101 EKONOMİ HİKAYESİ

ŞAFAK ALTUN

N'OLACAK BU MEMLEKETİN HALİ?

1- Türkiye, neden Batı'daki ülkeler gibi gelişemiyor?

Türkiye’nin geri kalmışlığının temeli sadece bir nedene bağlanamaz. Geri kalmışlığın siyasi ya da sosyo-ekonomik bir çok nedeni olabilir. Ama konumuz açısından geri kalmışlığın en önemli nedeninin, “yaratılamayan üretim ilişkileri” olduğunu söyleyebiliriz. Çünkü Osmanlı’da sermaye birikiminin yetersizliğinin ötesinde, şirketleşme olgusuna karşı olan yabancılık, bilgi ve tecrübe eksikliği, ekonomik gelişmenin önündeki en büyük engeldi. Türkiye’de ekonomik açılımlarla birlikte sanayileşmeye yönelik ilk adımlar, ancak on dokuzuncu yüzyılın başlarında atılabildi. Ayrıca, merkantilizm ve sanayi devrimi gibi dünyanın iki büyük ekonomik olayının dışında kalmıştı. Öncelikle, Osmanlı Devleti’nde Batı’daki gibi, toplumsal dönüşüme önderlik edecek girişimci bir burjuva sınıfı yoktu. Avrupa’daki gibi kendi doğallığı içinde gelişen bir süreçte ortaya çıkamayan girişimcilerin, devletten bağımsız şekilde ekonomik hayatta yer alabilmesi için, uzunca bir süre beklemesi gerekiyordu. Batı’nın 200 yıllık geçmişi olan bir kültürün refleksine sahip olacak girişimci sınıfın işin hâlâ başında olduğunu görüyoruz. Çünkü Türkiye’nin böyle bir kültürü yok ve girişimcilerin “ticari kasları” henüz ciddi bir şekilde gelişmiş değil.

Cumhuriyet ile birlikte, girişimcilerin yetişmesi için yönetim tarafından bir hayli çaba harcandı. Bu dönem de, ulusal ekonomi ve işadamı yaratmanın temellerinin atılmasıyla, Türkiye’de girişimci sınıfın önü açılmış oldu. Türkiye tarihine, 1970’li yıllar, ekonominin dışa kapalı ve ithali ikameci bir modelin uygulandığı yıllar olarak geçti. Kapalı bir ekonomik modelin hakim olduğu piyasada birçok şey eksikti. Rekabet azdı ve bugünlerde olduğu gibi şirketleşme eğilimi oldukça düşüktü. 1980’den sonra ülkenin serbest piyasa modeline geçmesiyle Türkiye dışa açılmaya ve ülkede gerçek anlamda girişimcilikle tanışmaya başladı. Üzerinden çeyrek asır geçmesine rağmen, şirketleşme kültürünün yeni yeni yerleştiği bu dönemde; bu kültürün tam anlamıyla yerli yerine oturduğunu söylemek pek de mümkün değil. Ama yine de Türkiye’de girişimci sınıfın, değişen dünyaya ayak uydurmaya ve girişimcilik kaslarını hızla geliştirmeye “çabaladığını” gözlemleyebiliyoruz.

2- Ülke olarak geri kalışımızın nedeni, kapitülasyonlar (ticari imtiyazlar) mıdır?

Türkiye’deki yabancı sermayenin temeli, ticari imtiyazlar (kapitülasyonlar) olarak görülür. Ancak bu imtiyazlar, Osmanlı’dan önce Bizans’ta da vardı. Osmanlı Bizans’ın yerine geldiğinde bu imtiyazları da devraldı. Osmanlı, güçlü dönemlerinde ticari imtiyazların yarattığı rekabetten yararlandı. Bu dönemlerde, imtiyazların olumsuz etkileri görülmüyor; ticaretin gelişmesiyle menfaat elde ediliyor ve Avrupa’daki dengeler Osmanlı lehine bozuluyordu. Ancak bu güç, 16. yüzyıldan sonra yön değiştirdi. Osmanlı Imparatorluğu’nun iyice zayıfladığı ve Avrupalı devletlerin müdahalesine açık hale geldiği 19. yüzyılda ticari imtiyazlar, ülkenin başına önemli bir sorun olarak ortaya çıktı. Önce Ingiltere ve ardından Fransa ile yapılan serbest ticaret anlaşmaları, dış ticaret üzerindeki denetimi neredeyse ortadan kaldırarak, Osmanlı’nın “yarı sömürge” hale gelmesine neden oldu.

Batılılar, imtiyazları kullanarak imparatorluğa her konuda müdahalede bulunabiliyorlardı. Osmanlı topraklarında suç işleyen Avrupalılar dava edilemiyor ya da işyerlerinde kanunsuz faaliyetlerde bulunsalar da, Osmanlı güvenlik güçleri müdahale edemiyorlardı. 20. yüzyılın başlarında, bankaların büyük bir kısmı yabancıların elindeydi. Osmanlı Bankası, merkez bankasının işlevini görür nitelikteydi. Osmanlı yöneticileri ticari imtiyazlardan kurtulmak için, Kırım Savaşından sonra 1856’da toplanan Paris Kongresi’nde bazı girişimlerde bulundular. Ali Paşa, “Hem bize reform yapmamız için baskı yapıyorsunuz, hem de imtiyazlarla önümüzü kesiyorsunuz” diyerek itirazda bulundu. Görüşleri haklı bulundu ancak konuyla ilgili bir ilerleme sağlanamadı. Osmanlı dönemi Türkiye’sinin en çok tartışılan konularının başında gelen ticari imtiyazlar, hep imparatorluğa verdiği zararla konuşulur. Konuya bir başka açıdan bakmak gerekirse, bu imtiyazların olumlu yanları da olmadı değil. İmtiyaz hakkı alan devletler, Osmanlı Imparatorluğu’na bir takım hizmetler de getirdi. Örneğin; demiryolları. Coğrafi anlamda Osmanlı’nın istediği şekilde kurulmamış olsa da yeni bir ulaşım yoluna kavuşulmuş oldu. Bu durum limanlar için de geçerliydi. İktisat profesörü Gülten Kazgan’a göre, ticari imtiyazların en büyük etkisi “uyanma sürecine olan katkısı”ydı. Osmanlı’nın çağdaş altyapı ve kültürün varlığını görmesi bu dönemde oldu. İmtiyazlar konusu, günümüz Türkiye’sinde de sonuca ulaştırılmış bir tartışma değildir.

3- Osmanlı, sanayileşmeye düşman mıydı?

Osmanlı’da tarım makineleşemediğinden tamamen insan gücüne bağlıydı. Bu durum şehirlere göçü engelliyordu. Sonuçta, şehirlerde ucuz işgücü bulunamıyor ve sanayi gelişemiyordu. Osmanlı İmparatorluğunda küçük sanayi, küçük esnaf ve pazarlama kesimiyle bir takım hizmet üretimi İstanbul ve civarında “gedik” adını alan, diğer yerleşim bölgelerinde “lonca” teşkilatına benzer organizasyonlarla 19. yüzyılın ortalarına kadar faaliyetlerini sürdürmüşlerdi. Haydar Kazgan’ın verdiği bilgilere göre de, özellikle İstanbul’da gedikler, zaman zaman yeniçeri desteğiyle, siyasi otoriteden yabancı mallara ve pazarlamacılara karşı kendilerinin korunmasını istemişlerdi ve bu yolda bazı başarılı sonuçlar da, elde etmişlerdi. Ancak Avrupa sanayi devrimi ülkeleri, özellikle 1838-1839 ticaret anlaşmalarıyla birtakım ayrıcalıklar elde eden Fransa ve İngiltere, diplomatik ilişkilerini geleneksel modelden çıkarıp tamamen ekonomik ve ticari ilişkiler haline dönüştürerek; İstanbul’daki gediklerin faaliyetlerine devam etmelerine, bunun için yabancı mallara ve tüccarlara karşı hükümetin korumacı bir politika gütmesine engel olmuşlardı.

Aynı sektörde faaliyet gösteren gedik dokumacıları, yeniçerilerin desteğiyle bir taraftan fabrika sistemine geçişi önledikleri gibi diğer taraftan da Avrupa’dan ithal edilen bez ve kumaşları yurda sokmamak için her türlü tepki ve güç gösterisine girişmişlerdi. Örneğin hamal gediklerini tahrik ederek, “yabancı malların değeri kadar, hammaliye ödenmemesi halinde gemilerden karaya taşımayız” diye isyana kalkışmalarını sağlamışlardı. II. Mahmut’un Fransız ve Ingiliz elçilerinin devamlı ısrarları karşısında; bu iki sanayi ülkesinin tüccarlarına mallarını Beyoğlu tepelerine kuracakları çadırlı pazarlarda satma izni vermesi üzerine, geceleri yeniçeriler bu pazarları basıp ateşe vermişlerdi. Yine birkaç gayrimüslim işadamının Avrupa usulü fabrika kurma teşebbüslerini engelleyen de, yeniçerilerden başkası değildi. Bir başka örneği yine Kazgan’dan aktarıyoruz. Bir Ermeni tüccar, Fransa’ya giderek oradaki buhar makinesiyle işleyen bez ve kumaş tezgahlarını incelemiş, bir vapur dolusu makine ve malzeme ile İstanbul’a gelmiş, Hasköy’de kurduğu fabrikada tam üretime geçeceği sırada yeniçeriler ağası, “yine Nizam-ı Cedid mi?” diyerek fabrikayı bir günde yerle bir etmişlerdi.

1826 yılında yeniçeri teşkilatının gücünün azaltılması için, bir dizi yasal düzenleme yapıldı. Fakat sadece Osmanlı azınlıkları, fabrika kuracak bilgi ve mali kapasiteye sahip olduğu ve onlar da Avrupa ticaretini ele geçirdikleri için, gedik esnafı daha az riskli olan ticareti, sanayiye tercih etti. Bu arada Osmanlı devlet adamlarının sanayileşmenin faydalarını ne derece kavradıkları da ayrı bir tartışma konusudur. Örneğin; Mustafa Reşit Paşa, Ali ve Fuat Paşalar gerçekte 1848 Fransız ihtilalinden bazı dersler aldıklarını zannetmişlerdi. “Aman gedik teşkilatından henüz kurtulduk, şimdi de karşımıza bir de amele derdi çıkarsa ne yaparız?” diye sanayileşmeye karşı olmamakla beraber, pek de hevesli değillerdi. Onların kafalarındaki tek şey, orduyu giydirecek kadar bir tekstil sanayisi kurmaktı. Bu nedenle, Feshane, Hereke ve Bakırköy fabrikaları kurulmuştu.

4- Osmanlı, Batı’ya hangi araçla açıldı?

Tanzimat döneminde, başta Sultan Abdülmecit olmak üzere bütün devlet adamları demiryollarına, özel bir anlam veriyorlardı. Reşit, Ali ve Fuat Paşalar gözünde demiryolları, Batı’ya açılan pencerelerdi ve medeniyet ışığı bu pencerelerden içeriye girecekti. Aslında onların bu ilgisi, fabrikadan sonra sanayileşmenin en önemli simgesi olan demiryolunun, Osmanlıya diğer yeniliklere göre daha erken girmesini sağladı. Abdülmecit, odasında Liverpol-Manchester treninin büyük boy resimlerini bulunduruyor ve Osmanlı ülkesinde de böylesine trenlerin yapılmasını her fırsatta dile getiriyordu. Ancak demiryolu inşası için gerekli bilgi ve sermaye yoktu. Bu nedenle, Islahat Fermanı’nın, “Ülkenin kalkınması için Avrupa sermaye ve bilgisinden yararlanılacağımla ilgili maddesi yüzünden, Kırım Savaşı’ndan sonra Osmanlı Devleti’nden demiryolu inşası ve işletmesi için imtiyaz talebinde bulunmaya başlayan çeşitli Avrupa sermaye gruplarının taleplerine sıcak bakılıyordu.

Osmanlı’nın en büyük problemi, köylünün ürettiği ürünleri pazara taşıyamamasıydı. imparatorluk, demiryolu yokluğundan Anadolu’dan buğday alamadığı içindir ki, ABD ve Kanada’dan buğday ithal etmek zorunda kalıyordu. Başta Padişah Abdülmecit olmak üzere Osmanlı hükümeti yetkilileri, Avrupa’da hızla gelişen demiryollarının önemini Kırım Savaşı’na kadar pek ciddiye almamışlardı. Ama Kırım Savaşı’nda demiryollarının önemi bir kez daha anlaşıldı. Ayrıca demiryolu olmadan da imparatorluğu yaşatmanın olanakları yavaş yavaş ortadan kalkmıştı. 1854’te alınan ilk dış borçun ödenebilmesi için tek kaynak olan tarımsal ürünün, pazarlara iletilmesi gerekiyordu. Bu nedenle, Osmanlı devletine borç veren ülkeler, alacaklarını kolayca tahsil edebilmeleri için çiftçinin ürününü iç ve dış pazarlara kolayca iletebilmesini sağlayan demiryolu yapımını zaman zaman ısrarlı bir şekilde tavsiye ediyorlardı. Ayrıca, Avrupa demiryolları Osmanlı sınırlarına dayanmış, zengin Rumeli topraklarının Osmanlı sınırları dışında kalan kısımlarında refah birdenbire yükselmişti. Bu sebeple çiftçiler ve tüccarlar, kapı komşularında demiryollarının sağladığı faydaları görerek bir an evvel demiryoluna kavuşmak için çeşitli girişimlerde bulunmaya başladılar. En önemlisi de Rumeli ve Balkanlarda sık sık çıkan isyan ve kargaşaları önlemek için hemen her kasaba ve köyde asker ve jandarma birlikleri bulundurmak olanağı yoktu. Oysa demiryolu, meseleyi kökünden halledebilirdi. Osmanlı Mâliyesi bu yatırımları gerçekleştirecek güçte değildi.

Bu nedenle, yatırımları yabancı sermayeyle yapmak ve yabancı sermayeye de kilometre garantisi vermek zorunda kaldı.

5- Türkiye’ye ilk yatırımı hangi ülke yapmıştır?

Osmanlı’nın ilk sanayileşme hamlesi, savaşlar, depremler ve plansız sanayileşme çabaları yüzünden başarıya ulaşamamıştı. Bu başarısızlık üzerine, gözler yabancı sermayeye çevrilmişti. Osmanlı Devleti’nin, büyük bir yatırım gerektiren bu faaliyetleri, finanse edecek birikimi olmadığı için, aynen Islahat Fermanı’nda belirtildiği gibi, alt yapı yatırımları için yabancı sermaye ve mühendislik bilgisine muhtaçtı. Demiryolu inşası için gerekli bilgi ve sermaye yoktu. Bu nedenle, 18 Şubat 1856 tarihli Islahat Fermanı’nın, “Ülkenin kalkınması için Avrupa sermaye ve bilgisinden yararlanılacağı”yla ilgili maddesi yüzünden, Kırım Savaşı’ndan sonra Osmanlı Devleti’nden demiryolu inşası ve işletmesi için imtiyaz talebinde bulunmaya başlayan çeşitli Avrupa sermaye gruplarının taleplerine sıcak bakılmaya başlandı.

İngiltere, 1850’li yılların sonlarından itibaren, dünyanın diğer bölgelerinde olduğu gibi, Osmanlı İmparatorluğuna ilk yatırım yapan ülkeydi. Izmir-Aydın Demiryolu, Osmanlı Bankası ve Batı Anadolu’da yaşayan Ingiliz yurttaşlarının başlattıkları tarıma yönelik yatırımlar, İngiltere’yi Osmanlı’ya en çok yatırım yapan ülke konumuna yükseltti.

Izmir-Aydın Demiryolu, Anadolu’daki ilk demiryoluydu. Osmanlı Devleti, bu girişimi memleketin diğer yerlerinde yapılacak benzer girişimlere bir başlangıç olarak görmekteydi.

1856’da bir Ingiliz grup adına hareket eden Robert Wilkin, Izmir ile Aydın arasında bir demiryolu inşa etmek üzere hükümete başvurdu. Sözleşmeye göre, demiryolunun her iki tarafındaki 30’ar millik mesafede demir ve şose yollar yapabilecek, demiryolunun geçeceği, demiryoluyla ilgili binalar inşa edebilecekti. Hattın her iki yanında bulunan 50 kilometrelik alandaki kömür madenlerini işletme hakkının yanı sıra, daha bir çok imtiyaz da şirkete verilmişti. Şirket kendi adına oldukça iyi bir sözleşme imzalamıştı. Böylesi bir sözleşmeye imza atılması, Osmanlı Devleti’ni yöneten kişilerin kapitalist anlayışı kavrayamamış olmalarının yanında, yabancı sermayeyi ülkeye çekebilmek için özendirici önlemler ve kolaylıklar sunma düşüncesinden kaynaklanıyordu. Ingiltere’den yol için gerekli araçlar getirilerek, demiryolu inşaatına 1857 yılında başlandı. Ancak hisse senetleri taksitlerinin zamanında ödenmemesi nedeniyle şirket parasal sıkıntıya düşünce inşaat, Kasım 1858’e kadar tatil edildi. Bu arada bazı yolsuzluklar yapan müteahhit ve başmühendis görevinden alınırken, bazı aksilikler yüzünden şirketin inşaatı sözleşmede belirtilen tarihte bitiremeyeceği anlaşıldı. Şirketin ekonomik sorunları çözebilmesi için hükümet daha sonra yeni kolaylıklar ve imtiyazlar tanıdı. Osmanlı hükümetinin sözleşme hükümlerine dayanarak hattın imtiyazını feshetme ve şirketin mal varlığına el koyma olanağı vardı. Ancak hükümet, Anadolu’daki Osmanlı Devleti’nde inşasına ilk başlanan demiryolu olması nedeni ve sermaye sahiplerini korkutacağı, daha sonra kurulması olası benzer işletmelere kötü örnek olacağı endişesiyle bu hakkını kullanmadı. Şirket, yapılan ilk sözleşmeye göre, 4 yılda bitmesi gereken Izmir-Aydın Demiryolunu, yaklaşık 10 yılda güçlükle tamamlayabildi.

6- Yenilikçi fikirler ile icatlar neden Türklerden çıkmıyor? Bunun bir reçetesi var mı?

Türkler, Batı’daki gibi belki çok “büyük keşiflere” imza atmamış olabilirler; ancak her ülke gibi kendine özgü şartları nedeniyle yeniliklerden geri kalmadılar. Türkiye, kendi markasına üretim yapmıyor ya da yapamıyor ve Batı’nın fason üreticisi olmanın gerekliliklerini yerine getiriyor. Ayrıca başkalarının yaptığı tasarımlar üzerinden de geliştirmeler yapmak, Türklerin sıkça başvurduğu “iflah olmaz” hastalıklardan biri. Bütün bu değerlendirmelerin hepsi doğru. Türkler, öncelikle “Neden gelişmiş bir ülke olamadık?”, ya da “Nasıl zenginleşebiliriz?” gibi yıllardır sorduğu soruları bir kenara bırakmalıdır, ikinci olarak, Batı karşısında genlerine yerleşen “aşağılık kompleksinden” de hızla kurtulmalı. Çünkü durumun hiç de öyle vahim olmadığı ortadadır. Türkiye’nin uluslararası alanda bilim ve teknoloji konusunda iyi bir seviyede olduğunu da kimse iddia etmiyor. Türkiye daha çok, dışarıdan teknoloji alıp onların ürettiği tasarımları üretme yolunu seçiyor. Aslında Türklerin içinde bulunduğu durumu “Altyapı var; ama tesis yok” sözü gayet iyi özetliyor. Türklerin, pratik zekasının ve yaratıcılığının nasıl çalıştığını gösteren en iyi örnek, irfan Sayar’ın ünlü mucit karakteri olan “Zihni Sinir” karikatür tiplemesidir. Gerçekten işin gerçeği de bu. Türkler, arabalı vapur yapmayı tasarlıyor; ama arabalı vapuru Türkiye’de yapacak tesis olmadığı için vapur, Ingiltere’de yaptırılarak Türkiye’ye getiriliyor. Ya da bir başka mantık silsilesine göre söylemek gerekirse, 2006’nın R&D 100 En iyi Bilim insanı seçilen Fatih Porikli’nin dediği gibi: “Uzay geminiz olmadığı içindir ki astronota da sahip olamıyoruz.” Türk insanının yaratıcılığı Batı uygarlığına ait olan ülkelerde yaşayan insanların yaratıcılıklarından hiç de aşağı değil. Türklerin yenilikçi olma fikirlerinin çapı oldukça geniş. Pasteur’un enstitüsü, Türklerden alınan parayla kuruldu. 1885 yılında Pasteur, kuduz aşısını bulmuştu ve zamanın padişahı Sultan II. Abdülhamit, Pasteur’ü ülkeye davet etmişti. Gelemeyeceğini bildirince aşıyı öğrenmeleri için Paris’e yolladığı heyetle, Pasteur’e “Mecidiye Nişanı” ve “Aşı Hayırhanesi yapması için” para gönderdi. Enstitü, 1888 yılında Osmanlı’dan giden bu parayla kuruldu. Ya da Mevlana Celaleddin Rumi’nin “Düne dair ne varsa, dünle beraber gitti, artık yeni şeyler söylemek lazım” diyen sözleri, genlere yerleşen “yenilik” gücüne ne kadar değer verildiğini bize kanıtlar. Hezarfen Ahmet Çelebi’nin uçmak için Galata Kulesi’nden kendisini boşluğa bırakması, ya da ünlü tayyareci Vecihi Hürkuş’un hurdadan yaptığı uçaklar; onların içlerindeki, bastıramadıkları “yenilikçi olma” istekleriydi.

7- Türkler, silah dışında başka araçlarla da savaşın yürütülebileceği fikrini ilk ne zaman öğrenmiştir?

Avusturya, Osmanlı’nın 1878’de ‘93 Savaşı’ sonunda imzaladığı Berlin Anlaşmasıyla Bosna-Hersek’i yönetme hakkını elde etmiş, Bulgaristan’da özerk bir prenslik olmuştu. Yine de Bosna-Hersek ve Bulgaristan hukuken Osmanlı toprağıydı. 1908’de, II. Meşrutiyet’in ilanı üzerine, bu bölgelerin Osmanlı Meclisi’nde temsil edileceği kaygısıyla, 5 Ekim’de Avusturya bu toprakları ilhak kararı aldı. Aynı gün Bulgaristan da tek taraflı olarak bağımsızlığını ilan etti. Osmanlı Devleti bu oldu-bittiler karşısında savaşacak durumda değildi ve verdiği notalar da sonuçsuz kaldı.

Balkanlar’daki bu gelişmeler üzerine 6 Ekim akşamı, Avusturya’ya karşı gösteriler başladı.

Gösteriler, Avusturya ve Bulgaristan mallarına karşı boykota dönüştü. Avusturya’dan ithal edilmekte olan fes ile simgesini bulan boykot kısa bir sürede daha düzenli, ittihat ve Terakki Cemiyeti tarafından yönlendirilen eylemler haline dönüştü. 8 Ekim günü duvarlar “Avusturya emteasmı almayınız” yazılı afişlerle donatıldı. Hal t, Avusturya sermayeli mağazaların önünde toplanarak ahş-vtrişi engelliyordu. Bazı ticarethaneler Avusturya’ya verdkleri siparişleri iptal ederken, limandaki mavnacı ve salapuryacı esnafı Avusturya mallarım boşaltmadılar. 11 Ekim günü çoğunluğu Avusturya’dan ithal edilen feslerin giyilmemesi için kampanya açıldı. “Serpuş-ı millî” adı altında piyasaya yeni bir fes verildi. Fes esnafının Avusturya fesi satmasına engel olunurken, satma girişiminde bulunanlara ise gözdağı veriliyordu. Bu arada memurların fes yerine kalpak giymeleri de, giderek yaygınlaştı. İstanbul tüccarı, polisler için elbiseleri renginde 2 bin kalpak ısmarladı. Batı basınının ‘Viyana kuşatmasından daha etkili oldu diye tanımladığı bu boykottan Osmanlıya mal üreten fabrikalarda çalışan binlerce aile etkilendi, iflaslar ve işyeri kapatmalar çığ gibi büyüdü.

1908 Fes Boykotu, Osmanlı’da ulusal bilincin oluşmasında kitle hareketinin önemini ortaya koydu. Bundan böyle dışa karşı savaşın silah dışında başka araçlarla da yürütülebileceği düşüncesi toplumda oluşmaya başladı.

8- “N’olacak bu memleketin hali?” sözü ilk ne zaman söylenmiştir?

Osmanlı Imparatorluğu’nda askeri yenilgilerin ardından toprak kayıpları, 1683’te başladı. 19. yüzyılda da, ulusçu akımların etkisiyle imparatorluk parçalanma sürecine girdiğinde ise Osmanlı devleti ve Türkler hep topun ağzındaydı.

1908 Devrimi’yle ülkede anayasal kurumlar birer birer kurulmaya başlanmıştı. Yıllardır gizlilik içinde çalışan dernek ve partiler yasal kimlik kazanırken; toplantı, yürüyüş, grev hakları ve basın özgürlüğe kavuşmuştu. Bu özgürlük ortamı içerisinde ülkenin bakmaktan nasıl kurtulacağına ilişkin tarihsel soruya yanıt, “Batılılaşma, Türkçülük, İslamcılık ve Osmanlılık” akımları çerçevesinde aranmaya başladı. Örneğin, Sosyolog Prens Sabahattin, “Türkiye Nasıl Kurtarılabilir?” (1918,1950,1965) başta olmak üzere yayımlanan bütün kitaplarında, yerinden yönetimi savunuyordu. Sabahattin Bey, Osmanlı’nın kurtuluşunun “kamucu toplumdan bireyci topluma” geçişle mümkün olduğuna inanıyordu. Bireyciliğe dayalı Ingiliz toplum düzeninin yaratılmasıyla da kurtuluşun gerçekleşeceğini iddia ediyordu. Abdullah Cevdet ise, neslimizi “istifaya tabi tutmak” yani kuvvetlendirmek için Avrupa ve Amerika’dan “damızlık erkek getirilmesini” isteyecek kadar bu tip Batıcılıktan söz ediyordu.

Aydınlar arasında ülkenin batmaması için, memleketin nasıl kurtulacağına ilişkin formüller tartışılıyordu. Kurtuluş kimden ve nasıl gelecekti? insan hakları, laiklik, azınlıklar ve Kürt meselesinin tartışıldığı bugünlerde yine aynı soruyla karşı kar-şıyayız. Yapılan bütün tartışmaların altında toplumun bölünme ve parçalanmasının simgesi haline gelen 1920’lerin Sevr Anlaşması, toplumu paranoyak bir hale dönüştürdü. Türkiye’nin siyasi tarihinin önemli dönemeçlerini oluşturan bütün evrelerinde bu soru soruldu ve gidişat üzerine kafa yoran kalemler, kaygılarını tarihi not düşerek ifade etti.

İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin öncülüğünde gerçekleşen devrimden sonra hemen hemen her alanda patlama yaşandı. Bu doğaldı çünkü ülke 33 yıldır Abdülhamit’in istibdat rejimi altında yaşıyordu. Bu dönem, ülkenin gidişatı üzerine gelişen olaylar toplumun aydın kesimi üzerinde etkili oldu. Bu durumdan karikatüristler de etkilendi ve konuyla ilgili ilk karikatür, 1908’in Ekim ayında imzasız olarak Serve t-i Fünun dergisinde çıktı. Tarihçi Orhan Koloğlu’ndan ödünç aldığımız bilgilere göre, “Halimiz Ne Olacak?” başlığıyla verilen karikatürde iki kişi konuşuyordu:

- Halimiz ne olacak dersin?

- Hariçten kuru gürültü, dahilden boş laf! Arasını bulamıyorum ki?”

Birinci Dünya Savaşı’nın bitimi ve İttihat ve Terakki liderlerinin ülke dışına kaçmasıyla birlikte, artık bu soru sorulmuyordu. Çünkü aydınlar kendi aralarındaki polemiklerde “şahsiyat yapma”ya (birbiriyle uğraşma) dalmışlardı. 1918’de savaş sona erdiğinde Osmanlı parçalanmış ve aydınlarımız bunalım yılları yaşıyordu.

Kurtuluş Savaşı’yla birlikte toplumun moral değerleri yükseldi. Çünkü Batı ülkelerine karşı verilen savaşta, galip çıkılmıştı. Cumhuriyet döneminde uzunca bir süre “N’olacak Bu Memleketin Hali” karikatürlerine ara verildi. Demokrat Parti’nin topluma getirdiği dinamizm nedeniyle uzunca bir süre bu karikatürlere rastlanmaz.

Fakat 1990’lara gelindiğinde ülkenin siyasi atmosferinde yaşanan siyasi gerilimler, ister istemez ülkenin gidişatı üzerine zihinleri bulandırır. 1989’da Muz dergisinde uzun bir aradan sonra ilk kez, topluma bu soru sorulur. Turgut Ozal, Antalya Side’de korumalarıyla denize girdiği fotoğrafın üstüne bant olarak, “N’olacak Bu Memleketin Hali” yazısı vardır. Fotoğrafta Ozal plaj kıyafetleriyle, korumalarıysa sivil giysiler içindedir. 1996’dan 2004’e kadar bu yönde çıkan 9 karikatürün ilkini, 1996’da Gazeteciler Cemiyeti’nin yayın organı olan Bizim Gazete’de Raşit Yakalı çizdi.

Bugün geldiğimiz son aşamada AB, Kıbrıs sorunu ve Kuzey Irak Operasyonunun tartışıldığı şu günlerde, “N’olacak Bu Memleketin Hali?” soruları bir kez daha sorulmaya başlandı. Sahi, N’olacak bu memleketin hali?

9- Türkiye’de “zengin yaratma” yöntemini ilk kim uygulamıştır?

Tarihsel gelişimiyle içerisindeki anlamıyla Batı’daki gibi sınıfsal bir toplumsal yapı, Osmanlı Devleti’nde 18. yüzyılın ikinci yarısına kadar henüz yoktu. Bu nedenle de belli bir sınıfın iktisadi olarak palazlanıp ortaya çıkması ve ideolojik bir mücadele vermesi pek mümkün görünmüyordu. İttihat ve Terakki liderleri, kendileri burjuva olmadıkları halde Türk burjuvazisi yaratmaya yönelik sosyal ve ekonomik programları uygulamaya karar verdi. Öncelikle sermayeye güvence sağlanmalı ve Osmanlı Devleti liberalizmi benimsenmeliydi. Onlara göre, Osmanlı-Türk topluluğunun çağdaş bir devlete dönüşmesi için Türk burjuvazisinin doğması gerekiyordu. Ulusal bir burjuvazinin her şeyden önce yeterli bir sermaye birikimine ihtiyacı vardı.

19. yüzyılda, Osmanlı topraklarında faaliyette bulunan anonim şirketlerin büyük çoğunluğu, imtiyazlı yabancı şirketlerdi. Bankacılık, sigortacılık, demiryolu, rıhtım, madencilik, elektrik, su, havagazı, tramvay, tünel gibi hizmetlere yönelik bu şirketler genellikle Londra ve Paris gibi Avrupa başkentlerinden yönetiliyordu, ikinci Meşrutiyet’e kadar, Şirket-i Hayriye ve Ziraat Bankası dışında, yabancı sermayeye başvurulmaksızın kurulmuş olan Osmanlı anonim şirketi yoktu. Bu yüzden cemiyet, bir yandan şirketleşmeyi özendiren önlemler alırken bir yandan da ulusal şirketlerin kurulmasını destekleyen bir politika gütmeye başladı. Mahalle bakkalından ev kadınlarına, hemen hemen tüm küçük sermaye sahipleri bir araya gelerek sermayelerini birleştiriyor ve anonim şirketlerin temellerini atıyorlardı. Basın, kurulan şirket sayısının artması için şirketleşmeyi ve bu şirketlerin ürettiği yerli ürünlerin satın alınmasını özendiren ve destekleyen bir yayın politikası izliyordu. Bu dönem bütün aydınlar, sermaye birikimin ve şirketleşmenin gerekliliği konusunda mutabakata varmıştı. Sermaye birikiminin çağdaş uygarlık düzeyine ulaşmada en önemli araç olduğuna inanan Maliye Nazırı Cavit Bey'in öncülüğüyle başlayan bu liberal akım, ilk önce İttihat ve Terakki yönetimini etkiledi ve yönlendirdi. İttihat ve Terakki yönetimi özel girişimi canlandırmak üzere, kamu olanaklarını seferber etmeye başladı. Ekonomik durumun düzeltilmesi için sanayileşmenin şart olduğunu fark eden hükümet, büyük kargaşaya rağmen, 14 Aralık 1913 tarihinde Türkiye’nin ilk özel girişim yasası olan Sanayi ve Teşvik Kanunu’nu çıkardı. Ancak savaş koşulları nedeniyle, bu önlemlerden fazla sonuç alınamadı. Birinci Dünya Savaşı’na kadar şirkedeşme konusunda hükümedn yapmış olduğu teşvikler ve almış olduğu kararlar, daha çok gayrimüslim sermaye sahiplerine yaradı. Nitekim bu dönemde kurulan ve ayakta kalan şirketlerin bir bölümü, Osmanlı uyruklu azınlıkların yabancı sermaye ortaklığıyla oluşturdukları şirketlerdi.

Birinci Dünya Savaşı yıllarından itibaren, yürütülen liberal politika terk edilerek onun yerine iktisadi milliyetçiliğe dayanan “milli iktisat” siyaseti ön plana çıkarıldı. Bu konuda, dönem aydınlarına en çok etki Alman örneğinden geldi. Almanya’da ilerlemenin ve yükselmenin kaynağı “milliyetçilik” ilkesiydi. Alman malı olan “milli iktisat”ı örnek alan aydınlar, Alman milli iktisat ekolünün önemli kişisi Friedrich List’in etkisinde kalmışlardı. İktisadiyyat Mecmuası, Türkler’in Alman ulusunu örnek alması gerektiğini ileri sürüyordu. Milli iktisatçılar, “Bir ülkede ihtiyaç ve menfaat ortak bir nitelik taşımalı, birey ortak çıkar uğruna her türlü özveride bulunabilmelidir,” diyorlardı, iktisadi}' yat Mecmuası başyazarı ve Ittihatçılar’ın iktisat konularındaki ideologu Tekin Alp’e göre de, Almanlar, 1870 savaşından sonra tüm güçlerini milli iktisadı yükseltmeye sarf etmişler ve bu sayede tarımda, ticarette ve özellikle sanayide ilk sıralara yerleşmişlerdi. Yeni Mecmua’da Ziya Gökalp de, Alman Ittihatçılığı’ndan esinlenilmesini öneriyor ve Türklerin ancak Almanların izledikleri yoldan giderek siyasal birliğe varılabileceğini ileri sürüyordu. Ona göre, I. Dünya Savaşı nedeniyle, Osmanlı ülkesi dışa kapanarak kendi yağı ile kavrulacağından; sosyal bir bütünlük kazanacak ve hem tarım hem de sanayi ülkesi olabilecekti.

“Ey Türk zengin olI” ((ikdam gazetesinin çağrısı, 29 Kanun-ı evvel 1916) şiarından hareket eden ittihat ve Terakki yönetiminin iktisat politikası, ticaretin azınlıkların elinden alınarak

Müslüman tüccarlara verilmesi üzerine kurgulanmıştı. Fransız, Rum ve Ermeni bankacı, tüccar ve sanayici gibi; T ürk bankacı, tüccar ve sanayici de olmalıydı, ittihat ve Terakki liderleri, toplumsal değişim ve dönüşümü gerçekleştirmek ve gayrimüslimlerin boşluğunu doldurmak amacıyla, Müslüman-Türk zengin sınıfı yaratmaya girişti. “Milli iktisat” politikası gereği, devletin olanakları belli kişi ve tabakalar için seferber edildi, ittihat ve Terakki hükümeti, savaşı ulusal işadamı yaratmak ve ulusal iktisadı kurmak için bir fırsat olarak görüyordu. Savaş yıllarında, Anadolu’dan İstanbul’a hububat şevki en büyük kârlı faaliyet olarak ortaya çıktı. Savaş sevkiyatımn tıkadığı demiryolu şebekesinden buğday nakli için vagon tahsisi elde edebilen tüccar, İstanbul’a getirdiği gıda maddelerini spekülatif kârlarla pazarlama imkanı buluyordu. Savaş süresince gerek devlet eliyle, gerekse kıtlığın yol açtığı karaborsa yoluyla bazı kesimlere ve partinin yandaşlarına büyük servetler kazandırılırken; karaborsa ve spekülatif kazançlara göz yumarak da bilinçli bir şekilde Müslüman-Türk zenginlerin oluşmasına çalışılıyordu. Ingiliz ve Fransız kapitalizminin aracısı olmaları nedeniyle, Rum ve Ermeni tüccarların tasfiyesine yönelik politika, Anadolu’da ekonomik nüfuzunu arttırma çabasındaki Almanya tarafından da destekleniyordu. “Gelişmeye başlamış Türk burjuvazisinin öncü kolu,” olarak tanımlanan IT üyelerinin yaptıkları aslında, “devlet eliyle” değil, “parti eliyle” milli bir tüccar yaratma politikasıydı.

1908-1918 yılları arasında faaliyete geçen bankaların hissedarları arasında, çok sayıda ittihat ve Terakki üyesinin yanı sıra büyük toprak sahipleri ve tüccarlar da yer aldı. Bu yıllarda Müslüman-Türk nüfusun şirketleşme oranı da gözle görülür bir şekilde arttı. Zafer Toprak’ın vermiş olduğu rakamlara göre, 1908-1913 yılları arasında ülkede 113 anonim şirket kurulu iken, bu sayı I. Dünya Savaşı döneminde (1914-1918) 123 oldu. Bu dönemde kurulan şirketlerde sermaye ağırlığı, birincinin aksine çok büyük oranda Müslüman-Türkler lehindeydi. Yabancı sermayenin miktarıysa oldukça sınırlıydı.

Birinci Dünya Savaşı süresince gerek devlet eliyle, gerekse kıtlığın yol açtığı karaborsa yoluyla bazı kesimlere ve partinin yandaşlarına büyük servetler kazandırılıyordu. Aslında bu yaşananlar, “devlet eliyle” değil de, “parti eliyle” milli burjuvazi yaratma” politikasının sonucuydu. Politikayı uygulama görevi Iaşe-i Umumiye Nazırı (Gıda Bakanı) Kara Kemal Bey ile Askeri Levazım Başkanı Topal İsmail Hakkı Paşaya düşmüştü. Bu dönemde bulgur krallarından, pirinç, yağ ve şeker krallarına kadar savaş zengini bir zümre oluşturuldu. Tüketiciler, adi mallar için fahiş fiyatlar ödeyerek, yeni savaş vurguncuları sınıfının zenginleşmesini sağlıyorlardı. ‘332 (1916) tüccarı’ diye anılan bu grup yaptığı vurgunlarla nam salmıştı. Bu yeni zenginlerin durumu döneme ilişkin karikatürlere de yansıdı. Sedat Simavi’nin 1918’in Eylül ayında çıkardığı “Yeni Zenginler” isimli karikatür albümünde, iki tema ağırlık kazanmıştı. Birincisi “yeni zengiler”in barışa karşı oluşlarıydı. Diğeri de ilk fırsatta paralarıyla yurtdışına kaçma istekleriydi. Albüm kapağındaki resim ise fesi dışında altın dişleriyle II. Dünya Savaşı sırasında ortaya çıkan “Hacı Ağa” tipini andırıyordu.

10- İttihatçılar, kapitülasyonları kaldırdığında buna hangi müttefik ülke karşı çıkmıştır?

ikinci Meşrutiyet yıllarında başa gelen bütün hükümetler, her fırsatta ticari imtiyazların kaldırılması konusunu gündeme getirmişler ve bu konuda yabancı ülkeleri iknaya çalışmışlardı. Şimdiye dek her ne kadar olumlu bir sonuç elde edilememişse de, Babıali, artık ticari imtiyazların kaldırılması gerektiğine inanıyordu. 1914 yılı Eylül ayının ilk günlerinde, Adliye Bakanlığı’nda toplanan ve başkanlığını Nazır Pirizade İbrahim Bey’in yaptığı bir komisyon, ticari imtiyazların kaldırılması gereği hakkında başbakanlığa yazılacak teskerenin ilkelerini görüşerek bir rapor hazırladı. Sait Halim Paşa Kabinesi, Adliye Bakam’nın görüşünü benimsedi ve 1 Ekim 1914 tarhli iradeyle; Osmanlı topraklarında yaşayan yabancıların ‘ticari imtiyaz’ diye adlandırılan tüm mali, iktisadi, adli ve idari ayrıcalıklarının bundan böyle kaldırıldığı ve yabancılarla ilişkilerin devletler hukuku ilkeleri ışığında düzenleneceği ilan edildi. 9 Eylül günü, ticari imtiyazların kaldırılma kararı, bir notayla ilgili devletlere iletildi. Sefaretler, ticari imtiyazların ikili anlaşmalara dayandığını ve bu nedenle tek taraflı olarak kaldırılamayacağını Babıali’ye bildirerek kaldırma kararını protesto ettilerse de, savaş koşulları İttihatçılara, fiili bir durum yaratmıştı. İşin ilginç tarafı, karşı çıkan ülkeler arasında o dönem Türkiye’nin müttefiki olan Almanya hükümeti de bulunuyordu.

Hükümet, 1 Ekim’de bu kararı, yürürlüğe koydu. 15 Ekim 1914 tarihli geçici bir yasayla da, Osmanlı yasa ve tüzüklerinde ticari imtiyazlardan kaynaklanan tüm hükümlerin geçerliliklerini yitirdikleri açıklandı. Daha sonra 8 Mart 1915 tarihli kanunla da yabancıların Osmanlı topraklarındaki statüleri belirlendi. Bu arada Said Halim Paşa hükümeti, 23 Mart 1916’da çıkardığı bir kanunla yabancı şirketlere Türkçe kullanma zorunluluğu getirdi. Demiryolları ve kamu yararına olan alanlarda faaliyet gösteren imtiyazlı şirketlerin işletme muamele ve haberleşmelerinde Türkçe kullanmaları gerekiyordu. Belirlenen süre zarfında, söz konusu yükümlülükleri yerine getirmeyen şirketlere, geçici olarak el koyma ve kanunun gereklerini uygulatma yetkisi hükümete aitti. Yabancı imtiyazlı şirketler, zorunlu haller, teknik yazışmalar ve yabancı kuruluşlarla yazışmaların dışında, Türkçe kullanmakla yükümlü kılındılar. Bu kanunla Türkçe kullanımı mecburî tutularak hem Osmanlı vatandaşlarına yeni bir istihdam alanı yaratılması, hem de bu çalışanlar vasıtasıyla söz konusu yabancı şirketlerin içeriden denetlenmesi amaçlanmıştı.

11- Cumhuriyet, kalkınmak için kendine nasıl bir model seçmiştir?

Cumhuriyet’in lider kadrosunun ana hedefi, iflas etmiş ekonomiyi düzeltmek ve sanayileşmiş bir ülke inşa etmekti. Lider kadronun önünde duran en büyük sorun, ekonomik alanda verilecek olan mücadeleden, uygulanacak nasıl bir ekonomik sistemle galip çıkılacağıydı. Dönemin yaygın iktisat anlayışı “kapitalizm” olduğundan farklı ve başka bir sistem de düşünü-lemiyordu. Çünkü hedeflenen “çağdaş medeniyetin” merkezi olan Avrupa’nın iktisadi kalkınmasının altında yatan gerçek, kapitalizmdi. Kurtuluş Savaşı’nın sınıfsal tahlilini yapan İlhan Tekeli ve Selim İlkin, bu savaşın “Batıyla Batılı bir devlet ola-bilmek hakkını elde etmek için verildiğini” belirtir. Zaten böyle bir devlet ve ekonomik düzen özlemi, dönemin sınıfsal yapısıyla da tutarlıydı.

Milli mücadelenin başarıya ulaşmasından hemen sonra, yeni Türk devletinde uygulanması gereken iktisat politikasının hazırlanması için bir kurul, oluşturuldu. Ziya Gökalp’in başkanlığını yaptığı bu kurul çalışmalarını Ankara Gar’mda bir vagon içinde yürütüyordu. Mustafa Kemal de zaman zaman bu çalışmalara katılıyordu. Yeni Türk devletinin uyguladığı iktisat politikalarına bakılacak olursa, hiç şüphesiz Türkiye Cumhuriyeti’nin Ziya Gökalp’in ve bu kurulun çalışmaları sonucu ortaya çıkan ana görüş ve düşüncelerden çok geniş ölçüde istifade edildiği anlaşılır. Bu kurulda “liberal” ve “sosyalist” olmak üzere iki görüş vardı. Başkan Gökalp, bu kurulun çalışmalarını harmanize ederek “karma iktisat” modelini oluşturdu. Bu model daha sonra Mustafa Kemal’in oluru ile uygulamaya konulacaktı. Dolayısıyla bu çalışmalar sonucunda, liberal ve sosyalist modeller arasında orijinal bir kompozisyon yapılarak, özel sektör ve kamu sektörünün birbirini tamamladığı yepyeni bir model geliştirilmiş oldu.

Aslında, 1920’lerde ülkenin ekonomi sorunlarını çözebilmek için çare aramaya başlayan Mustafa Kemal ve arkadaşları için çok da fazla imkan bulunmuyordu. İstiklal Savaşı’nda ve Cumhuriyet’in kuruluşunda bariz bir siyasal üstünlüğe sahip olan asker-bürokrat liderlerin bu yönelişleri, esas olarak tarih içinde edindikleri ideolojilerin bir sonucuydu. Kemalist lider kadrosu, Türk burjuvazisinin siyasal bir aleti değildi. Çünkü o dönemde ülkede siyasal işlerliğe sahip belirgin bir Müslüman-Türk burjuvazisi yoktu. Ancak buna rağmen, bu kadronun kapitalist dünya sisteminin evrensel tarihi içinde edindiği toplumsal değişme ideolojisi, büyük ölçüde Batı’mn burjuva ulus-devlet ideolojisinden kaynaklanıyordu. Bu ideoloji Milli Mücadele sırasında ve sonrasında, milliyetçi asker-bürokrat lider kadrosunun, siyasal iktidarını kurmak ve sürdürmek için gerçekleştirdiği toplumsal-siyasal ittifakın, Müslüman-Türk toplumunun varlıklı kesimlerine dayandırılması sonucunu etkiledi. Cumhuriyet kurulduğunda, Kemalist liderlerin içtenlikle inandıkları uzun dönemli siyasal program yeni Türk devletinin, toplumsal yapıda kapitalist iktisadi gelişmeyi sağlamasına yönelikti.

Milli Mücadele ve Cumhuriyet’in lider kadrosunu oluşturan asker-bürokrat kökenli insanlar, aydınlanma çağının ve Fransız ihtilalinin akılcı, hürriyetçi ve eşitlikçi sosyal gelişme modeline mensup insanlardı. Liderliğini üstlendikleri Milli Mücadele’den sonra, sosyal yapının bir burjuva ulus-devlet modeline göre yeniden şekillenmesine yönelmişler ve devlet desteği ile oluşacak bir yerli milli burjuvaziyi, Türkiye’nin iktisadi gelişmesinin itici gücü haline getirmeye çalışmışlardır.

Söz konusu asker-biirokrat kadro, sahip olduğu ulus-devlet ideolojisiyle Türkiye’nin 1920’lerdeki millileşen toplum yapısı içinden bu ideolojiye yönelik bir hareket başlattı. Bu ideoloji ulus-devlet düşüncesinin temelini oluşturacak olan Milli İktisat ilkesi’ydi. Bu ilke, siyasi bağımsızlığı ekonomik bağımsızlık ile taçlandırmak isteyen yeni bir devletin, kendi milli burjuvazisini kurmaya yönelik teşebbüsün adıydı. Bunun için devlet-millet bütünleşmesi gerekiyordu ve bu bütünleşme devletin imkanlarının sunulmasıyla mümkündü.

12- Cumhuriyet, yabancı sermayeye karşı mıydı?

İzmir iktisat Kongresi’nde milliyetçi bir hava esiyordu, yabancı sermayeye karşı kuşku ve düşmanlık vardı. Ancak gerçek olan bir şey vardı: Ekonomik gelişmenin yabancı sermayesiz mümkün olamayacaktı. Mustafa Kemal, kongrede yeni oluşmakta olan devletin siyasi bağımsızlığına aykırı düşecek arayışlar içinde olmamak ve özellikle ekonominin millileştirilmesine helaldarlık getirmemek şartıyla yabancı sermaye ile işbirliği yapılmasından yana bir açış konuşması yaptı. Mustafa Kemal’in, yabancı sermaye konusundaki sözleri, döneme uzunca bir süre damgasını vurdu.

“Efendiler, İktisadiyat sahasında düşünür ve konuşurken zanno-lunmasın ki, ecnebi sermayesine hasımız; hayır bizim memleketimiz vasidir. Çok say (emek) ve sermayeye ihtiyacımız var. Kanunlarımı-za riayet şartıyla ecnebi sermayelerine lazımgelen teminatı vermeğe her zaman hazırız. Ecnebi sermayesi bizim say’imize inzimam etsin (katılsın) ve bizim ile onlar için faydalı neticeler versin. Mazide, Tanzimat devrinden sonra ecnebi sermayesi müstesna bir mevkie malikti, devlet ve hükümet ecnebi sermayesinin jandarmalığından başka birşey yapmamıştır. Her yeni millet gibi Türkiye buna muvafakat edemez. Burasını esir ülkesi yaptırmayız. ”

Aslında Mustafa Kemal’in bu sözleri, biraz da dönemin dış baskılarına karşı akıllıca yapılmış taktik bir uygulamaydı. Mustafa Kemal’in yabancı sermayeye düşman olunmadığı yolundaki ifadelerinin, Lozan Konferansı görüşmelerinin kesildiği bir döneme rastlaması tesadüfi değildi. Bilindiği üzere görüşmelerin kesilmesinin bir sebebi de ticari imtiyazlardı. Dolayısıyla Batı dünyası, Türkiye üzerindeki ticari haklarını kaybetmek istemiyordu. Batı için milli bir devletin ardından milli bir ekonominin kurulması menfaatlerini etkileyebilirdi. Yani Batının yabancı sermaye konusunda gizli bir endişe taşıması, Lozan’da Türk tezlerini kabul etmemesinin bir gerekçesidir denilebilir. Batının bu endişesini gidermek için, Mustafa Kemal’in yabancı sermayeye karşı olmadıklarını belirtmesinin ardından, ismet Paşa da, bir Fransız gazetesi olan Le Petit Parisien’e verdiği demeçte yabancı sermayeye karşı olunmadığının altını çizdi.

Kongrede yabancı sermayeyle ilgili bir başka karar daha alındı. İstanbul Milli Türk Ticaret Birliği’nin konuyla ilgili önerileri onaylanarak hükümete sunuldu. Bu kararın birinci maddesinde “ecnebi sermayesinden gereksinmesiz kalamayacağımız a§ikai'dır” deniliyor ancak yabancı sermayenin ülkeye gelişinin belli bir denetim içinde olması isteniyordu. Yabancıların yerli ortaklarla birlikte şirketler kurması, yabancı sermayeye ait pay oranlarının ise sektörlere ve kurulan şirketlerin mali büyüklüğüne göre ayarlanması önerildi. İster yabancı, ister yerli tüm iş adamlarına Batı’daki örneklerine uygun ticaret için, gibi yasal ortamın en kısa zamanda hazırlanacağı vaadedildi.

İzmir İktisat Kongresi, düzenlenme amacına ulaşmada başarılı oldu. Batı’ya karşı doğacak devletin “Batılı” olacağı ve kapitalist dünyayla ilişkinin devam edeceği yönünde yaratılan hava, Lozan Anlaşması’nın Ankara hükümetinin istediği yönde gelişmesine katkıda bulundu. Kongrede benimsenen liberal görüş, klasik anlamıyla bir liberalizm değildi. Cumhuriyet liberalizmi, devletin özel girişimcileri geliştirmekle görevlendirdiği bir ekonomik tedbirler dizişiydi. Cumhuriyet’in ekonomi politikasının ayrıntılı biçimde tartışıldığı İzmir İktisat Kongresi’nin önemle vurguladığı “ulusal ekonomi”den anlaşılan “Türk” olan girişimcilerin, eski yabancı tüccarın; Türk bankalarının da yabancı bankaların yerini aldığı bir ekonomiydi.

13- Cumhuriyet’in hangi yöneticileri, yabancı sermayeli şirketlerde görev aldı?

Bu dönem siyasi kadrolarla, sermaye çevreleri çeşitli biçimlerde kaynaşmışlardı ve yabancı sermayeyle çeşitli ortaklıklar kurmuşlardı. Türkiye’ye 1920’lerde gelen yabancı özel sermaye içinde yabancıların T ürk ortaklarla kurduğu karma şirketler de önemliydi. Gündüz Ökçün’ün “1920-1930 Yılları Arasında Kurulan Türk Anonim Şirketlerinde Yabancı Sermaye” isimli araştırma kitabına göre, yabancı sermayeli şirketler, TBMM’nin bazı önemli üyeleri, Mustafa Kemal’in bazı etkili arkadaşlarını kurucu pay sahibi ya da yönetim kurulu üyesi yaparak, Cumhuriyet’in siyasal karar mekanizmalarıyla organik bağlar kurmuşlardı. Okçün’ün yayınladığı bilgilere göre, aralarında Celal Bayar gibi üst kademelerdeki yöneticilerin de bulunduğu 30 kadar milletvekili, yabancı sermayeli 32 şirkette, 52 yönetim kurulu üyeliğine getirilmişti. Ökçün’ün araştırmasında, bu dönem yabancı sermaye ile ortaklık yapan Türk anonim şirketlerinde kurucu, hissedar veya yönetim kurulu üyesi olarak rol almış çok sayıda isme rastlamıştı. Mahmut Celal (Bayar), Yunus Nadi, Kılıç Ali, ismet Paşa (Türkiye Kibrit inhisarı Türk Anonim Şirketi’nde 200 hisse sahibi) dikkati çeken adlar arasındaydı. Celal Bey, yabancı sermayeli anonim şirketlerden Siemens, Zingal, Kibrit inhisarı ve Ankara Palas ve yabancı sermayeli ile ilgili olmayan sekiz anonim şirketle ilgiliydi. Ökçün’e göre, 1920-1930 yılları arasında kurulan 201 anonim şirketin 66’sında yabancı serma-ye yer almıştı. Bütün anonim şirketlerin ödenen sermayelerinin toplamı 73 milyon sterlindi. Bu toplamın 31,3 milyonu yani yüzde 43’ü yabancı sermayeli Türk anonim şirketlerine aitti.

14- Cumhuriyetin ilk milyoneri kimdir?

Cumhuriyet yönetimi, daha ilk günlerden başlayarak, yeni rejimin ulaşım ve öncelikle demiryolu sorunu üzerine büyük bir titizlikle eğildi. Çünkü, 1920’lerdeki ‘kalkınma’ politikasının belkemiğini, ulaştırma alt yapısının geliştirilmesi ve özellikle demiryolu yapımı oluşturuyordu. Bu nedenle Cumhuriyetin ilk milyonerlerini, demiryolları ihaleleri yarattı. En çok ve çabuk ray döşeyen, önemli kazançlar elde ediyordu. Ucuz iş gücünün bulunduğu ülkede, sabit sermaye yatırımının çok düşük olduğu müteahhitlik işleri kısa zamanda sermaye birikimi sağlıyordu. Vahit fiyat üzerine işi taahhüd edenler, bu fiyatlara esas olan işçi kazması yerine, ekskavatör kullanınca, maliyetler üç-dört misli azalıyor, kârlar da o ölçüde çoğalıyordu. Bunlar arasındaki en iyi örneklerden biri demiryolu müteahhitliğinden milyoner olan Nuri Bey’di. Soyadı Kanunu sonrasında Demirağ’ı soyadı olarak seçen Nuri Bey, 1936’da 11 milyon liraya ulaşan serve-tiyle Türkiye’nin en zengin işadamı olmuştu.

Türkiye’de girişimciliğin tarihsel gelişimi içinde renkli bir sima oluşturan Demirağ’ın, girişimleri sadece ekonomiyle sınırlı değildi. Mütareke yıllarında devletteki görevinden istifa ederek ticaret hayata atılan Nuri Demirağ, ürettiği “Türk Zaferi” adlı sigara kağıdıyla kısa sürede oldukça büyük servet edinmişti. Sigara kağıdı üretimi inhisarlar îdaresi’ne verilince (1925), bir ithalat ve ihracat bürosu kurmuştu. Bir süre sonra bu büroyu kapatıp yüksek mühendis olan kardeşi Abdurrahman Nuri Demirağ ile birlikte müteahhitliğe başladı. Karabük Demir Çelik Tesisleri (1930), İzmit Kağıt Fabrikası, Bursa Merinos Fabrikası, Sivas-Erzurum demiryolu hattı (1938-1939) projelerini gerçekleştirdi. 1936’da 11 milyon liralık sermayesiyle Türkiye’nin en büyük kişisel servetine sahip kişisi olan Nuri Demirağ, Türkiye’de müteahhit işlerinin Cumhuriyet’in ilk yıllarında özel kesimde sermaye birikimi oluşumundaki rolünü göstermesi açısından önemli örnek doldu. Bu birikimlerle yola çıkan Demirağ, özel kesimin önemli girişimcileri arasına katıldı. Nuri Demirağ, sonuçları itibarıyla başarısız veya sonuçsuz kalmış ancak Türk girişimcilik tarihi açısından ilginç girişimlerde de bulundu. Kişisel çabalarıyla İstanbul Yeşilköy’de ilk büyük havaalanını yaptı; aynı yerde bir uçak fabrikası ve pilot okulu kurdu. Fabrikada Türk Tayyare Cemiyeti’nin siparişlerini üretmeye başladıysa da devletten destek görmediği için bir süre sonra üretimi durdurmak zorunda kaldı. 1945’te Milli Kalkınma Partisi’ni kurdu. Parti seçimlerde başarılı olamadı ve giderek etkinliğini yitirdi. 1954’te Demokrat Parti listesinden bağımsız Sivas milletvekili seçilen Demirağ, bu görevi ölümüne değin sürdürdü.

15- 1930'ların kalkınma hamlesini kimler sekteye uğratmıştır?

Yokluğun kol gezdiği, sanayi ve ticaretin yeni baştan kurulmaya başladığı Cumhuriyet’in ilk yıllarında, ekonomi tarıma ve ticarete dayalıydı, iktisadi kalkınma ise bir an önce sanayileşmekle mümkündü. 1929 Dünya Ekonomik Krizi’nin de etkisiyle bu dönem, liberal ekonomi karşısında devletçilik düşüncesi daha ağır bastı. Gelişmeler takip edildiğinde, kalkınmanın devlet tarafından yapılacağı ve 1933’te kurulan Sümerbank’m da I. Beş Yıllık Sanayi Planı’nın uygulayıcı organı olmasına karar verildi. Sümerbank işe hızlı başladı ve ilk iş olarak, Bakırköy, Feshane, Hereke ve Beykoz gibi fabrikaları Devlet Sanayi Ofis’nden devraldı. Çok kısa süre içinde ülkenin bir çok bölgesinde yeni yatırım planları hazırladı. Sanayi Planı’na göre, dokuma, kağıt, maden ve kimya sanayi alanlarında faaliyet gösterecek yeni fabrikalar kurmaya başladı. Dokuma sanayiinde Kayseri, Bakırköy, Ereğli, Nazilli ve Malatya fabrikaları ile yün ipliği imal edecek Bursa Merinos fabrikaları birkaç yıl içinde kurularak işletmeye açıldı.

Resmi tarihe göre, devlet fabrikaları açısından ortaya konan tabloda olumsuz bir durum yoktur. Fakat durumun hiç de öyle olmadığı anlaşılır. En önemli konu, kalkınmayı gerçekleştirecek olan, 1934-1937 yılları arasında devlet eliyle kurulan fabrikaların kuruluş yerlerinin seçimi konusuydu. Celal Bayar, dönemin sivrilen bir siması olarak gerek iktisat bakanlığı gerekse 193 7’de Başbakan İnönü’nün istifa etmesinin ardından bu koltuğa oturarak, Türkiye’nin birçok yerinde sanayi yatırımlarını hayata geçirmişti. Bu yatırımların yapılacağı yerler, bizzat Bayar tarafından seçilmiş ve Atatürk’e onaylattırılmıştı. Bayar’ın iktisat ve bankacılık konusundaki bilgilerine güvenilmişti. İş dünyasını yakından tanıyan Bayar, ticaret bilgisine fazlaca güvenen, ve teknik danışman ve mühendis kadronun bilgilerini hafife alan, yabancı danışmanların görüşlerine daha çok önem veren bir yapıya sahipti. İnönü’nün ise; danışmaktan, küçük detaylara kafa yormaktan çekinmeyen bir yapısı vardı. Asker kökenli kökenli olması nedeniyle, fabrikaların kuruluşu sırasında yapılan ticari hesaplara fazla karışmamıştı. Fakat çok geçmeden, fabrikaların kuruluş yerlerindeki yanlış tercih, fabrikaların yönetim ve işletme yanlışları, İnönü ve Bayar arasında tartışmalara neden oldu. Gerginlik, rekabete ve hatta husumete kadar dönüştü.

Peki, hangi fabrikalarda ne gibi hatalı politikalar izlenmişti?

Dönemin gözlemcilerine göre, devlet fabrikalarının kuruluş yerlerinin belirlenmesi sırasında Celal Bayar, keyfi bir tutum takınmış, yerli ve yabancı uzmanların raporlarını hiçe sayarak kendi arzusuna uygun kararlar almıştı. Malatya Mensucat Fabrikası’nın Müdürü İbrahim Ethem Mihrabi’nin yayınlanmamış mesleki hatıralarında, fabrikaların kuruluş yerlerinin belirlenmesiyle ilgili önemli bilgiler mevcuttur. Dönemin dikkat çeken en c nemli özelliği, alt yapı ve endüstri yatırımlarının kıyılara yakın bölgelerden çok, iç bölgeler üzerinde kurulmuş olmasıdır. Özel sermaye yatırımları kıyı bölgelerini kapsarken, büyük devlet işletmelerinin yoğunluk merkezi iç bölgelere toplanmıştı. Askeri kanat, güvenlik açısından fabrikaların İç Anadolu’ya yapılmasının daha doğru olacağını düşünüyordu. Oysa fabrikalar, altyapının hazır olduğu kıyı kentlerinde kurulmuş olsalardı, daha büyük ölçüde yararlar sağlanabilir, üstelik paradan da tasarruf edilebilirdi. Ancak böyle bir tutum, bölgeler arasındaki ekonomik seviye farklarının artmasına yol açacaktı. Kaldı ki, bu ayrılıklar uzun bir süre yalnız politik değil, ekonomik açıdan da ortadan kaldırılabilecek gibi değildi.

ikinci olarak işletmelerin rantabl olup olmamalarına ba-kılmamıştı. Örneğin İzmit’te kurulan kağıt fabrikası, kuruluş yeri yanlış seçilen fabrikalardan biriydi. Fabrika, yeterli suya sahip olmayan bir bölgeye kurulmuş, çalışmaya başladıktan bir süre sonra susuz kalmıştı. Susuz kalan fabrikaya kilometrelerce uzaklıktaki Sapanca Gölü’den su getirilerek çözüm bulunmaya çalışılmıştı. Bunun yanı sıra, fabrikanın hammaddesi olan odunları Bolu Dağlarından İzmit’e getirmesi, maliyeti arttıran bir başka unsurdu. Fabrikalar “ekonomi dışı” yöntemlerle kurulmuştu. Askeri görüşlere göre seçilen Karabük Demir Çelik Işletmesi’nin bulunduğu yer, demir yataklarına 1.000 kilomet-,re, kömür yataklarına ise 120 kilometre uzaklıktaydı. Ayrıca ham demir, ham çelik üretimi ve işletme kapasitelerinin birbirine uygun ve Türkiye’nin ihtiyaçlarına göre ayarlanmış olmaması, üretim sektörleri arasında dengesizliklere yol açıyordu. Bu elverişsiz koşullar altında çalışan Karabük Demir Çelik Tesisleri’nin büyük güçlüklere karşı koyması gerekiyordu.

Toplumsal çıkarlar çoğunlukla ikinci planda kalmıştı. Örneğin Nazilli’de yanlış yere kurulan fabrikalardan biriydi. Bataklıklann kurutulması, yüzlerce memur, işçi lojman, hastane ve okul yapılması için, 25 yıl boyunca milyonlarca lira sarfedilmişti. 1941 yılında Basmasıyla ünlü Nazilli fabrikasında sağlık sorunları yaşanıyordu. Sıtmanın fabrika çalışanlannı kasıp kavurduğu günlerde, randıman ciddi oranda düşmüştü. İşçi bulunamadığı için, fabrikanın dokuma bölümünün İzmir’e nakli dahi düşünülüyordu.

Yine İbrahim Ethem Mihrabi’nin hatıralarında, Bursa Merinos’un ve Gemlik’te kurulan fabrikanın da yanlış bir bölgeye kurulduğunu ve bu kararlarda Bayar’ın keyfi tutumunun etkili olduğu belirtilmektedir. Sonuçta, fabrikaların yanlış yerlere kurulması konusu da uzun yıllar siyasetin ana gündem maddesi oldu. Tartışmaların kutuplarında Başbakan İsmet İnönü ile İktisat Bakanı Celal Bayar yer alıyordu. İktisadi başarıların elde edilmesinde İnönü ve Bayar’ın, her ikisinin de, büyük emekleri bulunuyordu. Fakat işin başka yönleri de vardı. 1930’lı yıllarda, İktisat Bakanlığı’na atanan Bayar, İnönü’nün istifa etmesiyle başbakanlığa atanmıştı. Bu dönemde, dilediği kişiyi devlet fabrikalarında sorumlu müdür yapmış ve kendisine bağlı bir kadroyu devletin çeşitli makamlarına oturtmuştu. Atatürk’ün ölümüyle birlikte İnönü’nün çeşitli yöntemleriyle siyasetten uzaklaştırılan Bayar, yaklaşık 10 yıl siyaset dışı kaldı. Bayar’m atadığı bürokratların çoğu, görevlerinden alınarak başka basit görevlere atandı. Fakat Bayar, Demokrat Parti’yi kurup iktidara geldiğinde, bu küskün bürokratları, iktisadi teşekküllerin başına getirmekte gecikmedi. Sonuçta, partizanlık denilen hastalık devlet fabrikalarına bulaştı ve iyi-kötü yönetici ayrımı yapmadan her siyasi iktidar, kendi yandaşlarını devlet fabrikaları yönetimine getirmekte bir sakınca görmedi.

Mustafa Kemal ve arkadaşlarının 1930’lu yıllarda başlatmış olduğu büyük kalkınma hareketinin uygulayıcısı Sümerbank’ın fabrikalarının çoğu kapandı. Ondan geriye sadece, 70 yıllık bir sanayi kültürü kaldı. Büyük umutlarla kurulan, Cumhuriyet’in ilk büyük kalkınma hamlesi; adam kayırma, menfaatçilik ve partizanlık gibi nedenlerle amacına ulaşamadı. Bunun yanı sıra zamanında özel kesime devredilmediği ya da teknolojisini yenilemediği için devlet fabrikaları, zarar ettirilerek, ya birer ikişer kapanmak ya da devredilmek zorunda kaldı.

16- Hacı Ağa kime deniliyordu?

 ikinci Dünya Savaşı’nın devam ettiği günlerde Türkiye’de, sıkıntılı günler yaşanıyordu. Bu dönemde yaşananlar, Türkiye’nin bir numaralı işadamlarından Vehbi Koç’un, Hayat Hikayem isimli otobiyografisine şöyle yansımıştı:

“Firma sahibi olduğum 1926 yılından 1939 yılına kadar, kem dim ve arkadaşlarımın dürüstlüğü için her türlü yemini edebilirim. 1939’dan 1946’ya kadar ise kuruluş olarak ahlakımız bozuldu, duyduğumuz ve duymadığımız birçok olaylar geçti, tabii bilerek ve bilmeyerek müşteri karşısında biz de lekelendik”.

Vehbi Koç’un “lekelendik” dediği savaş yıllarında, İstanbul’da yüzlerce “milyoner” doğmuştu. Bunlardan bir kısmı Anadolu’dan İstanbul’a yönelen yeni zenginlerdi. Savaş zenginlerinden, meşhur “Hacı Ağa” tiplemesi o günlerin Türkiye’ye armağanıydı. Hacı Ağa tipleri, Varlık Vergisi uygulamasından sonra yıkılan, İstanbul tüccar gruplarının yerine geçme eğilimindeydi. İstanbul’daki Anadolu burjuvazisi, eski ve dokunulmaz mevkilere el atarak İstanbul burjuvazini tedirgin ediyordu. Hüseyin Avni, Yurt ve Dünya dergisinin 1943 yılı Temmuz sayısında gözlemlerini şöyle aktarıyordu:

“...Kasaba tüccarı ve zengin köylüyü eğlendirmek için çalgılı gazinolar çoğalmıştır. Bu gazinolarda ekseriyetle Anadolu şarkıları söylenmekte, köylü kıyafetine girmiş kadın artistler Konya’nın kaşık havasını taklit ederek rumba ile karışık oyunlar oynamaktadırlar."

Bu dönem İstanbul, Anadolu’dan gelen tüccarlara kapıları-nı sonuna kadar açmıştı:

“Müstahsil ile müstehlik arasında bulunan bir tüccar sınıfı... Hayli para vurarak memleketin dört bir köşesinden İstanbul’a akın ediyor. Bir müddet kira evinde oturduktan sonra, bir kısmı ev alarak, bazıları da iflas eden tüccarların mağazalarını satın alarak şehire yerleşiyor. Büyük arazi sahipleri arasında da çok para kazanıp şehre göçenler var..." (Mediha Berkes.Yurt ve Dünya, Ekim 1943)

Gayrimüslim tüccarların genel beklentisi, İstanbul’daki savaş sonrası Türk tüccarlarının, Anadolu’ya geri dönmek zorunda olacakları yönündeydi. Ancak gidişat hiç de onların beklentisini karşılayacak gibi görünmüyordu.

17- İlk kurulan ve ilk kurtarılan şirket olan Şirket'i Hayriye ile devletçilik politikası arasında nasıl bir bağlantı vardır?

Türkiye, Kurtuluş Savaşı’nı izleyen yıllardan, 1929 Dünya Krizi’ne kadar, olanakları ölçüsünde liberal ekonomi uygulaması yapmaya çalışmış; ama daha sonra 1946 yılma kadar 17 yıl kesintisiz bir şekilde kapalı, korumacı, dış ödemeler dengesine dayalı ve içe dönük bir ekonomi politikası izlemişti. Devletçilik, iktidardaki tek partinin altı ilkesinden biriydi. Ticari imtiyazların ve Düyun-u Umumiye’nin belleklerdeki olumsuz çağrışımlarının etkileriyle, devletleştirme çabaları, Genç Cumhuriyet’in önemli bir başarısı olarak sunulmaktaydı. Ancak 1945 sonunda II. Dünya Savaşı bitmiş, dünyada yeni bir düzen kuruldu. Bu yeni yolda ise, bağımsız bir kapitalist sanayileşme deneyinin, Türkiye modelini ifade eden ‘devletçiliğe’ yer yoktu. Savaş sonrası Türkiye’de rejimin liberalleşmesini isteyen bir hava esiyordu. 1923’ten beri tek parti iktidarı tarafından uygulanan politikalar sonucu, devletçiliğin gelişmeye engel olduğuna, onun yerine çok partili bir siyasal yapı ve liberal iktisat politikasının uygulanması gerektiğine inanan küçük girişimci sınıf yaratılmıştı. 1930’dan beri izlenen içe kapalı, korumacı, dış dengeyi dikkate alan iktisat politikaları, hızla terk edilmeye başlandı.

Devletçilik politikasının terk edildiğinin ilk ipucu, 15 Ocak 1945 tarihli kanunla Şirket-i Hayriye’nin hükümetçe satın alınması oldu. 1945 yılında, Şirketi Hayriye’nin devletleştirilmesi tartışması, Türkiye’yi yöneten CHP’nin savaş sonu devletçilik ve iktisadi anlayışının ne yönde değişeceğinin bir göstergesiydi. Şirket-i Hayriye’nin devletleştirilmesi, savaş sonu devletçilik ve iktisadi anlayışının ne yönde değişeceğinin bir göstergesiydi. TBMM’de yapılan görüşme ve tartışmalar, ikinci Dünya Savaşı bitmemiş olsa da, artık sonucunun belirginleştiği günlerde, Türkiye’de ülkeyi yöneten tek parti olan CHP’nin devletçiliğe bakışındaki kırılmayı yansıtan örnek bir olaydı. 1947 yılında toplanan CHP Kurultayı da değişimlerin doğrultusunu tam belirleyen bir dönüm noktası oldu. CHP’ye göre mevcut kuruluşlar devletin olmaya devam edecekti; ama iyice sınırlanan alanların dışında yeni kamu yatırımlan yapılmayacaktı. Buna karşılık devlet, “özel sektöre yardım ve destek vermek, yön gösterip özendirmek, ulusal kalkınmada yerel ve yabancı öğeler arasında işbirliği" sağlamakla görevliydi.

18- Varlık Vergisi, uygulamasında tam olarak yaşanan şey nedir?

Nazi ordularının Yunanistan’ı işgal etmesiyle savaş Türkiye’nin de kapısına dayanmıştı. Savaşın neden olduğu ekonomik sıkıntılar her geçen gün artıyordu. Ekmek karneye bağlanmış, kaçakçılık hortlamış ve ihtikar (vurgunculuk) piyasaya hakim olmuştu. Yasadışı kazançların giderek artması üzerine, yeni hükümette bir Ticaret Bakanlığı kurulmasına karar verildi. Yeni bakanlık, özel sektöre karşı giderek artan güvensizliğin de simgesiydi. Çünkü, savaş zamanı vurgunculuğu, özel sektöre güvenilmeyeceğinin genel bir kanıtı olarak gösterilmeye başlanmıştı. Gazete manşetlerinde vurgun iddialarının yer almadığı tek bir gün yok gibiydi. En çok suçlananların başında ise, devlet memurluğu yaptıktan sonra iş dünyasına geçenler yer alıyordu. Öyle ki, 1945 Bütçesi mecliste tartışılırken bazı milletvekilleri, politikacı ve devlet memurlarıyla işadamları arasındaki gizli ilişkileri soruşturmak üzere, 1920’lerde kurulan İstiklal Mahkemeleri’ne benzer özel mahkemelerin kurulmasını istemişlerdi. Bu dönemde devlet görevlileri arasından iş dünyasına geçenlerin sayısının epey yüksek olması, söz konusu suçlamaların çok da yersiz olmadığını kanıtlıyordu.

Bu arada, Başbakan Refik Saydam’m 7 Temmuz 1942 gecesi kalp krizi geçirerek aniden ölmesi üzerine, yerine, hükümeti kurma görevi Şükrü Saraçoğlu’na verildi. Saraçoğlu hükümetinin, ekonomiye yönelik ilk icraatı, Milli Koruma Yasası gereğince denetim altında tutulan bir çok malın fiyatını serbest bırakmak oldu. Böylece serbest piyasa gereği oluşacak fiyatların eskisine göre yüksek olacağı, ancak karaborsanın kırılacağı öngörülüyordu. Ancak beklenen olmadı ve fiyatlar hızla yükseldi. Hükümetin suçluları cezalandırmak yerine, tüm iş dünyasını etkileyecek olağanüstü önlemlere başvurması, vurgunculuğun önüne geçilmesini sağlayamamıştı. Ayrıca devlet, gittikçe yoksullaşan halkın yanı başında, kısa sürede zenginleşen kişilerin faaliyetlerini denetleyip vergilendireme-mesi nedeniyle güç durumda kalıyordu. Bu dönemde olağandışı vergi uygulamalarına başvurulmasının altında, ekonomik zorunluluğunun yanı sıra, vergi toplamadaki başarısızlık ve buna bağlı olarak özel sektör düşmanlığı yatıyordu. Bu öfke, 1 Kasım 1942’de Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün meclis açış konuşması’na da yansımıştı:

“Şuursuz bir ticaret davası, haklı sebepleri çok aşan bir pahalı-lık belası, bugün vatanımızı ıstırap içinde bulunduruyor... Bulanık zamanı, bir daha ele geçmez fırsat sayan eski batakçı çiftlik ağası ve elinden gelse teneffüs ettiğimiz havayı ticaret metaı yapmaya yeltenen gözü doymaz vurguncu tüccar ve bütün bu sıkıntıları politika ihtirasları için büyük fırsat sayan ve hangi yabancı milletin hesabına çalıştığı belli olmayan birkaç politikacı, büyük bir milletin bütün hayatına küstah bir surette kundak koymaya çalışmaktadırlar. Üç-beş yüz kişiyi geçmeyen bu insanların vatana karşı aşikar olan zararlarını gidermenin yolu elbette vardır... Ticaretin ve iktisadi faaliyetlerin serbestliğini bahane ederek, milleti soymak hakkını hiç kimseye, hiçbir zümreye tanımamalıyız.

Karaborsa, vurgun ve talanı gayrimüslimlerle ilişkilendiren İstanbul Basını, bu kazançların kurulacak komisyonlar tarafın-dan vergilendirilmesini istiyordu. 11 Kasımda, mecliste kabul edilen yasayla servet ve kazanç sahiplerinden bir defaya mahsus olmak üzere Varlık Vergisi alınmasına karar verildi. Yasanın yayın organlarınca desteklenmesi, kimin ne kadar ödeyeceğinin tespit edilmesi, komisyonların çalışma biçimleri, ödeme sürelerinin 1 ay ile sınırlandırılması, vergisini ödemeyenlerin Aşkale’deki kamplarda çalışarak borçlarını ödemeleri, bütün bunların, Varlık Vergisi’nin “azınlık karşıtı” politikaların bir örneği olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Başbakan Şükrü Saraçoğlu, kendisi tarafından hazırlanan “Ekonomik Tedbirler Paketi”ni CHP Grubu’nda şu sözlerle savunmuştu:

“Bu kanun... Bir devrim kanunudur. Bize ekonomik bağımsızlığımızı kazandıracak bir fırsat karşısındayız Piyasamıza egemen olan yabancıları böylece ortadan kaldırarak, Türk piyasasını Türklerin eline vereceğiz”

Ülke genelinde 114 bin 368 kişi olarak belirlenen mükelleflerin büyük bir bölümü İstanbul ve İzmir’de bulunuyordu. Tahsil edilmesi halinde 500 milyon lira gelir elde edileceği hesaplanan Varlık Vergisi uygulaması büyük haksızlıkların yaratılmasıyla sonuçlandı. Komisyonlar, yasada bir ayrım yapılmamasına rağmen uygulamada azınlıklardan çok daha fazla vergi talep etti. Gerçekte de toplam 315 milyon liralık vergi tahsilatının yarıdan fazlası gayrimüslim azınlıklara ödettirilmişti. Gayrimüslim azınlık vergiyi ödeyebilmek için evlerini, işyerlerini satmak zorunda kalırken, birçoğu da iş hayatındaki yerlerini kaybetti. Maliye Müfettişi olarak Varlık Vergisi’ni denetleyen ekip içinde yer alan, Gelirler Genel Müdürlüğü dahil çeşitli görevlerde bulunan eski bakan Cahit Kayra, 19 Aralık 1999 tarihli Cumhuriyet gazetesindeki röportajında, Varlık Vergisi’nde ırkçılık yapıldığını kabul ediyordu:

“Azınlıklar zengindi, gönül rahatlığı ile daha fazla vergi vere-bilirlerdi. Ama vermedikleri için Varlık Vergisi geldi. Açık bir §ey söylemek gerekiyorsa, Varlık Vergisinde açık bir ırkçılık vardır.”

Varlık Vergisi’nin resmi amacı; vurgunculukla elde edilen kârları vergilendirmek; karaborsacılığın önünü almak ve hükümet bütçesi üzerindeki baskıyı kaldırmaktı. Ancak uygulama, büyük işadamlarından esnafa kadar tüm azınlıkların ekonomik konumlarında büyük bir sarsıntıya neden oldu. Varlık Vergisi uygulaması basit bir yasadan çok, temelleri İttihat ve Terakki iktidarı döneminde atılmış ve devlet politikası haline gelmiş “Türkleştirme” ve “milli burjuvazi” yaratma politikasının son halkalarından biriydi. Hükümet bu uygulamayla, Müslüman-Türk nüfusun sermaye birikimine katkıda bulunmuştu.

19- Türkiye açısından 6-7 Eylül Olayları ne ifade eder?

1955’in Eylül ayı, Türkiye’yi derinden etkileyen bir olaya tanık oldu. Kıbrıs Sorunu’nda Yunanistan’ın tutumuna karşı, Türkiye’nin tepkisini göstermek gerekçesiyle İstanbul ve İzmir’de başlayan gösteriler, 6-7 Eylül gecesi Rum azınlığın mal ve mülklerinin tahrip edilip yağmalanmasına dönüştü. 6-7 Eylül olayları, Mustafa Kemal’in Selanik’te bulunan evinin bombalandığı haberinin duyulmasıyla başladı. İstanbul’da yayınlanan akşam gazetelerinden olan DP yanlısı İstanbul Ekspres, 290 bin adetlik ikinci baskısını yaptı ve gazete kısa sürede İstanbul sokaklarında dağıtıldı. Akşam saatlerinde daha önce örgütlenen ve bayraklarla Taksim’e yürüyen gruplar, “Ya Taksim, Ya Ölüm” ve “Kıbrıs Türk’tür” sloganları atarak ilk önce, Tünel’de, bulunan Rum gazetelerine saldırdı. Olaylar kısa süre içinde İstanbul’un birçok yerine sıçradı ve yakıp yıkma olayları kısa sürede, yağma ve talana dönüştü. Dükkanlara zorla girilerek içerdeki eşyalar ve mallar sokaklara atıldı. İstiklal Caddesi, yerlere atılan kumaş ve çeşitli eşyalar nedeniyle yürünemeyecek hale geldi. “On binlerce lira kazanıyorlar, iki paralık malı dünya kadar pahalıya satıyorlar,” biçiminde sloganlar atan saldırganlar, Kıbrıs ve Rumlar’ı unutarak daha çok servet düşmanlığı yapıyorlardı. Gece yarısına doğru askeri birlikler olaylara müdahale etmek için geldiğinde başta Beyoğlu olmak üzere İstanbul’un bir çok yerinde azınlıklara ait neredeyse talan edilmemiş dükkan kalmamış gibiydi. Güvenlik kuvvetlerinin yetersiz kalışı, olayların büyümesine neden olmuştu. Maddi ve manevi hasarın bilançosu, ortalık sakinleştiğinde daha net bir şekilde ortaya çıktı. Şehrin dört bir yanında bulunan kiliseler, evler ve işyerleri yağmalanmış ya da tahrip edilmiş ve bazıları da ateşe verilmişti. 6-7 Eylül Olayları, İstanbul’un çok kültürlü yapısını sona erdirdi. İttihat ve Terakki’den sonra uygulanmaya başlanan ticaretten, gayrimüslimleri tasfiye hareketi, bir kez daha amacına ulaşmıştı. Türkiye’de azınlıkları tasfiye hareketinin ilk perdesi Varlık Vergisi olmuştu, ikinci perdeyse 6-7 Eylül Olayları’yla sahnelenmişti.

20- Türkiye, bugüne kadar Körfez sermayesini ülkeye çekmek için neler yapmıştır?

Bugün gelinen aşamada Körfez sermayesi, Türkiye’nin gündemindedir.

Sermaye konusunda yüzünü Batı’ya çeviren Türkiye için, Arap sermayesi hep kuşkuyla bakılan bir sermaye çeşidi oldu. Türkiye laik refleksleri nedeniyle, Körfez sermayesini sürekli yeşil’ gözle görerek ona mesafeli durmaya çalıştı. Fakat durum her ne kadar böyle olsa da, gelişen koşullar ve ekonominin gereklilikleri, Türkiye’nin Arap sermayesiyle yakınlaşmasını gerektirdi. Türkiye’ye yön veren siyaset adamları, dünyadaki gelişmelere bağlı olarak arayış halinde oldukları dönem boyunca yanlarında hep Arap sermayesini görmek istedi. Körfez sermayesini ülkeye çekmeyi düşünen ilk lider, Bülent Ecevit’ti. Bu kapıyı Turgut Ozal açtı, Başbakan Erdoğan da bu geleneği devam ettiriyor. Gelelim konunun detaylarına...

Türkiye, Batı’dan gelmesi beklenen yabancı sermayeyi çekmek için çıkarılan ilk yasalara rağmen beklenen yatırımlar gerçekleşmediği için farklı alternatifleri düşünmeye başladı. Tarihsel süreç izlendiğinde Arap Sermayesi’nin, ilk olarak, Türkiye’nin gündemine, 1970’li yıllarda girdiğini görüyoruz. Bu yıllarda, tüm dünyada yaşanan petrol krizinin Türkiye’ye etkileri beklenenden fazla olmuştu. 1973 yılında Arap-İsrail Savaşı sonucunda kaynaklı bir yaptırım, tüm dünyayla birlikte Türkiye’yi de derinden etkilemişti. 1973 yılında, Ortadoğu’nun petrol zengini ülkelerince petrole yüzde 70 oranında zam yapı-lirken, petrol ihraç eden ülkeler Petrol Üreten ve İhraç Eden Ülkeler (OPEC) bazı ülkelere petrol ambargosu uyguladı. 1973 yılında yaşanan birinci petrol krizi ile petrol fiyatlarında astronomik artışlar gerçekleşti. Fiyat artışları, Araplar’m sermaye biriktirmesine neden oluyordu. Arap dünyasında bunlar yaşanırken, Başbakan Bülent Ecevit’in “Bilezik Formülü” hayali vardı. Ecevit, Ortadoğu’ya petrol geliri akmaya başlayınca ‘bilezik formülü’nü ortaya attı. Türkiye, Arap ve Müslüman ülkelerin petro-dolarlarını Türkiye’ye çekmeyi planlıyordu. Arap ülkelerinin parasıyla Avrupalının teknolojisi birleştirilecek ve ortaya “bilezik” çıkartılacaktı. Ancak beklenen olmadı.

1980’lerde, Arap sermayesi Türk Finans sistemine dahil oldu. Türkiye, 1980 yılma kadar “kapalı” ve “içe dönük” bir ekonomik model izlemişti. Dönemin Başbakanlık Müşteşa-rı Turgut Ozal tarafından hazırlanan “Ekonomik Önlemler Paketi”nin 24 Ocak 1980’de açıklanmasıyla Türkiye’de ekonomide yeniden bir liberalleşme dönemi başladı, izlenen ‘dışa dönük’ ekonomi politikaları, çok uluslu şirketlerin Türkiye’ye gelmesine de neden oluyordu. Örneğin, 1980 öncesine kadar ülkede sadece 4 yabancı banka varken, bu tarihten sonra 30’a yakın yabancı bankadan bazıları şube, bazıları da temsilcilik açarak mali sisteme katıldılar. Bu bankaların arasında körfez ülkelerinden gelen bankalar da mevcuttu. Bank Mellat, Saudi Amerikan Bank, Bank of Bahrain and Kuwait, Bank of Oman, Birleşik Yatırım Bankası, Yatırım Bank ve Birleşik Körfez Bankası gibi bankalar, Türk finans sisteminin artık birer oyuncusu haline gelmişlerdi. Dönemin Türkiye’si, Ortadoğu’nun en istikrarlı ülkesiydi ve bankaların yoğunlaştığı İstanbul da, bir anlamda iç savaş öncesi Beyrut’un yerini almaya aday bir merkezdi. Ancak yabancı bankalarının ciddi derecede ağırlıkları söz konusu değildi. Ekonomist Mustafa Sönmez’e göre, dönemin yabancı bankaları, dişe dokunur bir sermaye getirmeyen, vadeli mevduat kabul etmekten kaçınan iç ticareti ve sanayi sektörünü değil, dış ticareti finanse etmeyi tercih ediyorlardı. 1986 yılına gelindiğinde, Türkiye’deki Arap sermaye şirketle-rinin sayısı 67’ye ve yabancı sermaye içinde Arap sermayesinin payı yüzde 16’ya kadar yükselmişti.

Ozal Hükümeti’nin yaptığı düzenlemelerden biri de, Arap kökenli finans kurumlan üzerineydi. Çıkarılan bir kararnameyle, Türkiye’de faizsiz bankacılık alanında kurulan ilk özel finans kurumlan (Faysal Finans, Albaraka Türk ve Kuveyt Türk) Türkiye’de faaliyet göstermeye başladı. Arap kökenli kuruluların arasında ismi en çok duyulan ise Faysal Finans’tı. 1985 yılında faaliyete geçen kurumun sahibi, Suudi Prensi Muham-med Faisal’dı. Türkiye’deki Islami kesimle yakın ilişkiler içerisinde bulunan kurumun, kurucu ortakları arasında eski MSP milletvekilleri de bulunuyordu. Faysal Finans Kurumu’nda yapıldığı iddia edilen usulsüzlükler nedeniyle çeşitli incelemeler başlatıldı ve davalar açıldı. Hayali ihracat ve kara para aklama iddiaları, bu incelemelerin ana kaynağını oluşturuyordu.

Araplara, Boğaz’da arsa satılması da sorun yarattı. O yıllarda Faisal Finans kadar gündemde olan bir başka konu Sevda Tepesi’ydi. Turgut Ozal, Arap sermayesini Türkiye’ye çekmek istiyordu. 1984’te Ozal, önce Suudi Arabistan Veliaht Prensi Abdullah bin Abdülaziz’e Sevda Tepesi’ni gezdirerek, araziyi satın almaya razı etti. Veliaht Prensinin satın alma teklifi, arazinin sahibi Dirvana Ailesine, bizzat devlet kanalıyla iletildi. Türk basını ise bu dönem, Araplara arsa satılması girişimini eleştiriyordu. Suudi prense arsa satma konusunda kararlı bir tavır takman Başbakan Ozal ise, prensin Boğaz’da saray değil 1000 metrekarelik bir ev yapacağını açıklıyordu. “Adamlara gel Boğaz’da yer al diye biz teklif ettik” diyen Ozal, konunun hukuk devletiyle ilgisinin bulunmadığına inanıyordu. Ona göre, Araplar’ın Boğaz’da yer almalarından sonra başka yabancılar da Boğaz’da yer alabilirlerdi. Dirvana Ailesi, imarsız arazilerini prense satmaya karar verdi; ancak Suudi Prensi’nin arazinin sahibi olmasının önünde bir engel daha vardı. “Karşılılık İlkesi” gereği, Suudi Arabistan ile Türkiye Cumhuriyeti arasında gayrimenkul alım satımı yapılamıyordu. Ozal, kollan sıvayarak Bakanlar Kurulu kararıyla, 1984’te prensin arazinin sahibi olmasını sağladı. Bu satıştan sonra Cidde Belediye Başkanı Farisi de Kandilli kıyısında yer almak için girişimde bulundu. Satış işleminden sonra, İmar Yasası’na eklenen meşhur 47. maddeyle Boğaziçi öngörünüm bölgesinde olan ve 5 bin metrekarenin üzerindeki arazilere yüzde 6 oranında imar izni verildi. Ancak bu değişikliği Anayasa Mahkemesi iptal edince Sevda Tepesi de Bin Abdülaziz’in elinde kaldı. Aradan geçen 22 yılda sonuç değişmedi ve Bin Abdülaziz arsayı satışa çıkardı.

Türkiye’de, körfez sermayesine ilişkin olumsuz diyebileceğimiz en önemli gelişme, 2005 yılında yaşandı. Levent’teki eski İETT Garajı arazisinin üzerine yapılması düşünülen Dubai Kuleleri, kamuoyunun gündemini uzun süre meşgul etti. İkiz gökdelen dikmek için İstanbul Büyükşehir Belediyesi’yle anlaşan Dubai Şeyhi Muhammed El Maktum, gelen tepkiler üzerine vazgeçmek zorunda kaldı. Ancak işin peşini bırakmadı ve yapılan ihaleyi kazandı.

“KRİZ VAR, BUNALIM VAR”

21- Osmanlı “keferemden aldığı ilk borcu hangi alanlarda kullandı?

1840’lardan itibaren Avrupalı sermayedarlar ve Avrupa devletlerinin temsilcileri, Osmanlı’nm yaşadığı mali sorunları aşabilmesi için, dış borçlanmayı bir formül olarak dayatmaya başlamışlardı. Osmanlı’nın 1850 yılına kadar dış ülkelere sözünü etmeye değer bir borcu yoktu ve yabancı ülkelere verilmiş olan ticari imtiyazlara rağmen devlet borçlanmamıştı. Fakat Kırım Savaşı bu direnci kırdı ve savaş harcamalarını karşılayabilmek için “Devlet-i Alîye”, 1854 yılında ilk kez “kefere”ye borçlandı. İngiltere ve Fransa’nın desteğiyle, 4 Ağustos 1854 günü Londra’da “Palmer Ortakları” ve Paris’te “Goldschmild ve Ortakları” ile ilk dış istikraz mukavelesi yapıldı. 5 milyon İngiliz lirası tutarındaki borca karşılık, Mısır’ın Osmanlı imparatorluğuna her yıl ödediği vergi gösterildi. Mısır’dan alınan devlet geliri, borcun ödenmesi bitinceye kadar, 33 yıl boyunca iki yabancı ortaklığa devredildi. İlk borçlanan padişah olan Sultan Abdülmecit, önceden beri borçlanmadan sakınıyor ve mali dengeyi gözetiyordu. Devlet adamı ve tarihçi Cevdet Paşa’nın aktardığına göre Padişah Ab-dülmecit, ilk borcun alınmasına bin bir güçlükle razı olmuştu:

“İstikraz (borç) olunmamak için çok çalıştım. Lâkin ahval bizi istikraza mecbur etti. Bunun tediyesi varidatın artması ile olur. Bu dahi iman mülk ile, yani her devlette olduğu gibi kumpanyalar te§kil ederek demiryollan yapmakla olur. Artık kumpanyalara muvafakat etmeliyiz. Garlar da yapmalı; fakat varidat arttı diye masrafı da arttırmamalı.Ve illa bir semere hasıl olmaz. Yine batak yoludur. Be-şıktaş Sarayı da pek tekellüflü oldu, daha sadece olabilirdi."

Osmanlı’nın aldığı ilk dış borç olarak yukarıda anlatılanlar genel kabul görmüş olmasına rağmen, aslında Osmanlı ilk dış borcunu, 1854’ten çok daha önce almıştı. Gazeteci Orhan Duru, Amerikan belgeleri arasından çıkardığı bir belgeye göre [Dette Publique Ottomane, Constantinople, 1912 (Osmanlı Kamu Borçları, İstanbul, 1912)], Osmanlı ilk dış borcunu genel kabul edilen bilginin aksine 1854’de değil, 1840’da almıştı.

Belgeye göre Osmanlılar, 1840 yılında hazine tahvili çıkarmışlar bunlan Londra’da bir bankaya satarak ilk kez borçlanmışlardı. Çünkü Sultan Abdülmecid döneminde, Kaime-i Mutebere denilen ilk kağıt para ya da devlet tahlili çıkartılarak 160 bin Osmanlı altını karşılığında sekiz yıl vadeli ve yüzde 8 faizli ilk iç borçlanmada bulunulmuştu. Bu durumda Duru’nun ortaya çıkardığı belgeden anlaşıldığı kadarıyla, Osmanlı’nın ilk iç borç tahvilleri, dış borç alabilmek için Ingiliz bankasına satılmıştı.

Evet, ona göre borçlanmalar, şirketler kurmak ve yatırım yapmak için kullanılmalıydı. Ancak çok geçmeden o da borçlanma rüzgarının önüne kapılmaktan kendini alıkoyamadı. Alınan borçlarla ekonomiyi canlandırılacak çok az şey yapılırken, bu paraların çoğu Avrupa tipi sarayların yapımına harcanıyordu. Bunlardan en büyüğü Dolmabahçe’ydi ve maliyeti 3 milyon Sterlin’den fazlaydı. 1854 yılında “kefere”ye ilk kez borçlanan Devlet-i Aliye, derin bir krizin içine sürüklenmişti. Türkiye, ancak 100 yıl sonra 1954 yılında Osmanlı borçlarının tamamını ödeyebildi.

22- Osmanlı'nın Batı’ya açılan pencereleri hangi mağazalardır?

Osmanlı’mn büyük perakendecilerle tanışması için 19. yüzyılın başına kadar beklemesi gerekiyordu. Osmanlı geleneğinde çarşılar, şehir hayatının vazgeçilmez bir parçasıydı. Ticaretin kurumsal yapısı olan “çarşılar”, perakende alım-satım ilişkisinin en yoğun olarak yaşandığı yerlerdi. Her esnafın sattığı ürün belliydi ve başka bir esnaf grubunun satma hakkına sahip olduğu bir ürünü satamazdı. Fakat, modernleşme olgusu ve şehir hayatındaki dönüşümler, ekonomide ve teknolojideki gelişmeler, kaçınılmaz olarak Osmanlı’nın çarşı-ticaret hayatındaki ilişkileri de değiştirecekti. Osmanlı gibi toplumlarda üretim esas olarak toplumun temel biyolojik ihtiyaçlarını gidermek üzere yapılıyordu. Fakat modern hayatla birlikte eski denge ve anlayışları altüst edilince, çok geçmeden ‘ihtiyaç ekonomisi’nden ‘kâr ekonomisi’ne geçildi.

Bu anlamda Kırım Savaşı önemli bir duraktır. Çünkü bu dönemde İstanbul’a gelen, İngiliz ve Fransız ordularının yüksek rütbeli asker, sivil görevlileri ve Osmanlılar da dahil olmak üzere bütün müttefik ordularının ve sivil erkanın yeni denilebilecek gereksinimlerini karşılamak üzere İstanbul’a akın eden yabancı iş adamları ve tüccarlar; Galata’dan Taksim’e kadar uzanan yerleşme düzenini bir anda alt üst ettiler. Yeni konukları eğlendirmek üzere tiyatrolar, operalar, dans salonları, birahaneler, Paris ve Londra modası kadın ve erkek kıyafetleriyle donatılmış vitrinleri ile mağazalar yanında eczaneler, doktor muayeneleri açıldı. İstanbul, Beyoğlu semtiyle yeni bir bünyeye kavuşarak, yeni alışkanlıklar edinmiş bir kent görünümüne büründü. Fransız İngiliz ortak sermayesiyle kurulan Osmanlı Bankası, devlete borç veren Galata bankerlerinin yerini aldı. İlk demiryolları, modern yeni kışlalar, ilk belediye ve itfaiye teşkilatı, Gazhane (fabrikası), ilk tünel, ilk atlı tramvay, Palas Hotelier, Lebon ve Markiz gibi cafeler, postaneler, hastaneler, silahhane, kıraathane, çayhane ve meyhaneler Beyoğlu’nda kuruldu. Yeni şehrin su ihtiyacını ise “Taksim” eden depo, sonraki yıllara meydan adı olarak kalacaktı.

Aynı dönemde, Jean Aristide Boucicaut 1852 yılında Paris’te BaC ve Sevres Sokaklarının kesiştiği köşede Bon Marche adlı dükkanını açmıştı. Sloganı ise “Giriş serbesttir” idi. Dileyen içeri girip gezebiliyor, malları inceleyebiliyordu. Her malın tespit edilmiş bir fiyatı vardı ve bu fiyatlar piyasaya göre çok ucuzdu. En önemli farklılığı ise, müşteriye aldatılmadığı duygusunu vermesiydi. Batı’da büyük alışveriş mağazaları, etkin pazarlamacılığın ilk örneklerinden biri olan Bon Marche kısa zamanda çok hızlı bir büyüme eğilimi gösterdi.

Bu tarihin üzerinden çok geçmeden Avrupa’nın ithal markaları, İstanbul’da büyük mağazalar açmaya başladı. “Bon Marche”, İstanbul’da da o dönemlerde en ün yapan mağazalardan biriydi. Bon Marche, öylesine ün yaptı ki, o dönemde benzeri açılan bütün mağazalara “Bonmarşe” denmeye başladı. 1894 tarihli ticaret yıllığı, bize bu konuda fikir verebilir. İstanbul’da Avrupa giysileri satan Galata Tring, Beyoğlu’nda; Le Bon Marche ve Meyer, Bahçekapı’da ve Orozdibak gibi yabancı uyrukluların birçok mağazası bulunuyordu.

Batı’daki gibi Osmanlı’da da şehir hayatı başlangıcından itibaren “istekleri” ihtiyaç haline getirmeye çalışıyordu. Bunun için, öncelikle insanlara mal talep etme isteğinin öğretilmesi gerekliydi. Daha doğrusu, reklamcılığı da içine alacak biçimde, çağdaş bir pazarlamacılık anlayışının gelişmesine izin verilmesi ihtiyacı vardı. Aslında Türkiye’de basın reklamları ilk defa (yarı resmi ilanlar sayılmazsa) 1860’dan sonra ortaya çıkmıştı. Tercüman-ı Ahval, Ceride-i Havadis ve Tarik’te çeşitli malların (ilaç, elbise, züccaciye, çeşitli alet ve edavat) ilanları çıkardı. Ama bu dönemde henüz bir reklam ajansı yoktu ve II. Ab-dülhamit döneminde basına konan sansür, ilan ve reklamlarda da etkisini gösterdi. Reklam sektörü de, 1908’deki Hürriyet’in ilanıyla amacına ulaşmış oldu. 1908 Devrimi sonrası yaşanılan özgürlük havası, çok geçmeden bir başka alanı da etkisi altına aldı. Bu konuda ikinci Meşrutiyet’ten sonra, Türkiye’deki ilk firma 1909’da kurulan İlancılık Şirketi oldu.

1908 Devrimi toplumda her alanda ciddi bir hareketlenme yaratmıştı. Döneme ilişkin en önemli görsellerden birisi de ma-ğazalarm gazete ve dergilere verdiği ilanlardı. Türkiye’de basında çıkan ilanlar izlendiğinde, Osmanlı’mn ilk büyük yabancı mağazalarının izleri 20. yüzyılın başlarından itibaren görülmeye başlar. Dönemin dergileri incelendiğinde, bazı büyük mağazaların ilanları artık görülmeye başlar. Dönemin yabancı perakendecilerinin artık toplum tarafından da genel kabul gördüğü anlaşılır. Örneğin 1908 yılında çıkan bir karikatürde, geleceğe yönelik tahminlerde bulunulmaktaydı. Kadınlar kamusal alana girmeye başladığı bu yıllarda, onların artık uçak da kullanabileceği belirtiliyordu. Karikatürde (Resim 1) Bon Marche ve Baker Ticarethaneleri’nin ilanları duvarları süslüyordu.

Bu mağazalardan biri de İngiliz Baker Ticarethanesi (Maison Baker)’ydi. G. And A. Baker şirketi tarafından kurulmuştu ve şirketin doğuşu Osmanlı dönemine kadar uzanmaktaydı. 1834 yılında George Baker isminde 12 yaşında bir İngiliz çocuğu, cebinde 1 şilinle evden kaçmıştı. Maceralı bir kaçışın sonunda bir çiftçi onu bahçıvan olarak yanına aldı. Bahçe bakımına merak saran George, birkaç yıl sonra bahçe mimarı olarak çalışmaya başladı. Bu sıralarda 2 bin 500 kilometre ötede İstanbul’da İngiliz sefareti, binasını yenilemekteydi. George, sefaret bahçesini düzenlemek için İstanbul’a gönderildi. Türkiye’yi çok beğenen George, İstanbul’a yerleşti. Bir süre sonra devrin Padişahı Ab-diilhamit tarafından bazı sarayların ve Yıldız Sarayı’nm bahçe düzenleme işiyle görevlendirildi. Baker sarayın ihtiyacı olan ayakkabı ve çeşitli giyim eşyasının ithali işini de aldı. Bu arada Türkiye’de evlenen George Baker 1890’da oğlu Artur ile G.And A. Baker şirketini kurdu. Şirketin Beyoğlu’nda, Sirkeci ve Tekke Caddesi’nde olmak üzere üç mağazası bulunuyordu. Ingiliz sanayi mallarını satmaya başlayan şirket, Türk ihraç mallarını da toplayarak işleyip iç ve dış piyasalara satmaya girişti. Mağazada ithal pabuç ve diğer giyim eşyaları satılıyordu. Şirket, ayakkabı mağazalan, pamuk ticareti, araba satışı, soğuk hava depoları ve antrepolar, gemicilik yağ imalatı ve ticareti, ithalat-ihracat gibi çok değişik alanlarda faaliyet gösteriyordu.

Bu dönemdeki askeri yayınlarda, Alman kumaşlarından yapılmış üniformaların, magazin dergilerinde ise Fransız mobilyalarının, Alman yemek takımlarının ve Italyan ayakkabılarının reklamları yer alıyordu. 1900’lerin başındaki bu ilanlar, dış tüketim mallarına olan ilginin o dönemde de yüksek düzeyde bulunduğunu gösterir. Ayrıca, bu ilanlar günün koşullarına göre değişik kitlelere seslenen bir şekil alıyordu. 1909 tarihli aşağıdaki ilan, günümüzde de süren dış tüketim mallarına olan ilginin, o dönemde de yüksek düzeyde olduğunu gösterir.

Baker ve Bon Marche mağazaları, 1940’lı yıllara kadar Beyoğlu’nda faaliyetlerini sürdürmeye devam ettiler. Fakat ithalat kısıtlamaları, yabancı perakendecilerin sonunu getirmekte en önemli etken oldu. Türkiye’de uzunca bir süre faaliyet gösteren Maison Baker ve Bon Marche gibi büyük mağazalar modernleşmenin gerekliliklerini yerine getiren Osmanlı’nm Batıya açılan pencereleri oldu. Faaliyette bulundukları süre içinde bu mağazalar, toplumsal ve siyasal gelişmelere bire bir tanıklık ettiler.

23- Türkiye, uluslararası boyuttaki ilk mali krizini ne zaman yaşadı?

ilk borcunu 1854’te alan Osmanlı, 20 yılda mali iflasın eşiğine geldi. Abdülaziz döneminde savurganlık artmış, saray’ın giderleri büyük rakamlara ulaşmış, dış borçlar yükselmişti. Siyasal durum hiç de iç açıcı değildi. Sık sık değişen sadrazamlar, Galata bankerlerinden alman borçlar, devlet yönetiminin elini kolunu bağlamıştı. Durum son derece kötüydü; öyle ki, ayaklanmaları bastırmak üzere gönderilen askerleri taşıyan yabancı gemi şirketlerine ödenecek para bile bulunamıyordu. Abdüla-ziz tarafından, 1875 yılının Ağustos ayında yeniden sadrazam yapılan Mahmut Nedim Paşa, borç ana para ve faiz taksitlerini ödeme olanağının bulunmadığını görünce, çıkış yolu olarak taksitleri yarıya indimae fikrini ortaya attı. Önce İngiltere ve Fransa elçilerinden öneriye karşı çıkmayacaklarını öğrenen Mahmut Nedim Paşa kararı, kabinenin ve ardından, padişahın onayından geçirdi.

Osmanlı, 6 Ekim 1875 günü borçlarını (200 milyon İngiliz Sterlini) ödeyemeyecek duruma geldiğini belirterek mali iflasını duyurdu. Tenzil-i Faiz Kararı’na göre Osmanlı Devleti, 5 yıl süreyle faiz borçlarının yarısını ödeyecek, ödeyemeyeceği faizlere karşılık yüzde 5 faizli tahvil verecekti. Ancak karar uygulamaya konunca, bütün Avrupa kamuoyu Osmanlı İmparatorluğu aleyhine döndü. Türklerin kendilerini dolandırdığını ileri süren İngiliz ve Fransızlar, artık Rusya’nın Osmanlı İmparatorluğuna karşı girişeceği bir harekata eskiden olduğu gibi karşı çıkmayacaklarını açıkladılar. Aslında Osmanlı Devleti, bu kararıyla borçlarını inkar etmiyordu. Yalnızca yılda iki taksitte ödenen dış borç tahvilatının faiz ve ana para taksitleri karşılığında, o güne kadar olduğu gibi para değil yeni borç senedi yani tahvilat verecekti. Ama Avrupa finans çevreleri, para yerine borç senedi verilmesini ve bu senetlerin de kısa vadeli değil, yine uzun vadeli borçlarla bir araya konulmasını, tahvilat sahiplerinin haklarının yenilmesi şeklinde yorumluyorlardı.

Moratoryum olayı sonrası, Abdülaziz tahttan indirilip Meşrutiyet ilan edildi. Bütün finans çevresini ayağa kaldıran ve Avrupa’da dahi birçok banka ve banker kuruluşunu iflasa sürükleyen bu karar, Osmanlı devleti için de adeta sonun başlangıcı oldu. Osmanlı Devleti’niıı bir anda silah ve askeri gereç bakımından içine düştüğü aczi değerlendiren Ruslar, Avrupa’nın her türlü desteğinden uzak kalmış Osmanlı Devleti’ne savaş açarak, Osmanlı’yı tarihinde görülmemiş bir yenilgiye uğratarak birkaç ay içinde Yeşilköy’e kadar geldiler.

24- Düyun-u Umumiye’nin nasıl bir çalışma şekli vardı?

1875 yılında mali iflasını tüm dünyaya ilan eden Osmanlı’nın bir anda bütün itibarı sarsılmıştı. Bu krize 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı’nın yükü de eklenince, ülke derin bir krizin içine sürüklendi. 1879’da başlıca alacaklılarla imzalanan anlaşma da mali krizin atlatılması için yeterli olmayınca son çare olarak, Osmanlı Devleti’nin gelirlerinin büyük bir kısmını kontrol altına alacak ve bir nevi haciz kurumu olarak işleyecek, Osman-lı dış borçları ve bunu idare eden Düyun-u Umumiye (Genel Borçlar idaresi) kuruldu.

ilk borcunu Kırım Savaşı’nm maliyetlerini karşılamak için alan Osmanlı Devleti, mali durumunu düzeltemediği için savaştan sonra da borç almayı sürdürdü. Kısa sürede değil borçları, faizlerini bile ödeyemez duruma düştü. Rüsum-ı Sitte idaresi faaliyete geçtiyse de, bu idare şekli Avrupalı alacaklıları memnun etmedi. II. Abdülhamit, içinde bulunduğu kötü durumu giderebilmek için 1881 yılının Ağustos ayı sonunda İstanbul’da toplanan alacaklı devletlerin vekillerinin katıldığı komisyonun kararlarını aynı yılın Aralık ayında onaylamak zorunda kaldı. “Muharrem Kararnamesi” ile vergileri toplama ve alacaklılara ödeme görevi, Düyun-u Umumiye İdaresi’ne verildi, idarenin el koyduğu gelirler zamanla çoğaldı. Başlangıçta 2 milyon 500 bin Osmanlı lirası tutarındaki geliri kontrol eden kurum, 1911-12’de 8 milyon 258 bin lirayı kontrol etmekteydi. Bu tarihte bütün devlet gelirlerinin yüzde 31,5’i Düyun-u Umumiye’nin elindeydi. Yalnız tütün, tuz vs. gibi dolaylı vergiler değil, dolaysız vergilerin yüzde 22,9’u da bu kurumun kontrolündeydi.

Düyun-u Umumiye’nin kurulmasından sonra çok sayıda Avrupa firması İstanbul’a yerleşerek kurdukları yabancı şirketlerle, Türkiye’de faaliyet göstermeye başladılar. Düyun-u Umumiye, zamanla gelişerek her yana uzandı. 1911’de Maliye’de 5472 kişi çalışmasına karşılık, Düyun-u Umumiye’de 8931 memur çalışıyordu. Tarihçi Ortaylı’nın, Osmanlı ülkesindeki “beynelmilel haciz memuru” olarak tanımladığı Düyunu Umumiye, etkin bir mali örgütlenme kurmuştu. Kurumun modem bir bürokratik örgüt ve kayıt sistemiyle çalıştığı ve mali teknikleri uyguladığı bilinir. Trajik olan husus, Osmanlı maliye örgütünün, bu alacaklı kuruluş sayesinde modern mali tekniklerle yüz yüze gelmiş olmasıydı. Ilber Ortaylıya göre, Düyun-u Umumiye, çağına uyum sağlayamayan Osmanlı maliye bürokrasinin tersine, gelirlerinin kaynaklarını tespitte, toplamakta yetkili ve etkin biçimde çalışıyordu.

“ 1880’lerden sonra yabancı yatırımların artmasında, bununla ilgili olan mali işlemlerin düzgün yürümesinde Düyun-u Umumiye’nin de payı vardır. Bu örgüt, modem bir kuruluştu ve gelişmiş bir çalışma sistemine sahipti; ama yabancı bir mali kuruluştu ve Osmanlı ülkesinin iktisadi güç ve refahının gelişmesi için değil, temsilcisi olduğu alacaklıların ve yabancı yatırımcıların alacaklılarının güvenliği için faaliyet göstermesi doğaldı. Düyun-u Umumiye hisseli kalkınma politikası değil, alacaklıları sağlam kaynağa bağlama politikası izliyordu.”

25- Türkiye’de borçlanma üzerine hazırlanmış bir marş var mıdır?

1914 yılında dış borçlar yekünü, Düyun-u Umumiye yönetiminin Paris Maliye Konferansı’na verdiği rapora göre; 153,7 milyon Osmanlı lirasıydı. Milli Mücadele dönemi başlarken bu borçların tamamı varlığını korudu ve dört yıl süren savaşın etkisiyle ülke ekonomik açıdan da tam bir harabeye döndü. Savaşın beklenenden daha uzun sürmesi, mali ve ekonomik kaynakları sınırlı olan Osmanlı Devleti’ni ciddi sıkıntıya soktu. Üretim alanlarından 2 milyon 850 bin kişinin cephelere gönderilmesi, ekonominin üzerinde büyük yıkım yaptı. Ülke kaynaklarının büyük bir çoğunluğu, savaş ihtiyaçlarına ve giderlerine ayrılmıştı. Diğer yandan yine savaş giderlerinin karşılanabilmesi için Almanya’dan borç alındı. Ancak bu da yeterli değildi. Akla, iç borçlanma yöntemi geldi. Osmanlı imparatorluğunda devletin doğrudan doğruya halka giderek yaptığı ilk iç borçlanma, 1918 yılının Nisan ayında yaşandı. “İstikrazı Dahili” adı verilen kampanyanın başarılı olabilmesi için senetlere yoğun bir talep sağlanması amacıyla, olaya ’’milli” bir hava da verildi. Bu girişimin başarılı olması için basında yoğun bir reklam kampanyasına girişildi. Borçlanmayla ilgili kimi gazetelerde propaganda yazıları yayınlandı. Galata köprüsünün Eminönü yakasında ve Galatasaray’da halkı borca yazılmaya özendirici elektrikle aydınlatılmış ilanlar asıldı. Kent, Ressam Avni’nin çizdiği afişlerle donatıldı. Yayın organlarında, borçlanmayı öven röportajlar, haber ve yorumlar yer alıyordu. Halkın Osmanlı Bankası’nda borca kaydoluşunu anlatan filmler çevrilerek İstanbul ve İzmir sinemalannda gösterildi. Bu ilk borçlanmanın “İstikraz Marşı” adıyla marşı da yapıldı. Zaman gazetesinin birinci sayfasında yer alan çizimlerde ilginç mesajlar veriliyordu. Enver Paşa’nm icat ettiği ve “Enveriye” denilen asker başlığının içine paraların doldurulması resmedilmişti. Resmini altında “Veriniz, istikrazı dahili amili zafer ve sulh olacaktır” deniliyordu. Ancak bu borçlanmalar da, Birinci Dünya Savaşı da Osmanlı’yı kurtarmaya yetmeyecekti.

26- Ford Motor Company’in ilk yatırımı neden amacına ulaşamadı?

Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra ticari kapasitesi yarı yarıya inen İstanbul Limam’nın tekrar canlandırılması için çeşitli araştırmalar yapılıyordu. Hükümet 1927 yılının sonunda, TBMM’den bir kanun çıkararak İstanbul’da bir anlamda serbest bir bölgenin kurulmasının önünü açtı. Ancak yasanın hayata geçmesi pek mümkün görünmüyordu. Maddi ve teknolojik imkanlar yetersizdi. Yine de, yasanın amacına uygun bir serbest bölgenin işler hale gelebilmesi için, 1928’de hükümetle Ford Motor Company arasında 25 yıllık bir imtiyaz sözleşmesi imzalandı. Ford Motor Company’nin İngiltere kolu olan girişimciler, hükümetle temasta bulunarak, İstanbul’da bir montaj tesis kurmak istediklerini, monte edilecek otomobil, kamyon ve traktörün bir kısımını Sovyet-ler Birliği’ne ihraç etmeyi ve bir kısmını da iç piyasaya vermeyi düşündüklerini belirtmişlerdi. Bu yönde yapılan sözleşme gereği de, monte edilen taşıtların montajı ve parçaların montaja hazırlanması için, İstanbul’un Salıpazarı (Tophane) gümrük alanı içindeki depoların bir kısmı Ford Motor’a tahsis edildi.

Bu tarihlerde ülkede otomotive yönelik, herhangi bir sanayi altyapısı bulunmadığı için yatırım yapmak isteyen firmalara önemli tavizler sağlanıyor, montaj için getirilen parçaların gümrüksüz ithal edilmesine izin veriliyordu. İhraç edilen ürünlerden verginin alınmaması ve bunun karşılığında da yurt içinde satılacak otomobil, kamyon ve traktörlerin yürürlükte bulunan Gümrük Kanunu’na göre vergilendirilmesine karar verilmişti. İstanbul’da kurulan Ford Motor (Company) Montaj Fabrikası, 1929 yılında, birçok aleyhte görüşe rağmen 450 işçiyle üretime başladı. Dönemin ileri sayılabilecek teknolojisine sahip fabrikada Ford Motor, üretilen araçları Ortadoğu, Balkanlar ve Sovyetler Birliği’ne de ihraç etmek üzere günde 50’ye yakın otomobil ve kamyonun montajını tamamlayabiliyordu.

Ancak 1929’daki Dünya Ekonomik Krizi’nin etkileri tüm ülkelere yayılmaya başlayınca, ülkelerin çoğu kendi aralarında ticaret sözleşmeleri yaptı. Bu durumda da Ford Motor Company’nin “menşe şehadetnamesi” nedeniyle bölge ülkelerine ihracat imkanı kalmadı.

Öte yandan makineleşmenin ekmeklerini ellerinden alacağı kuşkusuna kapılan gümrük hamallarının parça sandıklarını denize atmaları, geçmişteki kapitülasyonlardan ürkmüş olan halkın yabancı yatırımlara soğuk bakması, Ford’un Türkiye’deki yatırımının sonunu çabuklaştıran diğer önemli gelişmelerdi. Bu şartlar altında günlük üretim, çok geçmeden hızla düşüşe geçti. 1932 yılı ortalarından 1934’e kadar günde ortalama 6 kamyon ve otomobil üreterek düşük kapasitelerde çalışan fabrikanın, montajını yaptığı traktörler de iyi sonuç vermedi. 1934 yılında üretimi tamamen duran Ford’un İstanbul Fabrikası, Türkiye’de otomotiv sanayinde montajcılığa dayanan ilk yabancı yatırım olarak dikkat çekti. Tesis, ithal edilen Ford otomobillerinin deposu olarak kullanılmaya başlandı ve uzunca bir süre açık kaldı. Bazı kaynaklarda, Ford’un söz konusu tesislerinde 2,5 yıl içinde 15 binden fazla taşıt ürettiği ve üretim faaliyetini durdurduktan sonra da tesislerindeki makine ve tesisatı Bükreş ve İskenderiye’ye naklettiği belirtilmektedir.

27- Merkez Bankası’nın kuruluş süreci neden sancılı olmuştur?

Merkez Bankası uzun ve sancılı bir sürecin sonunda kuruldu. Hükümet üç güç odağını ikna etmek zorundaydı. Bu mücadelede sırasında, yurt dışından gelen uzmanlarca hazırlanan pek çok rapor ve bu raporların yarattığı tartışma işin cabasıydı.

Cumhuriyet, Osmanlı Devleti’nden Merkez Bankası işlevlerine sahip yabancı sermayeli Osmanlı Bankasını devralmıştı. 1863 yılında kurulan ve devletin de adını taşıyan bu banka, para basma tekeline sahip olduğu gibi, devlet borçlanmalarına da aracılık ediyordu. Ancak Cumhuriyet’in kurucularının, bankanın sermayesinin mülkiyetine sahip olan kesimlerle bir anlaşmazlığı vardı. Sorunun ana bileşenini “senyoraj hakkı” oluşturuyordu. Osmanlı Devleti, senyoraj hakkım kullanmamış, banknot ve düşük ayarlı altın para basımı işlerini yürüten bir devlet bankası kurmamıştı. Böylelikle, hem devlet belli bir finansman kaynağından yoksun kalmış hem de ticari bankacılık ve kredi bankacılığının gelişmesini sağlayacak bir ortam oluşmamıştı. Bu nedenle Osmanlı devletinin senyoraj hakkını kullanmamış olması, gelişememesinin ve sanayileşememesinin önündeki önemli yapısal engellerden biri olarak görülüyordu.

Cumhuriyet hükümeti, 20’li yıllarda ekonomiyi canlandırma görevini sağlıklı bir şekilde yürütebilmek için Türk lirasının değerindeki hareketleri denetleyebilme yetkisine sahip olması gerektiğine inanıyordu. Ancak hükümet para piyasalarını etkileyebilecek araçlara sahip değildi. Ayrıca Lozan Anlaşması gereğince, 1929 yılına kadar gümrük tarifelerini değiştiremediği için, dış açığı da denetleyemiyordu.Ulusal bir devlet bankası kurulması fikri, 1923’teki İzmir İktisat Kongresi’nde ele alındı. Ancak koşullar şimdilik buna uygun değildi. 1924 yılında, esasen savaş ve mütareke dönemlerinde Türkiye’deki çalışmalarını asgariye indirmiş olan Osmanlı Bankası ile Cumhuriyet hükümeti arasında bir anlaşma yapıldı. Buna göre, Bankanın 1925 yılında sona erecek olan banknot ihracı imtiyazı, 1935 yılına kadar uzatılıyordu. Ancak bu süre zarfında ulusal bir merkez bankası kurulması halinde Osmanlı Bankasının buna bir itiraz hakkı olmayacaktı. Dünya ekonomisinde yaşanan buhranı ve iç piyasadaki dalgalanmalar, ulusal kredi kumruları ve özelikle Merkez Bankası kurulması yönündeki girişimleri de artırıyordu.

1927’den itibaren daha da somutlaşan Merkez Bankası’mn oluşturulması yönünde üç ayrı güç odağı hükümetin önünde durmaktaydı. Bu güç odakları; imtiyazım kaybetmek istemeyen Osmanlı Bankası; Genel Müdürü Celal (Bayar) Bey’in yaptığı girişimlerle bankanın bir devlet bankası olarak kurulmasına karşı çıkarak bu görevi üstlenmeye talip olan İş Bankası Grubu ve son olarak da güçlü bir devlet bankası oluşturulması düşüncesinden hareket eden Maliye Bakanı Şükrü Saraçoğlu ve çevresiydi. Bu üç güç odağı arasındaki mücadele, Merkez Bankası’nın kurulmasına ilişkin kanunun hazırlanması sırasında Türkiye’den ve yurt dışından pek çok raporun hazırlanmasına ve tartışılmasına neden oldu. Bankanın kurulması tartışmalarının yaşandığı dönemde konu üzerinde ilk ciddi girişimi Türkiye’nin ekonomik alandaki yeni girişimlerinin bir simgesi haline gelmiş olan Türkiye İş Bankası yaptı. Mart 1928’de Türkiye İş Bankası, Hollanda Merkez Bankası Meclis Üyesi Dr. G. Vissering’i Türkiye’ye davet etti. Vissering, Haziran 1928’de tamamlayıp İş Bankası’na verdiği çok geniş kapsamlı bir raporda; Merkez Bankası’nın mutlaka kurulmasını gerekli bulmuştu. Hükümete bağlı olmayan ve anonim şirket şeklinde örgütlenmiş özel bir merkez bankası kurmasını tavsiye etti. Banka Genel Müdürü M. Celal (Bayar) da, Vissering’in bu raporunu Başvekil’e takdim ederken, konuyla ilgili görüşlerini rapora iliştirerek bu işe talip oldu. Bayar’a göre İş Bankası Vissering raporunda sıralanan Merkez Bankası görevlerinin birçoğunu zaten üstlenmişti. Yeni bir merkez bankası kuruluşuna gidilmekten-se, mevcut bir milli bankanın gerekli değişikliklerle, merkez bankası haline getirilmesinden yanaydı. Ancak Başbakan İsmet İnönü bu öneriye karşı çıktı. İnönü, Merkez Bankası’nın bağımsız bir kuruluş olması gerektiğini düşünüyordu. Ona göre, diğer özel bankalarla ilişkisi olamayacağı gibi bizzat devlete ve Maliye Bakanlığı’na karşı da görevinin gerektirdiği dürüstlük ve sertlikle çalışması gerekiyordu. İş Bankası ayrıca, yeni kurulmuştu ve sermayesi de zayıftı. Onu yaşatmak için büyük bir çaba sarfediliyordu. Sonuçta hazırlanan rapor, reddedildi.

Hükümet’in inceleme arayışı devam ediyordu. Bu sefer, konuyla ilgili olarak Alman Reichsbank Reisi Hjalmar Schacht, Türkiye’ye davet edildi. Schacht, yoğun işleri olması nedeniyle kendi yerine çalışma arkadaşı Kari Müller’i tavsiye etti. Hükümetin daveti üzerine Müler, Nisan 1929’da Türkiye’ye gelerek, incelemelerde bulundu. Hazırladığı raporu, Schacht’a incelettikten sonra onun ön yazısıyla Ankara’ya gönderdi. Raporlar, bizzat İsmet İnönü tarafından incelemeye tabi tutuldu. Ne var ki, bu raporlar, ne hazırlandıkları dönemdeki Türk ekonomisindeki gelişmeleri ve bu gelişmelere karşı alınmış olan önlemleri hesaba katmış ve daha önemlisi, ne de böyle bir bankanın kurulması yönünde ülkedeki genel durumu dikkate almıştı. Müller ve Schacht raporları, hükümetin, liranın istikrarı konusunda Merkez Bankası’nı bir araç olarak kullanma amacıyla çatıştığından, arayışların sürmesine neden oldu.

Bu raporun, başbakan ve arkadaşlarını memnun etmesi imkansızdı.

Merkez Bankası kurulması sırasında aşılması gereken en önemli engel de Osmanlı Bankası’ydı. Bankanın imtiyaz süresinin 1925’te yenilenmesi sırasında, anlaşmaya, bir devlet bankası kurulması halinde, Osmanlı Bankası’nın itiraz hakkı olmayacağını belirten bir hüküm konmuştu. Tekeli-Ilkin’e göre, bu kadar güçlü bir kurumun imtiyazlarının bir kısmını elinden alacak ve üstelik onu kontrol imkanlarıyla donatılacak bir devlet bankası fikrine sempatiyle bakması çok güçtü. Böyle bir gelişme, 1935’te bitecek olan imtiyazının yenilenmesini de tehlikeye sokardı. Kambiyo istikrarının henüz sağlanamadığı ve dış borçlarla ilgili “moratoryum” haberlerinin yaygınlaştığı bir dönemde, Ocak ayı başında, Osmanlı Bankası Direktörü M. Sorbiye, devlet bankası konusunda temasta bulunmak üzere Türkiye’ye geldi. Uzunca bir süre Türkiye’de kalan ve Maliye Vekili de dahil olmak üzere geniş bir çevrede temaslarda bulunan Sorbiye’nin öneri ve teklifleri hükümet nezdinde karşılık bulamadı.

Merkez Bankası, bir türlü kurulamıyor, raporlar reddediliyordu. Ancak dönemin koşullarına göre, Merkez Bankasının kurulması yönünde acil önlemler alınması gerekiyordu. 1929 Dünya Buhranı, Türkiye’nin yabancı sermaye arayışlarının giderek belirginleşmekte olduğu bir sırada ortaya çıktı ve buhranın etkileri, Merkez Bankası arayışlarını, bir süre için, daha da yoğunlaştırdı. 1930’ların başında özellikle Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu’nun iyi işleyebilmesi için bir merkez bankası gerekliliği, hükümeti yeniden arayışlara itti. Bu amaçla, 24 Mart’ta ulusal ve yabancı bankaların iştirakiyle 1.215.000 sterlin sermayeli bir “Bankalar Konsorsiyumu” kuruldu. Bu konsorsiyum amacı, özellikle kambiyo alım satımın yönetme ve spekülasyonunu önlemekti. Raporların, hükümetin banka konusundaki politikasıyla uyum içinde olmaması, hükümeti kendi görüşüne daha yakın bir otorite aramaya itiyordu. Bu sırada İtalyan maliyeci Kont Volpi’den de görüş alındı. Volpi’nin olumlu görüşlerinin desteğiyle hükümet, Maliye Bakanı Şükrü Saraçoğlu, Cemal Hüsnü Taray ve Ziraat Bankası Genel Müdürü Şükrü Atamana bir Merkez Bankası Kanunu hazırlattı. Ancak bu kanun banka sistemi üzerine sıkı kontroller getirdiği ve devlet mevduatını bu yeni bankada toplamaya amaçladığı için özellikle İş Bankası çevresince olumsuz karşılandı. Bunun üzerine kanunun gözden geçirilmesi görevi, Ziraat Bankası eski genel müdürlerinden Lozan Üniversitesi öğretim üyesi Leon Morf’a verildi. Bu arada yine dönemin ünlü iktisatçılarından Charles Rist’in de görüşleri alınarak yeniden değiştirilen ka-nun 11 Haziranda Meclis’te kabul edildi. 1930’da kabul edilen 1715 sayılı kuruluş kanunuyla Merkez Bankası kurulmuş oldu. Kanun, dönemin para politikaları çerçevesinde altın standar-dına gidilmesi amacıyla liranın altın karşılığının sağlanacağı bir “istikrar kanunu” çıkarılana kadar banknot ihracını sınır-landırmaktaydı. Merkez Bankası ancak 16 aylık bir gecikmeyle 3 Ekim 1931 tarihinde resmen kuruldu. Bu gecikmenin temel nedeni, hükümet hissesi karşılığı altının temininde yaşanan gecikmeydi. Hükümet bu kaynağı, “The American Turkish Investment Corporation” isimli şirketle yapılan “Kibrit imtiyazı” anlaşması sonucunda elde edilen 10 milyon altın dolarlık krediyle sağladı. Merkez Bankası, Bankalar Konsorsiyumun kambiyo işlemleriyle ilgili tüm işlemlerini devretmesiyle, 10 Ocak 1932 fiilen çalışmaya başladı.

28- Menderes, IMF yetkilisini neden Türkiye’den kovmaya çalıştı?

Aslında bütün her şey, ikinci Dünya Savaşı sonrası Amerika’nın, sosyalist blok dışındaki ülkeleri kendi patronajında örgütlemeye niyetlenmesiyle başladı. IMF, Dünya Bankası, OECD, Truman Doktrini vs, 1945’den sonra arka arkaya kurulan ekonomik ve siyasi kuruluşlardı. 1946’da 44 ülkenin katılımıyla Bretton Woods’ta toplanan konferansta savaş sonrası dünyanın yeni ekonomik düzenini sağlayacak iki ekonomi kurumunun kurulması öngörülüyordu. Bu haber, dönemin Washington Büyükelçiliğindeki Maliye Müşaviri Bülent Yazıcı tarafından, cumhurbaşkanına yazdığı mektupla ulaştırıldı: “Amerika’da Bretton Woods kasabasında büyük bir konferans toplanıyor ve bu konferansa çok ünlü iktisatçılar katılıyor. Burada ekonomik alanda yeni bir dünya düzeni kurulmak üzere, aman biz de bu işten geri kalmayalım”

11 Mart 1947’de, IMF’nin kurulmasından 1 yıl sonra üyeliğe kabul edilen Türkiye, “bu kulübe hoş görünmek için” IMF üyeliği henüz söz konusu olmadan 7 Eylül 1946’da yüzde 119 oranlı bir devalüasyon yaptı. Bu yüksek oranlı devalüasyon Türkiye tarihinde bir ilkti ve Türkiye’nin IMF üyeliğine kabulünde dönemin iktidarı tarafından “önemli bir referans” olduğu ileri sürülmüştü. Türkiye’nin ilk devalüasyonu yapılmıştı; ama Meclis’te birkaç milletvekili hariç, herkes devalüasyon sözcüğünü ilk kez duyuyor ve birbirlerine soruyorlardı; “Devalüasyon, ne demek?”. Başbakan Recep Peker, “Uluslararası Para Fonu’na gireceğiz, ancak kararımızı uygulamadan önce Türk lirasının değeri üzerinde bir ayarlama yapmak gerekiyor” diyor ve ekliyordu: “Ünlü Ingiliz İktisatçısı Keynes’in de Bretton Woods’ta söylediği gibi...” Başbakanın bu sözleri üzerine Genel Kurul’daki milletvekillerinin akılları iyice karışmıştı. Kimdi bu Keynes? Neyi savunuyordu? Daha da önemlisi Türkiye nereye gidiyordu?

İlk devalüasyon kararının alınmasından sonra genel manzara buydu ancak Türkiye, IMF’nin nasıl çalıştığını da merak ediyordu. Bu nedenle, IMF’ye üye olunmasının üzerinden henüz birkaç hafta geçtikten sonra “yardım” talebinde bulundu. Gerçekten de böyle bir gereksinim olmadığı halde Türkiye, sistemin nasıl çalıştığını anlamak için böyle bir istek de bulunmuştu. İstenilen parayı IMF’nin vermesi üzerine, kuşku duymanın da önüne geçilmiş oldu. Böylelikle, IMF yıllık denetimler için Türkiye’ye gelmeye başladı. Ancak bu ilk yıllardaki denetimlerde, ödemeler dengesindeki açıkların IMF’nin üzerinde söz söyleyeceği boyutta olmaması nedeniyle, herhangi bir ilginçlik yaşanmadı, ilk yıllarda ilişkiler, IMF yerine daha çok devrede olan ikiz kardeşi Dünya Bankasıyla oldu. Çünkü, IMF ile girilen ilişkinin doğal sonucu olarak Türkiye, Dünya Bankası’na da üyeydi.

1949’da Türkiye, Dünya Bankası’na başvurarak, kalkınma yönünde hamlede bulunmak istediğini belirtti ve Barker adında bir uzman başkanlığında Dünya Bankası’ndan ilk kez bir heyet Ankara’ya gelerek Türkiye’nin, ekonomik durumunu inceleyen bir rapor hazırladı. Raporda, önerilen programın uygulanabilmesi için çeşitli aşamalarda, Türkiye’nin dışarıdan yardım alması gerektiğine vurgu yapılıyordu. Başbakan Adnan Menderes’in Barker Raporu’na bakışı netti. “Sağlam programmış, neresi sağlam program bunun, Türkiye’nin tarım ülkesi olmasını istiyorlar” diyerek tarihsel bir tespit yapmıştı; ama yine de, raporun uygulanabilmesi için Dünya Bankası heyetinin Ankara’da yerleşmesine göz yumdu.

Barker Raporu’nun ardından başka bir ilginç gelişme daha yaşandı. Türkiye’nin, ABD’den traktör almak için imzaladığı ticaret anlaşmasının herkesin dikkatinden geçen bir maddesi, traktörler Türkiye’ye geldikten sonra ortaya çıktı. Anlaşmaya göre, traktörler pamuk tarlalarında kullanılamayacaktı. Oysa ki Demokrat Partililer, Anadolu’ya gönderilen traktörlerin yardım kanalıyla geldiğini açıklamış ve bunun şaşalı bir propagandasını yapmışlardı. ABD’nin Ankara Büyükelçisi, anlaşmanın maddelerini hatırlatınca Başbakan Menderes gerçeği öğrendi ve küplere bindi.

Menderes’in, yapılan ekonomik anlaşmalardan ağzı yanmıştı ve Barker Raporu’nun da traktör anlaşmasına benzemesinden çekiniyordu. Raporun uygulanmasına ilişkin Dünya Bankası’nca Ankara’ya gönderilen heyetin başkanı Hollanda’nın eski Maliye Bakanı Lieftnick ise, her konuda bilgi sahibi olmak istiyordu. Üstüne üstlük, diplomatik olmayan bir tarzda ekonomik kararların kendisine sürekli danışılmasını talep ediyordu. Menderes ise, ne rapor dinlemekteydi ne de program. Bu sırada şeker ve çimento fabrikalarının anahtar teslim temelleri atılmaya başlandı. Her ne kadar fabrikalarda, özel kesimin de payı olduğu söylense de, aslında finansmanı büyük ölçüde devlet tarafından karşılanıyordu. Dünya Bankası heyetinin Başkanı Lieftnick, bu durumun plana ve prog-rama aykırı olduğunu anlatmak üzere Başbakan Menderes’in odasına girerek “küstah bir tavırla” düşüncelerini anlattı. Başkanın bu tavrı Menderes’i çileden çıkardı ve “burasını derhal terk edin” diyerek bağırdı. Lieftnick, Başbakanlıktan çıkarıldı ve Dünya Bankası heyeti, ertesi gün Ankara’dan ayrıldı. Li-eftnick, Türkiye’den kovulmasına kovulmuştu; ama Türkiye ekonomisinin gidişatı hiç de iyi değildi. DP iktidarıyla başlayan ekonomide genişleme dönemi, 1955’ten itibaren yerini giderek hızlanan enflasyon ve ithalat kısıtlamalarına bırakmıştı. Mecburen gözler dışarıdan gelecek “kurtarıcılara” çevrilmişti. IMF ve Dünya Bankası ile barışma çareleri aranıyordu. Dönemin IMF Türkiye masası Şefi Ernest Struc, enflasyonist genişleme politikasının durdurulmasını ve devalüasyonun şart olduğunu söyleyince, DP’nin büyük tepkisiyle karşılaştı. DP 1946’da gerçekleştirilen devalüasyonu şiddetle eleştirmişti. Seçimlere kısa bir süre kala böyle bir öneriyi kabul etmesi de, düşünülemezdi. DP hükümeti, 1958’e kadar, IMF ile bir anlaşma yapabilmek ve bu şekilde dışarıdan kaynak sağlayabilmek için büyük bir çaba harcadı. Buna karşın IMF, Türkiye’nin istediği krediyi bir türlü vermiyordu. Sorun 4 Ağustos 1958’de açıklanan istikrar tedbirleriyle aşılmaya çalışıldı ve Amerikan dolarının değeri 2,80 liradan 9,02 liraya yükseltildi. Devalüasyondan sonra Türkiye, kısmen de olsa IMF desteğine kavuşmuştu; ancak bu da yeterli değildi. İşte bu dönem Türkiye’den ikinci bir kovulma hadisesi daha yaşandı. Bağımsız Sosyal Bilimcilerden Nazif Ekzen’in tespitlerine göre, 1959’a gelindiği zaman hükümet, IMF temsilcisine açıkça “büronu kapat ve git” giderek ülkeden kovmaya çalıştı. Çünkü devalüasyon yapılmış ve diğer önlemler alınmıştı. Dolayısıyla söz konusu para, olduğu gibi Türk hükümetinin kullanımına verilmeli ve hükümet de parayı istediği alanda harcayabilmeliydi. İşte o zaman Türkiye, IMF’nin belirli kuralları olduğunu ve onların gönderdiği paranın ancak, onların istediği alanlarda kullanılabileceğini öğrenmiş oluyordu.

29- Türkiye, ABD yardımı almaya başladığında sanayi planlarını neden değiştirmek zorunda kaldı?

II. Dünya Savaşı sırasında, Türkiye’nin 1930’lu yıllar boyunca izlediği devletçi iktisadi politikaları ve özellikle planlı sanayileşme girişimleri, sermaye yetersizliği nedeniyle aksamıştı. Hükümetin 1946 yılında hazırlattığı “Beş Yıllık Sanayi Planı” savaş öncesi sanayileşme stratejisinin devam ettirilmesi anlamına geliyordu. Plana göre, daha kapsamlı ve daha çok yatırım gücü gerektiren uygulamaların hayata geçerilebilmesi için dış kaynağa ihtiyaç vardı. Planda kalkınma ve sanayileşme çabalarında devlete öncelik veriliyor, dış ekonomik ilişkilerde bağımsızlık ilkesi esas alınıyordu.

Savaşın ardından “ilk barış kabinesi” olarak bilinen Recep Peker Hükümeti, 1946 Sanayi Planı’m, hazırlanmasından birkaç ay sonra rafa kaldırdı. Çünkü plan taslağı, Avrupa Kalkınma Programı kapsamı içine alınma isteğiyle Amerikalılara sunulmuş; ancak Amerikalılar bu talebi reddetmişlerdi. Daha sonra hazırlanan, “Vaner Planı” diye bilinen çalışma da Türkiye’nin iktisadi kalkınmada devlet eliyle sanayileşmeye ağırlık veren içeriği nedeniyle Amerikan hükümeti tarafından reddedildi. Savaş sonrası beliren iki kutuplu dünyada Türkiye artık, tercih yapmak zorundaydı. Gelinen nokta da artık Türkiye’nin, 1930’lu yıllardaki gibi devletçiliği uygulayamayacağını gösteriyordu. Bütün bu olaylar karşısında Türk hükümeti, 1948-1952 yılları arası için yaklaşık 4 milyar liralık yatırımdan söz eden Vaner Planı’nı bir kenara bırakarak, mütevazi hedefleri olan yeni bir beş yıllık program hazırladı. Nisan 1948’de Türkiye, yeni bir program ile Avrupa Ekonomik işbirliği Örgütü (OEEC)’ne katıldı. Temmuz 1948’de Türkiye ile ABD arasında bir anlaşma yapıldı. Türkiye, 1947 Truman Doktrini ve 1948 Marshall Yardımı kapsamında ABD’nin mali yardımını almaya hak kazandı. Türkiye’ye ABD kredisinin verilmesinin yegane koşulu, Türkiye’nin ekonomik olarak da dünya ekonomisine eklemlenme sürecine girmesi ve bunun gerekliliklerini yerine getirmesiydi. Gerekliliklerden birisi ise Türkiye’nin IMF ve Dünya Bankası ile işbirliğine geçmesiydi. 7 Eylül 1946 tarihinde, Cumhuriyet tarihinin ilk büyük devalüasyonuyla tanışan Türkiye, Şubat 1947’de IMF ve Dünya Bankası’na üye oldu. Planlar çerçevesinde, Türkiye ekonomisi Batı pazarına açıldı. Batılı ülkelerle ilişkilerin artması sonucunda da dış yardım ve dış borç kaynakları arttı ve ekonomide yeni bir dönem başladı.

30- “Her mahhalleden bir milyoner yaratacağız.” sözü kime aittir?

“Her Mahalleye Bir Milyoner” her ne kadar Demokrat Parti’nin sloganıysa da, aslında milyoner olmanın temelleri, Genç Türkiye’nin ekonomi politikası oluşturulurken atıldı. Milli Mücadele’nin ilk hedefi “Akdeniz” yerine getirilmiş, sıra ikinci önemli hedef olan “iktisat”a gelmişti. Cumhuriyetin kalkınma modeli, “bireylerin zenginleşmesiyle, devletin zenginleşecek ği,” beklentisi üzerine kuruluydu. Mustafa Kemal, kalkınmada milyonerlerin etkisinin olacağını düşünüyordu. Bu nedenle, 7 Şubat 1923’te verdiği Balıkesir Söylevi’nde zenginleşmenin ve milyoner olmanın önemine vurgu yapmıştı:

“Kaç milyonerimiz var? Hiç, Binaenaleyh biraz parası olanlara da düşman olacak değiliz. Bilakis memleketimiz de birçok milyonerin hatta milyarderlerin yetişmesine çalışacağız”

Bu sözler, Mustafa Kemal’in bazı çevreler tarafından “ayrıcalıklı kapitalistler ve rantiyeciler yaratma çabası içinde” olduğu biçiminde algılandı. Devlet güç ve olanaklarının, kişilerin zenginleştirilmesi için kullanılmasının, ulusal ekonominin geliştirilmesi için gerekli olduğu fikrine, Kemalist iktidar olumlu bakıyordu. Mustafa Kemal Paşa’nm, 1922’de Sovyet Büyükelçisi Aralov ile yaptığı konuşma ise oldukça ilginçti. Mustafa Kemal Paşa’nın, “Türkiye’de işçi sınıfı yok, çünkü gelişmiş bir sanayi yok. Bizim burjuvamızı ise henüz burjuva sınıfı haline getirmek gerekiyor... Benim amacım, ... Anadolu tacirine yardım etmek, zenginleşmesini sağlamaktır" sözleri, onun toplumsal gelişme için nasıl bir sınıfsal yapı öngördüğünü açıkça ortaya koyuyordu.

Cumhuriyetin ilanından sonra kaynakların kıtlığına rağmen Türkiye’nin imarı gündeme geldi. Bu nedenle devlet çeşitli yatırımlara girişti. Devletçiliğin ilk uygulamalarından biri demiryolu politikasıydı ve işlerin bir kısmı müteahhitlere ihale edildi. De-miryollan ihaleleri, ilk milyonerlerin oluşmasına da vesile oldu.

Milyoner yaratma macerasının bir diğer durağında söz sırası DP’lilerdeydi. Başbakan Adnan Menderes, 1 Ağustos 1952’de “Her mahalleden bir milyoner yaratacağız.” diyordu. DP iktidarının ilk yıllarında, dış yardımların da katkısıyla “milyoner yaratma” konusunda oldukça başarılı oldu. 1955 Kasım’ında bir DP milletvekili bu ‘başarı’nın ardında yatanları şöyle özetliyordu:

“Bu memlekette herkes aynı fedakarlığı yaparsa kalkınma olabilir. Fakat bir taraftan halktan fedakarlık istenirken diğer taraftan her gün beş on milyonerin doğuşu halka ızdırap vermektedir. ”

80’li yıllara doğru “milyonerlik” artık temel esprisini kaybetmeye yüz tutmuştu ve siyasetçi Süleyman Demirel, “trilyonu telaffuz etmeye alışmak,”tan söz ediyordu. Milyoner yaratma macerasında 1980’deki 24 Ocak Kararları da önemli duraktır. 1980’de uygulanmaya konan serbest piyasaya dayalı kalkınma modeliyle, devlet çıkarları ikinci plana itilecek ve vahşi bir sermaye birikiminin de önü açılacaktır. Döneme damgasını vuran Turgut Özal’dı ve “Ben adamın zenginini severim” diyerek Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren milyoner yaratma macerasının son temsilcisiydi.

Demokrat Partililerin “Her Mahalleye Bir Milyoner” yaratma politikası pek ileri görüşlü bir gerçek değildi. Yıllar boyu süren ekonomik kriz ve devalüasyon nedeniyle, Türkiye’de milyoner olmak önemini kaybetti. Çünkü genel tuvaletlere bile milyon verilip girildiği Türkiye’de artık herkes milyonerdi. Bugün trilyoner olmanın bir esprisi var. Ancak, 2005 yılında Yeni Türk Lirasına geçişle ve paradan altı sıfır atılınca “milyoner olmak” tekrar ekonomik ve toplumsal olarak değerini korumaya başladı.

31- Siemens’in patronu 27 Mayıs’ta neden Türkiye’de mahsur kaldı?

1950’lerden sonra Türkiye’de ilk kez üretilmeye başlanan önemli bir ürün de hızla artan elektrifikasyon sonunda gereksinimi her gün çoğalan yeraltı elektrik kablolarıydı. Türk ortaklar ise Koç Grubu ve TSKB’ydi. Koç, Simko Grubu aracılığıyla Siemens’in Türkiye mümessiliydi ve ortak bir kablo fabrikası kurmayı düşünmekteydi. Ancak yapılan planlar, çok rahatlıkla harekete geçmeyecek, askeri müdahale nedeniyle ciddi sıkıntılar yaşanacaktı. Gelişmeleri ünlü işadamı, Vehbi Koç aktarıyor:

“Bu konuyu rahat rahat konuşabilmemiz için Siemens’in patro-nu Emst Von Siemens’in Türkiye’ye gelmesini istiyordum. Büyük şirketlerin başlarındaki yöneticilerle kendi yerlerinde konuşmak çok güç oluyor. Yolculuğa çıktıkları zaman daha çok vakit bulabiliyorlar ve akılları, düşünceleri yalnız o yolculukla ilgili işlerde oluyor; daha kolay karar alınabiliyor. Yalnız böyle kişilerin yolculuk programlan bir yıl önce hazırlanıyor. Biz Emst von Siemens’i Mühih’te 1959’da ziyaret ettik ve 25 Mayıs 1960’da İstanbul’a gelmesi kararlaştırıldı. Kalacağı bir hafta içinde İstanbul, Ankara ve İzmir’i gezdirmek için program yapıldı.”

Ancak 1950’nin ilk aylarında Türkiye’de sonu askeri ihtilal-le bitecek olaylar yaşanmaktaydı. Vehbi Koç’un arkadaşlan, bu şartlar altında Siemens patronunun Türkiye’ye gelmemesinin doğru olacağını kendisine ifade ederler. Siemens’in patronu da bir telgraf çekerek, bu ortamda gelip gelmeme konusunda Vehbi Koç’un fikrini sorar. Vehbi Koç ise, herkesin karşı çıkmasına rağmen, bu düzeydeki kişilerin programlarının dolu olduğu için bu yolculuğun ertelenmesi halinde bir daha yapılamayabilir düşüncesiyle gelmesini tavsiye eder. Emst von Siemens 25 Mayıs günü Türkiye’ye gelir ve Divan Oteli’ne yerleşir. 27 Mayıs günü ihtilal olur ve yurt dışına çıkışlar yasaklanır. Ernst von Siemens, otel odasında şaşkın bir şekilde kalakalır.

“Birçok arkadaşımın gelmemesi yolunda yaptıklan tavsiyeyi dim lemeyerek bu adamı neden getirttim, bir an önce gitmesini nasıl sağlayacağım diye kahroluyordum. O sıralarda ne malımı, ne canımı, ne ailemi, hiçbir şey düşünemeden sabaha kadar odamda pijama ile dolaşarak Emst von Siemens’i bir an önce memleketine nasıl gönderebileceğimi düşündüm. ”

Sonunda, dönemin İstanbul Valisi Refik Tulga’nın yardımıyla telaş içindeki Alman patron uçağa bindirilip ülkesine gönderilir. Doğal olarak kablo fabrikası işi kalır. Ancak Koç, Siemens’le olan ilişkilerini sürdürür ve onları ikna eder. 1963 yılında ilk girişim başladığı sıralarda Fin Finska Kabel firması da bir yeraltı kablo fabrikası kurmak üzeredir. Her iki teşebbüs birleştirilir ve ikinci yerli ortak olmak üzere TSKB’ye müracaat edilir. TSKB Yönetim kurulu öneriyi, 9 Mart 1963 günü kabul eder. 16 milyon liralık sermayer n yüzde 51’i Siemens’e gerisi eşit olarak Koç Grubu, Finska Kabel ve TSKB’ye aittir. Kuruluş, 1966’da çalışmaya başlar.

32- Türkiye’de üretim ne zaman durma noktasına geldi?

1970’lerin son yıllarında Türkiye’de, korumacı dış ticaret politikası, sübvansiyonlar ve sabit kur uygulamasıyla yürütülen ithal ikameci sanayileşme stratejisi iflas edince, petrol fiyatlarındaki olağanüstü artış, Kıbrıs bunalımı ve ABD’nin ekonomik ambargoya dönüşen silah ambargosu gibi faktörler nedeniyle ağır bir kriz, Türkiye’nin kapısını bir kez daha çaldı.

Türkiye’nin 70’li yıllarına, ekonomik kriz damgasını vurunca, ekonomi durma noktasına geldi.

Ekonomik kriz damgasını vurunca da Türkiye ekonomisi durma noktasına geldi. Fabrikalar ya düşük kapasiteyle ya da hiç çalışmıyordu. Örneğin TOFAŞ; 1976 yılının Eylül ayında, tesislerini kapatma kararı aldı. Yine aynı şekilde, 1976 yılının 24 Aralık günü Türkiye’nin en önemli otomobil üreticilerinden OYAK-Renault’un Bursa fabrikasında üretim durdu. Aynı yıl, yabancı bankalar Türkiye’deki ekonomik durumu göz önünde bulundurarak kredi vermeyi askıya aldı. Türkiye, 1979’un sonunda borç erteletmeksizin borç ödeyemez hale geldi ve uluslararası fınans piyasasında kredi güvenirliğini yitirdi. Bu sırada Türkiye, dış ödemeleri de büyük ölçüde ödeyemeyecek duruma geldi. 1978’in ilk aylarında iktidara gelen Ecevit hükümeti, ağır ekonomik sorunlar devraldı. Hükümet ekonomik krizi aşabilmek için kredi bulma ve vadesi gelen dış borçların ertelenmesini sağlamak için olağanüstü çabalar sarfetti. Ancak bütün bu çabalar sıkıntıları biraz olsun gideremedi. Enerji sıkıntısı ile yatırımların yapılamaması gibi nedenler, fiyatların artmasına ve temel tüketim mallarının karaborsaya düşmesine neden oldu. Bu dönem ülkede o günlere kadar hiç görülmemiş bir akaryakıt sıkıntısı yaşanmaktaydı. Mazotsuzluktan traktörler çalışmayınca köylünün ürünü tarlada kalıyor, büyük araçlara karneyle mazot veriliyor ve benzin istasyonlannın önünde kuyruklar oluşuyordu. 1978’de hayat pahalılığı büyük ölçüde arttı. 1978’de fiyatı en çok artan mallar arasında olan petrol ürünleri, margarin, sıvı yağ ve sigara aynı zamanda en çok yokluğu çekilen maddeler arasındaydı. Döviz kıtlığı nedeniyle ithal edilemeyen petrole, bir de OPEC zammı eklenince, sıkıntı iyice arttı. Buna rafinerilerdeki üretimin zaman zaman aksaması da eklenince benzin, motorin, gazyağı ve tüpgaz bulunmaz oldu. Özellikle, büyük şehirlerde benzin istasyonlarında uzayan benzin kuyruklanyla tüpgaz bayileri önünde bekleyen insanların oluşturduğu kuyruklar, bu dönem Türkiye’sinin trajik fotoğraf kareferindendi. 1978 yılı yağ üretimi ülke için yetersiz hale geldi ve margarin karaborsaya düştü. İthal edilen sıvı yağları alabilmek için dağıtım merkezlerinde uzun kuyruklar oluştu. Karaborsaya düşen bir başka madde ise filtreli sigaralardı. Yerli sigara kıtlığı, kaçak olarak sokaklarda satılan yabancı sigaraların hızla yaygınlaşmasına neden oldu. Işçi-işveren ilişkileri sertleşti ve uzun süreli grevler yaşanmaya başladı. MESS kayıtlarına göre, 1974-1980 arasında Türkiye’de gerçekleştirilen 727 grevde, kayıp iş gücü süresi 10 milyon günü aşmıştı.

33- Petrol krizlerinin Türkiye’ye etkileri ne oldu?

1970’li yıllarda tüm dünyada yaşanan petrol krizinin Türkiye’ye etkileri beklenenden fazla oldu. 1973 yılında Arap-İsrail Savaşı sonucunda kaynaklı bir yaptırım, tüm dünyayla birlikte Türkiye’yi de derinden etkiledi. 1973 yılında, Ortadoğu’nun petrol zengini ülkerince petrole yüzde 70 oranında zam yapılırken, petrol ihraç eden ülkeler, Petrol Üreten ve İhraç Eden Ülkeler (OPEC) bazı ülkelere petrol ambargosu uyguladı. Bunu daha sonra petrol varlıklarının millileştirilmesi süreci izledi. Bu durumun sonucunda 7 dev petrol şirketinin mülkiyet ve denetimindeki petrol sahaları süratle daraldı. 1973 yılında yaşanan birinci petrol krizi ile petrol fiyatlarında astronomik artışlar yer aldı. Arap Petrol ambargosu petrol fiyatlarını yukarı itti ve dünya çapında resesyon üretti. Türkiye petrol ambargosuna muhatap olmadı; ancak üretim kısıntısından bir hayli etkilendi. Zaten önceki alım bağlantılarının dövizini de pek bulamıyordu. Bu nedenle, Türkiye kendine has bazı önlemler almaya girişti. 17 Nisan 1973 yılında çıkarılan 1702 sayılı Petrol Reformu Yasası’yla devlet adına izin, arama ve işletme ruhsatnamesiyle diğer belge alma hakkı Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’na verildi. Yasayla petrol kaynaklannm özel kesim eliyle geliştirilip değerlendirilmesi olanağı kaldırıldı. Devlet adına petrol arayan kamu kuruluşlarına öncelik verildi. Aramayla ilgili süreler azaltılırken, vergi hakları ise yükseltildi. 1954 tarihli Petrol Kanunu’nun 2. maddesinde, 1973 yılında yapılan bir değişiklikle, “petrol kaynaklarının millî menfaatlere uygun olarak” aranması, geliştirilmesi ve değerlendirilmesi” amaç olarak öngörüldü.

1973 yılında sözkonusu yasa çıktığında Türkiye’de yılda 3,5 milyon ton petrol çıkarılırken, yerli üretim 1980’de 2,3 milyon tona kadar geriledi. Faaliyetlerini kontrol etmek ve yönlendirmek amacıyla yeni düzenlemelerin yapılmasından sonra, yabancı sermayeli petrol şirketlerinin büyük bir kısmı yatırımlarını geri çekti. Türk Petrolleri Anonim Ortaklığı ise gereken üretiminin çok gerisinde kaldı. 1974 yılma girildiğinde, gazete haberleri genellikle petrol krizi üzerineydi. 1973 krizinden ders alan hükümet, bazı önlemler almaya çalışıyordu. Örneğin 4 Ocak 1974 tarihli Tercüman gazetesinde çıkan haberde olduğu gibi: Akaryakıta yapılacak zammın bir kısmı petrol aramalarında kullanılacaktı.

1974’ün Haziran ayından itibaren ATAŞ Rafineri’sini işleten Mobil ve BP şirketleriyle hükümet arasında sonu rafinerinin “devletleştirilmesine” kadar varan tartışmalar yaşandı. Türkiye’nin petrol ihtiyacının yüzde 17’sini ithalatla karşılayan Mobil ve BP şirketleri fiyat anlaşmazlığı nedeniyle ithalatı durdurdu. Hükümet ise, iki yabancı şirketin öngördüğü fiyatları ‘fahiş’ buluyordu. Mobil ve BP’nin ithalatı durdurması üzerine yabancı şirketlerin işlettiği ATAŞ rafinerisinde üretim yüzde 35 oranında düştü. Hükümet ATAŞ’ın kanuni süre sonunda devletleştirileceğini her iki şirkete bildirdi. Sorun daha sonra anlaşmayla sonuçlandı. İki petrol şirketi ile hükümet arasında bu kararı alınmadan önce, uzunca bir süre, gerginlik yaşandı. Petrol krizi döneminde, Türkiye’de faaliyet gösteren yabancı sermayeli bazı petrol şirketleri yatırımlarını geri çekti.

34- TÜS1AD, hükümeti eleştirdiğinde Ecevit neden sert bir tepki verdi?

1970’li yıllarda Türkiye, tarihinin en ağır ekonomik krizlerinden birini geçiriyordu. Döviz sıkıntısı ekonomiyi durma noktasına getirmişti ve ülkede tüp, gaz ve margarin gibi maddelerin sıkıntısı yaşanıyordu. Ekonominin tıkanması nedeniyle zaman zaman siyasete gerginlik damgasını vuruyordu. Bütün bunların karşısında Ecevit, IMF’nin önerdiği istikrar politikasını uygulamakta isteksiz davranıyordu. Ecevit’in ödemeler dengesi, yükselen enflasyon ve artan işsizlik sorunlarını çözmek için de uygulayabileceği sosyal demokrat alternatif bir programı bulunmamaktaydı. Iş ortamındaki belirsizlikleri ortadan kaldıracak bir politika eksikliği de işin cabasıydı. TUSIAD da dernek olarak siyasal iktidarla olan ilk sürtüşmelerinden birini, bu yıllarda yaşadı. 1978’de TUSIAD Başkanı Feyyaz Berker ve Yönetim Kurulu Üyesi Rahmi Koç, o dönem için oldukça radikal bir talepte bulunarak TCK’nın 141, 142 ve 163. maddelerinin kaldırılmasını istedi. Yine bu dönem TÜSIAD, hem Türkiye’nin Ortak Pazar’a girmesini savunuyor hem de AET’ye karşı rekabet için de, gümrük duvarlarının yükseltilmesini talep ediyordu. Derneğin, CHP’nin Sanayi Bakanı Orhan Alp ile yapılan görüşme sonrasındaki Alp’in “yabancı sermayeyi destekliyoruz.” sözleri, derneği tatmin edici değildi. TUSİAD tarafından yapılan açıklamada, “CHP’nin o günlerde madencilik ağırlıklı sınırlı kamulaştırma ve AET ile yapılan tam üyelik görüşmelerindeki isteksiz tavrına karşı”, yabancı sermayenin desteklenmesi ve AET’ye tam üyelik konusunda vakit geçirilmemesi yönündeki uyarısı, hükümette yankı bulmadı. 1979 yılının 12 Mayıs günü ise TUSIAD, gazetelere ‘Gerçekçi Çıkı§ Yolu’ başlıklı, Ecevit hükümetinin uygulamalarını eleştiren tam sayfa ilan verdi. Tirajı yüksek gazetelerde yayınlanan ilanlarda, enflasyonun düşürülmesi, ekonominin kayıt altına alınması gerektiği vurgulanarak zorlayıcı önlemlerle üretimin artmayacağı, olsa olsa ekonomik yapının çarpılacağı, bunun da giderek rejimi değiştireceği vurgulanıyordu. Ülkeyi hürriyetçi demokrasi içinde refaha götürecek temel gücün hür teşebbüs olduğu belirtiliyordu:

“Şiddetli ihtiyaç duyduğumuz dış kredilerle, uyguladığımız ekonomik sistem birbirine çok yakından bağlıdır. Pazar ekonomisinden gitgide uzaklaşan bir anlayışla, ne Batı dünyasında hak ettiğimiz yen, ne yeterli kredileri ne de yatınmlara gerekli dış sermayeyi bulabiliriz.”

Ilanlann gazetelerde yayınlanmasının ardından, Başbakan Ecevit ile TÜSİAD’m arası açıldı. TÜSİAD, Ecevit hükümetini eleştirmediğini iddia ediyordu ancak ilanlarda açıkça, hükümetin ekonomi politikası üzerine yorumlar yapılmaktaydı. Ecevit ilanları, “Bu devlet, işadamlannın muhtırasıyla hükümet kuramaz. Ülkede ancak halkın dediği olur.” ve “Yeterli yardım ve kredi sağlama aşamasına geldiğimiz bu noktada bıçaklanıyoruz içimizden bıçaklanıyoruz.

Kendi kendimizi yabancılara haksız yere jurnal ediyoruz.” değerlendirmelerini yaptı. Başkan Ecevit, ilanlann suç unsuru taşıdığını iddia ederken, TUSIAD yetkilileri ise bunun aksini savundu. Her ne kadar TUSIAD yönetimi, hedeflerinin Ecevit hükümeti olmadığını belirtse de, bu ilanların, 1979 yılında Ecevit hükümetinin düşürülmesinde etkili olduğu kabul edilen bir gerçektir.

35- Türkiye ekonomisinde 24 Ocak Kararlan neyi ifade eder?

1980 sonrası ekonomide uygulanan politikalar, Türkiye ekonomisinde yapısal ve köklü değişiklikleri ifade eder. 24 Ocak Kararları, 1980 öncesinde dünya ekonomilerinde güçlenen, uluslararası piyasalarda bütünleşmeye yönelik, özel teşebbüsün itici gücünü ön plana çıkaran liberal politikalarla paralellik gösterir. 1979 yılında Türkiye’de yaşanan ekonomik bunalım, yeni kararların alınmasını zorunlu hale getirmişti. Buna çare olarak dönemin Başbakanı Süleyman Demirel, Turgut Ozal’ı Başbakanlık Müşteşarlığı’na getirerek onu, istikrar programını hazırlamakla görevlendirdi. Ülkenin geleceğini tehdit edici boyutlara ulaşmış bulunan sorunları çözümlemek ve özellikle fiyat istikrarını sağlayarak enflasyonist süreci kontrol altına alabilmek; ödemeler dengesi, üretim ve tüketim darboğazlarım giderebilmek ve ekonomiyi kendi kendini besleyen bir büyümeye ve yapıya kavuşturabilmek amacıyla; bir dizi ekonomik istikrar tedbiri alındı. Kararların ardından uygulanmaya başlanan istikrar Programı, temel olarak Türkiye ekonomisinin 1970’li yılların sonlarında karşı karşıya kaldığı makroekonomik dengesizlikleri aşmak üzere planlandı. Bu yıllarda, ekonomide ulusal tasarruf ve yatırımlar arasındaki uçurum genişlemiş; ithalat, ihracat karşısında hızla artarak cari işlemler dengesini bozmuş; bütçe açığı büyümüş, enflasyonda hızla bir artış yaşanmış ve KIT’lerin dengesi çarpıcı bir şekilde bozulmuştu. Yine bu dönem kamu ve dış ticaret açıkları yabancı sermaye ve rezervlerle finanse edilmeye çalışılmış; ancak bu finansman şekli dış borçların artmasına ve borçlanma yapısının bozulmasına neden olmuştu. Bütün bunların dışında 1970’li yılların sonunda dış krediler kesilince de, 1979’da yaşanan petrol krizi, ekonominin arz ve talep dengesini olumsuz etkilemişti.

İstikrar kararlarının başarıyla uygulanabilmesi için izlenen çeşitli politikaları 5 ana başlık altında toplamak mümkündür: Ekonomide büyüme dinamiklerine zarar vermeden enflasyon oranının kalıcı bir şekilde düşürülmesi; ithal ikameci modelin terk edilerek dışa dönük ve ihracata dayalı bir büyüme modelinin kurulması; bu çerçevede ihracat teşviklerinin ve sübvansiyonla-nnm sağlanması ve ithalat liberalizasyonunun gerçekleştirilmesi; finansal Iiberalizasyonun sağlanması; yabancı sermaye haraket-lerinin liberalizasyonu ve bu çerçevede döviz kuru politikasının değiştirilerek Türk lirasının konvertibilitesinin sağlanması ve ekonomide kamunun etkinliğinin azaltılarak ve özelleştirme çalışmalarına hız verilmesi. 24 Ocak Kararlan’yla Türk ekonomisinde köklü yapısal değişikliklere gidildi. Dış ticaret ve ödemeler dengesi rejimi liberalize edildi, ihracata türlü teşvik ve sübvansiyonlar sağlandı, ithalat rejiminin liberalizasyonuna gidilerek, kur politikalannda esnekliğe geçildi. Sermaye Piyasaları Kanunu çıkarılarak Sermaye Piyasası Kurulu kuruldu. Faiz oranları liberalize edilerek İMKB açıldı. Merkez Bankası bünyesinde Bankala-rarası Para Piyasası ve Döviz ve Efektif Piyasaları kurularak yeni bir bankacılık kanunu çıkarıldı. Bunun yanında vergi reformuna gidilerek Katma Değer Vergisi (KDV) uygulaması başlatıldı.

36- Banker Skandalı’nın sorumluları kimdir?

1970’li yılların sonunda enflasyon hızının iyice yükselmesi, Bankerler Skandalı’nı hazırlayan gelişmelerin başlangıcı oldu.

Bu dönem ülkede, Banker Kastelli ve Meban gibi büyük banker kuruluşlarının yanı sıra, bir çok köşebaşı banker kuruluşu bu-lunuyordu. Bankerlerin devlet radyo ve televizyonlarında hiç bir kısıtlama olmadan reklam yapabilmeleri, vatandaşın terüd-dütünü ortadan kaldıran bir unsurdu. Banker Kastelli adıyla tanınan Abidin Cevher Özden, “Banker Krizi”nin baş aktörle-rinden biriydi. 1980 sonrası, finans kesiminde serbest rekabet ve yüksek reel faizler, kontrolsüz bir ortamda banker iflaslarına neden oldu. Çok sayıda orta sınıf mensubu vatandaşın servetini yitirmeleri siyasal bir bunalıma yol açtı.

1983’e gelindiğinde, dış borç yeniden yapılandırılarak yıllık ödemeler hafifletilmiş, artık Türkiye, uluslararası finans çevrelerinde borcunu düzenli ödeyen bir ülke konumuna gelmişti. Döviz darboğazı aşılmış ve ekonominin çarkları dönmeye başlamıştı. Enflasyon düşmüş ancak “banker faciası” olarak adlandırılan büyük skandalin patlak vermesi önlenememişti. Finans kesiminde serbest rekabet ve yüksek reel faizler, kontrolsüz bir ortamda banker iflaslarına neden olmuş ve çok sayıda orta sınıf mensubu vatandaşın servetini yitirmeleri siyasal bir bunalıma yol açmıştı. Bunun üzerine Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Turgut Özal ile Maliye Bakanı Kaya Erdem görevlerinden ayrılmak zorunda kalmıştı. Bankerler krizinde en büyük hata hükümetindi. Ne olduğu ve ne olacağı belli olmayan kişilerin vatandaştan bir banka gibi para toplamasına izin verilmiş, halkın soyulmasına seyirci kalınmıştı. Özal, “Tercih tasarruf sahibinin...Yüksek gelir-az güvence isteyen, parasını bankere yatırsın” ifadeleriyle vatandaşı bankerlere yönlendirirken, Maliye Bakanı Kaya Erdem ise ancak 1981 ’de bankerlere sınırlama getiren düzenlemeden sonra demeç vermiş ve “halk kumar oynamıştır” şeklindeki açıklamasıyla bankerlerin batış sürecini hızlandırmıştı.

37- Hayali ihracat ile devlet ne kadar dolandırılmıştır?

24 Ocak Kararları’yla Türkiye’nin ekonomi politikasında önemli değişiklikler yapıldı. Tıkanma noktasına gelen eko no-miye işlerlik kazandırabilmek, borç ve döviz krizini atlatabilmek için IMF ve Dünya Bankası’nm önerileri doğrultusunda yeni ekonomik program uygulanmaya başlandı. Reel ücretlerin geriletilmesine dayalı yeni ekonomik programa göre, ekonomi dışa açılacak, döviz gelirleri attırılacak ve dış borçlar ödenecekti. 12 Eylül askeri yönetimi altında halkın gerçek gelirlerini azaltarak iç talebi kısıp ihracatı artırma politikası, belirli ölçülerde başarılı oldu. Ancak ihracatı arttırmak ve ülkeye döviz kazandırmak amacıyla uygulanan politika sonucunda, devlet ciddi bir şekilde zarara uğratıldı. Öte yandan trilyonlarca liralık zararın sorumluları hiçbir şekilde ve hiçbir zaman bunun hesabını vermedi. 1993 yılı rakamlarıyla 50 trilyon liraya ulaştığı iddia edilen zarar ise tahminlerin ötesine geçemedi.

Peki, Türkiye’yi trilyonlarca lira zarara uğratan bu olay nasıl olmuştu?

Hükümet, ihracatın Türkiye’nin döviz sıkıntısından kurtuluşunu sağlayacağını düşünerek, bu alanda başlatılan seferberlik hareketiyle “teşvik tedbirlerinde yeni düzenlemeler yaptı. (ihracatta vergi iadesi, KDV istisnası, ihracat kredilerinin genişletilip faizlerin düşürülmesi, Kaynak Kullanımı Destekleme Fonu, vs) 1983’ıe çıkarılan Türk Parasının Kıymetinin Korunması Kanunundaki bir değişiklikte de “Türkiye’ye her türlü yoldan ve cinsten deviz ithali serbesttir. Hiçbir kayda tabi tutulmaz ve menşei araştırılmaz.” denildi. Amaç, ihracatı teşvik etmek, korumak ve kollamaktı. 1984’te “ihracatı Teşvik Kar ırı”nın 17. maddesiyle, “Başbakanlık Teşvik ve Uygulama Başkanlığı’ndan izin alınmaksızın, hiçbir devlet kurulu ve denetim biriminin ihracatçı şirketlerin imalatı, ihracatı, yurtiçi satış ve ticari itibarını zedeleyici” bir uygulama yapamayacağı karara bağlandı. 1985’te “Kaçakçılığın Men ve Takibine İlişkin Kanuri’da yapılan değişiklikle ekonomik suça, ekonomik ceza ilkesi getirildi. 1986’da, 1 Ocak 1987’den geçerli bir kararname ile ‘naylon fatura’ düzenlenerek yapıldığı iddia edilen ihracata, vergi iadelerinin, naylon fatura olup olmadığına bakılmaksızın ödenmesi sağlandı.

Sistem böyle olunca, kısa yoldan para kazanmayı kendisine amaç edinen girişimcinin tek yapması gereken şey, yaratıcı hayali ihracat yol ve yöntemlerini bulmaktı. Kimi zaman, naylon şirket ve faturalarla gerçekte yapılmayan ihracat yapılmış gibi gösterildi, fiyatlar şişirildi. Kimi zaman da ihraç edilecek mallar gümrüklerden geçerken, olmayan mallar varmış gibi beyan edildi. Yüzde 35-40’lara varan ihracat teşvikleri etkisiyle, 2 milyar dolar düzeyinde seyreden Türkiye’nin yıllık toplam ihracatı, 1987’de hayali ihracat ile birlikte 10 milyar doları aştı. 1984-1987 yılları arasındaki 4 yıllık dönemde gerçekleştirilen toplam ihracat ise 32 milyar 740 milyon dolar oldu.

Hayali ihracatın boyutları bugüne kadar tam olarak hesaplanamıyor ve çelişkili rakamlar telaffuz ediliyordu. Örneğin IMF’nin hazırladığı bir raporda, Türkiye’nin 1984-1987 yılları arasında yalnızca OECD ülkelerine gerçekleştirdiği ihracatın yüzde 26’sının hayali olduğunu saptadı. Peki ihracat hayali, belgeler sahte olsa da ülkeye döviz girişi sağlanmıyor muydu? Dönemin Başbakan Yardımcısı Kaya Erdem de zaten böyle düşünüyor ve neredeyse bu işin teşvik edilmesi gerektiğini söylüyordu. Gazetelere verdiği demeçte,işi, “Ülke ekonomisine döviz kazandırdığı için bu hayali ihracat işinin teşvik edilmesi gerektiğini” söyleyecek kadar işi ileri götürmüştü.

Peki, hayaliciler Türkiye’ye döviz kazandırmadı mı? Dönemi inceleyen Erbil Tuşalp’e göre, bu sorunun yanıtı kesinlikle “hayır”. Esrar ve silah kaçakçılarının yurtdışmda tuttukları paranın bir kısmı bu yolla Türkiye’ye girdiyse de, bu miktar, hayali ihracatla gelen dövizin çok küçük bir kısmıydı. Ancak dövizin esas kaynağı Türkiye’ydi. Türkiye’nin altını yurtdışı-na kaçırılıyor, ithalat yüksek gösterilip resmi dövizi yurtdışma götürülüyor, turizm dövizleri yurtdışma çıkarılıyor ve sonra da ihracat dövizi adı altında geri getiriliyordu. Yurtdışında çalışan işçilerin tasarrufları da bu ad, altında ülkeye giriyordu. Tabi, bu sistemde Kapalıçarşı kilit bir rol oynuyordu. Unutulmaması gerekir ki, Kapalıçarşı 1980-1981 yıllarında 500 tona yakın altın kaçakçılıyla gündeme gelmişti.

Hayali ihracat konusu, bir süre sonra basının birinci gündem maddesi oldu. DYP Zonguldak Milletvekili Doç. Dr. Tevfik Ertüzün sorunu bir araştırma önergesiyle Meclis gündemine getirdi. 28 Şubat 1989’da görüşülen önerge, ANAP milletvekillerince reddedildi. 20 Ekim 1991 Milletvekili Genel Seçimleri’nden sonra iktidar ile muhalefet Meclis’te yer değiştirdi. 15 Ocak 1992’de, vaktiyle reddedilen önerge, bu sefer kabul edildi. Önergenin kabul edilmesiyle kurulan “Hayali ihracatı Araştırma Komisyonu’nun Başkanı DYP Aksaray Milletvekili Mahmut Öztürk ile yardımcısı SHP Tunceli Milletvekili Kamer Genç, dört ay üren çalışmalarını sonuçlandırdı. Haziran başında Meclis’te bir basın toplantısı düzenleyerek, dönemin Başbakanı Turgut Özal’ın Yüce Divana sevk edilmesi gerektiği konusundaki görüşleri de dahil olmak üzere, tüm sorumluları ve eylemlerini bir bir açıkladı:

“Ozal, Başbakanlığı döneminde çıkarılan tebliğ ve kararnamelerle hayali ihracatı özendirdi. Yolsuzlukları araştıran kurulları pasifize etti. Dönemin Başbakanlık Teftiş Kurulu Başkanı Kutlu Savaşın hayali ihracat olaylarını soruşturmak üzere istediği izni, 1,5 yıl geciktirdi. Hayali ihracat yapan 450 firmayla ilgili 950 raporun zaman aşımına uğramasına neden oldu. ”

Özal’ın devletin ilgili birimlerinin tüm uyarılarına rağmen gerekli soruşturmaları yaptırmayarak, bu olayların zaman aşımına uğramasına neden olduğunu belirten Oztürk; hayali ihracatçıları korumaya yönelik işlemleri, çoğunlukla dönemin DPT Müsteşar Yardımcısı Bülent Öztürkmen aracılığıyla gerçekleştirdiğini ileri sürdü. Oztürk, 1984-1988 yılları arasında hayali ihracat yaptıkları belirlenen firmalara 8-10 trilyon arasında vergi iadesinin ödendiğini öne sürerek, ellerinde bulunan ve aralarında Turan Çevik, Menteşoğulları ve Uğur Süzer’in de yer aldığı 456 firmaya ait 950 rapordan yüzde 70’inin zaman aşımına uğradığını belirtti. Oztürk, ANAP’m iktidarda bulunduğu 1984-1990 yılları arasında yapılan ihracatın yarısından fazlasının hayali olduğuna dikkat çekti. Demirel Hükümeti döneminde görevinden alman Başbakanlık Teftiş Kurulu Başkanı Kutlu Savaş, 1992 yılında bu kez hayali ihracat dosyasının açılmasıyla yeniden ön plana çıktı. TBMM’de kurulan komisyonda, hükümeti ve Komisyon Başkanı DYP’li Mahmut Öztürk’ü, kendisinin başlattığı soruşturma dosyalarını bekletmek ve davayı zaman aşımına uğratmaya çalışmakla suçladı. Kutlu Savaş yanılmamıştı; hayali ihracat suçlamalarıyla ilgili davaların büyük bölümü zaman aşımından düştü.

1995’te, TBMM Hayali ihracat Soruşturma Komisyonu, aldıkları kararlar, çıkardıkları genelgelerle hayali ihracata göz yumdukları ve devleti yaklaşık 50 trilyon lira zarara uğrattıkları gerekçesiyle haklarında meclis soruşturması açılan 4 eski ANAP’lı bakanı akladı. Komisyon, haklarında meclis soruşturması açılan eski Maliye Bakanları Ahmet Kurtcebe Alpte-moçin ve Ekrem Pakdemirli ile, eski Devlet Bakanları Yusuf Bozkurt Ozal ve Kaya Erdem’i “üstlendikleri görevler ve hayali ihracat arasında bağlantı kurulamadığı ve kanıt bulunamadığı,” gerekçesiyle sorumlu bulmadı. Turgut Ozal, hayali ihracatı yaratmak, korumak, kollamak ve saklamakla suçlandı. Ozal Ailesinden en az bir kişinin adının geçmediği bir tek hayali ihracat dosyası yok gibiydi. 1993’te ölümüyle beraber Ozal hakkındaki bütün iddialar düştü. Böylelikle 1984-1990 yılları arasında 70 kadar siyasetçi ve bürokratla, toplam 256 firmanın adının karıştığı, 1993’ün rakamlarıyla devletin 50 trilyon liraya zarara uğratıldığı ‘hayali ihracat’ta siyasi sorumlular bulunamadı. Komisyon kararı, TBMM kulislerinde, “ANAYOL dört eski bakanı kurtardı,” şeklinde değerlendirildi. Hayaliciler cephesinde ise, aralarında çok ünlü ve büyük firmaların da yer aldığı hayali ihracat vurgununda 58 firma hakkında dava açıldı. Ertan Sert, Turan Çevik ve Hasbi Menteşoğlu gibi işadamları hapis cezasına çarptırıldı. O zamanki hükümete yakın olan, bugünün de bazı büyük holdingleri, hayali ihracat yaptıkları halde yargılanmaktan kurtuldu.

38- Batık Bankalar Olayı nedir?

İki yıl üst üste yaşanan ekonomik krizlerin en zayıf halkasını bankacılık sektörü oluşturuyordu. 1997 yılından itibaren bankacılık sektörü, ekonominin en sağlıksız ve en kırılgan sektörü haline gelmişti. Beklenen oldu ve 1999’un son günlerinde Türkiye’deki son bankalar operasyonu için düğmeye basıldı. Süreç, 22 Aralık günü Egebank, Yurtbank, Esbank, Sümerbank ve Yaşarbank’m Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na devredilmesiyle başladı. 28 Eylül 2000’de ise, “İkinci Yeğen Vakası”nm baş aktörü Yahya Murat Demirel, Egebank’ın 1 milyar 300 milyon dolarını hileli yollarla kendi hesabına aktarmak suçuyla tutuklandı. Kamuoyunda bu operasyonunun asıl amacının “Ekim ayında siyasete dönüyorum,” diyen 9. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in önünü kesmek olduğu yönünde genel bir eğilim oluştu. Egebank’la başlayan operasyon zinciri hızla yayıldı. Sümerbank ve Yurtbank’m eski sahipleri Hayyam Garipoğlu ve Ali Balkaner de tutuklandı. Her gözaltı ve operasyon yeni bir sansasyona yol açıyor ve Türkiye’nin “ünlüleri” birer birer cezaevine konuluyordu. BDDK Başkam Zekeriya Temizel’in, “Başka batık banka yok,” açıklamasından kısa bir süre sonra Sabah gazetesi ve ATV’nin sahibi olan Dinç Bilgin’e ait Etibank ile Ceylan Grubu’nun elinde tuttuğu Bank Kapital’in yönetimine de el kondu.

Bankaların içi çok çeşitli yol ve yöntemlerle boşaltılmıştı. En sık başvurulan yöntemlerin başında, “Back to Back” geliyordu. “Sen bana ver, ben de sana vereyim,” biçiminde özetlenen bu yöntem şöyle işliyordu: Kendi şirketlerine sınırlı miktarda kredi verebilen banka sahipleri, bir başka bankadan kredi alıyor, buna karşılık kendi bankasından, aynı miktarda krediyi diğer banka sahibinin şirketlerine veriyordu. Böylece yasak deliniyor, iki taraf da istediği paraya kavuşmuş oluyordu. Hortumcular ise, Egebank’ta olduğu gibi hayali şirketlere verdikleri krediyi daha sonra özel hesaplara aktarıyordu. Operasyonlar gösterdi ki, Türkiye’de, “back to back” yöntemini uygulamayan banka ya da grup yok gibiydi.

Peki, bankacılar bunu tek başına mı beceriyorlardı? Bu konuyla ilgili olarak her zaman olduğu gibi bir çok iddia ortaya atıldı. Devletin, üç koldan denetlediği bankaların içi boşaltılırken, bunun farkına varmaması mümkün değildi. Ayrıca bankaların çoğu daha önceden izlemeye alındığı için yönetim kurullarında devletin murakıpları görev yapıyordu. Bankalar hortumlanırken, hayali şirketlere krediler dağıtılırken bu görevliler de imza atıyordu. Ancak murakıpların raporları, siyasiler tarafından görmezden gelindi.

Yolsuzluklarda siyasilerin de sorumlu olduğunu iddia edenler, Devlet Bakanı Hüsamettin Özkan hakkında Meclis Soruşturması istedi. Özkan’ın Egebank, Etibank ve Halk Bankası konusunda “görevini ihmal ettiği ve kötüye kullandığı” ileri sürülüyordu. Hakkında verilen Gensoru önergesi, 10 Nisan 2001’de; DSP ANAP MHP milletvekillerinin oylarıyla reddedilen Özkan, bankaların içini boşalttığı için DGM’de yargılanan kişilerin, hangi iktidar döneminde Halkbank’tan kredi aldığını açıkladı. 1991 yılındaki Demirel Hükümeti’nde bankalardan sorumlu Devlet Bakanlığı yapan ve satın aldığı İnterbank’m daha sonra içini boşalttığı ileri sürülen Cavit Çağlar, 1994 yılında Demirel Hükümeti döneminde; Ceylan, Sabah, Has, Demirel ve Balkaner grupları ise, Tansu Çiller’in Başbakanlık yaptığı çeşitli dönemlerde Halkbank’tan kredi almışlardı. Bankekspres’in eski sahibi Korkmaz Yiğit ise REFAHYOL döneminde kredilerinden faydalanmıştı. Özkan’ın konuşmasında önemli bir başka gerçek daha ortaya çıkmıştı: Cavit Çağlar’a satılan Etibank’m borçlarını, 11 Kasım 1996 tarihinde Bakanlar Kurulu kararıyla Halkbank’a devreden REFAHYOL iktidarıydı ve Etibank’m ihalesini de Erbakan Hükümeti yapmıştı.

İçleri boşaltılan bankaların devlete getirdiği yük, özelleştirmeler dolayısıyla elde edilen gelirin çok üzerindeydi. Bu arada devletin el koyduğu bankaların zararı önce devletin, sonra da yeni vergiler yoluyla vatandaşın sırtına yüklendi. Bankaların içini boşaltan ve topluma 22 milyar dolardan fazla yük bindiren işadamları ise kısa bir süre sonra serbest kaldı. Çete davalarının DGM kapsamından çıkarılarak ağır ceza mahkemelerine verilmesiyle, banka sahipleri ve yöneticilerinin tamamı ilk duruşmalarında serbest bırakıldı. Batık bankalar operasyonunun simgesi haline gelen Yahya Murat Demirel’in tahliye edilmesiyle “batık bankalar” operasyonu “tamamlanırken”, devlete toplam 56 milyar dolarlık bir fatura kalacaktı. Tutuklu bulundukları dönemde, “Verdiğimiz zararları ödemek istiyoruz. BDDK ile anlaşma yaptık. Ancak işlerimizin başında olmadığımız için borçlarımızı ödeyemiyoruz” diyen banka sahipleri tahliye edildikten sonra da borçlarının çok küçük bir kısmını ödedi.

39- 1994’teki 5 Nisan Kararlan ne ifade eder?

1994 Krizi’nin geleceği, aylar öncesinden belliydi. Sin-yallerden ilki, Merkez Bankası Başkanı Bülent Gültekin’in istifasıydı. Gültekin, başbakanla artık çalışabileceğine olan inancını yitirdiğini belirterek, istifasının nedenini, “Ülkenin ekonomik sorunlarına acil çözüm gerektiğini vurgulamak ve siyasi kadroları, maliyeti çok ağır olacak bir ekonomik krize girmeden tedbir almaya davet etmek” şeklinde açıkladı. Bu sırada Çiller, devalüasyonun sorumlusu olarak ANAP dönemini ve Mesut Yılmaz’ı gösteriyor ve “Bu duruma, Yılmaz döneminde 3 ay para basılması sonucu gelindiğini” söylüyordu. Gelişmeler üzerine, hükümette değişikliğe gidildi. Hükümetin kurulduğu günden itibaren ekonomi yönetimini üstlenen Çiller, Ekonomiden Sorumlu Devlet Bakanlığı’na Aykon Doğan’ı getirirken, Merkez Bankası Başkanlığı’na da Yaman Törüner’i atadı. Çiller, Nisan ayında da para operasyonu yapılacağını açıklamıştı.

Yaklaşan krizin işaretleri her geçen gün artmasına rağmen, Mart ayında yapılacak yerel seçimler nedeniyle hükümet, popülist politikalar izlemeye başladı. Ödemeler dengesinin cari açığı rekor düzeye (yaklaşık 6 milyar dolara) ulaşmış, dış piyasalarda Türkiye hakkında oluşan kaygılar nedeniyle de, ülkenin kredi notları düşürülmüştü. Bu gelişmeler, bankacılık sektörünü tehdit eder hale gelince, özellikle döviz mevduat sahipleri bankalardan paralarını çekmeye başladı. Merkez Bankası artan döviz talebini karşılamak üzere piyasaya döviz satmak zorunda kalınca, bankanın rezervleri hızla eridi. Yılbaşında 15 bin lira civarında olan dolar kuru, Nisan ayının ilk haftasında 38 bin liraya çıktı.

Hükümet, ancak yerel seçimlerden sonra harekete geçti ve 5 Nisan günü alman kararlarla krizi önlenmeye çalıştı. Kamu kesimi tarafından üretilen mal ve hizmetlerin fiyatla-rina yüzde 50 zammın ardından enflasyon, yüzde 149.6 gibi Cumhuriyet tarihinin en yüksek rakamlarına ulaştı. 5 Nisan Kararları’nın ardından bankacılık sektöründe büyük bir sarsıntı yaşandı. Bakanlar Kurulu, TYT Bank, Marmara Bank ve Impex Bank’ın tasfiyesine karar verdi. 3 bankanın tasfiyesi, devlete pahalıya mal olmuştu. Tasfiye edilen bankalarda, kamu kurum ve kuruluşlarının 73 milyon doları, yabancı bankaların da yaklaşık 7 trilyon lirası (yaklaşık 219 milyon dolar) battı. Yabancı bankalar, ithalat akreditiflerini kesince hükümet bankaların zararlarını ödemeye karar verdi. 94 Mali Krizi’nin siyasi sonuçları çok geçmeden yüksek sesle ifade edilmeye başlandı. Krizden önce TÜSİAD, giderek bozulan ortamın düzeltilebilmesi için ANAP ve DYP’nin kuracakları ANAYOL koalisyon hükümetini tercih ettiklerini açıklarken sanayinin iki devi Sabancı ve Koç da Cumhurbaşkanı Demirel’den olağanüstü hal ilân ederek ekonomiye el koymasını istedi. Hükümet son kozunu oynadı ve IMF ile stand-by anlaşması yaparak kısa vadede durumunu kurtarmaya çalıştı. Siyasi kadroların inanılması güç hataları nedeniyle, Türkiye bir kriz daha yaşamak zorunda kalmıştı.

40- 2001 yılında Anayasa kitapçığı, atılmasaydı yine de kriz çıkar mıydı?

Türkiye, 9 Aralık 1999’da imzaladığı yeni stand-by anlaşmasıyla, artık kronik hale gelen “Enflasyonu Düşürme Programı”nı hayata geçirmeyi planlıyordu. Ancak bu programın hayata geçirilme kararının alınmasının üzerinden çok geçmeden, 22 Kasım 2000 ve 21 Şubat 2001 günlerinde peş peşe iki kriz yaşadı. Çünkü Türkiye gibi ülkelerde, enflasyonun aşağıya çekilmesi hedefi, kendi içinde bazı riskleri de barındırmaktaydı. Enflasyon tıpkı debisi yüksek bir nehir gibiydi ve suyun miktarı azaldıkça eskiden fark edilmeyen kayalar ortaya çıkabilirdi. Bunları tek tek ayıklamadan artık o nehirde yol almak mümkün değildi. Krize neden olan olay, iktisatçılar arasında da tartışmalara da neden oldu. Ekonomist Mustafa Sönmez’e göre, krize neden olarak son 20 yılın biriken sorunlarını görüyordu. Bunların içinde en etkili olanı Ziraat, Halk ve Emlak Bankası gibi kamu bankalarının görev zararlarıydı. 2000 yılı sonunda 20 milyar doları aşan görev zararları, Hazine tarafından karşılanamamış ve söz konusu kamu bankaları, Türkiye’nin ödeme sistemini kilitleyerek yaşanan son krizin pimini çeken aktörler olmuşlardı.

2001 Şubat Krizi’nin ortaya çıkış şekli ise oldukça ilginçti. 18 Nisan 1999 Seçimleri’nden sonra DSP-MHP ve ANAP’dan oluşan ANASOL-M koalisyon hükümeti iş başındaydı. ANASOL-M hükümeti döneminde yolsuzluklarla mücadele esas alınıyor ve Türkiye’de yeni bir dönemin kapısı açılıyordu. Cumhurbaşkanı Sezer’in, Devlet Denetleme Kurulu’nu devreye sokarak, kamu bankalannı, görev zararlarıyla ilgili olarak incelemeye aldırması, pek yakında devletin zirvesinde yaşanacak krizin de ön habercisi gibiydi. 19 Şubat 2001’de yapılan MGK toplantısında şiddetli tartışmalar yaşandı, Anayasa kitapçığı fırlatıldı ve hükümet üyeleri toplantıyı terk etti. Gün boyu yaşanan tartışmalar ekonomiye de yansıyınca, 21 Şubat’ı 22 Şubat’a bağlayan gece, döviz kurunun serbest bırakılmasıyla dolar 680 bin liradan 1 milyon 380 bin liraya çıktı. Krizden sonra Dünya Bankası’ndaki görevini bırakıp Türkiye’ye gelerek Ekonomiden Sorumlu Devlet Bakanı olan Kemal Dervişle, 2001’de Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı’yla Türkiye’de yeni bir dönem başladı.

“TÜRK, ÖGÜN, ÇALIŞ, GÜVEN”

41- Mithat Paşa, neden ekonomi tarihine damgasını vuran en etkin kişilerin başında gelir?

Türkiye’nin ekonomi tarihi incelediğinde, bu gruba giren ilk kişinin aynı zamanda önemli bir devlet adamı olan Mithat Paşa olduğunu görürüz. Imparatorluğu’a bağlı Yugoslavya’nın Niş kenti, o zamanlar imparatorluk için büyük önem taşıyordu ancak bölgede güvensizlik hakimdi.Vezir rütbesiyle 39 yaşında Niş Valiliği’ne atanan Mithat Paşa, bütün bu sıkıntıları kısa zamanda çözünce, Niş, örnek bir vilayet konumuna geldi. Niş vilayetinin sınırları genişletildi ve Varna, Sofya, Rusçuk, Tirnova, ve Vidin’i de kapsayan Tuna vilayeti oluşturuldu. Tuna Valisi Mithat Paşa, Tuna Nehri’nde taşımacılığı geliştirdi, Tuna gazetesini çıkarttı ve en önemlisi de bugünün Ziraat Bankası’nın temelini oluşturan ve ezilen çiftçilerin dertlerine çare bulunabilmesi için “Memleket Sandıklarını kurdu. 1863 yılında, çiftçilerin oluşturduğu kaynakla, devlet eliyle ve devlet himayesinde kurulan Memleket Sandıkları, Milli bankacılığın ilk örneği olarak tarihe geçti. Bu sandıklar köylülerden topladıkları paralarla yüzde bir faizle yine köylüye borç verdi. Mithat Paşa’nın öldürülmesinden dört yıl sonra, modern finans kuruluşu olarak 1888’de Menafi Sandıkları (Memleket Sandıklarından sonra kuruldu) kaldırılarak Ziraat Bankası kuruldu. Bu adımla birlikte Türkiye’de, teşkilatlı tarımsal kredi tarihinde yeni bir dönem başlamış oldu.

42- Süreyya Paşa’nın Türk girişimcilerine öğrettiği şey nedir?

Süreyya Paşa, Türkiye’de girişimci sınıf yaratmanın öncülerinden biridir. Türk havacılığının gelişimine de öncülük eden Süreyya ilmen Paşa, Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa’nın talimatıyla havacılık teşkilatının kurulmasını sağladı. Süreyya Paşa, ordudan ayrılarak, devlet yardımı almadan 1914 yılında, İstanbul Balat’ta kurduğu Süreyya Paşa Mensucat Fabrikası ile de Türkiye’nin ilk sanayicilerden biri oldu. Birinci Dünya Savaşı’nın devam ettiği dönemde, bütün olumsuzlukları biraz da toplumsal konumunun verdiği ilişkilerle savuşturan Süreyya Paşa, Cumhuriyet’in ilanından sonra milletvekili seçildi. Süreyya İlmen’in bir diğer girişimi ise 1927 yılında sinema ve tiyatro salonu açmasıydı. Gerçi, bu girişim altında başka nedenler bulunmaktaydı. Gayrimüslimlerin sahibi oldukları salonları kiralarken çıkarmış oldukları zorluklar, ona bu kararı almada etkili olmuştu. Paşa 1940’lardan itibaren de bugün kendi adıyla anılan Süreyya Paşa Göğüs Hastalıkları Hastanesi, Süreyya Plajı, Süreyya Paşa Sanatoryumu gibi kuruluşların gerek arazilerinin gerekse mülklerinin de sahibiydi. Süreyya Paşa, kendisini devletin bir hizmetkarı olarak görüyordu ve yerli bir girişimci sınıfı yaratmanın toplumsal bir hedef ortaya konan bir dönemde iş hayatına atılmıştı. Bu nedenle bütün bu girişimlerinin altında toplumsal bir fayda arayışı vardı.

Ne yazık ki örnek girişimci Süreyya Paşa’yı sıkıntılı günler bekliyordu. Paşa’nın Mensucat Fabrikası 1936 yılında büyük bir mali sıkıntı yaşıyordu ve fabrikanın satılması ya da kapatılması gerekiyordu. 1937’de Celal Bayar’m Başbakanlığı döneminde, devlet tarafından ilk şirket kurtarma operasyonlarından ilki bu fabrika için gerçekleştirildi. Fabrika, 1943 yılında borçlarından kurtarılarak aileye teslim edildi. Türkiye’de girişimciliğin ön-cülerinden olmasına rağmen Süreyya Paşanın sosyal amaçlı olanların dışında teşebbüsleri ayakta kalamadı. Malvarlıklarını büyük oranda bağışlaması ve Adalet Mensucat fabrikasında ge-rekli yatırımlara gidememesi, Cumhuriyetin ilk sanayi kuruluş-larmdan birinin sonunu getirdi.

43- İlk sanayi yatırımlarımız neden başarılı olamadı?

imparatorluğun ithalatını sanayi ürünlerinin oluşturması, Osmanlı sanayinin gelişmediğinin bir göstergesiydi. Osmanlı sanayi, Tanzimat’a kadar Avrupa sanayi devriminin etkisinden uzak kalmıştı. 1840 yılında Tanzimat Fermanı’nm ilanından sonra, özel kesim dönemde büyük yatırımları gerçekleştirecek güce sahip olmadığı için sanayileşme hamlesi devlet eliyle başlatıldı. Tarihçi Murat Bardakçı’dan öğrendiğimiz bilgilere göre, İstanbul’da Yedikule ve Küçükçekmece arasında bulunan yaklaşık 130 kilometre uzunluğundaki arazi, Ingiltere’nin sanayi bölgesinin isminden ilham alınarak “Türk Manchester”ı ilan edildi.

Osmanlı Devleti, 1843 yılından itibaren Türk Manchester’mda sanayi ve ziraat üzerine önemli yatırımlara girişti. Zeytinburnu’nda demir işleme ve makine imalâthanesi ile kumaş ve pamuklu çorap üretim tesisi kuruldu. Ayrıca bölgede çalışmak üzere elemanları yetiştirmek üzere de bir teknik okul ve kalmaları için bir de bina yapıldı. Bakırköy’de ise bir basma fabrikası, demir atölyesi ve küçük bir tersane inşa edildi. Fransız modeli bir çiftlik Yeşilköy’e kurulurken, çiftliğe yeni hayvan cinsleri, binlerce fidan ve çeşitli deney tohumlan teinin edildi. Yine çiftlik bünyesinde, ziraatçı yetiştirmek üzere okul açıldı. Türk Manchester’ı batıda Küçükçekmece’deki baruthane, doğuda ise Yedikule’deki tuzla ile sona eriyordu. Bütün bu sanayileşme hamlesi tek bir yönetim altında toplandı ve yönetimde büyük ölçüde “Dadian” isimli Ermeni aileden istifade edildi. Başlatılan sanayi hamlesi, Anadolu’ya da yayılmaya çalışılıyordu. İzmit’e bir tekstil fabrikası, Hereke’ye dokuma fabrikası açıldı. Hammadde ihtiyacının temini için de, yeni çiftlikler kuruldu. Fakat iyi niyetle başlayan Osmanlı’nın ilk sanayileşme hareketi, iş ve dış etkenlerden ötürü etkisiyle istenilen sonucu vermedi. En önemli sorun, makineler konusunda yaşandı. Makinelerin tamamı Avrupa’dan ithal ediliyordu ve bir kısmı kullanılamayacak kadar eskiydi. Bir kısmı da henüz Avrupa’da bile denenmemişti. Bunları kullanacak uzmanların yetiştirilmemiş olması da işin cabasıydı. Bu nedenle birçok milletten; işçi, teknisyen, teknik ressam, döküm ustası, kalıpçı, mimar ve madenci gibi kalifiye eleman, dışarıdan sağlanıyordu. Yabancı çalışanlar, hizmetlerinin karşılığı olarak Avrupa’da aldıkları ücretin üç katından daha fazla para istiyorlar, bu durumda, fabrikaların işletme maliyetleri de artıyordu. Bir başka sorun pazarla ilgiliydi. Üretilen mallan içeride tüketecek yerli pazar henüz yoktu. Üretilen malları, ordu ve saray tüketiyor, devlet gazete ilanlarıyla halkı yerli ürünleri kullanmaya teşvik etmeye çalışıyordu. Bu ve benzeri nedenlerle 1850’li yıllara doğru fabrikaların üretiminde ciddi bir azalma görüldü. 1853’te Kırım Savaşı başlayınca da, sanayileşme hamlesi faaliyeti ikinci plana düştü.

Tanzimat Fermanının ilanından sonra, özel kesim bu dönemde büyük yatırımları gerçekleştirecek güce sahip olmadığı için sanayileşme hamlesi devlet eliyle başlatıldı. Ancak bu hamle; savaşlar, depremler ve plansız sanayileşme çabaları yüzünden başarıya ulaşamadı. Bu başarısızlık üzerine, gözler, yabancı sermayeye çevrildi.

Osmanlı’nın ilk sanayileşme girişiminin başarıya ulaşamamasında, teknik ve ekonomik sorunlar da etkili olmuştu. Yine Bardakçı’dan öğrendiğimize göre, 1848’de Küçükçekmece’deki barut imalathanesi havaya uçtu, 1850’de Yeşilköy’deki çiftlikte bulunan pamuklar telef oldu, fidanlar susuzluktan kurudu. 1855’teki depremde Bursa’daki ipek makara fabrikası yıkıldı. Hammaddeler zamanında yetiştirilemedi, bazı yabancı mühendisler ümitsizliğe kapılarak ülkelerine döndüler, Avrupalı kalifiye elemanlarla Osmanlı teb’ası vasılsız işçiler, arasında gerilimler yaşandı. 1850’lerin sonuna doğru bütün fabrikalar kapandı.

44- Türkler, ABD’yi ilk ne zaman keşfetmişlerdir?

Ondokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında tüm dünyadan “fırsatlar ve hayaller ülkesi” Amerika’ya göç yaşanıyordu. Bu göç kervanına Türkler de katıldı. Özellikle 1870-1914 yıllarındaki dönemde ekonomik ve sosyal yapıdaki problemler nedeniyle Osmanlı’dan ABD’ye yaklaşık 1 milyon 200 bin kişi göç etti. Bunların yüzde 15-20’sini Türkler oluşturuyordu. Göç yolunda insanlar, genellikle limanlara kadar araba, at, eşekle veya yaya olarak ulaşmaya çalıştı. Harput ve çevresi daha çok Samsun ve Trabzon limanlarını, Konya civarı Mersin Limanını, Ankara ve Iç Anadolu ise İzmir limanını tercih etti.

Türklerin Amerika macerasının ayrıntıları yakın zamana kadar tam olarak bilinemiyordu. Fakat Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Sedat Işçi’nin başında bulunduğu bir ekip tarafından konu detaylarıyla araştırılmaya başlandı. 2002 yılında başlatılan “ABD’ye giden ilk Türkler Projesi”yle Türklerin bu kıtadaki maceraları çok yönlü olarak incelemeye tabi tutuldu. Araştırma kapsamında, 1860-1921 yılları arasında ABD’ye giden ilk Türk göçmenlerle ilgili çok sayıda bilgi, belge, fotoğraf, arşiv ve doküman, yıllar sonra gün ışığına çıkarıldı. Araştırma sıra-smda göç gemilerinin kayıtlarına ve fotoğraflarına ulaşıldı, ilk gidenlerin hemen hemen tümü yoksul, tarım ve hayvancılıkla uğraşan insanlardı, hiç okula gitmemişlerdi ve en kötü gemi' lerle ABD’ye ulaşmışlardı. ABD’ye giriş merkezleri ise New York, Boston ve gemilerin rotasına göre bunların dışındaki bir iki liman olmuştu. Ayrıca ABD’ye yasal yollardan giremeyen pek çok göçmenin önce Kanada’ya, oradan Niyagara bölgesi üzerinden ABD’ye geçtiği ortaya çıktı.

ABD’ye önce Ermeniler, onlardan duyarak da Türkler gitmişti. Balkanlar, Kafkaslar, Akdeniz ve adalardan, Suriye, Mısır gibi Osmanlı topraklarından göç eden Türkler, en yoğun göçü Harput vilayetinden verdi. 1911 yılında Amerika’ya burslu giden İlk beş Türk öğrenciden biri olan Gazeteci Ahmet Emin anılarında, kendilerinden önce ABD’ye çalışmaya giden Türklerle yaptığı görüşmeleri anlattır. Onun tespitlerine göre, bu dönem ABD’de 20 bin Türk bulunuyordu. Yalman, bir grup Türk işçisiyle Boston’un Peabody kasabasında karşılaşmıştı. Kasaba neredeyse bir Türk kasabası görünümündeydi. Yerleşmeyi düşünmedikleri için İngilizce öğrenmemişler ve kasaba belediyesi de emir ve talimatları İngilizce ve Türkçe olarak iki dilde yazmıştı.

“Çoğumuz Harput’luyuz. Aramızda Sivaslılar, Malatyalılar ve Samsunlular da eksik değil... Bizim taraflardan Ermenilerin ticaret için Amerika’ya gittiklerini görüyorduk. Memlekette işler kesat olduğu için bu ticareti biz de deneyelim dedik. İlk gelenler iş bulunca, tanıdıklarını, hısım ve akrabasını çağırdı. Türk topluluğu gün geçtikçe arttı. Fakat hiç birimiz burada yerleşmek niyetinde değiliz. Maksadımız ticaret yoluyla biraz para biriktirmek, memlekete dönmek, çoluk çocuğumuza kavuşmaktır.”

ABD’ye göç eden ilk Türkler de tıpkı Avrupa’ya çalışmak için gidenler gibi, çoğunlukla fiziksel güç isteyen zor işlerde, yoğun olarak otomotiv fabrikaları, demir çelik işletmeleri, deri, ayakkabı fabrikaları, boya sektörü, tekstil sektörü, tel çekme fabrikaları ve demiryollarında çalıştı. Neredeyse tamamı bekar ya da yalnız clarak gelen Türkler burada farklı ülke ve dinlerden kadınlarla evlendi, bazılarının çocuklarına Türk kültürü aşılarken, birçoğu bunu başaramadı, ancak kendilerine ait mezar yerleri oluşturdu. Türklerin ABD’de yaşama alışmasının ardından dernekler kurarak, kültürel ve dini birlikteliklerini oluşturma gayreti içine girdi. Kimi Türkler de zamanla ülkelerine geri döndü.

Ahmet Yalmana göre, ilk zamanlardaki dil öğrenmeme düşmanlığı zamanla ortadan kalktı. İngilizce öğrenerek daha iyi işlere geçenler, para sahibi olanlar Amerika’nın her tarafında dağıldı. Ancak bilinen bir gerçek vardı ki, ABD’ye yerleşen Türkler arasında Türkiye’ye bağlılık hiçbir zaman sarsılmadı.

“Bu vatandaşlar, memleketle her türlü bağlarının kopmasına ve Türk konsoloshanelerine gittikleri sırada ekseri zaman güler yüz ve kolaylık görmemelerine, hatta ‘kuyruklu Kürt’ tarzında hakaretli sözlerle karşılanmalarına rağmen, ana vatanı daima sevmişler, aralarında Kızılay ve Çocuk Esirgeme Kurumu teşkilatını eksik etmemişlerdir. İstiklal Harbinden sonra Çocuk Esirgeme Kurumu Başkanı Dr. Fuat Umay, Amerika’daki Türkler arasında iane toplamaya gittiği zaman bin bir zahmetle biriktirilen paraların büyük bir kısmı toptan kasalarına akmış, kurumun Ankara’daki ilk tesislerinin meydana gelmesini mümkün kılmıştır.”

Amerikalı Türklerin, anavatana yardımları bununla da sınırlı değildi. İstiklal Savaşı’nda şehit düşenlerin yetim çocukları için ilk kez Amerika’daki Türkler aralarında 420 bin dolar toplayarak Türkiye’ye gönderdiler. Kurtuluş Savaşı’nm kazanılmasının ardından ülkeye dönenler, önemli sanayi yatırımları yaparak ABD’de edindikleri bilgi ve deneyimi Türkiye’ye aktarmışlardı.

45- Alamanların Almanya macerası ne zaman başlamıştır?

1961 yılında devlet töreniyle karşılandıkları Almanya’nın kalkınmasında önemli etkisi olan Türk işçileri, 1970’li yılların sonlarından itibaren istenmeyen adam haline geldi. “Türken Raus” sloganında somutlaşan baskılara dayanamayan birçok Türk işçisi, bu ülkedeki geleceğini terk ederek, orada da yabancı haline geldiği anavatanlarına dönmek zorunda kaldı.

Aslında altmışlarda gidenler, bu ülkenin tarihindeki ilk alamanalar değildi. Osmanlı imparatorluğu ile Almanya ilişkileri, savaş öncesinde hayli ileri düzeye ulaşmıştı. Askeri ve ekonomik alandaki bu ilişkiler, Şubat 1914’te Berlin’de ve Ekim 1915’te İstanbul’da kurulan Türk-Alman dernekleriyle yeni bir boyut kazandı. Enver Paşa’nın himayesinde ve Alman finans kuruluşlarının desteğiyle kurulan bu iki derneğin amacı, “kültürel gayretler vasıtasıyla iki ülke halkını birbirine tanıtmak”tı. Derneklerin en önemli planlarından biri de Türk öğrenci ve çıraklarının eğitim için Almanya’ya gönderilmesiydi. Böylece Türk çıraklar Alman esnaf sanatlarının temellerini öğrenebileceklerdi. Bu amaçla Osmanlı ve Alman hükümetleri, 12-18 yaşları arasında 10 bin Türk gencinin mesleki ve teknik öğrenim görmek üzere Almanya’ya gönderilmesini öngören bir protokol imzaladılar. Alman esnaf ve sanayi odalarının da benimsediği protokole göre gönderilecek gençler Alman köy ve kasabalarına yerleştirilecek; giyim, beslenme ve eğitim giderleri daha sonra üç yıl ücretsiz olarak çalıştırılacakları atölyeler tarafından karşılanacaktı. Ancak, 1975 yılında Vardiya yayınları tarafından yayınlanan “Türkiye İşçi Sınıfı Tarihi” kitabına göre anlaşmanın temelinde, “cepheye sürülen alman askerlerinin yarattığı işgücü açığının kapatılması” yatıyordu.

1916-1918 yılları arasında Alman-Türk Derneği 323 öğrenci, 180 esnaf çırağı, 140 maden ocağı çırağı ve 90 ziraat çırağını Almanya’ya gönderdi. Osmanlı Serasker Kapısı’nın gönderdiği 500 işçi ve 100 teknisyenin yanı sıra, Maarif ve Bahriye nezaretleriyle vilayet yönetimlerinin gönderdiği öğrencilerle birlikte bu sayı bin 500’e ulaştı. Büyük bölümü İstanbul ve Anadolu’daki yetimhanelerden seçilen çırakların dörtte biri, iki aylık bir deneme sürecinden sonra uyum sağlayamadıkları için geri gönderildi. Çırakların bir kısmı da, gelir gelmez para kazanmaya başlayacaktan umudunda oldukları için kendi istekleriyle döndü. Savaşın sona ermesiyle Almanya’ya yeni grup gelmedi. Kalanlar da ailelerini özledikleri, maddi sıkıntı yaşadıkları ya da uyum sağlayamadıkları için birer ikişer geri dönmeye başladı. Ancak Almanya’da kalıp eğitimini tamamlayanlar, hatta bir daha hiç dönemeyenler de oldu. Türk çırakları, Almanya’nın ekonomik ve toplumsal tarihinde önemli bir renk olarak yerlerini aldılar.

46- Türkiye’nin ilk anonim şirketi ne zaman kuruldu?

19. yüzyılın ilk yarısının sonlarına doğru açılan iş hayatı ve devlet gelirlerindeki artış, üst gelir tabakalarında sadece Batı mallarının değil, Batı usulü hizmet tüketimi anlayışını da körüklüyordu. Türkiye’nin ilk anonim şirketi olan Şirket-i Hayriye’nin kuruluşu ve gelişiminde geçirdiği süreç, aslında Osmanlı ülkesinde Avrupalı bir şirket anlayışının giriş ve gelişme süreciyle aynı paralelliği taşıdığını gösteren canlı bir örnektir. 1851 yılında kurulan, Şirket-i Hayriye’nin kuruluş fikri de bu sırada doğdu. Fuat Paşa ile Cevdet Paşa, bir aylığına Bursa’daki kaplıcalara gittiklerinde bu şirketi kurma fikri ortaya çıktı. Şirketin hisse senetleri, padişah, annesi Bezmia-lem Valide Sultan, Reşit Paşa ile dönemin ileri gelen bürokrat, asker, tüccar ve bankerleri tarafından satın alındı. Sadrazam Mustafa Reşit Paşa, bu tarz yatırımlar konusunda yeterli bilgi ve tecrübeden yoksun olan sermaye sahiplerini teşvik ediyor, çoğu kişi de Reşit Paşa’nın hatırı için hisse senedi alıyorlardı. Osmanlı Devle ti’nde Avrupa örneğine uygun ilk yerli anonim şirket (Şirket-i Hayriye)in kurulması, Türkiye ekonomisi açısından farklı anlamlar taşır. Bu girişimleriyle, Osmanlı padişahı ve bürokrat aydınları; şirketleşme, onun da ötesinde kapitalist-leşme yönünde bir düşünce ve hareket birliğine yöneldiklerini gösteriyordu. Kapitalist bir toplum düzeni, kalkınmanın gerekli ve yeterli şartı olarak kabul ediliyordu. Bundan böyle, kapita-listleşme arzusunda birleşen Osmanlı aydınları bunu gerçekleştirmenin iki ayrı (liberal ve himayeci) yolunu gündeme getirip tartışacaklardı.

47- Turizme yönelik ilk adım ne zaman atıldı?

Osmanlı İmparatorluğu nda turizme yönelik ilk adımı Orient Express gerçekleştirdi.

Orient Ekspress, 1876 yılında Belçika’da kurulan Wagons-Lits adlı şirketin Paris ile İstanbul arasında gerçekleştirdiği seferin adıydı. İstanbul’a karadan yapılan ilk toplu turistik seyahat Orient Express’in 1883’deki seferiyle başladı. 5 Haziran 1883 günü Wagons-Lits (Uluslararası Yataklı Vagonlar) şirketine bağlı Orient Express, Paris Strasbourg garından sekiz ülkeyi geçerek Osmanlı’nın başkenti İstanbul’a ulaşmak için hareket etti. Prova niteliğindeki ilk seyahat oldukça maceralı geçti . Çünkü Express’in İstanbul’a ulaşabilmesi için gerekli demiryol-lan henüz yapılmamıştı ve bu nedenle yolculuğun bir kısmı vapurla gerçekleştirildi. Seyahatin daha düzenli olması için birkaç yıla daha ihtiyaç vardı. Şirket 1894 yılında İstanbul’da ilk acentesini açtı. Tamamlanan Sofya-Istanbul hattından sonra Orient Express ilk kez 1 Haziran 1889’da İstanbul’a geldi. Daha sonraki süreçte, Orient Express’in seferleri düzenli hale geldi. Avrupa asillerinin çok rağbet ettiği bu ünlü tren yolculuğunun müşterileri “filmlere bile konu olan” yolculuğun sonunda İstanbul’a ayak bastıklarında ikamet edecekleri bir yer bulamadıkları için zor durumda kalıyorlardı. İlk başlarda İstanbul’da yolcularını, Grand Hotel de Luxembourg, Boshorus ve Summer Palace Hotel’de ağırlayan şirket, müşterileri için 1892 yılında Pera Palas Otelini inşa ettirdi. Wagons-Lits, otel yapımcılığını üzerine alarak o zamana göre lüks ve ithal malzeme kullanmak suretiyle Pera Palas’ı tamamladı. Wagons-Lits Pera Palas’m bitirilmesiyle yolcularına daha konforlu bir hizmet vermeye başladı. Yine bu dönem, Türkiye’nin ilk oteli olma sıfatını taşıyan Otel d’angleteer ve Büyük Londra Oteli turistik anlamda ilk ciddi tesislerdi. Orient Express doğuya seyahat etmenin bir simgesi haline geldi. 1894 yılında İstanbul’da ilk bürosunu açarak sektöre canlılık getiren Wagons-Lits gerçek anlamda acenta faaliyetini Cumburiyet’in ilanından sonra vermeye başladı.

48- İstanbul ile Ankara arasındaki çekişmenin kökeninde ne vardır?

Cumhuriyet’in ilk yıllarında, iş hayatında, İstanbul ile Ankara arasında bir mücadeleye tanık olunur. Hatta bu çekişme, İzmir İktisat Kongresi’nde de kendisini hissettirir. Ankara Hükümeti’nin İktisat Vekili Mahmut Esat Bozkurt, kongre sırasında İstanbul’dan gelen ticaret kesimi temsilcilerine karşı soğuk ve mesafeli davranır. Onun bu davranışının altında, İstanbul’dan gelenleri düşmana yataklık etmiş bir kentin temsilcileri olarak gördüğünü ima edecek kadar ileriye götürmesi düşüncesi vardır. Aslında ekonomide iplerin kimin elinde olacağına dair bir kaygı vardı. Çünkü Ankara, sadece ülkenin siyasi başkenti değildir. Aynı zamanda ekonomide de iplerin kendi elinde olmasını isterdi. Buna Ankara’nın kendi girişimcilerini yaratma veya var olanları daha da kalkındırma çabası eklenmişti. Durum böyle olunca Istanbul-Ankara arasında ciddi bir gerginlik başlamıştı. Fakat gerginliği uzunca bir süre devam ettirmeye gerek yoktu. Çünkü öncelikle ekonominin Müslüman-Türk girişimciler tarafından ele geçirilmesi ve ekonominin “Türkleştirilmesi” gerekmekteydi.

49- Milli Mücadele yıllarında nasıl bir dış ticaret politika izlenmiştir?

Türkiye’nin dış ticaret tarihinin hemen hemen hiç bilinmeyen dönemi, Milli Mücadele yıllarıdır. Savaşın bütün sıcaklığıyla devam ettiği Milli mücadele yıllarında ülkede, Bakanlar Kurulu kararlan ve olayların kronolojik gelişimi incelendiğinde, dış ticaretin aksamaması için özel bir önem verildiği anlaşılır.

Savaş yıllarında, Ankara hükümetinin gümrük vergisi kararlarının, sanayileşmeye yönelik korumacılık etkisinden söz etmenin çok da fazla imkanı yoktu. Zaten Türkiye’nin en büyük iki ithal limanı İstanbul ve İzmir, 1922’in sonlarına kadar Ankara hükümetinin kontrolü dışında kalmıştı. Ankara’nın kontrolündeki Trabzon, Samsun, inebolu gibi Karadeniz; Antalya ve Mersin gibi Akdeniz limanlarından yapılan ithalat da çok sınırlıydı. Bu sınırlı ithalat, çok büyük ölçüde askeri ihtiyaçları ve savaş koşullarının zorladığı beslenme ihtiyaçlarını karşılamaya yönelikti. Milli Mücadele’nin başlarında dış ticaretle ilgili en önemli gelişme “el koymalar” konusunda yaşandı.

Ülkedeki maden rezervlerinin en büyüğü, Zonguldak kömür havzasmdaydı ve önce Fransızlar daha sonra da İtalyanlarla birlikte işletilmekteydi. TBMM hükümeti kurulduktan sonra, İstanbul hükümetinin verdiği maden imtiyazlarım geçersiz sayarak bölgedeki maden yataklarına el konuldu. Demiryollarında ise yabancı sermaye hakimdi ve İngiliz ve Fransız şirketleri ulaşımı sağlıyordu. 16 Mart 1920’de İstanbul’un işgali üzerine ve Heyet-i Temsiliye’nin sert tutumu üzerine İngilizler, Arifiye-Fiaydarpaşa ve Anadolu Fiattı’nı; Fransızlar, Bağdat Demiryolu’nun Konya ve Yenice arasını terk etti. Böylece Batı Anadolu’nun Yunan işgali altında kalan kısmı dışında işletmeye açık 1, 067 kilometre demiryolu, Kuvay-ı Milliye’nin elinde kalmış oldu.

Bakanlar Kurulu, Milli Mücadele döneminde (23 Nisan 1920 ile 29 Ekim 1923) toplam 3,5 yıllık süre içerisinde 2, 874 karar aldı. Bu kararların 44 tanesi ihracatla, 116 tanesi ise ithalatla ilgiliydi. Ankara’da toplanan Büyük Millet Meclisi, çıkardığı ilk kanunlarla kendi egemenliği altındaki limanlarda spesifik vergi değerlerini arttırma yoluna gitti. Dış Ticaret Uzmanı Özkan Aydından öğrendiğimiz bilgilere göre de Bakanlar Kurulu ilk defa, 10 Mayıs 1920’de toplanan askeri ve siyasi açıdan önem taşıyan bir çok konudan önce, “ihracatın kayıtsız şartsız serbest olduğu ve ihracatın ancak Bakanlar Kurulu tarafından sınırlanabileceği” yolunda 4 numaralı ünlü kararı aldı. Bu kararla ihracı mümkün bütün malların ihracını teşvik etmiş oluyordu. Ancak bu durum, ilk tartışmayı da beraberinde getirdi. Kuşadası Kuvay-ı Milliye Reisi Mahmud Bey (Celal Bayar), 29 Mayıs’ta Mustafa Kemal Paşa’ya bir telgraf çekerek, bölge halkı olarak uzun zamandan beri Yunanlılarla ve Yunan adaları ile ticareti kestiklerini ve bu suretle düşmana ekonomik darbe indirmiş olmaları nedeniyle, “ihracatın serbestisi” kararının bu çabaları boşa çıkardığını belirtilerek ihracat yasağının alınmasını istiyordu. Bunun üzerine tekrar toplanan Bakanlar Kurulu, “yerel menfaatlerin ülker. n genel menfaatlerinin üzerine çıkamayacağınm belirtilerek ihracatın serbest olduğu yönünde bir kez daha karar aldı.

Meclis’in ithalatla ilgili olarak aldığı ilk kararı ise, devlet gelirlerini arttırmaya yönelikti. 28 Temmuz 1920 Tarihli ve 8 sayılı kararla, ithalatta alman gümrük vergileri beş misli arttırıldı.

Bu dönem milli hükümetin kitlelere ulaşmaya ihtiyacı vardı ve bu da yazılı basınla sağlanabilirdi. Bakanlar Kurulu, “Matbaa Alat ve Edevat İle Kitap ve Gazete Kağıtlarının Gümrük Resminden İstisnasına Dair Kanunu” ile de, Anadolu’da yayınlanan bazı gazetelerin ihtiyaç duyduğu gazete kağıtları, gümrük vergisinden muaf tutuldu. Ayrıca bu dönem alınan kararlarla da, ülke ekonomisinin neredeyse tamamını oluşturan ve savaşlar nedeniyle gerek üretim gerek işgücü olarak büyük kayıplar veren tarımı yeniden canlandırabilmek için, tohum, damızlık hayvan ve zirai alet ve edevatların gümrük vergisinden muaf olarak ithaline izin verildi.

Her ne kadar Bakanlar Kurulu, ihracatın serbest olduğuna ilişkin karar almış olsa da, savaşın doğurduğu bazı ihtiyaçlara paralel olarak ihracat da tümüyle serbest bırakılmamıştı.

Özellikle ordunun ve bazı bölgelerin iaşesi için canlı hayvan ve bunların ihracatı yasaklanmıştı. Daha sonra bu kararı, yine ordunun ihtiyacı olan binek ve yük hayvanlarının ihracatının yasaklanması kararı izledi. Fakat askeri zaferler ardı ardına gelmeye başlayınca, ihracat yasağına ilişkin yumuşama eğilimine girdi. Yunan ordularının Anadolu’yu terk ettiği ve Türk Ordusunun Trakya bölgesine doğru askeri harekata giriştiği günlerde Fevzi Paşa, TBMM’ye telgraf çekerek Batı Bölgesi Edremit depolarında askeri ihtiyaç fazlası zeytinyağı bulunduğunu belirterek bunların yurt dışına ihraç edilmesinde bir sakınca olup olmadığını soruyordu. TBMM, ihtiyaç duyulan devlet gelirlerinin arttırılabilmesi amacıyla, 20 Eylül 1920 tarihinde “ihracat Rüsumu Kanunu”nu kabul etti. Bu kanunla, Osman-lı döneminde kıymet üzerinden belirli oranlarda alınan ihracat vergisi, miktar üzerinden alınmaya başlandı. Ancak altı ay sonra Ekonomik İşler Bakam Celal Bayar, Bakanlar Kuruluna müracaat ederek, ihracat vergisiyle ilgili sıkıntılardan bahsederek verginin kaldırılmasını talep ediyordu. Celal Bayar’m bu girişiminden sonra ihracat vergisi, 17 Nisan 1921 Gün ve 793 sayılı kararla listeye dahil tüm maddeler için yüzde 50 oranında düşürüldü. Ağustos ayında çıkarılan kanunla da yürürlükten kaldırıldı.

İhracatın kolaylaştırılması, askeri zaferlerin başarıyla sonuçlanmasına bağlıydı. I. İnönü Savaşı’mn hemen ardından ihracatın kolaylaştırılmasıyla ilgili ilk düzenleme yapıldı.

23 Ocak 1921’de Canik tütünlerinin ihracatının artması ve fiyatlarının düşmemesi için, Samsun postanesinden İngilizce haberleşmeye izin verildi. Çünkü Canik vilayetine yetiştirilen tütünlerin yaklaşık yüzde 60’ı Amerika’ya sevk ediliyordu. Ancak posta haberleşmesine konan sansür nedeniyle İngilizce haberleşme yapılamıyordu. Fransızca haberleşmeye de imkan olmadığından tütün alımıyla uğraşan Amerikan şirketleri ortadan çekilmişti. Üreticileri de uzun süre beklemeyerek düşük fiyatla ürünlerini elden çıkarıyorlardı. Tütün fiyatlarının aşırı ölçüde gerilemesi nedeniyle, tütün mahsulünün uygun fiyatlarla ihraç edilmesine ve tüccar arasında rekabet yaratılmaya çalışılması gibi gerekçelerle, Samsun postanesinden İngilizce haberleşmeye izin verildi. Yine aynı şekilde, 13 Şubat günü de Ereğli Bölgesi’nden ihraç edilecek kömürlerden alman ihracat vergisinin düşürülmesine karar verildi. Bunların dışında mahalli ürün ihracının kolaylaştırılması için nakliyat yapan hayvan ve araba sahiplerine devamlı seyahat belgesi verilmesi, istilâya uğramış Gördes ve Demirci yöresindeki halıların satılabilmesi için 6 ay müddetle ihracat vergisinin yüzde 50 oranında indirilmesi gibi kararlar, bu dönemde ihracata verilen önemi gösteren diğer kararlardı. II. İnönü Savaşı’nın kazanılmasının ardından da, Mersin Limanı’nın Fransızlara, İzmit Limanı’nın Ingilizlere açılmasına karar verildi.

50- Ekonomi tarihi açısından İzmir iktisat Kongresi Kararları neden önemlidir?

Cumhuriyet’in iktisat politikaları, 1923 yılında İzmir İktisat Kongresi’nde belirlendi. Misak-ı Milli ile saptanan milli sınırlar savaş meydanında fiilen gerçekleştirilmişti; ama ekonomik egemenlik uğrundaki mücadele, görüşme masasında hâlâ sürüyordu. Aslında, böyle bir dönemde düzenlenen kongreyle uluslararası çevrelere, çok yönlü mesaj iletiliyordu. Lozan görüşmelerinin kesildiği bir sırada yapılan kongreyle, dış dünyaya verilen ilk mesaj, Osmanlı’dan kesin bir şekilde kopuştu. Özellikle Ingiltere’ye verilen bir başka mesaj ise yeni kurulacak düzenin, liberal ilkelerden fazla uzaklaşmayan çağdaş bir ekonomi anlayışına sahip olduğu yönündeydi. Böylelikle, yeni doğacak Türkiye Cumhuriyeti ile Osmanlı imparatorluğu arasındaki farklılık vurgulanıyor ve Hristiyan Batı’nm ana düşmanlık konularından biri olan “barbarlık” suçlamasına karşı tedbir alınmış oluyordu. Ayrıca, Rusya’daki devrimden sonra oluşan Bolşevik iktidarla hiçbir benzeşme olmadığı da belirtilebilirdi. Tabii ki son olarak, yeni düzenin temel direği olacak kesimlere bir forum aracılığıyla seslerini duyurma imkanı veriliyordu.

Kongrede milliyetçi bir hava esiyordu, yabancı sermayeye karşı kuşku ve düşmanlık vardı. Ancak gerçek olan bir şey vardı, o da ekonomik gelişmenin yabancı sermayesiz mümkün olamayacağıydı. Mustafa Kemal, kongrede yeni oluşmakta olan devletin siyasi bağımsızlığına aykırı düşecek arayışlar içinde olmamak ve özellikle ekonominin millileştirilmesine helaldarlık getirmemek şartıyla yabancı sermaye ile işbirliği yapılmasından yana anlayışa sahip bir açış konuşması yaptı. Mustafa Kemal’in, yabancı sermaye konusundaki sözleri, döneme uzunca bir süre damgasını vurdu.

“Efendiler, iktisadiyat sahasında düşünür ve konuşurken zanno-lunmasın ki, ecnebi sermayesine hasımız; hayır bizim memleketimiz vasidir. Çok say (emek) ve sermayeye ihtiyacımız var. Kanunlarımı-za riayet şartıyla ecnebi sermayelerine lazımgelen teminatı vermeğe her zaman hazırız- Ecnebi sermayesi bizim say’imize inzimam etsin (katılsın) ve bizim ile onlar için faydalı neticeler versin. Mazide, Tanzimat devrinden sonra ecnebi sermayesi müstesna bir mevkie malikti, devlet ve hükümet ecnebi sermayesinin jandarmalığından başka birşey yapmamıştır. Her yeni millet gibi Türkiye buna muvafakat edemez. Burasını esir ülkesi yaptırmayız.”

Aslında Mustafa Kemal’in bu sözleri, biraz da dönemin dış baskılarına karşı akıllıca yapılmış taktik bir uygulamaydı. Mustafa Kemal’in yabancı sermayeye düşman olunmadığı yolundaki bu ifadelerinin, Lozan Konferansı görüşmelerinin kesildiği bir döneme rastlaması tesadüfi değildi. Bilindiği üzere görüşmelerin kesilmesinin bir sebebi de ticari imtiyazlardı. Dolayısıyla Batı dünyası, Türkiye üzerindeki ticari haklarını kaybetmek istemiyordu. Batı için milli bir devletin ardından milli bir ekonominin kurulması menfaatlerini etkileyebilirdi. Yani, Batının yabancı sermaye konusunda gizli bir endişe taşıması, Lozan’da Türk tezlerini kabul etmemesinin bir gerekçesidir, denilebilir. Batının bu endişesini gidermek için, Mustafa Kemal’in yabancı sermayeye karşı olmadıklarını belirtmesinin ardından İsmet Paşa da bir Fransız gazetesi olan Le Petit Parisien’e verdiği demeçte yabancı sermayeye karşı olunmadığının altını çizdi.

Kongrede yabancı sermayeyle ilgili bir başka karar daha alın-di. İstanbul Milli Türk Ticaret Birliği’nin konuyla ilgili önerileri onaylanarak hükümete sunuldu. Bu kararın birinci maddesinde “Ecnebi sermayesinden gereksinmesiz kalamayacağımız aşikardır.” deniliyor; ancak yabancı sermayenin ülkeye gelişinin belli bir denetim içinde olması isteniyordu. Yabancıların yerli ortaklarla birlikte şirketler kurması, yabancı sermayeye ait pay oranlarının ise sektörlere ve kurulan şirketlerin mali büyüklüğüne göre ayarlanması önerildi, ister yabancı, ister yerli tüm iş adamları için Batı’daki örneklerine uygun ticaret gibi yasal ortamın en kısa zamanda hazırlanacağı vaadedildi.

İzmir İktisat Kongresi, düzenlenme amacına ulaşmada başarılı oldu. Batı’ya, doğacak devletin “Batılı” olacağı ve kapitalist dünyayla ilişkinin devam edeceği yönünde yaratılan hava, Lozan Anlaşması’nın Ankara hükümetinin istediği yönde gelişmesine katkıda bulundu. Kongrede benimsenen liberal görüş, klasik anlamıyla bir liberalizm değildi. Cumhuriyet liberalizmi, devletin özel girişimcileri geliştirmekle görevlendirdiği bir ekonomik tedbirler dizişiydi. Cumhuriyetin ekonomi politikasının ayrıntılı biçimde tartışıldığı, İzmir İktisat Kongresi’nin önemle vurgulandığı “ulusal ekonomi”den anlaşılan “Türk” olan girişimcilerin, eski yabancı tüccarın; Türk bankalarının da yabancı bankaların yerini aldığı bir ekonomiydi.

51- Necip Akar, neden yenilikçi girişimciliğin öncüsü olarak kabul edilir?

Eczacı Necip Akar, 1930’lu yıllarda temizlik ve ilaç sanayiinde yenilikçi ve girişimci kişiliğiyle tanınan Türkiye’nin en önemli girişimcilerinden biridir. Akar, Türkiye’de bugün de var olan bir çok ürünün yaratıcısı ve üreticisi oldu. Hayatı boyunca eczacılık mesleğinin sınırları içinde büyük başarılara imza atarak, modern ve etkin reklamcılık anlayışının yerleşmesinde büyük pay sahibi oldu.

1924 yılında da eczacı okulundan mezun olduktan sonra, çeşitli eczanelerde çalışarak bazı bilgiler edindi. Daha sonra ağabeyi Cemil Akar ile ortak olarak ilk önce “Şampuan Cemil” , “Necip Bey Kremi” ve “Necip Diş Macunu” müstahzarlarını üretmeye başladı. Kısa bir süre sonra, Necip Bey Kremi’nin üretimini durdurdu. Necip Diş Macunu’nun formülünü değiştirdi ve yeni bir formül hazırlayarak 1927 yılında “Radyolin” isimli yeni bir diş macununun imalatına başladı. Ülke çapında afiş reklamını ilk yapan ve bu alanda orijinal bir çığır açan, reklamcılığı ilmi şekilde modernize eden Necip Akar Radyo-lin’ i piyasaya çok iyi tanıttı. Bir ayda Necip Diş Macunu’nun iki yılda yapabildiği satışı yaptı. Bir yılda yarım milyona yakın Radyolin Diş Macunu satıldı. Necip Akar, 1935 yılında o kış bütün ülkeyi saran grip ve nezle salgınını dikkate alarak yeni bir ağrı kesici, grip ve nezle hastalıklarını en çabuk ve pratik tedavi edebilen ve tek ambalaj halinde satılan ve içinde “Grip” kelimesi olan Gripin’i piyasaya sürdü. Gripin’in grip, nezle soğuk algınlığı, romatizma ve her türlü ağrı dindirici özelliği kısa sürede anlaşıldı ve “Bir gripin al bir şeyin kalmaz” slogan haline geldi. Ayrıca her yerde bulunabilmesi, ucuzluğu, tek ambalaj halinde satılması dolayisiyle satışlar adeta rekor seviyesine ulaştı. Yerli bir ağrı kesici ve ateş düşürücü olarak kabul gören Gripin, halk tarafından çok kısa sürede benimsendi. Özellikle sıtmanın kol gezdiği yıllarda, Kininli Gripin adeta tek ilaç olarak kullanıldı ve yurdun en ücra köşelerinde halk tarafından aranır oldu. Necip Akar’m yenilikçi ruhu, bitmeyen enerjisi ve modern reklamcılık anlayışı sonucu Gripin ve daha sonraları piyasaya çıkan Opon, büyük halk kitlelerine ulaştı ve adeta her eve girdi.

1950’li yıllar, Türkiye’nin değişim yıllarıydı. Tek parti iktidarı sona ermiş ve Hürriyet gazetesi başta olmak üzere yeni dönemin anlayışını temsil eden yeni gazeteler çıkmaya başlamıştı, tüketim teşvik ediliyor ve gazetelerde reklamcılık gelişiyordu. İşte tam da bu sırada 1950 yılında, Necip Akar’m ağabeyi Cemil Akar, Radyolin’i alarak ortaklıktan ayrıldı. Tek başına çalışmaya başlayan Necip Akar, ithal sabunların yerine halkın ihtiyacı olduğunu düşündüğü bir el ve vücut sabunu formülü hazırladı ve “Puro Temizlik Sabunu” adı verilen Türkiye’nin ilk yerli tuvalet sabununu satışa sundu. İlk ambalajlanmış kokulu sabun olan Puro da, Gripin gibi kısa zamanda çok satılan aranan bir mal oldu. O kadar ki, birinin çok temiz olduğunu belirtmek için “Tabi ne demezsin, Puro sabunu ile yıkanmış” ifadesi kullanılıyordu. Necip Akar, Puro tanıtımında da Türkiye’de ilk defa yeni bir reklam kampanyası uyguladı. İstanbul semalarında bir uçaktan eşantiyon olarak küçük sabun paketleri atarak orijinal ve etkin bir reklam yaptı. Türkiye’de Pazar araştırmalarının duayeni Nezih Neyzi’ye göre, Puro o kadar başarılı oldu ki Unilever'in Lux sabunu, bu yerli marka karşısında bir türlü tutunamadı. Ancak Akar’m ölümünden sonra durum değişecekti. Akar, Puro sabunlarından kısa bir süre sonra yine Türkiye’de ilk yerli temizleme tozu olan Fay ve Pop’u üreterek piyasaya sürdü. Puro ve Fay, yeni tüketim maddeleri olarak sokak ilanları ile şehirlerde tanıtılıyordu. Okul defterlerinde Radyolin diş macununun reklamlarına yer veriliyor ve çocuklar da reklamla tanışmış oluyordu. İlk yerli çocuk maması “Paro” ile ağrı kesici ve kanı sulandırıcı özelliği olan “Opon” un formülünü de hazırlayıp piyasaya sunarak çalışmalarına devam ettirdi.

Necip Akar 18 Haziran 1957 günü, denizde çırpman birisini kurtarmak için yatından, Marmara Denizi’ne atladı fakat her ikisi de bir daha suyun yüzüne çıkamadı. Türkiye’nin ilk girişimcilerinden biri olan Necip Akar, ilk tüketim sanayi denemelerinde özel sektörünün gelişimine öncülük eden öncü girişimcilerden biri oldu.

52- Türkiye’nin ilk kiremit fabrikasını kim ve neden kurmuştur?

İlk TBMM binası, harap haldeydi. Bina Ankaralılar tarafından bağış toplanarak tamir ettirilmişti. Ancak binanın çatısı bir türlü tamamlanamıyordu. Çünkü Cumhuriyetin ilk yıllarında, pek çok üründe olduğu gibi kiremitte de kıtlık yaşanıyordu. Cumhuriyet’in kurulmasıyla birlikte başlayan yapılaşmada, üretimi olmayan kiremitler Fransa’nın Marsilya şehrinden ithal ediliyordu. O yıllarda bir genç adam, o meşhur zekası ile sokak sokak dolaşıp evlerin çatılarındaki kiremitleri bir miktar para vererek toplamıştı. Sonra da bu topladığı kiremitlerle Meclis’in çatısını tamamlanmıştı. Bu genç adam, Vehbi Koç’tan başkası değildi. Cumhuriyet’in ilk yıllarında, Marsilya’dan ithalata kadar giden kiremit yokluğuna çok içerleyen Cumhuriyet’in kurucusu Atatürk, şu talimatı verdi: “Şu kiremit iğini halledin, aleme rezil oluyoruz"- Bunun üzerine toprağı uygun olduğu için seçilen Eskişehir’e Deliorman’dan gelen Sabri Kılıçoğlu tarafından, 1927 yılında lk kiremit fabrikası kuruldu. Türkiye’nin ilk kiremit fabrikası, aynı zamanda Türkiye’nin ilk üretim tesislerinden biriydi. Kılıçoğlu Kiremit fabrikası, 80 yıl boyunca ülkeye hizmet verdi ve bu süre zarfında 1 milyar 750 milyon adet kiremit üretti. 100 milyon metrekareyi aşan üretimle Kılıçoğlu, milletvekili lojmanlarının da arasında bulunduğu Türkiye’nin pek çok önemli yapısının çatısında yer aldı. Demiryolu sayesinde Kılıçoğlu’nun kiremitleri, Cumhuriyetin ilk yılları da dahil olmak üzere Türkiye’nin her yerine ulaştı.

53- Cumhuriyet’in ilk Ar-Ge’cileri kimlerdir?

Bugün sıklıkla bahsettiğimiz “Araştırma ve Geliştirme” (Ar-Ge) faaliyetleriyle resmi olarak her ne kadar 1960’lı yıllarda tanışmış olsak da, bu faaliyetler aslında, Türkiye’de fiili olarak

Cumhuriyet’in ilk yıllarında başlamıştır. Kurtuluş Savaşı bitmiş ve Milli Mücadele önderlerinin önündeki hedef, askeri zaferi artık iktisadi zaferle taçlandırmak olmuştu. Bu durum, özel sermayenin özendirilmesi, sanayileşmenin devlet teşvik ve desteğiyle özel sermaye tarafından kurulması anlamına geliyordu. Niyet böyle olunca, bir an önce toplumsal kalkınmayı sağlayacak her türlü girişime sahip çıkmak gerekliydi. Örneğin Afyon-karahisarlı Con Ahmet. Onun Zatülhareke denemesinin (kendi kendine hareket eden, enerji üreten ya da enerjisiz çalışan makinesi), başarısızlığa uğrayacağı baştan belliydi. Fakat yine de Cumhuriyet yönetimi, başarılı olamayacağını bilmesine rağmen, bu tip girişimleri teşvik etmek için desteklemekten geri kalmıyordu. Cumhuriyet döneminde Ar-Ge’ye önem veren ilk girişimciler, yarattıkları ürün çeşitleriyle Türkiye ekonomisinin ilk Ar-Ge’cileri olarak kayıtlara geçti. İşte onlardan bazıları...

Ömür Yoğurtlarının Kurucusu Fikret Yüzatlı; eski bir askerdi. Atatürk ve İnönü’nün İstanbul’da bir süt üretim tesisi kurması yönündeki teşvikiyle, 1933’te İstanbul Bahçelievler’de, Türkiye’nin ilk entegre süt ve süt ürünleri fabrikasını kurdu. Yüzatlı, yeni girdiği sektöre yeni teknolojileri de getirdi. O güne kadar yoğurt üreticileri, süt kazanlarını odun ateşiyle ısıtmaktaydı. Üretimde belirli bir standart yakaladı ve odun ateşi yerine modern bir ısıtma sistemi kurdu. Palacılar tarafından tahta palalarla karıştırılan kazanların içine elektrikli motor bağlandı. Ömür yoğurtları, İnek sütü ile koyun sütü karıştırılarak elde edildiği için tadı piyasadaki diğer yoğurtlardan çok farklıydı ve bu standart tadın her dönem muhafaza edilmesi gerekmekteydi. Bu nedenle Yüzatlı, yılın belirli dönemlerinde elde edilebilen koyun sütünü dondurma*⁻ ve her mevsim kullanabilmek için eksi otuz derecede bir şokkma buzhanesi kurdurdu. Böylece 12 ay boyunca standart bir kalite yakaladı. O yıllarda İstanbul’un yoğurt ihtiyacı Silivri’deki mandıralar tarafından karşılanmaktaydı. Silivri yoğurtları büyük siniler içinde bakkallara geliyor ve dilim dilim satılıyordu. Bunun çok fazla hijyenik olmadığını gören Yüzatlı, bir kiloluk teneke ambalaj kutularında üretime başladı. Böylece Türkiye’nin ilk ambalajlı “Ömür Yoğurtları” piyasaya girmiş oldu. O zamana kadar bir yoğurdun kalitesini kaymak kalınlığıyla ölçen Türk halkı, ilk defa kaymaksız ve ho-mojenize yoğurt ile tanıştı.

Uşaklı Nuri Şeker, Cumhuriyet döneminde, inandığı yolda sonuna kadar yürümesi ve inatçı kişiliğiyle, Anadolu’nun yenilikçi girişimcilerinin başında gelir. Nuri Bey, şekerin Hindistan’da kamıştan, Avrupa’da pancardan elde edildiğini duymuş ve bunun sıkı takipçisi olmuştu. Araştırmaları sonucu Nuri Şeker, Avrupa’dan getirtilen pancar tohumlarını ekerek pancar üretmiş ve ürettiği pancarı rendeleyerek şerbet elde etmişti. Bu şerbetten pekmez, bulama ve köpük helva yapmayı başardı. Bunun üzerine Uşak’ta köy köy gezerek, çevresini pancardan şeker elde edilebileceği yönünde ikna etmek için çaba harcadı. Bu tarihlerde ülkenin hiçbir yerinde şeker bulmak imkanı olmadığı için ürettiği bu tatlı çeşitlerini değer fiyatına satarak kazanç sağladı. Nuri Bey, Uşak’ta şeker fabrikası kurma hayalini ancak Cumhuriyet’in ilanından sonra gerçekleştirebil-di. Nuri Bey, bu amacın gerçekleşmesi için vatandaş kitlesinin maddi ve manevi güçlerinin bir arada toplanması gerektiğine inanıyordu. 1923 yılında Nuri Şeker’in öncülüğünde, Uşak Terakki Şirketi kuruldu. Nuri Bey, kendisine gerekli olan sermayeye ulaşabilmek için, varı yoğuyla beher (herbir)i 2 lira olan hisse senetlerinden Mustafa Kemal Paşa ve Latife Hanım’a da satmıştı. Büyük rüyasını gerçekleştirdiğinde ise, yaşı 70’e dayanmıştı.

Dönemin en büyük sanayicisi Şakir Zümre’ydi. Atatürk ile yakın dostluğu bulunan Zümre’nin sanayiciliği, Milli Mücadele yıllarına kadar uzanıyordu. Zümre’nin “Türk Sanayi Harbiye ve Madeniye Fabrikası ile Yapı ve Ateş Tuğla Fabrikası isimli iki fabrikası bulunuyordu.

Fabrikasındaki ürün yelpazesi; sobalardan, uçak bombalarına kadar genişti. “Şakir Zümre” adıyla ünlü bir marka yaratmıştı. Bulgaristan’dan getirdiği dört köşe tuğla sobalarını, Türkiye’de üreten ilk kişiydi. Soba çeşitlerini zaman içinde arttırdı. Bu sobalar araştırmacı yazar Murat Koraltürk’e göre, Zonguldak, Halk, Zümre, Ağaçlı, Alman, Köylü ve Yemek (Kuzine) tipi olarak adlandırılıyorlardı, ikinci Dünya Savaşı yıllarında ise, Şakir Zümre fabrikaları, Türkiye’nin artan savunma ihtiyaçlarına paralel olarak, ordu için gerekli mühimmat ihtiyacını karşıladı. Savaşın bitiminin ardından bu sefer üretimini farklılaştırmayı bildi. Fabrikasında özellikle tarım makine ve aletleri üretmeye başladı. Tohum temizleme makinesi, tınaz harman makinesi, sandıklı pulluk, el triyörü, parsel makinesi ve çeşitli ilaçlama makineleri üretti. Bunların dışında, mermer kesen katarakt makineleri, konkasörler, elektrik kofreleri, şanzıman kutusu, rezervuar, tuvalet taşı, elektrik ocağı, bazı bankalar için kumbaralar da üretilmekteydi.

1937’de Bursa’da PTT’de Fen Müfettişiyken, Türkiye’nin ilk dokuma tezgahını yapan Kamil Tolon’un hedefi, yeni oluşturulan milli sanayi hareketinin bir parçası olmaktı. 1944’te askerlik görevini yaptığı Çanakkale’de, MSB’nin bünyesinde, seri olarak mayın kesme makineleri üretti. 1945 yılında ilk dokuma tezgahı, bobin sarma ve çözgü makinesinin yanı sıra, ilk testere ve matkap gibi tezgah üstü makineleri imalatını da gerçekleştirdi. Tolon, 1948 yılında Türkiye’nin ilk santrifüjlü su pompasını, bir yıl sonra da Türkiye’nin ilk biçer-döver’ini üretti. 1949’da makinelere duyduğu ilgi ve edindiği bilgiler, onu, Türkiye’nin ilk buluş adamları arasına soktu. 1950’de Tolon, suyun mekanik gücüyle, çamaşırı en az yıpratan güvenlikli pervanesi, santhb rifüj ile sıkma yapan, elektrik motoru da Tolon marka olan ilk ev tipi çamaşır yıkama makinesini üretti. Bir kopyası halen Koç Müzesi’nde olan ilk çamaşır makinesinin kazan, santrifüj ve kapakları, aşınma tehlikesini ortadan kaldırmak için, paslanmayan saf bakırdan yapılmıştı.

54- Cumhuriyet’in ilk yıllarında neden “devletçilik” uygulamasına geçildi?

Dünya Ekonomik Krizi’nin Türkiye üzerine etkileri, hükümetin iktisat politikasında sanayileşmeyi hızlandırmaya yönelik yeni bir içerik oluşturmasını gerekli kıldı. 1930 yılı içinde, Dünya buhranının etkileri Türkiye’de de şiddetle yaşanmaya başladı. Serbest Fırka deneyimi ve ardından Gazi Mustafa Kemal’in çıktığı gezide edindiği izlenimler, iktisadi gelişmeyi hemen hızlandıracak bir şeyler yapılması gerektiğini ortaya koyuyordu. Öncelikle, Dünya Ekonomik Krizi’nin ancak sanayileşme sürecinin hızlandırılmasıyla aşılabileceği tespit edildi. 1929’u izleyen birkaç yıl içinde, hükümetin elinde, kamu kuruluşları aracılığıyla fabrikalar ve madencilik tesisleri kurmak ve işletmekten başka, sanayileşmeyi hızlandırabilecek bir politika seçeneği olmadığı ortaya çıktı.

1920’lerde dönemin koşullarına göre bir hayli yoğun olan ithalat etkinliği içinde yerli özel sermaye, büyük ölçüde ticaret kârları peşinde koşmuştu. Yerli büyük ticaret çevrelerinin kârlarının bir bölümünü yurt dışına aktardığı da bilinmekteydi. Bütün bunlara karşın hükümet, sanayileşmeyi hızlandırmak için yeni bir program hazırlarken, işe yerli özel sermaye sahiplerinin bu programı uygulamalarını sağlamak ümidiyle başladı. Ne var ki, Büyük Buhran’ın çalkantıları içinde olan yerli işadamları, bu özendirici önlemlere olumlu bir tepki göstermedi. Hızlı sanayi programını uygulatmanın ikinci bir yolu olarak yabancı sermayeye dönüldü. Başbakan İnönü, 1930 yılı Kasım’mda Ankara’yı ziyaret eden Amerikan Ticaret Bakanlığı Müsteşarı Klein’dan, Amerikan hükümetinin Amerikalı işadamlarının Türkiye’de yatırım yapmalarına yardımcı olmasını istedi ve bu amaçla Amerika’ya bir komisyon göndereceklerini söyledi. Atatürk de, Klein’la yaptığı görüşmede, “Komisyon... Fikrini çok muvafık,” gördüğünü, “tercihen Amerikan sermayesinin memleketimizde çalışmasını” çok arzu ettiğini belirtti. 1931 yılında Maliye Bakanı Saraçoğlu başkanlığındaki bir heyet, kredi olanaklarım araştırmak ve Amerikan girişimcilerini Türkiye’de özellikle tekstil alanında yatırım yapmaya ikna etmek için ABD’ye gönderildi. Ne var ki, kendileri Büyük Buhran’ın sıkıntıları içinde olan Amerikan iş çevreleri, Türkiye’de tekstil endüstrisinin geliştirilmesine ilgi göstermediler. 50 ile 100 milyon dolar arasında Amerikan sermayesini Türkiye’ye çekme ümidi, Saraçoğlu’nun Amerika’dan eli boş dönmesiyle ortadan kalktı.

Böylece, hızlı sanayileşme programını uygulamak için hükümetin elinde, geliştirilmek istenilen sektörlerdeki fabrikaları ve madencilik tesislerini devletin kurması ve işletmesinden başka bir seçenek olmadığı gerçeği, belirginleşmeye başladı. Kemalist yönetim, düşündükleri hızlı sanayileşme için uluslararası sermayeden destek bulamayınca, sanayi programlarını gerçekleştirmek için devlet kapitalizmine başvurdu. 1930-1945 yılları arasında Büyük Buhran ve İkinci Dünya Savaşı gibi iki büyük dışsal etken ile içsel olarak devletçi uygulamaların hayata geçirildiği bu dönemde, Türkiye’nin yabancı sermaye ile olan ilişkileri yeni bir döneme taşındı. Bu dönem, iktisat politikasında yabancı özel yatırımları teşvik sorunu, göreli olarak önemini yitirdi. Ayrıca, dünya konjonktürü içinde uluslararası yatırımcıların Türkiye’de yatırım yapma isteklerinin azalmasıyla, Türkiye içinden de yabancı yatırımlara yönelik isteklerin azalması, bu zaman aralığında çakışmıştı. Bu nedenle, Büyük Buhran ve bunu izleyen savaş yılları, 1930 öncesi ve 1945 sonrasıyla kıyaslandığında, yabancı özel sermayenin Türkiye ekonomisindeki öneminin azaldığı bir dönem görünümü kazandı.

Türkiye’nin, 1929 yılında yaşanan Dünya Ekonomik Krizi’nin etkisiyle devletçilik dönemine girmesinin ardından ilk fabrikalar devlet tarafından kurulmaya başlandı.

55- Cumhuriyet rejimi, ilk yöneticilerini nereden temin etti?

Ulusal bağımsızlık savaşının başarıyla sonuçlanmasının ardından Cumhuriyet’in kurucu kadrosu, asıl savaşın “ekonomi” cephesinde verileceğinin farkındaydı. Fakat bu alanda ciddi bir sorun vardı. Toplumda sermaye birikiminin yetersizliğinin ötesinde, şirketleşme olgusuna karşı olan yabancılık, bilgi ve tecrübe eksikliği bulunuyordu. Türkiye’de Batı’daki gibi, toplumsal dönüşüme önderlik edecek girişimci bir burjuva sınıfı yoktu. Bu nedenle, Cumhuriyet yönetimi, bir yandan devletçi uygulamalarıyla ulusal ekonomi ve işadamı yaratmanın temellerini atarken bir yandan da yönetici bir sınıfın yetişmesi için “acil eylem planını” harekete geçirdi. Devletçi kurumlarda (KIT) çalışacak, geleceğin yönetici adaylan mecburi hizmet karşılığı, Avrupa’ya burslu olarak gönderilmeye başlandı. 1930 ile 1936 yılları arasında yurt dışına eğitim için 800 genç gönderildi. Bunlardan biri, Türkiye sanayisinin duayeni olan Dr. Şahap Kocatopçu, Sümerbank adına okumuştu. Şeker Fabrikaları Genel Müdürü ve Yapı ve Kredi’nin kurucusu Kazım Taşkent, devlet bursuyla yurt dışına gidenlerden bir diğeriydi. Türkiye’nin ilk kağıt fabrikasını kuran Mehmet Ali Kağıtçı ise, kendi imkanlarıyla yurt dışında eğitimini tamamlayan bir başka idealist kişiydi. Bu aşamada denilebilir ki, 1950’lere kadar ekonomiye yön veren Cumhuriyet’in ilk idealist yöneticileri, yaptıklarını “vatanı kurtarmak kadar önemli bir görev” olarak görüyorlar ve bu bilinçle hareket ediyorlardı. Zaten tersinin olması da düşünülemezdi. Bugünkü yönetim anlayışının aksine yöneticiler girdikleri işlere kârlı oldukları için değil “görev verildiği” için giriyorlardı.

Demokrat Parti’nin iktidara gelmesiyle özel sektör girişimciliğin önü açıldı. Türkiye’de, tüketim toplumunun temellerinin atıldığı bu yıllarda, acil olarak yönetici kadrolara ihtiyaç bulunuyordu. Özel sektör, kendi ihtiyacı olan profesyonel yönetici kadrolarını KIT’lerden transferlerle doldurmaya başlamıştı ancak bu da yeterli değildi. Bu anlamda iş dünyasının imdadına, İşletme İktisadi Enstitüsü yetişti. Enstitü, özel sektöre yeni yöneticiler yetiştirmek amacıyla kurulmuştu. Yöneticiler, kendilerini geliştirmek için önemli bir imkana kavuşmuş oldular.

Özel sektör henüz emekleme aşamasında olduğu için, o zamana kadar yöneticiler için kurs açılması (Orta Sevk ve idare Kursu) pek alışılmış bir şey değildi. Enstitüyü kuruluş yıllarında Eczacıbaşı, Koç, Sabancı, Rabak gibi 40’a yakın devlet ve özel sektör kuruluşu destekliyordu. Bu kurslara yöneticilerini göndererek profesyonelleştiren ve onların eğitimine önem veren kuruluşlar, gelişip büyüyorlardı. Fakat aynı şeyi aile şirketleri için söyleyemezdik. Aile şirketleri, “ilk girişimciler” olarak özel sektöre öncülük etmişlerdi. Fakat gelişmekte olan zamanın ruhunu kavrayamadıkları için, girişimci kişinin ölmesiyle, büyük emekler verilerek kurulan aile şirketleri birer birer dağılmaya yüz tuttu. Sabuncu Sanayi, Radyolin, Puro, Fay, Krem Pertev ve Arı Bisküvileri gibi marka ve şirketler, bu tipteki en çarpıcı örneklerdir.

Peki, bu kurslar yöneticiler için neden önemliydi? Öncelikle bu kurslarda yöneticilere, doğru karar almalarına yardımcı olan “Marketing” (pazarlama) dersi veriliyordu. Pazar araştırmalarının duayeni Nezih Neyzi’nin, 1961 yılında, Türkiye’nin ilk pazar araştırma şirketi Peva’yı kurmasıyla, Türkiye’deki bir eksikliği de gidermiş oldu. Peva’nm pazar araştırmaları ve satıcı yetiştirme kursları, günümüz profesyonel yöneticilerinin yetişmesinde önemli bir misyon üstlendi. Peva’nın yönetim kültürüyle tanışan bazı gençler, daha sonra sanayiye geçiş yaptılar. İbrahim Betil, Bülent Tanla, Gökçe Bayındır, Şenez Erzik, Faruk Yöneyman, Turhan Alpan vs. dönemin başarılı yöneticileri arasındaydı.

56- Türkiye’deki ilk Amerikan-Türk ortak yatırımı hangisidir?

İkinci Dünya Savaşı ve onu takip eden yıllarda ABD’nin liberal ekonomi sistemine kazandırdığı ivme, Türkiye’nin ekonomik işleyişine yeni boyutlar kazandırdı. Bu gerçeği önceden fark eden işadamı Vehbi Koç, Amerikan firmaları olan General Electric, US Rubber, Oliver, Burroughs gibi şirketlerin Türkiye temsilciliklerini almıştı. 1944 yılında Koç Ticaret’in Beyoğlu Şubesi (bugünkü Beko Ticaret) Galata Kozluca Han’da faaliyete geçerek General Electric firmasının acenteliğini sürdürmekteydi. Bu aşamadan sonra Vehbi Koç için, Türkiye’de bir elektrik ampulü fabrikasının kurulması fikri, önemli bir proje halini aldı. Çünkü ona göre, Türkiye’de gaz lambalarının yerine artık elektrik ampulü koymanın zamanı gelmişti. 21 Şubat 1848’de Türkiye’de ilk yerli ampulü üretecek, “General Electric Türk Anonim Ortaklığı”nm kuruluşuna, Bakanlar Kurulu tarafından izin verildi. Bu aynı zamanda, özel sektördeki ilk Türk-Amerikan ortak yatırımıydı. Kuruluş sermayesi 3 milyon lira olan şirketin ortakları Türkiye Iş Bankası, International General Electric Company, Vehbi Koç, Fazıl Oziş ve Türk Tecim Anonim Sosyetesi’ydi. Fabrikanın temeli, 22 Temmuz 1948’de atıldı. Haziran 1951 ’de ise üretilen ilk Türk ampulü, Koç Ticaret Beyoğlu şubesi tarafından piyasaya sunuldu. General Electric fabrikası kurulduğunda Anadolu’da elektrik yoktu. Lambalar jeneratörlerle sağlanan elektrikle yanıyordu.

Anadolu’da ilk bayiler ampulleri bu koşullarda satmak için kuruldu. General Electric’in deneyimlerinden de faydanılarak kurulan pazarlama teşkilatının kolları bakkallara kadar uzanıyordu. İlk ampul fabrikasının kurulmasının ardından General Electric, Türkiye’de uzunca bir süre ampul piyasasının yüzde 80’ine sahip oldu. Daha sonraki yıllarda, Türk ortakların hisselerini satarak çekilmeleri üzerine tesis tümüyle Amerikan sermayeli bir yapıya büründü. General Electric, ilk ampul fabrikası olan üretim tesisini 2000 yılında kapatarak üretimini yurtdışına kaydırdı. Elli yılı aşkın bir süredir Türkiye’de faaliyet gösteren GE, her ne kadar ampul fabrikasını kapattıysa da, Türkiye’deki yatırımlarını katma değeri ve teknolojisi daha yüksek alanlara kaydırdı.

1950’li yıllarda Türkiye’nin ilk yerli ampullerinin, General Electric firması tarafından üretilmesi, girişimcilerin aklında yeni ışıkların yanması sonucunu doğurdu. Bu ışık, yerli ev aletlerinin, yerli televizyonların, radyoların, otomobillerin, lokomotiflerin habercisi oldu.

57- Türkiye Sanayi Kalkınma Bankası (TSKB)’mn kurulması neden önemlidir?

Türkiye burjuvazisinin atılmalara geçmesinde en önemli rolü, 1950’de kurulan Türkiye Sanayi Kalkınma Bankası (TSKB) üstlendi. Banka, kredileri yoluyla birçok işletmenin açılmasına yardımcı oluyordu. O yıllarda benzerleri Türkiye gibi bir çok ülkede kurulan bankanın asıl amacı, uluslararası yatırımcılarla entegre bir yerli sermayenin sanayi alanına yönelimini teşvik etmekti. O yıllarda muhtelif sektörlerde sanayi üniteleri yeni yeni kurulmaya başlanmıştı. O güne kadar tekstilden başka sanayinin olmadığı Türkiye’de yeni yeni mamullerin üretildiği tesisler ortaya çıkıyordu. Bu tesislerin çoğu ve bu arada gelişen tekstil sektörü, Sınai Kalkınma Bankası ve Dünya Bankası’ndan sağlanan dövizlerle gerçekleştiriliyordu. Kuruluşuna Dünya Bankası’nın ön ayak olduğu bankanın sermayesi; 13 yerli ve yabancı banka ile İstanbul Ticaret Borsası, İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası, Çukurova Sanayi ve İşletmeleri, İzmir Pamuk Mensucat, Mensucat Santral Vehbi Koç ve Eli Burla gibi işadamlarınca sağlandı. TSKB’nin kurulmasıyla, artık büyük sanayi işletmeleri, yerli ve yabancı sermayenin işbirliğinde ,düşük faizli krediyle birbiri ardına kurulmaya başladı. Örneğin Nejat Eczacıbaşı’nın 1952 yılında Levent’te açtığı Türkiye’nin ilk modern ilaç fabrikası ile ertesi yıl açılan Sabancı’nın ilk önemli sanayi yatırımı olan BOSSA, bu bankadan aldığı krediyle kurulmuştu. Yine ilk Türk boya fabrikası DYO (Durmuş Yaşar ve Oğulları) için, TSKB’den sanayi kredisi ve İş Bankası’ndan da 10 bin lira işletme kredisi alınmıştı.

58- Yabancı sermayenin ‘en liberal’ yasası ne zaman çıktı?

Türkiye, yabancı sermayeye kapılarını ilk kez 1838 Ticaret Anlaşmasından sonra açmıştı. Ticari imtiyazlar, dış borçlar ve Düyun-u Umumiye, Osmanlı İmparatorluğunda yabancı sermaye konusundaki gelişmelerin işaret taşlarıydı. İttihat ve Terakki iktidarından bu yana desteklenen “milli iktisat” politikası gereği milli burjuvazi yeteri kadar güçlenmişti; ancak sermaye birikiminde özlenen yatırımları hem para, hem de bilgi olarak üstlenebilecek seviyeye henüz ulaşamamıştı.

1950’li yıllarda, az gelişmiş bir ülke olan Türkiye’de yeteri kadar sermaye birikimi yoktu. Bu nedenle, hızla kalkınmak için, ülkeye mümkün olduğu kadar çok yabancı sermaye çekmek gerekiyordu. 10 Eylül 1947- 8 Haziran 1948 tarihleri arasında görev başında bulunan Birinci Saka Hükümeti’nin programına bakıldığında, iktisadi politikalar başlığı altında ilk kez yabancı sermaye şu şekilde yer aldı:

“Hükümet her türlü ekonomik teşebbüslerde yerli olduğu kadar yabancı sermayeye geniş yer ayırmak ve teşvik etmek kararındadır." (Hazine Dergisi, 80.Yıl Özel eki, s. 114)

Yabancı sermayeyi davete ilişkin ilk adım, Maliye Bakanı H. Nazmi Keşmir’in önerisiyle, Türk Parası Kıymetini Koruma Yasası çerçevesinde çıkarılan 22.5.1947 tarih ve 13 sayılı Bakanlar Kurulu kararı oldu. Kararnameyle, Türkiye’de iş yapmak isteyen yabancıların gerekli nakdi sermayeyi ve işletme akçelerini döviz olarak dışarıdan getirmeleri zorunluluğu konuldu. Bu kararla Maliye Bakanı, yabancı sermayeye kâr transferi konusunda taahhütte bulunma yetkisine sahip oldu. Kararda, yabancı sermayenin teşviki konusunda şu ifadelere yer verildi:

“Yurdun kalkınması için fayda mülâhaza edilen endüstri, tarım, ulaştırma ve bayındırlık işleriyle ihracatı arttırıcı mahiyette olan ticari işlerde kullanılmak üzere, yabancı memleketlerden döviz ve tesisat olarak getirilen sermaye gelirlerinin veya teşebbüs mevcudu-nun kısmen veya tamamen harice transferini teminen gerekli iznin verilebileceği hususunda Maliye Bakanlığı taahhüde girebilir."

Bu yıllarda, Türkiye’de yabancı sermaye cephesinde yaşanan değişim, önemli bir dönüşümü simgeler. Yürürlükteki Türk Lirasını Koruma Kanununa göre, yabancı sermayenin kârlarını dışarı transfer etmesi kesinlikle yasaktı ve Merkez Bankası’ndaki bir hesapta bloke ediliyordu. Kaçınılmaz olarak da, bu koşullar altında ülkeye yabancı sermayenin girmesini beklemek, hayal ötesiydi. Dönemin yöneticileri, daha sonraki yıllarda Demokrat Parti’nin çıkaracağı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu gibi bir kanun çıkaramadı. Zaten dönemin egemenleri de zihniyet olarak buna pek hazır değildi. 1950 yılından sonra liberal ekonomi politikasının benimsenmesi sonucu yabancı sermayenin Türkiye’ye girişiyle ilgili hukuki tedbirler alınmaya başlandı. Cumhuriyet’in ilanından sonra yabancı sermayeyle ilgili ilk düzenleme, 1 Mart 1950 tarihinde çıkarılan 5583 sayılı ‘Hâzinece Özel Teşebbüslere Kefalet Edilmesine ve Döviz Taahhüdünde Bulunulmasına Dair Kanun’ oldu. Bu kanunla, yabancı sermayeye kârlarını transfer garantisi veriliyor ve yurt dışından borç almak isteyen Türk özel sektörüne bu borçların faizlerini ülke dışına transfer etme izni sağlanıyordu. Yabancı sermayeye, yurt içinde yatırım yapma izni sağlayan ilk yasa 1 yıl 4 ay 12 gün yürürlükte kaldı. 8 Eylül 1951 tarihinde ise, 5821 sayılı Yabancı Sermaye Yatırımlarını Teşvik Kanunu yürürlüğe girdi. Bu kanunla yabancı sermaye ancak, Türk özel sermayesine açık olan işlerde kullanılacak, tekel ve ayrıcalık öngörmeyecek, sanayi, enerji, maden, bayındırlık, ulaştırma ve turizm alanlarında çalışabilecekti. Kanuna göre yabancı sermayenin yıllık kar transferi yüzde 10’u geçmeyecekti. Ancak 3 yıllık yürürlülük süresi boyunca yasadan beklenen olumlu sonuç alınamadı. Nezih Neyzi'den aldığımız bilgilere göre de, 5821 sayılı kanunla Türkiye’ye gelen yabancı sermaye miktarı ancak 5 milyon dolar kadardı.

5821 sayılı kanunun 3 yıllık uygulaması, beklenilen sonucu vermeyince, 2003 yılma kadar yaklaşık 50 yıl boyunca ana mevzuat işlevi görecek 18 Ocak 1954 tarih ve 6224 sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu, 29 Ocak 1954’te yürürlüğe girdi. Türkiye’de yabancı sermayenin gerçek anlamda teşvikini sağlayan bu yasa, Amerikan Dış Ekonomik Politika Komisyonu Başkanı Clearence B. Randall yönetiminde hazırlandı. 6326 sayılı Petrol Kanunu kapsamı dışındaki bütün yabancı sermaye yatırımlarını içine alan bu kanun-, günümüzde de yabancı yatırımların yasal temelini oluşturdu.

6224 sayılı Yabancı Sermaye Teşvik Kanunu, yabancı sermayeyi düzenleyen mevzuat içinde önemli bir yere sahip oldu. Kanun, belirgin bir şekilde yabancı sermayeyi teşvik amacıyla hazırlandı ve o zamandan beri petrol arama ve çıkarma, işletme ve dağıtımıyla ilgili yatırımların dışındaki tüm yabancı yatırımların dayandığı yasal düzenlemeyi oluşturdu. Yasa açıkça yabancı sermayeye, ülkenin ekonomik gelişmesine katkıda bulunacak, tekel veya imtiyazlar ifade etmemek koşuluyla Türk özel teşebbüsüne açık bulunan her alanda çalışma olanağı tanıyordu. Kanunun yürürlüğe girdiği 1954’ten itibaren Türkiye’ye girişine izin verilen yabancı sermaye (ayni+nakdi+gayri nakdi) konusunda önemli bir hareketlilik yaşandı. Kanun gereğince, 1954’den 1979 yılı sonuna kadar, Türkiye’ye gelen yabancı sermaye miktarı 228 milyon dolar olarak gerçekleşti. Bu miktar 1980’de kümülatif olarak 325 milyon dolara yükseldi. Bu değer, 1981 Temmuz sonu itibarıyla, toplam 523 milyon dolara, 1983 Mayıs sonunda ise, 830 milyon dolara ulaştı. Dönemin şartlarına göre liberal hükümler taşıyan 6224 sayılı yasaya rağmen, Türkiye’ye 1980 yılına kadar istenilen düzeyde yabancı yatırımın girmemiş olması, sadece yasal düzenlemelerle ülkenin yabancı sermaye çekemeyeceğini gösteriyordu.

59- Menderes, Koç için yazdığı mektupta Henry Ford’dan ne istedi?

1950’li yıllara gelindiğinde Vehbi Koç’un aklında artık Türkiye’de bir otomobil üretme fikri vardı. Ancak bir Amerikan firması olan Ford, ortaklığa bir türlü sıcak bakmıyordu. Bu dönem beklenmedik bir gelişme oldu. Ford Motor Company, Nisan 1956’da Koç Şirketi’nin Bayiler Dünya Yarışması nda birinci olduğunu ve 2 kişilik Amerika seyahatini kazandığını bildiriyordu. Vehbi Koç, Kenan inal ve Bernar Nahum 26 Ekim’de Amerika yolundaydılar. Bu sefer iyi hazırlık yapılmış ve hükümetin de desteği alınmıştı. Başbakan Adnan Menderes, Henry Ford IFye hitaben aşağıdaki mektubu yazmış ve elden götürmesi için de Vehbi Koç’a vermişti. Bugün orijinali Otosan’nın kayıtlarında bulunan mektup, 9 Ekim 1956 tarihini taşımaktadır. Mektupta Başbakan Menderes, Koç’un Ford ile Türkiye’de kuracağı tesisi, hükümet olarak desteklediğini belirtiyordu.

Henry Ford II

Ford Motor Co. Reisi

Dearbom-Michigan

USA

Sayın M. Ford:

Türkiye acentanız sıfatıyla uzun senelerden beri şirketinizle çalışmakta bulunan, memleketimizin ticari ve sınai sahasının sivrilmiş bir siması olan Bay Vehbi Koç'u takdim etmekle memnuniyet duyarım.

Bu münasebetle şu noktayı tebarüz ettirmek isterim ki, Ford Motor Co.nin Bay Vehbi Koç Grubu ile ihdas edeceği iş birliğini Türk hükümeti ve şahsım müsbet olarak karşılayacaktır.

Mutasavver işbirliği tatbik sahasına konulduğu taktirde mer’i kanunların imkanları dahilinde Türk hükümetinden azami müzaheret ve yardım göreceğine emin olmanızı rica ederim.

Belki de malumunuz olduğu veçhile, son seneler zarfında çıkarılmış bulunan kanunlar ve bilhassa Ecnebi Sermaye-i Teşvik Kanunu, yabancı sermayenin Türkiye’ye akışı için lüzumlu şeraiti ihdas etmiş, emniyet ve garanti altında sermaye yatırımları için gerekli zemini hazırlamıştır.

Bütün alakalıların menfaati icabı mutasevver projenin yakın bir istikbalde tatbik sahasına konulacağını ve böylelikle Türk-Amerikan

130 Türk İşadaminin Bilmesi Gereken 101 Olay işbirliğinin başka bir delilini elde edeceğinizi ümit ederim.

Saygılarımla

(imza)

Adnan Menderes

Başvekil

Koç, Amerika’da Henry Ford ile görüştü. Bu görüşmenin ardından Henry Ford II de, Başbakan Menderes’e cevaben bir mektup gönderdi. Tarihsel gelişmeler izlendiğinde, Otosarim bu gelişmelerin ardından kurulduğu görülür. Menderes ile Ford arasında yapılan yazışmalar ve Vehbi Koç’un gayretleri, Koç’un otomotiv sanayine girmesinde etkili oldu (Kaynak: Azcanlı; 1995, s.81).

60- “Türkiye Çağ Atlıyor” sözü kime aittir?

Türkiye ekonomi tarihinde önemli izler bırakan Turgut Ozal, icraatlarını “Çağ atlayan Türkiye” olarak tanımlıyordu. Döviz taşımanın suç olmaktan çıkarılması, Türk lirasında konvertibl edilmesi, Keban Barajı gelir ortaklığı senetlerinin satışa sunulması, KDV’ye dayalı hayat, bedelsiz ithalatla vitrinleri dolduran lüks tüketim malları, Özal’ın ‘Çağ Alayan Türkiye’sinin en önemli düzenlemeleriydi. Ozal döneminde, yeni yatırımlar ön plana çıkarken, ekonominin vitrininde yeni düzenlemeler göze çarpar. Köylere ulaşan elektrik, otomatik telefon görüşmeleri, kese kağıdından naylon poşete geçiş, ekonomik düzenlemenin ‘devrim niteliğindeki’ araçları olarak algılanır.

61- Turgut Özal’ın ekonomideki en önemli düzenlemesi nedir?

24 Ocak 1980’de uygulanmaya başlayan Ekonomik Önlemler Paketi’nin uygulayıcısı Turgut Ozal, önce Başbakan ve ardından Cumhurbaşkanı olarak 1980’li yıllarda icraatlarıyla Türkiye siyasetine damgasını vurdu. Öncelikle, “ekonomideki bütün tabuları yıkmakta” kararlı olan Özal, dış ticaret ve ödemeler dengesi rejimini liberalize ederek, ihracata türlü teşvik ve sübvansiyon sağladı. Türkiye’ye dış kaynak ve yabancı sermaye girişini hızlandırmak için bir dizi önlem aldı. Özal iktidarının kurumsal alandaki en önemli reformu da, 1989’da Türk Parasının Değerini Koruma Kanunu’nda yapılan değişiklikti. 32 sayılı kararnameyle, Türk parası konvertıbıl hale getirildi. Bu kararla bireylerin dışında tüm tüzel kişiler, bankalar, firmalar ve kamu kuruluşları, sermaye hareketleri bakımından serbest bırakıldı. Döviz hareketine serbestlik tanınırken, aslında Türkiye bir anlamda, küreselleşme kavramıyla ifade edilen uluslararası ekonomik sürece dahil edildi. 1980’den sonra uygulamaya başlanan politikalar, Türkiye ekonomisinde önemli değişimlere neden oldu.

62- Kahraman Bakkal, Süpermarketlere ne zamandan beri karşıdır?

1980 yılında Türkiye’de 24 Ocak Kararlarıyla artık ekonomide yeni bir dönem başlıyor ve ekonomi dışa açılıyordu. Organize perakendecilik, zaman içerisinde daha iyi organize olanlar lehine gelişiyordu. Türkiye’de olduğu gibi tüm dünyada tepkilerin odak noktasını, küçük ölçekli işletmelerin mağduriyeti oluşturuyordu. Bu alanda yapılan rekabet öldürücü ve yok ediciydi. Mahalle bakkalının yerini artık semt süpermarketleri almaya başlamıştı. Süper marketler Türkiye’de çoğalmaya başlayınca bakkalların düştüğü zor durum 1981 yılında, Ferhan Şensoy’un yazıp yönettiği “Kahraman Bakkal Süpermarkete Karşı” oyununa konu olmuştu. Oyunda, Bakkal Abla’nın yakınına açılan “süpermarket” herşeyi altüst etmişti. Bakkal Abla bir yandan süpermarkete karşı mücadele verirken diğer yandan da kadın olarak tek başına yaşamanın güçlükleriyle karşılaşmaktaydı. Türkiye, kahraman bir bakkalın, güçlü bir süpermarketle olan mücadelesine tanık oluyordu.

1985’te süpermarketler yeni yeni kurumsallaşmaya başlamıştı ve Türkiye’de, toplam zincir market sayısı 50’yi geçmiyordu. Ancak bugün bu sayı binlerle ifade ediliyor. 80’ler, süpermarketlerin doğup büyüdüğü yıllar olarak tarihe geçerken, 90’Iar ,yabancı sermayenin perakende sektörüne girdiği yıllar oldu. Doygunluğa ulaşan Avrupa pazarı, 90’larda Türkiye’yi Alman ve Fransız perakende devlerinin gözdesi haline getirdi. 1990 yılında İstanbul Güneşli’de açtığı ilk mağaza, Metro Group’a, Türkiye’ye yatırım yapan ilk yabancı perakende firması ünva-nını kazandırdı. Türkiye hızla yabancı sermayeli market zincirinin halkası haline geldi. Yıllar içinde Türkiye’de hipermarketlerin sayısı hızla artarken, ortaoyuncuların “Kahraman Bakkal Süpermarkete Kar§ı” ismiyle sahnelediği oyunun tekrarı, 2000’li yılların kriz döneminde tekrar sahnelendi. Yaşananlar, ‘Kahraman Bakkal’m kaybettiğini gösteriyordu.

63- İşadamlarının toplumsal faaliyetleriyle de ön planda olabileceklerini gösteren işadamımız kimdir?

Eczacıbaşı Topluluğu’nun kurucusu Nejat Eczacıbaşı, her şeyden önce toplumsal faaliyetleriyle tanınan öncü bir işadamı oldu. Topluluğun temelleri, Cumhuriyet öncesine kadar gitmektedir. Almanya’da kimya eğitimi alan Nejat Eczacıbaşı, faaliyetlerine, II. Dünya Savaşı sırasında ithali yapılamayan bazı kimyasal maddeleri üretmekle başladı. Türkiye’nin ilk ilaç fabrikasını, 1952 yılında Dr. Nejat F. Eczacıbaşı kurdu.

Nejat Eczacıbaşı’nm en önemli özelliği, Türkiye’de ilk modern ilaç fabrikasını kurmasıydı. İşe ilaçla başlayan Eczacıbaşı Topluluk bugün, ilaç, temizlik ve yapı elemanları konusunda Türkiye’nin öncü gruplarından biri oldu. Ancak Eczacıbaşı’nın bir başka özelliği daha vardı ki onu diğer girişimcilerden ayrı tutmaktadır. Eczacıbaşı, toplumun çok önündeydi. Türkiye’de ve başka ülke lerde işadamlarının dikkatleri üzerlerinde toplayan toplumsal aktörler olarak ortaya çıkmaya başladıkları 1980’lerden çok önce Eczacıbaşı, gerek iş faaliyetlerinin saygınlığının arttırılabilmesi, gerekse girişimciler arasında bir iş ahlakının kurulabilmesi için işadamlarının girişmeleri gereken faaliyet alanlarının önemini vurgulamaya başlamıştı. Eczacıbaşı’nın ekonomi tarihi açısından en önemli girişimi 1960 ve 70’lerde oldukça etkili olan Ekonomik ve sosyal Etüdler Konferans Heyeti’ni kurmuş olmasıdır. Konferans Heyeti’nin kuruluşu, Türkiye’de giderek önem kazanan sosyalist fikirlere karşı geliştirilmiş bir tepkiyi ifade etme projesiydi. Konferans Heyeti’nin çalışmalarıyla, özel girişimciliğin geliştirilmesine katkıda bulunmak amacıyla işadamlarını, akademisyenleri ve hükümet yetkililerini bir araya getirmeyi hedefleyen Eczacıbaşı, iş dünyasının ülkenin iktisadi ve sosyal gelişimine yoğun bir şekilde katılmasını sağlamaya çalışan girişimcilerin öncüsü oldu. Konferans Heyeti başkanlığı, TUSIAD kurucu olan Eczacıbaşı, İstanbul Festivali gibi büyük organizasyonlar gerçekleştirdi.

64- Ekol yaratan işadamına örnek olarak hangi girişimcimiz gösterilebilir?

Yapı ve Kredi’nin kurucusu Kazım Taşkent, kamuoyunca başarılı bir işadamı olarak tanınır. Aslında Taşkent’i ülke ekonomisine, iktisadi ve mali müesseseler kazandıran bir girişimci ve yönetici olmanın ötesinde ekonomik hayatta “ekol” yaratan bir kişi olarak görmek gerekir.

1925 yılında devlet bursuyla gönderildiği Almanya’dan kimya yüksek mühendisi olarak dönen Taşkent; Alpullu şeker fabrikasının kurulması ve işletilmesinin ardından, Eskişehir ve Turhal Şeker fabrikalarım kurarak işletmeye sokmuştur. Daha sonra Türkiye’de mevcut dört şeker fabrikasının birleştirilmesini gerçekleştirerek meydana gelen Türkiye Şeker Fabrikaları Genel Müdürlüğü’nü üstlendi. Bunun yanı sıra bütün sorumluluğunu yüklenerek, yaklaşmakta olduğu hissedilen II. Dünya Savaşı’na gerekli önlemleri alarak fabrikaların arızasız çalışmalarını sağlamış ve dolayısıyla Türkiye’yi şekersiz bırakmamış, diğer fabrikalara da malzeme ve yedek parça yardımında bulunmuştu. Ancak kendi inisiyatifi dahilinde yaptığı bu icraatları nedeniyle biraz da siyasi bir maksatla, Şeker Fabrikaları şirketinin üç büyük ortağının (Ziraat, İş ve Sümerbank) karşı çıkmalarına rağmen, iktisat Bakanlığı’nca ayrılışından sonra Taşkent aleyhine dava açıldı. Taşkent, mahkemede İsmet İnönü ve Celal Bayar’ı tanık gösterince, hakimler yargılamaya gerek görmedi. Kazım Taşkent, 1942 yılında Cumhurbaşkanı İnönü’nün talebi üzerine, köylerin nasıl kalkınabileceği üzerine hazırladığı raporu, Cumhurbaşkanının başkanlık ettiği bir toplantıda okudu.

Şeker fabrikaları şirketinin mensupları, Emekli Sandığı’nın tasfiyesi sırasında şirket personelinin eline geçecek maddi olanakların bir kısmı ile bir sigorta şirketinin kurulması ve böylelikle sosyal alanda bazı hizmetlerin görülebileceği hakkında şirket Genel Müdürü Kazım Taşkent’in ileri sürdüğü fikir olumlu karşılayınca, 1942 yılında Doğan Sigorta kuruldu.

Şirketin kurulmasıyla, o zamana kadar Türkiye’de üzerinde durulmamış ve henüz duyulmamış konular da uygulanmaya başladı. Bu arada Doğan Sigorta’nm ödemek zorunda olabileceği büyük hasarların derhal karşılayabilmek için bir bankaya ihtiyaç duyuluyordu.

Bu dönem, sanayileşme stratejisi olarak iktisadi devletçiliğin yerini özel sektörün desteklenmesi ile ekonomik kalkınmanın hızlandırılması politikası ağırlık kazanmıştı.

Yapı ve Kredi Bankası, 14 yıl çalıştıktan sonra Türkiye Şeker Fabrikaları Anonim Şirketi Genel Müdürlüğü’nden aynlan Kazım Taşkent öncülüğünde, 1944 yılında, Türkiye’nin ilk özel bankası kimliğiyle kuruldu. Bankanın kurulmasıyla, Türkiye’de bankacılık sistemi rekabetle tanışmış oluyordu.

65- Vehbi Koç, neden ülkenin 1 numaralı sanayicisidir?

Koç, 1920’li yıllarda Ankara’da açtığı bakkal dükkanından Türkiye’nin ilk ve en büyük holdingini yarattı. Türkiye’de özel girişimciliğin tarihi bir anlamda Koç’un tarihi oldu. Koç’un ticari yaşamı, Ankara’nın başkent oluşuyla değişti. Başkentte hızlanan inşaat işleri ve devlet taahhütleri, devlet memurlarının yarattığı talep ve ticareti ellerinde tutan azınlıkların Anadolu’yu terketmeleri, Müslümanlara, dolayısıyla da Koç Ailesi’ne elverişli gelişme olanakları yarattı. ‘Doğru zamanda, doğru yerde’ olan Vehbi Koç’un devlet taahhüt işleri ve tek parti döneminde CHF’ye (CHP) üyeliği gelişirken, sonraki yıllarda Koç İmparatorluğunun temel taşlarını yerli yerine oturttu. Faaliyet alanını esas olarak yabancı şirketlerin bayiliği ve mümessillikleriyle genişleten Koç’un, 1946’daki Amerika gezisi, onun tüccarlıktan çıkıp, sanayiciliğe geçişin başlangıç noktası oldu. Koç, ABD’de General Electric firmasıyla Türkiye’nin ilk ampul fabrikasını kurmak üzere bir anlaşma imzaladı. Amerikan sermayesinin Türkiye’deki ilk ortak girişimi olan bu yatırımı, diğer çokuluslu şirketlerle de üretim izni anlaşmaları imzaladığı, diğer yatırım anlaşmaları izledi. Koç Topluluğu, bünyesindeki şirket sayısı 25’e ulaştığında holdingleşme kararı aldı. Koç Holding’in 20 Kasım’ın 1963’te kurulmasıyla, küçük bir aile işletmesinden, gerçek bir şirketler topluluğuna ulaşdarak Türkiye’de dünya standartlarında yeni bir şirket modeli kazandırıldı. Bu tarihten itibaren Türkiye’de holding sayısı artmaya başladı. Türkiye’de faaliyet gösterdiği her alanda ilklere imza atan Koç, aynı zamanda özel sektöre de örnek oldu. Sakıp Sabancı, otobiyografisinde, Koç’un yönetiminin, holding olarak yeniden yapılanmada kendilerine örnek olduğunu belirtir. Bu yaklaşımın Türkiye’de sadece Sabancı grubuyla sınırlı kalmadığını tahmin etmek hiç de zor değil.

Türk kapitalistlerinin duayeni olan Koç, siyasi partiler arasında arabuluculuk girişimlerinde, lobi faaliyetlerinde başı çekti, iktidara gelen her hükümet, Koç’un görüşlerine dikkat etmeye çalıştı. Koç Topluluğu bugün, otomotiv ana ve yan sanayi, dayanıklı tüketim malları, gıda ve perakendecilik, enerji ve maden, turizm ve hizmetler, dış ticaret, bankacılık, sigorta, inşaat malzemeleri, bilgi teknolojileri sektörlerinde faaliyet gösteren Türkiye’nin en büyük özel sektör kuruluşu.

66- İş dünyasında “nev’i şahsına münhasır” örnek işadamı kimdir?

Sabancı Topluluğu, bugün 5 kıtada yatırımları olan, üretim sahaları açan ve istihdam yaratan dev bir topluluk. Her ne kadar topluluğun ilk birikimi, alışılageldiği üzere ticaret ve müteahhitlik alanları olsa da Sabancılar’m, ticarete ilk girdikleri yıllardan itibaren yabancı firma acentalığı ya da temsilciliği gibi uğraşları olmadı. Topluluk, Türkiye kapitalistlerinin büyüklerinin gelişiminden farklı bir yol izledi. 1920’li yıllarda Hacı Ömer Sabancı tarafından temelleri atılan Sabancı Topluluğu’nun birikim modeli, ticaret ve müteahhitlikle başlayan, bankacılık ve sanayicilikle süren bir gelişme çizgisi üzerine inşa edilmişti. Sabancılar, pamuk ticareti ve müteahhitliğin yanı sıra, 1940’lı yıllarda sanayiye girmeye başladılar. İlk yıllarda ortağı, daha sonra ise sahibi durumuna geldiği Akbank, Sabancı Grubu’nun gelişiminde etkin rol oynadı. 1960’lar Sabancıların gelişim yılı oldu. Akbank hızla büyürken, toplulukta kurulan sanayi tesisleri birbirini izledi. Sabancılar’ın en önemli firmalarından Bossa’nın kuruluşu da bu yıllara dayanıyordu. Sabancıların diğer sermaye gruplarından önemli bir farkı, 1970’li yıllarda yabancı sermayesiz bir büyüme kaydet-mesiydi. Ekonomist Mustafa Sönmez’e göre, bu görünümüyle Sabancı Topluluğu’nu “milli” olarak niteleyenler de olmuştu. Aslında bu bilinçli bir tercih olmaktan ziyade, gelişmelerin seyriyle ilgiliydi. Bu yıllarda Sabancı firmalarında yabancı sermaye doğrudan yoktu; ancak patent, know-how ve lisans ilişkileriyle uluslararası sermayeye entegre olmuştu.

Sabancı Topluluğunun gelişme çizgisi içinde, Sabancı Holding Yönetim Kurulu Başkanı Sakıp Sabancı’nın tartışılmaz derecede etkisi oldu. Sabancı, Toyota, Bridgestone, Du Pont, Philip Morris, Carrefour gibi dünyanın önde gelen firmalarıyla yapılan anlaşmalarla, Sabancı Topluluğu’nu dünya çapında tamnılırlığa ulaştırdı. Sakıp Sabancı, iş çevrelerinin önde gelen sözcülerinden biri ve sesini en iyi duyurabilen kişi olarak, benzersiz stiliyle Türk işadamları arasında ve sosyal alanlarda bir ekol yaratarak, pek çok ilke de imza attı. Sabancı Holding’in kuruluşundan bu yana, geçirdiği büyüme süreci, yabancı ortakların ülke ekonomisi üzerindeki rolü, yatırımları ve yeni projelerin yanı sıra, eski Cumhurbaşkanı Turgut Ozal’ın grup bünyesinde çalışması ile, izlediği yönetim ve iş geliştirme politikalarıyla Sakıp Sabancı, Türk işadamları için önemli bir liderdi. Uluslararası birçok toplantıda Türkiye’yi temsil eden Sakıp Sabancı, Sanayi Odaları, TÜSIAD gibi bir çok kuruluşun da başkanlığını yaptı.

GÜNLÜK HAYATA DAİR

67 - Reklamcılar kadını ilk ne zaman keşfetti?

Osmanlı’da reklamlarda kadım bir obje olarak kullanma fikri, ilk kez II. Abdülhamit döneminde uygulanmaya başlandı. Kadının resim olarak ilanlarda yer aldığı dönem, aynı zamanda kadının ilk çıplak resimlerinin de çıktığı dönemdi. 1890’lı yıllarda Abdülhamit’in mali desteği ile çıkan Servet-i Fünun dergisinde, ‘Sanayi Nefise = Güzel Sanatlar’ adı altında, göğüsleri açık kadın tabloları birkaç defa yayınlandı. İlanlarda kullanılan çıplak kadın resimleri yerli değil Avrupa’dan getirtilmiş çizimler ve klişelerdi; tanıttıkları ürünler de Avrupa mallarıydı. 1908’de Hürriyet’in ilanıyla gelişen basın vasıtasıyla reklamcılık da ivme kazandı. Gazete ve dergiler kadın sayfalarına yer vermeye, kadınlar için dergiler çıkmaya başladı. Moda, süs, makyaj ve diğer ihtiyaçlarıyla tüketim toplumunun bir parçası haline dönüşen kadın, reklamcılığının hizmetine girmekte gecikmedi. İlanlarda kadın resimleri, konuyla ilgili olsun ya da olmasın, her şekilde kullanılıyordu. Tarihçi Orhan Koloğlu’na göre bu işin öncüsü çizer ve karikatürist Sedat Simavi oldu.

Bir Türk kadınının fotoğrafının ilk kez kullanılması ise 1932’de gerçekleşti. Dünya Güzellik Kraliçesi seçilen Keriman Halis’in portresiyle “Krep Keriman” adı verilen bir kumaş tanıtıldı. Cumhuriyetin ilk modem kumaş üreticilerinden biri olan İpekiş, Keriman Halis’in portres ni bir ilanında kullanarak, bu yolda önemli bir adım attı. Milliyet gazetesinin 18/8/1932 tarihli nüshasında çıkan ilana göre, 1932 Yerli Mallar Sergisi’nde bir yarışma yapılmış ve İpekiş firmasının Krep Keriman kumaşı 14 bin 440 kişinin oyunu alarak birinci seçilmişti. Ancak bu ilana bir daha rastlanılmamış olması, ilanın Keriman Halis’ten izinsiz hazırlandığı anlamına gelmekteydi. Bu dönemde, aynı zamanda ilandan reklama geçişin ilk temsilcisi olarak kabul edilen ünlü grafik sanatçısı Ihap Hulusi, çalışmalarında kadına da yer verdi. Hulusi’nin çizimlerindeki kadının yüzü belirgin değildi. Yine bu dönem, kadın seçme ve seçilme hakkını elde etmişti ve plajlarda da görülmeye başlamıştı. Çıplaklığın tabu olmaktan çıkmasıyla yabancı ürünlerin tanıtıldığı ilanlarda çıplak kadın örneklerine görülmeye başladı. 1940’lara gelindiğinde ünlü yerli kadın ses ve sinema sanatçılarının portrelerini taşıyan reklamlar hızla yayıldı. Artık kadın tabusu yıkılmış ve yerli ürünlerin tanıtıldığı ilanlarda da kadınlar kullanılmaya başlanmıştı. Böylece kadının “foto-model” haline getirilmesiyle, her üretim için kullanılmasının yolu da açılmış oldu. Türkiye’de kadının reklamlarda kullanılmasının ilk adımı, yazılı basında atıldı. Bugün gelinen aşamada başta televizyon olmak üzere iletişim kanallarının tümünde bu yöntem kullanılmaktadır.

68- Türkiye, elektrikle ne zaman tanıştı ve ilk olarak kimlerin evi aydınlatıldı?

Enerji kaynağı buharla çalışan makineler sayesinde, 19. yüzyılda sanayide bir devrim yaratmış ve kurulan fabrikalar sayesinde seri üretim gerçekleştirilmişti. Özellikle buharla çalışan makineler, lokomotif ve gemiler sayesinde ulaşım olanaklarının artışı yeni devrimin bir simgesi olmuştu. 19. yüzyıl birçok alanda keşiflerin yapıldığı bir yüzyıldı. En önemli keşiflerden biri de elektrikti. Ampulün ve elektrik motorunun keşfiyle, yüzyılın ikinci yarısından sonra elektrik kullanım alanları genişledi. Meskenlerin elektrikle aydınlatılması ve elektriğin fabrikalarda çevirici güç olarak kullanılması giderek yaygınlaştı. Dünya 20. yüzyıla girerken, elektrik en yaygın enerji kaynağı olmuştu. Ne var ki, birçok alanda geri kalan Osmanlı imparatorluğu elektrik enerjisi alanında da geri kalmıştı. Örneğin 1913-1915 yılları arasında .sanayi kuruluşlarının kullandığı beygir gücünün yüzde 76’sı, 19. yüzyılın teknolojisi olan buhar makinelerinden elde edilmekteydi. Bu durum aşağı yukarı Cumhuriyet’in kurulduğu ilk yıllar için de geçerliydi.

Osmanlı’nın elektrik enerjisiyle nasıl tanıştığı sorusunun yanıtlarına gelince: Bu soru, ilk anda akla İstanbul’u akla getirir; ama doğru yanıt İstanbul değil, Tarsus’tur. Peki neden Tarsus? Öncelikle, bölgenin ciddi bir 'sanayi alt yapısının olduğunu belirtelim. Bereketli topraklara sahip olan Çukurova’da, her türlü ziraatın yapılması ve sanayinin ham maddesi olan ürünlerin bolluğu, bu bölgede sanayinin gelişmesinde en önemli faktör olmuştu.

Türkiye’nin elektrikle buluşması, 15 Eylül 1902 tarihinde, İçel’in Tarsus îlçesi’nde gerçekleşti. O dönemde Tarsus Belediyesi’nde çalışan AvusturyalI Dörfler tarafından, 15 Eylül 1902 yılında, Berdan Nehri Bentbaşı mevkiinde kurulan hidroelektrik santralı, transmisyon kayışı ile 2 kilovatlık bir dinamoyu çevirerek, buradan elde edilen elektrik enerjisini Tarsus’a vermeye başladı. Tarsus Ticaret ve Sanayi Odası’nca yayımlanan “Tarsus Tarihi ve Eshah-ı Kehf” adlı kitapta yer alan bilgilere göre, üretilen elektrik enerjisi ile ilk zamanlar Tarsus sokakları aydınlatıldı. Elektrikle aydınlanan ilk konutlar ise Müftüzade Sadık Paşa (Sadık Eliyeşil- Çukurova Sanayi îşletmeleri’nin ilk kurucusu) ile Sorgu Hakimi Yakup Efendi’nin evleri oldu. Daha sonra ise, diğer evler de elektrikten yararlanmaya başladı. Bu dönemde evlerde elektrik düğmesi olmadığı için lambalar, santralden şartelin indirilmesiyle kapatılabiliyordu. Daha sonraki tarihlerde hu santrale ilaveler yapıldı. Tarsus’un ışığa kavuşması, Türkiye tarihinde bir dönüm noktası olarak yerini aldı.

İlerici mi yoksa gerici mi olduğu günümüzde de hâlâ tartışılan ve bazı konularda ilerici fikirleriyle tanınan dönemin padişahı II. Abdülhamit’in, bu konuda bir hayli muhafazakar olduğu anlaşılıyordu. Abdülhamit; telefon, otomobil, donanma ve elektrik kıvılcımına karşı büyük bir ürkeklik içindeydi. Siyasi nedenlerle, o dönem Selanik ve Şam elektrikle aydınlatılmasına rağmen, elektriğin İstanbul’a sokulmasına uzun süre izin vermedi. İstanbul’un, elektriğin aydınlık dünyasıyla tanışabilmesi için, Abdülhamit’in tahtan indirilmesi gerekiyordu. Aynca Batı’daki gelişmeler, Osmanlı’nın elektrik enerjisine geçişini de zorluyordu.

1923’te elektrik sadece İstanbul’da vardı. Türkiye’de elektrik enerjisi sektöründe yapılan ilk düzenleme, 10 Haziran 1910 tarihinde çıkarılan “Menafi Umumiye Müteallik İmtiyaz” çalışmasıdır. Bu dönemde, İstanbul’un Rumeli tarafındaki elektrik dağıtım imtiyazı, merkezi Budapeşte’de bulunan Macar Ganz Elektrik Şirketi’ne, 50 yıl süreyle verilmişti. Yabancı ortaklar tarafından kurulan Osmanlı Anonim Elektrik Şirketi, İstanbul’un elektrik ihtiyacını karşılamak amacıyla faaliyete geçti. Sözleşmeye göre, elektrik donanımının 1913 yılında tamamlanması gerekiyordu. Fakat Balkan Savaşı nedeniyle, elektrik santralinin yapımı bir süre aksadı. Şirket, Alibeyköy Deresi üzerine inşa ettiği santrali, uzun bir gecikmeden sonra hizmete sokabildi. Taşkömürüyle çalışan ilk termik santral olan Silahtarağa; 1914 yılı Şubat ayında, üretime başladı. Tarsus’un elektrikle buluşmasının üzerinden 12 yıl geçtikten sonra, 14 Şubat 1914 tarihinde ise, İstanbul elektriğin ışıltısıyla tanıştı. Santral her biri beşer bin kilovatlık üç turbo jeneratör grubu ile saatte 12-13 bin kilogram buhar veren altı kazanla donatılmıştı. Silahtarağa Elektrik Santrali’nden elektrik önce tramvayların daha sonra da özel tesislerin kullanımına verildi. Elektrikli tramvay, Galata Köprüsü’nden, ilk kez, 25 Ocak 1914’te geçti.

1920’lerden itibaren şehrin bazı semtleri elektrikle aydın-latılmaya başlandı. Büyük caddeler elektrikle aydınlatılıyor, tramvaylar elektrikle işletiliyor ve sanayi kuruluşları elektrikten çevirici güç olarak yararlanıyordu. T920’de İstanbul’da elektrik şebekesine bağlı bina sayısı 2055’e çıktı. Daha sonraki süreçte elektrik, sokakları aydınlatmak için de kullanılmaya başlandı. İstanbul’un sokak aydınlatmaları, Macar Ganz Şirketi ve İstanbul Havagazı şirketi tarafından gerçekleştiriliyordu. Osmanlı Anonim Elektrik Şirketi, 1 Temmuz 1938 tarihinde satın alınarak devletleştirildi ve 1950’lere kadar İstanbul’un tek elektrik santrali olarak çalıştı. 1914 yılında Osmanlı’nın ve Türkiye’nin ilk kayda değer elektrik üretim tesisi olarak hizmete giren Silahtarağa Termik Santrali, ekonomik ömrünü tamamladığı 1983 yılma kadar hizmet verdi.

Gelelim Cumhuriyet’in ilk yıllarına: Genel olarak sanayi kuruluşlannm çok azı elektrik enerjisinden faydalanıyordu. Cumhuriyet’in kurulduğu yıl, yalnızca İstanbul’da elektrik vardı.

Aydınlatma petrol (gazyağı) lambalarıyla gerçekleştiriliyordu. Türkiye’nin ikinci büyük kenti olan İzmir’de elektrik kullanımı oldukça sınırlıydı. Örneğin tramvayı at çekiyordu. Bazı kuruluşlar da ürettiği elektriği yakın çevreye dağıtıyordu. O dönem için küçük bir kent olan Ankara’da, elektrik yoktu. Meclis’in toplantı salonu bir kahveden alman büyük gazyağı lambasıyla aydınlatılıyordu. Daha sonra Meclis binası bir jeneratör motoruyla elektriğe kavuşturuldu. İstanbul’daki yabancı şirketle Ankara ve İzmir’deki jeneratör motorlarının ürettikleri elektrik dışında, Türkiye’de elektrik enerjisinden söz etmek imkansızdı. 1930’lu yıllara kadar Türkiye’de elektrik çalışmaları, genelde yabancı işletmelerin elinde olan küçük yerel santraller ve onların beslediği birbirlerinden ayrı yerel dağıtım şebekelerinin işletilmesi şeklinde oldu.

69- Çalışan Türk kadınına, ilk uyan kimden gelmiştir?

Türk kadının iş hayatına atılması Birinci Dünya Savaşı yıllarına rastladı. Dönemin ağır ekonomik koşulları, kadının toplumsal ve ekonomik hayatta yer almasını sağlıyordu. Ancak kadının iş hayatına girmesi, öyle kolay da değildi. Kadının çalışma hayatına başlaması, genel yerlerde modaya uygun kıyafetlerle sık sık görülmesi; halk arasında hoşnutsuzluk yaratınca, 1917 yılı Nisan ayında İstanbul Polis Müdürlüğü gazetelere şu ilanı verdi:

“Modem, Batı’lı kıyafetin Türk kadınlarına uygulanması çoğu hallerde kamunun §ikayetine meydan verecek biçime dönüşmüştür. Bu şikayetlerin önünü almak amacıyla kadınlarımızın etek boylarını uzatmaları, bel ve kalça korselerinde fazla abartmaya gitmemeleri, yüzlerini daha kalın peçeyle örtmeleri önemle rica olunur.” (Çavdar; 1971,s.l03)

Bu ilan İstanbul’daki seçkinler arasında büyük yankı uyandırdı. Tanınmış ailelerin hanımlarıyla kızları, postane ve telefon santrallerindeki (belli toplum katındaki kadınların en çok çalıştıkları yerler buralardı) işlerini terk ettiler, iki gün süreyle yayın organlarıyla polisin emrine karşı bir savaş verildi. Sonuç olarak polisin bu emri, uygulamadan kaldırıldı. Bu iki günlük mücadele, “Türk kadınının hakları için verdiği savaş” olarak yorumlandı ve basında bu yönde yazılar çıktı. İstanbul kadını, dar bel korsesi, kısa etek ve ince peçe için büyük bir savaş vermişti.

70- İstanbul'un en büyük mimarı operasyonunu kim gerçekleştirmiştir?

Geçmişte de büyük imar operasyonları geçiren İstanbul’un tarihi mirası, imar hareketleri ve yıkımlar sonucu, birer birer kayboluyor. Cumhuriyet tarihi boyunca İstanbul, 3 büyük (Kindar, Menderes, Dalan) imar operasyonu geçirdi. Bu imar hareketlerinden en çarpıcı olanı da Adnan Menderes döneminde yaşanılandı. Döneminde, yeni asfalt yollar açmak için girişilen “Yıldırım Yıkma Harekatı” deprem görüntülerini aratmayacak nitelikteydi.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında Ankara’nın başkent ilan edilmesiyle, ülke kaynaklarının büyük bir kısmı kentin imarına ayrılmıştı. 1950’lilerden sonra DP’nin iktidara gelmesi ve burjuvazinin yükselişe geçmesiyle, ülkenin ekonomik merkezi İstanbul’a kaymaya başladı. Ancak Ankara’nın başkent ilân edilmesinin ardından uzun yıllar ihmal edilen İstanbul, ekonomik merkez olarak yeterince gösterişli değildi. 1950’lerde İstanbul bakımsız, eski bir yaya kentiydi ve çağdaş gereksinimlere yanıt vermesi de pek olanaklı değildi. Üstüne üstlük kentte baş göstermeye başlayan konut ve gecekondu sıkıntıları, imar operasyonlarının bir an önce yapılanasım zorunlu hale getiriyordu.

Başbakan Menderes, “göz boyama” stratejisi gereği, İstanbul’un yeniden imarına karar verdi. Böylece vitrini güzel olan bir Türkiye panoraması ortaya çıkarılacak ve Türkiye kalkınmasının geldiği aşama dosta düşmana gösterilecekti. Güncel ve kapsamlı bir plan olmaksızın İstanbul’un imarına başlandı. 23 Eylül 1956’da yaptığı bir basın toplantısında Adnan Menderes, “Kentin imar gerekliliğini açıklarken, günün her saatinde tıkanarak büyük zaman kaybına yol açan Aksaray, Beyazıt, Eminönü, Karaköy, Tophane ve Taksim gibi düğüm yerlerinin yeniden düzenlenmesi gerektiğini, Topkapı’dan Boğaz’a kadar kentin her mahallesinin aynı mükemmellikteki caddelerle birbirine bağlanacağını” söylüyordu. Ne var ki, görünüşte son derece olumlu bir amaç içeren bu imar hareketi, Menderes’in kontrolü doğrudan üstlenmesiyle, korkunç bir operasyona dönüşmekte gecikmedi. Çünkü, yapılacak imarın açık ve belirli bir planı yoktu. Menderes için böyle bir plana ihtiyaç da yoktu ve “Plan iyi bir şey; ama bunun için vakit ve nakit lazımdır” diyordu. İmar operasyonlarının amacı; trafiği rahatlatmak için yollar ve meydanlar açmak, kenti güzelleştirmek ve dini yapıları restore etmekti. Nüfusu 10 yılda ikiye katlayan bir kentin imarını böylesine basite indirgemek, aynı zamanda şehrin geleceğine ilişkin vizyon eksikliğinin de bir göstergesiydi. 1956’da İstanbul’da Menderes’in plansız yıkım harekatı başladı.

Yollara birer anıt muamelesi yapılıyordu. Ana arter yollardan birisi Topkapı’da başlıyordu. Burası Fatih’in İstanbul’a girdiği yerdi ve Suriçi adeta İstanbul’u yeniden “fethedercesine” imar edildi. Aksaray’a kadar uzanan 50 metre genişliğindeki Millet Caddesi’ni, 60 metre genişliğinde Vatan Caddesi izledi. Ankara, Ordu ve Fevzi Paşa Caddeleri, Eminönü-Unkapanı arasındaki sahil yolu gibi genişlikleri 20 ila 50 metre arasında değişen bir çok ulaşım noktası, tarihi yarımadanın geleneksel dokusu yarılarak, pek çok tarihi eser ve sivil mimari örnekleri yıkılarak açıldı. Kıyı şeridi doldurularak oluşturulan Florya-Sirkeci sahil yolu nedeniyle de, pek çok tarihi eser yok edilirken deniz surları, kara surları haline dönüştü. Beyoğlu tarafında ise Tophane’den Büyükdere’ye kadar Boğaz kıyıları boyunca uzanan sahil yolu genişletilirken, Beşiktaş’ta Mimar Sinan’ın eseri olan hamam dahil olmak üzere pek çok tarihi yapı yıkıldı. Beyoğlu yönündeki tramvaylar kaldırıldı, Beşiktaş’tan Bebek’e sahil yolunun yapımına başlandı.

“Yıldırım Yıkma Harekatı”nda meydanlar unutulmadı. Aksaray, Karaköy, Sirkeci ve Beyazıt meydanları yeniden düzenlendi. Bu mekanların kentsel meydan özellikleri ya tahrip edildi ya da tamamen ortadan kaldırıldı. 1958’de sıra Karaköy Meydanı’na geldi. Karaköy’ün hali ise tam anlamıyla içler acısıydı. Bizzat Başbakan Menderes’in gözetiminde yürütülen yıkımlarda, Karaköy-Azapkapı ve Karaköy-Tophane yolla-nnın genişletilmesiyle geniş bir meydan hedeflenmişti. Mey-danda, ünlü Italyan Mimar Raimondo D’Aronco tarafından İstanbul’da pek çok örneği verilen art nouveau tarzında yapılan Karaköy Camii de bulunuyordu. Adnan Menderes’in “Yıldırım Yıkma Harekatı”ndan cami de nasibini aldı. Caminin bir başka yere nakledileceği söylenmişti ancak cami, bir gecede yerinden sökülerek ortadan kaldırıldı. O tarihten sonra da, camiden bir daha haber alınamadı. Akıbeti hâlâ meçhul.

Ağustos 1956’da başlayan ve 4 yıl süren imar operasyon-lan sonucu, İstanbul, adeta geniş bir şantiyeye döndü. Yeni bulvarlar açıldı, caddeler genişletildi, trafik biraz olsun rahatlatıldı. Yapılan istimlakler sonucunda, 7 bin 289 bina yıkıldı. 1940’Iarda dönemin valisi ve Belediye Başkanı Lütfi Kırdar tarafından yürütülen 10 yıllık imar programı sırasında sadece 1148 yapının istimlak edildiği düşünüldüğünde, Menderes operasyonunun boyutu daha iyi anlaşılıyordu.

Bu operasyonda en çok zarara uğrayanlar ise malları istimlake uğrayan mülk sahipleri oldu. Basının “Aksaray Göçmenleri” adını taktığı çoğu dar gelirli olan insanlar, evlerinden ve işyerlerinden oldu. Kimileri de çadırda barınmak zorunda bırakıldı. 1958 yılında istimlak bedelleri peşin ödenemez olunca ödemeler taksite bağlandı. Enflasyonist bir ortamda, bu durum, malları istimlak edilen kişileri daha da zor durumda bıraktı. Bu arada imar operasyonuyla Aksaray’ın “rantı yüksek” semt olacağına inanıldığından emlak fiyatları hızla arttı. Geniş bulvarların etrafında hızlı bir yapılaşma başladı. Tarihi dokuda yaratılan ciddi hasarlar ve bilimsellikten uzak kent planlaması, İstanbul’un imarını başarıya ulaştıramadı. Yaratılan toprak ve arazi üzerindeki spekülatif amaçlı piyasa ise İstanbul’un en önemli sıkıntısıydı. Artık İstanbul, plansız ve programsız, kentsel gelişmenin başkentiydi.

71- Cumhuriyet’in iflas eden ilk işkadmı kimdir?

1929 yılında Hakimiyet-i Milliye gazetesinde çıkan bir haberde, ticaret ile uğraşan bir kişinin iflas ettiği belirtiliyordu. Gazeteye göre, bir kişinin iflas etmesi o kadar önemli değildi. Ancak iflas eden kişinin bir kadın olması, bu durumun haber yapılmasını gerektiriyordu. Habere göre, Türkiye’de ilk kez bir kadının mahkeme kararıyla iflas ettiği tescilleniyordu.

“Dün şehrimizin hukuk mahkemesi tarafından verilen karar de' nebilir ki, memleketimiz adliyesinin bu vadide verdi0 ilk karardır. Bu mesele esas itibari ile çok mühim bir şey değildir. Hükmü giyen bir hanım olmamış olsaydı, “her vakit görülen vakalardan biridir" diye ehemmiyet bile verilmezdi. Vaka şudur: Turkuaz Otelini istidar eden Nimet Hanım, vereceklerinden dolayı mahkemeye düşmüş ve Birinci Hukuk Dairesince yapılan mahkemesi neticesinde kendisi tüccar addedilerek iflasına karar verilmiştir. Şimdiye kadar memleket imizde ilk defa bir kadın hakkında iflas karan verilmiş oluyor.”

72- İlk kadın fotoğrafçı kimdir ve ilk dükkanını ne zaman açmıştır?

Naciye Hanım, binbaşı İsmail Hakkı Bey ile genç yaşta evlenmişti. Sonradan “Suman” soyadını alan İsmail Hakkı Bey, ilk profesyonel kadın fotoğrafçı Naciye Suman’ın eşi, heykeltıraş Nusret Suman ve tanınmış terzilerden Nedret Ekşigil’in babasıydı. Savaştan salaşa koşan İsmail Hakkı Bey’in yaşamı, Osr ...iı Devleti’nin yaşamıyla özdeşleşmiş gibiydi. Kafkas Cephesi’ne katılan İsmail Hakkı Bey, daha sonra Balkan Savaşı yenilgisinin ardından Avusturya’ya geçer. Kısa bir süre sonra Naciye Hanım İstanbul’a dönse de, İsmail Hakkı Bey 9 ay orada kalır. Resim yapan ve fotoğrafçılığı burada öğrenen İsmail Hakkı Bey, I. Dünya Savaşı’nın başladığı dönemde, Çanakkale Cephesi’nde yaralanmasıyla 1917’de İstanbul’a döner. Osmanlı savaşı kaybeder ve İstanbul işgal edilir. Gazi, bir Osmanlı subayının hayatı da sıkıntıdadır. İsmail Hakkı Bey, düzensiz ve yetersiz maaş almakta ve mutsuz bir yaşam sürmektedir. Seyit Ali Ak’ın verdiği bilgilere göre Naciye Hanım da, fotoğraf çekmeye bu dönem başlar.

“Yıldız’da Sait Paşanın konağı denilen çok büyük bir evde oturu-yorduk. En üst katında bizim bir oynama salonumuz vardı. Orasını babam fotoğrafhane haline getirdi. Resimle, sanatla yoğrularak büyüyorduk. Tüm ev halkı fotoğrafçılığı benimsemişti. Aile bütçesi daralmaya başlayınca annem, ‘Ben burada fotoğrafhane açacağım’ dedi. Sait Paşa Konağı’nın kapısına uzunlamasına bir tabela asıldı. Üzerinde ‘Hanımlar Fotoğrafçısı-Naciye' yazıyordu. 1919 yılının başıydı."

Ailesinin zor günlerini aşabilmek için, tutucu çevre ve inanışa rağmen, radikal bir karar alan Naciye Hanım’m bu girişimi, savaşın yol açtığı ekonomik sıkıntıları aşabilmek için Osmanlı kadınını ilk kez evinden dışarı çıkaran ve ekonomik hayata katılmayı sağlayan bir simgeydi. Kadının kadın tarafından fotoğrafının çektirilmesi düşüncesi rağbet görür ve Naciye Hanım’ın fotoğraf stüdyosu kısa zamanda fotoğraf çektirmek isteyen kadınlarla dolar. Naciye Hanım’m işleri iyi gidince, 1921’de eviyle beraber stüdyosunu Beyazıt’a taşır. Naciye Hanım’ın ünü kısa zamanda tüm ülke geneline yayılır.

“Fotoğrafçılık yaptığı yıllarda büyük süksesi vardı. Kurtuluş Savaşı sırasında eşlerini İstanbul’da bırakmış olan erkekler mektuplanrıda, ‘Filan yerde bir kadınlar fotoğrafhanesi varmış. Orada bir resminin çektirerek bana yolla. ’ diye yazarlardı. Hanımlar gelir, yüzleri ve kolları açık bir biçimde fotoğraflarını çektirerek eşlerine yollarlardı. Fotoğrafhaneden kazanılan parayla hiç sıkıntı çekmeden geçinirdik."

192 l’de dönemin feminist kadın dergisi Kadınlar Dünyası nda çıkan bir yazıda Naciye Hanını m bu girişiminden memnuniyetle söz edilir ve takdir edilir. Naciye Hanım, yaşamını fotoğrafçılıktan kazanırken aynı zamanda bu sanatı kadınlara öğretmek için dersler vermeye başlar. Bu derslere Osmanlı Sarayı’ndaki kadınları da dahil eden Naciye Hanım, Milli Mücadele döneminde İstanbul’da düzenlenen mitinglere katılır ve fotoğraf çeker. Naciye Hanım, on bir yıl sürdürdüğü fotoğrafçılık mesleğini 1930 yılında bırakır ve Ankara’da kızının yanma taşınır. İlk kadın fotoğrafçı Naciye Hanım, 1973’de yaşamını yitirdi. Naciye Hanım’ın, yaptığı işin ne derece önemli olduğunu bilemiyoruz; ama çektiği fotoğraflara ismini yazmamıştı ve arşivi de yok oldu. İsmi ise sadece onu tanıyan kişilerin belleklerinde yaşamaktadır.

73- Blue Jean’e neden “Kot” deriz?

II. Dünya Savaşı sonrasında Avrupa gibi Türkiye de Amerikan üslerinden nasibini almıştı. Uslerdeki askerlerin sivil kıyafetlerini ise genellikle blucinler oluşturuyordu. O güne kadar Western filmlerinde kovboyların üzerinde gördükleri blucinleri Hollywood ile özdeşleştirmiş olan Türk gençleri, bu özel pantolona sahip olmanın yollarını aramaya başladı. Türk gençlerinin ilgisini gören Amerikan askerleri, bu fırsatı değerlendirmekte gecikmedi ve kısa sürede bir “ikinci el” blucin pazarı oluştu. Blucine ulaşmanın diğer bir yolu da, üs personeli için kurulmuş olan PX adlı marketlerdi...

Ancak Türkiye’nin ilk blucinini, daha doğrusu ‘kot’ pantolonunu üreten Muhteşem Kot, bu sürece hiç dahil olmamıştı. Kamu kuruluşlarına ve orduya personel giysisi sağlayan tüccar-terzi Muhteşem Kot, blucini ilk kez Fransa’da tanıdı. Bu rahat ve bakımı kolay pantolonu Amerika’da çiftçilerin ve sığır çobanlarının giydiğini öğrenen Muhteşem Kot, Türk işçi ve köylüsünün de aynı rahatlıkta bir ürüne ihtiyacı olduğu düşüncesiyle, Türkiye’ye döner dönmez üretime başladı ve 1958 yılında soyadını verdiği ‘Kot’ markasını tescil ettirdi.

Levi Strauss’un 1800’lerin sonunda Amerika’yı demiryolu döşeyerek kat eden işçiler için tasarladığı pantolon, Karaköy Necati Bey Caddesi’nden İstanbul çevresine, Ankara’da da Hergele Meydanı ve Samanpazarı’ndan Anadolu’ya yayılıyor, işçi ve köylünün iş elbisesi ihtiyacını karşılıyordu. İlk “Kot” etiketinde dayanıklılığının göstergesi olarak bir pantolonu iki yana çeken atlar kullanıldı. Yeni pantolona markasından dolayı ‘kot pantolon’ adı verildi ve marka artık ortada olmamasına karşın, Muhteşem Bey’in soyadı bugün de hala kullanılan bir ‘generic brand’ olarak tarihteki yerini aldı. Ancak Muhteşem Bey’in ürettiği kot pantolonlar, blucinler gibi giyildikçe beyazlamak yerine lacivert rengini koruyor, çok yıkandığında ise sararıyordu. Gerçi, Türk işçi ve köylüsü için bu durum önemli bir sorun teşkil etmiyordu; ancak yeni yetişen genç nesil için beyazlamayan bir blucin giymektense, hiç giymemek daha iyiydi.

74- Margarine neden “Sanayağ” deriz?

1950’li yıllarda kendine yeni pazarlar arayan bir gıda devi, Türkiye’yi gözüne kestirmişti. Adı margarinle özdeşleşen Unilever, Türkiye’de pazar araştırması yaptırmıştı. Türkiye’de kahvaltılık tereyağ açıkta top olarak satılıyor, içinden taş, tahta gibi yabancı maddelerin çıkması olağan karşılanıyordu. Tenekede satılan kuyruk yağları içinse hiçbir düzenleme yoktu. Aynı teneke içinde farklı hayvan yağları bulunur ve bu yağlar, yerel olanaklara göre üretilirdi. Yağın sağlıklı ve hijyenik olması gibi kavramlar hiç gelişmemişti. Sadece, tereyağının dayanıklılığını artırmak için, içine tuz katılıyordu. Anadolu’ya özgü olan zeytinyağı ise, sadece belli bölgelerde üretiliyordu ve bu bölgeler, sanayileşmemiş durumdaydı.

15 Mart 1951’de Türkiye Cumhuriyeti hükümeti, Unilever firmasıyla Türkiye İş Bankası’nın ortaklığında kurulacak Unilever-Iş şirketine onay verdiğinde, Türk gıda sanayinde yeni bir sayfa da açılmış oldu. Yılda 7 bin 500 ton margarin üretecek olan fabrika, 5 Ocak 1953’te Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın katıldığı törenle açıldı. Açılış haberi, ertesi günün gazetelerinde geniş yer buldu. Basını asıl ilgilendiren açılış töreni ve konuşmalar değildi. Kilosu 675 kuruştan satılan tereyağının artık yarı fiyatına satılacak bir rakibi vardı. Margarinin kilosu 360 kuruş olarak belirlenmişti. Bunun ötesinde, yağda kullanılacak olan süt ve vitamin, yurtdışından getirilecekti. Fabrikada Unilever’in başka ülkelerde pazarladığı markalar değil, tamamen Türkiye’ye özgü iki yeni ürün üretilecekti. Bu iki ürün için Latince kökenli iki marka bulundu. Yaşam anlamına gelen Vita ve Sağlık anlamını taşıyan Sana... Vita, süt içermediğinden bozulma tehlikesi yoktu. Lezzet sağlaması için yüzde 1 oranında tuz katılmış olan Vita, yemeklik yağ olarak bir kilogramlık teneke kutularda satışa sunuldu. Sevkıyatı ve tüketimi kolaydı. Geleneksel yağlara benzediği için hemen tutuldu. Hatta, Bakırköy’deki fabrika artık Vita Fabrikası olarak anılmaya başlamıştı. Ancak Vita hemen herkesin mutfağında yemeklik yağ olarak yerini alırken, Sana’nın gelişimi o kadar çabuk olmadı. Sana, yeni bir kavramı yerleştirmeye çalışıyordu: Kahvaltılık sofra margarini. Bunun için de etkin bir tanıtım gerekiyordu.

O dönemin az sayıdaki reklam ajanslarından Grafika ile üretime geçmeden bir yıl önce anlaşma yapıldı. Grafika’nın işi zordu. Ne olduğu bilinmeyen bir ürün tanıtılacaktı. Reklama uzun vadeli bir yatırım olarak bakan Unilever, Amerika ve Avrupa’da bu işin nasıl yapılacağını biliyordu. Amaca ulaşmak için yapısal eksiklikler bizzat Unilever tarafından giderildi. Çok satan gazete ve dergilere sürekli ilanlar verildi. Şehir merkezlerine dev reklam panoları asıldı. Satış noktalarında destekleme faaliyetleri başlatıldı. Tanıtım ile birlikte bir diğer zorluk da dağıtımdaydı. Önce geniş bir dağıtım ağı kuruldu, ardından yağın erimeden gerekli noktalara ulaştırılmasını sağlayacak yöntemler geliştirildi. Henüz sadece iki adet soğutmalı aracın bulunduğu bir dönemde, özellikle de sıcak bölgelerde dağıtım oldukça güçtü. Bir diğer engel de, ülkede tel dolap devrinin yaşanıyor oluşuydu. Buzdolapları henüz yaygınlaşmamıştı. Başarılı tanıtım ve tutundurma çalışmalarının sonunda, Sana artık bir margarin markası olmaktan çıkmış', margarinin Türkçe karşılığı olmuştu. Türkiye’ye tayin olan Unilever Genel Müdürü Hans Eggerstedt, yola çıkmadan önce margarinin Türkçesini öğrenmek üzere sözlüğe bakıyor ve gözlerine inanamıyordu. Sözlükte margarin sözlüğünün Türkçe karşılığı, “Sana yağı” olarak geçiyordu.

75- Türk halkı televizyon ile ne zaman tanıştı?

Radyo yayınlarının neredeyse dünyayla aynı dönemde başlamasına rağmen, televizyonun Türkiye’ye girişi hayli geç oldu. ITÜ Yüksek Frekans Kürsüsü Başkanı Mustafa Santur, ÎTÜ bünyesinde televizyon yayını yapılması yönünde girişimlerde bulundu ve öğrencisi Dr. Adnan Ataman, TV yayınlarını başlatmakla görevlendirildi. Üniversite’nin Taşkışla binasının çatı katında bulunan üç odanın en büyüğü çekim stüdyosu olarak tahsis edildi. Verici ve kamera, Philips firmasından bağış yoluyla temin edilirken, Perşembe Pazarı’ndan alınan bir gemi direği, minare ustasının da katkılarıyla verici antenine dönüştürüldü. O dönemde, henüz şahıs malı televizyon alıcısı yoktu. Dördü ITÜ’de, üçü bu işle meşgul olan öğretim üyelerinin evlerinde, kalanı da Beyoğlu’ndaki birkaç mağazanın vitrininde olmak üzere sadece 10 alıcı bulunmaktaydı. Böylece bir kamera ve 10 alıcıyla ilk televizyon yayım başladı.

1952 yılında ÎTÜ TV’nin ilk yayınları haftada bir gün olmak üzere Cuma günleri 18:00-18:30 arasında yapılıyordu, ilerleyen haftalarda yayınlar daha da düzene girdi. 1953’te, ITÜ’nün Gümüşsuyu’ndaki konferans salonuna bir alıcı konularak yayınların isteyen vatandaşlar tarafından izlenmesi sağlandı. TV’nin ilk kameramanı Dr Adnan Ataman, ilk sunucusu ise ITÜ Radyosu’nda spikerlik yapan Fatih Pasiner’di. İlk televizyon yıldızı ise 20. Asır dergisine göre, 13 yaşındaki balerin Gülçin Bayburd’tu. Yayınların kalitesi ve içeriği zenginleşirken, gazete ve dergiler de, sayfalarında, televizyon programlarına yer ayın maya başladı. Televizyona olan ilgi artıyordu; ancak yayınları izlemek kolay olmuyordu. TV alıcıları oldukça pahalıydı. Ama Türk halkı bu sorunun da çözümünü buldu: Telesafirlik. Tele-vizyonu olanlar, neredeyse her gece henüz TV sahibi olmayan komşularını ağırlamak zorunda kalıyordu. İTU TV, yayında kaldığı 20 yıl boyunca, günümüz talk show, müzik, eğlence, yarışma, kültür ve eğitim programlarının ilklerini gerçekleştirir. Bu programlarda, Halit Kıvanç ve Fecri Ebcioğlu isimleri ön plana çıkar. İlk naklen yayın, 12 Kasım 1961’de İnönü Stadı’nda oynanan ve Türkiye’nin 2-1 kaybettiği Sovyetler Birliği maçı olur. 1968 yılında Ankara’da yayma başlayan TRT televizyonu, İTÜ TV’nin sonu olur. 1971’de stüdyo ve cihazlarını TRT’ye devreden İTÜ TV, 4 Şubat 1972 günü yaptığı korsan yayınla TRT’ye son bir ders verir ve seyircilerine veda eder.

76- Türkiye, ilk ne zaman günü gününe gazete okumaya başladı?

1950’li yıllarda karayollarına ağırlık verilmesi, ulaşımın hızlanması ve kolaylaşmasını sağlayınca, ülkenin hemen her noktasına karoyulu ile ulaşabilmek mümkün hale geldi. Karayolu ve havayolu bağlantısının olması ise, gazetelerin okura biraz daha erken ulaşmasını sağlıyordu. Ancak bu yeterli değildi. 1957 yılında 3.000-3.500 tirajlı Akşam gazetesini satın alan işadamı Malik Yolaç, tiraj artışının nasıl gerçekleşebileceğini araştırırken, gazetenin günü gününe taşrada da dağıtılması sorunu gündeme geldi. Müessese Müdürü Haluk Yetiş, Babıali’de bir devrim yaratacak olan ve İstanbul gazetelerinin aynı gün Anadolu’da da dağıtılması fikrini ortaya attı. 1958-59 yıllarında, Babıali’de ilk kez Akşam gazetesi, gazetenin aynı gün Anadolu’da da dağıtılması girişimine başlamış oldu. Haluk Yetiş, bir cipin içinde neredeyse bütün Anadolu’yu dolaşmış, bayilerle konuşmuş ve yeni olanaklar aramıştır.

İstanbul dışında gazete dağıtımına önce Marmara bölgesinden başlandı. Bölgeye günü gününe gazete götürünce, kısa gazetenin satışı öteki gazetelerin üstüne çıktı. Çünkü diğer gazeteler hala postayla geliyordu. Akşam’m bu başarısı üzerine kısa bir süre sonra Hürriyet de bu yöntemi uygulamaya başladı. Ancak gazete taşıyan kamyonlar arasındaki, Türk filmlerine de konu olan yarışların sık sık ölümle sonuçlanması, 1960’lı yıllarda gazete sahiplerini İstanbul dışında matbaa kurmaya itecekti. Kazaların artması, kamyonlann arıza yapması ve taşranın günlük gazete gereksinimin tümüyle karşılanamaması gibi nedenler, taşrada baskı yapılmasına ve yeni matbaaların kurulmasına neden oldu. Bunun öncüsü taşraya kamyonla gazete gönderme yöntemini ilk kez uygulayan Akşam oldu. Bu düşünceyi ortaya atan da yine Haluk Yetiş’di. 1962’de Güneş Matbaacılık ile anlaşan Akşam, Ankara baskısını başlattı. Sayfaların matrisleri biraz erken alanıyor uçakla ya da otomobille Ankara’ya gönderiliyordu. Bu durum, Orta Anadolu’da 10 saatilik bir süre kazanmak anlamına geliyordu. Ayrıca Ankara’ya yakın bölgelerin gazeteleri de erkenden dağıtılıyordu. Yaklaşık 1 buçuk yıl sonra öteki gazeteler de Ankara’da basılır oldu. Sonradan İzmir, Adana, Erzurum gibi illerde de matbaalar kuruldu.

77- Pazarlama lafını Türkiye’de ilk olarak kim kullanmıştır?

1954 yılında ise İşletme İktisadı Enstitüsü’nün kuruluş çalışmaları başladığında, Marketing dersini okutacak bir elemana ihtiyaç vardı. Üniversitede bu dalda öğretim yapan hoca bulunamayınca Neyzi’ye üniversitede ders verme teklifi gelmişti.

Koşullan kabul eden Neyzi, Harvard Business Scholl’da özel eğitim görüp “marketing” üzerine çalıştı ve “vak’a” (örnek olay) yazdı. Ancak bir zorluk vardı. Marketing’in Türkçe karşılığı ne olacaktı? Diğer konulara ad bulunmuştu. Maliyet Muhasebesi, Beşeri İlişkiler, İstihsal ve Finansman dersleri bilinen konulardı fakat “Marketing’m Türkçe karşılığı bir türlü saptanamamıştı. 1956’da Nezih Neyzi, ilk dersleri “Piyasa Tekniği” diye okutmaya başladı.Yıllar geçiyordu; ancak Türkiye’de “pazarlama” lafı, bir türlü söylenemiyordu. En sonunda 1957’de İktisat Fakültesi İşletme İktisadı Doçenti Dr. Mehmet Oluç, “Pazarlama Prensipleri ve Türkiye’de Tatbikatı” başlıklı bir kitap yazdı. Kitap çıktığında “pazarlama” sözcüğü çok tartışıldı ve sonunda Türkçe’de kullanılan ve “Marketing” sözcüğünün karşıtı olan bir kavram olarak dilimize kazandırılmış oldu.

78- Türkiye’de pazar araştırmalarım ilk kim başlatmıştır?

Türkiye’de araştımıa sektörünün gelişimi “Planlı Döneme” denk geldi ve araştırma sektörü için ilk adımlar, 1960’lı yıllarda atıldı. Pazar araştırmalarının duayeni Nezih Neyzi, 1961 yılında Peva Piyasa Etüd ve Araştırma adı altında Türkiye’nin ilk pazar araştırma şirketini kurdu. Peva’nm ilk işi, ITO’nun maaşlarıyla, piyasada ödenen maaşların karşılaştırılması oldu. İkinci olarak, Arçelik’in kurucularından biri olan Lüfti Doruk, Vespa tipi motosiklet piyasası hakkında rapor istemişti. Neyzi, Lütfü Doruk’a piyasada Vespa tipi motosikletten çok, üç tekerlekli küçük kamyonetlere gereksinim olduğu yolunda bir rapor verince ortalık karıştı. Doruk, Neyzi’ye bir süre Arçelik’e uğramaması gerektiğini söyledi. Olay aslı kısa bir sürede anlaşıldı. O küçük tekerlekli motosikleti yapmaya karar verenler, Neyzi’nin verdiği rapora alınmışlardı. Ancak Neyzi’nin yaptığı piyasa araştırmasının doğrululuğu zamanla anlaşılacaktı. Neyzi, daha sonra Ticaret Odası’nda Lütfü Doruk’a rastladığında, “Nezih Bey, biz PTT’den 600 adet üç tekerlekli kamyonet siparişi aldık, amma kimseye söylemeyin” diyordu. Nezih Neyzi, bir yandan yeni gelişmekte olan kurumların piyasa araştırma gereksinmelerine cevap verirken, bir yandan da bunların neden gerekli olduğu ve nasıl uygulanabileceği konularında, kurumlan ve toplumu eğiten bir misyon yüklenmişti. Daha çağdaş anlamda pazarlamanın Türkiye’de yerleşmesi için 1980 yılma kadar beklenmesi gerekiyordu. O zamana kadar Türkiye’de modern müşteri odaklı çağdaş pazarlama anlayışı olmamış ve pazar araştırmaları olgusu henüz yerleşmemişti. Bu dönemlerde firmalar “ne üretirsem satarım” anlayışmdaydılar. Değirmenin suyunun hiç kesilmeyeceği, delik kova misali, “kaçan müşteri kaçsın arkadan gelenlere bize yeter” anlayışıyla hareket ediyorlardı.

79- Halen yaşayan Türkiye’nin ilk market zinciri hangisidir?

Demokrat Parti, ikinci kez iktidara geldiği 1954 yılı Seçimleri’nden sonra, en çok, halkın “hayat pahalılığı” yakınmalarıyla karşı karşıya kalmıştı. 1950’lerin ikinci yarısında iktidarın bulduğu çözüm, ucuz mal satışını gerçekleştirecek mağazaların açılması fikriydi. Süpermarketlerin kurulmasındaki amaç, gıda ve tüketim maddelerini belediye kontrolü altında üreticiden sağlamak ve bu ürünleri sağlığa uygun koşullarda ve ekonomik fiyatlarla vatandaşlara ulaştırmaktı. İsviçre Migros Kooperatifler Birliği ve İstanbul Belediyesi’nin girişimleriyle kurulan Migros, resmi satışlarına 1955’in 1 Ekim günü başladı. O günün sabahı Eminönü Hal binasından, satış kamyonları İstanbul’un çeşitli semtlerine doğru yola çıktı. Migros, başta İstanbul’da tüketim maddelerini tüketicilere satış kamyonlarıyla ulaştırıyordu ve bu yolculuklar pazar günü hariç her gün tekrarlanıyordu. Migros satış kamyonlarının haftanın hangi günü, hangi saatte hangi semte geleceğini öğrenen İstanbullular, Mig-ros durağında bekliyordu. İstanbullular, hayatlarında ilk kez kollarına sepet takarak, raflardan mal seçiyor ve kapıdan çıkarken de pazarlık yapmadan ödeme yapıyorlardı. Migros, tüketicileri el değmeden ambalajlanan ürünlerlerle tanıştırıyor ve self servis alışveriş yapmayı da öğretiyordu. İlk yıllarda özel yapılmış kamyonlarla seyyar satış yapan Migros, daha sonraki yıllarda iki kasalı küçük marketleri faaliyete geçirdi. Migros, mağazacılık alanında ilk “self servis” mağazasını 195 7’de Balıkpazarı’nda, ilk modern süpermarketini de 1971 ’de Şişli’de açtı. Mağazada 1,600’ün üzerinde ürün, tek bir çatı altında satılıyordu.Gün geçtikçe Migros mağazaları, tüm Türkiye’ye yayıldı. 1975’ten itibaren de Migros’ta, Koç ile birlikte yeni bir dönem başladı.

80- Türk otomotiv sanayisinin temelini kim, nasıl atmıştır?

1950’li yıllarda, Türkiye’de işletmek için en uygun taşıt aracı, arazi- binek tipi olan modellerdi. Arazi-binek tipi araçlar üreten Williys-Owerland, ABD’nin savunma işbirliği içinde olduğu ülke ordularına bu taşıtlardan satıyor veya bunları askeri yardım çerçevesinde hibe ediyordu. Türk Silahlı Kuvvetleri de, ‘jeep’ diye tanınan bu taşıta iyice ısınmıştı. Üstelik o yıllardaki yol yapısına da çok uygundu. Sivil halk da bulabildikleri ‘jeep’leri ulaşım ticaretine dahil ediyor ve bu araçlar köy ve kasaba yollarında en konforlu taşıtlar oluveriyordu.

Bu dönem artık montaj da olsa, “çelik gövde taşıt üretimi” bir çok beyni zorlamaya başlamıştı. Nejat ve Ferruh Verdi kardeşler de bunlardan biriydi. Ferruh Verdi, ülkede arazi-binek taşıt montajına karar vererek, askeri yardım nedeniyle Türk insanının yakından tanıdığı Williys-Owerland marka arazi binek araçlarının montajını Türkiye’de yapmak üzere girişimlere başladı. 1953 yılında ABD’ye giderek Williys-Owerland yetkilileriyle görüşen Verdi, fabrikayı kurarken öncelikle ordunun askeri araç ihtiyacını düşünmüştü. Onun temel tezi de, öncelikle gemilerde hacim olarak nakli külfet getiren askeri yardım taşıtlarının demonte yani bir anlamda SKD (Semi Knock Down) olarak getirilmesi esasına dayanıyordu. Getirilen jeep’ler kurulacak montaj fabrikasında birleştirilecek ve böylelikle ülkeye çok daha fazla araç girebilecekti. ABD Savunma Bakanlığı’na fikrini açıkladığında, önce önerisi pek ciddiye alınmadı. Çünkü bu dönem, Türkiye’de otomotiv sanayinin adı bile yokken jeep’lerin montajlarının gerçekleştirileceğine bir türlü ikna olmuyorlardı. “Siz kendinizi Ford’mu. zannediyorsunuz-..” eleştirisiyle karşı karşıya kalan Verdi’nin yanıtı ise şöyleydi: “Ben kendimi Ford’dan daha iyi vaziyette görüyorum. Ford başladığında bu işin pioneriydi. Önünde örnek yoktu. ”

Feruh Verdi, Savunma Bakanlığı’nda yapılan uzun süren görüşmeler sonunda ve dönemin Başbakanı Adnan Menderes’in desteğiyle ağabeyi Nejat Verdi ile birlikte, 1954 yılında Tuzla’da deniz ulaşımına da elverişli bir alanda, Türk Willys Owerland şirketini faaliyete geçirdi. 1955 yılında, ilk ‘jeep’ler fabrika binasından çıktığında, Verdi Kardeşler, toplumda endüstriyel bir güven yaratmış oldular.

81- Türkiye’de, kamyonları otobüsleştirme işini ilk kim başlattı?

Türkiye’nin otomotiv tarihiyle ilgili en kapsamlı araştırmaları yapan Ahmet Azcanlı’ya göre, Satılmış Şahin Usta, ilk yerli otomotivcidir. Şahin Usta, 1945 yılında Mengen’in Nazırlar köyünden Yeniçağ’a gelmiş, iyi bir bina ustasıydı. Şahinin ahşap doğramacılığına olan el yatkınlığı, onu farkında olmadan otomotivin içine sokuverecekti. 1948 yılında, Türkiye’de emek-sanat metoduyla başlayan taşıt üretiminin ilk ustası Satılmış Şahin’i, yabancı menşeili kamyonet ve kamyonları ahşap kasa otobüs haline getiren bu otomotiv sanatkarını, ilk otomotiv sa-nayicisi olarak kabul etmek gerekir. Önceleri sipariş ve isteğe bağlı karoser yapan Şahin Usta’nm otobüse olan ihtiyacı fark etmesi, her şeyin başlangıcı oldu. Kendisinin ve müşterilerinin kamyonlarını otobüsleştirmeye başladı. Önceleri takım tezgahı, bir imşer ve bir keserdi fakat giderek yaptığı özel işin üretim tekniğini ve takım çeşitlerini geliştirdi. Bu basit teknolojiyi baş-kalan da öğrenince, otomotivin ahşap karosere dönük emek-sanat bağımlı üretimi giderek yaygınlaşmaya başladı.

Satılmış Şahiriin sahibi olduğu Şahin Kardeşler Oto Karoser Atölyesi, 1948 yılında resmen başladığı ahşap kasa otobüs yapımını, 1970’li yıllara kadar sürdürdü. 1970’e doğru, komple ithal edilen çelik gövde otobüsler ve kotorları arkaya alman kamyonların otobüslendirilmesi paralelinde, üretimini yenilmeyen Satılmış Şahin, giderek karoserciliği bırakarak sadece dingil montajına yöneldi. Azcanlı’nın tespit ettiği, yoklar içinde kendi çapında da olsa tek başına bir otomotiv faaliyetine girişmiş ikinci kişi ise, Şavrole Ahmet (Ahmet Dereli)’ti. Mersinli Ahmet olarak da bilinen bu kişi, sanat enstitüsü mezunu olmakla beraber, üstün yetenekli teknik bir elemandı. Kendine has geliştirdiği alet ve aparatları maharetle kullanır, özel mastarla ölçerek rektifiye ettiği silindirlerde, mikronik hata dahi tespit edilemezdi. Tolerans paylarını komparatörle kontrol eden mühendisler bile kusur bulamazlardı. Ahmet Usta, General Motors’un (Chevrolet) üretimi olan motorlarda da, tek motor tamircisiydi. Bunun yanında otomobil yenileme (toplama) işlerinde de sipariş alırdı. İki silindirli ve hava soğutmalı bir su motoruyla çalışan küçük tasarım yerli otomobildeki başarısı, o dönem için küçümsenmeyecek bir başarıydı. Bu tip otomobillerden Mersin’de 10-12 tane üretip (her birini 1.800 TL) satmıştı. Bu, kendisi motorlu, aktarma organı ise kayışlı olduğu için sadece ileri gidebilen, geri manevra imkanı olmayan otomobiller, İçel’de kullanıldı.

Satılmış Şahin ve Şavrole Ahmet’lerin kahramanlaştığı 1948-53 yılları arasında, Türkiye’de ithal taşıt otomotiv markaları çok çeşitliydi. İthalatçılar, hiçbir zaman yedek parça konusunu dm şünmezlerdi. Bozulan ve kınlan akşamlar, illerin sanayi köşelerin-deki baraka tamircilerinde ve daha çok da tomacılannda kaynak edilir, düzeltilir veya yeniden yapılırdı. Krank taşlamacı Kemal Destek; ilk defa kendi bilgi ve imkanlanyla piston ve segman döküp işleyen Hilmi Usta; otomobil değilse de o günlerin yan sanayisini oluşturan “teknolojinin neferi” durumundaki kişileriydi.

82- Devrim, neden seri üretime geçemedi?

22 Nisan 1961’de Ulaştırma Bakanlığı’na gelen “Çift aylı” bir yazı, ‘Memleketimize has bir binek otomobil ve motorunun imal edilmesi’ni istiyordu. O dönemde böylesi bir projeyi ancak Devlet Demiryolları gerçekleştirebilirdi. Çok geçmeden 23 mühendis, tümüyle yerli bir otomobil üretmek için çalışmalara başladı. Otomobilin 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı kutlamalarına yetiştirilmesi isteniyordu ve önlerinde sadece 129 gün vardı. 23 mühendis, geceyi gündüze katarak toplu iğnenin bile ithal edildiği bir ülkede 129 günde 3 tane Devrim otomobilini yoktan var edeceklerdi. Projenin merkezi olarak Eskişehir Cer Atölyesi, yani Tülomsaş seçilmişti. 29 Ekim 1961 günü Biri bej, diğeri siyah renkli iki Devrim, Eskişehir’den Ankara’ya doğru trenle yola çıkarıldı. Buharlı lokomotiften sıçrayabilecek kıvılcımlara karşı önlem olarak da, arabaların benzin depoları boşaltıldı. Bu önlem, Devrim’in kaderini belirleyecek bir dizi talihsizliğin de başlangıcıydı. Tren Ankara’ya vardığında, depoların yeniden doldurulması planlanıyordu. Ancak işler planlandığı gibi yürümedi. Sabırsız bürokratlann işgüzarlığı nedeniyle Devrim’ler depolarındaki son benzinle TBMM’nin önüne kadar getirildi. Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel’in bindiği siyah Devrim, 200 metre ilerledikten sonra durdu; benzin bitmişti. Aslında bu aşamada sorun yok gibi görünüyordu; Cumhurbaşkanı, arada deposu doldurulan bej renkli Devrimde birlikte Ankara caddelerinde dolaşmış, Anıtkabir’e gitmiş, Hipodrom’daki geçit törenine katılmıştı.

Ancak ertesi günün gazeteleri, ağız birliği etmişçesine sadece yolda kalan siyah Devrim’i ve Cumhurbaşkanı’nın “Batı kafasıyla otomobil yaptınız, doğu kafasıyla benzin koymayı unuttunuz” sözünü anlatıyordu. “Devrim yolda kaldı”, “Devrim yürümedi”, “Devrim 200 metre gidebildi” manşetlerinin altında, milletin parasının boşa harcandığı yorumları yapılıyordu. Kimse geçit törenine katılan, Anıtkabir’e çıkan bej renkli Devrim’den bahsetmiyordu. Devrim’i yaratan 23 mühendisten biri olan Nurettin Erguvanlı, Türkiye’nin, tümüyle yerli ilk otomobilinin, uğradığı bu büyük haksızlığın nedenini gazeteci Aydın Engin’e şöyle anlatıyordu:

“Heyecanlı günlerdi. Özel sektör, otomotiv sanayiinde bir hamleye hazırlanıyordu. Birkaç yıl sonra bir sürü üretim kusuruyla sokaklarımızı dolduracak yerli(!) arabaların hazırlığı yapılıyordu. Binlerce ve binlerce motor ithal edilecekti Türkiye’ye. Ford, Fiat motorları filan. Tümüyle yerli bir motor üretimi de o günlerde gerçekleşince...”

Bej renkli Devrim, Eskişehir’de Cer atölyesinin hangarlarında hâlâ ustaları gezdirmeye devam ediyor. Diğer iki Devrim’in akıbeti ise meçhul.

83- İlk olarak seri üretilen Anadol’u gerçekten eşekler yemiş midir?

1928 yılında, Ankara’da kurduğu Otokoç firması ile Ford Motor Company’nin distribütörlüğünü alan Vehbi Koç, 1946 yılında da resmen Ford Motor Company’nin Türkiye temsilci' si olmuştu. Fakat Koç, Türkiye’nin kendi yaptığı otomobiline Türk insanını bindirmenin zamanının geldiğine inanıyor ve bu nedenle Ford’la ortak bir otomobil endüstrisi kurmak istiyordu. Koç’un otomobil kısmının müdürlerinden Bernar Nahum ve Kenan inal, 1954’ten beri Ford’un müdürleriyle görüşüyor ancak bir türlü sonuca ulaşamıyorlardı. 1956 yılının başlarında Koç, Nahum ve inal ile birlikte, Başbakan Adnan Menderes’ten Henry Ford H’ye hitaben yazılmış mektubu da alarak ABD’ye gitti. Ford Motor Company ile yapılan yoğun temaslar sonucunda otomotiv konusunda işbirliğine varıldı. Bunu 1959 yılında Topluluk için önemli bir adım olan Otosan’m kuruluşu izledi. Ford kamyonlarının montajına Otosan’da başlandı. 1963’te İzmir Fuarı’ndaki İsrail pavyonunda “fiberglas” ile yapılmış bir araba Bernar Nahum ve Rahmi Koç’un dikkatini çekti. Sac ile araba kalıbı yapmak o sıralar pahalı olduğu için, fiberglastan araba yapmak fikri, Anadol’un doğuşunun en önemli yanı olacaktı. Böylece, 1966’da seri üretime geçen ilk yerli otomobil “Anadol”, Ford işbirliğinin sonucu olarak üretilmeye başlanarak, 26 bin 800 liradan satışa sunuldu, ilk Anadol, 1966 Aralık’mda Otosan kapısından çıkarken onu, üretiminin devam ettiği 1984 yılma kadar 87 bin adet Anadol takip etti.

Ancak Anadol piyasaya çıktığında, aleyhine çeşitli yazılar yazılıyor ve “fiberglas” gövdeyi; atın, öküzün yiyeceğinden bahsediliyordu. Tiyatrolarda oyunlara da konu olan bu duruma rağmen, halk zamanla Anadol’u sevdi ve Türkiye’nin her tarafına yayıldı. Anadol, o günlerin yan sanayi yokluğunda, çok iyi düşünülmüş bir otomobildi ve Anadol’un üretimiyle Koç, Türkiye’de otomotiv endüstrisinin kurucusu oldu. Gazeteci Aydın Demirer ve Özgür Aydoğan Huzurlarınızda Spor Ana-dol adlı kitapta, 1973 yılında üretilen “ilk ve son Türk tasarımı otomobil” olan Spor Anadol’un bilinmeyen anektodlarma yer vermişlerdi. Örneğin Anadol’u ithal etmek isteyen 11 şirket Londra fuarında başvuruda bulunmuştu. Bunların arasın-da bir Amerikan şirket de vardı. Ancak dönemin yöneticileri Anadol’u ihraç etmeye yanaşmamıştı. Anadol’un fiberglas gövdesiyle alay etmek için yıllarca bu gövdeyi keçilerin yediğinden bahsedildi. Oysa, Anadol’dan çok önce, dünyanın en büyük otomotiv şirketi General Motors fiberglas gövde kullanıyordu. Fiberglas gövde bugün otomotiv sanayii aynca uzay ve havacılık sanayiinde de, kullanılıyor. İlk fiberglas araba yapma fikri o zamanlar 13-14 yaşlarında olan, Petrol Ofisi’nin eski CEO’su Jan Nahum ve abisi Klod Nahum’dan çıktı.

84- Türkiye, sıvı gazla ne zaman tanıştı?

1960’lı yıllarda Türkiye’de enerji kaynağı olarak, büyük şehirlerde havagazı, kırsal kesimde ise odun ve kömür kullanılıyordu. Büyük şehirlerde nüfus hızla artıyor ve yakacak ihtiyacı da hızla büyüyordu. Türkiye o zamanlar, LPG’yi pek tanımıyordu. Ülkenin iki noktasında tüplü LPG’ler mevcuttu. İzmir ve çevresinde Yugoslavya’da doldurulan tüpler; Hatay ve Adana’ya kadar olan bölgede ise Lübnan’da doldurulan tüpler kullanılmaktaydı. Ayrıca Buranello ismindeki bir ithalatçı tarafından da zaman zaman sınırlı miktarda getirilen tüpler satılıyordu.

1959 yılında TÜPRAŞ’m temellerini oluşturan İstanbul Petrolleri Rafinerisi (İPRAŞ)’nin kurulmasıyla, Türkiye’de ilk defa LPG (likit petrol gazı) sıvı gazı imal edilmeye başlandı.

İPRAŞ, Türk sanayisinin, sivil halkın ve TSK’nın petrol ürünleri gereksinimini karşılamak amacıyla kurulmuştu. İPRAŞ’m kurulması LPG sektörünün ortaya çıkışında önemli bir kilometre taşı oldu. Rafineride, ham petrol rafinasyonun-da LPG’yi oluşturan propan ve bütan gazlarının o dönem için herhangi bir kullanım alanı bulunmuyordu. Bu gazlar bacada yakılıyordu. Bu gazın yanıcı özelliği olduğu gerçeği ise tesadüf eseri öğrenildi. Böylelikle, İPRAŞ’ta Türkiye’de ilk defa LPG sıvı gazı imal edilmeye başlandı. Havagazı olmayan yerlerde kullanılacak olan bu petrol ürünü, hem havagazı eksikliğini gi-derecek hem de mutfaklarda kullanılan gaz, odun, kömür gibi maddelerin yerini alacaktı.

10 milyon dolar sermayeli IPRAŞ’ın yüzde 51 hissesi TPAO’ya, yüzde 49’u uluslararası bir petrol şirketi olan Caltex’e (California Texas Petroleum) aitti. Caltex, sermaye hissesini döviz olarak nakden vermişti, TPAO ise sermaye hissesine karşılık rafineri arazisini, gerekli yolları ve elektriğin bağlanması gibi konuları karşılamıştı. 1961’de hizmete giren İPRAŞ’ta TPAO ve Caltex arasındaki 10 yıl süreli ortaklık anlaşmasının, 12 Mart 1972’de sona ermesiyle Caltex’in hisse senetleri, TPAO tarafından satın alındı ve rafineri tümüyle ulusal bir kuruluş haline geldi.

85- Ünlü “Bira Bu Kapağın Altındadır” reklamı hangi bira markası için yapılmıştır?

Bira kültürüne yabancı olmayan Cumhuriyet Türkiye’sinde, özel girişimciler, bu sektöre ancak 1960’lı yıllardan itibaren girebildi. 1956 yılında İzmir Bira ve Malt Sanayii sektörde ilk özel teşebbüs olarak kabul edildi. Ancak bu girişimin devamı gelmedi. Bu girişimi, daha sonra İstanbul Bira ve Malt Sanayii takip etti. Vehbi Koç ve arkadaşları tarafından başlatılan bu girişim sonuçsuz kaldı. Bira üretiminde özel sektörün yer alabilmesi için 1967 yılma kadar beklenmesi gerekiyordu. 1967 yılında özel girişimin biracılık alanında üç ayrı hamlesi görülür. Hatta İzmir’de üç ayrı bira fabrikasının temeli aynı gün (22 Ağustos 1967) atıldı. Bu fabrikalardan ilki Ege Biracılık ve Malt Sanayii’ye aitti ve Efes Pilsen birasını üretecekti, ikinci fabrika Danimarka kökenli Tuborg firmasının Yabancı Sermaye Yasası’ndan yararlanarak Türk ortak Yaşar Holdingde kurduğu Türk Tuborg’a aitti. Temeli atılan üçüncü fabrika ise “Prens” adlı birayı üreteceği bildirilen yabancı ortaklı bir girişimdi ancak sonuçsuz kaldı. 1969 yılının başlarında üretime geçen Türk Tuborg, Türkiye’de özel sektörün ilk birasını ‘tuborg’ markasıyla piyasaya sundu. Onu yine aynı yıl rakibi Efes Pilsen takip etti. Anadolu Grubu tarafından İstanbul ve İzmir’de kurulan fabrikalarında üretimine başlanan Efes Pilsen’in ilk ürünü “tombul kahverengi” şişeydi. Aradan çok zaman geçmedi ve bu “tombul kahverengi bira”, Türkiye’nin en çok tanınan markası oldu. Markanın bu derece tanınmasının altında etkili bir reklam ve tanıtım çalışması yatıyordu. Anadolu Grubu Efes’in tanıtımı için reklamcı Ajans Ada ile anlaşmıştı. 1976 yılında Ajans Ada, Efes Pilsen için büyük bir kampanya başlattı. Kampanyanın en önemli ayağı reklam filmleriydi. Filmlerde, Haluk Mesçi, Mete Sezer, Kemal Tezer ve Semih Polat rol aldı. Ajans Ada, “Bira bu kapağın altındadır” sloganlı kampanyasıyla Efes Pilsen’den büyük bir marka yaratırken, Efes Pilsen müthiş bir satış patlaması yaşadı.

Aslında her şey bir pazar araştırmasıyla başladı. O dönem için üç bira markasının reklamlarında bir karmaşa yaşanıyor ve markaların reklam mesajları birbirine karışıyordu. Biri ne yaparsa diğeri de aynısını yapıyordu. Biri, “Biraların ası, Efes birası” deyince öteki de “Tuborg, kral bira, lüks bira...” diyordu. Efes Pilsen, o güne kadar kendine özgü yaratmak istediği imajı oturtamamış ve denekler Efes Pilsen ile ilgili bir slogan ya da belirgin bir söz anımsayamamışlardı. Oysa yüzde 70’lik harama payıyla bira sektöründe en çok reklam yapan firmaydı. Araştırma sonuçları Efes Pilsen’in tipik bir “konumlama” sorunu olduğunu gösteriyordu. Öyleyse, Efes Pilsen tüketicinin kafasında diğer biralardan farklılaştırılmak, hepsinin üzerinde bir yere konumlanmalıydı. Bu nedenle kampanya uzun vadeli bir stratejiyle silsile halinde hazırlanmalı, her kampanya aşaması bir öncekini tamamlamalıydı. Bu yapılabildiği taktirde piyasa genişleyecek, Türkiye’de bira tüketimi artacak lider konumda olduğu için de Efes Pilsen bundan kârlı çıkacaktı. Bu nedenle kampanyanın temel dayanağı olarak, biranın bira alışkanlıklarını artırıcı yönde olmasına karar verildi. Hedef kitle olarak bira içmekte olanlar seçilmişti. Yeni tüketici' lerin bira ordusuna katılması, reklamın marjinal yaran olacaktı. Peki, bira içenler kimdi? Ajans Ada yetkililerine göre, bira içenler “Aksaraylılar”dı: “Aksaray’da oturan, genellikle orta gelir dili-minden, ortaokul mezun, biraz gönlügani, biraz delifişek, arkadaş canlısı, hoşsohbet, hayattan keyif almasını bilen, şakayı seven...” Ajans Adanın Efes Pilsen için yaptığı “Bira Bu Kapağın Altındadır”, “Biracı Bacanak” reklam kampanyaları, Türk reklamcılık tarihinin ilk büyük kampanyalarından biri olarak tarihe geçti. 1977 yılında, PİAR’ın araştırmaları bira reklamlarındaki kannaşa ve benzerliğin Efes Pilsen lehine ortadan kaldırıldığını ve sloganın yüzde 90 civarında anımsandığını ortaya koyuyordu.

86- “Atın atın, eskimiş çoraplarınızı atın” sözü hangi reklamda kullanılmıştır?

1970’li yıllarda televizyonlarda çıkan bir reklam, yakın zamanda başlayacak tüketin toplumunun ön habercisi gibiydi. Bu reklam, Jill Çoraplarından başkası değildi. Jill Çorapları piyasaya çıkarken, hazırlanan reklam filmi ciddi buluşun sonucuydu. Jill’in üreticisi olan firma, en ileri teknolojide, çok kaliteli hammaddeyle, şimdiye kadar görülmemiş mükemmellikte bir kadın çorabı üretecekti. Jill ayrıca, çok ince iplikli ama kaçmayan kadın çorabı olacaktı. Üretici firma yepyeni makinelerle yepyeni bir üretim tekniğiyle çalışmaktaydı. Reklam filmi, televizyonlarda gösterilerek toplumsal bellekte önemli yer eden markalardan biri oldu. Kampanya Ajans Ada tarafından yürütüldü. Lansman filmlerinde 2 bin kişi rol aldı ve çekimler Cihangir sokaklarında gerçekleştirildi. Reklamcı Ersin Salman, büyük bir kalabalık halinde yürürken hakim olabileceği kalabalığı TIP Gençlik Kolları’ndan seçti. İki sokak trafiğe kapatıldı ve geçit töreni yapıldı. Süslenmiş kamyonlar, üstlerinde Jill ambalajları, motosikletliler, bir bando, mızıka ve insanlarla dolu olan reklam filminde Halit Kıvanç’ın, “Atın, atın eskimiş çoraplarınızı atın, atamazsanız paspas yapın” sözleriyle lansmanı yapıldı. Bu müthiş kampanya gerçekten çok etkili oldu ve bütün kadınlar, mutlaka giderek Jill çorabı aldı. Ama ne yazık ki, bir kere alabildiler; çünkü çoraplar çok kötü çıktı. Reklamcılann tabiriyle, iyi reklam kötü malı daha çabuk batırmıştı.

87- İlk ithal et geldiğinde, neden kurban kesilmiştir?

1980’de ekonomide yaşanan ani ve hızlı değişimin toplumsal hayata yansıması da gecikmedi. Ozal, Türkiye’ye dolarlı hayatı yerleştirdi, ithal peynir, Maxbell ve Nescafe gibi hazır kahve, Çikita muz, Marlboro ve Kent gibi yabancı sigaralar dönemin Türkiye’sinin tanıştığı ilk mallar oldu. Yurtdışından gelen mallar, serbest piyasa ekonomisinin rekabete dayalı anlayışı, piyasayı canlandırdı. Bu yıllarda yaşanan kimi olaylar, dudak ısırtacak cinstendir. 1984 yılında gerçekleştirilen et ithali de bunlardan biridir. Federal Almanya’dan ithal edilen 18 ton et, mezbahada kurban kesilerek karşılandı. Et piyasaya çıkarıldığında da kapışılırken, et kuyruklarında kavgalar yaşandı.

Ozal döneminde, yeni yatıranlar ön plana çıkarken, ekonominin vitrininde yeni düzenlemeler göze çarpar. Köylere ulaşan elektrik, otomatik telefon görüşmeleri, kese kağıdından naylon poşete geçiş, ekonomik düzenlemenin ‘devrim niteliğindeki’ araçlan olarak algılanıyordu. 1983 yılının ilk aylarında video ve kaset ithal yasağı kaldırıldı. Yapılan bir düzenlemeyle pil, akümülatör ve deterjanının ithal edilebilmesi kararlaştırıldı. Yine 1983 yılında ithal ilk Mercedes’in Türkiye’ye getirilmesi görülmeye de-gerdi. 8 adet ithal edilen Mercedesler daha gelmeden, alıcılarının belli olduğu açıklanmıştı. Aynı dönemde, ilk paralı otoyol da açıldı. Yapımma 11 yıl önce başlanan ve 40 kilometrelik bölümü tamamlanan Anadolu Otoyolu’nun Kirazlıyalı - İzmit kesiminde hizmete girdi. 1980’li yıllardan itibaren hareketlendi ve Türkiye’ye yabancılann ilgisi de artmaya başladı. 1985’te hazır giyim pazarına ilk giren yabancı marka ise Benetton’du. 23 Nisan 1982 günü ise artık Türk halkı televizyonu renkli izlemeye başladı.

88- Türkiye'de ilk reklamı hangi parti kime yaptırmıştır?

1975 yılının Nisan ayında, Süleyman Demirel başkanlığındaki I. MC koalisyon (AP-MSP-CGP-MHP-Bağımsızlar) hükümetine 218’e karşı 222 güvenoyu ile işbaşı yaptırılması, Türkiye siyasetinde 1960’larda ortaya çıkan sağ ve sol şeklindeki kutuplaşmanın artık yerleştiğinin bir kanıtıydı. Bu söz konusu ortaklığın ana bileşeni, hükümet bunalımını gidermesiydi. Milliyetçi Cepheyi bir araya getiren koalisyondan partilerinin, farklı beklentileri vardı. Milliyetçi Cephe adına bakarak koalisyonun üzerinde bir anlaşmaya varılan bir “milliyetçilik”düşünülmemesi gerekir. Bu kavram belki kulağa hoş geldiği için, belki de sadece bu partileri bir araya getirmek için kullanılmıştı; ancak MC Hükümetini bir araya getiren partilerin hangi temel üzerinde durdukları çok açıktı. O da Sol’a karşı oluşlanydı.

Zaten gelişmeler takip edildiğinde koalisyon ortaklarının özellikle (MSP ile AP’nin) iyi geçinemedikleri ortadaydı. Ayrıca MC hükümeti döneminde Türkiye’de işler iyiye gitmiyordu. Dünya petrol bunalımının etkilediği fiyat artışları, 1976’da enflasyonu yüzde 20-30’lara çıkarmış, 1977’de de yüzde 40-50 düzeyine fırlatmıştı. Ekonomik kriz damgasını vurunca da, Türkiye ekonomisi durma noktasına geldi. Fabrikalar ya düşük kapasiteyle çalışıyor ya da hiç çalışmıyordu. Örneğin TOFAŞ. 1976 yılının Eylül ayında, tesislerini kapatma kararı almıştı. Yine aynı şekilde, OY AK- Renault’ un Bursa fabrikasında üretim durmuştu. Aynı yıl, yabancı bankalar Türkiye’deki ekonomik durumu göz önünde bulundurarak kredi vermeyi askıya almıştı. Bütün bunların dışında MC hükümeti döneminin en önemli sorunu, halkın can ve mal güvenliğinin sürekli tehdit ve saldırı altında olmasıydı. Türkiye’de 1976’dan itibaren iç savaş ortamı yaşanıyor, şiddet ve terör bütün hızıyla yayılıyordu.

Seçim, bu şartlar altında belki de ülke için alınması gereken en yerinde karardı. “Rejimin tehlikede oluşu” ve “erken seçim” tartışmaları, 1977 yılının ilk günlerinde CHP’nin ana gündem maddesiydi. Ecevit de, ülkede yaşananlardan sonra tek başına iktidar olabileceğini düşünüyordu. CHP’de “1977’de iktidar olmaya mecburuz” sloganı genel kabul görmüştü.

CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit, 12 Mart Muhtırası’na karşı ilk resmi tavrı koyan, Kıbrıs’a çıkartma kararı alan, haşhaş ekimi yasağını kaldıran bir lider daha doğrusu bir halk lideriydi. Ecevit, halkın gözünde “kahramanlaşmış” bir liderdi. 1950’lerden itibaren Menderes dahil hiçbir liderin toplum katında bu derece yoğun bir güven ve sevgi halesiyle kuşatıldığı görülmemişti. Ecevit kendisine çok güveniyor ve tek başına iktidara gelmeyi düşünüyordu. Kendisinin solunda saydığı TIP ve TBP gibi partilerle belki de seçmen üzerinde etkisi olabileceği nedeniyle böyle bir işbirliğine girmeyi düşünmüyordu.

Aslında bu dönemde alınan erken seçim kararı, Demirel’in imdadına, tam da zamanında, yetişti. Demirel, partisini ve dolayısıyla kendisini tek başına iktidara getirebilecek bir seçimin özlemi içindeydi. Ortağı MSP’nin bitmek bilmeyen şikayetlerinin ardından başının üzerinde “Demokles’in kılıcı gibi sallanan” Meclis Soruşturma Hazırlık Komisyonu’nun Başbakan Demirel ile Maliye Bakanı Yılmaz Ergenekon ve Ticaret Bakanı Halil Başol’u, Yahya Demiral’in mobilya ihracı konusunda sorumlu bulan bir kararı vardı. Demirel, bu sorumluluklardan belki de tek başına iktidar olmakla kurtulabilirdi.

23 Mart’ta da Süleyman Demirel, Meclis’te yaptığı konuşmada erken seçim çağrısı yaptı, daha doğrusu Ecevit’in bu konuda yaptığı çağnya olumlu yanıt verince ülke, seçim sath-ı mailine girmiş oldu. Bu dönem Ecevit, ülkede istikran sağlamak amacıyla başta Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk olmak üzere bazı çevrelerin ısrarlı talepleri karşısında, “CHP-AP koalisyonu hayaldir” diyerek bu yolda atılmak istenen adımların önünü kesti. Bunun üzerine Demirel, tüm kampanya boyunca seçmenlerden oylarını dağıtmamalannı istedi. Bir yandan CHP’yi komünistleri korumakla suçlarken, bir yandan da hiç hoşlanmadığı MSP aleyhine söylenmedik söz bırakmadı. Demirel’in amacı tek başına iktidara gelmek, bunu başaramazsa, MHP ile bir hükümet kurmaktı.

Mayıs ayında Türkiye, Cumhuriyet tarihinin en olaylı seçim kampanyasına sahne olurken, ilk kez Türkiye siyaseti, reklam olgusuyla tanıştı. Politikada reklam, siyasal partiler tarafından ilk kez Adalet Partisi’nin 5 Haziran 1977 Haziran Seçimleri öncesinde Cenajans’a yaptırdığı kampanyayla kullanıldı. Aslında ilk siyasi kampanya fikrini Süleyman Demirel’e aşılayan, ünlü reklamcı Nail Keçiliydi. Türkiye’de artık siyasetin tanıtımının yapılması gerektiğine inanan Keçili, Demirel’in kapısını çalarak, Amerikan seçimlerindeki gibi reklam kampanyasının yapılmasının partiye çok büyük bir etki sağlayacağını söyledi. Demirel bu fikre olumlu bakınca da ilk siyasi kampanyaya start verilmiş oldu.

Cenajans, Adalet Partisi adına ilk siyasal gazete reklamlarını düzenledi. Söz konusu kampanya sırasında, gazete ve dergi rek-lamlannın yanı sıra, 20 bin ses kaseti ve 5 milyon el ilanı dağıtıldı, duvarlar mor afişlerle donatıldı. Ayrıca, o dönemde video olmadığı için “Demirel Evinizde” diyen ses bantları dağıtıldı. Yine bu seçim döneminde Cenajans, her yayın organının, verecekleri mesajları istedikleri biçimde yay. .ılayamayabileceklerinden hareketle, geniş çapta dağıtımı sağlanan özel bir gazete yayınladı. Cenajans, o güne kadar “Renksiz parti” ve “Renksiz görüş” şeklinde eleştirilen AP için, uzmanların önerilerini alarak özel bir renk seçti ve mor renkli afişlerle duvarlar donatıldı. Önce boş olarak asılan mor afişlerle dikkat çekildi. Afişlerde “Bu renge dikkat edin” denildi. Daha sonra bunların üzerine sırasıyla A ve P harfleri konularak AP afişi hazırlandı. Reklam ajansı yöneticileri, kampanya döneminde parti yöneticileriyle birlikte çalıştı. Reklam kampanyasında, “Büyük Türkiye için güçlü iktidar”, “Yetti bu kardeş kavgası”, “Büyük Türkiye için tek başına iktidar”, “Sosyal devlet için tek başına iktidar”, “Seçim için değil, rejim için sandık başına” gibi sloganlar kullanıldı. 1977 seçimleriyle böyle bir uygulamaya gidilmesine, ne toplumun ne de siyasal partinin yönetim kadrosu alışkın değildi. Tabii ki AP’nin yürüttüğü bu kampanya toplumun değişik kesimlerinden eleştiriler alıyordu. Bunlardan biri de Cumhuriyet gazetesi yazarı Oktay Akbal’dı. 23 Mayıs tarihli yazısında, AP’nin kampanya için harcadığı paralara dikkat çekiyordu:

“Bilmem kaç milyon lira ayırmışlar seçim reklamlarına! Nere' den geliyor bu para? diye sormazsınız herhalde! Hepiniz biliyorsu-nuz, AP anamalcıların, hem de en büyük, en güçlü anamalcıların, kısacası parababalarının partisidir. Soldan yana görünmek zorunda olan iş adamaları bile, içlerinden UAP kazansa", diye umut beşli' yorlar. İş adamları AP iktidarında huzur içinde yürütür işlerini de ondan! CHP ne de olsa devlet kurmuş insanların partisi."

1977 Seçim sonuçlan açıklandığında, kazanan taraf CHP oldu. Seçmenin yüzde 41,4 oyunu alan ve 213 sandalye kazanan CHP beklediği gibi; ama beklenenin çok hafif altında iktidar yoluna adımını attı. Ancak tek başına iktidar olmayı planlayan CHP’nin biraz daha fazla oy almış olması gerekiyordu. AP ve MHP’de oy oranlarını arttırmışlardı. AP (yüzde 36,9) 189 sandalye ve MHP (yüzde 6,4) 16 sandalye kazanmıştı. 24 sandalye ile üçüncü sıradaki yerini koruyan MSP (yüzde 8,6) oylarında önemli düşme oldu. 1977 seçim sonuçlanna göre, Türkiye’de artık seçmenlerin yaklaşık yüzde 42’si düzen değişikliği isteyen ve açıkça solda yer aldığını söyleyen partiye oy vermekte ve onun iktidara gelerek programını uygulamasını istemekteydi. Fakat CHP’nin parlamentoda yeterli çoğunluğa erişemeyerek 213 milletvekilliğinde kalması, sosyal demokrat iktidan engellediği gibi, partinin güç yitirmesini kolaylaştıran gelişmeleri beraberinde getirdi.

Adalet Partisi’nin seçim propaganda sürecinde “reklam” kullanması ne derece etkisi oldu bilinmez; ama 1977 Seçimleri’nde kazanan taraflardan birisi de Adalet Partisi’ydi. Seçimlerden sonra Ecevit, azınlık hükümetini kurdu; ancak CHP güvenoyu alamadı. Temmuz ayında ise Demirel’in başkanlığında II. MC hükümeti iş başı yaptı. 1977 seçimleri’nde kazananlardan biri de Cenajans’tı. Ajansın AP’ye düzenlediği “Mor Afiş” kampanyası üniversitelerde hâlâ ders kitabı olarak okutuluyor. CHP 1977 Seçimleri’nde herhangi bir ajansla çalışmamıştı ve kendi propagandasını da kendisi yapmıştı. 13 milletvekili daha çıkarabilseydi tek başına iktidar olabilirdi. Belki o da AP gibi propagandasını profesyonelce yaptırsa iktidara gelecek ve Türkiye’de tarihin akışı farklı gelişecekti. Daha sonraki süreçte CHP’nin de “siyasal reklam”m önemini kavradığı anlaşılıyor. Yıllar sonra CHP 1977 seçimlerinin galiplerinden biri olan Cenajans’a birlikte çalışma teklifini götürdü. Ancak bu çalışma gerçekleşmedi.

89- Bankamatikler hayatımıza ne zaman girdi?

Birçok alanda ilklere imza atan Türkiye İş Bankası’nm o dönemdeki yöneticileri, 1982 yılında müşterilerine ilk

“Bankamatik”leri sunmaya başladıklarında, herhalde bu ismin bir marka olmaktan çıkıp, tüm banka kartlarının genel adı olacağını tahmin bile etmemişlerdi. Ancak ilk bankamatiklerle bugün olduğu gibi havale gödermek ya da hisse senedi satın almak bir yana, bakiye sormak bile mümkün değildi. Bankanın kurumsal tarihi kitabından öğrendiğimize göre, bankanın bilgisayar sistemine bağlı olmadan çalışan ilk bankamatikler, sadece para çekmeye yarıyordu:

“1 Nisan 1982 tarihinden itibaren İstanbul Caddebostan, Nişantaşı ve Ankara Yenişehir şubelerinde hizmete giren ATM’ler off-line çalışıyor, tek kullanımlık banka kartlan ile giriş yapan müşterilere belirli miktarda (10.000 TL) para, zarf içinde ödeniyordu. Bir takım (5 adet) kart alan müşterinin hesabından toplam miktar bloke ediliyordu.”

Banka kartları ve otomatik vezne makinelerini Türkiye’ye tanıtan, hatta adını koyan İş Bankası olsa da, yaygınlaşması, artık tarih olan Pamukbank sayesinde oldu.

90- Cep telefonu, ne zaman günlük hayatımızın bir parçası olmuştur?

Cep telefonu santral ihalesi gecikince, bir firma oto santral sistemi üzerinden çalışan cep telefonu ile piyasaya girdi. 3 milyon 684 bin liralık PTT hattı dahil, toplam 29 milyon 184 bin liradan satışa sunulan ithal cep telefonu, daha ilk günden büyük ilgiyle karşılandı. Abonelere kablosuz haberleşme olanağı sağlayan cep telefonu, 1993 yılının en önemli olaylarından biriydi. Sınırsız kapasite tanınan ve ilk önce üst düzey devlet görevlilerine dağıtılan cep telefonunu, Türkiye’de ilk deneyenlerden biri olan Devlet Bakanı Mehmet Köstepen, aynı zamanda ilk kullananlardan biri olma özelliğini taşıyor.

EKONOMİ TIKIRINDA

91- Osmanlı döneminde hangi yatırım “Yüzyılın projesi” olarak görülüyordu?

Berlin-Bağdat Demiryolu Projesi, ortaya çıkışından itibaren devamlı olarak uluslararası ilişkilerin önemli bir gündem maddesi oldu. İlk kez Ingiltere tarafından dile getirilen Bağdat Demiryolu hattı, Avrupa’yı zengin petrol yataklarının bulunduğu Basra körfezine bağlayacaktı. Sadece Türkiye ayağı, 2 bin 700 kilometre uzunluğa ulaşıyordu. Osmanlı imparatorluğu gerek asker sevkıyatında kullanmak, gerekse bu hattın geçtiği bölgelerdeki vergi gelirlerini arttırmak için bu demiryolunun yapılmasını istiyordu. 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı’nda da demiryollarının önemini gören Osmanlı yöneticileri, bu hattın yapılması için sabırsızlanmaktaydı. Çok önemli tartışmalardan ve Ingiltere, Rusya ve Fransa’nın engelleme girişimlerinden sonra Bağdat Demiryolu yapım imtiyazı Alman Deutshe Bank şirketine verildi.

Osmanlı Anadolu Demiryolları Şirketi, 1890’da Izmit-Adapazarı hattını başarıyla tamamladı. Demiryolu, 1891 ’de Bilecik’e, 1892’de de Ankara’ya ulaştı. Abdülhamit, Almanların 27 Kasım günü şimendiferi Ankara Garı’na sokmayı başarmalarından o kadar memnun kaldı ki, 15 Şubat 1893 günü Anadolu Demiryolu kumpanyasına ödül olarak, Ankara-Kayseri ve Eskişehir-Konya hattının imtiyazını Anadolu Demiryolu Şirketi’ne verdi, ikinci hat 17 Temmuz 1896’da Konya’ya ulaştı. Almanya, bundan önce Haydarpaşa Liman inşaat ve işletmesini de üstlenmiş, Bağdat Vilayeti çevresinde demiryolu inşa işini almıştı. Anadolu Demiryolu Şirketi, 1896’da Eskişehir-Konya hattını açtıktan sonra, hattın Konya ötesine, Bağdat’a doğru devam etmesi gündeme geldi. Bir İngiliz sermaye Grubu, İskenderun-Basra hattına talip oldu. Alman tasarısı, Anadolu’yu Suriye ve Irak’a bağlarken, İngilizler’inki ise İskenderun’dan başlıyordu. Sonuç Almanlardan yana oldu. 25 Kasım 1899 tarihinde Anadolu Demiryolu hattının Konya’dan Bağdat ve Basra’ya uzatılması imtiyazı, Deutsche Bank’a verildi. Bu imtiyaz, üzerine 16 Ocak 1902’de kesin imtiyaz anlaşması imzalandı. Şirket bazı mali ve idari güçlükler yüzünden 5 Mart 1903’te kurulabildi. Şirketin kurucuları, Deutsche Bank, Anadolu Demiryolu Şirketi ve Osmanlı Bankası’mn da arala-nnda bulunduğu bir sermayedar grubuydu. Alman sermayesinin hakim olduğu şirkette, Fransız sermayesi de yüzde 30’luk bir payla temsil edilmekteydi.

Sözleşmenin imzalandığı 1902 yılından 191 l’e kadar çok yavaş olarak ilerleyen hat yapım çalışmaları, bu tarihte İstanbul’da yeni bir anlaşmanın imzalanmasından sonra hız kazandı.

Uzun diplomatik ve siyasi mücadelelerin ardından imtiyazı Almanlara verilen demiryolunun inşası da bir hayli sıkıntılı oldu. Öncelikle İngiltere, Fransa ve Rusya kendi nüfuz bölgeleri ve çıkarları açısından çeşitli gerekçelerle demiryoluna karşı çıkmaktaydılar. Sözleşmeye göre inşaatın 200 kilometrelik bölümler halinde yapılması gerekiyordu. Demiryolunun ilk bölümü olan Konya-Bulgurlu hattı 25 Ekim 1904’te işletmeye açıldı. 3 Haziran 1908’de ikinci kısmı oluşturan Bulgurlu / El-Halif arasının inşa edilmesi için anlaşmaya varıldı. Fakat 1908’de II. Meşrutiyet’in ilan edilmesi, demiryolu çalışmalarını önemli ölçüde etkiledi. Örneğin, 14 Eylül’de şirket işçileri greve gitti, ertesi yıl Bağdat Demiryolu projesi hakkında Meclis soruşturması açıldı. Ancak 191 l’de Bağdat Demiryolu Şirketi’yle yeniden sözleşme imzalanarak inşaata başlandı. Demiryolu Toros ve Amanos Dağları’nda kazılması gereken tüneller yüzünden, Torosların farklı yerlerinde birbirinden kopuk hatlar halinde inşa edildi.

İngiltere’nin desteği ve izni olmadan bu projenin gerçekleşmesinin imkansız olduğunu gören Deutsche Bank yöneticileri, verdikleri çeşitli ödünlerden sonra, 1914 yılının Haziran ayında onları da projeye ortak etmek suretiyle, Bağdat Demiryolu hattının önündeki son engeli de kaldırdılar. Ancak çok kısa süre sonra savaş başlayınca bu rüya da tarihe gömülmüş oldu.

1914 yılı Haziran ayına kadar Bağdat Demiryolları’nm Bulgurlu-Bağdat arasındaki 887 kilometrelik kısmı ve Bağdat-Samarra hatları tamamlanarak Şam’da Hicaz Demiryoluna bağlandı. Projenin, toplam 828 kilometrelik kısmı yapılmadı. Demiryolunun Türkiye Cumhuriyeti, sınırları dahilinde kalan kısmı, 10 Ocak 1928’de satın alınarak devletleştirildi.

92- Türkiye, uluslararası alanda ilk propagandasını hangi araçla yapmıştır?

1870’li yıllarda uluslararası fuarlar, devletler için prestij ve güç kaynağı olarak dünya kamuoyunca dikkatle izleniyordu. Osmanlı Devleti, ilk Türk Fuarını (Sergi-yi Umumi-yi Osma-ni), 27 Şubat 1863’te Sultanahmet Meydanında açmış, sergi Avrupa basınının da büyük ilgisini çekmişti. Osmanlı, bu tür fuarlara katılmayı her zaman önemsiyordu. 1867’de Sultan Abdülaziz, Paris sergisine Avrupa’yı ziyaret eden ilk padişah olarak, Fransa imparatoru III. Napoleon’un daveti üzerine katılmıştı. 1873’teki Viyana Fuarı, Paris Fuarı’ndan sonraki ilk önemli uluslararası gösteriydi. Fuarın, 1870 Alman-Fransız Savaşı’ndan sonra, Avrupa’da şekillenmeye başlayan, yeni güç dengelerinin sergileneceği bir gösteri alanı olacağı çok önceden belliydi. Bu nedenle Osmanlı, bu gösteri de yer almayı düşünmüş ve önceden hazırlıklara başlamıştı. İşlerin hazırlanması için kurulan komisyon başkanlığına, dönemin Nafia ve Ticaret Nazırı İbrahim Ethem Paşa getirilir. Paşanın büyük oğlu Osman Hamdi Bey de (arkeolog, ressam, müzeci ve eğitimci), serginin komiserliğine atanmıştı.

Ethem Paşa, bir ilke imzasını atarak iki önemli kitap hazırlatmıştı. Bunlardan birisi Osmanlı’nın mimarlık tarihi olan Usûln Mimarin Osmanî, diğeri de Osmanlı halklarının giysi katalogunu oluşturan Elbisen Osmaniyye’ydi. Edhem Paşa, bakanlık yetkisini kullanarak vilayetlere yazı yazarak ırk, din, dil farkı gözetilmeksizin Osmanlı mozayiğini oluşturan bütün sınıfların kadın, erkek, ihtiyar, genç giysilerinden, takıları, serpuşları ve giysilerinin ayrılmaz öğeleri olan silahlarından örneklerin İstanbul’a gönderilmesini istedi. Osmanlı’nm her vilayetinden giysiler ve giysilerin yan öğeleri, Paşa’nın Kantarcılar’daki konağına geldi. İbrahim Ethem Paşa, hazırlanacak olan katalogun fotoğraflarını çekmek için Pascal Sebah’ı seçmişti. Gayrimüslim kadın ve erkeklerden oluşan mankenlere en çarpıcı giysiler giydirilir ve hazırlanan kıyafet albümü kitap için ilk kez fotoğrafları çekilir.

Resimlerin çekilmesinden sonra, toplam 74 fotoğraf kitap için seçildi. 200’ün üstünde figür ve giysi kitapta gösterildi ve açıklandı. Osmanlı Imparatorluğu’ndaki halkların çok renkli ve ayrıntılı bir panoramasını oluşturan Osman Hamdi Bey ve Marie de Launay’ın “I873'de Türkiye'de Halk Giysileri” adlı kitabı Fransızca basıldı. Kitap sadece giysi tanıtımı amaçlı hazırlanmamıştı. Asıl amaç, Osmanlı Imparatorluğu’nu bütünüyle tanıtmak ve propaganda yapmaktı. Kitabın ‘hedef kitlesi’

Avrupamn aydın okuyucusuydu. Batı kültürünü ve tarihini iyi bilen Osman Hamdi Bey ve ona yardım eden Marie de Launay, kitap metninde Batılı aydın okurun dikkatini çekecek, bilgi notlarına da yer vermişlerdi. Yalnızca egemen ulus Türklerin değil, imparatorluk mozayiğini oluşturan her din, ırk ve cinsten Osmanlı uyruğunun fotoğraflarının bulunduğu kıyafet albümü olan kitap, bu niteliğiyle kendi konusunda bir ilkti. O günkü sözcüklerle Elbiseli Osmaniyye de denilen 1873 Yılında Türkiye’deki Halk Giysileri (Les Costumes Populaires de La Turquie en 1873) Osmanlınm fuarlar için hazırlattığı ilk kitap olurken, Türkiye’nin bundan yıllar önce ilk propaganda aracı olarak, kültürel mozayiğini ön plana çıkarması, oldukça anlamlıdır.

Araştırmacı yazar Erol Uyepazarcı’nm bilgi notlarına göre, Elbisea Osmanıyye’nin hazırlanmasında kullanılan giysilerin teşhir edilmek için Viyana Sergisi’ne götürüldüğü biliniyor. Bilinen bir başka gerçek ise, ödenek eksikliği veya başka nedenlerle, inanılmaz zenginlikteki bu koleksiyonun yurda geri getirilemediğidir.

93- Türkiye’de Ortak Pazar, tartışmasının altında nasıl bir neden yatar?

Avrupa Birliği-Türkiye ilişkilerinin resmi başlangıcı, Avrupa Ekonomik Topluluğu’nun 6 ülke tarafından kurulmasının ardından, Türkiye’nin ortaklık için 31 Temmuz 1959’da yaptığı başvuruya dayanır. Türkiye’nin Ortak Pazar serüveni, Menderes iktidarının son yıllarına rastladı. 1959’da Yunanistan AET’ye katılmak için başvurunca, Türkiye de aynı yolu izledi.

AET Bakanlar Konseyi, Türkiye’nin ortaklık başvurusunu kabul etti ve yapılan hazırlık görüşmelerini takiben 12 Eylül 1963 tarihinde, “Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu ara-smda bir ortaklık yaratan Anlaşma” olan Ankara Anlaşması imzalandı. Ankara Anlaşması, imzalandığı dönemde ciddi tartışmalara neden oldu. Önce anlaşmayla, 1838 tarihli Baltali-manı Serbest Ticaret Anlaşması arasında, bir paralellik kuruldu. Ortak Pazar karşıtlarına göre, 1838 ve 1963 anlaşmaları, ticaretin serbestleştirilmesi, dış ticaret vergilerinin ve destek monopollerinin kaldırılması, yabancılara serbest ticaret yetkisi verilmesi gibi konularında “tam bir benzerlik” taşıyordu. Bu düşüncenin savunucularına göre, Lozan Anlaşması kapitülasyonları ve kapitülasyonların genişletilmesi anlamına gelen 1838 Ticaret Anlaşmalarını kaldırmıştı; ancak Ankara Anlaşması, Lozan’ın kaldırdıklarını dünyanın gelişen koşullarında, geri getirmişti.

Aslında dönemin Türkiye’sinde, henüz emeklemekte olan Türkiye sanayisinin, Ortak Pazar’ın rekabet koşullarına dayanamayacağı korkusu hakimdi. Büyük sanayiciler içinse, zaten böyle bir kaygıya kapılmaya gerek yoktu. Çünkü onlar, ilişkide bulundukları büyük yabancı firmaların uygun gördüğü faaliyetlerini rahatlıkla sürdürebileceklerdi. Öte yandan dönemin üniversite gençliği, “Ortak Pazar ve Montajcılığı” birlikte algılıyor ve gösteriler düzenleniyorlardı. 1950’lerden itibaren Türkiye’de yoğun kalkınma hamlesiyle montajcılık, 1960’lardan itibaren bir kavram olarak da anayi literatürüne girdi. Sadece otomotiv ürünlerinde değil; ziraat ve ev aletleri, radyo, pikap ve teyp gibi elektrikli ve elektronik cihazlar, yazı ve hesap makine.eri ile telefon santrallerinde uygulanan ür<=r\ yöntemi montaj üzerineydi. Montaj üretim şeklinin endüstriyel bir üretim şekli olmadığı gerekçesiyle montaj kavramı, “ambalaj sanaşi” biçiminde adlandırılıyordu. Dönemin Türkiye’sinde mor taj sanayisini, yabancı sermayenin Türkiye’ye sokulan “Truva Atı” gibi algılayanlar da mevcuttu. Dönem boyunca böylesine tepkilerin verilmesinin nedeni biraz da Kıbrıs olaylarıydı.

94- Koç ile Sabancı arasındaki ezeli rekabet, hangi olayla başlamıştır?

1970’li yıllarda Odalar Birliği, ithal kotalarının paylaştırıl-masında önemli bir yetkiyle donatılmıştı. 197 l’e kadar devam eden bu uygulamada özel sektöre tahsis edilen döviz, odalar aracılığıyla dağıtılmaktaydı. Bu yetkiler, odalara hakim olma yarışını da kızıştırıyor, oda yönetimine egemen olan, olmayana göre çeşitli avantajlar sağlıyorlardı. Mustafa Sönmez’den aldığımız bilgilere göre, oda yönetiminde bulunan Sakıp Sabancı, Sasa’mn kuruluşu sırasında Koç’u, benzeri bir yatırımda, bu olanakla ekarte ettiğini açıkça anlatıyordu.

Türkiye’nin en büyük iki sermaye grubunun ilişkileri her zaman rekabet üzerine olmadı.

Zaman zaman işbirliğine de yönelmişlerdi. Sabancı ve Koç Holding uzun yıllar, Garanti Bankası’nm yönetimini birlikte yürüttü. 1980’li yıllarda, Türkiye’nin en büyük iki grubunun finans sektöründeki ortaklığı o dönemin flaş gündem konularından biriydi. Her şey iyi başlamış ve iyi gideceğe benziyordu. Ta ki, Koç Grubu Garanti Bankası’nda sermaye artırımı iste-yinceye kadar. Mevduatı büyütmek, şube sayısını artırmak ve bankayı daha ileri noktaya taşımak için sermaye artırımı şarttı. Ancak ortada ciddi bir sorun vardı. Sabancı Grubu sermaye artırımına karşı çıkıyordu. Koç ailesinin bütün diplomatik çabaları sonuç vermeyecek ve sermaye artırımı gerçekleşmeyecekti. Sonuçta anlaşamayan iki ortak bankayı, 1983 yılında Ayhan Şahenk’e sattı. 2005 yılında iki topluluk bir kez daha ortak iş yapmaya karar vermişti. Koç Grubu’nun, Gima’yı almak için Fiba Holding ile görüşmeleri sürdürdüğü sırada, Gima ve Endi mağazalar zincirinin yüzde 40 hissesinin Sabancı Grubu’na ait CarrefourSa’ya satılmasıyla, Türk Telekom ve Milli Piyango özelleştirmelerine birlikte hareket etme kararı alan iki grubun oluşturduğu ortaklık, sona erdi.

95- Yabancıların Türk bankacılığına yönelik ilgisinin sebebi nedir?

Türkiye’nin bankacılık sektörünün, son iki yıldır uluslararası firmaların ilgisini çekmesi, yabancı sermayenin bu sektöre olan ilgisini de beraberinde getirdi. Türkiye’de 1980’de 4 yabancı sermayeli banka varken, bu sayı İ990’da 19’a yükseldi. Yaşanan krizler sonucunda, yabancı bankaların sayısı 2000 yılında 15’e düştü; ancak 2004 yılında yeniden 21’e yükseldi. Bankalar peş peşe uluslararası yatırımcılara satılınca, Türk bankacılık sisteminde yabancıların payı hızla yükseldi. Örneğin 2006’nm Haziran ayında Türkiye’de faaliyet gösteren 14 bankada, yüzde 2 ila yüzde 100 arasında değişen oranlarda yabancı payı bulunmaktaydı. Buna göre; Calyon Bank, Citibank, Deutsche Bank, Taib Yatırım Bank, Bank Europa ve Fortis Bank’ta yüzde 100; Arap Türk Bankası’nda yabancı payı yüzde 54-1; Finasbank’ta yüzde 93.3; Garanti Bankası’nda yüzde 25.5; Yapı Kredi Bankası’nda yüzde 28.65; Koçbank’ta yüzde 49.89; Türk Ekonomi Bankası’nda yüzde 42.13 ve Türkiye Sınai Kalkınma Bankası’nda ise yüzde 2.09 oranında yabancı payı bulunuyor. (Devlet Bakanı ve Başbakan Yrd. Abdüllatif Şener, Hürriyet, 26 / 10/ 2006)

Türk bankacılık sektöründeki yüksek kârlılığa rağmen, Türk bankacılarının hisselerini yabancılara satmaları ülkede “yabancı sermaye” tartışmasını yeniden alevlendirdi.

Çok sayıda Türk bankasının yabancılara satışı “yabancı payına sınır getirme” önerilerini gündeme getirdi. Bu görüşe göre, bankacılığın yabancılara terk edilmesi, Türkler açısından tehlikeli sonuçlar doğurabilirdi. Türk bankaları kapanma tehlikesiyle karşı karşıya kalacak ve Türk bankacılık sistemi yok olacaktı. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu (BDDK) Başkanı Tevfik Bilgin’in söylediği sözler de onun benzer kaygıları taşıdığını gösteriyordu: “Öyle dönemler olabilir ki, Hazine yerli sermayenin dostluğuna ihtiyaç duyabilir. Bunu 2001 krzinde görüp yaşadık. Patronlar elini cebine atsın istiyoruz. Ama bir yandan da taze paraya ihtiyaç var. Bankacılıkta yabancının payı 11 milyon dolar, potansiyellerle birlikte, 20 milyar dolar. Bu alımlarla 100 milyar dolarlık mevduat kontrol etme gücüne sahip olacaklar. Ben Türkiye Bankalar Birliği Başkanı’nın Mr Bilmem ne olmasına çok alınamayacağımı söylemek istiyorum." (Hürriyet , 8/10/2006)

Türk bankalarına yabancı ortak konusuna olumlu bakanlar ise, bu kaygıların yersiz olduğu görüşünde. Onlara göre, Basel II kriterlerine ve uluslararası standartlara uymak zorunda olmaları nedeniyle yabancıların, Türk bankacılık sektörüne ciddi katkıları olacak. Öte yandan içeride yabancı payı tartışıldığı günlerde Doğuş Holding Yönetim Kurulu Başkanı Ferit Şahenk’in, Garanti Bankası’ndaki ortakları GE ile birlikte Rusya, Ukrayna ve Romanya’da banka satın alma ya da ortaklık kurma kararı aldıklarını açıklaması oldukça dikkat çekiciydi.

Türkiye’nin önde gelen bankalarının yabancılarla ortaklığa gitme eğiliminin en önemli nedeni; gelecekte oluşacak risklere karşı devletin Türk bankacılara yaptığı uygulamaları, yabancılara karşı uygulamakta çekineceği beklentisidir. Böylelikle bankacılar kendilerini daha güvende hissedecek, en azından aileleri oluşabilecek risklerden uzak kalabileceklerdi. Bankacılık sektöründe yabancı sermayenin payı tartışıladur-sun, yabancı sermayeyle ilgili başka bir gelişme, sigortacılık sektöründe yaşandı. Türk sigorta sektöründe yabancı sermayenin payı yüzde 60.74’e kadar çıktı. Sigorta sektöründe aktif faaliyet gösteren 45 şirketten 22’si yabancı sermayeli. (09 / 08 / 2006 Dünya)

96- Türkiye’nin Gümrük Birliği’ne girişini, hangi lider, nasıl değerlendirdi?

1963 yılında yürürlüğe giren Ankara Anlaşması, Türkiye ile AB arasında kurulacak olan Gümrük Birliği’nin üç aşamada gerçekleştirilmesini öngörmekteydi. Bunlardan ilki olan 5 yıllık ‘Hazırlık Dönemi’nin ertesinde, Katma Protokol’ün 1 Ocak 1973 tarihinde yürürlüğe girmesiyle, toplam 22 yıl sürecek olan ‘Geçiş Dönemi’ hukuken başladı. Gümrük Birliği’nin tamamlanması ve sürdürülmesi için gerekli koşulları belirleyen ‘Gümrük Birliği Kararı’, Türkiye-AET Ortaklık Konseyi’nin 6 Mart 1995 tarihli toplantısında kabul edildi. Böylece, birkaç kez kesintiye uğrayan 22 yıllık Geçiş Dönemi, 1 Ocak 1996 tarihi itibariyle son buldu ve Ankara Anlaşması’nda “Son Dönem”e girildi. Bu tarihten geçerli olmak üzere, Türkiye resmen Gümrük Birliği üyesi oldu. Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki Gümrük Birliği’ne ilişkin anlaşma, Strassbourg’da oylanarak, 149 red oyuna karşılık 343 oyla kabul edildi.

Oylamanın ardından Cumhurbaşkanı Demirel, “Bu gelişme Türkiye ve Avrupa ilişkilerinde tarihi bir aşamadır. Zenginlik denizine daldık,” dedi. Başbakan Çiller, sıranın tam üyeliğe geldiğini belirtti. CHP Genel Başkanı Deniz Baykal, “başarının millete ait olduğunu ve Türkiye’nin Avrupa’daki yerinin tescil edildiğini” söyledi. RP lideri Erbakan, anlaşmayı “paçavra” olarak değerlendirirken, iktidara gelmeleri halinde tanımayacaklarını ileri sürdü. ANAP Genel Başkanı Mesut Yılmaz, “Kıbrıs konusunda taviz verilerek bu sonuca ulaşıldığını” iddia etti. Türkiye’nin AB ile Gümrük Birliği imzaladığı 1996 yılı itibarıyla ülkeye önemli ölçüde yabancı sermaye girişi olacağı beklentisi gerçekleşmedi. 1997 yılında 1.6 milyar dolarlık izin verilen sermayeden, ancak 1 milyar dolarlık kısmı fiilen girdi. 1998 yılında, bu rakam daha da azaldı. İzin verilen 1.6 milyar doların ancak 976 milyon doları ülkeye geldi.

97- “Şu Türklerde çok oluyor!” reklamıyla Mavi nasıl bir başarı yakalamıştır?

“Şu Türkler de çok oluyor!” reklam filmiyle belleklerimizde yer edinen dünyaca ünlü Türk markası Mavi Jeans, ürünlerini yurtdışında kendi markasıyla satarak sadece kendi sektörüne değil, birçok şirkete de örnek oldu.

1954 yılında, henüz 14 yaşındayken konfeksiyon alanında çalışmaya başlayan Sait Akarlılar, 1984 yılında blue jeans konfeksiyonuna yönelerek Erak’ı, 1991 yılında ise “yüzde 100 Türk Markası” yaratmak düşüncesiyle Mavi’yi kurdu. O yıllarda jeans sektöründe İngilizce isimler kullanılıyordu. “Blue jeans gibi kökeni Amerika olan bir ürünün, adının da İngilizce olması gerekir” düşüncesi hakimdi. Mavi, daha en başından farklılığını ortaya koydu ve kendisine Türkçe bir isim seçti. Blue jeans’in Türkçesi’nin mavi jeans olması, kolay söylenmesi, akılda kalması ve ürünün rengini yansıtması nedeniyle koyulan MAVİ ismi, markanın en büyük ilham kaynağı oldu. Mavi, kurulduğu dönemlerden itibaren çok önemli dönüm noktaları yaşadı. Bu üç dönüm noktasından ilki; Erak’ın Mavi’yi çıkarmasıy-dı. Özverili çalışmalar sonucu 1996 yılına gelindiğinde, Mavi Türkiye’nin lider markası konumuna geldi. Mavi’nin ikinci dönüm noktası ise CEO Ersin Akarlılar’ın “Mavi’yi yurtdışına taşımak ve bu yolculuğa Amerika’dan başlamak” üzerine verilen karardı. Markanın Türkiye’de kendisini kanıtlaması yeterli değildi. Mavi’nin gerçek anlamda marka olarak kabul görmesi, Amerika’daki başarılarıyla birlikte gerçekleşti. Üçüncü dönüm noktası ise 2006 ve 2007 yılları oldu. Markanın “Mavi Jeans’ten Mavi’ye doğru taşınması anlamına gelen gelişim için, öncelikle 2006’da Türkiye’deki merkez yeniden yapılandırıldı, satın alma ağı global yönetim organizasyonuna kavuşturuldu. Bu iki yıl içinde; özellikle ürün ağının zenginleşmesi ve perakende ile toptan kanallarının güçlendirilmesi üzerine odaklanıldı.

Time dergisi Eylül 2006’da yayımlanan Sytle&Design sayısında, Mavi’yi dünyanın en iyi 16 jeans markası arasında gösterdi. Mavi Jeans’ı dünya ligine taşıyan Mavi Jeans CEO’su Ersin Akarlılar, Ernst&Young ve Milliyet gazetesinin işbirli-ğiyle 2007’de dördüncüsü düzenlenen Dünya Yılın Girişimcisi Yarışmasında “Yılın Girişimcisi” seçildi. Gerçekleştirdiği projelerle, öncü bir marka olarak yerini sağlamlaştıran Maviye kısa sürede başarı getiren strateji “Perfect Fit” anlayışı oldu. “Perfect Fit”, vücudun yanı sıra, kültüre ve bütçeye tam anlamıyla uyan jeans’ler yaratmak düşüncesiyle ortaya çıktı. Mavi, son yıllarda yaptığı ilginç atılmalarla da dikkatleri üzerinde çekti. Yüzde 100 organik pamukla ürettiği blue jeans’lerden oluşan, çevreye ve insan sağlığına duyarlı Mavi Organic koleksiyonunu Ekim 2006’da satışa sundu. Rıfat Özbek ile anlaşarak, 15. yılma özel bir koleksiyon tasarlattı. Son olarak dünyaca ünlü reklamcı Oliviero Toscani ile küresel bir reklam kampanyasına imza atarak Akdenizliliğini bu defa Toscani yorumuyla dünyaya duyurdu. Mavi bugün, 89 ülkede tescilli. 2006 yılı toplam cirosu 188 milyon YTElik ihracat yapıyor. Mavi’nin üç yıl içinde hedefi 350-400 milyon YTL.

98- Fırsatlar ülkesi olarak görülen Türkiye, nasıl tüm yatırımcıların gözdesi oldu?

Ekonomik göstergelerdeki iyileşme, AB ile üyelik müzakere sürecinin başlaması ve “Doğrudan Yabancı Yatıranlar Kanunu’nun yürürlüğe girmesi, uluslararası yatırımcılar açısından Türkiye’yi cazip bir ülke haline getirdi. Türkiye, 700 milyon dolar seviyesindeki yıllık yabancı sermaye girişinin kısırlığını aşarak, yabancı sermaye giriş hızını her geçen gün artırdı. Geçmiş dönemleriyle kıyaslandığında, Türkiye’ye, en az 10 yıllık bir sürede sağlanan yabancı sermaye girişi, 2005’te sadece bir yıl içinde gerçekleşti.

4875 sayılı “Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu”nun 17 Haziran 2003 tarihinde yürürlüğe girmesiyle şirket sayılarında hızlı bir artış gözlendi. 2005’e kadar yıla kadar geçen 10 yıl boyunca sadece 14 milyar 205 milyon dolarlık fiili yabancı sermaye girişinin olduğu Türkiye’de, 2005’te bu rakam 2.5 kat artarak 9 milyar 650 milyon dolara yükseldi.

2006 yılı itibarıyla net uluslararası doğrudan yatırım girişi (fiili giriş), 19,8 milyar dolara ulaşırken, 2005 yılı sonu itibariyle 12 bine yaklaşan yabancı sermayeli şirket sayısı, 2007 Eylül ayı itibarıyla 17 bin 756’ya yükseldi.

99- Türk markalan tüm dünyaya nasıl yayıldı?

Türk firmalarının markalaşma atılımı 1990’lı yılların sonunda başladı. Zeki Triko, Damat-Tween, Mavi, Ramsey, Abbate, Silk & Cashmere, Loft, Little Big, Sarar, Mithat, Ipekyol, Ko-ton, Colin’s gibi bazı markalar, uluslararası alanda boy göstermeye ve dev rakipleriyle başa baş rekabet etmeye başladılar. Modaya yön veren İtalya, Fransa ve İngiltere gibi ülkelerde Türk firmaları boy göstermeye başlayan yurt dışında mağaza açan ilk Türk firmaları oldu. Sadece Avrupa’da değil, Rusya, Afrika ve Ortadoğu pazarında da, Türk firmaları bir bir mağaza açmaya başladı. Bu markalar artık dünya pazarlarında aranılan, adı kaliteyle ve modayla özdeşleştirilen markalar haline geldiler. Mavi, Colin’s, Sarar, Damat-Tween, Vakko, Beymen, Koton gibi yurt dışında mağazaları ve markalarıyla dünya rekabet denizinde yüzüyorlar. Türklerin hazır giyim başta olmak üzere, ev tekstilinden ayakkabıya, halıdan takıya yarattığı markalar tüm dünyanın 57 ülkesinde 1700’ün üzerinde mağaza açtı. 2010 yılında Türk markalarının, yurtdışmdaki mağaza sayısının 5 bine çıkması bekleniyor. (Hürriyet; 20 Mayıs 2007) Yine Türk markalarından T-Box’un , Victoria Secret ile yaptığı anlaşma da oldukça önemli. T-Box, Victoria Secret için sütyen üretmeye başladı.

Ülkeler arası coğrafi sınırlar kalktığı için, Türkiye’nin önde gelen markalanndan Paşabahçe, Demirdöküm ve Efes Pilsen gibi şirketler, yatırımlarının bir kısmını yurtdışına kaydırdı.

Bunlann yanı sıra Vestel ve Arçelik de, geliştirdikleri teknolojilerle ve ürün inovasyonlanyla dünyada adından söz ettirmeye başlayan öncü firmalar olarak göze çarpıyor.

100- Türklerin dünya ekonomisine yön verdikleri gelişmeler var mı?

Öncelikle, Türk yöneticilerin bir kısmının çok uluslu şirketlerin yönetimine geldiklerini görüyoruz. Ayrıca bugün Türkiye’den de buluşlarını dünyaya sunan araştırmacılar çıkıyor. 2007’nin Şubat ayında Türk mühendislerin geliştirdiği LED (Light Emitting Diyote-Işık Yayan Diyot) Sistemi, dünyaca ünlü Nanotechnology dergisinin kapak konusu oldu. Peki, konu neydi? Dergide dört Türk mucidin icadı tanıtıldı. Araştırmacılar, enerjide yüzde 90 tasarruf sağlayacak ampulde bir devrime imza attı. Dünyanın en önemli icatlarından sayılan Edison’un ampulüne, Bilkent Üniversitesi’nden katkı geldi. Yüzyılın Türk buluşuna imza atan dört araştırmacının nanoteknolojiyle ürettiği ışık kaynağı, ısıyı ışığa çeviren normal ampulün aksine, çok az ısı yayarak elektrik enerjisini direkt ışığa çeviriyor. Uzmanlar, LED’in günde 12 saatten 23 yıl kullanılabileceğini ve LED bazlı ışık kaynakları sayesinde karbon emisyonunu 300 milyon ton azaltmanın mümkün olacağını açıklıyor. Ayrıca, elektrik enerjisini bire on oranında kullanan LED’ler, yalnız evlerde değil araç farlarında da kullanılabiliyor.

101- New York Borsası’nda işlem gören ilk Türk şirketi hangisidir?

Türkiye’de GSM temelli mobil iletişim, Şubat 1994’te Turkcell’in hizmete girmesiyle başladı. Turkcell, 27 Nisan 1998’de Ulaştırma Bakanlığı ile GSM lisans anlaşmasına imza attı. Turkcell, yaptığı anlaşma ile GSM lisans hakkını 25 yıllığına 500 milyon dolara alırken, 2000 yılında hisseleri İMKB’de ve New York Borsası’nda eşzamanlı olarak işlem görmeye başladı. Böylelikle, Turkcell, “New York Borsası’nda işlem gören ilk Türk şirketi” ünvanını kazandı.