FELÂTUN BEY İLE RÂKIM EFENDİ

Ahmet Mithat Efendi

HAZIRLAYAN: KÜBRA DEMİRAY

LACİVERT YAYINCILIK SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ.

Antik Dünya Klasikleri: 32
Türk Klasikleri Dizisi: 03

ISBN
978-9944-184-23-6

E-ISBN

İrtibat için:
Cağaloğlu, Alemdar Mah.
Alayköşkü Cad. No: 5 Kat: 2
Fatih / İstanbul
Yazışma: P.K. 50 Sirkeci / İstanbul
Telefon: (0212) 511 24 24
Faks: (0212) 512 40 00

antikkitap.com

Kültür Bakanlığı Yayıncılık
Sertifika No: 12366

YAYIN HAKLARI
© Eserin her hakkı anlaşmalı olarak
Timaş Basım Ticaret ve Sanayi Anonim Şirketi’ne aittir.

İÇİNDEKİLER

Birinci Bölüm

İkinci Bölüm

Üçüncü Bölüm

Dördüncü Bölüm

Beşinci Bölüm

Altıncı Bölüm

Yedinci Bölüm

Sekizinci Bölüm

Dokuzuncu Bölüm

Onuncu Bölüm

Onbirinci Bölüm

Ahmet Mithat Efendi

1844’te İstanbul’da doğan Ahmet Mithat Efendi, küçük yaşta babasını kaybedince bir süre ağabeyinin gözetiminde öğrenimini sürdürdü. Orta öğrenimini Tophane ve Niş’te tamamladı. Bu arada Fransız dilini öğrendi. Daha sonra Tuna ilinde devlet hizmetine girdi ve Tuna valisi Mithat Paşadan ilgi gördü. Onunla birlikte Bağdat’a gitti. Burada vilayet adına Zevra gazetesinin yayınlanmasında görev aldı. Öğrenciler için, ilk kitapları olan Hace-i Evvel ile Kıssadan Hisse’yi (1870) burada çıkardı. 1871’de İstanbul’a döndü. Evinde küçük bir basımevi kurarak yayıncılık ve gazeteciliği sürdürdü. Dağarcık adlı dergiyi çıkardı. Darwin üzerine yazdığı bir yazı nedeniyle Rodos’a sürgün edildi. Meşrutiyet’in ilanından sonra İstanbul’a döndü. Takvim-i Vekayi gazetesi yöneticiliği ile Matbaa-i Amire Müdürlüğü görevlerinde bulundu. Daha sonra Tercüman-ı Hakikat gazetesinin çıkmasını sağladı (1877-1912). 28 Aralık 1912’de vefat etti. Ahmet Mithat Efendinin yazı hayatı, kitap sevgisi ve okuma alışkanlığının ülkemizde yerleşmesinde önemli bir rol oynamıştır.

Eserleri

Hikâyeleri: Kıssadan Hisse ( 1870), Letaif-i Rivayat (1871-1893), Durûb-ı Emsal-i Osmaniye Hikemiyatını Tasvir (1872)

Romanları: Hasan Mellah (1874), Hüseyin Fellah (1875), Felâtun Beyle Rakım Efendi (1875), Dünyaya İkinci Geliş (1874), Karı Koca Masalı (1875), Paris’te Bir Türk (1876), Süleyman Musli, Çengi (1877), Yeryüzünde Bir Melek (1878), Henüz On Yedi Yaşında (1880), Karnaval (1880), Vah (1881), Dürdane Hanım (1881), Acaib-i Âlem (1881), Cellat (1883), Esrar-ı Cinayat (1883), Hayret (1884), Haydut Montori (1887), Arnavutlar-Solyatlar (1887), Demir Bey (1887), Gürcü Kızı (1888), Müşahedat (1890), Papazdaki Esrar (1890), Hayal ve Hakikat (1891), Ahmed Metin ve Şirzad (1890), Taaffüf (1895), Gönüllü (1896), Eski Mektuplar (1897), Jön Türk (1908).

Oyunları: Açıkbaş (1874), Ahz-i Sar yahud Avrupa’nın Eski Medeniyeti (1874), Hükm-i Dil (1874), Zuhur-i Osmaniyan (1877), Çerkes Özdenleri (1883), Çengi (1884), Eyvah (1884)

İki yüzün üzerinde eser vermiş olan Ahmed Mithat Efendinin ayrıca çok sayıda düşünce, inceleme kitapları, ders kitapları, ansiklopedik eser ve çevirileri vardır.

Birinci Bölüm

Felâtun Beyi tanır mısınız? Hani şu Merakî Efendinin oğlu Felâtun Bey! Galiba tanıyamadınız. Fakat tanınacak bir çocuktur.

Mustafa Merakî Efendi, Tophane’nin Beyoğlu’na yakın bir mahallesinde oturur. Mahallenin semtini söylemek uygun olmaz. Semtini de anladınız ya? Bu kadarıyla yetininiz.

Kendisi kırk beşlik bir adamdır. Fakat babası, “Bir genç erken evlendirilir ise namusunu, terbiyesini daha iyi muhafaza eder.” fikrinde olduğundan Mustafa Meraki Efendiyi on altı yaşında iken evlendirmişti. Bu sebeple de Mustafa Meraki Efendi daha kırk beş yaşındayken, yirmi yedi yaşında Felâtun adında bir oğlu vardı. Mustafa Meraki Efendinin çocuğu Felâtun Beyden ibaret değildir, bir de Mihriban isminde on beş yaşında bir kızı vardır.

İnsanın kırk beş yaşında iken böyle yirmi yedi yaşında bir oğul ile on beş yaşında bir kıza sahip olması ne büyük bir saadettir. Lakin size derhal şunu da hatırlatalım ki, böyle bir saadet genellikle babalara aittir. Annelere göre sıkıntı sayılır. Mustafa Meraki Efendinin eşi için de böyle olmuştu. Çünkü Meraki Efendi on altı yaşındayken on iki yaşında bir kızla evlendirilmişti. Öyle ya! Kadın kocasından daima dört beş yaş küçük olmalıdır! Sonra bu kız, daha on beş yaşındayken dünyaya bir çocuk getirdi. Ancak bundan sonra kaç defa hamile kaldıysa, çocuğunu rahminde barındıramayıp düşürdü. Doktorlar bu durumun asıl sebebini tam olarak bulamadıklarından çeşitli sebepler ortaya koyarak kadının tedavisinden el çektiler. İş ebelere kaldı. Onlar da bin bir zorlukla Mihriban Hanımı düşmekten koruyup doğumuna vesile oldular. Zavallı anne, bu kızı doğurduktan sonra loğusa yatağında şehit olarak vefat etti. Allah rahmet eylesin! Böyle şeyler doğaldır, zaten başka ne diyebiliriz ki! Mustafa Meraki Efendi, eşi öldüğü zaman, on üç yaşında bir erkek çocuğu ve yeni doğmuş kızıyla ortada kalıvermişti. Bu sebeple bir müddet mecburen evlenemedi. Son zamanların en medeni şehri olan İstanbul’da bekâr yaşayabilmek mümkün olduğundan, bir süre daha bekâr yaşadı. Daha sonraları da lüzum görmediği için evlenmedi. Mustafa Meraki Efendi evlenmedi fakat çocuklarına, özellikle de kızına dadılık etmesi için yaşı ilerlemiş bir cariye aldı. O cariye çocuklara bakar, bir ihtiyar Rum karısı ev hizmetini görür, bir Ermeni karısı da aşçılık ederdi.

Nasıl? Mustafa Meraki Efendinin evinin yönetim biçimini garip mi buldunuz? Bizim Mustafa Meraki Efendi alafranga yaşama tarzını seven bir adamdı. Hani şu on beş yirmi sene öncesinin İstanbul alafrangaları var ya, onlar gibi severdi. Hem de nasıl severdi? Ekonomik durumu fazlasıyla iyi olduğundan Üsküdar’da bulunan konağı, bağı, bahçeyi ucuz pahalı demeden alafranga yaşamak için satmıştı. Tophane’nin Beyoğlu’na yakın bir mahallesinde yeni, güzel bir ev inşa ettirip buraya yerleşmişti. Alafrangaya olan merakının derecesini kâgir tarzda yaptırdığı evden anlayınız. Şimdi böyle bir semtte, böyle bir evde, bu kadar Batılı yaşam tarzı içinde olan adam, evine şöyle böyle kişileri doldurur mu? Özellikle arada bir gelen Batılı dostlarına hizmet etmek için Rum ve Ermeni hizmetçilere ihtiyacı ortadaydı.

Bizim burada asıl amacımız Felâtun Beyi okuyucuya tanıtmak olduğundan, babası Mustafa Meraki Efendinin mazisi hakkında da bilgi vermeyi uygun gördük. Çünkü Felâtun Beyi tanımak için öncelikle onun ailesinin geçmişini bilmek gerekir. Böylece onun davranışları, düşünceleri her türlü hali daha kolay anlaşılabilir.

Felâtun Beyin çocukluğunu anlatmak için ayrıntıya ihtiyacımız yoktur. Mustafa Meraki Efendi iyi bir alaturka yaşamın ardından, yine kendi isteğiyle daha rahat, daha farklı gördüğü alafranga yaşamın içine girmiştir. Bu değişim, onun kendi maddi ve manevi zevklerindeki tercihlerden kaynaklanmıştır. Bu yönüyle değerlendirildiğinde, böyle bir adamın öksüz kalan bir çocuğu nasıl yetiştireceğini herkes tahmin edebilir.

Çocuk, Rüştiye mektebine1 verilmişti. Çantası elinde her gün okula gider gelirdi. Bir de haftada iki kez özel ders için gelen Fransız bir hocası vardı. Mustafa Meraki Efendinin kendisi öyle tahsil görmüş adamlardan değildi. Dolayısıyla çocuğunun eğitimi için gerekli ilgiyi gösteremedi. O, oğlunun mektebe gidip gelmesini, özel Fransız hocasının olmasını bir çocuğun eğitimi için yeterli görürdü. Oğlunun gördüğü eğitim böyle olunca, kızının eğitiminin ne halde olduğunu tahmin edebilirsiniz. Hemen şunu hatırlatalım ki, bu çocukların giyim kuşamları son derece iyiydi. Beyoğlu’nda çocuk elbisesi olarak ne moda olduysa, Meraki Efendi herkesten önce onu alıp çocuklarına giydirmeye kendisini mecbur hissederdi.

Ha!.. Bak biz şunu hatırlatmayı unuttuk. Bizim Mustafa Meraki Efendinin ismi yalnızca Mustafa Efendidir. “Meraki” lâkabı kendisine sonradan verilmiştir. Çünkü bu adamın bazı garip halleri vardır. Mesela, kendi evinde mükemmel bir yemek dururken, o bazı akşamlar gidip Beyoğlu’nda bir bakkal dükkânında çiroz, zeytin gibi şeyler yerdi. Soranlara da “Ne yapalım merakımdır.” derdi. Yine bazı geceler, Naum’un tiyatrosuna karşılık Elmadağı’nda balıkçı ve kuşbaz takımının gittikleri yerlere gitmesine bir anlam veremeyenlere “Merak bu ya!” gibi karşılıklarda bulunduğundan “Merakımdır.”, “Merak bu ya!”, “Merakıma dokundu.”, “Merakım elvermez.” sözleri kendisine “Meraki” lâkabının verilmesine sebep olmuştu.

Buraya kadar sunduğumuz bilgilerle, bizim Felâtun Beyin geçmişine bakılıp şimdiki halleri tahmin edilebilir. Şimdi yine, Mustafa Meraki Efendinin kırk beş, oğlunun yirmi yedi, kızının da on dört yaşlarında olduğu zamanlara dönelim.

Felâtun Bey, önemli kalemlerin2 birisinde memurdu. Devlet dairelerinde bazı efendiler vardır, yüksek makamlara gelebilmek için kâtiplik zamanlarını gece gündüz çalışmaya ayırırlar. Bunun gibilerini herkes tanır ya! Bizim Felâtun Bey bunlardan değildi. Ayda eksiksiz yirmi bin kuruş geliri olan bir babanın tek oğlu olup, kendisini Eflâtun’larla bir tutan bu adamın hiçbir şeye ihtiyacı yoktu. Buna dayanarak, cuma günü mutlaka bir piknik yerine gidip cumartesi bir önceki günün yorgunluğunu çıkarır. Pazar günleri piknik yerleri daha alafranga olduğundan hiç gitmezlik edemez! Pazarın yorgunluğunu da pazartesi çıkarır. Salı günü daireye gitmek için hazırlansa da, havayı ziyaret için pek uygun bulup eş dost ziyaretine çıkar; bu günü de böylece tatil ilân etmiş olur. Çarşamba günü “altıdan dokuza”3 kadar dairede haftanın olaylarını dinler, akşam için, sohbet edecek kendisi gibi genç birilerini bulup Beyoğlu’nda oturur. Böylece Perşembe gecesi alafranga eğlence yerlerinde geçirilir, sabahlanır, Perşembe günü de akşama kadar uyunurdu. Nihayet yine cuma gelir ve işte şu bir haftalık meşguliyet nasılsa diğer haftalar da birbirine benzer şekilde geçerdi.

Böyle haftada üç saat kaleme gidip onu da binbir türlü hikâye dinlemekle geçiren bir delikanlı ne öğrenebilir ki?

Nasıl ne öğrenebilir? İşte Felâtun Bey öğrenmiş ya! Yazısı var, okuması var, Fransızcası var. Zeki, anlayışlı, becerikli... Özellikle de her ay eline geçen yirmi bin kuruşluk baba geliri! Bir adamın dünyada öğreneceği daha ne kaldı ki?

Bakın şimdi, Allah için söyleyelim, Felatun Beyin yeni çıkan eserlere merakı oldukça fazladır. “Canım şöyle bir eser basılmış.” dediler mi Felatun Bey için “Onu görmedim.” demek olamazdı. Hangi kitap çıkarsa çıksın, satıcılardan kendisine daima kitap götürmeye alışmış olan, en önce Felatun Beyin kitabını götürüp Beyoğlu’nda ciltçi Gulam’a teslim eder, o da güzel bir alafranga cilt yapıp arkasına altın yaldız ile A-P harflerini bastıktan sonra götürüp Felatun Beyin uşağına verirdi. Felatun Bey akşam eve gelince kitabı görür, oldukça titiz, düzenli bir şekilde kütüphanesine yerleştirirdi.

Fransızca bu iki harfi tanırsınız. Birisi “elif” birisi “pe” harfleridir. “Elif” Felatun Beyin isminin ilk harfi, “pe” ise Felatun sözcüğünün Fransızcası olan Platon kelimesinin birinci harfidir. Alafrangada bir adamın isminin veya isimlerinin ilk harfini ya da harflerini belirtmek âdeti vardır. Buna o adamın “markası” denilir.

Burada amacımız Felatun Beyi eleştirmek değil, onun bütün hallerini okuyucuya olduğu gibi sunmaktır. Fakat şunu da belirtelim ki:

Felatun Bey bu kadar zengin olduğuna, bu kadar kendine güvendiğine göre tavrından, azametinden geçilmemek gerekir, fakat bizimkinin hali pek de öyle değildi. Alafrangalığın ne demek olduğunu bilirsiniz ya? İnsan herkese alçak gönüllülük göstermeye, herkesin yüzüne gülmeye mecburdur. Öyle zamanlar olurdu ki Felatun Beyin uşağı, beyinin bir adam ile gayet tatlı, nazikane konuştuğunu görünce “Bu efendi bizim beyin dostu olmalı.” düşüncesine kapılır, sonra da durumun tersine döndüğünü, efendisinin o adama sövüp saydığını görünce şaşırıp kalırdı. Aslında eskiler, arkasından sövüp sayacağı bir adamın yüzüne böyle nezaket göstermeyi mertliğe uygun bulmazlar. Alafranga olanlar ise “Mertlik, ahmaklıktır.” diye hüküm verirler.

Burada Felatun Beyin uşağını andık ama onu birazcık olsun tanıtmadık. Bu Mehmetçik Gastangalı’dan yeni gelmiş, daha dünyayı öğrenmemiş, ayda yüz kuruşa mecbur olan, aferinlere muhtaç bir adam. Bu adam ki hizmet ettiği efendisinin bir oğluyla bir kızı olduğunu yeni öğrenebilmiş hatta onların isimlerinin “Pantolan Bey”, “Merdivan Hanım” olduğunu ancak ezberleyebilmişti. Ne zannettiniz? Felatun isminden “Pantolon”, Mihriban isminden “Merdivan” kelimesini çıkartmayı öyle kolay mı zannediyorsunuz? Mehmetçik, asıl büyük efendiye “Meraklı Efendi” derse de, efendisinin isminde “L” olmadığını fark edip bunu yanlış söylediğini anladığında mahcup olurdu. Mehmet memleketinde, biraz olsun, okumayı öğrenmişti.

Meraki Efendinin alafrangalığına karşılık böyle bir Mehmetçiği konağına almış olmasına şaşmayınız. Onu eğitecekti. Eğitmeye başlamıştı bile.

Meraki Efendi bir gün, “Mehmet! Beyefendi ne yapıyor?” deyip de Mehmet’ten “Çorba içiyor.” cevabını alınca “Oğlan öyle söyleme; ona alafrangada ‘sopa yiyor’ derler.” demiş ve Mehmet “Hayır efendim! Allah göstermesin, sopa yediği yok, çorba içiyor.” karşılığını vermişti. Bu cevaba Meraki Efendi meraklanmayıp “Oğlum! Alafrangada çorbanın ismi sopadır, bunları birer birer öğrenmeli.” diye nasihat etmişti. İşte anlayınız, Mehmet Efendi bile yavaş yavaş alafranga olmaya başlamıştı.

Nasıl olmasın ki, olmamak mümkün mü? Büyük Efendi neyse ne amma, küçük bey Felatun Efendi Fransızcadan başka söz söylemiyor ki! Sütlü kahve isteyeceği zaman “kafe ole” diyor, Mehmet ise bunu, “kovala”dan başlayıp önceden öğrenmiş olduğu “karyola” kelimesine kadar deneye deneye ister istemez öğreniyordu.

Felatun Beyin kıyafetini sorarsanız, tarif etmekten aciziz. Şu kadarını söyleyelim… Hani Beyoğlu’nda elbiseci veya terzi dükkânlarında modaları göstermek için mukavvalar üzerinde birçok resimler vardır ya, işte bunlardan birkaç yüz tanesi Felatun Beyde vardır. Elinde resim, endam aynasının karşısına geçer, kendisini o resme benzetinceye kadar uğraşırdı. Hem kendisini iki gün aynı kıyafetle göremezsiniz ki “Felatun Beyin kıyafeti şudur.” demek mümkün olsun.

Felatun Beyin şeklini, yüzünü kısaca tarif edebiliriz. Ortaca boylu, zarif, ince endamlı, sarıca benizli bir delikanlı olup, kaşları, gözleri siyah, saçları, ağzı, burnu hep bir kadının beğeneceği kadar güzeldi.

Felatun Bey hakkında bu kadar bilgi almışken biraz da Mihriban Hanım hakkında bir şeyler öğrenelim.

Bu kız her bakımdan Felatun Beye benzerdi; kardeş oldukları belliydi. Mihriban Hanım bir bayan olarak daha ince, daha zarif ve güzeldi.

Mihriban Hanım, diğer kızlar gibi oya yapmasını bilmez. Çünkü alafrangalarda böyle şeyler yoktur. Kese, çorap gibi şeyleri de bilmez, çünkü onları ancak modist kızlar örer. Nakışları yine onlar işler. Yapma çiçekler Beyoğlu’nda çok! Bunları yapmak için neden zahmete girsin? Çamaşır yıkamak, ütülemek hizmetkârların; yemek pişirmek de aşçının işidir. Hatta saçlarını taramak için bile başkası görevlidir.

Alafrangada kızlar iyi bir eğitim, öğretim görürler. Zavallı kızcağız öksüz büyüdüğünden pek çok şeyde olduğu gibi bundan da nasibini alamadı. Babası mızıka öğretmek için iyi bir piyano öğretmeni getirmişti. Fakat madam kendisi çalıp babası dinlediği için Mihriban Hanım “taş altında bir yılan, kaşları durur divan” şarkısından başka bir şey öğrenemedi.

Bununla birlikte kızcağız hoppa mı hoppa, şen mi şen!.. Artık bir genç kız olduğundan birkaç yerden görücüye gelmişlerdi. Babasının şu meşhur serveti, özellikle servet meraklılarının dikkatini çekiyordu. Mihriban Hanım görücülere oğullarının ne işle uğraştıklarını sorar, “katip” cevabını alınca “Oh! Cebi delik!” der, “asker” cevabını alınca “yarım kunduralı”, “hoca” cevabını alınca da “sarımsak başlı” diyerek hepsine bir kulp uydururdu. Görücüler, “A hanım kızım niçin böyle söylüyorsunuz? Oğlumuz şöyledir böyledir.” diyecek olsalar bir püsküllü kahkaha koyuverip “Oh, kalmışım kalmışım da, sizin oğlunuza mı kalmışım. Hanım oğlunuza başka bir yerden kız arayınız.” diye kalkar yürüyüverirdi.

Nasıl, Mihriban Hanımın bu kadar serbest oluşuna şaşırıyor musunuz? Şaşırmayınız. Çünkü kızcağız evin hanımı olarak büyümüş, gelin de kayınvalide de kendisi olmuştu.

Eğer Felatun Bey, Mustafa Meraki Efendi ve Mihriban Hanımın tasvirlerinden size usanç geldiyse, affınıza sığınmakla beraber, son olarak şunları bildirmeden geçmemek için müsaadenizi rica ederim.

Bu baba, oğul, kız üçü bir yerde bulundukları zaman baba ile oğul, Mihriban Hanımın bir çiçeğini veya eldiven giyişini beğenmeyecek olsalar kızcağızın üç gün üç gece ağlayacağını bildikleri için, başına bir çiçek değil, saksı giymiş olsa bile, pek güzel olduğuna dair yeminler ederlerdi. Üstelik buna mecburdular. Felatun Beyin de bu türden zaafları vardı. Mesela, ortaya koyduğu bir fikri babası onaylamasa, babasını orada bozar, onun cehaletini ortaya koymaktan çekinmezdi. Bu sebeple de biçare adamcağız, huyunu çok iyi bildiği oğlunun yanında utanmamak için onun her dediğini mecburen onaylardı. Hatta bir gün, baba ile oğul arasında, günlerin uzayıp kısalmasının hangi sebebe dayalı olduğuna dair bir bahis açılmıştı. Mustafa Meraki Efendi, bu konuda kendi fikrini söylemekten çekindiği için oğlunun görüşünü bekledi. Çocuk “Kış mevsiminde havalar bulutlu olduğu için, bulutlar güneş ışınlarının bize ulaşmasını engeller.” dediği zaman pederi “Maşallah, maşallah, gerçekten Eflatunlar4 aciz kalacak. Vallahi ben de öyle olduğunu düşünüyordum ama bir kere de sizin fikrinizi almak istedim.” demişti.

Sonra baba oğlunun bu fikrini orijinal bularak, bu meseleyi zamanımızda çıkan fen dergilerinin birisinde yayınlamak üzere matbaaya götürdüyse de kabul ettiremeden geri döndü.

İkinci Bölüm

Geçen bölüm bize, hikâyemize adını veren iki kişiden birisinin özel hallerini epeyce öğretti. Burada da kısaca Rakım Efendinin özel hallerini görmeye muhtacız.

Rakım Efendi dediğimiz çocuk, eski Tophane kapıcılarından birisinin oğlu olup bundan 24 yıl önce babası öldüğünde, annesinin elinde, bir yaşında yetim kalmıştı. Bir kapıcı evladına ne bırakabilir? Bizim Rakım Efendinin babası da Salıpazarı tarafında üç odalı bir çürük kümes ve bir de Arap cariyeden başka hiçbir mal bırakmamıştır.

Annesi aklı başında, tuttuğunu koparan bir kadın olup Fedayi ismindeki Arap cariye de annesine benzerdi. Kocasının ölümünden sonra çektiği acıların ardından aklını başına toplayan anne, “Fedayi, artık aramızda hanımlık, hizmetçilik kalmadı. İkimizin de çalışıp kendimizi ve şu yavrucuğu beslemekten başka çaresi yoktur.” dediğinde sadık Arap “Ah hanımcığım! Sen neye çalışacaksın? Ben çalışırım, hem seni hem de küçük beyimi, evladımı beslerim.” diyerek bütün idareyi kendi üzerine almayı göze almıştı. Bununla beraber anne, bu yükü Fedayi’nin üzerine bırakmadı. Kendisi el dikişi dikip oya yapar, çevre uçkur işler ve bunları Salıpazarı’nda Fedayi’ye sattırır. Diğer günler ise Fedayi’yi çamaşıra, tahta yıkamaya gönderir, arada bir kendisi de gider, kısaca ellerinin emekleriyle kimseye muhtaç olmadan geçinirlerdi.

Rakım büyüdü. Beş yaşında Salıpazarı’ndaki Taş mektebe verilip on bir yaşında İstanbul tarafında Valide Rüştiye mektebine alındı. On altısında oradan çıkıp Hariciye kaleminde bir iş buldu.

Aman bu çocuk ne kadar çok çalışıyordu! Hani “Gece gündüz çalışıyor.” derler ya! İşte öyle. Annesi, tam evladını bu boya getirmişken vefat etmesin mi!

Amma bu bile onun için bir nimetti. “Ah! Rakımcığımın bir kere insan içine karıştığını görsem hiç gözüm arkada kalmazdı.” derdi. İşte arzu ettiği bu nimete kavuştu.

Rakım’da henüz aylık yıllık yok. Sadık Fedayi hâlâ dikiş diker, mendil çevre işler, kahve torbası diker. Aldığı paradan evinin idaresi için gerekli olanı ayırıp sonra da geri kalanını “Delikanlıdır parasız kalmasın.” diye tamamen Rakım’a verirdi. Fakat Rakım’ın cep harçlığına o kadar ihtiyacı yoktu. Sabahleyin Süleymaniye medresesine gidip saat dörtte oradan ayrılır, kaleme gider, sonra kalemde aldığı Fransızca dersini takip eder, kendisini biraz daha geliştirmek için de Galata’da bir hekime gidip akşam saat birde evine dönerdi. Yemekten sonra Kazancılar mahallesinden Beyoğlu’na çıkıp yine Hariciye kaleminden arkadaşı olan bir Ermeniye Türkçe okutur, bunun karşılığında da Fransızca kitaplarını karıştırmak için söz alır, vaktini böyle geçirmiş olurdu. Bu şekilde vakit geçiren bir çocuğun parayla alâkası olur mu ki?

Hatta Rakım, cuma günleri bile, yukarıda bahsedilen Ermeni arkadaşının kütüphanesinden çıkmazdı. O kadar ki aile fertleri Rakım’a güven duymuşlar, kendileri Pazar günleri bir yerlere gitseler bile evin kütüphanesini ona bırakır olmuşlardı. Bu, Rakım’ın en mutlu günlerinden biri olurdu.

Bizim Rakım Efendi bu şekilde eğitimine dört yıl daha devam etti. Koca Fedayi dadı ise bıkmadan usanmadan çalışarak hanımının kendisine emanet bırakmış olduğu göz nurunu, hor hakir bırakmak şöyle dursun, hali vakti yerinde bir adam evladı gibi yaşattı. Onun aldığı eğitimi, terbiyeyi, hali vakti yerinde olanlar bile kolay bulamazlar. Rakım gayretiyle, dadısının teşvikiyle her şeyi en iyi şekilde öğrenmeye çalışmıştı. Hadis, tefsir ve fıkhı gözden geçirmiş. Risale-i Erbaa’yı açıklamalarıyla incelemiş, edebiyatta Farsçadan Arapçadan seçme beyitleri ezberlemişti. Fransızcasını geliştirmiş, kimya, hukuk, coğrafya gibi alanlarda da kendisini yetiştirmişti. Özellikle de okuduğu Fransız romanlarının, tiyatro metinlerinin, şiir ve edebiyatın sonu yoktu. İki gece kendisinde kalmak üzere bir kitabı evine götürmek için izin alabilecek olsa, onu yalnız okumakla kalmaz, en güzel parçalarından alıntılar yapar, defterine geçirirdi. İşte Rakım Efendinin önceki halleri bunlardan ibaret olup parasızlığı yirmi yaşına kadar devam etmişti. O zamana kadar kalemden almış olduğu maaş yüz elliye kadar varmış olsa da, yirmi yaşında bir hariciye memuru için bu paranın para olmadığı bilinir.

Bir gün Rakım Efendinin dostlarından bir matbaacı kendisine Fransızca bir kitap getirdi. Bunu Türkçeye tercüme ederse yirmi altın kadar verebileceğini söyledi. Kitap yüz elli, iki yüz sayfalı büyükçe bir şey olduğundan Rakım Efendi, ancak bir haftada çevirebilirim, şartıyla bu işi kabul etti. Bir hafta değil ama on iki günde kitabı bitirip götürdü. Matbaacı paranın hepsini aynı anda verdi.

Haydi bakalım, bu parayı aldığı zaman şu Rakım Efendinin ne kadar sevinmiş olduğunu kim hesap edebilecek?

Boşuna... Kimse hesap edemez. Zavallı Rakım, o zamana kadar bu miktarda parayı Galata’da sarraf kutularından başka bir yerde görmemişti. Hele bir gün olup da kendisinin, hem de elinin emeği olarak bu kadar paraya sahip olacağı aklına bile gelmezdi. Şimdi bu serveti, bu hazineyi avucu içinde görünce inanamamış, bir hayli düşündükten sonra inanınca da gözünden sevinç gözyaşlarının dökülmesine engel olamamıştı.

Ne o? Şaşırdınız mı? Hey kardeşim hey! İçinizde Rakım’ın hâlinde büyümüş adam varsa düşünsün. Elinin emeği olarak ilk kazandığı paraya ne kadar sevinmiştir, bir hatırlasın bakalım.

“Bir adamın yirmi lirası olamaz mı?” diye düşünmek yersizdir. İşte ömründe yirmi lirayı görmemiş ve insan olmak için ne gerekliyse şu kısacık ömründe o yolda çalışmaktan geri durmamış olduğu halde ilk defa böyle bir parayı kazanmış olan zat, bizim Rakım Efendidir.

Biçare oğlan, paraları alınca hemen evine koşup sadık dadısının önüne koydu. Ne dersiniz? Kadın bunları görünce şaşırıp, “Aman beyim! Bunları nereden buldun? Sakın…….” diye aklına gelen kötü ihtimalleri söylemeye başlamışsa da o sırada Rakım paraların geliş şeklini anlatarak memnun olmasını sağlamıştı. Dadı “Ah validen sağ olsaydı da senin böyle dört kese akçeyi birden kazandığını görseydi! Allah rahmet eylesin.” dediği zaman kendisini tutamayıp ağlamaya başlamış, Rakım Efendi de ağlamıştır.

Sonra da bu ilk servetin nerelere, nasıl harcanması gerektiğini düşünürler. Biz Rakım’ın bu kadar paraya ilk defa sahip olduğunu söylerken kendisine aç gözlülük yüklememiştik. Rakım fakirlik içinde tok gözlü olarak yetişenlerdendi. Böyle eline bol para geçtiği zaman cimrilik edip saklamaz. Mutlu olmak için paranın gerekliliğine inanır ve bu yolda harcamak için de para kazanmayı severdi. Dadısı “Beyim! Bana kalsa bu para ile birkaç kat elbise alırdık da halk içinde tertemiz gezerdik.” dediyse de Rakım “Hayır dadıcığım! Benim üstüm başım bana yeter, ilk işimiz artık seni çalışmaktan kurtarmaktır. Çünkü sen yaşlandın.” diyerek paranın yarısını, ayda iki yüz elli kuruş harcamak üzere dört aylık güvence olarak ayırdı. Diğer yarısını da oldukça harap halde bulunan evlerinin tamiratına harcadılar.

Her başlangıçta, her siftahta bir bereket olduğuna inanılır. Bu inanç bizim Rakım Efendide de kendini gösterdi. Babıâli’ye gelişi eksik olmayan yabancı gazetelerini baştan aşağıya inceleyerek aldığı bilgiler üzerine, diplomatlık için fırsat bulmuş, hatta bazı gazetelere bentler yazmaya başlamıştı. Bu hizmeti bir süre parasız olarak yapmışsa da matbaacılar, kendisini yazı hizmetine devam ettirmek için Rakım’ın eline birer ikişer lira kıstırmaya başladılar. Bu iş o kadar ilerledi ki, Rakım haftada iki liranın sürekli geldiğini görünce kalemdeki görevinden ayrıldı.

Biz bu ayrılışa üzüldük. Çünkü koca Rakım kalemde kalmış olsaydı, feyz alacağı şüphesizdi.

Rakım bir ara yabancı dostlarını çoğalttı. Bunların çoğalması kendisine alafranga dilekçe yazma ve tercümanlık yolu açtı. Yabancılardan Türkçe yazılmış bir not için açıklama, protesto, dilekçe yazdırmak isteyenler işlerini Rakım’a verirlerdi.

Sözü neden uzatalım? Rakım birkaç sene bu işte çalıştıktan sonra, ayda yirmi, otuz lira kadar kazanmaya başladı. Fakat bu parayı kazanabilmek için de gece gündüz çalıştı.

Salıpazarı’ndaki evini yeniden yaptırmış gibi tamir ettirdi. Pek güzel, rahat bir şekilde dayadı döşedi. Kendisine bir kütüphane kurmak için Türkçe Fransızca en seçkin eserleri toplamaya başladı. Bu kadar masrafa rağmen, Rakım’ın cebinde parası eksik olmazdı.

Dadısı birkaç defa Rakım’ı evlendirmeye kalkıştı. Rakım, evlenmeye ihtiyacı olmadığını söyleyip durdu. Sadık Fedayi evin içinde bir gelinin olmasını yalnız Rakım için değil, kendi ihtiyarlık zamanları için de istemişti. Bu ihtiyacını dile getirdiğinde, Rakım işin bu yönünü düşünüp eve bir cariye alınmasını uygun gördü.

Dadısı, tanıdığı bazı esircilere sipariş etmiş olduğu için, öteden beriden birkaç Arap cariye gelmiş, Fedayi bunları bir iki gün evde tutup sonra beğenmeyerek geri göndermişti.

Bir gün Rakım Efendi Tophane’den Beyoğlu’na çıkmak için Kumbaracı yokuşuna kestirmeden varmak üzere Karabaş’tan geçiyordu. Dere üzerinde, yanında bir genç kız bulunan ak saçlı ihtiyar Çerkez’in bir kapıyı çaldığını gördü. Kıza dikkatle baktı. Baktığı anda yüreği kıza aktıysa da “Adam neme lazım? Dadım beyaz istemiyor, Arap istiyor. Bu bizim işimize gelmez.” diye düşünüp yoluna devam etti. Çünkü ak sakallı ihtiyarın yanındaki kız hem beyaz, hem de bir Çerkez’di. Güzeldi de.

Rakım alıp yürüyüverdi ama bir türlü ayakları ileri gitmez ki! Ne için olduğunu kendisi de bilmez. “Canım bir kere görür sorarsam almaya mecbur olacak değilim ya!” deyip geriye döndüğünde ihtiyar ve genç kız çoktan içeriye girip kapıyı kapatmışlardı. Rakım kapıyı çalmak zorunda kaldı.

Açtılar. Rakım ihtiyarı çağırdı, adam geldi. Rakım kızın cariye ve satılık olup olmadığını sordu. Cariye satılıkmış. Görmek istedi. Gösterdiler. Uzun boylu, kara kaşlı, ufacık ağızlı, güzel burunlu, kısaca eli yüzü düzgün, güzelce bir kızdı. Fakat oldukça zayıf, hastalıklı olduğu belli, on dört yaşında küçük bir şey olduğundan öyle her müşterinin beğeneceği gibi değildi.

Fakat kızdaki o baygın bakışlar, hüzünlü tebessümler de neydi?

Rakım kızın elini, kendisine yakın bulup şaşkınlıkla o arada tutuvermiş ve bırakmak da aklına gelmemişti. Heriften değerini sordu. Yüz altın demesin mi?

Adam kızın değerinden bahseder. Ya Rakım ne yapar? Rakım çocuk gibi ağlar! Ay kıza ne oldu? O da Rakım’a karşı ağlamaya başladı.

İhtiyar ne anlam vereceğine şaşırır, Rakım’a küçük kızı birisine benzetip benzetmediğini sorar. Rakım’dan bir cevap alamaz.

Hayır. Rakım kızı kimseye benzetmemişti. Size biz haber verelim: Rakım, Cenab-ı Hakk’ın kendisi gibi bir öksüze böyle bir cariye göndermesini bir nimet olarak kabul etmiş ve sevinç gözyaşları dökmüştü. Evet, Rakım bu kadar hassas, ince bir çocuktu. İhtiyara, “Bu kızın değeri var mı yok mu, diye sormuyorum. Satılan şey bunun özgürlüğüdür. Özgürlüğün dünyalara değeceğini biliyorum fakat benim seksen altından başka param yok. Bu paraya karşılık kızı verirsen alayım.” dedi. İhtiyar da söylediği fiyattan bile pişmanlık duyduğunu, bir kuruş olsun, aşağıya veremeyeceğini söyledi. Rakım, “Öyle olsun, bana yirmi altın için bir ay izin verirsen kızı alırım.” deyince ihtiyar, kızda ince hastalık sezdiğinden, bir an evvel elden avuçtan çıkarmak niyetiyle kabul etti. Alış veriş usulünce tamamlandı.

Ne dersiniz? Hani, Rakım kızın elini eline almamış mıydı? İşte o zaman kız kendisine teslim edilinceye kadar elini elinden bırakmadı.

Sonra Beyoğlu’na gitmekten vazgeçip ihtiyarla Salıpazarı’na, evine geldiler. Kızı kapıdan içeriye gönderip kendisi dadısından paraları istedi. Seksen altını esirciye saydıktan sonra, yirmi altın için senet hazırlayıp, Tophane’deki tanıdıklarından dört beş adamı şahit tuttu. Belgeyi düzenledikten sonra esirciyi yerine gönderdi.

Bu işleri görüp evine dönerken içinden bin bir türlü vesvese geçti. Çocukluk edip etmediğini düşündü, dadısına danışmadığından pişmanlık duydu. Eve gelip dadısı kendisini karşıladığında “Aman beyim! Ne isabet ettin, ne de sevilecek bir kız! Sen bana bunu can yoldaşı diye almadın mı? Adı Canan olsun.” diye hoşnutluğunu gösterince, zavallı Rakım dadısını memnun edebilmiş olmanın sevinciyle “Canan” ismini de kabul etti.

Şurasını bilmelidir ki Rakım, beyaz bir cariye aldığı için işinden geri kalacak adamlardan değildi. O gün Beyoğlu’nda yapılması gereken iki önemli işi vardı. Bunları yapmak için kalktı. Kazancılar yönünden Beyoğlu’na çıktı. İşlerinden birisi, Ermeni milletinden (G) Beyi görmekti. Çünkü bir akşam öncesinde adı geçen bey, hizmetçisini gönderip kendisini mutlaka görmek istemişti. Evi Ağa Hamamı’ndaydı. Rakım, G beyi evinde buldu. Silistre eyaletinin işleri ile ilgili olarak Silistre valisine bir dilekçe yazdıracakmış. Rakım bu dilekçeyi 15 dakika içinde karalayıp sonra da beyaz kağıda geçirerek mühürletti ve çekmecenin üzerine koydu. Başka bir emri olup olmadığını sorduktan sonra, bey de yazıcısını çağırıp Rakım’ın hesabını ödemesini emretti. Bu emir üzerine Rakım mahcup olup, “Ben başka bir emriniz var mı?” diye beklemiştim dediyse de bey Osmanlı bir adam olduğundan “Verdiğim emir de bir emir olup yerine getirilmesi talep edilir.” diye latife yaptı.

Biraz sonra yazıcı elinde belgelerle içeri girdi. Bunlar Rakım’ın üç aydır yapmış olduğu işlere ait belgelerdi.

Bey belgeleri alıp okuduktan sonra, rahat bir yüz ifadesiyle “Bunların hiçbirisi için para vermeyeceğim. Yalnız Bursa’daki para elde edilmesi ümidi olmayan bir parayken güzel bir şekilde elde edilip tamamıyla tahsil edildiğinden artık onun için beş on para gözden çıkarabileceğim.” diye Rakım’a otuz lira verilmesini yazıcısına emretti.

Vay Rakım’daki sevinç, Rakım’daki teşekkür! Hem de gözleri yaşlı bir teşekkür ama kime? Kendisi gibi bir öksüze bu güzel yolu açmış olan lütfu bol Cenab-ı Allah’a!

Hakkını aldıktan sonra diğer işine gitti. Bu ikincisi, İngiltere’den yeni gelerek Asmalı Mescit sokağına yerleşmiş olan kibar bir İngiliz ailesiyle görüşülecek bir iş idi.

Fakat Rakım da işin ne olduğunu bilmiyordu. Haber verilmiş ve öylesine gelmişti. Geldiğinde dostunu da orada buldu. Meğer iş denilen şey, İngilizin iki kızına haftada birer gün Türkçe dersleri vermekmiş.

Hiç Rakım için iş bulunur da kabul edilmemek mümkün olur mu? Herif iş makinesi! Bunu da memnuniyetle kabul etti. Kendisi aylık haftalık bahsi açmadan dostu, her gelişi için bir İngiliz lirası takdim edileceğini, kabul buyurmasını rica etti. Rakım utancından kızararak Cenab-ı Hakk’ın bu lütfuna da nasıl teşekkür edeceğini bilemedi. Sevinerek işe karar verdi. Dört yol ağzından Kumbaracı yokuşuna doğru uçarcasına indi. Tophane’de Karabaş’a gelip esirciler kahvesinde Çerkez’i buldu. “Gel baba, gel. Ben borçtan hoşlanmam. İşte paranı tamamladım. Bin kere şükürler olsun Cenab-ı Hak hiç ummadığım yerden gönderdi.” diye yirmi altın borcunu vererek senedini geri aldı. Hatta durumu şahitlerine de bildirdi. Geri kalan on altını cebine katıp koşarak evine geldi.

Bu haberi sadık dadısına müjdelediği zaman artık Fedayi’deki sevinci görmeliydiniz. Kıza muhabbeti bir kat daha arttı. Vermiş olduğu Canan ismine “bereketli” (meymenetli) mahlasını da ekledi.

İşte hikâyemizi kendi adları üzerine kurduğumuz bu iki kişinin ikincisi de budur: Rakım!

Üçüncü Bölüm

Rakım Efendi ile dadısı Cenab-ı Hakk’ın bir lütfu olarak gördükleri Canan’ın eğitim, öğretimiyle ilgilenmeye başladılar. Bu arada, zavallı kızda bazı hastalıklar varmış. Rakım, Canan’ın geldiğinin ikinci günü, durumu bir hekime anlatmak ve bir çare bulmak için Galata’da oturan doktor dostuna koştu. Şefkat ve merhametle bir faytona binip geldiler. Doktor kızı iyi bir muayeneden geçirdi. Korkulacak bir şey olmadığını, hastalığın Kafkasya’nın soğuk ikliminden kaynaklandığını, İstanbul’un sıcak ikliminde şifa bulacağını bildirdi. Ayrıca hastanın, reçetedeki ilaçların yanında bir de her sabah mutlaka taze inek sütü içmesini tavsiye ederken deniz havasının yararlı olacağını, şarkı söylerken dahi göğsünü yormaması gerektiğini ilave edip Allah’ın izniyle bir şeyinin kalmayacağını söyledi.

Dadı kalfa bu hastalığın nasıl bir hastalık olduğunu anlayamadı fakat Rakım her şeyin farkındaydı. Hekimi teşekkürle, nezakette kusur etmeyerek gönderdi. Dadısına tekrar tekrar hastalığın önemini, gösterilmesi gereken ilgiyi hatırlattı. Biçare Fedayi’ye, böyle bir garibe yapılacak hizmeti hatırlatmaya gerek yoktu. Her şey ortadaydı. Zavallı dadı, kızı kendi rahatı için istemişti, fakat şimdi kendi kızın iyileşmesi için gayret edecekti. Bu Arapların iyileri de ne kadar iyi olur.

Canan bir tarafta tedavi görüp eğitilirken, biz hikâyemizin şu tarafına bakalım:

Asmalı Mescit’teki İngiliz kızlarına verilecek ders için cuma günleri belirlendiğinden, cuma gelince Rakım öğleden sonra saat yedide kalktı, oraya gitti.

Bu İngilizlerin kibar bir aile olduğunu söylemiştik. Hikâyemizin temel taşlarından biri de bu İngiliz aile olduğundan durumları hakkında biraz bilgi almalıyız.

Evet bu İngiliz aile kibar çevredendi ama öyle lord, dük filan gibi üst sınıflardan değil. Kağıt ticaretiyle varlığını beş yüz bin İngiliz lirasına tamamladıktan sonra ticareti terk ederek ömrünün geri kalanını rahatlık ve huzur içinde geçirmek üzere İstanbul’a gelmişlerdi. Bu ailenin erkek çocukları yoktu. Aile anne, baba ve iki kız evlattan ibaretti. Bu kadar bir servetle bu kızların iyi bir evlilik yapabileceklerini, kendilerinin de rahat rahat yaşayabileceklerini düşünmüşler ve böyle düşündükleri için de hiçbir iş, fikir onları bu rahat yaşamdan uzaklaştıramamıştır.

Atalarından kendilerine geçen isim Ziklas olup beyefendinin eşine dahi Misters Ziklas diye hitap edilirdi. Kızları da bu ismi alabilecekleri halde, evlerinin içinde büyük kıza Can, küçüğüne de “Margrit” diye hitap edilirdi. Bu aile Kanterburi şehrinden olup çevrelerindeki Fransız ailelerle ticaret sebebiyle yakınlaştıkları için gayet iyi, hatta güzel denebilecek bir Fransızca konuşabiliyorlardı. Rakım ile de bu lisan sayesinde anlaşıyorlardı, bu sebeple Rakım, şimdiden ders vermekte başarılı olacağını anladı.

Can ile Margrit bir elmanın iki yarısı gibiydiler. İkisinde de fidan gibi boy, zarif endam, fakat buna karşılık kıpkırmızı bir çehre, mavi gözler, beyaza yakın açık lepiska saçlar! Tipik İngiliz kızları yani…

Anlatılanlara göre göze hoş gelmeyen kızlar oldukları zannedilmesin. Her güzelin kendisine mahsus bir güzelliği olup, bu güzelliğe rağbet edenler, onları bu halleriyle severler. Bu tecrübeyle sabittir.

Sözün kısası... Rakım, iyi İngiliz kağıtlarından birkaç tane alıp, kalın kalemle “elif, be, te, se, cim, ha, hı, dal, zel, rı, ze, je...” harflerini çizip, kızlara öğretti. Bir hafta içinde bunları çalışmaları gerektiğini vurguladı, kalktı, geldi.

Vay yazar efendi, yalnız bu kadarcık mı? Aralarında hiç konuşma olmadı mı? Hiç olmazsa babalarıyla analarıyla da mı konuşmadı? Hayır. O gün başka bir şey yaşanmadı. Evde bekleyen dadısı ile Canan’ı merak ettiğinden hemen Kumbaracı yokuşundan Tophane’ye inip -parası olduğundan- bir sürücü beygirine binerek Salıpazarı’ndaki evine geldi.

Vay! Artık yaya yürümemeye de mi başladı? Estağfirullah! Kendisine her ders için nasılsa bir İngiliz lirası veriyorlardı. Madem ki Cenab-ı Hak bunu verdi, o da layıkıyla kullanmalıydı. Artık Rakım Efendinin, bu nimete karşılık şükür niyetiyle Beyoğlu’na hayvanla gidip gelmesi uygundu. Hatta sabahleyin bile niçin bir hayvana binmemiş olduğuna üzüldü. İşte bizim Rakım’ın Allah ile yakınlığı böyle bambaşkaydı.

Her zaman evine geldiğinde kendisini dadısı karşılardı. O akşam kendisini karşılayan Canan olmuştu. Kalfanın sayesinde Canan’ın üstü başı düzelmiş, yüzüne renk gelmişti. Rakım bunları görüyordu fakat yine de alışılmış düzenin bozulmasına bir anlam veremeyerek açıklama istemeye mecbur oldu.

Rakım: Dadı, ben her akşam eve gelince senin yüzünü görmeye alışmıştım. Bu akşam bu âdeti değişmiş gördüm.

Fedayi: Evladım, beyim! Allah bize bir güzel beyaz cariye vermişken artık akşam gelir gelmez benim siyah yüzümü görmenin ne anlamı var? Ben tembih ettim.

Rakım: (Koşup dadısının kucağına atılarak ve boynuna sarılıp şapur şupur öperek) Yok dadıcığım yok. Senin yüzün bana valide çehresi kadar tatlıdır. Cennetten huri çıksa da gelse bana senden güzel görünmez. Ben her akşam senin mübarek yüzünü görmeliyim.

Sonra vallahi Canan’ı buradan göndermeye beni mecbur edersin. Hem ona bu tembihleri verme. Çocuktur. İhtimal ki bazı ümitlere düşer. Bende ise o gibi ümitlerin eseri bile yoktur.

Fedayi: A beyim, canım niçin böyle?

Rakım: Sana dedim ya işte! Sen beni evladın gibi seviyorsan benim istediğim gibi hareket edersin.

Koca Rakım dadısına bu hutbeyi okuduktan sonra “Hazır İngiliz kızlarını bugün başlattık ya! Dur bakalım şu Çerkez’e de başlatalım. Bu mu onları geçer yoksa onlar mı bunu?” diye Canan’ı yanına çağırıp ona harfleri gösterdi. Vay kızcağızdaki sevinç… Evet, Çerkezler okuma hususunda pek hırslı olduklarından bir Çerkez’i okutmak kadar sıkıntılı bir şey olamaz.

Canan’ın İngiliz kızlarını geçeceği daha ilk haftasında anlaşıldı. Çünkü Rakım her gece Canan’ın yanında bulunur, Canan her şeyi layıkıyla öğrenir ve dersin tekrarını isterdi. Rakım da tekrar etmeye mecbur olurdu.

Öte tarafta, İngiliz kızlarına ders vermeye başlayalı bir ay olmuş, bu bir ayda verdiği ders ile kızlara yalnız “elif, be” gibi harfleri değil her türlü heceyi öğretmişti. Bunların hangi kelimenin yanına geldiğini, sağda, solda, ortada nasıl yazıldığını anlattıktan sonra elif, vav, ye, he harflerinin Türkçe uzatma harfleri olduğunu, çeşitli harekeleri ve bunların görevlerini anlatarak “baba, kuzu, küpe, tuti” gibi kelimelerin imlâsını da göstermeye başlamıştı.

Fakat Canan bunlarla kıyas edilmez. Bir ay içinde dört beş heceden oluşan kelimeleri yazdığı gibi, bunları “benim, senin, onun, bizim, sizin, onların” gibi ifadelerle dahi birleştirebiliyordu.

Demek oluyor ki, Rakım ders için kendisince bir yol açmıştı. Evet öyleydi.

Bir cuma günü Rakım her zaman olduğu gibi Mister Ziklas’ın evine gidince kime tesadüf etse beğenirsiniz? Felatun Beye. Rakım, Felatun Beyi, kızlarla validesi ve pederi yanında bulup, ders günü olduğundan onlarla birlikte muallim efendinin gelmesini beklediğini, hatta kızları kendince imtihan ettiğini gördü. Felatun Bey, Rakım Efendiyi görünce ayağa kalkarak İngilizler de anlasın diye Fransızca konuşmaya başladı:

Felatun: Ha ha hay! Sen mi idin birader, hanımların hocası?

Rakım: (Mahzun bir ifadeyle) Evet efendim, bendenizdim beyim!

Mister Ziklas: Vay demek oluyor ki tanışıklığınız vardır.

Felatun: (Gayet gururlu, kendinden emin) Evet! Kendilerine muhabbetim tamdır. O da beni sever, zannederim.

Rakım: Dünyada benim sevmediğim adam mı vardır? Ben ki herkesin güzel düşüncelerine şiddetle muhtacım. Herkesi sevmeye bunun için de mecburum.

Felatun: (Rakım’a) Mister ve Misters Ziklas ile tanışalı iki ay oldu. Sizin de buraya gelişiniz iki ayı geçmiş ama nasılsa tevafuk edilmemiş.

Rakım: Kısmet bugün içinmiş efendim.

Felatun: Tanışmamız peder efendi vasıtasıyla oldu. Kendilerini benden evvel tanıma şerefine ulaşmışlar. Sonra da beni getirip Mister Ziklas’ın kızlarına takdim ettiler.

Mister: Evet, bundan dolayı peder efendi hazretlerine nasıl teşekkür edeceğimizi bilememekteyiz.

Felatun: (Kendinden emin haline biraz alçak gönüllülük katarak) O sizin nezaketinizdendir efendim.

Aradan bazı havayi sözler geçtikten sonra:

Rakım: Beyimiz müsaade buyurur musunuz? Biraz da derse bakalım mı?

Felatun: (Biraz önceki haliyle tebessümünü devam ettirerek) Hay hay! Hatta ben de şimdi, hanımları imtihan ediyordum.

Rakım: Nasıl bari, iyi buldunuz mu?

Felatun: (Aynı yüz ifadesiyle) Hanımların zekalarına ve gayretlerine söylenecek söz var mı? Fakat birader, ben bu derslerin içinde bazı şeyler görüyorum da bir mana veremiyorum. Kısaca… Şu “elifba”da bu “pe, çe, je,” harfleri var mı ya? Biz mektepte iken elif, be, te, se, cim, ha, hı, dal, zal, rı, ze, sın, şın...” diye okuduk, bunları görmedik. Bunlara ne isim vermeli?

Can: Evet muallim efendi! Felatun Bey öyle söyledi, bizim aklımız karıştı.

Rakım: Hayır efendim! Bu açıklamada akıl karıştıracak bir şey yok. Felatun Bey daha iyisini bilirler ama birdenbire akıllarına gelmedi. Çünkü beyim, biz mektepte buyurduğunuz gibi okuduk. Ama bizim okuduğumuz “elifba” yalnız Arapça içindir. Türkçe için ise ondan daha fazla, birkaç harfe daha ihtiyacımız vardır. Mesela “paşa, çavuş, müjde” yazacağımız zaman nasıl yazarız? Elbette bu harflere ihtiyaç duymaz mıyız?

Meğer Felatun Bey, Rakım Efendi gelmeden bu harfleri görüp de eski “elifba” olmadığını düşündüğü zaman, hazır şurada acemi İngilizlere Eflatun’luk satmak için, muallim olan kişinin asla Türkçe bilmediğini ve böyle adamlara müracaat edilirse kızların hiçbir şey öğrenemeyeceklerini ortaya sürerek, henüz kim olduğunu bilmediği hocayı bir güzel alaya almış imiş. Bu defa, kendisi işin doğrusunu öğrenince suratına garip bir kırmızılık gelerek:

Felatun: Evet evet! Hakkınız var. Anladım.

Mister: Ben de böyle düşünmekteyim. Bizde Türkçe harfleri öğrenmek için bir tablo vardır, orada harfler gösterilmektedir.

Felatun: Benim de aklıma geldi efendim. Bir şüphem daha var ama söylemek için muallim Efendi hazretlerinin müsaadelerini isterim.

Rakım: Estağfirullah efendim! Amaç hanımların bir şeyler öğrenmesidir. Uygun olursa yaptığınız açıklamalardan biz de istifade ederiz.

Felatun: Estağfirullah efendim! Hatırıma gelen şu ki, biz şu “be”yi görmüşsek de böyle “be”ler görmemişizdir. Hani demek isterim ki efendim, böyle karmaşık şeylerle hanımların zihni bozulmasa daha iyi olur.

Margrit: Öyle ama bu harfleri öğrenmemiş olsak harfleri birbirine nasıl bitiştirebiliriz. İşte, pederimin biraz önce getirdiği tablo burada, bizim yanımızdadır. Biz hoca efendinin verdiği dersleri buna denk değil bundan daha üstün bulmaktayız, diye tabloyu açıp söz konusu olan harfi gösterdiyse de, Rakım ona lüzum görmeden bir kalem alarak:

– Efendim! Mesela Mustafa yazacak olsak -mim- -sad- -tı- -fe- -ye- diye yazmayız. Bunları mutlaka birleştiririz, deyince Felatun bunun farkına varmış, bu kez utancı önceki utancını da geçmiştir.

Amma yaptınız ha! Artık Felatun harfleri, heceleri de bilmesin olur mu?

Bilmiyor değildi. Fakat hani ya bazı adamlar vardır ki, kendi bildikleri şeyleri nasıl öğrenmiş olduklarını bilmezler. İşte Felatun Bey de bildiği şeyi nasıl öğrenmiş olduğunu bilmeyenlerdendi.

Felatun Bey düştüğü mahcubiyet üzerine daha fazla durmayıp biraz sonra kalktı gitti. Rakım ise o gittikten sonra ne fazileti, ne de cehaleti hakkında bir kelime bile etmeyip yalnız kendi işiyle meşgul oldu. Akşamüzeri giderken de Ziklaslara, “Efendim böyle haftada bir ders hanımlar için az ve bana ettiğiniz lütuf ise hizmetime nispetle çok. Rica ederim dersleri haftada iki güne çıkarmama müsaade ediniz.” demiş ve bu ricası memnuniyetle karşılanmıştır.

Bir ay içinde Rakım Efendinin Mister Ziklas’ın evinde kazandığı itibarın derecesini öğrenmek ister misiniz? O kadar ki Rakım Bey aile içinde yalnız hoca sıfatıyla kabul edilmez, bir aile dostu gibi hürmet görür, namuslu, mahcup, “yazar kimliği” olan âlim bir şahıs olarak kabul edilip, buna göre davranılırdı.

O akşam Rakım evine biraz erkence geldi ve evinde olağanüstü bir durum gördü. Gördüğü şey Canan’ın evde olmamasıydı.

Rakım: Dadı! Canan nerede?

Fedayi: Buradadır Beyim.

Rakım: Buranın neresinde? İşte evimiz üç oda bir sofadan ibaret. Her yere baktım yok.

Fedayi: (Biraz bozularak) Buradadır Beyim. Şimdi gelir.

Rakım: Canım, nerede ise söyle. Söylenmeyecek bir yerde ise onu da söyle. Benden saklı bir işiniz var diye mi inanayım?

Fedayi: Vallahi Beyim, biz bu işi senden saklı görmeye karar vermiştik ama hata etmişiz.

Rakım: (Telaşla) Ne oldu canım.

Fedayi: Bir şey olduğu yok. Komşumuz … Beyefendi cariyeler için, piyano öğretmek üzere bir madam tutmuş. Biz de heves ettik. Sana söylemiş olsaydık izin vermezsin diye korktuk da…

Rakım: (Biraz öfkeyle) Evet, dadıcığım! İzin vermezdim. Şimdi de iznim yoktur. Canan piyano öğrenmek hevesine düşmüşse, hiçbir dileğimi geri çevirmeyen Cenab-ı Hak bu dileğimin kabulü için de kolaylık gösterir. Sana düşüncelerimi doğrudan doğruya söyleyeyim mi? Sen yanında olmadıktan sonra Canan’ın sokak kapısından dışarı çıkmasına razı değilim.

Sen yanında olduktan sonra nereye istersen al götür. Dünyanın hali acayiptir. Sonra kıza verdiğimiz terbiyeyi kabul ettiremezsek yazık etmiş oluruz.

Zavallı Rakım bu sözleri öyle bir edayla söyledi ki, dadısına anlatmak istediği fikri Fedayi fazlasıyla anladı. Aradan yarım saat kadar geçtikten sonra Canan geldi. Beyi eve gelmiş bulunca, huzuruna çıktı. Ama korkusundan titreyerek çıktı. Yani Rakım, sert bir söz söyleyecek olsa kıza bir fenalık geleceğini halinden anlamıştı. Bunun üzerine:

Rakım: Gel bakalım Canan. Gel korkma yavrum. İşte ben dadıma tembih ettim. Bundan sonra nereye gitmek isterseniz dadımla beraber gitmeye izinlisiniz. Fakat dadım olmayınca kapıdan dışarıya çıkmana rızam yoktur. Sen piyanoya mı heves ettin kuzum? Ben sana piyano alırım. Ben de buraya senin için öğretmen getirtebilirim.

Zavallı kızcağız, efendisinin kendisini azarlamadığı gibi, piyano alacağını vaat ettiğini işitince sevincinden efendisinin boynuna sarılacağı geldi. Buna teşekkür edecek oldu. Lâkin Türkçeyi henüz gereği gibi konuşamadığından söyleyeceği söz ağzında kaldı.

Artık bundan sonra Rakım’da bir piyano ile bir de piyano hocası arzusu kendini gösterdi. Her akşam eve gelip de Canan’ın yüzünü görünce, “Hani ya verdiğiniz söze ne oldu?” der gibi baktığını zannediyor ve üzülüyordu. O ara nakit yirmi beş otuz lira verip bir piyano almak uygun değildi. Fakat bu uğurda bir borca girmeyi de göze almıştı. Asıl mesele öğretmen bulabilmek ve ona ayda dört beş lira ücret vermekti. Rakım için bu güçtü.

Bir gün Rakım yine Beyoğlu’nda Matya Ancel isimli bir Fransız dostunun evindeydi. Salonda bulunan dört beş kadın piyano çalıyorlardı. Bunların birkaçı Matya’nın eşi, kardeşi gibi akrabasıydı. Rakım’ı herkes sevdiği gibi bu aile de sevmiş, orada bulunuşundan memnun olmuşlardı. Hatta Rakım’ın ricası üzerine esmer, güzel bir madam piyano başına geçip “o dökülen kumral saç” ile “hüsnün de var iken” gibi birkaç alaturka hava çalmıştı. Orada bulunanlar bu havaların Rakım’ı memnun edeceğini hesap ederlerken tam tersi onun hüzünlendiğini görerek şaşırdılar. O kadar ki sebebini bile sordular. Rakım “Adam, bende olan çocuklukları bilmez misiniz?” diye kendini savunurken, orada bulunanlar Rakım’ın bir aşk ateşiyle yandığını ya da başka bir şey olduğunu zannettiklerinden, Rakım “Hayır efendim hayır! Gönlüm gerçekten pek hassastır. Ancak hiçbir şeyle alakalı değildir, hürdür. İşin içinde başka bir iş var. Bir cariyem vardır. Piyano çalmayı merak ederek … Beyin evine gelen bir öğretmenden diğer cariyelerle beraber ders almaya gitmiş.

Henüz acemi, henüz hayata dair bir şey bildiği yok. Hayatı tanımayan bir kızı öyle her yere göndermek bence uygun olmadığından, piyano derslerine bu şekilde devam etmesini yasakladım. Kendisine piyano alacağımı da vaat ettim. Şimdi aklıma yine o geldi de…” diye halini açıkladı. Derken esmer kadın ayağa kalkarak “Evet efendim! Siz benim en kabiliyetli öğrencimi elimden aldınız. Ben ötekilere bir şey öğretemiyorum. Sanırım beş hafta oldu, o kızı dersimden uzaklaştırdınız. Şimdiye kadar daha ileriye giderdi.” deyince Rakım bu tesadüfe şaşırarak:

Rakım: Demek oluyor ki muallimesi sizdiniz madam.

Madam: Evet efendim, o şerefle müşerref idim.

Rakım: Estağfirullah! Fakat…

Madam: Yok, kızın ahlakı için yasakladıysanız tamam özrünüz kabul edildi. Çünkü arkadaşları pek şeytan şeylerdi.

Matyo: Güzel ama, şimdi bunun çaresi?

Rakım: Vallahi efendim çaresi madama bizim kız için rica etmektir ama …

Matyo: Evet, işte o “aması” fena… Ben de bilirim ki fena… Zira bizim baba Rakım öyle bir liraya falan öğretmen getirtmez ki!..

Esmer madam: Özellikle de ben Rakım Efendiye bir liraya gitmem. Daha çok, bir şey için gitmek isterim.

Orada bulunanların hepsi: Nedir bakalım o şey?

Esmer madam: Büyüktür efendim büyük. Rakım Efendinin dostluğu! Eğer beni dostluğu ile ödüllendirirse her hafta … Beyden çıkınca onun cariyesine de giderim.

Rakım: (Büyük bir teşekkürle) Demek oluyor ki bizi iki başlı ihya edeceksiniz efendim.

Esmer madam: İşte benim pazarlığım budur! İşinize gelirse…

Esmer madamın adı, Jozefino’dur. Madam Jozefino, Rakım’a bu imkanı sunması üzerine yalnız Rakım’ı değil, bütün herkesi memnun etmişti.

Jozafino: Bak yalnız bir şey var ki o olmaz ise olmaz. İyi bir piyano isterim. Öyle olur olmaz piyanoya parmaklarımı dokunduramam. En azından 800 frangı gözden çıkarmalı.

Herkes: Öyle ya!..

Rakım: Olur olmaz piyanoya parmak dokundurmanıza ben de izin vermem. Lakin piyanoyu seçebilmekte âcizim. Hangi piyanoyu beğenirseniz emrediniz şimdi alayım.

Jozefino: Buradan çıkınca beraber gideriz.

Rakım Jozefino’nun sunduğu bu imkana teşekkür etti. Gerçi Jozefino şu ihsanı Rakım’dan ziyade Canan’ın hatırı için sunduğunu açıklasa da biz meselenin iç yüzünü biliyoruz. O … Beyin cariyeleri pek havayi olduklarından bir şey öğrenemezlerdi. Canan ise kendisine gösterilen dersi hemen aldığından ileride … Bey, cariyelerinin hiçbir şey öğrenemediklerini söylerse, Jozefino “İşte filan kızcağıza da onlara verdiğim dersi verdim, pek güzel öğrendi, bunlar ise gayret etmedikleri için öğrenemediler.” diyebilmek niyetiyle işi bu şekle getirmişti. Neyimize lazım? Rakım’ın ihtiyacı bir muallime idi. İstediğinden iyisini hem de bedavaya buldu.

Matyo’nun evinden çıktıktan sonra gittiler. Kulekapısı’nda bir mızıkacı dükkânına girip Jozefino’nun seçtiği oldukça iyi bir piyanoyu, yedi yüz franga aldılar. Rakım dört yüz frangını peşin verdi. Geri kalanı içinse, Jozefino’nun tavsiyesi üzerine, bir ay süre isteyip piyanoyu sırık hamalına yüklettiği gibi evine getirtti.

Vay Canan’daki sevinç! Kız çıldıracak be! Öyle ki odada dadısının boynuna sarılmış yüzünü gözünü öper. Bu hali Rakım da gördü. Canım ne kadar duygulandı ya! Kızın bu kadar çok sevinmesi, Rakım’ın hislerini uyandırıp gözlerini yaşla doldurdu. Ve bu lütfu için Allah’a kalben yönelerek bu zavallı kızcağızı bu kadar sevindirmeyi nasip ettiği için teşekkür etti.

Üç odadan ibaret olan evi, üç kişi aralarında paylaşmışlar, misafir kabul edecekleri yer olan salonlarını da döşemişlerdi. Madem sözü bu kadar açtık. Gelin şu evin içine bir göz gezdirelim.

Evceğiz bir katlı idi. Zeminde mutfak, kiler, odunluk ve ev altı olup merdivenle çıkılınca ufak bir gezintiye varılır ve tam karşıya gelen camlı kapı açılınca salona girilirdi. Eski halinde üç odanın üç kapısıyla bir de hela kapısı salona açılırdı, fakat sonradan gördüğü tamirle Rakım bu biçimi değiştirdi. Kapılar bir koridor içinde kaldı. Hela karşıya gelen odanın sol tarafında kalır, bu halde odalara ve helaya yol veren koridorun yalnız sağ tarafı sokağa bakar ve odalar ışığını bu sokak tarafından alırlardı. Salonun sol tarafta üç penceresi olup ortadaki pencere, karşısında kalan kapıya uyum sağlaması için ona benzetilmişti. Hani, “yarık pencere” denilen camlı kapı gibi bir şeydi. Bu pencerelerin açıldığı taraf dört yüz arşın kadar küçük bir bahçeydi. Bu bahçenin zemini sokak zemininden yüksek olup, bahçeye salonun camlı kapısından da üç ayak bir merdivenle inilirdi.

Evin şeklini ve bölümlerini anladınız ya! Şimdi bunun içini güzelce boyayınız, kağıtlayınız, yerlere âlâ kilimler döşeyiniz, salonun içine yarım takım kanepe, bir ayna ve bir konsol koyunuz. Aynanın iki tarafına güzel resimler asınız. İşte Rakım’ın salonunu gözünüzde canlandırmış olursunuz. Hele merdivenin yanındaki camlı kapıya karşı, duvara piyano koyulduktan sonra o mini mini salon ne kadar güzel olur!..

Rakım’ın odası, sağ tarafta en başta bulunan odadır. Kapısından girdiğinizde sizi pencereler karşılar. Odanın sağ tarafı kütüphanedir. Sol tarafında Rakım’ın karyolası görülür. Kapıdan girildiği zaman her iki tarafta kalan boşlukta birer dolap vardır. İçi antika ve tuhaf birçok hırdavatla doludur.

Bu odanın yanındaki oda Canan için ayrılmıştı. Aslında Rakım, Canan’ın odasının kendi odasına yakın olmamasını istemişti. Fakat dadı, bu odanın yüklüğü olmadığından burada rahat edemeyeceğini söyleyerek burayı Canan’a ayırmıştı. Odaya girildiği zaman sol tarafta bir karyola, sağ tarafta ufak bir konsol üzerinde bir güzel ayna, yanında iki çiçeklik, kapı tarafında bir tuvalet takımı, pencerenin önündeki küçük bir masa üzerinde dikiş malzemeleri görülüyordu.

Bu arada şunu da hatırlatalım... Rakım’ın sadece bir tuvalet takımı olup o da Canan’ın odasında bulunduğundan sabahları orada hazırlanırdı.

Dadının odasına gelince... Bu odanın penceresi olmayıp koridorun sonunda bulunan bir pencerenin bahçeden aldığı ışıkla yarım yamalak aydınlanırdı. Bu oda, eski zaman odaları gibi yüklü dolaplı bir şey olup, dadı kalfa karyolada yatmadığından alaturka yatak takımı yüklükte hazır bulunurdu. Bu oda aynı zamanda Rakım’ın da Canan’ın da sandık odalarıydı.

Jozefino perşembe günlerini Canan’ın ders günleri olarak belirlemişti. İlk kez derse başlanılan perşembe günü Rakım Efendi de evdeydi ve saat 10 civarında madam geldi. Canan gelen hocanın kendi hocası olduğunu görünce madamı kucaklayıp yarı Türkçe yarı Çerkezce memnuniyetini dile getirdi. Madam Jozefino bir kelime Türkçe anlamadığından o da kızı kucaklayıp öptü ve Rakım’a “Mösyö Rakım, şu çocuğun dilini anlamam ya! Bunun gözleri bana her şeyi pek âlâ anlatıyor.” dedi. Rakım Jozefino’nun Canan için gösterdiği bu muhabbete memnun ve müteşekkir olup, zavallı kızı sadece öğrenci olarak değil kız kardeş olarak da kabul etmesini tavsiye etti.

Jozefino, Rakım’ın salonunu pek güzel buldu. Hele salondan bahçeyi izleyip düzenlenişini, temizliğini görünce fazlasıyla memnun oldu.

Jozefino: Mösyö Rakım evinizi pek beğendim. Ne zevklere sahipmişsiniz! Vallahi kutu gibi bir saloncuk, odalarınızı da görmek isterim.

Rakım: Madam, bundan başka yerlerimiz yalnızca yatak odalarımızdan ibarettir.

Jozefino: Çocuk olmayınız! Biz dost değil miyiz? Yatak odaları olsun!.. Göreceğim.

İnsanoğlunun bu denli serbest oluşuna doğrusu şaşılır.

Bu söz üzerine Rakım odaları Madam Jozefino’ya gösterdi. Canan’ın yeteneğini uzun uzadıya tarif etmek gerekir mi ya? Jozefino odaları tertemiz buldu. Her şey yerinde, intizamlı. O kadar memnun oldu ki, böyle bir eve, böyle bir cariyeye sahip olmasının Rakım Bey için ne büyük saadet olduğunu bin kez tekrar etti. Rakım, dadısı Fedayi’yi takdim ederken annesi yerinde olduğunu anlatınca madam onu da iltifatlara boğdu.

Bugün Canan’ın Rakım Efendinin evine gelişinin üçüncü ayıydı ve özellikle Jozefino bir aydan beri Canan’ı görmemişti. Bu sürede Canan’ın seçilip güzelleştiğini, yüzüne renk geldiğini görünce sevinçle dersini yarım saat içinde verip bitirdi. Sonra Rakım ile Canan hakkında şu bir iki kelimeyi ifade etti:

Jozefino: Uzatmayınız Mösyö Rakım! Cariyeniz pek güzel, pek zeki, pek anlayışlı.

Rakım: Daha, yavaş yavaş açılır madam!

Jozefino: Onu demek istemiyorum! Siz de gençsiniz, o da! İki genç bir yerde, fena âlem değildir ha!

Rakım: Yok, işte bu düşünceniz yanlıştır.

Jozefino: Niçin sanki, ayıp bir şey mi?

Rakım: Ne ayıp olacak? Özellikle benim cariyemdir.

Jozefino: Öyle ise ne…

Rakım: Ama ben kendisini kız kardeşim gibi seversem memnun olacağım.

Jozefino: Durunuz bakalım, o sizi kardeş gibi sevecek mi?

Rakım: Benden kardeşlikten başka bir şey görmezse ne yapacak? Elbet o da beni kardeş gibi sevecek.

Jozefino: Onlar bugünkü lakırdılar kuzum. Durunuz bakalım, biraz daha zaman geçsin de… Siz de melek misiniz sanki? Bir güzelden istifade etmeyi protesto mu ettiniz?

Rakım: Yok, Canan’ı bu yolda terbiye etmek istemem.

Jozefino: Neyse sizi tebrik ederim dedim aaa!

Bu sırada saat on bir buçuğa gelmişti. Jozefino bu sözleri bitirdikten sonra Rakım’a, Canan’a ve Fedayi’ye veda ederek çıktı, gitti.

Bu Canan’ın nasıl bir niyetle alınmış olduğunu hatırlarsınız ya! Güya ihtiyar Fedayi’yi rahat ettirmek için alınmıştı. Öyle değil mi? Halbuki bîçare Fedayi hâlâ mutfaktan çıkmamıştı.

Canan’ın kendisine yardımı, yalnızca yukarı hizmetini üstüne almasından ibaretti. Haftada bir gün çamaşıra girişir, diğer vakitlerini ise giyinmiş kuşanmış olarak dersiyle, dikişiyle geçirirdi. Hele piyano geldikten sonra artık bir dakikasını boş geçirmemeye başladı. Dersten usansa piyanoya, piyanodan usansa dikişe oturur, sadık Fedayi ise kızcağız ne kadar kendisini eğlendirirse o kadar memnun olurdu.

Fedayi’nin bu kızı Rakım’dan kıskanmamasına şaşıracak mısınız? Kıskanması ne mümkün. Fedayi’nin elinden gelse kızı hemen kaptığı gibi Rakım’ın koynuna koyacağı belliydi. Hatta “Benim beyim melek midir nedir? Karşısında huri gibi bir kız gezdiği halde, asla alıcı bir gözle baktığı yok.” diye canı dahi sıkılıyordu. Ne zaman moda bir kumaş çıksa dadı kalfa Rakım’a rica ederek “Gençtir, giyinsin kuşansın, karşında temiz gezsin.” diye mutlaka aldırırdı. Aldırdığı anda nerede güzel biçki biçen bir hanım varsa götürüp rica minnet en yeni moda bir elbise biçtirir ve kızın kendisine diktirip giydirirdi. Sonra Canan kumaşı biçmek için dahi kimseye muhtaç olmadı ya! Hangi entari kendisine daha güzel olursa onu söker ve onun üzerinden yenisini biçip, sonra ikisini dikerek isteğine ulaşırdı. Zavallı kızcağız endam düşkünü, güzellik fakiri değildi ki giydiği kendisine yakışmasın. Ne giyerse kendisine kaşık gibi yakıştırırdı.

Okuyucular içinde bu kadar saadeti Rakım için çok görenler varsa, haksızlık etmiş olduklarını kendilerine hatırlatırız.

Bir adam, yedi sekiz sene gece gündüz demeyerek, göz nuru dökerek iyi bir tahsil için gayret ettikten sonra bu kadar mükâfata bile sahip olmazsa tahsilin, ilmin ne meziyeti kalır?

Tahsilde Canan nasıl hızlı ilerlerse, İngiliz kızları da o süratle ilerlemektedirler. Bunlar her ders kırk elli kadar Türkçe kelimeyi hocalarına sorup, deftere kaydederek ezberlerlerdi. Şu ara çat pat dili kullanmaya bile başlamışlardı. Hele okuma ve kitap hususunda, başkalarının diğer hocalardan bir sene de öğrenemeyecekleri şeyleri bunlar öğrenmişlerdi.

Rakım hakkında ailece gösterilen hürmet ve riayete dayanarak daha fazla gelişen muhabbet gereğince Rakım, bazı akşamlar yemeğe bile kalıyordu. Hele bir pazar günü ailece Kağıthane’ye gidilmiş ve Rakım’ın da onlara eşlik etmesi hepsini memnun etmişti. Bu münasebet ve bu muhabbet bu kadarıyla kaldı.

Mister Ziklas’ın her İngiliz gibi denize merakının olması ve Rakım’ın da bu merakta Mister Ziklas’dan aşağı kalmaması Mister Ziklas’ın iki çifte sandal almasına sebep oldu. Bu iki sandalı Salıpazarı limanında muhafaza etmesi için Rakım’a verdiler. Bazı pazar günleri Rakım sandalı Tophane iskelesine getirerek İngilizlerle orada buluşup sandala binerler, Kadıköyü’ne, Adalara doğru yelken açarlardı. Fakat bu sandal gezintisi başka türlü yorumlanabileceğinden birkaç satır açıklama yapmalıyız.

Can ile Margrit’in, sandal gezintisine çıkıldığı zaman, kendilerine özel denizci kıyafeti giymeleri alışkanlıklarıydı. Bu elbise; başta ruganları, gemici şapkaları -ki bunların etrafını mavi bir kurdele kuşatmış ve yine mavi kurdele çene altına geçirilmiştir- saçlar kuru kuruya toplanıp omuzlar üzerine salıverilmiştir. Arkada beyaz bir frak gömleği, ki yakaları mavi olup devrik yerinde birer beyaz çapa resmi vardır. Gömleğin kolları daha mavidir. Bu gömleğin üzerinde şinelvari kısa bir yağmurluk vardır. Bu, gerekli olduğu zaman kullanılırdı. Ayakta dizden yukarıya kısa ve beyaz bir fistan. Bu da mavi kurdeleden askılar ile omuzlara tutturulmuştur. Fistanın üzerinde mavi kuşak. Özellikle yün bir kuşak. Ayakta dizden yukarı kadar birer beyaz çorap. Bunun üzerine baldırlara kadar yüksek birer çift mavi potin. İşte bir de yarım değir mi mavi canfesten bir boyun bağı bu giysiyi tamamlardı.

Bu iki genç tayfa kürek oturaklarına oturdukları zaman Ziklas dümen yenesini ele alır ve Rakım ile Misters Ziklas karşı karşıya otururlardı. Yelken fora etmek, yelken sarmak iki genç tayfanın işi olup şayet kürek çekmek icap ederse, o zaman dümen yenesini Misters Ziklas eline alıp kocası ile Rakım ve iki güzel tayfa küreğe geçerlerdi. Sandalın içinde çerezlenecek ufak tefek her şey bulunduğu gibi, âlâsından İngiliz biraları dahi eksik olmazdı. Bu sandal seyahatlerinde zevke sefaya Rakım doyamazdı. Hele hava düşüp de kürek çekmek zorunda kalındığı zaman, büyük kız pruva tarafından birinci hamlede, Rakım ikincide, küçük kız üçüncüde ve babaları dahi dördüncü hamlede bulunduğundan, İngiliz gemicileri gibi küreklere eğilerek asılırlardı. Bu asılmada ta arka üzerine yatıncaya kadar yaslandıklarından bu yaslanmada yan tarafta kalsalar bile Rakım büyük kıza, küçük kızda Rakım’a yaslanır ve Rakım bundan fazlasıyla zevk alırdı. Fakat annelerine veya babalarına kötü bir zan hissettirir mi dersiniz?

Vay! Rakım’da böyle hevesler de vardı ha?

Niçin olmasın? Size Rakım’ı melektir diye mi anlattık? Bununla birlikte Rakım’ın aldığı zevk tamamen hissi ve vicdani bir şeydi. Bundan ötesini asla hatırına bile getirmediği için analarına ve babalarına en küçük şüphe sezdirmezdi.

Sandal seyahati dedik de hatırımıza geldi. Bir gün Felatun Bey de Ziklas ailesiyle sandal seyahatine çıkmıştı. O gün hava biraz lodos olup Adalar açıklarında biraz büyükçe dalgalar oluşmuş, bu sırada deniz, sandalı karpuz gibi kaldırıp yere vurduğunda İngilizler bundan fazlasıyla zevk almışlardı. Oysa Felatun Beyin canı başına sıçramış “Anacığım anacığım!” diye bağırmıştı. Genç İngilizler bu bağrışmadan bir şey anlayamadılar ama beyin halinden korktuğunu hissettiler. Ve o günden sonra birkaç kez bu durumla eğlendiler. Hatta bu hali Rakım’ın kulağına kadar getirmişlerdi.

Söz yine Felatun Beye mi geldi?

Öyle ise haber verilecek ufak tefek birkaç şey daha olduğundan bu arada onları da söyleyiverelim.

Dördüncü Bölüm

Kış gelmiş ve günler kısalmış olduğundan Rakım Efendi, İngiliz kızlarının derslerini akşam saat ikiden üç buçuğa kadar diye belirlemişti. Çünkü kendisi vakitlerine dikkat etmek hususunda bir İngiliz kadar titizdi. Her zaman saat ikiye birkaç dakika kala gelir, ikide derse başlardı. Ziklas ailesi ders akşamları saat yarımda gelerek akşam yemeğini birlikte yemelerini rica ettiklerinden bir akşam, Rakım yemeği bunlarla yemek için Beyoğlu’na erkence çıkmak lüzûmunu hissetti ve yola düştü.

O akşam Tophane’den, Boğazkesen caddesiyle Firuzağa üzerinden Taksim’e çıkmayı kafasında planlamıştı. Tam o sırada Bazahanebaşı’nda Felatun Beye tesadüf etti. Yarı belinden aşağısı boza veya salep gibi bir şeye bulanmış bir vaziyette telaşla bozahaneye girmişti. Bunu o halde görünce:

Rakım: Vay Beyimiz! Bu hal ne? Üzerinize boza dökülmüş desem bozahaneye yeni giriyorsunuz.

Felatun: Vallahi birader sorma. Şurada bir aşçı dükkânından geçiyordum, herif camın iç tarafına, koca bir tabak içinde, mayonezli balık koymuş. Nasılsa ayağım sendeledi. Güya cama dokunmamak istedim ama beceremedim. İşte, mayonez tabağını üzerime giydim.

Rakım: Allah Allah! Çok şükür ki cam bir yerinizi sakatlamamış!

Felatun: İşte ben de ona şükrediyorum ya! Hem, demek oluyor ki bu akşam Beyoğlu’ndasınız.

Rakım: Evet efendim. Bizim Mister Ziklas’layım.

Felatun: Allah versin birader, Allah versin. Artık samimiyeti artırdınız.

Rakım: Ne yapalım efendim! Çalışmalı.

Felatun: (Alaysı bir ifadeyle) Canım çalışmalı ya. Şu matmazeller için söylüyorum. Seni ağızlarından düşürmüyorlar da. Kadınların dikkatini çekmek de sana özel bir başarı. Canına yandığım ben ne yapsam yaranamıyorum.

Rakım: Öyleyse ben size bir akıl öğreteyim.

Felatun: Vallahi lutfetmiş olurdunuz.

Rakım: Ben kadınlara asla yaranmak hevesinde olmadığım için beni seviyorlar. Eğer siz de bu şekilde davranırsanız daha başarılı olursunuz.

Felatun: Böyle deyiniz, bakalım beni aldatabilecek misiniz? Ben sizin ne saman altından su yürüttüğünüzü bilmez miyim?

Rakım: Ne saman altından su yürüttüğümü bendeniz bilemiyorum. Eğer bunu bendenize gösterirseniz gerçekten siz bana lutfetmiş olursunuz.

Felatun: Neyse! Başka zaman görüşür, konuşuruz. Müsaadenizle şu üstümü başımı biraz temizleteyim. Zira buraya kadar bu halde geldim.

Zaten Rakım da yarım saat içinde İngilizlerin evinde olmak için acele ettiğinden, bunlar sözü burada kesip birbirlerinden ayrıldılar. Fakat Rakım, bizimkinin böyle aşçı dükkânındaki mayonez tabağını üstüne başına giymiş olmasına bir anlam veremedi. Nihayet İngilizlerin evine vardı. Ev halkı yemek için kendisini hazır beklediğinden hemen sofraya oturuldu. Çorbalar içilir içilmez Ziklas “Aman, bugün bizim uşak bir ala balık almış. Ben de mayonezli balığı pek sevdiğim için, öyle pişirmesini aşçıya sipariş ettim. Seversiniz ya Rakım Efendi!” diye sofra hizmetinde besleme kıza yardım eden aşçı kadına mayonezi getirmesini emretti.

Kadın durdu. Ziklas emrini tekrar edince kadın bu sefer durmakla kalmayıp çehresinde de bir durgunluk belirdi.

Ziklas bir daha üstelediğinde durgunluk daha da artıp kadın bütün bütün bozularak adeta kekeleye kekeleye mayonezin dökülmüş olduğunu bildirdi. Ziklas’ta hiddet! Rakım’da şaşkınlık!.. Ziklas “Canım birisi döküldüyse bir daha yapmak gerekmez miydi?” dediğinde aşçı kadın daha fazla bozularak mayonezin pek geç vakitte döküldüğünü, bir daha yapmak için yumurta ve limon bulmaya vakit kalmadığını bildirdi.

Ziklas: Bereket versin ki Felatun Bey gelmedi! Gelseydi o Rakım Efendi gibi de değildir, misafir sayılır, utanırdık.

Rakım: (Merak edercesine) Vay! Felatun Bey de gelecekler miydi?

Ziklas: Evet, bu gün kendisini gördüm. Gelmesini rica ettim. “Alaturka on ikiye kadar gelirsem gelirim.” diye söz verdi. Karanlık oldu, gece oldu hâlâ yok. Bundan sonra gelmezler diye sofraya oturduk.

Rakım: (Biraz şaşkın ve gülümseyerek) Madem ki şimdiye kadar gelmediler. Efendim demek oluyor ki gelmeyecekler.

Uşak: (Rum olup, yarım yamalak bir Fransızca ile) Ya, ben Felatun Beyi dört yol ağzında gördüm, buraya doğru geliyordu.

Ziklas: Ne vakit?

Uşak: Güneş hemen hemen batmak üzereydi.

Ziklas: Ben de şimdi zannettim. Artık gelmez ya Rakım Efendi.

Rakım: Efendim! Kendisi söz vermiş olup, hizmetkarınız da buraya doğru geliyor olduğunu görmüşse mutlaka olağanüstü bir durum olmuştur!

Rakım Mister Ziklas’a bu cevabı verirken göz ucuyla aşçı karıya baktı. Karıyı havuç gibi kızarmış görünce, aklından geçen tüm şüphelerden emin oldu.

Acaba bu şüpheler neydi?

Şimdilik bilinenleri anlatırdık ama aradan üç gün geçip işin aslı anlaşılmadan, zan derecesinde kalan karalamaları çoğaltmaya vaktimiz yoktur.

Neyse, güle oynaya yemek yenildi. Yemekten sonra derse başlanıp bir saat içinde de derse son verildi. Türkçeye başlanalı altı ay olmuştu. Bu süre zarfında kızlar okuyup yazmayı öğrendikleri gibi ufak ufak kelimeleri, cümleleri yanlışsız olarak okuyor hatta kurulan cümlelerin anlamlarını çıkartabiliyorlardı.

Dersten sonra Rakım gitmek için izin istedi. Mister Ziklas “Mösyö Rakım, işiniz yoksa biraz daha kalsanız eğlenebilirdiniz. Matmazeller bize biraz mızıka çalarlar, birkaç şarkı okurlar.” deyince Rakım bu davete teşekkür edip, rica ettikleri gibi biraz daha kalmaya karar verdi. Kızlar ikisi birlikte piyano başına oturarak dört el ile ahenk tutmaya başladılar.

Rakım bir köşeye dayanmış can kulağıyla dinliyordu. Birkaç alafranga hava çalıp birkaç şarkı söyledikten sonra o zamanların pek moda olan “ey sabâ esme nigârım uykuda” şarkısını piyano ile çalmaya başlayınca Rakım duygulandı. Derken Mister Ziklas bu şarkıyı söylemesi için Rakım’dan ricada bulunmasın mı? Alafranga bir delikanlıdan veya kızdan böyle bir şarkı rica ettiklerinde geri çevirmek ayıp olduğundan, bir de Rakım’da musikiye karşı âlâka bulunduğundan alçak perdeden başlayıp yavaş yavaş, tizleşe tizleşe piyano ahengine kadar çıkıp şarkıyı seslendirdi.

Güzel söylemiş olduğu için İngilizler beğendiler sonra da kızlar şarkının güftesini yazdırmak ve Türkçesini mısra mısra Fransızcaya tercüme ettirmek için Rakım’ın başına toplandılar. O güzel şarkının her sözü büyü gibi olduğundan, mısraları Fransızcaya çevirdikçe bu güzelliğe, inceliğe yalnız kızlar değil, valide ve pederleri de hayran oldular. Kızlar tercümeyi bitirdikten sonra Rakım’dan şarkının sözlerini hece hece nota üzerine yazmasını rica ettiler. Sonra da oturup şarkıyı Türkçe olarak meşk etmeye başladılar. Gerçi ilk defasında uyduramadılarsa da yavaş yavaş yoluna koyacakları belliydi.

Rakım saat dörtten sonra İngilizlerin yanından kalkıp faytona binerek evine yöneldi. O esnada zihnini meşgul eden yegane şey Felatun Beyin mayonez meselesiydi. Felatun Beyin de o akşam Ziklas’ın evine davetli olmasını ve tam Asmalı Mescit Sokağı’na girdiğini uşak gördüğü hâlde davete gelmemiş olmasını, üstelik Rakım’ın onu üstü başı mayonezli görmesini düşündükçe Felatun Bey hakkında hiç de güzel şeyler ortaya çıkmıyordu.

Evine geldiğinde dadısının ihtiyarlık sebebiyle uyumuş, yalnız Canan’ın kendisini beklemekte olduğunu görmüştü. Aman ya Rabbi! Bu Canan kız günden güne ne kadar güzelleşiyordu. Ne kadar nazik, tatlı dilli, şen bir kız çıktı. Yüzünü gördükçe insana ferahlık, huzur gelmemesi imkansızdı. Türkçeyi lâyıkıyla öğrenmişti. Ancak Çerkezlere mahsus bir edayla konuştuğundan, konuşurken insanın içini tatlı tatlı ürpertirdi.

İşte bu hislere kapıldı ama Canan hakkında düşünceleri çok farklı olduğundan iç çekerek tüm duygularını bastırdı. Canan üstüne düşen vazifeleri yerine getirip, dersle ilgili birkaç şey sorduktan sonra odasına çekildi. Yattılar.

Ertesi ve daha ertesi günler Rakım’ın zihnini meşgul eden şey hep mayonez meselesiydi. Bir de ikinci bir konu vardı: Akşam üzeri evine geldiğinde Canan kendisine bir mektup verip “Hani ya o her zaman frenkten pusula getiren uşak yok mu? İşte o getirdi.” dedi. Rakım mektubu açtı, baktı ki Can ile Margrit tarafından yazılmış.

Tercüme edilmiş hali şudur:

“Aziz hocamız!

Bugün pederimiz Felatun Beyi görmüş. Geçen akşam bize gelemediği için çok sitemler edip yarın akşam mutlaka ama mutlaka gelmesini rica etmiş. O da söz vermiş. Biz de onun gelişinden sizin gelişiniz kadar haz alamadığımızdan yemek vaktinden önce gelmenizi mutlaka rica ederiz. Zannederiz ki sevdiğiniz iki talebenizi iç sıkıntısından kurtarmak için bu ricamızı kabul edersiniz.

Margrit-Can”

Rakım mektubun bu şiirsel üslubuna fazlasıyla şaşırdı. “Acayip! Kızlar Felatun Beyin gelişinden hoşnut olmuyorlarmış. Ben onlara kendimi sevdirecek hiçbir muamelede bulunmadım. Görevimi yerine getirmekten başka hiç bir şey düşünmedim. Acaba Felatun Bey kendisinden nefret ettirecek ne gibi bir davranışta bulundu? Sakın mayonez meselesinden bir şüpheye düşmüş olmasınlar. O hem daha yeni, hem de kimsenin anlayamadığı bir olay. Sevdiğimiz iki öğrencimizi can sıkıntısından kurtaracağımızı ümit ediyorlarmış. Benim onları sevdiğimi ne anlamışlar? İşin içinde bazı gariplikler var ama bakalım, sonra anlarız.”diye düşüncelere dalmıştı.

O gün perşembe olduğu için saat on buçuk sularında piyano hocası Jozefino geldi. Rakım’ı orada bulunca memnun olmakla beraber, sevgiden kaynaklanan bir siteme başladı:

Joefino: Vay Mösyö Rakım! Size buralarda rastlanır mıydı? Siz de buralara gelir misiniz?

Rakım: Bir adam evine gelmez mi madam?

Jozefino: Her adam evine gelir ama sizi öyle göremedim işte. Aylar geçti, sizi hiç göremedim.

Rakım: Gerçi, meşguliyetin çokluğu bize bu kusuru ettirdi.

Jozefino: Ben orasını bilmem. Bizim pazarlığımız ne idi? Bir hocanın hakkını vermezlerse, o hoca hizmeti terk etmekte haklıdır.

Rakım: Evet! Orası öyle madam. Fakat sizin bu güzel niyetiniz benim bu kabahatimi de affettirir.

Jozefino: Edemeyecek. Çünkü meşguliyetiniz… Hani şu sizi benim sohbetimden, dostluğumdan uzak tutan meşguliyetinizin ne olduğunu biliyorum. Galiba o domates gibi İngiliz kızları gözlerinize pek parlak göründü. Öyle ki sizi gerçekten seven dostları hiç göremiyorsunuz.

Rakım: Estağfirullah madam! Vallahi dediğiniz şey hatırıma bile gelmiyor. Siz beni biliyorsunuz ya.

Jozefina: İşte bildiğim için söylüyorum ya! Azarlamalarımda pek haklıyım. Zira haftada iki kez Beyoğlu’na geldiğiniz, hatta gelmeye mecbur olduğunuz halde Jozefino dostunuzun evine bir selâm dahi bırakmıyorsunuz.

Rakım: İşte şimdi büyük bir kabahat daha işlediğimi hissettim. O da henüz evinizin semtini bile sorup öğrenmediğimdir. Vallahi madam azarlamaya hakkınız var. Azarlayınız. Hatta isterseniz bir baston vereyim de dövünüz. Fakat ne ceza verecekseniz şimdi veriniz de hiç olmazsa kendimi affedilmiş göreyim.

Jozefino: Ne ceza vereceksem mi?

Rakım: Evet efendim.

Jozefino: Vereceğim cezayı kararlaştırdım. Zamanını bulur da veririm.

Rakım: Ben yarın akşamdan başlayarak her Beyoğlu’na çıkışım da size uğramayı vazife bilirim.

Bu karşılıklı konuşmadan sonra, kendisini bekleyen Canan’a hitap ederek:

– Vojons Ma petite! As-tu apris ta leçon? (Bakalım mini miniciğim dersini öğrendi mi?)

– Quı madame. (Evet hanımım.)

Rakım: O ne? Benim Canan Fransızcada mı öğreniyor?

Jozefino: Fransızca öğrenmezse biz kendisiyle nasıl konuşabiliriz ya? O Fransızca öğrenmesin de ben mi Türkçe öğrenmeye mecbur olayım?

Canan: (Utanarak) Evet efendim! Madam beni zorluyor da…

Rakım: Ne kızarıp yanıyorsun ya? Sanki bir suç mu işliyorsun? İşte pek güzel! Fakat öyle ağızdan Fransızca öğrenilmez. Onu …

Canan: Ben ağızdan öğrenmiyorum efendim. Yazıyorum.

Rakım: Ne yazıyorsun bakayım?

Canan gidip bir defter getirdi. O deftere Türkçe yazı ile birçok Fransızca kelime yazılmış olduğunu gördü. Rakım, böyle Fransızca öğrenilemeyeceğini, öğrenmenin mümkün olmadığını, bunun için de kendisine Fransızcayı öğreteceğine söz verdi. Bu karara Canan’dan ziyade Jozefino memnun oldu.

Evet Canan Fransızca öğrenmekten memnun değildi. Ancak yaratılıştan çok zeki olan bu kızın şimdiye kadar bu zekasını hiç kullanmamış olması, sevmediği bir şeyi öğrenmesine de engel değildi. Kızın kafası o kadar iyi çalışıyordu ki, Jozefino bir kere anlattığı dersi bir daha anlatma lüzumunda kalmıyor, kızın her şeyi mükemmel bir biçimde öğrendiğini görünce şaşırıyor ve kıza sevgisi arttıkça artıyordu.

Yani demek isteriz ki Canan, Rakım’ın o akşamdan başlayarak verdiği Fransızca dersini Türkçe ve musiki dersleri gibi hızla öğreniyordu.

Ha! Canan’ın Türkçesinden bir hayli zamandır haber vermedik. Canan olur olmaz her şeyi kaleme almaya başladığı gibi her yeni kitabı da okuyup anlamaya başlamıştı. Hatta Rakım, kendisine kestirme yoldan Farsça ve Arapça da gösteriyordu.

Ertesi gün Rakım hem Jozefino’ya, hem de Ziklas’a gideceği için erkenden -yani saat on bir de- Beyoğlu’na indi. Ve Jozefino’nun Posta sokağında olduğunu öğrendiği evine vardı.

Jozefino evinde Rakım’ı bekliyordu. Bonjur madam, bonjur mösyö ve hal hatırın sorulmasından sonra dereden tepeden konuşmaya başladılar. Özellikle Canan hakkında pek güzel sözler söylediler. Jozefino kızın zekasına hayran olup güzelliğini de zararsız bulurdu. Yanı başında bir kız yattığı, hem de kendi malı olduğu halde Rakım’ın bu kızdan etkilenmemiş olmasına şaşıyordu.

Lakin Jozefino’daki iç sıkıntısı neydi öyle? Evet, güzel güzel konuşuyor gibi görünse de sanki zihninde başka bir şey varmış da onu bir türlü söyleyemiyormuş gibi davranıyordu. Derken bir konu daha açıldı.

Jozefino: Mastika5 içer misiniz Mösyö Rakım?

Rakım: Vallahi madam ne içerim diyebilirim, ne de içmem diyebilirim. Arada sırada içtiğim oluyor. Fakat müptelası da değilim.

Jozefino: Vallahi efendim! Sizin memleketinizin en güzel şeylerinden bir tanesi de mastikadır. Ben pek seviyorum. Hem size bir sırrı mı vereyim. Türkler gibi her akşam ben de mastika içiyorum ama az, üç dört kadeh kadar.

Rakım: Fena etmiyorsunuz efendim. Az içilirse güzel şeydir.

Jozefino: Ismarlayayım mı?

Rakım: Siz bilirsiniz efendim.

Jozefino hizmetçisi Mari’yi çağırdı, rakıyı ısmarladı. Zaten hazırlanmış olduğundan Mari hemen getirip odanın orta yerindeki masanın üzerine koydu. Madam iki kadehe birer parça şey koydu, “sıhhatinize” diye Rakım’la kadeh kaldırıp içtiler. Jozefino, Rakım’ın gözlerinin odadaki piyanoya takıldığını fark etti.

Jozefino: Size biraz gitara çalsam, birkaç da romans denilen şarkılardan söylesem memnun olmaz mısınız?

Rakım: Sevincimden çıldırırım bile.

Bu arada birer kadeh daha alındıktan sonra Jozefino gitarasını ele aldı. Önce bir giriş yapmış, arkasından tekrar rakı teklifinde bulunmuştu. Rakım ona aynı hızda eşlik edemeyeceğini söyleyince Jozefino bu ortamın tadını çıkarmak istediğinden girişin ardını pek hızlı getirmiş, şarkının sonlarını pek ince, pek hüzünlü söylemişti.

Fasıl bittiğinde, havayı tazelemek niyetiyle Rakım sadece yarım kadeh içki almış, Jozefino’nun kadehini de isteği üzerine doldurmuştu. Artık Jozefino’da gözler başkalaşmış fakat iç sıkıntısı daha da artmış, içi içine sığmamaya başlamıştı. Bu arada Rakım, “Şimdiye kadar size gelmemekle ne büyük kusur ettiğimi şimdi anlıyorum.” deyince, Jozefino ayağa kalkarak, “Bakın şimdi, siz aklıma getirdiniz. Hani, ben size ceza verecektim?” diye Rakım’a yakınlaştı.

Rakım: Artık cezaya gerek kaldı mı efendim? Bana bu kadar iltifat gösterdikten sonra nasıl ceza vereceksiniz?

Jozefino: Elbet vereceğim. Eski kabahatinizin cezasından mümkün değil vazgeçmem, diyerek Rakım’dan bir buse alma cesaretinde bulundu.

Bu ani hareket, Rakım’a garip gelmedi. Çünkü o zamana kadar Rakım, madamın hareketlerinden bu işin sonunun nereye varacağını anlamıştı. Bir saat kadar daha sohbet ettikten sonra, saat yarıma geldiğinde, Jozefino’ya veda ederek Ziklas’ın evine doğru ilerledi. Kendi kendine düşünürken şansının bukelamun gibi her yerde böyle başka başka renk göstermesine de şaşırdı.

İhtimal ki okuyuculardan bazıları anlatılan olayların üzerinden geçen bu bir saat içinde nasıl sohbet edildiğini sorarlar. Fakat hikâye tarzında, meselelerin ayrıntıları söylenmez, yazılmaz da. Bu ayrıntılar sezgiyle bilinir. Biz yalnız şu kadarını haber verelim ki, Rakım Jozefino’dan ayrılırken Jozefino kendisine “Sana kendimden bu şekilde sır vermem, muhabbet duymam gerçekten sevilecek bir adam olduğun gibi her halinle güzel ahlak ve edep göstermenden kaynaklanmıştır. Benim de aileler arasında bu yoldaki şöhretimin korunmasının gerekliliğini bilirsin. Artık bu yaşadıklarımızın saklanması gerektiğini anlamalısınız.” demiş, Rakım, kendisinden önce Madam Jozefino’nun böyle bir ricada bulunmasına teşekkür ederek çıkıp gitmişti.

Vay, öyle ise bizim Rakım Efendi, Felatun Beyin dediği gibi saman altından su yürütenlerdendi.

Evet efendim! Biz burada, bir meleğin halini tasvir etmiyoruz, dedik. Namusunun muhafazasını bilen, insan gibi yaşayan, gerçekten alafranga, zamanımızda yaşayan bir gençten söz ediyoruz. O akşam Rakım’ın yerinde olup da bütün bunlardan kendini geri çeken bir delikanlıyı bize gösterebilirseniz, bu hikâyeye onu alırız. Saman altından su yürütmek ve karda gezip izini belli etmemek Rakım gibi aklı başında delikanlıların işi olup bu hallerin zıddını ararsanız onun misalini de Felatun Beyde bulacaksınız.

Canım hani şu ahlak noktasından bakıldığın da… İyi ya! Zamanımız gençlerinin genel durumlarından işte size iki örnek. Fikriniz hangisini tercih etmekteyse, onu onaylamakta hürdür. Hiçbirisini beğenmemekte yine hürdür ya!

Bizim Rakım Efendi geç kalmak korkusuyla hızlı hızlı yürüyerek Asmalı Mescit’e vardı. Hem telaşın, hem de kendi durumunu garip bulmanın dalgınlığıyla Mister Ziklas’ın kapısını gereğinden fazla bir kuvvetle vurdu. Saat yarıma gelmiş ve ortalık –havanın da kapalı olmasından kaynaklanarak– kararmıştı. Kapı açılıp da içeriye girdiği zaman, Rakım’ın nasıl bir halle karşılaştığını hayalinizde canlandırabilir misiniz? Bakınız nasıl bir hal:

İçeriye girer girmez iri bir karı Rakım’ın boynuna sarılıp kolları arasında sıkıştırarak Fransızca “Zalim niye geç kaldın? Gözlerim yollarda kaldı. Bu akşam mayonezi üstüne başına dökecek misin?” demez mi?

Bu karının aşçı karı olduğunu ve mayonez meselesinin nasıl meydana geldiğini anladınız mı?

Rakım hiç ses çıkarmadı. Çıkarmadı ama karı işi anladı. Derhal Rakım’dan özürler dilemeye başladıysa da Rakım mayonez meselesini karıya itiraf ettirmek için biraz nazlıca davranıp nihayet söyletti.

Bu karı, anası yaşında, iri yapılı bir Fransızdı. Meğer Felatun Bey bu aşçı hanımdan hoşlanmış. O da onun gerek kendisinden, gerek parasından hoşlanmış ve hemen mercimeği fırına vermişler.

İki akşam önce Felatun Bey, aşçı hanımı görmek için mutfağa geldiğinde raf üzerinde bulunan mayonez çanağını devirip bu halde yukarıya çıkamayacağını anlayınca sıvışıp gitmiş.

Aşçı bu bilgileri verdi ama Rakım’a bunları kimseye söylememesi için sıkı sıkı rica etti. O da kendisine güvenebileceğini söyleyerek yukarı çıktı.

Felatun Bey henüz gelmemişti. Ziklas ailesinden başka eş dosttan birkaç kadın ile bir erkek Rakım ile Felatun Beyi beklemekteydiler.

Aradan on dakika kadar ancak geçmişti ki Felatun Bey geldi. Bu akşam da dostları bekletmiş olduğuna dair Ziklas birkaç söz söyleyecek olduysa da, Felatun Bey pederinin hasta olduğunu dile getirerek özür diledi.

Sofraya oturuldu. Çorba içildi.

Ziklas: (Aşçıya) İnşallah bu akşam mayonez dökülmemiştir.

Bu sözü işittiği anda Felatun Bey gah Ziklas’ın, gah Rakım’ın, gah aşçının yüzüne baktıysa da, aşçıdan başka hiçbirisinin çehresinde kendi şüphelerini onaylayan bir ifade bulamayınca içi rahat etti.

Rakım: Artık bir daha dikkat ederler de efendim, mayonezi dökmezler.

Felatun: (Utancını saklamak istercesine) Ne olmuş efendim? Bir akşam mayonez mi dökülmüş?

Ziklas: Evet! Geçen akşam aşçı, geç vakit mayonezi dökmüş de balığımızı yalnız haşlama olarak yedik.

İşte mayonez hakkında söylenen sözler bu kadardı. Araya başka konuşmalar da girerek konuya son verilmiş oldu. Fakat Felatun Bey aşçıyı gördükçe mayonez aklına gelerek kendi kendine utanırdı.

Sofrada yapılan konuşmaların içinde açıklama gerektiren, özel bir şey yoktur. Yalnız Osmanlıcanın ne kadar dakik, leziz bir lisan olduğuna fakat kolay yolla öğrenmek için bir çare bulunamadığına dair konu açıldığı sırada Can ile Margrit “Ey sabâ esme nigârım uykuda” şarkısının Rakım tarafından yapılan tercümesini orada bulunanlara naklederek onların hoşnutluğunu kazandılar.

Bu arada Felatun Bey, topluluk içinde, Rakım’ın cahilliğini bir daha ortaya koyarak mayonez meselesinden dolayı kendisinin düştüğü utançtan daha büyüğüne Rakım’ı düşürmek istedi. Bu şarkının ilk mısraının “Ey sabâ esme nigarım” olarak değil, “Ey sabâ esmer nigârım” diye başladığını bildirdi. Hatta esmer demek olan Fransızca “blonde” kelimesini bile açıkladı.

Rakım bu itiraza hiç ses çıkarmayıp yalnız garipçe bir tebessümle yetindi. Toplulukta bulunan Baron “T” Osmanlıcaya vakıf bir adam olduğundan hemen Felatun Beye karşılık verdi. Şarkının ilk mısraının “Ey sabâ esme nigârım uykuda” diye başladığını ifade etti.

Margrit: Bir de efendim, Fransızca “blonde”, esmer demek midir? Bu kelimeyi bize hocamız “kumral” diye tercüme etmiştir. Sakın bunda da bir yanlışlık olmasın.

Baron “T”: Hayır kızım! Pek güzel tercüme etmiş. “Blonde” demek Türkçe kumral ve sarışın demektir. Esmer “ebrun” kelimesinin karşılığı olabilir.

İşte bu sözün de aslı ortaya çıkınca Felatun Beyin utancı katmerleşti. Rakım ortaya başka konular sürerek kendisini durumdan koruyabildi.

Sofradan kalkınca orada bulunanların ricası üzerine, Margrit ile Can piyanonun başına oturup dört elle piyano çalarak ikisi birden “Ey sabâ…” şarkısını söylemeye başladılar. Şarkıyı üç gündür meşk etmiş olduklarından o kadar güzel söylediler ki, Felatun Bey de ister istemez beğendi.

Kızlar bir ara polka havaları çalmaya başlayınca, heves edenler, kadın erkek çift çift kalkıp polkaya giriştiler. Böyle özel toplantıların zevki de ancak bu şekilde çıkardı. Alafranga âlemde yaşayanlar bunu bilirler. Misters Ziklas Rakım’a niçin dans etmediğini sorduğunda, kadril, lansiye gibi oyunları bildiğini, fakat polka ve vals oyunlarında başının döndüğünü söyleyerek özür diledi.

Felatun ise beş dakikadır Margrit’e, bir defacık olsun kendisiyle oynaması için yalvarıyordu. Margrit nasıl olduysa, Felatun’un hatırını kırmayıp oyuna kalktı. Piyano başında yalnızca Can kalsa da tempoları idare etti. Felatun’un dans edişine diyecek söz yoktur. Zaten ayağında bombar gibi bir pantolon olur. Bu pantolonla rahat hareket edilemediğinden asla eğilmez, mum gibi dans ederdi.

Ancak oyun sırasında nasıl olduysa, kazayla Margrit’in ayağına basmış, panikleyip durumu idare etmek için âni bir hareket yaptığı sırada da arka tarafında bir cayırtı duyulmuştu.

Suizanna düşmeyiniz! Başka bir şey değildi. Siyah, oldukça dar olan bu çürük pantolonun arkası boydan boya yırtılmıştı. Arkasındaki kısa ceket, bu yırtığı örtmek için yeterince uzun değildi. Bereket versin ki o akşam ayağında iç donu vardı. Bazı zamanlarda bunu bile giymezdi. Zira alafrangalığın ölçülerinden biri de buydu.

Sonra onu yolcu ettiler fakat topluluk bu hali görünce kahkahalarını bir türlü tutamadı. Felatun ise “adiyo” bile diyemeden çoktan savuşmuştu.

Bu akşamın diğer olaylarına dair haber verilecek başka bir şey yoktur. Şu kadarı var ki, bir ara Rakım, talebeleri Margrit ve Can ile bir kenarda yalnız kalınca Felatun Beye dair dile getirmiş oldukları hoşnutsuzluğun kaynağını sormuştu:

Can: Felatun Bey salon adamı değildir.

Margrit: Kahvehanede bulunsa kendisine daha iyi yakışır.

Rakım: Niçin böyle hükümler veriyorsunuz efendim? Gençtir, zekidir, anlayışlıdır, âlimdir.

Margrit: Amma yaptınız ha! Kendi dilinin hecesi üzerine yanlışlar yapmış, şarkının ilk mısraında hemen yanlışı ortaya çıkmış bu adam, genç olmuş, güzel olmuş ne fayda?

Can: Asıl mesele o değil efendim. Ben, salon adamı değildir, dedim. Çünkü salonda gördüğü bir kızı kahvehanede gördüğü kızlar gibi zannediyor.

Rakım: Çocuktur.

Margrit: Sizden büyük bir çocuktur.

Beşinci Bölüm

Koca Rakım, Felatun Beyin kendisini mahcup etmek için ne kadar çalıştığını, üstelik çevirdiği her dolabın aslında kendisini mahcup ettiğini gördükçe onun adına daha çok üzüldü. Bu üzüntüyle evine kadar faytonla geldi. Felatun’un içinde bulunduğu durumu düşünmekten kaynaklanan dalgınlığı, tam pencerenin altına geldiği anda, Canan’ın çalmakta olduğu piyano sesiyle bozuldu. “O zavallı kız hâlâ beni bekliyor. Şimdi yüzünü gördüm mü yine hislerim kabaracak. Canım bu kızın beni bu kadar etkilemesinin sebebi nedir? Kendisini nasıl seviyorum bilmem ki? Jozefino’nun dediği gibi değil. Benim dediğim gibi de değil. Ne kardeşim gibi, ne de sevgilim gibi seviyorum. Bu da başka bir durumdur her halde. Bir muhabbet çeşidi de varsın bu olsun.” diye düşünürken bu arada arabacıyı gönderdi. Kapıyı çaldı. Hemen piyanonun sesi kesilip koşa koşa gelmekte olan Canan’ın ayak sesleri işitildi. Kapı açıldı.

Rakım: Daha yatmadın ha Canan!

Canan: Sizi bekledim efendim. Dadı kalfa yattı.

Rakım: Öyleyse kendisini niçin piyano sesiyle rahatsız ettin?

Canan: Kendisi izin verdi efendim, kendisi istedi.

Rakım: Sana hocandan selâm var. Bu akşam kendisini gördüm.

Canan: Oh! Ne kadar memnun oldum. Size güceniyordu.

Rakım: Artık gücenmez.

Bu sözleri söylerken Rakım’ı bir utanç, bir pişmanlık, bir şevk, bir muhabbet, bir korku, dehşet kısaca birbirine hiç uymayan binlerce şey sarmıştı. Fakat hepsini içine atıp öylece odasına çıktı. Canan kendisini soyundurdu.

Rakım: E... Hocanı seviyor musun Canan?

Canan: Gerçekten efendim, çok seviyorum. Ne kadar akıllı, yetenekli bir kadın!

Rakım: O da seni seviyor. Hatta bu dersi benden çok senin hatırın için veriyor.

Canan: Allah’a emanet olsunlar.

Rakım, o gün vaktini nasıl geçirmiş olduğuna dair Canan’a birkaç söz daha söyledikten sonra başka bir konuya geçti.

Rakım: İçin sıkılıyor mu Canan?

Canan: Hayır efendim! Niçin sıkılsın?

Rakım: Yok! Hani, gezmek istiyor musun diyorum.

Canan: Ben ne bilirim efendim? Siz bilirsiniz, dadı kalfa bilir.

Rakım: Eğer senin canın istese ve dadı kalfaya söylesen, götürmez mi?

Canan: Götürür efendim. Niçin götürmesin. Ama, zaten benim canım da istemiyor. Hatta dadı kalfa götürmek istediği zaman da istemiyorum. Neme lazım? Eğlenecek birçok şeyim var. Kitaplarım, yazım, piyanom var. Ben rahatım efendim. Bahçem var. Dadı kalfa bana Salıpazarı’ndan küçük bir kazma, tenekeden küçük bir bahçe kovası aldı. Bahçeyle ilgileniyorum. Eğleniyorum.

Rakım, “Aferin Canan!” diye eliyle kızın arkasını sıvamıştı. Ne dersiniz, kız elektriklenmiş gibi bir şeyler hissetmesin mi? Belirtisi, yüzünde bir kırmızılık oldu. Anlaşılan Rakım kızı odasına göndermek istemiyor, kız da pek gitmek istemiyordu. Ancak vakit oldukça geç olduğundan herkes odasına çekilip yattı. İhtimal ki ikisi de geç saatlere kadar uyuyamadılar.

Hikâyemizdeki olaylardan da anlaşıldığı gibi, Rakım’ın zihnini şimdiye kadar böyle şeyler pek meşgul etmemişti. Bu arada asıl vurgulamak istediğimiz şey, hem Jozefino’nun, hem Canan’ın, hem de yeterince belli etmeseler bile İngiliz kızlarının hissettirdiği duygular Rakım’ı işinden uzaklaştırdı zannedilmesin. Rakım yine eskisi gibi çalışmalarını en iyi şekilde sürdürüyordu. Yazılarını yazıyor, Cenab-ı Hakk’ın ihsan ettiği gibi rızkını kazanıyordu. Bir de cimrilik denilen şey Rakım’ın aklından bile geçmezdi. Her ne kazanırsa evine, dadısına, Canan’a harcardı. Geliri çok fazla olduğu zaman israf etmez, kalan parayı dadı kalfaya verir, o da kendi sandığında saklardı.

Rakım’ın nasıl yaşadığını anlamak isterseniz Canan’ın yaşam biçimine bakınız.

Bundan önce de söylediğimiz gibi, İstanbul’da ne moda olursa bunu en önce alıp giyenlerden birisi de Canan olurdu. Giysilerinin yanı sıra Canan’ın dolabında elmas iğneler, yapma çiçekler, yüzük, küpe eksik değildi. Haftası geçmez Rakım, Canan’a en güzel çil paralardan altın, gümüş seksen yüz kuruş verirdi. Ancak Canan parayı ne yapacak? Sokağa çıkmaz, hiçbir şeye harcamaz ki... Hepsini dadı kalfasına verir, kalfa da bunları ayrıca biriktirip epey çoğalttıktan sonra Rakım’a verir, Canan için yüzük, küpe, saat gibi güzel şeyler aldırırdı. Sözü uzatmaya ne lüzum var? Bir beyefendinin eşi diyemeyiz ama -çünkü Canan’ın kocası yoktu- kibar bir çevrenin yaşadıklarından daha âlâsını yaşamak Canan’a nasip olmuştu.

Buna karşılık Rakım’ın kazancının nereden olduğunu sormaya da gerek yok. Çünkü Rakım gibi çalışkan birisinin kazancının kaynağını biliyoruz. Haftada iki defa Beyoğlu’na ders vermeye giderken Jozefino’yu ziyaret eder, sonra gidip derslerini verirdi. Haftada bir gün Jozefino Rakım’ın evine gelir, onu orada bulursa havadan sudan konuşup şakalar yapar, böylece vakit geçirilirdi. İşte ilk bahara kadar durum böyle devam etti.

Ancak hikâyesi farklı olan bazı durumlar var ki, burada onları anlatmaya mecburuz.

Kısaca...

Felatun Beyin pederi Mustafa Merakî Efendi, oğlunun bizlere anlatmış olduğu hastalığı on beş gün çektikten sonra eceliyle vefat etti. Allah rahmet eylesin. Babasının vefatı üzerine oğlu Felatun Bey ne de olsa erkek, başının çaresine bakabilir. Fakat kızı zavallı Mihriban Hanıma acınır.

Adam sen de! Aylık yirmi bin kuruş geliri olan bir ailenin öksüzleri, öksüz mü sayılır?

Böyle demeyiniz efendim! Ne de olsa öksüz işte, acınıyor.

Yine anlatılan olaylardan birisi de şu: Felatun Bey, Mister Ziklas’ın evinde görünmez oldu. Hatta evin aşçısı Fransız kadın bile değiştirilmiş. Sebebi? Sebebini Rakım Efendi kızlardan öğrendi:

Bir gece dersten sonra, herkes bir aradayken konuşuluyordu. Rakım ne yapıp edip sözü Felatun Beye getirdi. Uzun zamandır onu göremediğini söyledi.

Misters Ziklas: Rakım Efendi! Burada o şahsın isminin anılmasından sizi ve çocukları menederim. Çocuklar zaten yasağı biliyorlar ya!

Rakım: ( Fena halde bozularak) Sebebini sorabilir miyim efendim?

Mister Ziklas: Hayır efendim soramazsınız. Hatta bu yakınlarda onu göremediğinizi söylediniz. Buna ayrıca memnun oldum. Size teşekkür ederim. Demek ki siz onu, sadece buralarda görüyormuşsunuz.

Rakım: Evet efendim.

Mister Ziklas: Tamam. Allah için sizin namusunuzdan, edebinizden, ahlakınızdan pek memnunuz. İlminizden memnun olduğumuz kadar memnunuz.

Rakım: Bu düşünceleriniz için teşekkür ederim efendim.

Peder, valide ve hoca arasında bu konuşmalar geçerken kızlar önlerine bakıyor, olanları göz ucuyla dahi takip edemiyorlardı. Sohbet bitti, Rakım evine döndü. Meselenin mutlaka mayonez meselesinden kaynaklandığını anlasa da emre uymak zorundaydı. İşin aslını kızlardan öğrenmek için bir sonraki dersi beklemekten başka çaresi yoktu.

Nihayet bir sonraki ders günü geldi. Rakım, merakını gidermek için daha erken gelip, dersten önce kızlarla konuştu. Aralarında geçen bu konuşma Türkçe olarak yapılmıştı. Kızların Türkçesi, artık, böyle konuları konuşabilecek seviyeye gelmişti.

Rakım: Allah aşkına hanımlar meraktan çatlayacağım. Felatun Beye ne oldu?

Can: Ben size salon adamı değildir dememiş miydim?

Margrit: Ben de size kahvehane adamıdır dememiş miydim?

Rakım: Canım neyse, ben bu defa her ne olduysa, öğrenmek isterim.

Margrit: O kadar ayıp bir şey ki, söylemeye benim dilim varmayacak.

Can: Benim de...

Rakım: Hayır, olmaz öyle şey efendim. Bu durumu bana mutlaka anlatacaksınız. Sizin, bu kadar olsun sırdaşınız olmadım ise üzülürüm doğrusu.

Margrit: Terbiyeli bir ağızdan çıkacak sözler değil ama ricanızı geri çeviremediğimden, utanarak da olsa söyleyeceğim. Felatun Bey, geçenlerde bir gece yine burada yemeğe kalmıştı. Aslında misafir sayılmazdı, biz de kendisiyle iyi vakit geçiremediğimizden derslerimizle meşgul olduk. Nasıl olmuş bilmem, bir ara dışarıdan içeriye girerken koridorda valideme rastlamış. Kendisini tanıyamayıp, daha doğrusu annemi bizim aşçı kadın zannederek kucaklayıp “A tatlım, mayonezi bir daha üstüme dökecek misin? Az kalsın beni Rakım ve diğerleri huzurunda rezil edecektin.” demiş. Validem böyle olunca “Hay!...” diye haykırmış. O da yaptığı hatayı anlayınca salona gelip fesini ve paltosunu almaya vakit bulamadan, utancından kalkmış kaçmış. Annem hemen salona girdi. Öfkeyle onun fesini, paltosunu alıp pencereden sokağa fırlattı. Olanları babama da anlattı. Meğer mayonezin dökülmüş olduğu akşam...

Rakım: Anladım efendim anladım. Ayıp etmiş. Artık konuşulanları burada bitirelim. Yoksa valideniz ya da babanız gelip hakkımızda bir şüpheye düşer.

Can: Hayır efendim! Sizin hakkınızda hiçbir şüpheye düşmezler. Size sonsuz güvenleri vardır.

İşte mayonez meselesinin son durumu da böyledir.

Gerçekten Mister Ziklas’ın, Misters Ziklas’ın böyle konularda Rakım’a güvenleri sonsuzdu. Rakım’ı oğulları veya kardeşleri gibi severlerdi. O evde Rakım’ın, her kim olursa olsun, huzurlarında edebini zerre kadar bozduğu görülmemişti.

Delikanlıların hali genellikle tiyatroda belli olur. Felatun Beyi tiyatroda görenler, onun, aileden sayılan kadınlar locasına girip de bir kimseye merhaba dediğine şahit olmamışlardır. O daima sahipsiz ya da herkesi kendisine sahip sayan arsız kadınların localarında, kahkahalarla hoş olmayan hallerde bulunmuştur. Rakım ise içeriye giriş bileti alıp tiyatroya girer, kime selam verecekse sadece onların localarına uğrardı. Mesela “G” Bey gibi kibarların localarına uğrayacak olsa “Maşallah Rakım Bey oğlumuz, buyurunuz bakalım, sizin için de yerimiz vardır.” diye kendisine yer gösterirlerdi. Rakım ilk girdiği locada yerini belirler, perde aralarında tanıdık ailelere merhaba demek için izin isteyerek kendi locasından ayrılır. O, locasından ayrılırken locadakiler arkasından, “Maşallah! Çocuk ne kadar da kendi halinde; içkisi yok, kumarı yok! Allah için kız gibi delikanlıdır.” derlerdi. Hatta tiyatrodakiler, daha sonraki günlerde de Rakım’ın efendiliğini konuşurlardı. Hani demek istediğimiz odur ki, Ziklaslar, Rakım hakkında böyle güzel sözleri işitmiş ve söylemiş olan takımdandır.

Bahar mevsimine kadar yaşanmış olan olaylardan bir diğeri de şudur:

Tam kışın sonu sayılabilecek bir zamanda, Rakım yine bir ders akşamı Jozefino’ya ziyarete gitmişti. Zamanla aralarında hiçbir formalite kalmadığından, Jozefino Rakım’ı görünce sevincinden sıçramaya başladı. Hal hatır sorulduktan sonra Jozefino hüzünlü bir yüzle, sitemkâr bir tavırla:

Jozefino: Mösyö Rakım, benim senin dostun olduğuma şüphen var mıdır?

Rakım: Nasıl olur da şüphem olur?

Jozefino: Yok, ama şaka falan yapmıyorum. Beni, senin metresin gibi mi kabul edeceksin?

Rakım: Canım bu sözler neden kaynaklanıyor?

Jozefino: Neden kaynaklandığını anlarsın. Öncelikle bilmeliyiz ki, birbirimizi öyle sadece aşkla sevmiyoruz. Gerçekten dost olarak seviyoruz. Yani senin menfaatin benim, benim menfaatim senin olarak...

Rakım: Anladık canım, fakat bir de şu meseleyi anlayalım bakalım. Ben kendimi sana öyle bir dost sayıyorum. Sen de bana öyle bir dost olursan ne devlet...

Jozefino: Pek âlâ söyleyeyim, söyleyeyim de senin nasıl davranacağını göreyim. Mesela şimdi Canan’a bir müşteri çıksa.

Rakım: Çıkabilir ya!

Jozefino: Hem de nasıl müşteri, bir bilsen?

Rakım: Yağlı demek istiyorsun değil mi?

Jozefino: Tek seferinde bin beş yüz Osmanlı lirası vermeyi göze almış. Bilirsin ki bu para otuz dört bin beş yüz frank eder. Oldukça iyi para.

Rakım: Evet! Bin beş yüz ile yirmi üçü çarpacak kadar matematik bilgim var. Fakat şu müşteri kimmiş bakalım?

Jozefino: İşte bizim .... Bey. Nasıl, bu paraya heves edecek misin?

Rakım: ... Bey bizim cariyeyi nereden öğrenmiş?

Jozefino: Benden. Kendi cariyelerine de Canan’la birlikte yedi sekiz aydır ders verdiğim hâlde hiçbir şey öğrenemediler. Geçenlerde bey beni azarlamaya başladı. Ben de bu durumda Canan’ı örnek gösterdim. “Sekiz ay içinde öğrendiği Türkçeyi, piyanoyu, okumayı, yazmayı sizinkiler sekiz senede öğrenirlerse memnun olursunuz.” dedim. O da ertesi sabah kendi hazinedârını göndermiş. Canan’ı el altından imtihan ettirmiş. Dediğimden fazla bile bulmuş. Dün akşam gittiğimde beni onayladığı gibi, Fransızcası, piyanosu için de onu fazlaca beğenip heves etti. Ve bin beş yüz liraya kadar almak için, senin ağzını yoklamamı istedi.

Rakım: Fena alış veriş değil ha? Yüz altına aldığın bir cariyeyi senesi geçmeden bin beş yüz altına sat.

Jozefino: En çok da güzelliğini beğenmiş. Hatta hazinedar kalfası demiş ki: “Efendim o bir cariye değil, adeta bir hanımefendi.” Canan’ı satmayı göze alıyor musun?

Rakım: Onu ben bilmem?

Jozefino: Ya kim bilir?

Rakım: Canan’ın kendisi bilir.

Jozefino: O nasıl söz?

Rakım: İşte öyle bir söz. Canan benden odalık ya da eş olmak için ümit görmedi. Kadın değil mi, kendisine elbette bir koca ister. Eğer ileride kendisini benden başka bir beye odalık olarak kabul ettirmek ümidini taşıyorsa satarım. Zaten kendisinin bir hayli serveti var. Buna bir de bin beş yüz lirayı ilave ederse... Canan’ı iki bin liralık bir hanım etsek fena mı olur?

Jozefino: Ay! Sen bin beş yüz lirayı Canan’a mı vereceksin?

Rakım: Ya ne yapacağım, kendi cebime mi koyacağım? Sen beni o kadar aç gözlü, o kadar gaddar mı zannediyorsun? Ben, bir adamın hürriyetinin karşılığı olan parayı nasıl yiyebilirim?

Jozefino: Demek oluyor ki sen kendin satmak düşüncesinde değilsin.

Rakım: İşte fikrimi söyledim ya!

Jozefino: Yani bin beş yüz lirayı, Canan’dan ayrılacak kadar heves verici bulmaz mısın?

Rakım: Beni Canan’dan ayıracak kadar heves verici bir şey değildir. Eğer Canan’ı benden ayıracak kadar heves verici ise onu da Canan bilir, bir diyeceğim yoktur.

Jozefino: Aferin Rakım! Aferin delikanlı! Vallahi bu kadarını da ümit etmezdim, diyerek kalkıp Rakım’ın boynuna sarıldı. Gözlerinden, alnından, yanaklarından öptü.

Jozefino: Ben de temin ederim ki bu para Canan’ı senden ayıracak kadar heves edilecek bir şey değildir. Çünkü kızda, senin için beslediği büyük bir muhabbet görmekteyim. O kadar büyük ki, ben bu türlü muhabbeti hiç kimsede görmedim. Arada bir ağzını ararım da, kızcağızın kalbi senin muhabbetinle doludur.

Rakım: Sen beni böyle ümit etmez miydin?

Jozefino: Doğrusu bu ya, etmezdim.

Rakım: Öyleyse doğrusu bu ya, ben de seni böyle ümit etmezdim.

Jozefino: Niçin?

Rakım: Çünkü seni Canan’ın aleyhinde davranır, senin onunla rakip olduğunu sanırdım.

Jozefino: (Şaka yollu) Ahmak sen de!

Rakım: Niçin? Sen beni sevmiyorsun diye mi inanayım?

Jozefino: Bari tekrar edeyim: Ahmak!

Rakım: Niçin? Allah’ını seversen üzülüyorum. Ben seni, beni sever inancıyla.....

Jozefino: Seni kim sevmez ki a deli? Sana kendimi sevdirebildiğim için kendimi bahtiyar sayıyorum. Fakat ben senin hayatına ortak olmaya layık bir kadın değilim. Ben kırkıma giriyorum. Sen henüz yirmi beş yaşında bir delikanlısın. Sizin memlekette olup on beş yaşında kocaya varmış olsaydım, şimdi senin kadar oğlum olurdu.

Rakım: Hayır, ben seni kendi değerimden fazla bile...

Jozefino: Sus! Ben böyle, olmayacak sözleri dinlemem. Olacaksan benim dostum ol, arkadaşım ol. Bu dünyada sana lâyık kadın Canan’dan başkası olamaz. Zavallı kızcağız, ne kadar da sevimli. O mahzun yüz, o hüzünlü tavırlar. Rakım, Rakım! Sen beni gerçekten tiyatrodaki kadınlardan mı zannettin? Bende yürek vardır yürek. İçi de duygu doludur. Canan’ı senin sevdiğinden de fazla severim. Sevmesem bile, Allah için doğruyu söylemekten çekinmem. Bu kızı eğer mahzun bırakırsan, seni vallahi adam yerine koymam.

Rakım: (Şaşırmış bir halde) Vallahi tuhaf be! Hiç de senin gibi bir kadın görmedim.

Jozefino: İşte şimdi gör. Gelecek defa .... Beye gidince “Olmaz!” cevabını götüreceğim. Öyle değil mi?

Rakım: Bencesi öyle!

Jozefino: Canancası da öyledir. Ben sevgili Canancığımı mesut görürsem, kendi saadetim kadar sevinirim.

Rakım Jozefino’da gördüğü bu hallere hiçbir anlam veremeyerek şaşkın şaşkın Posta sokağından çıktı. Asmalı Mescit’e kadar geldi. Her ne kadar anlam verememişse de Jozefino’nun davranışlarında büyük bir insaniyet, hakkaniyet, gerek kendisine gerek Canan’a karşı samimi bir muhabbet görmüştü. Kısacası Asmalı Mescit’e, Ziklas’ın evine geldi. Kapıyı çalıp içeriye girince kendisini iki kız kardeş karşıladı. Rakım, ortalıkta kimseleri göremeyince sormak zorunda kaldı.

Rakım: Valideniz ile pederinizi göremiyorum.

Margrit: Onlar bu akşam yokturlar.

Rakım: Acayip, siz yalnızsınız demek. Gittikleri yere sizi niçin götürmediler?

Margrit ve Can: Siz geleceksiniz diye götürmediler.

Rakım: İşte buna üzüldüm. Ben yarın akşam da gelir, dersinizi verebilirdim. Niçin kendinizi eğlenceden mahrum bıraktınız?

Can: Biz sizinle de eğlenebiliriz.

Rakım: Eğlenebilirsiniz ama validenizin yanında olsaydınız daha başka olurdu.

Margrit: Onlar burada Mösyö ...’nin suaresindeler. İsterseniz yemekten sonra biz de gidebiliriz. Fakat burada kalsak daha iyi olur.

Rakım: Siz bilirsiniz.

Can: (Manalı bir tavırla) Yok siz bizden sıkılırsanız o zaman...

Rakım: Ben mi? Ben sizi kız kardeşim gibi severim.

Margrit: Gerçekten, biz de sizi kardeşimiz gibi severiz.

Rakım: Teşekkür ederim hanımlar. Ben sizinle bir yıl değil bir ömür kalsam sıkılmam. Siz beni daha tanıyamadınız mı?

Can: Biz de sizin için aynı şeyleri düşünüyoruz.

Bunlar oturup yemeklerini yediler. Sonra bir saatten fazla dersle meşgul oldular. Fakat o geceki dersler şarkı sözü ezberlemekten ve şiir okumaktan ibaret kaldı.

Rakım, bu kızların Osmanlı şiirinden zevk almalarına hayran olur, aynı zamanda da şaşırırdı. Özellikle bir şiiri güzelce ezberler, sonra da o kadar güzel, saf, şairâne okurlardı ki dinleyenler etkilenirdi. O gece de şiirden söz açıldı.

Can: İngilizce şiir, insanda hiç şiirsel etki bırakmaz. Ben bu sebeple Fransız şiirini daha çok severdim fakat Türkçe öğrendikten sonra Fransız şiirinden de vazgeçtim.

Margrit: Ben de öyle. Şiir insanın kalbini yakmadıktan sonra neye yarar ki?

Rakım: Bu da nesi? Ben bu akşam sizden hiç duymadığım şeyleri duyuyorum.

Margrit: Hangi duymadığınız şeyler?

Rakım: Şu, şiirin insanın kalbini yakması gibi şeyler. Size bu hisleri kim verdi?

Can: Tuhaf şeyler söylüyorsunuz Rakım Efendi! Ya biz odundan mı yaratıldık?

Rakım: İyi ama her şeyin bir vakti vardır kuzum. Sanırım hocanız olarak sizleri uyarmaya hakkım vardır. Bu gibi şeyler, sizin için şimdilik erkendir.

Can: Evet bu hakkı size veriyoruz.

Margrit: Hem bunu rica ederiz, hem de bu müsaadeyi asla kötüye kullanmayacağımıza dair size söz verebiliriz.

Rakım: (Biraz düşündükten sonra hafif bir tebessümle) Kötüye kullanmayacağınıza mı söz verirsiniz?

Can: Niçin güldünüz Allah’ınızı severseniz?

Rakım: Hiç!

Can: Hiç değil, mutlaka içinizden geçen bir düşünceye güldünüz. Ama bunu lütfen bizden saklamayınız. Hani kardeş değil miydik ya?

Rakım: Ben de öyle düşündüm, fakat...

Margrit: E... fakat!

Rakım: Mademki şiire hevesiniz var, size Farsça şiirler de verirdim. Hatta Osmanlı şiirinin en seçkinlerini tercüme ederdim, fakat bu kadar serbestliği suiistimal etmenizden de korkarım.

Kızlar Rakım’dan müsaadeyi alınca çok sevindiler.

Can: Bizim ahlakımızın güzelliğine inanmıyor musunuz?

Rakım: Yerden göğe kadar!

Margrit: Size bunu yeniden mi ispatlayacağız?

Rakım: Hayır ben sizin ahlakınızın güzelliğinden eminim. Fakat şiire çok fazla heves edenler ister istemez bu duyguların etkisinde kalırlar.

Can: Biz hâlimizden zerre kadar taviz vermeyeceğiz.

Rakım: Öyleyse dinleyiniz, diyerek Hafız’ın6 şu gazelini okumaya başladı:

Ey ez fürûg-ı rüyet-i rûşen çerâğ dide
Mânend-i çeşm-i mestet çeşm-i cihan ne dîde

Hem çün tûtâz-ı neyni sertâbepâ letâfet
Gebti nişân ne dîde ebz-i dünya ferîde

Bir kasd-ı hûn-ı uşşâk ebrû vü çeşm-i mestet
Gâh ibn-i kemîn kân ân-ı keman keşîde

Ez söz sîne-i her dem dûdem beser birâyed
Çün ûd-ı çend-i bâşım der-i âteş ermîde

Ger ber lebim nühâ leb yâbem-i hayât bâkî
Ân dem ki can-ı şîr bün bâhedleleb resîde

Hoca Hafız’ın bu gazelini ezbere bilenler anlamışlardır ki Rakım bu gazelin birkaç beytini eksik okumuştur. Bunu ne amaçla yaptığını bilemeyiz. Bir ihtimal beyitler ya ezberinde yoktur ya da bu ortamda okunmaya uygun değildir. Rakım, bu gazeli öyle güzel bir Farsçayla okudu ki, duyan Şirazlı olduğunu zannederdi. Kızlar manasını anlamadıkları halde teleffuzdan kaynaklanan güzelliğe hayran oldular. Şiir tercüme edilip manasını anladıklarında da tamamen mest olmuşlardı.

Bizim Rakım’ın bu gazeli nasıl tercüme ettiğini okuyucuya göstermek için tercümeyi aynen veriyoruz.

“Görmüyor musun ki gözlerim sevinçle, bu sevincin coşkusuyla parıl parıl parıldamaktadır. Sakın bunun sebebini başka bir şeye dayandırma. Gözlerimin ışığının bu kadar parlak olmasının sebebi, senin yüzünün parlaklığının bana yansımasıdır. Hiç aynayı eline alıp da kendi güzelliğini seyrettin mi? Özellikle de gözlerinin güzelliğine dikkat ettin mi? Senin insanı mest eden gözlerin gibi gözleri, cihanın gözleri görmemiştir. Kendi gözlerin sende olan güzelliği görmekten acizse, sana ben haber vereyim. Senin gibi baştan ayağa lâtif, güzel bir nazeninin varlığını hiçbir yerde görmemişler. Çünkü Allah böylesini bir daha yaratmadı. Biz seni seyrettiğimizde neler hissediyoruz, sormuyor musun?

Biz senin kaşların ve gözlerin karşısında tir tir titremekteyiz. Çünkü senin bakışların, kaşların âşıkların canına kastetmiştir. Sen bizim ah edişlerimizden, ağlayarak yalvarmalarımızdan zevk alıyorsun. Cayır cayır yanan göğsümüzün dumanı her an başımızı bürümektedir. Ancak bundan çıkacak misk kokuları için bir ud ağacı gibi yansak da olur. Senin aşkının derdiyle hasta oldum. Döşeklere yattım. İşte, hayatımdan da ümit kalmadı. Eğer, tatlı canımın dudaklarıma kadar gelmiş olduğu şu anda, sen de dudaklarını dudaklarımın üzerine koyarsan ebedi hayatı bulurum. Yoksa böyle kıvrana kıvrana can verir giderim.”

Rakım beyitlerin açıklamasını bitirmiş, kızlar da Fransızca olarak verilen bu açıklamayı not etmişlerdi ki tam o sırada valide ve pederleri geldi. Mister Ziklas bunları yazı masası başında görünce gayet memnun:

Ziklas: İşte oğlum kıymet bilen terbiyeli adamların gösterdikleri davranış böyledir. Demek ki akşamdan beri üç dört saatinizi böyle geçirdiniz.

Can ile Margrit: Evet babacığım.

Misters Ziklas: Doğrusu Rakım Efendi aramakla bulunacak şahıslardan değildir.

Rakım: Bu güzel düşüncelerinizle beni ihya ediyorsunuz efendim.

Ziklas: E... Birer punç içelim mi?

Rakım: Artık bana müsaade etseniz iyi olur efendim. Bildiğiniz gibi gideceğim yer uzaktır. Salıpazarı, malûm ya efendim.

Ziklas: Evet Salıpazarı’ndasınız. Gerçekten, biraz uzaktır. Rakım Efendi, siz bizi hiç evinize davet etmediniz. Biz şimdiye kadar hiç alaturka ev görmedik.

Kızlar: Evet babacığım! Doğrusu biz de Rakım Efendinin evini görmek isteriz. Kim bilir ne kadar çok kitabı vardır.

Misters Ziklas: Bu kızların da merakları kitap.

Ziklas: Öyle ya karıcığım öyle ya! Bu merak da onlara Rakım Efendiden geldi. Rakım Efendi, gerçekten, bir gün bizi evinize götürseniz.

Rakım: Baş üstüne efendim. Beni ihya etmiş olursunuz. Ne zaman isterseniz. Fakat biraz sabretseniz derim, bahar gelsin. Bir küçük bahçem var, böylece onun güzel mevsimini görmüş olursunuz.

Kızlar: Bak bak! Bahçesi de varmış.

Misters Ziklas: Siz ne zaman müsaitseniz o zaman olsun.

Ziklas: Rakım Efendinin tavsiye ettiği zaman uygundur. Hem o zaman bir sandal keyfi de yaparız.

Hepsi: Münasip.

Bu konuşmalara da son verildikten sonra Rakım kalktı, herkese veda etti. O akşam mehtap vardı. Bu güzelliğin tadını çıkarmak için evine kadar yürümeye karar verdi. Ve Kumbaracı yokuşunu inmeye başladı.

Altıncı Bölüm

Beşinci bölümün sonunda bahar mevsimine kadar yaşanan bazı olaylar anlatıldı. Bu olaylar anlatıldığı gibi kaldı mı?

Ne gezer? Hatta Rakım için, bu garip gece bile henüz bitmedi. Jozefino’dan duyduğu, gördüğü gariplikler, kızlarda gördüğü aşka dair duyarlılıklar hepsi birleşip Rakım’ın zihnini oldukça meşgul etmişti. Tophane’den inerken yürüye yürüye kendi evini değil Fındıklı’yı da geçip Kabataş’a gelmişti. Aklı başına geç geldi.

Acayip! Bu kadar dalgınlığın sebebi neydi?

Söyledik ya işte! Jozefino’nun söyledikleri, İngiliz kızlarının tavırları, bir de Canan meselesi. Rakım, Jozefino’yu insaniyetli, terbiyeli, nazik bir kadın olarak tanımıştı. Ancak aralarında yaşanan aşkın gereği olarak Jozefino’nun böyle Canan’ı destekleyici konuşmaları olmamalıydı. Bir ara “Adam... Kadının hakkı var, bizim yaşadıklarımız sadece bir ihtiyaç gereğiydi.” demişse de “Yok ama bu kadın beni severdi ben de onu severdim. ‘-İdi, idim’ değil beni hâlâ sever, ben de onu severim. Jozefino kırkında bir kadın olmasına rağmen öyle bir köşeye atılacak güzellerden değildir. O endâmı, o terbiyesi, o kibar tavrıyla herkes kendisini sevebilir. İyi ama ... Yok... Mutlaka...” diye bu kadının davranışlarına böyle kesin hükümler veremezdi.

İngiliz kızlarına gelince... O baygın mavi gözler gittikçe başka bir hal almıştı. Hele bu akşam, Hafız’ın o gazelini okurken kızlarda gözlerin süzülüp gittiğini, nefeslerin içlere sığmadığını görmüştü. “Şüphe yok bu kızlarda aşk duyguları uyanmış, sevmek sevilmek ihtiyacı hissetmeye başlamışlar. Acaba bu iç geçirişler kimin içindi? Ah bunların sırdaşı olmayı öyle isterdim ki! Bilsem kimin için iç geçiriyorlar. O sevdikleriyle bunları bir yerde görsem. Bir âşığı sevdiğiyle görmek ne mutluluktur.” diye düşüncelerinin içindeki gizli saklı, örtülü gerçekleri keşfetmek için zihnini zorluyordu. Hele aklına Canan geldikçe...

Kabataş’ta aklı başına gelip geri döndükten sonra evine gelip kapısını tıklattı. Canan’ın biraz gecikmiş olduğuna bakılırsa zavallı kızcağızın uyumuş olduğu anlaşılır. Kız gecikti fakat Rakım’ın kapıyı bir daha tıklatmasına fırsat vermedi. Koştu, geldi, kapıyı açtı. Elindeki şamdanın ışığı gözlerini kamaştırıyor, uyku mahmurluğu gözlerinden gitmiyor, bu da onu öyle güzelleştiriyordu ki tarif edilemez. Rakım bu güzellik karşısında kendini kaybetmiş, yatak kıyafetleriyle gördüğü Canan’a karşı olur olmaz şeyler düşünmüştü. Fakat derhal aklını başına toplayıp, temkinli davrandı.

Yukarıya çıktılar. Rakım üstünü başını değiştirip kanepeye uzandı. Canan da bir şeylerle meşguldü. Derken Rakım, Cananla şaka niyetiyle söze başladı.

Rakım: E... Koca Canan! Galiba senden bize hayır yok.

Canan: (Heyecandan yüreği oynayarak) Neden efendim?

Rakım: Neden mi? Sana müşteri çıktı a kuzum.

Vah zavallı kızcağız. İnsan böyle güzelleri nasıl sever bilir misiniz? Yüreği acıya acıya sever.

İşte bir adamı tatlı tatlı ağlatan, bu gibi kızların şefkatle karışık olan muhabbetidir. Bîçare Canan, efendisinden bu sözleri işitince elindeki elbise öylece elinde kalarak şaşırıp, kesik kesik....

Canan: Müş...te....ri mi çıktı efendim?

Rakım: Hem de müşterinin yağlısı. Senin için bin beş yüz altın veriyorlar.

Bu sözleri söylerken Rakım’ın gözleri sulandı, ama şiddetle gözlerini kırpıp yaşlarını kuruttu.

Canan: (Heyecanından dayanamayarak) Çok para değil mi efendim?

Rakım: Çok para.

Canan: (Gayet ciddi) Satacak mısınız efendim?

Rakım: Sen ne dersin?

Canan: Ben sizin malınızım efendim. Siz bilirsiniz.

Rakım: (İçinden kabarıp gelen kötü hissi yutmaya çalışarak) Yok sen ne diyeceksin. Ben onu bilmek isterim.

Canan: (Gözleri dolup burnu kızararak ve dudakları titreyerek) Ben ne diyebilirim efendim. Size para lâzım. Bin beş yüz altınınız olursa benim gibi tam on beş tane Canan satın alırsınız.

Kızın bu sözleri üzerine Rakım engel olayım derken gözlerinden yaşları boşaltıverdi. Canan bu hali görünce dayanamayıp o da başladı. Bu halin hem Canan, hem de Rakım için acıklı bir hal olduğu görülüyor. Fakat bu acının içinde büyük bir lezzet de vardı. Bu lezzeti herkesler bilmez. Ancak başına gelenler bilir. Ömrünü odun gibi geçirmeyenler bilir. Rakım yine sözüne devam etti.

Rakım: Hayır, sen beni yanlış tanımışsın Canan.

Canan: (Yüzünde bir rahatlık belirerek) Beni satmayacak mısınız efendim?

Rakım: Satacağım, satmak istiyorum.

Canan: (Öncekinden daha beter bir acıya düşerek) Siz bilirsiniz efendim.

Rakım: Ama nasıl satacağım bilmiyorsun ki. Senin için verecekleri bin beş yüz altını ve burada ne kadar elmasın, elbisen varsa hepsini sana vereceğim. Sen bunlarla zengin bir hanım olacaksın. Nasıl razı mısın?

Canan bu sözleri işitir işitmez, daha başından beri elinde tutmuş olduğu elbiseyi fırlatıp atarak kendisini efendisinin kolları arasına atar. “Ben ne bin beş yüz altın isterim ne de elmas... Ben sizi isterim efendim, sizi isterim. Sizin esiriniz kulunuz olayım bu bana yeter.” diye Rakım’ın ayaklarını öpmeye başlar.

Rakım: (Kendisini tutup) Öyle ama Canancığım, sen hep böyle kalacak değilsin ya. Gençsin, güzelsin, zekisin, beceriklisin. Gidecek olduğun yerde seni mutlaka odalık ederler. Hem zengin olacaksın, sana benden ne fayda...

Canan: (Hıçkıra hıçkıra ağlamaya başlayıp) İstemem efendim istemem! Bana ne odalık olmak, ne de zengin olmak lâzım. Ben sizin kapınızda, ocağınızda kul olayım. İsterseniz öleyim.

Rakım: Hayır sen benim kız kardeşim ol. Lakin...

Canan: Ben şimdiye kadar sizin kapınızda sürdüğüm saadetin şükrünü yerine getirmekten acizim. Başka hiçbir şey istemem.

Rakım: Ama sen benim sözlerime dikkat etmedin. Yine tekrar edeyim, kardeşim ol diyorum.

Canan: Dikkat ettim efendim. Ne demek istediğinizi anladım. Ne yalan söyleyeyim, kardeşiniz olmam.

Rakım: Kardeşim olmaz mısın?

Canan: Olmam efendim.

Rakım: Kız niçin?

Canan: (Rengi al al...) Olmam efendim. Olmam. Kardeşiniz olmak bana esiriniz olmak kadar lezzet vermez. Ben şimdiye kadar devam eden halimden memnunum diyorum. Beni satmayacak iseniz ayaklarınızı öpeyim, kurbanınız olayım efendim. Beni yine eski halimle bırakınız. Siz yine “Canan” dedikçe dünyalar benim olur. “Kardeşim” diyecek olursanız yüreğimde bu lezzeti bulamam. Artık beni daha fazla söyletmeyiniz efendim, işte dedim ya... Eğer satacaksanız, sizi bir sene içinde bin dört yüz altın kazanmaktan alıkoymaya yüreğim razı olmaz.

Her şey buraya kadar geldikten sonra Rakım güç yetiremeyip kendisine koyduğu yasağa yenilmiş, kıza sarılarak:

Rakım: Satmam seni Cananım satmam. Sen benim için dünyadaki her şeyden daha kıymetlisin. Milyonlarca altınları da onların olsun. Sen bana yetersin. Fakat kardeşliği kabul etmemen canımı sıktı.

Canan: (Efendisinin kolları arasından edebini, vakarını bozmadan sıyrılıp çıkarak) Kardeşliğinizi kabul etmem. Şimdiye kadar yaşamış olduğum hayattan memnunum, dedim. Biraz önce vermiş olduğunuz teminatla daha memnun oldum. Ben bir saat önce sizin için nasıl bir Canansam şimdi yine o Cananım. Her zaman, vereceğiniz her emir benim için büyük bir şereftir. Var olunuz, sağ olunuz da… Ben, sizi uyurken görsem de bana yeter. Hem müsaade ediniz, artık odama gideyim.

Canan bu sözleri söylediğinde, efendisinde cevap olarak derin bir sessizlik gördü. Yavaşça odasına çekilip kendisini yatağa attı.

E... Rakım o geceyi nasıl geçirdi?

İşte bunun düşünülmesi gerekir. Yarım saat kadar çılgınca düşüncelere kapıldıktan sonra fırlayıp “Garip! Bana kim engel oluyor ki? Malım olması gerekmez. İşte kız da kardeşim olmayı kabul etmeyip .....” diye Canan’ı arzulasa da, başka bir düşünceye kapılıp “Hayır dikkatli davranmak gerek, bu aceleye bir anlam veremiyorum? İşte yanımda yatıyor, ne zaman olsa benim değil mi? Acele işin pişmanlığı, sonra fayda vermiyor.” diye garip bir üzüntüyle yatağına girdi. Bu ıstırap sabaha kadar devam etti.

Siz bu hale cinnet mi dersiniz ahmaklık mı?

Biz ikisini de kabul etmiyoruz. Aşkın bir de böylesi vardır. Kavuşmuşken ayrısınızdır. Bunu yaşayanlar çok nadirdir. Bu insanlar, bu aşkın zevkini de bir istisna kabul ederler.

Size kendisini adamış, hatta kendisini malınız olarak görmüş bir kızı yanı başınızda bulup da nefsinize uymamak için ondan mahrum oldunuz mu? Bu hicranın lezzetini tattınız mı? Böyle bir hissi yaşadıysanız Rakım’a ne deli dersiniz, ne de ahmak. Eğer yaşamadıysanız, divane demekte de ahmak demekte de mazursunuz.

O şehvet denilen şey yok mu? Pek pistir. Gerçekten pistir. Kişinin ruhunda duyduğu o kutsal temiz aşk şehvete bulaşırsa aşkın zevki kaçar, varlığının özü bozulur. Özü bozulur, zevki kaçar ama o an kişinin gözleri şehvet hırsıyla perdelendiğinden bu pis lekeyi göremez.

Efendim, kavuştuğumuz anda bile yaşamış olduğumuz ayrılığın, mahrumiyetin doğurduğu hayallerin lezzeti ne kadar büyük ve devamlıdır. Bir hainlik, akılsızlık ânı olan şehvet ise ne kadar da kısadır. Sadece birkaç saniyeden ibarettir. Bu şehvet hastalığının verdiği zevk de ne kadar çabuk biter. İnsan sevgiliden kırk yıl ayrı kalsa, aşktan doğan lezzet kırk yıl devam eder. Hem de öyle taze, öyle şuh, öyle çılgın bir halde devam eder ki....

Eğer kırk yıl ayrılık değil vuslat olsa, bundan alınan lezzet insanı zamanla soğutur, aşkı söndürür.

Güzel ama dört saat önce Jozefino ile kucak kucağa olan molla Rakım için bu ince hesabın bir kıymeti var mı? Aşk adına söylediklerimiz onun nazarında da böyle midir?

Bu türden inceliklerin hükmü Rakım’da olmayacak da kimde olacak? Dört saat öncesiyle Rakım’ı yargılamayalım. O dört saat önce bu gece yaşadıklarını yaşamış mıydı, aşkın bu türlüsünü görmüş müydü? Bir de ertesi gününe bakalım.

Ertesi günü ne olmuş ki?

Ne olacak? Rakım sabahleyin erkenden kalktı. Soluğu Beyoğlu’nda aldı. Jozefino’yu yatağından yeni kalkmış bir halde buldu. Günaydın bile demeden:

Rakım: Madam, siz bu akşam bana neler diyordunuz?

Jozefino: Ne diyordum, ne bileyim ben? Sana bin bir türlü şey söyledim.

Rakım: Beni metres gibi değil bir dost gibi gör, kabul et, dememiş miydin?

Jozefino: Evet öyle demiştim.

Rakım: Öyleyse, emin olunuz ki bundan sonra sizi dost gibi, ana gibi, kardeş gibi bileceğim.

Jozefino: (Sevinçli haline biraz hüzün karışarak) Korkarım dediğim oldu.

Rakım: Bu akşam Canan beni cayır cayır yaktı, diye durumunu anlatmaya başladı. Öyle içli anlattı ki Jozefino’nun yüreği kabardı.

Jozefino: Çok sevindim ama bu demek oluyor ki kendi kendime senden el çektim.

Rakım: (Kadının dizlerine kapanarak) Seninle yaşadıklarımı sonsuza kadar hatırlayacağım. Hele dostluğum kıyamete kadar devam edecektir. Rica ederim, beni şu, bu gece almaya başladığım lezzetten de mahrum etme.

Jozefino: Delisin, zalimsin, hainsin...

Rakım: Bu kadar azarlanmaya sebep ne?

Jozefino: Her iki ilişkiyi bir arada sürdüremediğin için.

Rakım: Ama Jozefino bana merhamet et, aklım daha fazlasına dayanmayacak.

Jozefino: Şimdi üzerine varmayacağım. İçindeki yangının pek ateşli, pek şiddetli olduğunu görüyorum. Sonra tekrar gelirsin. Fakat sana bir müjde vereyim, sen bu gece biçare Canan’ı ihya ettin. Onun bu gece acıyla döktüğü gözyaşlarının büyük bir zevke dönüştüğünü bil. Zavallı kızcağız! Sen benim elimden Rakım’ı değil canımı alsan üzülmem. Rakım senin hakkındır. Sana layıktır.

Şu aşağıdaki olayı da anlatırsak, bahara kadar yaşanmış olan olayları bitirmiş oluruz. Şöyle ki:

Canan’ın satılması meselesinin üzerinden bir hafta kadar zaman geçmişti. Bir gün Rakım, Taksim önlerinde Felatun Beye rastladı. Hiç eski bir tanıdık bırakılır mı?

Rakım: (Samimiyetle) Vay benim keyifler!

Felatun: Hiç sorma birader. Şu yastan kurtuldum ya, halime şükürler olsun. Malûm ya pederin ölümü üzerine yas tuttum. Bu alafrangada olağan bir şeydir. Fakat doğrusu her tarafım simsiyah kesildi.

Rakım: Evet, alafrangada vardır ama biz Türkler buna uymak zorunda değiliz ki. Cuma geceleri bir Yasin-i Şerif okuyarak ölmüşlerimizi anmak....

Felatun: Öyle ama beni kendi halime bırakıyorlar mı ki?

Rakım: Size kim karışır?

Felatun: Kim mi karışır? Hey birader hey, hiç sorma başım öyle bir belaya çattı ki!

Rakım: Aman!

Felatun: Bela ama tatlı bela! Gönlüm mini mini bir aktrisin sevgisiyle doludur.

Rakım: Yas tutman için bu mini mini tiyatro oyuncusu mu zorladı?

Felatun: Evet, zavallı kızcağız! Pederin vefatına benden fazla yandı tutuştu.

Rakım: Acayip!

Felatun: Evet oldukça tuhaf bir kızdır. Ama ne yas? Yemek tabaklarına varıncaya kadar siyahta ısrar etti. Siyah tabaklar aldırdı. Kendisi de tiyatroda siyahtan başka bir renk giymez. Elinden gelse güneşin, gökteki yıldızların üzerine siyah bir tül çekecekti.

Rakım: Doğrusu, gerçekten şaşılacak şey!

Felatun: Kendisini görmek istemez misin?

Rakım: Müsaade ederseniz niçin görmeyeyim. Fakat bu kadar muhabbet duyduğunuz bir kızı yabancılara....

Felatun: Be adam, sen hâlâ kaba Türklük taslıyorsun. Alafrangada böyle şeyler var mıdır?

Rakım: Ben nedense kendimi bir türlü alafranga olarak görmedim, göremeyeceğim de.

Bu sözler üzerine şu tiyatro oyuncusunu görmek için aşağıya, dört yol ağzına doğru dönerler. Rakım; sevdiği adamın babasının ölümüne bu kadar üzülen ve yemek tabaklarına varıncaya dek özellikle siyahı tercih eden bu kadının gerçekten de usta bir tiyatro oyuncusu olduğunu düşünür.

Felatun: Yine nerelere daldın be? Sen hep böyle dalgın gezersin.

Rakım: Hayır birader, bir şey yok. Birisinin bir işi vardı da...

Felatun: (Hor gören bir tavırla) İş, iş, iş... Bu kadar iş ne? Ne zaman bitireceksin bu işleri be adam! Yeter artık kazandığın para! Biraz da kazandıklarını yemeye bak.

Rakım: Ne yapalım birader. Bizim bağımız yok, bahçemiz yok. Gelirimiz yok, giderimiz yok. Çalışmazsak ne yeriz.

Felatun: Bu gençlik bir daha ele geçmez yahu. Yarın sakalına kır düştükten sonra paran olsa da kadınlar yüzüne bakmaz. Biraz olsun gençlikte yaşamalı. Sen de bizim peder gibi olacaksın galiba. Biçare adamcağız kazandı, biriktirdi, sıra rahat rahat yemeye gelince ömrü yetmedi. Bunlardan ibret almalı, öyle değil mi?

Rakım: Allah rahmet eylesin.

Felatun Beyin bu fikirleri Rakım’a göre değildi. Sessizce, biraz daha ilerlediler.

Rakım: Haberiniz var mı birader? Bizim Reyhan Efendi Anadolu’da bir yere kaymakam olmuş. Öyle memnun oldum ki. Bana geçen gün birisi söylemişti.

Felatun: Vallahi haberim yok. Pederin vefatından beri kaleme adım atmadım ki. Efendim, bu acayip kadın bizi fena sardı. Gündüzden akşama kadar yanından ayırmaz. Gece dahi ona eşlik etmelidir. Belası nerede diyeceksin? Sonra da tutup gece evine bırakacaksın. Tut ki evine getirdiniz, bırakıp gidemezsiniz ya! Geceyi orada geçireceksin. Bir dert ki...

Rakım: Dert ama tatlı dert değil mi?

Felatun: Sormaya ne gerek var? Ses bülbül, piyano emsalsiz. Hele o “alokans”, kelimelerin edası. Ağzından ballar akar. Racine, Boilean, Moliére gibi ünlü şairlerin eserlerinden birisini eline aldı mı, insanı deli eder. Ben böyle bir okuyuş, daha ömrümde görmedim. Hiç Fransızca bilmiyor olsan yine anlarsın. Kadın okuduğunu vücut diliyle anlatıyor. Tiyatrocu bu, malum ya. Beni en çok etkileyen şey okuyuşundan kendisinin de etkilenip hüngür hüngür ağlaması. O haldeyken bir de bana sarılıp gözyaşlarına boğulmuyor mu ya! Bu kadar duygusal bir kadın görmedim.

Hem yürüyüp hem de konuştular. Rakım, bir tiyatro oyuncusunda, ağlamak istediği zaman ağlayacak yeteneğin olduğunu, dahası, bu yeteneğin olması gerektiğini bilirdi. Sözünü ettikleri yere geldiler. Burası (C) oteliydi. Bu otelde öyle herkes kalamazdı. Kesesine güvenenler hariç. Zira burada bir sütlü kahve beş frank, yani yirmi beş kuruştu. Hatta burada kuruşun adı bile geçmez. Gele gele özel bir daireye geldiler. Burası yan yana iki oda ve küçük bir salondan ibaretti. Felatun’u deli eden matmazel, Fransızlara özel bir nazla sıçrayarak geldi. Bizim divanenin boynuna sarılıp öptü.

– Je te presente man... (Sana takdim ederim benim...), diye Felatun, Rakım’ı takdim etmek istemişti.

– Pas besoin je ne suis pas une inbecile, on conçoit tout de suite que monsieur est un de tes amis (Lüzumu yok, ben eşek değilim ya... Hemen anlaşılıyor ki bu efendi senin dostlarından biridir), diye karşılık verdi. Bunun üzerine Rakım:

– J’ai l’ honneur ma... (İftihar ederim ki benim...), diye alafrangadaki gibi “Sizinle tanıştığıma memnun oldum.” tarzında bir şey söylemek istemiş fakat kadın buna da fırsat vermeyip:

– Assez monsieur, assez ici entre jennes gens on ne fail pasces bétisesla onytutoit tout bonnement (Yeter efendim yeter. Burada gençler arasında bu hayvanlıktan etmezler. Burada doğrudan doğruya senli benli konuşurlar), diye Rakım’a, hiç hak etmediği bir muamelede bulunmuştu.

Felatun: (Rakım’a) Görüyorsun ya birader, ne serbest bir kadın. İnsan, böyle bir kadından sıkılır mı? Efendim nedir o seramoniler, fasonlar!

Rakım: Öyle efendim öyle. Allah için pek nazik.

Bu konuşmanın sonrası hep Fransızca olarak devam etmiştir.

Kadın: Hey bana bak Felatun! Bir dostu buraya getirirler de hiçbir şey ikram etmezler mi?

Felatun: Gerçekten isabet ettin Polini. (Kadının adı Polini’ymiş.)

Polini: Bir şampanya filan?

Rakım: Hayır dostum. Benim içkiyle aram iyi değildir. Ama bir kahve içerim.

Polini: Oh, ne hayvanlık!

Bu konuşmanın akışı siz okuyuculara belki garip gelir. Fakat alafranga âlemini gezmiş, tozmuş olanlar bilirler ki burada hiçbir abartı yok. Bu konuşma tarzı Fransız aşüftelerine özgü bir şey olup en işvelilerinin de muhabbeti böyledir. Özellikle bir tiyatrocuysa...

Rakım: (Polini’ye cevap olarak) Hakkınız var dostum. Lâkin ben “bonvivor” geliriyle yaşayanlardan değilim. İşimle gücümle uğraşırım. Şimdi buradan çıkınca işime gideceğim.

Polini: Demek oluyor ki “ovrye” amelesin.

Felatun: Evet, geçimini kalemle sağlayan bir amele.

Polini: Bravo, gazeteci misin efendi?

Rakım: Her şey. Ufak tefek roman, gazete, tiyatro hemen hepsiyle meşgul sayılırım.

Polini: Ne güzel, demek oluyor ki bizden sayılırsınız. Yani güzel sanatlardan.

Felatun: Şâirdir de!

Rakım: Estağfirullah.

Polini: Elbette öyle olacak. Öyle ama efendi, biraz şampanya sizin gibi ince adamlara ilham verir. Bizim gibi âşıkların da kalplerini yakar. Öyle değil mi? Maymun, şebek, tavşan!

Felatun: Bence öyle!

Rakım: Herkes düşüncesini söylemekte serbest mi?

Polini: Şüphesiz.

Rakım: Bana göre öyle değil. Bir yudum şarapla gelen ilhamı, şairliği ben ne yapayım? Hem, insanın kanını şarapla kaynatan aşktan ne doğar ki?

Polini: “Olele” O... Bu efendi ne filozofmuş ama! Felatun adını bu efendiye vermeliymiş. E... Suda haşlanmış sümsük hindi, bak efendi senin gibi değil. Sana dünyada kaç şey lazımdı? Kadın, şarap, müzik öyle değil mi?

Felatun: Böyle fikirleri bana senin aşkın verdi.

Polini: Hele bak şu tahta güvesine! Hâlâ yerinden kımıldamıyor. Misafirin geldi işte. Şimdi gidip...

Felatun: Ha.. pardon. Bu çıngırağın ipini de yapmadılar gitti. Şimdi işin gücün yoksa tâ apartman kapısına kadar git, büyük çıngırağı çek.

Polini: Efendi, sana memnuniyetlerimi sunarım. Yalnız bir şeyler eksik. Yazar dediğin biraz serbest olur. Siz ise benden de mahcup duruyorsunuz.

Rakım: Her şeyde orta yolu tutturmak iyi değil midir?

Polini: Bizim bu istakoz Felatun pek yılışık şey. Ne dümeni var, ne pusulası. Okyanus, sevgide yolunu şaşırmış çalkalanıp duruyor. Anlıyorsun ya! Yine de severim külhaniyi be...

Felatun: (Emirlerini vermiş, işini bitirmiş gelir.) Bir çay ısmarladım ki! Rom da var, canı isteyen...

Polini: Gördün mü bak? İşte ömrümde bir gayret sarf ettinse o da budur. Canı isteyen punç içer. Canı isteyen de çay....

Birlikte oturup punçlarını içtiler. Dereden tepeden konuşurlarken Felatun Bey, böyle bir yaşantının alaturkada bulunamayacağını söyleyerek alafranga hayatın güzelliklerinden bahsetti. Mesela:

– Neye yarar o Türk kadını, tavrından gururundan yanına varılmaz? Güya yarım gülüşle insanı ihya edecek. Bunu bile esirgeyerek yüzünden düşen bin parça olur. Hanıma kendini yarandırmak mümkün olmaz. Nazı çekilmez, şakası tat vermez. Bilirsin ya a kardeş bilirsin ya! Ama bir cariye al. Bizim gibi serbest, hür adamlar bir esirden ne lezzet alabilir? Kim bilir gönlü kimdedir? Esirin olduğu için sana ram olmaya mecburdur.

Rakım bu sözleri işittikçe Felatun’un fikirlerine nasıl tepki vereceğini bilemedi. Zihninden, bir Osmanlı hanımının vakarı, yüceliği yerindeyken insana verdiği zevki düşündü. Buna karşılık insan şu Fransızın kahrını neden çeker ki? Bunda ne hikmet vardı? Bir adam, bu kadından işittiği hakareti başka birisinden işitse kafasını kırardı. İnsan bu kadına katlanmaya neden mecbur olurdu ki? Hele Felatun esirden söz açınca Rakım az kalsın bir kahkaha koparacaktı. Ama buna engel oldu. Sonra “Hey şaşkın, esirde yürek yok mudur? Beş on kuruşa bir kızın hürriyetini satın almak işten bile değildir. Onun yüreğini satın al da gör, sana ne kadar yar olur. Ah benin Canancığım, zavallı kızcağız....” diye içinden pazarlık ederek, Felatun’a görünürde bile şak şak etmemişti.

Rakım bir saat kadar belki daha fazla bu iki âşığın yanında oturmuş sonra kalkmıştı. İkisine de veda ederek kapıdan çıktı. Felatun kapıya kadar ona eşlik etti. Büyük salona vardıklarında Felatun Rakım’ın düşüncelerini almak için:

Felatun: Eee... Nasıl buldun bizimkini bakalım?

Rakım: Âlâ! (Tebessümle) Hiç olmazsa insanın üstüne mayonez dökmüyor ya!

Felatun: Bırak Allah’ını seversen şu eşek İngilizleri. Ayda dört lira için onların kahrını niçin çektiğini anlayamıyorum.

Rakım: Ne yapalım birader para da lazım.

Felatun: Aman bu oğlanın paraya olan aşkından aman! Gel be gel, sana ayda dört lirayı ben vereyim.

Rakım: Teşekkür ederim birader. Ben hayatımdan memnunum.

Felatun: Gururuna dokunmasın. Gerçeği vallahi gerçeği söylüyorum. Sanki sana ayda dört İngiliz lirası vermeye gücüm yok mu?

Rakım: Estağfirullah birader. Sana öyle bir şey söyledim mi? Ben Ziklas ailesinden memnunum.

Felatun: Şu havuç gibi İngiliz kızlarında ne buluyorsun bilmem. Gerçekten nasıl yaşanır bilmiyorsun be. Üstelik gücün de yok değil. Bir ayağın daima Beyoğlu’nda. Şöyle haline göre bir apartmanın, mini mini bir metresçiğin olsa fena mı olur?

Rakım: (Aklına hemen Jozefino geldi. Bu konuda tek söz etmenin bile sır vermek olduğunu bildiğinden) İyi olur ama birader, ben kendim için değil, sizin için bile israfın bu derecesini hayırlı görmüyorum.

Felatun: (Alaycı bir tavırla) Ne israf mı? Pir ol be. Sen Felatun’u o kadar eşek mi zannediyorsun? Hesap edecek olsam, şu üç ay zarfında kazandığım harcadığımdan fazla olmasa bile, birbirine denktir.

Rakım: Bak! Öyleyse diyecek bir sözüm yok. Bu hayat tarzı, bir kazançla karşılanıyorsa ne âlâ kardeşim. Bir adam kazandığı kadar yaşayabilir. Bu arada, kız kardeşiniz de rahattır değil mi? Çünkü onu her şeyden önce düşünmelisiniz. Malum ya!

Felatun: Bizim Rakım yine filozofça konuşmaya başladı. Rahat ol birader, rahat ol. Kazancım yolunda ve talihim de gayet iyi...

Rakım: Hangi işe giriştiniz bakalım. Ticaret filan mı?

Felatun: Bizim gibi adamların ticareti nasıl olur bilmez misiniz?

Rakım: Ne bileyim ben.

Felatun: Akşam oldu mu cebine kırk elli lira koyarsın. Oyun salonuna gidersin...

Rakım: (Suratı asık bir ifadeyle) Vay...

Felatun: Dur acele etme. Başlarsın oynamaya... Eğer zar işlerse kırk elli lira daha büyür, kalkarsın.

Rakım: Oynamaya başlayalı bir ay olmuştur eminim.

Felatun: Nereden bildin?

Rakım: Çünkü böyle zarar etmeye başlayınca kalkmak, üstelik kırk elli lira kazandıktan sonra kalkmak olsa olsa bir aylık kumarbazın işidir. Birkaç ay sonra eskidikçe bu iş de değişir.

Felatun: Sen benim için korkma.

Rakım: Ben sizin için korkmam. Kumarda sizi esir almazlar. Ayda on beş yirmi bin kuruşluk gelir için korkarım. Siz de bilirsiniz ki, yirmi otuz bin lira birkaç ay içinde kumara kaptırılabilecek servetlerdendir.

Felatun: Eee… Artık bana hayat dersi mi veriyorsun?

Rakım: Hayır. Şimdilik adiyo.

Felatun: Adiyo mon şer!

Size şaşıracağınız bir şey söyleyeyim mi? Bu iki arkadaş ayrılırlarken birbirinin aleyhine düşünerek ayrıldılar. Felatun, Rakım için “Kendisinde bu servet yok, böyle bir metresle C oteli gibi bir otelde ömür sürdüğü yok. Kıskandığından böyle söylüyor. Eğer onun da elinde on beş bin lira bulunsa, o zaman benim hayatımın hayat olduğunu kabul ederdi.” demiş; Rakım da Felatun için “Kendisi Ziklas’ın evinden kovuldu ya, şimdi ayda dört lirayı kendisi vererek beni de oradan uzaklaştırmak istiyor. Kaça alırım ben böyle dört liraları? Kendim kazanmıyor muyum? Bir mirasyedinin servetine ancak dalkavuklar itibar eder. Varsın beyim yaşasın. Biz bunların çoğunu gördük, işittik. İşittiklerimizden de gördüklerimiz kadar ibret aldık.” demişti.

Siz bu iki fikrin hangisini onaylarsınız? Biz Rakım’ı tasvip ederiz. Çünkü bir mirasyedinin, özellikle Felatun Bey gibi bir mirasyedinin servetinin sabit olduğu, kazandırmadığı tecrübeyle bilinir.

İşte bahar mevsimine kadar yaşanmış bulunan ayrıntılar bunlardan ibaretti. Anlattık, bitirdik.

Yedinci Bölüm

Bahar mevsimi, kalplere ferahlık, huzur verdi. Bu mevsimin bizce anlatılmaya değer ilk olayı Rakım’ın düzenlediği bir Kağıthane gezisidir.

Dersinin olduğu günlerden birinde Rakım, -hâlâ dost olduğu- Jozefino’ya ziyarete gitmiştir. O günkü sohbet Kağıthane mesiresi hakkında idi. Jozefino, geçen günlerde … Beyin ailesiyle Kağıthane’ye gitmişlerse de günlerden Pazar olduğu için zampara takımından bazı kişilerin verdiği rahatsızlıkla dışarı çıkamamış, kırları görememiş, hiçbir şeyden zevk alamamış olduğunu söyledi.

Rakım: Kağıthane aslında dünyanın en güzel yerlerinden birisidir. Lakin oranın zevki cuma ve pazar günleri çıkmaz. Oraya başka türlü gidilir.

Jozefino: Nasıl gidilir?

Rakım: Gider misiniz?

Jozefino: Yalnız mı gideceğim?

Rakım: Yok benimle beraber.

Jozefino: (Sevinerek) Seninle mi? Elbet giderim. Hem zevk alacağımızdan eminim.

Rakım: Vallahi pek güzel olur.

Rakım: Bir salı yahut çarşamba günü gideriz. O güzel kırlar, çayırlar tenhadır. Bize bütün güzelliklerini sunarlar. Başka günler oraları at ve araba panayırına döner.

Jozefino: Aman ne kadar eğleniriz.

Rakım: Hem Kağıthane’ye böyle bizim gibi gidenler yiyeceklerini, içeceklerini de beraberinde götürüp öyle eğlenirler.

Jozefino: (Büyük bir zevkle) Gördün mü bir kere eğlencenin asıl alaturkasını? İşte insanın kıra, sahraya çıktığına değer.

Rakım: Karar verdinse söyle de, ben, neler gerekli bir bakayım.

Jozefino: Ne gün gidilecekse yalnız akşamdan bana bir haber uçurt ki ertesi sabah için ben de başka bir işe başlamayayım.

Rakım: Baş üstüne.

Jozefino’nun yanında bu kararı verdikten sonra derslerini verip gece saat üç gibi evine dönmüştü.

Kendisini artık kim karşılıyor? Elbette Canan. Hem artık Rakım kendisini Canan’ın karşılamasından dadı kalfaya darılmıyor da. Dadı kalfa buna fazlasıyla memnun oluyor. Şurasını iyi biliniz ki Canan’a müşteri gelmesi meselesi halledilmiş, Canan Rakım’a karşı biraz daha neşeli görünebilmişti. Aralarındaki muhabbet aynı saflıkla devam etse de onları görenler kendilerini kardeş zannederlerdi.

Dadı kalfa da henüz yatmamış olduğundan üçü birlikte salon da oturdular. Canan efendisine, hem de canı gibi sevdiği efendisine kahve pişirip geldi. Rakım kahveyi içerken:

Rakım: Dadı, niçin arada bir gezmeye gitmezsiniz?

Fedayi: Gidiyoruz ya işte efendim.

Rakım: Nereye gidiyorsunuz ki?

Fedayi: Canan nereye isterse gidiyoruz.

Canan: (Fedayi için duyduğu özel sevgiyi gösteren bir tavırla) Dadı kalfa beni her yere götürüyor efendim.

Rakım: Nereye götürüyor bakayım?

Canan: Salıpazarı’na…

Rakım: Salıpazarı, işte kapımızın önüdür.

Fedayi: Tophane’ye kadar bile gidiyoruz efendim.

Rakım: Yok dadıcığım. Şöyle mesire yerine, mesela Ihlamur’a filan.

Fedayi: Oraya geçen yaz götürmüştüm. Ama Canan öyle yerleri sevmedi.

Rakım: Belki şimdi sever.

Canan: Oraları fena efendim. Kadınlar, erkekler çok fena. İnsan rahatsız oluyor. Evimiz daha iyi.

Fedayi: Bir kere de Küçük Çiftlik’e götürmüştüm. O gün tenha olduğu için güzel eğlenmiştik.

Canan: Gerçekten dadı kalfacığım! O gün ne kadar eğlenmiştik, kırlar ne kadar güzeldi. Ağaçlar, o havuz... Aman ne kadar güzeldi.

Rakım: (Kız sevindikçe memnun olarak) İyi ya, yine gitmeli değil mi?

Fedayi: Yaz gelsin de yine gideriz. Ben kızımı, Canan’ımı sıkmak istemem.

Rakım: Bilmez miyim dadıcığım?

Canan: Dadı kalfacığım beni kızı gibi sever. Ben de onu annem gibi severim, diye koşup Fedayi’nin, o sadık merhametli Fedayi’nin boynuna sarılıp öpmeye başlar.

Rakım: (Bu samimiyetten tarifi mümkün olmayan hazlar alıp) Yok ama, benim dadıcığımı böyle karşımda öpmeyeceksin. Ben kıskanırım, diye kalkar, o da kendisini dadısının kucağına atıp onu öpmeye başlar. Biçare Fedayi, bir kucağında Canan’ı, bir kucağında Rakım’ı böyle görünce gözyaşlarını tutamaz.

Fedayi: Ah hanımcığım, iki gözümün nuru hanımcığım! Mezarında bizim şu halimizi görüyor musun?

Rakım: (Gözleri dolarak) İşte dadıcığım, seni anamızın yerine koyduk. Anacığımın yanakları çürümüşse hamd olsun senin yanakların sağlam.

Bu sözler Canan’ın da dikkatini çekmişti fakat bu manzara çok uzun sürmeyip herkes yerli yerine oturdu.

Rakım: Ey dadıcığım! Bizi önümüzdeki çarşamba günü Kağıthane’ye götürür müsün?

Fedayi: Seni de mi?

Rakım: İsterim ya!

Canan: (Sevincinden çıldırasıya) Siz de mi bizimle beraber geleceksiniz efendim?

Rakım: Hay hay

Canan: Öyle ama Kağıthane’de siz bizimle oturamazsınız ki?

Rakım: Çarşamba günü orada kimse yoktur. Koca çayırlarda yalnız biz olacağız.

Canan: (Daha çok sevinerek) Ya! Öyle mi! Aman canım dadıcığım bizi götür.

Fedayi: Götürürüm kızım. Niçin götürmeyeyim?

Rakım: Hatta ustan Jozefino da gelecek.

Canan: (Sevinci daha da artarak) Öyle mi? Aman ya Rabbi! Dadı kalfacığım Jozefino da gelecekmiş!

Fedayi: Daha iyi ya işte. Hep biz bizeyiz demek.

Rakım: Çarşamba günü sabahleyin erkenden gideceğiz. Ama pek erken ha.

Fedayi: Jozefino o kadar erken gelebilir mi?

Rakım: Jozefino’da akşamdan buraya gelip gece burada kalacak.

Fedayi: Siz öyle mi karar verdiniz?

Rakım: Hayır, biz değil ben öyle karar verdim. Jozefino ile konuştuğumuz söz, yalnız bir gün birlikte Kağıthane’ye gitmekten ibarettir.

Fedayi: İyi ama beyim biz Jozefino’yu nerede yatırırız?

Rakım: Ben onun yolunu buldum da, onun için karar verdim. Sen beni bir gece odana misafir alırsın. Jozefino benim odamda yatar. Canan da yine kendi odasında yatar.

Fedayi: Sen bilirsin oğlum.

Rakım: Yok dadıcığım sen bilirsin. İşte yatak için ise…

Fedayi: Niçin münasip olmasın? İşte yatak için çare bulduk ya!

Artık bu gece Canan’ın sevincini mümkün değil tarif edemeyiz. Biçare kızcağız dadı kalfa ile efendisinin kendine evlat gibi, kardeş gibi, her ne gibi olursa olsun gösterdikleri sevgiye mi sevinsin? Çarşamba günü Kağıthane’ye gidilecek, ona mı sevinsin? Jozefino da gelecek ona mı memnun olsun? Üstelik Jozefino bir gece kendi evlerinde yatacak, ona mı çıldırsın?

Jozefino Canan’ı ne kadar severse, Canan da Jozefino’yu o kadar severdi.

Kahveyi içtikten ve verilecek kararı verdikten sonra Rakım yazılacak birkaç yazısı olduğundan odasına çekildi. Dadı kalfa da uykusu geldiği için yatağına girmiş, Canan yalnız kalmıştı. Canan ne yapsın? Uykusu yok ki yatsın. Zihni yerinde değil ki, sevincinden vakit yok ki gitsin o da bir kitap filan okusun. Kalktı, efendisinin yanına gidip karşısına oturdu. Rakım yazı yazarken o da önüne tütün tenekesini alıp efendisi için sigara sardı.

Rakım: Niçin yatmıyorsun Canan?

Canan: Uykum yok efendim. Sizi rahatsız ediyorsam odama gideyim de sigaraları orada sarayım.

Rakım: (Bir tatlı sıtma kırgınlıkları hissederek) Yok kuzum yok! Hiç sen bana sıkıntı verir misin? Hiç sen beni rahatsız eder misin?

Canan: Ben sizi rahatsız etmez miyim efendim?

Rakım: Etmezsin ya! Ben seni ne kadar görsem, göre göre doymam. Şayet sen rahatsız olursan diye söyledim.

Canan: (Teşekkür edercesine) Ne saadet!

Kızın şu halleri Rakım’ın hislerini bir kat daha derinleştirmiş...

Rakım: Canan!

Canan: Efendim!

Rakım: ... Bir şey yok!

Canan: Bir şey söyleyecektiniz ama efendim... Siz bilirsiniz.

Rakım: (Kalemi elinden bırakıp) Diyecektim ki .... Canan!

Canan: Efendim!

Rakım: Benim seni sevdiğimi bilir misin kuzum Canan?

Canan: Nasıl bilmem efendim, bilirim ya! Hem siz kendiniz söylemediniz mi? “Seni kardeşim gibi severim.” demediniz mi?

Rakım: (Ayağa kalkarak) Of Canan of! Ben seni kardeşim gibi sevmiyorum. Canan gibi seviyorum.

Canan: (Gayet lâtif bir pembelik çehresini sarmış olarak) Malınız değil miyim efendim?

Rakım: (Hiddetle) Öyle deme be! Sen kimsenin malı değilsin, kendi kendinin sahibisin... Of kuzum Canan, Allah aşkına, sen de beni seviyor musun? Doğru söyle.

Canan: (O da ayağa kalkmış bulunduğundan, efendisi ona o efendisine yaklaşıp birbirleriyle kucaklaşarak) Nasıl söyleyeyim a efendiciğim. Halimi bilmiyormuş gibi konuşuyorsunuz.

Rakım: Of Canan, sen benim halimi bilmiyormuş gibi konuşuyorsun. Beni seviyorsan “Seni seviyorum.” de. Ağzından bu sözün çıktığını kulağım işitsin. Bu söz bana hayat verir. Âlemde bana en güzel söz, bu sözdür.

Canan: Seviyorum efendiciğim. Vallahi seviyorum. Ah, ben sizi sevmez de ne yaparım. Nasıl sevmemezlik edebilirim. Sevmemek elimde mi?

Kızın bu sözleri söylemesi değil, söylerken gösterdiği âşıkane tavırlar Rakım’ın hislerinde derin etkiler bırakıyor, aşkın sonunda kendisini gösteren cinnet, daha aşkının başında görünerek Rakım’ı deliye döndürüyordu. Bu hal ile:

Rakım: Ah! Canan’ım, Canan’ım! Beni sevdiğine gönlüm vallahi inanıyor. Sabaha kadar bu sözü söylesen dinleyeceğim.

Rakım’ın sözleri Canan’ı eritmiş, kız kolları arasında bulunan efendisinin gözlerine ateşli bir buse kondurmuştu.

Rakım ise ürkekliğinden ona karşılık veremedi.

Rakım: Canan ah Canan! Vallahi seni kendimden de kıskanıyorum. Aman ya Rab, çıldıracak mıyım, ne olacak?

Gerçekten Rakım çıldıracak mıydı, ne olacaktı? Anlaşılmaz bir hale geldi. Bu durumdan Canan da korkup efendisini kanepeye oturttu, kendisi de yanı başına oturdu. Aralarında bir süre sessizlik oldu. İkisi de birbirlerinin yüzlerine bakar haldeydiler fakat ikisi de kaskatı kesilmiş, boğulacak gibiydiler.

Bu sırada Rakım’ın aklına Felatun’un esirler hakkında söylediği düşünceler geldi. Zihin yorgunluğundan bu düşüncelerin ilerisini getiremeyip “Haydi oradan! Hey çılgın, dünyanın zevki nedir, nasıl yaşanır sen ne bilirsin. Var bir çapkın tiyatrocunun yanında, kendin esirmişsin gibi bir ömür sür.” diye aklına gelenleri uzaklaştırdı.

Koca Rakım, kanepe üzerinde Canan’ın yüzüne baka baka bir iki saat sonra daldı gitti. Canan bir ara kendisini yatağa kaldırmak istemişti. Ancak yeni daldığı için uyandırmaya bir türlü kıyamadı. Kanepenin de rahat olduğunu düşünüp öylece bıraktı. Kendisi de aklına nasıl gelirse öyle, sevdiği efendisini doya doya ya da gerçekten doyamaya doyamaya seyretti. Sonra o da kalktı. Yüreğinde bin bir türlü his duyarak yatağına gitti.

Ertesi sabah Rakım gözlerini açınca kendisini kanepe üzerinde, Canan’ı da karşısında buldu. Kızın vakar ve temkininde hâlâ bir değişiklik yok... Koca Canan hâlâ o Canan. Hâlâ o temkin, hâlâ o vakar.

Ne zannettiniz ya? Rica ederiz, Canan’ı öyle bir yılışık, aşüfte zannetmeyiniz. Canan her şeyiyle kadın... Terbiyeli, namuslu, nazik ve hünerli bir kızdır. Dadı kalfa Rakım’ın yanına gülümseyen bir yüzle gelmiş olduğundan tüm olanları öğrenmiş olduğu belliydi. Evet dadının her şeyden haberi vardı ama bunları Canan’ın kendisinden öğrenmişti. Kalfa öyle kapı dinleyecek kimselerden değildi. Hem dadı kalfa Canan’ın validesi, sırdaşı, her şeyiydi. Yaşananlardan onu da haberdar etmişti. Çünkü Rakım’a nasıl davranacağını kendisi de bilmiyordu. Dadısından aldığı her türlü talimata aynen uyacaktı. Zaten Rakım’ı bu kadar deli eden şeyin ne olduğunu sanıyorsunuz ya? Canan’ın dadı kalfanın elinde yetişmiş olması... Dadı ne yapar, ne eder Canan’ı, Rakım’ın bir gün mutlaka seveceği tarzda yetiştirirdi. Nihayetinde de öyle oldu.

Rakım geceki olaydan kalfanın haberi olduğunu anladı ama ne kalfa, ne de Rakım tek bir söz etmediler. Yalnız o gün pazartesi olup eğer çarşamba Kağıthane’ye gidilecekse daha o günden hazırlıklara başlanmalıydı. Sadece bunları hatırlatmıştı dadı kalfa. Rakım bunları onaylayınca dadı kalfa işine gitti.

O gün Rakım yine işleriyle meşgul olmuş, akşam evine dönmüştü. Kendisini işiyle biraz daha fazla meşgul etmiş dün geceki gibi kendisini ateşlere atmamış, geceyi rahat geçirebilmişti. Salı günü Jozefino geleceğinden gerekli işleri yerine getirmiş, saat dokuz gibi de Jozefino’nun evine uğramıştı. Onu evinde buldu. -Çünkü Jozefino yalnız ders günleri öğrencilerine gider, diğer günlerde ise evinden dışarı çıkmazdı.-

Rakım: Bonjur dostum.

Jozefino: Bonjur Rakım.

Rakım: Haydi bakalım.

Jozefino: Nereye?

Rakım: Bize! Kağıthane’ye gitmeyecek miydik?

Jozefino: Kağıthane’ye sizden mi gidilir?

Rakım: Bu akşamı bizde geçireceğiz. Bizde kalacağız. Yarın sabah erkenden, hatta güneş doğmadan evvel deniz üzerinde bulunacağız. Bir şey yapılacaksa bari tam yapılsın. Güneşin doğuşunu ve batışını görmeyince bir şeyler eksik kalmaz mı? Mevsim, her ikisini görmek için de müsait.

Jozefino: Vallahi fena olmaz ama senin beni yatıracak yerin yoktur, a deli çocuk.

Rakım: Canım senin nene lazım, ben her şeyi hazırladım.

Jozefino: Pek âlâ, pek âlâ sen biraz otur. Ben kalkıp giyineyim.

Jozefino kalktı, diğer odaya gidip giyinmeye başladı. Rakım ise bu arada bilir bilmez piyanoyu tıngırdattı. Jozefino işini bitirince kalktılar. Posta sokağından aşağı Postanebaşı’na inip sonra Tophane caddesi yoluyla yavaş yavaş Salıpazarı’na vardılar. Kapıdan içeriye girdikleri zaman Canan, Jozefino’yu görünce kollarını açarak üzerine koştu. Öpüştüler. Jozefino dadı kalfa ile de merhabalaştıktan sonra Rakım, Canan, Jozefino salonda bir arada oturdular. Dadı kalfa bu arada piknik için gerekli hazırlıklarla meşgul oldu.

Saat on bire geldiğinde Canan -o zamana kadar ilk kez olmak üzere- rakı takımını salondaki konsolun üzerine koydu. Rakım ilk kadehi Jozefino’ya takdim ettiği zaman, kadın yine İstanbul’un rakısına övgülerde bulundu. Şaraptan daha ziyade rakıya rağbet ettiğinden dem vurdu. Bunlar ikisi konuşurlarken Canan da piyanonun başına geçmiş en iyi bildiği parçalardan çalmaya başlamıştı. Rakım ilk kez baştan sona kadar Canan’ı dinlemiş, sanattaki yeteneğini oldukça iyi bulmuştu. Ayrıca Canan hocasını çok çok iyi bir Fransızca ile karşılamış, Rakım bunun bu derece ilerlemiş olduğuna şaşırmıştı.

Kızın piyanosu bir süre daha dinlenilmiş, Jozefino’nun neşesi artmış, bu kez piyanonun başına kendisi geçmişti. Bu gece onun piyano çalışındaki başarı akıllara durgunluk verecekti. Bir anda seksen yüz kadar sese dokunabiliyor, dinleyen de sanki on parmağı var zannediyordu.

Koca Canan, sanki kırk yıldır içki meclisinde sakîlik edermiş gibi, her şeyi mükemmel sundu. Jozefino’nun içkisini daima piyanosu yanına götürür, efendisine içkisini sunar, efendisi de sanki onun elinden ateş içerdi.

Bizim içki meclisinin nasıl geçtiğine dair olaylara dikkat ettiğiniz var mıdır? Böyle meclislerde kafalar iyice çekildikten sonra birbirine sevgi gösterileri yapılır. Böyle de oldu.

Nihayet yemek vakti geldi. Yine bu salonda sofra kuruldu. Hazırlanan her şey masaya koyuldu, herkes sofraya oturdu. Dadı kalfa bu durumdan o kadar memnun kalmışsa da içki meclisinin hazırlanması canını sıkmıştı. Fakat hiç bu sıkıntısını gözü gibi sevdiği oğlu, paşası, efendisi Rakım’a belli eder mi? Dadı kalfanın yaptığı yemekler de Jozefino tarafından pek beğenilmişti. Beğenilmemesi mümkün müydü ki? Dadı kalfa büyük yerlerde nice ziyafet sofraları hazırlamıştı. Her şey iştiha ile yenildi, içildi. Yemekten sonra Canan kahveleri masaya getirdi. Kahveler masada içildi. Bir saat kadar dereden tepeden konuşuldu, sonra herkes planlandığı gibi yatağına çekildi.

Elbette Canan da kendi odasına gitti.

Ama burası belli değil.

Vay ne oldu?

İşte şu oldu:

Canan’ın Jozefino’yu soyundurup yatağına yatırıncaya kadar yanından ayrılmayacağı bellidir değil mi? Jozefino gibi bir şeyleri bilen bir kadının bu sırada boş durmayacağı da bellidir. Canan’a bir şeyler sormadan duramayacağı kesin....

Nihayet hem soyunup hem de sorularını sormaya başladı.

Jozefino: Kız Canan!

Canan: Efendim.

Jozefino: Sen efendiyi de böyle soyundurursun değil mi?

Canan: Efendim değil mi? Elbette soyunduracağım.

Jozefino: Bari uslu uslu soyunur mu?

Canan: A! Çocuk mu ki uslu uslu soyunmasın?

Jozefino: Onlar çocuktan da beterdir. Çocuklar soyunurken ter ter tepinir. Böyle bıyıklı çocuklar da insanın boynuna sarılır.

Canan: (Utanarak) Aman be ustacığım, söylediğin şu sözlere bak.

Jozefino: Ne söylüyorum? Ayıp bir şey mi söylüyorum?

Canan: Ayıp ya!

Jozefino: Vay, demek oluyor ki uslu uslu soyunmuyor? Soyunsa sen bu sözlerde hiçbir ayıp görmezdin.

Canan: Ustacığım, bana öyle sözler söyleme.

Jozefino: A deli! Kız ne utanıyorsun? O senin efendin değil mi? Ayıp mı zannediyorsun? Siz ikiniz de gençsiniz, güzelsiniz. Uslu uslu soyunmuş olsa o zaman ayıp sayılır.

Canan: Hayır, bizim efendi pek usludur, mahcuptur.

Jozefino: De bakayım beni aldatabilir misin? Sanki benim haberim yok!.. Vah çocuk vah! Efendi bana her şeyi söyledi. O benden hiçbir sırrını saklamaz. Geçen gece ne kadar ağlamışsınız?

Canan, Jozefino’nun bu sözlerine güvenerek neredeyse olup biteni ortaya dökecekti. Fakat Jozefino ile efendisi arasındaki ilişkiyi tam bilmediği için bir de bu tür sırları başkasıyla paylaşmanın doğru olmadığına inandığı için, Jozefino’nun ağzını arıyor olması ihtimalini de hesaba katarak sırrını sakladı. Evet bizim Canan bu kadar sırrı taşımasını bilen ketum bir kızdı.

Canan: Efendi beni kız kardeşi gibi seviyor. Bana da hiç sataşmışlığı yoktur. Sana ne demişse demiş. Ben sana ne dediğini ne bileyim?

Jozefino: Ah halinden kimseye bahsetmek istemeyen âşık Canancığım. Zararı yok kızım zararı yok. Aşkın kurallarını bilmeyen, sizin gibi çocukların hali hep böyledir. Her şeye rağmen her ikinizi de tebrik ederim. Allah için ikiniz de birbirinize pek yakışıyorsunuz. İkinizi de birbirinize bağışlasın. Anladın mı kızım beni? Rakım içli çocuktur. Onu sen idare etmelisin. Güzel idare edersen, kendine pek kolay bağlayabilirsin.

Jozefino Cananla bu şekilde konuştuktan sonra yatağına girip biraz da yatakta konuştu. Sonra kızı yerine gönderdi. Gönderdi ama zavallı Canan yine beş gece önce yaşamış olduğu duygulara boğulmuştu.

Herkes uykuya dalmış, uykusunu gereği gibi almıştı ki bir ara sokak kapısı “Çat, çat!” diye vurulmasın mı? Bu gürültüye önce dadı kalfa uyanmış sonra da Rakım’ı uyandırmıştı. Meğer kayıkçı Osman Amca gelmiş. Saate baktılar, saat on. Rakım, “Tam vaktidir, yavaş yavaş hazırlanmalı.” diye kalkıp dadısıyla aşağıya inerek kayığa yerleştirilecek eşyaları Osman Amcaya verdi. Sonra da Canan’ı uyandırmaya gitti. Ah bu aşk insana nasıl yaşama sevinci verir, canlı kılar. Serpilip yatmış olan Canan’ı biraz izledikten sonra sağ elini kızın kalbinin üzerine koyup ona seslendi ve kalbinin Canan’ın kendisinden önce uyanmış olduğuna dikkat etti. Hiç dikkat ettiniz mi? Biz dikkat ettik. Gördük ki uyku halindeyken oldukça yavaş, hafif bir ritim tutan kalp uyandığı anda öncekinden çok hızlı ve heyecanla vurmaya başlar. Hele bir deneyiniz. Bir de Canan’ın kalbi gibi âşık kalbi olursa var ya!

Canan uyanıp da gece vakti hafif hafif yanmakta olan kandilin baygın ışıkları arasında efendisini görünce birden bire ürktü. “Nedir efendim, ne istersiniz?” diyebildi. Rakım “Kağıthane’ye gideceğimizi unuttun mu? Kalk bakalım! Ateşi yak, Jozefino’yu kaldır da bir sabah keyfi yapalım. Yavaş yavaş da hazırlanırız.” Canan fırladı, kalktı. Ne yalan söyleyeyim. Doğrusunu söylemek her halde daha iyidir. Ayıp değil ya! Biçare kızcağız efendisinin boynuna sarılıp da öyle kalktı. Siz isterseniz bunu küstahça bulunuz. Efendisi kendisini mazur görmüştü.

Yarım saat içinde herkes kalktı. Mangal içinde güzel bir ateş hazırlandı. Canan’ın hazırlayıp salona getirdiği mangal izleyenlere keyif veriyordu.

Mangalın bir tarafına kahve güğümü, bir tarafına çay güğümü bir tarafına da akşam gelmiş olan taze inek sütü tenceresi sürüldü. Sigaralar yandı.

Jozefino, alafrangada giyinmeden bir erkek huzuruna çıkılmayacağını bildiğinden buna dikkat etmiş, salona öylece gelmişti. Fakat Rakım ve diğerleri gece kıyafetleriyle, mahmur mahmur salona girmişlerdi. Rakım, Jozefino’yla sabah konuşmalarını yapmış, bu arada kahve de çoktan pişmişti. Evvela bir şekerli kahve içildi. Sonra isteyen dilediği gibi çay, süt aldı, karar verildiği gibi hareket edildi.

Jozefino: (Osmanlıların bu sabah keyfini pek beğenip) Ne güzel şey!

Rakım: Ne?

Jozefino: Sabahleyin böyle erken kalkıp da bu keyfi yetiştirmek.

Rakım: Hoşunuza mı gitti madam?

Jozefino: Vallahi, pek âlâ. Ben ömrümde böyle erken kalkmamışımdır. Ne güzel! Biz, bir saat sonra güneşin doğuşunu göreceğiz öyle değil mi?

Rakım: Hem de deniz üzerinde göreceğiz.

Jozefino: Üşümez miyiz ya?

Rakım: Kürkler var, ihramlar var, şallar var, paltolar var. Ne üşüyeceğiz. Özellikle de rom var.

Jozefino: Vallahi pek hoşuma gidiyor. Rakım sana doğrusunu söyleyeyim mi? Türklerin her hali Avrupalının her halinden iyi.

Rakım: Yok madam pek de öyle değil. Gerçi biz kış mevsiminde her sabah böyle zevkler yaşasak da Avrupa’nın da kendine göre farklı zevkleri vardır.

Jozefino: Yalan söylemiyorum Rakım, vallahi ciddi söylüyorum. Avrupa’nın da eğlenceleri çoktur ama monotondur, aynı şeylerden ibarettir. Bir kere kış mevsiminde on iki den önce yatılmaz, hatta gece yarısı ikiyi bile bulur. Bu saatte yatınca da uyandığımız zaman yine gündüz olmuş buluruz. Yani bizler yalnızca geceden istifade etmiş oluyoruz. Sabah, sabah ki tabiatın uykudan uyanması demek! Biz böyle güzel bir sabahı izlemekten hep mahrum kalırız.

Rakım: Orası öyledir.

Jozefino: Ben sözümü bilip de söylerim. Bir kere Türklerdeki bu misafirperverlik Avrupa’da bulunmaz. Bu, onlar birbirine gitmezler demek değildir. Sofraları, baloları hep resmi şeylerdir. Arada bir aile içine misafir gelmesi merak edilecek bir durumun varlığını gösterir.

Jozefino hayattan gereği gibi zevk almasını bilen bir kadın olduğundan, güzel olan her şeyden istifade etmeye dikkat ederdi. Bununla birlikte Avrupa’nın yerilecek her neyi varsa yermiş, bunlarda haklı olduğunu verdiği örneklerle ispatlamıştı. Osmanlılar için eleştirilecek çok fazla şey bulamadı.

Bu mangal başı keyfi yarım saatten fazla sürdü. Güneş doğmadan önce denizde olmak istendiğinden herkes aceleyle hazırlandı, sonra da iskeleye gidildi.

Osman Amcanın kayığı iki çifte, yeni, geniş, güzel bir kayıktı. Jozefino ve dadı arkaya, Rakım ile Canan da öne oturdular. Herkes arkasına birer kürk giymiş, dizleri üzerine de örtü almış, böylece sabah serinliğinden şikayet edecek bir durum kalmamıştı. Salıpazarı iskelesinden çıkıp Üsküdar açıklarına vardıklarında şafak ağarmaya başlamıştı. Kürekleri yavaş yavaş çekerlerken güneşin ilk ışıkları ancak semaya ulaşmış, kayık iki köprüyü geçip Tersane körfezine gelmişti. Güneşin ilk ışığı onları Sütlüce önlerinde yakaladı.

O sabahın güzelliği, letafeti ne letafet, ne güzellikti. Bu kadar güzellik Jozefino’yu sarhoş etmeye yetmişti. Ya Canan, ya Canan’ı! Salıpazarı’ndan çıktı çıkalı Canan, Rakım’a belki de yüzden fazla soru sormuş, Rakım da hiç bıkıp usanmadan hem de “yavrum, kuzum, canım” gibi muhabbet gösteren kelimelerle cevap vermişti. Sadece Canan’ı değil dadı kalfayı, Jozefino’yu da memnun etmişti.

Jozefino: Vallahi Rakım yaratılışı hoş bir çocuksun. İnsansın, talihin açık, mutlusun...

Rakım: Hamd olsun mesudum. Fakat insaniyetimi bu tür övgüler kadar üstün bulamıyorum.

Jozefino: Mutluluğundan çok insaniyetin büyüktür. Mutluluk da insan içindir ama hak eden insan için.

Rakım: İltifat yine çoğaldı. Lakin sebebi?

Jozefino: Sebebi, böyle bir gezinin tadı. Bu lezzetin Avrupa’nın hiçbir yerinde tanınmamış olduğuna eminim. İstanbul ahalisinden de kimse bilmez zannederim.

Rakım: Pek doğrudur. Fakat bizi bu kadar methe değer bulamıyorum. Sabahı Allah şekillendiriyor, bu denizi, konumunu o yaratmış. İnsanların medeniyette bu denli gelişmeleri bize bu kayığı sunmuş. Bunların hepsi kıymeti bilinmesi gereken nimetlerdir. Şimdi de kendimize gelelim. Bana senin gibi bir dost, Canan gibi bir arkadaş, dadı kalfa gibi bir de valide vermiş. Bu nimetlerin yanında nasıl bir hikmetse şu seyahati, şu sefayı, bunları yaşayacak zevki, kuvveti bize verdi. Artık bu kadar nimetler elde olup da tadını çıkarmazsak beni adam yerine koymamalıdır.

Jozefino: İşte bu başarından dolayı seni tebrik ederim ya! Hele bu muhakeme gücün yok mu? Vallahi Rakım kayıkçılardan utanmamış olsam kalkıp seni ağzından öperdim.

Canan, Jozefino’dan bu sözü işitince birdenbire kadının yüzüne baktıysa da derhal kendisini toparlayıp renk vermedi. Rakım’ın fikirleri Canan’ın ona karşı olan hayranlığını, sevgisini bir kat daha artırmış ve muhabbetinden ötürü Rakım’a sokula sokula kucağına çıkmıştı. Bir ara kayığın dengesinin bozulduğunu fark eden Osman Amca “Küçük hanım, küçük hanım sen biraz arkana dayanır mısın?” diye Canan’ı uyarmıştı. Sabah rüzgarı etraftan mis gibi kokuları toplayıp getirirken bizimkiler de Çoban Çeşmesi’ne varmışlardı. Orada Rakım’ın aklına ne gelse beğenirsiniz? Bakınız ne geldi?

Rakım: (Jozefino’ya) Hey bana bak! Sabahleyin gezintiye çıkmamış hanım, İstanbul’un zevkini tatmamış hanım, aklıma ne geldi biliyor musun?

Jozefino: Mutlaka yine bir şey gelmiştir.

Rakım: Bence iyi ama sizce nasıl olur bilmem.

Jozefino: Ne geldi bakalım?

Rakım: Benim canım yeni sağılmış taze koyun sütü içmek istiyor. Siz de bana katılır mısınız?

Jozefino: Mümkün mü ya?

Rakım: Niye mümkün olmayacak? Senin de canın istiyor mu? Sen onu söyle.

Jozefino: Niye istemesin?

Rakım: (Kayıkçıya) Osman Amca, benim aklıma ne geldi biliyor musun?

Osman Amca: Ne geldi efendim?

Rakım: Hani şu civarda Ali Bey deresi boyunda mı olur, nerede olur bir mandıra bulsak da taze süt içsek.

Bu teklifin kayıkçının canını sıktığını zannediyorsunuz öyle değil mi? Gerçekten de Çoban Çeşmesi’ne geldikten sonra geriye dönmek bir hayli can sıkar. Ancak Osman Amcanın canını sıkmaz, Rakım’ın komşusu olup onun her halini bilir. Bunun için de hiç tereddüt etmedi.

Osman Amca: Pek âlâ olur efendim, niçin olmasın? Kayık altımızda değil mi? Kolda da kuvvet çok. Dolaşır dolaşır da canımız sıkılırsa, Eyüp Sultan’a kadar gideriz.

Rakım: Aferin Osman Amca!

Osman Amca: Sen Osman Amcanın sakalında kır görüp de ihtiyar olmuş mu zannediyorsun? Buradan başlasam soluğu Beykoz’da alırım.

Rakım: Koluna kuvvet Osman Amca!

Kürekler hızla çekildi, Alibeyköy deresinin ağzında bir mandıraya rast geldiler. Koyunlar henüz sağılmış, sürü hareket bile etmemişti. Canan ve Jozefino koyunları kuzuları uzaktan uzağa severken Rakım mandıracıyı çağırıp birkaç çanak taze süt getirtti. Kana kana içtiler. Kayıkçıların her biri iki, üç adamın içtiğini birden içtiler.

Tekrar yola koyulup Çoban Çeşmesi’ni de geçerek çağlayanların yanına kadar sokuldular. Eşyalarını karaya çıkarıp bir ağacın altına şiltelerini yaydılar.

Şimdi biz Kağıthane eğlencesinin bundan sonrasını kısa kesip “Akşam da eve döndüler.” diyebiliriz. Ne gerek var! Her şeyi kısa kesecek olsaydık bir ciltlik hikâyeyi bir sayfada da bitirebilirdik... Özellikle sabahtan gidip de akşama kadar kalanlar öyle kuru kuruya oturmazlar. Osman Amca biraz kahve tiryakisi olduğu için hemen bir ateş yakmıştı. Ateş herkesin pek hoşuna gitti. Kahveler sürüldü, pişti, içildi. Sonra Rakım ve Jozefino, Canan’ı da yanlarına alıp sıra ağaçlar altından yukarıya doğru çayırı gezmeye başladılar. Zavallı Canan, ne de olsa çocuk değil mi? Bu güzellikte sıçramak, koşmak hevesine kapıldı. Bahaneler bulup koştu, sıçradı. Jozefino bu çocukça hevesi kışkırtıyordu.

Jozefino: Canan, sen beni tutabilir misin?

Canan: (Sevinerek) Tutarım her halde.

Rakım: (İşin farkına varıp) Hayır tutamazsın. Haydi, koşun bakalım.

Jozefino koşmaya başladı. Canan arkasından koştu. Yılan gibi yan çizerek türlü şaşırtmacalarla kızı bir hayli koşturdu. İkisi de nefes nefese kalmış, yüzleri kıpkırmızı olmuştu. Sonra üçü bir araya geldi. Jozefino yavaşça “Çocuğu eğlendirdim ama kendimi de yordum.” dedi. Bu çayır eğlencesi bir saat kadar devam etmiş saat ikiyi bulmuştu. Erken kalktıkları için acıkmışlar, kahvaltı etmişlerdi. Kağıthane’nin güzelliğine, sabahı denizde karşılamanın lezzetine dair sözlerle başlayan sohbet, kahvaltı sonrasında da sürmüştü.

O gün Kağıthane kalabalık değildi, uzaklarda konaklayan bir Ermeni ailesinden başka kimsecikler yoktu. Jozefino gitarını getirmediği için pişman olmuştu. Bazı şarkılar söylese de gitarın olmayışı bu zevki yarıda bıraktı. İnsanoğlu böyle güzellikler karşısında günlerce, haftalarca seyir halinde kalacakken eğlenecek başka şeyler aramaya başlar. Bizimkiler de öyle yaptılar. Güneş rahatsızlık vermeye başladığı için başka bir ağacın altına geçildi, bu ilk eğlenceydi. Gölgeye geldiklerinde Canan’a Fransızca şarkı sözleri ezberletmek diğer eğlenceleri oldu. Canan ne kadar zekiydi! On beş yirmi beyitlik bir şarkıyı on beş dakika içinde hem de unutmamak üzere ezberleyebiliyordu.

Altı buçukta kuşluk vakti yemeği hazırlandı. Rakım’ın hatırlatması Jozefino’nun da kabulü üzerine yemek öncesinde ikişer kadeh rakı içildi. Dadı kalfanın yapmış olduğu yalancı dolmalar, kuru köfteler, helvalar kayıkçıların payları da ayrılarak ortaya kondu. Yemekler güle oynaya yenildi. Kayıkçılar çayırın uzağına çekilip sessizliğe gömüldüler.

Güneşin ışığı da sıcaklığı da rahatsız etmeye başladığından tekrar yer değiştirildi. Öğle vakti herkesin uykusu gelmiş olduğundan şiltelere uzanıp uyudular. Dadı kalfa, Rakım’ın böyle eğlenmesinden zevk alıp, bu zevkle canına can katmıştı.

Uykudan kalktıklarında saatin on olduğunu görüp son bir gezinti niyetiyle çayıra doğru yürüdüler. Dadı kalfa bu arada eşyaları kayığa yerleştirmiş, diğerleri saat on birde döndüklerinde kayığı hazır bulmuşlardı. On bir buçukta Jozefino’yu Azapkapısı’na çıkardılar. Rakım bu gece de kendilerinde kalmasını rica etmiş, Jozefino, işlerini öne sürerek özür dilemişti. Onlar ezana tam on dakika kala Tophane önlerindeydiler. Güneşin son ışıklarını da Üsküdar’ın camlarına yansımış olarak izleyip ezanı çeyrek geçiyor iken evlerine döndüler.

Sekizinci Bölüm

Rakım’ın düzenlemiş olduğu Kağıthane eğlencesini beğendiniz mi? Bu sualimizi garip karşılamayınız. Çünkü bu tarz gezilerden pek çok kimse hoşlanmaz. İnsanoğlunun özel hallerini inceleyip araştırdıysanız bu düşüncemizde haklı olduğumuzu göreceksiniz. İnsanoğlunun yaratılışı gereğidir ki kendi mutluluğunu kendisinin bilmesi yetmez, başkaları da duysun, görsün ister. Hatta bu yolda yalan yanlış hesaplara da girişir. Beş liralık bir saate yirmi beş liralık hatta daha fazla meblağlar ödeyerek elmas kordonlar bile taktırır. Bu gösterişler, bunların en adilerinden sadece bir kaçıdır. Düşünelim bakalım:

Hadi saat insanın ihtiyaçlarındandır. Kösteğe ne gerek vardır. Saati muhafazaya diyeceksiniz. O halde bu işi kaytan da görebilir. Hayır işin aslı bu değil, saati koruyacak yirmi beş altın kıymetindeki kaytanı âlemin görmesi. İşte dedik ya sadece zevk... Biz işin bizi ilgilendiren tarafına gelelim. Kağıthane gezileri de bu türden gösterişlere dahil olur. Kağıthane’ye gitmekten amaç kırları, çayırları görmek değil, oralara kimler nasıl, hangi arabalarla niçin gitmiş, kendilerini kimler görmüş, haklarında ne demişler, ne düşünmüşler gibi gösterişe malzeme olmaktır. Tabii bunların dışında tutulacak kibar, nezih insanlar da var. Bunlar gittikleri yerin tabiatını izlerler, kalabalık gördüklerinde de “Aman geçen gün Kağıthane’yi görmeliydiniz. Mahşer kalabalığı, kimler yok ki...” gibilerinden hayretlerini dile getirirlerdi.

İşte bunun için biraz evvel Rakım’ın düzenlemiş olduğu geziyi beğenip beğenmediğinizi sormuştuk. Eğer onu beğenmediyseniz bakalım bunu beğenir misiniz?

Bir cuma günü, hem de Kağıthane’nin en kalabalık olduğu cumalardan birinde, insanların bakışları bir noktaya dikkat kesilmişti.

O noktada ne vardı?

Oldukça gösterişli iki atlı araba. İçinde o gösterişin sahipliğini yapan madam. Öyle bildiğiniz madamlardan değil... Diğerlerinde elmas, inci gibi takılar biraz seyrekçe görülür. Bu madam elmaslara, incilere gömülmüş. Arabanın önünde âlâsından çalgı takımları, on beş yirmi kişiden oluşmuş bir insan topluluğu. Bunların bir tarafında da beş altı kadar efendi oturmuş, dondurmalar, kurabiyeler, her türlüsünden yiyecek içecek taşınıyordu. Beylerin istediği alaturka şarkılar, arabanın içinden istenilen alafranga şarkılar, her istekte havaya fırlatılan paralar... Tam bir gösteri. Bu durum bir iki saat devam etti. Sonra madam arabasını yürüttü. Arkasından oldukça genç, yakışıklı, süslü bir bey ata binip yola koyuldu. Herkesin bakışları bir süre bunları izledi. Arkada kalan beylerden bazıları “Aşk olsun, herif avuç avuç lira saçıyor ama prens gibi de eğleniyor.” dediler.

Nasıl, bu eğlenceyi tanıdık buldunuz mu? İşte tüm bunları yapan bizim Felâtun Beyin ta kendisidir. Bu eğlencenin nasıl başlamış olduğunu size anlatalım mı?

Bir gece nasıl olduysa Felâtun Beyin kumarda zarı ters düşer. Oysa uzun zamandan beri her şey yolundadır. Âşığı matmazel Polini zorlamamış olsaydı Felâtun belki oyuna bir kaç gün ara verebilirdi. Matmazel Polini oyun salonunda durup kendisinin Felatun’un metresi olduğunu herkeslere göstermek istediğinden oyuna devam hususunda ısrar gösterirdi. O gece de bu ısrarlardan birisine uyan Felâtun yedi yüz lira kadar zarar etti. Odalarına geldiklerinde Felâtun suratını asmış, Polini’ye de birkaç söz söylemişti.

Polini: Bak şu maymuna bir kere, suratsız şebek!.. Kazandığın geceler kendi başarın oluyor da şimdi kaybedince suçlu ben mi oluyorum? Suçu biraz kendine yüklesene!..

Felâtun: İyi ama canım bir haftadan beri zarar iki bin lirayı buldu.

Polini: Bak şu paralı, canlı, aç gözlü musibete! Buldu ise benim cebime girmedi ya! Sen Baden Baden’de 7 olsan ne yapacaksın? Zarar kârın öz kardeşidir. Bugün kaybettinse yarın kazanırsın.

Felâtun: Ben sana kazanmam demiyorum. Fakat benim tedbirimi bozan sensin. Sen beni kendi halime bırak. Ben oyunun zamanını, şeklini bilirim.

Polini: (Hiddetle) Ya, seni ben mi aldatıyor, yanlışa sürüklüyorum. Pek âlâ, pek âlâ!.. Bundan sonra senin, benim gibi zarar ziyan ettiren bir kadınla işin olamaz. Kendine başka bir ev ara efendim. Ben de kendisini zarara uğratmayacağım bir eş bulurum.

Kadın bu sözlerden sonra başını pencereye doğru çevirerek öfkesini, küsmüş olduğunu göstermişti. Aşkından çıldırmak üzere olan Felâtun, pişman olup her türlü itiraftan sonra dahi özrünü kabul ettirememişti. Bu kadarı da acayip!

Evet, alafranga hayatı hakkında bilginiz yoksa, size biraz bu durumlarla ilgili bilgiler verelim.

Efendim! Alafranga adam alafranga bir kadına âşık olmuşsa kadın adamı kendisine iyice bağladıktan sonra araya bir dargınlık sokar. Çünkü bu türden dargınlıklar aşkı tazeler, kadının kıymetini bir kat daha artırır. Matmazel Polini de Felâtun’u bu dereceye getirmiş, bu oyunda zarar meselesini fırsat bilmişti. Sebep bu olmasa bile başka bir hile mutlaka bulunacaktı.

Biçare Felâtun kadını razı edemeyince boynunu büküp dışarı çıkarak başka bir oda kiralamış, geceyi de böyle geçirmişti. Ertesi günü kadının elini ayağını öper cinsinden yalvarmalarla gelmiş, fakat Polini kapıyı bile açmamıştı. Birkaç gün sonra, yalvarıp yakararak yeni elmaslar inciler almak için söz vermiş, nihayet barışmıştı. İşte yukarıda anlattığımız gösterişli Kağıthane eğlencesi de bu barışmanın şerefine düzenlenmişti.

Mihriban Hanımı hatırladığınız var mı? Ne dersiniz!.. Mihriban tam bir kadın olup çıktı. Pederinin ölümünden sonra Felâtun eve barka uğramamış, Mihriban’ı da ihmal etmişti. Mihriban komşuların verdiği akla uymuş, kendisini isteyen bir yüzbaşıyla evlenmişti. Otuz yaşlarında, okur yazar, gün görmüş bu insan, Mihriban Hanımı önceleri pek şımarık bulup boşanmak istemişti. Fakat Mihriban’ın değişebileceğini görüp onu sabırla değiştirmiş, kendisini sevdirmiş ve kendisi de iyi bir eş olmuştu. Mihriban Hanım babasından kalan servetle iyi bir hayat yaşamaktadır...

Evet kadınların, kızların durumu gerçekten farklıdır. Hoppa olanları akıllı bir erkeğin verdiği terbiyeyle zamanla değişebilirler. Asıl problem şu ki, şımarık kocalar, aklı başında kadınların sözlerini kabul etmeyi hep bir yenilgi olarak görürler. Bunun acısını da başka türlü çıkarırlar.

Şimdi kıyaslayınız Felâtun Beyin halini ki, kendisinin zavallılığından bile faydalanan bir kadının eline düşmüştür. Bir dost çıkıp da nasihatler verse bu durum değişir mi? Ne mümkün! Bunlara nasihat iyi gelmez, ters etki bile yapar.

Bizim Felâtun da nasihatsiz kalmadı. Rakım, Kağıthane eğlencesinin arkasını öğrenince “Hah, dediğimiz çıkmaya başladı. Merhaba dediğimiz dosttan bu durumlarda uzak kalmak namertlik olur. Şunu uyarmalı...” deyip bir gün özellikle bunun için Felâtun’un yanına gelmişti. “Birader, zevkine eğlencene engel olmaya gönlüm razı olmaz. Sana nasihat vermeye de gerek yok. Ama bu alafranga “Hayatın batak köşelerini sen iyi bilirsin?” Bu kadar Fransız romanı okumuşsundur. Bir tiyatro oyuncusuna tutulmuş da feyz almış bir kimsenin yaşadıklarını okudun mu? Bu hikâyelerin ille de yaşanması gerekmez. Okuyup, hem lezzet hem de ders alabiliriz. Hiç yabancı bir kadından sana yar olur mu?” dediyse de Felâtun her şeyi kıskançlığa yormuş, “Hayattan zevk almayan bunları ne bilsin?” diyerek bin bir türlü bahane bulmuştu. “Gençlik her zaman ele geçmezmiş de, dünyada kütük gibi yaşadıktan sonra hayatın ne önemi varmış da!...”

Ah insan kısmı böyledir, özelikle de gençlik böyledir! İnsan diğer insanların tecrübelerine güvenmeyip mutlaka kendi tecrübelerini yaşamak ister. Halbuki bu tecrübeden, pişmanlıktan başka bir şey doğmaz.

Ömrümüz o kadar kısadır ki, muhtaç olduğumuz her şeyi mutlaka kendi tecrübelerimizle elde etmeye vaktimiz yoktur. Başkalarının tecrübeleri yolumuzu kısaltıp, işlerimizi daha güvenilir hale getirebilir. Böylece daha mutlu, daha başarılı yaşamış oluruz.

Niyetimiz okuyucuya hikmet dersi vermek değil ya! Biz devam edelim. Uzun zamandır Ziklas ailesinden söz etmedik.

Rakım’ın derslerini devam ettirdiğini hatırlatmaya gerek yok.

İngiliz kızların Türkçeyi öğrenmekteki başarıları, Canan’ın aşkı, Rakım’ın azmine daha da kuvvet vermişti. Bu sebeple Rakım haftada iki kez değil, elinden gelse her gün Ziklas’ın evine gidecek, neredeyse oradan çıkmayacaktı. Mister Ziklas ve Misters Ziklas, Rakım’ın kıymetini günden güne daha çok fark etmeye başladılar. Çünkü kızları o kadar mükemmel bir gelişme göstermişlerdi ki tiyatro, balo gibi eğlencelere katılmıyor, neredeyse evden dışarıya çıkmıyorlardı. Davetlerde Can ve Margrit’i sorduklarında “Dersleriyle meşguller...” cevabı veriliyordu. Bu hali kabul edenler kadar çoğunlukla garip karşılayanlar da vardı. Bu durumu garip karşılayanlardan biri bir gün Mister Ziklas’a dedi ki:

– Canım şu kızları Müslüman mı edeceksiniz?

Ziklas: Yok!

E... bu kadar Türkçe öğrenmenin anlamı ne?

– Onları zorlayan yok. Kendileri istiyorlar.

– Güzel ama bu kızlar hiçbir toplulukta görünmez oldular. Bunları yarın bir Acemle ya da Türkle evlendirecekseniz o başka.

– Vallahi ben korkuyorum, bizim kızlar katolik rahibeleri gibi kocasız kalmasınlar!

– Gördünüz mü?

– Ama zararı yok. Kendileri daha genç. Amca çocukları, hâlâ çocukları var, elbette bunların birisine varacaklardır. Onların kimisi Hindistan’da kimisi Arabistan’dadır. Kısacası bizim kızların Türkçe öğrenmeleri onların da işine yarayacak, bu durum hoşlarına gidecektir.

– Asıl merak edilen şey, siz böyle toplantılarda iken iki genç kızın bir hocayla yalnız kalmalarıdır.

– Yok... İşte bu suizannınızda hatalısınız. Rakım Efendi bizim kızlardan daha mahcup bir çocuktur. Kendisine yalnız benim değil tüm Beyoğlu’nun güveni sonsuzdur.

İşte buralarını bu kadar ayrıntılı anlatmamızın nedeni, Rakım hakkında Ziklas ailesinin günden güne artan muhabbetlerini ve güvenlerini göstermektir. Kızlar Rakım’dan başka bir şey düşünmeyip ellerinden Türkçe kitapları düşürmezlerdi. Geçen derslerde öğrenmiş oldukları Hafız’ın gazelinden sonra onun diğer gazellerinden örnekleri hocaları okur, onlar da tercüme ederek defterlerine geçirirlerdi. Nihayet Rakım bunların ricası üzerine Hafız Divanı’nı okutacağına dair söz bile verdi. Burada Hafız Divanı’nı kopya edecek değiliz.

Fakat Hafız Divanı’nın nasıl okutulduğunu göstermek isteriz. Kızların hangi beyitleri seçtiklerini ve Rakım’ın bu beyitleri nasıl hangi inceliklere dikkat ederek açıkladığını gösterirsek, bunlar arasında gelişen ilişkiye de şahitlik etmiş oluruz.

Rakım ilk gazeli tamamen okuyup tercüme ettiğinde kızlar bunda seçilecek beyit bulamadılar. Çünkü kendileri tasavvuftan habersiz olup hiçbir yakınlıkları da yoktu. Manevi âlemden alınacak lezzetten yoksundular.

İkinci gazele geldikleri zaman:

Ki dehd-i dest în arz bâreb ki hem destân-ı şûnd
Hâtır mecmû mâ zülf-i perişân şema

beytini Rakım, “Gönül ister ki ben seni zülüflerin dağınıkken bu güzelliğinle göreyim. Ama ne fayda! Ne zaman senin zülüflerin dağınık olsa benim de zihnim dağılır. Ya Rab bu istek ne zaman gerçekleşecek? Sizin dağınık saçlarınızla benim artık toplanmış gönlüm bir anda birleşsin.” diye tercüme edince, kızlar hemen kaleme sarılarak bu beyti, bu manayı yazdılar.

Ondan sonra:

Azm-i dîdâr tûdâr-ı decân bir leb âmede
Bâzgîr dedeyâ ber âyed çişt-i fermân şemâ

beytini büyük bir istekle dinleyip tercümesiyle birlikte yazdılar. Rakım bu beyti şu şekilde tercüme etmişti:

“Aşkının derdiyle eridim. Hayatımın geride kalanından da ümidim yok. Şimdi dudaklarıma kadar gelmiş olan bu tatlı canım seni görmek ister. Fırlayıp çıksın mı? Yoksa geri mi dönsün? Fermanınız nedir efendim?”

Bu mana kızların o kadar hoşuna gitti ki, biraz önce yazmış oldukları beyti neredeyse sileceklerdi. Sonraki beyit de aynı hayranlığı uyandırdı:

Devr-i dârûz-ı hâk uhûn dâmen çü ber mâbe güzerî
Kânderîn rehkişte besya rend kurbân şemâ

“Yüzündeki güzellik, olgunluğundaki üstünlük âlemde (insanlar arasında) fitne çıkardı. Herkes senin uğrunda can vermeyi nimet bildi. Şimdi âşıkların halini görmek için bizim semtimizden geçtiğin zaman eteğini kandan, topraktan, daha doğrusu kanla yoğrulmuş bu korkunç çamurdan koru, yukarı kaldır. Çünkü bu yol üzerinde sana kurban olarak kanını akıtmış, canını vermiş olanlar çoktur.”

Bu gazelden, başka bir beyti seçemediler. Diğer gazelleri de gözden geçirip çeşitli sebeplerle kayda değer bir şey bulamadılar. Sadece birkaç önemli mazmun vardı, bunları da yazmak gereksizdi. Bir de şu gazele gelmişlerdi ki:

Bedem güftî u horsendem afâk-i Allah nigû güftî

beytini pek zengin ve renkli buldular. Rakım bunu da pek güzel açıklamıştı. “Senin havan, güzelliğin beni perişan etti. Ne akıl kaldı, ne şuur. Fakat ben yine, hem sözlerimle hem hallerimle küstahlık etmekteyim. Nihayet sözlerimin perişanlığından kırıldın, canın sıkıldı ve bana kötü söz söyledin. Beni azarladın. Fakat ben bu azarlamalarını da beğendim, sevdim. O kırmızı dudaklara, şeker çiğneyip şeker akıtan ağza acı, kötü söz yakışır mı? Elbette o gül ağızdan çıkan her söz benim için tatlıdır.”

Sonra diğer gazellere devam edildiyse de bunlardan notlar alınmadı. Yalnız “Maber fetîm...” gazelinden şu beyitler kabul gördü.

Besret ger hümâ âlem-i besrem tîg-i zenend
Netüvân bered hevâ-yı tû berûn ez sermâ

Rakım bu cüretli beyti cüretli bir şekilde açıklamıştı:

“Sen ne zannediyorsun Allah’ı seversen? Halkın ayıplamaları hor görmeleriyle dillere düştüm diye beni korkak mı sanıyorsun? Senin muhabbetinden vazgeçer mi sanıyorsun? Senin başın için yemin ederim ki, cümle âlem ayaklanıp başımı vursalar senin sevgini içimden çıkaramazlar. Kanımı akıtsalar, kanımda yükselen buharda bile senin aşkın görünür.”

Kızlar o gece yazmış oldukları bu beş beyti ezberlemek için günlerce uğraştılar. Rakım’ın en çok hoşlandığı şey, kızların kendi şiveleriyle bu Farsça gazelleri okumalarıydı. Kızların bu beyitleri en güzel biçimde okuma gayretleri onda merak haline gelmişti. Sadece beş on gününü bu beyitlerin okunuşuna ayırıyordu.

Hatırladınız mı, geçen kış Mister Ziklas Rakım’dan alaturka ziyafet örneği görmek istemişti. Eğer bu konuyu siz unuttuysanız bile Mister Ziklas unutmamıştır. Çünkü bir gün bu eski sözü Rakım’a hatırlattı.

Rakım: Baş üstüne efendim! Fakat işin içinde küçük bir zorluk vardır.

Ziklas: Nedir o zorluk?

Rakım: Şu ki, biz Müslüman olduğumuz için bizim kadınlarımız siz erkeklere görünmezler.

Ziklas: Bilirim ya! Fakat siz evli değilsiniz zannederim.

Rakım: Değilim ama evimde yine kadın eksik olmaz. Yani demek isterim ki, alaturka bir ziyafet görmek isterseniz, o ziyafette kadınlar bulunamaz. Yok ziyafet yalnız kızlarınız ve eşiniz için olacaksa, onlar bu ziyafetin tamamını görebilirler.

Ziklas: Ben bu ziyafeti onlar için istiyordum. Onlar görsünler bu bana yeter.

Rakım: Fakat işin bir de şu tarafı var ki alaturka ziyafetin tamamı odur.

Ziklas: O hangisi bakalım?

Rakım: O da Türkler arasındaki kadın erkek ailece olan ziyafetlerin bir örneği.

Ziklas: Daha iyi ya arkadaş, daha iyi ya!

Rakım: Ama o halde hiçbir kadın göremezsiniz. Yalnız oda kapısından bir siyah Arap kolunun içeriye bir sahan uzattığını görürsünüz.

Ziklas: Benim ailem de benden kaçar mı?

Rakım: Sizden kaçmaz ama benden kaçar.

Ziklas: Ha anladım. Alaturkada öyle olacak. İşte biz yalnız burasını uygularız, iş olur biter.

Rakım: O zaman tam alaturka bir eğlence olmaz ki.

Ziklas: Aman Allah’ı seversen, tam alaturka olsun da, şu işi bir göreyim.

Rakım: Pekâlâ, deyip gelecek hafta cuma günü için davete karar verilir. Rakım evine geldiğinde durumu dadı kalfaya bildirir. Biçare Fedayi böyle bir ziyafete anlam veremeyip şaşırır. Fakat Rakım için bu zahmete de evet deyip memnuniyetle karşılar. İşin iyi tarafı, bu ziyafette gece gürültüsü olmayacak, misafirler yalnızca kuşluk yemeğine kalacaklardı. Zaten cumaya kaç gün var? Kaç gün varsa o da gelip geçer. Nihayet cuma gelir. Rakım evinde her şeyin iyi gidiyor olmasından memnun, erkenden Beyoğlu’na gider. “E.. Gidecek miyiz?”, “Gideceğiz.” sözlerinden sonra iki tane araba hazırlanır. Birisine Mister Ziklas ile büyük kız, diğerine de Misters Ziklas, küçük kız ve Rakım binerler. Azapkapısı, Galata ve Tophane yoluyla Salıpazarı’na varırlar. Rakım içeriye girerken “Kimse olmasın!” diye seslenirken bunun ne anlama geldiğini Ziklas’a anlatır. Önce Ziklas salonu görür. Rakım’ın zevkini tebrik eder, sonra da karyolanın kaldırılmasıyla genişlemiş olan Canan’ın odasına geçerler. “İşte burada mahpussunuz.” diyerek Ziklas’ı odada bırakıp çıkar. Misters Ziklas’ı ve kızları salona alır.

Misters: Bizim Mister Ziklas nerede ya?

Rakım: Efendim sizin onunla karşılaşmanız şimdilik uygun değil.

Misters: Bu oldu mu ya?

Rakım: Alaturka istemiyor musunuz?

Canan misafirlerin karşısına çıktığında Rakım onu kısaca Canan diye takdim etti. Sonra da herkesi ikna eden bir ifadeyle “cariyem, esirim” diye devam etti. Kendisi Ziklas’ın yanına geçip Canan, kızlar ve valideleri salonda kaldılar. Hepsi de Canan’ın esir oluşuna şaşırmışlardı, çünkü Amerika’da esirlerin hayatlarının nasıl olduğunu biliyorlardı. Aslında şaşırmakta haklıydılar. Üstelik Canan onların karşısında Fransızca konuşuyordu.

Her şeyi yavaş yavaş sorarak öğrenebileceklerinden memnun olan İngiliz kızlar, Canan’ın ne zamandan beri esir olduğunu, değerini sordular. Kızdan, “Efendim beni yüz liraya aldı.” cevabını alınca kendi aralarında İngilizce konuşarak bu kadar güzel kız yüz liraya verilir mi diye hayrette kaldılar. Üstelik Canan’ın üzerinde dört beş yüz liralık elmas bile vardı. Kızlar bununla ilgili soruları da sormaktan çekinmediler. Canan bu türden sorulara alışık olmadığı için biraz şaşkın, biraz da utangaç bir ifadeyle bunları efendisinin hediye ettiğini söyledi.

Misters Ziklas, Canan’ın tavırlarını, terbiyesini pek beğenmişti. Kızlar, validelerinin düşüncelerini onaylarken kendi aralarında İngilizce olarak hediye edilen elmasları konuşmaya başladılar.

Salonda bunlar olurken Rakım, Ziklas’a alaturka ziyafetin kurallarını anlatıyordu. Ziklas bu ayrı oturmaya razı olmayarak ailesinin yanına gelmesini Rakım’dan rica etti. Odaya girdiklerinde hemen babalarına Canan’dan söz ettiler. Canan’ın güzelliğinden, buna karşılık yüz liraya alınmış olduğundan... Ziklas hayrette kalınca Rakım müdahele etmiş, Canan’ın o zaman yüz lira ettiğini şimdiyse iki bin liraya karşılık geldiğini anlatmıştı. Ziklas tuhaf karşılayıp kendisinin de kızlarını satması gerektiğini, bildiren latifeler yaptı.

Rakım: Hay hay satmalı ya! Hem de bu kadar güzel Türkçe öğrenmişlerken... İyi bir Türk, Osmanlı hanımı olurlar.

Margrit: Fena mı sanki?

Can: Tutuklu gibi evin içinde kapalı oturmasam, Türk hanımı olmaya razı olurdum.

Rakım: Türk hanımı değil, bir esir olan Canan bile ev içinde kapalı oturmuyor. Her istediği yere gezmeye gidiyor.

Margrit: Hem baba, kızın üzerinde birkaç bin şilinlik elmas var.

Rakım: Gördünüz mü bir kere, ne kadar âlâ şey. İşte sizin de böyle birkaç bin liralık elmasınız olur.

Ziklas: Rakım Efendi, öyle anlattınız ki ben bile köle olarak satılmaya heves ettim.

Bu sözler üzerine gülüştüler, şakalaştılar. Fakat kızlar tekrar Canan’ı görmek istediklerinden salona gittiler.

Canan bunlara bahçeyi gezdirdi. Çiçeklerini, güvercinlerini, kuşlarını, iki güzel tavuğuyla bir horozunu, kuzusunu, nesi varsa hepsini gösterdi. Kendileri zengin oldukları halde bu kadar güzel, mutluluk veren şeylere sahip değillerdi. Sonra Rakım’ın odasına geldiler. Kütüphaneyi görür görmez kitapları karıştırmaya başladılar. Kızların Türkçe okuması Canan’ı pek şaşırtmamıştı. Durumu efendisi ona bildirmişti. Kızlar sonra Rakım’ın henüz müsvedde halinde olan roman taslağını karıştırmaya başladılar. Hızlı yazılmış bir el yazısı olduğundan okuyamadılar. Nihayet bir yerlere oturdular.

Margrit: Bu evin başka odası yok mudur?

Canan: Şu tarafta bir odası daha var. Orada dadı kalfa yatar.

Can: Dadı kalfa ne demek?

Canan: Dadı kalfa bir Araptır, efendiyi kucağında büyütmüştür.

Margrit: Arap mı? Şimdi nerededir?

Canan: Aşağıda hazırlıkları yapıyor.

Margrit: Bu oda Rakım Efendinin kendi odası mıdır?

Canan: Evet!

Can: Ya siz nerede yatarsınız?

Canan: Benim odam içerideki odadır. Babanızın oturduğu oda.

Margrit: Yok yok, orası yatak odası değil. Orada yatak yok.

Canan: Siz geleceksiniz diye kaldırdık.

Can: Hiç öyle değil!

Canan: Niçin öyle olmasın?

Can: Siz Rakım Efendinin karısısınız.

Canan: (Pancar gibi kıpkırmızı olup) Hayır matmazel ben onun esiriyim.

Margrit: Yok yok öyle değil. Hani nasıl derler, odalık... Ben bilirim, Osmanlılarda hep odalık var.

Canan: (Daha fazla bozularak) Hayır hayır! Bizim Efendi öyle şey bilmez.

Can: Yoksa sizi sevmez mi? Ama sevmemiş olsa bu kadar elmas vermezdi. Siz bizden saklıyorsunuz.

Canan: (Bu kızların bu kadar serbest davranışları canını sıkmış bir halde) Sever ama odalık gibi değil, kardeş gibi sever.

Margrit: Nafile, nafile! Hiç kardeş gibi sever mi? Siz yine de bizden saklayınız. Biz sizi tebrik ederiz. Rakım Efendi çok güzel, çok akıllı, çok olgun!

Söz buraya geldiğinde kızların morali bozulmuştu, dikkat eden herkes bunu görebilirdi. Canan’ı kıskandıkları her hallerinden belliydi. Canan bunu görüp hissettiğinde bir anlam veremedi ama kendisi de tavırlarıyla içindeki duygularını sergiledi. Canan bir ara odadan dışarı çıktı. Kızlar kendi aralarında konuşmaya devam ettiler.

Can: Sen haklısın Margrit, bu kız Rakım Efendinin odalığıdır.

Margrit: Bunu bilmeyecek ne var? Kızın nasıl kıpkırmızı olduğunu görmedin mi?

Can: Ama güzel kız değil mi?

Margrit: Oh... Neresi güzel?

Can: Yok yok, güzeldir ama...

Margrit: Aması nedir bakalım?

Can: Rakım Efendiye lâyık değildir.

Margrit: Güzel dedikten sonra niçin lâyık değildir diyorsun?

Can: Güzelliği için lâyıktır. Fakat ne de olsa bir esir. Ama ne zararı var? Varsın esir olsun. Esir ama bak ne kadar da mutlu. Rakım Efendinin odalığı olmuş. Hem güzel hem olgun...

Margrit: Sen de galiba kıskanıyorsun.

Can: Neden kıskanayım?

Margrit: Vallahi hayal bu, böyle bir esir olmayı ben bile isterdim. Ben onun esiri olsam gece gündüz Farsça şiirler okutur, dinlerdim.

Can: Bakalım bu zavallı esire bizim kadar özen gösteriyor mu? Biz kim? O...

Margrit: Ben sana bir şey söyleyeyim mi Can? Rakım Efendi bu kızı pek seviyor. Türkçe öğrettiği gibi bak Fransızca da öğretmiş.

Can: Hem dışarıdaki piyanoyu gördün mü?

Margrit: Gördüm, ama bakalım onu kız mı çalıyor?

Can: Ya kim çalacak? Rakım Efendi piyano çalmasını bilmez.

Margrit: Gördün mü? Demek oluyor ki, hoca bulup ona piyano da öğretmiş. Demin ne diyordu? “Bu kız alındığı zaman ancak yüz lira ederdi. Şimdi iki bin lira eder.” İşte ona bu kadar ilim ve terbiye verdiği için bunları söylüyordu.

Biz bu hikâyede asıl Can, Margrit ve Canan arasında geçen konuşmalara ihtiyaç duyduğumuzdan, diğer tarafta olanlardan sizleri pek haberdar etmedik. Rakım ve karı koca Ziklaslar arasında geçen konuşmalar havadan sudan şeylerdi. Kızlar daha sonra salona geçtiklerinde piyanonun başına oturup sevdikleri alaturka, alafranga şarkıları söylemeye başladılar. Herkeste keyifler coşmuştu. Yemek vakti geldiğinde Rakım sofra bezini, pirinç siniyi, tertemiz havluyu ve diğerlerini getirip Ziklas’a her birinin ne işe yaradığını anlatmaya başladı. Herkes sofraya belirtildiği düzende oturdu. Biraz sonra bir Arap eli, yahni sahanını kapı arasından uzattı. Ziklas bunu pek merak ettiyse de uyarılara uyup yerine oturdu.

Hiç alafranga sofrada yemek yememiş biri nasıl gülünç durumlara düşerse, alaturka sofraya oturmamışların hali de bundan pek farklı olmaz. Mesela yahni sofraya sıcak sıcak geldiğinde Ziklas parmağını sahanın derinlerine daldırıverip can acısıyla çaresiz kalmıştı. Yemek yenildi, ikindi üzeri misafirler kalkıp ayrıldılar. Ziklaslar karı koca bu ziyafetten zevk almış olsalar da kızlar geldiklerine pişman olarak döndüler.

Niçin?

Kim bilir? Şu var ki Canan’da her ne görmüşlerse hepsine kıskançlık duymuşlardı. Bunu ister çocukluklarına veriniz, ister...

Dokuzuncu Bölüm

Durumlar yine bildiğimiz şekilde devam ediyordu. Yani Rakım tercümeler yapıyor, yazarlığı ve öğretmenliği bir arada götürüyordu. Bir değişiklik varsa o da İngiliz kızlarının son günlerde Rakım’a göstermiş oldukları tepkilerdi.

Mesela davetten sonraki görüşmelerinde kızların her ikisinin özellikle Can’ın o sevgili muallimine gizliden gizliye kin ve düşmanlık sergileyen tavırları hissedilmeyecek gibi değildi. Rakım bu halleri, “artık orada lüzumunun kalmadığına dair gösterilen tepkiler” olarak yorumladı. Ve bir gece bilerek dersi terk etti. Sonraki gidişinde, kızlar Rakım’a dersi niçin terk ettiğini, gelmediği için canlarının çok sıkılmış olduğunu söylediler. Can “Bilmez misiniz ki ders bizim için en büyük bir eğlence oluyor. Biz can sıkıntılarımızı hep bu dersle gideriyoruz.” dedi. Hazır söz buraya gelmişken Rakım şüphesini gidermek istedi. Söz sözü açar, açılan sözler istenilmeyen sözlere kadar varır diyerek sözü kısa kesti. Bunun üzerine kızların tavırları başka bir şekle büründü. Ders bittikten sonra Canan’a ait sorulara başladılar. Soru sorarlarken sanki yarışıyorlardı. Canan’a niçin ilim ve terbiye verildiğinden başlayarak şimdi Rakım’ın evinde ne yaptığına, evdeki konumunun ne olduğuna varıncaya kadar özel sorular soruldu. Rakım’ın aklına bin bir türlü şüphe gelir, kendi kendisine bu şüphelerden utanarak yanılmış olduğunu düşünür, sorulan her soruya münasip cevaplar vermeye çalışırdı. “Şimdi evde ne hizmette bulunuyor?” sorusunu, “Dadı kalfa yalnızdır, zaten yukarı katın hizmeti için birisi lazımdı. İşte Canan bu hizmeti görüyor.” diye açıklamıştı. Can, bu sorularla yetinmiyor aldığı cevaplara göre Canan’ın boynundaki beş yüz liralık gerdanlıkların, evdeki süslü hallerinin ayrıntılarını öğrenmeye çalışıyordu. Bu sorular Rakım’ın şüphelerini doğrular hale gelmişti.

Sözün kısası, İngilizlere verilen davetten sonra üç ay kadar zaman geçti. Bu süre içinde Canan’ın Rakım’a karşı hareketleri, sözleri daha bir rahatlık kazanmıştı. Mesela dadı kalfa onları salonda sarmaş dolaş görüyordu. Eğer dadı kalfa gerçekten meraklı bir kadın olmuş olsaydı daha fazlasına da şahit olacaktı. Zaten olan biteni Canan ona gizlemeden anlatırdı.

Aman Allah’ı severseniz neleri anlatacaktı?

Vallahi doğrusunu isterseniz anlattığı şeyler içinde pek önemli, pek gizli sırlar bulunabilirdi. Kızın verdiği bilgilere göre, geceleri efendisi Canan’ı yanına çağırır birkaç saat dertleşirlermiş. Canan’ın yüzündeki ifade ise bunun daha fazlasının olduğunu gösteriyordu. Tüm bunlar Canan gibi bir cariye için yüz akı olan, güzel şeylerdendi.

Aferin Rakım, gerçekten mutluydu ha!..

Evet öyleydi. Rakım için her mutluluk biraz gözyaşı ile karışıktı. Bu mutluluğunda da gözyaşları vardı. Şöyle ki:

Efendisinin her hafta iki gece ders vermek için gittiği, gece yarılarına kadar kaldığı İngiliz kızlarının nasıl şeyler olduklarını Canan görmüştü. Sonra birçok vesvese içini yiyip bitirmeye başlamıştı. Geceleri Rakım eve gelince kızın gözlerini kıpkırmızı buluyor, hatta kirpikleri hâlâ yaşlı, sesi hüzünlü ve titrek, nefesi daralmış olarak rast geliyordu. Bîçare Canan’dan bu hali def etmeye Rakım, sevgisi gereği mecbur değil midir? E... Bir âşık, sevdiğinin böyle üzüntülerini nasıl yok eder? Elbette iltifatıyla, onun kendisi için özel olduğunu hissettirmesiyle, muhabbetini, sadakatini temin etmesiyle...

Felatun Beyi hatırlıyor musunuz?

Adam bırak şu hoppa zevzeği!...

Yok ama, bu hikâyenin yarısı da ona aittir. Şu üç ay içinde onun durumlarının nereye vardığını bilmeye mecbursunuz.

Otel (C) fiatıyla, çeşitli masraflarıyla artık kendisine ağır gelmeye başlamıştı.

Vay, demek oluyor ki, aklını başına almaya başladı ha!

Evet, çünkü para ile akıl bir yerde pek bulunmazmış. Bu hükmün en büyük delili de Felatun Beyin hayatında görülmekteydi. Yaşadığı lüksten sonra servetinin dörtte üçünü kaybetmiş, kaybettiği kadar da akıllanmış olduğundan, güyâ artık daha az masrafla yaşamak için Büyükdere’de bir ev kiralamış, sevgilisini de oraya taşımıştı.

Biz şimdilik İngiliz kızlarına bakalım, İngiliz kızlarına. Çünkü onların hali zihnimizi meşgul etmeye başladı. Bîçare büyük kız Can bir hastalığa tutuldu. Bu hastalık nedir kimseler bilmez. Başlangıcı bir iç sıkıntısı oldu. Kızcağız bir yerde oturamaz oldu. O kadar sevdiği ve elinden düşürmediği Türkçe kitaplar da zevk vermez olmuştu. Babası annesi doktorların tavsiyesiyle kırlara götürüp dolaştırsalar da fayda vermedi. Seni, nereye istersen oraya götürelim deseler, siz bilirsiniz deyip geçiştirirdi. Babası kıra değil cennete götürse eğlendiremediğini görürdü.

Böyle bir hastalığa tutulan ne olur bilirsiniz ya? Günden güne sararır, solar, zayıflar. İşte Can da böyle oldu. Felatun Beyin demiş olduğu gibi, o havuç gibi pancar gibi İngiliz kızı ayva gibi sararmış solmuş, dudakları dertli koyunların ak ciğerleri gibi olmuştu. O masmavi gözler çukurlaşıp köhne firuzeye dönmüştü.

Kızcağızın bu durumuna Rakım da acır, önüne gelen en iyi doktorlara danışırdı. Doktorlar duruma açıklık getiren Rakım’a “Zararı yok geçer!” deyip başka bir şey söylemezlerdi.

Bir ara Türkçe derslerini de bıraktılar. Kızı Kadıköy’ünde bulunan dostlarının yanına hava değişimi için gönderdiler. Fakat kızcağızın can sıkıntısı orada bir kat daha arttı. Kardeşine bir mektup yazıp Türkçe şiir mecmuasını göndermesini, Rakım Beyin de arada sırada kendisini ziyaret etmesini rica etti. Kız, kardeşine mecmuayı göndermiş, diğer arzusunu da babasına bildirmişti. Hiç, dünyada Can’ı memnun edecek bir şey olur da babası onu kızından esirger mi? Ziklas, derhal Rakım’a adam gönderip akşam alel acele evinde olmasını sağladı.

Ziklas: Canım Rakım Efendi, sizden bir şey rica edeceğim. Bizim Can diyor ki, siz arada bir kendisini ziyaret ederseniz memnun olacakmış. Bu hizmet sizi kendi görevinizden alıkoyacak olursa, korkmayınız ben her şeye kefilim.

Rakım: Estağfirullah Mister Ziklas, menfaati bu gibi durumlarda ön plana çıkarmak Avrupalılarda varsa bile biz Osmanlılarda yoktur. Baş üstüne yarın giderim.

Ziklas: Bu akşam gitseniz. Gerçi vapurlar yoktur ya, bir kayık tutarsınız.

Rakım: Gece vakti nasıl olur ya, hem ev sahiplerine rahatsızlık vermiş olurum.

Ziklas: Of, evet öyle! Şu kızcağıza bir yüreğim acıyor ki.

Rakım: Kimin yüreği acımıyor ki?

Rakım kendisini ertesi sabah Kadıköy’ünde buldu. Can hocasını görünce biraz güler yüz gösterdi. Bu durum ev halkını sevindirmiş, bu iyi haberi hemen ailesine yazmışlardı. Ah babalık, ah annelik! Hepsi hemen oraya damladılar. Zira Can’ın güler yüzü kendileri için büyük bir nimetti.

Margrit kardeşinin elinde Hafız Divanı’nı gördü. Can, annesini ve babasını görünce daha da rahatlamış, bunu fark eden ailesi daha çok sevinmişti. Akşama kadar beraber oturmuşlar, Can’ın eve dönmek arzusunu iyi bir gelişme kabul etmiş ve hep birlikte eve dönmüşlerdi.

Kız ondan sonra....

Evet ondan sonra daha beter oldu. Evlerine geldiklerinin üçüncü günü, kızın durumu tamamen bozuldu, yatağa düştü. O zamana kadar kendisini tedavi eden doktor (Z), hastalığı bir türlü teşhis edemeyip veremde karar kıldı. Fakat tam olarak bu hastalığın belirtisini göremiyordu. Bir gece “eski tarih”i okurken bir maddeye tesadüf etti. Ertesi gün o maddeye dayanarak hareket etmeye karar verdi.

O madde neydi?

Madde sizin neyinize gerek? Ettiği harekete bakınız, işi o zaman anlarsınız. Ertesi sabah Ziklas’ın evine gidip kızın kimlerle sürekli görüştüğünü sordu. Ziklas kendi ailesini, Rakım’ı, uşakları, ayrıca birkaç adamı ancak sayabildi. Doktor (Z) o gün ikindiye doğru bu adamların orada hazır olmalarını, bir odada toplanmalarını istedi. Hiç kimse o ana kadar hastanın odasına girmeyecekti.

İkindi vakti doktor bu adamları istediği gibi, bir odada hazır buldu. Mister Ziklas’a bunlardan biri girip çıktıktan sonra bir diğerini göndermesini tembih etti. Kendisi, Misters Ziklas ile beraber hastanın odasına girdi. Zavalla kız o kadar bitkin solgun durumdaydı ki, doktor kalbini dinlediğinde çok hafif vurduğunu gözlemledi. Babası da elini kızının kalbinin üstüne koymuştu. Çağrılan kişiler tek tek odaya alınmaya başlandı. İçeriye ilk giren, komşu çocuğu bir İtalyandı. Kız onu görünce, bîçare kendi derdini unutup “Nasılsınız Mösyö Sirano, iyi misiniz?” diye çocuğun hal ve hatırını sordu. Sirano da gelip hastanın elini tutarak hal hatır sormuştu. Can’ın kalbini yoklayan doktor hiçbir değişikliğin olmadığını, kalbin sakin sakin attığını gördü. Sonra bir Rum, bir Fransız içeriye girdiler; kalbin ritmi hep aynıydı. Rakım daha kapıdan girerken kalp uykudan uyanır gibi silkinip şiddetle vurmaya başladı. Doktor derhal Ziklas’ın kolunu dürtüp “Anladın mı?” gibilerinden baktı. O da “Anladım.” manasında gözlerini kapadı. Rakım’ın içeriye girmesiyle kızda görülen değişiklik sadece bu değildi. Yüzünde bir sevinç alameti belirdi. Hocasıyla herkesten fazla hal hatır görüşmesi yaptı. Hatta yatağından kalkıp oturmak bile istedi. Oturdu da!.. Doktorun uyarısıyla içeriye herkes kabul edildi.

Herkes odaya girerken Ziklas ve doktor diğer odaya geçip aralarında şu konuşmayı gerçekleştirdiler:

Doktor: Hocası girdiği zaman kalpteki hareketliliği gördünüz mü?

Ziklas: Bunu kin anlamaz? Elimin altındaki kalbin göğüsten fırlayıp çıkacağını zannettim.

Doktor: Efendim söylemesi ayıp zannedilmesin. Bu kızın hastalığı kara sevda hastalığıdır.

Ziklas: Öyleyse bu muhabbet de Rakım Efendiye olacak. Öyle değil mi?

Doktor: Benim söylememe gerek bırakmadınız.

Ziklas: Bunun ilacı?

Doktor: Bunun ilacı yoktur efendim.

Ziklas: Sonra, bu kız ne olacak?

Tabip: Bir baba olarak size söylenmemesi gerek ama artık saklamanın lüzumu yok. Bu kız şu haliyle ancak iki ay yaşar.

Ziklas: Aman Mösyö (Z)!

Doktor: Gerçek bu! Fakat bir ilaç var. Var ama her halde olmaz.

Ziklas: Ben yaparım!

Doktor: Kızınızı Mösyö Rakım’a verebilir misiniz?

Ziklas: Garip bir heyecana düşüp bir müddet sustuktan sonra, kızı öldürmeye mi razı olayım. Bana kalırsa ben veririm.

Doktor: Olabilir ya, sizin bileceğiniz şey! İsterseniz hocaefendiyi kızın yanına girmekten menederiz.

Ziklas: Bir faydası olur mu?

Doktor: Hayır, bir hafta önce vefat eder de kurtuluruz. Siz bunu daha önceden düşünmeliydiniz. Böyle genç bir hocayı kızların yanına sokmamalıydınız.

Ziklas: Siz Rakım Efendiyi tanıyor musunuz?

Doktor: Aşka, alakaya dair yüzünde hiçbir ifade yoktu. Hatta kıza, kardeşçe acıma hisleri duymaktaydı.

Ziklas: Ben de böyle tanırım ve Rakım hakkındaki inancım adına yemin bile edebilirim. Yani bugüne kadar Rakım kıza böyle ümit verecek hiçbir söz söylememiş, hiçbir tavır göstermemiştir.

Doktor: Ben de size katılıyorum. Fakat bir kızın bir erkeği sevmesi için o erkeğin bu kıza söz söylemesi gerekmez. Size daha fazlasını söyleyeyim mi? Bu kız, Rakım Efendiyle konuşarak sevişseydi bu hastalık ortaya çıkmazdı. Fakat daha kötü bir hastalık, ahlaksızlık hastalığı ortaya çıkardı.

Ziklas: Vallahi Mösyö (Z) pek doğru söylüyorsunuz. Ben Rakım’da böyle bir fikrin olduğuna dahi inanmam. Zavallı kızcağızım kendi kendisine kıymıştır. Bakalım! Validesini kızı Rakım’a vermek bahsinde razı edersem ben bu kızı Rakım’a veririm.

Doktor: Belki böyle bir şey olursa ümit artar.

İşte o gün muayene odasında geçen bu durumdan kimse haberdar olmadı. Ancak o akşam Ziklas durumu karısına açtı. Ve tek çarenin kızı Rakım’a vermek olduğunu söyledi. Vay... Madam Ziklas’taki telaş, şiddet, yazıklanmalar!.. İtiraz edip kesinlikle olmaz cevabını verdi. Kızın bu kadar akrabası dururken bir Türke vermek ne demek oluyormuş. Üstelik hocasına vermek utancını nasıl hazmedebilirlermiş. Bunu hazmetmektense ölümüne razı olurmuş, daha iyiymiş...

Biçare Misters Ziklas! Yüreğinin onaylamayacağı bir hüküm vermişti. Hiç, bir anne kızının ölümüne razı olabilir mi? Bir iki saat sonra daha önce vermiş olduğu hükmün yanlışlığını anlayıp, ağlayarak kocasıyla hem fikir oldu. O günkü muayeneden sonra Rakım’ın hiçbir şeyden haberinin olmadığını söylemiştik.

Acaba kızın hastalığının kendisine duyulan aşktan olduğunu bilebilir miydi? Hayır! Zavallı Can, Canan hakkında kendisini sorguya çektiği zaman, Canan’ı kıskandığını anlamışsa da bunun duygusallıktan, aşktan kaynaklanan bir heves, bir kıskançlık olduğuna ihtimal bile vermemişti. Hem şimdi hastayla bu kadar ilgili olmasının sebebi de Can’a duyduğu, insaniyet gereği hissedilen halis bir sevgi ve merhametti. Rakım muayane günü akşam üzeri evine döndüğünde herkes onu yüzü gözü solmuş, yorgun ve üzgün bir halde görmüştü. Bunun sebebini hem dadı kalfa hem Canan sorduğunda, Can’ın ölüm döşeğinde hasta yattığını söylemişti. Canan, mizacı gereği ölüm döşeğindeki bir genç kıza şefkat ve üzüntü duyduysa da Rakım’a, Can adına ne türden bir yakınlıkla bu kadar üzüntü duyabildiğini, cesaretle sormuştu.

Rakım: Allah, Allah, söyle bakayım, şimdi şüpheye bir kat daha yer ver.

Canan: (Biraz tedirgin korkuyla) Hayır efendim, şüpheden değil! Sizi pek üzgün görürüm de onun için...

Rakım: Nasıl üzülmem ya? Dağ gibi bir genç kız ölüm yatağında bulunsun da acımamak mümkün mü?

İşte görüyorsunuz ya Rakım’ın Can hakkındaki muhabbeti insaniyet ve şefkatten kaynaklanan bir şey. Bununla beraber Canan’ın Rakım’a karşı cesaretinin artabilmiş olduğunu görüyor musunuz?

Ertesi sabah Ziklas’ın adamı yine gelip Rakım’ı davet etti. Rakım hemen Can’ın durumunu sorsa da adamın “biraz daha iyice” cevabı, basmakalıp bir ifadeden başka nedir ki, değil mi?

Kalktı. Başka bir işle uğraşmadan doğruca Beyoğlu’na gitti. Mister Ziklas’ı ve Mösyö (Z)’yi aynı odada oturuyor buldu. Kendisi de onlara katıldı. Hastanın hali sorulup havadan sudan konuşulduktan sonra:

Doktor: Ey delikanlı! Biz sizi bugün niçin çağırdık bilir misin?

Rakım: Hayır Mösyö (Z)!

Doktor: Bizim hastanın hastalık sebebi sizmişsiniz.

Rakım: (Önce bir şeylerin farkına varamasa da sonra telaşla) Neden Mösyö (Z)?

Doktor: Hem hastalığının sebebisiniz, hem de şifayı şimdi sizden bekliyoruz.

Rakım: (Aklı başına gelip) Aman Mösyö benim hiç düşünmediğim şeyleri mi diyeceksiniz?

Ziklas: (Ağlayarak) Zararı yok Mösyö Rakım, zararı yok. Biz sizin hiç aklınıza bile gelmeyen şeyi size diyeceğiz. Fakat Can çoktan beri düşünmektedir.

Rakım: (Öylece taş gibi donup kaldı.)

Doktor: Dostum bu kızın hastalığı aşk hastalığıdır ve bu aşk da ne yazık ki sizedir. Dünkü muayene bunu doğruladı.

Rakım: Mister Ziklas ve Mösyö (Z)! Size yemin ederim ki şimdiye kadar bu durumdan haberim olmadı ve şimdi de buna inanmam mümkün değil.

Ziklas ve doktor: Biliyoruz.

Rakım: (Sözünü kesmeden) Gerçekten kalbimi yokluyorum böyle bir şey yok. Evet Can’ı ve Margrit’i sevdim ama bir kardeş bir dost gibi. Hâlâ öyle severim.

Ziklas: Ben eminim a çocuk!

Rakım: Onlar da beni severler ama dinim, namusum başına yemin ederim ki ben kendilerinden de böyle şeyler duymadım, bir tek hareket görmedim.

Doktor: Buraları bizce yani ailece bilinir dostum. Bizim sizden şüphemiz yok dostum. Fakat dediğim gibi bu kız size âşık. Bu kız bu halde giderse ölecek. Bizim sizden istediğimiz bu şifayı bizden esirgemeyiniz, belki bir ümit yolu açılır.

Rakım: Benim elimden ne gelir?

Doktor: Bizi ayıplamamanızı öncelikle rica ediyoruz. Amacımız burada bir genç kızı kurtarmak. Şimdi Mister Ziklas sizi kendisine damat etmek istiyor.

Rakım: (Heyecanla) Kimi, beni mi?

Ziklas: Evet oğlum sizi! Ne yapayım? Bu işte ne sizin, ne benim, ne de kızımın kabahati vardır. Sizin gibi bir meleği kim sevmez oğlum? Güzelliğiniz, olgunluğunuz, ilminiz, irfanınız, her haliniz bir kızı size âşık etmeye yeter de artar bile.

Rakım: (Daha telaşlı) Aman Mister Ziklas!..

Doktor: İşte böyle olacak. Sizin dininizin izni vardır sanırım. Mister Ziklas ise serbest bir adamdır.

Ziklas: Ne diyorsunuz Allah aşkına? Ben kızımın Müslüman olmasına razı olurum. İslamiyet fena mıdır? Hep bir Allah’a tapmıyor muyuz? İsa ve Meryem dahi, bir kızı ölümden kurtarmak için İslam olmak suretinde mezhep değişikliğine cevaz verir.

Rakım: Efendim oraları hep kolay. Lakin...

Doktor: Artık lakin makin lazım değil. Bize bu fedakarlığı etmelisiniz. Ayrıca bu bir fedakarlık da değildir. Mister Ziklas’a damat olmak bir şereftir. Hatta menfaattir.

Rakım: Canım orası öyle. Ben kendimi bu şerefe layık bile görmüyorum. İşin içinde başka bir iş var. Şu ki ben evliyim.

Ziklas: Evli mi?

Rakım: Evet görmüş olduğunuz o cariye benim zevcemdir.

Ziklas: Bu sözlere inanmamak için bana müsaade eder misiniz Mösyö Rakım?

Rakım: Hayır efendim, kesinlikle inanmalısınız.

Ziklas: Rakım Efendi, Rakım Efendi! Bu iş için ben size servetimin yarısını teklif etmekteyim. Çünkü her şeyim iki kızımındır. Eğer şu kızımı ölümden kurtarırsanız size üç yüz bin İngiliz lirası teklif ediyorum. Bu dostluğumuzdan da kesin...

(Canan’ın kulakları çınlasın...)

Doktor: Ne saadet!..

Ziklas: O cariye sizin olsa olsa odalığınız olabilir.

Doktor: Nikahı olsa bile ne engel var ki? Osmanlılar nikahlı eşlerini bırakıp bir diğer eşi alabiliyorlar.

Rakım: (Bu sözleri o kadar hayretle dinledi ki...) Mister Ziklas ben fakir bir çocuğum. Halka dilekçe ve diğer evrakı yazarak, ders vererek ekmek paramı kazanmaktayım. Yani demek isterim ki, benim gibi birisine ettiğiniz şu teklif bana şeref verir, hayatımı yeniden kurma imkanı bile verir fakat ben özellikle dostluğumuzu milyonlara değişmem. Ve ben gönlümü Canan’a vermişimdir. O kız bu yuvaya esirken ben onu mesut ettim. Bu inanca kendim ayrıca inanıp kendimi mutlu ettim. Ve ben bu inancıma ihanet edemem. Ben Canan’ı para için ya da başka bir ümit için neden ağlatayım? Rica ederim efendim, veriniz elinizi öpeyim, beni bu teklifi kabul etmemekten dolayı affediniz. Emrederseniz bir daha konağınıza gelmem...

Rakım’ın bu sözüne gerek Ziklas, gerek doktor (Z) ne kadar şaştılar biliyor musunuz? Özelikle de hekim Rakım’ın bu kadar tok gözlülüğünü neredeyse enayilik olarak gördü. “A budala, yapmacık da olsa şu Ziklas’ın teklifini kabul et. Sen sonra yine Canancığınla birlikte olursun.” gibi düşünceler zihninden gelip geçti.

Bu işe siz de şaşırıyorsunuz değil mi? Bu şaşkınlığınıza birisini daha ilâve ediniz. Çünkü bu türden fikirler Mister Ziklas’ın içinden bile geçti. “Değil, şu kızımı al da var kıza duyurmadan gizlice Canan’la olan aşkını yine devam ettir.” Bu sözleri Mister Ziklas gerçekten söylemişti. İsterseniz bunu da Rakım’ın eşekliğine yorumlayınız. Rakım bunu da kabul etmedi. “Mister Ziklas, bana öyle bir şey teklif ediyorsunuz ki içinizdeki acıyı, çaresizliği bilmesem bana hakaret ediyorsunuz deyip, gücenirdim. Zira ben hilekârlığı, yalancılığı bütün dünya servetine karşılık kabul edemem. Nasıl olur da ben bu durumda Canan’a ‘Seni seviyorum.’ diye yalan söyleyebilirim.” dedi.

Rakım bu sözü söylerken gözlerinden yaşlar akıyordu, bu da onun ne kadar ciddi olduğunu ispat etti. Ziklas ve doktor (Z) bir müddet acizliğe düşüp sessiz sedasız düşündüler. Herkesin ne düşündüğü yüzünden okunuyor gibiydi. Bir ara hepsi ayağa kalkıp gezinmeye başladı. Nihayet Rakım “Mister Ziklas, eğer bir küstahlık ettimse affetmenizi rica ederim. Emrederseniz artık gideyim.” deyip sükutu bozmuştu. Ziklas, Rakım’ı kucaklayarak “Nereye gideceksin oğlum, nereye gideceksin? Küstahlığı sen etmedin, biz ettik! Sen bize ahlakının güzelliğinden, tok gözlülüğünden, iffet ve sadakatinden başka hiçbir şey göstermedin. Benim dünyada en büyük dostum da sen olacaksın ve sensin…” diye öpmeye başladı. İhtiyarın şu halinden doktor da etkilenmişti. Ve doktor, o anda aklına gelen bir fikri hemen söyleyerek ortalığın bu gözü yaşlı halini değiştirmiş oldu:

Doktor: Şimdi öyleyse tek çare kaldı.

Ziklas: Nedir mösyö (Z), nedir?

Doktor: Bilmem buna Mösyö Rakım ne diyecek?

Rakım: (Istıraplı bir halde) Buyurunuz Mösyö Doktor?

Doktor: Gidelim, kıza sizin de onu sevmiş olduğunuzu fakat bir türlü söyleyemediğinizi, nihayet babasıyla görüştüğünüzü, isterse nikah kıyabileceğinizi müjdelersiniz. Benim bu kızda keşfettiğim hal, bu derdini kimseye söyleyememiş olması ve bundan doğan sıkıntının onu hasta etmesidir. Eğer siz bunları ona söylerseniz, cesaret bulur, sıkıntısı hafifler, paylaşılmayan, bilinmeyen bir sır olmaktan çıkar.

Ziklas: Buna ne dersiniz Rakım Efendi?

Rakım: Bana kalırsa ben buna da evet demem. Fakat bu gerçekten bir çözüm, çare olacaksa, tek bir söz söylemem.

Doktor: Bir itirazınız olmamalı. Kazanılacak faydaları biz biliriz.

Doktorun bu sözü üzerine Rakım ve doktor kalkıp kızın yanına gittiler. Her zaman olduğu gibi kızda yine bir sevinç görüldü. Hal hatır soruldu. Can, Canan’ın halini hatırını bile sormuştu. İçeride konuşulanlara uyarak Rakım gayet tedbirli davrandı. Doktor da bütün cesaretini, saygınlığını toplayıp söze başladı.

Doktor: Matmazel Can, size bir şey söyleyeceğim fakat garip karşılamayacaksınız.

Can: (Biraz rengi atarak) Nedir Mösyö doktor?

Doktor: Mösyö Rakım bana bir sırrını açtı. Bilirsiniz ki, hekimlerle papazlar her sırra vakıf olurlar ama saklamak...

Can: Bu sözlerini anlamıyorum doktor efendi.

Doktor: Delikanlılık bu, ayıp değil ya! Rakım Efendinin size...

Can: (Bütün bütün başkalaşarak) Anladım, fakat şaşırdım. Rakım Efendi beni kardeş gibi...

Doktor: Hayır efendim! Aşk kardeşlikten bambaşka bir şeydir değil mi Rakım Efendi?

Rakım: (Mecburen) Ah! Öyle doktor efendi, öyle! Söylemeye dilim varmıyor ki halimi sunayım. Hiç olmazsa siz söyleyiniz, kendisini böyle bu hallerde görmek beni nasıl üzüyor, dikkatini çekmek isterim.

Can: Garip! Rakım Efendi! Gerçek mi söylüyorsunuz?

Rakım: Evet efendim.

Can: Şimdiye kadar sizde böyle bir hal sezmemiştim.

Doktor: Evet efendim, siz yatağa düştüğünüzden beri bu durum arttı. Bizim asıl söyleyecek olduğumuz şey bu değildir matmazel!

Can: (Yatakta toplanıp) Dahası mı var?

Doktor: Dahası var efendim. Biz dün bu hali babanıza açtık.

Can: Babama mı açtınız?

Rakım: Evet efendim!

Doktor: Rakım Efendinin zoruyla açtım. İslam dininde siz bu dini kabul ederseniz, sizi nikah etmeye müsaade vardır. Pederiniz bu işe razı oldu. Hatta gelip size kendisi söyleyecekti. Ama babalık hali, siz utanırsınız diye benim aracılığımla söylemeyi tercih etti.

Can: (Acı bir tebessümle) Garip ama siz bu işlere nasıl girdiniz?

Doktor: Korkarım siz Rakım Efendiyi kabul etmemeyi düşünüyorsunuz?

Can: Hele siz babamı çağırınız.

Rakım hemen dışarı çıkıp Ziklas’ı çağırdı. Onlar gelinceye kadar doktor “Gerçek söylüyorum matmazel, bu çocuk size âşıktır. Pederiniz onun bu haline acıyıp evlenmenizi istiyor. İş yalnız size kaldı.” sözlerini söyleyebildi. Ziklas ve Rakım da geldiler.

Can: (Utanarak) Babacığım, doktor efendi bir şeyler söylüyor.

Ziklas: Evet kızım, siz de ne söyleyecekseniz söyleyiniz, utanılacak bir şey yoktur. Burada yabancı yok.

Rakım: İsterseniz ben de dışarıya çıkarım.

Can: (Yine acı bir tebessümle) Ne çare?

Kendi kendisine:

Nihan ki mânedân râzı ger sâz ned mahfelha

Rakım bu beyti işitince içinde kelimelerle anlatılamayacak kadar yoğun bir üzüntü duydu.

Can: (Sözüne devam ederek) Evet babacığım! Doktor Efendi söylenmesi gerekenleri söyledi. Ben buna inanamadım. Sonra Rakım Efendiyi sevip sevmediğimi sordu. Ve Rakım Efendi dışarıya çıkınca, onun beni sevdiğini, benim için çıldırdığını söyledi.

Ziklas: İyi ya kızım! Sen ne cevap vereceksin?

Can: İşte benim cevabım da budur: Ben Rakım’ı seviyorum. O da beni seviyor. Seviyor ama onun beni sevişi, benim onu sevişim gibi değildir. O, bir kardeş gibi seviyor. Ben ise Canan onu nasıl seviyorsa öyle seviyorum. Seviyorum ama ne fayda?

Kızcağız bunları söylerken hem kendisinin hem de oradakilerin gözleri doldu.

Can: Rakım Rakım!

Ger ber lebim nüha leb yâbem?
Hayat bâkî ân dem ki cân-ı şîr bün bâhadle leb reside

Bu beyit üzerine Rakım gözyaşlarını tutamayıp ağlamaya başlamış, Can’ın babası derin hislere kapılırken, doktor kaskatı kesilip kalmıştı.

Can: Babacığım, verdiğiniz kararla değişecek bir şey yok. Ümit olsa ben şimdi dirilip kalkardım. Sana ne diyorum? Rakım, benim onu sevdiğim gibi aşkla sevmez. Ben kendilerinde, bu türden sevgi duyduğunu gösteren hiçbir iz bulamadım. O, bizim yanımızdayken, bir kızın ağzına almaktan çekinmediği mahrem sözleri dahi ağzına almamıştır. Ben de bu sebeple kendilerine tek bir söz söylemedim. Yalnız kendi kendime derdim ki:

Bâdil senkeynet âyâ hiç der gîrdeşbi
Âh âteşbâr u söz ü sine-i şebgîrmâ

Ziklas: Güzel ya a kızım. Rakım Bey de işte senin gibi söyleyememiş, değil mi Rakım Bey oğlum?

Rakım’da cevap verecek hal kalmamıştı ki cevap versin?

Can: Nafile babacığım nafile! Orta yerde onun cariyesi Canan varken her şey boşuna... Hatta Rakım bana acıdığı için böyle bir teklifte bulunsa bile ben razı olmam. Ölürsem ben öleyim, kendi mutluluğum için zavallı kızın acı çekmesine razı olamam.

Ortam garip bir mahzunluğa büründü. Doktor da ağlıyordu. Kızın annesinin orada olmaması iyi bir tesadüftü. Yoksa neler olurdu! Can ağlamayı bir tarafa bırakıp Rakım’a bakarak:

Can:

Azm-i didâr tûdâr-ı decân bir leb âmede
Bâz gîr dedeyâ ber âyed çist-i fermân şemâ

Kısacası babacığım benim için gösterdiğiniz merhamete teşekkürler. Rakım Efendiye de minnettarım. Çünkü bu kadarcık hileye evet demek için kim bilir içiyle ne kadar savaş verdi... Şu an kendisinden bir buse almak için her ayıbı göze alırdım, ne var ki kararım bu buseyi almadan ahirete göçmektir. Allah’ın merhametini de bu şekilde biraz daha fazla kazanabilirim ümidindeyim.

Odadakiler daha fazla dayanamadı, birer birer dışarıya çıktılar. Babası çıkarken mahzun mahzun kızının yüzüne baktı. Sonra çıkıp annesini ve kız kardeşini odaya gönderdi.

Peki bunlar dışarıya çıktılar da başka bir konuya mı daldılar? Ne mümkün, üçü de dilsiz gibiydiler. Birbirlerine bakıp kalmış, bir tek kelime konuşmamışlardı. Kızın yanındayken annesi ve kardeşi ne konuşmuşlardı?

İşte bunu bilmiyoruz. Bildiğimiz, Rakım bu matemli evde duramayacağını anlayarak bir ara gözden kayboldu. Çıktı. Can’ın acısını içinde duyarak o üzüntüyle boynunu büküp Kumbaracı yokuşundan aşağı inmeye başladı.

Onuncu Bölüm

Zavallı Can’ın hastalığının Rakım’a verdiği üzüntü gerçekten büyüktü. O kadar büyüktü ki, Rakım o zamana kadar Can’a yakınlık duymamışsa da bundan sonrası için karışık duygulara kapıldı denebilir. “O zavallı kız ne hallere gelmiş, yüzü ölü gibi. Vallahi sevilmeyecek kız değildi. Farsça şiirler okumak da ona özel bir şeydi. Ah, işte onu bu hallere koyan da Hafız Divanı değil midir? Ben bu kadar etkileyeceğini nasıl bilebilirdim ki? En yanık, içli beyitleri ne kadar dikkatli dinler ve yazardı. Meğer kendisini zehirlemek içinmiş. Vah bîçare Can, vah! Eğer kıza bir şey olursa vallahi yanarım.” diye Hendekbaşı’na kadar indi.

Orada kiminle karşılaşsa iyi? Felatun Beyle! Adam bırak şu şımarık, ukalayı be!

Nasıl bırakırız. Hikâyemizin yarısına ortak olan bu kişiyi nasıl bırakırız?

O hoppayı bu hikâyeye hiç katmamalıydı.

Katmamalıydık ama katmış bulunduk. Hem Felatun Beye bu derece kızgınlık neden? Yoksa herifin şu alafrangalığını mı çekemez oldunuz? Eğer Felatun Bey olmamış olsaydı, mayonez meselesi meydana çıkar mıydı? Ya otel (C) öyle zengin bir alafranga Osmanlı’yı görebilir miydi? Kağıthane’de madamın arabası önünde çifte mızıka çalınır mıydı?

Böyle bir serveti batırıncaya kadar harcadıktan sonra neye yarar ki?

Zararı yok! Bundan sonra böyle harcamalarda bulunmayacak. Çünkü bulunamayacak. Korkarız paralar...

Korkacağınıza dinleyiniz:

Felatun: O, birader! Allah versin, Allah versin! Kibarlık başka şey. Eski dostları göremez olursunuz!

Rakım: (Dalgınlığından) Estağfirullah birader! Bugün zihnim pek dağınık da. Hani şu bizim Ziklas’ın kızı yok mu? Büyüğü, hani şu Can!

Felatun: Evet, insanın canına sokacağı gelen Can değil mi? Canına yandığım, validesini karanlıkta yanlışlıkla kucaklamak olmamış olsaydı...

Rakım: Bırak Allah’ını seversen! Kızcağız can derdinde.

Felatun: Ne için?

Rakım: Ne için nereden bileyim. Galiba verem olmuş. Hekimler aşk hastalığı diyorlar.

Felatun: İşte gördün mü? Senin gibi filozofların yapacağı iş bu kadar olur. İffeti koruyalım, edebi aşmayalım diye böyle körpecik kızları verem ederler, bırakırlar. Bana ilgi duymuş olsaydı, bak hiç böyle verem olur muydu? Turp gibi yaşardı, turp.

Rakım: Kardeş bırakalım artık şu acıklı meseleyi. Kızcağız bugün, yarın yolcudur. Sen ne durumdasın bakalım sen? Polini ile rahat edebiliyor musun?

Felatun: Madem sen bana Can’ın sözünü ettirmedin, ben de Polini’den söz etmeyelim derim.

Rakım: Niçin?

Felatun: Artık kendisinden ayrıldım.

Rakım: (Telaşla) Sebep?

Felatun: Bırak şu kaltağı, Allah’ını seversen!

Rakım: Canım, o nazlı Polini şimdi kaltak mı oldu?

Felatun: Hınzır kahpe, beni yolup kül ettikten sonra yüz çeviriverdi.

Rakım: Yolduktan sonra mı?

Felatun: Ah, öyle ya!

Rakım: Pahalıya mâl oldu belli de, birkaç bin lirayı buldu mu?

Felatun: Birkaç bin mi? On altı bin desene!

Rakım: Ne dedin? Zaten senin servetin ne kadardı ki?

Felatun: (Gözleri dolarak) İşte ne kadarsa hepsini yoldu. Ah birader, sen bana o zamanlar doğruyu göstermiştin ama ne çare. O zaman şimdiki aklım olsaydı, ne yapacağımı ben biliyordum.

Rakım: E... Şimdi?

Felatun: Şimdi başımı taştan taşa vuruyorum ama fayda yok. Eniştemle bozuştuk. Dünyanın halini şimdi anladım diyorum ya! Parasız kaynı enişteler, parasız kardeşi kardeşler de kabul etmiyormuş. (Gözlerinin yaşı daha da arttı.)

Rakım: Bu iş böyle kalacak değil ya! Elbette bir çaresini düşünmüşsündür.

Felatun: Dünyada bir dostum varmış. Zamanında ettiğim iyiliklerin bir meyvesi olmuş. Bizim ... Beyefendiyi bilirsin ya!

Rakım: Evet.

Felatun: İşte şimdi onun merhametine sığındım. Bize bir mutasarrıflık8 verebilecek. Bunu gerçekten çok istiyorum. O bu işin olacağına dair kuvvetli teminlerde bulunuyor.

Rakım: Allah versin birader! Vallahi memnun oluruz. Bizim de elimizden bir şey gelse esirgemeyiz ama...

Rakım bu sözü söyler söylemez Felatun bir kere Rakım’ın yüzüne bakıp acı bir tebessümle veda bile etmeden yürüyüverdi. Şimdi bu da zavallı Rakım’a dert oldu mu? Artık gerisini sormayınız.

Bu, Rakım için niye bir dert olacak? Zamanında gözünü açmalı, elindeki serveti bir sokak kadınına kaptırmamalıydı. Önceden Rakım’ı beğenmiyordu ya!

Evet burada haklısınız. Fakat Rakım gibi bir çocuk, zaten zavallı durumda olan birisinin kendi kalbini kırmış olmasından şikayet etmez. Kalbinin kırılmışlığına rağmen böyle perişan durumda olan, düşmanı da olsa onun adına üzülür.

İşte Rakım bu sıkıntılarla evine geldi, akşam bir kelime dahi konuşmadı, yemek yemeye kudreti yoktu. Canan, efendisinin bu ıstırabından daha fazla acı duymuştu. Çünkü bu akşam diğer akşamlara benzemiyordu. Karşılaştırma bile yapılamazdı. Rakım’la konuşmak mümkün olmadığından, zavallı Canan boynunu büküp oturdu. O gece, Rakım’ın sigara, kahve isteyişinde bile bir hiddet, bir öfke vardı. Canan bu olağan üstü duruma ne tepki vereceğine şaşırıp kalmış, herkes yattıktan sonra yatağında rahat rahat, kana kana ağlayabilmişti.

Hani o, saat gibi bildiğiniz Rakım ertesi günü nereye gideceğini, ne yapacağını şaşırmış “Şimdi giyinirim, şimdi kalkarım, şimdi giderim... Fakat nereye gitmeli, ne iş yapmalı...” derken ikindiyi evinde geçirmişti. Hatta akşam vaktini de öylece evinde geçirmeye mecbur oldu. Saat onu geçtikten sonra taa.. Jozefino’ya verdiği ziyafetten arta kalan yarım rakıdan çıkartıp biraz içmeye başladı. Canan’ı piyanonun başına geçirip, bir şeyler çaldırmaya gayret ettiyse de neşesi bir türlü yerine gelmemişti. Canan efendisinin bir türlü neşelenmediğini gördükçe, çaldıklarından hiçbir lezzet alamamıştı.

Derken Jozefino gelmesin mi! Meğer o gün ders günü imiş. Kendisini Rakım karşıladı. Kadın oldukça neşeli idi. Bin bir tebessümle Rakım’a, Canan’a selam verdi. İkisi de Jozefino’nun selamını pek soğuk bir tavırla aldılar. Jozefino şaştı kaldı. Bu soğukluğa hiçbir mana veremedi.

Jozefino: O ne? Ben bu saadetle dolu evi bu akşam kederle dolu görüyorum. Hayırdır inşallah?

Rakım: Hayır, hamd olsun bir üzüntümüz yoktur.

Jozefino: Diliniz, kalbinizdekini söylemiyor. Korkarım Canan senin canını sıktı.

Canan: (Korkusundan titreyerek) Hayır madam, ben hiç bir şey yapmadım.

Rakım: Hiç Canan benim canımı sıkar mı? Bu sözü ben söylemiş olsam bile sen inanmamalısın.

Jozefino: Öyle olacağını biliyorum fakat bugün sizde bir hal var!

Rakım: Yok değil, var. Hani Mister Ziklas’ın büyük kızı var ya, o, ölüm döşeğinde, ona pek acıyorum. Genç bir kızın ölümü insanı yakmaz mı madam?

Jozefino: Gerçekten acınacak bir durum. Hastalığı neymiş?

Rakım: Gençlerin hastalığı ne olur? Malum ince hastalık!

Jozefino: Vah zavallı kızcağız vah! Vallahi acıdım.

Rakım: Hele benim ne kadar acıdığımı tahmin bile edemezsiniz. Kızı kardeşim gibi severdim.

Jozefino: Canım daha şimdiden kızı kara topraklara gömme. İnşallah bir şey olmaz da ayağa kalkar!

Rakım: Evet, babasına biz de böyle teselli verdik. Her neyse! Bugünkü üzüntünün birinci nedeni bu, diğeri de bizim Felatun Bey meselesi.

Jozefino: Felatun Bey kimdir ki, meselesinin ne olduğunu anlayalım.

Rakım: Gerçekten sen Felatun Beyin kim olduğunu bilmiyor musun?

Jozefino: Sen ona dair bana hiçbir şey söylemedin.

Rakım: Söylemeye lüzum görmedim de onun için. Çünkü Felatun Beyi Beyoğlu’nda tanımayan yoktur.

Jozefino: Ha, anladım, anladım. Şu Platon Bey değil mi?

Rakım: Evet, işte o! Onun Türkçe ismi Felatun, Frenkçesi Platon’dur.

Jozefino: O tiyatrocu bir nazende ile otel (C )’de prenslik taslamaktaydı. Hatta kendi ailesinin Üranüs sülalesinden geldiğini iddia ederek asilzadelik taslardı.

Rakım: Asılzadelik iddiasında bulunduğunu bilmem. Bir de böyle bir davada bulunsun.

Jozefino: E… O beyefendinin nesine acıyorsun?

Rakım: Paraları tüketmiş de onun için!

Jozefino: Vah benim çocuk Rakımcığım vah! A oğlum, dünyanın her budalasına acımak senin vazifen mi? Platon Bey çocuk değildi ya? Beyoğlu’nda onun paraları tüketeceğini çocuklar bile anlamıştı.

Rakım: Ama ben ona acırım Jozefino, acırım. Çünkü ne de olsa o benim arkadaşımdı.

Jozefino: O adamın senin arkadaşın olduğuna ben inanmam. Senin arkadaşın olsaydı, mutlaka senin uyarılarına dikkat ederdi. Biz haberleri alıyorduk. Matmazel Polini yalnız kendi hesabına, Fransa’ya elli bin franktan fazlasını göndermiş. Kendi âşığını oyunda yendirip sonra da paralara ortak olan metresle yaşamanın nihayeti budur.

Nerede bir yankesici varsa onu kont veya baron diye Platon’a takdim eder, derhal kumara gönderirdi. O adamlar, kendi âşığından ne kazanırsa hanımefendi buna ortak olurdu.

Rakım: Sana bir şey söyleyeyim mi Jozefino? Sizin bu Avrupa’nın kötüleri iyilerinden fazla.

Jozefino: Orası şüphesiz. Fakat sizin İstanbul’un da akıllısından çok budalası var. Duyduğum kadarıyla, sizin o Platon Beyin üç dört yüz bin frank sermayesi varmış. İnsan bu sermayenin geliriyle, üç dört yüz bin sene ömrü olsa, yine bir bey gibi yaşayabilirdi. Bu parayı ona babası bırakmış. O da bu parayı harcamayı kendisine görev bilmiş. Bakalım beyefendinin üç dört yüz kuruş kazanmaya kudreti var mıydı?

Rakım: Ne gezer!

Jozefino: Gördün mü bir kere? İnsan para harcar ama para kazanmaya da gücü olur. Dahası para kazanmaya başlar da öyle harcar. Bazı adamlar da kendilerinin para kazanmaya güçlerinin yettiğini zannederler. Bu zanları, bir servetin hiç bitmeyeceğine inanmak kadar budalacadır. Sen de gençsin. Hem senin yeteneğin, azmin kazandırıyordu. Böyleyken sen niçin onun gibi yapmadın?

Rakım: (Garip bir tebessümle yavaşça...) Beni de sen baştan çıkarmadın mı?

Jozefino: Bak şu süt çocuğuna, beşik bebeğine! Ah senin yakanı da Matmazel Polini gibi birisi yakalamış olsaydı da, seni de görseydim. (Bu ara Canan, efendisinin Jozefino’nun kulağına fısıldadığını görünce dışarı çıkar.)

Rakım: Benim neyi mi alacak?

Jozefino: Hiç olmazsa seni işten güçten alıkoyup perişan ederdi. Zalim! Ben sana validelik ettim. Pek validelik de demeyeyim ama kardeşlik ettim. Daha doğrusu dostluk ettim.

Rakım: Canım, bilmiyor muyum ya, latife ediyorum.

Jozefino: Ha şöyle! Kendi kendisine sahip çıkamayan, kendisinden başkalarını da beğenmeyen ukalaların haline acıyayım derken kendi evine ne diye keder dolduruyorsun. Biraz da eğlen canım. Hele şu mastikadan bir yudum ver bana bakayım. Jozefino rakı içiyormuş diye büyük madamların kulağına gidecek olsa, dünyada benden kötü kadın olmazdı. Jozefino rakı içer ama Rakım’ın yanında içer. Erkek sevdi, sever ama Rakım’ı sevdi ve onu sever. Ve de ertesi günü Beyoğlu’nda ilân olunmayacağını bilir. Ah benim akıllı Rakımcığım! Şu kafir Canan seni benden aldı ama vallahi kızcağıza darılmam. Ondan başka birisi almış olsaydı, sen beni de yataklara serilmiş görürdün. Bu arada Canan nereye gitti?

Rakım: Çağıralım. Canan! Canan!

Canan: (Dışarıdan) Buyur efendim!

Efendisinin kendisini çağırması üzerine kızcağız sevine sevine geldi. Efendisine ve Jozefino’ya içki sundu. Jozefino’nun sözleri Rakım’ın kederini dağıtmış olduğundan canı mızıka dinlemek istedi. Jozefino bizzat kalktı gayet şen havalarla ortalığın tadını yerine getirdi. Ondan sonra Canan piyanoya geçip şarkılar söyledi. Saat böylece on bir buçuğa, on ikiye geldi.

Jozefino: Rakım!

Rakım: Ne var?

Jozefino: Bu akşam beni misafir olarak kabul eder misiniz?

Rakım: (Hiç tereddüt etmeden) Hay hay, başımın üzerinde yeriniz var. Hem kabul ederim, hem de bu kadar samimi davrandığın için sana teşekkür ederim.

Jozefino: Fakat bir şartım var.

Rakım: Nedir bakalım o şart?

Jozefino: Sen hiçbir türlü zahmette bulunmayacaksın. Geçen seferki gelişimde olduğu gibi odanı bana verip de rahatını bozmayacaksın. Ben Canan’la beraber yatarım.

Jozefino’nun o gece kendilerine misafir olması, hatta kendisiyle beraber yatacak olması Canan’ı çok mutlu etmişti.

Rakım: Hayır, işte bu olmaz. Sen, benim rahat etmemi istiyorsun değil mi? Ben dadımın odasında pekâlâ rahat ederim. Şimdi Canan kalkar, benim yatağımın çarşaflarını değiştirir. Haydi Canan bakalım. (Canan sevine sevine gider.)

Jozefino: Hani samimi olacaktık, her şey teklifsiz, külfetsiz olacaktı. İşte sen rahatsız oldun.

Rakım: Hiç, asla!

Jozefino: Hem çarşaflarını niçin değiştiriyorsun?

Rakım: (Tebessümle) Belki tiksinirsin diye.

Jozefino: Ben, şimdi seni döveceğim. Vaktiyle sen benden, ben senden tiksindik mi? Ben bu gece senin misk gibi kokunu koklayarak yatağında yatar, rahat ederim.

Rakım: Şimdi bu lâtifeleri bırakalım da dadıma yemeğimizi soralım.

Jozefino: Vallahi istediğim gibi olmadı. Siz zahmete girdiniz.

Rakım: Canım teklifsiz olalım diye aç mı kalalım? Hazır daha vaktimiz var. Eğer bir ihtiyacınız varsa, canınız bir şey çekiyorsa hazırlarız. Dadı, dadıcığım!

Fedayi: (Aşağıdan) Buyur oğlum!

Rakım: Biraz buraya gelsen!

Jozefino: İşte şimdi dadıyı da darıltacağız.

Rakım: Dadıyı darıltmak mı? O kadar da değil.

Fedayi gelince Rakım akşama yiyecek ne olduğunu sordu. Mevsim patlıcan mevsimi olduğundan dadı, âlâlarından patlıcan kebap, oturtma, patlıcan dolması bir de pilav olduğunu söylediği gibi...

Fedayi: Korkarım bu akşam kokonayı bizde alıkoyacaksın?

Rakım: Evet, yemeğimiz yeter değil mi?

Fedayi: (Memnun olduğu her halinden belli...) Yeter efendim yeter. Bizim sahanlarımız büyüktür. Sor kokonaya da, canı eğer başka bir şey istiyorsa hemen yapıverelim. Yağımız var, şekerimiz var, pirincimiz var, hamd olsun her şeyimiz var.

Jozefino dadı kalfanın bu memnun tavırlarını görünce onun da bu misafirlikten hoşnut olduğunu anlamıştı. Rakım bir de yemekleri tarif edince Jozefino bir çocuk gibi sevinerek:

Jozefino: Daha ne isteriz ki? Bunlar bile çok. Dadı kalfaya teşekkür ederim, o ki beni seviyor.

Rakım: (Bu sözleri dadı kalfaya tercüme edip cevabını da Jozefino’ya anlatmış, dadı kalfa da gitmişti.) Sen ne zannediyorsun Allah’ını seversen? Bizim dadı kalfa kimin sevilip kimin sevilemeyeceğini benden daha iyi bilir. Sen burada altı ay kalsan, bu memnuniyetin altı ay devam ettiğini görürsün.

Jozefino: Mesutsun Rakım, gerçekten mesutsun. Yüzünü yerlere sürerek Cenab-ı Hakk’a dua ve teşekkür et.

Rakım: Evet, Cenab-ı Hakk’ın bana olan bunca ihsanını, lütfunu takdir etmeyecek nankörlerden değilim madam. Benim gibi öksüz bir çocuğu bu kadar nimete boğmak! Bana senin gibi dostlar vermek...

Canan da işini bitirip gelmişti. Artık kadeh kaldırma zamanıydı. Mızıkalar, şarkılarla yemeğe kadar böyle vakit geçirildi. Sofra kurmak vakti geldiğinde herkes birbirine yardım etti. Sofrayı Jozefino kurmuş, Rakım da dadı kalfaya zahmet olmasın diye aşağıdan yemekleri getirivermişti. Hepsi beraber oturup yemeklerini yediler. Bunların o geceki hallerini birisi görseydi, Jozefino’yu Rakım’ın ya annesi ya da ablası zannederdi. O kadar samimiydiler ki Rakım, Jozefino’dan sigarasını yakmasını bile isteyebiliyordu. Bu muhabbet, bu kaynaşma saat üçe kadar devam etti. Sonra herkes kararlaştırıldığı gibi yerlerine çekildi.

Geçen defa olduğu gibi, Jozefino mutlaka bu gece de Canan’la konuşmak isteyecektir.

Aferin iyi bildiniz.

Hem de bu defa Canan kendisine bazı sırlar verecek.

Hay hay neden olmasın? Kağıthane eğlencesi, daha önce de Jozefino’nun kendilerine gece misafir olması bu samimiyeti, dostluğu sağlamıştı.

Acaba gerçekten sır vermiş mi ki?

Vermiş ya! İşte anlatalım da görünüz:

Canan, misafire hizmet etmek için Jozefino’yu soyundurmaya gittiğinde, Jozefino soyunurken hem de konuşmaya başladı:

Jozefino: E... Söyle bakalım Canan Hanım, efendi hâlâ seni sevmiyor mu?

Canan: (Utanarak) Efendi beni niçin sevmesin? İşte gördünüz ya, bugünkü dargınlığı da bana değilmiş.

Jozefino: Hayır, demek istediğim bu değil! Seni hâlâ kardeş gibi mi seviyor.

Canan: Kardeş gibi de seviyor, kızı gibi de seviyor.

Jozefino: Kızarmadan söyle, daha ne gibi seviyor? Aslında ben hepsini biliyorum ama sana da söyletmek istiyorum. Çünkü böyle şeyler bana hoş gelir.

Canan: Her türlü seviyor.

Jozefino: Söyle diyorum.

Canan: Söyledim ya işte!

Jozefino: Bir şey söylemiyorsun ki. Mesela bu yatakta beraber yattınız mı?

Canan: (Biraz sıkılmış bir halde) Of ustacığım, ama artık çok soru soruyorsunuz.

Jozefino: Soracağım elbette! Sormaya hakkım var. Ben senin annen sayılmaz mıyım?

Canan: Öylesiniz ustacığım.

Jozefino: O zaman benden, validenden sırrını saklamamalısın. Doğru söyle bakayım, efendin seni odalık etti mi?

Canan, ustasının bu kadar zorlamasından utanıp kaçmak ister ama Jozefino buna fırsat vermeyip sorularına devam edince:

Canan: Etti ustacığım.

Jozefino: Yalan?

Canan: Vallahi etti! İki ay oluyor.

Jozefino: (Derin bir iç geçirerek, gayet memnun) Aferin Canan aferin! Oh, şimdi içim rahatladı işte.

Canan: (Biraz cesaret bularak) Niçin ustacığım?

Jozefino: Ben bilirim niçin!

Canan: Olmaz ama... Ben sırrımı sizden saklamadım, siz de bildiğinizi benden saklamayınız.

Zavallı Canan hem efendisinin hem de kendi sırlarını bilen, pek çok probleme çözüm getirebilecek olan bu kadına, ustasına ısrar ederek:

Canan: Ben hâlâ dadı kalfaya bile söylememiş olduğum bu sırrı size söyledim de, siz bana...

Jozefino: Vay vay, daha dadı kalfa bilmiyor mu?

Canan: Hayır ustacığım, söylemedim.

Jozefino: Niçin söylemedin? Ondan bir korkun var mı?

Canan: Yok!

Jozefino: Hele hele, korkun yoksa niçin söylemiyorsun?

Canan: Söylesem dadı kalfa daha çok memnun olur ama...

Jozefino: Öyleyse söylememekteki mana ne?

Canan: Nasıl söyleyebilirim ki? Utanıyorum!..

Kızcağız “Utanıyorum.” sözünü o kadar çekinerek söylemişti ki! Başka bir kız olsa göğsünü gere gere söylerdi. Jozefino, Canan’ın bu halini görünce ona duyduğu muhabbetin içinde bir kat daha arttığını hissetti. Kızın kendisine bu kadar güvenmesi karşısında:

Jozefino: Evet, böyle olduğuna hem sevindim, hem de içim rahat etti. İçim rahat etti çünkü Rakım her ne kadar akıllı, olgun bir çocuk olsa da gönlü henüz bir yere tam anlamıyla bağlanmamış olduğundan, kendisini perişan edecek birine gönül vermesinden korkuyor idim. Bu durumda sadece kendisi perişan olmakla kalmaz sizler de kötü durumlara düşerdiniz. Kendi yaşlarında bir delikanlı yüz binlerce frank servetini kaybetmiş, şimdi sersefil dolaşıyormuş. Bunları daha bu akşam kendisi söyledi. Gerçi seni satın aldığı zamandan beri seviyordu. Ayrıca Canancığım, böyle dost, kardeş muhabbetleri insanın gönlünü bağlamaz. Gönül, bağlanacak birisini mutlaka arar, bulur. İşte şimdi sana bağlanmış. Artık Rakım’ın gözü, gönlü başka yere kaymaz, ben emin olabilirim. Sen de emin ol.

Canan: Canım ustacığım! Size bir şey soracağım.

Jozefino: (Samimiyetle) Sor kızım.

Canan: Hani şu, bizim efendinin ders verdiği öğrenci yok mu?

Jozefino: Evet, işte onların büyüğü, ölüm döşeğinde denilecek kadar hastaymış.

Canan: Ben de onu soracağım ya! Bizim efendi onun hastalığına o kadar üzüldü ki... Sürekli düşünür oldu da.....

Jozefino: Sen de merak ediyorsun öyle mi?

Canan: Benim merakımdan değil! Efendimin bu kadar düşünmesi beni endişelendiriyor. Bu kadar endişelenmesini istemiyorum ustacığım.

Jozefino: Çocukluk etme Canan. Sana biraz önce açıkladığım gibi, seni odalığı olarak bir sevgili gibi sevmemiş olsaydı, o zaman korkmak gerekirdi. Ama şimdi cennetten huri çıksa fark etmez. Ben Rakım’ı senden daha iyi bilirim.

Canan: (Jozefino’yu kucaklayıp öperek) Ah benim ustacığım, gerçekten içimi rahatlattın.

Jozefino: Bak sen, şu yere bakıp yürek yakan güzele. Ne zaman Rakım’a sahip olmuş, ne zaman onu kıskanmaya başlamış. Seni yaramaz seni...

İşte bu gece Canan’ın Jozefino’ya verdiği sırlar bunun gibi tahmin edebileceğiniz şeylerdi. Fakat bunları gerçekten dadı kalfa henüz bilmediği için bunlar özel sırlardı.

Söz edilen bu konuşmalardan sonra Jozefino yatmış, Canan da odasına gelmişti. Odasına geldi gelmesine amma odasını boş bulmadı. Yarım saatten fazla zamandır Rakım odada beklemekteydi. Ve tüm konuşulanları duymuştu, dahası bunları dinlemişti. Kız ansızın odasında efendisini bulunca söylediklerinin duyulmuş olduğunu hissederek korktu. Benzi sararmıştı. Rakım’ın yüzünde tedirginlik verecek bir ifade yoktu. Kederinin de tamamen gitmiş olduğunu gördü. Tam bu sırada, efendisi konuşmaya hazırlanan Canan’ın susmasını emreder anlamda, şahadet parmağını dudakları üzerine koymuş, Canan ses dahi çıkaramamıştı.

Bundan sonra Canan’ın odasında bir fısıltıdır başladı... Jozefino’nun odasıyla aralarında yalnızca ince bir duvar bulunduğundan, sesli de konuşamıyorlardı. Jozefino bu fısıltıları duymuş olsaydı, Canan’a söylemiş olduklarının aynısının Rakım tarafından Canan’a söylenmiş; aynı güvenin, emniyetin, inancın ona verilmiş olduğunu görecekti. Biz burada onları niçin tekrar edelim ki? Yalnız Rakım’ın şu sözlerini yazsak yeterlidir:

– Dadı uyudu! Beni uyku tutmadı da, onun için geldim Canan!

On beş yirmi dakika kadar sonra tüm evin sessizliğe gömülmesinden herkesin uykuya daldığı anlaşılmıştı. Mevsimin yaz olması, Canan’ın zaten erken kalkmaya alışkın olması sebebiyle, Canan erkenden uyanıp efendisini saat onda uyandırmıştı. Rakım kimsenin haberi olmadan kendi yatağına geçmek niyetindeydi. Fakat dadı kalfa çoktan kalkmış, sahanları, tencereleri tıngırdatmaktaydı. Rakım bunu görünce “Desene dadı kalfaya da işi anlattık. Olsun, istediği de zaten bu değil miydi? Buna da memnun olsun.” diyerek yavaşça yatağına girip yeniden uyumuştu.

Saat on ikide herkes uyandı. Sabah keyfi kışa dair bir zevk olduğundan, Jozefino bu sabah bahçede yapılan sabah keyfinden pek lezzet alamadan bir süre oyalandı. Saat birden sonra kalktı, giyindi, Rakım’a veda ederek çıktı. İşine gitti.

Hani Rakım saat onda kendi odasına gitmeye çalışıyordu ya! İşte o zaman “Varsın dadı kalfa öğrensin de memnun olsun.” filan dememiş miydi? Bunun tersi bir durum olsa şaşırır mıydınız? Dadı kalfada bir yüz, bir surat ki görmeyiniz. Rakım kendisine “Bir şeye ihtiyaç var mı?” diye sorduğunda, “Hiçbir şeye lüzum yok!” cevabını öyle sert vermişti ki, taş gibi fırlatıp Rakım’ın başına vurmuştu sanki.

Bizim dadı kalfa da az değil hani!

Evet, şimdiye kadar yumuşak huyluluğuyla tanıdığınız Rakım’ı da Canan’ı da gözünün bebeği gibi seven, ikisini baş göz etmeği kendisine görev bilen dadı kalfada bu kadar surat, hiddet vardı!

Rakım gittikten sonra Canan dadı kalfanın yanına gelip dün geceki hizmetinden, güler yüzünden dolayı teşekkür etmiş, Jozefino’nun gelişinin güzel şeylere vesile olduğunu, memnuniyetini dadı kalfaya anlatmaya başlamıştı:

Fedayi: (Hem ağlamaklı, hem de öfkeli bir halde) Bundan sonra o kadın bu eve girebilirse, efendinin de kederini alır!

Canan: Ne oldu ya dadı kalfacığım?

Fedayi: Ne olduğunu ben bilirim. Zavallı kızım! Ne olduğunu ben bilirim!

Canan: (Korkarak) Vallahi dadı kalfacığım ne olduğunu ben de bilmek istiyorum. Ne oldu Allah’ını seversen?

Fedayi: Ne olduğunu öğrenirsen sen de benim gibi o kadını eve koymazsın. Eve koymadığın gibi, efendinden onunla bir daha görüşmeyeceğine dair benimle beraber yemin alırsın.

Canan: Ben zaten hep senin yanında değil miyim dadı kalfacığım? Fakat sen şimdi söyle ne oldu? Seni bu kadar öfkelendiren ne?

Fedayi: Böyle şeyleri sana söylemem iyi değil ama, canım çok yandığı için sana da söyleyeceğim.

Canan: Söyle dadıcığım, Allah’ını seversen söyle!

Fedayi: Bu gece efendi beni uyumuş zannedip de yatağından başka bir yerde geceyi geçirmiş desem beğenir misin?

Canan: (Kıpkırmızı olup) E...

Fedayi: İyisi daha anlayamadın mı?

Canan: Anlayamadım dadı kalfacığım.

Fedayi: Ahmak sen de. Senin daha dünyadan haberin yok. Seni efendiye beğendiremememin sebebi buymuş işte. Bu gece benim odamdan kalkıp doğruca o frenkin odasına... Tâ... Sabahleyin saat ondan sonra sinsi sinsi benim odama geçtiğini ben mutfaktan duydum. Artık ben buna ne diyeyim, nasıl razı olayım?

Dadı kalfanın bu şüphelerine, başka bir kız olsa içten içten zevkle tebessüm ederdi. Fakat Canan bir süre tedirgin oldu, hem de utandı. Hem dadı kalfanın bu suizannından dolayı efendisine bu kadar hiddetlenmesine razı olmayıp, hem de bu asılsız şüphelerle dadı kalfanın ona sert çıkmasından korkup olabilecek her şeyi hesaplayarak:

Canan: Şey, dadı kalfacığım, ben sana bir şey söyleyeyim mi?

Fedayi: Ne söyleyeceksin bakayım?

Canan: Ben böyle bir şeyi ne efendiden beklerim, ne de Jozefino’dan.

Fedayi: Haydi çocuk sen de! Senin dünyadan haberin yok dedim ya!

Canan: Var dadı kalfacığım var.

Fedayi: (Canan’ın yüzüne bakıp içinden geçenleri okur gibi) Kız korkarım!

Canan: (Boynunu bükerek) Evet dadı kalfacığım, tahmin ettiğiniz gibi...

Fedayi: Senin yanında mıydı?

Canan: (Artık utanacak bir şey kalmadığını görüp dadı kalfanın boynuna sarılıp öperek) Ben senin kızın değil miyim? Sen de benim anam değil misin?

Fedayi: (Her şeyden memnun, Canan’ı öperek) Vay, gerçekten öyle mi? Kızımdın ama şimdi daha da farklı! Oh, elhamdülillah! Zavallı kadın, zavallı Rakım! Boşuna günahınızı aldım. Mutlaka helâllik dilerim ya!

Bu dost sadık kalfanın bir dakika önceki öfkesi bir dakika sonra yine aynı derecede güçlü bir sevince dönüşmüştü. Canan’a yeni yeni uyarılarda bulunup öğütler verdi. Canan Jozefino’nun hem Rakım hem de kendisi için düşündüklerini, ne kadar dost, ne kadar sadık bir sırdaş olduğunu dadıya bir güzel anlattı. Dadının günahını aldığı bu kadına sevgisi bir kat daha arttı. O akşam Rakım eve geldiğinde dadı kalfa memnuniyetini gizleyemeyip efendisine açtı. Rakım, Canan’ı sadece bir odalık gibi görmediğini, eşi olarak kabul ettiğini dadı kalfaya iftiharla anlattı. Hatta yakında nikah bile yapacağı müjdesini verdi. Aman dadı kalfadaki sevinci görün. Rakım kucağında, Canan da öyle sarmaş dolaş olmuşlar.

Daha sonraki günlerin birinde Jozefino yine ders için geldi. Dadı kalfa “Kadının günahı üstüme kalmasın!” diyerek Canan’ın tercümanlığı vasıtasıyla durumu Jozefino’ya anlatıp affını rica etti. Jozefino o kadar güldü ki... Kahkahasıyla birçok manalar sergilerken... “Bugün artık iyice biliyorum ki, Canan’ın ve Rakım’ın benden daha sadık dostu ancak siz olabilirsiniz. Ben biliyorum, Canan’ın Rakımla evlenmesini çok istedin ve bir o kadar da gayrette bulundun. Fakat sen sadece Canan’ı bu işe yönelttin. Rakım’ı yöneltme işi de bana düşmüştü. İnanmazsanız Rakım’a sorunuz. O mert çocuktur, inkâr etmez.” dedi. Akşam olup Rakım eve geldiğinde, Cananla evlenmesi hususunda Jozefino’nun kendisini nasıl ikna ettiğini anlatarak bu dünyada kendisini seven bir dadı kalfa varsa bir de Jozefino’nun olduğunu takdirle dile getirdi.

Onbirinci Bölüm

Doktor Mösyö (Z), Rakım ve Mister Ziklas, zavallı Can huzurunda oynamak istedikleri oyunu becerememişlerdi. Kız da sırrını açmış ve üzüntüsüyle hastalığı şiddetlenmişti. Mister Ziklas diğer kızı Margrit için de korkmuş, onu alelacele türlü hilelerle, vermiş olduğu sözlerle İskenderiye’ye göndermişti. Mister Ziklas, Margrit’in isteği üzerine, hem vapura kadar refâkat etmesi hem de konuşması için Rakım’ı davet etti.

Peder, valide, kız bir de Rakım Kurşunlu Mahzen’den sandala binerek vapura kadar gittiler. Ziklas kızını kaptana emanet ettiğinden, kaptan hal hatır sorduktan sonra birinci kamarada bunlara çay kahve ikramında bulundu. Ayrılma vakti geldiğinde anne babasıyla vedalaşan Margrit, Rakım’ın kulağına yavaşça “Ey Rakım, seni üç parçaya ayırmak mümkün olsaydı, ben de bir parçana sahip olabilmek için her gayreti gösterirdim. Kız kardeşimin de size gönül verdiğini duyunca, artık kendimi zorlamamam gerektiğini anladım. Yoksa ben de ölüm döşeklerinde olurdum. Senin aşkın bana ölümün pençesiydi. Kendimi zor kurtardım. Canan’a özellikle selâm söyle. Kardeşimin katilinin kendisi olduğunu bilsin. Fakat bunda mazurdur. Emin olsun.” dedi.

Acayip!

Evet burası gerçekten acayiptir. Daha acayibini de bilmek ister misiniz? Bu vapur, Akdeniz Cezayir’inde bir mutasarrıflık görevi almış, İstanbul’dan ayrılmakta olan Felatun Beyi de yolcu etmekteydi. Bu olanlar yetmiyormuş gibi Rakım, güvertede bir de Felatun’a rast geldi.

Rakım: Vay beyim! Rabbim selâmetler versin.

Felatun: İstanbul’un zevkini size bıraktık birader ... Ada’sına mutasarrıf oldum. Gidiyorum. Artık Matmazel Ziklas ile doyuncaya eğleniniz.

Rakım: Birisini bugün yarın mezara vereceğiz, işte birisi de bu vapurda İskenderiye’ye gidiyor. İstanbul’un zevkini süren varsa o da sizsiniz.

Felatun: (İç çekerek) Evet hakkın var. Babamdan kalanı tamamen kaybettiğim yetmiyormuş gibi yüz elli bin kuruş kadar da açığım var. Fena zevk değil doğrusu.

Rakım: Zararı yok birader. İnsanın aklı sonradan başına gelir. Bundan sonra yapmazsınız.

Felatun: Bundan sonra alacağım maaşla kendimi geçindirir, artırdığımla da bin beş yüz lira borcu ödeyebilirsem, belki doksan yaşımda rahata kavuşurum.

Rakım: Ödenmeyecek borç yoktur.

Felatun: Yok birader, zevk sefa sürdüm, çocukluk ettim. Her türlü şeye giriştim. Ama memur olduğum yerde maaşımla yetinip ayrıca çok çalışacağıma emin olabilirsin.

Rakım: Allah için birader, buna inanıyorum. Rabbim yardımcın olsun. Benim duam; inşallah bundan sonra malın mülkünden ziyade makamın büyür, borcunu ödersin, sonra da alnının teriyle zevkini çıkarırsın.

Felatun: Gerçekten sadakatle hizmet ettikten sonra bu söylediklerin de olur.

Rakım: İşte bu fikirle, niyetle memuriyete başlamanı isterim. Bu inanç kimde olursa, Allah onun daima yardımcısıdır. Allah selamet versin birader. Bizi unutma, arada bir mektuplaşırız.

Felatun: Hay hay, adiyo monşer!

Rakım: Bon vuayaj mon ami!

İngilizlerin kinine ne dersiniz? Mayonez meselesinden sonra Ziklas ile Felatun arasındaki soğukluk sürmekteydi. Felatun’un Rakım’la vedalaştığını gördükleri halde çocuğa merhaba bile demediler. Ama hakları da yok değil hani?

Vedalaşmadan sonra bunlar yine geldikleri sandalla Kurşunlu Mahzen’e çıktılar. Rakım, ailesinin önemli işleri olduğunu söyleyip evine döndü. Ziklas ve karısı da Can ile meşgul oldular. Doktorlar artık Can’ın tedavisini kesmiş, onunla sadece ailesi ilgilenir olmuştu. Bugün yarın öleceği beklenilen Can’a istediği her şey veriliyordu. O gün de kızın canı et istemiş. Aşçıyı çağırıp istediği gibi hazırlattıktan sonra, et suyunun içine bisküvi doğramış yemekteydi. Ailesi onu bu halde görünce şaşırmıştı. Yemeğini yediği gibi bir de yatağına yatmamıştı. Yatağa oturup bir güzel, Mösyö Z’yi çağırmalarını istedi. Bir saat sonra doktor geldiğinde, göğsünde şimdiye kadar hissetmediği bir kaşıntı duyduğunu anlattı.

Doktor: Hâlâ kan geliyor mu?

Can: İki günden beri kan gelmiyor.

Doktor: Ya balgam?

Can: İki gün önce kanlı balgam tükürmekteydim, iki gündür de hiçbir şey yok.

Doktor: Tamam tamam, demek oluyor ki rahatlıyorsunuz. Bundan sonra besleyici şeyler yemeli, kendinizi soğuktan korumalısınız.

Doktor görünürde bunları söylerken kalbinden de “Demek oluyor ki iki gün sonra tamamen rahat edeceksiniz. Çünkü bu hastalık insanın son günlerinde böyle iyi davranır.” diyordu. Fakat doktorun kalbinden ne geçtiğini annesi babası ne bilecekti. Onlar gerçekten iyileşiyor zannetmişlerdi.

Yahu bu zalim hastalık son günlerde insanın iştahını da mı açıyormuş? Can’ın midesine bayağı bir kuvvet geldi. Et suları da göğsünü yumuşatmış olacak ki, öksürüğü tamamen kaybolmuştu. Üstelik doktorun muayenesinin üzerinden iki gün geçmiş, Can hâlâ vefat etmemişti. Vefat etmek istemediği ortadaydı!

Nihayet doktor tekrar çağrıldı. İyiden iyiye muayeneden sonra doktor bu ani değişmeye bir mana veremeyip tedbir olsun diye öylesine ilaçlar verdi. Yine iyi beslenme öğütleri, soğuktan korunma metotları anlatıldı ve doktor kalkıp gitti.

Hekimin ilaçları ne kadar da kuvvetliymiş! Kız midesinin daha iyi olduğunu hissetmekte, ilaçların daha tesirli olanını istemekteydi. Doktor verdiği ilacın kuvvetli bir ilaç olmadığından emindi. İlacı hakkındaki bu hüsnizannı bozmasın diye, sözde daha kuvvetli ilaçlar verdi.

Evet! İlacın bu etkisi daha da iyiydi. Yatağından kalkamayan hasta oda içinde gezinmeye bile başladı. E... Şimdi Moliére’in hekimler için söylediği söz yalan mıdır? Doktorların vermiş oldukları en bilimsel hüküm, bir hastanın ölmüş olduğunu anlamalarıdır. Yoksa, bir hastalığın hangi hastalık olduğunu teşhis etseler bile, bu hastalıkların da kendi içlerinde birçok çeşidi olduğundan, hangi türü olduğunu tam tespit edememektedirler. Verem hastalığı için tıp kitaplarında yazar ki: “Bu hastalığa yakalananlar için iyileştirici bir ilaç yoktur. Verilen ilaçlar, şimdiye kadar elde edilmiş tecrübelere dayanarak verilmektedir.” Bu bilgilerin sonuna da iki satırlık not düşülmüştür. “Bu hastalıktan bazen kendi kendisine iyi olup kurtulanlar da vardır.”

Şimdi bizim doktor (Z)’de Can’ın kendi kendine iyileşmiş olduğunu görünce Tıp kitabının içindeki şu son not, doğruymuş be!” diyecekti. Can’ın kendi kendisine iyileştiğini gören doktor önce şaşırmış, ayrıca buna vesile olduğu zannıyla kendi kendisine Lokman Hekim kesilmişti. Bundan sonra kayınvalidemi getirsem o da Hipokrat kesilebilirdi.

Şaka değil, kız kendisini gerçekten toparlamıştı. Yataktan kalkmış, gündüz eskiden olduğu gibi elbiselerini giyip dolaşmaya başlamıştı.

Ziklas iki günde bir, durumdan haberdar olsun diye, Rakım’a yazardı. Bu mektupların sonuna da “İşte oğlum son durumlar da böyle. Fakat evime gelip kızı ziyaret ederseniz korkarım ki hastalığı tazelenir.” ifadesini eklerdi.

Derken Can’ın sağlığı yerine geldikçe, uğraştığı bir iş olmadığından canı sıkılmaya başlamıştı. Bu can sıkıntılarını sebep gösterip hocasını görmek istemesin mi? Duruma Doktor (Z)’den önce babası itiraz etmiş, fakat kızı ikna etmek mümkün olmamıştı. Can artık Rakım’a karşı aşk adına hiçbir şey hissetmediğini temin ederek ve babasının teklifi üzerine İzmir’de yaşayan dayısının oğluyla evlenmeyi dahi kabul ettiğine dayanarak Rakım’ı görmek istemişti. Rakım’ı davet etmek için özel bir görevli gönderildi.

Rakım, kızın iyileşmiş olduğunu görünce sevincinden uçacak gibi oldu. Can da Rakım’ın yanında oldukça rahat davrandı. Bu rahatlıkla sohbete başlayıp:

“Bester ger hümâ âlem-i besrem tîg-i zenend
Ne tüvân bered hevâ-yı tûberûn ez sermâ”

beyitini okumuş; Rakım da bu beyitlerin onu bu hale getirdiğini, bundan sonra şairâne duygulara, hayallere kendisini kaptırmamasını özelikle rica etmişti. Can, yeniden kazandığı bu hayatı korumak için elinden geleni yapacağını temin etmiş, böylece her iki taraf da birbirlerine güven vermişti.

Rakım her şeyden o kadar memnundu ki, arada bir yutkunup duruyor sanki bir şeyler söylemek istiyordu. Can’ın ısrarıyla Rakım “Efendim, özelikle babanıza söyleyeceğim şeyler vardır.” deyip Ziklas’ı bir tarafa çekmiş, “Gördünüz mü Mösyö Ziklas, Cenab-ı Hakk hem üç yüz bin lira servetinizi, hem de nur gibi kızınızı size bağışladı.” demişti. Ziklas bu tok gözlü, mert, sadık çocuğu bu sözlerinden sonra şimdi daha çok sevmişti.

Artık sözü daha fazla uzatmanın anlamı yoktur. Kısa kesip her şeyi tatlıya bağlayalım.

Ziklas, gerekli gördüğü yazışmaları yapıp kızlarının evliliğine dair plânlarını tamamlamıştı. Bu plânların üzerinden iki üç ay geçmiş, Margrit İskenderiye’den, Can’ın nişanlısı İzmir’den, Margrit’in nişanlısı da Halep’ten gelmişti. Kasım ayında bu kızların düğün törenleri gerçekleşti. Rakım onların düğününde ömründe ilk kez olmak üzere polka oynadı.

Rakım ertesi gün evine geldiğinde dadı kalfadan güzel bir haber aldı. Dadı kalfa, Canan’ın can evinde bir ciğer parenin canlanmaya başladığı haberini verdi. Bu haber Rakım’ı her şeyden çok sevindirdi.

Altı ay sonra Rakım’ın, o sadık dostun, Jozefino’nun kucağına nur topu gibi bir erkek evlat verdiğini, Jozefino’yu son derece mutlu ettiğini hatırlatarak sözlerimize son veririz.