  Leyla Navaro

  BENİ DUYUYOR MUSUN?

   :::::::::::::::::::

  İÇİNDEKİLER

  Sunuş

  Bu Kitabı Okurken

  Ve Yazarken

  ANNE-BABALIK SANATI

  Çünkü Anneyim

  Anneler de İnsandır

  Bu Şiirlerle Büyüdük

  Benim Annem Öyleydi

  Ben Annem Gibi Olmayacağım

  Biz Çağdaş Anneyiz

  Alıntı Annelik Rolü

  Günümüzün Değişen Değerleri

  Toplumda Değişen Kadın ve Annenin Yeri

  Annelik / Babalık Sanatı Öğrenilebilir

  ÇOCUĞUNU KABUL EDEBİLMEK

  Beni Kabul Ediyor musun?

  Kendini Çocuğun Yerine Koyarak Değerlendirme

  Çocuk Aile Büyüğünden Farklı Duyup, Farklı Anlayıp, Farklı Düşünebilir

  Çocuğun Gelişme Süreci İçinde, Yaşının İcabı Bazı Davranışlarda

Bulunabileceğini Bilmek

  Çocuğunuzu Kabul Ediyor musunuz?

  OLUMSUZ DAVRANIŞLARA ENGEL OLMAK

  Hep Kabul mu Edeceğim?

  Ödül

  Ceza

  Olumsuz Davranışlara Cezasız Nasıl Engel Olabiliriz

  -İnsan İlişkilerinde İnancım

  NASIL BİR DİSİPLİN?

  Disiplin Nedir?

  Disiplin Yalnız Çocuklar İçin Değildir

  Yasak ve Öğüt Yerine Örnek

  Disiplin ve Yaşamın Tadı

  Evin

  Disiplin Kuralları Nerede Yazar?

  Önce Hayır, Sanunda Bıkıp Evet

  Her Disiplin Bana Uyar mı?

  Dış Kontrollü Disiplin

  Fiziksel Disiplin Yöntemleri (Dayak)

  Dayak Neden Eğitime Yaramaz

  İç Kontrollü Disiplin

  Özdenetim Nasıl Elde Edilir

  Yaptırımdan Özdenetime

  -Eğer Hayatımı Bir Daha Yaşasaydım

  ÇOCUKLAR NEDEN SÖZ DİNLEMEZ

  Yaplar ve Yapmalarla Yaşamak

  Takdir ve Övgüde Dikkat Edilecek Noktalar

  -İyi Niyetle

  ÇOCUĞU DİNLEMEK

  Duymak mı? Dinlemek mi?

  Çocuğu Dinlerken Genellikle Gösterilen Tepkiler

  Veya Gerçek Dinlemeye Engeller

  Siz Birini Dinlerken Ne Gibi Tepkiler Kullanıyorsunuz?

  İyi Bir Dinleyici Olmanın Koşulları

  Katılımlı Dinleme

  Çocuğu Dinlemenin Yararları

  -Rahatı Kaçan Ağaç

  ANNE/BABANIN KIZGINLIĞINI DUYURMASI

  Sana Öyle Kızıyorum ki!

  Kızgınlık Nedir?

  Sen Zaten Hep Böylesin

  Ben Diliyle Konuşmak

  Sen Dili Yerine Ben Diliyle Konuşmak

  -Annelerin Genç Kaldığı Yer

  KARŞILIKLI GÜVEN

  Çocuğun Güvenini Arttırmak

  EK 1, 3-6 Yaşlardaki Çeşitli Gelişme Aşamaları

  EK 2- Evde Yapılabilecek Yaratıcı Oyun Faatiyetleri

   :::::::::::::::::::

  SUNUŞ

  Sayın Okur,

  Elinizdeki kitap, Leyla Navaro'nun özgün bir eseridir. Alışılmış Çocuk

Gelişimi kitaplarından farklı, taze bir bakış açısından anneye ve çocuğa

bakan, okurla konuşan, dertleşen, yaşayan bir kitap. Bu bir el kitabıdır;

yani, zaman zaman okunan, tekrar okunan, arada bir baş vurulan bir destek

kaynağı. Bu el kitabı, Navaro'nun kendi tecrübeleri, akademik çalışmaları

ve yönettiği grup faaliyetleri sonucu oluşturduğu geniş bilgi ve sezgilerinin

ürünüdür. Bu değerli ve yararlı ürünü siz okurlara sunmaktan mutluluk

duyarım.

  Sunuş yazısını benim yazmamın nedeni, bu kitaba temel teşkil eden çalışmaların Boğaziçi

Üniversitesinde benim yönettiğim Çok Yönlü Okul Öncesi Eğitimi, Çocuk Gelişimi ve Anne Eğitimi

Projesinden kaynaklanmasıdır. Bu projenin anne eğitim araştırma ekibinde çalışan Leyla

Navaro, projedeki çalışmalarıyla elinizdeki kitabın nüvesini oluşturdu. Ancak bu kitap Navaro'nun

diğer bilgi ve tecrübelerinin de katkısıyla proje çalışmalarının ötesine gitmiştir.

  Burada Çok Yönlü Okul Öncesi Eğitimi, Çocuk Gelişimi ve Anne Eğitimi

Projesini kısaca tanıtmak gerekir. Bu proje, okul öncesi yaştaki çocuğun

bedensel, zihinsel, duygusal ve sosyal gelişimine katkıyı amaçlamıştı.

Özellikle evde eğitim ile anneler desteklenmiş ve onların da kendi

çocuklarını desteklemeleri sağlanmıştı. Proje çalışmaları 1982-1986

yılları boyunca İstanbul'un beş yöresinde anneler ve çocuklarla

gerçekleştirildi. Her yörede annelerin çocuklarını daha iyi yetiştirmelerini

sağlamak için annelerle grup çalışmaları yapıldı. Eğitim programının

sonunda bu çalışmaların çok etkili olduğunu gördük.

  Proje çalışmalarından memnun kalan anneler, bu eğitim programını

televizyona uyarlamamızı önerdiler. Daha çok sayıda annenin, onların

çocuklarının ve ailelerinin bu eğitimden yararlanmasını sağlamak için 1986

yılı sonbaharında televizyona bir program hazırladık. Bu olumlu tecrübelerin

ışığında çeşitli merkezlerde anne eğitimi programları halen

sürdürülmektedir. Amacımız, daha çok anneye destek sağlamaktır.

  Leyla Navaro'nun bu kitabı da bu amaca yöneliktir. Navaro, projemiz

çerçevesinde sürdürülen grup çalışmalarında grup yöneticilerinin kullandığı

bilgi ve yönergeleri hazırlamış ve gruplardan birini yönetmişti. Proje

ekibinin katkıları ile grup tecrübelerinden de yararlanarak bu materyalleri

geliştirdi ve giderek elinizdeki bu özgün eseri oluşturdu. Kendisini bu

başarısından ötürü kutlarım.

  Bu kitabın, onu okuyan, bir el kitabı olarak ona sık sık başvuran

anneler için çok yararlı olacağından eminim. Babalar da bu kitaptan aynı

derecede yararlanabilirler. Esasen ana-baba arasındaki anlayış birliği ve

tutarlılık, çocuğun yetiştiği ortamın sağlıklı olması için çok önemlidir.

Bununla birlikte küçük yaştaki çocuğun yetişmesinde genellikle anneler daha

ön planda olduğu için kitap daha ziyade anneye yöneliktir.

  En değerli varlıklarımız olan çocuklarımızın yetiştirilmesi bilgi, sezgi,

sevgi, akılcı ve tutarlı davranış gerektiren zor bir sanattır. Bu sanatı

yeterince gerçekleştirebilmek için hepimizin öğreneceği birşeyler vardır.

Babadan görme usullerin geçersizliği ortadayken, bunların yerini alacak bilimsel

verilere dayanan, aydınlatıcı, yol gösterici yayınlar azdır. Leyla Navaro'nun

kitabı bu eksikliği giderebilecek önemli bir yapıttır. Gönül arzu eder ki her

anne baba bu kitabı okusun.

  Prof Dr.Çiğdem Kağıtçıbaşı İstanbul, 1987

   :::::::::::::::::

  BU KİTABI OKURKEN...

  Sevgili Okur,

  Bu kitap geleneksel eğitici kitaplardan biraz farklı bir tarzla kaleme

alınmıştır. Bunun ilk nedeni, salt eğitici bir yaklaşımın zamanla

sıkıcı olabileceği, kendini okutmayabileceği varsayımıdır. Ancak temel

nedeni, eğitimin tek yönlü pasif bir aktarma olmadığına inandığımızdandır.

Kanımızca eğitim, ancak düşünülerek, anlaşılarak, tartışılarak, kendi

sistemimize, değerlerimize, yapımıza uygun olup olmadığını anlayarak,

uygulayarak, kısacası yaşayarak benimsenebilir. Okunan metinler teoride

kalır, önemli olan teoriyi yaşamaktır. Bu nedenle, kitaptaki fikir ve önerilerin

yanında, siz okura yönelik ve sizin kişisel katkılarınızı bekleyen

bilinçlenme, hatırlama, düşünme alıştırmaları, uygulamalar, görsel uyarı

ve öneriler bulunmaktadır. Yani okurumuz pasif değil, aktiftir. Kitabı okurken

durup düşünebilmeli, kendi yaşamına uygun olup olmadığını tartmalı,

kitaba eklemeli, kitapta kendini bulabilmelidir. Bu nedenle, kitaptaki fikir ve

önerilerin arkasından gelen alıştırmaları yapmanızı, bunlara zaman

ayırmanızı öneririz. Böylelikle, kitap sizin el kitabınız olacak, sizin de kişisel

fikir ve katkılarınızla daha da zenginleşecek ve öznelleşecektir. Bunun diğer

bir yararı da, kitabı bitirdikten bir süre sonra geriye bakıp sayfaları

çevirdiğinizde kitapta kendi düşünce ve fikirlerinizi bulmak, kendinizle ilgili

bölümleri okumak ve zamanla kendinizde olabilecek değişiklikleri görmenin

zenginleştirici katkısıdır.

  Eğitim ve çocuklarla ilgili kitapları toplumumuzda genellikle anneler daha

çok okuduğundan, kitapta annelerle ilgili bölümlere, örneklere, Çünkü

anneyim...  gibi hitaplara sıkça rastlanmaktadır. Hatta kitabı yazarken, en

başından gerçekçi bir taraf tutup, kitabı sadece, çocuklarla ve çocukların

eğitimiyle en çok vakit geçirenlere, yani kadınlara, annelere yazmayı

düşünmüştük. Ancak böyle bir tutumun, konuya ilgi duyan babaları haliyle saf

dışı edeceğini, çocuk eğitiminin sadece anneye ait olduğu fikrini

savunacağını düşünerek, bu tür kesin bir taraf tutmaktan vazgeçtik. Kitap,

çocuğuyla ilgilenen tüm anne ve babalara aittir.

  Kitabı dizgiye vermeden önce eleştirel gözle okuyan arkadaşlardan

Sayın Nurhan Esin'in bir önerisi üzerine, kitaba şöyle değişik bir boyut

getirdik: kitabın içine, okur için kahve molaları koyduk. Şöyle ki, okur biraz

okuyup düşünmek, nefes almak istediği zaman, veya Nurhan hanımın

terimiyle yüklendiği zaman, oturup şöyle bir kahve içip kendine biraz zaman

ayırabilsin. Kendine zaman ayırmaya müsaade etsin. Bu, özellikle günde 24

saat annelik yapan, kendine zaman ayırmayan, ayırmaya müsaade etmeyen,

ayırdığı zaman suçluluk duyan okurlarımız içindir. Molalar

anne-babalığını daha iyi yapmak isteyen okurlara, salt anne-babalık dışında,

biraz da kahve içme ve keyifli bir zaman geçirme hakkını tanımaktadır.

Çünkü inancımız mükemmel anne-babanın mükemmel çocuk yetiştirdiği değil,

mutlu anne-babanın mutlu çocuk yetiştirdiğidir.

  Beraberce keyifli bir okuma süresi geçirme dileğiyle...

   ::::::::::::::::::

  ... VE YAZARKEN

  Kitabı yazarken önerileri, fikirleri, paylaşmaları ve kişisel katkıları ile bana

yardımcı olan, destekleyen kişilerden söz etmeden geçemeyeceğim.

  İlk olarak, bu kitabın kaleme alınması fikrini öne süren, manen ve kişisel

katkısıyla destekleyen Sn. Çiğdem Kağıtçıbaşı'na, dinamik yaklaşımı,

motivasyonu ve yarattığı nezih ve uygar çalışma ortamı için teşekkür

ederim. Araştırma süresinde, kişisel fikir ve katkılarıyla çalışmamıza değer

kazandıran Sn. Meral Çulha ve Sn. Diane Sunara teşekkürü borç bilirim.

  Yazılı metinleri dikkatle okuyup bana öneri, eleştiri ve fikirleri ile katkıda

bulunan Sn. Nükhet Atalay, Dr. Lydia Albukrek, Nurhan Esin, Gina Telvi, Fevziye

Peker, Filiz Ayan ve Neslihan Güzelses'e değerli katkılarından dolayı

takdirlerimi ifade etmek isterim.

  Grup çalışmalarımız süresince, kişisel paylaşmaları, düşünceleri ve içten

katılımları ile kitaba örnek ve gerçek yaşantı açısından boyut ve zenginlik

kazandıran tüm grup üyelerine teşekkürü borç bilirim (Yanlış anlaşmalara

engel olmak nedeniyle örneklerdeki bütün isimler değiştirilmiştir).

Getirdiği çizgilerle ilkelere görsel zenginlik ve anlam kazandıran değerli çizer

Ayla Soyöz'den söz etmeden geçemeyeceğim. Kapak düzeninde coşkulu

yaratıcılığıyla kitaba zenginlik ve boyut kazandıran değerli fotoğraf

sanatçısı Ersin Alok'a ve bu kitabın basılmasında her türlü yardım ve hevesi

esirgemeyen değerli YA-PA yönecisi Turhan Özüduru'ya teşekkürü borç bilirim.

  Görülen somut desteklerin yanında, görünmeyen ama mevcut ve vazgeçilmez

değeri olan manevi destekler vardır. İşte bunlardan biri de, çalışmalarım

boyunca sabır, anlayış ve takdirini esirgemeyen eşim Daniel ve özellikle

sonsuz sevgi ve takdirimi ifade etmek istediğim, çocuk eğitimi ilkelerimi

sıralarken yaşantıları ve güzelim davranışları ile bana yol gösteren, öneri

ve ilkeleri yalancı çıkarmayan, başarılı olunabileceğinin somut kanıtı olan

çocuklarım Yael, İlana ve Erez'e, uzun çalışmam süresince gösterdikleri

sorumluluk, anlayış, yakınlık ve desteklerinden dolayı içten teşekkür ederim.

  LEYLA NAVARO

   :::::::::::::::::::

  Tanrım, bana

  Değiştiremiyeceğim şeyleri kabul etmek için SÜKUNET

  Değiştirebileceklerimi değiştirmek için CESARET

  İkisini birbirinden ayırdedebilmek için de AKIL ver (1)

  (1) Reinhold Niebuhr'a atfedilmektedir.

   :::::::::::::::::

  ANNE-BABALIK SANATI

  ÇÜNKÜ ANNEYİM...

  Çünkü anneyim... Anne olmayı bana kimse öğretmedi. Bildiklerimi

kendi annemden, ailemden, arkadaşlarımdan, biraz da gazete, mecmua,

TV ve bazı kitaplardan okuyorum... İyi bir anne olmak istiyorum...

İstiyorum ki çocuklarım akıllı, terbiyeli, başarılı, mutlu, herkesin sevip

beğendiği çocuklar olsun... Onlar da büyüdüklerinde beni sevgi, övgüyle

ansınlar. Onlara ne iyi baktığımı, nasıl büyüttüğümü, ne çok

fedakarlıklara katlandığımı anlatsınlar... Onları hayata hazırlayayım,

birçok şey öğreteyim, her zaman sevgi dolu, sabırlı, anlayışlı bir anne

olayım...

  Ama bu bazen öyle zor ki... Bütün iyi niyetlerime rağmen her şey

istediğim gibi olmuyor... Bir bakıyorum ki istemeden çocuğuma

kızmışım.. onu azarlıyorum, deliler gibi bağırıyorum. Hatta arada

sırada el kaldırıp dövdüğüm bile oluyor... Sonradan yaptığıma öyle

pişman oluyorum ki çokta üzülüyorum... Bu küçük, savunmasız yaratığa

nasıl vurdum? Nasıl el kaldırdım? Hani onu o kadar seviyordum? Ben

ne biçim anneyim? Kendimi yiyorum... ama elimde değil... bazen öyle

sabırsız, öyle sinirliyim ki... Yapmam gereken bir sürü iş var, hepsini de

yetiştirmek istiyorum... O an en küçük bir yaramazlığı, bir söz

dinlememeyi dahi kaldıramıyorum... öyle özeniyorum ki şu sabırlı

annelere, hiç kızmayan, sinirlenmeyen, hoşgörülü, her zaman güler yüzlü

olan annelere... ama ben yapamıyorum... neden???

  ÇÜNKÜ BEN DE İNSANIM...

   ::::::::::::::::::

  ANNELER DE İNSANDIR...

  Evet, anneler de insandır... Anne simgesi hepimizin gözünde sabırlı,

hoşgörülü, verici, fedakar, kendini hiç düşünmeyen, güleryüzlü, sadece

başkalarını ve çocuğunu düşünen, çocuk bakımı, eğitimi, psikolojisi

hakkında her şeyi bilen veya bilmesi gereken, bilmesi beklenen, hiç

kızmayan, sinirlenmeyen, kocaman yürekli süper kadınlar halinde

canlanır. Anne her zaman evde, her zaman hazır, çocuğunu bekler, hiç

kendi işleri ile meşgul olmaz, çocuğununkilere hep öncelik tanır, bundan

dolayı da sinirlenmez, kızmaz, üzülmez, her şeyi sabırla dinler, çocuğa

nasıl bakılacağını, nasıl besleyeceğini, nasıl konuşacağını bilir,

çünkü anne evde doktordur, anne hemşiredir, pedagogdur, psikologdur,

aynı zamanda öğretmendir, dadıdır, çok ta iyi bir ahçıdır,

hizimetçidir ve arkadaştır, dert ortağıdır, ama aynı zamanda

disiplini sağlayan otoritedir de v.s.... v.s.... v.s.... Ve anne, bütün bunları

kızmadan, sinirlenmeden, sabırla, daima güler yüzle yapar...

  Söyler misiniz??? Böyle bir anneyi tanıyan var mı???

  Evet, anneler ve anne simgesi üzerinde ne çok beklenti var, değil mi???

Bütün beklentilerini veya birazını yapamayan anne zaman zaman kendini belki

de suçlu, başarısız, huzursuz hissedebilir...

  Çocuğumun derslerine yardım etmek istiyorum. Her akşam okuldan

dönünce yanına oturup onu çalıştırıyorum. Ama çok yavaş ders yapıyor,

oyalanıyor, çabuk anlamadığı zaman çok sabırsızlanıyorum. Hele dersler

bitmeyince sinirleniyor, kızıyorum... Fena halde azarlıyorum onu. Sonra da

bundan dolayı suçluluk duyuyorum. Ne yapacağımı şaşırdım...

  Çalışan bir anneyim. Oğlum eve gelince yardımcı kadın onu

karşılıyor, kahvaltısını veriyor. Bense akşam 7'de eve dönmüş oluyorum...

Bakıyorum her şey yolunda, çocukta iyi. Ama ben rahat değilim... Çocuğumla

fazla beraber olamadığımı, okuldan dönünce onu karşılamadığımı

düşünerek huzursuz olmaktayım. Sürekli evde oturan, çocuğuyla beraber olan

annelere çok gıpta ediyorum...

  Emre hiç yemek yemiyor. Her şeyi denedim imkansız. Bakıyorum da

bütün çocuklar iyi kötü yemek yiyorlar, benimki ise sadece bağırıp çağırarak...

Umutsuzluğa kapıldım... İyi bir anne değilim herhalde...

  Aslı kolej sınavlarında başarılı olamadı.. Arkadaşlarımın çoğu

çocuklarını iyi okullara yerleştirdiler... Biz de Aslı'yı bir özel okula

yazdırdık... Pek başarılı değil... Bakıyorum da diğer çocuklara, hepsi bir

yerde başarılı oldular... Herhalde kabahat bende... Çocuk yetiştirmesini

bilmiyorum...

  Bütün bunlar ideal anne simgesine kendini kıstırmış, mükemmel anne

olması, her şeye yetişmesi, her sorunu kendi halletmesi gerektiğine kendini

koşullandırmış kadınların yaşadığı huzursuzluğu, sıkıntıları

yansıtmıyor mu???

  Siz de hiç böyle düşünce veya duygulara kapıldınız mı?

  Annelik beklentilerinizin çoğunu gerçekleştirebildiniz mi?

  Hangileri gerçekçiydi acaba (yani yapınıza veya yaşantınıza uygundu?)

  Gelin şimdi beraberce kendimizi inceleyelim.

  Tarih:

  Anne (baba) olarak kendimden ne kadar memnunum? Neleri iyi yapıyorum? (Örneğin:

çocuğumla oynamaya vakit ayırıyorum; söylediklerini iyi dinliyorum; saygılı olmalarına

kendim örnek oluyorum; iyi bir iletişimim var, gibi)

  1) ...

  2) ...

  3) ...

  4) ...

  5) ...

  Anne (baba) olarak kendimde beğenmediğim, değiştirmek istediğim neler var? Bence neleri iyi yapmıyorum? Veya

daha iyi yapabilirim? (Örneğin: çok çabuk sinirlenip bağırıyorum; tutarlı değilim, bazen

çok sert bazen de aşırı kabulleniciyim; kızdığım zaman dövüyorum, gibi.)

  1) ...

  2) ...

  3) ...

  4) ...

  5) ...

  BU ŞİİRLERLE BÜYÜDÜK

  CANIMDAN ÇOK SEVERİM

  ANNECİĞİM BENİ SEN

  NE EMEKLE BÜYÜTTÜN

  KÜÇÜKKEN ELİMİ

  TUTARAK SEN YÜRÜTTÜN

  AĞLATMAZDIN BENİ HİÇ

  HEMEN KOŞAR GELİRDİN

  BİRAZ GÜLEYİM DİYE

  OYUNCAKLAR VERİRDİN

  HASTA OLDUĞUM ZAMAN

  BANA NİNNİLER SÖYLER

  BEŞİĞİMİ SALLARDIN

  BAŞUCUMDA AĞLARDIN

  MELAHAT UĞURKAN

   :::::::::::::::::::

  BENİM ANNEM ÖYLEYDİ

  Benim annem öyleydi. dedi Tülay Hanım... Tam bir anneydi. Öyle özveriliydi

ki... Hiç kızdığını, veya sesini yükselttiğini hatırlamıyorum... Daima yanımızda

olur, bütün sorunlarımıza bir çözüm getirirdi... Bense öyle sabırsızım ki... En

ufak bir terslik olsa bas bas bağırıyorum... Kendime hakim olamıyorum...

Tülay'ın kendi anneliği konusunda tedirgin olduğu belliydi... Kendini sürekli

suçluyordu... Annesi İpek Hanım güldü: O şapkanı giymediğin günü hatırlıyor

musun? dedi... Ne kadar sinirlenmiş ve sonunda seni evde bırakmıştım. Hani

teyzenlere yatıya davetliydik, sen teyzenlere gitmeye bayılırdın... Ben de ceza

olsun diye seni evde bırakmıştım... Ne çok ağladıydın... Bugün bile hala

üzülürüm, nasıl da acımadım diye... Ama, Tülay hatırlamadı... Aslında insan

belleğinin bazen kötüleri unutup iyi şeyleri hatırlamak gibi ne güzel bir korunma

sistemi vardır değil mi? Demek ki, hiç bağırmayan, kızmayan, ideal anne

gibi bilinen İpek Hanım da zamanında kızmış, sabırsızlanmış, hatta

cezalandırmıştı... Ama diğer olumlu yönleri çoğunlukta olduğundan,

anlaşılan bunlar Tülay'ın belleğinden silinmişti... Aslında İpek Hanım

hiç sinirlenmeyen insanüstü bir varlık değildi, anlaşılan Tülay'a kıyasla

daha yavaş sinirleniyor, daha sabırlı davranıyordu. Tülay ise annesi

İpek Hanım gibi sabırlı ve hoşgörülü bir yapıya sahip değildi. Daha

aceleci ve daha asabiydi... Ayrıca İpek Hanım sadece bir ev kadınıyken,

Tülay bankada çalışıyordu. Hem iş, hem de evin sorumlulukları

nedeniyle daha gergin, daha tezcanlıydı...

  Tülay'ın annesi gibi olabilmesine ne yapısı, ne de yaşantısı müsaitti...

  Bazen, olmak istediğimiz bir yapıya sahip olamadığımızdan dolayı neden

ve niçinlerle kendimizi suçlar, üzülürüz. Ama insanlar yapı ve kişilik

olarak birbirlerinden çok farklıdır, kimi daha sabırlı, daha kabullenici,

kimi ise daha tez canlı, daha peşin hükümlüdür. Tüm dünya annelerinin aynı

yapıda olmaları beklenemez. Önemli olan, kişinin kendi yapısı dahilinde nasıl

davranacağını bilmesidir. Daha ileriki bölümlerde bu nasıllara gireceğiz.

   ::::::::::::::::::::

  BEN ANNEM (BABAM) GİBİ OLMAYACAĞIM.

  Buna karşılık, kimimizin de çocukluk ve gençlik yılları evde anne ve

babamızla o kadar zor ve olumsuz deneyimlerle yüklüdür ki Ben onlar gibi

olmayacağım, çocuklarımı farklı büyüteceğim diyerek anne (veya

babamızın) tüm davranışlarını olumsuz olarak niteleyip reddederiz.

  Annemle babam okul başarıma o derece aşırı önem veriyorlardı ki,

bütün okul yıllarım ders çalışıp çalışmama tartışmalarıyla geçti... Hafta

sonu çıkışlarım, yaz tatillerim hep ders çalışmalarıma göre ayarlanırdı.

Düşük not getirdiğim anda evde bir surat, bir öfke... O derece bezdim ki ben

çocuklarımın derslerine hiç karışmayacağım, dedim... Ne yaparlarsa

yapsınlar...

  Gülşen Hanım'ın ilk oğlu Ersin bu tür serbest bir yaklaşımla okulda

gerçekten başarılı oldu. Hiçbir sorun çıkmadı. Ancak, ikinci oğlu Uğur'la

büyük sorunlar oluştu. Gülşen Hanım Uğur'un okulundan sürekli ikaz ve şikayet

alıyordu. Hatta, ortaokulda Uğur'un okulunu değiştirmek zorunda kaldı. Uğur

akıllı, hatta zeki bir çocuktu ama okula uyum sağlayamıyor, ders

çalışmıyordu. Ayrıca evde de büyük sorun haline gelmiş, evin bütün

bireylerini, özellikle Ersin'i çok rahatsız eder duruma girmişti.

  Aslında bu durumda da yapılan bir öncekinden farklı değil. Yaşanan bir

deneyim ve davranış tarzı aynen örnek alınacağına, tam aksi bir yaklaşım

ve davranış tarzı seçilip uygulanıyor. İlk çocukta, çocuğun yapısı nedeniyle

başarılı oluyorsa da, İkinci çocukta başarısızlığa uğruyor. Bu da annenin kendi

yapısı ve kişiliği ve aynı zamanda çocuğun yapısı ve kişiliği

düşünülmeden girişilen bir alıntı anne rolüdür. Gülşen Hanım olmak

istediği anne rolünü oynamaya çalışmış, Uğur'a karşı gerçek tepki ve

duygularını gösterememiştir.

  Yani, Uğur dersini düzenli çalışmadığı, okulda veya evde sorun

yarattığı zaman içinde kabaran tedirginlik, kızgınlık hatta kırgınlık

duygularını ifade etmeyerek çocuğunun derslerine karışmayan, hoşgörülü

anne rolünü üstlenmiştir. Ancak, önemli olan kızgınlık, tedirginlik veya

kırgınlığı ifade etmemek değil, yapıcı olarak ifade etmektir. Buna da

ileriki bölümlerde değineceğiz.

   :::::::::::::::::::

  BİZ ÇAĞDAŞ ANNE/BABAYIZ

  Günümüzde anne-babalık üzerine yazılmış birçok yayın deneme ve

kitap vardır. Ancak bazı anne-baba adayları bu gibi öneri ve tavsiyelere o kadar

harfiyen uymaya çalışırlar ki; gerek içgüdüsel tepkilerini, gerek mantık ve

sağduyularını, gerekse kişisel duygu ve davranış tarzlarını rafa kaldırıp,

kendilerince olunması gereken ideal anne-baba rolünü oynarlar. Bu rolde ne

kendi kişisel boyut ve sınırları, ne de çocuğun kişilik ve yapısı söz

konusudur. Söz konusu olan neyin yapılması gerektiğidir. Tabii, bir süre

sonra anne (veya babanın) kişiliği veya yapısı bu gibi bir oyuna tepki gösterir

(sabrı taşar, öfkelenir, bağırır...) çocuk ise çelişkili mesajlar aldığından ne

zaman kızılıp ne zaman kızılmayacağını bilemez, evde sorunlar sürüp

gider.

  Çocuklar özgür olmalı. Ben çocuğumun evde özgür ve yaratıcı

olmasını istiyorum... Öyle misafir odası filan olmayacak. Ev yaşanmak içindir,

çocuk her tarafta oynayabilmeli, koltukların kirlenmesi önemli değil... İsterse

duvarları da boyayabilir. Yemek yerken yerleri kirletmesi benim için önemli

değil... diyordu Reyhan Hanım. Ancak bir süre sonra, bütün eve dağılmış

oyuncakları toplamak, yerleri sürekli süpürüp silmekten bıkınca kendini Esra'ya

avaz avaz bağırırken buldu. Reyhan Hanım Esra'ya hiç söz geçiremediğini,

Esra'nın her istediğini tutturarak istediğini, bir türlü başa çıkamadığını ve

sonunda cezaya koyarak yola getirebildiğini anlattı.

   ::::::::::::::::::

  ALINTI ANNELİK ROLÜ

  Reynan Hanım, 3 yaşında bir çocuğun sınırları bilemeyeceğini

sağduyu ve mantıkla öngörebilir, sürekli Esra'nın döktüklerini toplamaktan

sonunda sabrının taşmakta olduğunu hissedip ifade edebilir; kimsenin,

kendinin dahi, oturduğu yeri ve çevresini başkalarının rahatını bozacak

şekilde kullanmaya hakkı olmadığını düşünebilir ve sonunda, tüm öteki uç

olan cezaya vardıracak aşırı hoşgörülü anne rolüne girmeyebilirdi. Reyhan

Hanım, modern annelik uğruna sağduyusunu, içgüdülerini, kendi doğal tepki

ve duygularını rafa kaldırmış ve olmak istediği Alıntı Anne rolüne

girmişti.

  Aile içinde çocuklarla oluşan sorunların birçoğu, annenin (veya babanın)

tepkilerini düşünmeden, başkaları öyle yaptığı için, sağduyusuna ve

içinden gelen duygulara kulak vermeden göstermesi veya duygularını yanlış

ifade etmesinden kaynaklanır.

  Bu çalışma ile varmak istediğimiz amaç, annenin veya babanın kendi

değer ve duygularına bilinçlenmesi, bunları yıkıcı değil de yapıcı bir

şekilde ifade edebilmesi, yürürlüğe koyabilmesi, dolayısı ile de oluşan sorunlara

yapıcı ve pratik yaklaşımlar elde ederek yaklaşmasıdır.

  Aslında anne-babalık rol gerektirmez, özellikle bilgi ve sorumluluk gerektirir.

Genç anne-baba, doğal olarak, çocuğuna vereceği eğitim ve yaklaşım konusunda

deneyimsiz ve güvensizdir. Ailesinden gördüğü geleneksel bazı

yaklaşımların olumsuz yönlerini düşünerek kendi uygulamamaya çalışmakta,

ancak tam tersininde bazen geçerli olmadığını görmektedir. Kısacası, anne

uyguladığı yöntemler konusunda çelişkidedir. Çünkü bütün diğer sanat ve

meslekler öğrenildiği halde, yaşamın aşağı yukarı 20 yılını kapsayacak

anne-babalık mesleğini hiçbir okul öğretmemektedir. Dünün genç Ayşe'si ile

genç Ali'si aniden Anne Ayşe ve Baba Ali olmuşlardır. Sanki aniden

yaşlanmış, aniden sorumlulukları artmış ve aynı zamanda bir günden

diğerine onlardan beklentiler de farklılaşmıştır: her şeyi bilen, bilmesi

gereken, doğru hareket etmesi, yanlış yapmaması gereken Anne ve Baba. Ayşe ve Ali

bir günden diğerine Anne ve Baba rollerini oynamaya başlarlar. Ancak rollerini

kimse öğretmemiştir. En geçerli güvence, yine de kendi anne-babalarını

veya bir yakınlarını örnek almak, veya okudukları yazı veya kitaplardan

esinlenmektir. Ancak bunlar da yeterli olmaz.

  Sabır, hoşgörü, sevgi umutları ve aynı zamanda endişeyle dolu

anne-baba adayı, gerçek anne-babalığa başlayınca sabrının o kadar da

sınırsız olmadığını, hoşgörüsünü zamanla yitirdiğini ve gittikçe istemediği

davranış ve tepkileri göstermeye başladığını yaşar; çocuğunu çok

seveceğini zannederken bazen de hiç sevmediğini hisseder ve bütün bunlardan

dolayı suçluluk ve huzursuzluk içinde bocalar. Bu huzursuzluk çocuğa karşı

davranışlarına yansır ve olay bir kısır döngü içinde yuvarlanır gider.

  Bu bocalama ve çelişkilerin temel nedenlerini 3 ana başlık altında kısaca

toplayabiliriz:

  1) Eğitim konusunda günümüzün hızla değişen değerleri;

  2) Toplumda değişen kadın ve anne imajı;

  3) Anne-Babalık sanatını öğreten kurumların eksikliği;

   :::::::::::::::::::

  GÜNÜMÜZÜN DEĞİŞEN DEĞERLERİ

  Günümüzde, psikoloji, pedagoji, sosyal bilimler ve eğitim dallarındaki sürekli

gelişmeler, bu alanlarda yapılmakta olan araştırma ve bulgular, günlük

hayatımızda pratik uygulamalara dönüşmekte, özellikle çocuk eğitimi ve

gelişmesine sürekli yeni boyutlar ve yöntemler getirmektedir. Örneğin, oyunun

bir oyalama, zaman kaybı veya yaramazlık sayıldığı günler çoktan geçmiş,

günümüz psikolojisi oyunun çocuk gelişmesindeki vazgeçilmez önemini

artık kanıtlamıştır.

  Bütün bu yeni gelişmeler, çeşitli iletişim araçları (gazete, dergi, TV,

kitap, radyo) aracılığı ile ev içine ulaşmakta ve genç anne-babalar

ailelerinden aldıkları geleneksel eğitim yöntemleri ile yenileri arasında

haklı bir bocalama, kararsızlık ve deneme-yanılma süreci yaşamaktadırlar.

   ::::::::::::::::::::

  TOPLUMDA DEGİŞEN KADIN VE ANNENİN YERİ

  Eğitim alanındaki bu hızlı değişimlere paralel olarak, toplumda kadının rolü de

gittikçe farklılaşmaktadır. Geçen neslin dört başı mamur ev kadını ve annesi artık

güncelliğini yitirmekte, günümüz kadını ev kadınlığı ve annelikten başka alanlara da

yönelmekte, ilgi duymakta veya duyması beklenmektedir. Bu değişimin başlıca etkenleri,

ekonomik nedenlerle çalışan kadınlar yüzdesinin artması, eğitimin yaygınlaşması ve genç

kızların gittikçe yüksek öğrenime veya mesleğe yönelerek artık sadece ev kadını ve anne

olmakla yetinmemeleridir. Araştırmalara göre eğitim, kadınların toplum içindeki rol ve statülerini önemli

ölçüde değiştirebilecek bir araç olarak görülmektedir (1). İki nesil kadınlarını anne ve kız olarak ele

alan araştırma sonuçları;(2). kızların, öztanımlarında kendilerini annelerinden daha bağımsız,

soğukkanlı, hırslı, gerçekçi ve geniş ilgileri olan insanlar olarak gördüklerini; annelerin ise kendilerini

daha yumuşak, boyun eğici, fedakar, şefkatli, sadık, duygusal, aileye yönelik ve titiz olarak

tanıttıklarını göstermektedir. Toplumumuzda kadının rolünün değişmesinde diğer bir dolaylı etken

de, TV ve videonun evlere kadar girmesi ile, gerek yerli gerekse yabancı film ve dizilerde sergilenen

çağdaş ve Batılı kadın imajının yavaş yavaş yer etmesi, benimsenmesi ve kadınlar tarafından rol

örneği olarak alınmasıdır.

  Eğitim ve kadının rolündeki bu aşamalar, geleneksel Türk annesi

rolünde de değişikliklere yol açmaktadır. Yeni eğitim yöntemlerinin önerdiği

dost-arkadaş anne kavramı, geleneksel Türk annesi rolüne de yeni boyutlar

getirmiş, bir nesil önce geçerli olan saygılı ve mesafeli anne-çocuk ilişkilerine

farklı bir yaklaşım tarzı getirmiştir: geleneksel Türk eğitiminde anneye karşı

gelemeyen hatta ona siz diye hitabeden dikey (büyükten küçüğe, üstten alta)

ve mesafeli ilişkiler, günümüzde gittikçe yataylaşmakta (aynı seviye, yaş farkı,

yokmuş gibi) ve yeni kuşak anne-babaları, çocuklarına daha yakın ve

arkadaşça davranabilmek için söz konusu mesafeyi gittikçe azaltmaya

çalışmaktadırlar. Ancak bu henüz oturmamış ve geçiş dönemindeki sistemin

getirdiği bocalamalar kaçınılmaz sorunları da beraberinde getirmektedir:

Anne-babanın otorite ile arkadaş figürleri arasındaki çelişkili ve

tutarsız davranışları, sınır koyamama, söz geçirememe, vb.

  (1) Kırsal-Kentsel Kesimde Eğitimin Kadınlara Etkisi-Ferhunde Özbay-Türk

Toplumunda Kadın, N.Abadarı-Unat, 1978

  (2) Kadınlarda Psiko-sosyal Değişim Kuşaklar Arası Bir karşılaştırma-Deniz

Kandiyoti-Türk Toplumunda Kadın. N.Abadan-Unat, 1978

  Sonuç olarak, annelerin kuşağı değerler ve toplumsal geçiş

açısından özgün bir aşama sürecindedir. (3) Bunun sonuçları da,

doğal olarak, günümüz annesini etkilemekte ve annelik ve çocuk

yetiştirme yöntemlerine çelişkiler getirmektedir.

  (3) Kadınlarda Psiko-sosyal Değişim Kuşaklar Arası Bir Karşılaştırma-Deniz

Kandiyoti-Türk Toplumunda Kadın. N. Abadan-Unat, 1978.

   ::::::::::::::::::

  ANNE-BABALIK SANATI ÖĞRENİLEBİLİR

  Günümüzün değişen değer ve yöntemlerine ayak uydurabilmenin ve çocuğa

uygulanacak eğitimi sağlam bir temele oturtmanın en etkin yolu, anne-babalık ve

çocuk eğitimi konularında kişinin kendini aydınlatması, eğitmesidir.

  Aslında anne/babalık, yeteneklerimiz olsun olmasın, hepimizin hayatın

gidişatı içinde, uygulamakta olduğumuz bir meslektir. Hatta bazı meslekler

yaşam süresince değiştirilebildiği halde, anne babalık mesleği yaşamın

aşağı-yukarı 20 yılı, günün 24 saati ve hemen hemen tatilsiz icra edilen bir

meslektir. Diğer mesleklerde yetenekler göze alınsa da, anne-babalıkta

yeteneklerin olup olmadığı söz konusu değildir. Diğer meslekler deneme

yanılmayı kaldırabilir, ancak anne-babalık mesleğinde deneme yanılmaların

sonucu ne yazık ki çok ciddidir. Bütün bunlar göz önünde tutulduğunda,

anne-babalık mesleğini ciddiye alan, öğreten bir okul, kurum veya hiç değilse

okullarda ders olmaması şaşılacak bir durumdur. Aslında, anne-babalık,

meslekten de öte, bir sanattır.

  Ancak anne-babalık sanatı öğrenilebilir. Günümüzde, insan bilimleri,

psikoloji, pedagolojinin ilerlemesi ile çocuk yetiştirilmesi ve eğitimine daha bilinçli

bir bakış açısı gelmiştir. Çağdaş anne-baba çocuklarının yetişmesinde

oynadıkları sorumlu rolün artık bilincindedirler. Halen ülkemizde, çocuk eğitimi

ve psikolojisi konularında birçok yayın, kitap ve dergi bulunmakta, ayrıca TV,

radyo gibi kitle iletişim araçları ile bu konularda yaygın eğitim

yapılmaktadır.

  Bunun yanında, muhtelif grup çalışmaları okullarda kurulan Rehberlik ve

Danışmanlık Servisleri ve eğitsel konferanslar da bu konuda ailelerin

aydınlatılması ve eğitilmesine önayak olmaktadır. Grup üyelerimizden bir

hanımın belirttiği gibi: Çoçuğumuzu eğitmek ve yetiştirmek, aslında

kendimizi eğitmek ve yetiştirmektir.

  Bu kitapla varmaya çalıştığımız amaç, şimdiye kadar sadece

uzmanlarca bilinen etkili iletişim yöntemlerini anne-babalara da ulaştırabilmek,

aile-çocuk arasındaki sorunların önemli bir kısmını teşkil eden iletişim

bozukluklarını ortadan kaldırmaya çalışmaktır. Ayrıca, çocuğun olumsuz,

yaramazlık veya söz dinlememe olarak nitelenen davranışlarına değişik bir

bakış açısı ve yaklaşım tarzı getirerek sorunları farklı bir şekilde çözmeye

çalışacağız.

   ::::::::::::::::::

  ÇOCUĞUNU KABUL EDEBİLMEK

  BENİ KABUL EDİYOR MUSUN?

  Metin bahçede koşarken yere kapaklandı. Kalktığında elleri ve kolu

sıyrılmış, dizi ise kanıyordu. Ağlayarak eve koştu:

  -Annnnneeeeeee.

  -N'oldu? Sus ağlama bakiim, erkekler ağlamaz.

  -Annnnneeeeeee çok acıyor...

  -Şimdi geçer, hem sen erkeksin, ayıp ayıp, erkekler ağlar mı?

  -lıııııııhhh çok acıyor.

  -Sulugöz n'olacak? Ne varmış bunun için ağlayacak?

  Metin ağlamaya devam eder, anne ise Metin susmadığı ve böyle küçük bir

olayı büyüttüğü için ona kızar. Metin annesinin acısını anlamadığına

içerler, anlamasını sağlamak ve daha çok ilgi çekmek için daha fazla bağırır,

anne sinirlenir. Sonuç olarak küçük bir olay anneyle Metin'in birbirlerine

kızmalarına, içerlemelerine neden olur.

  Genellikle anne-babalar çocukların duygularını kabul etmezler.

  Örneğin:

  -Ne varmış buna ağlayacak? İnsan kedi için üzülür mü?

  -Sulugöz! top kayboldu diye ağlanır mı?

  -Hiç insan kardeşini kıskanır mı? Ne ayıp.

  -Aslında sen öyle düşünmüyorsun...

  -Ne varmış korkacak? Senin gibi koca çocuk karanlıktan korkar mı?

  Üzüntü, korku, kıskançlık gibi olumsuz duygular biz büyüklerin de hoşuna

gitmediğinden, genellikle yaptığımız, bu duyguları inkar etmektir Ne varmış

bunda üzülecek?. Hiç insan kardeşini kıskanır mı?. Özellikle çocuklarda bu

gibi duyguları algıladığımız zaman, kabul etmekten ve isimlendirmekten

korkarız. Çünkü kabul eder veya isimlendirirsek, bunların kalıcı olacağını,

çocuğun mutsuz, korkak veya kıskanç olabileceğini düşünürüz. Dolayısıyla

reddeder veya inkar ederiz. Halbuki, bu duyguları hissetmek, örneğin korkmak,

mutlaka korkak olmak değildir. Biz de yetişkin olarak bazen karanlıktan,

bilinmeyenden korkabilir, tedirgin olabiliriz, Bunun gibi üzülmekte mutlaka mutsuz

olmak demek değildir. Üzüntü yaşamın bir parçası ve her kişinin doğal duygu

hakkıdır. O anda kedisi, topu veya arkadaşı için üzülen çocuk, gerçekten

üzülüyordur, ancak anlaşıldığını, duygusunun kabul edildiğini hissederse rahatlar,

daha kolay teselli bulur. Yaşamda daha büyük ve ciddi üzüntüler var diye

çocuğunkini küçümsemek, inkar etmek haksızlıktır, ayrıca çocuğun

anlayamayacağı bir boyuttur. Çocuğun üzüntüleri, duyguları kendi

boyuna göre gerçek ve geçerlidir. Duyulmadığını, anlaşılmadığını

gören çocuk, bunu duyurmak için daha aşırıya kaçar, daha çok

ağlayarak veya hırçınlık ederek kendini duyurmaya çalışır.

  Duygular gibi, biz büyükler çocuğun algılarına da fazla güvenmez,

tepkilerimizi kendi algılarımıza göre ayarlarız.

  Komşu ziyaretinde:

  -Anne burası çok sıcak.

  -Kızım, hava soğuk, hırkanı çıkarma sakın. Üşürsün.

  -Ama anne çok ısındım.

  -Üşütür hastalanırsın diyorum. Hırkanı çıkarma demedim mi?

  -(Çocuk ağlayarak) Ama anne burası çok sıcak..

  Sonuç: Anne çocuğa Ben sana dediğimi yap demedim mi? diyerek

iyice azarlar. Çocuk ziyaret boyu anneyi Hırkayı çıkarayım mı? diye

veya başka bir nedenle rahatsız eder, anne de komşuya çocuğunun ne

kadar laf dinlemez, mızmız olduğunu şikayet eder.

  Çocuk ders çalışıyor:

  -Anne bu problemi anlamadım.

  -Dikkatli okursan anlarsın.

  -Ama anne, okudum, çok zor...

  -Tembel n'olacak? Aslında biliyorum dersini yapmak istemiyorsun...

  -Ama anne...

  -Ali'ye bak, hiç annesine soruyor mu? Geliyor okuldan, hemen

derslerini bitiriyor, sınıfın da en iyi talebesi...

  Yemek sofrasında:

  -Anne doydum, fasulyeyi yiyemiyeceğim...

  -Ama hiçbir şey yemedin ki... (Çocuk salata ile 2 köfte yemiştir.)

  -Ama anne, karnım çok tok, kahvaltıyı geç ettim.

  -Anlamam, bu kadar az yemekle doymuş olmazsın, fasulyeleri de

yiyeceksin...

  -Ama anne...

  Bütün bu olaylarda neler olduğunun farkında mıyız? Bütün ufak

tefek konuşmaların tartışmaya dönüşmesinden başka annenin çocuğa

verdiği mesaj şu:

  .... Sen kendi algılarına, duygularına, düşüncelerine inanma, onlar

yanlıştır, benimkileri kabul et. Isınmışsan aslında hava soğuktur,

ısınmış olmazsın, çünkü ben üşüyorum; karanlıktan korkacak ne var,

ben korkmam ki; düşmüşsen o kadar ağlama, çünkü ben düşünce

ağlamam; kedi için ağlanır mı? Üzülecek ne var? Kedi işte; bu kadar

yemekle doymuş olmazsın, çünkü ben doymam...

  Şimdi rolleri tersine çevirelim ve sizin için önemli bir kişiyle (eşiniz, anneniz,

arkadaşınız) ziyarete gittiğinizi düşünün, gittiğiniz yer çok sıcak, siz de kalınca bir

gömlek ve üstüne hırka giymişsiniz. Hasta filan da değilsiniz. Hırkayı

çıkarmak istiyorsunuz, yanınızdaki kişiye: Burası çok sıcak,

hırkamı çıkarayım diyorsunuz, o da Hayır, hava soğuk, hırkanı

çıkarma diyor. Siz ise Ama çok ısındım, dayanamıyorum diye

direniyorsunuz. O da Hayır, hırkanı çıkarmayacaksın diyor, ve siz

neden hırkayı çıkaramadığınızı bir türlü anlamayıp, o sıcak odada

havanın soğuk olduğuna inanmaya çalışıp, hasta olacağınızdan

endişelenip, yanınızdaki kişinin sizin ne kadar söz dinlemediğinizden

yakınmasını çekmek zorundasınız. Ne hissedersiniz??

  Veya, yemekte doymuşsunuzdur, veya o gün iştahınız yoktur.

Yanınızdaki kişi hiçbir şey yemediğinizi öne sürerek size zorla istemediğiniz

yemekleri yedirmek için baskı kullanıyor. (Hatta yemezseniz, tabağınızdakini

bitirmeden sofradan kalkmanıza engel oluyor veya eliyle ağzınızı açmaya

zorlayarak yemeği kaşık kaşık içine dolduruyor.) Ne hissedersiniz?

  Veya düştünüz, diziniz kanadı, çok acıyor, ağlamaklısınız, ama

yanınızdaki kişi Hadi canım, o kadar da ağrımamıştır diye duygu ve

algılarınızı inkar ediyor, veya Hadi sen de sulugöz diye sizinle alay ediyor.

Ne hissedersiniz? Duygularınızı aşağıya sıralayın, lütfen:

  ..........

  Genel olarak duyulan hisler şunlardır: kızgınlık, öfke, içerleme, isyan,

nefret, kendini küçük görme, güvensizlik, vb...

  İşte çocuklar da bizler gibi, hatta daha yoğun olarak aynı duyguları

yaşarlar. Çünkü olay sırasında duyduklarını anlatmaya çalışıyorsa da

anne-babaya duymamakta, ya da kabul etmemektedir. Anne-baba çocuğun

duygularını inkar edip, kendi duygu ve düşüncelerini çocuğa kabul ettirmeye

çalışmaktadır.

  Sonuç: tartışma, birbirinden uzaklaşma, çocuktan anneye-babaya

kızgınlık, içerleme, öfke, anne-babadan çocuğa kızgınlık, içerleme, öfke, bu

duyguların ileriki iletişimlere yansıması.

  Bu gibi tartışma ve kırgınlığa meydan vermemek için dikkat edilmesi

gereken üç önemli etken vardır:

  1) Kendini çocuğun yerine koyarak durumu değerlendirmek. (EMPATİ)

  2) Çocuğun anneden ayrı ve farklı duyup düşünebileceğini kabul

edebilmek.

  3) Çocuğun gelişim süreci içinde (yaşının icabı) bazı davranış ve

duygularda bulunabileceğini bilmek ve bunları geçici olarak

kabul etmek.

   ::::::::::::::::::

  KENDİNİ ÇOCUĞUN YERİNE KOYARAK DURUMU DEĞERLENDİRMEK

  Bu tabii ki kolay bir işlem değildir. Buna diğerinin ayakkabılarını

giyerek olaya bakmak ta diyebiliriz. Yani kendimizi çocuğun durumunda

düşünmek, onun duygularını yaşamaya, olaya ve çevreye onun gözleriyle,

yani onun algılarıyla bakmaya çalışmak. Bunu kavrayabilmek için, şu küçük

alıştırmayı yapmaya çalışalım:

  Bir arkadaşınız, komşunuz, eşiniz veya anneniz ayakta dururken, siz

yanında dizleriniz üstünde durun, yani başınız ayakta duran kişinin beline

veya göğsüne gelecek şekilde çömelin. O kişiye bulunduğunuz seviyeden

bakın, o kişi de size sertçe, kaşlarını çatarak, kollarını kavuşturarak

yukarıdan baksın. Bu durumda o kişiye bir duygunuzu açıklamaya çalışın,

örneğin: bu duruştan dizlerinizin ağrıdığını söyleyin, o kişi de size Hadi

canım, sen de her şeyi abartırsın zaten desin. Ne hissedersiniz?

Duygularınızı aşağıya yazın, lütfen:

  ...........

  (küçük, çaresiz, itilmiş, anlaşılmamış, veya kırgınlık, içerleme, öfke,

gibi...) İçinizden ne söylemek gelir?

  (Sen yerime geç de gör.)

  İşte tam bu durumu anlatmak istiyoruz: Bir kişinin duygularını veya

durumunu gerçekten anlayabilmek için onun yerine geçmek, kendini onun yerine

koymak gerekir.

  Bu alıştırma kendini çocuğun yerine koyabilmenin fiziksel bir şekliydi.

Pek tabii ki her olay karşısında aynı şekilde diz çökerek boy farkını

yaşayacak değiliz. Ancak çocukların büyüklerle hep yukarıya bakarak

konuştuğunu hiç düşündünüz mü? Siz de hep yukarıya bakarak biriyle

konuşsaydınız ne hissedersiniz? Bu konuda bilinçienmiş kişilerin çocukla

konuştukları zaman eğildiklerini, kendilerini çocuğun seviyesine indirerek veya

çocuğu kucağına alıp onu kendi seviyesine çıkararak konuştuklarını

görürüz. Bu da boy farkını ortadan kaldırmak, göz göze konuşmak ve çevreye

çocuğun bakış açısı ile bakmaya çalışmanın bir yoludur. Dolayısıyla,

çocukla ilgili bir sorun veya durumu çocukla birlikte değerlendirirken, olaya

çocuğun bakış açısını anlamaya çalışarak yaklaşmak, yani kendimizi

çocuğun yerine koyarak onun duygularını, düşüncelerini algılamaya

yönelmek, sorunları halletmek açısından çok faydalı ve yardımcıdır.

  Gelin şimdi kendimizi çocuğumuzun (çocuklarımızın) yerine

koyabileceğimiz bir durumu yaşayalım.

  Kendinizi çocuğunuzun veya çocuklarınızdan birinin yerine koymaya

ve onun gözleriyle anneye veya babaya yani kendinize bakmaya çalışın. 1-2

dakikalık bir süre gerçekten çocuğunuz olduğunuzu düşünün. Onun

yaşantısını, evdeki durumunu, konumunu, sizinle olan ilişkilerini onun

gözleri ile algılamaya çalışın...

  Şimdi, çocuğunuzun ağzından anneye veya babaya (yani kendinize) bir

mektup yazın. Bunu yaparken çok dürüst ve içten olmaya çalışın. Acaba

çocuğunuz size neler söylemek isterdi?

  Anneye Mektup;

  ...

  Bu alıştırmayı yapmakta amacımız, anneyi ve babayı bir kere de çocuğun

tarafına geçirip durumu onun gözleriyle değerlendirmesine yardımcı olmaktı. Bunu

içtenlikle yaptınızsa, mektupta hoşlanacağınız şeyler olabileceği gibi, belki de

hoşlanmayacağınız, sizde suçluluk, pişmanlık duyguları uyandıran durumlar,

istekler bulunabilecektir.

  Ancak, çocuğunuzun ağzıyla yazmış olduğunuz bütün istekler, arzular

aslında belki de çocuk için o kadar da gerçek ve güncel değildir. (Örneğin;

Çocuğuna komşusu gibi güzel giysiler alamadığı için üzülen, kendini suçlayan

anne-baba, çocuğunun aslında bunlara o kadar fazla değer vermediğini de bilmiyordur,

yani çocuğun onlarsız da mutlu olabileceğini düşünemiyordur.) Bunlar kendinin

kuruntusudur. Bunun gerçek ve güncel olup olmadığını ancak çocuğunuzla konuşarak

anlayabilirsiniz, ona sorarak veya ona gerçekten bir mektup yazdırarak... Bazen bizim

veremediğimizi sanarak kendimizi suçladığımız şeyler çocuk için o kadar önemli değildir.

Ayrıca da, biz veremediğimizi sanıyorsak ta, çocuk aslında onu, başka şekilde veya

dolaylı olarak alıyordur. (sevgi, yakınlık, şefkat, gibi...) (Örneğin: Çocuğunun sürekli

yanında olarak şefkatini gösteremediğine üzülen anne, belki de sevgi ve şefkatini gözleri ve

davranışlarıyla zaten gösteriyordur ve çocukta bundan memnundur...) Önemli olan

nicelik değil, niteliktir.

  Bazı durumlarda, bizim vermek isteyip de veremediğimiz, çocuğun da

almak isteyip de gerçekten alamadığı şeyler vardır. Örneğin: çalışan bir

annenin çocuğuna daha fazla zaman ayırmak istemesi, çocuğun da aslında

buna ihtiyaç duyması, gibi... Ancak, bazı istek ve arzuları karşılamak hayatta

gerçekten imkansızdır. Çalışan bir anne çalışmak zorunda olduğundan,

evde oturan bir anne kadar çocuğuna fazla zaman ayıramaz. Burada önemli

olan, istek ve arzu yerine getirilemese de, annenin onun farkında olup çocuğuyla

bunu paylaşması (benimle daha çok birlikte olmak istediğini anlıyorum) ve

yerine getirilemeyeni belki telafi edebilecek başka bir çare, veya durumu

beraberce saptamaları (örneğin: akşam eve gelince, çocukla beraber yarım

saat kitap okumak, konuşmak gibi -tekrar nicelikli zaman değil de

nitelikli zaman...-) kısacası çocukla diyalog kurmasıdır. Bütün bunlara

rağmen de bazı istek ve arzular yerine getirilemez. Bu da hayatın

koşullarıdır. Bu nedenle kendini sürekli suçlamak ne anneye fayda getirir, ne

de çocuğa...

  Demek ki, önemli olan diyalogdur. Bu diyaloğu sağlamak ve evdeki

sorunları azaltabilmek için hareket noktası da olaylara, ve duruma zaman

zaman karşı tarafın gözüyle, algılarıyla bakmak, kendini karşı tarafın

yerine koymaktır.

   :::::::::::::::::

  ÇOCUK AİLE BÜYÜĞÜNDEN FARKLI DUYUP, FARKLI ALGILAYIP, FARKLI

DÜŞÜNEBİLİR

  Bunu kabul edebilmek gerçekten zorlayıcıdır. Ancak çocukların

olaylara, biz büyükler gibi koşullanmış, eğitilmiş gözlerle olmayıp, yepyeni

ve çocuksu bir bakışla baktıklarını, duygularının daha katıksız, daha

yoğun olduğunu düşünmek biraz yardımcı olur mu? Veya, çocuğun

farklı bir yapı veya bünyeye sahip olabileceğini kabul edebilmek?

Şöyle ki, anne çabuk üşüyen, soğuğa dayanıksız bir bünyede ise;

çocuğun da aynı bünyeye sahip olduğu kaçınılmaz bir koşul değildir.

Bu nedenle, anne üşüdüğü için çocuğunu da aşırı giydirmesi hem çocuğun

yapısına aykırı kötü bir alışkanlığa neden olur, çocuk en küçük bir hava

değişikliğinde hemen üşütüt, hem de evde sürekli tartışma konusu olur.

  Bunu ben de çocuk ve genç kız olarak çok yoğun yaşamıştım.

Annem çabuk üşüyen, çabuk hastalanan bir bünyeye sahip olduğundan,

hava soğuduğu gibi beni kalın paltolarla dolaştırır, bense kolumu dahi

kıpırdatmakta zorluk çektiğim bütün bu kalın örtülerden nefret eder,

asabileşirdim. Bu durum aramızda sürekli tartışma ve kavga konusuydu

ve pek tabii ki annem kazanırdı. Evlenip ayrı eve geçtiğim zaman, ilk

işim paltoları tamamen dolabımdan çıkarıp kışı kazak ve kısa

ceketlerle geçirmeye başlamak oldu. Ancak annemi her ziyaretimde bu

konuda tekrar tartışmalar oluyordu. Beni her gördüğünde "Üşüyeceksin,

paltosuz nasıl dolaşıyorsun" der her orada bulunana bu nedenle beni

şikayet ederdi. (Yaşım 25) Zamanla anneme gerçekten üşümediğimi,

zaten hastalanmadığımı bünyemin soğuğa daha dayanıklı olduğunu

kabul ettirebildim. Tartışmalarımız hemen hemen yok oldu.

  Demek oluyor ki, çocuklar da anne-babanın bünyelerini, yapılarını,

algılarını, duygularını ve düşüncelerini paylaşmayabilir. Zaten öyle

olsaydı, dünya öylesine tekdüze ve durağan olurdu ki...

  Sizin de anneniz, babanızdan farklı bünye, algı, duygu tutum ve

düşünceleriniz var mı?

  1- Bünye-yapı, 2- Duygu, 3- Tutum, 4- Düşünce

  Annemden farklı; ...

  Babamdan farklı; ...

  Sonuçlar eğer farklı çıkmışsa, anne veya babamızla kendi

aramızda kabul edebildiğimiz bir farklılığı, çocuğumuzla kendi aramızda

da kabul edemez miyiz? Çocuğumuz bizden farklı olamaz mı?

  Sonuçlar eğer aynı çıkmışsa, biz anne veya babamıza benzemiş

olabiliriz. Ancak, bize benzemediği için bir çocuğu kabul etmemek veya

eleştirmek haksızlık değil midir? Birini sevmem için bana benzemesi

şart mı?

  ÇOCUĞUN GELİŞME SÜRECİ İÇİNDE YAŞININ İCABI BAZI DAVRANIŞ,

TEPKİ VE DUYGULARDA BULUNABİLECEĞİNİ BİLMEK

  Biz, yetişkin anne babaların genellikle yaptığı, çocuğu çocuk

olarak değil de, hep ileriki büyük olarak görmek ve her yaptığını

geleceğin çerçevesi içinde değerlendirerek duruma tepki göstermektir.

  Emre (3 yaş) oyuncaklarını kesin arkadaşlarıyla paylaşmak istemiyordu. Annesinin

tüm ikazlarına rağmen, misafirliğe gelen çocuğa oyuncaklarını vermeyi reddetti.

Anne misafire karşı çok mahçup duruma düşmüştü. Ayrıca Emre'nin çok

bencil ve cimri bir çocuk olduğunu düşünerek çok üzüldü. Ne yapacağını şaşırmıştı.

Emre'yi bir güzel azarladı ve elinden aldığı birkaç oyuncağı Emre'nin tüm

ağlamalarına rağmen misafir çocuğa verdi.

  Şimdi bu tür bir olayın bizim başımıza geldiğini düşünelim: Sabah

gazetelerimizi almış tam okuyacakken kapı çalınıyor ve kapı komşumuz

ziyarete geliyor. Benim gazetelerim henüz gelmedi. Seninkileri alıp

okuyabilir miyim, birazdan getiririm. diyor. Acaba neler hissedersiniz? Gazeteleri

hemen vermek ister misiniz? Hemen vermek istemediğiniz için kendinizi

bencillik veya cimrilikle mi suçlarsınız?

  Şimdi, burada ne yaptık? Önce kendimizi çocuğun yerine koyarak

duygularını anlamaya çalıştık. Yani, ben olsaydım, ne yapardım Tam

oynamaya hazırlanmışken, biri elimden oyuncağımı alsaydı, kızmaz

mıydım? Kızardım. Demek bu bencillik değil doğal bir duygu... diye

düşünebiliriz.

  İkinci yapabileceğimiz şey, çocuğun bazı davranışlarının yaşı icabı

doğal olabileceğini bilmektir. Yukarki örnekte, Emre'nin oyuncaklarını

paylaşmak istememesini ele alırsak, çocukların paylaşmasını henüz

bilmedikleri, hiç istemedikleri hatta ikili oynamayı dahi bilmedikleri bir yaş

devresi olduğunu bilmek belki de anne-babayı daha sabırlı ve hoşgörülü

yapacaktır. Bu devrelerde çocukları, bilmedikleri, yapamayacakları bir

davranışa zorlamak, yeni doğmuş bir bebeği yürümeye zorlamak gibi bir

eğitim anlayışına benzer. Halbuki, bu davranışın çocuğun gelişim

sürecinde doğal ve geçici olduğunu bilirsek, çocuğun davranışını kabul eder,

onu beklentilerimiz yönünde değiştirmeye o sırada çalışmaz, biraz doğa ve

zamana şans tanır, böylelikle evde sorunları azaltır, çocuğun da özbenliğini

korumuş oluruz. (Çocukların gelişme sürecinde gösterebilecekleri doğal

davranışlar Ek 1'de belirtilmiştir.)

  Demek oluyor ki,

  ÇOCUK YETİŞKİN DEĞİLDİR yetişkin gibi düşünemez, davranamaz ama zamanı

gelince öğrenir. Burada zamanı gelince terimi son derece önemlidir.

Çocuğun gelişmesi sürecinde belirli davranışları yapabileceği, bazılarını

da yapamayacağını bilmek belki de yanlış tepkilere ve aceleci eğitime

engel olabilir.

   ::::::::::::::::

  ÇOCUĞUNUZU KABUL EDİYOR MUSUNUZ?

  Bazı çocukların davranışlarını kendimize benzedikleri için daha fazla

kabul ederiz. Bazı anne-baba ise kendine benzemeyen çocukların

davranışlarını daha kolay kabul ederler. İki veya daha fazla çocuklu

anne-babalar çocuğun birinde kabul ettikleri bir davranışı diğerinde kabul

etmediklerini gözleyebilirler. Bunun nedenleri farklıdır. Bazen, çocuğun ilk

çocuk veya ikinci, Üçüncü çocuk oluşuna bağlı olabilir. İlk çocuklar genellikle

daha katı kurallar, daha büyük beklentilerle büyütülür, ikinci çocukta

anne-baba çocuk bakımı ve eğitimi konusunda artık daha deneyimli ve daha

güvenli, dolayısıyla daha az endişeli ve daha rahattır. Çocuğun bazı davranışlarına

daha az tepki gösterir. Kabul edip etmeme, çocuğun cinsiyetine de bağlı olabilir.

Anne-baba genellikle çocuklarının oğlansa afacan, kızsa uslu olmasını ister, tersi

olunca da tepki gösterirler. Ayrıca, çocuğu kabul edip etmeme ailenin değerleriyle de

bağımlıdır. Bazı anne-baba uslu, ağırbaşlı çocukları daha çok sever, değer verir,

bazısı ise yaramaz, gürültücü, afacan çocukları yeğler. Demek oluyor ki, anne-babanın

çocuklarına tepkileri genellikle, çocuğun gerçek kişiliği ve yapısına göre değil de

anne-babanın beklentilerine uyup uymadığına göre ortaya çıkabilir.

  Ancak, çocuk eğitiminde etkili olabilmek ve çocukla sağlıklı ilişkiler

kurabilmek için ilk adım, çocuğu çocukluğuyla yani yaşının getirdiği doğal

sınırlamalar ve yetersizliklerle kabul etmek, ona ileride olmasını düşlediğimiz

yetişkinin veya kendimizin küçük bir kopyası olmadığından dolayı

kızmamakla başlar. Beklentilerimizin oluşmasını sabır ve güvenle

beklersek çocuğa da bu aşamaları yapması için daha sağlıklı bir ortam

yaratmış oluruz. Zira çocuk, çocuktur. Neden onu şimdiden yetişkinler

dünyasına ayak uydurmaya çalışıyor, ondan yaşından büyük davranışlar

bekliyor Ve beklentilerimize uymadığı için de kızıp eleştiriyoruz? Kaçımız

çocukluğunu tam anlamıyla çocuk gibi yaşadı? Kaçımıza daha çocukken

hep büyük gibi davranması önerilmedi? Kaçımızın içindeki çocuk hala

kıpırdıyor? Bırakalım Tanrı'nın lütfu olan bu çocukluk devresini doyasıya

yaşasınlar, zaten yaşamlarının üç bölü dördünü yetişkin olarak yaşamayacaklar

mı? Bakın yüzyılımızın tanınmış şairi Khalil Gibran bu konuda ne diyor:

  Sizin diye bildiğiniz evlatlar gerçekte sizlerin değildirler.

  Onlar kendini özleyen Hayat'ın oğulları ve kızlarıdır.

  Sizler aracılığıyla dünyaya gelmişlerdir ama sizden değildirler.

  Sizlerin yanındadırlar ama sizlerin malı değildirler.

  Onlara sevginizi verebilirsiniz ama düşüncelerinizi asla.

  Çünkü onların kendi düşünceleri vardır.

  Onların vücutlarını çatabilirsiniz ama canlarını asla.

  Çünkü onların canları geleceğin sarayında oturur ve sizler düşlerinizde

bile orayı ziyaret edemezsiniz.

  Kendinizi onlara benzetmeye çalışabilirsiniz ama onları kendinize

benzetmeye kalkışmayın hiç.

  Çünkü Hayat ne geriye gider ne de geçmişle ilgilenir.

  Khalil Gibran

  Ermişten

  ALIŞTIRMA:

  Bu hatta içinde en az 2 kere kendinizi çocuğunuzun yerine koyarak

evinize, çocuğun odasına ev içi kurallara, ev içi yaşantınıza, anneye, babaya

(yani kendinize) çocuğun gözleriyle bakmaya çalışın, acaba evinizde çocuğun

hayatı nasıl? Siz kendi çocuğunuz olsaydınız ne düşünürdünüz.

Düşüncelerinizi içtenlikle aşağıya yazın.:

  Birinci resimde duvara asılmış asık suratlı anne resmi var. Çocuk bunu yerinden söküyor.

  İkinci resimde anne çocuğuna olumlu cevap vererek; Aslında o çerçeveden hiç hoşlanmamıştım.

  Çocukta; Ben de! diyor.

  Anne-Baba rol çerçevesinden çıkıp insan-insana iletişim kurabiliriz!..

   :::::::::::::::::::

  OLUMSUZ DAVRANIŞLARA ENGEL OLMAK

  HEP KABUL MU EDECEĞİM?

  Şimdiye kadar hep kendimizi ve çocuğumuzu kabul etmekten söz ettik.

Sevginin temel taşının kabul duygusu olduğunu her ne kadar anlamışsak

da, bu kendimizi veya çocuğumuzu sadece kabul edeceğiz, hiç

eğitmeyeceğiz anlamına gelmez, pek tabii.. Çocuğumuzun beğenmediğimiz

davranışlarını değiştirmesine yardımcı olmak, yol göstermek, ona yeni

davranışlar öğretmek en doğal ve beklenir görevimizdir.

  Ancak, bu bölümdeki konumuz nelerin öğretilip, nelerin öğretilmemesi

üzerindeki değer tartışması değildir. Her ailenin kendi inanç ve değerleri,

önem verdiği davranış şekilleri ve eğitim görüşü vardır. Bunları da

çocuklarına geçirmesi çok doğaldır. Konumuz bu değer ve davranışların

geçerli olup olmadığı, doğru-yanlış değerler tartışması değildir. Konu, bu

değerlerin, davranış tarzlarının nasıl öğretildiğidir. Yani, ne öğretileceği

değil, nasıl öğretileceği. Anne ve babanın, çocuğun beğenilmeyen, hoş

görülmeyen davranışlarına nasıl tepki gösterdikleri, onu nasıl değiştirmeye

yöneldikleri, veya ona istenilen, beğenilen davranışları nasıl öğrettikleridir.

  Daha önce de bahsettiğimiz gibi, çoğunluğumuz anne-babalığı kendi

evlerinde gördükleri tarzdan öğrenir. Genellikle gösterilen tepkiler, olumsuz

davranışa olumsuz yaklaşımlardır:

  -Neden kardeşine vuruyorsun bakiiim???

  -Seni kaka çocuk seni.

  -Bir daha dokunursan ellerine cız yaparım.

  -Allah canını alsın.

  -Bir daha böyle yaparsan seni sevmem. Git benim çocuğum değilsin.

  -Madem ders yapmıyorsun, bu akşam TV yok.

  -Şimdi bir tane vurayım da gör (vurur).

  -Ben sana öyle yapma demedim mi? Kaç kere söyleyeceğim.

  Genellikle anne-baba bu durumu şöyle izah eder:

  Ben öyle yapmamaya kararlıydım, ama laf dinlemiyor... Başka

nasıl durdurabilirim ki?

  Yapma oğlum diyorum, yine yapıyor... Ancak ceza verdiğim zaman

yapmıyor. Böylece kısa sürede etkili oluyorum.

  Güzellikle anlatmak istiyorum, dinlemiyor. Başka nasıl disiplin

sağlayabilirim ki?

  Doğru, cezayla, tehditle, dayakla, kızıp bağırarak olumsuz

davranışa kısa sürede ve o an engel olunabilir. Çocuk korkar, siner, istenmeyen

davranışı o an yapmaz, biz de kısa sürede amacımıza erişmiş oluruz, ama o anlık...

  Ne yapsam fayda etmedi.. Cezaya koydum, dövdüm, bağırdım, tehdit

ettim, yine yapıyor, yine yapıyor, yine yapıyor...

  Bir türlü derse oturtamıyorum. TV seyretmesine engel oldum, öğretmenine

söyledim, harçlığını kestim, hiçbir şey fayda etmedi..

  Bahçeye inersen ellerini kırarım, dedim. Ben varken inmiyor, ama evde

olmadığım gün hemen bahçeye...

  Birçok kişi disiplini ceza ile eş anlamda kullanır. Disiplin ve otorite çocuk

üzerine sanki yalnız bir büyük (bu durumda anne-baba, aile büyüğü, abla, abi)

tarafından zorlanması gereken bir kuvvettir. Disiplin sanki çocuğa büyüğün

istediğini yaptırtmaktır.

  Ben otur demeden derse oturmuyor. Onu derse oturtmak için sürekli ikaz

etmek gerek. Başında durmazsam yapmıyor.

  Bir gün kendi kendine eşyalarını topladığını görmedim. En nihayet

harçlığını kesiyorum..

  Bu tür yaklaşımda çocuğun kural ve davranışlara uyması diğer bir

büyük (aile ferdi) tarafından çeşitli uyarmalar, ödül ve cezalarla kontrol edilir.

Böylelikle uygulamada disiplini uygulayan aile ferdi evde sürekli kontrol eden bir

kişi (polis) rolüne girer.

  Gözün üstünde olmalı. Hele kız çocuğunu gözden kaçırırsan sonra

kulağını çekersin. Ne yaptığını, nereye gittiğini bilmem lazım.

  Ben evde olmayınca saat Onikilerde yatıyor...

  Anne-baba sürekli tetikte, sürekli kontrol durumunda, aleste beklemektedir.

  Eve gelir gelmez elini yüzünü yıkayıp derse oturmasını istiyorum. Ben

olmazsam yapmıyor. Ondan mecburen işimi bırakıp Emre'nin eve geldiği saatte

evde olmaya çalışıyorum.

  Peşinden koşmazsam banyo yapmak istemiyor. Bu nedenle sürekli

kavgalarımız var.

  Bu tür disiplinde, çocuğu kontrol için genellikle ödül ve ceza sistemine

başvurulur.

  Kırık not getirirsen hafta sonu evden çıkmak yok.

   :::::::::::::::::

  ÖDÜL

  Ödül, bir davranışın yapılması için verilen haz, keyif verici bir

maddi olanak (para, nediye, yiyecek, çiklet, çikolata gibi) veya bir haktır

(gezmeye götürmek, TV, video seyretmek, arkadaşıyla oynaması, bahçeye

inmek, gibi).

  Çocuğun istenen, beklenen davranışı yapması için genellikle önceden söz

verilir. Çocuk davranışı yapar ve ödülünü hak eder.

  Ancak, ödül zamanla çocukta bağımlılık yaratır. Çocuk ödülü almak için

istenilen davranışta bulunur, gerçekten davranışı yapması gerektiğine

inandığı için değil.

  Bugün dersimi çalışırsam bana istediğim oyuncağı alacaksın değil

mi? Sürekli ödül almaya alışık çocuk maddiyatçı olur, her yaptığı

davranışa bir karşılık bekler:

  Bugün ıspanak yersem tatlı var mı?

  Bugün Aslı ile kavga etmezsem bana ne alacaksın?

  Zamanla ödül çekiciliğini ve etkisini kaybettiğinden, anne-baba onu değiştirmek,

daha etkili bir ödül bulmak zorundadırlar.

  Eskiden dersini yapınca bir gofret alırdım. Şimdi artık gofret farketmiyor.

  Ödül, küçük çocuklarda iyi davranış alışkanlıkları geliştirmek için ve

ölçülü olarak kullanılmalıdır. Dikkat edilmesi gereken en önemli nokta,

ödülle beraber anne-babanın davranışı açık bir dille takdir etmesi ne

kadar beğendiğini belirtmesi, anne-babanın sevincini dile getirmesi ve

dolayısıyla beklenen ve yapılan olumlu davranışı teşvik etmesidir.

Bugün ben söylemeden derse oturup çalıştığına çok sevindim. O çok

beğendiğin kalem kutusunu alacağım. Bundan sonra hep ben söylemeden

derse oturacağına güveniyorum.

  Çocuk eğitiminde takdir ve teşvik ödülden daha önemlidir. Zira

zamanla ödülün etkisi kaybolur, ancak çocuk annesinin takdirini duymak için o

davranışı tekrarlar. Dolayısıyla ödül başlangıçta ve ölçülü olarak

kullanılmalı, davranışın devamında artık yerini takdir, olumlu duygular

ve teşviğe bırakmalıdır.

  Siz de çocukluğunuzda (veya son zamanlarda) size söylenmiş bir

takdir sözünü hatırlıyor musunuz?

  Hangi davranışınızdı?

  ...

  Kim takdir etti?

  ...

  Neler hissettiniz?

  ...

  Sizi takdir eden kişiye karşı neler duydunuz?

  ...

  Takdir edilen davranışı tekrar etmek istediniz mi?

  ...

  Genellikle yanıtlar, takdirin ne güçlü bir davranış tekrarlatıcı etken

olduğunu, gösterir.

  Bugün ne güzelsin diye karşılanan kaçımız, o gün giydiklerini bir daha

giymek istemez. Veya saçını o gün taradığı gibi taramaz? Akşam sofrada

Yemek çok güzel olmuş sözleri kaçımızın yorgunluğunu almaz? Daha

güzel yemekler yapmaya teşvik etmez? Bu işi çok iyi başarmışsın, seninle

gururlanıyorum sözleri hangimizi yüreklendirmez; daha iyi çalışmaya

sevketmez? Bir takdir dolu bakış, bir gülümseme bile bazen bütün bir günü

mutlu kılmaya yeterlidir, değil mi?

  Evet, aslında takdir, anne-babanın çocuğuna verebileceği en büyük

ödüldür. Takdir ve teşvik konusunu ileriki bölümlerde daha geniş kapsamlı

olarak tartışacağız, ancak takdirin bu bölümdeki yeri mutlaka ödülün

yanındadır. Takdirsiz bir ödül, bazen çocuk için anlamsız olur, çocuk hangi

olumlu davranışı için ödüllendirildiğini bilemez ve dolayısıyla ödül de eğitsel

etkisini kaybeder. Bu nedenle, ödülü verirken hangi davranışı için çocuğun bu

ödülü hak ettiğini açık bir dille belirtmek ve davranışını takdir etmek çok

önemlidir.

   :::::::::::::::::

  CEZA

  Ceza, bir davranışın tekrar edilmemesi için uygulanan üzüntü, acı verici

bir yöntem (dayak, cezaya koyma, odaya kapatma, mahrum etme) veya çocuktan

alınan bir haktır (harçlığını kesme, arkadaşlarıyla görüşmesine engel

olma gibi).

  Ceza, çocuk istenmeyen davranışta bulunduğu zaman uygulanır veya

uygulanacağı tehdidinde bulunulur.

  Karnende kırık not olursa eve gelme.

  Bir daha öğretmenden şikayet duyarsam harçlığını keseceğim.

  Ceza, çocukta korku yaratır. Çocuk davranışı yapmak istemediğinden

(yapmaması gerektiğini anladığından) değil de cezadan korktuğu için

yapmaz.

  Bir daha ellersen, bu sefer kötü döveceğim.

  Ancak, ceza da ödül gibi zamanla etkisini kaybeder. Çocuk cezaya alışır,

hafta sonu çıkmamak bir süre sonra onu etkilemez ve istenmeyen davranışı

devam eder.

  Geçen yıl ders çalışmayınca TV seyretmesine engel oluyordum. Bu

yıl TV ilgisi bitti. Kompütere merak saldı. Ona da engel olamam ya. Bu sefer

kompüter için ders çalışmıyor.

  Çocuk cezadan kaçabilmek için yalan söyler:

  Kötü not alınca arkadaşlarıyla hafta sonu buluşmasına engel oluyoruz.

Bu sefer kursa gideceğine arkadaşlarıyla buluştuğunu öğrendik. Ne

yapacağımızı şaşırdık...

  Ödül gibi, ceza ile yönetilen disiplinde de, anne-baba cezayı sürekli

değiştirmek, yenilemek zorundadır.

  Harçlığını kesiyorum. Bu sefer gidip anneannesinden para istiyormuş...

Ne ceza vereceğimi şaşırdım?

  Eskiden bir güzel döverdim. Şimdi büyüdü. Bu yaşta oğlana nasıl vurayım?

  Peki, ceza vermezsek ne yapabiliriz? Çocuğu istediğimiz davranışa nasıl

yönlendirebiliriz, diyeceksiniz. Gelin, önce yine kendimize dönük bir hatırlama

alıştırması yapalım:

  Çocukluğunuzda yapmış olduğunuz bir davranıştan dolayı cezalandırıldığınız

bir olayı hatırlıyor musun?.

  Kim, nasıl cezalandırdı?

  ...

  Neler hissettiniz?

  ...

  Sizi cezalandıran kişiye karşı neler duydunuz?

  ...

  Cezalandırılan davranışı tekrar etmek istediniz mi, veya ne yaptınız?

  Annelerle bu konuda yaptığımız söyleşilerden alınan bazı yanıtlar

şöyle olmuştur:

  O kadar kızmıştım ki, hatırlıyorum, tekrar yapacağım, muhakkak yapacağım,

veya onları çok kızdıracak başka bir şey yapmam lazım diye planlar

kuruyordum.

  Kardeşimle oynamadığım için annem beni çok kötü cezalandırdı, iki gün

bahçeye inmeme engel oldu. O kadar içerlemiştim ki, gidip annemin en sevdiği

kolyesini sakladım. Uzun süre aradı. Kaybettiğini sanıyordu...

  Haklılar diye düşünüyordum o zamanlar. Ben kötü bir kızım,

cezalandırılmayı hakettim. Hiçbir şeye hakkım yok, ölsem daha iyi.

  Ceza ile yönetilen disiplin şekillerinde genellikle çocuk tarafından

hissedilen, yaşanan duygular kızgınlık, nefret, intikam, karşı koyma,

suçluluk, güvensizlik, kendine acıma gibi olumsuz duygulardır.

  Tanınmış çocuk psikiatrı Dr. H. Ginott'a göre, ceza ile yürütülen eğitim

zamanla işlevini kaybeder, zira çocuk yaptığına pişman olacağına ve

suçunu telafi etmesini öğreneceğine, intikam hayallerine yönelir. Çocuğun

düşündüğü odak konu artık işlenen suç veya olumsuz davranışın neticeleri değil,

cezanın getirdiği duygulardır. Dolayısı ile, ceza vererek çocuğun kendi

olumsuz davranışıyla yüzleşmesine, davranışının neticelerini düşünmesine engel

olmaktayız. Sevgi ve ilgi ile yürütülen bir anne-çocuk ilişkisinde cezanın yeri

yoktur, ancak çocuk olumsuz davranışının sonuçlarını yaşar. Örneğin, birçok ikaza

rağmen duvara çizmeye, boya sürmeye devam eden çocuğa boyaları silmesi

gösterilir ve istenir. Silmezse boyaları bir süre elinden alınabilir. Veya ikazlara

rağmen dersini yapmayan çocuğun kötü not alıp olumsuz sonuç ve

duygularını yaşamasına bir kere müsaade edilir. Ancak, buraya varmadan

evvel, yapılacak farklı yaklaşımlar vardır. Bu yaklaşımları toplu olarak sizlere

sunmadan evvel, sizlerin bu konuda yaratıcı fikir ve düşüncelerinize yer vermek

istiyoruz:

  1) Çocuğunuz bütün ikazlarınıza rağmen oyuncaklarını sürekli oturma

odasına getirerek oynuyor, sonra da orada unutuyor. Siz de odayı sürekli

toptamak zorunda kalıyorsunuz. Bu olay pek tabii günde 5-6 kere tekrarlanınca

iyice kızmaya başladınız. Aklınıza ilk gelen şey oyuncakları ortadan

kaldırmak. Ama ondan önce neler yapabilirsiniz?

  ...

  2) Kızınız ise sormadan dolabınızdan kazaklarını alıp giyiyor, sonra

da ya aradığınız zaman bulamıyorsunuz, veya bulduğunuzda lekeli,

kirlenmiş oluyor. Bu durum pek tabii sizi çok kızdırıyor. Kaç kere ikaz ettiğiniz

halde yine tekrarladı. Cezadan evvel ne yapardınız?

  ...

  Aslında insan biraz düşünür ve bir hal çaresi bulmaya gerçekten zaman

ayırırsa öyle beklenilmedik, yaratıcı ve güzel yöntemler çıkıyor ki...

Annelerden şöyle değişik fikirler aldık.

  Oturma odası daha büyük ve aydınlık olduğu için çocuğun orada

oynamak istediğini anladım. Ona bir köşede bir kilim hazırladım.

Oyuncaklarını kilimin üzerine koyuyoruz, orada oynuyor. Misafirim geleceği

zaman da kilimi olduğu gibi toparlayıp odasına götürüyorum. O şekilde

anlaştık.

  Öğlen uykusuna kadar oturma odasında oynamasına müsaade ediyorum.

Uykuya yatmadan önce büyük bir sepete oyuncakları topluyoruz. Odasına

götürüyoruz. Öğleden sonra zaten çıktığımız için sorun olmuyor.

  Yemek masasının üzerine uzun bir örtü serdim, altında evcilik

oynuyor, ben de oyuncakları görmüyorum.

  Kızımın dolabına çok görülür bir şekilde renkli kalemlerle lütfen

kazaklarımı temiz kullan ve bitirince yerine koy diye bir kağıt astım.

Çok hoşuna gitti. O zamandan beri dikkat ediyor.

  Başa çıkamayınca, ben de onun kazaklarını kullanmaya

başladım. Böylece benim de giysi çeşidim arttı. Yalnız temiz kullanmak

konusunda karşılıklı anlaşmaya vardık.

  Bütün bu yanıtlarda iyi niyet ve önceden tedbir var, değil mi? Keşke bütün

sorunlarımıza önceden tedbir alarak ve planlayarak engel olabilseydik... Ancak

bütün iyi niyetimize rağmen, soruna engel olabilecek ne vaktimiz, ne de enerjimiz

kalmadığı zamanlar için ceza yerine kullanılabilecek birkaç yöntem sunuyoruz

sizlere... Bunları, çocuk davranışı yapmadan evvel, sorun olan davranış

sırasında ve sorun olan davranıştan sonra olmak üzere üç bölümde

inceleyeceğiz.

   :::::::::::::::::

  OLUMSUZ DAVRANIŞLARA CEZASIZ NASIL ENGEL OLABİLİRİZ?

  A- ÇOCUK DAVRANIŞI YAPMADAN EVVEL:

  1) Önleyici açıklama: Evde konuşurken, anne-babanın beklentilerini

davranıştan önce açıklaması:

  -Salonun her zaman temiz olmasını istiyorum. Ondan oyuncaklarını

oraya getirdiğin zaman çok dağınık oluyor, misafir geldiğinde de mahçup

oluyorum. Nasıl yapsak dersin?

  -Sokağa çıktığımızda bir şeyin alınması için ağladığın zaman çok

sinirleniyorum. O zaman seninle çıkmak artık keyif olmuyor. Sokakta benden

birşey isteme, anlaştık mı?

  -Kazaklarımın temiz olması benim için çok önemli. Bir de aradığım

zaman dolabımda bulmalıyım. Bu konuya dikkat edersen arada bir alabilirsin.

  -Gece sütünü içtikten sonra beni bir daha çağırma, olur mu? (2 yaş için)

  2) Çevreyi değiştirme: Çocuğa kızmamak için önceden tedbir alma:

  -Annenin dağınıklığı görüp de sinirlenmemesi için oturma odasında bir

oyun köşesi hazırlaması (bir evvelki oyuncak örneği için).

  -Annenin kızının dolabına yazılı ikaz asması veya kazakları

beraberce kullanmaları (bir önceki kazak sorununda)

  -Çocuk akşamları zor yemek yiyorsa (o saatte yorgun olabilir) yemek yemiyor

diye kızacağınıza, yemek saatini daha öne alabilir, veya çocuğa daha önce

yemek verebilirsiniz.

  OLAY SIRASINDA KIZACAĞINIZA, Sana sokakta birşey isteme demedim mi?

  Sorun sırasında verilmek istenen eğitim genelikle etkili olmaz.

  ÖNCEDEN ÖNLEM ALIN. Sokağa çıktığımızda sürekli birşeyler istemen beni çok

sinirlendiriyor sokağa çıkmak keyifli olmuyor...

  Sorun yokken veya sorun çıkmadan önce önlem alıp beklentilerin

açıklanması soruna engel olur.

  BÖYLE YAPACAĞINIZA, Çabuk tabağındakini bitir.

  Akşam geç saatte sofrada düzgün yemek yemek küçük çocuklar için

çok zordur.

  ÇEVREYİ DEĞİŞTİRİN, Yemeği önce yememiz iyi oldu. İstersen sonra sofrada

bizimle oturabilirsin.

  Bazı sorunlara çevreyi değiştirerek çözüm bulabiliriz.

  -Küçük kardeş büyüğü ders saatlerinde rahatsız ediyorsa, büyüğün

ders yaptığı saatte küçüğe özel bir oyalayıcı bulmak (komşuya küçükle

gitmek, alışverişi küçükle birlikte o saate bırakmak, o saatte verilmek

üzere küçüğe özel boya, kağıt, yuvarlak uçlu makas vermek, küçüğü

mutfakta anneye yardıma çağırıp eğlenmesi için bir iki kapta mercimek,

kuru fasulye vermek, gibi).

  -Çocuğun özellikle yiyemediği bir yemek (örneğin ıspanak) varsa, bir

müddet o yemek için zorlamamak, veya değişik bir şekilde sunmak

(ıspanak böreği, ıspanak dolması gibi).

  3) Örnek olma: Anne-baba çocuğundan beklediği davranışlara önce kendi

örnek olmalıdır.

  -Ben sana küfür etme demedim mi, geri zekalı, diyen anne herhalde pek

inandırıcı olmaz.

  -Niye kardeşine vuruyorsun? Gel bakalım buraya, uzat elini... deyip vuran

baba da inandırıcı olmaz.

  -Dolayısıyla anne-baba çocuklarından bekledikleri davranışlara öncelikle

kendileri örnek olmalıdırlar. Çocuklar öğrendiklerinin çok büyük bir kısmını

taklit ederek öğrenirler. Örneğin, anne-baba düzenli olmaya önem veriyorsa,

kendi evinde düzenli olmalı, dakikliğe önem veriyorsa, kendi dakik olmalı,

sözünü tutmaya önem veriyorsa, kendi sözünü daima tutmalıdır.

  4) Çocuğun iyi alışkanlıklar geliştirmesine yardımcı olmak: Çocuklar

kendilerinden beklenen davranışların neler olduğunu ve nasıl yapılacağını

büyük çoğunlukla bilemezler. Odanı topla dediğimiz çocuk, küçük yaşta

nasıl toplayacağını bilmez.

  -Odan çok dağılmış, gel beraber toplayalım, bak kitapları şu rafa

kaldıralım, arabalarını da şu tarafa yerleştirelim, şu köşe de kutulu

oyunların yeri olsun, diyerek bir iki kere beraber yapmasına yardımcı olmak

çocuğa neyi nasıl yapacağını gösterir ve çocukta bir alışkanlık

başlangıcı olur.

  -Ders alışkanlığı: Çocuk okuldan gelince, Gel, elimizi, yüzümüzü

yıkayalım, sana kahvaltını hazırladım, sonra derse oturursun diyerek yol

gösteren anne; çocuk ders yaparken gerekiyorsa kısa bir müddet için

(burada kısa bir müddet çok önemlidir, yoksa çocukta sürekli anne

yanındayken ders yapma alışkanlığı gelişir) dersi nasıl yapacağını

göstermek.

  -Üstbaş alışkanlığı: Gel gömleğini pantalonunun içine sokalım,

burnunu da silelim, ne güzel çocuk oldun şimdi...

  -Temizlik alışkanlığı: Yemeğe oturmadan eller yıkanmalı.. Gel beraber

elimizi yıkayalım. Ellerimiz ne güzel oldu değil mi?

  Ve bütün bunlarda en önemli unsur, TAKDİR, TAKDİR, TAKDİR.

Beğendiğiniz her güzel, olumlu davranışı takdir etmek, onun tekrar

edilmesi için vazgeçilmez bir etkendir. Bugün ben hatırlatmadan elini

yüzünü yıkayıp derse oturdun. Öyle memnun oldum ki. Artık büyük çocuk

olduğunu anladım. Bu sefer kazağımı çok temiz kullanmışsın, hem de

yerine koydun. Çok hoşuma gitti. Odanı çok güzel toplamışsın,

neredeyse tanıyamayacaktım.

  Bu yöntemler çocuğa kızmamak, cezalandırmamak için önceden

alınabilecek tedbirler, önlemlerdir.

  Bana bu şekilde konuşma demedim mi ukala herif! kendini ne zannediyorsun?

  Ama siz de bana öyle konuşuyorsunuz?..

  Eğitimin inandırıcı olması için önce kendimiz uygulamalıyız.

  Sana kaç kere kardeşine vurma dedim.

  Ama sen de bana vuruyorsun.

  Çocuklar öğrendiklerinin büyük bir kısmını taklitle öğrenirler

  B- SORUN OLAN DAVRANIŞ SIRASINDA:

  5) Olumsuz davranışın nedenini düşünmek: Çocuk olumsuz davranıyorsa

yaramazlıktan başka nedenleri de olabilir.

  -Yemek yemiyorsa, nedenini düşünmek; belki çok yorgun, uykusuz veya bir

hastalık başlangıcı olabilir, çocuğun iştahı kesilmiştir. Veya bir derdi var;

anneye kızgın, mahsus yapıyor. O anda davranışı zorla yaptıracağınıza

(zorla yemek yedirmek) nedenlerini düşünüp çocukla konuşmak Bugün pek

iştahın yok sanki. Bir derdin mi var? Bana mı kızdın?

  -Sürekli kardeşinin odasında oynuyor, onun eşyalarını alıyorsa nedeni

kıskançlık olabilir. Çocuğa bu durumda ceza vermek veya kızmak olayı daha

sorun haline getirir. Böyle bir durumda, çocuğa özel ilgi ve şefkat göstermek,

sorunu mümkünse konuşmak, Belki de kardeşini daha çok sevdiğimi

zannediyorsun, onu kıskanıyorsun şeklinde duygularını kabul etmek,

çocuğu rahatlatabilir.

  -Gece sürekli anne-babanın yatağına gelen çocuğun sorununun nedeni korkudan

başka nedenlere dayanabilir; çocuk anneyi fazla görmüyorsa yakınlık, beraberlik

sağlamak istiyordur; odasında yalnız yatmaktan hoşlanmıyorsa yanına sevdiği bir

oyuncağını vermek, annenin beraber yatmaktan rahatsız olduğunu, uyuyamadığını

açık bir dille anlatmak, ancak gündüz saatlerinde çocuğun özlediği beraberliği

sağlamak (beraber kitap okumak, bir yere gezmeye gitmek, konuşmak) genellikle

yardımcı olur.

  Aslında çocuklar laf olsun diye olumsuz davranmazlar. İyice bakıldığı zaman bunun

arkasında giderilmemiş bir ihtiyaç vardır. Onun nedenini düşünerek çocuğa yardımcı olmak, hem

sorunu daha etkili bir şekilde halletmeye, hem de anne-çocuk ilişkisini zedelemeden güzel bir düzeyde

korumaya yardımcı olur. Bu gibi durumlarda, çocuğa kızmak, bağırmak, cezalandırmak sorunu

halledeceğine, onu daha büyük ve önemli hale getirir. Örneğin anneye içerlediği için yemek yemeyen

çocuğa kızıp bağırmak, anneye daha çok içerlemesine neden olur. Kardeşinin eşyalarını alan

çocuğa kızmak, cezalandırmak, onun daha fazla itilmesine, kardeşini kıskanmasına neden olur.

Aynı şekilde, anneyle yakınlık sağlamak için odaya gelen çocuğa engel olmak için kapıyı

kilitlemek, darılmak çocuğun gereksinimini daha büyük, daha önemli kılar.

  Ancak, burada dikkat edilmesi gereken çok önemli bir nokta, anne-babanın nedenleri düşünürken

çocuğa danışması, onunla fikir birliğine varmasıdır. Çünkü, daha evvel de söylediğimiz gibi,

çocuklar bizden farklı yapı ve düşüncede olabilirler ve anne/babanın neden sandığı nedenler

çocuk için geçerli ve gerçek olmayabilir. Örnek: Gece yatağa gitmek istemeyen çocuğun karanlıktan

korktuğunu zanneden anne/baba aslında çocuğun ilgi beklediğini gözden kaçırabilir.

  6) Alternatif sunmak: Olumsuz davranışın yerine yapabileceği olumlu

bir davranışı göstermek, yani sadece yapma dememek ama onun yerine neyi

yapmasını beklediğinizi açıklamak veya seçim yapmasına yol göstermek:

  -Giysi dolaplarını karıştırıyorsa, oynayabileceği, giyerek eğleneceği

birkaç eski eşya vermek;

  -Süpermarkette her şeye elliyorsa, satın almak istediğiniz eşyaları,

yiyecekleri ona gösterip, onun sepete koymasına müsaade etmek;

  -Ağabeyinin, ablasının defter ve kalemlerine elliyorsa, ona da bir defter,

kalem vermek;

  -Ne yapacağını bilememekten, veya can sıkıntısından sürekli aile bireyini rahatsız

ediyorsa, yapma diyeceğine, yapabileceği birkaç seçenek göstermek, örneğin;

bir oyun hamuru(1) yapıp oynaması için vermek, o saatler için saklanılan özel

oyunlardan birini vermek, aile bireyine yardımcı olmasına müsaade etmek (5 yaşından

itibaren çocuklar masa kurmak, halıyı ufak gırgır süpürgesiyle süpürmek, çiçekleri

sulamak, karşıdan karşıya geçmek sorunu yoksa ve bakkal yakınsa, alışveriş

etmek gibi küçük görevleri zevkle yerine getirirler)

  (1)Bak: Ev Malzemeleri ile Yapılan Oyunlar. Ek:2

  -Oyuncaklarını salona getiriyorsa, salonda anneyle beraberken oynayabileceği

bir köşe göstermek.

  7) Anne-Babanın duygularını belirtmesi: Olumsuz davranıştan

dolayı annenin duyduğu olumsuz duyguları ve olumsuz etkiyi belirtmesi (bu,

kızmak, beddua etmek, bağırmak, küfür etmek anlamına gelmez).

Duygularını ifade etmek kişiyi rahatlatır, sakinleştirir ve aynı zamanda

kızgınlığını biriktirmesine engel olur. Ayrıca, çocuk olumsuz

davranışının karşı taraf üzerinde bıraktığı olumsuz etkiyi anlamış olur.

  -Oyuncaklarını salonun ortasında bıraktığın zaman sürekli toplamam

gerekiyor ve yoruluyorum (etki) ve hele ben topladıktan sonra tekrar getirirsen,

bu sefer de kızıyorum artık (duygu). Buna bir çare bulmalıyız.

  -Kazaklarımı giymek istediğim zaman yerinde bulamayınca çok

sinirleniyorum (duygu), üstelik senin dolabında bulup da kitli olduklarını

görünce felaket kızıyorum (duygu) ve istediğim kazağı da o gün

giyemiyorum (etki). Bayağı içerliyorum bu olaya...

  -Ben evde yokken dersini yapmadığın zaman çok içerliyorum (duygu), bu

hem benim sokağa çıkmama engel oluyor, hem de sana güvenim azalıyor

(etkiler). (Bu konuda daha fazla bilgi bölüm 6'da sunulmuştur.)

  Bunlar sorun olan davranış sırasında yapılan yardımcı yaklaşımlardır.

  SUÇLAYACAĞINIZA, Ne pis çocuksun! Çabuk git elini yüzünü yıka öyle gel!

  Çocuğa yalnızca Yap diyerek iyi alışkanlıklar yerleşmez.

  YOL GÖSTERİN, Yemekten önce ellerin temiz olması lazım.

  İyi alışkanlıkların yerleşmesi için çocuğa yol gösterip yardımcı olmak

gerekir.

  KIZACACINIZA, Beni rahat bırak! İşim var görmüyor musun?

  Yalnızca yapma demek soruna engel olmaz, hatta büyütür.

  ALTERNATİF VERİN, Ben yemeği hazırlarken sen de bunlarla yemek yap, olur mu?

  Yapma yerine, çocuğa yapabileceği bir alternatif sunmak soruna engel

olabilir.

  Karşı tarafı suçlayarak sarfedilen sözler dinlenmez, savunuculuk ve

kırgınlık yaratır.

  BÖYLE SÖYLEYECEĞİNİZE, Ulan! Kes şunun sesini demedim mi?

  BÖYLE SÖYLEYİN. Sesi bu kadar açtığın zaman gazetemi okuyamıyorum ve

sinirleniyorum.

  Karşı tarafı kırmadan, suçlamadan açıklanan kişisel duygular daha çok

duyulur daha etkilidir.

  C- SORUN OLAN DAVRANIŞTAN SONRA:

  8) Etkileri göstererek pişmanlık duyurma: Çocuk olumsuz davranışının

sonucunda ortaya çıkan zararın ne olduğunu görmeye başlamalıdır. Bu şekilde

çocuk, çevresi ve diğer kişiler hakkında yavaş yavaş bilinçlenir, sebep-sonuç (yani

bu davranış böyle bir sonuç doğurur, gibi) ilişkisini kurar ve davranışının

başkalarında yaratabileceği etkileri ve tepkileri öğrenir. Başkasının üzüntüsüne,

rahatsızlığına ve acısına sebep olduğu düşüncesi, çocuğu yaptığı davranıştan

ötürü kendini suçlu hissetmeye ve pişmanlık duymaya yöneltir. Böylelikle çocuk

iç-denetim (vicdan) geliştirmeye başlar.

  Bütün ikazlarıma rağmen yine kazaklarımı giyip kirletmişsin. Bugün tam

sokağa çıkacakken mavi kazağımı giymek istedim, baktım ki sende ve kirli. O

sırada acele giyinmekte güçlük çektim ve sonunda gideceğim yere de geç kaldım.

Bu durumda hem çok sinirleniyorum, gittiğim yere de asabi gidiyorum, hem de

sana kızıyorum ve güvenim azalıyor.

  Anlaşmamıza rağmen oyuncaklarını yine salonun ortasına getirmişsin.

Bunları bu saatte toplamak beni çok yoruyor ve belim ağrıyor. Ayrıca da misafir

neredeyse gelecek diye telaşlanıyorum ve sinirleniyorum. Anlaşmamızı

bozduğun için de sana güvenemiyorum artık...

  9) Çocuğun olumsuz davranışının sonuçlarını yaşamasına

müsaade etme: Bütün yaklaşım ve ikazlara rağmen, çocuk olumsuz

davranışta ısrar ederse, davranışının sonuçlarını artık yaşamalıdır.

Ancak bu, suçla aynı anlamda ve eşit ağırlıkta olmalıdır. Örneğin,

bütün ikazlara rağmen salonda top oynamaya devam eden çocuğun elinden

topu bir süre için alınır. Veya, annesinin kazaklarını sürekli giyip kirleten genç

kıza artık kazakları giymesi yasaklanır, veya kazağı kendi yıkaması, veya

temizleyiciye kendi götürüp, kendi alması ve temizleyici bedelini haftalığından

karşılaması gibi zararı telafi edici bir yöntem uygulanır. Şöyle ki, uygulanan

yöntem, suçu, olumsuz davranışı hatırlatmalıdır. Çocuk, olumsuz

davranışının olumsuz sonucunu yaşarken davranışı üzerinde

düşünebilmelidir. Örneğin, ikazlara rağmen duvarı boyayan çocuğun duvarı

silmesi, böylelikle annesine gereksiz yere iş çıkartmaması istenir. Çocuk

duvarı silerken hem olumsuz davranışı üzerine düşünebilir, hem de

davranışını düzeltmek için ona bir imkan tanınarak suçunu telafi etmesi,

kendini aftettirmesi ve ileride suçluluk duyguları duymaması sağlanır.

   ::::::::::::::::

  ALIŞTIRMA

  Bu hafta evinizde olumsuz davranışlara ceza vermek yerine

kullanabileceğiniz bir iki tedbir veya yöntem düşünün.

  Çocuğunuzun sizi en çok sinirlendiren olumsuz iki davranışını aşağıya

sıralayın. Bu davranışlara, ceza ve bağırmaktan başka hangi yöntemle

engel olabileceğinizi düşünün.

Olumsuz davranış nedir?

  1) ...

  2) ...

  Hangi yöntemleri kullanabilirsiniz?

  ...

  Çocuğunuzun tepkisi nasıl oldu?

  ...

   ::::::::::::::::

  HATIRLATMA ..

  OLUMSUZ DAVRANIŞLARA CEZASIZ NASIL ENGEL OLABİLİRİZ?

  A) Çocuk davranışı yapmadan evvel:

  1) Önleyici açıklamada bulunmak, beklentilerin açık dille önceden

çocuğa söylenmesi;

  2) Çevreyi değiştirmek, çevreyi çocuğa uygun hale getirmek

  3) Örnek olmak, beklenen davranışlara anne-babanın örnek olması;

  4) Çocuğun iyi alışkanlıklar geliştirmesine yardımcı olmak, yol göstermek

ve yaptığı zaman takdir etmek.

  B) Sorun olan davranış sırasında:

  5) Olumsuz davranışın nedenini düşünmek;

  6) Yapıcı bir çözüm yolu, alternatif göstermek;.

  7) Aile bireyinin duygularını ve olumsuz davranışın kendi üzerindeki

etkilerini açıklaması

  C) Sorun olan davranıştan sonra:

  8) Olumsuz davranışın etkilerini göstererek pişmanlık duyurmak;

  9) Çocuğun olumsuz davranışının sonuçlarını yaşamasına müsaade etmek.

   ::::::::::::::::

  İNSAN İLİŞKİLERİNDE İNANCIM

  Seninle aramda benim için önemli olan ve sürdürmek istediğim bir ilişki var.

Bununla beraber, her ikimiz de kendine özgü gereksinimlere sahip ve bu

gereksinimleri karşılama hakkı olan farklı kişileriz..

  Gereksinimlerini karşılarken bir sorunla karşılaştığında, sorununu kabul

edici bir tutumla dinleyeceğim ve böylelikle senin, benim çözümlerime güvenmek

yerine kendi çözümlerini geliştirmene yardımcı olacağım. Ayrıca, kendi

inançlarını seçme ve kendi değerlerini geliştirme hakkına saygı gösterip

bunların benimkilerden farklı olabileceğini kabul edeceğim.

  Diğer taraftan, senin bir davranışın benim kendi gereksinimlerimi

karşılamak için yapmam gerekenlere ters düşerse, açıkça ve dürüstçe

davranışının beni nasıl etkilediğini söyleyip, senin de benim gereksinim ve

duygularıma yeterince saygı duyacağına ve bence kabul edilmez olan

davranışını değiştirmeye çalışacağına inanıyorum. Benim de bir

davranışım senin için kabul edilmez olduğunda senin de açıkça ve dürüstçe

bunu söyleyeceğini ve bana bu davranışımı değiştirmeye çalışmam için

fırsat vereceğini umuyorum.

  Her ikimizin de diğerinin gereksinimini karşılamak için değişemeyeceğini

farkettiğimiz durumlarda, bir çatışma içinde olduğumuzu kabul edip, bu

çatışmaları çözmeye çalışalım. Bunu yaparken de diğer kişinin kaybetmesi

pahasına kazanmak için güç ya da otorite kullanmamaya karar verelim. Senin

gereksinimlerine saygı duyuyorum ama kendi gereksinimlerime de saygı

duymam gerekir. Dolayısıyla her zaman her ikimiz için de kabul edilebilir bir

çözüm bulmaya çalışalım. Böylece senin gereksinimlerin de karşılanır

benimkiler de; kimse kaybetmez, herkes kazanır.

  Bu yolda hem sen gereksinimlerini karşılayıp kişi olarak gelişmeye devam

edersin hem de ben. Böylece sağlıklı bir ilişki içinde her ikimiz de olabileceğimiz

kişiler olma çabamızı sürdürürüz. İlişkimiz karşılıklı saygı, sevgi ve barış

havası içinde devam eder.

  Dr. Thomas Gordon

   :::::::::::::::::

  NASIL BİR DİSİPLİN?

  DİSİPLİN NEDİR?

  Evde katı bir disiplinin olması şart. Yoksa insanın tepesine çıkarlar...

Kesinlikle söz geçiremiyorum. Bir türlü disiplin kuramadım.. Ne kadar

uğraşsam, akşam yatmaları kabus gibi... Disiplin yoksa hiçbir şey yürümez...

Hiç derse oturmuyor... Bu gibi tartışma, konuşma ve yakınmaları ne kadar sık

duymuş ve yaşamışızdır... Sahi, şu onca sözü edilen disiplin nedir?

  Disiplinin sözlük anlamı: (bak: Türk Dil Kurumu, 7'nci baskı, 1983) Bireylerin

içinde yaşadıkları topluluğun genel düşünce ve davranışlarına uymalarını

sağlamak amacıyla alınan önlemlerin tümü olarak geçer. Bu açıklamayı ev

ortamına uygulayalım. Bireyler aile bireyleri, içinde yaşadıkları topluluk ise aile

ve evin kendisidir. Alınan önlemlere gelince disiplin, o evin ve ailenin değer,

düşünce ve davranışlarına uygun, yapılması ve yapılmaması gereken

davranışları içeren bir önlem sistemi, yani bir davranış düzenidir. Örneğin;

eve giriş çıkış saatlerinin bir düzene oturtulması, akşam yatma saatlerinin

düzeni, TV seyretme, yemek saatlerinin düzeni gibi ailenin günlük yaşamını

düzenleyici bir sistem; veya, ders çalışma düzeni, her gün diş fırçalama

disiplini, herkesin kendi eşyasını toplaması, yemek yeme şekli veya disiplini

gibi her bireyden, beklenen davranışları içeren bir düzen.

  Demek ki, disiplin aslında düzendir. Düzenli bir yaşam sistemidir. Disiplinli

bir insan dediğimizde, yaşamını bilinçli bir şekilde ele almış, ne yaptığını

bilen, günlük yaşamını bilinçli ve düzenli bir şekilde gerçekleştiren bir

kimseden bahsederiz. Disiplinli yaşam da, rasgele olmayan, bilinçli,

düşünülmüş, sağlıklı ve düzenli yaşam demektir. Bu anlam çerçevesinde,

evde ve ailede disiplin, aile bireylerinin günlük yaşamlarını bilinçli ve sağlıklı

bir şekilde gercekleştirmelerini sağlayan bir düzen veya yaşam tarzıdır.

  Her evin düzeni (disiplini) ve düzen (disiplin) anlayışı kendine aittir. Kimi

evin disiplin kuralları daha katı, kimininki ise daha esnektir. Ancak önemli olan,

hangi kuralların, ne tür bir disiplinin uygulandığı değil, bu kuralların nasıl

uygulamaya konulduğudur. Her zamanki gibi ne'yin yapıldığı değil, nasıl

yapıldığı!

   ::::::::::::::::::

  DİSİPLİN YALNIZ ÇOCUKLAR İÇİN DEĞİLDİR

  İşin garibi, evlerinde disiplin sağlanamamasından yakınan birçok

yetişkin, disiplini sadece cocuklara uygulanması gereken bir yaptırım olarak

görürler. Sanki disiplin sadece çocuklar içindir. Çocukların davranışlarını

kontrol eden bir mekanizmadır. Sanki yetişkinlerin disipline ihtiyacı yoktur,

çünkü onlar büyüktür...

  Avni Bey oğullarının sigara içmelerini kesinlikle yasaklamıştı. Bu

konuyu sık sık akşam yemeklerinde gündeme getirir, oğullarının sigara

içtiğini duyarsa çok fena kızacağını belirtirdi. Kendi, gençliğinden beri, günde

2 paket sigara içmekteydi. Fatih'in (17 yaş) çalışma masasında sigara izmariti

gördüğü gün yer yerinden oynadı. Fatih; Ama baba siz de içiyorsunuz...

demeye kalkıştığında, Avni Bey; Ben büyüğüm, içerim diye kükredi.

  Disiplin kural ve yasaklarının inandırıcı olması için uygulayıcının da

onlara uyması gerekir. Aslında gerçek disiplin kişinin kendiyle başlar. Avni

Bey sigaranın zararlarına gerçekten inanıyorsa, sigarayı kendi de bırakır,

hiç değilse oğluna sigarayı bırakmaya çalıştığını, buna güç sarfettiğini,

ancak şu sıralarda pek başarılı olmadığını, fakat hiç değilse oğlunun buna

alışmasından çok endişe ettiğini açıklayabilirdi. Böylelikle hem sigara

konusunda daha inandırıcı olur, hem de oğlunun korkusu yerine saygısını

kazanırdı.

  Evde disiplinin yürümemesinin en önemli nedenlerinden biri, yetişkinlerin

dediğimi yap, yaptığımı yapma felsefesiyle yaptırımlara girişmeleridir.

Yetişkinler içki, sigara içerler, çocuklarının yanında kıyasıya kavga eder, kötü

sözler sarfederler, çocuklarına veya birbirlerine el kaldırırlar, verdikleri sözü

tutmazlar, ama eğer çocuklar bunlardan birini yapmaya kalkarsa, çok kötü

kızarlar... Eğer baba sürekli çocuklarını veya anneyi döverse, kardeşini dövdü

diye dayak yiyen çocuk ne düşünür acaba? Kardeşini dövmemesi, veya kendini

kontrol etmesi istendiğinde ne kadar inanabilir? Eğer yalan söylenmez, yalan

söylemek çok kötüdür denilen bir çocuk, kapı çaldığında evde olmadığımı

söyle durumuyla karşılaşırsa yalan konusunda ne düşünür acaba?

   ::::::::::::::::

  BİRAZ DÜŞÜNELİM:

  Acaba siz de çocuklarınızdan beklediğiniz disiplinli davranışları ne

kadar kendiniz de yapıyorsunuz?

  (Örnek: Çocuğun dersi vaktinde yapması, ertelememesi istenirken, kendi

işini devamlı ertelemek; çocuğun eve vaktinde gelmesi istenirken, kendi

sürekli geç kalmak, gibi.)

  ...

  Bunlardan hangilerini tekrar gözden geçirebilir veya değiştirebilirsiniz?

   ::::::::::::::::::

  YASAK VE ÖĞÜT YERİNE ÖRNEK

  Aslında hepimiz biliyoruz ki gerçek öğrenilenlerin çoğu, sözle öğütle değil,

yaşanılarak öğrenilir. Biz de çocukken büyüklerimizin öğütlerine ne kadar

dikkat ederdik? Çocuklarsa çoğu davranışları örnek alarak edinirler. Bugünün

işini yarına bırakma, Dersini vaktinde yap, Hergün dişini fırçalamalısın

gibi öğüt veya yaptırımlar yerine, çocuğa yaşayarak örnek olunan beklenilir

davranışlar çok daha etkili ve kalıcıdır.

  Konur 3 yaşına geldiğinde sabahları diş fırçalama işini eşim üstüne

aldı. Her sabah kalktıklarında, beraberce yüzlerini yıkayıp beraberce

dişlerini fırçalıyorlardı. Sonra eşim traş olurken Konur onu seyrediyordu.

Konur için bu bir tören şeklini almıştı. Sabahları elinde fırçası odaya geliyor

ve Hadi baba, gel dişimizi fırçalayalım diyordu. Doğrusu Konur diş fırçalama

disiplinine çok kolay girdi.

  Eğitimde ve birçok öğretilmek istenilen davranışta olduğu gibi, disiplinde

de en etkili yöntem örnek olarak öğretmektir. Çocuk günlük yaşamında düzenli,

disiplinli, beklenilen davranışları gösteren bir aile büyüğü ile yetişirse, yaşam

şeklinin böyle olduğuna inanır, iyi alışkanlıklar geliştirir. Buna karşılık,

düzensiz, disiplinsiz, tutarsız davranışlarda bulunan bir aile çevresinde

büyüyen çocuksa, yaşam tarzının bu şekilde olduğuna inanarak, istenilen

davranışları göstermekte zorluk çeker.

  Sabahları Vedat'ın okula gitmesi büyük sorun oluyor, bir türlü yataktan

kalkmak istemiyor. Halbuki artık 8 yaşına bastı, vaktinde kalkması gerektiğini

öğrenmeli.

  -Peki, yalnız başına giyinip hazırlanabiliyor mu?

  -Hayır, sürekli iteklenmeye ihtiyacı var. Hadi oğlum, hadi oğlum demeden

giyinmiyor. Kahvaltısını ben veriyorum.

  -Saat kaçta evden çıkması gerek?

  -7:30'da okul servisine yetişmesi gerek, ama nerede... Devamlı geç

kalıyoruz, sonunda ya ben ya babası götürmek zorunda kalıyoruz.

  -Peki siz kaçta kalkıyorsunuz?

  Şadan hanım güldü:

  -Vallahi, aslında ben de çok zor kalkıyorum. Saat 7'yi yirmi geçe zor bela

yataktan çıkabiliyorum. Hele kışın daha da zor... Odasına gidiyorum ki hala

yatakta... düşünebiliyor musunuz?

   :::::::::::::::::

  DİSİPLİN VE YAŞAMIN TADI

  Geçenlerde televizyonda Neşeli Günler (NEŞELİ GÜNLER-THE SOUND OF

MUSIC-JULIE ANDREWS. CHRISTOPHER PLUMMER.) filmini izlerken, disiplin ve

yaşamın tadı fikri kafamı çeldi. 7 çocuk babası Albay, evinde disiplin

sağlamak amacıyla sıkı bir düzen tutturmuştu. Albay düdüğünü çalar

çalmaz, çocuklar yanına geliyordu. Çocukların günlük yaşamları ise çok sıkı

ve şaşmaz kurallar içinde planlanmıştı. Albay hiçbir özür veya özel durum

tanımamaktaydı. Pek tabii, çocuklar bunun acısını mürebbiyelerden çıkarıyor,

ama aynı zamanda yaşamlarında da ders ve itaattan başka hiçbir şey yapamıyorlardı.

Yeni gelen mürebbiye çocuklara emir eri gibi değil, insanca muamele, oyun hakkı,

şarkı söyleme ve yaşamdan zevk alma hakkını da ekleyerek eve yeni bir

disiplin anlayışı getirdi. Evet, dersler yine yapılıyor, çocuklar düzenli bir

yaşam sürüyorlar, terbiyeli davranıyorlar ama aynı zamanda yaşamlarından

zevk alıyor, şarkı söylüyorlardı... Ev düzenliydi, ama havası değişmiş,

yaşaması keyifli bir ev olmuştu.

  Filmdeki bu iki disiplin ve farklı yaklaşım tarzı çok anlamlı geldi bana.

Gerçek disiplinin aslında görünmez olduğunu düşündüm. Belirgin

olmadan uygulanan, ama mevcut ve yaşamın tadını kaçırmayan

disiplin... Albay'ın çok belirgin, çok ortalıkta otoritesine, hayatın tadını

kaçıran disiplinine karşılık, Maria'nın (mürebbiye) belirgin olmayan ama

mevcut, işleyen, sevgi ve yaşam dolu disiplini...

  Aslında, toplumumuzda da disiplin, genellikle, kayıtsız şartsız bir

yaptırım olarak algılanır. Otoriteni kullanmazsan tepene binerler. Çocuklar

sıkı bir disiplin içinde büyütülmelidir. Yoksa bir yere varamazsın, Eğer

disiplinden bir gün fire verirsen, tepene çıkarlar.

  Ancak, ev bir okul veya karargah değildir. Çocuklar da mutlaka sindirilmesi

gereken asiler... Ev aslında, küçük büyük herkesin mutlu ve sağlıklı bir

şekilde yaşamını sürdürebileceği bir ortamdır. Salt disiplin adına evi

yaşanmaz hale getirmek ve yaşamın tadını kaçırmak çok acıdır.

Sağlanmak istenen düzen, bir güç kavgasına, o evde kimin sözünün geçtiğinin

ispatına dönüşürse, sonuçlar disiplin değil, korkuyla uygulanan yaptırımlar

olur..

  Sevda Hanım, okuldan gelir gelmez çocukların banyoya girip

yıkanmalarına özellikle önem vermekteydi. Ben eve gelir gelmez hemen bir

duş alırım. O kadar iyi gelir ki. Çocuklarımın da aynı disipline girmelerine

özellikle özen gösteriyorum. Acaba çocuklar saat 16:30'da okuldan

geldiklerinde banyoya girmekte şiddetle direniyorlar ve bu nedenle evde bitmez

tükenmez kavgalar ve tartışmalar sürüp gidiyordu. Pek tabii, bu tartışmaların

getirdiği kırgınlıklar diğer konulara da yansıdı. Ders çalışma saatleri,

yemek saatleri, yatma saatleri sürekli tartışma, sürtüşme ve pazarlık haline

dönüştü.

  Acaba çocukların her gün okuldan gelir gelmez banyoya girmeleri şart mı?

Sevda Hanım'a eve gelir gelmez iyi gelen duş herkese mutlaka iyi gelir mi?

Banyo çocuklara daha uygun bir saate, örneğin akşam yemeğinden önce, veya

yatmadan önceye alınamaz mı? Sevda hanım, çocukları o saatte banyoya

sokarak kazanacağı temizlik uğruna ne fiyat ödediğinin farkında mı? Evin

huzuru, evde yaşamın tadı, çocuklarıyla olumlu iletişimi, çoçukların

banyodan ve yıkanmaktan nefret etmeleri, evde bitmez tükenmez

tartışmalar, kendinin yıpranması, çocukların her şeyde inatlaşmaları,

vb... Olay temizlikten çok bir güç kavgasına dönüşmedi mi? Banyo disiplininin

tek yolu bu mudur?

  Gerçek disiplin sevgi ve anlayış ister. Disiplin uğruna o evde

yaşamın tadı kaçıyorsa, evde disiplin değil yaptırım uygulanıyor demektir.

   ::::::::::::::::

  EVİN DİSİPLİN KURALLARI NEREDE YAZAR?

  Kızım yeni okuluna başladığında, elimize makinede yazılmış bir kağıt

verdiler. Burada okula giriş çıkış saatleri, öğle paydosları, kıyafet düzeni,

nelerin giyilip, nelerin giyilemeyeceği, hangi davranışların beklenilip

hangilerinin ikaz veya ihtara gireceği gibi okulun disiplinine ait açıklamalar

vardı. Okulun bunları yazmakta amacı, yeni bir ortama giren öğrencinin yanlış

bir şey yapıp ikaz veya azar işitmesine engel olmak, yani okulda sorunları

azaltmaktı. Gerçekten yararlı oldu. Böylelikle, yasak olduğunu

düşünemediğimiz (örneğin: lacivert veya beyaz dışında çorap giymek, takı

takmak gibi) bazı davranışların yapılmaması gerektiğini öğrenerek

kızımın boş yere ikaz edilmesine engel olduk.

  Ancak evdeki kurallar hiçbir yerde yazılı değildir. Yazılı olmadığı gibi,

hangi kuralların uygulandığı da açık bir şekilde belli değildir. Çocuk evin

kurallarını deneye yanıla öğrenir: Oturma odasında kırılacak eşyaları

ellediğinde anne kızar, ellerine vurur; sobaya dokunduğunda cızz denir;

odasında oyuna dalmışken aniden hemen yemeğe gelmesi istenir; akşam

yemekten sonra TV'yi seyrederken aniden "Haydi, çok geç oldu, yatma vakti

geldi" diye çıkışılır... Çocuk direnirse azar işitir ve olaylar büyür.

  Evdeki kural ve beklentiler önceden açıklanmadığı gibi, aile bireylerinin,

özellikle çocukların bunlara uyması, bilmesi beklenilir. Uymazsa da kızılır,

azarlanır ve cezalandırılır.

  Okula yeni başlayan Emre, ilk günler eve döndüğünde hemen derse

oturacağına kızkardeşiyle oyuna dalıyordu. Annesi Emre'ye; Dersini yaptın

mı? Neden dersini bitirmeden oynuyorsun? diye çıkıştı.. Emre ağlamaya başladı,

direndi... Emine Hanım'a; Daha çocuk okula yeni başladı. Eve gelir gelmez ders

yapması gerektiğini belki de bilmiyor dendiğinde, Emine Hanım gayet emin bir

tavırla, Bilmez olur mu? Bilmesi lazım. Okuldan gelince ilk işi ders yapmak.

Bunu bilmeyecek ne var dedi. Peki bunu Emre'ye hiç anlattınız mı? Bunda

anlatacak ne var? Bilinen bir şey... Okul dönüşü her öğrenci derse oturur...

  Acaba Emre'ye ders çalışma disiplinini kim öğretti? Emre'nin çevresinde

başka okul çocuğu yoksa; yani böyle bir davranışın yapıldığını

görmemişse, ona da kimse bunu öğretmemişse, gerçekten eve gelir gelmez

derse oturması gerektiğini bilebilir mi? Birkaç gün önce oyun çocuğu iken, aniden

okul çocuğu olan 6 yaşındaki bir çocuğun yapılması gereken davranışlara

vakıf olması beklenebilir mi? Biz büyükler, bazı davranış ve beklentileri o kadar

doğal karşılarız ki, açıklamaya bile neden görmeyiz. Ancak yapılmazsa da

kızarız.

  Emine Hanım, okul açılmadan önce Emre'ye; Bak yakında okul açılıyor.

Sen artık okullu bir çocuk oluyorsun. Sabahları erken kalkmamız ve hemen

hazırlanmamız gerekecek. Okuldan döndüğünde de sana kahvaltını

hazırlayacağım. Yer yemez hemen ev ödevine oturman lazım. Ödevini

bitirdikten sonra istediğin kadar oynarsın diyebilirdi. Emre okula başlayınca

kendisinden beklentileri daha açık olarak bilir, ne yapıp yapmaması gerektiğini

önceden düşünebilir, böylelikle azar işitmekten kurtulurdu.

  Bu gibi açık olmayan beklenti ve kuralların aniden uygulanışını ve bu

nedenle oluşan sorunları sürekli duyarız: Akşam saat kaçta yatılması

gerektiği açıklanmadan; "Haydi çabuk yatağa kumandası" ve direnişler;

arkadaşlarıyla sokağa çıkan çocuğun saat kaçta evde olması gerektiğini

söylemeden geç kalırsa çıkışmalar. "Ama saat 6'da döneceğini bilmen

gerekir"; evde misafir olduğunda, çocuk oturma odasına gelmişse; "Misafire

merhaba dedin mi? Ne kadar ayıp... Çabuk teyzenin elini öp bakiiim" gibi

utandırmalar...

  Başarılı disiplin uygulanmaz, öğretilir. Çocuğun günlük yaşamıyla

ilgili beklentilerin neler olabileceğini ona açıklamak, ondan nelerin beklenildiğini

söylemek, ona öğretmek, çocuğu boşuna azardan korumaktır. Söylemeden

beklemek ve olmadı diye kızmak ise kişiye gerçek bir haksızlıktır.

Beklentilerimizi, ev kurallarını, yapılması ve yapılmaması gerekenleri

önceden biraz zaman ayırarak, çocuğa açık bir dille anlatıp, ona doğru

davranma şansı tanırsak, sorunlarımızı büyük ölçüde azaltmış oluruz.

  Biraz düşünelim: Acaba evinizde yapılması ve yapılmaması gereken

davranışlar açık olarak dile getiriliyor mu? (Örnek: Akşam, vaktinde yatmak

lazım gibi açık olmayan öğüt yerine; (vaktinde ne demek?) -akşam TV'deki

Uykudan Önce programından sonra da yatmaya gideriz, tamam mı? gibi.

  ...

  Eve geç kalma (geç sizce kaçtır'?) yerine Saat 7'den geç kalma, olur

mu? gibi.

   ::::::::::::::::

  ÖNCE HAYIR SONUNDA BIKIP EVET (DİSİPLİNDE TUTARLILIK)

  Evde disiplinin yürümemesi ve çocukların söz dinlememesinin en önemli

nedenlerinden biri de disiplin uygulamasındaki devamsızlık ve tutarsızlıktır.

Tutarsızlığı 3 değişik şekilde tanımlayabiliriz: Devamsızlık, keyfi

değiştirmeler ve hayırların gerçek hayır olmaması.

  Orhan'ın (6 yaş) her akşam saat 8:30'da yatması kararlaştırılmıştı. 2

akşam her şey çok düzgün gitti, Orhan saat 8:30'da yatağa girdi. Çarşamba

akşamı, Orhan'ın babası geç geldiğinden, yemek saat 8.30'da bitti, Orhan'ın

yatması 9:20'yi buldu. Perşembe akşamı Orhan saat 8.30'da yatmamakta

direndi. Fevziye Hanım da o gece çok yorgundu. Peki, TV'deki diziyi izleyelim,

öyle yatarsın dedi. Cuma akşamı Orhan, ertesi gün okul yok diyerek 8:30'da

yatmak istemedi. Ertesi hafta artık Orhan'ı saat 8:30'da yatırmak tekrar bir

tartışma ve kavga haline dönüşmüştü.

  Devamsızlık gösteren kuralların kalıcı olması çok zordur.

  Disiplinde başarısızlığın diğer bir nedeni de, kuralların keyfi olarak

değiştirilmesidir.

  Her cumartesi öğleden sonra arkadaşlarıyla buluşmasına izin verilen

Ayşe'ye (15 yaş), o hafta cumartesi günü babası izin vermedi. Nedenini

sorduğunda, Osman Bey; Bugün keyfim yok. Bir hafta da çıkmayı ver

dedi. Ayşe direndi, ağladı, ancak Osman Bey daha da katılaşarak; Böyle

devam edersen hiçbir zaman çıkamazsın dedi.

  Bu şekilde keyfi olarak değiştirilen kurallar, çocukta direnç, kırgınlık,

karşı koyma, asilik gibi tepkiler yarattığı gibi, evdeki diğer konulara da sirayet

eder. Tartışmalar bitmez, tükenmez.

  Zeynep'in (4 yaş) hergün saat 2 ile 4 arası yatması beklenmektedir. Ancak,

Esin Hanım bazı günler saat 3'te ziyarete gitmek istediğinden, Zeynep'i de

beraberinde götürmekte, o günler Zeynep öğle uykusuna yatmamaktadır. Sokağa

çıkılmadığı günler ise, mutlaka yatması beklenmektedir. Ancak bazen, bir

komşu veya çocuklu bir misafir geldiğinde, annesi Zeynep'e; Bugün öğle

uykusuna yatmasan da olur demektedir. Pek tabii, sonuçta Zeynep yatması

gerektiği günler de yatmamakta direndi, bahaneler buldu, ağladı ve öğle uyku

konusu evde sorun haline geldi.

  Bu örnekte de görüldüğü gibi, keyfi değiştirilen kurallar devamlılık

gösteremez ve sürekli tartışma konusu olur.

  Tutarsızlığın diğer bir şekli de hayırların gerçek hayır

olmamasıdır. Yani, yasaklanan bir şeyin herhangi bir nedenle (çocuk çok

ağladığı için, o gün evde çok misafir olduğundan, anne-baba o gün uğraşmak

istemediğinden, vb.) sonradan verilmesidir. Yani hayırların sonradan Hadi

peki, ama bu seferlik, Al, al da sus artık, Aman, peki, peki...'ye

dönüşmesidir.

  İpek Hanım Aslı'ya, sokağa çıktıklarında devamlı bir şey

istememesini defalarca tembih etmişti. Benden hiçbir şey isteme, çünkü

almayacağım demesine rağmen, Aslı her gördüğü şeyi istemeye devam

ediyordu. Yol boyunca onu bunu istemesine sürekli karşı koyan İpek

Hanım, artık dönüş yolunda Hadi peki, şu kalemi alalım dedi. Ancak bütün yol

boyunca hayır deyip direnmesine rağmen en sonunda kabul edip bir şey

almanın, aslında Aslı'ya ne öğrettiğinin farkında değildi İpek Hanım.

Aslı, Devamlı ister ve annemi bıktırırsam ona istediğimi aldırırımı

yaşayarak öğrenmekteydi.

  Aslında hayırlarımızın gerçek hayır olduğuna çocuğu inandırmak

ve bu tür yıpratıcı oyunlara girmemek için, o anda duygularımıza

kapılarak (Ben ne biçim anneyim, aslında küçük bir şey alsam ne olur?

veya Çocuğu da çok ağlattım, acıyorum gibi) tutum değiştirmememiz gerek

çocuk, gerek kendimiz için daha sağlıklıdır. Çocuk nasıl olsa elde

edemeyeceği bir şey için boş yere enerji tüketip yıpratıcı bir davranışa

alışmaz, anne veya baba bu yıpratıcı oyunu oynamayarak sınırlarını

açıkça belli ederler.

   ::::::::::::::::::

  HER DİSİPLİN BANA UYAR-MI?

  Genellikle evdeki kural ve yasaklar, nasıl bir disiplin uygulanacağı,

anne-babanın özellikle fazla düşünmeden bu böyle yapılır diyerek

uyguladıkları yaklaşımlardır. Bu yaklaşımlar ya kendi ailelerinden

gördükleri, ya eş, dost, arkadaşa danışarak öğrendikleri, ya aynı yaşta

çocuğu olan diğer ailelerin yaptıklarına özenerek uyguladıkları, veya da

okuyup beğendikleri yaklaşımlardır. Ancak, önemli olan, bu yaklaşımların

ne kadar kendi evlerine, kendi kişiliklerine ve özellikle uygulamak

istedikleri çocuğun kişilik ve yapısına uygun olduğunu bilerek yol yapmaktır.

  Örneğin, yeni bebeği doğan bir genç anne, kitapta okuduğu için çocuğunu

her 4 saatte bir beslemeye karar verir. Bu çocuğun beslenme disiplinidir. 4 saat

dolmadıkça çocuk ağlasa da yemek vermez. Ancak 4 saat dolduğunda, çocuk

uyusa da, uyandırır ve besler. Bu disiplin, çocuğu tanımadan, onun

bünyesini bilmeden uygulanan katı, otoriter, düşünülmüş bir rejim

uygulamasıdır. Buna karşılık bebek her ağladığında ağzına memeyi

dayayan ve 24 saat bebeğin emrinde hayatını geçiren anne ise hiç

disiplin, uygulamamakta, laissez-faire yöntemine girmektedir. Bunun üçüncü

alternatifi, çocuğun bünyesini, yapısını, acıkma ve uyku saatlerini tanıyıp

ona göre bir beslenme düzeni kurmak ve böylelikle hem çocuğun, hem annenin

rahat edebileceği bir düzene oturtmaktır.

  Kurallar ve uygulanacak olan disiplin, bu böyle yapılır veya başkaları

böyle yapıyor diye alıntı olarak değil de, çocuğun ve ailenin yapısına,

bünyesine göre düşünülerek uygulanırsa, daha kalıcı ve verimli sonuçlar

almak mümkündür.

  Şimdiye kadar disiplinin ne olup olmadığını tartıştık, disiplin

kavramındaki değişik anlamları ve yanlış tutumların getirebileceği

sonuçları inceledik. Şimdi ise, disiplinin uygulama tarzını ele alarak nelerin

yapılabileceğini gözden geçirelim. Yani nasıllara bakalım.

  Uygulama tarzına göre, disiplini 2 bölümde işleyebiliriz:

  1) Dış kontrollü disiplin;

  2) İç kontrollü disiplin (Özdenetim)

   ::::::::::::::::::

  DIŞ KONTROLLÜ DİSİPLİN

  Dış kontrollü disiplin yöntemleri sözel ve fiziksel olmak üzere 2'ye

ayrılır:

  SÖZEL OLUMSUZ DİSİPLİN YÖNTEMLERİ:

  Çocuğun davranışlarını kontrol etmek ve istediğini yaptırabilmek için

kızma, bağırma, azarlama, tehdit, beddua, sözle hor görme, sevgiyi esirgeme

gibi yöntemlerdir. Bunlara kısaca değinelim:

  Kızıp, bağırma: Çocuk olumsuz bir davranışta bulunduğu an, aile

bireyi kızarak, bağırarak yapmamasını ikaz eder "Ben sana ayakkabılarla

eve girme demedim miiii? Ne laf anlamaz çocuksun?" veya bağırarak "Niçin

dersini çalışmıyorsun? Söyle bakiim, niçin çalışmıyorsun?" Bu tür

yaklaşımlar aslında aile bireyinin kızgınlığını boşaltmasını

sağlar; sık sık azarlanan çocuklar bir süre sonra alışkanlık geliştirip

bağırmalara artık aldırmazlar ve bağırdığı için aile bireyini suçlar,

ondan uzaklaşırlar.

  Tehdit etme: Olumsuz davranışı yapmaması veya beklenen

davranışı yapması için, çocuk, gerçekten hoşlanmayacağı, korktuğu

bir şeyle tehdit edilir:

  Bir daha ellersen ellerini kırarım.

  Geberteceğim seni. gibi tehditler çocuk küçükken korkutucudur.

Korku konusunda çok hassas olan çocuk bunları gerçek sanabilir ve

inanır. Ancak büyüdükçe sürekli kullanılan tehditlerin etkisi geçer.

Çocuk artık aldırmaz. Bunun yanında, daha gerçekçi tehditler "Bir daha

kırık not getirirsen, hafta sonu sinemaya paydos" "Akşama babana

söyliyeyim de gör." yerine getirildiği zaman, çocuk korkunun etkisiyle

davranışını değiştirmeye yönelebilir. Ancak bu tür bir disiplin şeklinin

getirdiği olumsuz etkiler çok önemlidir. Bunlara bu bölümün sonunda

topluca değineceğiz.

  Sözle hor görme: Çocuğu aşağılayıcı, küçük düşürücü, güvenini

sarsıcı, kırıcı sözler sarfederek istediğini yaptırma: Geri zekalı n'olacak.

Karneye bak. Utan, utan... Komşumuz Ali her sene iftihara geçiyor, bizse senin

gibi salaklarla uğraşıyoruz. Aşağılanmak herkes gibi çocuk için de çok onur

kırıcıdır. Çocuğun kendine güvenini sarsar, zamanla çocuk gerçekten geri

zekalı, beceriksiz olduğuna inanır bile.

  Beddua etme: Allah belanı versin. Bana çektirdiklerinin cezasını bir

bir göresin... Gözün çıksın emi, bu da kızıp bağırma gibi bireyinin

kızgınlığının boşalmasından başka bir işe yaramaz. Çocuk zamanla

bunlara karşı muafiyet geliştirir ve davranışını değiştirmesine pek etkili

olmaz.

  Sevgiyi esirgeme: Çocuk beklenilen davranışı göstermediği zaman

Seni artık sevmiyorum, Git, benim çocuğum değilsin, git komşunun çocuğu

ol, bizim evde böyle çocuğa yer yok... gibi sözler çocuğu çok sarsar, zira çocuk

anne-babanın sevgisine çok muhtaçtır. Çocuk söylenenlerin gerçek

olduğuna inanır ve kendini aile dışına itilmiş hisseder. Bunun gibi;

çocuğa olumsuz davranışından dolayı küsmek, aldırmaz görünmek,

hiç konuşmamak ta çocuğa aslında davranışını değiştirmesi için bir

şans tanımaz, ancak onu dolaylı olarak yaptığı davranıştan dolayı

cezalandırır. (Güler Okman Fişek-Çocuğunuz ve Siz.)

  BİRAZ DÜŞÜNELİM:

  Acaba siz bu yöntemlerden en çok hangilerini kullanıyorsunuz?

  ...

  Çocuğunuzun davranışını değiştirmesinde etkili oluyor mu?

  ...

  Siz çocukken bunların hangileri size karşı kullanılırdı?

  ...

  Neler hissettiğinizi anımsıyor musunuz?

  ...

  Davranışlarınızı isteyerek ve inanarak değiştirdiğiniz oldu mu? Nasıl bir

yaklaşımdı?

  ...

  ::::::::::::::::::

  FİZİKSEL DİSİPLİN YÖNTEMLERİ (DAYAK)

  Çocuğu dövmek (kaba etine, yüzüne, ellerine vurmak, çimdiklemek) bodruma kapamak,

cezaya bırakmak gibi kaba kuvvetle verilen cezalar veya yaptırımlar fiziksel disiplin (ceza)

türüne girer. Bu tür disiplin kültürümüzde çok geçerlidir, hatta dayak cennetten çıkmadır

diye bilinen atasözü hala tekrar edilir. Dayak çok çabuk etkisini gösterip çocuğu korkuttuğu

için, en kısa yoldan istenilen amaca ulaştığından (yani beklenen davranışın

yapılmasına (derse oturmak, yemek yedirmek) veya istenmeyen olumsuz davranışın

yapılmasına engel olduğundan (Elleme, ellerine vururum, Kardeşine bir daha vurursan

benden sopayı yersin) aile bireyi tarafından sıkça kullanılır.

  Tarafsız (objektif) olarak bakıldığında, dayak çok haksız bir yaptırım şeklidir.

Kendinizi düşünün, yapmak istemediğiniz bir şeyi sizden fiziksel olarak zaten daha büyük,

daha güçlü biri size vurarak yaptırıyor. Veya yapmamanız gereken bir şeyi yaptınız diye

sizi bir güzel dövüyor. Neler hissedersiniz?

  ...

  Dayak yedikten sonra düşündüğünüz şey davranışınız mı yoksa dayak

yemenin depreştirdiği duygular mı?

  ...

  Dayak atan kişiye karşı duygularınız nedir?

  ...

   ::::::::::::::::

  DAYAK NEDEN EĞİTİME YARAMAZ?

  Dayak eğitime yaramaz, çünkü:

  -Dayak yiyen çocuk yaptığının karşılığını en kısa yoldan ödemiştir.

Yaptığı olumsuz davranış üzerinde düşünmek, hatasını anlamak, onu

tamir yollarını aramak, veya sonuçlarını düzeltmek fırsatı verilmemiştir ona.

Olay, olumsuz davranış dayakla noktalanır.

  -Dayak yiyen çocukta anne-babaya kızgınlık, düşmanlık, nefret hisleri

uyanır. Dolayısıyla, çocuk kendi yaptığının kötü bir şey olduğunu

düşünüp kendini suçlayacağına, karşı tarafı suçlar. Konu yer değiştirmiştir.

Çocuğun düşündüğü odak konu kendi olumsuz davranışı, hatası, suçu

değil, yediği dayak ve bundan dolayı yaşadığı duygulardır.

  -Dayak yiyen çocukta saldırganlık duyguları gelişir. O da anne-babasını

örnek alıp, sorunlarını en kısa yoldan saldırganlıkla, zorbalıkla halletmeye

yönelir, kardeşini, komşu çocuğu, kediyi döver. Ayrıca, aile bireyine karşı

koyamadığı için, saldırganlığını dolaylı olarak gösterir, aile bireyini

kızdıracak, sinirlendirecek başka davranışlarda bulunur.

  -Aslında dayak yiyen çocuk kendini güçsüz, aciz hisseder, karşılık

veremediği için kendinden utanır. Kendine güveni sarsılır. (Çok sık dayak

yiyen çocuklarda, bir büyük fazla yaklaştığı zaman eliyle yüzünü koruma

refleksi gelişmiştir.)

  Dolayısıyla, dayak çocuğa davranışı, etkileri ve sonuçları üzerinde

düşünmek, yani vicdan ve ahlak geliştirmek yerine saldırgan olmayı, işini

kaba kuvvetle halletmeyi, öc almayı öğretir. (Dayak ve dayağın etkileri

bölümü Prof Dr. Çigdem Kağıtçıbaşı'na aittir. Bak. Çocuğunuz ve Siz.)

  Dayak atmanın veya fiziksel ceza vermenin anne-baba üzerindeki etkileri

ise:

  -Dayak atan anne-baba o anki hırslarını, öfkelerini çocuktan alır, en kısa

yoldan kızgınlık duygularını güçsüz biri üzerine boşaltarak rahatlarlar.

Ancak, bu şekil de hırsını gideren anne-baba çoğunlukla yaptığından

pişman olur, utanır, suçluluk duygularına kapılır. Bu suçluluğunu gidermek

için de bu kez aşırı sevgi gösterilerine veya aşırı hoşgörü tutumlarına

girer. Çocuksa durumun dengesizliğini, tutarsızlığını yaşar. Bu tür sürekli

iki uç davranışlar çocuğu ruhsal yönden çok olumsuz etkiler.

  -Buna karşılık, sürekli dayak ve fiziksel ceza (bodruma kapama, cezaya

koyma, karanlık oda) ile eğitim veren anne-baba zamanla acımasız ve

işkenceci bir ruh geliştirir. Bunun da gerek anne-baba, gerekse çocuk üzerindeki

ruhsal etkileri çok ürkütücüdür.

  Demek ki, çocuk eğitimi ve disiplininde dayağın yeri yoktur.

  Dolayısıyla, olumsuz fiziksel ve sözel disiplin ve yaptırım şekilleri

aslında anne-babanın hırsını geçirmeye, kızgınlığını dindirmeye ve

istenilen davranışa en kısa yoldan, fazla uğraşmadan erişmelerine yarar. Ama

yeni davranış her zaman kalıcı olmaz.

  Halbuki, eğitim çocuğun sadece istenilen davranışlarda bulunup,

istenmeyenleri göstermemesine yönelik bir davranış düzenleyici sistem

değildir. Eğitim, çocuğun hem davranışsal, hem ruhsal, hem sosyal,

hem de ahlaki yönden gelişmesine yardımcı olması gereken, buna

olanak sağlayan bir sistemdir.

  Dıştan gelen bir kuvvetle (bu durumda anne/baba zorlaması)

sağlanan disiplin ve sözel ve fiziksel ceza sistemi ile yürütülen terbiye

tarzında bu geliştirici öğeler çok sınırlıdır, zira bu tür disiplin çocukta

dolaylı davranışsal tepkiler geliştirir. Bunları kısaca üç başlık altında

toplayabiliriz.

  Karşı koyma: Çocuk ya aktif olarak karşı koyar, saldırır, direnir,

karşılık verir, veya pasif direnişe geçer, söylenenin aksini yapar, ikazları

bilhassa duymamazlıktan gelir, inadına istenmeyen davranışı yapar veya

anne-babayı kızdıracak başka bir davranışta bulunur. Sanki mahsus

yapıyor, diye yakınır anne. Beni kızdırmak için inadına yapıyor.

Doğrudur, ama buna engel olmanın başka yolları vardır, zira kaba kuvvet ve

zorlama sadece direnç yaratır.

  Kaçış: Kaçış fiziksel veya ruhsal olarak görülebilir. Fiziksel

kaçışta, çocuk fiziki olarak ortalıkta görünmez, odasına kapanır ve

iletişimi keser veya evden kaçar veya kaybolur. Gazetelerde bu tür

kaçışları sık sık okuruz. Özellikle okul çağındaki, karne alma zamanı

eve gelmeyen, kaçan çocuklar evdeki zorlayıcı baskıdan veya tepkilerden

korkan, bunu yaşamak istemeyen çocuklardır.

  Ruhsal kaçışta, çocuk evde bulunsa da anne-babasıyla iletişimi keser,

beraber olduklarında, örneğin yemekte konuşmaz, cevap vermez, hayal ve

fantezi dünyasına kaçar veya yalan söyleyebilir. Önlem alınmazsa zamanla

kabuğuna çekilen, hayal fantezi dünyasına sığınan ve gerileyen bir kişilik

geliştirebilir. Ruhsal kaçış, ileride sigara, alkol, uyuşturucu alışkanlıklarına,

aşırı hallerde de ruh hastalıklarına yol açabilir.

  Aşırı itaat: Kültürümüzde itaatkar çocuklar çok sevilir, tutulur. Ayşe çok

iyi çocuktur. Hiç sözümden dışarı çıkmaz. Ali sözümü hep dinler hiç beni

üzmez. Dizimin dibinden ayrılmaz. Anneler bu tür sözleri övgüyle sarfeder,

dinleyenler de itaatkar çocuğa takdirle bakarlar. Ancak, sürekli itaat etmeye

alıştırılmış, zorlanmış çocuklar zamanla kendi değerlerini yadsıyan, kendi

inançlarından vazgeçip herşeyi sorgusuz kabullenen, aşırı uyumlu kişilikler

geliştirirler. Bu pek tabii büyüklerin dünyası için çok ideal gözükür, zira aile

bireyini uğraştırmaz. Ancak, çocuğun kişiliği ve gelişimi açısından,

geleceği için böyle bir davranış alışkanlığının sakıncaları çoktur. Bu tür

çocuklar, kendilerine sürekli ne yapacakları, ne yapmaları gerektiğini söyleyen

anne-babayı bulamayınca, onların yerine buldukları ilk otoriter kişinin etkisi

altına girerler. Kötü arkadaş edinip onlara uyan, kötü alışkanlıklara hayır

diyemiyen, arkadaşlarına aşırı uyum gösteren çocuklar bu tür sürekli itaat

etmeye alıştırılmış çocuklardır. Bunun dışında, aşırı uyuma ve

aşırı itaate alıştırılmış çocuklar ileride kişiliksiz, yağcı, gözlerimi

kaparım vazifemi yaparım türünde sorumsuz kişilikler geliştirebilirler.

  Sonuç olarak, aşırı bir dış kontrolle bütün davranışları başkaları

tarafından kontrol edilip düzenlenen çocuklar, hiçbir iç kontrol (özdenetim)

geliştirme olanağı bulamadıklarından, ev dışı yaşamlarında, yani

anne-baba kontrolü yokluğunda kendilerini kontrol etmekten acizdirler. Bu

çocukların, ileriki yaşamlarında ya sorumsuz, kontrolsüz, aşırı davranışlarda

bulunan kişilikler, veya başka birinin kontrolü altına kolaylıkla girebilen

pasif, tepki göstermesini bilmeyen, her şeyi kabullenici kişilikler geliştirmesi

muhtemeldir.

  Daha önce de belirttiğimiz gibi, çocuk yetiştirmenin ve eğitiminin amacı,

çocuğun istenmeyen davranışlarını sindirip islah etmek değildir. Çocuklar

halledilmesi gereken sorunlar gibi görülmemelidir. Çocuk eğitimi, çocuğa çevresine

uyumlu, sorumlu, ve saygılı davranış yollarını (disiplinini) gösterip, bu arada

çocuğun kişiliği ve yeteneklerini en iyi şekilde geliştirmesine olanak sağlamaktır.

Bunu da iç kontrollü disiplin (özdenetim) yöntemleriyle elde edebiliz.

   :::::::::::::::::

  İÇ KONTROLLÜ DİSİPLİN (ÖZDENETİM) NEDİR?

  İç kontrollü disiplin, yani özdenetim, kişinin bazı kuralları benimsemesi ve

dış uyarılara gerek kalmadan bu kurallara kendi kendine uyması veya

uygulamasıdır. Çok disiplinli bir kişi dediğimizde, bu kişinin kendi kendine

yapılması gereken bazı davranışları veya görevleri yaptığını övgü ile

anlatmış oluruz. Aslında çocuklarla da varmak istediğimiz amaç budur.

Kuralları benimsemeleri, ne yapıp yapılmaması gerektiğini bilip kendi

kendilerine yapmaları, sürekli uyarı ve ikaza gerek kalmadan görevlerini yerine

getirmeleri (örneğin: diş fırçalama, banyo yapma, dersini zamanında yapma,

gece belirli bir saatte yatma, eşyasını toplama, gibi...). Bu şekilde, hem

anne-baba sürekli ikaz ve kontrol rolünden kurtulur, hem de bu nedenle

oluşabilecek sürtüşme ve sorunlar da önlenmiş olur.

  Aslında, herkes gibi çocukların da kurallara ihtiyacı vardır. Bunu bir trafik

sistemi ile örnekleyebiliriz. Trafiğin nasıl işlediğinden haberi olmayan bir sürücü

arabasına binip yola çıktığında, yolun sağından gideceğine solundan gidebilir, aşırı hız

yapıp olmayacak sokaklara girebilir ve sonuçta trafiği altüst eder, kaza yapar ve pek

tabii cezalandırılır. Buna engel olmak için, trafiğe çıkmadan önce, bütün sürücüler

trafik kurallarını öğrenir, neyin yapılıp neyin yapılmadığını benimser, hatta bu

kural ve davranışları deneyerek öğrenme devresinden geçerler. Bunun için de bir

süre, yanlarında bir deneyimli şoför oturup onlara yol gösterir. Bu örneği ev içine

aktarırsak, ev içinde hareket etmeye başlayan çocuk, ne yapacağı ve nasıl hareket

edeceği, yani evin kuralları hakkında eğitim (açıklama) görmemişse, haliyle

yanlışlar yapacak ve bu nedenle ikaz edilecek veya cezalandırılacaktır (kızma,

bağırma, vb.) Çocuk deneme ve yanılmalarla neyi yapıp yapmaması gerektiğini

öğrenecek ama her zaman nedenini öğrenemeyecektir. Buna karşılık, özdenetim

eğitiminde ilk temel yaklaşım, çocuğa ne yapıp yapmaması gerektiğini açıklamak,

ona yol göstermek, yani trafikte olduğu gibi onu, eğitimden geçirmektir. Dr. Atalay

Yörükoğlu, bunu bir ustanın çırağına sanatını öğretmesine benzetir: (Yörükoğlu,

A.; Çocuk Ruh Sağlığı-Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1980.) Usta çırağını

işin kolayından başlayarak eğitir. Öğretimini ondaki gelişme hızına göre

ayarlar. Yavaş yavaş sorumluluk verir. Başarısını destekler, yanlışını

düzeltir: Nerede güvenceğini, nerede başında durup denetleyeceğini bilir.

Ona yanılma payı bırakır; toyluk yanılgılarını bağışlar, beğenildiğini gören

çırakda işine dört elle sarılır. Ustasına benzemek ve ona yetişmek için tüm

yeteneğini ve çabasını ortaya kor, der.

  Bu yaklaşımdan da görüldüğü gibi, ilk temel ilke, kural ve beklentileri

açıklamak, ikinci temel ilke ise desteklemektir. Yani sürekli çocuğun olumsuz

davranışlarına olumsuz tepki göstermek yerine, olumlu davranışlarını da

takdir edip pekiştirmek, hiç değilse bu yoldaki çabalarını övmek ve

desteklemektir. Sadece ve sürekli olumsuz tepkilerle büyüyen çocuklar, bir süre

sonra isyan eder, cevap verir, söz dinlemez olur ve daha da önemlisi yaşam

heveslerini yitirir, kendilerine güvenmez ve küskün olurlar. Bunun karşılığında,

olumlu davranış ve çabaları takdir gören çocuklar, daha hevesli ve güvenli

hareket eder ve daha kolay söz dinlerler.

  Peki, otoritemizi hiç kullanmıyacak mıyız? der anne veya baba. Sanki

aniden ellerinden bir silah alınmıştır... Tabii ki kullanacağız. Ancak otorite,

alışılagelmiş anlamda, korkutarak saygı elde eden çatık kaşlı bir güç

değildir. Gerçek otorite, bir konu hakkında bilgi sahibi olan bir kimsedir.

Örneğin: Bu kişi hukuk alanında bir otoritedir, deriz. Yani, bu konuda bilgili,

deneyimli, güvenilir bir kişidir, demeye getiririz. Ona danışır sözünü dinleriz.

Bir konuda otorite olmak için yüksek tahsil yapmak şart değildir. Bir bahçıvan da,

bahçe, ekim, çiçekçilik konusunda otoritedir, yani söz sahibidir. Ona başvurur

danışır, fikrini sorar, sözünü dinleriz. İşte ev içinde de varmak istediğimiz

gerçek otorite budur. Çocuğun sözüne ve fikrine güvendiği, başvurduğu ve

sözünü dinlediği kişi. Korku nedeniyle değil de bilgi, güven ve saygı nedeniyle.

  Dolayısıyla, evde disiplin sağlamak için salt otorite ve güç kullanmaya gerek

yoktur. Bu konuda bilgili olmak, bilinçli hareket etmek, tutarlı davranmak

ancak aynı zamanda da sabırlı ve hoşgörülü olarak çocuğun karşısına geçeceğine,

onun safında olup onu desteklemek yeterlidir. Bu tür bir yaklaşımla özdenetim

daha sağlıklı ve kalıcı bir şekilde elde edilir.

   ::::::::::::::::

  ÖZDENETİM NASIL ELDE EDİLİR?

  1) Ev içindeki kural ve beklentiler katı ve değişmez değildir. Kurallar

çocuğun yaşına, kişilik ve yapısına ve özel durumlara göre düşünülerek

uygulanır.

  Yaş: Örneğin, 3 yaşında bir çocuğun yemeğini hiç üstünü kirletmeden ve

çok düzgün yemesi beklenemez. Bu nedenle çocuğa kızmak, onu azarlamak

veya cezalandırmak faydasız, hatta zararlıdır. Buna karşılık, 7 yaşlarında

bir çocuğun temiz ve düzgün yemesi daha gerçekçi bir beklentidir. Bunun gibi, 5

yaşına kadar olan çocukların öğleden sonra uykusuna yatmaları beklenebilir

ancak o yaştan sonra böyle bir kuralı katı bir şekilde uygulamak sorun

yaratabilir. Daha büyük yaşlardaki çocuklarla, öğleden sonra dinlenme saati,

çocukla birlikte farklı bir şekilde planlanabilir: Odasında kitap okuması,

resim yapması, oyun oynaması, vb... Demek ki, evde kurallar sorun yaratıyorsa,

kendimize şöyle bir soru yöneltebiliriz: Acaba bu kural veya beklentim

çocuğumun yaşına uygun mu? Çocuğum bunu yapabilmek için çok mu küçük?

(Veya yaşı artık büyüdü mü?)

  Bu konuda daha gerçekçi beklentiler için kitabın arka bölümünde küçük

çocukların yaşlarına göre genel davranışlarını belirleyen tabloya

bakabilirsiniz. (EK: 1)

  Şermin Hanım oğluyla (17 yaş) arasında sürekli sürtüşme olmasından

şikayetçiydi: Ne önerse, Fuat karşılık veriyor, bir türlü anlaşamıyorlardı.

Özellikle Fuat'ın sürekli üşütüp hastalanması sorun olmaktaydı. Şermin

Hanım Fuat'ın okula gidip gelirken yün şapka giymesinde ısrar ediyor; Fuat

ise şiddetle direniyor, evden çıkar çıkmaz şapkasını başından çıkarıp

cebine sokuyordu. Şermin Hanım, ise bu duruma müthiş içerliyor ve Fuat'ı

azarlıyor, bu konu da evde sürekli çatışma haline dönüşüyordu.

  Şimdi, bu durumda 17 yaşında bir çocuğun sokakta yün şapka giymek

istememesi doğal karşılanamaz mı? Küçük çocukların şapka giymeleri çok

doğal da, 17 yaşında bir genç çocuğun şapkayla dolaşmak istememesi geçerli

değil mi? Bazen çocuklarımızın artık çocuk olmadıklarını, büyüdüklerini

gözden kaçırmıyor muyuz? Veya bazen beklentilerimizin yaşlarından çok öte,

yetişkinden beklenen davranışlar olduğunun farkında mıyız?

Çocuklarımızın hemen yetişkin olmalarını beklemiyor muyuz? Üşütüp

hastalanmamaya tek çare yün şapka giymek mi? Çocuklarımızın devamlı

bizim kontrolümüz altında olduklarını varsayıp bazen büyüdüklerini (veya çok

küçük olduklarını) unutmuyor muyuz?

  Kişilik, yapı: Aynı şekilde, bazı kural ve beklentiler çocuğun yapısı

(veya kişiliği) nedeniyle sorun haline gelebilir. Örneğin: Bazı çocuklar daha

heyecanlı bir yapıya sahiptir ve sabah okula giderken kahvaltı edemezler. Kural

adına çocuğa zorla süt, yumurta gibi besinleri yedirmek hem çocuğun

yapısına göre ağır bir mideyle okula gitmesine, hem de anneyle sürekli

sürtüşmesine neden olur.

  Çocuğun yapısı ve kişiliği göz önüne alınmadan girişilen beklenti ve

kuralların getirdiği sorunları özellikle ilkokul 5'inci sınıf sınavlarına katılan

ailelerde izlemekteyiz... Kimi çocuk daha azimli, daha hırslı ve bu tür

yarışmalara katılmaya daha elverişli ve yatkındır. Buna karşılık, bazı

çocuklar akademik yönden hırslı olmayıp, bu tür yarışmalara katılmaya yapı

olarak uygun değildir. Çocuğunun kişilik ve yapısını göz önünde

bulundurmadan, beklenti ve herkes yapıyor uğruna bu tür çalışma kurallarını

evde uygulamak, gerek çocuk gerek aile için büyük sorunlara yol açmakta,

çocuksa haketmediği bir başarısızlığı yaşamaktadır. Bu durumda, kendimize

şöyle bir soru yöneltebiliriz: acaba bu koyduğum kural veya

beklentim çocuğumun kişiliğine, yapısına uygun mu?

  Özel durum: Kural ve beklentilerin uygulanmasında özel durumları göz

önünde bulundurmak çok yararlıdır. Örneğin: Kural adına, hiçbir özür

tanımaksızın, çocuğa her yemeği yedirme disiplinine girmek, yemek olayını

bir güç kavgasına ve sorun haline dönüştürür. İnsanların gıda ihtiyaçları o

günkü fizyolojik durumlarına göre değişebilir. Çocuk hastalık geliştiriyorsa,

veya o gün bir şeye üzülmüşse, iştahı kapalıdır. Bazı çocuklar belirli

besinleri (süt, yumurta, ıspanak gibi) yiyemezler. Bunları zorla yedirmek, her

şeyi yemesini öğrenmeli veya çocuk süt içmelidir kuralı adına zorlamak,

daha çok nefret etmelerine ve aile bireyi ile de aralarının bozulmasına neden

olur. Verilmek istenen besin ise farklı hazırlama ve sunma şekilleri ile

yedirilebilir. (Örneğin: Süt ihtiyacı için: muhallebi, sütlaç, yoğurt, ayran,

peynir gibi; ıspanak ihtiyacı için: börek, yoğurtlu ıspanak, vb...)

  Tülin Hanım her sabah Can'a kahvaltı hazırlamaktan çok

hoşlanırdı. Yıllardan beri Can sabahları güzel kahvaltı etmeden okula

gitmezdi. Ancak son günlerde, Can (17 yaş) kahvaltı etmeden okula

gitmeye başladı. Bu durum Tülin Hanım'ı çok tedirgin etmekteydi. Birkaç

kere konuşup tartıştılar, ancak Can kahvaltı etmemekte ısrar ediyordu.

Anneciğim, çok güzel kahvaltı hazırlıyorsunuz, ama sabahları iştahım

olmuyor diyordu. Tülin Hanım iyice üzülmeye başlamış, olay sorun

haline dönüşmüştü. Bir gün Can'la konuşmaya karar verdi. Arkadaşça

yapılan bir konuşmadan sonra, Can'ın sabahları derse girmeden,

hoşlandığı bir kız arkadaşıyla okul kantininde buluşmaya çok önem

verdiğini anladı. Can'ın yaşı ve özel durumu nedeniyle eskisi gibi kahvaltı

etmesinde ısrar etmek, Can'la Tülin Hanım'ın gereksiz yere aralarının

açılmasına neden olabilirdi. Tülin Hanım, Can'ın sağlıklı beslenmesine

çok önem veriyorsa, Can'a sabahları okula götürmek üzere bir sandviç

hazırlayabilir veya arada bir kantinden bir tost yemesine müsaade edebilirdi.

  Nitekim öyle oldu, ve Can bir süre evde kahvaltı etmedi, ama aile içindeki

sorun ve anlaşmazlık da halledilmiş oldu.

  Bu gibi durumlarda, kendimize şu soruyu yöneltebiliriz: şimdiye kadar bu

kural ve beklentime uyan çocuğum, acaba neden bu günlerde uymak istemiyor?

Özel bir durumu mu var?

  Demek ki, çocuğa özdenetim kazandırabilmek için, ev içi kural ve

beklentileri yaptırım gibi görmeden çocuğun yaşı, yapısı ve özel

durumlarını göz önüne alarak uygulamamız daha yapıcı olur.

  2) Çocuğa kuralların nedeni izah edilir. Küçük çocuklar uyumayı çok

sever ve isterler. 3 yaşına kadar olan çocuklar bu böyle yapılır veya bu

yapılmaz diyerek fazla açıklama yapmadan bazı davranışları yaptırmak

daha kolaydır. Ancak, 3-4 yaşından itibaren, çocuklar herşeyin nedenini

öğrenmek isterler. Özdenetim sağlamak için, çocuklara kuralların nedenini

izah etmek çok yararlıdır. Böylelikle çocuk kural uygulayıcının

karşısında olmayıp, onun safına geçerek kuralı daha kolaylıkla

benimseyebilir.

  Erez bütün çocuklar gibi Koka-kola içmeye bayılır. Sözden anlayacak yaşa

geldiğinde bir gün Erez'e Koka-kolanın mide ve karaciğere çok zararlı

olduğunu anlattım. Sadece Pazar günleri veya bir arkadaş davetinde

içebileceğini söyledim. Diğer günlerde Koka-kola içilmeyeceğine karar verdik.

Erez sık sık komşumuz Nadiye Hanım'ın oğluyla buluşur ve beraberce

oynarlar. Nadiye Hanım'larda Koka-kola çok sık sarfedilen bir içkidir. Nadiye

Hanım birgün Erez'e Koka-kola ikram ettiğini, ancak Erez'in o gün pazar

olmadığı gerekçesiyle Koka-kola içmediğini anlattı. Erez ise birkaç gün sonra

olayı şöyle yorumladı: Anne, biliyor musun? Feritler hafta arası da Koka-kola

içiyorlar. Ama ben içmedim: Hem Ferit'in karaciğeri hasta olacak, benimki değil.

  3) Beklenen davranışlar açıklanır: Şöyle yap; Böyle yapma yerine

hangi davranışın ne zaman beklendiği çocuğa açık bir dille anlatılır,

öğretilir.

  AZARLAYACAĞINIZA, Bunların yeri burası mı? Sana kaç kere söyledim?

  Bağırarak söylenen eleştiri ve yönlendirmeler etkili değildir. Zamanla

duyulmaz hale gelirler.

  AÇIKLAYIN, Ali, çanta ile paltonu kapının önüne bırakma kalabalık oluyor.

Hemen içeri götür tamam mı?

  Beklentinin açıklanması suçlamadan daha etkilidir. Ancak beklentiler bazen

tekrar ister.

  Öğretilmeden uygulanan disiplin yaptırımdır, özdenetime dönüşebilmesi

için açıklanması, öğretilmesi gerekir. Açıklama verildiğinde, çocuklar ne

yapılıp yapılmaması gerektiğini daha iyi anlarlar. Burak, hadi yatağa yerine

Burak, TV'de haberler biter bitmez yatma vakti oluyor, tamam mı? demek,

Burak'ın ne zaman yatması gerektiğini daha açık anlatır. Yatarken önce pijamanı giyip dişlerini

fırçalarsın. Ben de sana iyi geceler demeye geleceğim, gibi bir davranış

açıklaması da Burak'tan yatma zamanı ne gibi davranışlar beklediğimizi

anlatır. Çocuğu yanlış bir davranışta bulunurken yakalamak yerine (Neden

hala yatmadın? Neden dişlerini fırçalamadın?), çocuğa iyi davranma

şansını tanımak daha etkili ve kalıcıdır. Ayrıca, açıklama alan çocuk

kendini adam yerine konulmuş sayar ve aile büyüğü ile daha kolay işbirliğine

girer.

  Her akşam üstü Alper'in odası darmadağın bir haldeydi. Emine Hanım bu

duruma müthiş içerliyor ve Alper'i bayağı azarlıyordu. Bir daha bu halde

görürsem, bütün oyuncaklarını çöpe atacağım. Gerçekten de bir gün bütün

oyuncakları en üst rafa kaldırdı. Sonuç: Ağlamalar tartışmalar, Alper'in sürekli

huzursuzluğu. Aslında o odayı her akşam toplamak müthiş bir külfetti. Grup

çalışmasında, Emine Hanıma, Alper'e oyuncaklarını toplamasını öğretmesi

önerildi. Bir kere bütün oyunları birden açmayacak, biri bittiğinde toplayıp diğerini

açacaktı. Ayrıca, Emine Hanım odayı toplarken Alper'de beraber toplayacak ve

yerine yerleştirecekti. Odayı toplama oyun haline dönüştürülebilirdi. Akşam

yemeğinden önce Alper'in odası mutlaka yerleşmiş olacaktı. Emine Hanım,

ertesi gün Alper'e oyuncaklarını geri vereceğini, ancak oynadıktan sonraki

toplama koşullarını açıkladı. 3-4 gün beraberce topladılar. Emine Hanım'ı

Alper'le toplamak aslında çok zorluyordu. Kendi başına toplasa daha çabuk

bitirecekti. Ama, Alper'in öğrenmesi ve alışması için başta biraz zaman

kaybetmesi gerekliydi. Aslında başta kaybedilen biraz zaman, sonradan

tartışmalardan kazanılacak olan zamana bedeldi. Bir süre sonra, Alper

oyuncaklarını daha iyi toplamaya başladı. Oda eskisi kadar karışık ve

dağınık değildi.

  4) Çocuğa kuralların uygulanmasında aktif rol ve sorumluluk verilir.

  Emir'in sabah kalkmaları bir sorun haline gelmişti. Emir bir türlü yataktan

çıkmıyor, annesi birkaç kere çağırmadan kalkmıyordu. Sonunda beraberce (Anne

ve Emir) bu soruna bir çare düşünüldü ve Emir yanına bir çalar saat istedi.

Çalar saat çaldığında, Emir kalkacak ve anne Hadi Emir demekten

kurtulacaktı. Gerçekten de çalar saat sistemi ile Emir daha kolay kalkmaya

başladı. Anne de dış uyarıcı (yaptırımcı) rolünden kurtuldu.

  Pınar Hanım çocuklarının hergün çiğ sebze yemelerine çok önem

vermekteydi. Ancak çocuklar şiddetle karşı koyuyorlar ve tabaklarına konan

havuç salatası veya domatesleri kesinlikle yemiyorlardı. Çocuklarına

sorumluluk vermeyi Pınar Hanım şöyle gerçekleştirdi: Bakın çocuklar, ben

hergün çiğ sebze, havuç salatası veya domates yemenize çok önem

veriyorum. Ancak artık bunları tabağınıza ben koymayacağım. Masanın

ortasında olacak ve siz istediğiniz kadarını tabağınıza koyacaksınız.

Anlaştık mı? Gerçekten de çocuklar bu şekilde bir teklife daha az direndiler.

Başta kaşığın ucu ile alınan salata bir hafta sonra birer kaşığa doğru

yükselmişti.

  5) Çocuğun beklenir davranışları (veya ona yakın olanlar) ve

çabası takdir edilerek pekiştirilir.

  Bu gece hatırlatmadan yatağa gittiğine çok sevindim. Artık yatma

zamanını kendin ayarlayabiliyorsun.

  Aferin, odanı çok güzel toplamışın. Doğrusu çok memnunum.

  Bugün sokakta benden hiçbir şey istemediğine çok sevindim. Böylece boş

yere üzülmemiş ve kavga etmemiş olduk. Tartışmadan sokağa çıkmak çok

keyifli oluyor.

  Sabahları hadi Emir demeden kendinden kalkıp hazırlanman beni çok

rahatlatıyor, devamlı peşinden koşmuyorum, daha az sinirleniyorum.

  Artık ben söylemeden salata yemeniz çok hoşuma gidiyor. Hem de her

yemekte kavga etmiyoruz.

  Ebru'dan çok memnunum. Eve gelir gelmez derse oturur ve dersini

bitirmeden de oyun oynamaz. Gerçekten bu konuda başka evlerde olduğu gibi,

benim hiçbir sorunum yok.

  KIZACAĞINIZA, Çabuk oyuncaklarını topla, herşeyi yerine koy!

  Dağınık bir odayı toplamak kendi gözümüzde nasıl büyürse, çocuğun

gözünde de büyür. Emirlere de direnir.

  ÖĞRETİN, Gel odanı beraber toplayalım. Sen küpleri kutuya koy ben de

kalemleri toplayayım.

  Disiplin ve alışkanlıkları uygulatacağımıza öğretirsek daha etkili

oluruz.

  YATIRIM UYGULAYACAĞINIZA, Tabaktakileri bitirmeden sofradan kalkmak yok!

  ÇOCUĞU İŞE KATIN, Ispanaktan yiyebileceğin kadarını kendin tabağına koy,

ama hepsi bitecek tamam mı?

  Çocuğu aktif olarak uygulamaya katmak daha iyi sonuç verir.

  ÇOCUĞA SORUMLULUK VERİN, Pijamalarını kendi giysin.

  OLUMLU DAVRANIŞI PEKİŞTİRİN, Aslı, bu akşam pijamanı hiç yardımsız giydin!

gerçekten büyüdün artık.

  Sorun bittikten sonra arada bir olumlu tepki göstermek alışkanlığın

kalıcı olmasını pekiştirir.

  İKAZ YERİNE NOT ASIN, Not: Ali paltonu kapının önüne bırakma.

  OLUMLU DAVRANIŞI TAKDİR EDİN, Çanta ve paltonu artık hep içeri götürüyorsun,

çok hoşuma gidiyor.

  Bazen devamlı tekrar ederek dırdır yerine, değişik hatırlatma ve

ikaz yöntemleri daha etkili olabilir

   ::::::::::::::::

  YAPTIRIMDAN ÖZDENETİME...

  Sürekli dış kontrollü bir disiplinle ve yaptırımla yürütülen evlerde anne veya

babanın aniden tavır değiştirerek iç kontrollü disiplin (özdenetim) tarzına

geçmeleri çocuklarda bir bocalama yaratabilir. Devamlı bağırılmaya, ikaz

edilmeye alışmış bir, çocuk, aniden bağırmayan veya aşırı tepki

göstermeyen bir anne veya baba ile karşılaşınca şaşırabilir. Grup

çalışmalarından sonra, bu şekilde tavır değiştiren bir anneye çocuğu şöyle

bir soru sormuştu: Peki anne, neden artık bağırmıyorsun? Diğer bir anne ise

çocuğu ile kendi arasında şu hoş olayı aktarmıştı. Tartışmalı bir ilişkiden

ve sürekli ikazlardan sıyrılıp farklı bir yaklaşımla çocuğuna hitabeden anne,

Burağın artık kendi söylemeden bazı görevlerini yerine getirmesi ve yapmaması

gereken şeyleri kendiliğinden yapmaması üzerine, bir gün oğluna: Biliyor

musun Burak, sen çok paşa bir çocuk oldun. dedi. Burak ise annesine şöyle bir

yanıtta bulundu: Aslında sen çok paşa bir anne oldun. Anne-babanın tavır

değiştirmesi karşısında şaşıran çocuklar bazen bu durumdan istifade etmek

isteyebilirler. Bu durumda, önemli olan, aile büyüğünün tavrında sebat edip,

hemen eski alışkanlıklarına (kızma, bağırma, vb.) dönmemeye özel çaba

göstermesidir. Yeni tavır ve yaklaşımında sebat edip devamlılık gösteren

anne-baba bir süre sonra çocuklarının bu duruma uyum gösterdiklerini

göreceklerdir.

  Yeni edinilen davranışları bir saatin pandülüne benzetebiliriz. Saat

başları, saat çaldığında pandül bir sağa, bir sola doğru kuvvetle gider gelir,

birkaç gidiş gelişten sonra pandül ortada dengesini bulur. Yeni edinilen

davranışlar da böyledir. Önceleri bağırıp kızan, sürekli azarlayan aile büyüğü

(pandül sağda) yeni edindiği tavır çerçevesinde susar, sabreder, anlayış

gösterir (pandüf solda) çocuksa bu duruma şaşırıp uyum gösteremediği için

aile büyüğünün sınırlarını zorlar ve onu sanki eski tepkilerine döndürmeye

çalışır, ne kadar ileri gidebileceğini bilmek ister. Bu durumda aile büyüğü artık

dayanamaz ve eski davranışına dönerek (pandül sağda) kızmaya başlar,

hatta çocuğu dövebilir. Ben bu kadar sabrettiğim halde hala devam ediyorsun.

Ancak burada önemli olan, aile büyüğünün bu kadar ileri gitmemesi, yani pandülü

çok da sağa kaydırmamasıdır. Pandül gibi, eski ve yeni davranışlar da gide

gele dengesini bulacak, yeni tavır ve davranışlara hem aile büyüğü hem de

çocuk uyum sağlayacaktır. Burada önemli iki unsur: Aile büyüğünün Olmuyor

her şeyi denedim olmuyor deyip eski alışkanlıklarına dönmemesi, sebat

etmesi ve yeni tavır ve davranışının hemen çocukta olumlu değişiklik

yaratacağını düşünüp, olmuyor diye umutsuzluğa kapılmamasıdır. Her yeni

davranış, eğitim ve alışkanlığın yerleşmesi için biraz zamana ihtiyacı

vardır.

  HATIRLATMA ...

  Disiplinde özdenetim sağlamak için:

  1) Kuralları çocuğun yaşına, kişiliğine, ve özel durumlara göre ayarlayın.

  2) Çocuğa kuralların nedenini izah edin.

  3) Kendisinden beklenen davranışı açık bir dille ayrıntılı olarak

çocuğa anlatın.

  4) Çocuğa kuralların uygulanmasında aktif rol ve sorumluluk verin.

  5) Çocuk beklenen davranışı gösterdiği zaman hemen takdir edip

memnun olduğunuzu belirtin.

   ::::::::::::::::

  EĞER HAYATIMI BİR DAHA YAŞASAYDIM

  Eğer hayatımı bir daha yaşasaydım, sefere daha çok yanlış yapmaya

cesaret ederdim. Rahatlar, kollarımı gererdim. Bu kez yaptığımdan daha çok

saçmalardım. Daha az şeyi ciddiye alırdım. Daha fazla şans tanır, daha sık

yola çıkardım. Daha fazla dağa tırmanır, daha çok nehri yüzerdim. Dondurmayı

daha fazla, kuru fasulyeyi daha az yerdim. Herhalde daha çok güzel, ama daha az

hayali sorunum olurdu.

  Bilir misiniz? Ben saati saatine, günü gününe mantıklı ve sağlıklı yaşayan

insanlardanım. Oh evet, güzel anlarım oldu, ama tekrar başlasaydım, onlardan

daha çok olmasına çalışırdım. Aslında, başka hiçbir şey olmamasını

denerdim. Sadece anlar, birbirinin ardından, yaşadığım her günün ötesinde

onca yıl yaşamak yerine.

  Ben hiçbir yere termometresiz, hırkasız, yağmurluksuz ve paraşütsüz

gitmeyen insanlardanım. Hayatıma tekrar başlasaydım, çok daha az yükle

yolculuk ederdim.

  Eğer hayatımı bir daha yaşasaydım, ilkbahara daha erken yalınayak girer,

sonbaharın gecine kadar da öyle kalırdım. Daha çok dansa gider, daha sık halay

çekerdim. Daha çok papatya toplardım.

  Nadine Stair, 85 yaşında (Louisville, Kentucky)

   ::::::::::::::::

  ÇOCUKLAR NEDEN SÖZ DİNLEMEZ

  YAPLAR VE YAPMALARLA YAŞAMAK

  Hiç sözümü dirilemiyor... yapma diyorum yine yapıyor. Kızım elleme

diyorum, sanki inadına gidip elliyor... ne yapacağımı şaşırdım... sonunda

bağır bağır bağırıyorum, ama ne fayda?... o yine bildiğini okuyor... Bu gibi

yakınmaları ne çok işitmiş, belki de ne çok yapmışızdır... Gerçekten

çocuklar neden söz dinlemezler acaba?

  Konuya girmeden önce, kendimize dönük bir fantezi alıştırması

yapalım: Farzedelim ki bir işinizi halletmek üzere, birkaç günlüğüne, başka bir

şehre gitmek zorunda kaldınız. O şehirde oturan (halanızda veya teyzenizde)

kalmak zorundasınız. Halanızın evine vardığınızda, size yerleşmenize

yardım ediyor. Bu arada Odana girip çıkarken gürültü etme, enişten

dinleniyor diyor. Banyoya girip ellerinizi yıkarken: Suyu fazla harcama, dikkatli

kullan diye tembihte bulunuyor. Salona geçip oturmak istiyorsunuz: O koltuğa

oturma, o misafir koltuğu, kirlenmesin diyor... akşam yemeğinde, nefret ettiğiniz

kereviz yemeğini; Sıhhate çok iyi gelir diyerek size zorla yediriyor. Sokağa

çıkmak istiyorsunuz, Hava çok soğuk, üşüteceksin, şapkanı giymeden

çıkma sakın diye tembihleyerek, şapka giymeden çıkmamanıza dikkat

ediyor.

  Evet sorarım size, bir daha o kente gittiğinizde yine halanızda kalmak ister

misiniz? Veya, kalmak zorundaysanız, ne hissedersiniz? Halanızın sözünü

kibarca dinler gibi görünür, kafa sallar, sokağa çıkar çıkmaz şapkanızı

çıkarır, bir Of! mu çekersiniz? Yoksa, halanızı dinler görünür, ama

duymamazlıktan gelir ve o etrafta yokken, inadına misafir koltuğuna mı

oturursunuz? Yoksa, Hala, bana karışmayın, istediğimi yer, istediğimi

giyerim mi dersiniz? Gerçekten ne yaparsınız? Hem neden halanızın sözünü

dinlemek istemiyorsunuz? Söyledikleri aslında çok makul şeyler...

  Evet, onu yapma... bunu yapma... şöyle yap... böyle yap... Sürekli bu

uyarıları duyan kişi ne hisseder acaba? Ne yapması gerektiği sürekli

söylenen, yapmaya çalışırken yanıldığı veya yapmayı unuttuğu zaman

hemen kızılan, bağırılan kişi sana yapma demedim miii?, hele sürekli

yaşadığı yerde, yani kendi evinde ise ne hisseder acaba? Bıkkınlık mı?

Yoksa yaşam hevesini kaybetmek mi? Öfke mi?.. Bu hele bir çocuksa,

çocukluğun getirdiği doğal merakını yitirme mi? İsyan mı? Bu olumsuz

tepkilere karşı zamanla bir bağışıklık, bir savunma geliştirmez mi?

Yani, bunları artık duymaz, dinlemez olur, yaşamını sürdürmeye çalışmaz mı?

  Genellikle, eğitimi hep yapılmaması gereken davranışları düzeltme

Elleme, yapma, veya yapılması istenen davranış yapılmadığı zaman,

hatırlatma, uyarma ders çalış, yemeğini ye... olarak algılarız. Ailelerin

çocuklarına yaklaşım tarzını inceleyen bir araştırmada (Baldwin, 1945), bir

aileyi uzun bir süre gözlemci olarak izleyen araştırmacı, anne çocuk arasındaki

iletişimi şöyle anlatır; 11 aylıkken, annesi çocuğu kucağına alır veya masanın

üzerinde giydirirdi. Kendi kendine yardım etmesine olanak verilmiyordu, zira bu çok

zaman kaybına neden olacaktı. Çocuk 17 aylıkken, bir gün elimdeki kitabı

gördü (gözlemci) ve almak için uzandı, arada pek açık olmayan birşeyler

söylemeye çalışıyordu. Kitabıma eliyle vurdu. Annesi: Yapma dedi. Çocuk

bileğimi tuttu, annesi yine Elleme rahat dur dedi. Çocuk büyüdükçe ve istenilen

davranışları gösterip uyum sağladıkça, anne-çocuk arasındaki iletişim daha

durgunlaştı.. Anne, bir disiplin olayı çıkmadıkça, çocuğun yaptıklarına pek

dikkat etmemekteydi. İletişim ancak çocuk yanlış bir şey yaptığı veya

kızdırdığı zaman oluşmaktaydı. Okul döneminde ise, annenin tek ilgisi okul

başarısı veya başarısızlığı ve okulda itaat etmesi veya sorun çıkarması ile

alakalıydı. (Maccoby, E.E. Social Development, Harcourt Brace Jovanovich,

İnc. 1980.)

  Diyeceksiniz ki, Şunu yapma... böyle yap demeden çocuğa iyiyi, kötüyü,

doğruyu yanlışı nasıl öğreteceğiz?

  Psikolojide Kademeli yaklaşmalar terimi ile açıklanan bir yaklaşım tarzı

vardır. Kademeli yaklaşmalarda, yapılması istenilen, beklenen davranış

belirlenir. Örneğin çocuğun yalnız başına kaşıkla yemek yemesi. Çocuğa

istenen davranışta bulunabileceği ortam hazırlanır, (örneğin yemek yerken

yerleri ve masayı kirletebileceği bir yer-mutfak) çocuğun ağzına götürebileceği

boyda bir kaşık) ve izlenir, (veya davranış örnek olarak gösterilir ve açıklanır.

İstenilen, beklenilen davranış veya ona çok yakın ama henüz mükemmel olmayabilen

davranış yapıldığı anda pekiştirilir, yani takdir edilir, şöyle ki: Çocuğun yalnız

başına kaşıkla yemek yemesini istiyoruz. (beklenen, istenen davranış), çocuğun önüne yemek

tabağını koyar, ne yapması gerektiğini açıkça gösterebiliriz: Ya biz bir

kaşık alıp yemeği ağzımıza götürür, veya çocuğun elini tutarak tabaktan

yemek alıp ağzına götürmesine 1-2 kere yardımcı oluruz. Bunları yaparken de

sözle açıklarız: Bak şimdi kaşıkla tabaktan biraz yemek aldım kaşığı

ağzına götürdüm gibi.. Ondan sonra, çocuğu serbest bırakıp, ne yapacağını

izleriz. Pek tabii, başlangıçta tabaktan kaşıkla yemek alıp ağzına götürmeyi

düzgün ve temiz bir şekilde beceremeyecektir. Yemeği almasını bilemez, yemek

kaşıktan dökülebilir, çocuk ağzına götürürken üstüne dökülebilir. Bunlara tepki

göstermeyiz. (Bunlara karşı önceden tedbir alıp çocuğa plastik bir önlük

giydirmek, yemeği kolay temizlenebilen bir yerde mutfakta vermek çok önemlidir).

Önemli olan çocuğun yapamadığı, beceremediği zamanlarda hemen olumsuz-eleştiri,

olumsuz tepki göstermeyip, yaklaşık bile olsa yapabildiği her davranışı ve

çabayı desteklemektir. Evet çok güzel ... Bravo... Bu kez çok iyi becerdin

gibi.. Böylelikle, çocuğun çabası, yaklaşık davranışları ve ileride

istenilen davranışları takdir sözleri ile pekiştirilir. Bu şekilde çocuk

takdir duymak için daha iyi ve daha güzel yapmaya çalışır, çabalar ve bir

süre sonra gerçekten becerir.

  Şimdi, burada aslında ne yaptık? Çocuğun yapmaması gereken davranışlarına

(kaşığı ağzı yerine burnuna getirmek, tabaktan yemek alırken

tabağın dışına dökmek, gibi) tepki göstermedik, yani olumsuz tepkileri

kaldırdık. Pek tabii, burada söz konusu davranışlar, göz ardı edilebilecek

davranışlardır Örneğin, çocuk püresinin içine kaşığı ile vurup etrafa

sıçratıyorsa tasvip etmediğimizi kızmadan gösterir, beklenen davranışı

tekrar örnekleriz. Demek ki, esas yaptığımız, dikkatimizi sadece

çocuğun yapmaması gereken davranışları üzerine yöneltmek yerine

özellikle olumlu, beklenir ve istenir davranışlarına yöneltmektir.

İstenmeyen davranışlara hemen tepki göstermek yerine, istenir, beklenir

davranışlarına hemen tepki göstermektir.

  Çocukları tatilde buz pateni kaymaya götürdüğümde, soğukta beklemekten

sıkılıp, Acaba ben de denesem nasıl olur? diye içimden geçirmiştim.

Öylesine özgürce kaymak müthiş cazip geliyorsa da, doğrusu benim yaşımda

paten kaymasını becerebileceğimi hiç ummuyordum. Temkinli davranarak,

pistteki hocaya öğrenip öğrenemeyeceğimi sordum. Hoca gayet güvenli bir

şekilde Tabii, neden olmasın dedi. O zaman, işe ders alarak başlamayı daha

temkinli buldum. Hoca, önce küçük adımlar atarak buz üstünde yürümesini

gösterdi. Sonra benim yürümemi istedi. Her attığım adımda Evet... çok güzel,

aferin diyerek beni yüreklendiriyordu. Az sonra tutunmadan yürümeye

başlamıştım. Hoca bu kez hafif hafif kaymayı gösterdi. Benim de yapmamı

istedi. Çok korktuğum halde, beni yüreklendirdiğinden denemek istedim. Hoca

yanımda duruyor, her düşme esnasında beni tutuyordu. Derken hafiften

kaymaya başladım. Hoca Beş adımda bir sendeliyordunuz, şimdi 8 adıma

çıktınız diyordu. Doğrusu çabalarımın arasında hiç de farkında değildim.

Biraz sonra Şimdi 15 adımda düşmeden kaymaya başladınız dedi. Aniden

farkına vardım. Hoca hiç olumsuz ikazda bulunmuyor, sürekli olumlu

çabalarımı ve adımlarımı övüyordu. Dikkatimi hocanın yaklaşım tarzına

verdim. Hoca her adımıma Evet... evet... evet... çok güzel... aferin demekteydi.

Çok şaşırmıştım. İnanır mısınız? 45 dakika sonra pistte kendi başıma

yavaş yavaş kaymaya başlamıştım...

  Şimdi, burada hocanın neler yaptığını incelersek:

  1) Bana güvendi ve güvenini belirtti: Tabii ki kayarsınız. Neden

olmasın? (Bu güven başarılı olabilmenin çok önemli bir öğesidir) Hoca öyle

diyeceğine, Sizin yaşınızda biraz zor olabilir, düşebilirsiniz gibi uyarılarda

bulunsaydı, herhalde cesaret edemiyecektim.

  2) Yapmam gereken davranışı (adımları) örnekledi ve açıkladı.

  3) Yaptığım her olumlu hareketi (doğru adımı) hemen takdir edip

destekledi. (Evet... evet... çok güzel... aferin...)

  4) Hiçbir olumsuz tepkide bulunmadı Aman, dikkat edin, düşeceksiniz.

Olmuyor... Biraz daha dikkatli olun. gibi cesaret kırıcı tepkilerde bulunmadı.

  5) Kademeli yaklaşmalarla olumlu davranışlarımı açıkça belirterek

destekledi. Beş adımda bir sendeliyordunuz, şimdi 8 adıma çıktınız.

  Bunun çocukla uygulaması şu şekilde olabilir: 4 yaşındaki

çocuğumuzun akşam yatarken soyunup pijamasını tek başına giymesini

istiyoruz.

  Aslı artık büyük bir çocuk oldun, akşamları tek başına soyunup

pijamanı giyebileceğine inanıyorum. Bu akşamdan başlayarak deneyelim mi?

  Çocuk Beceremem, ben yalnız soyunamam gibi tepkilerde bulunursa;

Ben senin yanında olup sana yardımcı olacağım diye güven veririz..

Çocuk soyunmaya başlar Evet, çok güzel, kollarını çıkardın,

(davranış açıklaması) şimdi başını çıkarmak istiyorsun, baş bazen

insanı zorluyor değil mi? (empati) Evet, şimdi de pantalonunu çıkardın...

aferin.. şimdi pijamayı giyerken ön tarafını giymeye dikkat et... tamam.. güzel...

evet tek başına giyinebiliyorsun... aferin sana.

  Yaşı için yeni olan bir davranışı deneyip başarabilen çocuk

kendinden gurur duyar ve bu duyguyu kendisine hissettirme olanağını

yarattığı için de annesine, babasına yakınlık hisseder. Başlangıçta açık

bir dille belirttiğimiz davranış ve sözel takdiri, daha ileriki aşamalarda davranış

daha güzel ve uygun oldukça, gözlerimizle takdire çevirebilir veya gülümseyerek

farkettiğimizi belirtebiliriz. Ancak başlangıçta ve özellikle küçük çocuklarla, takdir

ve teşvik sözlerimize davranışın açıklamasını (hangi davranışın takdir

gördüğü) getirmemiz çok faydalıdır.

  Biz insanlar ve tüm canlılar hazza yönelik vadıklarız. Haz duydukça, tekrar

duymak için o davranışı tekrarlarız. Bir hayvana, kuşa, kediye yemek versek,

tekrar bize geleceğinden emin olabiliriz. Onu okşasak, bizi her gördüğünde gelip

kendini okşatmak için bize yaklaşacağından, peşimizden geleceğinden

(dolayısıyla davranışını değiştireceğinden) de emin olabiliriz. Çocuklara

tatlı sözlerle hitabeden, onlarla konuşan, onları güldüren büyükler eve

geldiğinde, çocukların oyunlarını bırakıp onlara doğru hemen gittiklerini

biliriz. Buna karşılık sert, haşin, aksi büyüklerden kaçtıklarını, onlara

yaklaşmadıklarını da... İşte, kademeli yaklaşmalar teorisi bu haz ilkesi

üzerine kurulmuştur.

  Şimdi diyeceksiniz ki, hiç olumsuz davranışları düzeltmeyecek miyim?

İkaz etmeyecek miyim? Tabii ki edeceğiz, ama sadece olumsuz davranışlara

yönelik tepkiler, sürekli ikazlar, neticede annenin dırdır olmasına, çocuğun bir

süre sonra duyarsızlık geliştirip uyarıları duymamasına, veya bıkkınlık,

kızgınlık tepkilerinden dolayı söz dinlememesine neden olur. Kademeli

yaklaşmalar, ve olumlu tepkilerle davranışları pekiştirilen çocuklar, olumsuz

davranışlarına ikaz ve uyarıları da daha iyi duymaya yöneliktirler.

  BİLİNÇLENME ALIŞTIRMASI:

  1) a- Bu hafta içinde kendinizi izleyin. Çocuğunuza ne kadar sıklıkta

Yapma, elleme gibi ikazlar, veya Şöyle yap, böyle yap gibi yönlendirmelerde

bulunuyorsunuz?

  b- Bunların hangilerini kaldırabilir veya azaltabilirsiniz? (Hangilerini

çocuğunuz siz ikaz etmeden zaten yapabilir?)

  ...

  2) Bu hafta içinde dikkatinizi çocuğunuzun sadece olumlu davranışlarına

yöneltin. Çocuğunuzun yaptığı, söylediği hangi davranışları, hangi tutumu

beğeniyorsunuz? Aşağıya sıralayın:

  a- ...

  b- ...

  c- ...

  d- ...

  3) Bunları beğendiğinizi hiç çocuğunuza belli ettiniz veya söylediniz mi?

  4) Bu hafta çocuğunuzun hoşunuza giden, beğendiğiniz iki

davranışını açıkça takdir edin: Davranışı açıkça belirtin ve olumlu

duygularınızı açıklayın (örneğin: Bu akşam yemekte bana zorluk

çıkarmadan yediğine çok sevindim Bir şey sorduğum zaman yalan

söylemeden cevap vermen çok hoşuma gidiyor, sana güvenim artıyor

Derslerini kendi başına yapman çok hoşuma gidiyor. gibi.)

  ...

  5) Takdirlerden sonra çocuğu izleyin: Davranışı tekrarlıyor mu?

İlişkinizde değişiklik var mı?

  ...

  Demek ki, aslında yapmak istediğimiz, çocukların olumlu yönlerine ve

davranışlarına daha çok tepki göstermektir. Bütün bu durumu şu şekilde

simgeleyebiliriz: yarısına kadar dolu bir bardağa bakarak Neden bu bardak

dolu değil? Keşke dolu olsaydı! diye hayıflanmak yerine, dikkatimizi bardağın

dolu kısmına yöneltip, İyi ki bardağın yarısı dolu, daha da boş olabilirdi

diye düşünerek çocuğun olumsuz eksik yönlerine bakacağımıza zaten

mevcut olan olumlu yönlerini görmeye başlamak, ve olumlu yönlerini

takdir edip, memnuniyetimizi ifade etmek.

  Zaten hiçbir çocuk, hiçbir kimse de, dopdolu bir bardak, yani sadece

olumlu ve mükemmel değildir. Önemli olan, onun güzel yanlarının da farkına

varıp öyle olduğu için memnun olabilmek ve bunu farkettiğimizi çocuğa ifade

etmektir. Bu şekilde anne-babasından takdir gören çocuk daha iyi yapmaya,

anne-babayı memnun etmeye ve onların gözünde yaratmış olduğu güzel

algıyı kaybetmemek için çaba sarfetmeye ve söz dinlemeye başlar. Olduğu

gibi kabul edildiğini hissetmek çocuk ve kişi için en büyük hediyedir.

  Birkaç yaşanmış örnek:

  Birsen Hanım sürekli Ayşe'yi (5 yaş) şikayet ediyordu. Neyi yapma

diyorsam onu yapıyor. Kızım öyle yapma diyorum, sanki dememişim gibi...

Birkaç kez söylüyorum, sonunda tekrar edince dayanamayıp bir güzel

dövüyorum... Ama o da fayda etmiyor... Ne yapacağımı şaşırdım.

  Birsen Hanım'a yapmaları, ikazları kesip Ayşe'nin özellikle olumlu

davranışları üzerine dikkatini yoğunlaştırması ve onları sözel ve

davranışsal olarak takdir etmesi önerildi. Yani Ayşe annesinin hoşuna giden

en ufak bir davranışta dahi bulunduğunda (örneğin: Annesi yemeğe

çağırdığında 5 kere çağırmadan gelmeyen Ayşe, ikinci çağırışta gelince)

annesi Aferin, bu sefer beni çok çağırtmadan gelmen çok hoşuma gitti, ben

de yorulmadım gibi memnuniyetini ifade edecekti. Veya davranışsal olarak

Ayşe'nin olumlu davranışlarından sonra ona gülümseyecek, bakışları ile

takdir ettiğini belirtecek, başını okşayacak, çok memnun olunca onu

kucaklıyacaktı. Uygulamadan 15 gün sonra, anne Ayşe'nin daha fazla söz

dinler olduğunu, annenin hoşuna giden davranışları yapmaya başladığını

belirtti.

  Acaba Ayşe'mi değişti? Yoksa annesi mi? Veya ikisi de mi?

  Emine Hn. Onur'u (4 yaş) kesinlikle yemek yemeyen ve bu nedenle evde

sürekli sorun yaratan bir çocuk gibi tanıtmıştı. Yemek saatleri bitmez tükenmez

kabuslar haline dönüşüyor, anne sürekli Onur'a yemek yedirmeye uğraşıyor,

Onur ise kesinlikle ağzını kapatıyor, veya ağzındaki lokmayı çiğnemeden

öylece tutuyordu. Yemek saatleri anne ile çocuk arasında bir güç kavgası

haline gelinişti.

  İlk olarak Emine Hanım'a artık Onur'u kendinin yedirmemesi ve Onur'un

tek başına yemesine müsaade etmesi (beklenen davranışa olanak sağlamak,

çocuğa güvenildiğini belirtmek) hatta tabağına kendi istediği kadar yemeği

kendi koyması (önceden sözsüz olan şu kadar yemeği yiyeceksin olumsuz

mesajını kaldırmak) ve çocuğun yediği kadarına bir müddet göz yumup hiç

ikaz etmemesi (Hadi oğlum ye. gibi olumsuz tepkileri askıya almak) önerildi.

Olumsuz tepkilerin, Bu çocuk hiçbir şey yemiyor gibi söylenmelerin

iptalinden başka, onların yerine Unur'un kendi başına yemek yeme

çabalarını takdir etme (olumlu tepki) yediği kadarına memnuniyet ifadesi

(olumlu tepki) konuldu. 10 gün sonra Emine Hanım'ların evinde yemek sorunu

ortadan kalkmıştı.

  Aile içi iletişim grup çalışmalarına katılan Cana Hanımoğlu Can'ın (yaş 31)

kendini hiç aramadığını, ziyarete gelmediğini, telefon dahi etmediğini anlatırken çok

içerliyordu. Bu duygusunu defalarca oğluna ve gelinine açıklamıştı Zaten ben sizi

aramasam, siz hiç aramayacaksınız. Can'cığım, bari bir telefon et sor, ölümüyüm diri

miyim? Bir arasan, anne nasılsın desen, 1 dakika bile sürmeyecek (olumsuz

davranışlara olumsuz tepkiler). Bütün bu ikazlara rağmen durumun Cana Hanım'ı epeyce

tedirgin ettiği belliydi. Buna karşılık Can bir gece saat 10'da telefon edip: Anne evde

misiniz? Gelmek istiyoruz dediğinde, Cana Hanım Oğlum bu saatte yorgun olursunuz, hiç

gelmeyin, size acıyorum, ikiniz de işten dönmüşsünüz, beni görmek için bunca yol

yapacaksınız dedi. (Olumlu, beklenen davranışa olumsuz tepki) Pek tabii, Can ve eşi o

gece gelmediler.

  Cana Hanım'a bütün olumsuz uyarı, ikaz ve hatırlatmaları kesmesi ve sadece

beklenen davranış olduğunda (Can'ın araması veya gelmesi) olumlu tepki göstermesi

önerildi. O hafta içinde, Can telefon ettiğinde Cana Hanım şöyle dedi: Can sesini

duymak beni öyle mutlu etti ki anlatamam.. (Olumlu davranışa olumlu tepki). 3 hafta aynı

şekilde bir uygulamadan sonra, Cana Hanım, Can'ın günün ortasında, işinden ayrılıp,

aniden evin kapısını çaldığını Anne, seninle biraz oturmaya geldim dediğini

müjdeliyordu.

  BÖYLE DAVRANACAĞINIZA, Yine ters giyiyorsun! Biraz dikkat etsene...

  Tenkitler insanın hevesini kırar. Hep olumsuz davranışlara tepki

göstereceğimize...

  BÖYLE DAVRANIN, Aferin bugün kollarını daha çabuk giyebildin! Bir daha sefer

başını geçirirken ön tarafın önde olmasına dikkat et, olur mu?

  Olumlu davranışları vurgulamak daha etkilidir. Takdir heveslendirir.

  OLUMLU DAVRANIŞI TAKDİR EDİN!.. Odanı ne güzel toplamışsın.

  Doğrusu çok hoşuma gitti.

  Yalnızca olumsuz davranışlara tepki göstermek alışkanlığından kurtulup,

olumlu davranışlara da dikkat ve tepki göstermeyi öğrenebiliriz.

  Bugün tabağında hiç bırakmamışsın çok memnunum.

   ::::::::::::::::

  TAKDİR VE ÖVGÜDE DİKKAT EDİLECEK NOKTALAR

  Çocuğun olumlu davranışlarını beğendiğimizi göstermek için övgü, takdir

sözleri kullandığımız zaman dikkat edilmesi gereken çok önemli bir nokta vardır:

Övgü ve takdir, çocuğun kişiliğine değil de çabasına, becerilerine, yani

davranışına veya neticelerine ilişkin olmalıdır.

  Örneğin: Emre (7 yaş) oynadıktan sonra odasını topladı.

  Anne: Aferin Emre, sen çok tertipli bir çocuksun yerine

  Anne: Odan o kadar dağınıktı ki, bu kadar kısa zamanda toparladığına

inanamıyorum.

  Emre: Kitaplarımı rafa dizdim, arabaları da şu köşeye sıraladım.

  Anne: Evet, kitapların özellikle masanın üzerine yığılmış duruyordu.

  Emre: (kendinden memnun): Şimdi istediğim kitabı hemen buluyorum.

  Anne: Odan bayağı büyüdü ve çalışma masanda yer açıldı.

  Emre: Hem oyuncaklar da yerden kalkınca, artık Ediz'le halının üstünde 9

taş oynayabiliriz.

  Anne: Odana girmek bayağı bir zevk oldu.

  Burada, anne çocuğun kişiliğine ilişkin hiç bir övgü sözü sarfetmeden,

çabasını ve neticelerini gördüğünü, farkettiğini ve takdir ettiğini belirtti. Bunun

yerine, anne Sen çok tertipli bir çocuksun gibi Emre'nin kişiliğini niteleyen bir

övgüde bulunsaydı, Emre, şimdiye kadar odasını bu şekilde toplamamış

olduğundan bu övgüyü haketmediğini düşünecek, annesinin övgüsünün ne derece

samimi olduğundan şüphe edebilecek, hatta annesinin kendisine bazı işleri

yaptırmak için bir dolaylı yol mu seçtiği hakkında şüpheye düşebilecekti. Aynı

şekilde. Sen çok uslu bir çocuksun gibi nitelik ve sıfatlar, çocuğu uslu

algısıyla çerçevelendiğinden, çocuğun hareket özgürlüğünü kısıtlar, ona

atfedilen sıfat veya niteliğin asılsız çıkabileceği korkusuyla çocuk ya sürekli uslu

rolünü oynamaya, veya içinden yapmak istediği yaramazlığı gizli yapmaya yönelir,

bu da çocukta huzursuzluk ve kaygı duyguları yaratır. Bunun dışında, bu

niteliği yersiz kullanan anne veya babasının çok akıllı olmadıklarını da

düşünebilir.

  Tanınmış Çocuk Psikoloğu Dr. Ginott övgü için: Övgü penisilin gibidir,

gelişigüzel kullanılmamalıdır. Ağır ilaçların kullanılmasında gözetilmesi

gereken bazı kurallar ve alınması gereken önlemler vardır. Bunlar duygusal

ilaçların kullanılmasında da gözetilir der (Ginott. H.G. Siz ve Çocuğunuz,

Redhouse Yayınevi, 1977.). Dolayısıyla, övgünün kullanma kuralları, takdir

sözlerinin çocuğun kişiliğinden çok gayret, çaba, davranış ve başarılarına

ve neticelerine yönelik olması dikkat edilmesi gereken ince bir nüanstır.

  Atalarımız Tatlı dil yılanı bile deliğinden çıkarır demişler. Gerçekten

de tatlı dilin, yani olumlu yaklaşımın başaramıyacağı durum hemen hemen

yok gibidir. Bunu mimar olarak çalışan Gülay Hanım çok açık ve güzel bir

şekilde dile getirmişti:

  Mimar olarak belediye ile işlerim çok sıktır. Belediye ile çalışmanın ne demek

olduğunu bilirsiniz: İşleriniz bir türlü bitmez, sürüncemede kalır, kızar bağırırsınız,

buna rağmen işiniz yine de bir yerde takılır kalır. Benim işlerim de bir türlü

sonuçlanmamakta ve devamlı gel gitlere takılmaktaydı. Geçenlerde, insan ilişkilerinde

öğrendiğim olumlu yaklaşımı belediyede kullanmaya karar verdim. Aniden kendi

tarzımın Ben mimarım, yani sizden bazı işler bekliyorum, sizler de bu işleri

yapmak zorundasınız gibi emir veren ve yönetici bir tarz olduğunun farkına

vardım. Belediyede çalışan kişileri de birer insan, kendi sorunları ve

düşünceleri arasında çalışan kişiler olarak görmeye başlayınca, onlara

yaklaşımımı değiştirmeye karar verdim. Olumlu tarzda yaklaşmaya

başladım. Rica ettim, en küçük çabalarını veya işlemlerini takdir edip teşekkür

ettim, hatırlarını sordum. İnanır mısınız? Aylardır yürümeyen, aksayan

işlerim aniden çabucak yürümeye başladı...

  Günümüzde, iş çevreleri ve politika da dahil, insan ilişkilerinin önemi

kavranmış, kişisel yaklaşımların etkisi ve başarısı küçümsenmeyecek

boyutlarda önem kazanmıştır. Halen insan ilişkilerinde olumlu ve etkili

yaklaşım tarzları üniversitelerde iş idaresi ve ekonomi bölümlerinde, siyasal

bilimlerde bilimsel olarak eğitim programına alınmıştır. Bunun yanısıra, iş

çevreleri ve bankalarda insan ilişkilerini düzenleyici ve eğitici seminerler sürekli

tertiplenmektedir. Bütün bu eğitim ve seminerlerin ana teması, yönetici

kadrosunda bulunan kişilerin yönettikleri kişilere daha insancıl, daha hoşgörülü

davranmalarını, eski sistemde amir-memur ilişkisinin getirdiği zorlayıcı,

küçümseyici ve emir verici yaklaşımdan arınmalarını, dolayısıyla

çalışanların verimliliğini ve iş potansiyelini arttırıcı yaklaşımlar

öğrenmelerini sağlamaktır. Bunu bir işyerinde çalışanlar gayet iyi bilirler. Bazı

kişilerin veya yöneticilerin işlerini daha istekle yerine getirir, bazılarının ise

işlerini ayağımızı süre süre yaparız. Bu fark tamamen iş isteyen kişinin

yaklaşımına bağlıdır.

  İş ve politika çevrelerinde işlerin daha iyi ve verimli gitmesi ve yönetici

kadronun çalışanları işlerinden memnun, dolayısıyla şirkete yararlı ve

verimli hale getirebilmesi için çaba göstermelerini anlayabiliyor ve takdir ediyorsak,

bu tür ilişkilerin aile içinde de var olmaması için bir neden var mı? Evde de

aslında bir yönetici kadro (anne-baba) ve kendilerinden bazı davranışlar ve

işler beklenen bir çocuk kadrosu mevcuttur. İş ve sosyal çevrelerimizde

gösterdiğimiz kendimizi kontrol, iyi niyet, güler yüz ve saygılı davranışı

evimizin içinde de göstermememiz için bir neden var mı? Doğru, insan evinde

dinlenmek, kontrollerini gevşetmek rahat etmek ister. Ancak bu, çocuklar nasıl

olsa benim hükmüm, emrim altında bana bağımlı veya ben

anneyim-babayım, istediğimi yaparım anlayışı ile hiç çaba sarfetmeden,

kontrolsüz, bilinçsiz ve çocuğun kişiliğine saygısız bir şekilde hareket ederek,

sadece kızıp bağırmalar, emirler, yönlendirmeler, yap yapmalarla

davranmak anlamına gelirse çok sakıncalı neticeler doğurur. Zira her çocuğun

kendine has kişiliği, potansiyeli, yetenekleri ve doğal merakları vardır. Bunları

kendi anlayışımız ve çerçevemiz içinde yap yapmalarla kısıtlamak

çocuğun doğal merakını ve coşkusunu, yaşama hevesini yitirir. Çocuğun

kendini ifade etme özgürlüğünü ve yaratıcılığını kısıtlar, bağımlı

olmasına neden olur, kendine güvenini yitirir. Anne veya babanın, sadece

olumsuz davranışlara tepki göstererek ikaz, uyarı, kızıp bağırma, sürekli

hatırlatma, yap ve yapmalarla yaklaşımları, neticede onları dırdır ve sözü

dinlenmez kişiler haline dönüştürür. Bunun karşılığında olumlu tepkiler,

takdir sözleri destek ve teşviklerle kademeli yaklaşmalar, çocuğun istek ve

hevesini arttıracağı gibi, çocuğu anne-babayla işbirliği yapmaya, onların

karşısına geçeceğine, onların tarafına geçmeye ve söz dinlemeye sevkeder.

  HATIRLATMA

  ŞÖYLE YAP BÖYLE YAPMA DİYECEĞİNİZE:

  1) Dikkatinizi çocuğun olumlu davranışlarına yöneltin, olumsuz

davranışlarını bir süre, mümkün olduğu kadar görmezlikten gelin.

  2) Beğendiğiniz olumlu davranış veya ona yakın bir davranış gördüğünüz

veya duyduğunuz anda takdir, teşvik edin, Evet, çok güzel, aferin...

... Yapman çok hoşuma gidiyor:

  3) Olumsuz davranışa yapma demek yerine, onun yerine hangi davranışı

beklediğinizi açık bir dille anlatın. (Örneğin: Eve kirli ayakkabılarla

girdiğin zaman her taraf kirleniyor. Eve geldiğinde önce ayakkabılarını

çıkar, terliklerini giy, öyle girersin.)

   4) Olumsuz davranışı yapılmadığı veya onun yerine istediğiniz,

beklediğiniz davranış gösterdiği anda takdir edip memnuniyetinizi ifade

edin (Bugün ben hatırlatmadan ben söylemeden ayakkabılarını çıkarıp, eve

terliklerle girdiğine çok memnun oldum.)

   ::::::::::::::::

  İYİ NİYETLE...

  İyi niyetli ve yardımsever bir arkadaşımla bir gün doğada gezinirken,

kozasından çıkmaya çabalayan bir kelebek gördük. Kelebek kozanın lifleri

arasından sıyrılmaya çalışmaktaydı. Yardımsever arkadaşım hemen

kelebeğin imdadına koştu. Dikkatlice kozanın liflerini sıyırdr, kozayı araladı

ve kelebeğin fazla çabalamadan kozadan çıkmasını sağladı. Ancak kelebek

kozadan kolaylıkla çıktıysa da, biraz çırpındı ve uçamadı. Yardımsever

arkadaşımın gözardı ettiği gerçek şuydu: kanatlar ancak kozadan çıkma

çabalarıyla güçlenir ve uçuşa hazırlanır. Kelebek kendini kurtarma çabalarıyla

aslında kaslarını geliştirmekte, kendini ayakta tutacak, güçlü kılacak, uçmaya

hazırlayacak hareketleri çabalarıyla öğrenmekteydi. Yardımsever arkadaşım

işini kolaylaştırarak kelebeğin güçlenmesine engel olmuştu. Kelebek hiçbir

zaman özgürlüğü tanımadı, hiçbir zaman gerçekten yaşayamadı.

  Psikiatr Ruth Sanford'un bir yazısından alınan bu kısa öyküyü bilmem

açıklamaya gerek var mı?? En iyi niyet, yardımseverlik ve aşırı

koruyuculukla gösterdiğimiz sevgi çocuklarımızın gelişmesine ne derece

yardımcı oluyor? Gerçek sevgi çocuğun herşeyini kolaylaştırmak mı, yoksa

çabalarına saygı göstererek gelişmesine hayata hazırlanmasına ve sürekli bize

güveneceğine, kendine güvenmesine olanak sağlamak mı?

   ::::::::::::::::

  ÇOCUĞU DİNLEMEK

  DUYMAK MI? DİNLEMEK Mİ?

  Beni dinlemiyorsunuz zaten... dedi Metin.

  Dinliyorum tabii, dedi Avni Bey, başını gazetelerden kaldırarak, Bak

söylediklerini tek tek tekrar edeyim: Dedin ki, bu yıl dersler çok ağır, hocalar da

durmadan ders yüklüyor, dedin... gördün mü, bak nasıl dinliyormuşum...

Oğlum, şikayet bir işe yaramaz, biz de o yollardan geçtik, okul hayatı böyle,

sıkı çalışıp adam olacaksın. Ben senin yaşındayken...

  Tamam, baba, kalsın... dedi Metin.

  Acaba Avni Bey gerçekten oğlunu dinledi mi? Yoksa sadece sözlerini mi

duydu? Bu konuda açıklamalara girmeden önce, konuyu farklı bir biçimde

özümleyen bir şiiri okuyalım. Doğan Cüceloğlu, İnsan İnsana (Altın

Kitaplar 1979) adlı kitabında şiirine şöyle başlar: 

  SÖYLEMEDİKLERİMİ İŞİTİN LÜTFEN...

  Bana aldanmayın

  Yüzüm bir maskedir,

  Sizi aldatmasın

  Binlerce maskem var.

  Çıkarmaya korktuğum.

  Ve,

  Hiçbiri ben değilim...

  Olmadığımı göstermek

  İkinci doğam oldu.

  Kendinden emin biri dersiniz

  Sanki güllük gülistanlık

  Benim için her şey...

  Adım güven belirtir

  Ve,

  Oyunumun adı

  ağırbaşlılıktır.

  İçimde ve dışımda denizler sakin,

  Her şeyin kumandanı ben...

  Kimseye gereksinme duymayan

  Ben...

  Fakat, inanmayın bana,

  Lütfen...

  Her şey dışta düzgün ve cilalı,

  Hiç yıpranmayan, her zaman saklayan

  O maske...

  Altta ne güven, ne de rahatlık...

  Altta,

  Karışıklık, korku ve yalnızlık içinde bocalayan

  Gerçek ben...

  Ama saklarım bu gerçeği savunuculukla...

  Kimsenin bilmesini istemem...

  Zayıf taraflarımı düşündükçe,

  Titrer ve sararırım...

  Ve başkaları görürse iç dünyamı...

  Gerçek beni ve yalnızlığımı.

  İşte,

  Maskelerimi onun için takarım...

  Onun için,

  Arkalarına saklanacak

  Maskeler yaratırım...

  Onlar,

  Gösterişle kullanabileceğim

  Parlatılmış yüzlerim.

  Beni korur

  Bakan gözlerden...

  Beni, olduğum gibi kabul edecek

  Sevecek

  Bakışlar bulamazsam,

  Solacak kuruyacak gerçek ben...

  Ve,

  Ben bunu biliyorum.

  Beni kendi maskelerimden kurtaracak,

  Kurduğum hapishaneden kaçıracak,

  Diktiğim engellerden aşıracak,

  Beni seven

  Beni anlayan

  Bakışlar olacak.

  Bana,

  Sen değerlisin diyecek,

  Maskesizken daha bir insansın

  Daha bir bendensin

  Daha yakın, daha bir dostsun

  Diyecek bir bakışa

  Beni gören bir bakışa

  Muhtacım...

  Evet, acaba bu gören bakışa, söylemediklerimizi de işitebilen kulağa

hangimiz muhtaç değiliz???

  Kendimizi düşünelim... Yakın çevremizi, arkadaşlarımızı... Bir

derdimiz, sorunumuz olduğu zaman ilk aklımıza gelen kişi kimdir? Kimi

düşünüp ona derdimizi anlatmayı hayal ederiz? Neden o kişi de başkası

değil? Bu kişi dinlerken genellikle ne yapar??.

  Bir de derdimiz olduğunda, kesinlikle anlatmak istemediğimiz kişiler vardır.

O zaten anlamaz diye düşünürüz. Neden anlamaz? Anlamadığını nasıl

anlıyoruz? Ne yapar ki??.

  Derdimizi açabileceğimiz kişinin yaptıkları:

  ...

  Derdimizi kesinlikle anlatamayacağımız kişinin yaptıkları.

  Genellikle, biri derdini anlattığı zaman gösterilen tepkiler: Neden öyle

yaptın? gibi sorular, Keşke şöyle yapsaydın... gibi öğütler, Böyle yapmak

doğru değil, çünkü senin gibi biri... yapmalı gibi mantıksal yaklaşımlar,

Aman boşver, dert edinme, unutur gidersin gibi teselli yollarıdır. Bu

yaklaşımları 5 ana başlık altında toplayabiliriz:

  ÇOCUĞU DİNLERKEN GENELLİKLE GÖSTERİLEN TEPKİLER VEYA GERÇEK

DİNLEMEYE ENGELLER

  1) Öğüt vermek, çözüm getirmek, yönlendirmek:

  Şöyle yap, böyle yapma..., Bu şekilde hareket etmemelisin, Buna

üzüleceğine oturup biraz dersini çalışsan daha iyi edersin... gibi yanıtlar.

  Şule Hn.: Çok yorgunum, bu hafta çocukların ikisi de hastaydı, gece sık sık

kalkmak zorunda kaldım...

  Annesi: Kendini çok yoruyorsun, ayrıca akşamları da çok sokağa

çıkıyorsunuz, dinlenmek istiyorsan biraz sokağa çıkışlarını azalt.

  Şule Hn.: Ama anne bu hafta zaten hiçbir yere gidemedik ki... çocuklar hastaydı.

  Annesi: Olsun, genelde çok çıktığınız için hem sen yorgun oluyorsun,

çocuklara da iyi bakamıyorsun...

  Şule Hn.: ...

  (Siz Şule Hn.'ın yerinde olsaydınız ne cevap verirdiniz? Neler

hissederdiniz?)

  Acaba annesi Şule Hn.'ı duydu mu?

  Genellikle öğüt vermek, ahlak dersi gibi öneriler sorunu getiren kişide

zorunluluk veya suçluluk duyguları uyandırır, iletişimin kesilmesine veya yön

değiştirmesine (bu durumda Şule Hn.'la annesi arasında akşam çıkışları

üzerinde bir tartışmaya dönüşerek konu Şule Hn.'ın yorgunluğundan

uzaklaşır) neden olabilir, konuşan kişide direnç, isyan yaratabilir, konuşan

kişiyi savunuculuğa iter.

  Metin: Emre ile oynamak istemiyorum, hep beni kızdırıyor.

  Anne: Hadi bakayım, güzel güzel oynayın, arkadaşlar birbirini

kızdırmaz.

  Metin: Ama anne, ne alsam elimden çekiyor...

  Anne: Sen de ona boyalarını ver, sen arabalarla oyna

  Metin: Ama anne, o benim elimdekini istiyor boyuna...

  Anne: O zaman arabalarınızı paylaşın. Arkadaşlarla oyuncaklarınızı

paylaşmanız gerekir, Metin'ciğim paylaşmasını bilmezsen sonra kimse

seninle arkadaş olmak istemez... Yalnız kalırsın...

  Metin daha çok tepinir ve ağlar...

  Metin'in duyguları nelerdir?

  ...

  Anne Metin'i gerçekten duyuyor mu?

  2) Yargılamak, eteştirmek, ad takmak:

  Sen zaten hep kolaya kaçarsın..., Bebek gibi davranıyorsun, Geri zekalı ne

olacak... gibi...

  Şule Hn.: Çok yorgunum, bu hafta çocukların ikisi de hastaydı, gece sık sık kalkmak

zorunda kaldım...

  Annesi: Ne varmış bunu şikayet edecek? Ben de sizler için az mı

uykusuz kaldım?

  Şule Hn.: Ama anne, bu sefer ikisi birden hastaydı...

  Annesi: Zamane anneleri hiçbir fedakârlığa katlanmak istemiyor artık...

  Şule Hn.: ......

  (Siz Şule Hn.'ın yerinde olsaydınız, ne cevap verirdiniz? Neler hissederdiniz?)

  Annesi Şule Hn.'ı duydu mu?

  Genellikle yargılama ve eleştirme tepkileri ile karşılaşan kişiler kendilerini

anlaşılmamış, itilmiş, haksızlağa uğramış, daha çaresiz hissederler, bunun

karşılığında, iletişimi keser, veya karşılık verebilirler. Bu şekilde tepkilere

sürekli maruz kalan çocuklar ise yargı ve eleştiriler ve özellikle sık kullanılan

isimlendirilmeleri geri zekalı, sulugöz, aptal, laf dinlemez... gerçek olarak algılar

ve bu da çocuğun kendini algılayışı (öz-imgesi) üzerinde son derece olumsuz

etkiler bırakır, çocuğun kendine güveni sarsıldığı gibi, başarısına da

engel olabilir.

  Metin: Emre ile oynamak istemiyorum, hep beni kızdırıyor

  Anne: Sen de şikayetten başka bir şey bilmezsin...

  Metin (ağlayarak): Ama anne, ne alsam elimden çekiyor.

  Anne: Ne varmış ağlayacak, sulugöz sen de... bir arkadaşla bile

oynamasını bilmiyorsun...

  Metin: ağlamaya devam eder, daha çok tepinir...

  Metin'in duyguları nelerdir'?

  ...

  Annesi Metin'i duyuyor mu?

  3) Soru sormak, araştırmak, incelemek

  Neden?.. Sen ona ne yaptın?.. O sana ne dedi? Hanginiz önce söyledi?..

  Şule Hn.: Çok yorgunum, bu hafta çocukların ikisi de hastaydı, gece sık sık

kalkmak zorunda kaldım...

  Annesi: Neden hastalandılar? Sıkı giydirmiyor musun?

  Şule Hn.: Tabii ki giydiriyorum anne, ikisinin de kalın paltosu, şapkası

var.

  Annesi: O zaman okuldan kapmışlardır. İlaçlarını düzenli veriyor

musun? Doktor ne dedi?

  Şule Hn.: Doktorun dediğini aynen yapıyorum, ama gece uyumuyorlar...

  Annesi: Gece üstleri açılıyordur... Battaniye ile örttün mü?

  Şule Hn.: Örttüm tabii, zaten sık sık kalkıp üstlerini kontrol ediyorum,

ondan uykusuz ve yorgunum ya...

  Annesi: Akşam ağır yemek yediniz belki de... Kahve de içtin mi?

  Şule Hn.: ......

  (Siz Şule Hn.'ın yerinde olsaydınız ne cevap verirdiniz? Neler hissederdiniz?)

  Genellikle soru, inceleme nedenini arama gibi yaklaşımların içinde önyargı, eleştiri veya

zorunlu çözüm bulunur, ayrıca konu sorulara cevap vermeye takılarak yön değiştirip esas

sorundan uzaklaşabilir. Sualler genellikle sual soranın nereye varmak istediğini

açıklamadığından, konuşan kişi endişeye kapılabilir veya savunmaya geçer. Sorulara

cevap vermek çabasıyla, esas sorun da gözden kaçabilir.

  Metin: Emre ile oynamak istemiyorum, hep beni kızdırıyor...

  Anne: Neden? Ne yaptı ki sana?

  Metin: Elimde ne varsa çekiyor...

  Anne: Elinde ne vardı?

  Metin: Boyalarla oynuyordum, elimden aldı; sonra ben de arabalarla oynamaya

başladım, bu sefer onları almak istedi...

  Anne: Neden verdin?

  Metin (sabırsız): Ama anne, ben vermek istemedim, o çekiyor.

  Anne: Neden doğru dürüst oynamasını beceremiyorsun?

  Metin: ...

  Metin'in duyguları nelerdir?

  ...

  4) Teşhis, tanı koymak, tahlil etmek:

  Aslında sen öyle demek istemiyorsun..., Ben senin aslında neden öyle

yaptığını biliyorum, Aslında senin derdin başka...

  Şule Hn.: Çok yorgunum, bu hafta çocukların ikisi de hastaydı, gece sık

sık kalkmak zorunda kaldım...

  Annesi: Size birkaç gün gelip ev işine yardımcı olmamı istiyorsun anlaşılan.

  Şule Hn.: Hayır, anne, öyle demek istemedim... Çocuklar hasta ve gece uyumadılar diyordum...

  Annesi: İstersen sana evde bir şeyler pişirip getireyim.

  Şule Hn.: Anne hiç zahmet etmeyin, öyle bir istekte bulunmadım, inanın... Şöyle lafın

gelişi yorgunum demek istemiştim...

  Annesi: Sen zaten beni üzmek için muhakkak bir şey bulursun

  Şule Hn.: ......

  (Siz Şule Hn'ın yerinde olsaydınız ne cevap verirdiniz? Neler

hissederdiniz?)

  Bu tür yaklaşımlarda, dinleyen kişi sanki konuşanın niyetini, söylemek

istediklerini çok iyi biliyormuş, onun kafasının içindekileri okuyormuş gibi bir

tavır takınır, yani Ben seni senden iyi bilirim gibi bir bilmişlik havasında

cevap vererek konuşanı savunmaya ittiği gibi, sinirlenmesine,

sabırsızlanmasına ve karşılık vermesine neden olabilir. Konuşan kişi

kendini kıstırılmış, yanlış anlaşılmış ve yanlış yorumlanmış

hissettiğinden iletişimi büyük olasılıkla keser. Zamanımızda bu tür

yaklaşımlar, özellikle biraz psikoloji konularına ilgi duyup o konularda biraz

okumuş kişiler, genç anne babalar tarafından sık ve ne yazık ki yanlış

kullanılmakta ve çocuğun davranış ve sözleri bu yarım yamalak bilgiler

ışığında tahlil edilip yorumlanmakta ve böylelikle çocuğa yanlış etiketler,

yorumlar getirilmektedir.

  Metin: Emre ile oynamak istemiyorum, hep beni kızdırıyor...

  Anne: Eve senden başka bir çocuk geldiği zaman kızıyorsun.

  Metin: Hayır, Emre hep oyuncaklarımı elimden çekiyor...

  Anne: Emre senin oyuncaklarına dokunmasın istiyorsun...

  Metin: Hayır, dokunsun ama o benim elimdeki oyuncağı almak istiyor...

  Anne: Sen de Emre'den daha güçlü olduğunu gösterip ona vermek istemiyorsun...

Ama Emre senden küçük...

  Metin: Ama anne... (ağlayarak)

  Metin'in duyguları nelerdir?

  ...

  5) Teskin, teselli etmek, konuyu değiştirmek:

  Aldırma, boşver..., Düzelir canım, bunu dert edinme..., Geçer

aldırma..., Üzülme..., Başka şeyden konuşalım...

  Şule Hn.: Çok yorgunum, bu hafta çocukların ikisi de hastaydı, gece sık

sık kalkmak zorunda kaldım...

  Annesi: Olur öyle şeyler, çocuk bu...

  Şule Hn.: İyi uyumayınca çok hırçın ve asabi oluyorum, çok da başım

ağrıyor...

  Annesi: Bir kahve iç, düzelirsin...

  Şule Hn.: Bu akşam da yazılacak bir sürü yazım var...

  Annesi: Aldırma canım, akşama kadar düzelir... Geçen gün Hasibe

hanımın da bir başağrısı tutmuş...

  Şule Hn.: ......

  (Siz Şule Hn.'ın yerinde olsaydınız ne yapardınız? Neler hissederdiniz?)

  Aslında teskin ve teselli etmek çok güzel ve genellikle yararlıdır, ancak önemli olan

teselliyi, kişiyi duyduğunuzu belirttikten sonra verebilmektir. Söyledikleri duyulmadan,

genel bir teselli, teskin havasına sokulmak istenen kişi, kendini anlaşılmamış,

dinlenilmemiş, veya sorunu önemsiz, saçma sapan gibi algılandığını hisseder,

bu nedenle ya sorunu ile daha yalnız, önemsenmemiş veya dinlenilmemiş olmaktan dolayı

kızgın hissedebilir. Genellikle, dinlenilmeden verilen teselli mesajları, konuşan kişinin

sorununu küçümser bir hava yaratır.

  Metin: Emre ile oynamak istemiyorum, hep beni kızdırıyor.

  Anne: Aldırma canım, o senden küçük zaten...

  Metin: Ama her şeyimi elimden çekiyor...

  Anne: E, sen de başka şeyle oyna...

  Metin: Ama, anne o zaman da onu elimden almak istiyor...

  Anne: Boşver canım, arkadaş arası olur öyle şeyler...

  Metin (sabırsız): Ama anne, ben kavga etmeden oynamak istiyorum...

  Anne: Aman sen de her şeyi ciddiye alırsın zaten... Gelin size kurabiye vereyim...

  Metin: Ben kurabiye istemiyorum...

  Metin'in duyguları nelerdir?

   ::::::::::::::::

  SİZ BİRİNİ DİNLERKEN NE GİBİ TEPKİLER KULLANIYORSUNUZ?

  Aşağıda çocuğunuzun, bir arkadaşınız veya eşinizin size

söyleyebileceği bazı sorunları veya durumları yaşadığınızı düşünelim.

Bunlara doğal yanıtınız nasıl olurdu? (Yanıtlarınızı hiç düşünüp

derlemeden, ilk aklınıza gelen tepkiyi yazmak şeklinde vermeye

çalışırsanız, kendi tarzınız ve yaklaşımınız hakkında daha kolay bilgi

sahibi olabilirsiniz.)

  -Yeni bebeği çöpe atacağım. Keşke hiç eve getirmeseydin...

  Yanıtınız: ...

  Hangi sınıflamaya giriyor?

  -Bugün hiç okula gitmek istemiyorum...

  Yanıtınız: ...

  Hangi sınıflamaya giriyor?

  -Sen zaten hep Aslı'nın tarafını tutarsın...

  Yanıtınız: ...

  Hangi sınıflamaya giriyor?

  -Bu hafta işlerim çok kötü gitti, ne yapacağımı bilmiyorum...

  Yanıtınız: ...

  Hangi sınıflamaya giriyor?

  -Selda ile aramız iyiden iyiye açıldı...

  Yanıtınız: ...

  Hangi sınıflamaya giriyor?

  Yanıtlarınızda bazı dinleme engelleri tekrarlandı mı? Öyle bir tekrar

varsa, demek ki genellikle o engeli veya engelleri daha sık kullanmaktasınız.

Ancak, kendinizi daha fazla tanımak ve dinlerken en çok hangi engelleri

kullandığınızı veya engel kullanıp kullanmadığınızı anlamak için bu

hafta içinde kendinizi izleyin.

  BİLİNÇLEME ALIŞTIRMASI:

  Bir kişi size bir şey söylemek istediğinde, veya onu dinlerken ne

yapıyorsunuz? Bir şeyler söylüyor musunuz? Dinleme engeli kullanıyor

musunuz? En çok hangilerini kullanıyorsunuz? Acaba nasıl bir dinleyicisiniz?

   ::::::::::::::::

  İYİ BİR DİNLEYİCİ OLMANIN KOŞULLARI

  Köyde tek başına oturan Bektaşi'yi kimse dinlemek istemez, sözlerini alaya

alırlarmış: Aman Bektaşi sen de... Bu dünyayı sen mi kurtaracaksın?.. Bu dünya böyle

gelmiş böyle gider Boşver yorma kafanı bunlarla... Bizim Bektaşi mahzun, insanlardan

kaçar olmuş. Gün gelmiş geçmiş, bakmışlar Bektaşi'nin mahzunluğu yok

olmuş. Bektaşi'nin yüzü gülüyor, gözleri daha parlak... Sormuşlar: Ne oldu sana

Bektaşi? Dudağında hafif bir gülümseme Beni dinleyen biri var demiş Bektaşi... Merak

etmişler salmışlar köylüyü peşine, Bektaşi gitmiş, onlar peşinden... derken Bektaşi

dağın tepesine varmış, geçmiş aksakallı keçisinin karşısına oturmuş, başlamış

keçiye anlatmaya, keçi ise Bektaşi'nin yüzüne bakar dururmuş, arada bir de Bektaşi

keçinin sakalına bağladığı ipi aşağı doğru çekermiş, keçi de başını sallar olurmuş...

Bektaşi mutlu!

  Bu kısa öykü bize, bir insanın diğerinin sadece gözüne bakarak sessizce

dinlemesinin bile güçlü etkisini anlatmıyor mu?

  Bedensel dinleme ve bedensel dikkat: Gerçek dinlemenin ilk koşullarından

biri de kişiyi bedenen dinler duruma geçmektir. Yani:

  Konuşan kişinin gözlerine bakmak. Özellikle bir çocukla konuşulduğunda, ya

çocuğun hizasına gelecek şekilde çömelmek, oturmak, veya çocuğu kendi boyumuza

göre yükseltmek, dinlerken de konuşan kişinin yüzüne bakmak gerekir Yüze

bakarak dinlenmenin, gerek dinleyen gerekse konuşan taraf üzerinde etkileri

büyüktür Dinleyen kişi, konuşan kişinin yüzüne bakarak yüz ifadesinde de

söylenenlerin ötesinde mesajlar alabilir Örneğin: Konuşan kişinin yüzünün

kızarması, gözlerini kaçırması, gözlerinin buğulanması, başını önüne eğmesi,

dudaklarının titremesi gibi ifadeler, söylenen sözlerin içeriğine zenginlik,

boyut kattığı gibi sözlerin içeriği ile söylenmek istenen, mesaj arasında bir

çelişki olup olmadığını da açıklığa kavuşturur. Şöyle ki: Ali bana vurdu, çok

kızdım derken gözlerinin içi gülen çocuğun aslında ne kadar kızdığı hakkında

tereddütlerimiz oluşabilir. Veya Hayır, ben yapmadım derken gözlerini kaçıran,

veya yüzü kızaran kişinin sözlerini içerikte kalmayıp daha iyi dinlemeye

çalışabiliriz; veya, Bana ne, hiç aldırmıyorum derken gözleri buğulanan çocuğun

gerçekte o olaya ne kadar aldırmadığı hakkında şüpheye düşebiliriz.

  Konuşan, sorununu paylaşan kişi ise, kendisine bedenen yakın duran, yüz yüze

konuşabildiği dinleyicisine daha bir yakınlık, güven ve konuşma isteği duyar. Bir

derdimiz olunca, onu aydınlatmaya, veya içimizi dökmeye çalışırken, veya herhangi

bir şeyi anlatırken, Tamam seri anlat, ben dinliyorum diyerek gazetesine bakan, TV'yi

yan gözle izleyen, alelacele yemeğini karıştırmaya devam edip mutfakta koşuşturan,

veya tırnaklarını törpüleyen, veya dinlese bile odanın karşı köşesinde iyice

arkasına yaslanmış, kolları kavuşmuş olarak dinleyen bir kişiye ne kadar anlatmaya

devam isteği duyarız acaba???

  Sessizlik: Dikkatli ve bedenen dinlemenin yanında sessizlikde çok güçlü bir

etkendir. Özellikle anne-babalar, çocukları bir sorunla geldiğinde hemen lafa

karışıp sorunu giderme, çözüm getirme yolunu seçerler. Emine Hanım: Ali

derslerini anlamakta zorluk çekiyormuş... Ben de ona dedim ki: Bak oğlum, ders

çalışırken başka şeyler düşünüyorsun, kendini derse ver, sonra müzik

dinlemeyi bırak ve... Ancak, aslında önemli olan dinleyen kişinin dedikleri

değil, konuşan kişinin dedikleridir. Konuşanın da konuşabilmek, sorununu

anlatabilmek için konuşma alanına ihtiyacı vardır. Bu alan da ancak

dinleyicinin yaratabileceği sessizlikte bulunabilir.

  Dolayısıyla, bedensel yakınlık ve bedensel dikkatin yanında sessizlik,

konuşan kişiye konuştukları hakkında düşünme, daha fazla açıklama ve

dolayısıyla olaya daha dikkatli bakma imkanı kazandırır. Böylelikle,

konuşan kişi sorununu bir başkasına anlatırken, kendi de daha iyi düşünme

fırsatını kazanır. Bunu kendimizde de şu şekilde anlayabiliriz: (Öğrenci iken)

bir konuyu ders olarak çalıştığımızda anlarız, ama bir başkasına anlatmaya

çalıştığımızda daha iyi anlarız. Sorunlarla da öyledir. İyi bir dinleyiciye

anlatılan sorunlar genellikle çözüme kendi kendilerine daha kolaylıkla ulaşırlar,

veya hiç değilse konuşan kişiyi bir miktar rahatlatırlar, bu rahatlatma da soruna

daha serin kafa ile bakabilmeyi, dolayısıyla bir yol bulmayı sağlayabilir.

Demek oluyor ki, sessizlik konuşmaya yardım edici güçlü bir etken. Ancak,

sade sessizlikten öte, dinleyicinin konuşulanları takip ettiğini belirten bazı

uyarılar da gereklidir. Sessizce dinleyerek hiçbir tepki göstermeyen bir dinleyicinin

gerçekte takip edip etmediği hakkında şüpheye düşebiliriz. Ancak, sessizliğin

yanında, baş işaretleri, Hmmm, Evet, anlıyorum gibi kısa sözcükler,

dinleyicinin sözlerimizi takip ettiğini daha açık bir şekilde belirler.

  Bütün bu tutumlar, yani bedensel yakınlık ve bedensel dikkat, konuşanın

yüzüne bakarak dinlemek, sessizlik ve dinlediğimizi belirten takip işaretleri,

konuşan kişinin veya çocuğun bir sorunu olduğunda çok yardımcıdırlar.

Ancak bazı sorunlar çok yoğun duygularla birlikte yaşanır. Sorun sahibi,

sorunundan dolayı kızgınlık, öfke, üzüntü dışlanma, endişe, kaygı, merak

gibi güçlü duygular içinde bulunabilir. Özellikle çocuklar, duygularını sözle ifade

etmekte güçlük çeker ve bunları dolaylı bir şekilde dile getirmeye çalışırlar.

Zira, her ne kadar duygusal bir toplumsak da; duyguları açıkça dile getirmek

ayıp addedilir. Özellikle, kızgınlık, kıskançlık, kaygı gibi güçlü duygular

direkt olarak ifade edilmediği gibi, bunları duymuş olmak bile ayıp veya

güçsüzlük olarak algılanabilir. Sana çok kızıyorum diyeceğimize, Sen zaten

hep beni üzmek istersin deyiveririz.

  Bu gibi durumlarda, çocuğa veya sorun sahibine yardımcı olabilmek için,

söylenenleri iyice anlamaya çalışıp söylediklerini:

  1) Kısaca tekrar edebiliriz, veya kendi kelimelerimizle özümleyebiliriz:

  Örneğin: Emre, çok kötü çocuk. Topunu aldı vermiyor...

  (Ne ayıp, kardeş kardeş oynayamıyor musunuz?) yerine

  Sözleri özümleme; duyduğunu tekrar etme:

  Demek Emre topunu aldı, vermiyor..

  Evet, hep beni kızdırıyor... diye devam eder...

  Diğer bir örnek; Esra:

  Fizik dersini hiç anlamıyorum...

  (Biraz daha dikkât edersen anlarsın yerine, veya Okulda bir arkadaşına

sor anlatsın yerine) Sözleri özümleme, duyduğunu tekrar etme:

  Fizik dersi sana zor geliyor.

  Evet, hoca da bana taktı galiba... diye devam eder.

  Neden tekrar? Duyduklarını tekrar etme, daha doğrusu, dinleyenin

kendi kelimeleri ile özümlemesinin yararları şunlardır:

  -Söylenenlerin aynen duyulduğunu, yani başka anlam verilmediğini,

yanlış anlaşılmadığını kanıtlar;

  -Soruna hemen çözüm getirmez, dolayısıyla konuşan kişinin sorununu

daha etraflıca düşünmesine ve çözümü kendi bulmasına yardımcı olur;

çocuklarda bu tür yaklaşım onların daha sorumlu ve bağımsız olmalarına

yardımcı olur.

  -Sorunun yüzeyde kalmayıp, eğer varsa, daha derin boyutuna

inebilmesine müsaade eder, olanak sağlar. Fizik dersi örneğinde asıl sorunun

hocayla olduğunun ortaya çıkması gibi.

  -Konuşan kişi tam olarak ve yorumsuz duyulduğunu hissettiğinde güven

kazanarak konuşmaya devam eder.

  -Dinleyen kişi, ufak bir tekrar ve özümlemeyle, konu üzerinde düşünmeye

vakit kazanır ve hemen çözüm getirme sorumluluğundan arınır.

  2) Konuşan kişinin duygularını dile getirebiliriz.

  Bir evvelki örneği ele alırsak: Emre çok kötü çocuk, topumu aldı

vermiyor..

  Metin ne hissediyor?: Kızgınlık, öfke

  Yanıtımız: Bu seni çok kızdırıyor, olabilir.

  Veya,

  Fizik dersini hiç anlamıyorum,

  Fizik dersi sana zor geliyor... (başka kelimelerle tekrar)

  Evet, hoca da bana taktı galiba...

  Hocanın seni sevmediğini zannediyorsun... (başka kelimelerle tekrar)

  Evet, ne zaman parmak kaldırsam, beni kaldırmıyor, parmak kaldırmadım

mı, hemen bana soruyor...

  Esra ne hissediyor?: Başarısızlık, çabasının takdir edilmemesinden

dolayı tedirginlik, üzüntü.

  Yanıtımız: Çaba gösterdiğinde (parmak kaldırdığında) takdir

etmesini isterdin bu seni üzüyor... (tekrar artı duygular)

  Neden duygular? Duyguların dile getirilmesi konuşan kişiyi rahatlatır,

anlaşıldığını hisseder, sorunun yükü hafifler, ayrıca da duygularının

yoğunluğu davranışlarına aksetmez. Örneğin: kızgınlıkla kardeşine

vurmak, tepinmek, bağırmak gibi. Ayrıca, duyguların isimlendirilmesi çocuğa

da kendi duygularını ayırdetmeyi, isimlendirmeyi öğretir. Bu şekilde bir

iletişim içinde büyüyen çocuklar, kendilerini daha açık ve dolaysız ifade ederek

sorunlarını daha kolay çözümleyebilirler.

  Dolayısıyla, çocuğumuz veya bir kişi bize bir sorununu anlatmak

istediğinde, yapabileceğimiz en yardımcı yaklaşım, söylediklerini iyice

dinlemeye çalışıp (bedensel dinleme ve dikkat), söylenenleri kısaca

özümleme ve varsa, duygularını ifade edebilmesine yardımcı olmaktır. Buna

Katılımlı Dinleme diyoruz.

   ::::::::::::::::

  KATILIMLI DİNLEME

  Katılımlı dinleme, dinleyen kişinin duyduklarını tekrar etmesi,

özümlemesi veya yansıtmasıdır Böylelikle dinleyici konuşanın gerçekte

söylediklerini aynen anladığını, yani yanlış anlamadığını kanıtlamış

olur.

  Bu tekrarın, veya özümlemenin içine, dinleyicinin çocukta (veya sorun

sahibinde) algıladığı duygular da eklenirse, konuşan kişi daha çabuk ve

kolay rahatlamış olur. Bunu yapabilmek için de konuşan kişiyle (çocukla)

empati kurmak, yani kendini onun yerine koymak şarttır: Ben onun yerinde

olsam ne yapardım? Ne hissederdim?... gibi...

  Örneğin:

  Çocuk: Öğretmen bana bağırdı, bütün sınıfda gülmeye başladı.

  Duygu (Ben olsam ne hissederim?): Utanma.

  Katılımlı dinleme yanıtı: Bu da seni utandırdı...(veya mahçup oldu)

  Çocuk: Evet özellikle Kenan'ın da onlarla gülmesine çok kızdım.

  Katılımlı dinleme: En iyi arkadaşından bunu beklemezdin.

  Çocuk: Evet, hiç değilse o benim tarafımı tutabilirdi.

  Katılımlı dinleme: Kenan'ın senin safında olmasını tercih ederdin.

  Çocuk: Evet, o da onlarla gülünce ben ortada sap gibi kaldım.

  Katılımlı dinleme: Kendini yalnız hiasettin veya kendini desteksiz

hissettin.

  Çocuk: Evet ... Ama önemli değil, Kenan benim iyi arkadaşım,

aslında durum da çok komikti... diye devam eder.

  Bu örnekten de görüldüğü gibi, söyledikleri yorumlanmadan, çözüm

getirilmeden (Sen de bir daha böyle davranma veya Sen de bir daha Kenan'la

konuşma gibi kişisel tepkiler) sadece yansıtılarak ve duyguları ifade edilerek

sürdürülen konuşmada, sorun sahibi çocuk anlaşıldığı ve duyguları dile getirildiği

için rahatlamış sorunu o kadar da ciddi boyutlarda görmemeye başlamıştır.

Duygular açıkça ifade imkanı bulduklarında genellikle önemlerinden

kaybederler. Bunun dışında, konuşan kişinin sözlerinin yorumsuz tekrarı,

kişiyle kendini, yani sorununu karşı karşıya bırakacağından, sorun gerçek

yüzüyle gözükür. Bunu aynaya bakan bir kişiye benzetebiliriz. Giyindikten sonra

aynaya bakarak nasıl göründüğümüzü görmek isteriz. İyi bir ayna,

görüntümüzü aynen yansıtarak bize saçımız iyi taranmışsa belirtir, eteğimiz

sarkıyorsa farkına varırız, elbisemizde bir leke varsa görürüz. Ancak iyi

olmayan, çarpıtan bir ayna lunaparklarda rastladığımız çarpıtıcı aynaların

uzun boyluları kısa, zayıfları şişman gösterdiği gibi bizi gerçekte

olduğumuz gibi göstermediği gibi, görüntümüz hakkında yanlış fikirler de

verebilir. Yorumlar da çarpıtıcı aynalar gibidir. Olayları, gerçekleri olduğu

gibi yansıtacağına, onları çarpıtırlar. İyi bir dinleyici yorum getirmeyen, yani

çarpıtmayan bir ayna gibidir. Konuşanın sözlerini tekrar etmekle, ona

söylediklerini yansıtıp, kendinin de duymasını ve görmesini sağlar. Yani,

kişinin söylediklerini bir nevi kendisine dinletir. Buna Katılımlı Dinleme

diyoruz.

  Katılımlı dinlemeye bir örnek:

  Damla: Bugün okula etek giymek istiyorum.

  Anne: İyi ama üşüyeceksin... Havanın ne kadar soğuk olduğunu görmüyor musun?

  Damla: Olsun, üşümem... Pantolon giymek istemiyorum, okula etekle gideceğim...

  Anne: (İçinden, Yine başladık, çıldıracağım... uzun çorap da

giymeyeceğini biliyorum, hastalıktan da yeni kalktın..) Bak, daha yeni yeni

iyileştin, etek giyersen...

  Damla: (inatçı bir sesle) Ben pantalon giymem...

  Anne: (İçinden Şu çocuğa bir güzel dayak atasım geliyor, böyle inatlaştı

mı dayanamıyorum... bir daha deneyeyim...) Bak etek giymene bir şartla

müsaade ederim, o da yünlü uzun çoraplarını da giyersen...

  Damla: (Ağlamaklı bir sesle) Ama anne, o çoraplar batıyor...

  Anne: (Haşin bir tavırla, ses tonunu yükselterek) Neden batsın, bütün

çocuklar giyiyor...

  Damla: Hayır, Ayşe giymiyor, Ayşe okula her gün etek ve kısa çorapla geliyor.

  Anne: (Katılımlı dinlemeyi öğrenmiştir. İçinden tamam, şimdi

sabırlı ol, katılımlı dinleme kullan) Hmmm... sen de okula Ayşe gibi etekle

gitmek istiyorsun...

  Damla: Evet, Ayşe her gün okula etekle geliyor, bir sürü de arkadaşı

var...

  Anne: Ayşe'nin çok arkadaşı var...

  Damla: (Annenin dönüşünden biraz şaşırmıştır). Evet, herkes Ayşe ile

oynamak istiyor, teneffüste hep onun yanına gidiyorlar.

  Anne: Hmmm.. bütün çocuklar Ayşe ile oynamak istiyorlar...

  Damla: Evet, benimle oynasınlar istiyorum, ama onlar yine de Ayşe ile

gidiyorlar...

  Anne: Sen de Ayşe gibi çok arkadaşın olmasını isterdin.

  Damla: Evet, sonra Elif de hep Ayşe ile oynamak istiyor

  Anne: Elif'in yalnız seninle oynamasını istiyorsun.

  Damla: Evet, aslında Elif Ayşe'yi sevmiyor...

  Anne: Sevmediği halde yine de onunla oynuyor, bu da senin canını

sıkıyor.

  Damla: Hm... hm... ille de Ayşe'ye benzemek zorunda mıyım?

  Anne: Ayşe'ye benzemeden de iyi olduğunu düşünüyorsun...

  Damla: Evet hem ben de Burcu ile oynuyorum. Aslında etek giymesem de

olur.. Ben yine pantalon giyeyim...

  Şimdi bu gibi durumda normal olarak neler olabilirdi?

  1) Anne katılımlı dinleme kullanmadan, tartışmayı en başındaki uzun

çorap-pantolon seviyesinde tutabilir, bu konuda çocukla bir güç kavgasına

girer, ya annenin dediği olur ve Damla sonraki davranışlarında iyice

inatlaşır, veya Damla'nın dediği olur ve anne Damla'ya içerlerdi.

  2) Bu durumda da, anne esas sorun olan Ayşe gibi popüler olmak konusunu

haliyle hiç algılayamıyacaktı

  3) Ayşe'nin popülerliği konusunda, anne kendi yorum ve tepkilerini getirebilir.

Sen de Ayşe ile oyna veya Elif'le konuş veya Sen de kendine başka arkadaş

bul gibi öneriler getirerek çocuğun sorunu kendi kendine çözmesine engel

olabilirdi.

  4) Anne, dinlediklerini yansıtarak, yani katılımlı dinleme kullanarak

çocuğun sorununu kendi kendine görmesine yardımcı oldu. Sonuçta Damla'nın

ille de Ayşe'ye benzemek zorunda olmadan da iyi ve değerli olabileceğini kendi

kendine anlamasına neden oldu. Bu değeri anne öğüt olarak vermek istese

(Ayşe ne yaparsa yapsın, o benim kızım değil; başkalarına benzemek iyi

değildir, sen kendin ne doğru buluyorsan onu yapacaksın gibi) büyük

olasılıkla aynı etkinlikte olamıyacaktı, zira:

  a) Kişiler ve çocuklar kendi çözüm ve önerilerini başkalarının

nasihatlerinden daha kolaylıkla uygulayabilirler.

  b) Bir kişi sorunu ile yüklü olduğu zaman hiçbir nasihatı dinleyemez.

  5) Çocuk dinlenmediğini ve anlaşılmadığını hissetseydi etek

konusunda ısrar edip inatlaşacaktı. Bu durumda, duygularının anlaşılıp dile

getirilmesi, çocuğu rahatlattığı gibi, sorunun önemini de azalttı.

  Şimdi, bir çoğumuz, Ben bu şekilde dinleyemem, en ufak sorun bu kadar

uzarsa halimiz ne olur? diye düşünebilir ve umutsuzluğa kapılabilir. Ancak,

sorunu alışageldiğimiz tarzda, yani ilk aşamada çözüme getirmek (yani zorla pantalon

veya uzun çorap giydirmek) belki o günlük sorunu kısa yoldan halledecek, anne

de sorunu çözümlediğini zannedecektir. Ancak bu şekilde çözümlenen bir

sorun ertesi gün ve daha ertesi gün tekrar edeceği gibi, çocuğun da içerleme ve

kızgınlık duygularına neden olacağından, çocuk sürekli direnecek, ve

ayrıca bu direnç ve kızgınlığını diğer ufak tartışmalara da aktaracak,

sonuçta anne Çocuğum hiç söz dinlemiyor, ne dersem karşı çıkıyor diye

hayıflanacaktır. Genellikle güç kavgası şeklinde hallolan sorunlar daha fazla

güç kavgasına neden olurlar ve evde sürekli gerginlik ve tartışma havası

devam eder. Bütün bu tartışmalarla, direnmelerle uğraşmak daha fazla zaman

kaybına neden olmuyor mu? Bütün bunlara enerji harcamak yerine, o an beş

veya on dakikalık bir dinleme daha tasarruflu gözükmüyor mu?

  Gerçek dinleyici olmak kontrol ve sabır gerektiren bir yaklaşımdır. Zira,

çocuklar veya kişiler bir sorunla bize başvurdukları veya bahsettikleri zaman,

en kolay yaptığımız şey, hemen bir çözüm bularak sorunu giderme yollarını

aramaktır. Çok basit bir örnekle, bu şöyle anlatılabilir.

  -Çok üşüyorum...

  Çözüm: -Hırkanı giy.

  veya katılımlı dinleme ile:

  -Çok üşüyorum...

  -Hava bayağı soğuk...

  -Evet, biraz yanına gelebilir miyim?

  -Tabii... Biraz yakın olmak istiyorsun ha?..

  -Evet, bugünlerde kendimi çok yalnız hissediyorum...

  ve devam eder.

  Tabii, burada ilk tepkimiz, sürekli her söylenenin arkasında bir anlam veya

maksat mı arayacağız? Ancak konuşma şu şekilde neticelenebilir:

  -Çok üşüyorum...

  -Üşüyorsun demek... veya Hava bayağı soğuk

  -Evet, iyisi mi bir hırka giyeyim... veya Sıcak bir şey içebilir miyim? gibi...

  Demek ki, söylenenlerin arkasında saklı bir anlam yoksa, zaten yoktur.

Ancak, çözüm de mutlaka dinleyenin düşündüğü çözüm (hırkanı giy) değildir.

Üşümeye karşı farklı çözümler mevcuttur, bütün sorunlara olduğu gibi... Hemen

çözüm getirmeyen dinleyicinin bu tavrı, konuşanın düşüncesini kesmediği

gibi, en uygun çözüm üzerinde de kendisinin (yani sorun sahibinin)

düşünmesini sağlar. Bu da her iki taraf için çok yararlıdır.

  1) Konuşan kişi, özellikle çocuk, kendi çözümünü kendi bulmayı,

dolayısıyla sorunları karşısında bağımsız olabilmeyi, onları daha

etraflıca düşünmeyi ve dolayısıyla sorunlarına daha yaratıcı bir şekilde

yaklaşmayı öğrenir.

  2) Dinleyen kişi, özellikle anne veya baba ise, her soruna kendinin bir çözüm

getirmesinin zorunlu olmadığını yaşayarak daha rahat eder, üzerinden bir yükümlülük

kalkar, her şeyi kontrol etmesi gerekmez ve özellikle her soruna koşturup bir çözüm

getirmek durumunda olan anne-babanın çocuklarında zamanla görülen direnci bu şekilde

yaşamaz.

  Bu nedenle en çok dikkat edilmesi gereken nokta, sorunla

karşılaşıldığında, hemen çözüm sunmamaya kendimizi alıştırmaktır.

Bu pek tabii, o kadar kolay bir işlem değildir, zira, bu gibi bir ortamda

yetişmişsek (evde büyüklerimizin ne yapmamız gerektiğini sürekli söylemesi

gibi) veya sürekli çözüm önerme alışkanlığını geliştirmişsek, bize bir

sorunla gelindiğinde aklımıza ilk gelen şey hemen bir çözüm önermek

olacaktır.

  Bu durumu açık bir dille anlatan bir şiire kulak verelim:

  DİNLE

  Sana, beni dinlemeni söylediğimde

  bana öğüt vermeye başladın

  söylediğimi de yapmadın

  Sana, beni dinlemeni söylediğimde

  bana niye demeye başladın

  duygularımı ayaklar altına alıp çiğnedin

  Sana, beni dinlemeni söylediğimde

  kendini buna zorunlu duyumsadın,

  sorunlarımı çözmeyi ister gibi davrandın

  sonunda beni de başarısızlığa uğrattın.

  Dualar belki de bazı kişilere yardımcı olur

  çünkü

  Tanrı öğüt vermez, suskundur.

  Ve durumları düzeltmeye çalışmaz

  O yalnızca dinler ve işinizi

  kendinizin çözümleyeceğinize inanır.

  Öyleyse lütfen dinleyin ve beni işitin.

  Eğer konuşmak istiyorsanız

  birkaç dakika sıranızı bekleyin

  O zaman ben de sizi dinleyeceğime

  söz vereyim. (Buscaglia. Leo-Birbirimizi Sevebilmek-İnkilap Kitabevi. 1985)

  BİLİNÇLENME ALlŞTIRMASI:

  1) Bu hafta içinde kendinizi izleyin. Çocuğunuza ne kadar sık çözüm

getiriyor veya öneriyorsunuz?

  ...

  ÇÖZÜM GETİRECEĞİNİZE,

  -Emre ile Ali beni oyuna almadılar.

  -Sende bir daha onlarla oynama, kendine yeni arkadaş bul..

  -Ama ben Emre ile oynamak istiyorum.

  Dinlerken yorum yapmak veya çözüm getirmek konuşanı durdurur, konuyu

saptırabilir.

  YALNIZCA DİNLEDİĞİNİZİ BELİRTİN,

  -Emre ile Ali beni oyuna almadılar.

  -Hımm... Demek seni oyuna almadılar..

  Yalnızca dinleyerek çocuğu rahatlatır, sorununa kendisinin çözüm bulmasına

yardımcı olabiliriz.

  Bu hafta içinde çocuğunuz bir sorunla geldiğinde hiç çözüm getirmemeyi deneyin

aklınıza gelen bütün çözümleri yutun ve çocuğa Sen ne düşünüyorsun?

veya Sence bunu nasıl halledebilirsin? gibi sorular sorarak çözüm düşünmesini

sağlayın. (Pek tabii ki, çocuğun her çözümünü kabul etmek zorunda değilsiniz, veya

çocuk hiçbir çözüm düşünemiyorsa, siz önerebilirsiniz, ancak ilk çözümü ondan

beklemenin yararları çoktur: Çocuk önemsendiğini hisseder ve sonradan sizin

çözümünüzü de daha kolay kabul eder.)

   ::::::::::::::::

  ÇOCUĞU DİNLEMENİN YARARLARI

  Çocuğu dinlemenin yararları çoktur: Çocuk konuşurken dinlenildiği zaman:

  1) Çocuğun konuşma yeteneği artar, kendini daha iyi ifade etmesini

öğrenir, kelime bilgisi zenginleşir.

  2) Çocuğun bir derdi varsa, bunu davranışla göstermek yerine

(saldırganlık, hırçınlık, ağlamak, içine kapanmak gibi) sözle ifade ederek

rahatlar, bu da hırçınlaşmasına, içine kapanıp üzülmesine, daha ileride

derslerini veya sosyal hayatını etkilemesine engel olabilir.

  3) Anlaşıldığını hisseden çocuk kendini daha huzurlu ve rahat hisseder, bu da

çocuğun kişisel ve sosyal gelişmesine yardımcı olur. Çocuğun kendine güveni artar.

  4) Çocuk ile anne veya baba arasında bir yakınlık doğar, çocuk onlara danışır

ve diyalog kurar.

  5) Söyledikleri dinlenen çocuk da anne-babasının sözünü dinlemeye

başlar.

  ALIŞTIRMA:

  Aşağıda, bazı çocukların ifade edebileceği ufak sorunlar sıralanmıştır. Bunlara

verebileceğiniz bir katılımlı dinleme yanıtı tertipleyip, boşluğa yazın:

  Örnek: Çocuk: Şu Ali'ye bir yumruk atasım geliyor.

  Duygu: kızgınlık

  Verilebilecek yanıt: Ali'ye çok kızıyorsun galiba.

  1) Çocuk: Ayşeler başka bir semte taşınıyorlarmış... Ayşe benim en iyi

arkadaşım...

  Duygu: ...

  Katılımlı dinleme yanıtınız: ...

  2) Çocuk: İki damla yağmur yağdı, hemen gezmeye gitmeyelim diyorsun.

  Duygu: ...

  Katılımlı dinleme yanıtınız: ...

  3) Çocuk: (gece yatakta) Anneciğim, garip bir çıtırtı duydun mu?

  Duygu: ...

  Katılımlı dinleme yanıtınız: ...

  4) Çocuk: Kimse benimle oynamak istemiyor, evine git dediler...

  Duygu: ...

  Katılımlı dinleme yanıtınız: ...

  5) Çocuk: Bugün de sokağa çıkman mı gerek?

  Duygu: ...

  Katılımlı dinleme yanıtınız: ...

  Cevap anahtarı:

  1) Üzüntü, ayrılmak istememek, terkedilmişlik, yalnız kalmak istemek.

  Katılımlı dinleme yanıtı: Ayşe'den ayrılacağına üzülüyorsun değil mi?

  2) Duygu: Hayal kırıklığı, üzüntü

  Katılımlı dinleme yanıtı: Gezmeye gitmek için heveslenmiştin,

gitmemek seni üzdü.

  3) Duygu: Korku, kaygı

  Katılımlı dinleme yanıtı: Biraz korktun galiba...

  4) Duygu: Gocunmuş, incinmiş

  Katılımlı dinleme yanıtı: Böyle demeleri seni incitti değil mi?

  5) Duygu: Terkedilmişlik, beraber olmak isteği

  Katılımlı dinleme yanıtı: Sokağa çıkmamdan hoşlanmıyorsun.

  NOT: Alıştırmaya yanıtlarınız yukarıda önerilenlere tıpkı

benzemeyebilir, ancak önemli olan yakın olması veya çocuğun söylemek

istediğini yorumsuz yansıtabilmesidir.

  ALIŞTIRMA:

  Bu hafta içinde çocuğunuzun ufak sorun olarak dile getirmek istediklerini

iyi bir dinleyici olarak dinlemeye çalışın. Sonuçları not edin.

  HATIRLATMA ...

  İYİ BİR DİNLEYİCİ OLMAK İÇİN...

  1) Dinlerken bedensel olarak dinleme durumuna girin ve dikkatle dinleyin.

  2) Hmmm, Evet gibi sözcüklerle konuşulanı takip ettiğinizi belirtin.

  3) Söylenenleri duyduğunuzu belirten bir tekrar, özümleme yapın.

  4) Konuşanın duygularını isimlendirin.

  5) Soruna hemen çözüm getirmeyin. Ne yapmayı düşünüyorsun? diyerek çocuktan

ilk çözümü bekleyin.

   ::::::::::::::::

  RAHATI KAÇAN AĞAÇ

  Tanıdığım bir ağaç var

  Etlik bağlarına yakın

  Saadetin adını bile duymamış

  Tanrının işine bakın

  Geceyi gündüzü biliyor

  Dört mevsimi, rüzgarı, karı

  Ay ışığına bayılıyor

  Ama kötülemiyor karanlığı

  Ona bir kitap vereceğim

  Rahatını kaçırmak için

  Bir öğrenegörsün aşkı

  Ağacı o zaman seyredin.

  Melih Cevdet Anday (Rahatı Kaçan Ağaç'tan)

   ::::::::::::::::

  ANNE-BABANIN KIZGINLIĞINI DUYURMASI

  SANA ÖYLE KIZIYORUM Kİ!

  Şimdiye kadar çocuğumuzun davranışlarına olumlu gözlerle bakmayı,

olumlu yönlerini keşfetmeyi ve bunları arttırmak için takdiri bilinçli bir şekilde

kullanarak olumsuz tepkilerimizi ertelemeyi öğrendik. Ancak iyi niyetimiz ne kadar

büyük, sabrımız da ne kadar geniş olursa olsun, yine de çocuğumuzun bazı

davranışlarına kızmadan edemeyiz. Hele, bazı davranışlar bizi özellikle öfkelendirir,

bam telimiz'e basarsa???

  Kızgınlık ve öfke gerçekten zaptedilmesi zor duygulardır. En sık

kullanılan ve kızgınlığı en kolay giderme yolu, bu içimizde kabaran duyguyu

dışarı vurmak, bağırmak, kızmak ve belki de davranışlarla da ifade edip

saldırgan hareketlerde bulunmaktır (dayak, tartaklama, saçını çekme, cezaya

koyma, kapıyı hızla çarpma, elindekini şiddetle yere atma, deliler gibi

bağırma, gibi). Ancak, bu gibi hareketler karşımızdaki kişiyi, özellikle de

çocuğu çok korkuttuğu gibi, onun da kızmasına ve neticede ilişkinin

bozulmasına neden olabilir.

  Bunun karşılığında kızgınlığı yutmak, belli etmemek, sabırlı olmaya

çalışmak, kendini sürekli tutmak da pek fayda etmez, zira öfke ve

kızgınlık birikmiş enerji gibidir, en olmadık yerde ve en olmadık şekilde

ortaya çıkıverir, patlak verir. Kızgınlık ve öfkenin zamanında ifade edilmeyip

biriktirilmesi sonucu, en ufak bir olumsuz hareket kızgınlığın bir yanardağ gibi

patlamasına, dışarıya akmasına, boşalmasına neden olur. Sonuç gerek

çocuk için çok şaşırtıcı, kaygılandırıcı (Bunun için bu kadar kızılır mı?

Annem-babam böyle kızdığı zaman çok ürkütücü oluyor... nereye saklanacağımı,

ne yapacağımı bilemiyorum, çok korkuyorum...), gerekse anne

veya baba için, özellikle de aşırıya kaçılmışsa, pişmanlık ve suçluluk

duyguları uyandıran bir durumdur. (Bu suçluluk duygularının olumsuz

etkilerini Dayak Bölümü'nde görmüştük). Bunun dışında, kızgınlığın

ifade edilmeyip sürekli biriktirilmesi, içe atılması, migren, hazımsızlık,

gastrit, ülser gibi psikosomatik rahatsızlıklara, keyifsizlik, hiçbir şeyden tat

alamama, depresyona neden olur.

  KIZGINLIK NEDİR?

  Dr. Gordon kızgınlığı bir buzdağına (iceberg) benzetir. Buzdağları

gemilerin yolları üstünde çarpıp parçalandıkları buz kütleleridir.

Buzdağlarının denizin üstünde gözle görülen buz adasına karşılık, suyun

altında daha büyük bir bölümleri mevcuttur Dr. Gordon, suyun altında kalan

bölüme Temel Duygular suyun üstünde buzlaşmış, kaskatı olarak üst tarafı

görülen bölüme de Kızgınlık adını verir.

  Denizin Altı: Temel duygular, merak, sıkıntı, kıskançlık, yalnızlık, üzüntü,

anlaşılmamak, itilmişlik.

  Denizin Üstü: Kızgınlık öfke.

  Dr. Gordon'a göre, kızgınlık, birçok temel duygunun (merak, yalnızlık,

itilmişlik, üzüntü, kaygı, haksızlık, gibi...) sertleşmiş, buzlamış yani şekil

değiştirmiş (kızgınlığa dönüşmüş) ifadesidir. Gerçekten de, çocuğumuzu çok

merak ettiğimizde, uzun süreli kaygılı bir bekleyişten sonra çocuk kapıyı

çaldığında ilk tepkimiz: Neredeydin? Neden haber vermeden gittin?.. Sen ne

düşüncesiz çocuksun? Bir daha sokağa çıkmak yok gibi bir öfke gösterisinde

bulunuruz. Bunun karşısında gerçek temel duyguyu dile getirebilseydik: Seni

öylesine merak ettim, öyle korktum ki... diyebilirdik...

  Dr. Ginott öfkeyi, tekrarlaması yönünden basit bir nezleye benzetir. Ondan

hoşlanmayabiliriz ama kaçamayız da. Onu yakından tanırız fakat ortaya

çıkmasını engelleyemeyiz der. Gerçekten de, öfkelendiğimiz, çok sinirlenip

kızdığımız zaman, kendi kendimizi dahi tanımaz hale gelir, aslında

söylemek istemediğimiz şeyleri söyler yapmak istemediğimiz şeyleri yaparız.

Büyüklerimiz boşuna Öfkeyle kalkan zararla oturur dememişler. Bu gibi

aşırılıkları da nedense çocuklarımızla daha sık göstermeye yatkınız.

Sanki onların bize bağımlı olmaları, küçük ve güçsüz olmaları, aynı şekilde

yanıt verememeleri bize bu hakkı mı tanıyor? Kızgınlığımızı kendimize

eşit veya üstün birine yöneltirken dikkatli ve kontrollü olmaya çalışabiliyoruz da,

neden (üstelik kendi özümüz olan) öfkemize karşı savunmasız küçük bir çocuğa

karşı kendimizi kontrol edemiyoruz? Veya etmiyoruz? Küçük bir çocuğa

bağırabiliyor (el kaldırabiliyor) da neden büyüyünce örneğin 17-18 yaşında bir

oğlana aynı şekilde yapamıyoruz? Bizi terkedebilir veya karşılık verebilir diye

mi? Mantıkla bakıldığında bir haksızlık yaşanmıyor mu?

  Kızgınlık ve öfke yaşam sürecinde, ikili ve çoklu ilişkilerde doğal ve

gerekli bir duygudur. Ancak önemli olan, öfke ve kızgınlığı ifade etmemek

değil, onu yapıcı bir şekilde ifade edebilmektir.Yani yıkıcı, yaralayıcı

kızgınlıktan, yapıcı kızgınlığa geçebilmek, öfke ve kızgınlığı bilinçli

bir şekilde kanalize ederek etkin bir dille ifade edebilmektir.

Kızgınlığın yapıcı bir dille ifade edilme yöntemlerine girmeden önce,

kendimize yönelik bir bilinçlenme alıştırması yapalım.

  Bilinçlenme alıştırması:

  ...

  1) Beni en çok kızdıran şeyler:

  ...

  2) Kızdığım zaman ne yaparım?

  ...

  3) Çocuğumda en çok nelere kızıyorum?

  ...

  4) Çocuğuma kızdığım zaman ne yapıyorum?

  ...

  5) Çocuğunuza son zamanlarda kızdığınız iki olayı hatırlamaya

çalışın, Kızgınlığınızın nedeni çocuğun bir olumsuz davranışı

mıydı? Yoksa, çocuğunuz dışında başka bir olaya kızdığınızdan

dolayı bahane mi arıyordunuz?

  ...

  Kendi tarzımız hakkında bilinçlenmek ve yaptığımız veya

yapabileceğimiz davranışları önceden bilmek çok yararlıdır. Bunları bilen

kişi kendini daha kolaylıkla kontrol edebilir, davranış ve sözlerini daha dikkatli

sarfedebilir.

  Temelde kızgınlık 2 nedenden doğabilir:

  1) Kişinin olumsuz ruh hali (yani, o günkü veya o sıradaki yaşantısı

ile ilgili olumsuz birikimler, istenmeyen olay veya sonuçlar)

  2) Karşı tarafın olumsuz bir davranışı.

  Yani, kısacası, kızgınlığımın nedeni ya benden (özel yaşantımdan)

ileri gelir veya karşı tarafın olumsuz bir davranış veya sözünün bende

yarattığı olumsuz duygulardan. İlk bölümde bahsettiğimiz gibi, kişinin ruh

halleri çok değişkendir. Kimi zaman işlerimiz çok iyi gitmiştir. Önemli

bir derdimiz, yoktur, sevdiğimiz bir şeyi yapmış veya sevdiğimiz bir kişiyi

görmüşüzdür, o zaman sabır ve hoşgörü sınırlarımız hemen hemen sonsuz gibidir.

Bu durumlarda, çocuğumuzun ufak yaramazlıklarını hoşgörü ile karşılar,

güler geçeriz. Kimi zaman ise, işlerimiz ters gitmiştir, eşimize sinirlenmiş

veya gücenmişizdir, sıhhat sorunlarımızdan dolayı kaygılıyızdır veya maddi

sorunlarımız vardır, veya o gün herhangi bir nedenle huzursuz veya tedirginizdir.

Bu gibi durumlarda, en ufak bir olumsuz harekret, gürültü veya söze hemen tepki

gösterir, kızar bağırırız. Örneğin, ben özellikle, acelem olduğunda, bir yere

yetişmem gerektiğinde, geç kaldığımda, yani üzerimde bir zaman baskısı olduğunda,

çok asabi olduğumu, en küçük şeye dahi sinirlendiğimi bilirim. Bu durumun

farkına vararak karşı tarafı korumak, kırmamak veya evin havasını

bozmamak için bir ön mesaj verebilir ve; Şu anda çok acelem var ve çok

sinirliyim. Sakın bana ilişmeyin derim. Bu gibi bir ruh halinin bilincinde olup,

kendini ve ailesini korumak için yaratıcı bir yöntem uygulamaya başvuran bir

annenin ilginç öyküsünü dinleyelim (Faber A, Mazlisk, E.-How To Talk So Kids Will

Listen and Listen So Kids Will Talk-Avon Publishers-1980):

  Ani bir hevesle işteki arkadaşları toplantı için eve davet etmiştim. 20

kişi kadar geleceğinden o kadar asabiydim ki işten erken ayrıldım. Eve

geldiğimde, ev altüst durumdaydı: gazeteler, kitaplar, yataklar yapılmamış,

banyo altüst. Çocuklar da neredeyse okuldan dönecekti. Her şeyi düzeltmem için

ancak 2 saatim vardı. İzah etmeye dahi vaktim olmadığından bir not yazmaya

karar verdim. Ancak büyük bir karton bulabildim, aceleyle üstüne: İNSAN

BOMBASI KIZDIRILIRSA PATLAR. MİSAFİR GELİYOR, ACELE YARDIMA

İHTİYAÇ VAR diye yazdım ve bir sicimle boynuma astım, ardından deli gibi

işe giriştim. Çocuklar eve geldiklerinde notu okudular ve hemen bana yardıma

giriştiler. Hiçbir şey söylemeden yatakları yapıp etrafı düzeltmeme yardım

ettiler. Tam banyoyu düzeltirken kapı çaldı. Bir ara panikledim, ancak

kapıdaki, fazladan iskemle istediğim komşumdu. İçeri buyurduğumda girmek

istemedi. Sürekli göğsüme bakmaktaydı. Üstüme baktım ve aniden notun hala

göğsümde olduğunun farkına vardım. İzah etmeye çalışırken, adamcağız:

Ziyan yok, hanımefendi, sakinleyin, sakinleyin, ben size iskemleleri içeri

alırım dedi...

  Kızgınlığımızı yıkıcı bir şekilde dile getirerek istenmedik olaylara

neden olmak yerine, bilinçlenerek önceden tedbir almak gerek karşı tarafı

(çocuğu), gerek kendimizi, gerekse ilişkimizi korur.

  Kişisel nedenler dışında, aşırı gürültü, kalabalık, acele, baskı, işlerin kötü

gitmesi, sinirli bir kişinin yanında olma gibi çevresel faktörler ve yorgunluk, açlık, baş

ağrısı, kadınların ay hali, sıhhat sorunları gibi bedensel faktörler de hoşgörü

sınırlarımızı zorlar ve bu gibi huzursuzlukların kızgınlığa dönüşmesine neden olabilir.

Dolayısıyla, eğer aşırı hırçın olduğumuzu, çocuğa fazla kızdığımızı fark ediyorsak:

Neden bu kadar sinirliyim? Gerçekten çocuğa mı kızıyorum? Yoksa kızmak için

bahane mi arıyorum? diye kendine bir düşünme payı ayırıp bilinçlenmek çok

yararlıdır. Bu şekilde, çocuğu bahane edip kızgınlık duygularımızı boşaltma, dolayısıyla

rahatlama (karşılığında da çocuğu kırma, ona yüklenme, ilişkiyi bozma) yerine,

bilinçli bir şekilde çocuğu ve çocukla ilişkimizi korur, kızgınlık ve öfke duygularımızı

gidermek için başka bir çareye başvurabiliriz. Kimi insan kızgınlığını sokağa çıkıp

yürüyerek, kimi odasına kapanarak kendi kendine, kimi bir arkadaşıyla konuşarak,

telefon ederek, veya örgü örmek, kitaplık düzeltmek, yemek yapmak (veya yemek)

gibi uğraşılarla giderir. Ben çok kızgın olduğum zaman düşünce ve duygularımı sürekli

yazarak gidermeye çalışırım. Tanıdığım bir hanım, kızdığı zaman mutfağındaki bütün

tencereleri dolaplardan indirir ve telle parlatırdı. Bu şekilde öfke duygularını

hareketle boşaltma ve rahatlama yolunu seçmişti.

  Acaba siz kızgınlık ve öfke duygularınızı karşı tarafa zarar

vermeden nasıl giderebilirsiniz?

  ...

  Ancak bazı durumlarda, pek tabii, sokağa çıkmak, bir arkadaş bulup

konuşarak rahatlamak, veya örgü örerek kızgınlığını gidermeye

ortam ve vakit yoktur. Bu gibi durumlarda, gerçekten kızgınlığımız

kendimizden kaynaklanıyorsa, en yapıcı yöntem, tedbir alıp karşı

tarafa haber vermektir: Ben bugün çok sinirliyim, lütten bana ilişmeyin.

Çok yorgunum, en ufak gürültü beni sinirlendirecek, lütfen odanızda

oynayın. Bugün... nedenle biraz asabım bozuk, beni kızdırmamaya

yardımcı olur musun?. Bu şekilde bir taleple karşılaşan çocuk anne (veya

babayı) anlar, duygusuna veya durumuna saygı duyar ve ona yardım etmek için

dikkat etme yolunu seçer. Bu gibi bir yaklaşım, çocuğa kızgınlık ve öfke

duygularının doğal olabileceğini anlattığı gibi, bu duyguların yıkıcı

olmadan da giderilebileceği mesajını vererek çocuğa iyi bir örnek oluşturur.

   ::::::::::::::::

  SEN ZATEN HEP BÖYLESİN

  Şimdiye kadar, kızgınlık kendimizden kaynaklandığı zaman

çocuğu kırmamak ve ilişkimizi bozmamak için neler yapabileceğimizi

konuştuk. Şimdi ise, kızgınlığımız gerçekten çocuğun bir davranışı

veya sözünden kaynaklanıyorsa, neler yapabileceğimizi gözden geçirelim.

Gerçekten de çocukların bazı davranış veya sözleri bizde gözardı

edilemeyecek derecede hoşnutsuzluk, kızgınlık duyguları yaratabilir:

Kaç kere tenbih ettiğimiz halde taşın üstünde yalın ayak dolaşması, burnunu

karıştırması, yeni koltuğun üzerine boya sürmesi, ters cevap vermesi, gibi...

Bu gibi durumlarda, genellikle kızgınlığımızı aniden ifade eder: Neden

dikkat etmiyorsun?.. Sana bin kere tenbih ettim, ne laf dinlemez çocuksun... Geri

zekalı... Bıktım senden, gibi sözler sarfederiz. Burada dikkat edersek, sürekli

sen diye hitap etmekteyiz Neden doğru dürüst yemek yemiyorsun?.. Sen

çok yaramaz bir çocuksun. ... Salak sen de...

  Sen diyerek sarfedilen bu sözler aslında karşı tarafın, yani çocuğun

kişiliğine bir saldırıdır. Bu tür ifadeler çocuğu gocundurur, üzer, güvenini

sarsar, ayrıca da sinirlendirir, kızdırır ve direnmesine neden olur. Kendimizi ele

alalım: Akşam sofrayı kurarken elimizden bir tabak düşürsek, eşimiz: Ne sakar şeysin.

Bir sofrayı bile doğru dürüst kuramıyorsun. Her şeyi kırıp döküyorsun, dese, veya bir hesap

yaparken yanlışlık yapsak: Ne geri zekalısın. Bir hesap bile yapmaktan acizsin... dese,

veya annemiz, Ne biçim annesin sen? Çocuklarına bakmasını bilmiyorsun... dese, neler

hissederiz acaba?

  Davranışımızı ne kadar değiştirmek isteriz?

  ...

  Bu sözleri söyleyen kişiye karşı neler duyarız?

  ...

  Sen dili ile olumsuz duygularını dile getirmek, eleştirmek,

hoşnutsuzluğunu belirtmek, karşı tarafta çok olumsuz duygular ve sonuçlar

doğurur. Çocuk kendini itilmiş, sevilmemiş, reddedilmiş hisseder, özgüveni

sarsılır. Özellikle geri zekalı... salak gibi sıfat ve lakaplar çocukların

benliğini çok zedeleyicidir. Bir süre sonra çocuk bunların gerçek olduğuna

inanabilir. Kişiliğine gelen zararların dışında, sen dili ile ifade edilen

hoşnutsuzluk ve eleştiri sözleri, çocuğun direnmesine, karşı gelmesine,

kızmasına ve dolayısıyla söz dinlememesine neden olur.

  BİLiNÇLENME ALIŞTIRMASI

  1) Bu hafta içinde kendi konuşma tarzımızı inceleyelim.

Kızgınlığımızı, hoşnutsuzluğumuzu ifade ederken sen dili kullanıyor muyuz?

  ...

  2) En sık kullandığımız sen mesajları nelerdir? (Zaten sen adam

olmazsın. Hiç laf dinlemiyorsun. gibi.)

  ...

  3) En çok kullandığınız sıfatlar, nitelemeler var mı? (Geri zekalı,

salak, tembel, gibi...)

  ...

  4) Bunlardan arınmayı göze alabilir misiniz?

  Beğenmediğimiz ve göz ardı edemediğimiz davranışlara tepki gösterirken

sendili ile konuşmanın sakıncaları çoktur. Ancak, sen-dili yerine

söyleyebileceğimiz başka bir tarz ne olabilir acaba?

  Bu yeni tarza Ben-dili diyebiliriz.

   ::::::::::::::::

  BEN DİLİYLE KONUŞMAK

  Ben-dili ile konuşmak kişinin sadece kendinden konuşması veya kendini övmesi,

öne sürmesi demek değildir. Ben dili, kişinin o anda, karşılaştığı durum

veya davranış karşısında, kişisel tepkisini duygu ve düşüncelerle

açıklayan bir ifade tarzıdır, yani duygu ve düşüncelerimizi içtenlikle ifade eden

sözcüklerdir. Örneğin: Sevdiğimiz bir arkadaşımızı ziyarete gittiğimizde: Oooo,

buyrun gir içeri lütfen gibi alışılagelmiş bir tarzla karşılanmak yerine; Geldiğine

ne kadar sevindim bilsen diyen bir Ben mesajı bize herhalde daha sıcak bir

duygu verir... Aynı şekilde, annenizi uzun süre ziyarete gitmemişseniz, onun:

Şimdiki nesil artık böyle, büyüklerini düşünmezler. Beni ziyarete gelmiyeli ne

kadar oldu biliyor musun? gibi suçlayıcı bir Sen mesajı yerine; Uzun zamandır

seni göremedim, özlemişim, geldiğine çok sevindim veya Keşke daha sık

gelebilsen, çok mutlu oluyorum geldiğin zaman gibi gerçek duygularını anlatan

bir Ben mesajı, sizi o durumda hemen savunmaya geçmekten ve tartışmaktan

korumaz mı? Hatta ziyaretleri daha istekli, sık yapmaya sevketmez mi?

  Demek oluyor ki, Ben-mesajları bizimle gerçek düşünce ve

duygularımız, özümüzle ilgili iletimlerdir. Başkaları hakkında

değerlendirme ve yorumlarımızı değil, bizim duygu ve yaşantılarımızı

açıklarlar. Ne saygısız çocuksun. Anneye bu şekilde konuşulur mu?

Terbiyesiz. gibi bir sen-mesajı yerine, Bu şekilde cevap verdiğin zaman son

derece kırılıyorum, üstelik bana saygı duymadığını düşünüyorum diyen bir

Ben mesajı duygularımızı (kırılıyorum) düşüncelerimizi (bana saygı

duymadığını düşünüyorum) açıkladığı gibi, sen-mesajının içerdiği

saldırıyı da kaldırdığından, tartışmanın daha vahim boyutlar almasına

engel olur.

  Ben-dili ile konuşmak duygu ve düşünceleri anında ilettiği için kullanan

kişiyi, rahatlatır (Neden böyle yaptın? yerine: Bu davranışına çok içerledim);

kızgınlık ve öfke gibi birikimleri önler (Arsız, anneye böyle konuşulur mu?

yerine; Bana bu şekilde konuşman beni kırıyor) annenin de beklentileri

hakları ve duyguları olduğunu açıklar. Duyguların açıklanması ve ifade

edilmesi çok önemlidir. Zira, inançlar, düşünceler, zevkler ve değerler kişiden

kişiye değişse de duygular bütün insanlarda aynıdır. Korkarsak hepimiz aynı

şekilde korkar, üzülürsek aşağı yukarı aynı şeyleri duyar, sevinirsek de aşağı

yukarı aynı şekilde seviniriz. Duyguların kişiden kişiye farkı ancak daha çok,

daha az gibi derecelerle ayırt edilebilir. Ancak, çocuklar duygularla daha yoğun

olarak yaşadıklarından duyguların ifadesi onların, durumu daha iyi

anlayabilmelerine, kendilerini anne veya babanın yerine koymalarına ve

dolayısıyla annede (veya babada) olan etkiyi farkederek, davranışlarını onlar

için değiştirmek istemelerine yol açar. Çocuğun bir davranışı bize kabul

edilmez gibi göründüğünde, gerçek düşünce ve duygularımızı çocuğu

suçlamadan ortaya koymak (yani sen-dili yerine ben-dili kullanmak) çocuğun

savunucu tutuma geçmeksizin durumdaki rolünü ve sorumluluğunu görmesine

yardımcı olur. Dolayısıyla, çocuk olumsuz davranışını bize yardımcı olmak

için değiştirmeyi göze alabilir.

  Çocuklar, henüz biz büyükler gibi mantıksal olarak düşünmedikleri için, bazı

uyarılarımızı anlamayabilir: Kardeşler kavga etmemelidir Neden? Buna karşılık

açıklayıcı bir ben mesajını daha iyi anlayabilirler: Kardeşinle

kavga ettiğiniz zaman başım çok ağrıyor vb, ayrıca da üzülüyorum,

çocuk annesine bu olumsuz duyguyu yaşatmamak için davranışının

sorumluluğunu alıp değiştirmeyi göze alabilir.

   ::::::::::::::::

  SEN DİLİ YERİNE BEN DİLİYLE KONUŞMAK

  Çocuğun olumsuz davranışları karşısında alışılagelmiş

tepkilerimiz şöyledir: Örnek: Anne işten eve yorgun gelmiş, divana

uzanmış dinleniyor. Çocuksa mutfaktan tencere kapaklarını almış

birbirine vurarak evi dolaşıyor:

  Anne: Aliii, kes şu gürültüyü...

  Çocuk: Dan, dan, dan...

  Anne: Aliii, sana gürültü etme diyorum...

  Çocuk: Dan, dan, dan..

  Anne: Bu çocuk bir gün beni öldürecek, Aliii, sana sus diyorum, şimdi

kalkarsam görürsün gününü...

  Çoçuk: (Devam eder)...

  Anne: Şimdi o kapakları alıp da kafana çalayım... Geri zekalı... Sana

yapma demedim mi?..

  Çocuk: (Devam eder) veya ağlar... Ama anne, ben oynamak istiyorum.

  Anne bunun yerine ne yapabilirdi?

  1) Olumsuz davranışa yargı koyacağına davranışı tanımlayabilirdi.

Yaramaz, geri zekalı yerine; Kapakları birbirine vurduğun zaman...

  2) Olumsuz davranışın kendisi üzerindeki etkisini açıklayabilirdi. Bu çocuk

beni öldürecek yerine; Başım ağrıyor:

  Kapakları birbirine vurduğun zaman başım ağrıyor (etki)

  3) Durumun kendisinde yarattığı, duyguları açıklayabilirdi.

  Şimdi kalkarsam görürsün gününü yerine; Sinirleniyorum (duygu).

Annenin bütün bir Ben mesajı şöyle olabilirdi:

  İşten yeni geldim, çok yorgunum, kapakları birbirine vurduğun zaman müthiş

başım ağrıyor, çok da sinirleniyorum.

  Başka örnekler:

  1) Mehmet (7 yaş) yemek yerken yemeği üstüne döktü. Annesinin henüz

giydirmiş olduğu kazağı lekeledi. Genellikle Mehmet çok dikkatsiz yemek yiyor

ve hem üstünü hem de masa örtüsünü sürekli lekeliyor.

  Ne pis çocuksun sen. Doğru dürüst yemek yemesini bilmiyorsun yerine,

  Anne: Yemeğini yerken üstüne döktüğün zaman (davranış tanımı)

tekrar yıkamam gerek (etki) ve boş yere yoruluyorum (etki) ve vakit

harcadığıma da sinirleniyorum (duygu).

  Acaba Mehmet hangi tepkiye daha olumlu karşılık verir? birinciye mi?

ikinciye mi?

  2) Çocuk sokakta oynadıktan sonra koşarak eve girdi Annee, nerdesin?

Çabuk dışarı çık. Sana pis ayaklarla eve girme demedim mi? Ne laf dinlemez

çocuksun yerine;

  Anne: Evi yeni silmiştim, çamurlu ayakkabılarla girdiğin zaman

(davranış) tekrar silmem gerekiyor (etki) bayağı sinirleniyorum hem de

yoruluyorum (duygu). Bu şekilde bir açıklama ile karşılaşan çocuk, (sen

mesajının uyandırdığı savunuculuğu da olmadığından) annenin neden kızdığını

veya sinirlendiğini, neden çamurlu ayakkabılarla girmemesi gerektiğini daha

iyi anlar, anneye küseceğine (Tamam, tamam, anladık.) davranışını

değiştirmeye, daha dikkatli olmaya yönelir.

  3) Anne salonda misafiri ile konuşurken, Ebru (5 yaş) sürekli gelip bir şeyler

istiyor ve anneyi rahatsız ediyor.

  Ebru, ben sana odanda oyna demedim mi? Niçin laf dinlemiyorsun? yerine;

  Anne: Teyzenle önemli bir şey konuşuyorum. Sürekli bir şey istersen

(davranış) ne söylediğimi unutuyorum (etki). Sözlerimi kesmeden biraz konuşmama

imkan verirsen konuşmak için; çok sevineceğim derse, çocuk annenin onu neden

salonda istemediğini daha belirgin olarak (teyze ile konuşmak için; Ebru'yu

istemediğinden, sevmediğinden değil) anlar, anneyle daha kolay işbirliğine

girer. Böylelikle başkalarına saygıyı da öğrenmiş olur.

  Bu tür yaklaşımlar çocuklarda sorumluluk ve işbirliği duygularını

arttırdığı gibi, hem söz dinlemelerine hem de anne veya babayı memnun

etmek için davranışlarını düşünerek değiştirmelerine yol açar. İşten çok

yorgun olarak döndüğüm bir akşam üstü, salonda oturmuş kahve içerken, aynı

odada arkadaşıyla TV seyretmekte olan Erez (6 yaş) arkadaşına: Gel odamda

oynayalım, sonra seyrederiz dediğini duymuş, hayretle onları seyrederken

Erez'in yolda Annemin TV'den başı ağırır dediğini duyarak iyice

şaşırmıştım. Tabii, sonra Erez'e anlayışından dolayı teşekkür etmekten

kendimi alamadım ama Ben mesajlarının uzun süreli geçerliliğine de daha

çok inandım. Ben mesajları istek, gereksinim ve duygularımızı bilinçli ve

saygılı bir şekilde karşı tarafa anlattığından, böylelikle de çocuğun bizi

anlamasına olanak sağladığından saygılı bir iletişim temeli kurar. Uzun bir

süre ben mesajları ile uyarılan çocukların bir müddet sonra kendilerini ben

mesajları ile dile getirdikleri gözlenmiştir.

  Kızgınlık ve öfke gibi olumsuz duygularımızı yapıcı bir dille ifade

etmek öğrenilebilir bir yöntemdir. Kızgınlığın veya olumsuz duyguların

yapıcı ifadesi için önce ne hissedildiği hakkında bilinçlenmek, bu duyguyu

ifade etmek ve buna olumsuz davranışın kişi üzerinde yarattığı etkiyi

eklemek gerekir. Sokağa beraber çıktığımızda her gördüğünü istediğin zaman

(davranışın tanımı) çok sinirleniyorum (duygu) zira hem para harcamam

gerekiyor, (etik) hem de herşeye hayır olmaz demek gerekiyor (etki).

Beraber çıkmanın keyfi kaçıyor (etki):

  Bu durumun normal tarzda ifadesi aşağı yukarı şöyle olabilirdi: Ne

yaramaz çocuksun. Bir daha seninle sokağa çıkmayacağım. (bir daha

sefer seni evde bırakacağım!)

  Çocuk hangi ifadeyi daha iyi anlar acaba?

  KIZIP SUÇLAYACAĞINIZA,

  -çan çun tak;

  -Kes şu gürültüyü, geri zekalı! Çabuk odana git, gözüm görmesin!

  KENDİNİZİ İFADE EDİN, Ali, işten yeni geldim, çok yorgunum. Kapakları

birbirine vurduğun zaman müthiş başım ağrıyor.

  Çocuklar, kızgınlık veya öfkemizin gerçek nedenini anladıklarında bize

yardım etmek için davranışlarını değiştirebilirler.

  KIZACAĞINIZA, Çabuk defolun buradan, ne çekilmez şeylersiniz!

  ÖNCEDEN TEDBİR ALIP NEDENLERİ AÇIKLAYIN, Bu akşam misafirim var, çok

telaşlıyım. O zaman da sinirli oluyorum. Lütfen beni rahatsız etmeyin olur mu?.

  Önceden önlem alınıp, durum ve duygular açıklandığı zaman

anlaşılma olasılığı çok daha yüksektir.

  ÇOCUĞU SUÇLAYACAĞINIZA, Nerede kaldın? saatin kaç olduğunun farkında mısın?

  DUYGULARINIZI İFADE EDİN. Nerede kaldın? Çok merak ettim.

  ÇOCUĞU CEZALANDIRACAĞINIZA, Bir daha arkadaşlarla buluşmak yok!

  KABUL EDEBİLECEĞİNİZ BİR YOL GÖSTERİN. Bir daha sefer geç kalırsan telefon et.

  Çocuk yaptığı olumsuz davranışların farkındadır. Suçlanırsa daha çok

savunuculuğa geçer. Olay kavgaya dönüşür. Buna karşılık annenin

(babanın) gerçek duyguları ve alternatifler, çocuğu onlarla işbirliği

yapamaya sevkeder.

  ALIŞTIRMA

  Aşağıda bazı olumsuz davranış örnekleri verilmiştir. Bu gibi

durumlarda ifade edebileceğimiz Ben mesajları ne olabilir?

  1) Çocuk okuldan gelir gelmez çantasını kapının önünde

bırakıyor ve oyuna gidiyor. Çantayı kaldırmak her gün anneye

düşüyor.

  Ben dili ile mesajınız ne olabilir?

  ...

  (Örnek: Çantanı kapının önünde bıraktığın zaman her gün benim

toplamam gerekiyor hem yoruluyorum hem de sinirleniyorum veya

Ayağım takılıp düşeceğimden korkuyorum.)

  2) Çocuğunuz okuldan gelince derse oturmuyor, sürekli annenin

hatırlatması, ikaz etmesi gerekiyor.

  Ben dili ile mesajınız ne olabilir?

  ...

  (Örnek: Dersini yapman için sürekli ikaz etmek gerekiyor, bu da beni

hem yoruyor hem de sinirlendiriyor veya Dersini yapacağına

oynadığın zaman, dersin yemekten sonraya kalıyor ve benim sana

yardım etmem gerekiyor, yemekten sonra dinleneceğime (TV'ye

bakacağıma) ders yapmak beni kızdırıyor (sinirlendiriyor).

  HATIRLATMA

  Kızgınlık ve öfke duyduğunuz sinirlendiğiniz zaman:

  1) Kızgınlık kendinizden (özel yaşantınızdan, kendi sorununuzdan)

kaynaklanıyorsa, önceden tedbir alıp durumu açıklayın.

  (Bugün çok sinirliyim, beni rahatsız etmeyin)

  (Bugün çok yorgunum, gürültüye tahammüt edemiyeceğim)

  2) Duygu ve düşüncelerinizi sen dili yerine ben dili ile

açıklayın.

  Kavga etmeyin. Uslu durun yerine;

  Kavga ettiğiniz zaman hem başım ağrıyor, hem de üzülüyorum.

  3) Suçlayacağınıza, davranışı tanımlayın:

  Geri zekalı, Tembel yerine;

  Yemeğini (dersini) vaktinde bitirmediğin zaman...

  4) Karşı tarafa yükleneceğinize, davranışın veya durumun

kendi üzerinizdeki etkisini açıklayın:

  Sınıfta kalacaksın, Hasta olacaksın, Büyümeyeceksin

yerine,.... yaptığın zaman çok vakit kaybediyorum, çok ta yoruluyorum:

  5) Tehdit edeceğinize, duygularınızı açıklayın:

  Bu evden gideceğim, Bıktım artık, Seni geberteceğim yerine;

  Çok sinirleniyorum, Çok içerliyorum, Kızıyorum, Kırılıyorum gibi.

   ::::::::::::::::

  ANNELERİN GENÇ KALDIĞI YER

  Bütün ağlamaların dinmesi gerek bir şiiri yazmak için

  Çünkü duyguların dinlendiği yerde başlar şiir

  Sevginin üşüdüğü yerde yazı, çocukluğun bittiği

  Ve hep genç kaldığı yerde annelerin:

  Soluk pencereleriyle o eski evimizin

  Şimdi asırlar öncesinden hiç dinmeyen

  Aralık kalmış kapısında, biriken karların

  Donmuş sıcaklığı bu, yürüyen usulca yüreğime.

  Anne işte ben o çocuğum, yüklerin tepesinden

  Senin şarkında ürperen o ince bedenim

  Dışarda karların büyük heykellerle dövüştüğü

  Billur penceresinde çizilen, silik düşüncelerin.

  Sana bakardım odanın hangi köşesinden

  Bir resim takılmış gözlerime, belki gerçek

  Sen en mutlu anların resmini çizerdin

  Dudaklarında ürperen sessizliği o eski çinilerin.

  Şimdi görünmez pencerelerini ovuyorum tozlu anılarımın

  Dışardayım, kar yağıyor, anne üşüyorum

  İçeri al beni, kollarınla sar, ısıt bedenimi

  O eski odada, yüklerin tepesinden düşüyor düşüyorum.

  Bütün ağlamaların dinmesi gerek bir şiir yazmak için

  Çünkü duyguların dinlendiği yerde başlar şiir

  Sevginin üşüdüğü yerde yazı, çocukluğun bittiği

  Ve hep genç kaldığı yerde annelerin.

  Tuğrul Tanyol, Ağustos Dehlizleri'nden

   ::::::::::::::::

  KARŞILIKLI GÜVEN

  ÇOCUĞUN GÜVENİNİ ARTTIRMAK

  Çocuğun sosyal gelişmesi sürecinde geliştirdiği kişilik, en yakın çevresi,

yani anne-baba, kardeşler ve ev içinde yaşayan diğer aile üyeleriyle yakından

ilişkilidir. Bu çevrenin çocuğa gösterdiği olumlu ve olumsuz tepkiler, çocuğun

kişiliğinin gelişmesinde önemli rol oynar. Şöyle ki, söylediklerine aldırış

edilmeyen, fikrini belirtmeyen veya belirttiği zaman sürekli eleştirilen veya sürekli

düzeltilen çocuk haliyle suskun, içine kapanık ve güvensiz, veya huysuz ve

saldırgan olabilir. Buna karşılık, söyledikleri çok önemli olmasa da dinlenen,

önemsenen, fikrini belirtmesine müsaade edilen, fikri çok geçerli olmasa da

duyulan, sürekli eleştiriye uğramayan çocuk ise daha güvenli, daha sosyal ve

daha sağlıklı bir kişilik geliştirir.

  Çocuğun güvenini arttırmakta önemli olan 5 etken vardır:

  1) Çocuğun kendini ifade etmesine müsaade etmek, çocuğu dinlemek, fikri

önemli olmasa da dikkate almak, yani çocuğu duymak.

  2) Çocuktan yaşı ve kapasitesi dışında davranışlar beklememek.

(Örneğin misafirlikte 2 saat hiç kımıldamadan uslu uslu oturması veya 3

yaşında bir çocuğun üstünü hiç kirletmeden yemek yemesi gibi...)

  3) Çocuğun bazı küçük sorumluluklar yüklenmek isteyeceğini bilip bunları

başarmasına müsaade ve olanak sağlamak.

  4) Çocuğun çabasını övmek ve yüreklendirmek.

  5) Çocuğun başarısızlıklarını kişiliğiyle bağdaştırmamak,

başarısızlıkları birer öğrenme öğesi olarak görebilmesine yardımcı olmak.

  Anne ve baba, çocuğun yaşamında kendine davranış modeli olarak

seçtiği ilk örneklerdir. Çocuk her yaptığında anne ve babasını taklit eder.

Şöyle ki, anne-baba saygısız davranıyorsa, çocuk da ilişkilerinde saygısız

olur, anne-baba sürekli eleştirici ise, çocuk da bir şey beğenmeyen, huysuz,

eleştirici bir kişi olmaya yönelir. Ancak, davranışları hoşgörü yaşı

çerçevesinde anlayışla kabul edilen çocuklar, kendilerini ve kişiliklerini

daha rahat ifade edebildiklerinden, daha huzurlu ve güvenli bir kişilik

geliştirirler.

  Çocuğun güvenini arttırmak ve kişiliğini geliştirmek için, ev içinde

yapılabilecek basit yaklaşımları içeren bir araştırma özellikle şu

ilkeler üzerinde kurulmuştur: (A Guide to Assıst Parents in the Development of positive self-concepts in young childrens.

Egelund, Ruth; Vance, Jean, D. -Child Development and family, relationships. Brigham Young

University -1980.)

  1) Anne-babalar çocukların ilk ve en önemli öğretmenleridir. (Worley,

1967). Anne-babalar, çocuklarda gelişen davranışların temel

örnekleridir. Dolayısıyla, çocuk bir görevin nasıl yapıldığını açıkça

görürse, veya bir kişi ona gösterirse, iyi öğrenir.

  2) Kişi bir öztanımla dünyaya gelmez. Öztanım önemli kişilerle

oluşan iletişimler ve deneyimlerle oluşur.

  3) Çocuk değer ve başarı hisleri duyabilmelidir. Çocuk öğrenmediği

davranışlarda başarı gösteremez. Ancak, başarısızlıklarına rağmen

kendini olumlu bir kişi olarak algılayabilmeli, yani sevildiğini kabul

edildiğini bilmeli ve başarısızlıklarını kişiliği ile bağlantılı olmadan

birer öğrenme öğesi olarak görebilmelidir.

  Anne-baba yönlendirmelerle çocuklarda becerilerin gelişmesine

yardımcı olanaklar yaratabilirler. Çocuk değer ve önemini,

anne-babasının kendisine gösterdiği sözlü ve sözsüz sevgi ifadelerinden

anlar.

  5) Yüreklendirme, çocuğun kendini değerli algılayabilmesi için çok

önemlidir. Yüreklendirme, çocuğun olumlu taraflarına dikkatini

yöneltmekle başlar: Çocuğun davranışlarının olumlu yönlerini dile getirir,

çocuğa güveni belirtir. Yüreklendirme, mükemmellik ve başarı isteyeceğine,

çaba ve ilerlemeleri takdir eder. Yüreklendirme, çocuğu kendi olduğu için ve

olduğu gibi kabul etme ve değer vermedir (şöyle olsaydın daha çok kabul

ederdim, demek değildir.)

  İleride yapmaya çalışacağımız alıştırmalar bu temel ilkeler üzerinde

kurulmuştur. Şöyle ki:

  -Anne-baba, olumlu bir öztanım dili kullanarak çocuklarına örnek olmayı

ve istenilen davranışları açıkça göstermeyi öğreneceklerdir.

  -Anne-baba, çocuğu yönlendirecek ve yardımcı olarak çocuğun bazı

görevleri başarmasına olanak sağlayacaklardır.

  -Anne/baba, çocuğun yaptıklarını olumlu ifadelerle yüreklendireceklerdir. Bu gibi bir

yaklaşımın sonucunda, çocuk kendisine verilen görevi başarı ile yerine getirecek ve

kendi hakkında olumlu öztanım ifadeleri kullanabilecektir, şöyle ki: Ben bunu yapabilirim.

Ben bu konuda becerikliyim, Ben alışveriş yapmasını bilirim gibi... Bu gibi öztanımlar,

çocuğun güveninin gelişmesinde ve daha ileriki safhalarda karşılaşabileceği güçlükleri

yenebilmekte çok yardımcıdır.

  Bu konuda unutulmaması gereken, çocukların ancak tekrarlarla öğrenebildikleridir.

Çocukların öğrenebilmeleri ve başarılı olabilmeleri için tekrar şarttır.

  ALIŞTIRMALAR

  1) Masa kurmakta başarılı olmak:

  a) Örneklemek: Yapılması gerekeni gösterin, açıklayın ve olumlu

bir öztanım ifadesi kullanın:

  (Şimdi masayı kuracağım. Önce masanın üzerine bir örtü

koyuyorum. Örtünün masayı iyice örtmesine dikkat ediyorum. Sonra her

kişi için bir tabak koyuyorum. Tabağın sağ tarafına bir bıçak

koyuyorum, sol tarafına da bir çatal koyuyorum. Bardağı da tabağın

önüne koyuyorum. Herkese aynı şeyi yapıyorum. İşte oldu, ben masa

kurabilirim.)

  b) Yönlendirmek: Çocuğu masa kurarken doğru yapması için

yönlendirin ve başarılı olmasına yardımcı olun:

  (Önce örtüyü masanın üzerine koy, her tarafı örtmesine dikkat et.

Şimdi her kişi için bir tabak koy, güzel. Şimdi her tabağın sağ tarafına

bir bıçak koy, aferin, çok güzel şimdi sol taraflara da birer çatal koy, oldu.

Şimdi bardakları tabakların önüne yerleştir.)

  c) Yüreklendirmek: Çocuğu yüreklendiren olumlu ifadeler kullanın.

  (İşte oldu. Masa kurabiliyorsun. Böyle becerikli bir yardımcım

olduğuna çok memnunum. Çatallarla bıçakları doğru yerlere

koydun. Bana yardım ettiğin için çok mutluyum.)

  2) Çamaşırı renkli ve beyaz olarak ayırmak:

  a) Örneklemek: Yapılması gerekeni gösterin, açıklayın ve olumlu

bir öztanım ifadesi kullanın:

  (Anne (veya baba) çamaşırı istediği gibi gruplara ayırır. Çocuğa da

bir sepet çamaşırı ayırt etmek için kenara koyar. Kendi gruplara

ayırırken çocuğa ne yaptığını açıklar: Şimdi çamaşırları renklerine

göre ayıracağım. Bu kırmızı gömleği şu tarafa, şu beyaz çamaşırı

da bu tarafa koyacağım. Çorapları şu küçük kaba koyuyorum... gibi.

Sonra da olumlu bir öztanım ifadesi kullanılır: Çamaşırları renkliler ve

beyazlar olmak üzere doğru ayırdım gibi)

  b) Yönlendirmek: Çocuğu çamaşır ayırırken doğru ayırması için

yönlendirin ve başarılı olmasına yardımcı olun:

  (Çocuğa bir sepet çamaşır verin (yapabileceği kadar) doğru ayırım

yapması için yönlendirin, sual sorun: Bu gömlek ne renk? Beyazlar

grubuna girer mi? Havlularla birlikte koyabilir miyiz? gibi.)

  c) Yüreklendirmek: Çocuğu yüreklendiren olumlu ifadeler kullanın:

  (Çocuk çamaşırları ayırdıkça yüreklendirin: Öğrenmek zor

olmadı. Gerçekten iyi ayırt etmesini biliyorsun. Bana yardımcı oldun,

daha az yoruldum. Yanlışları soru sorarak düzeltin: Sence bu çamaşır

renkliler grubuna mı girer? Neden farklı bir ayırım gerektiğini

açıklayın. Takdir edin.

  3) Oyuncaklarını toplamak

  a) Örneklemek: Yapılması gerekeni örnekleyin ve olumlu bir öztanım

ifadesi kullanın:

  (Anne (veya baba) çocukla birlikte oyuncakları toplayacaklar. Önce

hangi oyuncakları nereye koyduğunuzu sözel olarak açıklayın: Şimdi

arabaları büyük ayakkabı kutusuna koyacağım. Kalemleri de kalem

kutusuna yerleştireceğim. Her şeyi yerinde bulmak hoşuma gidiyor. Ben

oyuncakları güzel ayırıp yerleştirmesini biliyorum.)

  b) Yönlendirmek: Çocuğa ne yapması gerektiğini açıklayın: (Şimdi

senin sıran. Küpleri küp kutusuna yerleştir. Tamam. Güzel oldu. Şimdi de

kitaplarını kitaplığa koy. Oldu.)

  c) Yüreklendirmek: Çocuğu yüreklendiren olumlu ifadeler kullanın:

  (Oyuncaklarını gerçekten güzel topluyorsun. Bu şekilde oyuncakları

toplamaya yardım etmen çok iyi oldu. Hiç yorulmadım. Her şeyi yerinde

görmek ne güzel oluyor. gibi).

  4) Anne-baba ve çocuk birbirlerine sevgi ifadelerinde bulunacak.

  a) Örneklemek: Yapılması gerekeni açıklayın ve olumlu bir öztanım

ifadesi kullanın:

  (Gel seninle Seni seviyorum, çünkü... oyununu oynayalım. Ben

başlıyorum. Seni seviyorum çünkü gülümserken gözlerinin içi parlıyor veya

Seni seviyorum, çünkü düşündüğün zaman burnunu kırıştırıyorsun.)

  b) Yönlendirmek: Çocuğa ne yapması gerekeni açıklayın ve başarılı

olmasına yardımcı olun:

  (Şimdi senin sıran. Beni niçin sevdiğini söyleyeceksin. Sonra da ben

sana, başka bir nedenle seni sevdiğimi söyleyeceğim. Çocuk: Seni

seviyorum, çünkü benimle oynuyorsun. Anne(baba): Seni seviyorum, çünkü...)

  c) Yüreklendirmek: Çocuğu yüreklendiren olumlu ifadeler kullanın:

  (Beni sevdiğini söyleyince çok mutlu oluyorum. Beni .......... nedenle

sevdiğini söylemen çok hoşuma gitti.)

  Aynı yöntemlerle yapılabilecek alıştırma ve güven arttırıcı oyunlar şöyle olabilir:

Havuç ayıklama ve kesme, saksıları sulama, çorapları katlama, çekmeceleri düzeltme,

çiçek ekme ve büyütme, yemekte kendi kendine servis yapma, resimlere bakarak

hikaye anlatma, annenin (babanın) telefonlarını çevirme, portakal suyu

hazırlama, yatak yapma, bakkaldan alışveriş yapma, v.b.

  Bu gibi basit işlere katkıda bulunan çocuğun el becerileri geliştiği gibi,

kendine güveni de artar. Bunların yanında başarmanın ve aile büyüğü

tarafından yüreklendirilip beğenilmenin verdiği haz da çocuğun kişiliğinin

gelişmesine ve sorumluluk almasına yardımcı olur.

  ÖRNEKLEYİN, Şimdi bıçağı tabağın sağ tarafına koyuyorum,

  AÇIK DİLLE ANLATIN. Çatallıda sol tarafa...

  İstenilen davranışları açık dille anlatıp örneklemek çocuğun

öğrenmesine yardımcı olur.

  ÇOCUĞU YÖNLENDİRİN, Şimdi senin sıran. Tabağı ortaya, tamam bıçağı sağ

tarafa, güzel...

  ÇOCUĞU YÜREKLENDİRİN. Masa kurmasını biliyorsun! Bana yardımcı oldun!

  Çocuğun başarmasını sağlamak, onun heves ve güvenini arttırır.

  HATIRLATMA

  Çocuğun güvenini arttırmak için:

  1) Yapılması gerekeni açıklayın, örnekleyin ve olumlu bir

öztanım ifadesi kullanın.

  (Yatağı düzeltin, düzeltirken yaptıklarınızı açıklayın. Şimdi

çarşafı geriyorum, üstüne yorganı örtüyorum... Yatak yapmasını

biliyorum.)

  2) Çocuğa ne yapması gerektiğini açıklayarak başarmasını sağlayın.

  (... evet, şimdi yatak örtüsünü biraz bu yana çek, güzel, şimdi yastıkları

da yerlerine koy, aferin...).

  3) Çocuğu yüreklendiren olumlu ifadeler kullanın.

  (Yatağı çok güzel düzelttin. Bana yardım ettiğin için çok mutluyum.).

  EK 1

  3-6 YAŞLARDAKİ ÇEŞİTLİ GELİŞME AŞAMALARI (Çocuğunuz ve Siz -Güler Okman Fişek)

  Her çocuğun kalıtsal ve çevresel verileri farklıdır. Ancak, bir

çocuğun büyümesini yakından izlemek ve sorunlarını zaman

geçirmeden saptamak için büyüme ile ilgili ölçütlere gerek vardır. Çocuğun

gelişmesinde görülen genel standardlardan sapma ya da farklılıklar, çocuk

açısından mutlak daha iyi ya da daha kötü olarak nitelendirilmelidir. Çocuğun

çeşitli alanlardaki gelişmesi kendi bünyesi içinde bile birbirinden ayrı

zamanlarda hızlanıp, yavaşlayabilir. Hangi yaşta olursa olsun, her çocuğun

kendine özgü bir büyüme ve gelişme biçimi, gelişme temposu vardır. Her

çocuktaki ortalama gelişme ve davranış aşamaları şunlardır:

  3 yaşında:

  -Büyük kasları gelişmiştir; koşar, tırmanır, hızla hareket edebilir.

Koşmayı yürümeye tercih eder. Üçbuçuk yaşında sık sık tökezlenip düşer.

  -Biraz savruk da olsa, kendi kendini besleyebilir; giyinir, düğmelerini açabilir,

fermuarını çeker; kolay giyilebilir cinsten ayakkabıları kendi kendine giyebilir

ancak bağlayamaz, tokasını takamaz.

  -Çamur, kum ve kille oynar, şekiller yoğurur. Çember ve artı işaretlerini

çizebilir.

  -Nesnelerin isimlerini bilir; basit cümleler kurar; çeşitli tekerlemeleri ve

tekrarlı şarkıları ezberler ve söyler. Sözden anlar, derdini anlatabilir.

  -Çok meraklıdır. Çok soru sorar. Ne? Nerede? Ne zaman? en sık sorduğu

sorulardandır. Her şeyi öğrenmek ister.

  -Herhangi bir faaliyette kendini ancak 10-15 dakika meşgul edebilir, dikkat süresi

kısadır. Hoşuna giden faaliyetlerde daha uzun süre kalabilir.

  -İki ayağını yerden keserek zıplayabilir, merdiven çıkar, tırmanır, topu

havaya atar; kısa mesafeye şut atabilir, toprak ve kumu kazar, kaydıraktan

kayar. Müziğin temposuna ve ritmine uyarak hoplar, zıplar danseder.

  -Yaptığı el işlerinin, karalamalarının bir yere asılmasında, onlara önem

verilmesinden hoşlanır.

  -Ufak tefek işlerde büyüklere yardımcı olabilir ancak tek başına, Ekmek

almak gibi sorumluluklar yüklenemez; dikkati çabuk dağılır; oyuna dalar.

  -Tek başına oynamaktan, bir ya da iki arkadaşla oynamaya geçiş yapabilir.

  -Paylaşma alışkanlığını geliştirir, arkadaşlarıyla anlaşmaya başlar.

  -Kendi başına oynarken oyun arkadaşları düşleyip onlarla konuşur

böylece sıkıntılarından kurtulur.

  -Yaşıtlarını veya yetişkinleri sürekli taklit eder, onların

davranışlarını ve sözlerini tekrarlar; insanları sever ve onlarla

ilgilenir.

  -Doğa ve dünya ilgisini çeker. Hayvanlarla ilgili masal ve hikayelerden

hoşlanır. Sevdiği masalları ve olayları tekrar tekrar anlattırır.

  4 yaşında:

  -Fazla yardım görmeden elbiselerini kendi kendine giyebilir, elini yüzünü

yıkayabilir, yemeğini dökmeden kendisi yiyebilir, suyunu kendisi koyabilir;

tuvalete kendi başına gider, ancak annesine veya başka büyüğe haber verir,

orada biri olsun ister.

  -Çok hareketli oynar; bir yerden diğerine hızla gider, gelir; yaptığı her işte

hız ve hareket vardır; hareketsiz duramaz.

  -Üç tekerlekli bisiklete kolayca binebilir. Top atar, atılan topu kucağında tutar;

tahta bloklar, kutularla yapılar kurar, bunları oyununda kullanır.

  -Resimlerini özenle çizmeye çalışır, ancak yetişkinler bu resimlerin ne

olduğunu kolayca anlayamaz ve bir şeye benzetemezler. Küçük makasla düz

bir hat üzerinde kağıt kesmeye çalışır, kalem tutabilir, kağıt katlar,

bakarak veya hayal ederek harfleri yazmaya çabalar.

  -Çok konuşur, dili hiç durmaz; olayları abartarak anlatır, hayal ettiği olayları

gerçekmiş gibi anlatır. Hayalinde yarattığı kişilerle konuşabilir. Anlamsız

kelime dizelerinden kendi kendine tekerlemeler uydurur, söyler.

  -Yetişkinlerden duyduğu gördüğü iyi, kötü, her şeyi taklit eder. Dili bozuktur,

küfür edip, kötü sözler söyleyebilir. Başkalarına isim takar, arkalarından bağırır.

  -Neden? Niçin? Nasıl gibi ayrıntılı açıklama isteyen sorular sorar.

  -Renkleri ayırt eder, adlarıyla tanır.

  -Dikkat süresi biraz daha uzar; bir yerde 15-20 dakikadan fazla kalırsa sıkılır.

Sevdiği, ilgilendiği etkinliklerde daha uzun süre harcayabilir.

  -Yaşıtlarıyla veya yetişkinlerle sözlü olarak kolayca anlaşır. Hem bedeniyle,

hem, sözle saldırganlık yapabilir. Oyuncaklarını hor kullanır.

  -Toplum içinde bazen olumlu bazen olumsuz davranır. Arkadaşlarına

kabadayılık taslar, gözdağı verip sürekli böbürlenir. Oyun kurallarına

uymayı başarır, bazı kısıtlamaların nedenini anlamaya başlar ve uyum

sağlar; yaşıtlarıyla grup oyunlarına katılır.

  -Masal dinlemeyi, kitaba bakmayı, kitabın sayfalarını çevirmeyi

sever.

  5 yaşında:

  -Bedenini becerikli, kontrollü biçimde yönetip kullanabilir. Oynadığı

yerde uzun süre kalır. Bir oyun başlattığında, aynı oyunu birkaç gün sürdürür;

oturmaktan hoşlanmaz; eğilip doğrularak, durmadan hareket ederek,

çömelerek oynamayı yeğler.

  -Çizgilerle belirlediği bir şeklin içini boyar, kare ve üçgen çizebilir. Tahta

kap ve bloklarla kat kat yapılar kurar; kesme ve yapıştırma işlerinden hoşlanır.

  -Hep konuşmak ister. Yetişkinler gibi uzun cümleler kurmaya çalışır,

bilgisini arttırmak için sorular sorar, örneğin, Bu şey nasıl çalışır? Bu

niçin böyledir? Şu nasıl kullanılır? gibi. Sözlü olarak ayrıntılı bilgi verir.

Dilbilgisi kurallarına uygun konuşur, olayları ve masalları, konuların

sırasını bozmadan anlatır; her şeyin neden ve niçiniyle ilgilenir.

  -Evcilik oyunlarında gerçek yaşamı yansıtan konuları işler, anne olur, yemek

pişirir, ev süpürür vb.

  -Bir resme bakarak çizmeye, aynı şeyleri kendi kağıdına aktarmaya çalışır.

  -Söylemek istediğini, dile getirmeden önce düşünür sonra söyler. Hayalle

gerçeği birbirinden ayırabilir. Gerçek olaylarla daha çok ilgilenir.

  -Bu yaşın en belirgin özelliklerinden biri toplumun isteklerine uygun

davranmaktır. Günlük yaşamı canlı biçimde oyununa aktarır. Yöneltilmekten,

eğitilip, öğretilmekten hoşlanır. Her şey için izin ister. Şunu yapabilir miyim?

Arkadaşlarıma bir şey sorabilir miyim? gibi sorular sorar.

  -Grup oyunlarını diğerlerine yeğ tutar. İki-üç çocukla güzel oynar. Küçükleri

korur. Oyunları şaka ve sürprizlerle doludur. Açık hava oyunlarında, ev içi

oyunlarından daha başarılıdır. Dışarıda daha mutlu olur.

  -Yetişkinlerden veya kendinden küçüklerden çok, yaşıtlarıyla birlikte olmaktan

hoşlanır. Çok yorulduğunda saldırgan davranır, ağlamaklı olur, kolayca ağlayabilir.

  -Müziğe uyarak oynar, yürür, ip atlamaya çalışır. İki tekerlekli bisiklete binmeye

heves eder, üç tekerlekli bisiklete tercih eder.

  -Dikkatlidir. Kendi kendini eleştirir fakat kendine güveni de vardır.

Söylenenlere inanır ve harfiyen uyar. Belleği çok güçlüdür.

  6 yaşında:

  -Bedenen hayli hareketlidir, zaman zaman dengesini kaybeder, bir yerlere takılıp

düşer. Yuvarlanmaktan, güreş etmekten, emeklemekten, yere uzanarak oynamaktan,

yere uzanıp okumaktan hoşlanır.

  -Yerde top zıplatabilir, istediği yere top atıp atılan topu tutabilir. Toprak

ve kumla oynamayı, çukur kazmayı sever.

  -Tahta parçaları, kutular veya bloklarla işlevsel yapılar kurar, başka

oyuncakları bu yapıların içinde yürütür, onları garaj, ev, bahçe v.b. olarak

kullanabilir

  -Küçük kasları oldukça gelişmiş olduğundan, diğer yaşlara oranla el

işlerinde daha beceriklidir. Kesip yapıştırır, boya yapar, resim yapar, tüm araç ve

gereçleri iyi kullanır. Erkek çocuklar topla, kızlar iple oynamayı sever.

  -Harfleri yazmaya çalışır, bazılarını ters yazar; bazı çocuklar ad ve

soyadlarına ek olarak birkaç kelime daha yazabilirler.

  -Başkalarına kötü sözler söylemek, onları terslemek, onlarla tartışmak

isim takmak, arkalarından bağırmak gibi olumsuz huylar edinebilir. Bu

yaşlarda özellikle erkek çocuklarda, dil tutukluğu veya kekemelik görülebilir.

  -Bedensel gelişme yavaşlamıştır. Göz bozuklukları görülebilir, yakın

görmekte güçlük çeken çocuklar çoğunluktadır. Süt dişleri değişmeye

başlar.

  -Bencil ve kavgacı olabilir. Bir şeye kızdığı zaman onun sorumlusu olarak

annesini görür ve hıncını ondan almaya çalışır. İstekleri hiç bitmez.

İstekleri, çoğunlukla ille de o anda olmasını istediği şeylerdir. Her şeyin

istediği anda ve istediği biçimde gerçekleştirilmesini bekler. Fırtınalı ve

duygusal bir yaştır:

  -Her şeyin hepsini ister, paylaşmaktan kaçınır. Seçme yapamaz.

Suçlanmak, eleştirilmek istemez, kendine verilen cezalara tepki gösterir.

  - Oyunlarda ve ilgi alanlarında, kız ve erkek çocuklar arasında farklılık izlenir. Her ikisi

de sürekli, yeni şeyleri denemek ister; yeni oyunlar yaratır ve uygular; birçok hayali

rollere girer. Grup oyunlarından çok hoşlanır.

  -Bazı sorumluluklar yüklenir, söylenenleri dikkatle dinler, dikkat süresi uzar. Kendisiyle

gerçek nitelikte eğitim uygulamaları yapılacak bir çağa gelmiştir. Bu yaşta bazı

çocuklar okula başlayabilir ve başarılı olabilirler (özellikle kız çocuklar).

   ::::::::::::::::

  EK 2

  EVDE YAPILABİLECEK YARATICI OYUN FAALİYETLERİ (Ne Ekersen Onu Biçersin

-Zafer Sükan- Redhouse Yayınları)

  YEMEK YAPIYORUZ

  Anne muttakta yemek yaparken, çocuğa küçük kaplara biraz pirinç,

mercimek, bulgur, kuru fasulye gibi malzemeler koyar, bir kaşıkla

bunları karıştırmasını, birinden diğerine aktarmasını, kendince

yemek yapmasını söyler.

  BALONLAR DÜNYASI

  Plastik bir bardağa biraz su konur, içine 2 damla sıvı deterjan, veya biraz

sabun tozu eklenir. Bir kamış, boş bir iplik makarası veya ucu daire şeklinde

kıvrılmış bir telle çocuğun sabunlu suyla balonlar yapması sağlanır. Kamışla

yapıldığında bardağın altına bir tabak koymakta yarar vardır.

  BEN KİMİM?

  Çocuğa istediği bir hayvanı taklit etmesi söylenir: 4 ayak üstünde

yürümesi, o hayvanın sesini taklit etmesi, gibi. Anne veya diğer çocuklar hangi

hayvanı yaptığını bulacaktır.

  KÜÇÜK EV

  Orta boy bir masanın üzerine, kenarları yere kadar sarkacak biçimde çarşaf

ya da battaniye örtülür. Çocuk istediği evcilik oyuncaklarını, el fenerini, bebeğini

alarak masanın altına girer, içinde istediği gibi evcilik, bakkalcılık oynar.

  BAKMADAN BUL

  Evde bulunan ufak tefek günlük eşyalardan bir çift:

  çatal

  kaşık

  mandal

  kalem

  toka

  makara

  anahtar

  gazoz kapağı

  tarak

  düğme (büyük)

  limon

  patates

  soğan

  mendil

  pamuk

  Çift olan eşyalar birer birer iki ayrı kese kağıdına bölünür. Anne ya

da iki çocuktan birisi, teker teker kese kağıdından bir eşya çeker,

karşısındaki oyuncudan kendi torbasının içine elini daldırıp, bakmadan, el

yardımıyla, o eşyanın eşini bulmasını ister. Çocukların yaşı büyükse,

zaman tutulur, torbasındaki eşyaları en kısa sürede bulan kazanır; veya, bir

kişi beş eşya bulduktan sonra, sıra diğerlerine geçer.

  ŞEN BAKKAL

  Alçak bir iki sehpa veya iki sandalye arasına uzatılmış bir tahta kalas, 2-3

kese kağıdı, ufak plastik kutu veya bardaklar, çay tabakları, fasulye, mercimek;

kağıtlı şeker, bisküvi, meyve gibi satılık yiyecekler. Para yerine geçecek iri

düğmeler, veya kartondan kesilmiş bozuk paralar.

  Malzeme tezgahının üstüne dizilir, bakkal dükkanın önüne büyük

harflerle Ayşe'nin. Bakkal Dükkanı gibi bir tabela hazırlanır, karton paraların

üstüne sayılar yazılır ve bakkalcılık oynanır.

  HAVUÇ BAHÇESİ

  Havuçların yaprak veren kalın tarafından 3-4 santim boyunda parçalar

kesilir. Bu parçalar, dibinde biraz su olan plastik veya eski bir tabağın içine,

yaprakları üste gelecek şekilde oturtulur. Birkaç gün içinde, havucun üst

yaprakları filizlenmeye başlayıp yeşerecektir. Tabağın içindeki su sürekli

takviye edilmelidir.

  BİR BAHÇE YAPALIM

  Bir avuç kurufasulye veya mercimek, biraz pamuk.

  Bir çukur tabağa, pamuk yayılır, üzerine kuru fasulye veya mercimek,

veya yarısına fasulye, yarısına mercimek dizilir, üstleri tekrar pamukla

örtülür ve suyla ıslatılır. Bir müddet sonra fasulye ve mercimekler kök

salacak ve sapları uzayacaktır. İstenirse bir süre sonra toprak dolu

yoğurt kaplarına aktarılabilir.

  MOZAİK Karton, kırmızı, yeşil mercimek, arpa şehriye, tel şehriye, pirinç,

kuru fasulye, v.b. yapışkan.

  Kartonun üzerine çiçek, balık, ev veya diğer bir resim çizilir, resmin içine

yapışkan sürülür ve çocuk önünde tabağa ayrı ayrı konmuş mercimek, şehriye

gibi malzemeyi istediği gibi yapışkan sürülmüş yerlere yapıştırarak resmi tamamlar.

  BEN POLİSİM

  Kartondan bir yıldız kesilir, üstü çukulata veya sigara paketinden

çıkan yaldızlı kağıtla kaplanır, kartonun arkasından çengelli iğne

seloteyple geçirilir ve çocuk polis, bekçi veya trafik görevlisi olmak

istediğinde göğsüne takılır.

  MANTAR GEMİLER

  3 şişe mantarı kibrit çöpü, yapışkan, kağıt.

  Üç şişe mantarı yapışkan (tercihen UHU) ile enleri boyunca birbirlerine

yapıştırılır. Ortadakinin ortasına bir ufakdelik açılarak bir kibrit çöpü

veya kürdan diklemesine yapıştırılır. Üçgen şeklinde kesilmiş bir kağıt

parçası ile yelken yapıp kürdan veya kibrite geçirilir. Ufak bir leğen biraz

su ile doldurutup yelkenli yüzdürülür.

  YAPRAK TABLOSU

  Değişik ve çeşitli yapraklar, karton, yapışkan.

  Yapraklar eski gazete veya kitap sahifeleri arasına yerleştirilerek birkaç gün kurutulur.

Sonra karton üzerine istenilen şekiller verilerek yapıştırılır.

  MAKARNADAN KOLYELER

  Ortası delik kalın makarnalar sulu boya ile boyanarak kurutulur.

Çocuğa verilen bir sicime istediği gibi geçirmesi söylenir. Sonuçta kolye,

pencereye asılacak süsler, bilezikler v.b. elde edilir.

  PATATES, YAPRAK BASKISI

  Patates ortasından düzgün bir şekilde kesilir, her iki kesik tarafa

bıçakla şekil çizilerek, şekil yüksekte kalacak biçimde etrafı yontulur.

Kesilen şekil suluboya ile boyanarak beyaz bir kağıda bastırılarak istenen

şekilde resimler yapılabilir. Aynı yöntem kuru yaprakları boyayıp kağıda

bastırarak da elde edilebilir.

  KOMİK MAKARALAR

  Boş makara, karton, kalem, boya, yapışkan.

  Makaranın iki başına yapıştırılmak üzere karton üzerine hayvan

şekilleri çizilir. Hayvanın ön kısmı makaranın bir ucuna arka kısmı da diğer

ucuna yapıştırılır. Yün artıkları veya iplikle kuyruk, bıyık, yele gibi ekler

bu hayvancıkları daha sevimli ve eğlenceli yapacaktır.

  KUKLA TİYATROSU

  Eski çorap veya eldivenlerin üzerine göz yerine düğme, saç veya yele

yerine yün, ağız burun yerine küçük kumaş parçaları dikilerek, çocukların içine

ellerini sokarak oynayabilecekleri kuklalar yapılır.

  OYUN HAMURU

  2 bardak tuz, 2-3 bardak su ile karıştırılır ve kaynama noktasına gelinceye

kadar ateşte ısıtılır. Ayrı bir kapta 1 bardak mısır nişastası 1 bardak soğuk

soda karıştırılır ve bu karışım hızlı hızlı çarparak sıcak karışıma

eklenir. Hamuru esnekleştirmek için gerektiği kadar su damlatılarak iyice

yoğurulur. Elde edilen hamurla çocuklar diledikleri şey ve şekilleri yaparlar.

Yapılan şekiller iki gün içinde oda ısısında sertleşir, sonra istenirse

boyanabilir. Bu seramikten kalıcı süsler, boncuklar yapılabilir. Daha kolay bir

yöntem: 1 bardak un, 1 bardak tuz, 1 çorba kaşığı sıvı yağ, yeterince su

karıştırılır ve 2-3 dakika yorulur. Tekrar kullanılabilmesi için bir naylon torbada

saklanabilir.

  Son.

  Kaynaklar

  1- Abadan-Unat N. Toplumsal Değişme ve Türk Kadını. Türk

Toplumunda Kadın, Araştırma, Eğitim, Ekin Yayınları Ticaret A.Ş.

1982, s: 1-32

  2- Buscaglia, L. Birbirimizi Sevebilmek. (Çev. Ebcioğlu N.) İnkilap

Kitabevi, 1982.

  3- Cüceloğlu, D. İnsan İnsana. Altın Kitaplar 1979.

  4- Faber A: Mazlish Elaine. How To Talk so Kids Will Listen and Listen So

Kids Will Talk. Avon Books, 1982.

  5- Faber A: Mazlish, E. Liberated Parents Liberated Children. Avon Books,

1975.

  6- Geçtan, E. İnsan Olmak, Adam Yayıncılık, 1984.

  7- Fişek G.O.: Sükan Z. Çocuğunu ve Siz. Türkiye'de Okulöncesi Çocuk

Gelişimi ve Eğitim Projesi, M.E.B. 1983.

  8- Gordon, T. Parent Effectiveness Training. Peter M. Wyden İnc. New

York, 1970.

  10- Gordon, T. P.E.T. in Action, Wyden Books, 1976.

  11- Lewis, M.: Rosenblum, L.A. The Development of Affect, Plenum

Press, New York, 1978.

  12- Kağıtçıbaşı, Ç. Çocuğun Değeri. Boğaziçi Üniversitesi, İdari Bilimler

Fakültesi 1981.

  13- Kağıtçıbaşı Ç. Sex Roles, Family and Community in Turkey.

İndiana University Turkish Studies 3, 1982.

  14- Kandiyoti, D. Kadınlarda Psiko-Sosyal Değişim Kuşaklar Arasında

Bir Karşılaştırma. Türk Toplumunda Kadın, Araştırma, Eğitim, Ekin

Yayınları Ticaret A.Ş., 1982 s: 311-339.

  15- Kıray, M. Küçük Kasaba Kadınları. Türk Toplumunda Kadın,

Araştırma, Eğitim, Ekin Yayınları Ticaret A.Ş., 1982, s: 341-356.

  16- Le Compie, G. Türkiye'de Aile-İçi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Sistemi,

Türkiye'de Okulöncesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Boğaziçi Üniversitesi

İdari Bilimler Araştırma ve Uygulama Enstitüsü M.E.B. 1982.

  17- Maccoby, E.E. Social Development, Harcourt Brace Javonovich İnc. 1980.

  18- Okman, G; Maktav, S. Çocuk Gelişiminin Temel İlkeleri. Türkiye'de

Okulöncesi Çocuk Gelişimi ve Eğitim Projesi, Boğaziçi Üniversitesi İdari Bilimler

Araştırma ve Uygulama Enstitüsü M.E.B. Yayınları 1982.

  19- Özbay, F. Türkiye'de Kırsal-Kentsel Kesimde Eğitimin Kadınlar

Üzerine Etkisi. Türk Toplumunda Kadın, Araştırma, Eğitim,

Ekin Yayınları A.Ş., 1982, s: 171-197.

  20- Satir, V. Peoplemaking. Science and Behavior Books, 1972.

  21- Scott Peck, M. The Road Less Traveled. A Touchstone Book, 1978.

  22- Sükan, Z. Okulöncesi Etkinlikleri. Türkiye'de Okulöncesi Çocuk

Gelişimi ve Eğitimi Projesi, M.E.B. 1983.

  23- Sükan, Z. ve diğerleri. Okulöncesi Eğitimi El Kitabı, İstanbul

Redhouse Yayınevi, 1978.

  24- Yörükoğlu, A. Çocuk Ruh Sağlığı. Türkiye İş Bankası Kültür

Yayınları 1986.

  25- Yörükoğlu, A. Gençlik Çağı. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1986.