçti

zaman geçti ve gece akasyanın çıplak dallarına düştü

gece camların ardında kayıyor

ve soğuk diliyle

geçmiş günün artıklarını içine çekiyor.

ben nereden geliyorum?

ben nereden geliyorum?

böyle bulaşmışım gecenin kokusuna?

mezarının toprağı tazedir hala

o iki genç yeşil elin mezarını söylüyorum .. .

ne de sevecendin ey sevgili, ey biricik sevgili!

ne de sevecendin yalan söylerken

ne de sevecendin aynaların gözkapaklarını kapatırken

ve avizeleri

tel saplarından koparırken

ve acımasız karanlıkta beni aşk otlaklarına götürürken

ta ki susuzluğun yangınının uzantısı o şaşkın buğu

uyku çimenliğine otururdu

ve o karton yıldızlar

sonsuzun çevresine dönerlerdi.

sözü neden sesli söylediler?

bakışı neden görüşmenin evinde konuk ettiler

neden okşayışı

kız oğlan kız saçların arına götürdüler?

bak burada nasıl

sözle konuşanın

bakışla okşayanın

ve okşayışla ürkmekten dinenin canı.

sanı direklerinde

çarmıha gerilmiştir.

ve gerçeğin beş harfi olan

senin beş parmağının dalı

onun yanaklarında nasıl iz bırakmıştır!

suskunluk nedir, nedir, nedir ey biricik sevgili?

suskunluk nedir söylenmemiş sözlerden başka

ben susuyorum fakat serçelerin dili

doğa şöleninin akan sözcüklerinin yaşam dilidir

serçelerin dili yani: bahar. yaprak. bahar.

serçelerin dili yani: meltem. koku. meltem.

serçelerin dili fabrikada ölüyor.

bu kimdir, bu sonsuzluğun caddesi üstünde

tevhit anına doğru yürüyen

ve her zamanki saatini

matematiğin eksiitmeler ve ayırmalar mantığıyla kuran

bu kimdir bu. horozların ötüşünü

gündüzün yüreğinin başlangıcı diye bilmeyen

kahvaltı kokusu başlangıcı diye bilen

kimdir bu, başında aşk tacı taşıyan

ve gelinlik giysileri içinde çürüyen.

demek sonunda güneş

aynı zamanda

umutsuz kutuplarının ikisine birden ışımadı.

sen mavi fayans tınlamasından boşaldın .

. . . . ve ben öyle doluyum ki sesimin üzerinde

namaz kılıyorlar...

mutlu cenazeler

üzgün cenazeler

suskun düşünür cenazeler

güler yüzlü, güzel giysili, obur cenazeler

belirli saatierin duraklarında

ve geçici ışıkların kuşkulu zemininde

ve boşunalığın çürük meyvelerini satın alma şehvetinde ...

ah,

kavşaklarda ne insanlar var olayları merak ediyorlar

ve bu, dur düdüklerinin sesi

zamanın dişlisi altında bir adamın ezilmesi

gerektiği, gerektiği, gerektiği bir anda

ıslak ağaçların yanından geçen adam ...

ben nereden geliyorum?

"bitti artık" dedim anneme,

"hep düşünmeden önce olur olanlar

"gazeteye başsağlığı ilanı vermeliyiz" dedim.

selam sana ey yalnızlığın garipliği,

adayı sana bırakıyorum

kara bulutlar her zaman çünkü

arınmanın yeni ayetlerinin peygamberleridir

ve bir mumun şahadetinde

apaydın bir giz var onu

o sonuncu ve o en uzun yalaz iyi biliyor

inanalım

soğuk mevsimin başlangıcına inanalım

düş bahçelerinin yıkıntılarına inanalım

işsiz devrik oraklara

ve tutsak tanelere.

bak nasıl da kar yağıyor ...

belki de gerçek o iki genç eldi, o iki genç el

durmadan yağan karın altında gömülmüş olan

ve bir dahaki yıl, bahar

pencerenin arkasındaki gökyüzüyle seviştiğinde

ve teninde fışkırdığında

uçan yeşil saplı fıskiyeler,

çiçek açacak olan o iki genç el

sevgili. ey biricik sevgili

inanalım soğuk mevsimin başlangıcına.

Kış. 1965

Senden sonra

ey yedi yaş

ey yola çıkmanın şaşılası anı

senden sonra ne varsa

çılgınlıklar, bilgisizlikler yığınında geçip geçti

senden sonra

bizimle kuş arasında

bizimle meltem arasında

korkunç diri ve aydın bağlantı olan pencere

kırıldı

kırıldı

kırıldı.

senden sonra topraktan yapılı o bebek

su

su

sudan başka hiçbir şey söylemeyen bebek.

suda boğuldu.

senden sonra biz ağustosböceklerinin sesini öldürdük

ve abece sözcüklerinden yükselen zil sesine

ve silah fabrikalarından yükselen siren sesine

gönül verdik

senden sonra masaların altından

oyun yerimiz olan masaların altından,

masaların arkasına

masaların arkasından

masaların üstüne ulaştık

ve masaların üstünde aynadık

ve yitirdik. senin rengini yitirdik, ey yedi yaş

senden sonra biz birbirimize ihanet ettik

senden sonra tüm andaçiarı sildik

kurşun parçalarıyla ve patlamış kan damlalarıyla

sokak duvarlarının alçılanmış şakaklarından

senden sonra alanlara gittik

ve haykırdık

"yaşasın"

"kahrolsun"

ve alanın gürültüsünde

kurnazca kentin görüşüne gelen

şarkıcının bozuk paraları için alkış tuttuk.

birbirimizin katili olan bizler, senden sonra

aşkı yargıladık

ve yüreklerimiz ceplerimizde

meraklıyken. biz

aşkın payını yargıladık.

senden sonra mezariıkiara yüz koyduk

ve ölüm, büyükannenin çarşafı altında soluyordu

ve ölüm. o ulu ağaçtı.

başlangıcın bu yanındaki diriler

üzgün daliarına adak bağlıyorlardı

ve bitimin öte yanındaki ölüleri

fosforlu köklerini tırmalıyorlardı

ve ölüm, o kutsal türbenin üzerinde oturmuştu

dört köşesinde aniden dört mavi lale aydınlandı

rüzgarın sesi geliyor

rüzgarın sesi geliyor, ey yedi yaş

kalktım ve su içtim

ve ansızın anımsadım

senin genç ekin tarlaların

çekirge saldırısından nasıl korktulardı!

ne kadar daha ödemeli?

ne kadar daha

bu beton küpün büyümesine ödemeli?

biz yitmiş olması gereken.

her şeyi yitirmişiz

biz yola koyulmuşuz ışıksız

ve dolunay, ay, o sevecen dişi hep oradaydı

kagir bir damın çocuksu anılarında

ve çekirge saldırısından korkan genç ekin tarlalarının üzerinde

ne kadar daha ödemeli? .. .

Pencere

bir pencere bakmak için

bir pencere duymak için

kuyuya benzer bir pencere

bitiminde yeryüzünün yüreğine varıyor

ve açılıyor yinelenen bu mavi sevecenliğin enginliğine

bir pencere yalnızlığın küçücük ellerini

cömert yıldızların gece bağışlarının kokusuyla

doldurup taşırıyor.

oradan güneşi

sardunyaların gurbetine konuk etmek mümkündür.

bir pencere yeter bana.

ben oyuncak bebekler ülkesinden geliyorum

resimli bir kitaptaki bahçenin

kağıttan ağaçlarının gölgesinden

sililiğin toz toprak sokaklarındaki

dostluğun ve sevginin kısır deneyimlerinin kurak mevsimlerinden

veremli okulun sıraları ardından

soluk benizli abecelerin büyüdüğü yıllardan

bir andan ki çocuklar

karatahta üzerinde "taş" sözcüğünü yazabiidiler

ve sığırcıklar ulu ağaçtan korkarak uçtular...

ben etobur bitkilerin kökleri arasından geliyorum

ve benim beynim hala

bir kelebeğin korkulu sesiyle doludur

defterde iğneyle

çarmıha germişlerdi.

güvenim benim türenin güçsüz urganında asılıyken

ve tüm kentte

benim ışıklarıının yüreğini parçalıyorlarken

aşkımın çocuksu gözlerini benim

kuralların kara mendiliyle bağlıyorlarken

ve isteğimin ıstırap dolu şakaklarından

kan fıskiyesi fışkırıyorken

ve yaşamım benim

duvar saatinin tik taklarından başka bir şey değilken

anladım. gerek. gerek. gerek.

delice sevrnem gerek.

bir pencere yeter bana

bilinç ve bakış ve suskunluk anına açılan bir pencere

şimdi ceviz fidanı

duvarı genç yaprakianna anlatabilecek kadar boy atmıştır

aynadan sor

senin kurtarıcının adını

senin ayağının altında titreyen yer

senden daha yalnız değil midir?

peygamberler, yıkımın elçiliğini

kendileriyle getirdiler yüzyılımıza

bu art arda patlamalar

ve zehirli bulutlar

kutsal ayetlerin tınlaması mı?

ey dost. ey kardeş. ey kandaş

aya vardığında

çiçeklerin soykırımı tarihini yaz.

rüyalar her zaman

kendi saflıklarının doruklarından fırlatılırlar ve ölürler

ben eski anlamların mezarı üstünde yeşermiş olan

dört yapraklı yoncayı kokluyorum

acaba bekleyiş ve sililiğin kefeninde gömülen o kadın

benim gençliğim miydi?

evin damında volta atan iyi tanrıya selam vereyim diye

acaba yeniden kendi meraklarımın merdivenlerinden

tırmanacak mıyım?

duyumsuyorum zaman geçmiştir.

duyumsuyorum "an"dır tarih yapraklarından

payıma düşen

duyumsuyorum masa yalancı bir mesafedir benim

saçlarımla bu üzgün

yabancının elleri arasında

bir şey söyle bana

sana yaşayan bir tenin sevecenliğini sunan kimse

diriliği duyumsamandan başka ne istiyor senden?

bir şey söyle bana

pencerenin sığınağındayım

güneşle ilişkideyim.

Bahçeye acıyorum

kimse çiçekleri düşünmüyor

kimse balıkları düşünmüyor

kimse

bahçenin ölmek üzere olduğuna

bahçenin kalbinin güneşin altında kabardığına

bahçenin belleğinin usul usul

yeşil anılardan boşaldığına

inanmak istemiyor.

ve bahçe duyusu sanki

bahçenin kuytusunda çürümüş soyut bir şeymiş gibidir.

evimizin avlusu yalnızdır

evimizin avlusu

bilinmez bir bulutun yağışı beklentisinde

esniyor

ve evimizin havuzu boştur

deneyimsiz küçük yıldızlar

ağaçların yüksekliğinden toprağa düşüyorlar

ve balıkların evlerinin uçuk pencereleri aralığından

geceleri öksürük sesi geliyor

evimizin avlusu yalnızdır.

baba diyor ki:

"benden geçti artık

benden geçti artık

ben yükümü taşıdım

bana düşeni yaptım,"

ve odasında. sabahtan akşama

ya Şehname okuyar

ya Nasih-ül-Tevarih.

baba anneye diyor ki:

"lanet olsun her ne balık varsa ve her ne kuş

ben öldükten sonra

ne fark eder bahçe olsun

yahut olmasın

bana emeklilik maaşı yeter"

annenin tüm yaşamı

açık bir seecadedir

cehennem korkusu eşiğine serili

anne her şeyin dibinde

her zaman

bir günahın izinin peşindedir

ve bahçeye bir bitkinin küfrü bulaşmıştır sanıyor.

anne gün boyu dua okuyar

anne doğal günahkardır

ve tüm çiçeklere üflüyor

ve tüm balıkiara üflüyor

kendisine üflüyor

anne zuhuru bekliyor

ve inecek olan bağışı.

erkek kardeşim benim bahçeye mezar diyor

kardeşim atların kargaşasına gülüyor

ve suyun hasta derisi altında

çürük zerreciklere dönüşen

balıkların cenazelerinden çetele tutuyor.

erkek kardeşim felsefe bağımlısıdır

o bahçenin anmasını

bahçenin yok oluşunda biliyor

o sarhoş oluyor

ve damı duvarı yumrukluyor

ve çok dertli. yorgun ve umutsuz olduğunu

söylemeye çabalıyor

o mutsuzluğunu da

kimlik ve takvim ve mendil ve çakmak ve

tükenmez kalemi gibi

sokağa ve çarşıya götürüyor

ve umutsuzluğu onun,

o denli küçüktür ki her gece

meyhanenin kalabalığında yitiyor.

ve kız kardeşim ki çiçeklerin arkadaşıydı

ve anne onu dövdüğünde

yüreğinin sade sözcüklerini

çiçeklerin sevecen ve suskun topluluğuna götürürdü

ve zaman zaman balıkların ailesini

güneşe ve tatlıya konuk ederdi. ..

onun evi kentin öte ucundadır

ve yapay evinde o

yapay kırmızı balıklarıyla

ve yapay eşinin aşkının sığınağında

ve yapay elma ağaçları gölgesinde

yapay şarkılar söylüyor

ve doğal çocuklar yapıyor.

bizim görüşümüze geldiğinde o

ve eteklerinin ucu bahçenin yoksulluğuna bulaştığında

kolanya banyosu yapıyor

o

bizim görüşümüze geldiğinde hep

iki canlıdır.

evimizin avlusu yalnızdır

evimizin avlusu yalnızdır

gün boyu

kapı arkasından hep parçalanma sesi geliyor

ve patlama.

tüm komşutarım ız bahçelerinde çiçek yerine

şarapnet ve makineli tüfek ekiyorlar

tüm komşularımız fayans havuzlarını

kapatıyorlar

ve fayans havuzlar

kendileri istemeden

gizli barut ambarları oluyorlar

ve sakağımızın çocukları okul çantalarını

küçük bombalarta

doldurmuşlar.

evimizin avlusu sersemdir.

ben yüreğini yitirmiş zamandan

korkuyorum.

ben bu kadar çok elin boşunalığını düşünmekten

ve bu kadar yüzün yabancılığını imgelemekten

korkuyorum

ben geometri dersini

delice seven bir öğrenci kadar yalnızım.

ve sanıyorum bahçe hastaneye kaldırılabilir.

ben sanıyorum ...

ben sanıyorum ...

ben sanıyorum ...

ve bahçenin yüreği güneşin altında kabarmıştır

ve bahçenin belleği usul usul

yeşil anılardan boşalıyor.

Temmuz. 1963

Hiç kimseye benzemeyen kimse

düş görmüşüm, birisi geliyor

ben kırmızı bir yıldızın düşünü görmüşüm

ve gözüm hep seğiriyor

ve ayakkabıtarım hep ardışık diziliyer

ve kör olayım

yalan söylüyorsam eğer

ben o kırmızı yıldızın düşünü

uykuda değilken görmüşüm.

birisi geliyor

birisi geliyor

başka birisi

daha iyi birisi

hiç kimseye benzemeyen birisi,

baba gibi olmayan.

Ensi gibi olmayan,

Yahya gibi olmayan,

anne gibi olmayan,

birisi.

olması gereken gibi.

ve boyu mimarın evinin ağaçlarından daha yüksek

ve yüzü

Imam Zaman'ın yüzünden daha aydın.

ve gitmiş ve polis elbisesi giymiş olan

Seyit Cevad'ın kardeşinden korkmayan,

evimizin tüm odalarının sahibi olan Seyit Cevad'ın kendisinden de korkmayan,

ve adı annenin

namazın başında ve sonunda çağırdığı gibi olan

"Ya gadiy-el godat"tır

"Ya hacet-el hacat"'tır

ve onun erki yeter

üçüncü sınıfın okul kitaplarındaki tüm zor sözcükleri

kapalı gözle okumaya

ve bini

hiçbir eksik getirmeden yirmi milyondan çıkarmaya

ve Seyit Cevad'ın dükkanından.

gereksinimince veresiye mal almaya.

ve o. tan seheri gibi yeşil olan

yeşil "Allah" ışığı

Miftahiyan camii göğünde yeniden

yansın diye

bir şeyler yapabilir.

ah . . .

aydınlık n e kadar iyidir

aydınlık ne kadar iyidir

ve benim canım ne kadar çok istiyor

Yahya'nın seyyar bir arabası

ve bir lüks lambası olsun

ve benim canım ne kadar çok istiyor

Yahya'nın seyyar arabasında, karpuzların ve kavunların

ortasında oturayım

ve Muhammediye Meydanı çevresinde döneyim

ah .. .

meydan çevresinde dönmek n e kadar iyidir

damda uyumak ne kadar iyidir

Ulusal Park'a gitmek ne kadar iyidir

pepsinin tadı ne kadar iyidir

Perdin'in filmleri ne kadar iyidir

ve ben iyi şeylerden ne kadar çok hoşlanırım

ve Seyit Cevad'ın kızının saçını çekmeyi

ne kadar çok istiyor benim canım

ben neden

caddelerde yitecek kadar küçüğüm

ve neden

caddelerde yitecek kadar küçük olmayan baba

düşünü gördüğüm kimsenin gelişini öne almak için

bir şeyler yapmıyor

ve mezbaha mahallesi sakinleri.

bahçelerinin toprağı bile kanlı olanlar

ve havuzlarının suyu bile kanlı olanlar

ve ayaklarının altı bile kanlı olanlar

neden bir şeyler yapmıyorlar

neden bir şeyler yapmıyorlar.

kış güneşi ne kadar da tembeldir.

ben dam yolu merdivenlerini süpürmüşüm

ve pencereleri silmişim

neden baba sadece

uyurken düş görmelidir.

ben dam yolu merdivenlerini süpürmüşüm

ve pencereleri silmişim

birisi geliyor

birisi geliyor

yüreğiyle bizimle olan

soluklarıyla bizimle olan

sesiyle bizimle olan

gelişi önlenemez birisi

ve kelepçe vurulup hapse atılamaz

Yahya'nın ulu ağaçları altında yavrulamış olan birisi

ve gün geçtikçe

büyüyor, daha da büyüyor

yağmurdan, şarıl şarıl yağan yağmur sesinden

boruçiçekleri fısıltısı ortasından

havayı fişekler gecesinde Tophane Meydanı göğünden

geliyor

ve sofrayı kuruyor

ve ekmeği bölüyor

ve pepsiyi bölüyor

ve Ulusal Parkı bölüyor

ve boğmaca şurubunu bölüyor

ve okula kayıt gününü bölüyor

ve hastane sıra numaralarını bölüyor

ve Perdin' nin filmlerini bölüyor

Seyit Cevad'ın kızının ağaçlarını bölüyor

ve elde şişmiş olan her şeyi bölüyor

ve bize düşeni de veriyor

ben düş görmüşüm.

Yazın. 1966

Yalniz sestir kalan

niçin duracakmışım niçin?

kuşlar mavi yanları aramaya gitmişler

ufuk dikeydir

ufuk dikeydir ve devinim: fışkıran

ve ışıklı gezegenler

görüş sınırlarınca dönmedeler

ve yeryüzü yükseklikte yinelenmeye varmada

ve hava boşlukları

bağlantı oyuklarına dönüşmede

ve gündüz bir enlemdir

gazete kurdunun hayaline sığmayan

niçin duracakmışım niçin?

yol, yaşam kılcallarının ortasından geçmede

ayın dölyatağı ekininin çevre niteliği.

kokuşmuş hücreleri öldürecek

ve tan atması sonrasının kimyasal havasında

yalnızca sestir

zaman zerreciklerince emilecek olan

niçin duracakmışım?

bataklık ne olabilir

ne olabilir kokuşma böceklerinin

yumurtlama yerinden başka?

morgun düşüncelerini şişmiş cesetler yazar

kahpe,

karanlıkta saklamıştır kahpeliğini

ve hamamböceği... ah

hamamböceği konuşurken.

niçin duracakmışım niçin?

boşunadır kurşun harflerin işbirliği.

kurşun harflerin işbirliği

hakir düşünceyi kurtarmayacak.

ben ağaçlar sülalesindenim

havasızlığı solumak üzüyor beni.

ölen kuş, uçmayı anımsamamı öğütledi

tüm güçlerin sonu varmaktır, varmak

güneşin aydın kuralına

ve ışığın bilincine dökülmek

doğaldır

yel değirmenlerinin çürüdüğü

niçin duracakmışım niçin?

olgunlaşmamış buğday başaklarını ben

memelerimin altına tutuyorum

ve emziriyorum

ses, ses. yalnız ses

duru suyun akmaya istek sesi

yıldız ışığının toprağın dişilik çeperine dökülme sesi

anlam dölünün pıhtılaşma sesi

ve ortak aşk belleğinin genişlemesi

ses, ses, yalnız ses kalır.

cüceler ülkesinde

ölçüm değerleri

hep sıfır eksenine göçmüştür

niçin duracakmışım?

ben dörtlü öğelere uyarım

ve yüreğimin içtüzüğünün düzeneesi

körlerin yerel hükümetinin işi değil

hayvanın cinsel organında

yabanın uzun ulumasından bana ne

bana ne etse! boşluktaki hakir solucanın deviniminden

beni çiçeklerin kanlı sülalesi yaşamaya sorumlu kılmıştır

çiçeklerin kanlı sülalesi, biliyor musunuz?

Aralik, 1966

Kuş ölümlüdür

canım sıkılıyor

canım sıkılıyor

balkana çıkıyorum ve parmaklarımı

gecenin gergin derisine çekiyorum

ilişki ışıkları sönmüştür

ilişki ışıkları sönmüştür

kimse beni

güneşle tanıştırmayacak

kimse beni serçelerin konukluğuna götürmeyecek

uçmayı anımsa

kuş ölümlüdür

Furuğ’un Yazdığı Mektuplardan

Bu iki mektubu. Furuğ'un kız kardeşi, Gloriya Ferruhzad, bir yerlerde yayımlanmak üzere bana verdi. Temize çektim ve gördüğünüz gibi Adine dergisine gönderdim. Mektupları Furuğ Almanyada iken. Münih'te, babasına yazmıştır ve hiç birinin üzerinde tarih bulunmamakladır. Zarfların birinin üzerindeki damga tarihi 16 Ocak 1957'yi gösteriyor. Her iki mektubu da ayni yıllarda yazmıştır.

Furuğ 5 Ocak 1935 de doğduğuna göre, bu mektupları yazdığında, 22-23 yaşlarında olmalıymış ve varmış olduğu noktaya varmak için daha uzun yollar varmış önünde. Mektuplar şaşırtacak sadelikte, onun hedefine olan düşünceleri ve şiire karşı duyduğu sonsuz ve bitimsiz bağlılığı dile getirmektedir ve uzaklarda kalan bir babaya olan sevgi ile doludurlar ve sanki babanın varlığı ile açığa çıkması olası olamayan yıllarca bastırılmış sitemler ve derin yürek parçalanması ile de. Bu mektuplarda, sevgi dolu bir kızgınlık ile sorguya çekilen baba, kendi kişisel yerinde oturmakla birlikte evrensel buyurgan, sert ve sınırlayıcı ve ilgisiz biridir. Gına gelmiş ve başkaldıran yeni yetme bir kız. gerçek durumunu -başından geçmiş ve geçmekte olanı- O ha açıklamak istiyor ve ondan yargı ve insaf bekliyor. Öyleyse öyküsünün bir yanında suçlama ve sapkın düşünceleri inkâr edip itiyor ve yalnızlığında ve garip kalmalığında anlama ve düşünme yeteneğinin sınırlarını genişletmeğe çalışan ve "büyük şair" ve "ilerleyerek toplumda seçkin bir kadın olmak isteyen bir insanın tüyler ürpertici tablosunu çiziyor.

Daha uzun ve detaylı olan mektubunda ise Furuğ, yitirmiş bir ilişkiyi, -babası ile olan ilişkiyi- yorumlayıp kabullendirmeğe çalışıyor; kaçıştan başka yolu olmadığı için, mutluluğu güncel sıradan kalıpları içinde aramadığı için. Saygın fakat acı bir tavırla neden kaçtığını ve neden elgin topraklarda bile mutlu olmadığını açıklamak istiyor, bir kaç kısa ve etkin cümle ile Münih 'teki tekdüze ve üzünç dolu yaşamını aktarmak istiyor.

Mektuplar, sevinçle keşfedilmiş bulunan ve yetenek, öğrenme ve süreğen çalışmanın somutlaşması ile başlanmış olan bir yolun dönemeçlerini imgeliyor ve şimdi -aradan geçen bu otuz küsur yıldan sonra- bu yol, ne de uzun ve erişilmez duruyor. Böyle de düşüne biliriz, bu yolu, belki de, bu denli çok çatışmaya girmeksizin, bu denli taşkın olmadan, düşmanlık ve kaçış ve başıboşluk, örseleyici ve yıpratıcı yalnızlık otamadan da geçmek olası olabilirdi. Daha dingin, daha basit. Belki. Ama. 1967'nin o karlı Ocak ayında, Zahirolddoleh mezarlığında, sarılmış ufacık teninin yanında durduğumuzda, O'nun bu yolu, hiç kuşkusuz, tam bir uğraşı, tam bir sonuçla ve dimdik geçtiğini biliyorduk. Ancak bilmiyorduk acaba sevinçli ve mutlu olarak mı? Acaba içi rahat olarak mı? Bu "zirveye" ve "uca" varmış olmaktan memnun olarak mı? Onun ölümündeki yaşından daha yaşlı olduğum bugün, sanki mektupları bana da yazmıştır: Zarif tenli kızın babası olduğum bir zamanda, ve kuşkusuz yargılarımda daha sert olarak, ve alışmış olduğum güncel dinginliğimi bozacak her şeyden gizli bir korku duyduğum sırada. Mektupları temize çekerken, kendi kendime, ölüler, kısa ve uzun öyküleri ile öleli çok olmuştur, diyordum. Kızgınlıklar, sitemler ve kırgınlıkların tümü anlamlarını yitirmişler ve sadece gölgeleri kalmıştır, bir zirveye ve zamanın akışı ile yükselip alçalan bir "yere" varmanın amansız mücadelesinin. Ve çoğu zaman, kendi deyişi ile sadece "ses" kalır.

Belki de "ağustos böceklerinin sesini" rüyalarımda duymuşum. Bilemiyorum

Aydın Ağdaşlu.

Şubat 1994

Birinci Mektup

Babacığım size mektup yazmayalı çok olmuştur. Yani yazmışım da göndermemişim. Şimdi masamın üzerinde, her ikisinin de üstünde sizin adresinizi yazmış olduğum iki zarf duruyor. Ama hep mektupları değiştirmem gerektiğini düşünmüşüm ve öylece masamda kalakalmışlar. Size ne yazmam gerektiğini bilmiyorum. Ben iyiyim. Her zamanki gibi, insan ne kadar daha az umarsa yaşamında bir o kadar daha rahattır. Şimdi, ben kendimi yaşamdan pek bir şey ummamaya alıştırmaktayım. Hep, neyse yine de iyidir, diyorum. Birçokları benim olduğum kadar bile mutlu değillerdir ve böylece daha az düşünür daha çok yaşıyorum. Emir (Furuğ’un şimdi Almanya’da doktor olan kardeşi-ç.) de fena değil. Biz genellikle gündüzleri görüşüyoruz ve her zamanki gibi konuşmalarımız, Tahran, çocuklar ve Anne-Baba üzerinedir ve bu, bizim günlerce üzerinde bıkmadan konuşabileceğimiz konudur. Biz, beraber olduğumuzda, bu anne-babayı ve çocukları ne denli çok sevdiğimizi anlıyoruz ve onların hep bizim hayatımızda olmalarını ne kadar çok istiyoruz, onların sevgilerini duyuyoruz. Ben yazın başlarında İran'a dönmeyi tasarlıyordum; ancak Emir aynı fikirde değil ve burada onun yanında kalmamı ve onunla birlikte dönmemi istiyor. Daha tam karara varmış değilim. Kami’yi (Furuğ’un Perviz Şahpur'dan olan oğlu-H.H..) çok özlüyorum ama diğer yandan moralimin henüz iyi olmadığı düşüncesindeyim ve şimdilik yeterince güçlü ve normal değilim. Oraya dönersem yine aynı cehennem azabı yaşam başlayacaktır ve bazı şeylerin yükünü taşıyamayacağımdan korkuyorum. Benim eğitim ve iş durumum hakkında sormuştunuz. Siz benim yaşamdaki gayemin ne olduğunu biliyorsunuz. Belki bir az aptalca olabilir, fakat ben sadece burada memnun ve mutluyum. Ben büyük bir şair olmak istiyorum. Benim hiç bir zaman bundan başka bir uğraşım yoktu, yani kendimi bildim bileli şiiri sevdiğimi anlamışım. Ben ne yapıyorsam kendi düşünce ve bilgi sınırlarımı genişletmek içindir. Ben hiç bir zaman diploma ve lisans almak için ders okumuyorum, fakat niyetim bilgimi artırmakla sevdiğim işi yani şiiri sürdürmek ve başarılı olmaktır. Ben İtalya'da bulunduğum yedi ay zarfında İtalyanca’yı iyi öğrendim. Ben İtalyanca’dan iki şiir kitabı çevirdim ve şimdi Emir'in yardımı ile Almanca bir kitabı çevirmekteyim. Birini çevirip basılması için Tahran'a gönderdim; bana da bir gelir sağlar. Ben Avrupa'da bulunduğum on ay içinde yayımlatmak istediğim bir şiir kitabı yazdım. Şiir benim tanrımdır, işte ben şiiri bu denli seviyorum. Gecem, gündüzüm bunu düşünmekle geçiyor, kimsenin söylemediği yeni bir şiir, güzel bir şiir söyleyeyim diye. Kendimle baş başa olmadığım ve şiiri düşünmediğim günüm, anlamsız ve bir hiç sayılır. Belki şiir görünüşte beni mutlu kılamaz ancak ben mutluluğu kendim için başka türlü yorumluyorum. Mutluluk benim için ... güzel elbise iyi yaşam ve iyi yemek değil. Ben, ruhum memnun olduğu zaman mutluluk duyuyorum ve şiir benim ruhumu memnun ediyor. Şayet, insanların elde etmek için çırpındıkları o güzellikleri bana verseler ve karşılığında şiir söyleme yeteneğini benden alsalar, intihar ederim. Siz benden vazgeçin, siz bırakın ben sizce mutsuz ve aylak olayım, ancak ben hiç bir zaman yaşamımdan yakınmayacağım. Tannya ve çocuğumun ölümü üstüne yemin ederim ki ben sizi çok seviyorum. Sizi düşünmek gözlerimi yaşartıyor. Ben kimi zaman düşünüyorum ve düşünmüşüm, neden tanrı beni böyle yarattı ve neden şiir adlı şeytanı içimde canlandırdı ki, ben sizi memnun edemeyeyim ve hiç bir zaman sizin sevginizi alamayayım, ama bu benim suçum değildir. Benim, milyonlarca insanın kabullendikleri yaşam gibi sıradan bir yaşamı kabullenecek gücüm yoktur. Evlenmek niyetinde değilim. Ben yaşamım boyu hep ilerleyeyim ve toplumda seçkin bir kadın olayım istiyorum ve sizin, benim dediklerimi kabul etmeyeceğinizi sanmıyorum. Bana mektup yazın. Ben size iyi şeyler almak istiyorum ancak sizin ne sevdiğinizi bilemiyorum. Benim birazcık param var, onunla ilk kez babacığım içiküçücük bir hediye almak istiyorum, ama siz bana neyi sevdiğinizi yazın. Sizi öpüyorum.

Furuğ Ferruhzad

İkinci Mektup

Çarşamba, 2 Ocak

Sayın babacığım, umarım iyisinizdir. Muhakkak size (Siz saygı ile babaya hitaben söylenmekte-H.H..) uzun bir süredir mektup yazmadığım için incinmiş ve sizi sevmediğimi dü-şünmüşsünüzdür, ama bu doğru değil. Ben hep size mektup yazıp, sizinle dertleşmek istiyordum. Ama ne zaman mektup yazmağa niyetlenmişsem, kendi kendime sormuşum ne yazayım, sizinle benim aramda oluşan bu arayı ne ile kapatabilirim diye? Ben sevmiyordum, iyiyim, sağlığım yerinde, siz nasılsınız, ne yapıyorsunuz diye yazayım. Ben tüm yaşamımı, duygularımı, acılarımı ve mutsuzluklarımı size yazmak istiyordum, yazamıyordum ve hâlâ da yazamıyorum, bizim düşünce yapılarımızın temelleri, tüm koşulları ile farklı iki değişik zaman ve toplumdadır; biz aramızda nasıl uyuşma anlaşma havası yaratabiliriz ki. Ben söyleyeceklerime başlarsam bir kitap yazmalıyım ve sözlerimin sizi üzeceğinden korkuyorum ve size hoş gelmemesinden. Ancak, bu sözler içimde durduğu sürece ben de memnun ve rahat olmayacağım. Ve sizi gördüğümde kendim olmak istiyorum, gülmeyen, konuşmayan ve fakat bir köşeye sinip çöken biri değil. Benim en büyük derdim sizin beni tanımamış olmanızdır ve hiç bir zaman da tanımak istemediniz ve belki de hâlâ siz benim hakkımda düşündüğünüzde, beni uçarı, ve aşk romanları ve Tahran Musavver dergisinin öykülerinden kafasında aptalca düşünceler oluşan bir kadın olarak biliyorsunuz. Keşke öyle olsaydım ve mutlu olabilseydim. İşte o zaman dünya küçücük bir odacık olurdu ve ben, dans partilerine gitmekle ve güzel ve şık elbiseler giymekle ve komşu kadınlarla çene çalmakla ve kaynana ile dalaşmakla ve kısacası pis ve anlamsız binlerce işlerle yetinirdim ve daha büyük ve daha güzel bir dünyayı tanımazdım ve bir ipek böceği gibi kendi kozamın sınırlı ve karanlık dünyasında kıvranır ve büyürdüm ve hayatımı sona getirirdim. Fakat ben böyle yaşayamazdım. Ben kendimi bildiğim andan beri, benim başkaldırım ve isyanım bu aptalca görünüşü ile başlamıştır. Ben büyük olmak istiyordum ve istiyorum. Ben, bir gün doğup ve bir gün bu dünyadan çekip giden ve artlarında bu geliş ve gidişlerinden her hangi bir iz bırakmayan yüz binlerce insan gibi yaşayamam. Bende bu duygu var, fakat şimdiye kadar yaptıklarımın tümü doğrudur ve kimse bana itiraz edemez demiyorum. Hayır, ben yaşamımca birçok hatalar yaptığımı kendim de biliyorum. Ama kim yaşamları boyunca yaptıklarının, düşündüklerinin ve davrandıklarının tümünün doğru olduğunu söyleyebilir? Şairin dediği gibi: "Bu dünyada yaşam iki olmalı/ biri deneyim kazanmak/ diğeri deneyimleri kullanmak için." Ben kötü bir kız değilim ve hayatımca asla ailemin utancına neden olmak istemedim. Şayet ben bu yola adım atmışsam, ailemin benimle gurur duymaları içindir ve hâlâ da öyledir ve eminim bir gün gayeme ulaşacağım. Ancak hiç bir zaman ve hiç bir yerde rahat edemediysem ve sözlerimi söylemek için hiç bir zaman ağzımı açamadıysam ve kendimi size ve başkalarına tanıtamadıysam ne yapabilirdim. Anımsıyorum da, ben evde kendim için felsefe kitapları okuduğumda ve edebiyat fakültesi felsefe hocası ile oturup saatlerce doğu felsefesi üzerine tartıştığımda, siz benim hakkımda fikir yürütürdünüz; size göre ben aptal bir kızmışım ve saçma sapan dergileri okuduğumdan kafam bozulmuşmuş. İşte o zamanlar kendi içimde ezilirdim ve evde bu denli yabancı olduğumdan gözlerim dolardı ve sesimi kesip susmaya ve kimse ile uğraşmamaya çalışırdım ya da buna benzer binlerce başka olaylar ki, kendi yanımda belki o denli önemli değillerdir: fakat her biri bir insanı yıkıp dağıtmak için yeterlidir. Konuşmak istersem çok şeyleri anlatmalıyım.

İlkin de sizden başlamalıyım, sevgisi ile bizi kendine doğru çekebilir ve bize yol gösterir olabilir biri. Ancak O, sertliği ile bizi korkutuyordu kendinden ve bu ise bizim kendimize sığınmamıza, küçücük beyinlerimizle yaşamın büyük sorunlarını çözmeğe çalışmamıza neden oluyordu ve çok defa da hata yapmamıza yol açıyordu.

Anımsıyorum, arada bir bize öğüt vermek isterdiniz; fakat sizin konuşmaya gereksinim duyduğunuz zaman, bizim dinlemeye gereksinim duyduğumuz zaman değildi. Koşulların ve ondan daha önemlisi bizim moralimizin sizin öğütlerinizi anlayıp kabul edebilecek elverişli olup olmadığına bakmaksızın. Birini yataktan, diğerini yemek masasından ve okumaya dalmış üçüncüyü çağırır ve pat diye öğütleriniz başlardı ve her zaman çatık kaş ve öne eğilmiş bir kafa ile. Sanki siz korkardınız, bizim gözlerimize bakar ve bize gülümserseniz biz sizin sevgi ve duygularınızın inceliğini anlarız ve bu sizin için çok kötü olur diye ve sonraları bizi artık sizden korkmaya size uymaya mecbur edemeyesiniz diye. Sizin söylediklerinizi ciddiye aldığımı hiç anımsamıyorum. Siz bize pür hararet öğüt yağdırırken, eminim diğer çocukların da kafaları benimkisi gibi başka şeylere takılırdı ve ertesi gün uyandığımda sizin öğütlerinizin tümünü unutmuş olmadığımı anımsamıyorum, ya da tam tersine, benim ruhumun bir hatadan dolayı pişmanlık ve suçluluk duygusu ile titrediği zamanlar ve size gelip ve ne yaptığımı söylemek ve sizden öğüt almak istediğimde, her zamanki gibi korkmuşum ve sizin bir yabancı olduğunuz duygusuna kapılmışın. Neden böyle olmalı? Siz ki bu kadar çok psikoloji kitapları okurdunuz, bunların nedenlerini bilmeliydiniz. Ne zaman geçmiş yaşantıma, sizin evinizde geçirdiğim son bir yılı hatırlasana ödüm kopar. Bir hırsız gibi, iyisi ve kötüsü ile her şeyim gizlice. Neden beni adam yerine koymuyordunuz ve neden evden kaçar olmaya zorluyordunuz ki, ben bir yürür gezer gibi nerede olduğumu ve ne yaptığımı ve kiminle konuştuğumu bilmeyeyim? Neden arkadaşlarımı eve getirmekten ve şayet kötü ya da iyiydiyseler bana ikaz edesiniz ve bana yardım edesiniz diye sizinle tanıştırmaktan çekinirdim? Ama şimdi neden buraya gelmişim ve neden açlık, avarelik ve bin bir sıkıntıya katlanıyorum? Çünkü ben evi seviyorum. Ben sabahtan akşama caddelerde aylak aylak dolaşmak ve yorgunluktan her önüme gelen ile konuşmanın verdiği ruhsal sıkıntıya katlanmak istemiyordum. Sırf evde yabancı olduğum için ve kendimi tanıtamadığım ve rahat olamadığım için, şimdi kalkıp buraya gelmişim.

Özgürüm, bana vermekten korktuğunuz özgürlük ve benim sizden gizli olarak elde etmek istediğim ve bu nedenle de hatalar yaptığım özgürlük. Hâlbuki benim bu özgürlüğü elde etmemde bana yardımcı olmalıydınız, doğru olan buydu. Şimdi buradayım. Ama kim benim bir gece dışarıda yattığımı söyleyebilir? Hayır kimse! Ben sabahtan akşama odamdayım ve kendi işimle uğraşıyorum ve dışarı çıkmayı da pek sevmiyorum... Masası başında oturup okuyan, şiir yazan ve düşünen bir kadınım. Neden? Çünkü kendimin olduğumu biliyorum. Artık kimsenin nefret ve aşağılama dolu gözleri üzerimde değil. Artık kimse bana bunu yap veya bunu yapma demiyor. Kimse beni kafasız bir çocuk olarak görmüyor. Ve ben kendim için, kendi benliğim ve varlığım için sorumluluk duyuyorum ve bundan sonra olası hatalar için kendimi affetmem. Hâlbuki kendi kendime geçmiş hakkında düşündüğümde, asla kendimi suçlu hissetmiyorum, başkalarını benim hatalarımın nedeni olarak görüyorum. Ne yazık ki her şeyi söyleyemiyorum. Şayet bana izin verseydiniz ve incinmeyeceğinize dair söz verseydiniz, söylenecek çok sözüm vardı. Yaşantımın başından ele almak ve her anını size açıklamak ve düşüncelerimi yazmak isterdim. Ben, hayatım hakkında çok düşündüm ve sizin hakkınızda ve bizi eğitme ve bize olan düşünce biçiminiz hakkında da.

Ama şimdi ne yapabilirim! Benden incineceğinizi biliyorum! Hep böyle suskun dudaklar ve sevginizi dileyen gözlerle size bakayım daha iyi! Kalbim dopdolu durakalsın ve laflarımız merhaba nasılsınızdan öteye geçmesin. Ancak şu kadarını bilin ki ben de diğer çocuklar gibi sizi seviyorum ve sizi rahatsız edecek bir iş yapmak istemiyorum.

Yine de biliyorum ki anne babaların çocuklarını sevmemeleri olası değil. Belki de benim sizi sevdiğimden daha çok siz beni seviyorsunuz. Ben, Kami'yi düşündüğümde üzüntüden bağırasım ve hüngür hüngür ağlayasım geliyor. Fakat anlayış olmadığı sürece her ikimiz de hatalar yapacağız.

Ben Münih’e geleli 10 gün oldu. Dün gece Emir ile ben sizin hakkınızda çok konuştuk. Uyumak istediğimizde artık mektup yazmadan edemeyeceğimi anladım. Kendi kendime, iki satırcık da olsa yazacağım, dedim. Şu kadercik da bana yeterli. Size bütün düşüncelerimi yazacağıma dair Emir’e söz verdim. Ama yapamıyorum, ne kadar bahtsızım, yapamıyorum. Ancak istiyorum ki benim kötü bir kız olmadığımı ve sizi sevdiğimi bilesiniz.

Sizin durumunuzdan hep haberim olmuştur ve ben arkadaşlık ve sevgi gösterişi yapacak biri değilim, neyim varsa kal-bimdedir. Ayda bir miktar para gönderdiğiniz için çok teşekkür ediyorum. Ne yapabilirdim ki, hayat koşullarım çok zordu. Ama bir iki aya kalmaz burada bana bir iş verirler ve belki de gereksinimim kalmaz. Tahran'a geldiğimde param olur ve size olan borcumu öderim. Mektubumu yanıtlarsanız sevinirim, çünkü şu sıralar çok acı ve zor günler geçirmekteyim ve mezarında yatan biri gibi yalnızım, bir sürü acı ve azap veren düşünce ve bir sürü hiç bitmeyecek olan hüzünle. Şimdilik sizi memnun edemiyorum, belki bir gün gelir siz de bana hak verirsiniz ve benden küsmezsiniz ve benimle de diğer çocuklarla olduğunuz gibi sevecen olursunuz.

Uzaktan sizi öpüyorum.

Furuğ'un yapmış birkaç yolculuk sırasında

İbrahim Golestan 'a

yazdığı mektuplardan parçalar:

... Ömrümü kaybetmişim gibi bir duygu var içimde. Ve yirmi yedi yaşında bilmem gerekenden çok daha az bildiğimi biliyorum. Nedeni belki de hiç bir zaman aydın bir yaşamımın olmayışıdır. 0 on altı yaşındaki komik aşk ve evlilik benim gelecekteki yaşamlının temellerini sarstı. Benim, yaşamımda asla bir yol göstericim olmamıştır. Kimse beni ruhsal ve fikirsel olarak

eğitmemiştir. Sahip olduklarım kendi çabalarım sonucudur ve sahip olmadıklarım ise eskiden sahip olabileceklerimde, ancak sapmalar ve kendini bilmezlikler ve yaşamın çıkmazları onlara varmamı önlemiştir. Başlamak istiyorum. Benim kötülüklerim kötülük yapmak için değildir. Sonuçsuz kalmış olan iyilikleri duyumsamamdandır.

*

... Derimin altında başımı döndürecek bir baskı olduğunu duyumsuyorum... Her şeyi delmek istiyorum ve olasınca içine dalmak istiyorum. Yerin derinliklerine varmak istiyorum. Benim aşkım oradadır. Tanelerin sürgün verdiği yerde ve köklerin birbirine vardığı ve yaradılışın çürümüşlükte kendini sürdüren noktada. Benim tenim sanki onun geçici bir biçimidir. Temeline varmak istiyorum. Kalbimi bir meyve gibi tüm ağaçların dallarına asmak istiyorum.

*

... Hep kapalı bir kapı gibi olmaya çalışmışım, kimse korkunç içimi görmesin ve tanımasın diye... bir insan olmaya çalışmışım, kendi içimde yaşayan bir varlık olduğum halde...

Biz bir duyumsamayı ayaklarımız altında eze biliriz fakat ona asla sahip olmadan yapamayız.

*

... Varmak nedir bilmiyorum ama kuşkusuz tüm varlığımın ona doğru aktığı bir maksat vardır. Keşke ölseydim ve yeniden dirilebilseydim ve dünyanın başkalaştığını, dünyanın bu denli acımasız olmadığını ve insanların bu her zamanki aşağılık ve kahpeliklerini unuttuklarını ...ve kimsenin evlerinin etrafını duvar örmediklerini görseydim. Yaşamın gülünç alışkanlıklarına bağımlı olmak ve sınırlara ve duvarlara boyun eğmek doğaya aykırıdır.

*

Şayet benim yoksunluklarım bana hüzün veriyorsa, buna karşın beni bir ilişki düzeyinde olması olası aldatıcı gösterişlerden kurtarmakta ve beni kendileri ile çarpıntıların ve temel değişmelerin odağı olan bu ilişkinin diplerine götürmektedir. Ben doymak istemiyorum ben doyumun erdemine varmak istiyorum.

... Benim kötülüklerim nelerdir, iyiliklerimi anlatmadaki utangaçlık ve güçsüzlükten başka! Ve göz gördüğünce duvar, duvar, duvar olan bu dünyadaki iyiliklerimin tutsaklığının ağlamalarından başka! Ve güneşin karneye bağlandığı, fırsat kıtlığının ve korkunun ve boğuntunun ve hakaretin olduğu bu dünyada.

*

... Evvelsi gün otelde benim odama yapışık komşu odada bir kadın intihar etti. Sabaha karşı odadan ağlama sesleri yükseldi. Ben bir köpek uluyor sandım. Dışarı çıkıp dinledim. Başkaları da geldi. Sonunda kapıyı kırdılar ve bodur çirkin küle dönen çok aşağılayıcı bir şekilde yatak üzerinde baygın düşen kadına önce dayak attılar ve sonra sürükleyerek dördüncü kattan giriş katına indirdiler. Kadın hemen hemen ölmüştü. Elbiselerinin arasında şaşılası ve gülünç şeyler görünüyordu istemediğin kadar sutyen ve kirli külot, yırtık çorap, renkli kâğıt parçaları ve renkli kağıtlardan biçilmiş oyuncak bebekler, çocuk öykü kitapları, bin çeşit hap, hazreti İsa’nın resmi ve yapay bir göz.

Bu ölümün bana neden bu denli acımasız göründüğünü bilmiyorum. Peşine takılıp hastaneye gitmek istiyordum. Fakat herkes bu kül rengini almış cesede öyle acımasız davranıyorlardı ki ben kendi acınma ve onun acılarını paylaşama hislerimi açığa vuramadım. Odama geri döndüm ve ağladım.

*

İnsanın mutluluğunun kendi adını bir ağaca kazımada olması gülünç değil midir? Bu büyük bencillik değil midir ve kendilerinin bir tek tel saçta, bir tel, geri kalmadan kendi çürümelerine izin veren diğer insanlar daha şerefli ve asil değiller mi?

*

Saçlarıma ak düştüğüne, anlıma çizgi ve iki kaşımın ortasına iki deri buruşması düştüğüne seviniyorum. Artık hayalci ve düşlere dalan birsi olmadığıma seviniyorum. Artık otuz iki yaşıma yaklaşıyorum. Gerçi otuz iki yaşında olmak demek, yaşamdan payına düşenden otuz iki yılı geride bırakmak ve bitirmek demektir ama buna karşın ben kendimi bulmuşum.

*

(Festivalden) ... Eve döndüğümde... Öksüz çocuklar gibi hep ayçiçeklerimi düşünüyordum. Nasıl büyümüşler midir? Yaz bana. Çiçek verdiklerinde hemen bana yaz... Uzandığım bu noktadan deniz görünmektedir. Denizin üzerinde kayıklar görünmekte ve denizin sonunun nerede olduğu belli değil. Bu sonsuzun bir parçası olabilseydim, işte o zaman istediğim her yerde olabilirdim... Böyle biteyim istiyorum yahut böyle sürdüreyim... Toprağın içinden beni kendine doğru çeken hep bir güç yükselmiştir. Yukarıya yükselmek veya ilerlemek benim için önemli değil. Ben sokulup dalmak istiyorum, sevdiğim tüm şeylerle, başkalaşması olası olamayanda çözülmek istiyorum. Yok olmaktan, başkalaşmaktan, yitirmelerden, hiçe ve boşa çıkmaktan kaçmak için bunun biricik yol olduğunu sanıyorum.

*

(Pessaro'da Authorler Film Şenliği'nde yapılan olağanüstü karşılama ve ağırlamadan sonra)... Bu çeşit çeşit insan ortasında öyle yalnızlığa kapılıyorum ki bazen hıçkırık boğazımı yırtmak istiyor adeta. Akımın dışında olma duyusu beni boğuyor. Keşke başka bir yerde doğmuş olsaydım, diri hareket ve akımların odağı olan yere yakın. Ne yazık ki tüm örümü ve tüm becerilerimi sadece ve sadece toprağa olan aşkım ve anılara bağlıklarım yüzünden ölüm ve aşağılamalar ve boşu-nalıklarla dolu mağarada harcamalıyım, şimdiye kadar olduğu gibi. Farklılıkları ve yaşayan bu zeki akımın nasıl bir güçle ilerlediğini ve onun yaratma, yapmayı nasıl gördüğümde aşıladığını ve uyandırdığını görünce, beynim karamsarlıklar ve umutsuzluklarla doluyor ve işte o zaman ölmek istiyorum... öleyim de bir daha o Farabi salonuna adım atmayayım ve o aşağılık ilgisiz beş kuruşluk... dergisini görmeyeyim.

*

... Başkalarının tutsak alan benlerinden ayrı olarak kendi özgür ve dingin benine varmadıkça hiç bir şeye varmayacaksın... Kendini tam ve tüm bir şekilde yaşamını insanın ölümü ve yok oluşundan alan o güce bırakmazsan kendi yaşamını yaratmayı başaramayacaksın... Sanat en güçlü aşktır ve insan tüm varlığı ile ona teslim olduğunda insanın onun tüm varlığına kavuşmasına izin verir.

*

... Hayret, ne kadar şaşılası bir dünyadır, ben kimse ile bir işim yokken işte benim bu zararsızlığım ve kendi kendimle olmalarım başkalarının merakına yol açıyor. İnsanlarla nasıl karşılaşmam gerektiğini bilmiyorum. Ben utangaç biriyim. Başkaları ile konuşmayı başlatmada çok zorluk çekiyorum, özellikle bana ilginç olmayan başkaları ile neyse geçelim.

***

... National Gallery de, Leonardo'dan bir tablo var, daha önceleri görmemiştim. Yani önceki Londra yolculuğumda. Müthiş bir şey. Her şey açık bir mavilikte çözülmüştür. Bir insan artı tan atması gibi. Eğilip namaz kılasım geldi. Din işte bu demek ve ben sadece aşk ve tapınası övgü sırasında dinsel duygulara kapılırım.

*

... Ben bizim Tahran'ı seviyorum, ne olursa olsun, olsun. Ben seviyorum onu ve sadece orada varlığım yaşamak için bir hedef buluyor. Ben o uyuşturan güneşi, o ağır gün batımlarını ve o toprak sokakları ve o zavallı, mutsuz, içten pazarlıklı ve çürümüş halkı seviyorum.

*

... Keşke Hafız gibi şiir söyleyebilseydim ve onun gibi gelecekteki insanların tüm yaşamları boyunca yaşadıkları tüm içtenlikli anlarla ilişki kurabilecek bir duyarlılığa sahip olabilseydim.

*

... "Aşk " aşk varsa zaman aptalca bir laftır.

FURUĞ’UN KISA YAŞAM ÖYKÜSÜ

1935 5 Ocak Cumartesi (Dey ayının 15, 1313), Muhammed Ferruhzad ve Turan Veziri Tebar’dan doğma,Tahran'ın 5 nolu ilçesinde kayıtlı, 678 nolu nüfus cüzdan sahibi

1951 Perviz Şapur ile evlilik

1952 " Tutsak" ilk baskı

1953 Oğlu Kamiyar'ın doğumu

1954 Boşandı

1955 " Tutsak" ikinci baskı

1956 "Duvar" ilk baskı

1957 "İsyan" ilk baskı

1958 İbrahim Golestan ile tanışma ve "Golestan Film" stüdyoları ile çalışmalar

1959 Film yapımı ve montajı hakkında bilgilenmek için Ingiltere'ye ilk yolculuk, "Bir Yangın” filminin montajı, filmin yapımı için Huzestan'a yolculuk

1960 Kanada Ulusal Film Teşkilatı'nın isteği doğrultusunda "Dünür" filminde yapımcı, oyuncu olarak yer alması

1961 "Su ve Isı" filminin üçüncü bölümünün yapımı, "Dalga, Mercan ve Kaya" filminin yardımcı yapımcısı, "Bir Yangın" filminin üstün başarısı, İngiltere'ye ikinci yolculuk, Keyhan Gaze-tesi’ne bir dakikalık reklam filmi yapımı

1962 İlkbahar: Cüzamlılar hakkında film yapımının ön çalışmaları için Tebriz'e ilk yolculuk

Yazın: Bitirilemeyen "Deniz" filminde yardımcı prodüktör ve oyuncu olarak yer alması

Sonbahar: Tebriz’e ikinci yolculuk, cüzamlılar evini konu alan "Ev Karadır" filmin yapımı ve montajı

1963 Sonbahar: İtalyan yazar Luigi Pirandello'nun "Altı Karakter Yazar Arıyor" oyununda rol alması, "Tutsak' üçüncü baskı

Kış: "Ev Karadır" filminin Oberhausen film şenliğinin en büyük ödülünü kazanması, "Yeniden Doğuş" birinci baskı

1964 İlkbahar: "Kerpiç ve Ayna" filminin bitimi

Yaz: Almanya, İtalya ve Fransa'ya yolculuk, "Seçme Şiirler" ilk baskı

1965 Sonbahar: UNESCO'nun şairin yaşamından yarım saatlik film yapması, Bernardo Bertolucci'nin onun hakkında 15 dakikalık film yapması

1966 İlkbahar: İtalya yolculuğu ve "Pizarro Film Şenliği"ne katılması

İsveç’te film yapımı önerisini kabul etmesi: şiirlerinin Almanya, İsveç, Fransa ve Ingiltere'de yayımlanması

1967 Pazartesi 13 Şubat (Behmen ayının 24, 1345): Saat 4:30, araba kazası ve yaşamının noktalanması.

Çarşamba 15 Şubat, 32 yıl ve bir ay yaşayan o genç ellerin durmadan yağan karın altında toprağa verilişi.

AÇIKLAMALAR

1. Ağa Balahan: Tahran’ın eski piyasa dergilerinde, dizi şeklinde uzun ve maceralı öyküler yazan Hüseyin Guli Mostean’ın acıklı öykülerinden birinin karakteri.

2. Abraham Sehba: İbrahim Sehba, anında ve önceden düşünmeden duruma göre şiir söyleyen (bedahetçi, bedihici), uyak ve vezin yanlısı, daha çok övgü ve ağıt şiirleri yazan, halen hayatta olan, ikinci dereceden önemli, tanınmış bir Fars şairi. İbrahim Golestan ona: "Sana bir filmimde rol vereceğim." diyerek, Sehba’nın şiir icrası “Cin çarpmışlar vadisi definesinin sırları" adlı filminde, komik bir sahnede ve gülünç bir şekilde sansürsüz olarak kullanmıştır. Furuğ. İbrahim Sehba’nın parodisini yapmıştır, (bkz: Ey şanlı vatan)

3. Ahmedi, Ahmed Rıza: İran’ın modern şairlerinden, 1940 Kirman doğumlu

4. Ak Devrim: Temelinde dış sermaye ile birlik olan İran sermayesinin köylere açılmasını, kadın ucuz iş gücünün üretim alanına girmesini, İran'ın yeniden Amerikan boyunduruğu ve kapitülasyonuna sokulmasını ve toplumsal hareketleri denetim altında tutmayı amaçlayan hareket, 26 Ocak 1963’de önce 6 madde olarak ve 1963 yılı ve sonraları maddelerine ilaveler yapılarak Muhammed Rıza Şah tarafından açıklanan Ak Devrim ve ona karşı gelişen tepki. İran tarihinde önemli yeri vardır. Şah, Ak Devrimi ile toprak ağalığına son vermeyi, toprakları köylüler arasında dağıtmayı, kadınlara özgürlükler vermeyi, işçileri fabrikaların gelirine ortak kılmayı amaçladığını belirtti. Ayetullah Humeyni kapitülasyona karşı çıktı. Tüm halkı ve askerleri Ak Devrim’e karşı direnişe çağırdı. Şah, Hu-meyni’yi kara irticanın başı olarak Irak’a sürdü. Ak Devrim aynı zamanda Amerikan ve İngiliz çıkar çatışmasına dönüştü. Halk ayaklanmasında 5 Haziran 1963’de 15000 kişi öldürüldü.

Bazı silahlı mücadele gruplarının biçimlenmesine doğru ilk adımlar atıldı. Daha sonra islami görüşlü “Halkın Mücahitleri" ve sol görüşlü “Halkın Fedaileri” örgütleri kuruldu. Birinci örgütten daha sonra Marksizm'e yönlenerek “Peykar” adı altında yeni bir örgüt kuruldu. Halkın Fedaileri örgütünün 'çoğunluk' fraksiyonu Tudeh Partisi Merkez Komitesi ile birlikte Aye-tullah Humeyni zamanında Devrim Muhafızları ile işbirliği yaptılar. Azınlık fraksiyonu görüşlü Şair Said Sultanpur kurşuna dizildi.

5. Al Ahmed, Celal: Batıda etkili olan önemli kısa öykü ve roman yazarı ve toplumsal eleştirmen. (1923-1968)

6. Ali'ye annesi dedi ki: Farsça bir çocuk şiirinden esinlenmiştir. “Ali'ye annesi dedi ki kork ve havuz kenarına gitme / gitti ve aniden havuza düştü - oğlum annenin lafını dinle” (bkz: Ali’ye annesi dedi ki)

7. Anderson, Shervvood: Yirminci yüzyıl ilk yarısında Amerika’nın ünlü öykü yazarı.

8. Araf: Cennet ile cehennem arasındaki zaman ve yer. Öldükten sonra kıyamete kadar geçen süreye de denir (berzah).

9. Arkaik (archaic): Çok eski zamanlarla ilgili.

10. Arketip (archatype): Özellikle ruhbilimci Jung’un eserlerinde kullanılan, insanların kuşaktan kuşağa genetik olarak ilettiği ve insanın türsel biçemini ortaya çıkran ortak ruhsal özellikleri tümübirdenidir.

11. Arnold, Matthevv: Ingiltere’nin on dokuzuncu yüzyıl şair ve eleştirmenlerinden.

12. Ateşi, Menuçehr: İran'ın modern şairlerinden. (22 Eylül 1931-18 Kasım 2005 )

13. Azerbaycan Demokrat Fırkası: İran'ın tanınmış Marksistlerinden Seyit Cafer Pişeveri liderliğinde, halkların özgürlüğü

14. düşüncesi temeline dayalı, silahlı halk mücadelesi sonucu Azerbaycan özerk hükümetini kuran siyasi bir parti. Azerbaycan özerk hükümeti zamanında ilk ve son defa Azerbaycan’da halk, Azeri dilinde yazıp okudu; Tebriz Üniversitesi kuruldu ve Azerice eğitim yapıldı; kadınlar özgürlüklerine kavuştu; kentin Milli Kütüphanesi yapıldı, topraklar köylüler arasında bölündü ve köylüler silahlandırıldı. ADF liderliğinde bir çok toplumsal devrim ve reform gerçekleştirildi. 11 Aralık 1945 soykırımından sonrasında yasaklandı ve dağıtıldı.

15. Bini yirmi milyondan çıkarma: Şah'ın ailesi ve sarayın yakınlarına Farsça’da “bin aileli” anlamına gelen “hezar fâmil” denirdi. İran nüfusu o zamanlar yirmi milyondu. Şah sülalesini milletten çıkarma anlamında kullanılmış, (bkz: Hiç Kimseye Benzemeyen...)

16. Cesare Pavese: Ünlü İtalyan yazar.

17. Cığcığa: Eski bir çocuk oyuncağı, (bkz: Ey şanlı vatan)

18. Cuma: İran’da haftanın son ve tatil günü olan cuma pek sıkıntılı ve iç karartıcıdır. Geçmek bilmeyen bir gün! (bkz: Cuma)

19. Çalmadaki: “Terrari=Terrarlık”a karşılık çevrilmiştir. Terrarlık, varsıldan çalıp yoksula dağıtmaktır. Furuğ burada sevişen iki tenin birbirinden çalıp diğerine bağışlamasını kastetmiştir. (bkz: Sonsuz günbatımında)

20. Dam yolunu süpürmüşüm: Halk arasındaki inanışa göre kim ki kırk gün dam yolunu (veya evinin önünü) süpürürse her dileği olurmuş ya da Hızır peygamber ona görünürmüş. (bkz: Hiç kimseye benzemeyen kimse)

21. Dinginlik ve sessizlik: Şah terör ve baskı rejimine gönderi, (bkz: Ey şanlı vatan)

22. Dişi libidinal ekonomi: Çokmerkezciliği (odaksızlığı), karşılıksız vermeyi güden, gücün dağılımına dayalı görüşü belirtir.

23. Doğru yazma yolları: 5 Haziran 1963 ayaklanmasında Şah’ın Kültür Bakanlığı’nı yapan şair ve edebiyatçı Dr. Hanleri’nin eserine ve kendisine gönderi.

24. Ebet (ebed): Bitimsiz ve sonsuz zaman.

25. Ehevan Salis, Mehdi (M. Omid): İran modern şairlerinden. (1925-1990)

26. Ekabir ders sınıfları: Yaşlı insanların katıldıkları okuma yazma dersi sınıflarıdır. Bu okullar, eğitim maskesi altında temelde Şah propagandasının bir aracı olarak kullanılmıştır. Tahran dışında, Fars dilini zorunlu kılan düpedüz Fars şovenizminin elinde bir araç olmuştur. Daha önceleri "Düşünceleri Geliştirme Ocağı = Kanune Parvareşe Efkar" adı altında Fars olmayan ulusları kültürel olarak sindirmeyi öngören örgütün çalışmalarının bir başka çeşidi. İran’da hâlâ Fars dili dışındaki, İran nüfusunun %65-75’nin konuştuğu diğer dillerde yazıp okuma yasaktır.

27. Elgin: Uzak, garip, gurbetli. yalnız, kimsesiz.

28. Emniyet ve asayişin parlak gökleri: İran'ın emniyetli ve kargaşasız bir ülke olduğu propagandasını ima ediyor ve ayrıca gizli polis ve işkence örgütü olan SAVAK’a (Sazemane Amniyet Ve Asayeşe Keşver) bir gönderidir. Bu örgüt 1980’den sonra SAVAMA’ya dönüşmüştür, (bkz: Ey şanlı vatan)

29. Erani. Tâki: İran Azerbaycan asıllı, fizikçi ve materyalist düşünür. Iran Komünist Partisi üyesi, Grup 53'ün liderlerinden.

30. Erkek libidinal ekonomi: Odaklaşmaya, egemenliğe ve gücü ele geçirmeye dayalı diktatörlüğü ve gücü paylaş-mamayı güden görüşü belirtir.

31. Evham: “Vahme sabz =Yeşil Vehm, yeşil evham, yeşil hülya". Var olan bir gerçeğin çarpıtılarak başka türlü algılama anlamına geliyor ve burada aynı zamanda illüzif bir çağırışımı da barındırıyor. Furuğ ilk başta “evham" olarak kullanmış daha sonra vehm’e (Evham vehmin çoğuludur.) değiştirmiştir.

32. Ey şanlı vatan: Orijinal adı İran'ı niteleyen bir marşın sözlerinden alınmıştır. “Ey merze por goher= Ey mücevherler (değerler) dolu sınır (yurt)”. Bu marş Şubat 1978 devriminden sonra Şahlığı öven marşın yerine ulusal marş olarak seçilmişse de daha sonraki yönetim tarafından, milliyetçi oluşu savı ile, adeta yasaklanmıştır, (bkz: Ey şanlı vatan)

33. Ezel: Başlangıçsız zaman.

34. Fallusdilodakçı (Ehlil dilodakcı, fallogosantrik, phallo-gocenteric): Fallusa dayalı dilsel düşünüş. Sözcük ilk kez Helen Sixous tarafından ortaya atıldı. Fallus veya ehlil (Arapça) erkek cinsel organı anlamında.

35. Falluserkillik (Ehlilerkillik, fallokratizm, fallokrasi, phallocratism): Fallus egemenliğini belirten deyim. İlk kez Luce Irigaray tarafından kullanılmıştır.

36. Fallusodakçı (Ehlil odakçı, fallosentrik, phallocenteric): Fallusu odak edinen yapıdanediciler (yapıbozumcu, nayapımcı, deconstructionists) ve yapısalcılar (structuralists) arasında kullanılan deyim.

37. Fezle: Fazıl (Fadıl, erdemliyi çağrıştıran, fazlalık ve sıçan pisliği anlamına gelir, (bkz: Ey şanlı vatan)

38. Fitzgerald, Edvvard: İngiltere’nin on dokuzuncu yüzyıl şair ve çevirmenlerinden, Ömer Hayyam’ı İngilizceye ilk çeviren.

39. Gadiyel goadat, Hacetel hacat: Yargıçlar yargıcı gereksinimlerin gereksinimi. Tanrıya ya da ermiş birine sesleniştir. (bkz: Hiç kimseye benzemeyen kimse)

40. Grup 53’ler: İran Azerbaycan'ı doğumlu Haydar Emmioğlu liderliğindeki İran Komünist Partisi'nin Rıza Şah tarafından dağıtılmasından sonra, aralarında Tâki Erani gibi tanınmış Marksistlerin de bulunduğu bir grup, İran Sosyal Demokrat hareketini örgütlemek amacı ile bir araya geldiler. Rıza Şah bu grubu da dağıtmayı başardı. Tâki Erani'yi hapishanede katletti. Seyit Cafer Pişeveri bu grupla zindanda tanışmış, fakat onlara katılmamıştır. Bu grubun ileri gelenleri daha sonra 1941 yılında Tudeh Partisi'ni kurdular.

41. Haçik'in yeri: Şubat 1978 devrimi öncesinde Tahran’ın İstanbul ve Şah caddelerine yakın bir yerde bulunan Ermeni Haçik'in küçük meyhanesi. Dipteki küçük masada uyuşturucu içenler de olurdu.

42. Hamei, Enver: Tarih yazarı, Rıza şah tarafından hapsedilen ünlü grup 53 komünistlerinden, Tudeh Partisi üyesi, Halil Meleki ile birlikte partiden ayrıldı.

43. Hamidi, Mehdi: Kasideci ve dörtlük biçemlerinde şiir söyleyen vasat bir şair.

44. Henirti: Sıcak hava esintisi, tandır veya yerden ve caddeden kalkan sıcak hava dalgası, Azeri Türkçesine ait bir sözcük.

45. Hodayar, Nasır: Şubat 1978 devrimi öncesinde "Roşanfekr" dergisinin baş editörü, öykücü.

46. Işık: Bu şiirde kullanılan "çırağ", lamba veya fener anlamını çağrıştıracak biçiminde kullanılmıştır, (bkz: Hediye)

47. İdam alanı: Tahran’da eskiden âdi suçluların asıldığı meydan. Furuğ, zamanının Tahran’ının yoksul mahallelerini sınırlayan Tir, İdam ve Tophane meydanlarını, genelde İran insanının coğrafi (görüş alanı) sınırları olarak vermiştir.

48. İkicanli: Gebe.

49. İmam Zaman: Şii inancına göre peygamber sülalesinden olan on ikinci imam hâlâ yaşamakta ve zamanın imamıdır.

50. İrigarray, Luce: Ünlü Fransız feminist psikolog. Kadın cinsel uyarımı ve tat alması üzerindeki incelemeleri feminist dünya görüşünün gelişmesine ışık tutmuştur.

51. J. Alfred Prufrock: T.S. Elliot'un ünlü şiiri "J. Alfred Prufrock’ın Aşıkane Şarkısı”

52. Kariklamatör: Karikatür’ ile ‘kelime’nin birleştirilmesinden oluşan bir sözcük. İlk kez Perviz Şapur tarafından yapılıp kullanılmıştır. Sözcüklerle karikatürce anlatımı belirtiyor.

53. Kecave: Develerin üstüne konan oturulacak bir çeşit tahtırevan, mahfe.

54. Kesafet: Yoğunluk, pislik.

55. Kesmai, Şems: Farsça şiir kalıplarını ilk kıran Azerbaycan asıllı şair Tâki Rafet ile Azadistan dergisinde yazar.

56. Kurma bebek: Bu şiirde Furuğ kendi ailesinin toplumsal portresini çizerken İran toplumunun şematik anlatımını da özetliyor, (bkz: Kurma bebek)

57. Kürsü: Geleneksel Iran evlerinde kışın, ısınmak için yapılmış. altına kömür mangalı konan ve üzeri geniş yorganlarla örtülen, geniş ve kısa dört bacaklı bir masa, (bkz: O günler)

58. Libidinal ekonomi: Helen Sixous’nun, Dişi ve Erkek Libidinal Ekonomi olmak üzere iki tür yaşamsal cinsel tat enerjisinin varlığına dayalı toplumsal yaklaşım teorisi.

59. Matla': Gazel ve kasidelerin giriş mısralarına denir. Aynı zamanda gökcisimlerinin doğması ve gün ışıması anlamına da gelir.

60. Meclis: Şubat 1978 devriminden önce İran’da iki yasama meclisi vardı: 1 - Şura Meclisi 2- Sena Meclisi. Birincisi halk tarafından seçilen milletvekillerinin oluşturduğu parlamento idi, Furuğ burada onu kadife kaplı koltuklarda "toplantı ve geleceği garantiye alma meclisi" olarak nitelemiştir. İkincisi, çoğunlukla doğrudan Şah tarafından seçilen ve kuşkusuz şahın güvendiği kişilerden oluşan Sena Meclisi (Senatörler meclisi, “e" senatördeki gibi okunur.) Furuğ bilerek Sena sözcüğünü, 'tapınmak ve şükretmek’ anlamına gelen "hamd-u sena meclisi" ("e" gel gibi okunur) diye kullanmıştır, (bkz: Ey şanlı vatan)

61. Meleki, Halil: Tudeh Partisi siyasetlerine Hamei, Ham-nei ve Celal AIAhmed ile birlikte karşı çıkarak ayrılan ilk grubun lideri.

62. Meşrutiyet Devrimi: 1906 yılında Settar Han, Bağır Han, Muhammed Hiyabani, Sigetülislami ve birçok Azerbaycan ilericinin liderliğinde Azerbaycan’ın başkenti Tebriz’de başlayan Iran Meşrutiyet devrimi 1911 ’e kadar sürmüştür. Settar kandırılarak Tahran’a çağrılmış ve orada Bağ-ı Şah çatışmasında öldürülmüş ve Tahran’da Şabdülazim’de toprağa verilmiştir. Azerbaycan’a kaldırılması yasaklanmışçasına önlenmektedir.

63. Müşiri, Feridun: İran’ın popülist şairlerinden, (1925-2000)

64. Muğan Piri: İran’ın büyük gazel şairi Hafız’ın gazellerindeki düşsel muradı.

65. Mühür: Şiilerin namaz kılarken secde sırasında alınlarını koydukları temiz toprak veya taş parçası, (bkz: Güzellik şarkısı)

66. Nadirpur, Nadir: İran'ın modern şairlerinden. (1929-2000)

67. Öncesiz ve sonrasız: Selefsiz (selef: yerine oturulmuş, önce var olan) ve halefsiz (halef: Yerine oturan, sonradan gelen).

68. Paminar: Tahran’ın eski mahallelerinden, kabadayıları ve halk yanlısı yiğitleri ile ünlü, (bkz: Ali’ye annesi dedi ki)

69. Pişeveri, Seyit Cafer: Iran, Azerbaycan asıllı, ilk Bolşevik Parti üyelerinden, özgürlükçü, mücadeleci ve kurtuluş kahramanı. Rıza Şah tarafından defalarca hapsedildi. Hapishanedeyken Grup 53 ile tanıştı. Rıza Şah İran’dan kaçtıktan sonra, başta Azerbaycan ve diğer Iran halklarının demokratik haklarının elde edilimini amaçlayan Azerbaycan Demokrat Fırkası’nı (ADF) kurdu (21 Azer 1323, 6 Aralık 1944). 12 Aralık 1944 yılında Azerbaycan özerk hükümetini ilan etti. Bir yıl sonra, 12 Aralık 1945’te (21 Azer 1324) Muhammed Rıza Şah ordusu Azerbaycan’ı işgal etti ve 60-100000 insanın ölümü ile sonuçlanan soykırımını gerçekleştirdi. Azerbaycan özerk hükümeti devrildi, ADF yenildi, yasaklandı ve liderlerinden bir çoğu idam edildi. Bir kısmı Sovyetler Birliği'ne Kuzey Azerbaycan’a geçti.

70. Rafet, Tâki: Meşrutiyet devrimi lideri Settar Han ve Azerbaycan Gizli Dernekleri liderlerinden özgürlük mücadelecisi Tebrizli Muhammed Hiyabani’nin mücadele arkadaşı, şair ve toplumcu eleştirmen. Farsça şiirde ilk kez kalıpları kırarak yeni biçem şiir yazmıştır. Genç yaşta (32-33 yaşında) intihar etmiştir.

71. Rahmani. Nusret: İran'ın modern şairlerinden, Furuğ Ferruhzad üzerinde bir ölçüde etki bırakmıştır. (1929-2000)

72. Riyal: İran'ın kuruş karşılığı para birimi.

73. Royai, Yedullah: İran’ın modern şairlerinden, Iran yazarlar Birliği’nin ilk yönetim kurulu üyelerinden, 1932 Damgan doğumlu.

74. Settar Han: bkz. Meşrutiyet Devrimi.

75. Sepehri, Sohrap: İran’ın modern şairlerinden, ressam, 1928 Kaşan- 1980 Tahran.

76. Sixous, Helen: Çağdaş ünlü Fransız öykücüsü, sahne yazarı ve filozofu (Haziran 1937 Cezayir - ...)

77. Su lalesi: "Laleye âbi” hem mavi lale hem de su lalesi anlamında gelir, (bkz: senden sonra, inanalım soğuk...)

78. Swinburn, Algernon Charls: İngiltere’nin on dokuzuncu yüzyıl ünlü şairlerinden.

79. Şabdülazim: Şah Abdül-Azim, Tahran’ın güneyinde, eskiden Rey kenti olarak bilinen bölgede, her hafta sonunda binlerce insanın ziyaretine gittiği kutsal bir türbe. Eskiden çocuklar oraya oyun oynama, kömür trenine binme, şekerleme yeme gibi eğlenceler için gitmeyi isterlerdi. Kaçar krallarından Nasıraddin Şah’in, Meşrutiyet devrimi başkomutanı Tebrizli Settar Han’ın ve Rıza Şah’ın mezarları bu türbededir. Şubat 1978 devriminden sonra Rıza Şah’in mezarı dinciler tarafından tahrip edilmiştir, (bkz: Ali’ye annesi dedi ki)

80. Şahrudi, İsmail: Şair, 1925 Damgan-1981 Tahran

81. Şamlu, Ahmed (A. Bamdad): İran’ın modern şairlerinden, romancı, gazeteci ve ilerici toplumcu kişiliği ile defalarca hapsedilen, sürgüne gönderilen ve Ak Şiiri başlatan. (1925-2000)

82. Şefa, Şocaiddin: Dante’nin "İlahi Komedyası”sını Farsça'ya çeviren, popülist batı eserlerinin çevirmeni.

83. Şemsi Tebrizi Yılı: Hicri tarihi güneşe (şemsi) ve aya (kameri) göredir. İran'da güneşe göre olan Hayyam takvimi kullanılır. Şemsi (yılı) ve Şems-e Tebrizi (Mevlana’nın vurgunu olduğu büyük düşünür Tebrizli Şems) ile söz oyunu yapmıştır, (bkz: Ey şanlı vatan)

84. Şo'lever, Behmen: Roman yazarı ve çevirmen.

85. T.S. Elliot: Amerika'nın on dokuzuncu yüzyıl ünlü şairi.

86. Taram ram taram ram: Meyhane müziği ve göbek dansı havasıdır, (bkz: Ey şanlı vatan)

87. Tennysson: Ingiltere'nin on dokuzuncu yüzyıl ünlü şairi.

88. Tevelleli, Feridun: Şair. (1919-1985)

89. Tevhit: Birlik, birliktelik, tanrının bir oluşu inancı.

90. Tir: Tahran'da bir alan adı. Ok, kurşun, ve direk anlamına gelir. Ayrıca yazın ilk ayıdır. Tahran’da eskiden insanların kurşuna dizildiği bir meydan, (bkz: Ey şanlı vatan)

91. Tophane: Tahran’da bir alan adı. Furuğ kalabalık yerlerde kurşun anlamına gelen “Tir” Meydanı yerine toplu kıyımı kastederek Tophane Meydanı sözcüğünü kullanmıştır, (bkz: Ey şanlı vatan)

92. Tudeh Partisi: Aralarında Grup 53'lerden de bulunan bir kısım ilerici aydın ve Marksist tarafından 1941 yılında, İran'ın işçi ve demokratik hareketinin liderliğini üstlenip yürütmesini amaçlanarak kuruldu. Azerbaycan Demokrat Fırkası ile işbirliği yaptı. 1948 yılında yeraltına girmeye mecbur kaldı. Iran tarihinin en geniş ve etkin sol partisi olarak Marksist-Leninist düşünce ışığında en geniş kitle örgütleri yanında gizli ordu kurmayı da başardı. 1953 CIA darbesi sonucunda Ulusa] Cephe lideri Muhammed Musaddık hükümeti darbe sonucu devrildikten sonra, Muhammed Rıza Şah tüm gücü ile halk hareketine büyük darbeler indirdi. Tudeh Partisi liderleri, Hosro Ruzbeh, Siyamek, Vartan Salahanian, gibi askeri kanat liderleri gruplar halinde idam edildiler. Parti Merkez Komitesi'nden bir bölümü Sovyetler Birliği'ne geçti. 1960 ve Sovyetler Birliği Komünist Partisi yirminci kongresinden sonra, bir bölümü, Kruşçev dünya görüşüne karşı çıkarak Merkez Komite’den ayrıldılar. Bunlar ya Kastro yanlısı “Devrimci Örgütü” kurdular, (Bu örgüt sonradan bu çizgiden ayrılarak Çin'in ünlü 'Üç Dünya' görüşünü benimsediler ve Devrim sonrasında Cumhurbaşkanı Beni Sadr'ın yanında yer aldılar, bazı liderleri sonradan idam edildiler) bir grup ise Enver Hoca’nın başını çektiği ‘Arnavutluk’ çizgi ile tanımlanan harekete katıldılar ve “Tufan" adlı örgütü (Bu örgütteki bölünmeler ve birleşmeler sonunda halen Iran Emek Partisi adı altında faaliyet göstermekte, bir çok lideri kurşuna dizildi) kurdular. Merkez Komite’de Kruşçev çizgisini sürdüren fakat aralarında ortaya çıkan fraksiyonların çoğu, mevcut Iran rejimi ile birçok devrimcinin yakalanıp idam edilmelerinde aktif rol aldılar. Daha sonraki yıllar yasaklanıp dağıtıldı. Liderleri hapsedildi. Tudeh Partisi Merkez Komite'si halen hayatına devam etmektedir.

93. Ulu İdealler: Şah zamanında her Çarşamba akşamı çekilen Milli Piyango ve dağıtılan yalancı umutlarla alaydır, (bkz: Ey şanlı vatan)

94. Ulusal Cephe: Ulusal sermaye ve küçük sermaye siyasetini ve bunların egemenliğini güden, Muhammed Mu-saddık’ın liderliğinde Şah rejimine karşı mücadele vermiş olan bir opozisyon örgütü.

95. Üşno Vije: İran'da üçüncü kalite filtresiz bir sigara. Kimi aydınlar yoksullara benzemede gösteriş aracı olarak Üşno sigarası içerlerdi. Celal AlAhmed ise bu sigarayı severek içerdi, (bkz: Ey şanlı vatan)

96. Ya hak yahu: Dervişlerin zikir ve virdidir. Derviş geçinen sözüm ona aydınlara gönderi, (bkz: Ey şanlı vatan)

97. Yalancı tan atması: Yıldızların sönmesinden sonra ve şafak sökmeden geçici olarak belirip kaybolan aydınlık ve peşinden. Yalancı tan atışından sonra yeniden zifiri karanlık bastırır.

98. Yazı yazdım eşekler gülsün: Tuvalet duvarlarında çokça yazılan bir Farsça tekerleme (Xet neveştem=yazı yazdım. ke xer =eşek, koned xende=hande, gülüş), (bkz: Ey şanlı vatan)

99. Yuşiç İsfendiyari, Nima: Yuşiç kasabasından, İran modern şiirinin kurucusu ve bu şiirin sistematiğini tartışan ve ileri süren şair. (1876-1959)

100. Yüngül: Hafif. Yün+gül (ağırlık)’tan oluşan Azeri Türkçe'si bir sözcük. Arapça olan ‘hafif yerine kullanılması daha uygun bulunmuştur.

100. Zinderud: 'Zinde' Farsça'da diri, 'rud' ise ırmak anlamına gelir. Isfahan kentinden geçen, orta ve güney İran'da bir ırmak olan Zayende Rud'a benzetme. Zayende Farsçada doğurgan anlamına gelir. Şimdilerde pek cılızlaşmıştır. (bkz: Ey şanlı vatan)

101. Zuhuru beklemek: İmam Zaman'ın yeniden görünür oluşunu beklemek. Şii inancına göre peygamber sülalesinden olan ve hâlâ gizli veya “gayıb" olarak yaşayan on ikinci imam Mehdi, dünyayı kötülükler sardığında yeniden görünecek ve dünyayı düze çıkaracak. Hıristiyanlıktaki Isa’nın yeniden yeryüzüne gelişi inancına denktir. Hızır Peygamber ve Buda'nın da yeniden dünyaya gelip “zuhur” edeceğine inananlar var. (bkz: Gecede görüşme, Hiç kimseye benzemeyen kimse, Bahçeye acıyorum)

ARKA KAPAK

"Denebilir ki İran Yazın tarihinde, Furuğ´dan önce, hiçbir kadın ne aşıkane şiir söylemiş ne de bir erkeğe hitaben şiir söylemiştir. Ne evli bir kadın olarak kimse bir erkekle evlilik dışı ilişkisini böylesi bir açıklıkla itiraf etmiş ne de o ilişkiden "lezzet dolu bir günah"ı vurgulaması biraz da alaycıdır. Furuğ bizi günahın odak noktası olan ilkel günaha geri götürüyor. Günah, bir yerde, en büyük geleneksel sisteme karşı başkaldırı olarak boy gösteriyor.

Rıza Beraheni

23 Mayıs 1998, Toronto