A'MÂK-I HAYÂL
Derin Hayâller

Şehbenderzâde Filibeli Ahmet Hilmi

Hazırlayan:
Selahattin Hacıoğlu

İstanbul 2010

Kurtuba Kitap: 19
Tasavvuf: 12

© Kurtuba Kitap, 2010

Bu kitabın tüm yayın hakları, Kurtuba Kitap'a aittir. Kitabın tamamı ya da bir bölümü izinsiz olarak hiçbir biçimde çoğaltılamaz, dağıtılamaz.

(Adil İnşaat Basım Yayın kuruluşudur.)

Sahhaflar Çarşısı No: 24-26 • 34450 - Bayezid / İstanbul

Telefon: 0212 528 19 78 • Faks: 0212 512 91 20 • kurtuba@kurtubakitap.com

Genel Yayın Yönetmeni
Ahmet Sarmusak

Editör
Ersan Güngör

Hazırlayan
Selahattin Hacıoğlu

Kapak Tasarım
Sercan Arslan

Sayfa Düzeni
İrfan Güngörür

Şehbenderzâde Filibeli Ahmet Hilmi
(1865-1914)

II. Meşrutiyet dönemi Osmanlı felsefecisi Filibeli Ahmet Hilmi, 1865'de Filibe'de doğdu, 1914'de İstanbul'da öldü.

İlköğrenimini Filibe'de yaptıktan sonra, bir süre Filibe müftüsünden Arapça ve temel İslâm bilimleri eğitimi aldı. Daha sonra İstanbul'a gelerek Galatasaray Mektebi'ni bitirdi. 1890 yılında Düyûn-ı Umûmiyye İdaresi'nde çalışmaya başladı. Bu idare tarafından memur olarak gönderildiği Beyrut'tan siyasi nedenlerden dolayı Mısır'a geçti. Burada Terakki-i Osmani Cemiyeti'ne girmiş; bir de Çaylak adlı bir mizah gazetesi çıkarmıştır. 1901'de İstanbul'a dönse de bir jurnal üzerine Fizan'a sürüldü.

Meşrutiyet'in ilanından sonra İstanbul'a dönerek Darülfünun'da felsefe dersleri verdi. Aynı zamanda 1908'de İttihâd-ı İslâm adlı haftalık bir gazete, 1910'da da haftalık Hikmet gazetesini çıkarmaya başladı. Hikmet gazetesi İttihat ve Terakki hükümetini eleştiren yazıları üzerine defalarca kapatılsa da Mübahese, Coşkun Kalender, Münakaşa, Kanat ve Nimet adlarında kısa süreli gazete/dergiler çıkararak yayıncılığa devam etti. Ayrıca İkdam ve Yeni Tasvir-i Efkâr gazetelerinde, Sırât-ı Müstakim ve Şehbâl dergilerinde de yazılar yayımladı.

Ahmet Hilmi'nin amacı doğrudan doğruya felsefe yapmak değildir. O tipik bir İslamcı düşünür olarak, materyalistlerin İslam'ın temel inançlarıyla çatıştığını ileri sürdüğü görüşlerinin toplumda yaratacağı manevi çöküntüye karşı, onları Batı'daki bilimsel gelişmelere ve yeni felsefi yaklaşımlara dayanarak çürütüp bu tehlikeyi savuşturmak amacındadır.

O kendi felsefi mesleğini "Vahdet-i Vücûd" (A'mak-ı Hayâl adlı eseri, bu tasavvuf felsefesini dile getiren bir romandır) olarak açıklamıştır.

Eserleri: Abdülhamid ve Seyyid Muhammedü'l Mehdi ve Asr-ı Hamidi'de Âlem-i İslâm ve Sunisîler (1325/1909), Tarih-i İslâm (2 cilt, 1326/1910), A'mak-ı Hayâl (1326), Vay Kız Beğciği Seviyor (1326), Öksüz Turgut (1326), İstibdadın Vahşetleri yahut Bir Fedainin Ölümü (1326), Allah-ı İnkâr Mümkün müdür? Yahut Huzur-ı Fende Mesâlik-i Küfür (1327/1911), Felsefeden Birinci Kitap: İlm-i Ahval-i Ruh (1327), Yirminci Asırda Âlem-i İslâm ve Avrupa (1327), Beşeriyetin Fahr-i Ebedisi Nebimizi Bilelim (h.1331/1915), Muhalefetin İflâsı (h.1331), Huzur-ı Akl ü Fende Maddîyyûn Meslek-i Dalâleti (h. 1332/1916), Yeni Akadi: Üssü İslâm (h.1332), Hangi Meslek-i Felsefeyi Kabul Etmeliyiz (1329/1913), Akvâm-ı Cihan (1329), Türk Ruhu Nasıl Yapılıyor? (1329), Türk Armağanı, Müslümanlar Dinleyiniz.

Önsöz

Manaları kalplere açan Allah Teâlâ'ya hamdü senalar, Habibine, ehl-i beytine ve cümle peygamberlere selâtü selâmlar olsun! Hak Teâlâ bizleri de yoluna katıversin! Varlık iddiamızı bizden alsın. Bize kendini bildirip benliğimizin girdaplarından O'nun hidayet yoluna çıkarsın. O'na erenlerin hürmetine bizi de kendine erdirsin.

İnsan düşüncesi, hakikate çağıran nice peygamber ve velilere rağmen, kendi başına aklın vehimleri ve zannın muammaları ardında koştukça, her zaman ve devirde yetersiz ve sığ fikirlere takılmış, madde girdabında bocalamaktan öteye geçememiştir. Ancak yetkin bir mürşide veya peygambere ulaşıp da kalbi ve vicdanı, aklı ve hayali onun rehberliğinde gördüğü terbiye sayesinde parlayarak derin bir idrâke sahip olan temiz kimseler, eşyanın hakikatini görebilmiş ve varlığın hikmetine vakıf olmuşlardır.

Şehbenderzâde Filibeli Ahmet Hilmi ve Spiritüalizm adlı kitabında Zekeriyya Uludağ, elinizdeki bu eseri yazan Filibeli Ahmet Hilmi'nin varlığa ve tasavvufa bakış açısı hakkında şu tespitlerde bulunmuştur:

"Tasavvufu, genel anlamıyla "hikmet" olarak anlayan Filibeli Ahmet Hilmi, bunu şöyle açıklar: İnsanoğlu var olduğu günden itibaren ruhî ihtiyaçları, bunlardan da özellikle Yaratıcıya ait olanları ile yakından ilgilenmiş ve bu ilgiler, maddî ihtiyaçlardan önce gelmiştir.

Mutlak Varlığın hakikatini bilmek ve anlamak, yani "marifetullah"a ulaşmak için insan düşüncesinin üç aşama kaydettiğini söyleyen düşünürümüz, bunları şöyle sıralar:

1) Teşbihî Fikir[1]

2) Tenzihî Fikir[2]

3) Tevhidî Fikir[3]

Böyle bir tespitten sonra düşünürümüzün kabul ettiği, insanlığın fikrî gelişim evrelerine bakacak olursak, teşbih fikri (benzetiş); insan idrâkinin bulduğu ilk düşüncedir. Tabiat hadislerinden yola çıkarak, manayı cisimleştirerek Mutlak'ı arama ve bulma olarak anlaşılmaktadır.

Tenzih düşüncesi ise; teşbih fikrinin tam bir zıddıdır, diyen A. Hilmi, şöyle devam eder: "Bu düşünceye göre Cenâb-ı Hak, vücud ve mana itibariyle bu âlemin gayrıdır. Tenzih düşüncesini kabul edenlere, yani kısacası şer'î hükümlere göre kâinat, O'nun yokluktan meydana getirdiği ve yine yok edeceği geçici bir varlıktır.

Tevhidî düşünceye gelince; bu fikir ne yalnız tenzih, ne de sadece teşbihtir. Aslında varlığın hakikati, tenzih ile teşbihin birleştirilmesidir ki, vahdet-i vücud mesleği bu düşüncenin sonucudur.

Tasavvufun bir ekol olup olmadığını da yukarıdaki düşüncelerinden hareketle açıklığa kavuşturan A. Hilmi; tasavvuf, vahdet-i vücud mesleğidir. Fakat bu fikir, bazı oryantalistlerin iddia ettikleri gibi İslam düşüncesine sonradan ilave edilmiş olmayıp aksine, Hz. Peygamber tarafından bazı münevver ashaba telkin ve hediye edilmiştir" der.

Vahdet-i vücud ve tasavvuf ilmi; her ne şekil ve tecellî ile düşünülürse düşünülsün, varlığın, mahiyet itibariyle tek bir şeyden ibaret olduğunu, yani renk ve şekillerin o tek şeyin tecellî, tezahür ve safhalarından başka bir şey olmadığını açıklamıştır."[4]

İkinci Meşrutiyet'in önemli gazeteci ve yazarlarından biri olan Filibeli Ahmet Hilmi, felsefi düşüncelerini ve vahdet-i vücut anlayışını, en bilinen eseri olan A'mâk-ı Hayâl adlı elinizdeki bu romanda akıcı ve açık bir dille anlatır.

Düşünürümüz, bu eserinde Mutlak Varlığın tevhidi (Allah'ın yegâne varlık kabul edilmesi) konusunda hiçbir taviz vermeyerek yaratıcı ile yaratık arasındaki irtibatı sağlamaya çalışmıştır. Dönemi içinde düşünce dünyasında bir kasırga gibi esen, hele felsefî bir temeli olmayan çağın Türk toplumu içerisinde İslam düşüncesi karşısındaki materyalizmi ve diğer felsefî ekollerin metafizik alandaki yetersizliklerini ortaya koymuştur. Dahası, bu problemlere İslamî bir yaklaşım getirilebileceğini vurgulamaktadır.

Birkaç Söz

Bu kitabı, hakikat düşüncesine âşina vicdanlar, nihaî[5] konuları seven insanlar zevkle okuyabilirler. Bir asırdır, bu muhit ve bu millet hayli Râci'ler yetiştirdi ve daha birçokları yetişecektir.

Okuyucularımıza takdim ettiğimiz bu hikâyeler (Acaba hikâye mi?!) teveccühe mazhar olursa kendimizi bahtiyar sayarız. Çünkü bu hikâyeye rağbet, hakikatlere eğilim gösterme manasını taşıyacaktır. Bu ise okurlarımızdan uzak görülmez. Bu muhterem millet, içinde hakikat düşüncesi taşıyan binlerce hassas yürek mevcut olduğunu yâr ve ağyara ispat etmiştir.

Şehbenderzâde Filibeli Ahmet Hilmi

Birinci Bölüm
Râci'nin Hatıraları

Aynalı Baba İle Karşılaşma

(.......) şehri, Türkiye memleketlerinin en büyük ve en güzel şehirlerinden biridir. Ben birkaç vakittir bu şehirde, şehrin ortasında bulunan bir mahallede ikamet etmekteydim. Hükümet konağıyla evim arasındaki yollarda nazarı dikkati celp eden pek çok şey vardı. Köhne haneler, her biri dert ve sefalet yuvası olan nice viraneler, geçilmez sokaklar, kirli caddeler ve benzerleri. Aslında en dikkat çekici olan, evime yakın eski bir mezarlıktı.

Bu mezarlığın etrafı çok sağlam ve sanatkârca yapılmış duvarlar ile çevrilmişti. Duvarlarda, onar metre ara ile açılmış pencerelere takılmış tunç parmaklıklar cidden takdire şayandı. Mezarlığın kapısı, sonradan takılmış bir tahta parçası idi. Eski kapısının uzun ve yıpratıcı günlere karşı koyamayarak yok olduğu anlaşılıyordu. Bu mezarlık, yalnız birçok hatıra ve cesedin gömüldüğü yer değil, birçok enfes eserin de mahzeni idi. Pencerelerden görüldüğüne göre orada mezar taşlarında eski hattatlarımızın icazkâr (az sözle çok şey anlatan) kalemlerinden çıkmış nice yazılar vardı.

Bu yazılar (öyle manidardı ki), şiir ve edebiyat bakımından dahi önemli bir yere sahip olduğuna hükmedilebilirdi.

Taşların tepesindeki kavuklar, külahlar, taçlar, tarihî açıdan incelenmeye değerdi. Çoktan beri terk edilmiş olan mezarlıktaki serviler ve asırlık ağaçlar, bu sessiz mezarlığa korkulu bir letafet (güzellik) veriyordu. İnsan boyu uzunluğunda otlar, ölü kokusu yaydığı zannedilen baldıranlar, bahardan itibaren mezarlığı kaplıyordu. Hiç şüphe edilmeyeceği üzere, şimdi şehrin göbeğinde kalmış olan bu mezarlık, vaktiyle şehrin bir kenarındaydı... Sonra şehir büyümüş, mezarlık ortada kalmıştı.

Ben her gün bu kabristanın önünden geçiyor, her geçtikçe orasını ziyaret arzusunu da gönlümden geçiriyordum.

Lâkin bizim gibi değerli vaktinin bir kısmını geçim teminine, diğer kısmını zevk ve eğlenceye hasretmiş gençlerin mezarlıklarla meşgul olmaya vakti mi olur? İşte ben de o sıralar, vaktimi manasız şeyler ile geçiren bir gençtim. Söylediğim gibi, bu mezarlığın her gün önünden geçtiğim halde yalnız duvarlarının intizam ve sağlamlığını takdire bir dakika feda ederdim. Evvelki halimle son halim arasındaki tezatı anlatabilmek için kendi hakkımda birkaç söz söylemek icap ediyor. Mütedeyyin[6] ve çok iyi kalpli bir annenin özel ihtimamıyla geçen çocukluğum bende sökülmez bir din hissi ve yıkılmaz bir ahlâk düsturu bırakmıştı. Sonradan mükemmel bir tahsil gördüm. Son derece zeki olduğumdan bizi ilgilendiren malumatta (bilgide) akranımdan üstün idim.

Ekseri gençlerimiz gibi mektepten çıkar çıkmaz kitapları unutulma köşesine atacak yerde malumatımı (bilgilerimi) genişletmeye mektepten sonra başladım. Az çok bir fikir edinmediğim hemen hiçbir şey kalmadı. Özellikle emsalim gibi dinî ilimleri gereksiz bulmayarak hem zahirinden hem de batınından hissedar oldum[7]. İşte bu malumat yığının altında bir gün vicdanımı tahlil ettiğim vakit tam bir hayret içinde garip bir halita (karışım) haline geldiğimi fark ettim. Ben küfür ile imandan, ikrar ile inkârdan, tasdik ile şüpheden mürekkep bir şey olmuştum. Kalben inkâr ettiğimi aklen tasdik eder, aklen reddettiğimi kalben kabul ederdim. Velhasıl şüphe denilen ejderha, vücûdumu sarmıştı. Bir fikri ne kadar sağlam esaslarla kuvvetlendirsem de şüphe canavarı, bir sarsışta yıkıyordu. Acaba kat'î inkâr ile (hepten yok saysam) hiç olmazsa rahat bir noktada kalabilir miydim? Ne gezer! İnkâr başka şey, şüphe yine başka! Şüphe ejderhası her kat'î fikrin düşmanı idi. İster ikrar, ister inkâr olsun, uydurma ya da kat'î bir şey kabul etmiyordu.

Şu halde hayat levhalarını, fikrin dış âleme aksedişleri diye kabul edersek müthiş bir azapta, tahammül edilmez bir cehennem içinde kaldığım anlaşılır. Herkes için pek tabii olan şeyler benim için başka bir şekil alıyordu. Bu haller sebebiyle aşkta da maişette[8] de bedbaht idim. Galiba insanlardan sıkılan biri olmuştum. Bu takat getirilmez haller içinde yalnız bir parça rahatı, kendinden geçme ve sarhoşluk halinde buluyordum. Daimî işretle (içki içmekle) vücûdum, mahvoluş ve perişanlık yolunu tutmuştu. Bir gün bütün manevî kuvvetimi kullanarak kendimi o sersemleten şeyden kurtardım. Yeniden şüphe canavarını öldürecek deliller bulabilmek ümidiyle ilim öğrenmeye ve inceden inceye araştırma yapmaya koyuldum. Bir kere daha batınî[9] ilimler ile meşgul olan, büyük şöhret sahibi zatlara müracaata başladım. Bunların içinde çok erdemli, son derece salih (dindar ve doğru) insanlara tesadüf ettim. Ne çare ki bunların ilimleri ve delilleri, bence beşeriyetin çocukluk zamanında icat edilmiş olan hayal ve efsanelerden başka bir şey değildi. Beni, düştüğüm girdaptan kurtarmak için bütün malumatımı çürütüp yok edecek ve iddia edilen hakikatleri bana kendi gözümle görür gibi gösterecek biri lazımdı. Böylesine tesadüf etmedim.

(.....) şehrinde Batı ilimleri ile meşgul olan iki grup vardı. Bunlardan ispritizma[10] grubu, ruh çağırma ve benzeri anlaşılmaz şeylerden tutun da masa çevirmek gibi eğlencelere kadar pek çok tuhaflıklarla uğraşıyordu. Onların en ileri gelenleri ile görüştüm. Ruhun varlığına tam itikat ile inanıyorlardı, lâkin gösterdikleri deliller bence hayal kuvvetinin oyunlarından ibaretti. Manyetizm[11] ile uğraşan toplulukla samimiyet kurdum. Lâkin bunlardan ne çıkardı? Hiç! Sadece insanın hayat sermayesi elinde oldukça bir takım acayip kuvvetlere sahip olması, işte o kadar! Oysa bu bir kısım kuvvetlerin gizli kalması, bence pek önemli değildi. Ben bunun üstünde şeyler arıyordum.

Dört sene devam eden bu ikinci hummalı arayış hayatımda da hiçbir şey kazanmadığım gibi, her yeni öğrendiğim şey şüphe ejderhasına gıda olduğundan bir kere daha sükût ettim. Bu defa en dibe düşmüştüm. Çaresiz beynimin içi daimî bir savaş meydanı idi. Farklı fikir dalgaları hiç durmadan birbiriyle çarpışarak dimağımı gürültü ile velvele ile dolduruyordu. Zihnimin faaliyeti şaşılacak bir dereceyi bulmuştu. Rahat ve teselliyi, kendimden geçme ve sarhoşlukta aradım. En şen ve çapkın arkadaşlarımın önde giden reisi oldum. Bu şamatalı zevk ve safa içinde yaşamak beni uyuşturuyordu, bir dereceye kadar saadet veriyordu.

İçiyordum... içiyordum.

Arkadaşlarımı şen ve çapkın diye nitelediğimden dolayı onlar insanların rezillerinden zannedilmesin. Bilakis onlar güzel tahsil görmüş, vicdanlı ve namuslu gençlerdi. Lâkin eğlenceye düşkün olup zevk ve sefahat perisine tâbi idiler. Bu da ruhî hallerinin icabıydı. Arkadaşlarım zira kayıtsızlık ve alâkasızlık çığırına uymuş idiler. Bunların bir kısmı ihtisas gördüğü ilim ve fenle ve vazifesiyle meşgul olarak, metafizik ve hikmet denilen varlık bilmecesi ile uğraşmazdı. Bazıları ise din hissinden adeta soyunmuş, din ve hikmete mitoloji kalıntıları gözüyle bakmaktaydı. Garip kanaat! Ben bunlara gıpta ederdim. Cidden garip kanaat!

Bir kısmı ise Ramazan kandillerini gördüğü vakit Müslüman olduğunu hatırlayan Müslümanlardan idi. Kandiller yandı mı, ellerine tesbihlerini alırlar, dinlememek ve hiçbir şey anlamamak şartıyla camileri dolaşarak Kur'an ve vaaz dinlerler, ikindi vakti kalkmak şartıyla oruç bile tutarlardı. Oruç tuttuğu halde namaz kılmaya lüzum görmeyenler de vardı. Uzun bir namaz olan Teravih'e hiçbiri yanaşmazdı. Ramazan bitti mi, bunların dinî hissi de elveda eder, giderdi. Mevsim elbisesi giyme kabilinden olan bu tür dindarlığa ben her sene şaşırırdım.

Bir gün –ki pek hoş bir bahar günü idi- bir sahra âlemi yapmayı arkadaşlardan birkaçı ortaya attı. Uzun konuşmalardan sonra vilâyet merkezine bağlı yerlerden (.....) kasabasına gitmeye ve orada üç gün eğlenmeye karar verdik. Bu kasaba, vilayet merkezine şimendiferle (trenle) bağlıydı. Orada bulunmayacak ihtiyaçlarımızı tedarik ettikten sonra trene bindik.

(.....) şehrinin civarları çok ferahtır, hele tren güzergâhı cidden harikadır. Hayret verici güzellikte olan eşsiz tabiat manzaraları, arkadaşlarıma gürültülü bir neşe vermişken ben aksine büyük bir hüzne kapılmıştım. Sebat ve beka olmadıktan sonra bu güzellikler ne işe yarar! Bu kadar güzelliğin şahidi ve seyircisi insan, hem de insanların belki binde biri iken, insanda beka (devamlılık) var mı? Yerküre dediğimiz bu geçici meskeni derin bir hüzne kapılmayarak seyretmek acaba mümkün mü? Nereden geldik? Nereye gidiyoruz? Saf bir akidenin pek güzel cevap verdiği bu suâle akıl ve fen cevap vermiyordu. Bir kere daha tabiata baktım. Bu defaki bakışımın önünde güzellikler kayboldu. Işık söndü, her tarafı karanlık istila etti. Sanki hakikat bütün dehşetiyle meydana çıkıp gözlerime göründü. İnsanın gözünü okşayan çimenlerdeki yeşillikler ancak ışık oyunu! Mini mini kuşların cıvıltısı hava titreşimi! Âlemleri kaplayan bu nur, esirin[12] dalgalanması! Velhasıl hepsi bir zarurete, bir emre, kanuna esir. Güya karşımda (Budizm'in kurucusu) Buda Gotama Sakyamuni cisimleşip göründü. Hazin tebessümüyle, sararmış çehresiyle "Hiç! Hiç! Hiç!" diyordu.

Çok fazla dalgın kaldığımı fark eden bir arkadaş "Yine neyin var?" dedi.

-Hiç! dedim. Bu 'hiç' yalnızca hâlimi tarif için söylenmemişti. Ağzımdan çıkan bu "hiç" sözü, kâinatın vasfıydı. Sükût ve hüznümden usanan arkadaşlar itiraza başladılar. Böyle pikniğe giden bir adamın cenaze alayındaymış gibi kasvetli bir çehre göstermesi çekilir şeylerden değildir. Hele ki, kasvet neşeden daha bulaşıcıdır. Arkadaşlardan biri, "İlacını unuttuk!" dedi ve şahsıma mahsus külâh biçimli büyük kadehi doldurdu. Bu kadeh beş kere dolup boşaldıktan sonra benden neşeli kimse olamazdı. Seyahatimiz eksiksiz bir neşe içinde tamamlandı. İkindi vakti (....) kasabasına vardık. Bu kasaba, gördüğüm yerlerin en güzelidir. Bu mini mini memleketten o kadar hoşlanmışımdır ki, imkânım olsa orada kalmayı seçerdim. Kasabanın evleri yekdiğerinden hayli uzak ve her biri üç beş dönüm büyüklüğünde bahçelerin içindedir. Her evin bahçesinde birçok ırmaklar akar. Hatta bazı sokaklarında bile büyükçe ırmaklar akmaktadır. Bahçeleri meyveli ağaçlarla doludur.

Bu kasabada pek çok gül yetişir, mevsiminde bülbülleri pek çoktur. Velhasıl (.....) kasabası, yerküremizin cennetlerinden biridir. Kasabaya varışımızda, evvelden birkaç kere misafiri kaldığımız bir zat tarafından karşılandık. O geceyi dostumuzun evinde geçirerek ertesi günü sabahleyin "Subaşı" denilen mevkie gittik. Farklı yerlerden kaynayarak tabiî bir havuzda biriktikten sonra pek çok kollara ayrılıp akan suların şırıltısı, hoş bir müzik gibi kulağı okşuyordu. En güzel yeri seçtik. Lâkin o yerde bizden evvel gelmiş iki kişi vardı. Bu iki kişiyi gördüğümüzde her birimizin ağzından çıkan sözler, bunların kim olduğunu anlatır. İşte o sözler: İki serseri, iki dilenci, iki sarhoş, iki derviş. Hakikaten pejmürde kıyafetli bu iki adam, belki bu sıfatların hepsini taşıyordu. Biz de oturduk. Pejmürdeler, bize zerre kadar ehemmiyet vermediler.

Yekdiğeriyle konuşmayı sürdürdüler. Güya biz hayâlât kabilinden bir şeymişiz gibi bu iki devletlinin bir nazar-ı dikkatine bile hedef olamadık. Hatta arkadaşlardan birinin "es-Selâmualeyküm"ü bile havaya gitti. Arkadaşlardan her biri birer şeyle uğraşmaya başladı. Kimi yemek tabağıyla, kimisi meze tedarikiyle meşgul oldu. Ben de hasırlının (içkinin) başına geçerek zihnimi uyuşturmaya karar verdim.

Tesadüfen pejmürdelerin yanına düşmüş idim. Bunlar konuşuyorlardı, ben de dinliyordum. Elli yaşında zannedilen birisi söylüyor, daha genç olan dinliyor, bazen soruyordu. Bunların konuşmalarından evvela deli olduklarına hükmettim. Hakikaten deli idiler. Lâkin delilerin meczûb[13] denilen türünden. Gariptir ki, bu iki pejmürdenin delice konuştuğu konular, beni öteden beri meşgul eden şeylerdi. Yaşlı deli genç deliye diyordu ki:

-Bu âlemde her ne varsa benim sıfatımdır. Ben olmasam, bir şey olmazdı. Ben hepim yahut hiçim, ben hiçim yahut hepim. Zaten hiç ile hep ayn-ı vâhid, şey-i vâhiddir (bir tek şeydir)! Lâkin fark görme cahilliği, bir şeyi iki adla yâd ediyor...!

Diğer konuşulan bahisler de buna kıyas edilsin. Çok şaşırmıştım, istemeden söze karıştım:

-Acayip! Varla yok eşit olur mu? Mesela ben şimdi varım, yarın yok olacağım. Bu iki hal arasında fark yok mu? Dedim.

Deli, başını çevirdi. Kahkahayı kopardı:

-Vay! Sen varsın ha! Acaba var mısın....? Dedi.

Bu mühim suâli kendi kendime pek çok kere sormuştum. Bu soru, yüzeysel bir bakış önünde manasız ve alaya alınmaya müstahak görülür. Fakat değildir. Eğer var isem niçin yok olacağım? Yok olmayacağım, ruh bâki mi kalacak?

İşte şüphe canavarının yetiştiği kısım, denklemin bu son kısmıydı. Ruhum bâki kalacak mı? Ruh nedir? Bizzat kendisi, hissetme kabiliyetine sahip midir? Hüviyetini bilir mi? Var ise kalıptan ayrıldığında ne gibi bir hal ile hallenecektir? İşte cevapsız birçok soru. Deli ilave etti:

-Ancak ben varım. Zira ki hiçim, yokum. Vücûdum mutlaktır (hiçbir şeyle kayıtlı değildir). Fenâ (yokluk), kayıtlı olana vardır. Hiçbir şeyle kayıtlı olmayan şey "Varlık"tır. Vardır.

Bundan sonra deli sustu, her ne söyledimse cevap alamadım. Sonunda suâllerimle canı sıkıldı. Arkadaşına:

-Haydi gidelim, bu hayvan bizi zevkimizden alıkoydu, dedi.

Kalkıp gittiler. Ne garip hal! Mükemmel tahsil görmüş olmak davasında bulunan bir insana pejmürde bir deli hayvan diyordu!

(.....) kasabasında üç gün kaldık. Bu üç günü arkadaşların şikâyet ve ısrarına rağmen ağzımı açıp konuşmadan sersem bir halde geçirdim. Trene bindiğimiz zaman, arkadaşlardan biri benimle bir şeyler konuşuyordu, ben ise onun sözlerine hiç ehemmiyet vermeyerek kendi düşünce âlemimle dertleşiyordum. Bir aralık arkadaşa bilinçli olarak:

-Acaba ben var mıyım? Dedim.

Kahkahayı kopardı:

-Rakı yetiştirin, Raci çıldırmak üzere! Dedi.

Dönüşümüzün ikinci günüydü ki, kahveye gitmek üzere mezarlığın önünden geçiyordum. Her zamankinin aksine kapısı açıktı. Bu tesadüften istifade için kalbimde büyük bir meyil hissederek mezarlığa girdim. Birkaç yüz yaşında koca ağaçların gölgesi altında yürümeye ve terk edilmiş mezarlarda biten ve güya ölüm kokusu saçan iri otları çiğnemeye başladım.

Mezarlığın ortasında dairevî bir hat üzerine dikilmiş bir takım ağaçlar nazarı dikkatimi celp etti. Bir miktar oturmak için o tarafa gittim. Bu ağaçlar yekdiğerine bitişik yapılmış, dahası bir büyük aileye tahsis edilmiş mezarların etrafında dikilmişti. Ağacın birisine yaslanmış, yarısı hasırdan, yarısı tahta parçalarından yapılmış bir kulübe gözüme ilişti. Terk edilmiş zannederek kapısını açacağım sırada içinden çul parçaları giyinmiş biri çıktı.

Elli yaşlarında zannedilen bu adamın başında yeşil bir takke vardı ki, kırk elli kadar ayna paçası yapıştırılarak süslenmişti. Birçok kumaş parçaları yamanarak gökkuşağı renklerini gösteren yırtık cübbesinde dahi ayna, teneke kabilinden şeyler dikilmiş, yapıştırılmış idi. Bir halde ki, bu adamı görüp de daha doğrusu elbisesine bakıp da gülmemek elden gelmezdi. Lâkin üzerime çevirdiği bakışında o kadar hoş bir yumuşaklık ve tevazu, çehresinde o kadar hüzünlü bir donukluk vardı ki, ben gülmek şöyle dursun, kendisine doğru bir adım attım. Kıyafetiyle tam tezat teşkil eden bir ciddiyetle, yavaş ve ahenkli bir sesle:

-Safa geldiniz nûrum, buyurunuz! Dedi ve kulübesinden çıkardığı bir hasır parçasını yere serdi.

Oturdum. Kulübeye yaslanmıştım. Ön tarafımızda on beş kadar büyük taşlı ve güzel sülüs[14] yazı ile mezarlar, sağ ve sol tarafımızda sık dikilmiş ağaçlar bulunuyordu. Kulübenin sahibi bir kere daha içeri girdi, mangal hizmeti gören bir çömlek getirdi. Bir daha girdi, eski bir kahve kutusu, bir cezve, iki fincan, bir ibrik, bir tütün tabakası, birkaç teneke kutu çıkardı. Kuru otlar ve çöplerle yaktığı ateşe cezveyi sürdü. Tekrar:

-Safa geldiniz nûrum, nasılsınız, iyisiniz? Dedi.

-Elhamdülillah! Dedim.

Bu adamın ciddiyetiyle kıyafeti arasındaki tezat beni şaşırtmıştı. Tekrar söze başlayarak:

-İsminiz nedir? Dedi.

-Ahmet Raci.

-Ahmet Raci[15] mi? [gülerek]

-Beşeriyetin ismini gasp etmişsiniz nûrum! İnsan türü o kadar âciz, zayıf ve muhtaçtır ki, hayatını reca (ümit ve niyaz) ile geçirir. Raci demek insan demektir.

Bu olgunca sözler üzerine bir kat daha şaşırdım. Ben de sordum.

-Sizin isminiz nedir?

-Benim adım çoktur, her yerde bir isim ve vasıfla anılırım. Burada, üzerimdeki aynalardan dolayı Aynalı Dede namıyla tanınırım. Ama sen istersen Âdem Baba de.

Bir miktar tefekkürden (derin düşünceden) sonra meydana gelen isteğe mani olamayarak dedim ki:

-Azizim! Kemâl erbabından olduğunuz meydandadır. Böyle iken kemâlinizi bu garip kıyafet altında gizlemenizin sebebini anlayamıyorum.

-Halbuki bu pek basittir. [kahveyi pişirerek fincanımı doldurduktan sonra] Herkes süse meraklıdır. Herkes birçok para sarf ederek türlü türlü elbiseler yaptırıyor. Ben de bu şekil elbiseden hazzederim.

Bu cevap hem makul, hem değildi. Kendi fikrimce yürüttüğüm muhakemeye göre gayr-ı makul[16] buldum. Ve kendisine fikrimi söyledim. Şöyle cevap verdi:

-Bu davamı gayr-ı makul buluyorsunuz, halbuki değildir. Elli yaşında bir adamın tanesini on beş, bazen yirmi kuruşa alıp boynuna taktığı ve ismine boyun bağı[17] dediği bir yuları makul gördüğünüz halde, külahıma taktığım ayna parçaları neden gayr-ı makul olsun! Tutalım ki, her ikisi beşerin münasebetsizliğine, cinnetine delâlet etsin, şu halde bile benim cinnetim daha parlak, daha mantıklıdır.

Birdenbire bana parlak bir fikir ilham oldu. Mecnun kıyafetine girmiş bir hekim (bilge) olmak ihtimali bulunan Aynalı Dede ile ciddi hakikatlere dair konular hakkında görüşmek istedim. Dedim ki:

-Sultanım sen viranede gömülü bir hazinesin, ben ise hikmete susamış (bilgelik peşinde) bir avareyim. Lütfen istifade etmeme müsaade eder misin? Ver elini öpeyim.

-El öpmek? [Hayretle] Niçin? İstersen konuşalım, lâkin sözden ne çıkar! Şimdiye kadar kim bilir kaç hayvan yükü kitap okudun, ne anladın? Hiç, değil mi? İnsanların malumatı (bilgisi) nedir? Zevk ve benliklerinin ihtiyacı olan sanatlara ait bulunan bir şeydir. Lâkin hak ve hakikate dair ne bilirler? Hiç! Aklî denklem ile hakkı itiraf mümkündür; fakat bilmek, anlamak mümkün mü? Ne konuşalım! Harflerin bir araya getirilmesi ile hikmet noktası bilinir mi?

Bu anda garip bir hal hissediyordum. Koca bir medeniyetin, yedi bin senelik insanlık mesaisinin mahsulü olan bilgileri küçümseyen bu garip kılıklı mecnunun sözlerindeki büyüklük, bana pek büyük bir küçüklük vermişti. Pek basit, pek hakir idim. Ağzımı açmaya muktedir olamayarak gözlerimi merhamet ve medet istercesine kendisine diktim. Tebessüm ederek dedi ki:

-Yorucu faraziyeleri bırakalım da biraz bîhûş olalım (zihnimizi dinlendirelim), olmaz mı?

Aynalı Baba ile birer kahve daha içtik...

Niburna, niyurna!?
[Buda Gotama]

Birinci Gün
- I -

Hiçlik Zirvesi

Kahveleri içtikten sonra Aynalı Baba kulübeden bir ney çıkardı, hafif ve hoş bir makamla üflemeye başladı. Mezarlığın sükûneti, neyin hazin sedası bana garip bir zevk veriyordu. Şüphesiz, gittikçe sinemden bazen hüzünlü, bazen sevinçli ahlar çıkaracak kadar şiddetlenen bu garip zevkte kahvenin de tesiri vardı. Kendimde hayret verici değişiklikler hissediyordum. Güya taşımaya mahkûm olduğum bir ağır yük üzerimden alınmıştı. Kendimde büyük bir hafiflik duyuyordum. Aynalı Baba ney ile taksimini bitirdikten sonra hafif ve davudî bir sesle okumaya ve tekrardan ney ile âhenge başladı. Okuyordu:

Şu fenâ mülküne ibretle nazar kıl ey can
Gafleti eyle heba, halî değildir meydan
Kani Sultan Süleyman, kani İskender Han?
Sad hezar ömrü sürur ile geçirsen bir an
Ne güle ne bülbüle bâki, a gözüm bağ-ı cihan
Kime yar oldu muradınca felek-i devr-i zaman[18]

Bu gazelde ne mühim bir tesir vardı. Aynalı Baba bu parçayı bitirip de ney üflemeye başladığı zaman gözlerimden yaş akıyordu. Bunlar hüzün ve hasret gözyaşları mı idi? Zevk ve aşk gözyaşları mı idi? Bilemem. Lâkin çok etkilenmiştim. O demdeki ruhî ve vicdanî haller mi? Tarifi mümkün değil. Baba okuyordu:

Tama' ve hırsa uyup nefs ile makhur olma
Rahatın zail olur nam-ı meşhur olma
Sohbet-i ârif-i billaha eriş, dûr olma
Saltanat-ı mesned-i dünya ile mağrur olma[19]

Kendimden geçecek dereceye gelmiştim. Baba'nın sesini pek yavaş ve âdeta uzaktan geliyor gibi duymakta idim. Ney, hayret verici bir letafet kazanmıştı.

Zevk-i dünyaya firîb olmadılar ehl-i kemâl
Bildiler hasılı hep zıll u huve'l-lu'b u hayal
Zevke teşbihi cihanın hele rüyaya misal
Dâmen-i aşkı tutup buldu kamu kurb-u visâl [20]

Kulağım iyice zayıflamıştı. Sesi âdeta çok uzaktan gibi geliyordu. Yavaş yavaş duygularımdan, daha doğrusu dışa ait hislerimden soyutlanmaya başladım. Bir şey görmüyor, işitmiyordum. Bir müddet uykuya yakın bir halde kaldım. Bu hal çok sürmedi, dimağî (zihinsel) faaliyet başladı. Zahiren bir şey hissetmezken kendimi garip bir âlemde görmeye başladım. Hayalin derinliklerine dalmış idim, gözlerim kapalı olduğu halde görüyordum.... Görüyordum ki: İklimimize benzemeyen bir sahrada bulunuyordum. Sahra, görmediğim bir takım bitkiler ile kaplıydı. Sazlıklarımızı andıran uzun otlar arsında türlü türlü hayvanat geziniyordu. Bunların bazısı yırtıcı hayvanlar idi. Lâkin ben onlardan korkmuyordum. Hiç çekinmeden yoluma devam ediyordum. Ara sıra bana söz söyleyen bir de yol arkadaşım vardı. Lâkin cismini (kendisini) göremiyordum. Fakat bir şey sormak icap etse, soruyor ve cevabını alıyordum. Saatlerce yürüdük yoruldum. Görünmeyen yol arkadaşıma nerede bulunduğumuzu, nereye gittiğimizi sordum.

-Hindistan'dayız, Hiçlik Zirvesi'ne gidiyoruz! Dedi.

İtaatkârca yoluma devam ettim. Bir müddet sonra karşımızda bir dağ göründü. Yüksek, pek yüksek idi. Bir müddet daha yürüdükten sonra dağa eriştik. Gümüş gibi parlayan bir dereciğin kenarında bir kulübeye doğru gitmemi yol arkadaşım söyledi. Kulübeye gittim. İçinde henüz genç bir adam vardı.

-Ne istersin? Dedi.

Ben ne istediğimi bilmiyordum. Yol arkadaşım cevap verdi.

-Hiçlik Zirvesi'ni ziyarete getirdim, lütfen rehberi olun! Dedi.

Genç adam bana memnuniyet nazarıyla baktı, elimden tuttu ve:

-Gel, dedi.

Bir ağacın gölgesinde oturduk. Bana dedi ki:

- Hiçlik Zirvesi'ne insan türünün binde, yüz binde biri çıkamaz. Zira ona çıkmak için insan kendine hâkim olmalı. Bir kalpte emel olursa yollarda kalır. Oraya canlı cenazeler çıkabilir. Sen kendinde öyle bir kuvvet hissedebiliyor musun?

Bilakis âciz ve sabırsız bir adam olduğumu, yalnız iyi niyetim bulunduğunu söyledim.

-Heyhat! İnsanların ekserisi böyledir. Hele bir teşebbüs edelim, belki başarırız, dedi.

Beni yine elimden tutarak tekrar kulübeye götürdü.

-Bu gün burada misafirsin, yarın seher vakti tırmanmaya başlarız. Şimdi vaktimizi boşuna geçirmemek için biraz konuşalım, dedi. Ve ismimi sordu.

-Raci, dedim.

Kendisine büyük bir hürmet hissetmeye başladığım bu zata ben de sıkıla sıkıla ismini sordum.

-Buda Gotama Sakyamuni, cevabını verdi.

İnsan nevinin en büyüklerinden biri olduğunu tarihten ve bazı ulvi eserlerinin takibinden anlamış olduğum Buda'nın huzurundaydım. Tam bir hürmetle ayağa kalkarak elini öpmek istedim, engel oldu.

-Benim için ise ben hiçim. Nazarımda hürmet ve hakaret eşdeğerdir. Senin için ise kalbî muhabbetin kâfi ve yeterlidir, dedi.

Ertesi günü seher vakti yola çıktık, Buda elimden tutuyordu. Hiçlik Zirvesi'nin etekleri dünyamızda, daha doğrusu dünyamız sıradan bir bakışla seyredildiğinde görülemeyen bir letafete sahipti. Tırmandığımız yolun her iki tarafı çeşitli nadide çiçeklerle doluydu, insanı bayıltan hoş bir koku yaymaktaydı. Gül fidanlarını aşk yuvası edinmiş bülbüllerin nağme ve terennümleri insanın kalbini titretiyordu. Üzerinde yürüdüğümüz yol pek ince ve altın gibi parlak, pamuk gibi yumuşak bir kum ile örtülüydü. Bunun her iki tarafından akan hoş ve mini mini ırmakların şırıltısı, bir sevgilinin vuslat kucağında âşıkane söylediği kesik, heyecanlı, titrek ve arzu uyandıran sözler gibi kulağı ve kalbi okşuyordu. Yukarı çıktıkça güzellik artmaktaydı.

Nihayet bir köşke, daha doğrusu bir mini mini saraya ulaştık. Bir taraftan dik yokuş, diğer taraftan hava beni fevkalâde acıktırmıştı. Köşkün kapısından içeri girer girmez en nefis yemeklerden yayılan kokular mis gibi geldi. Bir büyük odaya girdik. Ortasında bir sofra kurulmuş ve içerisine altın tabaklarla insan hünerinin icat ettiği ne kadar çeşit yemek varsa hepsi konulmuştu. Bana kalsa fikrim hemen sofraya yanaşıp karın doyurmaktı. Lâkin Buda elimden tutuyor ve kulağıma:

-Hiçlik Zirvesi'ne çıkıyoruz. Bu yemekten yersen buradan dönmen ve benden ayrılman icap eder, diyordu.

Açlığın şiddetine rağmen emre itaat ettim. O enfes yemeklerin karşısında bir saat oturduk. Buda sükût ediyordu. Ben ise bir takım garip tesirler altında güçsüzdüm. Bu zatın, hayat sahibi, yeme içmeye muhtaç bir adamı melekler gibi aç tutmak fikrinde bulunuşuna kalben itiraz ediyordum. Nihayet birdenbire:

-Haydi gidelim, kâfi derece istirahat ettik, dedi.

Saraydan çıkacağımız sırada cennet hizmetçilerini andıran bir delikanlı huzuruma geldi. Elinde altın tepsi içinde üç tane billur kâse ve bunların birinde su, diğerinde şerbet, üçüncüsünde şarap vardı. Delikanlı hizmetkâr:

-Efendim tırmanılacak yer daha pek uzaktır. Yemek yemediniz, bari bir şey içiniz, dedi.

Çok hoş bir edayla ve adeta yalvarırcasına yapılan bu teklife hemen uyarak şarap kâsesini elime aldım. Delikanlı sevinç ve memnuniyetle yüzüme bakıyor ve tan yerinin ağarmasını andıran latif bir tebessüm çehresinin nurlarına göz kamaştırıcı bir dalgalanma veriyordu. Kâseyi dudaklarıma temas ettireceğim bir sırada Buda elime vurdu. Kâse yere düştü. Bir şey söylemeyerek elimden tuttu. Çıktık yolumuza devama başladık. Gaipten işitilen bir ses okuyordu. Bu ses o kadar güzeldi ki, yanında Davud'un sesi âdeta bir sahte sabah idi. Okuyordu:

Yürü ey seyyâh-ı avare yürü durma yürü
Koymasın râh-ı visâlden seni ezvâk-ı misâl
Bu bedâyi, bu letâif, heme rüya ve hayâl
Yürü ey zâir-i biçare yürü durma yürü
Yürü ki nüzhet-i vuslatta teâlî göresin
Yürü aslında fenâ bul, budur etvâr-ı kemâl
Yürü alâyişi terk et, içesin ke's-i visâl
Yürü ki sâha-i hîçîde tecellî göresin[21]

Bu sedanın tatlılığından gözlerimde zevk ve teessür yaşları akıp aşikâr olduğu halde yolumuza devam ettik. Geceyi çimenler üzerinde geçirdik. Rüyasız, hayalsiz derin bir uykuya dalmıştım. Ertesi günü seherde yolumuza devam ettik. Öğlen vakti karşımızda bir saray göründü. Bu saray ancak hayal safhasında görülebilen yapılardan biri, yani hayret verici güzelliğin son sınırındaki hayal idi. Her ne yapılsa bundan daha güzel, daha mükemmel ve süslü bir bina düşünülmesi ve hayal edilmesi mümkün değildi. Oraya yöneldik. Aramızda beş on adım kaldığı vakit kapısı kendi kendine açıldı. Buda dedi:

-Bu saray er kişilerin ayağı kaydığı yerdir. Bu saray imtihan yoludur. Sebat ve mertliğin sağlam ipine yapışanlar bu yolu geçerler. İlerisi hiçlik zirvesidir. Lâkin buradaki baş döndürücü gösterişe kapılanlar üzüntü ve hasret vadisine düşerler. Burası arzu ve emel cenneti, ilerisi ezelî hiçlik meydanıdır. Burası beyhude gösteriş ile dolu bir kâşâne (saray), burası her ziyaretçisini işkencelerle mahveden bir misafirhane, ilerisi zevk ve hayret fezası, ilerisi kayıtsızlık ve vahdet âlemi. Burada kalanın varacağı yer, ah ve enin köşesidir. Öteye giden, dert ve elemden kurtulup makamsızlığa ulaşır. Burada kalan, arzu ve tamaha, hırs ve eleme esirdir. İleri gidenin tahtgâhı, sonsuz semâ ve esir[22] (mânâ) sahasıdır. Mert ol, aldanma. Sebat et. Ben burada seni bekliyorum. [Saray bahçesinin kapısını işaret ederek] Haydi gir! Dedi.

Hava güzel bir suretle serin ve hoş esintiler ile amber kokulu idi. Her tarafta zümrüt gibi çimenler, parıltı saçan çiçekler. Yolları çakıl taşı büyüklüğünde rengârenk mücevherler ile döşenmiş bahçeyi geçerek sarayın kapısına ulaştım. Yirmi otuz kadar eşsiz güzellikte, emsâli hayal âleminde bile pek az olan cariye tarafından karşılandım. İki tanesi kabul merasimini ifa ediyordu. Bin türlü hürmet ve ikram ile bir odaya götürüldüm. Sarayın fevkalâde ziynet ve külfetinden, kızların eşsiz cemâlinden, hele kollarıma girenlerin pek müstesna güzellik ve cazibesinden şaşırmış, alıklaşmıştım.

Bir taraftan özlem dolu sözler söylemekte, diğer taraftan kuşların cıvıltısını yahut bir perinin şevke getiren nağmelerini andıran sesleriyle "Hoş geldin" demekte olan kızlardan biri hararet ateşiyle kavrulan dudaklarıyla bir kâse uzattı. Düşünme kuvvetimi kaybetmiş bir halde içtim. Buz gibi soğuk ve bildiğim meşrubâtın hepsinden daha nefis ve lezzetli idi. Güya taze hayat buldum. Derhal bohçalar getirildi. İçlerinden süslü ve zarif ipek havlular çıkarıldı. Teşrifatçılarım (beni ağırlayan cariyeler) mini mini elleriyle elbisemi çıkarmaya başladılar. Odaya bitişik bir salona, oradan da bir hamama sokuldum.

Hepsi çıplak birçok cariye karşıladı. Bunların vücutları o kadar mükemmel ve arzu uyandırıcı idi ki, bu çıplak güzellik ve cazibe heykellerinin arasına melekler girse nefis ve şehvet sahibi olurdu. Tamamı rengârenk nefis taşlardan yapılmış olan hamamın göbek taşına serilmiş bir yatağa yatırıldım. Cariyeler ve cariyelerin mini mini elleri altında vücudum titremekte iken, tellak şeklinde cisimleşmiş bu eşsiz heykellerin zarifâne temasları altında pek yorulmuş olan cismim büsbütün uyuşarak tatlı bir uykuya dalmışım. Uyandığım vakit bir tenhaya çekilerek mükemmel yıkandım. Akabinde soğuk suyla da yıkanarak yorgunluğum geçmiş ve vücudum dirilmiş, hayat ve kuvvetin ta kendisi kesilmiş olarak hamamdan çıkarıldım. Mükemmel hazırlanmış, külfetle süslenmiş olan bir odaya alındım. Abanoz ağacından yapılmış bir masaya gümüş bir tepsi konuldu. Sofra kuruldu. Dünya yemeklerinin hiç biriyle kıyas kabul etmeyecek kadar leziz yemekler getirildi. Peri yüzlü güzellerden biri bir kâse şarap sundu. Bir takım kızlar ellerinde müzik âletleriyle latif neşideler (güzel şiirler) okuyorlardı. Bu zevk ve sarhoşluk meclisi bir saat kadar devam etti. Neşem son haddini bulmuş, nefsim kudurmuş ve aşırı şehvetle adeta bir canavar olmuştu. O aralık içeri bir kız girdi. Ellerini göğsüne kavuşturarak huzurumda durdu.

-Efendim peri muhabbet ve kavuşma özlemi içindedir. Nice günlerden beri gelmenizi gözyaşlarıyla beklemekteydi. Buyurunuz, dedi.

Ve koluma girdi sarayın ikinci katına çıkardı. Bir odaya alarak kapısını kapadı. Arzulu gözlerime kendini arz eden güzellik perisini görür görmez bir hayret ifadesinden kendimi alamadım. Dünyada gördüğüm en güzel bir kadının bu güzellik perisine nispeti, on paralık fersiz bir mumun nur saçan güneşe nispeti gibiydi.

Gözlerim kamaştı karardı. Dizlerimin bağı çözüldü. Gözlerinden çıkan şehvet ışığı o kadar cezbedici, dudaklarındaki tebessüm o derece şehvet uyandırıcı idi ki, heyecanımın şiddetinden ayağa kalkmaya muktedir olamayarak sürüne sürüne yatağı yanına kadar gittim. Zillet içinde merhamet dilenen ve yalvaran nemli gözlerimi o benzersiz güzel yüze yönelttim. Vuslat perisi, erguvanî tüllerle süslü bir yatakta yatıyordu. Gümüş gibi beyaz ve parlak vücudu, yalnız bir ince ipek gömlekle bakışlardan korunmuş, daha doğrusu hâle[23] ile örtülmüş bir nur kitlesi idi. Bu hafif setre, bu ince perde o nadide ve güzel vücudu gizlemiyor, o melek simayı istek ve özlem gözünden saklamıyordu. Gözlerindeki şehvet ışığı arttı. Dudakları arzu ve heyecanı ima eden gönle ferahlık veren bir titreyiş ile titremeye başladı. Al yanağı hırs ve şehvet ateşiyle bir kat daha kızardı kollarını açtı. Siyah saçları sevgili aşkıyla titreyen gümüş gerdanını sardı. Ancak birbirine tam zıt şeylerin toplanarak oluşturabileceği bir güzellik tablosu husule geldi.

Kollarını açtı: "Gel... gel..." dedi. Ben bir minnet sedası çıkararak kucağına atıldım. O nuranî vücudu kollarımla sardım. Parlak yanağını, o titreyen dudakları öptüm. Vuslat ne kadar sürdü? Bir an, bir an... Gök gürültüsüne benzer bir seda yeri göğü inletti. Zelzeleyi andıran bir velvele güya dünyayı altüst etti. Düşen bir yıldırım sarayı titretti. O koca bina bir avuç toprak yığını gibi eridi. Yıkıldı. Dehşetimden gözlerimi kapadım. Sevgilime sarıldım. Gözlerimi açtığım vakit, kendimi çirkin yüzlü bir yaşlı kadının kucağında buldum. O kadar iğrenç o kadar pis idi ki, bir hayret ve nefret nidasıyla beraber boynuma sardığı kollarını açarak kendimi kurtarmaya çalıştım. Baykuş sesini andıran kahkahaları salıverdikçe hilâl şeklini almış olan çenesi kartal gagasına benzeyen burnuna bitişiyor, bu iki çengel birbirinden ayrıldıkça lağım çukuruna benzeyen ağzı açılıyor, sararmış uzun dişleri görülüyordu. Ben kendimi kurtarmaya çalıştıkça acûz (yaşlı kadın) var kuvvetini pazuya verip bırakmamaya çalışıyor ve diyordu ki:

-Nankör! Bir an evvel ayaklarıma kapandığını ve tattığın emsalsiz kavuşma zevkini unuttun, bir an sonra ben yine o şekli alacağım.

Nihayet bin zorlukla yaşlı kadının elinden yakamı kurtardım. Saray yerine bir çöplük ortaya çıkmıştı. Evvelce her biri birer hûriye benzeyen cariyelerin hepsi birer kocakarıya dönmüştü. Beni kovalamaya başladılar. Ellerine düşmek korkusuyla koşuyor, adeta uçuyordum. Nihayet yorgunluktan bitap düştüm, kocakarılar artık takip etmiyorlardı. Düşünmeye başladım. Etrafıma bakındım. O zümrüde benzer çimenler yerinde dikenler, bülbüller yerinde kargalar, baykuşlar, altın kum yerinde siyah ve sivri taşlar görüyordum. Hatırıma Buda geldi. Beni kapı yanında bekleyecekti. Halbuki ne kapı kalmış ne Buda görünmüştü. Ağır ağır dağı inmeye başladım. Bir meydana geldim. Dehşet nazarıma heybetli bir meclis göründü. Meydanın doğusunda bir altın taht kurulmuş; başında altın taç, elinde mücevherle süslü bir asa, sırtında kıymetli giysiler olduğu halde üstünde Buda oturmuştu. Etrafı hep mükellef ve gösterişli kıyafetler giymiş, başları izzet tacıyla süslenmiş insanlarla çevriliydi. İki kişi kollarımdan tutup huzuruna götürdüler. Buda tam bir izzet ve vakarla ayağa kalktı. Kolunu bana uzattı. Şehadet parmağıyla işaret ederek:

-Ey ahdine vefa etmeyen insan, ey şehvet esiri, ey kadın düşkünü yazık sana! Sözünde durmadın. İstenen noktaya varmadın. Vahdet sarayına girmedin, mutlak visâle[24] ermedin. Zira hiçlik zirvesine çıkmadın. Ey gafil adam! İn buralardan; git, in... Huzurunda diz çöktüğün, hüviyet ve ruhunu eline teslim ettiğin çirkin kocakarıya, dünyaya git. Sen insanların ulu kişisi değilsin, sen bu bezmin eri değilsin, in git. Git ki, emel ejderhası ciğerlerini yesin. Git, git ki, ihtiras akrepleri Nemrut gibi beynini kemirsin. Git, git ki, dünya leşinde bir köpek eksilmiş olmasın. (Hüzünlü bir tavırla) Git, git ki, gülşen-i merdân[25] dolmasın. (Kızgınlıkla) Git ey namert! İn... in.... in..!

Buda eliyle taşlara emir verir gibi bir işaret etti. Bulunduğum yerde taş, toprak, ot her ne varsa bir şimşek sürati ile yokuş aşağı su gibi akmaya başladı. Nihayet bir uçuruma geldik ve karanlık bir uçuruma doğru düştüm. Bir yeis ve ıstırap inleyişi, bir ümitsizlik feryadı ciğerlerimi paralayarak, boğazımı yırtarak, ürperen dudaklarımı hırpalayarak çıktı. Gözlerimi açtım.

Aynalı Baba'nın mütebessim ve yumuşak çehresi, hüzünlü bakışları gözlerime ilişti. Elindeki maşrapayı verdi. İçtim. Henüz pişirdiği sade kahveyi de sundu:

-Evladım Hiçlik Zirvesi'ne yükselmek kolay değil. Kolay değil.... değil, dedi.

Elimde olmadan ayaklarına kapandım. Ertesi günü yanına gelmek üzere izin istedim.

-Ben bu memlekette bulundukça aramızdaki macerayı kimseye açmayacağına söz ver, dedi. Söz verdim. Müsaade etti.

Ey nur! Karanlıkları nur et!
Zerdüşt

İkinci Gün

Mezarlıktan çıkıp eve gittim. Validem şaşkındı. Her gece beni kendini kaybetmiş bir sarhoş olarak görmeye alışmıştı. Geceleri eve her halde dört ve beşten[26] sonra gelirdim. Hasta olmadığıma teminat aldıktan sonra kendi halime bırakıldım. Hayallerimi tefekkürle vakit geçiriyordum. Pek erken uyudum. Ertesi günü erkence çarşıya gittim. Birkaç ufak tencere, tabak, sahan, kaşık, bir mangal ve emsali gereçler ile yağ, pirinç, kahve ve benzeri şeyler aldım. Erkence mezarlığa geldim. Aynalı Dede kulübesinin önünde oturuyordu. Hediyelerimi reddetmedi. Kahve pişirdi. Bir miktar karşılıklı sohbetten sonra yemek yedik. Biraz uyuduk. Ondan sonra kahvelerimizi içtik. Dede neyini aldı, evvelki gün gibi latif sesiyle gazel okuyarak neyi üflemeğe başladı. Okuyordu:

Bu şuûn, bu âlem
Bî sebat ü bî kadem
Nerde Havva, Âdem
Varsa aklın ey dedem
Dem bu demdir dem bu dem!
Dem bu demdir dem bu dem!

Yâd-ı mazi bahşeder
Hayf ü âlâm ü keder
Olma meşgul-i kader
Kimse kalmaz hep gider
Dem bu demdir dem bu dem!
Dem bu demdir dem bu dem!

Sen gibi bir sâile
Hayf değil mi gâile
Olma meşgul hâl ile
Derd-i istikbâl ile
Dem bu demdir dem bu dem!
Dem bu demdir dem bu dem!

Bu hayatta yok vefa
Her günü derd ü cefa
Ey müştâk-ı safa
Ömrünü etme heba
Dem bu demdir dem bu dem!
Dem bu demdir dem bu dem!

Kim bilir Edhem imiş
Bilmeyen sersem imiş
Gâyeti bir dem imiş
Ma'dası hemm imiş
Dem bu demdir dem bu dem!
Dem bu demdir dem bu dem! [27]

Biraz sonra neyin sesi hafif, latif bir inilti halini aldığı sırada dalmışım. Müşahede (seyir âlemi) başladı:

Belh şehrinde bir evde bulunuyordum. Henüz yatağımdan kalkmıştım. Odama bir kadın girdi. Bu benim karım imiş. Bana Farsça ile Sanskritçe arasında bir lisanla hitap ediyordu. Garibi şu ki, ben de bu lisanı tamamen biliyordum. İki şahıstan meydana gelmiş bir adamdım. Hem ben idim, hem binlerce sene evvel yaşayan bir Farisî (İranlı). Kadın dedi ki:

-Geç kalıyorsunuz. Artık elbisenizi giyiniz de vaktiyle temâşa (seyir) bayramında bulunabilesiniz.

Evvela güzelce karnımı doyurduktan sonra elbiselerimi giydim. Elbisem, sırtıma giydiğim şaldan uzun bir gömlek ile belime sardığım bir kuşaktan ibaret idi. Başımda sivri bir külâh, sokağa çıktım. Bir kalabalık telaş ile seğirtmekteydi. Ben de onlara uydum, sokakları dolaşa dolaşa bir sahraya çıktık. Binlerce, yüz binlerce adam toplanmıştı, sahranın tam orta yerinde büyük bir çadır kurulmuştu. Niye geldiğimi, ne olacağını bilmediğimden yanımda bulunan adamlardan birisine sormaya mecbur oldum. Cevaben:

-Bu günden itibaren kırk gün seyir bayramıdır, şimdi münâdiler seslenip herkesi imtihana davet edecek. Herkes birer birer Zerdüşt'ün huzuruna gidecek. Her kim doğru kelimeyi söyleyebilirse hakikatleri seyretmeye izinli olur. Alnına "cennetlik" yazısı yazılır. Her kim söyleyemezse mahrum kalır, alnına "cehennemlik" yazısı yazılır. Lâkin güzel fiil ve amellerde bulunursa o yazı kaybolur. Evlat ve ailesi, akraba ve dostları sevinçlerinden düğün yaparlar, dedi.

Ben hiçbir şey bilmediğim için tabii ki imtihanı vermeyecektim. Alnıma cehennemlik yazısı yazılacaktı. Geldiğime pişman oldum. Evime dönmeye karar verdim. Evvelce konuştuğum adama fikrimi açtım.

-Sakın gideyim deme! Zira gelmeyenlerin, gelip imtihan vermeden dönenlerin alnına "cehennemlik" yazısı yazılır, dedi.

Bu çaresizlik halinde, kötünün iyisi olarak imtihana girmeyi kararlaştırdım. Münâdiler seslenmeye, herkes birer birer ve tam bir intizamla çadıra yaklaşmaya başladı. Benim yerim çadıra pek uzak olmadığından bir saat sonra kapısında bulunuyordum. Bir kapı muhafızı herkesi birer birer çadıra alıyordu. Sıra bana geldi, girdim.

Zerdüşt bir yüksek divanda oturmuş, başında altından bir taç, üzerinde değerli bir kaftan vardı. Etrafında kırk kadar yaşlı adam, ellerini göğüsleri üzerine bağlamış hürmetle ayakta duruyorlardı. Meclisin azametinden şaşırdım kaldım. Cehaletin hakirliği ile mahcup ve utanılacak bir halde bırakılmamak için kalben duaya başladım. Zerdüşt sordu.

-Nereden geldin?

Kalbime ilham edilen şu cevabı verdim:

-Yaptığının nedeni ve nasılı sorulmayan İzid'den[28] (Allah'tan).

-Niçin gönderildin?

-Allah, nur ile karanlıkları ayırmak, nuruyla âdil, karanlıklarıyla kahir[29] olmak istedi. Nuruna "Ben" dedi, karanlıklarına da "Gayrım".

-Nuru nedir, karanlıkları ne?

-Nuru Hürmüz, karanlıkları Ehrimen'dir.

-Hangisi galiptir?

-Şimdi her ikisi eşittir. Ne Hürmüz Ehrimen'e, ne Ehrimen Hürmüz'e üstünlük sağlayabilir.

-Bu keşmekeş nedir, sonu ne olacak?

-En sonunda Hürmüz Ehrimen'e galip gelecek. Âlem hep nur olacak.

-Sonra ne olacak?

-Allah "Hep ben, hep ben!.." diyecek, "Gayrım" demeyecek.

-Ya sen kimsin, kiminsin?

-Ben nurâniyim, Hürmüz'ünüm.

Zerdüşt ellerini kaldırdı:

-Allah seni nur etsin, dedi.

İki kaşımın ortasına kadar dümdüz inen yeşil bir hat alnımda peyda oldu. Zerdüşt'ün yanındaki yaşlılar:

-Kutlu olsun! Kutlu olsun! Dediler.

Huzurundan çıktım. Alnımdaki yeşil hattı gören halk büyük bir hürmetle safları açmakta ve bana yol vermekteydi. Çadırın kapısında yanıma verilen rehberin yol göstermesiyle meydanın bir tarafında hazır duran atlara bindik. Doğu tarafında görünen zümrüt yeşili tepelere doğru gittik. Birkaç saat seyahatten sonra bir tür kervansaraya vardık. O günün kalanını orada geçirdik. Ertesi günü seher vaktinde uyandırıldık. Rehberim beni bir odaya götürdü ve dedi ki:

-Pek dehşetli bir muharebeye gireceksin. Kılıç, kalkan, gürz gibi harp âletlerini kullanmakta maharetin var mıdır? Hele bir tecrübe edelim.

Rehberimle beraber girdiğimiz oda türlü türlü silahlarla doluydu. Rehberim, bana bir zırh giydirdi. Bir gürzü almamı işaret etti. Ben kendimde büyük bir kuvvet ve maharet hissediyordum. Gürz oyunlarında ve bunun ardından kılıç kullanmada rehberimin aferinlerini kazandım. Mevcut silahların en mükemmellerinden birer takım aldıktan sonra kanatlı atlarımıza bindik. Akşama kadar uçtuktan sonra büyük ve heybetli bir dağın eteğine vardık. Dağ o kadar yüksekti ki, tepesi görülmüyordu. Sanki zirvesi gökleri yarmış, meçhul yükseklikte kaybolmuştu. Rehberime bu dağı sordum: "Cebel-i Fark (Fark dağı)" cevabını aldım.

O geceyi dağın eteğinde geçirdik. Güneşin doğuşuyla beraber atlarımıza bindik, bu defa dağın tepesine doğru uçuyorduk.

Atlarımızın ilk hızı her türlü hayalin üstüne çıkmıştı. Nihayet dağın tepesine ulaştık. Buradan gözlerimize çarpan manzara insan gözünün görmediği, hiçbir hayalin ermediği bir hal idi. Dünya kadar geniş bir meydan görülüyordu. Bu meydanın sol tarafına gelen yarısı, en kara gecelere aydınlık dedirtecek kadar karanlıktı. Sağa gelen yarısı ise nura sönük dedirtecek kadar parlaktı. Akıl ve sırlarımız, şaşırtıcı şeylerden olarak, bu göz yakıcı nura dayanabildiği gibi, o cehennem misal karanlığın her tarafını dahi aydınlıkmış gibi görebiliyordu. Sanki mahşer meydanını andıran bu yerde sayısız insan toplanmıştı. Bunların bir kısmı meydanın sağ tarafında, yani bir takımı nur deryasında ve diğer takımı karanlıklar denizinde bulunmakta olup iki takımın arası boştu. Bu boşluğun nihayetinde iki büyük taht kurulmuş olup bunlardan nur yönünde bulunanın üzerinde Hürmüz oturmakta ve güzel yüzünden çıkan nadide parıltı, o nurlar içerisinde bile görülecek kadar ışık saçmaktaydı. Karanlıklar içinde kurulmuş olan tahtın üzerinde, en ürkütücü ifritlerden daha çirkin, en fena devlerden daha kötü görünüşlü Ehrimen oturmaktaydı. Lâkin bütün bu hayret verici manzaraları daha da ilginç haşmetiyle örten, Ehrimen ile Hürmüz'ün tahtları arasında ve her ikisinin başları hizasında semada asılı duran bir taht idi.

Biz meydana eriştiğimiz vakit doğruca Hürmüz tarafına katıldık. Biraz sonra meydanda velveleli bir hareketlilik peyda oldu. Her ağızdan:

-Bakınız, bakınız. Allah'ın emri yeryüzüne indi! Sözleri çıkıyordu.

Semada asılı duran tahtın üstünde beşer hayalinin bütün tutkunluğuyla özlem duyduğu bütün güzellikleri vücut buldurmuş bir peri yüzlü ayakta duruyor ve elinde bir küre tutuyordu. Bu kürenin doğu yarısı nuranî ve batı yarısı zülmanî idi. Nur ve zülumât (ışık ve karanlık) arasında öyle bir denge vardı ki, ne nurdan karanlıklara, ne de karanlıklardan nura bir zerre karışmıyordu.

Sağ taraftaki sayısız halk:

-İzid, İzid! Karanlıkları kaldır! Diye çağrıştılar.

Ehrimen taraftarları ise:

-Deycur (Karanlık)! Hakikatini göster! Diye bağrıştılar.

Bir harika eseri olarak, uzak ve yakın her kulağa kadar gelebilen hoş bir sesle nur çehreli peri cevap verdi:

-Bu meydan, adalet ve imtihan meydanıdır.

Bunun üzerine herkes derin bir sükûta daldı ve her iki taraf huşu içinde, sessizce niyaza başladı.

Ortalığa hâkim olan tam sessizlik arasında Hürmüz ayağa kalktı. Aşağıdaki konuşmayı yaptı:

-Ey insanoğlu! İzid[30] sizi, kendi gibi nur olmanız için vücuda getirdi. Sizi bütün varlıklara üstün kıldı. Size her türlü nimetleri ihsan etti. Lâkin sizi nur iken, karanlıklarla karıştırdı. Ruh iken cesetle harmanladı. Ta ki, hoşlanmadığı zulümâtı (karanlıkları), sevdiği nur ile ortadan kaldırasınız. Ey insanoğlu! Nur benim, bana gelin, benim olun, ben olun! Nurun gereği olan güzellikler ile ahlaklanınız. Kötülüklerden sakınınız, hemcinsinizi nefsinize tercih eyleyiniz. Kin ve haset, nifak ve öfke, zulüm ve düşmanlık, hırs ve kıskançlık gibi karanlığın kötü vasıflarını nefsinizden uzaklaştırınız. Mutlaka İzid'e (Nur Tanrısı'na) şükrediniz. Her ne verdi ise kanaat ediniz. Velhasıl bu imtihan dünyasından nur alarak gidiniz ki, ebeden nurlar âlemi karargâhınız olsun.

Hürmüz oturdu, Ehrimen ayağa kalktı ve aşağıdaki sözleri söyledi:

-Ey insanoğlu! Gözünüzü açınız, tabiatınızın gereğini iyice düşünün. Şairâne ve fakat yalan olan sözlere uyup da ömrünüzü boşuna geçirmeyiniz. Gülünüz, eğleniniz, zevk ediniz. Yiyiniz, içiniz. Dünyada talep edilen yalnız iki şey, iki maksat vardır. Kalanı yalandır. Bunun birisi kibir, diğeri şehvettir. Bu iki amaca insanı götüren enaniyettir[31]. Bu iki amaca nail olmaya çalışınız. Nefsinizi her şeye tercih ediniz (kendinizi her şeyden üstün tutun). En küçük bir zevkiniz için binlerce insan telef olsa bile hiç ehemmiyet vermeyiniz. Doğanızın gereği budur: Bir küçük kuş kutları, daha büyük kuşlar küçük kuşları yiyor. Büyük kuşları da bazen açlık, bazen soğuk yok ediyor. Bir böcek tohumları yiyor, o böcek de diğer bir hayvanın diş yemeği oluyor. O hayvanı da bir diğeri yutuyor. Bir koyun bitkileri yiyor, siz de koyunu yiyorsunuz. Bu âlem yekdiğerini yemek, yok etmek üzerine kurulmuştur. Her şey birbirinin tabiî düşmanıdır. Birbirinin hırs ve tamah dişinden kurtulanları da bir gün geliyor, ecel denilen büyücü ifrit yiyor... İşte hakikat budur. Uydurma sözlere inanmayınız, benliğinizden başka mevcut, zevkinizden başka gaye tanımayınız...

Hürmüz yumuşak ve sakin bir tavırla ayağa kalktı:

-Ey insanlar, Ehrimen denilen kötülük ifritini, alçaklık devini dinlemeyiniz. Sözleri yalandır. Hakiki kulluk, kibir denilen yalan fikre nispeten büyük bir zevktir. Nice manevî zevkler vardır ki, şehvet onların yanında nefret edilecek bir şey kalır. Ehrimen'in dediği benlik, hayvana mahsus bir tabiî zevktir. İnsanın benliği, ahlâk ölçüsü ile tanzim edilmelidir. İnsan, tabiat bağında yetişmiş bir güzel çiçek ise de akıl denilen ruh okşayıcı koku ile diğerlerinden ayrılan bir çiçektir. Hayvanât zümresini idare eden kanunların çoğu insana göre vasat, bir kısmı ise âdeta bayağıdır. Dinlemeyiniz! Dedi.

Bu defa da Ehrimen gazapla söze başladı:

-Hürmüz yalan söylüyor. Sizi bir takım uydurma kanunların ve hayalî kaidelerin tutkunu kılmak, acz ve itaatte en adî hayvanların aşağısı eylemek istiyor. Sizi üç beş günlük zevkinizden de alıkoymayı arzu ediyor. Dinlemeyiniz. İzid'in (Nur

Tanrı'sının) dalkavuğu olan Hürmüz'ü dinlemeyiniz! Dedi.

Bundan sonra her ikisi yekdiğerini yalanlaya yalanlaya nihayet birbirine hücum edecek oldular. Lâkin onlardan yüksek tahtında oturan, elindeki küreyi aralarına uzattı.

-Henüz vakit gelmedi. Beyhude uğraşmayınız! Çarpışma vakti size tabi olanlardadır, dedi.

Bunun üzerine Hürmüz:

-Beni seven meydana çıksın! Dedi.

Aynı sözü Ehrimen de söyledi. O aralık ben de rehberimle beraber sağ taraftaki savaşçılara katıldım. O geceyi orada geçirdik, mükemmel ikram ve ağırlanma gördük. Ertesi günü sabahleyin nakkareler[32], davullar çaldı. Ehrimen tarafından bir er meydana çıktı, er diledi. Bizim tarafta da biri onu karşıladı. Bu suretle o gün iki taraftan yirmi kadar savaşçı çıkıp birbiriyle harp etti. Kâh Ehrimen tarafı, kâh bizim taraf galip geliyordu. Her gün çarpışmalar devam ediyordu, iki taraftan bir hayli adam kırılıyordu. Yedinci gün bizim tarafımızdan çıkan bir pehlivan akşama kadar galip geldi. Ehrimen tarafından gelenlerden elliyi kişi öldürdü. Artık bizim tarafın sevinci fevkalâde idi. Ehrimen'in çıkardığı pehlivanların birer birer ölüm toprağına düştüğü görüldükçe bizim tarafta müjde davulları çalınıyor, kutlu olsun velvelesi semalara çıkarılıyordu. O gece bizim tarafın casusları, ertesi günü Ehrimen'in yenilmez pehlivanlarından birinin meydana çıkacağını haber verdiler. Herkes telâş içindeydi. Rehberimle ben casuslardan birinin çadırına gittik. Casusla uzun uzadıya konuştuk. Ertesi günü Ehrimen'in "Nifak" adındaki cadısının meydana çıkacağı anlaşıldı. Garibi şu ki, bu Nifak cadısı kıyamete kadar yaşamaya mahkûmmuş, onu öldürmek mümkün değilmiş. İşte herkeste görülen telâşın sebebi bu imiş. Ben de fevkalâde merak ettim, sabaha kadar uykumda garip çarpışmalar gördüm. Ertesi sabah davul ve dümbelek sesiyle Nifak cadısı meydana çıktı, korkunç bir pehlivandı. Baştan ayağa çelik zırhlara bürünmüş, büyük bir küheylana binmişti. Savaş meydanında atını oynatarak:

-Hani nerde savaşçı? Ben o pehlivanım ki, keskin kılıcım nice çelik miğferli başları yarmıştır. Ben o yiğidim ki, parlak okum nice demir sineleri delmiştir! Var mı bana çıkacak? Canından bezmiş, dünyasına küsmüş kim ise gelsin... diye nara attı.

Nifak'ın eline düşenin helâk olacağını bildiği halde, bu büyüklenmeye karşı bir samimi Hürmüz taraftarı meydana çıktı, ölüme serildi. Birbirini takiben otuz kişi meydana çıktı, otuzu da öldü. Üç gün sıra ile Nifak meydana çıktı. Her üç günde otuzar kişi telef ederek galiplik kendinde kaldı. Dördüncü gecesi bizim tarafta önemli hazırlıklar görülüyordu. Herkesin yüzünü kaplayan yeis bulutu kalkmış, yerine ümit nuru doğmuştu. Rehberime sordum.

-Yarın Hürmüz'ün en has bağlılarından ve en ziyade sevdiklerinden Muhabbet Pehlivan meydana çıkacaktır. Bu melun Nifak'a ondan başka kimsenin galip gelemeyeceği anlaşıldı. Bu gece Hürmüz'ün vekillerinden Salah (iyilik) gelip vaaz ve nasihat edecektir, dedi.

Gece yarısı Salah denilen nuranî ihtiyar geldi. Hak ve hakikat uğruna herkesi can vermeye teşvik etti. Ve en sonunda belâgatli bir dua okudu. Ertesi sabah

Nifak cadısı meydana çıktı. Acı acı gülerek:

-Bu gün canından bezmiş kimse yok mu? Meydan niçin boş kalıyor? Kahramanlık iddiası olanlar nerede? Diye bağırdı.

Hürmüz taraftarlarının tekbir sesleriyle meydana Muhabbet çıktı. Nifak cadısı Muhabbet Pehlivan'ı gördüğü gibi gözleri hiddetinden kan çanağına döndü:

-Üç gündür seni bekliyordum. Nihayet gelebildin, ölüme hazır ol! Dedi.

Muhabbet Pehlivan ölçülü ve âhenkli bir nara attı.

-Beni bilen bilsin, bilmeyen öğrensin ki, ben Muhabbet Pehlivan'ım. Aslan gibi pençem yürekleri parçalar, kahraman pazum kafaları koparır. Ey Nifak! Bilirsin ki, ben ne vakit meydana çıksam seni tepelerim. Yeter artık ettiklerin. Vakit geldi, hazır ol! Dedi.

Nifak:

-Evet, önce bana galip geldin. Lâkin bu defa seni mahvedeceğime eminim.

Muhabbet ise:

-Sakın bunu umma. Muhabbet Pehlivan her vakit Nifak cadısına galiptir, diye karşılık verdi.

Her ikisi birbirine hücum ettiler. Kılıçları kalkanlarına çarptıkça ateş çıkıyordu. Akşama kadar uğraştılar, birbirlerini yenemediler. Ertesi günü dehşetli bir kararlılık ve sağlam bir azimle yine birbiriyle uğraştılar, yine birbirlerini yenemediler. Lâkin üçüncü günü güneş kemâl vaktine gelmişti ki, Muhabbet aslancasına bir darbe ile Nifak'ı helâk zeminine serdi. Hürmüz yanlılarının sevinç sedası gök kubbenin en yüksek yerine çıktı. Ehrimen taraftarlarının hiddeti âlemi titretti. Nihayet o gün akşama kadar Muhabbet Pehlivan daha otuz kişi tepeledi. Yedi gün savaş meydanında galip kaldı. Yedinci günü gecesi casuslarımızdan, ertesi günü Ehrimen tarafından pek meşhur bir pehlivan çıkarılacağını haber aldık. Hakikaten güneşin doğuşuyla beraber sol taraftan velveleler koptu. Bu defa meydana çıkan Ehrimen yanlısı boyu pek uzun, kendisi pek korkunç bir devdi. Sarı bir deveye binmiş ve elinde adam başı büyüklüğünde bir gürz vardı. Meydanı dolaştı.

-Ey Hürmüz yârânı! Bana hanginiz karşı gelecek? Bana Gazap Pehlivan derler, şimdiye kadar karşımda diri kalan pek az olmuştur, dedi.

O gün karşısına çıkan Muhabbet Pehlivan ile delice çarpıştı. Üçüncü günü ikindi vaktinde bir gürz darbesiyle Muhabbet'i yıktı ve henüz ölmemiş iken, bu güzel Pehlivan'a acımadan, dişleriyle vücudunu parça parça etti, kalbini koparıp Ehrimen'in huzuruna attı.

-En büyük düşmanlarımızdan Muhabbet'in yüreği ayaklarınız altında sürünsün, dedi.

Bu dehşetli manzara, bu feci muharebe bizim içimizi kan ağlatırken Ehrimen yanlılarını mutluluk ummanına gark eyledi. Seyir Bayramı denilen bu garip bayram başlayalı tam otuz sekiz gün olmuştu. Gazap'ı bizim taraftan henüz mağlup eden olmamış ve Hürmüz ile Ehrimen'in arasındaki meçhul gencin elindeki kürenin sağ tarafını da zulmet (karanlık) istilâ etmeye başlamıştı. Ehrimen tarafı galip gelmek üzereydi. Hürmüz'ün veziri Salah yanımıza geldi. Gazap'ı ancak Hikmet Pehlivan'ın öldürebileceğinden bahsederek ertesi günü meydana çıkarılmasının Hürmüz tarafından emredildiğini söyledi. Ve bayramdan geriye ancak iki gün kaldığından, Hikmet'in galip gelmesi için o gece hepimize dualar etmemiz emredildi. Çadırımıza geri döndüğümüz vakit rehberim gayet ciddi bir tavırla:

-Bu Hikmet Pehlivan kimdir bilir misin? Dedi.

-Hayır! Dedim.

-Hikmet Pehlivan sensin! Bu gece uyku vakti değildir, yarın Ehrimen'in ikinci pehlivanı Gazap ile çarpışacaksın. Gecenin kalanını ibadet ve kılıç talimiyle geçireceğiz dedi.

Hayretimden dondum. Bana bu kadar mühim bir vazife verileceğini hatırımdan bile geçirmemiştim. Hele ismimin Hikmet Pehlivan olduğunu hiç bilmiyordum. Ancak böyle mukaddes bir dava uğrunda Gazap kadar mühim bir düşmana karşı gönderileceğim için kendimde büyük bir azim, bir kuvvet hissetmeye başladım. Beni ve mukaddes maksadı mağlup etmemesi için sabaha kadar pek samimi dualar ettim. Ara sıra da rehberim bana garip vuruş ve hücum usûlü öğretiyordu. Sabah namazı vakti zırhlarımı giydim. Rehberim belime örme zırhtan kemerimi taktı, alnımdan öperek ve ağlayarak dualar etti. Güneşin doğuşuyla beraber atıma binerek hazır oldum. Gazap meydana çıktı. Karşılamaya gittim, ismimi sordu.

-Hikmet Pehlivan, dedim.

-Be hey biçare! Senin gibi mazlum ve kendi halinde bir abdâl, benim gibi bir kükreyen aslanla çarpışabilir mi? Haydi defol git. Sen zararsız bir bunaksın. Senin kanını dökmek bana yakışmaz, dedi.

Ben:

-Bana üstün geldiğini hatırlamıyorum. Acaba zirzopluğuna mı güveniyorsun? Bilmez misin ki, ben senden üstün olmasam gönderilmezdim. Hadi çok söyleme, ölümüne hazır ol! Dedim.

Gazap kızdı:

-Vay! Sana galiba şarap içirmişler, saçmalıyorsun. Haydi öyleyse! Dedi. Ve üzerime hücum etti.

Ben korkunç devin öldürücü darbelerinden vücudumu kurtarmak için pek çok çeviklik göstermeye mecbur oldum. Gayretimden âdeta kuş gibi hafiftim ve uçuyordum. Akşama kadar uğraştık. Gerçi bana bir darbe bile isabet ettiremedi, lâkin ben de dev'e bir şey yapamadım. Bir miktar istirahattan sonra o geceyi dua ile geçirdik. Sabaha karşı rehberim bana bazı talimatlar verdi. Sabahla beraber meydana çıktım. Gazap öfke doluydu. Fırıldak gibi etrafımda dönerek:

-Dün elimden kaçtın, lâkin bu gün kaçamazsın, dedi.

Üzerime saldıracak bir vaziyet aldı. Rehberimin talimatı gereğince:

-Vay, başında ne var? Dedim.

Elini başına götürdü. Ben de zırhsız olan koltuğu altından tam kalbine doğru kılıcımı sapladım. Gazap dehşetli bir nara atarak düştü, kan kusmaya başladı. Ehrimen tarafından hiddetli feryatlar göklere çıktı.

-Hikmet, Gazap'ı hile ile vurdu! Diyorlardı.

Meçhul gencin elindeki küre baştanbaşa nur olmaya başladı. Bizim tarafın sevinç haykırışları dünyayı tuttu. O gün öğlene kadar birçok Ehrimen yanlısını tepeledim. Lâkin öğlende karşıma yüzü örtülü bir pehlivan çıktı. Beyaz bir file binmiş olan bu pehlivan meydana çıkar çıkmaz Ehrimen'in yüzü sevincinden hain bir ürperme ile doldu. Hürmüz pek mahzun oldu. Meçhul gence hitaben:

-İzid! İzid! Maksadın nuru yok etmek mi? Merhamet...! Merhamet...! Merhamet...! Dedi.

İzid (Hayır ve Nur Tanrısı):

-Ehrimen'in hakkıdır, ne yapalım istediğini çıkarır, cevabını verdi.

Ehrimen gülüyordu. Hürmüz mahzun bir halde boynunu büktü.

-Emir senindir...! Dedi.

Mağlup olacağıma işaret olan bu konuşmayı herkes gibi ben de duydum. Filin üzerindeki pehlivan gurur içinde meydanı dolaştı, gök gürültüsüne benzeyen bir nara attı:

-Ey benim kudretimi inkâr eden gafiller! Biliniz ki, ben pehlivanlar pehlivanı, kahramanlar kahramanı Nefs-i Emmâre'yim. Şimdiye kadar bir yolunu bulup yenmediğim kimse yoktur. Beş bin şekil alırım, bin silaha sahibim. [Bana hitaben] Ey zavallı Hikmet! Gel kendi rızanla teslim ol, seni güzel bir hizmette kullanayım. Sen abdâl[33] ve âciz bir mahlûksun. Benim elimde bir sinek kadar ehemmiyetin yoktur. Lâkin her nedense seni severim. Çünkü senin bana da hizmet ettiğin oldu. Haydi kılıcını teslim et de kurtul! Dedi.

Ben gayrete gelip buna yanaşmadım.

-Ey Hikmet, bendeki silahlara bak! Rehberinin sana öğrettiği yumuşak huyluluk, ilim, kanaat, ihtiyatlı olma, tevazu, sabır, hile gibi başkaları için öldürücü olan darbelerin bana bir tesiri yoktur. Her birisine mukabil kin ve hiddet, oyun ve düşmanlık, nefret ve şehvet gibi nice öldürücü darbelerim vardır. Gel kendine kıyma.

Yine yanaşmadım.

-A biçare! Ne düşünüp duruyorsun! Senin darbelerinin bana bir tesiri olamaz. Seni bir anda mahvetmek bence hiçtir, dedi.

Yine yanaşmadım, çarpışmaya başladık. Ben bildiğim darbelerin hepsini tecrübe ettim. Asla tesiri olmadı. Nefs-i Emmâre bana karşılık vermeye tenezzül etmiyor, gülüyordu. Nihayet en öldürücü bildiğim son darbe olan kuvvetli azim adındaki darbeyi vurmayı kararlaştırdım. Nefs-i Emmâre'nin sol tarafına geçtim. Darbeye müsait bir vaziyet aldırmaya çalışmaya başladım. Emmâre işi anladı.

-Ya! Beni mutlaka telef etmek istiyorsun ha! Dur öyle ise! Dedi. Ve tam kılıcı böğrüne sokacağım bir sırada yüzündeki perdeyi kaldırdı. Hayalin fevkinde bir güzellik gözlerimi kamaştırdı, kılıç elimden düştü. Nefs-i Emmâre kemerimden tutup beni filin üzerine aldı. Ehrimen'in huzuruna götürdü.

-Ey Ehrimen! Hikmeti öldürmedim, esir ettim. Mutfağımızda soğan soyar, tam kendisine münasip bir hizmettir, dedi.

Bu şakaya Ehrimen kahkahalarla güldü. Hürmüz'ün gözlerinden yaş dökülüyordu. İzid'in (Hayır ve Nur Tanrısı'nın) elindeki küreden yavaş yavaş nur kalkmakta ve karanlık her tarafı kaplamaktaydı. Ehrimen galip gelmişti. Sol taraf:

-Karanlıklar! Karanlıklar! Asıl olan karanlıktır. Galip geldik, diye bağırıyordu.

Bizim taraf ise:

-Övgüler sana, övgüler sana! Ey Nurların Nuru! Nurunu kaldırma, diye yalvarıyordu.

Hürmüz, nur yüzlünün önünde secde etti.

-Ey yaptığının nedeni, niçini sorulmayan İzid (Nur Tanrısı)! Medet senden, medet! Senin başın için, senin hakkın için! Dedi.

Hürmüz başını seccâdeden kaldırmıyordu. Ehrimen ise başını göğe doğru dikmişti. Sol tarafın karanlığı küreyi öyle bir suretle istilâ etmişti ki, ancak kenarında görünür görünmez bir nurânî lekecik kalmıştı.

İşte o sırada idi ki, uzaktan bir ses işitilmeğe başladı. Bu ses erkekçe olduğu kadar tatlı, tatlı olduğu kadar erkekçe idi. Şiir söylüyordu. Nihayet karanlıklar içinde yüzünün nurundan etrafı aydınlık olan ve bu sebeple kendisi tamamıyla fark edilen bir süvari göründü. Dört ayaklı ve alnı boynuzlu ve kanatlı, neftî yeşil renkte bir ejderhaya binmiş olan bu pehlivan, güzellik timsali yahut güzelliğin menbaı denilecek kadar güzeldi. Kıvırcık ve kestane rengine yakın, daha doğrusu bazen siyah bazen kırmızımtırak görülen saçları omuzlarına dökülmüştü. Başında mücevherle süslü bir taç, sırtında yeşil renkli bir ipek kaftan vardı. Şiir söylüyordu. Biz de ürpere ürpere o lâhûtî sesi dinliyorduk.

Ben O'yum ki, satvetimden kâinat lerzândır
Ben O'yum ki, zûr-i bâzum hâkim-i her candır
Ben O'yum ki, her kim olsa serfürû eyler bana
Hâk-i pâyim secdegâh-ı zümre-i insandır
Ben O'yum ki, sîret-i merdîde yoktur benzerim
Hâdimîn-i bargâhım zümre-i merdândır
Ben O'yum ki, mizân-ı adlime müsâvî cümle halk
Şehinşâhlarla gedâlar bence hep yeksândır
Hâsılı şimşir-i izz ü kudretiyim İzid'in
Aşkım ben, satvetimden kâinat lerzândır[34]

Bu tatlı ezgi, bu hoş nağmeler her iki tarafı kendinden geçirmişti. Gariptir ki, Ehrimen tarafı da bizim taraf kadar lezzet duymuştu. İsmi Aşk olan bu pehlivan bize yaklaştıkça nur yüzlünün elindeki küre parlaklık kazanmakta, nur karanlıkları kovmaktaydı. Öyle ki, meydanın ortasına geldiği zaman küre tamamen ışıklandı ve âlemden karanlıklar kalktı. Meydanda file binmiş Nefs-i Emmâre ile esiri olan ben bulunuyorduk. Aşk, ejderhasını bize doğru çevirdi. Gayet hoş ve samimi bir tavırla:

-Ey Emmâre! Bana da karşı duracak mısın? Dedi.

Emmâre, tam bir huşû ile filden yere indi. Aşkın önünde diz çöktü.

-Sen herkesin olduğu gibi benim de efendim, velinimetimsin. Âczimi ilan için işte sana secde ediyorum, dedi.

Aşk, beni âzâd etti. Gülerek:

-Haydi! Koca abdâl Hikmet! Git, rahatına bak! Dedi.

Meydanda yalnız aşk kaldı. Ejderhasından indi. Elleri göğsünde, gayet yavaş ve ölçülü adımlar atarak nur yüzlüye doğru yürümeye başladı. Üç adım kaldığı vakit:

-Ey güzellik nuru! Yalnız senin kulunum, dedi ve secde etti. Ardından:

-Ey Hürmüz! Ey Nur! Selam olsun sana! Sana ki, karanlıkların kadri seninle bilindi, dedi. Ondan sonra Ehrimen'e:

-Ey Ehrimen, ey Karanlık! Selâm olsun sana! Sana ki, Nur'un kadri seninle bilindi, dedi.

Ondan sonra meydanın ortasına çekildi. Elini semâya kaldırdı. Âlem eskisi gibi oldu; kürenin tam yarısı nûrânî ve yarısı zülmânî oldu (yarısı aydınlık, yarısı karanlık). Her iki taraf, bağlı olduğu önderin elini öpmekteydi. Hürmüz'le Ehrimen tahtlarından inmişler, yan yana gelmişler ve iki kardeş gibi musafaha etmişlerdi. Nur yüzlü, tebessüm ederek bu hâle bakıyordu. Hürmüz'ün elini öptüm. Yüzüne baktım. Bir de ne görsem...! Derin hayretimden bir bağırış koyuverdim. Gözlerimi açtığım vakit Aynalı'nın mütebessim çehresini gördüm...

Ey daim ve bâki olan! Ey ebedî âlem!
Ey Zâhir! Ey Bâtın! Duy seslenişimi,
Zekeriya kulunu duyduğun gibi!
Hazret-i Şâzelî

Üçüncü Gün

Devridaim

Bugün de geçen iki gün gibi ney sesiyle mest oldum. Kendimi on iki yaşında bir çocuk gördüm. Büyük bir şehrin muntazam bir sokağında büyükçe ve güzel bir evde oturuyorduk. Henüz uyanmıştım.

Güneşin altın şuaları, cemâl nurlarının aksettiği eşyayı henüz okşamakta idi. Yatağımdan kalkacağım bir sırada odamın kapısı açıldı. Bir cariye babamın beni beklemekte olduğunu söyledi. Kalktım, cariyeyi takip ederek yürümeye başladım. Büyük bir odaya girerek babamla karşılaştım. Babam yüz on yaşında bir ihtiyardı. Sanskrit lisanıyla konuşuyorduk. Babam dedi ki:

-Oğlum! Yaşın on ikiyi buldu. Artık kendini ve kâinatı bilecek zamanın geldi. Seni en büyük üstada götüreceğim. Şimdi hikmetli konuları anlama çağına ulaştığın için memnuniyetimden üç gün üç gece düğün yapacağım. Sen bu düğünde hizmet edeceksin. Sana rehber olacak kalfanı göreceksin.

Hakikaten tantanalı, şaşaalı bir düğün başladı. Birinci gün bütün Brahmanlar ve üst rütbeli memurlar, ikinci gün asker ve tüccar, üçüncü gün fakirler davet edildi. Bu üç günde ben misafirlere hizmet etmekteydim. Üçüncü gün seksen yaşında bir fakir bana kalfa edildi. Dördüncü gün erkenden babam bizi yola çıkardı. Rehberim bir merkebe binmişti. Ben ise arkasında yaya yürüyordum. Rehberim:

-Oğlum ilim ve hikmetin kıymetini öğrenmek için yaya gideceksin, bir şey pahalı alınmazsa kıymeti anlaşılmaz, dedi.

İlk günler birçok meşakkat çektim. Lâkin yavaş yavaş yola alıştım. Kırk gün seyahatten sonra bir kulübenin önünde durup biraz istirahat eyledik. Rehberim beni elimden tutarak kulübeye soktu. Kulübede yalnız su ile dolu bir çanak vardı. Rehberim beni doğuya yönelterek önüme çanağı koydu.

-Ey Brahma! Ey vücûd-i aslî (esas varlık)! Ey En Yüce Nur! Varlığının mertebelerini, rûhunun safhalarını göster, diye dua etti.

Bir takım anlayamadığım sözler mırıldandı, kulübeden çıkıp kapısını kapadı. Her taraf karanlık oldu. Yalnız önümdeki çanak içindeki su donuk bir parlaklık göstermekte idi. Rehberimin tembih ettiği şekilde suya bakıyordum. Bir müddet sonra nereden geldiğini tayin edemediğim bir seda-yı hâtif (gaipten ses) işitmeye başladım. Bu bir ses miydi? İnilti mi, ilham mı, vehim mi, belirsiz bir fısıltı mı? Bilemem. Ne lisanla söyleniyordu? Ne gibi terkip ile nasıl harflerle? Tarif edemem ki!

Aklım mı? Vicdanım mı, bu harfsiz terkibi, bu titreşimsiz sesi şöyle anlıyordu:

Ey dayf-ı bezm-i vücûd
Anla nedir sırr-ı şuûn
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Yok dem-i vahdette hudûd

Her ne desen nâmı onun
Cümlede o nokta-i nihan
Gâhi esîr, gâhi cihan
Mevt ü hayat câmı onun

Gâhi güneş, gâhi kamer
Gâhi matar, gâhi sehâb
Kendi ateş, kendi şehâb
Kendi gece, kendi seher

Gâhi hacer, gâhi nebât
Gâhi neml, gâhi esed
Kendisi rûh, kendi ceset
Kendi hayat, kendi memât.

Devr ile Âdem olıcak
Kendini kendinde bulur
Mutlak iken nokta olur
Âdem imiş mazhar-ı Hak[35]

Çanaktaki su yavaş yavaş parlaklığını kaybetti. Karanlıklarda gizlendi. Bir şey görmez oldum. Gözlerim çanağa dikilmiş, karanlıktan bir şey görmez olmuş iken garip bir seyre koyuldum. Hangi âzâm görüyordu? Bunu da tayinden âcizim. Vücudumu inceden inceye araştırdıkça, kendimi yokladıkça karanlıklardan başka bir şey yok; Lâkin görüyordum. Ne? Buna isim bulmak zor. Sonu olmayan bir görüşle nihayetsiz bir saha görüyordum. Bir anda güya milyonlarca asırlık olduğu tasavvur edilen uzaklıktaki noktayı hayal ederek döndüğüm halde hâlâ bir noktadan çıkmamış oluyordum. Hissi ve idrâki çatlatan bu azamet, vicdanı mahvedici bu kibriyâ[36] hakikatiyle parlamaya başladı. Azamet ve kibriya da sonsuzluk da hiç oldu. Benimdir diyemediğim, değildir diyemediğim bu seyir duygusunu da kaybettim. Bir an hiç oldum...

Bir an sonra yine sonsuzluk sahasını fark etmeye başladım. Her tarifin üstünde garip bir hisle daha duyarlı olmuştum: Beni kuşatan bu sonsuzluk sahasını sanki içime almıştım. Bu garip hal ne kadar devam etti bilmem. Güya kendimde bir kesâfet (yoğunluk) duydum, sahada görünmez bir şey peyda oldu. Evet görünürde bir şey yok: ne nur, ne bulut, ne bir şey. Hiç! Lâkin ben hissediyordum ki, bir şey var. Bu şey, bir anda tan yerinin açılmasını andırır bir nur oldu. Bir sönük nur ki, kalp atışım gibi titriyordu. Bu güzel ve hafif açılmanın görünmeyen müezzini, ses yerine geçen harfsiz manası ile İsrâfil'in ezanını okuyordu.

Allahü ekber! Allahü ekber!
Ey varlığın vücudsuz sırrı
Bellisin, ama bilinmezsin
Aşikârsın, ama görünmezsin

. . . . . . . . . . .

Bu demde saatler, seneler, asırlar bir an idi. Bir anda milyonla asırlar geçti. Yine bir an... Yorulmuş gibi oldum, sanki gözümü kapadım. Bir an bir şey görmedim. Güya gözümü açtığım vakit milyonlarca mesafeyi kaplamış, lâkin avucuma sığacak kadar küçük bir âlem görüyordum. Bu seyran (gezi) arasında o âlemin mahallelerinden birisi dikkatimi çekti. Bu mahalle tamamen su ile çevrilmiş bir küre idi. Suya bakarken akıl ermez bir câzibe, beni oraya yönlendirdi. Ilık bir halde olan suyun içine girer girmez kendimi milyonlarca garip hayvanatı ihtiva etmiş gördüm. Bu hayvanların ne uzuvları, ne de özel şekilleri vardı.

Milyonlarca odalı bir meclis demek olan şu hayvanların mevcudiyetine bağlanmaktan kendimi kurtarmaya çalışıyordum, bir türlü başaramıyordum. Milyonlarca sene devam eden bu firar hevesi (kaçma arzusu) neticesinde, bana hapishane hizmetini gören odalarda, hayvancıklarda garip değişmeler meydana geliyordu. Beni asıl sıkan şey, hem bu hayvanları ihata etmiş hem de onların dışında olmam değil, onlarda mahpus olmamdı. Zira akıl ve idrâk şöyle dursun, her türlü histen bile uzak gibiydim. Hapishanem olan hayvancıklar bin türlü şekil almaya başladılar. Artık benim için bir gün hükmüne girmiş olan binlerce asır geçtiğinde her şekil başka bir gelişme gösteriyordu. Lâkin su içinde mahpus kaldığımdan gözlerimin garip görüşünden sıkılıyor, kulağımın sağırlığından rahatsız oluyordum. Ne kadar vakit geçti? Ne oldu? Bilmem. Bu defa kendimi yalnız denizde değil karada dahi birçok hayvancıkların vücudunda gördüm.

Temiz havanın ciğerlerime işleyişini hissettikçe oluşan keyif ve zevkten dolayı vecde gelerek milyonlarca cesette koşuyor, oynuyordum. Belirsiz, fakat hakiki bir muhabbet hissi bütün cesetlerimi (bedenlerimi) istilâ eylemişti. Her ne kadar gördüğüm şeyleri, hususi bir muhakeme ile idrâk edemiyorsam da bunların varlığını hissediyor, bana zararı olmayanları seviyordum. Her an milyonlarca bedenim işlemez durumda kalıyor, şekil değiştiriyor, aslına dönüyor, yerine milyonlarcası meydana geliyordu. Lâkin bu devrelerdeki meydana gelişlerin, eskisi gibi birer bilinmeyen sebebi olmayıp, bedenlerin birbiriyle mana birliği etmesinden, bir sevgi anında iki bedenin tuhaf bir zevkte müstağrak[37] kalmasından ileri geliyordu. Her ne kadar henüz yalnız ne erkek, ne yalnız dişi bir bedenim yoksa da her bedenim hem dişi, hem erkek sıfatına sahip olmakla her biri kâh baba, kâh ana, hem baba, hem ana idi.

Bana mahsus günlerin birbirini izlemesi ve sürüp gitmesi neticesinde hapsedildiğim bedenler o kadar çoğalmış, o kadar çeşitlenmişti ki, bunlardan bazısı diğerlerine görünüşte asla benzemez bir şekle girmişti. Bazısı gözle görülmez derecede küçük ve ilkel halde, bazısı havada uçar, bazısı yerlerde sürünür; bazısı kocaman ve heybetli, bir takımı hoş ve zekiydi. Bu bedenlerin bir kısmı diğerini yemeye meyilli, bir kısmı kuvvetli, bir kısmı mecalsizdi. Âlem bir savaş alanı olmuş, bedenler arasında rekabet ve birbirinden faydalanma bir kaide halini almıştı. Ne kadar zaman geçti, neler oldu?

Bir gün bir bedende mahpusluğumu hissediyor gibi acı bir hisle inliyorken, güya bütün kâinatın her zerresine geçici olarak emanet edilen sırlar birer birer o bedende toplanıyordu. Bir mana nefhası (manevî esinti), renksiz ve mekânsız, bedenime yerleşti ve istilâ eyledi. Doğuya dönmüş, yüzümü ağarmaya başlayan ufuk üzerine çevirmiştim. Her zerre güya beni selamlıyor. Her taraftan burnuma anber kokusu geliyor. Bütün hüviyetim (kimliğim) bir sevgi manasının tesiri altında titriyordu. Kendimi biliyor, etrafımı hem görüyor, hem de gördüğümü fark ediyor, her şeyi biliyormuş gibi davranıyordum. Bir sarhoşluk, bir kendinden geçme hali beni istilâ etti. Mana lisanı ile "Elhamdülillah!" dedim! Gaipten gelen bir ses bütün kâinata ilan ediyordu:

Doğdu şimdi şems-i idrâk âleme
İstivâgâhtır dimağ-ı âdemî
Nur-ı Hak'tır şeb-çerağ-ı âdemî
Ey melâik! Baş eğin hep âdeme[38]

Bu heybetli emirden bütün âlemler ve sâkinleri titredi. Her mevcut, başını eğip insanın ayağına kapandı. Her zerre hal lisanıyla bana diyordu:

Merhaba.............
Merhaba ey pertev-i sırr-ı vücûd
Merhaba ey zübde-i cümle şuûn
Merhaba ey menba-ı fehm ü fünûn
Merhaba ey mazhar-ı ikrâm-ı vücûd
Kâinattan sen idin maksûd, sen!
Ey zekâ! Bizler senin mir'âtınız
Nokta sensin, biz senin âyâtınız
Secdegâh sen, kıble-i ma'bûd sen![39]

Gözlerimi açtım... Aynalı Baba'nın hüzünlü bakışları üzerime çevrilmişti... Çocukların, gördükleri rüyayı uyanır uyanmaz söylemesine nazire yaparcasına:

-Hepsi secde etti! Dedim.

-Evet! Ancak nefsindeki gurur sıfatı, yani şeytan hariç! Dedi Aynalı.

Ey aşikâr bilinen Allah'ım!
Biz Seni hakkıyla bilemedik!
Her türlü noksandan
Seni tesbih ve tenzih ederiz!
Hazret-i Seyyid[40]

Dördüncü Gün

İmtihan Meydanı, Ârifler Meclisi

Her zaman olduğu gibi Cenâb-ı Aynalı'nın evine gitmiş, her günkü gıdamı yutmuştum. Bu gün kulübenin önüne oturacak yerde, Aynalı beni aldı, mezarlığın en ücra ve caddeye uzak bir köşesine götürdü. İri bir mezar taşını göstererek:

-Git şu mezarın üzerine uzan. Herifin başındaki müthiş kavuğa bakılırsa hayatı zamanında büyük âlimlerden biri olması hatıra gelir. [Gülerek] Git o koca âlimin ruhâniyetinden feyz al! Dedi.

Gittim, mezarın üzerine yattım. Birkaç dakika mezarda defnedilen adamın kavuğu, hayal gözümün önünde bin türlü şekil aldıktan sonra Aynalı'nın çaldığı neyin hazin iniltilerini dinleye dinleye dalmışım. Gördüm ki, bir yatak içinde yatıyorum. Oda zifiri karanlık. Lâkin tam manasıyla karanlık. Birkaç vakit bekledim. Karanlık asabıma fena tesir yapıyordu. Nerede bulunduğumu kestirmeye çalışıyorken odanın kapısı açıldı. Bir adam içeri girdi.

-Kalktın mı oğlum? Dedi.

Giren adamı karanlıktan göremiyorum, yani bizim bildiğimiz gibi bir görmeyle göremiyordum. Lâkin acayip bir his, bir nevi görmek yerine geçiyordu. Anladım ki, gelen adam babam imiş. Babam vefat edeli birkaç zaman olduğumdan bu adamın bana oğlum deyişine şaşıyordum. Soruyu tekrar etti...

-Oğlum kalktın mı?

-Evet! Lâkin sen benim babam mısın? Dedim.

Herif şaşırmışçasına bir sesle:

-Oğlum çıldırıyor musun? Dedi. Ben:

-Hayır. Lâkin evvelki babam öleli...

-Vah! Vah! Oğlumu cinler zaptetmiş. Zavallı sayıklıyor...

Birden kendime geldim. Delilere her yerde pek de hoş muamele edilmediğinden korkumdan hatamı düzeltmek fikriyle:

-Şaka yaptım baba, şaka. Lâkin bir lamba yahut mum emretseniz, burası cehennem gibi karanlık... dedim. Biçare adam ağlarcasına:

-Heyhat! Oğlum mutlaka çıldırıyor! Daimî güneş doğmuş, âlem nur ile dolmuşken karanlık diyor... Aman evlâdım üzerime fenâlık gelmeye başladı!

Oda tam manasıyla karanlık iken, babam aydınlık olduğunu iddia ediyordu... Bu defa babam olduğunu iddia eden herifin deli olduğuna ben kanaat getirmeye başladım. Herifi kızdırmayarak yoklamak düşüncesiyle:

-Babacığım gerçi güneş doğmuş, burası doğru. Lâkin belki perdeler kapalı da ışığı odaya girmiyor.

-Aman yarabbi, mutlaka bizim oğlan çıldırıyor... Bre oğlum! Hiç güneşin ışığına bir şey engel olabilir mi? Sen deli misin, nesin?

Herifin şu cevabı üzerine nasılsa bir tımarhaneye girmiş olduğumu kuvvetle düşünmeye başladım. Biraz sonra odaya annem olduğunu iddia eden bir kadın, birçok amcalarım, dayılarım ve diğer akrabam girdi. Babam bunlara yana yakıla, çıldırmak üzere bulunduğumu haber verdi. Bunlar başıma üşüşerek bir takım tuhaf ve delice suallerle beni bezdiriyorlardı. Her ne desem cinnetime (delirdiğime) hükmetmelerine sebep olacağını bildiğim için sükûtu seçtim. Babalığım yanımda oturmuş, kederinden ağlıyordu. Bense ne yapacağımı, ne diyeceğimi şaşırmış kalmıştım. Bir aralık cebimde kibrit kutusu bulunduğu hatırıma geldi. Hemen çıkarıp bir tanesini yaktım. Gördüğüm manzara o kadar tuhaftı ki, elimde olmadan uzun kahkahalar salıvererek, şiddetinden iki tarafıma yuvarlanıyordum. Babam olduğunu iddia eden herifin, analığımın, amcalarımın, dayılarımın gözleri yerinde, bildiğimiz göz yerine birer arpacık soğanı yahut buna benzer bir şey konulmuştu. Yani bu biçarelerin tamamı beş duyunun en önemli ve en gereklisi olan görme duyusundan, gözden mahrumdu.

Ben kahkahayı salıverir salıvermez odadaki halkın aldığı manzara o kadar beklenmez ve akledilmezdi ki, kahkahaları kesmek şöyle dursun, bence gülüş krizi doğuran bir sinir boşanması şeklini aldı. Babalık, analık ve diğerleri dörder ayaklı olmuşlar ve var kuvvetleriyle zıplamaya başlamışlardı. Bir müddet böylece zıpladıktan sonra evvela babalığım yanıma geldi, elimden tuttu, öptü.

-Ey beyaz ifritin sarı şeytanı! Saltanat sana mübarek olsun. Bin senedir cümle âlem seni beklemekteydi. Nihayet büyük bir mucize olarak güya benim zürriyetimden dünyaya geldin. Bin senedir beklediğimiz sesi çıkardın. Şimdi bütün kızıl şeytanlara haber vereyim gelip elini öpsünler, her yere haber göndersinler, dedi.

Bulduğum zeytinyağıyla bir kandil tertip ettikten sonra biraz yemek yemeye niyet ettim. İşte o sırada memleketin padişahı, vezirleri, âlimleri evimize doldu. Hepsi bana "Beyaz İfritin Sarı Şeytanı Hazretleri" diye garip bir unvan vererek haddinden fazla hürmet etmekteydi. Sokaklarda tellallar dolaşarak Sarı Şeytan'ın ortaya çıkışını ahaliye müjdeliyordu. Bana mahsus olarak memleketin en görkemli ve süslü bir sarayını tahsis ettiler. Yüzlerce hizmetkâr hizmetime verildi. Ben yavaş yavaş bu garip halkı incelemeye koyuldum:

Bunlar tam manasıyla kör değildi. Işık denilen esirî titreşimleri görmemeleriyle, daimî bir karanlık içinde bulunmalarıyla beraber kendilerine mahsus garip bir görme şekilleri vardı. Şehirleri oldukça süslü bir suretle bina edilmiş olup sanat dallarında da hayret edilecek gelişmeler göstermişlerdi. Hele edebiyat, ilahiyat ve hikmete çok önem verilmekte olup çeşitli üniversitelerde meşhur hocaları, muallimleri bulunuyordu.

Bir gün ilahiyat fakültesinin diploma imtihanlarına gittim. Artık muallimler ve talebe, iftiharından ne yapacağını şaşırmıştı. Üniversite müdürü, ilim, kemâl ve hakikatin ancak Sarı Şeytan'da bulunabileceğini ve yakında bütün mevcut bilgilerin tetkikini rica edeceklerini belirttikten sonra müsaade alarak imtihana başlanıldı. Birinci sırada kayıtlı "Bibi" adında zekâsıyla meşhur bir talebeye sualler soruldu. Âlemlerin yaratılışı hakkında şöyle bir ifadede bulundu:

-Bundan bir çok sene -Tata adlı âlimin söylediğine göre- on beş bin sene önce Beyaz İfrit, altın semada mor şeytanlarla beraber oturmakta idi...

Sözün burasında dinleyiciler içinde bir itiraz ve tenkit sesi duyuldu. Birisi:

-Üç bin senedir bu yanlış fikirde devam edip duruyorsunuz. Beyaz İfrit'in yanındaki şeytanlar, mor değil açık maviydi, dedi.

Üniversite reisi:

-Efendi! Şimdi talebenin imtihan sırasıdır, itiraz vakti değildir. Başka bir vakit Sarı Şeytan Hazretleri'nin huzurunda âlimlerimizle imtihan olabilirsin, dedi.

Meğer umumun fikrine aykırı bir takım yeni fikirler yaymaya kalkıştığı için hükümetin sindirici kuvvetiyle susturulmuş "Tantan" adlı meşhur âlim üniversiteye gelip benim orada bulunuşumdan istifade ederek itirazını dile getirmeye cesaret etmiş imiş. Talebe yine sözüne devam etti:

-Mor şeytanlar Beyaz İfrit'e haddinden fazla itaatkâr iseler de pek aptal şeyler olduğundan Beyaz İfrit az çok zeki ve akıllı mahluk icat etmeye niyet etti. Semanın süprüntüleriyle sekiz köşeli bir meydan yaptı. Fezaya tükürdü bir deniz oldu. Meydanı denizin üstüne koydu. İşte bu bizim âlemimizdir. Lâkin deniz suyu dondu, âlem buzlarla doldu. Onun üzerine bir kazan yapıp âlemin üstüne astı. Bu kazanı tükürüğüyle doldurup nefesiyle kaynattı. Âlem ısındı. Ondan sonra mor şeytanlardan bir ikisini yontarak küçülttü. Sonra delip içini şişirdi. Bunları meydana salıverdi. İşte bunlar bizim ecdadımızdır.

İtiraz eden âlimin yine sesi işitildi:

-Kazan! Kazan! Bir kazan patırtısıdır gidiyor. Lâkin kazanın kaç kulpu vardır, kaç kolundan, nereye asılıdır, ne ile asılıdır, bunu bileniniz, bu sırra ereniniz yok! Hey cahiller!

Sonunda iki taraf şamataya başladı. Padişahın uygun görmesiyle talebe imtihanı tehir edildi ve bir haftaya kadar bütün meşhur âlimlerin huzurumda fikirlerini arz etmeleri kararlaştırıldı. Ben hangisini doğru bulursam hakiki ilim onun malumatı sayılacaktı. Meclis dağıldı.

Bir hafta sonra şehrin en büyük meydanında bir yüce meclis kurulmuştu. Ben büyük çanaklar içerisine zeytinyağı doldurarak kandiller yaptırmış, meydanın her tarafına koydurmuştum. Âlimler iki grup olmuşlardı. Birisi Tantan'ın başkanlığı altında dini yenileyiciler ve itiraz edenler güruhuydu. Diğeri ise Tonton adlı fukaha[41] reisinin takımıydı. Nihayet Tantan ve Tonton huzuruma geldiler. Tonton dedi ki:

-Ey Tantan! Binlerce senelik öğreti ve mesai sonucu olarak elde edilen ilmî neticelere fuzulî itiraz caiz değildir. Şimdi şarlatanlık sırası geçti, haydi bakalım, Sarı Şeytan Hazretleri huzurunda bize olan itirazlarını arz et.

Tantan cevap verdi:

-Ey Tonton! Ben size her hususta itiraz ediyor değilim. Lâkin siz ilerleme düşmanısınız. Hakikat için inceden inceye araştırmada bulunmuyorsunuz. Öğrendiklerinizi genişletmiyorsunuz. Mesela Beyaz İfrit'in yanındaki şeytanlara Mor diyorsunuz.

-Öyle denilmiştir.

-Evet ama hatadır. Zira binlerce sene Beyaz İfrit'in huzurunda oturan şeytanların rengi aslen mor olsa bile onun nûru tesiriyle açılarak maviye dönüşmesi lazım gelmez mi? Ey Tonton! İnsaf et!

-Olabilir. Lâkin bu konuda delil yok.

-Nasıl yok. Ateşin karşısına katı bir cisim bıraksak sonunda yumuşuyor. Hatta bazı cisimler eriyor. Demek ki, mor şeytanlar da şimdiye kadar mavi olmuşlardır.

-Dedim ya olabilir.

-Âlemin üzerine asılan kazan sayesinde bize hararet geldiğine inanıyorsunuz!

-Bize semavî kazandan hararet geldiği, gece ve gündüzün ısı farklılığıyla ve mevsimlerle sabittir.

-Peki kaç kulpu vardır?

Bu mühim suale Tonton cevap veremedi. Tantan dedi ki:

-Sükût ha! İşte sizin bilemediğiniz bu mühim sırrı ben keşfettim. O büyük semavî kazanın tam 768 buçuk adet kulpu vardır...

Artık sabrım tükendi. Kendimi tutamadım. Güneşe semavî kazan adını verip nefesle kaynatmak gibi saçmalıklardan vazgeçtim, bir de buna 768 buçuk adet kulp vermeyi bir sır ve bir ilim farz edişe artık dayanamadım. Kahkahayı salıverdim. Lâkin bizim kahkaha, o halkın binlerce senedir beklediği semavî ses hükmünde olduğundan, gülüşüm Tantan'ın haklı ve ilminin hakiki ilim olduğuna alâmet sayıldı. Kahkaha işitir işitilmez bu halka mahsus olan ibadet sureti başladı. Başta Tantan ve Tonton olarak cümlesi dört ayaklı olup hoplamaya başladı... Kahkahalarla uyandım... Aynalı Baba'nın mütebessim çehresini gördüm.

-Şu erdemli kişilerin kıyasına ve âlimlerin ciddi fikirlerine ne buyurursunuz? İşte eşyanın hakikatlerine nispetle insanların ilmi, Tantan'ın keşfine benzer. Sonuna kadar da böyle olacaktır. Zira insanların gözü, hakikatleri görmekte arpacık soğanı mesabesindedir, dedi.

«Hükümranlığı gökleri ve yeri kaplamıştır,
O yücedir, büyüktür.»[42]

Beşinci Gün

Azamet Sahası

Bu gün hava biraz bulutlu, öyle olmakla beraber serin ve hoştu. Aynalı'nın eline bir çanak dolusu irmik helvası geçmiş. Erkence kulübemin önüne uzandım. Her zamanki gibi tuhaf bir uyku ve garip şeyler görme faslı başladı.

Kendimi Ayasofya Camii'nin müezzini gördüm. Saatime baktım. Sabah ezanı okuma zamanı gelmişti. Minareye çıktım. Yalnız bir kere "Allahüekber!" dememle beraber gayet büyük bir kuş minareye yaklaştı. Beni pençesiyle kaptığı gibi arkasına oturtarak uçtu gitti. Korku ve hayretim biraz azaldıktan sonra büyük bir hayretle etrafımı seyre başladım. Güneşin altın ışıkları henüz havayı aydınlatmaya başlamıştı. Aşağıya baktım. Minarenin tepesini ancak görebilecek kadar yükselmiştik. Kuşun sırtı bir geniş oda kadar büyük ve düz olup insanî ihtiyaçlar için gereken her türlü meşrubat, yiyecekler ve sair gereçler, iki tarafına konulmuş raf ve dolap gibi şeylere yerleştirilmişti. Tamamen şaşkın halde:

-Ya Rab bu ne haldir? Bu nasıl kuş, beni nereye götürüyor? Dedim.

Kuş başını çevirdi, sözlerimi işitti:

-Ben meşhur Simurg'um (Anka kuşu), korkma sana bir ziyan gelmez. Ben türümüzün padişahıyım. Arkamda yiyecek yüklü elli tane Simurg daha var. Hiçbir şeye ihtiyaç olmaz, dedi.

Umudum kalmayarak:

-Peki beni nereye götürüyorsun? Niye yakaladın? Dedim.

-Hatırını kıramayacağım biri tarafından emrolundum. Sana bütün kâinat sahasını seyrettireceğim, dedi.

Artık mecburen, kaderimize razı olmak lazım geldi. Zaten Simurg'un sofa gibi olan ve pamuk gibi tüylerle kaplı sırtı gayet rahat olduğu gibi düşmek korkusu da yoktu... Biraz obur olduğumdan sağ taraftaki yiyecek dolaplarına el attım. Gayet nefis İngiliz bisküvilerinden biraz aldım, yedim. Biraz da su içtim. Sonra sigaramı yaktım. Canım kahve istedi. Meğer Simurg'ta akıldan geçenleri bilme özelliği de varmış.

-Dolaplarda kahve, çay ve her şey vardır. İspirtoluk da var. Kahveni pişir, dedi.

Çok şaşırmakla beraber kahvemi de içtim. Olağanüstü hızla yükseldik. Simurg:

-Son dolapta büyük bir şişe var. Ondan bir kadeh iç. Yanındaki küçük şişeden gözlerine sür. Zira atmosferi yakında terk edeceğiz, dedi.

Emirlerini yerine getirdim. Havanın lacivert renkleri pek koyu lacivert olduktan sonra birdenbire tam bir karanlık yüz gösterdi. Misli görülmemiş, karanlığındaki koyuluğu kimse tahayyül edememiş bir gece içinde kaldım. Lâkin gözlerime çektiğim garip sürme sayesinde gökkubbeyi ışıklandıran milyonlarca yıldızı, Anka'yı ve sırtındaki levâzımı, kendimi tamamen görmekte idim. Şu kadar ki, yıldızların ışığı, sahada hiçbir aydınlık meydana getirmiyordu. Biraz sonra büyük bir şaşkınlıkla, irice çakıl taşlarından yapılmış gibi görünen, eni görüş mesafesi sınırında, fakat boyu sonu görülemeyecek kadar uzun bir şose yolu gördüm. Gökyüzünde böyle garip bir şoseye tesadüf edeceğim hiç aklımdan geçmediği için hayretimi Simurg'a arz ettim. Simurg güldü. Çekici bir kuvvete sahip pençesini kaldırdı, büyükçe bir çakıl, pençesine düştü. Taşı bana verdi:

-Sana hal dilinden anlamak kuvvetini verdim. Taşla konuş, dedi.

Ben sigaramı yaktıktan sonra taşı karşıma alarak:

-Ey taş! Sen nesin, nereden geldin, nereye gidiyorsun? Dedim.

Taştan ah ve inilti gibi hazin bir ses duymaya başladım:

-Ey insan! Yine yaralarımı deştin. Yine keder kapılarını açtın. Ah! Ben neyim? Neyim? Ne idim bilmem. Lâkin bildiğim zaman bu kâinatta sayısız mevcut olan meskenlerden bir meskenin bir parçası idim. Küçüklüğümle beraber vücudumu meydana getiren zerrelerin yirmi otuzu, o meskende ilim ve kemâlatla tanınmış âlimlerin, cihangirlikle meşhur padişahların vücudunu meydana getiren aksamda bulunmuştu. Ben, benzerlerim gibi o meskende dert ve gamdan azade, kendi halimdeydim. Gün geldi ki, dehşetli bir velvele o meskeni sarstı. Bir ayrılık fırtınası esti. O büyük vücut, milyonlarca parçalara ayrılarak her birisi meçhul bir semte uçtu, göçtü! Ben de milyonlarca yoldaşımla garip bir hattı, meçhul bir yolu takibe mecbur oldum. Milyonlarca sene bir ısı ve ışık kaynağı etrafında dolaşarak, kâh parlak, kâh sönerek vakit geçirdim. Gün oldu ki, o ışık kaynağından bilmem ne gibi bir sebeple uzaklaşmaya başladık. Sanki tarafsız bir yere, kâinatın iki mahalli arasına geldik. Heyhat! Teselli edercesine yol gösteren el, yine "Yürü!" dedi. Bu defa diğer bir ışık kaynağının, başka bir güneşin esiri, ışığının aynası olduk. Nice milyon sene sonra bir takım arkadaşlarımla bu defa da başka bir derdin müptelâsıyız. Yeni güneşimizin etrafında dönerken bir gün dumana tesadüf ediliyor. Bu dumanın içine düşen arkadaşlarım bir ah ve inilti kopararak yanmaktadırlar. Biz de her an böyle dokunaklı bir yok edilişi beklemekteyiz. Lâkin heyhat! Bilmem ki, yandıktan sonra yok olup rahat edecek miyiz? Yoksa yine başka bir terkip, başka bir suretle bu sonsuz sahada dolaşıp duracak mıyız? Dedi.

Taşı fezaya attım. Simurg, aklımdan geçenleri keşfederek:

-Evet bu taş eskimiş, parçalanmış bir âlemin kalıntılarındandır. Birkaç kuyrukluyıldızın mürekkep (farklı maddelerden oluşmuş) cisimlerinde hizmet etti. Şimdi de güneşin etrafında bir hususi yol takip ediyor. Dünya atmosferine girerse benzerleri gibi bir şihab (göktaşı-ateş) olacaktır, dedi.

Derin tefekkürlere dalmış, yorulmuştum. Biraz uyudum. Uyandığım vakit rutubetli bir havanın ciğerlerime işlediğini hissediyordum. Yüksek bir tepe üzerinde oturuyorduk. Etrafımızdaki manzara hayret vericiydi. Uçsuz bucaksız bir okyanus, âlemi kaplamıştı. Birer ikişer arşın[43] aralıklı adacıklar ve adalar bu denizin içinde kuş bakışıyla çiçek saksıları gibi hoş bir manzara arz ediyordu.

Adaları kaplayan hoş bitkiler, garip şekilli ağaçlar ve çiçekler arasında somakî[44] mermerden yapılmış muntazam ve sağlam evler bulunuyordu. Simurg, düşüncelerimi anladı:

-Merih gezegenindeyiz, dedi.

Hayretten kendimi alamadım.

-Bizim dünyamıza ne kadar benziyor, dedim.

-Evet, dedi Simurg. "Çok benzer. Fakat biraz daha bitkindir. Zira daha eskidir."

Yine sordum:

-Lâkin burada bizim kıtalarımız gibi büyük kara parçaları yok mudur? Gezegeni yalnızca okyanus mu kaplamıştır? Binlerce küçük büyük adadan başka bir şey görmüyorum.

-Bu gördüğün Merih'in okyanusu değildir. Şimdi taşkın ve yağmur mevsimi olduğundan, ada sandığın parçalar suyun istilâ edemediği yüksek arazidir. Bu sular çekildiği vakit karalarla asıl denizler ayrılır. Lâkin nehir sularının taşması ve yağmur mevsimi, düzenli ve daimî olduğundan yüksek yerlerin dışında canlı bulunmaz. Bu sebeple Merih gezegeninde zararlı, vahşi ve lüzumsuz hayvan kalmamıştır. Burada peyda olan idrâk sahibi bir mahlûk yani bu gezegenin insanı, karaların bu suretle ada şekline çevrilmesi sayesinde vahşi ve zararlı hayvanlar ile uzun bir mücadeleye girişti. Neticesinde galip geldi. Yalnız faydalı birkaç tür hayvan bırakıldı. Bunlar da ıslah sayesinde çoğaldı ve çeşitlendi. Ve pek mükemmel hâle geldi. Bu gezegende büyük şehirler, hükümet vesaire gibi yeryüzüne mahsus şeyler yoktur.

-Bura insanlarının idrâki son derece kuvvetli olduğundan, size lazım olan pek çok şeye onlar hiç ihtiyaç duymaz. Dürbünü eline al, buradaki insanlar biraz seyret. Zira hareket edeceğiz, dedi.

Dürbünü mermer evlerden birine doğru yönelttim. Büyük bir hayretle, küremiz insanlarına benzer canlılar gördüm. Şu kadar ki, bunlar bizden daha fazla organlı idi. Şaşkınlığımı Simurg'a söyledim.

-Bunda şaşılacak ne var? İnsan şekli en güzel haldedir. Görmüyor musun ki, âlem parçalarının kuruluşu, farklılık ve çeşitlilikleri bir yana, hemen aynı yapıya tâbi kalıyor. İnsanlık idrâkinin keşfettiği geometri şekilleri ile tabiatın hayret verici güzellikte olan sanatı arasında tam bir münasebet vardır. İşte bu münasebet, Âdem'in âlemin özü olduğuna ve hakiki sanatkâr ile vücudî ve manevî irtibatına en büyük delil teşkil eder.

Bundan sonra yine uçsuz bucaksız sahada kanat açıp uçmaya başladık. Yüzlerce, binlerce küçük gezegene, birçok kuyruklu yıldıza, gökyüzünün şose yollarını meydana getiren sayısız yıkılmış âlem kalıntılarına tesadüf ettik. Bir gün Himalaya dağlarına tepe dedirtecek kadar büyük ve yüksek dağlı, garip bitkilerle dolu sıcak bir gezegene ulaştık. Simurg:

-Burası Jüpiter[45] gezegenidir, dedi.

Jüpiter'deki hayvanların iriliği ve şeklen garipliği, yeryüzünün ikinci devrindeki fosillerimize benziyordu; fakat daha büyük bir ölçüde idi. Burada durmadık. Nihayet bir yere ulaştık ki, burası güneş mahallesinin sonuydu. Zira güneşin çekme ve itme gücü, bizim idrâkimize sığmayacak bir umumi denklik içinde kaybolmuştur. Bundan sonra tek ve çift güneşli birçok güneş sistemleri, canlıları barındıran binlerce âlem seyrettik. Düzen ve hayat şekli bir, aslî maya aynıydı. Usanç geldi. Simurg'a halimi arz ettim.

-Seyahate çıkalı bir seneye yaklaştı. Bilmem ki, âlemlerin son bulduğu sidret-ül müntehâya[46] ulaştık mı? Dedim.

Güldü:

-Hey çocuk! Âlimlerimizin keşfettiği binlerce âlemlerden henüz bir tanesinin milyonda bir kısmını bile seyir etmedik! Dedi. Ve ilave etti: "Heyhat! Süratle milyonlarca sene dönüp dolaşsak yine kâinatın bir mahallesini bile gezebilmiş sayılmayız."

-Ya Rab! Ya Rab! Bu nedir? İdrâke hayranlık veren genişlik ve büyüklük nedir? Dedim.

-Buna Azamet Kaf'ı derler, sonsuzdur, dedi.

Susup kaldım. Nihayet bir gün Simurg dedi ki:

-Üçüncü dolaptaki şişeden biraz iç ve bütün cesaretini topla. Korkma. Zira hiçbir insanın görmediği bir manzarayı göreceksin. Şu karşımızdaki gittikçe büyüyen güneşi görüyor musun? Bu güneş, sizin güneşinizden binlerce kere büyüktür. Onu yakından seyredeceğiz, dedi ve süratle uçmaya başladı.

Dolaptan şişeyi çıkardım. Sudan biraz içtim. Korku ve titreme ile gittikçe büyümekte olan güneşe doğru bakakaldım. Güneş ilk önce bir büyük tarla gibi görünüyordu. Nihayet ufku kapladı. Karşımda her türlü fikir ve hayalin ötesinde bir ateş deryası vardı. Biz henüz güneş dairesinden hayli uzak ve nur gibi havanın içinde bulunduğumuzdan, yüzeyindeki ateş dalgalanmaları bile dağlar gibi görünmekteydi. Lâkin güneşin yüzeyine yaklaştıkça yanan dalgaların hacmi beşer gözündeki takatin, insan bilincindeki kudretin üstüne çıkmaya başladı. Simurg dedi ki:

-Güneşin içindeki püskürmelerin meydana getirdiği müthiş velvelenin derecesini tasavvur ve tahayyül etmeye güç yetiremezsin. Kürenizdeki gök gürültülerini milyon kere büyütürsen bunlar hakkında yaklaşık bir fikir elde etmiş olursun.

Simurg'a artık geri dönmeyi rica etmeye karar verdim. Zira her biri yüzlerce kilometre yüksekliğinde dalgaların birbirini takip etmesi, beşer takatinin üstünde bir cehennem kuşağı oluşturuyordu. O aralık sanki o ateş membaı, o semavî cehennem titredi. Yüzeyindeki akıcı ateş maddesi dalgalar birbiriyle çarpışarak bir an için dikey, zirvesi görülmez ateş dağları meydana getirdi. Güneşin yüzeyi çatladı, yarıldı. Oluşan yeryüzü kadar büyük bir yırtıktan binlerce kilometre yüksekliğinde alevler çıktı. Bu korkunç manzaraya takat getiremeyerek dehşet ve korkudan bir nara atıp bayıldım. Gözümü açtığım vakit kendimi kavuklu zâtın mezarı üzerinden yuvarlanmış, yerde yatar gördüm. Aynalı kahve pişiriyordu. Yanına gittim. Ciddi bir çehre ile:

-Maya aynı olduktan sonra pire de bir, fil de bir. Onun için ârifler Simurg gibi, sonsuzluk sahasında boşuna uçmazlar. Boş şey bunlar! Bu şuuru parçalayan azamet, bu uçsuz bucaksız derya, Allah'ın kibriyâ[47] noktasının bir tek cüz'ünü bile doldurmaz! Hele kahveni iç!

Aynalı'nın muhterem ellerini, insanlarda nadir görünür ciddi ve samimi bir hürmetle öptüm.

Ey Vâhdet! Sonsuz deniz! Sensin dalgalanan
Kesretinde dalgaların yüz gösteren sensin yine
Bin isim, yüz bin çeşit vermişsin de kendine
Her ne dense, asuman, eflâk, beden ruhları
Yalnız sensin sen!

Dikkat ve imanla insan baksa âleme
Semâya, billur kubbeye, parlak güneşe
Yüce âleme, arşa, bir de bu alçak yere
Marifet dürbünüyle baksa insanın yüzüne
Yalnız sensin sen!

Sünbül ve reyhanda da, diken ve güllerde de
Yürek tırmalayan feryadı aslanın, nağmesi bülbülün
Neşe veren goncada, bir gülün rûhu okşayan kokusunda
Cansız zerrede de en ufak canlıda da
Yalnız sensin sen!

Cümle hislerimde, kalpte, akıl ve vicdanımda
Aşk şevkiyle mest olup kendimden geçtiğim anlarda
Dert içinde, yardan uzak kaldığım anlarda
Hasret ve ayrılıkla yanan kararsız canımda
Yalnız sensin sen!

Vuslat kucağımda ay yüzlü güzel titrerken
Ebedî bir hayatı sığdırırken bir ana
Kendimden geçmiş halde bakarken kar gibi gerdana
Ulvilik muhitinde kederli rûhum şaşkın ve hayran iken
Yalnız sensin sen!

"Rahman olan Allah, arşa istiva etti"[48]

Altıncı Gün

Kaf ve Anka

On sekiz yaşında, Hint padişahının oğlu imişim. Bir gün şehirde bir koşuşturma başladı. Herkes telaş içindeydi. Saray halkına da heyecan hâkimdi. Tanınmış âlimlerden ve basiretli filozoflardan olan lalama bu telâşların, bu heyecanların sebebini sordum. Şöylece durumu anlatmaya başladı:

-Şehzâdem, Hint iklimine eski zamandan beri bir ejderha musallat olmuştur. Bu ejderha yedi başlı, yetmiş ayaklı ve derisi hiçbir kesici âletin işlemeyeceği kadar sağlam garip bir zırhla kaplı, ağzından ateş püskürür, her lisanla konuşur, müthiş bir ifrittir. Her yedi senede bir kere gelip hepimize: 'Bu kervan nereye gidiyor?' diye sorar. Bu suale kimsenin aklı ermez. Hangi kervan? Bilinmez! Bu suali yedi kere tekrar eder. Yedincide cevap alamayınca hepsi yirmi yaşında olmak üzere yedi delikanlı ile yedi bâkire kız kendisine kurban verilir. Bunları yutar. Ondan sonra: 'Yedi sene sonra yine geleceğim. Sualimin cevabını Kaf Dağı'ndaki Anka'dan öğrenebilirsiniz' deyip gider. İşte vakit geldi. Yedi sene sona erdi. Bu gün ejderha gelecektir. Biz de mecburen kura ile yedi delikanlı, yedi bâkire seçip ona vereceğiz, dedi.

Lalamın bu hikâyesi beni şaşırttı. Biraz daha açıklamasını rica ettim ve dedim ki:

-Lalacığım! Bu Kaf Dağı acaba neresi imiş? Anka kim oluyor?

Lalam cevap verdi:

-Şehzâdem, Kaf Dağı hakkında rivayet çoktur. Lâkin hakikatini bilen ve Kaf Dağı'nı gören kimseye rastlamadık. Bir takımlarına göre Kaf Dağı dünyamızı çepeçevre ihata etmiş zümrüt gibi yeşil bir dağdır. Diğerlerine göre dünyanın tam ortasında semaa yükselmiş tek ve büyük bir dağdır. Lâkin bu dağı kim görmüş? Meçhul. Nereden gidilir? Dünyanın hangi ikliminde bulunur? Bilinmez. Bir takımları Kaf Dağı'nı hiç düşünmeksizin inkâr eder. Böyle bir dağ dünyada yoktur, der. Anka için de aynı şey söz konusu. Güya Kaf Dağı'nda yaşayan bir kuşmuş. Lâkin bir kuş ki, söz söyler. Milyonlarca seneden beri yaşamış, ölmez, hâkim, âlim ve sırlara vakıf. Ama bunu da ne gören, ne bilen var, dedi.

O gün ejderha geldi. Yedi gün her zamanki sorusunu sordu. Cevap veren olmadı. Kurbanlarını aldı, gitti. Şehir matem içinde kaldı. Ben bu halden çok müteessir oldum. Birçok vakit geceleri uyuyamaz; sabahlara kadar Kaf Dağı'nı, Anka'yı düşünür idim. Nihayet kesin bir karar verdim. Babamın huzuruna çıktım. İklimimizi ejderhadan kurtarmak üzere Kaf Dağı'nı araştırmaya çıkacağımı, Anka'yı bulup sualin cevabını öğreneceğimi söyledim. Babam gayet âdil ve akıllı bir hükümdar olduğundan, benim bu uğurda mahvolacağımı bilmekle berber karşı çıkmadı:

-Vazifeyi üstlenmek ve vazife uğrunda can feda etmek padişahlara ve oğullarına yakışır bir haldir. Haydi oğlum. Sen hazırlığını gör. Ben de icap eden şeyleri düşüneyim, dedi.

Karar ve niyetimden ahâli haberdar olunca, minnet ve sevinç hissiyle sarayımın eşiğini öpmeye, geceleri başarım için dualar etmeye başladılar. Babam da ne kadar bilge ve akıllı kimse varsa topladı. Onlara fikir ve niyetimi bildirerek ne tarafa doğru gitmem gerektiğini sordu. Birçok görüş beyanından, birçok müzakereden sonra yaşlı ve ciddi bir bilge dedi ki:

-Padişahım! Bu tür seyahat büyük bir toplulukla yapılamaz. Bir iki kişi, kemerine koyacağı kıymetli mücevherlerle, hatta gerektiğinde sadakayla kendini senelerce geçindirebilir. Ama bir sürü adamın yabancı memleketlerde yiyip içmesi, serbestçe gezmesi mümkün olamaz. Şu halde şehzademiz bu uzun seyahate bir yol arkadaşıyla çıkmalı. Ne tarafa gidileceği ise meçhuldür. Bu konuda biz de doğru bir fikir vermekten âciziz. Bunun da bir çaresi var. Himalaya dağlarının ötesinde bir inzivahâne vardır ki, onun içinde derin ilim ve engin keşif sahibi bir eşsiz bilge oturur. O, bizim bilmediğimiz çok şeyi bilir. Şehzade ilk önce onun yanına girerek güzel hizmet ve hürmetle teveccühünü kazanmalı, meçhul semti ona sormalı. Ola ki, muvaffakiyet meleği yüz gösterir.

Bu fikir herkes tarafından kabul edildi. Bir gün cümle ahâli, babam, vezirler, vekiller ve âlimler tarafından yolcu edildikten, hüzünlü bir vedadan sonra yüz binlerce halkın gözyaşlarını göre göre, vedalarını işite işite Hint'in kuzeyine yöneldim.

Yol arkadaşım lalamın oğlu Bahadır idi. Kemerimde çok pahalı mücevherler bulunmakla berber yükümüz hafif ve fakir kıyafetinde seyahat ediyorduk. Seyahat zorluklarına alışa alışa Himalaya'nın karlarla kaplı tepelerini aştık. Çok aradık, dolaştık. Nihayet münzevi (yalnız yaşayan) bilgenin hikmet köşesini bulduk. Huzuruna girdim, geliş sebebimi açıklayıp durumu arz ettim. Ak sakalını eline aldı. Tefekkür deryasına daldı. Nihayet dedi ki:

-Oğlum! Biz pek çok şey bilirsek de Kaf'ın nerede olduğunu öğrenemedik! Lâkin buradan yedi ay mesafe uzaklığında Milset[49] şehri harabeleri vardır. Orada bir kuyu vardır ki, ağzı taştan yapılmış bir kapakla kapalıdır. Bazen bu kapak bilinmeyen bir sebeple açılır. Şimdi gider o kuyunun yanında beklersin, şayet nasibin var da kapak açılırsa kuyudan içeri bir iple inersin. Orada bir deliğe rastlayacaksın. Onu takip ederek git. İlerisinde bir meydan görürsün. Meydanın ortasında bir saray. Saraya gir. Göreceğin hallere hiç aldırma; ne dur, ne rahat et, ne kork. Üst katta bir mermer dolap içinde bir çekmece bulursun. Onu al, kuyuya dön. Şayet kapağı henüz açık bulursan ipe sarılarak dışarı çıkarsın. Sandık içindeki levhayı oku.

İp vesaire gibi bize gereken şeyleri tedarik ettikten sonra bilgenin elini öptük, duasını aldık. Ardından hedefimize doğru gittik. Sora sora nihayet Milset harabelerini bulduk. Sözü edilen kuyunun başında durduk. Bahadır'a gerekli talimatı verdim. Gelişimizin kırkıncı günü kapak açılmaya başladı. Zaman kaybetmeyerek Bahadır'la vedalaşıp kendimi iple kuyuya sarkıttım. Ayaklarım yere değdiği gibi ipi belimden çözerek deliği aradım, buldum. Bir dakikalık tereddütten sonra içine girerek yürümeye başladım. Az sonra oradan bir meydana çıktım.

Gönle ferahlık veren güzel bir bahçenin ortasında altından yapılmış bir saray gördüm. Hemen kapısından girdim ve yüzlerce odada ne var, ne yok diye araştırmaya kalkışmayarak üst kata çıktım. Odayı gördüm. Dolaptan sandığı çıkardım. Tam süratle kuyuya döndüm. Kapak henüz kapanmaya başlamıştı. Bahadır avazı çıktığı kadar bağırarak çağırmakta ve ağlayarak kapağın kapanmakta olduğunu söylemekteydi. Hemen ipi belime bağlayarak Bahadır'a seslendim. İpi çekmeye başladı. Nihayet dışarı çıktım. Bahadır'ı kucakladıktan sonra sandığı bin zorlukla açtık. İçinde bir çelik levha vardı. Levhanın üzerinde şu iki gazel yazılmış idi.

Sırrımdan bana hitap:

Matla'-ı şems-i hüviyyet, menşe-i ekvân benim
Menba'-ı mânâ-i kesret, mahzen-i ebdân benim
Ben O'yum ki, kendi emrimden yarattım âlemi
Hep şuûnumdur bu mevcûd, derh-i bî-payan benim
Ben O'yum ki, lâ-mekânım, lâ-zamânım, lâ-kuyûd
Her zamândan her mekândan müncelî imkân benim
Arş benim, kürsî benim, asmân-ı seb'a benim
Madde vü cevher ü unsur u câmid ü hayevan benim
Nûr-ı mahzım, sırr-ı mutlak, nokta-i ıtlak-i nun
Hem rûhum, hem melâik, Âdemim, insan benim
Ben o Zât-ı Mutlakım ki, vasf u fiilim ayân
Ey... Hâlık-ı zîşan benim, Rahman benim.[50]

Benden sırrıma cevap:

Ben O'yum ki, ben dedikçe maksadımdır kudretim
Ben O'yum ki, benliğimden zâhir olmuş vahdetim
Farzedersem benliğim senden cüdâdır ey vücûd
Vehm-i mahzım, hiç vücûdu var mı ma'dumiyetin
Bir fakirim ki, neyim varsa senindir, bense hiç
"Fakru fahrî" eldedir ferman-ı vahdaniyetin
Arş u kürsî, arz u eflâk hep senin emrinle var
Suhuf-ı ekvân dest-i takdirinle mektûb âyetin
Sen o zât-ı bîşansın, lâ-mekânsın, bî-zamân
Her ne varsa fiil ü evsâfın, kemâl-i kudretin
Sen o mevcûdsun ki, senden bir diğer yok müncelî
Her vücûda oldu kayyûm, sırr-ı mevcûdiyetin[51]

Bu iki gazeldeki manayı anlamadığım şöyle dursun, bunda Kaf Dağı'na, Anka'ya dair tek harf yoktu. Tam bir ümitsizlik içine düştüm. Ne yapacağımı bilmiyordum. Nihayet Bahadır'la birçok müzakere ve konuşmadan sonra doğuya doğru seyahatte devama ve her gittiğimiz yerde Kaf Dağı'nı sormaya karar verdik. İki sene kadar çeşitli milletler arasında dolaşarak yüzlerce beldeyi gezdik. Kaf Dağı hakkında sağlıklı bir malumata ulaşamadık. Bir gün büyük ve mamur (bayındır) bir şehre uğramıştık. Bir hânede misafir olduk. Birkaç gün sonra tellallar şehrin sokaklarını dolaşıyor, şöyle bağırıyorlardı:

-Ey halk! Her kim Milset harabelerindeki kuyuda saklı levhayı getirir de âlimlerin reisine verirse, karşılık olarak üzerinde büyük bir sır yazılmış, ondan daha mühim bir levha verilecektir.

Bu husus dikkatimi celp etti. Levha yanımızdaydı. Bir faydasını görmemiş, anlamamıştık. Âlimlerini reisini gördüm; levhanın yanımda olduğunu söyledim. Sevincinden boynuma sarıldı. Levhayı aldı. Bana diğer bir levha verdi. Levhaya baktım bunda da bir şiir vardı.

Âlemde meşhûd[52] olan bu devrân
Tekâmül içindir kemâle doğru
Her nokta cevvâl, her zerre raksân
Uçup giderler, visâle doğru

Ekvân[53], insan koşup giderler
Tutulmaz kapılmaz hayâle doğru
İnsan isen gel matlûbu[54] anla
Yorulma gitme celâle doğru

Ufk-ı ezelde[55] doğan bir güneş
Gider mi acep zevâle doğru
İfâte etme[56] kıymetli vaktini
Çevir yüzünü cemâle doğru

Bu şiir hayret ve merakımı artırdı. Baş bilgine seyahatimin sebebini anlattım. O da çok şaşırdı. Dedi ki:

-Garip şey! Ben de bu levhayı Nezârâ harabelerinde bir kuyudan çıkarmıştım. Lâkin manasını anlayamadığımdan istediğim şeye nail olamadım. Senelerce seyahat ettim. Nihayet Serendip[57] Adası'nda Âdem Tepesi'nde yalnız başına ibadet eden bir adamla karşılaştım. Bana 'Milset harabelerindeki levhayı ele geçirirsen maksadına ulaşırsın' dedi. Senelerce bu harabeyi aradım bulamadım. Sonunda ümidim tükenmiş olarak memleketime döndüm. Her sene defalarca tellallar çıkarmayı âdet edindim. Nihayet senin vasıtanla levha elime geçti. Heyhat ki, bundaki şiirle de müşkülümü halledemiyorum. Ya sen?

Ben de müşkülümü ve buna çözümü bulamıyordum. Beraberce Serendip'e giderek Âdem Tepesi'ndeki adamı bulmaya ve levhaları göstermeye karar verdik. Uzun bir seyahatten sonra Âdem Tepesi'ne ulaşarak yalnız yaşayan zatı bulduk. Levhalarımızı teslim, müşküllerimizi arz ettik. Düşüncelere dalmış ve hayrette kalmış bir halde dedi ki:

-Allah'ın yardımı olmazsa tarif bir şeye yaramıyor. (Bana hitap ederek) Ey soru soran! Birinci levhadaki şiir Kaf ile Anka'yı bildiriyor. (Kulağıma gerekli açıklamaları yaptı) İkinci levhadaki şiir ise ejderhanın sorusuna cevaptır. Bize göre sonsuz olan bu kâinat, bu varlık kervanı, bu sistemler, bu güneşler, bu âlemler uçsuz bucaksız saha, Rahman'ın arşı içinde mekânsız, nişansız olan eşsiz sırra, aşk nûruna doğru uçup gidiyorlar. Bu seyran, bu devran ezelîdir, ebedîdir.

Arkadaşımın da müşkülünü halletti. Ellerini öpüp mutluluk ve neşe içinde memleketlerimize doğru yola koyulduk. Yarı yolda reisle vedalaştık. Bahadır'la ben üç ay sonra şehrimize vardık. Meğer seyahate çıkalı yedi sene olmuş imiş. Oraya varışımız ejderhanın gelişinden bir gün evvele rastladı. Babam kocamıştı. Ahâli büyük bir hüzün ve ıstırap içinde ertesi günü bekliyordu. Ben ve Bahadır yedi sene zarfında çok değişmiş, tanınmaz bir hale gelmiştik. Bahadır'ı babamın tarafına gönderdim.

-Yarın ejderhaya cevap verecek bir derviş geldi. Sabahleyin bütün ahâli şehir haricine çıksın. Ve şenlik hazırlansın! Haberini gönderdim.

Babam sevincinden ne yapacağını şaşırmış. Vezirler ve âlimler ile görüşüp ertesi günü de şehir dışına çıkılmaya karar verilmiş. Tanyerinin ağarmasıyla beraber halk grup grup şehir dışına çıkıyordu. Ben de Bahadır'ı alarak gittim, padişah huzuruna çıktım. Bana fevkalâde izzet ve ikramda bulundular. Babam işin ehemmiyetinden dolayı korku ile ümit arası bir haldeydi. Derken korkunç ejderha karşıdan göründü. Halkın böyle toplanmasına şaşırdı.

-Vay! Benimle savaşmaya cesaret ediyorsunuz. Şimdi püskürteceğim ateşle sizi ve memleketinizi yakarım, diye bağırdı.

Özel olarak gönderilen bir elçi, maksat muharebe olmayıp sualine cevap verecek bir adam çıktığını anlattı. Ejderha:

-O adamı huzuruma yollayınız, dedi.

Ben kalktım ejderhanın karşısına gittim:

-Ey Âdemoğlu! Eğer suallerime cevap veremezsen seni yuttuktan başka yedişer yerine yetmişer erkek ve kadın kurban isterim, dedi.

Padişaha bu şart bildirildi. Biraz tereddütten sonra verdiğim teminat üzerine razı oldu. Nihayet söz konusu ejderha suali sordu:

-Bu kervan nereye gider? Dedi.

Herkesin rûhu sanki bedeninden çıkmış, iki dudağımdan çıkacak söze doğru uçmaya başlamıştı.

-Ey basiretsiz ifrit! Bu tekâmüle muhtaç kâinat, bu deverana mahkûm kervan, eşsiz hayal sırrına, güzelliğin çekici nûruna doğru koşup gidiyorlar.

Ejderha bu sözleri işittiği gibi insanın aklını alacak bir nara attı ve silkindi. On beş on altı yaşında bir peri yüzlü kız oldu. Herkesin şaşkınlık ve hayreti son dereceyi bulmuştu. Kız yanıma gelerek dedi ki:

-Ben Kudret elinin yarattığı mahlukatın en güzeliyim ve daima on altı yaşındayım. Lâkin ilahi iradenin cilvesi beni evvelce gördüğünüz ejderha şekline soktu ve kurtuluşumu, soracağım suallere verilecek doğru cevaplara bağladı. Şimdi siz bu suallerin cevabını verdiniz. Beni o çirkin kalıptan ve nice insanları benim zararımdan kurtardınız. Artık ben sizin cariyenizim.

Herkesin sevinci tarif edilemeyecek bir dereceyi bulmuştu. Okçu askerler ahâliye sükûtu emrettiler. Padişah şu suretle söze başladı:

-Sevgili halkım! Şu faziletli ve olgun delikanlı sizi büyük bir âfetten kurtardı. Size daha büyük hizmetler edebileceğine kimse şüphe edemez. Ben ise pek ihtiyarladım. Şimdiye kadar saltanat yükünü taşıyışım, zavallı oğlumun kaybolması üzerine yerime bırakacak kimse bulamadığımdandı. Şimdi şu iyilik sahibi genci bize Cenâb-ı Hak gönderdi. Onun aracılığıyla sizi kurtardı. Ben de kendisini yerime atıyorum. Allah taç ve tahtını ona mübarek etsin, dedi.

Beni yanına çağırdı, kucakladı. Artık dayanamadım ve ellerine sarılarak:

-Babacığım! Oğlunu tanıyamıyor musun? Dedim. Babam bir sevinç sedası çıkararak bayıldı. Herkes benim, kendilerini kurtarmak için seyahate çıkan şehzade olduğumu anladı. Artık mutluluk ve sevinç son haddini buldu. Herkes yekdiğerini kucaklıyor ve tebrik ediyordu.

Çirkin ifrit şeklinden kurtulmuş olan peri kızıyla evlenmem kararlaştırıldı. Ve benimle beraber, evvelce ejderhaya kura çekilerek ayrılan yedi genç ve yedi bâkirenin düğünü de yapıldı. Babam inziva köşesine çekildi. Ben de Bahadır'ı vezir tayin ederek memleketi idare etmeye başladım.

Bir Cuma günü ata binerek gezmeye çıkmıştım. Nasılsa atın ayağı sürçerek yere düştüm...

Gözümü açtım.

"İlim bir noktadır; onu cahiller çoğalttı."[58]
İmam-ı Ali (k.v.)

Yedinci Gün

Azâmet Ummanı ve Kibriyâ Girdabı

Bu gün Aynalı Baba pek neşeli idi. Hatta hoşnutluğunun derecesini âleme de göstermek için külâhına kocaman bir ayna parçası, cübbesine iki büyük sarı teneke ilâve etmişti. Ben, minnettar bir müridin üstadına karşı hissettiği tam bir hürmetle Aynalı'ya karşı hislerle dolu olduğumdan, değil teneke parçaları, hatta cübbesine bir bütün gaz tenekesi taksa yine hürmetim eksilmezdi. Çok neşeli oluşunun sebebini sordum. Cevaben dedi ki:

-Bizim berber Hacı Molla'yı bilirsin. Kedisi doğurmuş, hem de pamuk gibi beyaz ve pek sevimli bir yavru!

Şaşkınlıkla:

-Af buyurunuz, azizim, Hacı Molla'nın pamuk kedisinin doğuruşundan bu derece sevinmiş olmanızın sebebini kestiremiyorum.

-Halbuki mesele pek basit. Pamuk'un sağ salim doğurması münasebetiyle biz de bu gün şenlik yapacağız!

-Kedi yavrusu için ha!? [Elimde olmadan bir eğlence ve mizah hissiyle] Bu muhterem yavrunun ismi konulduğu gün de şenlik yapılacak mı?

-İsmi konulmuştur. Hacı Molla, her ne kadar ismini... [gülerek] İnsanların yüz binlerce senedir lügat üretmekle meşgul oluşuna rağmen hâlâ gerektiği kadar kelime bulunamayışı tuhaf değil mi?

Alıklaşarak, "Ne gibi efendim?"

-Yavrunun annesinin ismi Pamuk. Oğluna da Pamuk ismini vermek çok tekdüze olacak. Oysa Hacı Molla, yavrunun ismini de beyazlık fikrini verecek surette koymak istiyordu. Tam dört saat aramızda bunu konuştuk. "Kar" koymak istedik, biraz soğuk düştü. "Beyaz" kelimesi tekrar etmeye pek uygun gelmiyordu. Sefid'i Hacı Molla asla kabul etmedi. Çocukluğunda coğrafya okurken Bahr-ı Sefîd (Akdeniz) münasebetiyle bir dayak yemiş, bu kelimeden nefret etmiş. "Ak" ismini teklif ettim, Hacı Molla kızdı:

-Yavruyu Ak! Ak! Ak! Diye çağırırken herkes beni ördek gibi ötüyor sanır, dedi.

Pamuğun Farsçası olan "Pembe" dedim. Hacı Molla:

-Beyaz kediye kırmızı denilmez, diyerek bunu reddetti. Nihayet yavrunun ismini "Zararsız" koyduk!"

Ben tebessüm ederek:

-Ve şenlik yapma kararı alındı. Bir kedi yavrusu...

-Azizim! İnsanlar mantığı, ne dediklerini ayırt etmek için, her dediklerini mantığa uydurmak için icat etmişler. Şimdi sana desem ki: Falan yerin kralının bir oğlu dünyaya gelmiş, o millet şenlik yapıyor. Bu sözlere hiç şaşırmaz ve belki de bunu pek tabii bulursun. Fakat bir kere düşün. Düşün ki:

Evvelâ: Çocuğun yaşayıp yaşamayacağı meçhul.

İkincisi: İyi adam olup olmayacağı da meçhul.

Üçüncüsü: İnsan olduğu için iyiden daha çok kötüye yönelmesi kuvvetle muhtemel.

Dördüncüsü: Kral oğlu olduğu için kibirli, despot, bencil ve... biraz cahil olacağı da düşünülebilir. Şimdi şu vasıflara sahip olan bir çocuk için şenlik yapılışına ses çıkarmazken "Zararsız"ın âleme adım atmış oluşu, iki kişinin de mi sevincine değmez?

Eğlenmelerinde bile bir hikmet dersi bulunan bu garip adama, kendimi men edemediğim hayranlık nazarıyla bakmaktayken Aynalı neyi üflemeye, okumaya başladı:

Ey dil! Cihanda sen şule-zensin
Meçhûlü her an tayin edensin
Âyine-i eşyâ, manzûr sensin!

Vahdetle her şey, ma'rûf-u vicdan
Vicdanla âlim, eşyâyı insan
Âyine-i eşyâ, manzûr sensin!

Bâtın tecellî eder, şuûnda
Zâhir taayyün eder, butûnda
Âyine-i eşyâ, manzûr sensin!

Elvâh-ı kevnin, tevhidi sensin
Âyâtı Hakk'ın, tecvidi sensin
Âyine-i eşyâ, manzûr sensin!

Manası:

Ey Gönül! Cihanda sensin parıldayan
Sensin bilinmeyeni her an bilinir eden
Eşya aynadır, görünen sensin!

Vahdetle her şey, vicdana ayan beyan
Ancak vicdanla eşyayı tanır insan
Eşya aynadır, görünen sensin!

Her yeni halde tecellî eder varlığın içyüzü
Bu sır ile meydana çıkar mevcudatın dış yüzü
Eşya aynadır, görünen sensin!

Varlık levhalarının tevhidi (birliği) sensin
Hakk'ın âyetlerini güzel okutan sensin
Eşya aynadır, görünen sensin!"

Dalmışım... Uykudan tellalların sedasıyla uyandım. Tellallar:

-Cablisa[59] şehrine kervan gidiyor. Yolcular akşama kadar kervana katılsın, yoksa kalırlar! Diye sesleniyorlardı.

Ben Taberi Tarihi'nde böyle bir acayip şehir olduğunu okumuştum. Lâkin coğrafya kitaplarında böyle bir şehir yoktu. Binaenaleyh bu şehrin hayal türünden bir mevcudiyeti olduğuna hükmetmiştim. Şimdi ise bu şehre bir kervan gidiyordu. Zihnim bu şaşırtıcı durumu çözmekle meşgul iken bundan daha acayip bir şey beni hayrette bıraktı. Oturduğum odanın tavanı, duvarları gümüştendi. Şaşkınlık ifade eden bir ses çıkararak ayağa kalktım. Karşıma denk gelen aynada kendimi gördüm. Bu defa çıkardığım ses, yalnız bir şaşkınlık feryadı değil, hayretle hiddet, heyecanla sıkıntıdan oluşan bir acı çığlıktı. Nasıl bağırmazdım ki, alnımın ortasında bir tek gözüm vardı. İki kol yerine göğsümden çıkmış bir kolum olduğu gibi direk şeklinde bir tek ayağım vardı! Gerçi bu tek ayakla yürümeyi, daha doğrusu zıplamayı beceriyorsam da eski yürüyüşümü hatırlayarak bu yeni usul ile yürüme şeklini fazlasıyla çirkin buluyordum. Tek gözüm, tek kolum da beni üzüntüye boğuyordu. "Yarabbi! Bu ne hal, bu nasıl iş!" diye düşünürken kapı açıldı. Seke seke içeri bir kadın girdi ve:

-Kervan gidiyor. Her şeyiniz hazır. Haydi artık veda edelim, dedi.

Gümüş evden çıktım. Bütün şehir gümüştendi. İki ayaklı bir merkebe binerek şehir haricindeki kervana yetiştim. Bütün insanlar benim gibiydi. Yanıma tesadüf eden bir arkadaşa, Cablisa şehrine kaç günde ulaşabileceğimizi sordum: "Yedi senede!" cevabını verdi. İki ayaklı merkep üzerinde yedi sene yol yürümek, doğrusu ya, yutulur şeylerden değildi. Arkadaşıma yine sordum:

-Buranın adı nedir?

-Cablika şehri!

Vay! Vay! Taberi Tarihi'nde okuduğum ve coğrafya kitaplarında ismi olmayan iki şehirden biri. Asıl garibi de benim bu şehir halkından oluşum ve diğer garip şehre gidişim. Arkadaşıma tekrar dedim ki:

-Cablisa şehrine niye gidiyoruz?

-Gitmek için baş kadıya dilekçe vermedik mi?

-Verdik mi dersiniz?

-Öyle ya!

-Niye dilekçe verdiğim bir türlü hatırıma gelmiyor!

-Burası tuhaf! Dilekçe verişimizin sebebi iki gözlü, iki kollu, iki ayaklı olmamız içindir.

Bunu duyduğum gibi sevincimden az daha nara atacaktım. Artık her zorluğa katlanmaya karar verdim... Uzun lafın kısası tam yedi senede Cablisa şehrine ulaştık. Bu şehir altından yapılmıştı. Bütün ahâlisi bizi karşılamaya geldiler.

-Maşallah! Maşallah! Maşallah! Tek gözlü kalmaya razı olmayanlar, tek ayakla gezip dolaşamayanlar, tek kol ile kalmak istemeyenler! Diyorlardı.

Artık bizim gelişimizle beraber Cablisa şehrinde bir şenliktir başladı. Kırk gün, kırk gece devam etti. Bittiğinde ak sakallı bir pîrin komutasıyla İrfan Cenneti'ne gittik. Burası, meskûn âlemin en sonunda bulunan Cablisa şehrinin bir fersah ötesindeydi. İrfan Cenneti'ni tarif mümkün olamaz. Yalnız her hayalin üstünde olan bir müşahedeyi (seyiri) bildirmek mecburiyetindeyim:

İrfan Cenneti'nin en batısında bir derya vardı. Bu derya (deniz), bahçenin kenarından itibaren başlıyordu. Lâkin yüzeyi bahçenin yüzeyi ile aynı seviyede olmayıp sonsuz yüksekliklerde ucu bucağı görünmüyordu. Şu kadar ki, deryadan bahçeye bir katre bile su akmıyordu, sanki bahçenin havası ile umman arasında sağlam, şeffaf bir set vardı. Hareketsiz, sessiz, sonsuz olan bu deryanın manzarası insanın tüylerini ürpertiyordu. İrfan Cenneti'nde nice günler zevk ve safa ettikten sonra bir gün "tecelli şelalesi"ni seyrana gittik. Şimdi burada söyleyeceğim şeyi ne akıl kabul eder, ne de hayal!

Sonsuz ummanın ortasından akılları hayrette bırakan bir şelale cennet yüzeyine doğru düşüyordu. Azamet Ummanı'nın bu şelalesine "Tecelli" ismi verilmişti. Bu şelaleden akan su, bir fındık kabuğunun içine giriyor ve oradan kayboluyordu!

Akıl ve muhakemeyi bir anda alıp götüren bu olağan üstü manzaradan, ben ve arkadaşlarım hayrette kaldık. Aklım biraz başıma geldiği vakit bağırarak:

-Yarabbi! Bu ne hal... Bu uçsuz bucaksız umman bir fındık kabuğuna sığıyor ve onu doldurmuyor! Bu ne? Yarabbi...

Rehberimiz beni işitti ve dedi ki:

-Bu Azamet Deryası, işte görüyorsunuz ki, Kibriya Girdabı'nda bir hiçlik zerresiymiş gibi sır olup kayboluyor... Kibriya Girdabı'na bu uçsuz bucaksız ummanın suyu, ezelden beri akıyor.

Bu acayip sırrın tesiri altında hepimiz hayran ve şaşkın kaldığımız sırada rehberimiz dedi ki:

-Şimdiye kadar takat götürmez velvelesini işittiğiniz Tecelli Şelalesi'nin bir an için süratle akışını duyacaksınız... korkmayın...

Bir an sonra olağanüstü bir çığlığın başlamasıyla hepimiz, ölüler gibi takatsiz ve kendimizden geçmiş halde yere serildik. Bir an sonra yine kendimize geldik. Lâkin bu defa gözlerimiz, ellerimiz, ayaklarımız çiftti. Artık sevincimizden birbirimizi kardeşçe kucakladığımız sırada uyandım. Aynalı, neyi üflüyor ve okuyordu:

Hep ikilik, birlik için
Bak iki göz, bir görüyor!
Birlik ise dirlik için
Bak iki göz bir görüyor!

Ruh ve ceset, arş ve felek
İns ve peri, cin ve melek
Birlik için hep bu emek
Bak iki göz bir görüyor!

Şirkten eyle hazer
Vaktini boş etme güzer
Âleme bir eyle nazar
Bak iki göz bir görüyor!

Sende seni, sende seni! (bul)
Bil ki, budur "Allemenî"[60]
Birleye gör can ve teni
Bak iki göz bir görüyor!

«Ve ilimde derinleşmiş olanlar»[61]

Sekizinci Gün

Ebedî Muamma

Gözümü yumduğum vakit kendimi bir deshanede, bir heybetli muallimin huzurunda buldum. Birkaç yüz kadar talebe vardı. Bir aralık elimi başıma attığım vakit tepemde kuyruk gibi saç, bir Çinli olduğumu bana ihtar etti... Daha başka şeyler hatırladım. Ben, Nankin şehri ahâlisinden, ilim ve marifet arayan bir genç idim. Memleketim olan Çin'i baştan başa dolaştıktan sonra müşkülâtımı[62] halledemediğimden seyahat ve araştırma dairemi Hint'e kadar genişletmiştim. Hint'te pek çok meşhur âlime müracaat ederek problemimi halletmeye uğraştım. Lâkin hiçbiri sadra şifa olacak bir cevap veremiyordu. Nihayet Brahmanlar içinde parmakla gösterilen münzevî bir fazilet sahibini tavsiye ettiler.

Hint'in kaplan ve yılanlarla, bin türlü zehirli otlarla dolu ormanlarından birinin ortasında bulunan bir mabette yaşayan Brahman'ı buldum. İşte şimdi ilk dersinde bulunuyordum. Brahman, uzun müddet suskun kaldıktan sonra mezardan geliyor gibi iniltiye benzeyen bir sesle bana hitap etti. Sanki bir cenaze söz söylüyordu... Dedi ki:

-Ey Çinli talebe! Sorunun nedir? Ne arıyorsun?

-Ebedi muammayı.

Talebeler şaşkınlık içinde birbirinin yüzüne baktılar. Anlaşılan hepsinin aradığı bu imiş. Brahman tekrar söze başladı:

-Hangisini?

-Hangisini mi?

-Öyle ya, hangisini?

-Ruhun hakikatini!

Brahman sustu. Cenaze yüzü gibi renksiz, hareketsiz çehresi büsbütün donuk ve manasız bir şekil aldı. Biraz sonra bana dedi ki:

-Ruhu diriler bilemez, ölmeye razı mısın?

-Evet.

-Yanıma gel.

Brahmanın yanına gittim. Kulağıma şu sözleri söyledi:

-Elinden geldiği kadar nefesini hapsederek "Om, om, om" diye sürekli zikredeceksin. Haydi seni halvethânene[63] götürsünler.

Brahmanın emri üzerine beni halvete götürdüler. Burası ancak bir adam sığacak kadar dar ve karanlık bir yerdi. Orada akşama kadar "Om, om" diyerek zikrettim. Gönlümde anlatılması mümkün olmayan bir kasvet (sıkıntı) vardı. Nihayet karnım da pek acıktı. Halvethânenin kapısı kapalı idi. Dışarı çıkmak emeliyle birkaç kere kapıya vurmuş olsam da aldıran olmadı. Nihayet pek geç vakit bir hizmetçi geldi. Beni beş dakika dışarıda bıraktı. Bir avuç kavrulmuş mısır ve bir fincan su verdi ve:

-Bunlar hayvaniyeti artıracak şeylerse de henüz riyâzete alışkın olmadığından birkaç gün verilecektir, dedi.

Yedi sene bu garip hapishanede kaldım. Bir avuç mısır buğdayı, bir müddet sonra iki günde bir kere ve daha sonra üç günde bir kere verilmeye başlandı. Beş sene sonra haftada yalnız bir avuç mısır ile yetinmekte, on beş, yirmi günde bir kere su içmekte idim. Yedinci senenin bitiminde halvetimden çıkarılarak Brahmanın huzuruna götürüldüm. Yüzlerce Brahman ve binlerce talebe toplanmıştı.

Ben, tarif ve tasviri güç bir hal kazanmış idim. Evvelâ hava basıncı bana kâfi gelmiyormuş ve yürürken uçuyormuşum gibi garip bir hal hissediyordum. Normalin üstünde dikkat sarf etmeyince eşyayı hayal meyal görüyordum. Renklerin farklılığı nazarımda âdeta yoktu.

Diğer bir garip şey daha hissediyordum. Eşyaya yönelttiğim dikkatli bakışlar, biraz devam ederse eşya yavaş yavaş yok olmaktaydı. Kendimi bir cisim, bir unsur gibi hissetmiyordum, yalnız kuvvetten ibaretmişim gibi geliyordu. Her kime bakışımı çevirsem, vicdanını tırmalayan fikirleri sanki görüyor, okuyordum.

Brahmanın huzuruna girdiğim vakit elini öpmek üzere yanına gittim ve ilini alıp öptüm. Lâkin bu kadar sade bir hareketin oluşturduğu velvele hayret vericiydi. Binlerce halk "Om, om, Brahma, Brahma!" diye bağırıyordu. Etrafıma baktığım vakit bu alkışların, bu yaygaraların sebebini anladım. Brahman ile ben, tavan ile yer arasında, semada asılı duruyordum. Brahman elimden tuttu, semada yürüyerek duvara kadar geldik, duvar bize engel olmadı. Yarıldı mı da geçtik, yoksa duvar mı kesâfetini (yoğunluğunu) kaybetti, bilemiyorum. Odaya girdiğimiz vakit Brahman bana sordu:

-Şimdi ebedi muammayı hallettin, sanırım, rûhu bildin?

-Hayır, rûhun ne olduğunu hâlâ bilemiyorum.

-Büyük Brahma! Kendinin ruh olduğunu hâlâ anlamadın mı?

-Ben... Ben mi rûhum?

-Büyük Brahma! Havalarda uçar, duvarlardan geçerken hâlâ mı şüphe ediyorsun?

-Şüphe mi? Şüphem yok. Eminim ki, ben ruh değilim, bir cesedim. Ve yarın bu ceset dağılacak. Ve... benim benliğim hiç olacak... Yani ben kalmayacağım.

Brahman bir nara attı, birkaç kere "Yüce Brahma!" dedi. Ve düştü, öldü. Ben telaş ile Brahmanın cenazesine kapandım. Vücudu buz gibi soğuk, kalbi durmuştu. Buna rağmen gözlerini açtı... İşitilmeyecek kadar cılız bir sesle:

-Rûhu anladın mı? Dedi.

Gözlerini kapadı. Ben henüz "Hayır" cevabını yetiştirmiştim ki, yürek tırmalayan bir kahkaha koptu. Başımı kaldırdım; Brahman, yani cenazesi önümde yatan Brahmanın bir ikinci aynı (kopyası) tavan ile yer arasında duruyordu. Bana:

-Rûhu anladın mı? Diye sordu.

Cevap vermeye vakit kalmadan kapı açıldı, birisi girerek:

-Sizi çağırıyorlar, dedi. Onu takip ettim. İlk bulunduğumuz odaya girdiğim vakit, tam bir şaşkınlıkla Brahmanı yerinde oturuyor gördüm. Beni yanına çağırdı. Aramızda yine bir konuşma başladı. Dedi ki:

-Rûhu hâlâ anlamadın mı?

-Hayır. Eğer lütfedip anlatırsanız...

-Anlatmak... Anlatmak mı?... Görmedin mi?

-Evet. Lâkin bir şey anlamadım... Bir şey anlamak için görmek kâfi değil.

-Ya?

-Olmak lazım!

-Ah, ah!... Olmak, olmak...! İşte bu mümkün değil.

-Niçin?

-Çünkü olmak için evvelâ olmamak icap eder... Benim ilmimin sonu bu makamdır. Sen bu kadarına kanaat etmedin. Şimdi yapacak bir iş kaldı. Ebedi hayatını fedaya gücün var mı?

-Lâkin ebedi hayatımı feda edersem, rûhu bilmekten ne kazanacağım?

-Hiç! Madem ki hiç olacaksın, elbette bir kazancın olamaz.

-Ebedi hayatta bize ne vaat edilmiştir?

-Brahman, sadıklarına ebedi bir zevk vaat ediyor.

-Lâkin bu ebediyette bendeki şu rûhu tanıma düşüncesi bâki kalacak mı?

-Şüphe yok... Bütün hüviyetinle bâki kalacaksın!

-Öyle ise bu dehşetli ebediyeti feda ediyorum. Yarabbi! Bana bir an rahat ve huzur vermeyen bu düşünce ile ebediyen yaşamak! İstemem, istemem!

-Öyle ise gel.

Brahman beni elimden tutup bir odaya götürdü. Mahfazaların[64] birinden bir tomar çıkardı. Bunda yedi kişinin ismi yazılmıştı. Bana dedi ki:

-Yedi bin senedir, bilgi uğrunda ebedi hayatını feda eden ancak yedi kişi gelmiş, sen sekizinci oluyorsun. İsmini buraya kaydet.

İsmimi tomara kaydettim. Brahman tekrar dedi ki:

-Nur Dağı'na git, müşkülün (sorunun) hallolur.

Mabedi terk ederek Nur Dağı'na yöneldim. Kâh yerlerde yürüyerek, kâh havalarda uçarak dağa ulaştım. Dağın takip etmeye başladığım vadisinde, bu fanî dünyaya henüz ayak basmış bir erkek çocuk yolun ortasında yatıyordu. Bu zavallı yavruyu oraya kimin bıraktığını düşünerek, anne veya akrabasını görmek ümidi ile etrafı araştırarak çocuğa doğru gittim. Yanına yaklaştığım vakit çocuk bana:

-Safa geldin, ey marifeti arayan! Ey düşünceli kalp! Dedi.

Ben yeni doğmuş bir çocuğun lâkırdı söylemesine şaşırmakla beraber cevaben dedim ki:

-Bu yaşta, yani henüz yaşın yok iken konuşuyorsun ha! Ne garip çocukmuşsun!

-Yalnız konuşmakla kalmam, pek de gevezeyim. Hatta sormadığın halde sana ismimi de bildireceğim. Bana «Marifet» derler.

-Ben ise ebedi muammayı çözmek ümidini besliyorum.

-Bunun için de ebedi hayatını feda etmiştin. Sebep ise rûh düşüncesinden kurtulmak idi!

-Evet. Bu düşünce...

-Zavallı deli! Bu düşünce, bütün kâinatın, bütün mevcudatın ebedi düşüncesidir. Bu düşünceden hiçbir fert, hiçbir zerre kurtulamaz. Zira ki, kurtulmak için lazım gelen şartları yerine getiremez.

-Bu şart ne imiş? Ben bu marifet için hayatımı feda etmiştim. Sanırım ki, bundan ağır bir şart olamaz.

-Öyle mi sanıyorsun? Bana kalırsa rûhu bilmek için bu şart kâfi olaydı rûhu bilen pek çok kimse bulunurdu. Lâkin şartını...

-Bu şart nedir?

-Yoklukla varlığın bir şey olduğunu ispat etmek!!! (yani, yoklukla varlığı aynı görmek).

Mümkün olmayan bu şartı duyar duymaz can evinden bir ah çektim... Ve gözlerimi açtım. Aynalı'nın mütebessim ve sevimli çehresini gördüm ve:

-Yoklukla varlığın aynı şey olduğunu kim ispat edebilir, böyle bir söz bile cinnettir. Bunu kim ispat edebilir?

-Kim mi? Dedi Aynalı Baba. "Bilmekle bilmemeyi bir tutan deliler!"

Yolları, ne var ayrı ise? Hep sana âşık
Her birisi bir yol ile gülzâre gelirler
Niyazî

Dokuzuncu Gün

Ulular Meclisi

Bu gün Aynalı'nın tavrında bir durgunluk, bakışında biraz hüzün vardı. Uzun müddet suskun ve düşünceli halde kaldık. Ben seyrettiğim gariplikleri düşünüyor, insanlarda zuhur eden fikirlerin çeşitlilik ve çokluğuna şaşıyordum. Aynalı'nın sözleri beni düşüncelerimden sıyırıp uyandırdı. Dedi ki:

-Ben yalnız ney değil, saz da çalarım. Bütün çalgıları da çalmak bilirim ya. Hele bu gün sana biraz saz çalayım.

Kulübesine girip bir saz çıkardı. Kalenderâne bir taksimden sonra okumaya başladı:

Zâhid bizi ta'n eyleme,
Hak ismi okur dilimiz.
Sakın! Efsane söyleme,
Hazrete gider yolumuz.

Erenlerin çoktur yolu,
Cümlesine dedik belî.
Ko desinler bize deli,
Usludan yeğdir delimiz.

Muhyî sana ola himmet,
Âşık isen can ne minnet!
Elif Allah, mim Muhammed,
Kisvemizdedir dalımız.

Dalmışım... Görüyordum ki, gayet büyük bir sarayın içinde, pek küçük bir pencerenin önündeyim. Bu pencereden, binlerce kişi alacak büyük bir odayı görüyordum. Odanın etrafı, benim pencerem gibi küçücük pencerelerle dolu idi. Her birinde bir adam oturmuş, odayı seyrediyordu. Odanın içerisinde zümrütten, yakuttan yapılmış kürsüler üzerinde başları taçlı, çoğunun yüzleri peçeli heybetli ve vakarlı zatlar oturmakta idi.

Kürsülerden bir kısmı daha yüksek bir yerde ve mücevherden olup bunların ortasında ve hepsinden yüksek bir kürsü boş idi. Bu kürsülerde oturan zatların birisi ayağa kalktı ve:

-Beşeriyet gelmiş, bize bir sual soracakmış. Uygun görürsen gelsin, dedi.

Oradakiler olumlu cevap verdiler. İlk söz söyleyen zatın emri üzerine odaya beşeriyeti aldılar.

Beşeriyet adını alan bu adam, sefil ve sakat bir zavallı idi. Giydiği eski püskü elbiseler, sararmış çehresi, mecliste garip bir tezat oluşturuyordu. Reis vekili kendisine hitap etti:

-Ey beşeriyet otur, rahat et ve sualini sor.

Beşeriyet oturmadı ve dedi ki:

-Oturmak, rahat etmek mi? Eyvah! Acaba yüz binlerce senedir, oturacak, rahat edecek vakit mi buldum! Bir taraftan geçim ve ihtiyaç derdi, diğer taraftan kendi vücudumdaki bin türlü hastalıklar rahat etmeye vakit mi bırakır! Bu kadar sefilken yine intihara razı olamıyorum. Ben pek alçağım, pek, pek...

Beşeriyet hıçkırıklarla ağlıyordu. Son derece müteessir olan meclisi hüzünlü bir sükût kaplamıştı. Bütün üyeler, zavallı beşeriyetin ümitsizlik ve mahrumiyetini hissediyormuş gibi görünüyorlardı. Reis vekili:

-Mesele pek büyük. Bunun halli reisimizin gelmesine bağlı.

Beşeriyet dedi ki:

-Hiç olmazsa bu kadar sefalete niye katlandığımı, neden intihar etmediğimi anlasam...

Oradakilerden biri ayağa kalktı:

-Müsaade edilirse şu zavallıyı teselli edeyim, dedi. Meclisin onayıyla şu sözleri okudu:

Ya Rab! Hayatta nedir bu lezzet?
Hayata rapteden bu gaip kuvvet!
Hayat ki bî-beka, pür dert ve keder
Yine emel o, nedir bu hikmet?
Bir an bırakmaz insanı rahat
Bin türlü âlâm, derd-i maîşet
Çocukluğunda ağlar beşikte
Feryatla geçer o vakt-i ismet!
Civanlığında bin türlü âmâl [65]
Şeyhuhetinde bin türlü mihnet [66]
Vakt-i ecelde mazi bir an
Bir an için mi bunca sefalet!
Hâtifî (gaipten) bir ses verdi cevabı
Dedi: Hayatta bu zevk ve kıymet
Âkiller için seyr-i bedâyi [67]
Cahiller için yemekle şehvet!

Beşeriyet bir ah etti ve:

-Doğru... Doğru... Bana söyleyiniz, merhamet ediniz; mademki hayattan nefret ediyorum da yine ona muhtacım, saadet nedir? Bunu söyleyiniz, dedi.

İşte bu sırada reis geldi. Meseleyi anladı ve oradakilere:

-Buyurunuz, şu dertlinin problemini halledeceğiz, dedi.

Oradakilerden bazıları şöyle cevap verdiler:

Cenâb-ı Halil (İbrahim a.s.):

-Saadet, çalışmak, kazanmak ve kazancını başkalarıyla paylaşmaktadır.

Cenâb-ı Âdem (a.s.):

-Saadet, şeytana uymamak ve Havva'ya aldanmamaktır.

Konfüçyüs:

-Bir tencere pirinç pilavına bütün lezzetleri sığdırmaktadır.

Eflatun:

-Daima yücelikleri tefekkürdedir.

Aristo:

-Mantık! İşte saadet!

Zerdüşt:

-Saadet, karanlıkta kalmamaktır.

Brahma:

-Saadet mi? Herkes zannı ne ise onun aksidir.

Cenâb-ı Mesih (İsa a.s.):

-Saadet, maziyi unutmak, hali hoş görmek, istikbali düşünmemekle mümkündür.

Lokman (Hekim):

-İnsanlar bu kelimeyi, bütün hasretlerini bir sözle ifade için icat etmişler!

Hızır (a.s.):

-Saadet, tutkuların giremediği gönüllerde bazen görülen bir hayalettir!

Bu sözler üzerine Buda öfkeyle ayağa kalktı:

-Ey Beşeriyet! Saadet, yokluğun en güzel isimlerindendir! Nirvana! Ey beşeriyet, Nirvana!

Beşeriyet bitap bir halde yere düştü ve:

-Uuuh! Hangisi, hangisi?... diye mırıldandı.

O vakit reis ayağa kalktı:

-Ey Beşeriyet! Saadet, hayatı olduğu gibi kabul, yüklerine rıza, ıslahına gayrettir, dedi.

Beşeriyet ayağa kalktı... Ve:

-Ey Fahr-i Âlem[68]! Beşeriyetin dertlerini anlayan, ilacını bulan yalnız sensin! Dedi.

Gözlerimi açtığım vakit boş yere Aynalı'yı aradım. Yanımda bir pusula buldum. Üzerinde şu sözler yazılmıştı: "Elveda! Gün gelir ki yine görüşürüz."

Akşama kadar mezarlıkta hazin hazin ağladım...

İKİNCİ KİTAP

Manisa Tımarhanesi
-I-

Azizim Raci!

Sarhoşluk devresinden sonra hastalık devresine gireceğini tahmin ediyordum. Tahminim esasen değil de şeklen yanlış çıktı. Seni kansızlık, verem ve bunlar gibi bir hastalığa yakalanacak sanırken bu defa, henüz isim veremediğim, yok yok; veremediğim değil, zarif bir isim bulamadığım bir hastalığa tutulduğunu haber aldım. Hastalığa "Hebetman, avanaklaşma" isminden daha münasibini bulamadım.

Azizim! Bu ne hal? Hakikat mesleğinde rehberim ve üstadım olduğunu düşündükçe çıldıracağım geliyor. Geçmiş günleri hatırlıyorum. Deniz kenarında otururken, eşsiz bir belâgatla, hele tarife sığmaz bir tatlılıkla bize müspet ilimler ve hakiki hikmet hakkında verdiğin dersleri bir türlü unutamıyorum. Ve kestiremiyorum ki, bu günkü Raci, o zarif üstat Raci midir?

Yoksa beşerî hamakatin (ahmaklığın) yüz milyonlarca misallerinden biri mi? Ne arıyorsun? İstediğin nedir? Yeni keşfettiğin fennî hakikatler ile öteden beri meşhur ve muteber olan hakikatleri iptal etmedikçe, bu günkü hareketine cinnetin son kertesi demekten başka çare yoktur. Ne arıyorsun? Ebedî hayatı mı? Lâkin a zavallı! Bu geçici hayatta neler buldun ki, onun ebedîsini de arıyorsun? Sana bunu sorarım, hayatta ne var?

Oh! Filozof Taine'i[69] ne kadar haklı buluyorum. Diyordu ki: "İnsanlar fıtrat ve terbiye bakımından delidirler. Kazara akıllı bulundukları anlar pek kısadır!" Ne kadar doğru! Gerçekten de insanlarda zerre kadar akıl ve hikmet olsaydı, değil ebedi bir hayat aramak, hatta bu miskin ve fakat geçici varlığa bile katlanmayarak, sonu eyvahla bitecek zevkini ve hayat tacını yokluk sultanına takdim ederlerdi!

Öyle olmakla beraber bir kaza ve tesadüften ibaret olan hayatta, hafif delileri eğleyecek kadarcık zevk bulunduğu da inkâr edilemez. İnsanların cahillik ve ilkellik devirlerinde icat ettikleri kelimelere ruh vere vere, bunları hayallerinin renkleriyle süsleye süsleye bir duyumlar silsilesi meydana getirmişlerdir ki, bunlar binlerce asırdır tekâmül ede ede, miras yoluyla bize kadar gelmiştir. Biz de asılları, var olma bakımından hiç, marifet (yani bilgi) bakımından hayalden ibaret olan bu silsileye bakıp, hiçbir meziyeti, hiçbir mahiyeti olmayan eşyaya bin türlü câzibeli renkler veriyor ve kendimizi tatlı tatlı aldatarak hayatta bir mana görüyoruz. İşte bütün çirkinliğiyle hayatın hakikati.

Ya a zavallı! Sen ne arıyorsun? Bu kesafet, bu maddiyat, bu yüz gösteren hayaller bir rûhu ezmeye, bir vicdanı zıt fikirlerin sahnesi yapmaya, bir idrâki boğmaya kâfi değilmiş gibi bir de manevî hayaletler arkasında mı koşmak istiyorsun?

Zavallı kardeş! Zavallı üstat! Bilmem ki, bu mektubumu okuyacak, kalbimden kopan ümitsizlik ve şefkat feryadımı anlayacak halde misin? Bana dediler ki... Lâkin buna inanmak istemiyorum. İstemedim. Sana şu mektubu yazmaktan kendimi menedemedim. Bana cevap ver. Eski günler, tatlı hatıralar aşkına bana cevap ver...

-II-
Raci'den Sami'ye Mektup

Sevgili Sami!

Mektubunu aldım. Hatırın için beş on dakika a'mâk-ı hayâlimi[70] terk ederek karanlık bir çukura benzeyen şu âleme çıktım. A çocuk! Mademki âlemin bir tımarhane, insanların bir sürü deli olduğunu düşünüyorsun, şu halde benim deliliğime niye itiraz ediyorsun? Galiba umumi cinnete benzemeyen bir çeşit cinnete müptela olduğum için!

Evet, azizim! Ben bu hayallerin arkasında gizlenmiş olan hayaletleri arıyorum. Yazık ki, bulamıyorum. Bulamıyorum da değil, nasıl anlatayım...

Fenle ilgili hakikatlere hiçbir şey denilemez. Lâkin bir hakikatin varlığı diğer birinin varlığına mani olamaz. Bazı vicdanlar var ki, gaye ile başlangıç arasında bir çizgi, bir ayırıcı çizgi vazifesi görmek isteyen hakikatlerin önünde kalıp duramıyor. Ben niyet ettim ki, bu hayatı, dünyaya niye geldiğimizi, ne olacağımızı, bizi göndereni anlamadan terk etmeyeyim. Ah ne olurdu ki, bu suallere ben ispata ya da inkâra ait birer cevap verebilsem!

Benim vicdanımı tahriş eden suallerin alelâde cevapları yok ve olamaz. Nihaî hakikati inkâr etmek için insanın hayvanca bir zekâya, hissiz bir kalbe sahip olması veyahut da fenle ilgili keşiflerden cahil bulunması gerekir. Bunları, hiç bilmeden ve görmeden doğrulamak da böyledir. Derdime fen âleminde deva aradım, bulamadım. Sonra garip bir âleme düştüm. Belki şimdiye kadar bu âlemde bulduklarım, birçok endişeli (düşünce içinde kıvranan) vicdanları ikna ederdi. Lâkin ben! Teleskopların göremediği uzak âlemleri benim mana gözlerim görüyor. Henüz müttefiklerimizin[71] mahiyetini tayin edemediği ışık saçan bulutla ben temasta bulunuyorum. Sizin araştırmalarınızdan gizlenen sönük gök cisimleri, benim görmek için ışığa muhtaç olmayan gözlerime hedef oluyor. Ben öyle bir ruh oldum ki, benim için uzak, yakın, kesif ve latif (yoğun ve şeffaf) kalmadı! Maddî ve cismanî şeyler emrimin mahkûmu, mânâ âlemine ait olanlar irademin zebûnudur (düşkünüdür). Böyle iken ben yine açım! Rûhum kendisini doyuracak kanaat[72] gıdasını henüz bulmadı. Arıyorum arıyorum. Ne mi diyeceksin? Hiç!

Sevgili ve aziz Sami! Bu tımarhaneye bir deliyi neden çok görüyorsun? Anlıyorum ki, bana acıyorsun; teşekkür ederim. Fakat bazı afyonkeşler, hastalık başlangıcına, zaaf ve güçsüzlüğe pek benzeyen mestlik hallerini nasıl severler, bundan nasıl zevk alırlarsa ben de öyleyim. Benim endişeli vicdanımın arayışları, benim en büyük zevkimdir. Geçen gün, benim de mensubu olduğum dertlilerin rasathanesi hükmündeki bir mezarlıkta geziniyordum. Mezarlıkta bir deli gördüm. Eline geçirdiği bir terazi ile oynuyordu. Ne yaptığını sordum. Bana şu cevabı verdi:

-Hamakatla marifeti (ahmaklıkla bilgiyi) tartıyorum.

-Bundan maksadın nedir?

-Mal mevcudumu anlamak!

-Ee, nasıl buldun bakayım?

-Ahmaklığım o kadar ağır ki... Sanırım, zamanın Karun'u benim!

Bu ne demektir? Sana anlatmak zor. Lâkin işte benim halim. Âlemde bir şeye ihtiyacım olsaydı, sana müracaat ederdim. Lâkin yok. Artık senden bir ricam var. O da beni unutmak! Yani meşgul etmemek.

Sami, bu mektuplaşmadan bir ay sonra Manisa'ya gitmişti. Maksadı, üstadı ve en muhterem dostu Raci ile görüşmek ve onu bu Melâmice[73] hayattan kurtarmaktı. Raci'yi "Ayn-ı Ali Sultan" Mezarlığı'nda buldu. Raci, beklenenin aksine sıhhatini muhafaza ediyordu. Elbisesi en aldırışsız veyahut kurnaz dilencilerin elbisesini andırıyordu.

Sami, mezarlığa girdiği vakit Raci'yi ebegümeçleri arasında ve bir kabre yaslanmış gördü. Kendinden evvel mezarlığa giren bir kadın Raci'ye doğru gidiyordu. Hemen aynı zamanda her ikisi Raci'nin yanına vardılar. Raci şaşırtıcı bir umursamazlıkla her iki ziyaretçiyi kabul etti. Sami boş yere bu heykeli öpücüklerle canlandırmaya çalışıyor ve boş yere o sönük gözlerde bir sevgi parıltısı arıyordu.

Nihayet: "Sami? Niye geldin? Bir mezar taşı seyrine mi?" dedi.

Sami cidden şaşkındı. Bir vakit en zarif ve en güzel konuşan gençlerin, tavırlarını taklide çalıştıkları Raci'nin bu Raci olduğuna inanamadığını gösteren bir hayal kırıklığı ile üstadını gözden geçiriyordu. Raci:

-Kadın! Sen niye geldin? Dedi.

Kadıncağız, taşkın yüreklerin bir şey isteyecekleri vakit yaptıkları gibi, bir gözyaşı seli boşaltarak cevap verdi:

-Ah Şeyhim... Meczûb efendi... Evliya bey... Zavallı Nefise'm! Zavallı kız! Yarabbi on beş yaşında çıldırdı. Haberim bile yoktu... Nereden bilirdim, meğer zavallı kızımın başına sevda gelmiş. Yavrucuğum sevmiş. Evet sevmiş. Fakat ümitsiz, sessiz sedasız sevmiş. Lütfullah beyin oğlunu seviyormuş. Biçare delikanlı attan düştü. Başı bir taşa gelerek parçalandı. Kız bu haberi duyduğu gibi çıldırdı... Kederinden kendi kendini yerlere vurmaya, etlerini dişlemeye başladı. Konu komşu bin bela ile zapt edebildik. Lâkin kızın feryadından durulmuyordu. Tımarhaneye koymaya mecbur olduk. Şimdi Nefise'm tımarhanede. Neyim var, neyim yok sattım. Türbelere adak götürdüm. Okuttum, muskalar aldım, fayda vermedi. Nihayet seni salık verdiler. Git, eteğini tut, bırakma. O adam tekin değil. Elbette senin kızını iyi eder, dediler. Ah evliya babacığım... Allah aşkına kızımı iyi et...

Biçare kadıncağız hüngür hüngür ağlıyordu. Raci'nin yüzünde hiçbir teessür (üzüntü) alâmeti görülmüyordu. Sami pek şaşkındı. Saf annenin acıklı halini arz edişi onun yüreğini delmişti. Halbuki Raci'de bu inleyişler, bir kaval sesi kadar bile tesir göstermemişti. Sami, hissizliğin bu derecesine karşı, nefretle karışık bir hayret duymaya başladı ve dayanamadı. Raci'ye sert denecek bir dille:

-Eğer aklî dengenden mahrum ve bu yüzden mazeretli olduğunu bilmesem, şu hissizlikten dolayı seni alçaklıkla itham ederdim!

Raci ayağa kalktı... Delilere yakışan bir hararetle cevap verdi:

-Ben, ben mi aklî dengemden mahrum imişim? Be hey divane! Sen aptallar ve alıklar gibi şu hayat faciasının karşısında ezilip kalırken, ben, aşkın ne olduğunu, ikilik yok iken[74] bir kimsenin kendi kendini nasıl sevebildiğini düşünüyordum... Düşünüyordum ki, ben, sen, hava, taş, demir hep bir şey iken neden demir ağlamıyor, taş çıldırmıyor, hava yalvarmıyor da insan... [Garip bir kahkaha kopararak] İşte insan sizin gibi delilerle arkadaşlık ederse, ne düşüneceğini bilemez oluyor. Demir ağlamaz, dedim. Kim demiş? Demirle şu kadının ne farkı var... Şu halde ağlayan kim, ağlamayan kim? [Sami'nin kolunu tutup bükerek] Bak, şu kolunu ben büktüm. Lâkin senden başka (biri) olmasa, kolunu kim bükerdi![75] Halbuki bükülüyor. Niçin? Bu niçine cevap yok!

Neden aşk var, neden sefalet var, neden zevk var, neden kahır var? Niçin, niçin? Cevap yok, değil mi? On beş yaşında bir kız, yirmi yaşında bir delikanlı. Pekâlâ, delikanlı bu kızı alsın, mesut olsunlar. Lâkin hayır. Oğlan attan düşer, kız çıldırır... Niçin? Yine cevap yok. Şimdi bu ihtiyar kadın niye yaşıyor? Benim de hayatım da ne zevk var? Hiç! Böyle iken delikanlı ölür, kız çıldırır. Ben ve ihtiyar kadın yaşarız! Asıl garibi neresinde biliyor musun? Bunun niye böyle olduğunu bilen yok, yok, yok!

Bu yaşlı kadına acıyorsun, bana acımıyorsun. Onun kızı çıldırmış. Peki ama benim rûhum, benim kâinatım, benim... çıldırdı. Lâkin beşer gözü zevkin de sıkıntının da pek az olanını görür. Uh! Beni nereden buldunuz? Ben ki, şu varlıktaki tezat farkını yok etmek üzereydim[76]. Beni niye çevirdiniz... Beni neden yine "niçin"li bir âleme indirdiniz? Uh! Niçinsiz bir varlık!... Şu halde seninle çıldırmış kızın, benimle şu taş parçasının ne farkı var?... Niçinsiz varlık!...

Raci'de asabiyet hali, tehlikeli deliler şeklini arz ettiği için tımarhaneye nakledilmişti. Birkaç gün zarfında hiddeti geçmiş olduğundan orta halli ve hafif deliler ile beraber bir avluya bırakıldı. Bu avlunun ortasında bir havuz bulunmakta olup deliler gelişigüzel bu havuzda yıkanırlar ve avluda çok kere çıplak dolaşırlardı.

Bu ahvâlin cereyan ettiği tarihte Manisa Tımarhanesi cidden müthiş bir sefalethâne idi. Hastaları yatırdıkları yataklar, hiçbir yerde misli görülmeyecek kadar pis ve verilen yemekler adî idi. Bununla beraber avlu önünde de demir parmaklığa gelen seyirciler tarafından hastalara tesadüfen öteberi verilirdi. Hayır ve şerri ayırt etmekten âciz olan deliler içinde, yenmeyecek şeyleri de yiyenler olurdu. Hastahanede havuzdan başka hiçbir fennî tedavi usulü yoktu. Hâlâ delilere pösteki saydırılıyor ve saldırganlarına bedava sopa atılıyordu. İşte Raci'yi kader böyle bir tımarhaneye sevk etmişti. Bu tımarhaneye girmek pek kolaydı. Güllâbicilere[77] göre tımarhaneye her getirilen deli idi. Lâkin akıllılar hususunda bu adamlarca hiçbir ölçü olmadığından tımarhaneden çıkmak çok zordu. Hele buraya girenleri arayan olmazsa.

Raci bu memlekette yabancıydı. Üzerindeki nöbet geçmişti. Lâkin Raci gibi bir adamın nazarında, bir mezarlıktan sonra en safalı ve asude yer bir tımarhane olabilirdi. Delilerin acayip konuşmaları Raci'yi düşünmekten alıkoyuyordu. Bundan dolayı bir vakit tımarhanede kalmayı çok bulmayarak oradan çıkmak için hiçbir teşebbüste bulunmadı.

Raci tımarhaneye gireli on beş gün olmuştu. Bir gün hafif deliler, yeni gelmiş bir deliyi karşılamakla meşgul oluyordu. Bu yeni deli, eskilerin çok hoşuna gitmişti. Yeni deli, vakur adımlarla, mütebessim bir yüzle avluda yürümekte iken yirmi otuz deli hep bir ağızdan:

-Aynalı Aynalı... Aynalı! Diye bağrışıyorlardı. Bu sözler Raci'nin kulağında yankılandı. Başını kaldırdı... Ve bir sevinç ve hayret çığlığı atıverdi. Tımarhaneye gelen yeni deli, Raci'nin kaybettiği ve bulmak ümidiyle Anadolu'nun yarısını dolaştığı halde bir yerde izine rastlayamadığı "Aynalı Baba" idi. Raci, takat getirilmez bir cazibenin etkisinde kalarak Aynalı Baba'nın ellerine sarıldı.

(.......) şehri mezarlığında başlayan seyran (hayalin derinliklerinde yolculuk), bu defa da Manisa tımarhanesinde devam etti. Bu seyranları anlatan Raci'nin Hatıraları'nın ikinci defterini okuyucuların nazarlarına arz edeceğiz. Lâkin ondan evvel, Raci'nin tımarhanedeki tetkiklerini ihtiva eden bazı notların faydalarından okuyucuyu mahrum etmek istemedik. Delilerin cinnetini tetkik, ihtimal ki, akıllılık davasında olanların yaptığı işler içinde en makul olan kısımdandır. Sözü Raci'ye terk ediyoruz.

Makam Delisi
-I-

Tımarhane arkadaşlarımın içinde çeşitli sebeplerle çıldıranlar arasında, incelemeye değer birçok adam vardı. Bu mecnunların bazısında görülen cinnet şekli, deliliğin bir saadet mi, yoksa bir felâket mi olduğu hakkında beni çok düşündürdü. Âlemde her şey nisbî (göreceli) oluyor. Bu bakımdan cinnet de kâh saadet, kâh felâket sayılmaya uygun bir hal. Zararsız deliler içinde bir zaptiye neferi (jandarma eri) vardı ki, kendini alay beyi olmuş farz ediyordu.

Her gün bir köşeye oturur ve pek derin düşüncelere dalardı. Saatlerce düşündükten sonra yüzü tebessüm ve memnuniyet ışıklarıyla dolarak kalkardı. Bir gün kendisine ne düşündüğünü sordum. Cevaben dedi ki:

-Bin kadar eşkıya çetesi var, Kara Efe, Ak Efe, Yeşil Efe, Mor Efe hepsi dağa çıktı. Ben bütün Türk ülkesinin alay beyi olduğumdan, sadrazamdan bu haydutları tutmak için emir aldım. Bin kadar kol çıkardım. Kendim de aklımı bir tabağa koyarak bin parça ettim. Her parçasını bir kol çavuşunun heybesine koydum... Çavuşlar akılları ermediği vakit heybeden benim aklımı çıkarırlar, ne yapacaklarını danışır, sorarlar. İşte bu sayede ne Kara Efe kaldı, ne Mor Efe, hepsini yakaladım... Derken işi padişaha bildirmişler. Bana kırk cariye, bir deve yükü altın, beş yüz tane de nişan ihsan etmiş. Şimdi derdim büyüdü... Evvelce de aldığım nişanlarla bu son nişanlar yirmi oda dolduruyor, bunları nasıl taşıyayım? Nihayet meseleyi hallettim. Bir şimendifer (tren) kiraladım. Her nereye gidersem, beraber götüreceğim. Vagonlarına nişanlarımı astıracağım. Ve gayet iri yazı ile: "İş bu nişanlar, alay beyi Cırtlak Efe'nin nişanlarıdır" diye yazdıracağım. Başka çare yok. İnsan nişanlarını beraber gezdirmezse neye yarar?

Bu zavallı, mesut deliler kısmına dahildi. Lâkin bu sistemde binlerce deli mevcut olduğunu düşündüm de "Sakın âlem koca bir tımarhane olmasın?" dedim...

Çifte Hâfızlar

Bu iki delinin birisi hakikaten hâfız imiş, diğeri ise bir arabacı. Bunlara çifte hâfız denmesi, arabacının diğerini her defa taklit etmesinden ileri geliyordu.

Demir parmaklıklar önüne, deli seyretmeye gelen akıllılar (!) Müslümanların geneline has bir ihsan ve şefkat istidadıyla, delilere öteberi ve özellikle tütün, şeker vesaire getirip verirlerdi.

Bundan dolayı delilerin obur ve pisboğaz olanları, parmaklık önünde seyirci gördükleri gibi giderler, her birisi ihtisası dairesinde saçmalar savurarak tütün vesaire isterlerdi.

Hâfız, cenazelerde, hastaların başucunda, düğün ziyafetlerinde aşîr[78] okuyup cer etmeye (zahmeti karşılığında para veya erzak almaya) alışık olduğundan, bir seyirci görür görmez parmaklığın önüne gidip diz çöker ve okumaya başlardı. Arabacı, hâfızın kazancından faydalanmak düşüncesiyle onun yanında diz çöker ve hâfızın ağzından çıkan kelimeleri mümkün mertebe taklide çalışırdı. Zavallı hâfız, ara sıra seyircilere:

-Bu hâfız değildir. Onu dinlemeyiniz, diyor idiyse de arabacı gözlerini kırpıştırarak:

-Sözlerine kulak asmayınız. Zavallı delidir! Derdi.

Bir gün bu yalandan hâfız ile görüşürken, niye hâfızlık tasladığını sordum. Bana dedi ki:

-Hâfızı dinleyenlerin yüzde doksanı, okunan şeyin doğrusunun benim okuduğum mu, yoksa hâfızın okuduğu mu olduğunu fark etmekten âciz. Bir adam bunlara tecvitle her ne okursa Kur'an sanırlar. Yalnız ve yalnız başlarını sallarlar. Bizim hâfız da okuduğunu anlayanlardan değil... Şu halde seyircilerin çoğu benim hâfız olduğuma yemin bile ederler!

Deliliği Akıllılığından Daha Makul Bir Deli

Halkımız içinde bir zümre var ki, yalnız bilmediğini bilmemekle kalmaz, bunun yanı sıra her şeyi bilmek iddiasındadır. Hekim değildir. Lâkin hekimleri küçük ve aşağı görür, önüne gelene ilaç tavsiye eder. Evlenmesini asla bilmemiş, dışı ve içi çirkin bir karı almıştır. Böyle iken her gence evlilik usûlü öğretir. Birçok para sarf ederek yaptırdığı ev, ahıra benzer. Bununla beraber Mimar Sinan'ı bile beğenmez... Ve daha böyle nice şeyler.

Bu güruhtan bir tanesi, üzüm bağlarına sahip imiş. Maişet ve idare hakkında muntazam bir fikri olmadığından, evvelce mühim bir miktara ulaşan servetinin bir kısmını kaybetmiş. Bu zayiat, zavallının dimağı üzerine mühim tesirler yapmış ise de gerçeği görüp aklının başına gelmesine yeterli olamamış. Bağlara musallat olan filokserayı, hayvanatın meydana getirdiğini duymuş. Lâkin ziraat müfettişinin tedbirlerini pek cahilce bulduğundan kendisi bir takım ilaçlar tertibine kalkışmış. Düşünmüş ki: Cıva bitleri kaçırıyor, telli sürur uyuzu, rastık taşı birtakım yaraları iyi ediyor. Bunlara birtakım kaçırıcı maddeler daha ilave ederek bir macun meydana getirmiş, kütüklere sürmüş. Netice? Doktor Kuru Sıkı'nın dişleri tedavi hakkındaki usûlünün neticesi. Bu garip filozof [Çünkü doktor Kuru Sıkı hakikaten filozof idi] diş ağrısına çare olmak üzere çene kemiklerinin çıkarılmasını tavsiye ederdi!

A'mâk-ı Hayâl'e EK

İnsanın yegâne marifeti, bir şey bilmediğini itiraf ve tasdikidir.

Aynalı ile bir hayli müddet görüşememiştim. İlk fırsatta Namazgâh Mezarlığı'ndaki uzlethanesine koştum. İlk sözü:

-Evlat neredeydin? Gözlerimizi yollarda bıraktın, olmuştu.

-Kevn ü mekân âlemi (dünya) bazen böyle olur. Yoksa yakınlığınızın şerefinden uzak oluş, benim için cidden dayanılmaz bir şeydi, cevabında bulundum.

Birkaç havaî sohbetten sonra:

-Ee erenler! Artık biraz kahve içsek, diyerek her zamanki gibi cezvesini ispirtoluğuna koydu. Bol şekerli kahveleri içmeye başlamıştık.

Kendimi karıncalar arasında ve binlerce sokağı olan bir karınca yuvasında, karınca şeklinde buldum. Etrafı şaşkınlık içinde ve gördüklerime inanamayarak incelemeye başladım. Karıncalar dahi, farklı sosyal sınıflardaki insanlar gibi gruplara ayrılmıştı. Şu kadar diyebilirim ki, oradaki sınıflar, insanlar arasındaki sınıflara benzemiyordu. Aristokrasi ve demokrasi kısımlarını içeren bu sınıflar arasında mevki farkı yoktu. Üst ve alt gibi farklar görünmüyordu. Yuvadaki karıncalar en az birkaç yüz bin kadar olsa gerek. Bunlar, beyler ve işçiler sınıfına ayrılmıştı. En acayibi, maddî ve manevî her türlü ihtiyacı karşılayıp maksadı anlatacak mükemmel bir de dile sahip olmaları idi. Yuvamızda mükemmel mektepler, zahire ambarları, yatakhane, hapishane, teneffüs ve yemek salonları, toplantı mahalleri, özetle çok mükemmel bir toplum hayatı için gerekli bir meskenin, bir şehrin bütün debdebe ve görkemi mevcut idi.

Daha garibi şurası ki, karıncaların sosyal yaşamı insanlara nispetle çok ilerlemiş idi. Evvelâ karıncalardaki intizam-ı maişet (yaşam düzeni) ve çalışma usûlü, insanlara nispetle çok mükemmeldi. İktisat ve ev idaresi hususunda ise insanlara nazaran anlatılması imkânsız bir gelişme farkı var. Lâkin karıncaların insanlardan kat kat üstün oldukları yön, terbiye meselesidir. Karıncalar bu işte insanları çok geride bırakmışlardır. Adalet dağıtımı meselesinde dahi aynı düşünce tereddütsüz yürütülebilir. Bu sebeplerden dolayı, karınca yuvalarında mektep yapılan daireler, yuvanın en seçkin ve en büyük kısmını işgal ettiği halde, hapishaneler, sıhhate uygun olmakla beraber pek küçük... Çünkü burada hapis cezasını hak edenler hemen hemen yok gibi... Bir karıncada en birinci haslet, vazife hissidir. Ve bu his her hisse galiptir. Şahsî istek ve ihtiyaçları uğrunda vazifesini feda değil, gevşeklik eden karınca hemen hiç bulunmaz.

Ben karınca beylerinden birisinin oğlu imişim. Talim ve terbiyem için işçi sınıfından yedi ihtiyar pîr, yedi meşhur âlim babam tarafından, istişare neticesinde seçilmiş imiş. Bu yedi âlim yalnız yuvamız halkı arasında değil, belki komşu yuvalar ahâlisi arasında dahi ilim ve fazilette parmakla gösterilirdi. Artık hayat merdiveninin son kademelerine ulaşan bu pîrler; beni hemcinsimize faydalı bir üye olmak, son bir hayırlı talebe yetiştirmek emeliyle çalışmakta idiler. İyi bir öğretim usûlü ile bana, az zamanda karınca cinsine müyesser olan ilim ve fenlerin hemen hepsini öğretmiş bulunuyorlardı. Şimdi sık sık seyahatler yapıyor, okuyup öğrendiklerimin tatbikatıyla uğraşıyorduk...

Uykudan uyandığım hizmetçilerim tarafından hissedildiğinde, semiz bir hamamböceği budu ile yarım buğdaydan ibaret sabah kahvaltısını getirdiler. Henüz yemeği bitirmemiştim ki, yedi âlim hocamdan birisi yanıma geldi ve şu suretle maksadını anlatmaya başladı:

-Ey şehzâdem! Senenin hemen yarısında şehrimizin kuzeyine düşen sert ve çorak arazide ne kadar garip tabiat olayları meydana gelmekte olduğunu bilirsiniz. İki numaralı lise talebesine bu sene yaptırdığımız fennî (bilimsel) gezilere dair aldığımız son raporlarda şimdiye kadar âlimleri ihtilâfa düşüren hava durumunun yine başladığı ve bunun her gün muntazaman görünmekte olduğu bildiriliyor. Biliyor olmalısınız ki, günün bir kısmında güneş, hayat menbaı olan ışığını kuvvetle yaymaya başladığı zamanlarda, berrak semanın birçok tarafları birdenbire birtakım yoğun ve değişken bulutlarla örtülüyor. Bu bulut parçaları farklı zamanlarda yine yok oluyor. Acaba bu hava olayının sebebi nedir? Asil şahsınızın malumudur ki, bu gibi tabiat hadisleri mantıkla, aklî denklemlerle bilinemez ve bulunamaz. Herhâlde tecrübe ve tetkike muhtaçtır. Uzun müddetten beri birçok meseleler hakkında sayısız deneyler ve gözlemler yapıldığını bilirsiniz. Nice tabiat muammaları hallolundu. Bu gün onlara yüzde seksen, doksan hakikat nazarıyla bakılması mümkündür. Lâkin bu garip hava olayını hâlâ doğruca halleden olmadı. Hocalarımızdan bir zat, bu konuda derinlemesine incelemelerini açıklayan bir konferans verecektir. Münasip görürseniz buyurunuz, biz de gidelim. Konferans arazi üzerinde verilecektir. Ve bunda bütün orta ve yüksek mektep talebesi bulunacaktır.

Büyük ve kalabalık bir toplulukla, acayip şekilleri olan araziye doğru seyahate başladık. İşin garip ve tuhafı şu ki, ben hem insan his ve bilgisi ile ve hem de karınca idrâkiyle donanmıştım. Nihayet acayip araziye gelmiştik. Bu yerlere karınca gözüyle baktığım zaman, hakikaten düşünülecek ve konferanslar verilecek kadar acayip ve garip teşkilâta sahip olduğunu anlıyordum. Halbuki insan gözüyle baktığım zaman iki tarafı muntazam mağazalarla süslü, düz ve iri Napoli taşlarıyla döşenmiş bir geniş caddede bulunduğumuzu görüyordum. Şu iki his arasındaki büyük farkı, en derin hayret duygularıyla muhakemeye koyulduğum zaman, tabiat âlimlerinden birisi bu garip arazi hakkında konferans vermeye başladı.

-Efendiler! Diyordu. En ziyade dikkat çekici olan şey, bu büyük hücrelerin şekli ile aralarındaki kanalların intizamıdır. Hücreler yaklaşık olarak düz, çatlaklar ise neredeyse kusursuz denilecek intizamda doğru çizgilerle doludur. Bu intizamın sebebini bir türlü âlimlerimiz keşfedemiyor. Halbuki böyle el yapımına benzer şeyler tabiat sahasında yoktur ve olamaz.

Konferansın en tatlı bir yerine gelinmişti ki, birdenbire yüz binleri geçen dinleyiciler arasında bir çığlıktır koptu. Gökyüzü açık... Yağmur düşmesiyle kıyası mümkün olmayan müthiş bir sel ve sıcak bir tufan çok kısa bir zamanda binlerce karıncayı sürüklüyor, boğuyordu. Bu semavî tufandan meydana gelen deli akışlı nehir veya nehirler binlerce karıncayı perişan edip götürüyordu. Herkes bir tarafa kaçıyordu. Ben bir dakika korku ve paniğe mağlup olduktan sonra, bu garip tufanın sebebini anlamak hevesine düştüm. Yukarıdan hâlâ aralıklı sağanaklarla seller akmakta idi. Bu müthiş hadiseye insan nazarıyla baktığım zaman, gülmekten ve hayret etmekten kendimi alamadım. Garip arazi adı verilen caddede, bir kaldırım kenarında yer almıştık. Bulunduğumuz yerde bir kira arabası (fayton) durmuş, arabacı mutlulukla uyumakta ve hayvanlar ise başlarına asılan torbalardan yem yemekte idi. Hayvanların her ikisi ittifak etmişler gibi işemeye koyulmuşlardı.

İşte zavallı karıncaları helâk eden sıcak tufan, bu hayvanların sidiğinden başka bir şey değildi. Yuvalarda bütün ahâli, yeis ve ıstırap içinde vefatımla meşgul idi. Zira ben dahi orada vefat edenler arasında idim. Âlimler ise garip arazide meydana gelen tufanın sebeplerini araştırmakla meşgul oluyordu.

Nihayet en büyük tabiat ilimleri hocalarından birisi, kütüphânesinde bulunan meşhur bir eserde bu sebebi keşfetti. Bu eserde deniliyordu ki:

-Garip arazide öyle kuvvetli bir mıknatıslık ve elektriklenme özelliği var ki, ara sıra birdenbire şiddetlenerek havayı yoğunlaştırıyor. En küçük arıza ile o bulutlardan tufanı andıran seller boşanıyor.

Ben açıklamaları işittiğim zaman, gözümün önüne yem yiyen yorgun beygirlerin işemesi geldi de uzun bir kahkaha salıverdim ve akabinde uyandım: Aynalı hem tebessüm ediyor ve hem görülmemiş bir oyun oynuyordu ve hem de mırıldanıyordu:

Güneş yanar, âlem döner
Bir gün gelir hepsi söner
Ey sahib-i ilm ü hüner
Bilir misin sebebi kim?

Ne gelen var, ne giden var
Ne solan var, ne biten var
Ne gülü var, ne diken var
Bilir misin sebebi kim?

Her zerre ferd[79] yoktur eşi
Acep bunlar kimin işi?
Ey kendini bilmez kişi
Bilir misin sebebi kim?

Hak'tır desen manası ne?
Sebep midir? Bir kelime:
Soruyorum sana yine
Bilir misin sebebi kim?

Leyla'lı Mecnun

Günlük uğraşlardan kurtulunca kendimi Aynalı'nın sohbet harîmine[80] atmaktan geri duramıyordum. Bu bende adeta tiryakilik halini almıştı. Yine bir gün işlerimi bitirdikten sonra, ikindiye doğru ziyaretine koştum. Oturmak için asırlık bir çınar kavağı altını seçen Aynalı Baba:

-Evlat! Bu gün biraz coşkunum. Sana ney çalayım, dedi.

Başladı. Buna ney demek hata idi. Sema ve arz hep birlikte terennüm ediyor zannediyordum. Kendimden geçmiştim.

Görüyordum ki, Emel şehri eşrafı ve meşhur zenginlerinden birinin oğlu imişim. Anamın, babamın bir tanesi olduğum için beni taparcasına seviyorlardı. Emel şehri ahâlisi de benim güzellik ve cemâlim, terbiye ve kemâlim ile iftihar etmekteydiler. Artık yaşım on sekizi bulmuş, dört kaşlı bir yiğit halini almış olduğumdan her sabah atıma biner ve şehrin gül bahçelerini kıskandıracak güzellikte olan etraf ve civarını dolaşır, zaman zaman avcılık ederdim.

Ben sokaklardan geçerken halk "Yaratanların en güzeli olan Allah ne yücedir"[81] diyerek yakışıklılığımı övdükleri gibi, şehirlerin en güzel ve seçkin kızları da gözlerime hedef olabilmek ümidiyle kendilerini bana göstermeyi âdeta âdet edinmiştiler. Fakat ben avcılıkta kullandığım ve kolumda gezdirdiğim şahinim kadar mağrur ve kibirli bir tavır ile bu zavallı ümit besleyenleri görmezlikten geliyor, atımı oynatarak geçiyordum.

Ah! Velâkin yüreğimde bir acayip ateş hissetmekte idim. Bu ateşin mahiyetini tayin edemediğim halde, beni büyük bir acıyla yakması tuhaf idi. Bir gün geldi ki, artık uzun bir hüzün ve tefekkürden kendimi alamaz olmuştum. Elime iki telli sazımı, rebâbımı alıp okuyor, ağlıyordum. Yavaş yavaş inlemek âdetim olduğu gibi, benzim de ziyadece sararmış ve her şeyden hevesim kesilmişti. Bu hal, tabii ki anne babamın gözünden kaçmıyordu. Garip bir hastalığa müptela olduğum, bütün şehir halkına destan olmuştu. Herkes üzgün ve âdeta matemler içindeydi. Şehrin en ünlü tabipleri türlü türlü ilaçlar, macunlar hazırlıyor, remilciler[82], üfürükçüler okuyor, velâkin benim hastalığım günden güne şiddetleniyordu.

Nihayet uzakça bir köyde oturan, ilim ve kehânetle meşhur olup yalnız yaşayan bir bilgeyi getirdiler. Bu hekim, asrın gözbebeği tabiplerin yaptığı ilaçları inceledi. Başını salladı. Usturlaba baktı, yıldızlarla konuştu. Cin devşirdi. Bir hayli müddet, aklı başından gitmişçesine dalgın halde kaldı. Nihayet:

-Ey efendi! Oğlunuz seviyor. Aşk hastasıdır, cevabında bulundu.

Zavallı babam sordu:

-Muhterem dostum! Kimi seviyor?

Hekim:

-Hiç kimseyi! İşte aşkın en öldürücü şekli budur.

-Ey hekim! Bize yol göster. Ne yapalım? Ne çare bulalım. Eğer ilaç canımız ise dahi esirgemeyiz, feda edelim. Tek ciğerparemiz kurtulsun.

-Efendi! Oğlumuzun bağrını yakan aşk, aşk-ı mutlaktır[83]. Bu aşka bir hedef bulmalı; ondan sonra aşk ateşini vuslat âb-ı hayatıyla söndürmenin yolunu düşünmeli. Böyle olmazsa helâki kaçınılmazdır...

Artık anne babamın sevincine sınır yoktu. Onların fikrine göre iş basit, bir izdivaç meselesi demekti. Şehirdeki en seçkin ve güzel kızlar birer birer bana gösteriliyordu. Hatta şehrimizde titizlikle uygulanan denklik meselesi bile aranılmayarak en fukara, en pespayeler arasındaki güzeller dahi gösterilmişti. Ah! Fakat bunların hiçbirisini sevememiştim. Sonunda yatağa düştüm. Günden güne sararıyordum, soluyordum. Zavallı pederim ve validem delirecek hale gelmiştiler.

Ben artık şarkı söyleyecek, iki telli ve altı telli sazımı ele alacak, çalacak bir halde değildim. Bu sebepten belki acımı hafifletmeye vesile olur diye, babam en mahir şarkıcı ve çalgıcılardan oluşan bir heyeti tayin etmiş, vaktiyle hoşlandığım en mutena ve hazin parçaları çalmakla görevlendirilmişlerdi.

Bir gün hüzünlü bir fasıl henüz bitirilmişti ki, sokakta dolaşan bir tellal gür sesiyle "Kapalı bir sandık satıyorum. Pahası bin altındır. Lâkin içinde ne var bilmiyorum. Kimse de bilemiyor. Bu sandığı alan da pişman, almayan da" diye bağırmaya başladı. Tellalın bu feryadını anne babam da duymuş olduklarından, belki içinde beni eğlendirecek bir şey çıkar diye derhal satın almıştılar.

Ben, insanın hiçbir vakit kurtulamadığı araştırma ve merak hissiyle sandığın içinde ne olduğunu anlamak istedim. Nice aylardır ilk defa bir arzu gösterdiğim için, anne babam son derece mutlu oldular ve sandığı yanıma koydular.

Sayısız anahtarlar getirildi. İki gün uğraştım. Uyan olmuyordu. Sandık pek mahirâne yapılmış olduğundan kırmak istemiyordum. Nihayet ikinci günü güç hal sandığı açabilmiştim. Sandık içinde yalnız bir resim ve bir kâğıt vardı. Evvela kâğıdı okudum. Kâğıtta: "Bu sandıktaki tasvir, Maksut şehri padişahı Sultan Keramet'in kızı Âyine-i Aşk Bânû'nun resmidir. Bu kızın nur cemâli yanında Züleyhalar birer küçük yıldızdır. Onun tatlı diline şirin dudu kuşu hayran, onun akıl ve zekâ olgunluğu önünde allâmeler titreyip baş eğmektedir.

Bânû henüz on beş yaşında olup Maksut şehri gençleri ve Cablisa iklimi sakinleri onun çaresiz âşıklarıdır. Ey bu tasviri görecek olan zavallı... Sen onun sahibine âşık olmakla başını belâlara uğratacaksın. Lâkin iyi bil ki, Âyine-i Aşk dünya güzelidir. On iki yaşından beri binlerce yiğit ve hayatının baharındaki gençleri hayatından mahrum etti. Binlerce genç intihar etti. Binlerce genç verem olup söndü gitti. Sen de ey zavallı şahit! O şüheda zümresine katılacaksın. Sen de Âyine-i Aşk'ın vuslatından mahrum olmaya dayanamayarak öleceksin" diye yazılı idi.

Ben bu müthiş cümleleri okuduktan sonra düşünmeye bile lüzum görmeyerek resmi elime alıp baktım. Öyle ya! Ölüm denilen iki defa olmaz ki. Ben zaten uzun ve elim bir hastalıkla ölmek üzere değil miyim? Resme baktığımda boğuk bir feryat ve çığlık çıkarıp bayılmışım. Kendime geldiğim sıralarda annemi ve babamı başucumda büyük bir üzüntüyle ağlar gördüm. Çünkü çok uzun süren baygınlığımı vefatıma yormuşlardı. Ben ise sonu gelmez bir ağlamaya tutulmuştum. Gözyaşlarım aktıkça, bana bir ilaç gibi iyi tesir ediyor, üzerimdeki hüzün kâbusu ve kasvet eksiliyordu.

O gece ilk defa olarak yemek arzu ettim. Yemekten sonra, ümitlerle nurlanmış tatlı ve çoktan beri mahrum olduğum güzel bir uykuya daldım. Artık aşkıma bir hedef bulmuş, bütün kudretimle ve yakıcı aşkımla Âyine-i Aşk Bânû'yu sevmiştim.

Pek kısa bir müddet zarfında kendimi toparladım. Âdeta hiç hasta olmamış gibi idim. Cananımın (yârimin) resmi elimden, hayali gönümden düşmüyordu. Geceleri düşüncemin bütün unsurları canan, rüyalarımın aşk artıran sermayesi yine canandı. Nihayet mühim bir karar verdim. Peder ve validemin odasına gidip ellerini öptüm. Ve dedim ki:

-Ey benim hayat sebebim sevgili anne babam! Gidip cananımı bulmak isterim. Onun vuslatına nail olmalıyım. Bu olmazsa behemehâl ölürüm. Ben mutlaka Maksut şehrine, Cablisa iklimine gideceğim. Bu kararım kat'î ve değişmezdir.

Zavallı babam ve annem, bu sözlerim üzerine hayretler ve sıkıntılar içinde kaldılar. Lâkin kısa bir konuşmadan sonra beni kararımdan çevirmenin imkânsızlığını anladılar. Derhal bu mühim meseleyi zikretmek üzere şehrin güngörmüş bilge ve akıllı büyüklerini davet ederek bir meclis kurdular. Anne babam benim azim ve kararımı ve meseleyi olduğu gibi anlatarak görüşlerini sordular.

İçlerinden bir muhterem bilge söz alarak dedi ki:

-Bu konuda bir fikir beyan etmek için Cablisa iklimi, Maksut şehrini bilmek ve nerede olduğunu anlamak icap eder. Ben, böyle bir iklim ve şehir olduğunu şimdi duyduğum gibi, mecliste bulunan kıymetli zatlar da ihtimal ki, benim gibi yeni işitiyorlar!

Meclisi meydana getiren o zatlar hep birden bu sözü tasdik edip böyle bir iklim ve şehir işitmediklerini söylediler. Nihayet daha önce aşkımı teşhis eden ve herkesçe en üstün addedilen münzevî kâhine (âlime) müracaat edilmesine karar verildi. Söz konusu bilge tekrar çağrılarak mesele anlatılınca biraz düşündükten sonra:

-Maksut şehri, Cablisa ikliminde ve en uzak batıdadır. Ondan daha batıda hiçbir bina ve şehir yoktur. Tıpkı bizim şehrimiz olan Emel, en uzak doğuda olduğu gibi. Süratle gidilirse bir senede ulaşılabilir.

Anne babam tekrar şehrin ileri gelenlerini topladılar. İhtiyar kâhinin (âlimin) söyledikleri münakaşa ve müzakere edilmeye başlandı.

Sonunda kararımın değişmesi imkânsız olduğuna kanaat getirilmesiyle, yola çıkmam hususunda oy birliğiyle anlaşma sağlandı. En sadık hizmetçilerimizden on beş kişi bana refakat edeceklerdi.

Babamın içten ricalarına dayanamayarak eşsiz kâhin (âlim) dahi bana refakate razı olmuştu. Yirmi gün kadar, Sultan Keramet ve eşine münasip addedilen hediyelerin seçimiyle uğraştık. Muhterem kâhine de bir tahtırevan hazırlattık.

Nihayet müneccimlerin gün ve saat uygun, dedikleri bir gün seher vaktinde anne babamla pek yürek yakıcı bir vedadan sonra yola çıktık. Akrabalarım ve şehir halkı "sıhhat ve selametle" duaları ile bizi şehir dışına kadar uğurladılar. Ermiş olduğuna inanılan bir zat, güzel başarımız için belâgatli bir dua okudu. Yola revan olmuştuk.

Nihayet bir sene kadar, ayrıntısı baş ağrıtacak belâ ve meşakkatlere maruz kalarak Cablisa iklimine, Maksut şehrine ulaşmak müyesser oldu.

Şehirde büyük bir kervansaraya misafir olduk. Şehrin istihbarat vasıtaları pek mükemmel olduğundan, ta uzak doğudan geldiğimiz pek çabuk yayılarak külliyetli halk ziyaretimize koşmuştular.

Sebebi ziyaretimizi anlayanlar ise kemâli hararetle başlarını sallıyor, teessüfler ediyorlardı.

On gün kadar kısa bir müddet istirahattan sonra, kâhinle (âlimle) beraber sultan sarayına gittik. Huzura kabul izniyle şereflendik. Hediyelerimizi âdet üzere takdimden sonra bu uzun seyahate katılmamızın sebeplerini suâl eylediler. Sebep ve maksadımız arz olununca çehreleri kırıştı. Derhal vükelâ meclisinin toplanmasını ferman eylediler.

Vezirlere de maksadımızı izah ettik. Hepsinin çehrelerinde acıma ve üzüntü emareleri görünüyordu. Sultan dedi ki:

-Oğlum! Kızım Âyine-i Aşk Bânû'nun hayatı bana bir şartla bahşedilmiştir. Evlilik hususunda ben katiyen kendisine karışamam. Yalnız şu kadar söyleyeyim ki, şimdiye kadar binlerce taze genç bu kızın uğrunda heder olup gitti. Her tâlibe bir şeyler soruyor. Cevap veremeyen ölümle karşı karşıyadır. Ancak cevap verenle evlenecektir. Halbuki bu ana kadar o binlerce gencin arasında suâllerine cevap veren olmadı. Rica ederim, senin gibi bir gencin helâkini arzu etmem. Gel bu uğursuz aşktan geç.

Sultanın akabinde vekiller ve vezirler söz alarak bu işten vazgeçmemi temenni eylediler.

Israrlıydım. Nihayet bir an evvel o imtihana kaldırılmamı kat'î bir lisanla söyleyerek, emelime nail olmak veya bu uğurda helâki kendimce nimet bilmek yönlerini çok muhakeme ettiğimi izah eyledim.

Vezirler ufak bir müzakereden sonra, bir gün sonra saraya gelmemi beyan ettiler. Ertesi sabaha kadar uyuyamayarak bekler bir halde kaldım. Sabah oldu. Kâhinle (âlimle) beraber saraya gittik. Bizi son derece süslü bir salona aldılar. Ortadaki büyük perde salonu ikiye ayırmaktaydı.

Ben perdenin ortası hizasındaki sedire oturtuldum. İhtiyar kâhin (âlim) yanımda yer almıştı. Diğer sedirler ve kürsüler vükelâ, vüzerâ ve memleketin ileri gelenleri tarafından işgal edildiği gibi, bir kalabalık grup da salon ve avluyu doldurmakta idi.

İpek elbiselerin hışırtısı, insana sarhoşluk veren güzel kokular, Âyine-i Aşk'ın ve maiyetinin salona girdiğini gösteriyordu.

Bir müddet geçti. Perde kaldırıldı. Yüksek bir sedir üstünde oturmuş olan Âyine-i Aşk'ın yüzü peçeliydi. Etrafında yüzlerce melek yüzlü cariyeler yer almış, eller sinede büyük bir hürmetle ayakta duruyorlardı.

Kız uzun müddet dikkatle beni süzdü. Sanki söz söylemeye cesaret edemiyordu. Nihayet, hiçbir mûsiki veya sesle kıyas edilemeyecek hoş ve kulak okşayıcı bir sesle şöyle konuşmaya başladı:

-Ey civan! Bu sevdadan geç. Suallerime cevap veren olmadı. Cevap verecek kudrete sahip olanlar da benim vuslatıma muhtaç değildir. Beni arzu edenler ise bu cevabı asla veremezler.

Ben:

-Ey Bânû! Ben vatanımdan ayrılırken "Ya canan, ya ölüm" diye ahdetmiştim. Ey Âyine-i Aşk! Ben sensiz yaşayamam.

Bânû:

-Ey civan! Yazık. Eğer mümkün olsa ben sana kayıtsız şartsız varırdım. Heyhât ki, bu mümkün değil. Zira vuslata bedel, her ikimiz yok oluruz.

Ben:

-Ey Bânû! Beni üzme, merhamet et! Suallerini sor, dedim.

Âyine-i Aşk bir ah çekerek:

-Peki! İyi dinle ey civan! Evvelâ, elif mi noktadan, yoksa nokta mı eliften çıktı? İkinci olarak, ne vakit oldu? Üçüncü olarak, elifle noktanın birliğini bilfiil ispat edebilir misin?...

Bu suallerin akabinde yüzündeki perdeyi kaldırdı. Ben o eşsiz cemâli görünce, göz kamaştıran güzelliğinin zevkine dayanamayarak "Allahüekber" feryadıyla düşüp bayıldım.

Gözümü açtığım zaman Aynalı Baba güldürücü bir tavırla söyleniyordu:

-Elif üstün e. Elif esre i, ötre ü... İşte bir alay sual daha! Elif nasıl olur da hareke kabul eder? Elife hemze demekle iş hal mi edilir? Ya Rabb! Bu elif-ba meselesi de amma çetin şey! Kıraat muallimi çok. Lâkin içlerinde elif-ba bileni yok, diyordu.

Biraz daha sohbetten sonra, ertesi günü buluşmak kavl ve kararıyla vedalaştık. Aynalı'dan ayrılmıştım.

Leyla'sız Mecnunlar

Dünkü sözümüz gereğince bu gün yine ikindiye doğru buluşmuştuk. Aynalı, cezvesini ispirtoluğa koydu. Şuradan buradan konuşuyor ve kahvelerimizi içiyorduk.

Bu günkü hayalim, dün kesildiği yerden başlamıştı. Ben bayılmıştım. Âyine-i Aşk dahi, benden sonra bir ah çekerek bayılmış olduğundan onu saraya, beni kaldığım yere getirmişler. Kendime geldiğim zaman yol arkadaşım bilge kâhin, yüzüme üzülerek bakıyordu. Ben karar vermiştim. Eğer suallere cevap veremezsem intihar edecektim.

Bilge kâhinle sualleri tekrar ettim ve bunların cevaplarını nasıl vereceğimizi sordum. Dedi ki:

-Oğlum! Bu suallerin cevaplarını ancak cinnet vadisi sakinleri bilir.

Ben:

-Ee, güzel! Bu memleket ne taraftadır?

Bilge kâhin:

-Her tarafta.

Ben:

-Anlayamadım!

Bilge kâhin:

-Oğlum! Cinnet vadisi namıyla mutlak bir yer yoktur. Dünyanın her tarafında cinnet vadisi bulunur.

Ben:

-Peki, bu vadileri nasıl bulacağız?

Bilge kâhin:

-Bundan kolay bir şey yok. Hazırlanınız. Yarın yola çıkarız ve ararız.

Ertesi gün yola çıkmıştık. Üç ay birçok şehir ve kasabaları boş yere dolaştık. Cinnet vadisi denilmeye değer bir yer bulamadık. Artık umudumu kesmeye başlamıştım.

Bir gün yine, dışarıdan azameti belli olan büyük bir şehre vardık. Lâkin vakit çok geç olup kale kapıları kapalı olduğundan sura bitişik mezarlık yanında çadır kurduk. Seferin verdiği yorgunlukla erkence uyumuş ve pek erken uyanmıştım. Şafak başlamıştı. Bilge kâhinle kahvelerimizi içerken mezarlıktan bir kahkaha işitiliyordu. Akabinde diyordu ki:

Mekânsız olan iki yer var ki, meskendir
Biri hayret vadisi, birisi cinnet şehridir!

Bilge kâhin sevinerek:

-Evladım! İşte cinnet şehrini bulduk. Kalk haydi, sakinleriyle tanışalım ve görüşelim, dedi.

Kalktık. Mezarlığa girdik. Yedi kişi bir mezar üzerine halka şeklinde oturmuşlardı. Bunlardan birisi, bizim de işittiğimiz kahkaha ve şiirden uyanmış gibi görünerek:

-Hey! Ne var? Ezan mı okunuyor? Dedi. Bilge kâhin, bunun hayrette kalmış biri olduğunu söyledi.

Diğer birisi ise birinciye karşılık olarak:

Giremez beldemize şüphe ve zan dağdağası
Ne biliş var, ne akıl var, ne fen ilimleri

Bunu işiten diğer bir tanesi: "İmam, Kâfirûn Sûresi'ni mi okuyor?" demesi üzerine diğer birisi:

Ne garip, akıllıya divane denilir âlemde
Akla cinnet, ne saçma, ne vehim, bu ne büyü

Diğer birisi:

-Sanırım bülbül ötüyor.

Başka birisi:

-Hayır, çorba tenceresi kaynıyor.

Bir diğeri:

-Ne buyurdunuz? Kahve cezvesi mi taşmış?

Diğeri:

-Dalga sesi olmalı.

Sonuncusu:

-Helvacı bağırıyor galiba. Biraz alsak.

Ah! Bütün hâletde, yine kendini zevk ederek,
"Küllü hizbin" remzini hatemine çekmiş "ferihûn"[84]

Birisi bağırıyordu:

-Ne odur, ne budur, ne de şudur.

Hepsi sustular. Biz bilge kâhinle beraber birinin huzuruna vardık. Tam bir edeple elini öpmek istedik. Güldü ve:

Hacer-i esvedi var öp, eğer öpmekse muradın
Hîçi öpmek için şansız, nişansız olmak gerek
Ruh kucaklanıp kavranır mı sınırlı sözlerle
Dudak değil öpmek için ah, can gerek.

Dedi.

Diğer birisine yaklaştık. Ben:

-Ey ilimler sahibi bilge! Size arz edeceklerimizi...

Der demez uzun bir kahkaha kopardı ve:

Körün unvanını ârif koyarak
Görenin ismine divane denildi
Nice efsaneler saydırmış ilim
İlim ve irfanına efsane denildi.[85]

Dedi.

Bir üçüncüye müracaat ettik. Sebebi ziyaretimizi arz ederek yardımcı olmalarını temenni ettik. Boyna yalvarıyordum. O da diğerleri gibi görünüyordu. Sözü keserek cevabı bekledim. O vakit:

-Yağmur mu yağıyor? A! Fakat isteyen var, istemeyen var. İsteyen ve istemeyen var. Ne isteyen, ne de istemeyen de var. Acaba "var" ne demek?

Biz bunlarla konuşamayacağımızı anladık. Bir köşeye çekildik. Bilge kâhin: "Sabır, dur bakalım" diyordu. Bir tanesi bize doğru yaklaşınca: "Hah! İşte şimdi görüşebileceğiz" diye yanaştım ve gelen zata, "Beyefendim! Hoş ve safa geldiniz" dedim.

Gelen:

-A! A! Safa gelmedim.

Ben:

-Efendim, isminiz?

Gelen:

-Her dakika değişir.

Ben:

-Şu halde kimsiniz efendim?

Gelen:

-Ben ne bileyim. Eğer bilsem burada aşçılık mı ederdim?

Ben büsbütün bezmiştim. Lâkin bilge kâhin sabır tavsiye ediyor ve:

-Bunlara bizim emel ve maksadımız malumdur. Dur bakalım. Birkaç gün burada kalır, riyâzete[86] gireriz. Bakalım devran âyinesi ne gösterir! Dediğinden gereğini yaptık.

Ben esasen zevk ve iştahtan kesilmiş olduğum için yirmi dört saatte birkaç zeytinle iktifa ediyordum. Bu hal üzere otuz dokuz gün geçti. Tam kırkıncı gün mecnunlardan birisi diğerini çağırdı. Bu, mütehayyir (hayrete dalmış) biriydi. Hepsi yarım ay şeklinde bir halka oldular. Mecnun ortaya oturmuş, mütehayyir (hayrete dalmış olan), tam karşısına tesadüf ediyordu. Hepsi bir müddet murakabe[87] halinde kaldılar. Sonra mecnun ve mütehayyir arasında konuşma başladı. Mecnun:

-Ey mütehayyir (hayrete dalmış kişi)! Okudun, yazdın ve manasını da anladın. Manayı nasıl anladın?

Mütehayyir:

-Elif-ba ile.

Mecnun:

-Mana ne demektir?

Mütehayyir:

-Birin iki, ikinin bir olmasıdır.

Mecnun:

-Bunun ismi nedir?

Mütehayyir:

-Kelime-i Tevhid (birlemek).

Mecnun:

-Bir nasıl tevhit olunur? Bir bölünebilir midir; birden fazla şeylerden mi meydana gelmiştir ki?

Mütehayyir:

-Hayır. Bir, basit ve bölünmezdir.

Mecnun:

-Öyle ise bir nasıl iki olur ve tevhitte neden iki had[88] var?

Mütehayyir:

-İki haddin birisi ikrar, diğeri inkârdır. İnkârın vücudu, ikrarın gölgesidir (yani inkâr, imanın gölgesidir). Bu sebepten dolayı iki haddin hakikati birdir. Eğer bir had olsa, o vakit ikilik olabilirdi.

Mecnun:

-Ya! Buna ne derler?

Mütehayyir:

-Üç ismi var; hilkat[89] sanatı, zuhur cilvesi, vahdet sahnesi.

Mecnun:

-Bu ne zaman olmuştur?

Mütehayyir:

-Zaman, inkârla ilgili yöndür. Var olmakta zaman olmaz ki! An olur.

Mecnun:

-Pekâla an dediğin nedir?

Mütehayyir:

-Salt inkârdır. Salt yokluk, ikrarda zamansızlık. Fark da (inkârla imanı ayırt etmek de) mutlak zaman.

Mecnun:

-Elif-ba ne demektir?

Mütehayyir:

-Âlemlerdeki şuûn[90].

Mecnun:

-Hangi harf asıldır?

Mütehayyir:

-Elif.

Mecnun:

-Neyin aslı? Varlığın mı, şuûnun mu?

Mütehayyir:

-Varlığın olamaz. Şuûnun (işlerin, hadiselerin).

Mecnun:

-Elifin aslı ne?

Mütehayyir:

-Nokta.

Mecnun:

-Varlık dediğin, elif mi, nokta mı?

Mütehayyir:

-Nokta, sessiz varlık. Elif ile dile gelir.

Mecnun:

-Ya! Demek varlık iki türlü mü?

Mütehayyir:

-Hayır! Elif ve nokta birdirler.

Mecnun:

-Öyle ise elif nasıl meydana geldi?

Mütehayyir:

-Bu bir meseledir. Söze sığmaz ki.

Mecnun:

-Bir benzerini göster.

Mütehayyir:

-Misli ve benzeri olamaz.

Mecnun:

-Öyle ise misal göster.

Mütehayyir:

-Misali, zaman ve mekân kaydından azade olanlar anlarlar.

Mecnun:

-Misalin sermayesi nedir?

Mütehayyir:

-Arı.

Mecnun:

-Arı ne yapar?

Mütehayyir:

-Balı, sevdirmek için.

Mecnun:

-Ya başka ne yapar?

Mütehayyir:

-Balmumu yapar, bildirmek için.

Mecnun büyük bir mutlulukla:

-Allah mübarek eylesin ey âriflerin tacı! Hayret vadisi de senin, cinnet vadisi de senin. Son bir sualim var, misali göster.

Ben hayretten hayrete düşüyordum. Çünkü Âyine-i Aşk Bânû'nun soruları tamamen bu sualler ve cevaplar ile çözülmüştü. Velâkin kalbimin sahasında ne Âyine-i Aşk, ne de bir suret kalmıştı. Âyine-i Aşk, artık benim gönlüm olmuştu. Evvelce batımın zahir iken, şimdi zahirim batınım olmuştu (yani önceden iç âlemim dışta iken, şimdi dışım içim olmuştu). Ben şimdi tam manasıyla seviyordum. Ben benimle vuslatta idim[91].

Ben bu ruh haleti içindeyken, Mütehayyir (hayrete dalmış olan) cebinden bir balmumu parçası çıkardı ve orada bulunanlara göstererek, "Ey cemaat! İşte nokta!" dedi. Sonra nefesiyle ısıta ısıta uzattı ve "İşte elif !" dedi.

O vakit Mecnun ayağa kalktı ve:

-Elifin başka ismi varsa söyle, dedi.

Mütehayyir:

-Evet vardır. Lâkin kulağına söyleyeyim, dedi. Yaklaştı. Bir şeyler fısıldadı. Birbirini kucakladılar.

Sonra bana hitapla:

-Ey genç! İşte şimdi Leylasız Mecnun oldun. Çünkü Mecnun Leyla oldu. Aradan Leyla da çıkarsa, o vakit elifin kulağıma söylenen diğer ismini öğrenebilirsin, dedi.

Ben, eşsiz hazlar içinde gözümü açtım. Koca Aynalı da o yakıcı davudî sesiyle:

Ona Mecnun mu denilir ki onun Leyla'sı
Yeni bir cilve-i şevket[92] ile Mevlâ olmuş

diye okudu.

Süslü Zincir, Âlemin Nasibi

Hoş bir hava. Aynalı ile oturmuştuk. Her zamanki gibi cezveyi ateşe sürdük. Şekeri bol kahvemizi henüz bitirmezden evvel, seyrana (hayal âleminde gezmeye) başlamıştım. Bu günkü gezintim süratle uçarak başlamıştı. Âciz olduğum için, rüyada bile uçmaya tahammülüm yokken, bu hayalî uçuş beni ziyadesiyle yoruyor, sersemletiyordu. Garibi şu ki, doğru bir hat üzerinde değil, yükselmek suretiyle uçmakta idim. Gözümden küreler, güneşler tamamen kaybolmuştu. Bir yere geldim. Orada artık irademi elime alabilmiş ve uçmaya son vererek yükselişin nihaî sınırını bulmuş bir balon gibi fezada durabiliyordum.

Bir müddet dinlendikten sonra sağ tarafa doğru uçmaya başladım. Benim gibi serserice uçmakta olan bir zata tesadüf ettim. Selam verdim. Durdu ve bana kim olduğumu sordu. Cevap verdikten sonra, buralara nasıl çıktığımdan irade ve malumatım olmadığını da ilave ettim. Cevap olarak:

-Burası Berzah Âlemidir. Ben de Pisagor'um...

-Pisagor mu? Hani şu meşhur Pisagor, filozof Pisagor ha?

-Evet.

-Ey büyük üstat! Ne kadar sevindim. Bilseniz ne şeref! Benim gibi bin tane müşkili olan bir öğrencinin sizin gibi bir büyük üstada tesadüfü olmaz bir saadettir.

-Oğlum! Burası dünya değil. Onun için yalana hacet yok. Bana büyük üstat deyip durma. Dünyada çabalayıp gece gündüz kafa patlattığım yetmemiş gibi, asırlardan beri şu berzah âleminde dahi aynı muammayı düşünüyorum. Biliyorum ki, şuûnun (işlerin, fiillerin, hadiselerin) esası vahdet. Çünkü adetlerin esası vahiddir (bir).

-Diğer bir nazarla kâinat dahi ahenk demek. Lâkin halledemediğim taraflar var. Yazmak ve düşünmek istiyorum. Ne çare ki, bu garip boşlukta ne yazı yazacak levha, ne de kalem var. Üzerinde biraz kâğıtla kalem var mı?

Üstadın bu izahatı bana tuhaf geldi. Hatta berzah âleminde bile düşünceden azade olamayan üstattan ayrıldım. Bir müddet sonra diğer bir gölgeye rastladım. Ona da selam verdim. Selamımı almazdan evvel:

-Çırağım Eflatun'u ve onun çırağı Aristo'yu gördün mü? Diye sordu.

Bu suale çok şaşırmakla beraber, bu iki dâhi filozofu neden ve niçin sorduğunu merak ettim. Dedim ki:

-Bunlardan ne istersiniz?

Dedi ki:

-Burada alay edip kendilerini tuzağa düşürecek sofestâî[93] milleti yok. Canım çok sıkılıyor. Bizim Eflatun'la çırağı Aristo'yu bulsam, birbirine takıştırarak onların çene kavgasıyla eğleneceğim.

Bu zatın konuşma tarzından, eşsiz filozof Sokrat olduğu anlaşıldı. Bu da uçtu gitti. Ben o tenha sahada sıkıldığımdan, savuşacağım sırada gayet sevimli, yakışıklı bir gölge yolumu kesti. Pek hoş bir telaffuzla, şiir denmeye değer bazı kelimeler sarf etmeye başladı. "Evet!" diyordu, "Dünyada görüp bildiklerimiz hep ulvî ve yüksek âlemde ruhlarımızın gördüğü hakikatlerin sönük birer hayal ve hatıraları idi."

Ben:

-Kimsiniz efendim?

-Eflatun'um.

-Bendeniz burada hiçbir hakikat göremiyorum. Bilakis, her ne biliyor ve görüyorsam dünyada görüp bildiklerimin hatırasından ibaret.

-Çünkü burası yüksek âlem değil. Berzah âlemidir. Gerçi burada dünyada olduğumuz gibi kayıtlı değilsek de yine safî ruh olmadığımız meydandadır. Dünyada cismimiz vardı. Burada dahi var. Şu kadar ki, yoğun cisim değil, latif cisim. Binaenaleyh bu berzah âleminde görüp bildiklerimiz, hatırasının hatırasıdır...

-Lâkin bu berzah âlemi denilen şu boşlukta niye saplanıp kalıyoruz? Neden o yüksek âlem diye vasfettiğiniz yerlere gitmiyoruz?

-İki bin senedir benim de düşünüp kafa patlattığım muamma budur. Neden bu berzahta kalmaya mecburuz. Şayet burasını keşfedebilirsen, rica ederim gel beni de haberdar et. Öğrencilerim bekliyor. Ben onlara ders vermeye gidiyorum. Hoşça kal, Allahaısmarladık, dedi.

-Ey filozof! Biraz durunuz. Bu berzah âleminde dahi ders vermek, ders almak gibi kayıtlar var mı?

-Bu gibi eğlenceler de olmasa burada insan sıkıntıdan çatlar. Hem neden saklayayım, öğrencim Aristo'nun buna karşı ileri sürdüğü bir sürü itiraz ve tenkitlere cevap vermekten zevk alırım.

Eflatun da gitti. Ben belâlardan, kayıt, ihtiras ve infiallerden berzah âleminde bile kurtulamadığına hayretler içinde iken gözümü açtım. Koca Aynalı:

-Ne kuş var, ne uçma! Bir zevkle o da var, o da var. Bununla beraber evlat, safralıcasın, safran kabarmıştır. Sana bir kahve pişireyim, diyordu.

Kahveyi içtim. Akabinde yine kendimi uçar bir şekilde gördüm. Etrafımda bir sürü gölge uçmakta, ben de maksatsız ve hedefsiz bunların arasında uçmakta idim. Bir müddet şuraya buraya uçtuktan sonra, diğer uçanlarla birleştik. Bunlar bir sürü yazarlar idi. Ahlak yazarı, edebiyatçı, şair, filozof. Her boydan, her cinsten vardı. Sohbet ediyorlardı. Sohbetlerine tabii ki ben de karıştım. Uçtuğumuz bu sonsuz feza hakkında fikirlerimiz birbirine zıt olmakla beraber, hiçbirimiz esaslı bir şey söyleyemiyor ve meseleyi halledemiyorduk. Bir taraftan uçuşumuza devam ediyor, bir taraftan da sohbeti kesmiyor, ilerletiyorduk. En çok söyleyen, ahlâk yazarı denilen zat idi. Etraftan kâh takdir, kâh itiraz sesleri işitiliyordu. Bu aralık söze, şimdiye kadar sükût eden, uzun çehreli ve uzun sakallı, Çata isimli olduğunu bilâhare anladığım meşhur edebiyatçılardan birisi karıştı. Herkes yeni bir hevesle edebiyatçıyı dinlemeye koyuldu. Söz konusu kişi diyordu ki:

-Azizim Ahlâkçı! İşte burada yanılıyor ve toplantı hepimize iftira ediyorsunuz. Sizi temin ederim ki, biraz düzeltmeyle kıymetli eserleriniz herkesçe kabul görecek ve yüzlerce defa basılmaya layık görülecektir. Hatta yeni kuşağa teşvik vasıtası olmak üzere tiyatrolarca kabul görüp sahneye bile konulacaktır. Evet bu eserler, ölmezlik sırrına mazhar olacaktır.

Herkes edebiyatçının bu konuşmasını hayretle dinliyordu. O da coşmuş, büyük bir hararetle:

-Evet azizlerim, evet! Hepiniz düşününüz. Bu günkü hal, cidden düşünülmeye değer bir ilimdir. Yazı yazacak hemen hiçbir mevzu kalmamıştır. Çünkü zihniyetler değişti. Her hususta acayip ve garip değişiklikler baş gösterdi. Önceden tuhaf ve yeni addedilen şeyler, bu günkü neslin gözünde ne tuhaf ve ne de yeni sayılmıyor. Devir, her şeyde birçok yenilikler mi diyeyim, yoksa delilikler mi diyeyim, hadiseler icat etmiştir. Bu gün en ciddi eserler, yeni nesil nazarında gülünç ya da saçma bulunuyor. Binaenaleyh hayatı bir makine, ruhu bir hayal, vicdanı basit bir mirastan ibaret görmek, yaşamın manasını fedakârlık ve vazife gibi kelimelerle tanımlayan erdem sahipleri ile eğlenmek demek değil midir? Bundan dolayıdır ki ey muhterem muallim! Ey Ahlâkçı! Siz bir gün seçkin eserlerinizle en meşhur komedi yazarı sayılacaksınız.

Bu nutuk devam ederken biz de bir sahaya yaklaşmış, uçmaktan vazgeçmiştik. Zavallı Ahlâkçı'nın arkasında mühim bir irfan yükü, bir çuval basılmamış eser müsveddeleri olduğunu o vakit görmüştüm. O ise uçuşun şiddetinden mi, yoksa nutkun tesirinden mi nedir bilinmez, bir sebeple pat deyip yere düştü. Hepimiz etrafına üşüştük. Uçuş arkadaşlarımızdan, ismi Doktor Pataban olduğu anlaşılan, usta bir tabip Ahlâkçı'yı muayene etti:

-Subhanallah! Mide bomboş, hazmedecek bir şey yok. Bu baygınlık, midenin kendi kendisini hazmetmesinden ileri gelme bir şey, dedi.

Edebiyatçılar ve yazarlar arasında şu bahislerin tatsızca devamı, diğer tarafta grup halinde toplanmış diğer bir kitleye karışmama sebep olmuştu. Bunlardan iki kişi şöylece konuşuyorlardı:

-Hava teneffüsünde eşitlik yok. Her şeyden vergi alınan bu devir-i âlemde, hâlâ hava üzerine bir vergi konulmamış olmasına ne dersin? Bundan daha garip bir şey olur mu?

-Azizim! Cidden hoş söylüyorsun. Böyle bir vergi teklif etmeli. En az birkaç yüz milyon frank değil, lira gelir elde edilir.

Ucu gelmeyecek gibi olan bu konuşmaya da kulak misafiri olmaktan uzaklaştım. Temizce giyinmiş bir zat ayakta duruyordu. Meğer bu da yazar ve edebiyatçı imiş. Şuradan buradan biraz konuştuk. Faydalı eserler yazmaya akrabalarım gibi vakit ayırmayıp ömrümü heba ettiğimi söyleyerek beni azarladı. Ve bu sene bari bir eser yazıp yazmadığımı sordu. Karalamaya çalıştığımı, lâkin tozdan dumandan ferman okunacak sıra olmadığı gibi bir karşılık verdim. Bu zat, küçümseyen bir bakış fırlattıktan sonra:

-Bak ben bu sene mükemmel bir eser kaleme aldım. İsmini söylesem ne çıkar. Çünkü bir şey anlaşılmaz. Şu kadarını unutma ki, ilim bizatihi kıymetli bir şey değildir. İş bilen adamların işlerini kolaylaştırması bakımından ancak bir ehemmiyet ve kıymet kazanabilir. Bu hakikatlere vakıf olamayan âlimler, belki züğürtlerin takdirine mazhar olur. Ama kendisi ebediyen züğürtlükten kurtulamaz. Parasız bol alkışların ve takdirin züğürt tesellisinden başka bir kıymeti var mıdır ki...

Önümde geniş bir meydan görünüyor, halk küme küme toplanmış bulunuyordu. Bu berzah âleminde pek meraklı olmuştum. Haydi bakalım şurada ne var, dedim; uçtum, yürüdüm. Nihayet meydanlığa varmıştım. Oraya toplanan halk, sınıf itibarıyla birçok gruplar meydana getirmişti. Meydanın ortasında yüksek bir yer yapılmış, ortasına da büyük bir macuncu fırıldağı asılmıştı. Acaba bu nedir diye merakla bakarken, biraz sonra müthiş bir kambur geldi, fırıldağın bir ucuna oturdu. Bunun hem önünde, hem de arkasında kamburları vardı. Ömrümde hiç böyle çift kambur görmemiştim. Garibi neresi, bunun ön kamburu şeffaf olduğundan içerisi görünüyor, âdeta bir tüccar mağazası idi. İçinde sayısız ve hesapsız çeşitli maddeler vardı. Görüşüm acayipleşmiş, kamburun içini âdeta Mescid-i Aksa avlusundan büyük, çok gözlü bir mağaza gibi görmekte idim. Hayretime hudut yoktu. O aralık elinden tutarak yol gösterdikleri bir şahsı getirdiler. Baktım. Bu bir kör idi. Fırıldağın yanına oturttular. Bu esnada evvelce görüştüğüm Ahlakçı, edebiyatçı familyası ve Doktor Pan dahi gelmişti. Yanımda birisi fısıldıyordu:

-Bu kambur felek, bu kör de talihtir.

Hepimiz fırıldağın etrafına dizildik. Etrafında halka oluşturmuştuk. Kör, fırıldağı çeviriyor, fırıldakta oturup dönen kamburun, ön kamburundan çıkarıp attığı çeşitli maddeleri etraftakiler kapışıyor. Tuhafı şu ki, herkesin nasibi olan nesne başına düşüyordu. Sıra yazarlara, edebiyatçılara geldiği zaman bunlar da bir halka yaptılar. Ben memurlarla yazarlar arasında bir yerdeydim. Memurların çokluğu beni açgözlülüğe düşürdü. Yazarlar sınıfına sokuldum. Tuhaf tesadüf! Bir çuval basılmamış eserleri sırtında ahlâk muallimi benim sol tarafıma düşmüştü. Müthiş kambur, herkese bir şey atıyordu. Sıra bize gelince başıma isabet eden ağır bir şey beni yuvarladı. Esasen pek cılız olan ahlâk muallimi Çat cenapları da benimle beraber yuvarlanmıştı. Sersemlikten kurtulunca ilk işim nasibime düşen, beni yerlere yuvarlayan şeyin ne olduğuna bakmak oldu. Aman Ya Rabbî! Bu bir küfe çürük domates idi. Domateslerin bir kısmı başıma, yüzüme gözüme bulaşmıştı. Talihime düşen bu garip salçalanmadan dolayı etrafıma bakarken, arkadaşların nasiplerini seyrederken, hayret nazarıma benimkinden daha tuhaf bir manzara ilişti. Ahlâk muallimi Çat cenaplarını yuvarlayan, benim düşmemin tesiri olmayıp bu bilge zatın başına isabet eden bir sepet yumurta olduğu görülüyordu. Faziletli hocamız esasen pek zayıf olduğundan, başına isabet eden yumurtaların hemen hepsi kırılmış, her tarafını yapışkan bir cila kaplamış ve bu zat, tavada kızartılmak üzere hazırlanmış yumurtalı dil balığı şeklini almıştı. Pek mütevekkil olan Çat cenapları, tam bir ciddiyetle yüzündeki, başındaki yumurta tabakasını parmaklayarak tıkınmaya çalışıyordu. Çürük domateslere bulanmış olduğumu unutarak kahkahayı bastım. Ahlâk muallimi hiç ciddiyetini bozmadan konuştu:

-Bine yakın büyük yumurta. Bari kırılmasalardı. Bir sene onlarla beslenir, şu sırtımda senelerce taşıdığım basılmamış eserlerimin hiç olmazsa üçünü beşini bastırabilirdim.

Bu sırada, evvelce temiz elbiseli ve eserinin isminden bir şey anlaşılmaz diyen ve bir takım felsefeden bahseden zat, elinde bir kese altın olduğu halde geldi. Ahlâk yazarının yumurta kalıntılarını parmakladığını, benim de kahkahalarımı görünce dedi ki:

-Yahu Âdemler! Siz ne kadar budala şeylersiniz. Dünyada her şeyden istifade etmenin yolu varken siz aksini yapıyorsunuz. Eminim ki, elimdeki kese altını size versem bunu da kullanmasını bilmeyeceksiniz. Haydi yekdiğerinizin yüzünü yalayınız, domatesli yumurta yemiş olursunuz. Haydi durmayınız, vakit geçirmeyiniz.

Bu sözlerin bitmesini müteakip, ahlâk yazarı muhterem hoca hemen kucağıma atıldı. Kollarını boğazıma doladı. Zayıflıktan, gıdasızlıktan Güney Amerika'nın karıncayiyen hayvanının hortumu şeklini alan yarım karış ince ve sert diliyle yüzümü yalamaya başladı. Kedi dili kadar tırtıllı olan bu dil yüzüme dokundukça o kadar gıdıklandım ki, değil karşılık olarak yumurtalarını yalamak, deli gibi gülmekten katılıyor, bir taraftan da aç ahlâkçı hocanın demir kadar sağlam, iyice kenetlenmiş kollarından kendimi kurtarmaya çalışıyordum. Gırtlak gırtlağa yuvarlandık. Bir aralık kendimi kurtarabilmiştim. Gözümü açtım. Koca Aynalı, elinde bir tabakla mezarlık kapısı tarafından geliyor, gülümseyerek söyleniyordu:

-Âlem bir deniz, sen bir gemi, aklın yelkeni, fikrin dümeni, kurtar kendini, ha göreyim seni...

Tabağı önüme koydu. Oturdu. Zenbilinden biraz ekmek çıkardı verdi. Tabakta domates salatası üzerinde hazır lop yumurta vardı. Berzah âlemi ve gördüklerim hatırıma geldi. Aynalı tekrar tebessüm etti:

-Bir farkla öyledir. Lâkin farkı atınca öyle midir? Hele çok düşünme. En sonunda, başına atılan domateslerden ezilmeyen birkaç tanesiyle saygıdeğer yazar ahlâkçının başına isabet eden yumurtalardan kırılmayan birkaç tanesinden yapılmış salatadır. Kaşıkla! Nasibinde ne varsa, kaşığında o çıkar. Buyurunuz, yiyelim! Oğlum! Âlem, yine o âlem, devran yine o devrandır, dedi.

Aynalı'nın Ebedî Uzleti

Ruhumda tuhaf bir burukluk ve keder hissediyordum. İşlerimi bitirmezden evvel Aynalı Baba'ya uğradım. Beni görünce mütebessim ve fakat değişik bir sima ile:

-Ee evladım! Ben artık buradan göçüyorum. Zahiren ayrılmamız lazım geldi. Cenâb-ı Hak yardımcın ve rehberin olsun. Sen yarın sabah da bir zahmet uğra! Sana, bir dağarcıkla içindekileri, hatıra ve yadigâr olarak bırakıyorum. Beni gönülden çıkarma ki, her an seninle beraberim.

Deyince meseleyi anladım ve elimde olmayarak ağlamaya başladım.

O da ağlayarak beni bağrına bastı.

-Ne yapalım evladım! Gelip gitme âlemidir. Zahirine niye bakmalı! «O her an yeni bir fiildedir»[94] Biz âdetullahtan[95] hariç olamayız ki.

Geç vakte kadar yanında kaldım. Lâkin saatler ne kadar çabuk geçmişti. Kapıp götüren şimşek miydi bilmem. Pek acıklı bir vedayla ayrıldık. Bütün gece uyku uyumadım. Seher vakti mezarlığa gittim.

Latif bir seher yeli esiyor, en kasvetli gönülleri bile bir vahdet ve ruhaniyet velvelesiyle dolduruyordu. Ben çok tasalı ve mustarip idim. Koca Aynalı, o hâlis nur, bir ağaç dibinde, o daim sevdiği asırlık çitlembik altında, kollar göğüste çapraz kavuşturulmuş, sanki güzel bir rüya görüyormuş gibi mütebessim ve tatlı bir halde uzanmış idi.

Yaklaştım. Hasret ve sevgi gözyaşlarıyla mübarek ellerini ıslattım. Ağladım ağladım. Ne kadar geçtiğini fark etmiyordum. Gönül, son insanlık vazifesini yapmak için bir türlü ayrılmaya ve hazırlanmaya razı olamıyordu. Bir vecd ve istiğrak halinde kalktım. Sevdiklerimden oluşan küçük bir cemaatle dönüp sevdiği ağaç altına defneyledik. Akşama kadar fena bir iç sıkıntısı ruhumu kemirdiği halde maksatsız ve gayesiz sersericesine dolaştım.

Gecem birçok düşünceler ve maziyi anmakla geçti. Ertesi sabah Baba'nın bıraktığı yadigârı hatırladım. Hüzün dolu kulübemize girdim. Bıraktığı dağarcık (torba) ufak bir şeydi. Açtığım zaman yadigâr olarak bana kalan eşya bir büyük, iki küçük cezve, dört beş fincan, yüz dirhem kadar şeker ve kahve, bir parça el yazması Kur'ân-ı Kerim, ufak bir cep defterinden ibaretti. Kulübeyi tamir ettirdim. Artık dünyevî meşgaleden âzâde kaldığım zamanları burada geçiriyordum.

Defterdeki hatta bakılırsa, merhum Baba'nın yazısı pek hoş ve ince gibi olduğu ve gözü kendisi gibi yazısının da okşadığı görülüyordu. Birçok ârifâne şiir ve hikmetli makalelerin bulunduğu defterin birkaç fıkrasını, herkesin duymasında mahzur olmayan ve bilakis yararlanmayı gerektiren şeyler olduğundan aşağıda yazmaya başlıyorum.

Saadet

Her insan, her izan ve vicdan sahibi, hatta en naçiz bir hayvan bile bu fark ve tekvin[96] âleminde ihtiyaçları hissettiği andan itibaren, saadeti aramaya başlar. Bu öyle sabit bir kaidedir ki, tabiat kanunları içinde her kanun değişmiş olsa bile, bu kaide kesinlikle değişmez, bozulmaz.

Hayvanlar, yaratılışlarında olan kanaatle, belki de çoğunlukla bir nisbî saadet bulur. Zira istekleri, zevki, düşüncesi sınırlıdır. Lâkin insan [kâmil insan müstesna olmak şartıyla] aradığı, talibi ve müştâkı olduğu saadetin mahiyetini pek de bilmediği halde, yine meçhulleri olan bu meseleye bir had ve hudut belirleyemez ve tayin edemez. Nice mesutlar vardır ki, bu hırs ve düşkünlüklerinden dolayı, mesut olmadığı iddiasında bulunur. Kendi kendine fani hayatını cehennemî bir hale getirir. Zaten en basit ve sıradan bir insanın, bir insan yavrusunun bile bitmez tükenmez bir emeli vardır.

İnsan. İşte şu devirde, her şeyi oldukça anlaşılmış iken, anlaşılmayan bir muamma. Nedense insan fıtraten acayiptir. Birçok şeylere sahip olur, oldukça hırsı artar.

Acaba saadet nedir? İşte bunu bilen yoktur. En doğru tabir, dünya dağdağasından habersiz mecnunlar mesut sayılabilir.

Dikkat ediniz. Bir şehri tiyatroya ve halkını aktöre benzetmek çok mümkündür. (K...) şehrinde idim. Zamanın icabı olarak herkesle temas ediyordum. Pek çok insanı yakından inceledim. Bunlar manalı ve manasız birçok noksanlıkları bulunduğundan mesut değildiler. Bu koca memlekette en fazla dikkatimi üç şahıs çekmişti.

Birisi oturduğum mahallenin imamı idi. Diğeri de (...) tekkesinin şeyhi olan zat idi. Her ikisi cidden nadir ve tuhaf şeylerdi. İmam efendi oldukça ders görmüş, Ezher'e kadar gitmiş. Öyle olmakla beraber vakit ve hali yerinde, çeneli, eşraf bozması, itibarlı, oldukça nüfuzlu ve aynı zamanda çok atak ve fazlasıyla mutaassıp bir şahıs idi. Şeyh efendiye gelince, babadan miras olarak aldığı tekkenin muntazam geliri ile refah içinde, tekmil İsrailiyattan başka enbiya ve evliya hikâyelerine vakıf, birçok safsata ve hurafeleri bilir, tüm sema ve ayin usullerinden haberdar, devamlı surette rüya görür, cin devşirir, şeytan toplar, bağlar bir adamdı.

İmam efendi herkese itiraz eder, âhir zaman geldiğinden iman ve akidenin zayıflığından, kıyametin kopmasına az bir şey kaldığından dem vurur. Herkeste bir ayıp ve kusur görür. Kimsenin kıldığı namazı, aldığı abdesti beğenmez, kendinden başka şeriata sarılmış muttaki adam göremez. Halbuki bu imam, mevcut haliyle pek mesut olabilirken, yukarıdaki halleri dolayısıyla kendini mahrum etmekle beraber, bu mahrumiyetini bir de faizle gizlice köylülere para vererek tefecilik yapmak, yolunca domuzu bile kuyruğuyla yutmak ve daima kaza ve kadere son derece teslim olduğundan bahsederken, gök gürlese kulaklarını avuçlarıyla tıkayarak duymamaya ve vaktinin büyük kısmını gizli ve kanunsuz eğlencelerle geçirip lüzumsuz sıkıntılara maruz kalarak kötü huyuyla nisbî saadetini büsbütün berbat eylemekle meşhur idi.

Şeyhe gelince cin düşürmek bir tarafa, cin korkusundan geceleri helaya bile ailesi beraber olmadıkça gidememek, evinde kızının ahvâlini kâh görür, kâh görmez, basit, aptal ve tam manasıyla miskin bir adam olduğundan bu da kendini bilenlere göre biraz tedbirle tam mutluluğa sahip olabilirken, şu halleriyle sürekli ıstırap içindedir.

Asıl mevzumuz olan üçüncü şahıstır. Bu üçüncü şahıs, tetkikimin neticesine göre, rıza ve aynı zamanda nisbî bir saadete sahip tek bir aile olarak görünmektedir. Şehirde cevelânım esnasında, bulunduğum yere beş on adım mesafede Hamdun... isimli bir marangoz nazarı dikkatimi celp etmişti. Bu adam otuzla kırk arasında görünüyor, sağlam yapılı ve tam sıhhatli olduğu da yüzünden ve halinden belli oluyordu. Daima şen ve hayat dolu olan bu zatla, gelip geçtikçe selamlaşırdım. Bir gün meczuplara mahsus bir imtiyazla, selamdan sonra dükkânın bir köşesindeki iskemleye çöktüm. Beni memnuniyet ve hürmetle karşıladı. Derhal en küçük çırağını kahve ısmarlamaya gönderdi. Hamdun Ağa, bir tahtayı rendelemekle beraber karşılıklı konuşmamız devam ediyordu. Diyordu ki:

-Baba! Bir marangoz boş durmak ve çene çalmakla vaktini zayi etmemelidir. Kusura bakma. Hususiyle gördüğün şu üç kalfa ve çırak, oğullarımdır. Beni işten uzak, boşboğazlık eder bir halde görürlerse kötü örnek olur. Marangozluk hafızlık değil ya! Bizim işlerimiz kol kuvvetiyledir. Bir taraftan çalışır, bir taraftan da seninle görüşebilirim. Çalıştığım için kusura bakma!

Diğer tezgâhların önünde birisi yirmi, diğeri on beş on altı yaşlarında, gürbüz, çalışma ve emeğe numune iki genç, pehlivan pazılarını andıran kollarını sıvamışlar, işleriyle meşgul idiler. Dükkânın daha içinde, bana kahve ısmarlamaya giden sekiz on yaşlarındaki tombul bir çocuk da talaş ve yongaları ayırıyor, çuvallara koymaya çalışıyordu.

Ben bir taraftan kahvemi içerken bir taraftan da:

-Hamdun Ağa! Maşallah, Allah bağışlasın! Bunlar senin oğulların öyle mi? dedim.

Hamdun Ağa, övünçlü bir tavırla:

-Evet, üçü de oğullarımdır. Büyüğü ilk çocuğumdur. Şimdi yirmi yaşına girmek üzeredir. Memleketin en becerikli, en çalışkan marangoz ustalarından oldu. Hatta kendi kendine benim bilmediğim süsleme işlerini, kabartma ve oymacılık gibi şeyleri öğrendi. Yakında bu sanatı benimseyen inşaatçı Yahudilerine üstün gelecektir. Şu anda kendisine bir mecidiye gündelik veriyorum.

Ben:

-Ya gündeliği kimden alıyor?

Hamdun Ağa:

-Kimden olacak ya, benden. Farzet ki oğlum yok. Dükkânımda bir usta kullanacağım. Ben hariçten adam alacağıma, kendi oğullarımı çalıştırmaktayım.

Ben hayretle:

-Bir baba oğluna yevmiye verir mi..?

Hamdun:

-Elbette! Bir çocuk babasının yanında gündelik almazsa ne iş öğrenir ve ne de iş çıkarır. Angarya çalışır. Zira babası kendi babası olduğu için değil, belki elinin emeği için kendisini besliyor hislerini alır da ahlâksız olur. Bir de para kazanmayı ve kıymetini bilmek gibi faydalı halleri öğrenir. İşte bu yüzden ben de oğullarıma yevmiye veriyorum. Ortanca oğlum on kuruş alır. Ama üç gün sonra cumartesi hafta başıdır. Artık becerikli kalfa olduğundan on beş kuruşa çıkaracağım. Küçük oğlan hâlâ, benim rahmetli ustamda ilk aldığım yevmiye kadar, yani yirmi para alıyor. Çok çalışkan ve girişimcidir. Hatta büyük kardeşlerini geçecek gibi görünüyor. Bir kuruş hakkı ise de iki defadır acelesinden ve dikkatsizliğinden elini kesiyor. Onun için artırmıyorum. Eğer bir daha kesmezse kuruşu hak edecek. Ben dikkatsizleri sevmem.

Ben:

-Demek ev masrafını da müşterek yapıyorsunuz öyle mi?

Hamdun Ağa:

-Aa! Öyle şey mi olur? Farzet ki oğlum yok. O vakit masrafıma kalfa ve çıraklarım mı iştirak edecek? Yahut (farzet ki) birçok kimsenin olduğu gibi, evlatlarım kendilerini idare edecek para kazanmaktan âcizdirler. Şu halde masrafa nasıl iştirak ederler.

-Oğullarım kazandıklarını biriktiriyorlar. Büyük oğlumun bedelini verdikten sonra kendisine kalacak bir hayli sermayesi vardır. Biraz daha artarsa benim sermayeme yetişecek. Kendisine münasip bir dükkân açacağım. Yahut ortak edeceğim ve evlendireceğim. Torunlarımla da ev şenlensin. Sonra dileğim ikinci ve üçüncü.

Ben:

-Demek ağam, sen hayli zenginsin öyle mi?

Hamdun, çocuklarına hitaben:

-Kollarınızı kaldırınız, dedi.

Çocuklar kollarını kaldırdılar. O vakit bana:

-Bak Aynalı Dede! Bu sekiz kol az zenginlik mi zannedersin?

Çocuklara tekrar hitapla:

-Haydi oğullarım, işinize devam ediniz.

Bana da:

-Ben çoktan oğlumun bedelini bizzat hazırlamıştım. Ortancanınkisini de tamamlamak üzereyim. Bilir misin Dede, ben yirmi yaşında evlendim. O vakit yevmiye yedi kuruştu. Bir sene sonra büyük oğlum dünyaya geldi. Ustam rahmetli Hacı Murtaza yevmiyemi on beş kuruşa çıkardı. Bana yol gösterdi. O günden itibaren yevmiyemden altmış para oğlumun bedeli için, üç kuruş hastalık halinde çalışmayacağım zaman harcama için, on para bayramlarda fukara çocuklarına elbise yapmak için, on para sadaka vermek için, üç kuruş da sermaye biriktirmek, iki kuruş ev kirası ve elbise vesaire için ayırmaya başladım. Beş kuruş bize bol bol yetiyordu.

Ben bu tedbirlere şaşıyordum:

-Demek ki, senin ustan Hacı Murtaza iyi bir adamdı.

Marangozun gözlerinden yaş gelerek:

-Allah rahmet etsin. Neyim varsa onun sayesindedir.

Marangoza:

-Allah saadetini artırsın. Allah karına ve çocuklarına sıhhat ve uzun ömürler ihsan eylesin, dedim.

Bu duam marangozu pek memnun etti. Önde küçük çocuk olduğu halde oğulları elimi öptüler. Mesut ailenin halinden o kadar memnun oldum ki, çoktan beri gözyaşı dökmeye acı ve tatlı bir vesile bulamayan gözlerim sulandı. Marangoza:

-Şimdi bana nasıl ömür geçirdiğinizi de naklet, dedim.

-Sabahleyin gayet erken kalkarız. Yaz ve kış yüzümüzü soğuk suyla yıkar, küçük büyük hepimiz birer kahve içeriz. Ailece biraz konuştuktan sonra, erkence karım tarafından ateşe konulan tencereyi odamıza alarak bir çorba yeriz. Kalkar dükkâna geliriz. İçimizden birisi eve lazım malzemeyi alır, eve götürür. O günün işlerini kendilerine veririm, çalışmaya başlarız. Öğleye yakın karnımız acıkınca küçük eve gider, yemeğimizi getirir. Güzelce karnımızı doyururuz. Gazete okumak için komşu kahveye bir kahve ısmarlar, bir gazete alırız. Büyük oğlum göz gezdirir, bana mühim haberleri söyler.

-Vay! Evlatların okuma biliyorlar ha!

-Hem okurlar, hem yazarlar.

-Demek onları mektebe gönderdin öyle mi?

-Hayır, mahalle mektebinde çocuk senelerce devam ediyor, hem ahlâksız oluyor, hem de bir şey öğrenemiyorlar. Ben fakir bir hoca buldum. Kalfa bulunduğu mektebe gitmezden evvel, her sabah bir kahve ve iki metelik karşılığında dükkânıma gelir, çocuklara yarım saat ders verir. Bir senede oğullarım Kur'an ve gazete okuyabildi. Ve bize lazım olan kadar da yazmak öğrendiler. Ondan sonra her sene hocanın uygun gördüğü kitapları aldım. Öğle tatillerinde, bazen de geceleri okuyorlar. Gelelim nasıl yaşadığımıza: Öğle vakti bir buçuk saat tatildir. Gazete dinlemek mecburi değildir. İsteyen bir saat uyuyabilir. Akşam alaturka on buçukta dükkânı kaparız. Bak Dede, ben kahve taraftarıyım. Hepimiz günde beşer fincan kahve içeriz. Akşamüzerleri şehrin uygun yerlerinde küçük bir gezinti yaparız. Geceleri evimize, kış günleri esnaf komşulardan erkekler ve kadınlar gelirler. Ha! Bizim karıyı komşu kadınlar çok sever. Zira hiç dedikodu etmez. Her cuma, karım ve çocuklarımla bahçemize gideriz. Bir kır âlemi yaparız. İşte günümüz böyle geçer. Elhamdülillah bizim eve hastalık girmez. Ömrüm boyunca ben iki, bacı da üç kere hasta olduk. Çünkü muntazam yer ve yatar, kalkarız. Abur cubur yemeyiz. Hülasa bin kere elhamdülillah ve teşekkür.

Bir Kahve Âlemi

(......) senesinde, Filistin'in (......) şehrinde bulunuyordum. Sıcak bir günün akşamı, biraz hava almak üzere, havadarlığı ile herkesin rağbetini kazanan (.....) semtine doğru zeytinler arasından yol almaya başladım. (......) semtinde bir çok mükemmel gazinoların hemen hepsi, benim gibi sıcaktan bunalanlarla dolu idi.

İnsanlar her nedense zararsız delileri çok sevdiklerinden kahvelerde oturan zevâtın bazıları beni kahve, nargile içmeye davet ederlerdi. Fakat ben, herkes tarafından istendikçe nazlanmayı artıran kahpelerde görülen bir cilve ile taliplerime rağbet etmiyor, kendi keyfime geziniyordum.

En büyük ve şık kahvelerden birisinin önünden geçerken bir garson koşarak geldi. Her nedense kahve garsonluğu Rum milletine has bir sanattır. Suriye ve Filistin'de her sanat ve iş yerlilerin elinde iken, kahve ve gazinolarda garsonlar, meyhaneciler her yer gibi, Rumlardan idi. İşte koşup gelen garsonun da Rum milletinden olduğu, kendilerine mahsus garip şive ile konuşmasından anlaşılıyordu. Garson, garip bir Arapça-Türkçe karışımı ile:

-Aynalı Baba! Seni beyler istiyor, buyurunuz, dedi.

Ben:

-Hangi beyler? Deyince:

-Dıa vuelo[97], ben bilir miyim kimlerdir? İşte şu ağaçlar altına doğru oturanlar, dedi.

Yürümekten haylice yorulmuştum. Beyleri eğlendirmek, daha doğrusu biraz dinlenmek ve gönlümü oyalamak üzere daveti kabul ettim.

Ben şehir halkı arasında aynalarım ve yabancılığım ile bilindiğim gibi, hemen bütün ileri gelenleri ve memurları ben de tek tek tanıyordum. Köşedeki beylerin yazı işleri mümeyyizi[98], şimendifer[99] komiseri, lise müdürü, bayındırlık başmühendisi ile üç lise muallimi olduklarını tanımıştım. Hepsi beni görünce eğlenircesine ayağa kalkarak:

-Vay hemşehrimiz Aynalı Sultan! Vay Aynalı Baba! Hacı Aynalı, buyurun! Sedalarıyla karşıladılar. Ben de rolüme uygun şekilde cevaplar vererek kanepeye oturdum. Garson geldi. Mümeyyiz bey:

-Hazreti Aynalı! Ne içersin? Diye sordu.

Ben nargile istedim. Nargileyi getiren garson, başka ne içeceğimi sordu.

-Beyler ne içerse ondan getir, dedim.

Garson:

-Beyler vermut içiyor, siz de ondan demek, deyince, ben:

-Evet, on bir palamut, dedim.

Beyler ve komşu masalarda Türkçe bilenler kahkahayı kopardılar. Türkçe bilmeyenler de kahkahanın sebebini sorup manasını anlayınca kahkahalar umumileşti.

Beni bilenler bilmeyenlere masa aşırı kim olduğumu anlatıyordu. Söyledikleri "Zararsız, tuhaf bir deli!" cümlesiyle özetlenebilirdi.

Orada bulunanlar arsında, özellikle halkı arasındaki tatlı ve acı su Frenkî (yerli ve yabancı Avrupalı) kadınların en çok dikkatini çeken, süslerim olan aynalarla beraber, tesadüfî olarak üçünü bir onluğa aldığım horoz şekerleri idi.

Vermutu içtim. Karşıdaki masada serbestliğinden İngiliz veya Amerikalı olduğu anlaşılan şuh ve pek sevimli bir kız bana dondurma ısmarladı. Ben de hemen sarığımdaki şekerlerden birisini garson vasıtasıyla kendisine gönderdim.

Bu halim her nedense umumun hoşuna gitmiş olacak ki, neşe umumileşti. Kahvenin yüzden fazla müşterileri tarafından alkışlandım. Madamlar bana pasta, çörek ve benzeri diğer şeyleri göndermekte âdeta yarışmaya başladılar. İlk parti ikram edenlere ben de karşılık olarak sarığımda kalan şekerleri takdim eyledim. Lâkin çörek vesair ikramın sonunda ayağa kalktım. Uzun bir şekilde horoz gibi öttüm. Ve ilaveten:

-Madamlar, beyler, efendiler! Buraya geleceğimi, bu kadar ikram göreceğimi evvelden bileydim bir küfe horoz şekeriyle gelirdim. Maalesef şimdi horozlarım bitti. Binaenaleyh ikramda bulunup da karşılık olarak bir şey alamayanlara ve bundan sonra ikram edeceklere bir nazik karşılık olmak üzere horoz gibi öttüm. İşte bir kere daha ötüyorum. Hisseniz budur, dedim. Bu sözlerim etrafa derhal tercüme edildi.

Kahkahalar eflâkı tuttu. Bulaşıcı ve umumi bir sevinç ve neşe hüküm sürüyordu. Herkes deli Aynalı'nın bu günkü deliliğine gülüyordu. Ben ise her suretle benden aşağı olan bu gafil halkın kısa görüşüne, budalalığına gülmekten bayılıyordum. O aralık kahveye bir âmâ kadın geldi. Mini mini bir kız tarafından yürütülen bu zavallının, ömrü boyunca dilenmemiş ve yakınlarda bu sefalete düşmüş olduğu, eski ve fakat ağır kumaştan yapılmış elbiseleriyle hal ve tavırlarından anlaşılıyordu. Belki bir vakitler neşe ile geldiği ve dondurma yediği bu yere, bu defa dilenci şeklinde gelmesi kendisine fazlaca tesir etmiş olacak ki, dizleri tutmuyor, âdeta yerinde mıhlanmış kalmış, donuk bir halde bulunuyordu.

Bir adım daha atmak cesaretini gösteremeyen bu zavallı kadının sefalet manzarası, bende tuhaf bir izlenim meydana getirdi. Deli rolümü unutarak, daha doğrusu diğer bir rol takınarak ayağa kalktım. Sarıktan çıkardığım külâhı keşkül[100] şekline koyarak evvela Türkçe, sonra Arapça, Fransız ve Alman lisanlarıyla:

-Hanımlar, beyler! Bu sefalete düşmüş kadına sadaka lütfediniz, dedim.

Herkes şaşırarak külâhıma kuruşluk, çeyrek vesair paralardan attılar. Masaları dolaşıyor ve tamamen halimi gizlemeye lüzum da görmüyordum. Konuşmamın tesiri semeresi, zavallı kadına göz açıp kapayıncaya kadar kısa bir zamanda birkaç yüz kuruş topladım ve eline verdim.

Bundan sonra beyler, evvelki alaycı hali bırakarak bana hürmetkâr davranmaya başladılar. Halbuki bu benim işime gelmezdi. Israrlarına rağmen kahveyi terk ederek serbestçe ve kendi âlemimde dolaşmaya karar verdim. Lâkin o kadar ısrar ettiler ki, beraber yemeye kalmayı kabul ettim. "Eh! Haydi hatıra defterinde bir de böyle âlem bulunsun" dedim.

Yemek yerken yanıma tesadüf eden mektep müdürü, kulağıma eğilerek diyordu ki:

-Azizim! Bu pejmürde ve maskara kıyafet altında tam tahsil görmüş kâmil bir insan, büyük ve cömert bir yürek olduğunu görmemek için insanın hakiki âmâ (kör) olması lazımdır. Zavallı kadının o çekingen vaziyetini görüp de ayağa kalktığınız zaman, maskara kıyafetinize rağmen çehrenizdeki safvet, ulviyet ve hatta hâkimiyet hepimizi itaatkâr, büyülenmiş bir hale koymuş ve müteessir etmişti.

-Birkaç dakika zarfında yüzlerce kuruş sadaka toplamak için, mutlaka sadaka verenlerin ruhlarını ele geçirmek icap eder. Bunu siz yaptınız. Tekrar ediyorum azizim! Siz insanlığa hizmetten uzak durarak bu garip yaşam tarzı ve kıyafeti niye seçtiniz?

Genç müridlerin hal ve kalinde (tavır ve sözlerinde) son derece hürmet ve tam safvet vardı. Cevaben:

-Azizim! Bu suali bana başka birisi sorsaydı delice bir cevapla geçiştirirdim. Lâkin sizde gördüğüm saflık ve samimiyete binaen, kısaca hakikati söyleyeyim. Ben insanlardan o kadar çok ihanet gördüm ki, onlara fenalık etmemek şartıyla şu huzurlu surette ömür geçirmeyi daha uygun buldum. Sözlerimi muhakeme ediniz. Çıkaracağınız hisse size ait bir faydadır.

Dedim ve hepsi ile vedalaşarak ayrıldım. Yaşamakta olduğum (......) kapısı civarında inziva yerime gelmiştim.

Gençlik İksiri

Suriye'nin (.....) şehrinde (.....) mahallesi sakinlerinden, (...) isimli asil bir zat vardı. Bu adam gayet cömert, hatta müsrif olduğundan, bin senelik aile servetini birer birer eritmiş ve bununla birlikte pek çok insanlara göre refah sayılacak orta derecede bir serveti kalmıştı. Yaşı altmış beşe yaklaşan, zevk ve safa ile vücudu, kuvvetli bünyesine rağmen yıpranmış olan bu zat, hayatı boyunca evlenmediği halde altmışından sonra evlenmeye kalkmıştı. Acaba ne için? Acaba hayatının son günlerinde aile saadetini tatmak, vefatından sonra hayırla yâd etmesi umulan evlat yetiştirmek için mi? Bunu hiç zannetmemeli. Çünkü altmışından sonra her ikisi de, umumî kaideye göre imkânsız şeylerden sayılır.

Altı ay önce bütün memlekette bir facia duyulmuştu. Mahallenin ve zamanın zenginlerinden, bir acayip tavırlı şahıs, esaslı bir terbiye almadığından, ailesine karşı borçlu olduğu vazifeyi idrâksizliği neticesinde, oğlu o muhite göre misli görülmemiş bir çapkın, bir afacan olduğu gibi, kızı da daha on üç yaşında iken önüne gelenle flörte pek erken olarak başlamış, nihayet bütün âşıklarına tercih ettiği ... isimli emsalsiz yakışıklılıkta fakir bir gence kendini teslim etmişti.

Kızın babası er geç olayı haber almış ve telafi çaresi şer'an ve aklen pek mümkün bulunmuş iken, çok kibirli ve son derece paraya düşkün bir cimri olduğundan, kızını bu fakir delikanlı ile evlendirmeyi katiyen reddettiği için, halk arasında yüz türlü dedikodu, rezalet peyda olmuştu.

Bir gün fakir delikanlı ansızın kayıplara karışmıştı. Bir hafta sonra, boş arsalardan birinde kuyu içinde cesedi bulundu. Kimisi kasten öldürülerek kuyuya atıldığını, kimisi aşk ve ümitsizlik sevkiyle intihar ettiğini söyledi. Kaide gereği işe zabıta (polis) el koymuştu. Bununla beraber bütün Suriye ve Arabistan'da olduğu gibi, işin ucu zengin tarafa dokununca kapandı gitti.

Aradan dört beş ay geçtiğinde bu yosma kızı (.....) beye nikâhlamaya karar vermişler. Bunda iki tarafın sözde türlü türlü istifadesi olacaktı. Kızın babası (.....) bey gibi asil ve herkesin alenen dil uzatmaktan çekindiği bir zata kızını vererek geçmiş olayları unutturmak ve hâlâ mühimce bir yekûn tutan beyin emlâkini elde etmek istiyordu. Çünkü kızın babası bu yaştaki ihtiyarlara, on üç on beş yaşında kızların öldürücü zehir gibi olduğunu bilenlerdendi. (.....) bey ise âhir ömründe eski debdebesini geri getirmek ve tamahkârlık derecesini dışarıdan fark edemediği müstakbel kayınpederinin servetinden yararlanmak gayesinde idi.

Mamafih düşünüldüğünde, bey için meşru addedilemeyen evlilik meselesinde, bunun kârının kayınpedere dönük olduğunu anlamamak mümkün değildi.

Her zarar biçare (.....) beyin başına patlıyordu. Üstelik bu yosma kızın süs diye beyin alnına takacağı sayısız ve uzun boynuzlar da zararların özünü, kaymağını teşkil edecekti.

Ben o günlerde bir Fatiha makamında tıraş olduğum (....) semtindeki berber (. . .) ağanın dükkânına uğramıştım. Beni görünce:

-Hoş geldin. Merhaba Aynalı baba! Diye samimi bir hitap ile karşıladı ve daveti üzerine koltuğa oturduktan sonra (.....) ağa ile konuşmaya başladık. Berber ağa, meslektaşları gibi, müşterileri ve civar halkının işleriyle meşgul olur, geveze bir adamdı. Dedi ki:

-Haberin var mı ya Aynalı Baba? (.....) beyin nişanlısı (.....) hanım, kendisini görmeyi arzu etmiş. Bey bu gün ikindiden sonra buraya gelecek. Niçin gelecek? Sana ne, diyeceksin değil mi? Bu gün uzun işim var. (.....) beyin saçı ve sakalını, bıyığını boyayacağım. Yüzüne, kulaklarına ibrişim tutacağım. Sonra şaplı, sodalı su ile yüzünü yıkayacağım. Buruşukları tamir edeceğim. Aynalı Baba! Sodalı ve şaplı su tertibim çok kuvvetlidir. Nasıl, senin de buruşuklarını tamir için biraz yüzüne süreyim mi? Alimallah, yüzün asker trampetine döner. Öyle gerilir ki, ne buruşuk kalır, ne de bir şey. Hele içindeki soda, ayrıca ruhaniyetli bir cila verir. Ha! İstemiyorsun. Başını sallama. Bir tarafını kestireceksin. Ben (.....) beyin makyajını tamamladıktan sonra, elde baston, tin tin kızın penceresi altından geçecek. Ha! Bak senden sır çıkmaz. Yanımdaki attar da beye şeytan bokundan kuvvet hapları hazırlıyor. Anlarsın ya! Herifte barut mafiş. Şeytan boku çok kuvvetli imiş. İhtiyarlığımda lazım olursa ben de kullanacağım. Tarifini aldım. Ha, Aynalı Baba! Sen ömründe hiş şeytan boku hap yuttun mu? Kokusu biraz fenaca imiş. Neyse baba, sen bu işe ne dersin. Bizim bey yetmişe yakın. Böyle on beş yaşında bir âfeti almak ne demek? Bana kalsa, insan yetmişini bulduktan sonra şeytan boku değil ya, kaz boku yutsa beş para etmez. (.....) Beyin evlendikten sonra pek çabuk cartayı çekeceği şüphesizdir. Mezarcı (.....) ağa mezarı iki üç arşın derin kazmalıdır. Hatta umduğumuz gibi, bey birkaç haftada ölmez de beş on ay dayanırsa mezarı kırk arşın kazmalı.

Ben:

-Ağa! Hepsi hoş; ama bu kadar derin mezara ne lüzum var? Dedim.

Berber:

-Aa! Ne lüzum mu var? Nasıl lazım değil? Beyin cesedinin bir kısmı hariçte mi kalacak? Boynuzları dışarıda mı bırakılacak? Ha, ha, ha! Eğer bir sene yaşarsa Ezher minareleri kadar boynuz uzatacağına emin ol. Sen kızı bilsen ne yaman şeydir!

Artık tıraş bitmişti. Geveze berberle vedalaşıp yerime döndüm.

Başta da söylemiştim, (.....) bey, gayet iyi bir adamdı. Zira zararı yalnız nefsine ait olmak üzere birkaç yüz bin liralık dehşetli israfının mühim kısmını sefillerin refahına sarf etmiş, takdir edilecek bir adamdı. Bu adamcağız, bana bile çok iltifatkâr davranır, asilzâdelere has bir alicenaplıkla her defa gönlümü alırdı.

Bu evlilik sonunda meydana gelmesi kaçınılmaz rezaletlere dayanamayarak feci ve elim bir şekilde dünyaya veda edeceği bence muhakkaktı. Binaenaleyh kendisine bir hizmet yapmak için karar verdim. Biraz düşünerek çarşıya çıktım. Bir ufak teneke içinde kurşunîye çalan vernikli boya yaptırdım. Beyin hanesine yakın meydanlığın bitimindeki yerime bıraktım.

Şehrin kenarında (......) bostanlarında gezinmeyi çok severdim. Dolaştığım esnada oralarda esaret dizginleri salıverilmiş, canından bezmiş, başıboş gezer, gelip geçene gözlerini süzer bir ihtiyar eşek görmekteydim. Onu arıyordum. Bir hayli dolaştıktan sonra, suluca bir hendek kenarında tesadüf ettim.

Hemen hazırladığım ipi boynuna geçirerek çekmeye başladım. Nice vakitler derin tefekkürlere dalarak pek filozof kesilen ve hayatın fanî ve boş bir şey olduğunu düşünmeye alışmış olan bu eşekzâde, boynuna yine kölelik yularının geçtiğini hissedince biraz aksilenerek hürriyet iddiasına, haklarını korumaya kalkmış ve gençliği hatırına gelerek ön ayaklarını gererek inatlaşırcasına yürümemek istemiş ise de biçare eşek ihtiyarlık zayıflığına âdeta örnek teşkil ettiğinden, karşı koymanın faydası olmadığını görünce, işi filozofluğa dökerek herkese karşı bu gibi mecburiyetlerde teslim olmanın zaruri olduğunu gösterircesine, cılız adımlarını vakurane atarak beni takibe başlamıştı.

Bir eşekle döndüğümü gören haylaz çocuklar, bana velveleli ve pek saltanatlı bir merasim alayı teşkil etmiş ve "Aynalı Baba odun satacak!" diye bağırmakta idiler.

Yerime yaklaştığım zaman arkamdaki çocukların adedi elliyi geçmiş, en sıradan manzaraları bile opera tiyatrosu seyreder gibi hayretle izlemeye alışık birçok ahmaklar da peşime takılmıştı.

(.....) beyin konağı önünden geçerken çocukların şamatası merakını mucip olarak pencereden bakıyordu.

Meydanlığa ulaştığım zaman merkebi ufak bir taşa bağlayarak harabeme seğirttim. Yerimden su ve sabun alarak geri döndüm. Evvela eşeği güzelce yıkamaya başladım. (.....) bey hâlâ pencereden seyrediyordu. Yıkama işi bitince kuruladım. Daha sonra cebimdeki büyük şap ile tüylerini ovmaya başladım. Nihayetinde biraz da güneşe karşı tutarak kulak diplerinde ve ayaklarındaki uzunca ve bakımsızlıktan hâsıl olan kılları temizledim. Adetleri gittikçe artan seyircilerin garipseyen ve hayret dolu bakışları önünde kurşunî boyayı sürmeye başladım. Yarım saat sonra vernikli boyayı yiyen eşek, Venedik aynası gibi parlıyordu.

(.....) beyin baş ağası geldi. Davet etti. Ben zaten bunu âdeta bekliyordum.

(.....) beyefendi pek neşeli idi. Beni görünce:

-Aynalı Baba! Ne yapıyorsun? Gerçi senin işlerinde bir intizam aranmazsa da bu ne iştir? Bu eşek kimindir ve ne sebepten dolayı boyadın? Suallerini sorunca, cevaben:

-(. . .) beyefendi! Bu biçare hayvan yirmi dört yaşını bulmuş gibidir ki, aşağı yukarı insanların altmış ve yetmişliği demektir. Nasılsa elime geçti. Benim bir de beş yaşında genç bir dişi eşeğim var. Döl yetiştireceğim.

Söylemesi bile gereksizdir ki, dünya değişti. Zamanın her şeyinde bir başkalık olduğu gibi, dişi eşekler bile cilveli. Şu zavallı merkebin tüyleri dökülmüş, kemikleri meydana çıkmış, olan tüylerinde bir renk kalmamıştır. Tecrübelerim neticesi buna hiçbir genç dişi eşeğin rağbet göstermeyeceğini iyi bilirim.

-Bu gün vernikli boya ile boyadım. Bir buçuk senelik sıpa gibi parlaklaştı. Yarın attar (.....) ağanın şeytan boku macunundan alarak yemine karıştıracağım. Tabii at gibi kişnemeye, harekete başlayacak. Boyamadan önce bir kere şaplı ve sodalı işlem yaptım. Bir kere daha şaplı su ile yıkar, biraz da içirtirsem her tarafı davul gibi gerilecek, cılızlığı gidip dişi eşeğin iştahlı bakışlarını celp edecektir.

(.....) bey, yüzüme şaşkın şaşkın bakıyordu. Dedi ki:

-Aynalı Sultan! Mazursun. Şu yaptığın akıllı işi değil...

Ben cevap verdim:

-Ey efendim! Neden öyle olsun? Birçok ihtiyar insanlar bile, benim şu eşeğime yaptığım işlemi kendi nefislerine yapıyorlar. Eşek idrâk sahibi olmadığından boyadan ilk bakışta aldanır. Vuslat sermayesini arz eyler. Halbuki idrâk sahibi olan insanların dişisi, bu gibi şeylere aldanmayacağından bu çeşit işlemi yapanlar dişileri değil, kendilerini aldatırlar. Şu halde insanlar benden daha akıllı değil. Gençlik iksirine gelince, insanın hayatı devrelere ayrılmıştır. Gençlik deminde iksir çok işe yarar. Fakat bir orta yaşlıya, bir ihtiyara verilen gençlik iksiri, şahsın tabii ömrünü ecel-i kazâya[101] uğratır. Bu, bariz bir hakikat iken, birçok ihtiyarlar gençlik iksiri kullanıyorlar. Şu halde benim eşeğimin gençlik iksiri kullanmasında bir anormallik olmasa gerek. Bununla beraber ben bu işi yapmış bulundum. Mesela genç eşek bu ihtiyar eşeği uzaktan görüp süslerine belki aldanacak ve vuslat sermayesini arz eyleyecektir. Lâkin birbirlerine yaklaştıkları zaman foya meydana çıkacağı tabiidir. Sonra ne olacak? Dişi eşek bu zavallıyı bırakıp kaçacak, kendine uygun genç ve dinç bir erkek eş arayacak değil mi? Halbuki bu zavallı eşeğim, eşek olmakla beraber, ömrünün son günlerini hayvanlara gelecek belâların en acısı olan kıskançlık ve yanıp yakılma ile geçirecektir.

Ben sözümde devam ettikçe beyin yüzü renkten renge giriyordu. Bey, düşünceli ve dalgın bir halde zili çalarak uşağı istedi.

-Çabuk bize iki kahve yapınız. Aynalı Baba ile içeceğiz, dedi.

Kahveler geldi. Bir taraftan kahveleri içiyoruz, bir taraftan da konsoldan bir kâğıt ve kalem alarak bir şeyler yazmaya çalışıyordu. İşi bittiğinde elimi tutarak:

-Aynalı Baba! İlacın, doğrusu kaba ve acı oldu. Lâkin tam anlamıyla tesir etti. Beni bütünüyle yeise düşmekten ve ömrümün sonunda fena bir iş yapmaktan korumakla deli değil, velî olduğunu ispat eyledin. Ver şu elini öpeyim. Yaşça senin baban olursam da zararı yok. Al şu kâğıdı da oku! Dedi.

Kâğıdı üzüntü içinde aldım. (.....) bey, sıhhî sebepler ileri sürerek, düşünülen evlilikten vazgeçmeye mecbur olduğunu gelinin babasına bildiriyordu. Kalktım. Vedalaşmadan önce bey, her gün istediğim saatte yanına uğramamı samimi bir surette birçok yeminler vererek rica etti.

(.....) beye sık sık gidiyordum. Altı ay kadar onunla pek hoş ve faydalı sohbetler ettik. Cidden haliyle ve sözleriyle kâmil bir zat olduğunu anladım. Bir müddet sonra hastalandı. Kısa devam eden hayat deminde son sözleri:

-Azizim Aynalı! Beni rezaletten kurtardığın için dünya ve âhiretimi sana borçluyum. Eğer sen olmasaydın, bırakacağım servet her an hatıram ile alay edecek kötü bir mahlûkun ahlâksız arzularına âlet olacak, ben de kabrimde azaptan kurtulamayacaktım. Senin getirdiğin misalin ve konuşmanın eseridir ki, âlemde insanların hususi ailelerinden başka bir de umumî ailesi ve bunun insanlık âlemi olduğunu anlamakla bahtiyarım. Kimsem olmadığı için epey külliyetli olan emlâk ve servetimi, bir yetimhane kurulması için vasiyet ettim. Şimdi gönül rahatlığı ile ölebilirim.

Hakikaten beyin vefatından sonra, bıraktığı servetle bir yetimhane tesis olundu. Her cuma akşamı yetimler tarafından kabrinin ziyaretiyle o masum ağızların hediye ettiği Fatihalar tabiatıyla ruhunu şad etmektedir. Allah rahmet eylesin...

DİPNOTLAR

[1]Teşbih: Benzetiş. Bir vasıfta saymak veya zannetmek.

[2]Tenzih: Cenâb-ı Hakk'ı (c.c.) her çeşit kusur, noksan, şerik (ortak) gibi hallerden uzak bilip söylemek.

[3]Tevhid: Birleme.

[4]Zekeriyya Uludağ, Şehbenderzâde Filibeli Ahmet Hilmi ve Spiritüalizm, s:146-148-149.

[5]Nihaî: Hayatın sonuyla ve akıbetle ilgili.

[6]Mütedeyyin: Dindar.

[7]Yani; dinin hem dış yüzünden hem iç yüzünden bilgi sahibi oldum.

[8]Maişet: Yaşam tarzı. Geçim.

[9]Batınî: Eşyanın iç yüzüne ve manevî meselelere ait.

[10]İspritizma: Ölülerin ruhlarıyla ilişki kurulabileceğini ileri süren inanış.

[11]Manyetizm: Telkin ve hipnozla insanları etkileme inanışı.

[12]Esir: Bütün kâinatta bulunan ve her tarafı kaplamış olan latif cisim.

[13]Meczûb: Hakk'ın tecellîleri kendisine seyr u sülûksuz olarak zuhur eden kimsedir. Bu yüzden meczub, önce zâtı müşahede eder, müteakiben kabiliyetine göre kendisine bir takım sırlar keşfolunur. Ardından sıfat-ı ilâhiyye ve esmâ sırları açılır. Sonra da kâinatın sırlarını görmeye başlar. Çünkü cezbe, Hakk tarafına çekilme anlamında bir kavramdır. Meczûb da Hak tarafına çekilen "âşık" demektir. Meczûb, önce cezbe ve aşk ateşiyle Hakk canibine çekilir, sonra seyr u sülûk ile işi sahv ve temkine bağlar. Türkçede yarı mecnun anlamına kullanılan meczûb ile bu anlamdaki meczûb arasında fark vardır. Karıştırmamak gerekir.

[14]Sülüs: Yuvarlak karakterli, daha çok kitabelerde kullanılan, kitaplarda ise başlıklara mahsus büyük boy bir yazı üslubu.

[15]Raci'nin sözlük anlamı: Niyaz eden. Uman. Ümitli.

[16]Gayr-ı makul: Akla uygun olmayan. Aklın kabul etmediği.

[17]Boyun bağı: Kravat.

[18]Şu fâni âleme ibret gözüyle bak ey can / Gafleti bırak artık, boş değildir bu meydan /Hani Sultan Süleyman, hani İskender Han / Yüz bin ömrü mutluluk içinde geçirsen hepsi bir an / Ne güle ne bülbüle kalır, a gözüm bu dünya bahçesi / Kime istediği gibi yar oldu devreden zamanda felek?

[19]Aşırı arzu ve hırsa uyup nefs ile kahra uğrama / Rahatın yok olur tanınan biri olma / Allah'ı bilenin sohbetine katıl, uzak olma / Dünya saltanatına güvenip mağrur olma.

[20]Kemâl ehli aldanmadı dünya zevkine / Onun gölge, oyun ve hayal olduğunu bildiler / Nitekim cihanın zevki rüyaya benzer / Onlar aşk eteğini tutup hepsi Allah'a kavuştular.

[21] Yürü ey avare gezgin, hiç durma yürü / Geri koymasın seni kavuşma yolundan hikâye zevkleri / Bu görülmedik şeyler, güzellikler hepsi rüya ve hayal / Yürü ey çaresiz misafir, hiç durma yürü / Yürü ki vuslatın gönül ferahlığında yükseklere eresin / Yürü aslında yokluğa ulaş, budur mükemmellik hâli / Yürü gösterişi terk et, içesin vuslat şarabı / Yürü ki hiçlik meydanında bir tecelli göresin.

[22]Esir: Bütün kâinatta bulunan ve her tarafı kaplamış olan latif cisim.

[23]Hâle: Ay ve güneşin etrafında bazen görünen parlak daire.

[24]Visâl: Sevdiğine (Allah'a) kavuşma. Ayrılıktan kurtulma.

[25]Gülşen-i merdân: Mert adamlara ait gül bahçesi.

[26]Alaturka saate göre.

[27]Bu hadiseler, bu âlem - Ne ebedidir, ne ezeli / Nerde Havva ve Âdem - Varsa aklın ey dedem / Dem bu demdir dem bu dem (An bu andır an bu an) / Geçmişi hatırlamak verir - korku, elem ve keder / Kaderle meşgul olma - Herkes gider kalmaz kimse geride / Senin gibi dilenciye - Gaile çekmek yakışır mı / Hâl ile de meşgul olma - Gelecek derdi ile de / Bu hayatta vefa yok - Her gün dert, cefa var / Ey safayı özleyen kişi - Boşa geçirme ömrünü / Kim bilir Edhem (İbrahim Edhem) imiş - Bilmeyen sersem imiş / Sonu bir an imiş - Gayrısı sıkıntı imiş /Dem bu demdir dem bu dem.

[28]İzid: Zerdüştlük dininin hayır ve nur Tanrısı.

[29]Kahir: Üstün gelen. Mecbur eden.

[30]İzid: Hayır ve nur tanrısı.

[31]Enaniyet: Benlik. Kendine güvenme ve gurur.

[32]Nakkare: Davul, kös. Dümbelek.

[33]Abdâl: Evliyâ zümresinden bir cemaat.

[34]Ezici kuvvetimle varlığı titretenim ben / Pazımın gücüyle her cana hükmedenim ben / Herkesin boyun eğdiği benim / Ayağımın toprağıdır insanın secde ettiği yer / Mertlik ahlâkında benzerim yoktur benim / Hizmetkârı yiğitlerdir meclisimin / Benim adalet terazimde herkes eşittir / Şahlarla yoksullar gözümde hep birdir / Kısaca izzet ve kudret kılıcıyım Tanrı'nın / Aşkım ben, varlık titrer ezici kuvvetimden.

[35]Ey varlık meclisinin misafiri / İşlerin sırrını anla nedir / Tek olan Vahdet deminde hudut yoktur / Her ne desen adı onun / Her şeyde sırlı nokta o / Kâh esir (denilen latif cisim), kâh bütünüyle cihan / Ölüm ve hayat onun kadehi / Kâh güneş, kâh aydır o / Kâh yağmur, kâh bulut / Kendi ateş, kendi kıvılcım / Kendi gece, kendi sabah / Bazen taş, bazen bitki / Bazen karınca, bazen aslan / Kendisi ruh, kendi ceset / Kendi hayat, kendi ölüm / Devrederek insan olunca / Kendini kendinde bulur / Mutlak (kayıtsız) iken (kayıtlı) nokta olur / İnsan imiş Hakk'ın zuhûr mahalli.

[36]Kibriyâ: Her cihetle büyüklük.

[37]Müstağrak: Bir şeye dalmış veya daldırılmış olan. Garkolmuş. Manevî bir vaziyete dalmış.

[38]İdrâk güneşi doğdu şimdi âleme / Yerleştiği mahal insanın kalbidir / Âdem'in geceyi aydınlatan kandili Hakk'ın nûrudur / Ey melekler! Hepiniz secde edin Âdem'e

[39]Merhaba ey varlık sırrının ışığı / Merhaba ey tüm işlerin özü / Merhaba ey anlayış ve sanatların kaynağı / Merhaba ey varlık ikramına zuhur mahalli olan / Kâinattan maksat sendin, sen / Ey zekâ! Bizler senin aynanız / Nokta sensin, biz senin alâmetleriniz / Secde mahalli sen, mabudun kıblesi sen!

[40]Hazret-i Muhammed Aleyhisselâm.

[41]Fukaha: Fakihler, fıkıh âlimleri.

[42]Bakara, 255.

[43]Arşın: 68 cm. uzunluk. Bir kol boyu. Büyük bir adım genişliği.

[44]Somakî: Kızıl veya yeşil renkte, damarlı ve çok sert bir porfir türü mermer.

[45]Jüpiter: Gezegenlerin en büyüğü ve güneşe yakınlık bakımından beşincisi, Müşteri, Erendiz.

[46]Sidret-ül müntehâ: Son noktadaki ağaç. İdrak edilebilecek âlemin son sınırı.

[47]Kibriyâ: Büyüklük. Azamet. Kudret.

[48]Taha, 5.

[49]Milset (Milet): Aydın'da Büyük Menderes deltasında İlk Çağ kenti.

[50]Hakk'ın varlık sıfatının doğduğu yer, kâinatın menşei benim / Çokluk manasının menbaı, bedenlerin mahzeni benim / Ben O'yum ki kendi zuhûrumdan yarattım âlemi / Bu mevcut hep benim işlerimdir, hallerimdir, sonsuz zaman benim / Ben mekânsızım, zamansızım, kayıtsızım / Her zamandan her mekândan meydana çıkıp görünen benim / Arş benim, kürsî benim, yedi kat gök benim / Madde, öz, cansız, canlı benim / Sırf nûrum, mutlak sırrım, nun harfinin noktasıyım / Hem rûhum, hem melek, Âdemim, insan benim / Ben o mutlak zâtım ki vasıf ve fiillerim meydanda, aşikâr / Yani.... Şanlı yaratıcı benim, Rahman benim!

[51]Ben dedikçe maksadım kudretimdir / Vahdetin benim benliğimden ortaya çıkmış / Benliğimi senden ayrı farzetsem ey vücut / Sırf kuruntumdur, yokluğun vücudu olur mu hiç / Bir fakirim ki neyim varsa senindir, bense hiç / Vahdaniyetin (Birliğin) "Fakirlik övüncümdür!" fermanı eldedir / Arş ve kürsî, arz ve felekler hep senin emrinle var / Varlık sayfaları, takdir elinle yazılmış delilindir / O nişanı olmayan zatsın Sen, mekânsız ve zamansız / Fiil ve sıfatlarındır her ne varsa, mükemmel kudretin / Sen o mevcutsun ki senden başka meydana çıkan başka şey yok / Her vücuda temel oldu, varlığının sırrı.

[52]Meşhud: Görünen.

[53]Ekvân: Âlemler. Varlıklar. Oluşlar. Mahluklar.

[54]Yani söylenmek istenileni.

[55]Ezel ufkunda.

[56]Boşa geçirme.

[57]Serendip, Hint okyanusunda bir ada olup Âdem Aleyhisselâm'ın cennetten oraya indiği söylenir.

[58]İlim bir noktadır; onu cahiller çoğaltmıştır.

[59]Cablisa ve Cablika: Bazı asfiya kullar riyazat ve mücahede kuvveti ile misal âleminin vilayet ve iklimlerine girmiş ve oradaki enteresan olayları müşahede etmiş olduklarını naklettiler ve dediler ki "Bu âlemde iki şehir vardır. Birinin adı Cablisa, birinin adı da Cablika'dır. Bu şehirlerdeki yaratıkları saymaktan sayı ve rakamlar âciz kalmışlardır. Bu âlemin acayip olaylarını anlamak akıl ve idrâkin dışındadır. Bu âlemi ancak keşf ehli olan asfiya kullar müşahede edebilir. Keramet ve harikalar ve evliyanın tasarrufları bu âlemin esrârındandır. Bu ümmet arasında var olmuş olan din büyükleri (rahmetullahi aleyhim ecmaîn) bu âlemin ispatına işaret edip, sırlarını açıklamışlardır. Hatta insanların en bilginlerinden Hazreti İbni Abbas'tan şöyle dediği rivâyet edilir: "Bu âlemde var olan her şeyin, içinde bir benzerinin var olduğu başka bir âlem vardır. Hatta orada benim gibi bir İbni Abbas vardır." (Kınalızâde Ali Efendi, Ahlâk-ı Ala')

[60]Yûsuf, 37.

[61]Âl-i İmran, 7.

[62]Müşkülât: Akla takılan problemler.

[63]Halvethane: Çilehâne. Tasavvuf yolunda olgunlaşmak ve ilerlemek için belli bir müddet kendi hâlinde yalnız kalınan ve ibadetle vakit geçirilen yer.

[64]Mahfaza: Küçük kutu, kab. Zarf.

[65]Geçliğinde çeşitli emeller, arzular.

[66]Yaşlılığında türlü zahmetler.

[67]Akıllılar için eşsiz güzelliklerin seyri.

[68]Fahr-i Âlem: Hz. Muhammed (s.a.v.).

[69]Taine: Hippolyte Adolphe Taine (1828-1893) 19. yüzyıl Fransız olguculuğunun önde gelen adlarından düşünür, eleştirmen ve tarihçi. Bilimsel yöntemi insan bilimlerinin incelenmesine uyarlamaya çalışmıştır. Edebiyat eleştirisine bilimsel bir yaklaşım kazandırmaya çalışmıştır.

[70]A'mâk-ı hayâl: Derin hayaller.

[71]Müttefik: Aynı fikirde olan. Aralarında anlaşma sağlamış olan.

[72]Kanaat: Razı olma.

[73]Melamilik yoluna bağlanan kimseye "Melami" denir. Melamilikte Muhittin Arabi'nin "Vahdet-i vücud" görüşünün derin etkisi vardır. Melamiler kaçınılması mümkün olmayan cemaatle namaz dışındaki ibadetlerini ve Allah'a yakınlıkla ilgili hallerini halktan gizlerler. Bunları açığa çıkarırlarsa kendilerini kınarlar. Gerçek durumlarını sezdirmemek için halk içinde sıradan bir insan gibi giyinip kendilerini belli etmeden yaşamaya çalışırlar. Görünüş ve gösterişe değer vermezler. İnsanlara yalnız kötü taraflarını gösterip iyiliklerini gizlemede çok ileri gittiklerinden, çevresindekiler onları kusurlu kimseler sanarak ayıplar ve kınarlar. En hoşlanmadıkları şey, kibir ve gösteriştir. Bu kötü huylardan korunmak, Melamilikte bir kuraldır. Özel giysileri ve tekkeleri yoktur. Melamiler kimseye dertlerini açmazlar.

[74]Vahde-i Vücûd anlayışı kastediliyor. Yani bir tek Allah'ın varlığından başka gerçek bir varlığın olmayışı.

[75]Yani madem varlık tek, ikinci bir varlık yok, o halde senin kolunu büken kim?

[76]Yani, çokluk âlemi nazarımda yok olup vahdet âlemine geçmek üzereydim.

[77]Güllâbici: Akıl hastanelerindeki gardiyanlar.

[78]Aşîr: Kur'an-ı Kerîm'in on cüz'ünden her biri veya on âyetlik bir parçası.

[79]Ferd: Tek.

[80]Harîm: Kutsal, mukaddes yer.

[81]Mü'minûn Sûresi, 14.

[82]Remilci: Kum falı bakan.

[83]Aşk-ı mutlak: Kat'î aşk. Yani hiçbir şarta bağlı olmayan, salıverilmiş, yalnız, serbest aşk.

[84]«Her grup kendi yanlarında olanla böbürlenicidir» âyeti ile işaret edilen hali kendilerine mühür yapmış. Mü'minûn Sûresi, 53.

[85]İlim, nice efsaneler uydurmuş iken, hakiki ilim ve irfana efsane denildi.

[86]Riyâzet: Fâni şeylerden nefsini çekerek az gıda ile yaşamak ve faydalı fikirlerle, ibadetle meşgul olmak.

[87]Murakabe: İç âlemine bakmak. Dalarak kendinden geçmek. Beklemek.

[88]Birinci had; La ilahe (ilah yok) tarafıdır. İkinci had; illallah (Allah var) tarafıdır.

[89]Hilkat: Yaratma. Tabiat.

[90]Şuûn: İşler, fiiller, hadiseler.

[91]Yani, ben kendime kavuşmuştum.

[92]Cilve-i şevket: Kudret tecellisi.

[93]Sofestâî: Kâinatın yaratıcısını, Cenâb-ı Hakk'ı kabul etmemek için her şeyi inkâr eden. Müspet veya menfi hiçbir hükme varmayan, daima şüphe içinde kalmayı esas alan felsefî bir doktrinin (Septisizm) mensubu. Septik. Âlemde hakikat namına hiçbir şey tanımayan ve hakikati araştırmaktan uzak durarak zevk ü safa, şiir ve edebiyatla eğlenen safsatacılar.

[94]Rahman Sûresi, 29.

[95]Âdetullah: Fıtrî kanun. Cenâb-ı Hakk'ın iradesi ile kâinatta devam ettirdiği usûl ve nizamı.

[96]Fark ve tekvîn: Zât-ı Ehadiyet şuûnlarının (işlerinin) ortaya çıktığı mertebelerde, Bir'in zuhûr yoluyla çoğalmasıdır.

[97]Dıa vuelo: Ermiş kişi?

[98]Mümeyyiz: Bir dairede yazıcıların yazdığı yazıları düzenleyen, tamamlayan görevli.

[99]Şimendifer: Demiryolu, tren.

[100]Keşkül: Dervişlerin para topladığı kap.

[101]Ecel-i kazâ: Kaza ile birdenbire bir tehlikeye çarpıp ölmek.