Aile İçi Eğitim

Prof. Dr.
İbrahim Canan

Biyografi

●

Prof. Dr. İbrahim Canan

1.1.1940 Karaman-Sarıveliler kazası doğumlu.

1952 Sarıveliler ilkokulunu bitirdi.

1958 Konya Erkek Lisesi’nden me’zun oldu.

1962 Ankara Üniversitesi İlahiyât Fakültesi’nden me’zun oldu.

1962-1964 Kayseri İmam Hatip Lisesi Meslek Dersleri Öğretmeni.

1964-1966 Askerlik Hizmeti (Yedek Subay olarak).

1966-1967 Öğretim yılında Konya-Akşehir Ortaokulu’nda Din Bilgisi ve Ahlâk Dersleri Öğretmeni.

1967-1972 yılları arasında Paris-Sorbonne Üniversitesi’nde (Univercite de Paris – Lettres et Civilisation- Etudes İslamiques) doktora çalışmaları.

1969-1970 öğretim yılında doktora programı gereği Tunus’ta 9 ay araştırma çalışması.

1972 Kasım doktoranın tamamlanması.

1972 Kasım doktoranın tamamlanması ve yurda dönüş.

1973 Atatürk Üniversitesi İslamî İlimler Fakültesi’ne Doktor asistan olarak ta’yin.

1978 Ata. Ü. İslamî İlimler Fakültesi’nde doçent oldu.

1989 Ata. Ü. İlahiyât Fakültesi’nde profesör oldu.

1993-1996 yılları arasında Harrân Üniversitesi İlahiyât Fakültesi’nde dekanlık yaptı.

1996 Mart ayından 1997 Temmuz sonuna kadar araştırma izniyle Bakü Özel Türk Kafkas Üniversitesi’nde rektör olarak bulundu.

1997 öğretim yılından itibaren Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde öğretim üyesi olarak çalıştı. 2007 yılında buradan emekli oldu.

İhtisası; Hadis Anabilim Dalı üzerinedir.

Arapça ve Fransızca bilir.

Evli ve 7 çocuk babasıdır.

14 Ekim 2009’da trafik kazası neticesinde Hakk’a yürüdü (mekânı cennet olsun).

AİLE İÇİ EĞİTİM

Copyright © Işık Yayınları, 2013

Bu eserin tüm yayın hakları Işık Yayıncılık Tic. A.Ş.’ye aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin Işık Yayıncılık Tic. A.Ş’nin önceden
yazılı izni olmaksızın, elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kayıt
sistemi ile çoğaltılması, yayımlanması ve depolanması yasaktır.

Editör
Ali BUDAK

Görsel Yönetmen
Engin ÇİFTÇİ

Kapak
İhsan DEMİRHAN

Epub
Ahmet KAHRAMANOĞLU

Dijital ISBN
978-975-278-792-6

Yayın Numarası
602

Basım Yılı
Mayıs 2013

Işık Yayınları
Bulgurlu Mahallesi Bağcılar Caddesi No: 1
34696 Üsküdar/İSTANBUL
Tel: (0216) 522 11 44 Faks: (0216) 522 11 78

www.isikyayinlari.com
facebook.com/kitapkaynagi

İthaf

Bu naçiz çalışmamı; Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) Efendimiz’in “Kalplerin semeresi” ve Göz bebeklerimiz” olarak tavsif ettiği yedi evladımızı (Ayşe, Hamîdullah, Hâle, Belkıs, Şûle, Esra-Nûr ve Hilâl -Allah hepsine hayırla geçecek uzun ömürler versin-) İslâmî edeb üzere yetiştirmenin binbir zahmetini çekerek gâye-i hayal ölçüsünde örnek bir anne olan refîka-i dâreynim Zarîfe Cânan’a ithaf ediyorum.

Kısaltmalar

A.e.

:

Aynı eser

A.g.e.

:

Adı geçen eser

C.S.

:

Câmi’u’s-Sağîr

F.B.

:

Fethu’l-Bâri

h.

:

Hadis

hl.

:

Hadisler

H.P.S.T

:

Hz. Peygamber’in Sünnetinde Terbiye

KSMTŞ

:

Kütübü Sitte Muhtasarı Tercüme ve Şerhi Köşeli Parantez [….]: Hadis veya âyet nakillerinde, başka hadis veya âyetten yapılan ilaveyi gösterir.

Parantez (…)

:

Bu işaret nakledilen metne ilave edilen açıklayıcı ziyadeyi gösterir.

Vd.

:

Ve devamı

y.

:

yayını

z.

:

zayıf hadis

Takdim

Aile İçi Eğitim

“İnsan, diğer yaratıklardan farklıdır. Onu farklı ve üstün kılan faktör, fıtrat ve yaratılışındaki istidatlardır; bunların inkişafıdır, gelişimidir. Bu istidatların inkişafını ve dolayısıyla insanın yücelmesini sağlayan sebep ise, talim ve terbiyedir. Öyleyse, insanı diğer canlılardan üstün ve değerli kılan şey, talim ve terbiyedir ve dolayısıyla insan, hayatta en çok talim ve terbiyeye önem vermelidir.”

Kendini pek çoklarında gördüğümüz akademik darlığa hapsetmeden, dine ve millete hizmet düşüncesiyle ortaya koyduğu samimî gayretleri her zaman takdir toplamış ve çok bereketli geçen hayatında önemli eserler vermiş bulunan Profesör Dr. İbrahim Canan hocamız, yeni eseri Aile İçi Eğitim’e böyle giriş yapıyor. Dine ve millete samimi hizmet düşüncesi, kendisini, özellikle ülkemizin maruz kaldığı kriz anlarında krizlere birer reçete mahiyetinde kaleme aldığı eserlerde gösteren, meselâ Müslümanların çok parçalı bir manzara arz ettiği 1980 öncesinde oldukça değerli Sulh Çizgisi’ni yazan, büyük bir ekonomik krizin içine girdiğimiz 2001 yılında, Ömer ibn-i Abdülaziz hazretlerinin kendi döneminde Müslüman Emevî yönetimini içinde bulunduğu krizden nasıl çıkardığını anlatan hocamız, mahut 28 Şubat sürecinde resmî gayr-ı resmî dinî eğitimin önüne büyük engellerin konması ve bu engellerin hâlâ ısrarla, hatta ağırlaştırılarak devam etmesi karşısında yeni eseri Aile İçi Eğitim’le gerçek sorumlu bir aydın-âlimin ne yapması, nasıl davranması gerektiğini de ortaya koymuş bulunmaktadır. Ümit ederiz ki Rabbimiz, zat-ı fazilânelerini nihayetsiz fazl u keremiyle mükâfatlandırır.

Hocamız, eserine geçmeden önce, Giriş’te, çok önemli bir noktaya parmak basmakta, Müslümanların her zaman kendi problemlerini kendi kaynaklarından hareketle çözmek zorunda olduklarını hatırlatmakta ve bu esastan hareketle şu birkaç düsturun altını çizmektedir:

* Hayrı da şerri de yaratan Allah olmakla birlikte, kaynak olarak hayırları Allah’tan, başımıza gelen kötülükleri ise kendimizden, kendi nefsimizden bilmek.

* Maruz kaldığımız kötülükler konusunda kimseyi suçlamaya gitmeden kendimize yönelmek ve ıslaha kendi nefsimizden başlamak.

* Nefis muhasebesini, özellikle musibetler karşısında, asla elden bırakmamak.

* Dışarıdan veya ekstradan kurtuluş reçeteleri beklentisine girmeden, eksikliklerimizi giderme gayreti içinde olmak.

* Musibetler maddî de olsa, sebeplerinin manevî-ruhî kusurlarda yattığı şuuru içinde, kurtuluşu öncelikle manevî sahada aramak.

Muhterem hocamız İbrahim Canan Bey, Aile İçi Eğitim kitabına çok önemli bir âyeti temel yaparak başlıyor: “Biz, Musa ve kardeşine ‘Mısır’da kavminiz için evler hazırlayın; evlerinizi kıble kılın, ibadetlerinizi tam yapın. (Ey Musa! Bu emri yerine getiren) mü’minlere (talep ettikleri ve mazhar olacakları kurtuluşu) müjdele!’ diye vahyettik.” (Yûnus, 10/87)

Hocamız, büyük müfessirlerimizden Fahreddin er-Razî’nin yorumundan da hareketle, önce bu âyetten iki temel sonuç çıkarmakta ve sonra da bu iki sonuç üzerinden, âyette anılan evlerin niteliği üzerinde durmaktadır. Âyet; önce Hz. Musa ve kardeşi Hz. Harun’a, Firavunlar diktası altında inleyen İsrailoğulları için, Mısır’da bazı evler edinmeleri emrini vermektedir. Yönetici oligarşiden farklı bir dine mensup olan ve sürekli baskı altında tutulan bir toplumun sahip olması gereken bu evlerin; açıktaki mescit, mektep gibi kurumlar olamayacağı ortadadır. Bunlarla, klâsik anlamda evlerin kastedilmediği de açıktır. Öyleyse bu evler, o topluluğun eğitim ve eğitimle birlikte ibadet ihtiyacını karşılayacak evler olacaktır.

Âyet; ikinci olarak, İsrailoğulları’nın mesken olarak kullandıkları bütün evlerin, birer mabet haline getirilmesini ve ayrıca birbirlerine mütekabil olmasa da, yani yönleri mutlaka birbirlerine dönük bulunmasa da, birinden diğerine geçilebilecek, yardımlaşıbilecek pozisyonda olmasını emir buyurmaktadır. Gerek bazı evler edinmenin, gerekse evleri “kıble” kılmanın anlamlarından biri olarak, o evleri arz ettiğimiz pozisyonda yapmaktan maksat ise, o evlerde namazı hakkıyla kılmak, yani Allah’a ibadet görevini yerine getirebilmek ve yine orada gerekli eğitimi verebilmektir.

Âyette sözü edilen evlere, Peygamber Efendimiz’in Mekke hayatındaki Dârü’l-Erkam’ı, Medine’deki Mescid-i Nebevî’yi öncelikli misal olarak veren hocamız, söz konusu evlerin yine İslâm tarihindeki mukabillerine işaret eden şu âyete dikkatleri çekmektedir:

“Allah’ın, yüksek tutulmasına ve içlerinde Adı’nın zikredilmesine izin verdiği evler -ki o evlerde birtakım erkekler (er oğlu erler) vardır ki, sabah akşam O’nu tesbih ederler. Onları ne ticaret ne de alışveriş Allah’ı anmaktan, namaz kılmaktan, zekât vermekten alıkoyar. Onlar, kalplerin ve gözlerin (dehşetten) allak bullak olacağı günden korkarlar.” (Nûr, 24/36-37).

Hocamız, bu evlerle ilgili olarak şu hususlara vurgu yapmaktadır:

* Evlerin yüceltilmesi (kadr u kıymetlerinin büyüklüğü ve kıble kılınmaları), Allah’ın bir lütfudur. Bu lütfun kemali; ev sakinlerinin o evleri, sabah ve akşam daha bir yoğunlukta olmak üzere, gece gündüz Allah’ı tesbih için kullanmalarına bağlıdır.

* Ev sakinlerinin öncelikli endişesi ahiret olmalı ve kıyamet gününün dehşetini düşünüp ona göre davranmalıdırlar.

* Namaz ve zekât gibi farz ibadetler, alelusûl değil, hakkıyla yerine getirilmelidir.

* Hiçbir dünyevî iş ve hesap, Allah’a kulluk vazifelerinin, O’nun yolunda hizmetin önüne geçmemelidir.

Muhterem hocamız, bir takdim yazısı çerçevesinde, üzerinde belki biraz fazla durduğumuz, ama kitaba da temel teşkil ettiği için durulması gereken “evler”den sonra, aile kurumunun ve aile içi eğitimin önemini konu edinmekte ve aileden, dolayısıyla aile fertlerinin eğitiminden, öncelikle babanın sorumlu olduğunu, fakat çocukların terbiyesinde annenin merkezî yer tuttuğunu hatırlatmaktadır. Aile içi sorumluluğun gerektiği ölçüde yerine getirilmesi için bilhassa anne ve babada sorumluluk duygusunun tam yerleşmiş olması gerektiğine dikkat çeken hocamız, bu hususta Ashab-ı Kiram’dan örnekler vermekte, bu sorumluluk duygusunun onların belini büktüğünü, içlerinden Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Ebû Zerr, Hz. Âişe, Hz. Ebû Ubeyde ibn-i Cerrah, Hz. Muaviye gibi bazılarının (Allah hepsinden razı olsun) “İnsan olacağıma, yol kenarında biten ve hayvanların yediği bir bitki olsaydım; ailemin kesilecek bir koçu olsaydım; yerde biten ve sökülüp atılan bir ot olsaydım; sıradan bir Kureyşli olsaydım da idarecilik yapmasaydım!” dediklerini kaydetmektedir.

Toplumda suçlara, anarşi ve terör gibi kanun dışı eylemlere karışanların büyük çoğunluğunu, geçimsiz ve problemli ailelerde neşet etmiş, dolayısıyla gerekli aile terbiyesi alamamış, bundan da öte aile içinde gerekli sevgi, saygı ve ihtimamı görmeden büyümüş gençlerin teşkil ettiğini vurgulayan muhterem hocamız, bu konuda 68 kuşağından bir anarşistin itiraflarına yer vermektedir: “Eğer ciddî bir araştırma yapılırsa, özellikle …’nin içinde eylemci ve yönetici kesimini oluşturanların, bu şekilde olumsuz (şartlarda yetiştikleri) ve ailevî problemle karşı karşıya oldukları hemen göze çarpacaktır. Örgütün üst düzeyinde yer alan kişilerden ilk aklıma gelen dört kişinin babalarının alkolik ve iki kişinin de anne babalarının ayrı olması herhalde basit bir tesadüf değildir. Benim problemlerim ise çok küçük yaşta başladı. (….) Aileleri ve yakın çevreleri ile sağlıklı ilişki kuramayan gençler, ihtiyaçları olan ilgiyi ve yakınlığı dışarıda arayacaklardır. Eğer bu ilgiyi ideolojik bir ortamda bulacak olurlarsa, işte dertler bu anda başlayacaktır. Artık yalnız değildirler. Kendileriyle aynı dili konuşan ve onları ciddiye alan bir ortamdadırlar. Ve ilk andaki psikolojik doyumu yitirmemek için her şeye katlanacaklardır.”

Kitabın ileri bölümlerinde aile içi eğitim ve suç ilişkisini ayrıca konu edinen muhterem hocamız, bu konuyu babanın sorumluluğu, haklara riayet, dinieğitime erken yaşta başlama, sevgi-şefkat, annenin varlığı veya yokluğu, çocuklar arasında eşit muamele, kötü sözden kaçınma, çocukları kötü arkadaştan koruma, çocuklara örnek olma ve onların hayata intibakını sağlama gibi başlıklar altında incelemektedir.

Aile içi iyi bir eğitim veya iyi bir aile terbiyesi için nasıl bir aile kurmak ve olmak gerektiği üzerinde de duran muhterem Profesör Dr. İbrahim Canan Bey, bu konuda eş seçimine, aile içinde var olması gereken huzura, aile fertleri arasındaki haklara riayete, karşılıklı iyi davranmaya, yakın ilgiye, sabra, karşılıklı sevgiye, iltifata ve istişareye dikkat çekmektedir. Hocamız, daha sonra da iyi bir evin niteliklerine temas etmekte ve fizikî şartları itibariyle evlerin havadar, sade döşenmiş, çok odalı ve iyi komşularla çevrili olması, ayrıca ezan sesinin işitilebileceği bir mekânda bulunması gerektiğine vurgu yapmaktadır. Evlerin aile için, dinlenme yeri olduğu kadar, ilmî müzakere ve ibadet yerleri olması gerektiğini de belirten hocamız, evlerde özellikle sabah akşam tesbih, zikir ve ilmî müzakere gibi faaliyetlerin daha yoğunlukla yapılması icap ettiğinin altını çizmektedir. Ayrıca, evler arasında, mahalle ve sokaklardaki tebliğ, mescid, mektep görevini yapması gereken “ev”lerin varlığının zaruretine de parmak basmaktadır.

İbrahim Canan hocamızın çocuk terbiyesinde üzerinde durulması gereken noktalar olarak takdim buyurduğu ve tek tek açıkladığı düsturlar ise şunlardır:

Çocuklar arasında eşit davranma, çocuğun yaşının nazara alınması, çocukları küçüklükten hayra alıştırma, onları yüksek ideallerle donatma, onlara güzel huylar ve -Hz. İbrahim (aleyhisselâm) örneğinden hareketle- Allah’a tam bir teslimiyet kazandırma, aile içi iyi geçim ve çocuklara fiilî rehber olma.

Eğitim, bir insan, bir ülke ve bütün insanlık için gerçekten en önemli meseledir. Bediüzzaman Hazretlerinin yaklaşımıyla, hayvan âdeta başka bir âlemde tekemmül etmiş gibi dünyaya gönderilir; ya iki saatte, ya iki günde ya da iki ayda bütün hayat şartlarını, hayat kanunlarını ve kâinatla olan münasebetini öğrenip meleke sahibi olur. İnsanın yirmi senede kazandığı hayatî gücü ve iş yapma kabiliyetlerini serçe ve arı gibi bir hayvan yirmi günde tahsil eder; daha doğrusu ona ilham olunur. Demek, hayvanın aslî vazifesi öğrenmek suretiyle mükemmelleşmek değildir. Ve marifet (zenaat, meslek) kesbetmekle terakkî etmek değildir. Ve aczini göstermekle medet istemek, sözlü dua etmek de değildir. Bilâkis onun vazifesi, istidadına göre amel etmek ve fiilî kullukta bulunmaktır.

İnsan ise, dünyaya, her şeyi öğrenmeye muhtaç ve hayat kanunlarına karşı cahil olarak gelmektedir. Öyle ki, yirmi senede hayat şartlarını öğrenememekte; öğrenme faaliyeti belki ömrünün sonuna kadar devam etmektedir. Hem gayet âciz ve zayıf bir surette dünyaya gönderilmekte; bir-iki senede ancak ayağa kalkabilmekte, on beş senede ancak zarar ve menfaatini fark edebilmekte ve bütün bir toplum hayatının yardımıyla menfaatlerini celp ve zararlardan sakınabilmektedir...”

Fethullah Gülen Hocaefendi, insanın hayvanlardan farklı olan bu hususiyetini şöyle izah eder: “Demek ki, en temiz bir fıtratla bu geçici misafirhaneye gelen insanın vazifesi, daha sonra yüce âlemlerde ikamete ehliyetini ispat etmek için düşüncede, tasavvurda ve akidede istikamet ve duruluğa ermek, kulluk mükellefiyetlerini yerine getirerek kalb ve ruhu işlettirmek, binbir esrar ve bilmecenin kol gezdiği ledünle kucaklaşmak ve varlığın sırrını kavramaktan ibarettir.1

Bu vazifeyle dünyaya gönderilen insana, bu vazifesini yerine getirebilmesi için gerekli eğitimin verildiği en önemli yer, bir bakıma ailedir. İnsanın şuuraltı da, ailesi arasında geçen yıllarda oluşur. Dolayısıyla aile kurumu gibi, bu kurum içinde verilecek eğitim de oldukça önemlidir. Aile kurumunun sarsıntılar geçirdiği, çocuğun sokağın, medyanın ve hayatın içinde aktığı ve daha başka vadilerin onu aileden koparmaya çalıştığı günümüzde, bu daha bir hayatiyet arz etmektedir. Verdiği eserlerle zamanın ihtiyaçlarını gerçekten iyi kavramış olduğunu gösteren ve her zaman bu ihtiyaçların karşılanmasına yardımcı olma adına eserler ortaya koyan pek muhterem İbrahim Canan hocamızın Aile İçi Eğitim isimli kitabının bu sahada önemli bir boşluğu dolduracağına inanıyor ve Cenab-ı Allah’tan çok bereketli geçen ömrünü seneler ve hizmetleri açısından daha da bereketlendirmesini niyaz ediyorum.

Ali ÜNAL

1 Sızıntı, Mayıs 1981, s. 9

Giriş

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ الَّذ۪ي قَالَ: قُلْ إِنَّ الْخَاسِر۪ينَ الَّذ۪ينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْل۪يهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا ذٰلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُب۪ينُ وَالصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ عَلٰی سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍنِ الَّذ۪ي قَالَ: كُلُّكُمْ رَاعٍ وَمَسْؤُلٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ رَبِّ اشْرَحْ ل۪ي صَدْر۪ي وَ يَسِّرْل۪ي أَمْر۪ي وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَان۪ي يَفْقَهُوا قَوْل۪ي

Talim ve Terbiyenin Önemi

Bütün yaratıklar arasında en mümtaz, en üstün makam insanındır. Çünkü diğer mahluklar yaratıldıkları hâlin dışına çıkamadıkları, hep sabit kaldıkları hâlde, insan terakki edecek, kendini geliştirecek, hâkimiyet, medeniyet kuracak mahiyette yaratılmıştır. Fâtihler, kâşifler, veliler, âlimler, mühendisler, sanatkârlar vs. hep insanlar arasında yetişmiştir.

İnsan diğer mahlukattan farklıdır. Onu farklı ve üstün kılan şey de, fıtrat ve yaratılışındaki istidatlardır, bunların gelişimidir. İstidatları inkişaf ettiren ve böylece kişinin yücelmesini sağlayan en büyük âmil de eğitimdir, talim ve terbiyedir.

Öyleyse onu, diğer canlılardan daha üstün, daha değerli kılan şey, özde talim ve terbiyedir. Bu açıdan, insanların en çok önem vermeleri gereken, en değerli bilmeleri gereken şey, talim ve terbiye olmalıdır. İnsanlar arasındaki ilerilik-gerilik, üstünlük-mâdunluk; başarı ve başarısızlık gibi bütün farkların, büyük ölçüde talim ve terbiyeden ve bu eğitimin kaliteli veya kalitesiz oluşundan kaynaklandığını söyleyebiliriz.

Şu hâlde, kurtuluş ve terakki yolunda olan her millet, her aile, her ferdin gündemini ilk olarak talim ve terbiye teşkil etmelidir.

Nitekim insanlığın en mühim müessesesi olan peygamberlik de, esas itibariyle bir talim-terbiye müessesesidir. Sevgili peygamberimiz Hz. Muhammed (aleyhissalâtu vesselâm) “Ben, bir muallim olarak gönderildim.” buyurmuştur.2

Sadece O değil, bütün peygamberler muallimdirler. Bunların ilki Âdem babamızdır. O bir peygamber olduğu gibi her şeyden önce bir muallimdi. Yani, yeryüzünde henüz hiçbir insan yokken, önce insanların muallimi, terbiyecisi yaratılmıştır.

İşte, insan muallime böylesine muhtaç!

Kültür zenginleşip, teknik ilerledikçe, medeniyet zirvelere doğru yol aldıkça insanlığın muallime olan ihtiyacı azalmıyor, o nispette artıyor.

İnsanlığın, yeni bir safhaya geçerek, dünya devletine doğru hızla ilerleme sancıları çektiği bu yeni dönemde talim ve terbiyeye ihtiyaç azalmadı, daha da arttı. Yakın gelecekte, belki de silahlar tamamen susacak; üstünlük davasında, sadece kalemlerden akan mürekkepler, laboratuarlarda, atölyelerde dökülen terler teraziye girecek.

İnsanlığın yarınlarını planlayanlar, şimdiden, hürriyetlerin ve bilhassa siyasî ve ilmî hürriyetin daraltılacağını söylüyorlar. Dünya hâkimiyetini ele geçirenler: “Siz yiyip içmenize ve de eğlenmenize bakın; kafa yorma, ilim üretme, teknoloji yaratma işi, bizim işimiz.” demeye getiriyorlar.

Yani, bütün dünyaya hâkimiyet kuracak güce ulaşan bir devlet; hâkimiyetinin günün birinde sona ermemesi, bir başka devletin aradan sıyrılarak güçlenip kafa tutmaması için, kendi dışında kalan dünya milletlerini, her çeşit millî, mahallî ve manevi değerlerden uzaklaştırmayı düşünecektir. Nitekim, Dünya Devleti kurmaylarından biri: “Dünya Devleti geldiği zaman, ebed-müddet olmak için, bütün değerler yok olacaktır.” der. Bu idealde olanlara göre; sadece yeyip, içip, eğlencesini düşünen, müdafaa edeceği, uğrunda canını bile feda edebileceği hiçbir değeri olmayan insanları idare etmek kolaydır. Cemiyetler bu kıvama getirilince, propaganda ve kamuoyunu dilediği gibi yönlendirme çalışmaları sayesinde, yığınlar, bir düdükle yatıp kaldırılabilecektir.

İnsanların bu hâle getirilmesi de sistemli, ciddî bir eğitim işidir. Ve bunun yolu da, her kademedeki eğitim müesseselerine; radyo, televizyon, dergi, gazete gibi medya kuruluşlarına -program, müfredat ve yönetimlerine varıncaya kadar- her cihetten yapılacak müdahaleler ve dayatmalardan geçer. Nitekim aynı kurmay, Dünya Devleti gelince hürriyetlerin gideceğini ve dayatmaların hâkim olacağını belirtir ve dört mühim dayatma sahası sayar: “siyasî”, “iktisadî”, “ilmî”, ve -çocuk sayısını sınırlama noktasında olmak üzere- “ailevî”.

İnsanlığa, bu hürriyetlerden vazgeçme gibi pek ağır bir fiyata, Dünya Devletinin nasıl satılıp benimsetilebileceğinin yolu da gösterilmektedir: Emniyet Duygusunun Kurcalanması (manipüle edilmesi). Bunun üç planda ele alınacağını da belirten kurmay, anarşi yoluyla ‘can emniyeti’nin; iktisadî kriz yoluyla ‘ekmek emniyeti’nin; ‘sosyal ayırımcılık’ yani dinî, ırkî, mezhebî, ideolojik (ilerici-gerici, İmam Hatipli-Liseli, başörtülü-örtüsüz) gibi ayırımcılıklarla ‘sosyal adalet emniyeti’nin yok edilerek insanların hayattan bezdirileceğini ifade eder. Bu üç noktada emniyet vadeden Dünya Devletinin, hürriyetlerden vazgeçme gibi, fiyatların en ödenmezi mukabilinde, Batı dışındaki insanlığın, proleter (işçi sınıfı) statüsünü benimsemiş olarak, Batıya entegre edileceğine dikkat çeker. Dünyada ve hususen de İslam dünyasında bu üç noktada yaşanan sıkıntıların gerisinde yatan gerçek sebep budur.

Bir dünya ki, göze, kulağa ve hatta idrâke hitab eden bütün telkin vasıtalarıyla –yine bir başka Batılı’nın tasvirine göre, sosyal çevresi itibariyle “işaretler ve gürültünün tıka basa doldurduğu bir kozanın içine hapsolunan” bir böcek durumuna indirgenen (Keane, s.167)- insanı kuşatmıştır ve belli bir ideolojiye yönlendirmektedir. Orada insanın, kendisini ve sorumluluğu altındaki aile efradını kendi değerleri çerçevesinde koruması ve kurtarması cidden zordur.

Zordur ama imkânsız değildir. Eğer imkânsız olsaydı, Kur’ân, insanı yaptıklarından, hele ailesinin saadet ve şekâvetinden, dünyevî ve uhrevî durumlarından sorumlu tutmazdı.

Diyoruz ki: Allah, insanı imtihan için yaratmıştır. İmtihanın şartları bazen çok ağır olabilir. Şartlar ne olursa olsun, o, bunları yenebilecek bir kısım kuvvelerle donatılmıştır. Kişi sorumluluğunun ciddiyetini idrak edip, bilkuvve (potansiyel) hâldeki güç ve kuvvelerini fiile çıkararak harekete geçirebilirse, yenemeyeceği, üstesinden gelemeyeceği zorluk yoktur. Şirin’i için dağı delen Ferhat’a ebedî hayatı için çocuğunu istikamet üzere yetiştirmesi zor gelmez. Bunun insanlık tarihinde çok örneği var. Meselâ, Kur’ân-ı Kerim, -ileride tahlilini yapacağımız üzere- Firavun’un zirveye ulaşan zulüm ve yasaklamalarını, buna karşı, Hz. Musa’nın aldığı tedbirleri ve sonuç olarak kurtuluşlarını örnek verir.

Kur’ân’da geçen kıssalar, bize sadece geçmişi tanıtmakla kalmayıp istikbalde başımıza gelecekleri de haber veriyor. Yani, iman-küfür mücadelesinin geçmiş örneğini anlatarak, gelecekte benzer durumlarda alınacak tedbirlerin ipuçlarını veriyor. Bu sebeple, benzer mücadelelere yer veren Kur’ânî haberlerdeki en ufak bir teferruat bile, bizi başarıya götürecek, sağlıklı ve Allah’ın rızasına uygun çalışma metotlarını, faaliyet düsturlarını tespitte büyük önem arz etmektedir.

İşte bu çalışmanın gayesi, böylesi ciddi bir meselenin başarısına yardımcı olmaktır. Bu maksatla, önce, âyet ve hadislerden hareketle sorumluluğumuzun ciddiyetini göstereceğiz. Sonra bu mesele ile ilgili problemlerden çıkış yollarını ve bu meyanda evlerimize bir okul hüviyetini kazandırmanın zaruretini açıklayacağız.3

Bu arada ısrarla üzerinde duracağımız bir husus, bütün olumsuzlukları yenmede muhtaç olduğumuz gücün, içimize irade enerjisi olarak yerleştirildiğini göstermek olacaktır.4

Okuyucularımıza şunu da belirtmek isteriz. Temas edilecek bazı noktalar, içinde bulunduğumuz hâl-i hazırdaki şartlara uymayabilir veya çok uzak görülebilir. Biz, bunu normal buluruz. Ancak, hemen belirtmek isteriz ki, bir kısım incelikleri ve tavsiyeleri, Türkiye dışındaki insanlarımızı ve onların çok farklı şartlarını ve hatta ileriki yıllarda karşılaşabileceğimiz menfi gelişmeleri de göz önüne alarak burada bahse konu yaptık.

Dünyanın her tarafında, şartların âni değişimlere uğrayabileceğini kim inkâr edebilir! Nitekim, 11 Eylül 2001’de Amerika’daki ikiz kulelerin vurulmasıyla, İslam dünyası ve Müslümanlar aleyhine bir gelişme tetiklenmiş ve bu, anında bütün yeryüzüne sirayet etmiştir. Benzer tetiklemeleri, önümüzdeki yıllarda tekrar yaşamayacağımızın garantisini kimse veremez. Hatta tetikçiler; öncekinden edindikleri tecrübelerin de yardımıyla, çok daha şiddetli, çok daha sinsi ve tahripkâr dolaplar çevirebilirler.

Ahir zaman fitnesiyle imtihan olmaktayız, imtihanımızı verebilmek için Kur’ân ve sünnette gösterilen sırat-ı müstakimden, vahy-i ilahî rehberliğinden ayrılmamamız gerekiyor.

Metodumuz

Burada öncelikle belirtmek istediğimiz husus, meselelerimizin hallinde kendi kaynaklarımıza başvurma gereğidir. İslam, içtimaî hayatın her sayfasına, hatta her satır, her kelime ve noktasına kendine has çözüm ve metot verecek bir istiklaliyet ve zenginliğe sahiptir. Her çeşit problemini çözmede kendi kaynakları yeterlidir. Çünkü yüce dinimiz, mensuplarına kuru bir kültür veya sırf bir tefekkür veya salt bir ubudiyet ve züht hayatı teklif eden bir din değildir. Bir kısım kasıtlı iddiaların aksine o, müstakil bir medeniyet dinidir. Medenî hayatın gerektirdiği her şey onda vardır ve hepsi de kendine hastır: Hukuk, ahlâk, iktisat, bütün dallarıyla sanat, edebiyat, inanç, ibadet, tasavvuf, felsefe, talim-terbiye, kılık-kıyafet, takvim vs. günlük medenî hayatta ihtiyaç duyulan, akla gelen her şey İslam’da vardır.5 Hepsi de ilahî vahye dayanmaktadır. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtu vesselâm), hicretle Medine’yi şereflendirdiği zaman ortaya koyduğu ilk İslam Anayasası’nın ikinci maddesinde müstakilliğimizi:

“Müslümanlar müstakil bir ümmettir!” diye ilan etmiştir. Öyleyse Müslümanlar, problemlerini kendi kaynaklarından hareketle çözmek zorundadırlar, ithal reçetelerle dertlerine deva bulamazlar. Bu esastan hareketle birkaç düsturu hatırlatacağız:

Birinci Düstur

Hayırları Allah’tan bileceğiz, şerleri kendimizden. Bu sadette şu âyetleri hatırlayalım:

* “Sana gelen bir iyilik Allah’tandır, kötülük ise kendindendir.” (Nisa, 4/79).

* “Size isabet eden bir musibet kendi elinizle kazandığınız şey sebebiyledir.” (Şûra, 12/30). (Bu âyetteki “siz”i “aile halkı”, “şehir ahalisi”, “millet”, “ümmet” olarak anlayabiliriz.)

* Rivayette gelmiştir: “Amelleriniz idarecilerinizdir, sizler nasıl olursanız ona göre idare edilirsiniz.”

İkinci Düstur

Islah işlerine kendimizden başlayacağız, başkasını suçlamak faydasızdır. Bazı kaynaklarımızda yer eden şu rivayet, bu sadette cidden mânidardır:

Cenâb-ı Hak şöyle buyuruyor:

“Ben Allah’ım! Meliklerin melikiyim. Meliklerin kalpleri ve dizginleri benim elimdedir. Eğer kullar bana itaat ederlerse, meliklerin kalplerini onlara karşı müşfik kılarım. Eğer bana asi olurlarsa, meliklerin kalplerini onlara karşı zalim ve ceza verici kılarım. Onlar da bunlara çok kötü muamelede bulunurlar. Durum böyle olunca, meliklere sebbetmekle meşgul olmayın, aksine kendinizi zikir ve tazarru ile meşgul edin. Meliklerinizin hakkından size bedel ben gelirim.”

Üçüncü Düstur

Musibetlere, uyanışın sebebi olarak bakacak, nefis muhasebesi yapacağız.

* “Allah’ın buyruklarını umursamayan şu insanların kendi tercihleri ile yaptıkları işler yüzünden karada ve denizde (bütün dünyada) bozukluk ortaya çıktı, nizam bozuldu. Doğru yola ve isabetli tutuma dönme fırsatı vermek için, Allah, yaptıklarının bazı kötü neticelerini onlara tattırır.” (Rum, 30/41)

Bu âyete göre, mümin kişi, hangi çeşitten olursa olsun bir musibetle karşılaşınca paniğe kapılmaz; Rabbine iltica eder, tövbe ve istiğfarda bulunur; hatalarının, eksikliklerinin neler olabileceği araştırmasına girerek yeni bir gayret, yeni bir dikkat ve ciddiyetle toparlanmanın yollarını arar.

Başa gelen musibetin nedenini, haricî sebeplerde arayarak, bunun için başkalarını suçlayarak bir yere varılamaz. Çünkü kendi dışımızdaki sebepleri değiştirmek elimizde değil. Buna kalkışmak, musibet karşısında mağlubiyet olur. “Bir müddet tefekkür, altmış yıl ibadetten hayırlıdır.” hadisi, musibete uğrama durumlarında da iyi bir rehber olabilir.

Burada hatırlatmanın yeridir: Bediüzzaman merhum, geçen asrın başlarında, Şam’da verdiği bir hutbede İslam dünyasının geri kalış sebeplerini sayarken, bütün kabahati kendimizde görür ve birçok müellifimizin yaptığı gibi, geri kalış sebepleri olanak dış düşmanlarımızın güçlü oluşu, entrikaları, Ümit Burnu’nun keşfiyle ticaret yollarının değişmesi vs. gibi sebepler öne sürmez. “Ecnebiler, Avrupalılar terakkide istikbale uçmalarıyla beraber, bizi maddî cihette kurûn-u vustada (orta çağda) durduran altı tane hastalıktır.” dedikten sonra şunları sayar: 1- Ye’sin ve ümitsizliğin içimizde hayat bulup dirilmesi 2- Sıdkın hayat-ı siyasiye-i içtimaiyede ölmesi 3- Adavete muhabbet (düşmanlığa sevgi) 4- Ehl-i imanı birbirine bağlayan nuranî râbıtaları bilmemek 5- Çeşit çeşit sâri (bulaşıcı) hastalıklar gibi intişar eden istibdat 6- Menfaat-ı şahsiyesine himmeti hasretmek… (Hutbe-i Şâmiye, s. 20)

Dördüncü Düstur

Eksiklerimizi giderme gayreti göstereceğiz, gökten inme kurtuluş beklemeyeceğiz.

“Bir kavim, kendinde olanı değiştirmedikçe Allah, o kavimde olanı değiştirmez.” (Ra’d, 13/11)

Beşinci Düstur

Maddî musibetlerin kaynağı manevî ve ruhîdir, kurtuluşu öncelikle manevî planda aramak gerekir. Bunun izahı elbette uzundur6. Burada birkaç âyet zikredip geçeceğiz:

“Kim Benim zikrimden7 yüz çevirirse onun maişetinde (geçiminde) darlık olur ve kıyamet günü onu kör olarak haşrederiz.” (Tâhâ, 20/124).

“... Kim Allah’a karşı müttaki olursa (emir ve yasaklarına karşı çıkmaktan kaçınırsa) Allah ona bir çıkış yolu gösterir ve onu ummadığı bir şekilde rızıklandırır.” (Talak, 65/2-3) Bu âyette, dünyevî darlıktan kurtuluş için, takva yani Allah korkusu tavsiye edilmektedir.

Kur’ân-ı Kerim, Hz. Eyüp misalini verir. Onu; maruz kaldığı maddî musibet(ler)e sabrettiği, hastalığının, ibadetine mâni olacak bir hâl alması üzerine8 bunu şeytandan bilerek Allah’a müracaat ettiği, bundan sonra onun sabrına mükâfat olarak, Cenab-ı Hakk’ın ona kaybettiği her şeyi fazlasıyla verdiği ifade edilir.9

Kaydedilen bu semavî düsturlardan, âyet ve hadislerden hareketle, içine düştüğümüz fukaralık ve zillet durumlarından çıkmak için, meselenin kökten ele alınması gerektiğine inanarak, aile içi eğitimi gündeme getiriyoruz. Çünkü görüleceği üzere, bu mesele, Kur’ân-ı Kerim’de, fevkalâde zulümlere, baskılara, yasaklara maruz kalmış ve bunlara karşı koymada acze düşmüş Benî İsrail’e, Allah tarafından bir kurtuluş yolu olarak gösterilmiş ve onlar bu tavsiyeye uyarak kurtuluşa ermişlerdir.

Memleketimizi bugün içinde bulunduğu buhranlı durumdan kurtarmanın ve dünyada şahidi olduğumuz gelişmelerin çok uzak olmayan bir gelecekte karşımıza çıkaracağı emr-i vakilere karşı koymanın yollarını şimdiden aramak durumundayız. Sadece hadiselere seyirci kalmak, bize çok pahalıya mâl olabilir. Mutlaka bir şeyler yapmak durumundayız.

Öyleyse, geleceğimizin kurtarılmasına yönelik böylesi ciddi bir program ve gayret, mutlaka inandırıcı ve güven verici olmalıdır. Bunun için sağlam ve tecrübeden geçmiş, itiraz edilemeyecek esaslara dayanmalıdır. Bu noktada hemen ilave edelim: Biz müminler için en sağlam esas, Allah’ın vahyi olan Kur’ân ve onun hayata geçirilip, tecrübesi fiilen yaşanmış olan Resûlü Ekrem’in (aleyhissalâtu vesselâm) Sünnetidir. Bu sebeple, aile içi eğitimle ilgili bütün meselelerin esaslarını, Kur’ân ve sünnetten hareketle güncelleştirmeye ve milletimize sunmaya çalışacağız. Zaman zaman yerli ve yabancı yeni görüşlere de yer verdiğimiz olacaktır. Ancak bunlar da, âyet ve hadislerle tespit edilen ana hatların çerçevesinde kalacak ve onların daha iyi anlaşılmasında yardımcı olacak mahiyettedir. Okuyucumuza, âyet ve hadiste hiç yeri olmayan tamamen kendi kârihamıza dayanan veya hariçten ithal edilmiş fikirler ve düsturlar teklif etmeyeceğiz. Bir maslahat için bu yapılırsa, gerekli uyarmada bulunacağız.

Niçin mi böyle yapıyoruz?

Kur’ân ve hadis bütün müminlerin ortak değeridir: Bu iki kaynak “Müminim!” diyen herkesin itirazsız kabullenme garantisi verdiği, uygulamaya hemen hazır olduğunu ilan ettiği değerlerdir.

Burada avam-havas kendi aramızda birlik var.

Burada uzun geçmişte içtimaî bünyemizi dokumuş değerlerde birlik var.

Burada kendi öz değerlerimiz var.

Burada istikamet ve kesin doğru var.

Burada dünya ve ukba garantisi var.

Burada Allah’ın rızası ve yolun doğruluk garantisi var.

Ve müminleri, verilen bilgileri benimseyerek, onlara uymaya sevk eden husus, söylenen sözlerin cafcaflı güzelliğinden ziyade, o bilgilerin kaynağındaki kudsiyettir: Âyet ve hadis kaynaklı bilgi ve örnekleri kabule bütün zerratımızla hazırız. Çünkü Rabbimiz şöyle buyuruyor: “Aralarında(ki meselelerde) hüküm vermek üzere Allah ve Resûlüne davet edilen müminlerin söyleyecekleri tek söz: ‘Hay hay baş üstüne!’ demek olmalıdır. Kim Allah’a ve Resûlüne itaat eder, Allah’ı tâzim edip O’na karşı gelmekten sakınırsa, işte ebedî başarı ve mutluluğa erenler onlar olacaktır.” (Nur, 24/51-52)

Projenin Çapı

Aileleri bir mektep kılma işi, elbette kolay bir iş değildir. Milletin, ümmetin ve hatta insanlığın geleceği açısından arz ettiği ehemmiyetin büyüklüğü nispetinde, bunun zorluğunu peşinen kabul ederek yola çıkmak gerekir.

Çünkü bu iş, bu meseleyi anlatan bir kitap yazmakla hâlledilmez. Verilecek seri konferansların da fazla bir etkisi olmayacaktır. Esas olan, her sorumlu ferdin, kadın olsun, erkek olsun, vicdanının derinliklerinde bu meselenin önemini kavraması; işin şuuruna ermesi; böylece, yapılması gereken şeyleri hayatının gayesi hâline getirmesidir.

Meseleyi böylesi bir ciddiyet ve vüs’atte ele alınca, çalışma programına şu hususların gireceği anlaşılır:

1- Önce bu meselenin ilmî planda nazariyatı yapılmalı, âyet ve hadislerle bunun gerekçeleri, metotları ortaya konmalıdır.

2- Aile içi eğitim meselesinin önemine halkımız, kademe kademe ikna edilmelidir. Aydınlar, idareciler, belediye başkanları, patronlar, din hizmeti verenler, öğretmenler, vaizler, aileler, aile kuracak gençler vs.

3- Aile içi eğitim meselesini, saman alevi şeklinde hemen parlayıp arkadan sönüp gidecek bir heves, mevsimlik bir moda şeklinde değil, müstakar, devamlı, müesseseleşmiş, herkesin iliğine işleyecek bir yapılanmaya kavuşturulma meselesi olarak anlamak gerekmektedir.

4- Bu iş resmî değil, sivil bir teşebbüs olarak ele alınmalı, resmiyetin desteğinin sağlanmasına çalışılmalıdır. Aksi takdirde, istikrarsız ve dış dayatmalara karşı dirençsiz resmiyet, işi çığırından çıkarır.

5- Biz meselenin, sadece İstanbul, Ankara gibi birkaç şehirde ele alınmasının yeterli olduğuna değil, bütün vatan sathına, en ücra bir köşeye kadar her tarafa ulaştırılmasının gereğine inanıyoruz. Hatta yurt dışında olan insanlarımız da, bu faaliyetin şümulüne dahil edilmelidir. Bu çapta geniş ele alınan bir projeye, günümüz şartlarında, diğer Türk halklarının ve İslam milletlerinin bile bir surette dahil olacağı nazardan uzak tutulmamalıdır.

6- Belki en mühim mesele, başarıya ulaşmak için neler ve nasıl yapılacağının, zamanımız imkânlarında hangi vasıtalardan ne suretle istifade edileceğinin gerçekçi bir şekilde ve teferruatlı olarak ortaya konması olacaktır. Böylesi bir geniş perspektif ve açıyla yola çıkıldığı takdirde, her an için yeni problemler çıkacağı, bunların yeni çözüm ve yeni gelişmelere imkân vereceği hakikati fikirlerde canlı tutulacak demektir.

Mütevazı başlangıçların, zamanla haşmet kazanacağı, küçük reşhalardan nehirler, göller, deryalar oluşacağı herkesçe bilinen ilahî kanunlardan biridir. Bu hayırlı işte de, Rahîm olan Rabbimizin yardımından ümitvarız. Çünkü O, güzel teşebbüsleri başarıya erdirendir. Çünkü O: “İnanıyorsanız mutlaka gâlibsiniz.” fermanıyla, inanıp inancıyla amel edenlere galebe vadeden ve vaadinde hulf olmayan Zat’tır ve: “Bilin ki, Allah müttakîlerle beraberdir.” ferman ederek müttakîlerle beraberlik sözü vermiştir. Bize ittikâ nasibetmesini, samimiyetten ayırmamasını diliyoruz.

Nisan 2005

Üsküdar

2 İbn-i Mâce, Mukaddime 17; Dârimî, Mukaddime 32,

3 Bidayette, önce sorumluluk meselesini işlemeyi düşündü isek de, bilâhare, Kur’ân-ı Kerim’de yer alan ve “kurtuluş reçetesi” olarak gördüğümüz bir âyeti açıklamayı uygun gördük. Böylece, hem konunun önemi anlaşılmış olacak, hem de bunun imkânı ve metodu önceden görülmüş olacak ve -umut ederiz- böylece, aile içi eğitim meselesi daha içtenlikle benimsenecek.

4 Belirtmek isteriz ki; bazı ana fikirleri, bunları ifade ve teyit eden âyet ve hadisleri, zihinlerde pekiştirmek kastıyla, -Kur’ânî üsluba da uymuş olmak için- bilerek sıkça tekrar ettik, çünkü tekrarda takrîr ve tespit vardır.

5 “Hikmet (bazı rivayetlerde: İlim) müminin yitiğidir.” düsturuyla da kendi esaslarına muhalif düşmeyen bütün doğruları ve güzellikleri almaya geniş bir kapı açmıştır.

6 Bu hususu, Krizin Sabahı adlı çalışmamızda genişçe, örnekleriyle tahlil ettik: bak. s. 27-53.

7 Âyetin aslında geçen “zikr” kelimesi ‘Kur’ân’ ve “şeriat” manasına da gelir.

8 Râzi, Mefâtîhu’l-Gayb, 26/213

9 Hz. Eyyûb’un bu kıssasına iki ayrı surede temas edilir: Enbiya, 21/83-84 ve Sâd, 38/41-44.

1. BÖLÜM
BİR KURTULUŞ REÇETESİ
AİLE İÇİ EĞİTİM

Temhîd

“… Evlerinizi kıble kılın” (Yunus, 10/87)

“Evlerin kıble kılınması(nın bir mânâsı), onların, karşılıklı olarak birbirini destekleyen cemaatler şeklinde organize olmalarıdır.”10

Aile içi eğitim, deyince sadece çocukların yetiştirilmesi kastedilmiyor. Hatta “Yediden yetmişe” tabiri de, bu noktada gayemizi ifadede nâkıs kalıyor. Çünkü, aile içi eğitim “beşikten mezara” her ferdi kucaklamak zorunda.

“Eğitim” kelimesi öncelikle çocukları hatırlatır ise de; günümüz şartlarında çocukların sağlıklı eğitimi için, eğitim konusunda evvela anne ve babaların, hatta çocukla bir şekilde ilgisi, teması bulunan bütün büyüklerin, terbiye meseleleri hususunda yetiştirilmeleri, hazırlanmaları gerekmektedir. Yani bu iş, öncelikle büyüklerin eğitimini gündeme getirmektedir.

Meseleye böyle yaklaşınca, güdülen amacı, “Aile ortamının birer mektep mahiyetini kazanarak, bütün fertlerin, büyüğüyle küçüğüyle bir eğitim seferberliğine girmesi, her bir evin bir okul gibi teşkilatlanması, eğitim-öğretim faaliyetlerine yönelmesi” olarak ifade etmek mümkündür.

Biz, bu çalışmayı hazırlarken konuya “terbiyevî sorumluluk”tan başlamayı, aile fertlerine -ve hususen çocuklara- ebedî hayatlarını kurtaracak bir terbiye verme sorumluluğunun ciddiyetini, ağırlığını göstermeyi öne almayı, sonra da diğer meselelere geçmeyi düşünmüştük. Ancak, aile içi eğitimin, Kur’ân’ın bir emri olduğunu, hatta, sadece diğer emirleri gibi bir emir olmaktan da öte, cemiyetin içine düştüğü, fakat kurtuluş yolu aradığı sıkıntılı durumdan çıkması için ilahî bir reçete olarak sunulduğunu görünce öncelikle bu reçeteyi dikkatlere arz etmeyi uygun gördük.

Kur’ân-ı Kerim; İsrailoğulları’nın, Hz. Musa zamanında, Firavun’un ağır zulmü altında bunalıp Allah’tan kurtuluş talep ettikleri bir noktada, Allah Teâla’nın onlara mucizevî bir kurtuluştan ziyade, uyguladıkları takdirde onları kurtuluşa erdirecek bir vahiy, bir “kurtuluş reçetesi” indirdiğini haber verir.

Bu reçetenin özü, esası: “Evlerin kıble kılınması”dır.

Kıble Evler

Evet, Mısır’da azınlık şartlarında yaşayan İsrailoğulları’nın mabetlerinin yıkılıp ibadetlerinin yasaklandığı, imanlarını izhar edebilme işinin, az miktardaki gözü pek delikanlılara inhisar edecek kadar devlet terör ve zulmünün arttığı bir dönemde, bu tahammülü çok güç şartlardan kurtuluş talebinde bulunan müminlere şu ilahî emir geliyor:

“Biz Musa ve kardeşine: ‘Mısırda, kavminiz için evler hazırlayın; evlerinizi kıble kılın ve ibâdetinizi tam yapın, ey Musa (bu emri yerine getiren) müminlere (talep ettikleri kurtuluşu) müjdele!’ diye vahy ettik.” (Yunus, 10/87)

Evet, göreceğiz ki, bu vahiy onlara ve aynı şartları yaşayanlara bir kurtuluş reçetesidir.

Âyetin tahliline geçmeden şunu belirtmek isteriz. Âyette geçen kıble kelimesi Türkçe meallerde, namazgâh veya mescit kelimeleriyle karşılanarak evlerin “namazgâh kılınması” “mescit kılınması” emredildiği ifade edilmiştir. Kur’ân-ı Kerîm’de bu kelimeler de mevcut olmasına rağmen, mezkur âyette “kıble” kelimesinin kullanılmış olmasında mutlaka başka farklı mesajlar da olmalıdır. Nitekim, Râzi gibi derinliği olan müfessirlerimizin bazı tespitlerinden hareketle, aşağıda sunacağımız tahlilden de anlaşılacağı üzere, âyet-i kerîmeyi, aslına sadık kalarak, “evlerinizi kıble kılın” şeklinde tercüme etmek de uygundur. Hatta -sadece uygun değil- belki daha uygundur ve günümüz şartlarında bu manadan hareketle âyetten çıkarılacak pek ciddi mesajlar var.

Âyeti Anlamak İçin

Bu âyetin vermek istediği mesajın bir kurtuluş reçetesi olduğunu anlamak için, onu, öncelikle Kur’ân-ı Kerîm’deki yerine koyarak, yani Cenab-ı Hakk’ın Hz. Musa’ya bu vahyi göndermesine sebep olan tarihî ve içtimaî şartların bütünü içine yerleştirerek tahlil etmemiz gerekmektedir.

Bu âyet, Hz. Musa ile Firavun’un sihirbazları arasında cereyan eden yarışı kısaca özetleyen bir bahisten (Yunus, 10/75-82) sonra gelir. Cenab-ı Hak, o sıralarda Hz. Musa ve kavminin durumunu şöyle tanıtır: “Firavun’un ve erkânının kendilerine fenalık yapmasından korktuklarından, milletinin bir kısım gençleri dışında, kimse Musa’ya inanmamıştır. Çünkü Firavun, o yerde hâkimdi. O, (zulüm ve tedhişte) gerçekten aşırı gidenlerdendi.”

Biz, burada işaret edilen korkunun şiddetini anlayabilmek maksadıyla bu korkunun sebebi olan ve yine burada kısa bir işaretle yetinilen Mısır diyarında hâkim olan ve insanî ölçüleri aşan Firavunî zulmün ne derecelere ulaştığını, görmek için, Hz. Musa’nın sihirbazlarla olan yarışını ve sonrasını daha açık olarak kaydeden Kur’an-ı Kerîm’in bir başka bahsini hatırlatacağız. Hatırlatacağız, ancak ona geçmezden önce Firavun’un, İsrailoğularına olan husumetinin kaynağını belirteceğiz: Hz. Yusuf’tan sonra geçen uzun zaman içerisinde sayıları, Tevrat’ın bir âyetine göre (Çıkış 12,37) Mısır’dan çıkma anında altı yüz bin erkek olacak kadar artan Yahudiler, Mısır içtimai hayatında etkin bir hal alınca onlardan bir kısım tedirginlikler duyulmaya başlar. İşte bu safhada, -Taberî’de gelen rivayete göre, el-Velîd İbnu Mus’ab adındaki Firavun, onların sayıca artmalarını önlemek üzere bir kısım tedbirler alma gereğini duyar ve ağır işkenceler uygular11. Tevrat’a göre, önce ağır işler vererek Yahudilerin çoğalmasını kontrol altında tutmayı dener, netice alamayınca, yeni doğan erkek çocukları öldürtmek suretiyle sayılarının artmasını önlemeye çalışır. Zamanla, erkeklerin tamamen tükenmesi halinde işçi sınıfının yok olacağı endişesi gündeme gelir, bu durumu önlemek için, istişare ile, erkeklerin bir yıl öldürülüp bir yıl sağ bırakılması kararına varılır12. Kur’an’da açıklandığı üzere Hz. Musa, bu erkek çocuk katliamının uygulandığı bir yılda dünyaya gelir (Kasas, 28/7-ve devamı). Tevrat’ın Çıkış bölümünde, Yahudilere uygulanan ağır baskı biraz tasvir edilir: “Ve Mısır üzerine, Yusuf’u bilmeyen yeni bir kral çıktı ve kavmine dedi: “İşte, İsrailoğullarının kavmi bizden çok ve kuvvetlidir; gelin, onlara karşı akıllıca davranalım, yoksa çoğalacaklar ve olur ki, cenk vuku bulunca, onlar da düşmanlarımızla birleşirler ve bize karşı cenk edip memleketten çıkarırlar. Ve onlara yükleriyle (verilen işleriyle) eziyet etsinler diye üzerlerine angarya memurları koydular Ve Firavun için Pitom ve Raamses ambar şehirlerini yaptılar. Fakat onlar, ne kadar eziyet ettilerse o kadar çoğaldılar. Ve İsrailoğulları yüzünden korkuya düştüler” (Çıkış 1,8-12) Tevrat, daha sonraki âyetlerinde, onların sayılarını azaltmak için Firavun’un, zulüm ve baskıyı artırmaya karar vererek, adam başına günlük olarak dökülen kerpiç sayısını sabit tuttuğu halde, saman vermeyi kestiğini ve samanı da kendilerinin toplamasını emrettiğini, Yahudiler’in Mısır diyarına anız toplamaya dağıldığını, aynı miktar kerpiç dökme işi yerine getirilemeyince Yahudilerin, Firavun’a müracaat ederek: kendilerine yapabilecekleri iş buyurmayı talep ettiklerini, taleplerinin kabul edilmeyip baskının artırıldığını belirtir: Firavun’un cevabı kayda değer: “Siz tembelsiniz, tembel! Onun için “gidelim Rabb’e kurban keselim” diyorsunuz. Ve şimdi gidin çalışın ve saman da verilmeyecektir, fakat kerpiçlerin sayısını vereceksiniz” diyerek onları reddeder.13

Kur’an-ı Kerim, belirtilen bu endişeye Şuara suresi’nin 34-35’inci âyetleri arasında, çok veciz bir üslupla temasla Firavun’un, kurmaylarına, Hz. Musa’yı mülkünü elinden almak isteyen bir sihirbaz olarak takdim ettiğini belirtir. Onu sihirle mat ederek Beni İsrail üzerindeki tesirini kırmak için sahneye koyduğu tedbirleri oldukça teferruatlı olarak kaydeder: Belirlenen bir şenlik gününde mâhir sihirbazları merkeze çağırma, sihirbazların mükafat talepleri, Firavun’un onlara tatlı vaatlerde bulunması gibi pek çok teferruata yer verilerek, Hz. Musa ile sihirbazların yarış sahnesini Firavun’un nasıl organize ettiği ortaya konur. Yine belirtilir ki, yarış sonunda, Hz. Musa’nın değneği, bir yılana dönüşerek, sihirbazların göz boyamak için ortaya attıkları iplerini ve değneklerini yutar. Böylece sihirbazlar, Hz. Musa’nın yaptığı işin sihir değil, mucize olduğunu anlayıp secdeye kapanırlar ve: “Âlemlerin Rabbine, Musa ve Hârun’un Rabbine inandık.” diyerek imanlarını ilan ederler. (Şuarâ, 26/48)

Bu iman ve itiraf üzerine Firavun’un tepkisi, günümüzde, sadece insanların dışa yansıyan şekillerini değil -beyinleri yıkamaya yönelik maddî-mânevî baskı, korku, terör, tedhiş ve bunlara ilaveten bin bir çeşit propaganda oyunları yetmiyormuş gibi, insanların gözlerinin içine baka baka yalanlar, iftiralar da atarak [ve icabında hak noktasında mağlup olunca kuvvete başvurarak]- vicdanlarını da kontrol altına alma gayretindeki, toplum mühendisi de denen, despotların, deccâllerin uygulamalarını tıpkı tıpkısını hatırlatan bir üslupla şöyle olur: “Ben size izin vermeden ona iman mı ettiniz? Muhakkak ki, o, size sihri öğreten büyüğünüzdür. Şimdi bileceksiniz, ellerinizi ayaklarınızı andolsun, çaprazlama kestireceğim, hepinizi astıracağım!” (Şuara, 26/46)

Yunus suresinde geçen ve Yahudilere: “Evlerinizi kıble kılın!” emrinin verilmesine sebep olan içtimaî ortamı böylece tespit ettikten sonra, mezkur emrin tahliline geçebiliriz.

Âyette Yer Alan Hususlar

1) Firavun, rejimi ve saltanatı için ciddi bir tehlike addettiği Hz. Musa’yı sihirbazlar vasıtasıyla mat edemeyince çok ağır bir terör uygulamıştır. Kol ve bacaklarını çaprazvâri kesme şeklindeki işkence ile tehdit savuran güç sahibi kimsenin uygulayacağı terör, gerçekten ürkütücü, korkutucu ve yıldırıcı olmalıdır. Nitekim Tevrat’ın, bu döneme temas eden âyetlerinden birinde geçen: “… Ve Musa, İsrailoğulları’na böyle söyledi; fakat can sıkıntısı ve ağır esirlik sebebiyle Musa’yı dinlemediler.”14 ifadesi, Yahudiler üzerindeki Firavunî terörün ne kadar ağır, ne kadar sindirici ve ürkütücü olduğunu gösterir.

Kur’ân-ı Kerim’de bu durum, Yunus suresinin 83’üncü âyetinde, korku yüzünden, sayıca az olan bir kısım gençler dışında (İsrailoğulları’ndan) hiç kimsenin Hz. Musa’ya imanını izhar edemediği belirtilerek teyit edilir.

2) 84-86. âyetlerden; Firavun’un uyguladığı terörün ilk şokunun atlatıldığı, zulüm ve baskı altındaki halkın Peygamberlerinin nasihatlerine kulak verecek hale geldiği, Hz.Musa’nın da onlara, yaşadıkları şartlarda uymaları gereken bir kısım taktikler verdiği, öncelikle de Allah’a tevekkül, ağır şartlara da sabır tavsiye ettiği, halkın buna uyup, elbirlik kendilerini selamete çıkaracak bir yol aradığı, en nihayette de Allah’tan kesin bir kurtuluş talep ettikleri anlaşılmaktadır. Bunu, Hz. Musa’nın sadece inanan gençlere değil, bütün Yahudilere yaptığı davetten ve halkın da bu davete verdiği müspet cevaptan anlamaktayız:

“Musa: Ey milletim! Allah’a inanıyorsanız ve teslim olmuşsanız O’na tevekkül ediniz.” dedi. (Halk da): “Allah’a tevekkül ettik. Ey Rabbimiz! Zâlim bir millet ile bizi imtihan etme. Rahmetinle bizi kâfirlerden kurtar.” dediler.” (Yunus, 10/84-86)

Duanın Gereğini Yerine Getirmek

Âyette geçen “Bizi kâfirlerden kurtar.” duasının, konumuz açısından önemini özellikle belirtmek isteriz. Dinimizde dua, bir şeyi dille istemekten ibaret değildir. Dua, bir şeyi talep etmek, öncelikle o meseleyi gündemimize almak demektir. Arkadan, o meselenin gerçekleşmesi için, alınması gereken tedbirleri yerine getirmek, sebeplere teşebbüs etmek gerekir. Meselâ Allah’tan rızık isteyenin çalışması, bir iş gerçekleştirmesi gerekir. Tıpkı sınıfını geçmesi gereken öğrencinin okuluna devam etmesi, derslerine çalışması gerektiği gibi. Sadece dille dua şeklinde isteyip, o istediği şeyin gerçekleşmesi için yapması gereken şeyleri yapmadan, oturup netice beklemek, kesinlikle İslam’ın dua anlayışına girmez. Nitekim âyette. “Allah, bir kavimde olanı, o kavim kendisi değiştirmedikçe, değiştirmez.” buyrulmuştur (Ra’d, 13/11). Bu sadette, Resûlullah’tan da bir örnek kaydedebiliriz: Aleyhissalatu vesselam, bir keresinde, kendisine abdest suyu getirerek yardımcı olan sahâbîsine, memnuniyetini ifade etmek için: “Benden talepte bulun!” derler. Sahâbî: “Ey Allah’ın Resûlü, ahirette sizinle beraberlik talep ediyorum!” der. Resûlullah, “Başka bir şey iste!” der. Kendisinden aldığı hakikat dersinin feyziyle istenmesi gereken şeyi talep eden sahâbî, Habib-i Rabbü’l-âlemîn’den güzel bir fırsat yakalamıştır. Talebinde direnir ve: “Ahirette sizinle beraber olmak istiyorum!” diye ısrar eder. Resûlullah, amelsiz bir netice alınamayacağını bir kere de bu vesile ile ümmetine ders vermek üzere: “Öyleyse, kendin için, çok secde ile, bana yardımcı ol!” buyururlar.15

Demek istediğimiz şudur: Cenab-ı Hak, Yahudi müminlerin kurtuluş duaları üzerine, onları hemen kurtuluşa erdirmemiş, fakat onları kurtuluşa götürecek bir yol göstermiş, bir başka tabirle, onlara: “Madem kurtuluş talep ediyorsunuz, Ben de size, içinde bulunduğunuz şartlarda sizi kurtuluşa götürecek, Benim nazarımda sizin kurtuluşunuzu hak ettirecek bir reçete göndereyim, buna uyarsanız sizin kurtuluşunuzu sağlarım.” mânâsında bir vahiyde bulunmuş, bir kurtuluş reçetesi göndermiş ve bu maksatla da, evlerin kıble kılınmasını emretmiştir:

“Biz Musa ve Kardeşine Mısır’da, kavminiz için evler hazırlayın; evlerinizi kıble kılın, ibadetlerinizi tam yapın. (Ey Musa! Bu emri yerine getiren) müminlere (mazhar olacakları kurtuluşu) müjdele! diye vahy ettik.”

Bu âyet; ezici, yok edici, merhametsiz, pek katı bir zulme maruz kalmış olmakla birlikte bir korunma, bir necat arayan kitleler için gerçek bir “kurtuluş formülü”, zulüm dönemini asgarî zararla atlatma reçetesidir. Asıl konumuz olan aile içi eğitim meselesi açısından ayrı bir önem arz eden bu tedbir, Allah’ın vahy ettiği bir strateji olması sebebiyle, üzerinde ciddiyetle durulmaya değer.

İbretli Bir Nokta

Belirtmede fayda var. Burada, ayrıca Cenâb-ı Hakk’ın koyduğu bir kanunun uygulanmasını görmekteyiz: “Güçlünün zulmüne karşı sabretmek, ezici kuvvete karşı rastgele karşı çıkmamak.”

Nitekim Hz. Peygamber de, Mekke döneminde öyle yapmış, 13 yıl boyunca her çeşidiyle çok ağır zulüm ve işkencelere karşı sabretmiş, müminlere de sabrı tavsiye etmişti. Tahammülü aşan zulümlere dayanamayıp, “Bizim de adamlarımız, akrabalarımız var; biz senden sadece mukâbele etme izni talep ediyoruz.” diyenlere de Aleyhissalatu vesselam, Mekke hayatı boyunca hep “sabır” tavsiye etmiş, asla kaba kuvvetle karşılık vermeye izin vermemişti. Öyle ki, bu dönemde, müşriklerin işkencelerine dayanamayıp, karşılık vermek, onlarla mücadele etmek için izin isteyenlere Hz. Peygamber’in cevabı şöyle olmuştur: “Sizden önce yaşayanlar arasında öyleleri vardı ki, bazılarının vücutları kemiklerine kadar demir taraklarla tarandığı, bazılarının gövdeleri başlarının ortasından testerelerle ikiye bölündüğü halde, bu yapılanlara sabrettiler. İmanlarından vaz geçmediler.”16 Ancak, müşriklerin zulmü “Müslümanları tamamen yok etme derecesine ulaşması noktasında” da, yok olmaya götürecek bir karşılık verme izni yerine, hicret etme emri vermişti. Savaş izni, Medine’de devlet kurulduktan sonra ve müdafaa makamında gelmişti. Bu sebeple ilk savaşlar, Bedir, Uhud, ve Hendek, müminleri yok etmek üzere Medine’ye kadar gelen saldırgan müşriklere karşı Medine’yi müdafaa etmek üzere, şehrin harîminde yapılmış savaşlardı. İlahi sünnette “sabır”, “hicret”, “savaş” aynı değeri taşıyan üç eylemdi; ancak şartları farklıydı.17 Hz. Musa da kavmine, “Dünyada küfür devam etse de, zulüm devam etmez.” düsturuna uyarak, sabır tavsiye etmişti. Sonra da sıra hicrete, Mısır’dan kaçmaya gelecekti.

Âyette Dikkat Çeken İncelikler

1- Hazırlanması emredilen evler ne olabilir? Hz. Musa ve Hârun, zaten Mısır’da doğmuşlardı, yani barınacak yerleri vardı. Öyle ise hazırlanması emredilen evler, ikamete mahsus mesken olmaktan ziyade bir kısım ortak içtimaî ihtiyaçların görüleceği mescit, mektep gibi yerlerdir. Zaten beyt kelimesi, “ev” manasına gelir ise de -daha sonra da açıklayacağımız üzere- Beytullah tâbirinde olduğu gibi, mescit manasında da kullanılır. Şu hâlde bu evlerle, -bir kısım dinî baskıların uygulandığı, mabetlerin yasaklandığı ve belki de tahrip edildiği, müminlere karşı tazyik ve takiplerin arttığı sıkıntılı dönemlerde- kültürel faaliyetlerin de yapılmasına uygun hale getirilmiş eski meskenleri -veya şartlar imkân verdiği takdirde- bu hizmeti de görmesi düşüncesiyle yapılacak yeni inşaatları anlayabiliriz. Ancak, Firavun rejiminin çok sıkı takipleri ve ağır angaryaları altında ezilen İsrailoğulları’nın yeni inşaatlara yönelme fırsatı bulması veya Firavun rejiminin bundan kuşku duymayıp, buna izin vermesi düşünülemez. Öyleyse, “Evler hazırlayın.” emrini, “Mevcut evlerden bazılarını gizlice, içinde bulunduğunuz şartların gereği olarak, millete vereceğiniz hizmete uygun hâle getirin.” şeklinde anlamak daha uygun düşmektedir. Yeni inşaat olabileceğini, farz-ı muhal olarak kabul etsek bile, bunlar mâbet veya mektep hüviyetiyle değil ev, mesken görünümü altında olacaktır. Bu inşaatlar sıkıntılı dönemde, hususî maksatla gerçekleştirildiği için, elbette yasaklanan mescit, mektep unvanını taşıyacak inşaatlar değildi ve olamazdı da. Öyleyse, beyt yani “ev” adı altında, hatta gizli fakat akıllıca, mektep ve mescit hizmeti verebilecek mahiyette olacaktı.

2- Âyette geçen ikinci “büyût”: Özellikle belirtilmesi gereken ikinci bir husus da, tahlilini yaptığımız âyette büyût (evler) kelimesinin iki kere geçiyor olması. Birincisi “Bazı evler hazırlayın...” şeklinde, ikincisi de, “Evlerinizi kıble kılın.” şeklinde geçiyor. Burada dikkat çekmek istediğimiz nokta şu: Âyet-i kerîmeyi şöyle anlamak yanlış: “... Bir kısım evler hazırlayın... Bu hazırladığınız evleri kıble kılın.” Bu şekilde anlamak yanlış olacak ise, Cenâb-ı Hak, bu âyette iki ayrı şey emretmektedir:

1- Bazı evlerin hazırlanması.

2- İkâmet etmekte oldukları bütün evlerin kıble kılınması.

Yukarıdan beri yapılan açıklamalardan anlaşılacağı üzere, bu emri alan Hz. Musa ve kardeşi Hârun, Beni İsrail’in o zaman için, Firavun tarafından yasaklanan (ve belki de yıktırılan) mabet ve mektep gibi, halka kamu hizmetleri veren müesseselerin yerine geçebilecek; “eğitim-öğretim”, “ibadet”, “bir araya gelme” imkânları sunabilecek bir kısım evler hazırlayacak. Bu şekilde emir üzerine hazırlanacak evler, yeni inşaat değildir. Çünkü Beni İsrail; ağır kölelik şartları ve tahammüllerini aşan angaryalardan başka, bir de Firavun’un çok sıkı ve yakın takibi altındadır. Öyleyse bu evler, zaten çoktan beri mevcut ve ikamet edilmekte olan evlerdir. Binaenaleyh, “Evlerinizi kıble kılın!” emrinde zikredilen “evleriniz” tabirine bunlar da dahildir ve dolayısıyla bunların da kıble kılınacakları açıkça bellidir.

Bu durumdan şu inceliği çıkarmaktayız: Hazırlanacak bazı evler, umumi hizmetlerin yapılacağı hususi evlerdir. Meselâ bu hususi evlerde, Hz. Musa ve Harun’un yakın ilgi ve rehberliği altında, diğer bütün müminlerin evlerinde tebligat yapacak, bilmeyenlere dinlerini öğretecek muallim ve tebliğciler yetiştirilecektir. Çünkü Hz. Musa ve Hârun, o zamanın teknik imkânsızlıkları ve de yasak şartları altında -erkek nüfusu Tevrat’ın verdiği rakama göre altı yüz bin olan- Yahudilerin tamamına ilahî mesajı çok zor ulaştırabilirler. Öyleyse hazırlanması emredilen bu evler, ilk başta Hz. Musa ve kardeşi Hârun’un yetişebilecekleri sayıda olmalıdır. Bu az miktardaki evlerde, dikkat çekmeyecek mahdut sayıda (meselâ üçer beşer kişilik gruplar hâlinde) insanlar yetiştirilip, bu yetiştirilenlerin muallim ve irşad vazifesini yerine getirebilecek insanlar olabilecek seviyeye getirildikten sonra hizmet vereceği ve aynı şekilde muallimler yetiştireceği yeni evler ihdas edileceği anlaşılır. Âyet Hz. Musa ve Harun’a, böylece sayıları gittikçe artan evler hazırlayıp, buralarda verilecek eğitim ve öğretim hizmetleriyle bütün Yahudi ahalisine irşat götürmeyi ve netice olarak bütün evleri birer mescit ve mabet hâline getirerek, yeni yetişen nesillerin o ağır yasakların uygulandığı şartlarda hak din üzere yetişmelerini sağlamayı emretmiş olmaktadır. İşte bu hedefin gerçekleşmesi için yapılması gerekeni, Kur’ân-ı Kerim, evlerin kıble kılınması şeklinde ifade etmektedir.

Mısır’a çoktan yerleşmiş olan Hz. Yâkupoğullarının, itibarlı ve serbest oldukları dönemde, yaptıkları mabetlerin, Firavun’ların; Hz. Musa’nın daha dünyaya gelmesinden önce, İsrailoğulları’na karşı -doğan bütün erkek çocuklarını öldürmeleri gibi Kur’ân’a yansıyan dışında- mabetlerini de ortadan kaldırmak nev’inden başka zulüm eylemlerine de yer verdiği anlaşılmaktadır. Zaten tefsirlerde, Firavun’un o sıralarda mescit ve mabetleri yasakladığına dair bilgiler bulunmaktadır.

Beni İsrail’in nüfusu üzerine bir mütalaa:

Burada bir noktayı açmamız gerekmektedir: Kadınların, katliama tabi olmadıkları göz önüne alınınca sayıca erkeklerin birkaç misli oldukları ve netice itibariyle Yahudi nüfusun en az iki milyon civarında olacağı tahmin edilebilir. Burada bir noktaya dikkat çekeceğiz: Tevrat’ta gelen bu rakama güvenebilir miyiz? Denebilir. Elbette ki hayır. Nitekim bir başka âyette Firavun’un, İsrailoğulları hakkında: “şirzime kalile” (yani Çok küçük sefil bir grup) dediğine yer verilir (Şuara, 26/54). Ancak burada asıl konumuz ne tarih, ne de nüfus istatistiği; asıl meselemiz aile içi eğitim. Şurası muhakkak ki Tevrat’taki rakam mübalağalı da olsa, Hz. Yusuf zamanında 13 aile olarak Mısır’a yerleşen İsrailoğulları, -yine Tevrat’ın kaydına göre, Mısır’da kalış müddetleri olan 430 yıl içerisinde (Çıkış 12/40)- Hz. Musa zamanına kadar nüfusu epey bir artmış olmalı ki, Firavun, onların Mısır’a hâkim olmalarından endişesini dile getirmekte ve nüfuslarının artışını önlemek üzere erkek çocukları öldürtmektedir. Ayrıca, Hz. Yusufla başlayan itibarlı dönemde, Filistin’den başkaca Yahudi ailelerin de Mısır’a göç etmiş olması da mümkündür. Tevrat’ın Sayılar bölümünde, Filistin’e gelişin ikinci yılında, pek çok zayiata sebep olan bir salgın hastalığının öncesinde ve sonrasında yapılan nüfus sayımı sonucunda elde edilen rakamlar (Bap1, Bap 26), hesaplanıp değerlendirilince Çıkış bölümünde verilen rakamlara yakınlık görülür. Yani Mısır’dan çıkış öncesi oradaki Yahudi nüfus, sayıca az değil.

Her şeye rağmen, Yahudilerin Mısır’daki sayısı, altı yüz bin değil, altmış bin ve hatta daha da az bile olsa, yine de Hz. Musa ve Harun’un, o günün şartlarında ilahî mesajı bütün halka tek başlarına ulaştırmada sıkıntıları, zorlukları olacaktır ve dolayısiyle âyette hazırlanması emredilen “evler”i, metinde belirtildiği gibi halka irşat götürecek muallim ve muallimelerin yetiştirileceği “ev-mektepler” olarak anlamamız uygundur, siyak ve sibakın gereğidir. Aile içi eğitim meselesine yoğunlaşmayı arzu ettiğimiz için bu meselenin münakaşasına girerek zihinlerin konumuza girmeyen tali teferruatta dağılmasını istemedik. Bu kadarcık açıklamayı yeterli bulduk. Elbette sayılarından korkulacak kadar kalabalık bir kitleye, o günün teknik imkansızlıkları ve yasak şartlarında dinin öğretilmesi, iki kişinin harcı değildir, hazırlanan evlerde yetiştirilecek yardımcılarla mümkündür. Âyette gelen ve Firavun’un sözü olarak nakledilen “Çok küçük sefil bir grup” (Şuara 26/54) ifadesini esas alarak, Yahudilerin son derece az bir grup teşkil ettiğini söylemek de ihtiyatsızlık olur. Çünkü Firavun, Kur’an’da kaydedilen diğer bir kısım sözlerinden de anlaşılacağı üzere, gerçekleri menfaatine göre tahrif eden ve -tıpkı günümüzdeki toplum mühendisleri gibi- milletin gözünün içine baka baka yalan söyleyen tam mânasıyla kızarmaz yüzlü Deccâl (Yalancı) bir tiptir. Ayrıca onun bu sözü, sihirbazların mağlubiyetinden sonraki dönemlerde, Mısır ahalisinin maruz kaldığı sel felaketi, çekirge, bit, kurbağa … istilası gibi felaketlerden sonra, derlenip toparlanarak Mısır’dan kaçmaya çalışan Beni İsrail’in peşine düşmekte isteksiz davranan halkı, onları iyice az göstererek teşçi etmek maksadıyla söylenmiş abartılı, yalan bir söz olması da mümkün. Nitekim Şuara suresinde, Hz. Musa’nın Firavun’la olan mücadelesi hikaye edilirken 34-46’ncı âyetlerde Firavun’un Hz. Musa’yı sihirbazların marifetleriyle mat etmek üzere nasıl hazırlık yaptığını, gâlip geldikleri takdirde sihirbazların mükafat taleplerini, Firavun’un vâdini vs. teferruatlı olarak görürüz. 46-49’uncu âyetlerde ise Hz. Musa’nın mucizesi üzerine sihirbazlar Müslüman olunca Firavun, onlara: “Ben size izin vermeden mi ona iman ettiniz” diye haykırışıyla toplum mühendisliği örneğini verdikten sonra, bu büyük yarışı kendisi organize etmemiş, sihirbazları kendisi çağırmamış gibi: “Muhakkak ki o, size sihri öğreten büyüğünüzdür” diyerek, kıyamete kadar insanlığın şâhit olacağı nice Deccallerin tarihî örneğini vermiş olmaktadır.

3- İbadetlerin tam yapılması emrediliyor: Bir kısım hürriyetlerin ve bu meyanda din hürriyetinin daraltıldığı şartlarda takip edilecek en mühim strateji olarak, “evlerin kıble kılınması ve ibadetlerin tam yapılması” (veya bazı Türkçe meallerin ifadesiyle “namazların dosdoğru kılınması”nın emredilmesi”), dikkat çekicidir. Çünkü böyle zor durumlarda günümüz teâmülünde, “dağa çıkmak (isyan)”, “sokağa dökülmek (protesto)”, “sloganlar atmak”, “tankları taşlamak”, “güç, gövde gösterisi yapmak”, “canlı bomba olmak” gibi tepkilere başvuruluyor, her çeşidi ve en acımasız olanıyla anarşik eylemlere yer veriliyor. Hâlbuki Kur’ân, Firavun’un baskısının arttığı bir dönemde evlerin mescit ve mektep kılınmasını, müteakiben tahlil edeceğimiz üzere, aynı inancı paylaşanların “birbirleriyle dayanışma halinde olan cemaatler oluşturmalarını” ve “çokça namaz kılmalarını” emrediyor.18 Öyleyse, böylesi şartlarda, başkaca tepki metotları İslamî değildir. Zaten sokağa dökülme eylemlerinin, -çoğu kere bu işe girişenlere uygulanacak- pek acımasız, hatta kanlı şekilde tenkil ve kazıma hareketlerinin, kanun ve kamuoyu nazarında meşru kılıcı tertipler olarak ajan provakatör denen kimseler tarafından başlatılıp tahrik edildiği de sonradan ortaya çıkmaktadır. Bunun nice örneklerini dünya her gün yaşamakta.

4- Evlerle ilgili ciddî bir tedbir: Bu ilahî reçetede; İbadetlerin tam yapılmasında bir başka incelik: Bu ilahî reçetede “ibadetlerin tam yapılması”nın yer almasının arka planında şöyle bir incelik daha var diye düşünüyoruz. Burada emredilen bir kısım (gizli) evlerin hazırlanması ve bu evlerden hareketle yapılacak faaliyetlerin yerine getirilmesi, zamanımızda fiilen mevcut olan gayr-ı meşru, yıkıcı faaliyetleri hatırlatmaktadır. Nitekim bütün anarşist teşkilâtlar, hücre evi de denen gizli evler hazırlayarak menfi faaliyetler yapmaktadırlar. Müminler tarafından yapılacak çalışmalar yıkıcı değil yapıcı olmak zorundadır. Bu da, ibadetlerin eksiksiz yapılması suretiyle mümkündür. Çünkü, hareketlerinde Allah rızasını esas almanın yolu, ibadetlerin tam yapılmasından, her an Allah korkusunu vicdanlarda canlı tutmaktan geçer. Böyle olmadığı takdirde, o nevi çalışmalar çabuk çığırından çıkarak gayesinden uzaklaşabilir, meşru olmayan metotlara yer verebilir ve zaman içinde asıl hedefini de kaybedebilir.

Hususî şekillerde bir araya gelerek yapılan konuşmaların çığırdan çıkıp zararlı bir mahiyet kazanma ihtimali kuvvetli olması ve bunun hem cemiyet ve hem de netice itibariyle ferdin de aleyhine olması sebebiyle, Kur’an-ı Kerim bu hususî mahiyetteki kötü niyetli toplantıların “şeytandan olduğunu” belirtir ve şeytana alet olunmaması için bu toplantıların meşruiyet şartını belirtir: toplantılarda ele alınması gereken konular “günâh, düşmanlık ve Hz. Peygamber’e (ve getirdiklerine) karşı gelme üzerine” olmalıdır. Bütün zararlı yapılanmaların (örgütlerin) bu toplantılarla başlaması sebebiyle Yüce yaratıcımızın, bu meselede mü’minleri nasıl uyardığını göstermek üzere ilgili âyetlerin meallerini ibret için kaydediyoruz:

“Göklerde ve yerde olanları Allah’ın bildiğini görmüyor musun? Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüsü mutlaka O’dur. Beş kişinin gizli konuştuğu yerde altıncısı mutlaka O’dur. Bunlardan az veya çok olsunlar ve nerede bulunurlarsa bulunsunlar mutlaka O, onlarla beraberdir. Sonra kıyamet günü onlara yaptıklarını haber verecektir. Doğrusu Allah, her şeyi bilendir.

Gizli konuşmaktan menedildikten sonra yine o yasaklananı yapmaya kalkışarak günah, düşmanlık ve Peygamber’e karşı gelmek hususunda gizlice konuşanları görmedin mi? Onlar sana geldikleri zaman seni, Allah’ın selamlamadığı bir şekilde selamlıyorlar. Kendi içlerinden de: Bu söylediklerimiz yüzünden Allah’ın bize azap etmesi gerekmez miydi? derler. Cehennem onlara yeter. Oraya gireceklerdir. Ne kötü dönüş yeridir orası!

Ey iman edenler! Aranızda gizli konuşacağınız zaman günahı, düşmanlığı ve Peygamber’e karşı gelmeyi fısıldamayın. İyilik ve takvâyı konuşun. Huzuruna toplanacağınız Allah’tan korkun.

Gizli konuşmalar şeytandandır. Bu, iman edenleri üzmek içindir. Oysa şeytan, Allah’ın izni olmadıkça, müminlere hiçbir zarar veremez. Müminler Allah’a dayanıp güvensinler”. (Mücâdele 58/7-10)

Mü’minlerin. Gizli teşkilatlarla kendilerine saldıranlar karşısında meşruiyet dışına çıkmadan ve ye’se ve ümitsizliğe düşmeden mücadelelerini sürdürmesi gerektiğinde, onları ikna etmek üzere, Cenâb-ı hakkın her hususta rehberimiz olan Mukaddes Kitabımız Kur’an’da -yukarıda yer verdiğimiz bahsin devamında- bizleri şöyle uyardığını da bilelim: “Allah’a ve Peygamberine düşman olanlar, işte onlar en aşağıların arasındadırlar. Allah: Elbette Ben ve elçilerim galip geleceğiz, diye yazmıştır. Şüphesiz Allah güçlüdür, galiptir”. (Mücadele, 58/21-22)

Şu hususu vurgulamak isteriz ki, meşru olmayan vasıtalarla meşru bir hedefe gidilemez. Nitekim her devirde, siyasî-ideolojik cereyanlar ortaya çıkmış, bu hareketler gizli evlerde (yani hücre evlerinde) faaliyetlere başlamış, -bazı başarılara ulaşmış olsa bile- zamanla, hedefe varmak için “bütün çeşitleriyle” zulme yer verdiklerinden, hemen hepsi hüsranla noktalanmıştır. Bunun misalini görmek ve göstermek için, uzağa, harice gitmeye gerek yok; memleketimizin son elli-yüz senelik geçmişine, hele son yirmi-otuz yıla bakmak yeterlidir. Gizli hücre-evlerine dayanan ve tek kelime ile “zulüm”le özetleyeceğimiz gayr-ı meşru metotlara yer veren, masum insanların kanını döken nice gruplar, çeteler sahneye çıkıp kısa zaman sonra birer birer maziye karıştılar ve arkalarında, belki de asırlarca lanetle anılmalarına sebep olacak cinayetler, yağmalar, tahripler, yetimler, sakatlar ve kırılmış kalpler bıraktılar. Dilimizde “Zulm ile âbad olanın sonu berbat olur.” diye bir söz var. Bu hakikati İslam âlimleri, bidayetten beri, âyet ve hadislerden hareketle: “Küfür devam eder, ama zulüm devam etmez.” cümlesiyle vecizeleştirmişlerdir. Aynı ilahî kanun, Kur’ân-ı Kerim’de tekrarla: “Ve’l-âkibetu li’l-müttakîn” (Akibet ve sonuç müttakilerindir) diye perçinlenmiştir.19

5- Âyette geçen “Mü’minleri müjdele!” emrinden şunları anlayabiliriz: Burada Cenab-ı Hak, müminlere, “İçinde yaşadığınız kötü şartlar döneminde ümitsizliğe düşmeyin!” emrini vermektedir. Yani “Kurtuluşunuz için gönderilen reçeteyi uygularsanız, dilekleriniz yerine gelecektir.” müjdesi verilmektedir. Bu emirleri uygulayanların kurtulacakları belirtildikten başka, menfiliklerin hâkim olduğu şartlarda takip edilecek en mühim taktiğin ye’se düşmemek olduğu, öyle bir durumda, Allah’ın nusret ve inayetini bekleyerek sabretmek gerektiği, her şeye rağmen geleceğe umutla bakmanın şart olduğu, çünkü Allah’ın her şeye kâdir bulunduğu ve müminlere yardım, mağfiret vaadettiği vs. dersi verilmektedir.

6- Evin kıble edinilmesi ne demek? Cenab-ı Hak, “Evlerinizde mescitler ittihaz edin!” demiyor, “Evlerinizi kıble ittihaz edin!” diyor. Âlimler bundan iki incelik çıkarmışlardır:

a- Bir kısım âlimler: “Hz. Adem’den beri, bütün semavî dinlerde kıble vardır.”, “Ortak kıble Kâbe’dir.”, “Tarih boyu evler, Kâbe istikametinde yapılmıştır. Sadece Resûlullah döneminde geçici bir süre için Kudüs kıble kılınmıştır.” vs. demiştir. Ancak, burada meselenin bu yönü üzerinde duracak değiliz, bu konumuzun dışına çıkmak olur.

b- Diğer bazı âlimler; “kıble” tabirinin ihtiva ettiği “karşılıklı (mütekâbilen)” manasını göz önüne alarak ‘evlerin kıble kılınması’ndan; evlerin, ‘karşılıklı olarak birbirine (mütekâbilen) yönelmiş kılınması’nı anlamış; bu manadan hareketle âyetten kastın “Birbirini destekleyen bir cemaatin husûlü” olduğu belirtilmiştir.20 Aynen şu ifade geçer: “Evlerin kıble kılınması(nın bir manası); onların, karşılıklı olarak birbirini destekleyen cemaatler şeklinde organize olmaları (veya organize edilmeleri)dir.”21

Bu manadan hareketle, şu yoruma ulaşabiliriz: İsrailoğulları, Hz. Musa ve kardeşi Harun’un tedbiriyle mahallelerde hazırlanan -ve faaliyet merkezleri mahiyetinde olan- evler etrafında, birbirleriyle dayanışma ve irtibat içine girmişler, bilhassa ortak ibadet, çocukların ortak eğitimi gibi ihtiyaçlarını çözmeye çalışmışlar ve böylece âyet-i kerîmede Allah’ın kendilerine emrettiği, bütün evlerin kıble kılınması, yani her eve ulaşılarak, evlerin birer mescit ve mektep hâline getirilmesi suretiyle, yeni nesillerin bu evlerde yetiştirilmesi sağlanmıştır. Ve İsrailoğulları, Allah’ın kendilerine olan emrini yerine getirerek, talep etmiş oldukları kurtuluşa erme lütfunu hak etmişlerdir. Âyetteki, müjdele tabiriyle vadedilen, müminleri ilahi şekilde kurtarma işi de, Kızıl Deniz’den mucizevî bir geçişle yerine getirilmiş oluyor.

Bu uygulama, kıyamete kadar gelecek müminlere bir örnektir. Müminler; Hz. Musa zamanında olduğu gibi, hâkimiyeti ele geçiren Firavunlar yüzünden, nerede bir surette hürriyetlerini kaybetmiş, dinin gerektirdiği şekilde yaşamakta sıkıntı ve zorluklara düşmüşlerse, çocuklarına hür ve meşru ortamlarda alenen eğitim vermekten alıkonmuşlarsa, evlerine yönelmelidirler. Evlerini mescit ve mektep şeklinde kullanmalıdırlar. Onlar için en selametli ortam ev ortamıdır. Eğitimle ilgili bir kısım problemlerin -meselâ bir öğretici tutma gibi- çözümü de, komşu veya yakınların birbiriyle dayanışma içine girecekleri cemaat veya gruplar oluşturmalarını gerektirecektir.

7- “Evi kıble kılma”nın bir başka mesajı daha var: Tıpkı eski âlimlerin, ilim alma yoluna giren talebelere yaptıkları: “İlmi hocadan alın, kitabı kendinize kıble kılmayın, kim bunu yaparsa, hocası şeytandır.” tavsiye ve uyarılarındaki “kitabı kıble yapmak” tabiri, Arap örfünde, “kitap üzerinde yoğunlaşma”yı ifade ettiği gibi,”evin kıble kılınması” da eğitim-öğretim-ibadet meselelerinde evde yoğunlaşmayı ifade eder. Bir başka ve daha açık bir ifade ile; eve yönelmek, evi kıble edinmek elbette eve bir mescit hüviyeti kazandırıp ev merkezli bir eğitim faaliyetine geçmeyi gerektirir. Yani, mescitlerin gördüğü ibadet, eğitim, öğretim, cemaatleşme gibi bütün hizmetler evlerde yerine getirilmelidir. Evlerin bu suretle kullanımı, müminler arası irtibatı azaltacak, herkesi kendi başına kılan bir içe kapanma şekline döndürecek tarzda olmamalıdır. Karşılıklı dayanışma şeklinde olmalıdır. Yani nasıl ki mescitler herkese açıktır. Haftanın bir gününde mecburi olmak üzere, her gün namaz vakitlerinde müminleri bir araya getirme, aynı mekânda toplayarak içtimaîleştirme hizmeti veriyorsa, evler de öyle olmalıdır. Mütekâbil (karşılıklı) olarak birbirinize rahatça gidip gelmeyi kolaylaştırmalısınız, resmiyeti azaltmalısınız. Böylece, mescitlerin verdiği bütün hizmetleri evler verebilmelidir. Yani, konulan yasaklar sebebiyle, cami, mektep, mahalle veya köy odası gibi ortak mekânlarda bir araya gelmenin zorlaştığı veya imkânsızlaştığı şartlarda:

* İbadet ve zikirler için evlerde bir araya gelmelisiniz.

* Dinî bilgilerinizi tazelemek, öğrenmek için evlerde bir araya gelmelisiniz.

* Yeni nesillerin talim, terbiye ve eğitimi için evler kullanılmalıdır.

* Her çeşit dini ve içtimaî merasimler evlerde yapılmalıdır.

* Bütün evler bu hizmetleri verebilecek durumda olmazsa, bazıları mutlaka bu hâle getirilmelidir.

* Veya (duruma göre ve şayet imkan olursa) bu hâle uygun, “ev” adı altında yeni inşaatlar gerçekleştirilmelidir.

* Bir yerleşim bölgesinde (şehir, köy, mahalle, oba vs.) herkesin aynı evde toplanması imkânsız ya da mahzurlu olabileceğine göre, yakın komşular, meslek grupları, akraba grupları, yaş grupları, cinsiyet grupları gibi daha küçük guruplar hâlinde ikili veya üçerli gruplardan başlayarak değişik sayıda gruplar teşkil edilerek, sırayla yani mütekâbilen olmak üzere mescitlerin verdiği hizmetlerin yerine getirilmesi için evlerde toplantılar gerçekleştirilmelidir.

8- Kalabalık olmamak: Bu nevi grupların verimlilik açısından çok kalabalık olmaması gerektiğini de hatırlatalım. Bazı hadislerde gelen “onar onar halkalar teşkil etme” tavsiyesini esas alarak, bu çalışma gruplarının onar kişiyi aşmaması tavsiye edilebilir. Söz gelimi, on kişiye ulaşan bir grup ikiye ayrılır. Her biri, sayısını ona tamamlayıncaya kadar artırır; bu rakamı bulunca ikiye bölünür. Bu elbette ideal olandır ve tavsiyedir, vecîbe değildir. Şartlara göre daha az veya daha çok sayılı gruplar yapmak üzere karar da alınabilir. “İdeal sayımız beş olacak, altıyı bulunca ikiye ayrılacağız.” gibi.

9- Bu evlerde olması gereken mescit sadeliği: Evlerin mescit manasında kullanımlarında, mescit teşrifatının sadeliği esas alınmalıdır. Yani normalde ev sahipleri, misafir ağırlarken masraf ve yorgunluk gerektiren hazırlıklar yaparlar. Mescit hizmetine yönelik ev toplantıları ise sade ve külfetsiz olmalıdır.

Zamanımızda, yurdumuzun her yöresinde komşular ve dost grupları arasında yapılan “sıra geceleri”, “kapı açma”, “gezek”… gibi farklı adlar altındaki toplantılar gösteriş ve yarış havasına dönüşebiliyor ve maddî imkânları sınırlı aileleri sıkıntıya sokabiliyor. Şu hâlde mescit hizmetlerine yönelik ev toplantıları, iştirakçilerin alacakları ortak kararla, aileleri sıkıntıya, zahmete sokacak külfetleri asgariye düşürmeli ve hatta sıfırlamalıdır. Evlerin kıble (mescit) kılınmasından bu manayı da çıkarmak mümkündür. Çünkü mabetlerde bu nevi zahmetler yoktur, sadece hizmete yönelik faaliyet vardır.

Mescitlerin Hizmetleri

Bu konunun tamamlanması için, Resûlullah döneminde mescitlerin verdiği hizmetlerin mühim olanlarını şöylece kaydedebiliriz: İbadet yeri, dinî ve ilmî irşat yeri, siyasî meselelerin müşavere edildiği, misafirlerin ağırlandığı, mahpusların bağlandığı, müfâharanın (şeref ve edebiyat yarışı) yapıldığı, bayram eğlentilerinin cereyan ettiği, harpte yara alanların tedavi edildiği, hacamatın (kan aldırma) yapıldığı, halkın moralini düzeltmek için şiir okunup dünyevî sohbetlerin yapıldığı yer vs.22

Mescid-i Nebevî’nin Çok Önemli Bir Hizmeti

Üzerinde durduğumuz âyet-i kerîmede geçen, evlerin kıble kılınması ibaresini hakkıyla anlayabilmek için, Resûlullah’ın tesis ettiği örnek mabet Mescid-i Nebevî’nin mühim bir hizmetini belirtmemiz gerekir: İslam’ı neşredecek muallim yetiştirmek. Aleyhissalatu vesselam, mescidin bünyesinde “suffa” denilen bir mektep açmıştı.23 Çoğu muhacir olmakla birlikte, Medine’nin yerlilerinden de bir kısım müminler Suffa’da kalıp orada, baş müderrisleri Resûl-i Ekrem olan öğreticilerden İslamî ilimleri öğreniyorlardı. Bunlar “muallimler hazır kuvveti” gibiydiler. İhtiyaç duyuldukça, Medine dışındaki kabilelerden talep geldikçe irşat ve İslam’ı öğretmek üzere gönderiliyorlardı. Nitekim, Ebû Berâ, “Necid ahalisine İslam’ı öğretecek muallimler gönder.” diye bir talepte bulununca, Aleyhissalatu vesselam, Suffa’da kalanlardan 70 kişi gönderir…24

Resûlullah’ın, Ubâde ibn-i Sâmit örneğinde görüldüğü üzere orada hizmet veren muallimlere ücret almayı yasakladığı göz önüne alınınca, bu mektep-evlerden Allah rızası için hizmet verecek fedakâr bir ruha sahip muallimler yetişecektir. Nice yokluk, sıkıntı ve tehlikelere rağmen hizmet gayretini taşıyan bir ruha sahip hizmet elemanları… Tıpkı, âyette ifade edildiği üzere, Firavun’un herkesi sindirip pıstıran dehşetli terör ve işkencesine rağmen, Hz. Mûsa’ya imanını izhar eden “az sayıdaki (mübarek) gençler” gibi cesur, fedakâr tebliğciler, öğreticiler...

Reçete Uygulanıyor

Tahlilini yaptığımız 87’nci âyette sunulan ve Rabbü’l-âlemîn tarafından vahy edilmiş olan kurtuluş formülüne, Hz. Musa zamanındaki Yahudilerin uyduğu ve bunun mükâfatı olarak da, onların Kızıl Deniz’i Allah’ın inayeti ile aşarak kurtuluşa erdikleri Firavun ve askerlerinin de, zulümlerinin cezası olarak denizde boğuldukları 88-90’ıncı âyetlerde ifade edilir.25

Şu hâlde, aynı kurtuluş formülünü zamanımız şartlarında, ‘ev-mektepler’den hareketle uygulayanlar da, Allah’ın izni ile kurtulurken, zalimler Firavun ve askerleri örneğinde olduğu üzere, füzelerine, akıllı bombalarına, dolu dolu hazinelere sahip Kârunvarî zengin destekçilerine, Hâmân-misâl dessas zalim bürokratlarına, fâili meçhul cinayetlerine, iki yüzlü anarşist ve âlet-i bî-şuur canlı bombalarına, mürettep ekonomik krizlerine ve her çeşit şeytanî desiselerine rağmen helak olacaklar; adâlet-i ilahiyenin onlar için hazırladığı, ummadıkları, akıllarından bile geçmeyen semâvî cezalarla musibet denizlerinde boğulacaklardır.

Bir Soru:
Bu Kurtuluş Reçetesi Sadece Benî İsrail’i mi İlgilendirir?

Burada şu soru akla gelebilir: “Kurtuluş reçetesi” olarak vasıflandırılıp açıklığa kavuşturulan âyet; sadece Hz. Musa ve onun devrindeki Beni İsrail’i ilgilendiren bir kurtuluş reçetesi olamaz mı?

Cevabına gelince: Hayır! Çünkü Kur’ân-ı Kerim’de, herhangi bir peygamber veya geçmiş ümmetlerden biriyle ilgili olarak zikredilen herhangi bir hüküm -bunun Muhammed ümmeti için mensuh, yani hükümden kaldırılmış olduğuna dair sarîh veya zımnî bir açıklama gelmemiş ise- bizim için de uyulması gereken bir hükümdür. Nitekim Kur’ân-ı Kerim’in birçok âyetinde, eski peygamberlerin getirdiği hidayete uyulması emri verilir. Meselâ En’am suresinde, 18 peygamberin ismi, bazı mümtaz vasıflarıyla sayıldıktan sonra “İşte bunlar, Allah’ın doğru yola eriştirdikleridir, onların yoluna uy!...” diye emredilir (En’am, 6/90). Şûra suresinde de: “Allah, Nuh’a buyurduğu şeyleri size de din olarak buyurmuştur...” (Şûra 42/13) denmektedir. Bu sadette gelen naslardan hareket eden İslam uleması: “Şer’u men kablenâ şer’un lenâ” yani “Bizden öncekilerin şeriatı bizim için de (uyulması gereken, muteber bir) şeriattır.” sözünü bazı kayıtlarla, bir düstur olarak benimsemişlerdir.26

Öyleyse tekrar edebiliriz: “Kurtuluş reçetesi” olarak tavsif ettiğimiz mezkur âyetin sonunda gelen “(Bu söylenenleri yapan) müminleri (kurtuluşla) müjdele.” ibaresindeki “ilahî müjde” kıyamete kadar, aynı şartlarda, aynı reçeteyi uygulayan müminler için de muteberdir.

Evleri Kıble Kılmanın Bir Şartı

Nur suresinin 36-37’inci âyetlerini, sadedinde olduğumuz bahisle irtibatlandırmamız gerekmektedir. Çünkü yukarıda kaydettiğimiz âyette evlerin kıble kılınması söz konusu iken, Nur suresinin 36-37’nci âyetleri, hem bu kıble kılınan evleri tebcil edip övmekte, hem de böylesi evlerin sahiplerini tavsif ve tarif ederek, evlerini kıble kılmak isteyenlere, bunun nasıl olacağını dolaylı bir üslupla ifade etmektedir. Bir başka deyişle, evini kıble kılma işinin, kuru bir söz, geçici bir heves değil, şuurlu, disiplinli, fedakârlıklara dayanan bir hayat modeli olduğunu ifade eder: “Allah’ın, yüksek tutulmasına ve içlerinde adının zikredilmesine izin verdiği evlerde bir kısım erkekler vardır ki bunlar, sabah akşam O’nu tesbih ederler. Bunları, ne ticaret, ve ne de alış-veriş, Allah’ı anmaktan, namaz kılmaktan, zekât vermekten alıkoyar. Bunlar kalplerin ve gözlerin (dehşetten) allak bullak olacağı günden korkarlar.” (Nur, 24/36-37).

Bu iki âyeti şöyle anlayabiliriz:

1- Evlerin yüceltilmesi (kıble kılınması) Allah’ın bir lütfudur. Bu lütfun kemâli, ev sahiplerinin, bu evleri, -akşam ve sabah yoğunluklu olarak- gece ve gündüz “Allah’ı zikir” manasında kullanmasına bağlıdır. Müteakip bölümde Ahzab suresinin 33’üncü âyetinde, Resûlullah’ın hanımlarına hitaben gelen: “… Oturun da evlerinizde okunan Allah’ın âyetlerini ve Resûlullah’ın hikmetlerini zikredin.” ibaresini tahlil ederken de göreceğimiz gibi, buradaki ‘zikir’den murat, “namaz” değildir. Nitekim âyette zaten namaza, zekâta ayrıca temas ediliyor. Öyleyse sabah akşam Allah’ın zikrinden murat, insanları marifetullaha, dinini öğrenmeye götürecek her çeşit çalışma ve çocuklara verilecek dinî öğretimdir. Ve ilim öğrenmek veya öğretmek nafile ibadetten üstündür.

2- Bu evin sahibinin dünyasında, Ahiret endişesi öncelikli olacak, kıyamet gününün dehşeti düşünülecek.

3- Namaz, zekât gibi farzlar alelusûl değil, hakkıyla yerine getirilecek.

4- Hiçbir dünyevî iş ve hesap, Allah’a kulluk vazifelerini yerine getirmenin önüne geçip bunları ikinci plâna attırmayacak.

5- Evin, kıble kılmak suretiyle Allah’ın rızasına uygun hale getirilmesi ve değerinin yüceltilmesi işinde büyük rol erkeğe düşmektedir. Erkek, sabah ve akşam vakitlerinde, yani iş hayatının bitiminde eve gelerek ailesiyle ilgilenmelidir. Evin kıble kılınmasını sağlayacak tedbir, tanzim, talim ve ilgi için irade ortaya koyması, planlar hazırlayıp uygulaması gerekmektedir. İşten çıkınca kahveye, lokale giden erkek, evin yüceltilme hedefini gerçekleştiremez.

38. âyet ise, belirtilen çerçevede bir kulluğu yaşayarak evlerini yüceltenlerin mazhar olacakları mükâfatı belirtir: “Allah, onları işlediklerinin en güzeliyle mükâfatlandırır ve lütfundan onlara fazlasıyla verir. Allah dilediğini hesapsız şekilde rızıklandırır.”

Nitekim, “Evlerinizi kıble kılın.” emrinin gereklerini yerine getirdikleri anlaşılan İsrailoğulları, önlerine çıkan denizin yol olması gibi, Allah’ın büyük bir lütfu ile zalimlerden kurtulmuşlar ve hatta aynı yolda ilerlemek isteyen Firavun ve adamları denizde boğulmuşlardır. (Yunus, 10/90). “Ve’l-Akibetu li’l-müttakîn,” yani “Nihâî sonuç, müttakilere, gerçek manada Allah’a kulluk edenlere aittir.” ilâhî fermanının sırrıyla,27 günümüzün ve gelecek zamanların zalimleri de eninde sonunda aynı sonuçla karşılaşacaklardır. Onlar da, Kârunları, Hâmanları ve askerlerine rağmen Firavun’un helak olması gibi helak olacaklardır. Nitekim dünya böyle insanların ibretli sonlarına şahit olmuştur.

Kulluk Öncelikli Bir Hayat ve Müspet Hareket

Burada, bir son noktayı açıklama gereği duyuyoruz:

Öncelikle daha açık bir üslupla -tekraren- diyoruz ki; Firavun, hırsından yeterince aklını kullanamayarak Hz. Musa ve Hârun liderliğindeki müminler kitlesinin peşinden gitmek, onları kurtuluşa götüren yolda ilerleyerek hedefe varmak istedi. Bu hırs onun sonunu getirdi.

Firavun bilemedi ki, deniz, onlara, daha önceki çileli dönemde ortaya koydukları gayretin bir mükâfatı olarak, Allah tarafından selametli bir yol kılınmıştı. O yol, hazırlanan bir kısım evlerde, Hz. Musa ve kardeşinin yakın ilgisiyle yetiştirilmiş hizmet erlerinin, gece gündüz binbir zahmet ve fedakârlıklara katlanarak yetiştirilen İsrailoğullarının, evlerini kıble kılmalarıyla hasıl olmuştu. Yani evler birer mektep-mescide dönüşmüştü. Bütün evlerde kulluk ve ibadet öncelikli bir hayat başlatılmıştı; yeni nesiller, evlerde kulluk üzere yetiştiriliyordu. Denizi selametle geçme mucizesi, beşerî güç dahilinde olan bu kahramanlığı yerine getirmiş olmanın bir mükâfatıydı. Binaenaleyh, denizde açılan bu selametli yolun korkuluk ve parke taşlarını, Allah’ın Hz. Musa ve kardeşi Hârun’a vahyettiği reçetede yer alan “İbadetleri tam yapın” emri gereği göklere yükselen ihlâslı ibadetler, dualar, yakarışlar, tevbeler-istiğfarlar, yardımlaşmalar, dayanışmalar, fedakârlıklar teşkil ediyordu. Firavun bunları elbette bilemez, anlayamazdı.

Bu açıklamadan şu noktaya gelmek istiyoruz: Müminlerin kullandığı yolu kullanarak hedefe gitmek isteyen günümüzün Firavun ve adamları da hücre evleri metoduyla yaptırdıkları çalışmalardan netice alamayacaklardır. Tıpkı Firavun ve askerlerinin boğuldukları gibi bir neticeyle karşı karşıya kalacaklardır. Çünkü onlar, buralarda ibadet değil, ihanetlerin, zulümlerin, suikastların planlarını yapmaktadırlar. Sonunda “Ve’l-âkibetu li’l-müttakîn”in sillesini yiyeceklerdir. Tekraren söylüyoruz, müminler netice alabilmek için ibadet, kulluk ağırlıklı çalışmak ve müspet hareket etmekten, adalet ve meşruiyetten ayrılmamak zorundadırlar.

İbadet Merkezli Kurtuluş

Yukarıda kaydettiğimiz her iki âyette de (Yunus, 87. âyet ve Nur, 37. âyet) namaza vurgu yapılıp, öncelik verildiğini gördük. Tıpkı İsrailoğulları’nın kurtuluş reçetesinde olduğu gibi, tathîr (paklayıp arındırma) vadedilen Âl-i Beyt’in tathîr reçetesinde de, namaza öncelik verildiği görülmektedir: Hz. Enes anlatıyor: (Âl-i Beyt’le ilgili olarak: “Allah sizden kiri gidermek istiyor ey Ehl-i Beyt…” âyeti (Ahzâb, 33/33) geldikten sonra) altı ay boyunca Resûlullah, sabahları namaz için çıkınca, Hz. Fâtıma’nın kapısına uğrar, şöyle derdi: “Ey Ehl-i Beyt namaz(a kalkın!)” (ve şu mealdeki âyeti okurdu): “Allah şüphesiz sizden kiri gidermek, sizi tertemiz yapmak ister.” (Ahzab, 33/33).

Hemen belirtmek isteriz: Namaz sadece Ehl-i Beyt’in tathîri için değildir, ümmetin de tathîri içindir. Çünkü o, bütün musallileri “her çeşit edebsizlikten ve akıl ve şeriata uymayan her şeyden alıkoyar.” (Ankebut, 29/45)

Bir adım daha atarak diyoruz ki: Hz. Adem’den Hz. Muhammed’e ve kıyamete kadar “Allah yanında makbul olan İslam dini”; ‘salat’ta yani “namaz”da ifadesini bulan ibadet merkezli bir dindir. Sadece Firavun’un zulmünden necat talebeden İsrailoğullarının veya tathîre mazhar kılınacak olan Âl-i Beyt’in değil, içine düştüğü çıkmaz ve zulümlerden, maddî ve manevî her çeşit kir ve paslardan, günahlardan kurtuluş ve temizlik arayan herkes için, her millet için gerekli olan reçetenin de merkezinde “namaz” olacaktır, hem de kıyamete kadar. Yüce Yaratıcımız, Kendisinden düşmanlara, belalara, hastalıklara, ihtiyaçlara vs.’ye karşı yardım isteme durumlarında bunu “namaz kılarak” yapmamızı emretmektedir: “Ey iman edenler sabır ve namazla Allah’tan yardım talep edin.” (Bakara, 2/153). Resûlü Ekrem’in de, kendisine üzüntü veren bir durum isabet ettiği zaman namaz kıldığı belirtilir.28

Ev mi Bizi Değiştiriyor, Biz mi Evi Değiştiriyoruz?

Ev anlayışımız, yukarıda açıklandığı üzere genişler, düşünce dünyamızda sadece bir barınak, bir uyku ve istirahat yeri olmaktan çıkarsa; yani eve, mescidin gördüğü bir kısım hizmetleri de görmesi gereken bir yuva ve bilhassa bir okul, yeni yetişen nesle kendi değerlerimizin aktarıldığı, yaşatıldığı bir kültür müessesesi, cemiyetimizin her yönüyle bir hücresi olarak bakılırsa bu farklı bakış bize yeni ufuklar açar:

1) Kendimizi sorgularız: Acaba şahsımız, bu mekteb-ev’in muallimi olmaya hazır mı? Değilsek, eksiklerimiz nelerdir? Bu eksikler nasıl giderilebilir vs.

2) Evimiz, okul hizmeti de vermeye hazır mı? Günümüz şartlarında bir okulda bulunması gereken asgari şartlara evde sahip miyiz?

Şu hâlde zihnimizde yer vermemiz gereken mekteb-ev telakkisi, hem bizi değiştirecek, hem evimizi değiştirecek. Biz, kendimizi yeni bilgilerle techiz ederek seviyemizi yükseltirken evimizin de; genişlik, plan, tezyin, tefriş ve teçhizat yönleriyle zenginleştirerek değerini artıracağız. Ve bu suretle düzene soktuğumuz, “kıble kıldığımız” evimiz, daha seviyeli yeni nesiller yetiştirmiş olarak, âyette zikri geçen “Allah’ın yüksek tutulmasına izin verdiği” mübarek evlerden biri olacak. Ve böylece Allah’ın bize emrettiği “kendi kendimizi değiştirme”yi (Ra’d, 13/11) gerçekleştirerek daha müterakki, daha huzurlu bir cemiyetle, daha müreffeh yarınlara kavuşacağız.

Kur’ân-ı Kerim’in, böylece pek çok geriliklerden arınmış olarak, medeniyetin gelişmesine ve insanlığın yücelmesine yeni katkılarda bulunmak üzere ortaya çıkan cemiyette, çevresine ve insanlığa önder ve örnek olacak, Allah’ın rızasını kazanmış kimseleri ana vasıflarıyla anlatırken -birkaç sayfa yukarıda kaydettiğimiz âyette olduğu üzere- öncelikle, onların yetiştiği evlerden bahsetmesi, bize pek mânidar gelmektedir: Allah’ın takdirini kazanan “erkek adamlar”, “Allah’ın yüceltilmesine izin verdiği evlerden çıkar” manasında, önce evler zikrediliyor, sonra övülen erkekler.

İyi nesil yetiştirmekte kesin kararlı ve samimi isek, öncelikle, iyi bir terbiyenin verilmesine uygun ev ortamının hazırlanması gerekmektedir. Mesken meselesinin ehemmiyetine dikkat çeken âyetin iyi anlaşılması için meal-i şerifini bir kere daha, kaydediyoruz: “Allah’ın, yüksek tutulmasına ve içlerinde adının zikredilmesine izin verdiği evlerde bir kısım erkekler (vardır ki onlar), sabah akşam O’nu tesbih ederler. Bunları ne ticaret, ve ne de alışveriş, Allah’ı anmaktan, namaz kılmaktan, zekat vermekten alıkoyar. Bunlar kalplerin ve gözlerin (dehşetten) allak bullak olacağı günden korkarlar.” (Nur, 24/36-37).

Evleri Kıble Kılmada Sabah ve
Akşam Vakitlerinin Önemi

Nur suresinin yukarıda kaydettiğimiz âyetindeki sabah ve akşam kelimelerinin zikri, konumuz açısından ayrı bir ehemmiyet taşır. Hasan Basri Çantay merhum, değerli mealinin birinci cildinin sonuna koyduğu fihristte, akşam kavramının 22, sabah kavramının 61 kere geçtiğini gösterirken, öğle, ikindi ve yatsı kavramlarının birer kere geçtiğini gösterir.29 Bu rakam farkını, bu iki vaktin aile eğitimindeki önemine ilahî bir irşat olarak değerlendirebiliriz. Sabah vaktinin, akşama nispetle üç misli fazla zikri de, evlerin yüceltilme (yani kıble kılınma) faaliyetlerinde, sabah vaktinin daha bir ehemmiyet arz ettiğini ifade etmektedir.

Âyette, bu iki vakitte tesbih eden erkeklerin zikri, dediğimiz hususu te’yit eden bir diğer unsurdur. Çünkü o iki vakitte erkeğin evde bulunması “aile eğitimi” için önemlidir. Gündüzleri çocuklar okulda, anne işte veya ev işlerinde, baba ise ister istemez dışarıdadır. Babanın, günlük işi bitince kahve, kulüp, sokak gibi aile harici yerlere giderek eve uğramaması, sadedinde olduğumuz eğitim çalışmalarına büyük darbe vurur. Gün sonunda işi bitince, erkenden evine gelen erkeğin, Allah’ı tesbih tabiriyle ifade edilen, Allah rızasına yönelik ibadet, talim, terbiye işlerine yer vermesi elbete övülmeye layık bir hizmettir. Sabah vakti ister istemez evinde olacak olan erkeğin yine tesbih yani talim-terbiye ile meşguliyeti önemli ve gereklidir. Nitekim bir kısım âyetler, akşam ve sabah vakitlerinde Allah’a tesbih etmeyi emretmektedir:

“Ve O’nu sabah-akşam tesbih edin.” (Ahzâb, 33/42)

“Dogrusu seni şahit, mujdeci ve uyarıcı olarak gönderdik. Ey insanlar, siz de Allah’a ve peygamberine inanasınız, ona yardım edesiniz, O’na saygı gösteresiniz ve O’nu sabah akşam tesbih edesiniz.” (Fetih, 48/8-9)

“Sabah akşam Rabbinin ismini yâdet.” (İnsan, 76/25)

“Sabah ve akşamları içinden yalvararak, gizlice ve kendin işitecek kadar bir sesle Rabbini zikret de gafillerden olma!” (A’râf, 7/205)

“Oysa göklerde ve yerde ne varsa, ister istemez kendileri de gölgeleri de sabah akşam Allah’a secde eder.” (Al İmrân, 3/15)

Burada erkeğin zikrinin ifade edilmiş olması, bu işi öncelikle evin erkeğinin ele almasının önemine ilahî bir irşattır. Çünkü Allah’a karşı, aileden öncelikle o sorumludur ve bu işe, onun durumu daha elverişlidir. Dolayısıyla, aile içi eğitimin başarıya ulaşma şansı da erkeğin o vakitlerde evde olmasına bağlıdır. Değilse âyet-i kerîme, ricâl kelimesi yerine erkek ve kadını da ifade edecek başka bir kelime -meselâ nâs kelimesini- kullanırdı.

Sabah vaktinin, akşama nispetle üç misli fazla zikredilmesi de, evlerin yüceltilme (yani kıble kılınma) faaliyetlerinde, sabah vaktinin daha bir ehemmiyet arz ettiğini ifade etmektedir.

Bilhassa belirtmek gerekir ki, âyet-i kerîmede, sabah ve akşam vaktinde erkeğin övülen meşguliyeti “tesbih” kelimesiyle ifade edilmiştir. İfadenin devamında “namaz kılmak” ayrıca zikredildiğine göre, önce zikredilmiş olan “tesbih” kelimesi ile “namaz”ın kastedildiği iddia edilemez. Burada, “Allah rızasına” yönelik her çeşit söz ve husûsen çocukların talim ve terbiyesi ile ilgili derslerin de öncelikle kastedildiği söylenebilir. Nitekim ileride açıklanacağı üzere hadislerde, ilmî meşguliyetin ibadete olan üstünlüğü, tekrar tekrar ifade edilmiştir.

Yine dikkat çekmek isteriz ki, bu iş sakal-bıyık erkeklerinin işi değil, Allah’ın rızasının önemini, kıyamet gününün dehşetini düşünüp oradaki hesabı verememe korkusuyla huzuru kaçan, içi allak bullak olan irade erkeklerinin işidir.

Evini Kıble Kılanlar’a Allah’ın Vereceği Mükâfat

Yunus suresi’nin 87’inci âyetinde talep edildiği şekilde evlerini kıble kılanları Cenab-ı Hak, Nur suresinin 36-37’inci âyetlerinde övdüğü gibi, yine Nur suresinin 38’inci âyetinde de bu mübarek insanlara vereceği mükâfatın büyüklüğünü haber verir: “Allah, onları işlediklerinin en güzeliyle mukâfatlandırır ve lütfundan onlara fazlasıyla verir. Allah dilediğini hesapsız şekilde rızıklandırır.”

Bu âyetten şu anlaşılıyor: Evini kıble kılma lütfuna mazhar olan bir kimse, hayatında Allah’ı en çok memnun kılan -meselâ bin aydan hayırlı olan bir kadir gecesi sırrına ermek gibi- bir ameli ile mükâfatlandırılacak ve hatta lütfuyla Allah daha fazlasını da verecektir. Âyetin son kısmı, bunlardan bazısını Yüce Allah’ın, beşerî hesap ve tahminlerin ötesinde hesapsız şekilde mükâfatlandıracağına işaret eder. Bunu şöyle izah edebiliriz: Evi kıble kılma işiyle, belki de kıyamete kadar devam edecek hayırlı bir gelenek, yani aile içinde yeni nesilleri yetiştirme alışkanlığı başlatılmış oluyor. Bu alışkanlık, nice “nefis”lerin ebedî kurtuluşunun sebebi olacaktır. Diğer taraftan âyet-i kerîme “Bir tek nefsin kurtarılmasının” Allah katında, “Bütün insanlığın kurtarılmasına denk” olacak kadar büyük bir ehemmiyet taşıdığını belirtmektedir (Mâide, 5/32). Şu hâlde, evini kıble kılana Allah’ın vaadettiği, beşerî hesaplara sığmayacak mükâfatı, O’nun, Kur’ân’ında derc ettiği kanunları çerçevesinde haktır ve gerçektir.

Yahudi Başarısının Sırrı

1. Yahudilerin Ev İçi Eğitimi Çağlar Boyu Devam Ettirmeleri

Aile içi eğitim yoluyla benliklerini, varlıklarını koruma ve kurtarma, insanlıkta örneği olmayan bir husus değildir. Kur’ân’ın şehadetiyle Yahudiler; tarihte, belirtilen ilahî stratejiyi, Hz. Musa’nın rehberliğinde hayata geçirerek, kendi şahsiyetlerini Firavun’un zulmü karşısında yok olmaktan kurtardıkları gibi, o zor şartlarda kazanılan alışkanlığı çağlar boyu devam ettirerek günümüze kadar gelebilmişlerdir.

Yani, devletlerinin olmaması bir tarafa, pek çok kereler din hürriyetlerinin de olmadığı, zulüm ve istibdadın pek katı bir şekilde üzerlerine çöktüğü Firavunî şartlarda dinlerini öğrenme ve hayata geçirme tecrübe ve alışkanlıklarını geliştiren Yahudiler; çağlar boyu hiç devletleri olmadığı gibi, azınlık statüsünde ve sürgünler, katliamlar, itilip kakılmalar, tahkirler gibi feci şartlar altında yaşadıkları hâlde, inançlarına, dinlerine sahip bir millet olarak varlıklarını bugünlere taşımışlar ve sonunda idealleri olan devletlerini de kurmuşlardır. Bu başarıda onları takdir etmemek mümkün değildir.

Yukarıda kaydedilen âyetin ışığında, onların bu başarılarını, büyük ölçüde başlangıçtaki menfi şartlara uygun dindarlık tecrübeleriyle, yani her bir Yahudî ailenin, dinini yeni nesillere bizzat öğretmek üzere, evlerini mescit-mektep hüviyetini kazandırmalarıyla izah etmek gerekir diye düşünüyoruz. Yahudilerin, evlerde başlattıkları bu müesseseleşmeyi, sulh ve hürriyet ortamlarında, müstakil dershanelere çevirdikleri anlaşılmaktadır. Zira kaynaklarımız, Resûlullah’ın Beytu’l-Midrâs denen ve içinde Tevrat’ın okunup öğretildiği bir evde Yahudilerle karşılaşmasından bahsetmektedir.30 Şârihler “Midras” kelimesinin ders kökünden geldiğini de belirterek, tedris yeri olduğunu söylerler.31

Kur’ân-ı Kerim’de Hz. Musa’ya vahy edildiği belirtilen “evleri kıble kılma” emrinin o devirde uygulanışı ile ilgili olarak, ne Tevrat’ta ne de başvurduğumuz Yahudilerle ilgili bir kısım telifatta tatminkâr net bir açıklama buldu isek de, yukarıda belirttiğimiz şekilde, talep ettikleri kurtuluşu, Allah katında hak ettirecek ev-içi hizmetler yaptıklarına dair yorumumuzu teyit eden Yahudi uygulamalarına rastladığımızı belirtmek isteriz. Kaydedeceğimiz bu uygulamaların, menşe itibariyle, tarihin derinliklerine giden bir kısım anane ve alışkanlıklardan kaynaklanmış olduğu söylenebilir ve bu, bize mantıkî de gelmektedir.

Mesela Selanik dönmeleri üzerine bilgi veren bazı kitaplar, onların Osmanlılar döneminde “Selanik’te birbirlerine kolaylıkla geçilebilinen bitişik evlerde yaşadıkları”nı,32 bu evlerin “birbirine gizli yollarla”33 yani “dehlizlerle bağlı” olduğunu ve buralarda “tamamiyle dışa kapalı” bir hayat sürdüklerini34 “gizli ibadet yerlerinde tapındıklarını, Mezhebin sırlarını çocuklara evlendikten sonra verdiklerini, doğum yerlerini sakladıklarını, hatta doğum yerleri olan Selanik’i değiştirdiklerini...”35 vs. belirtirler.

Yeri gelmişken ilgili bir noktayı kaydedelim. Bitişik düzen hâlindeki dönme evlerinden birinin, yukarıda mealini kaydettiğimiz âyet-i kerîmede Hz. Musa ve kardeşine, kavimleri için, Mısır’da hazırlanması emredilen “ev”i hatırlatan bir düzenlemeye sahip kılındığı belirtilmektedir: “Bu topluluğun evlerinden birinde yeşil ışıklı bir odada gizli bir toplantı yerleri vardı.”36 Bir diğer açıklama da şöyle: “Akşam dualarını muayyen bir saatte, mahalleler arasındaki hususi ibadethane ittihaz ettikleri evlerde icra ederler.”37

Dinî ve içtimaî bütün işlerinin çok disiplinli bir şekilde, “Nesl-i şerif” denilen en soylu ailelerden gelme başkanlar tarafından yürütüldüğü belirtilerek şu bilgi verilir: “Ab-Be-Din adı verilen başkanlar tarafından atanan ruhani liderler aracılığıyla, evlenme, boşanma, pek küçük yaşta çocuklara yapılan yardımlar gibi toplulukla ilgili hizmetler yürütülür, vakıflar ve toplanan paralarla, bu gibi masraflar karşılanırdı. Tevrat okurlar, Zohar denilen kitabı da çoğunlukla ezber bilirlerdi. İbrânice ve Yahudi İspanyolcasını kutsal bir dil olarak öğrenirlerdi...” İlaveten Dönmeler’in, zahiren Müslüman olmalarına rağmen, gizli gizli asıl dinlerine (Yahudi dinine) göre amel ettikleri, emir ve nehiylere uydukları, cumartesi günü çalışmadıkları ve cumartesi gününe kutsal bir mahiyet atfettikleri... Müslüman ve Yahudi olmak üzere iki isimleri olduğu, kendi aralarında Musevî isimlerini, Türk toplumu içinde Müslüman ismini kullandıkları” ifade edilmektedir.38

Onlar bu kapalılık içerisinde, Tevrat’ın bir kısım ifadelerinden hareketle kendilerinin üstünlüğü hususundaki inançlarının bir gereği olarak, diğer din mensuplarıyla hiç karışmadan ve kendi inançlarını çocuklarına iyice öğreterek varlıklarını çağlar içinde korumuşlardır. Bir araştırıcının Osmanlı Yahudileri hakkındaki şu değerlendirmesini bütün çağlarda, her tarafta yaşamış olan diğer Yahudilere de teşmil edebiliriz: “Osmanlı Yahudilerinin “dinî” ve “sosyal” hayatlarını ayrı olarak düşünmek zordur. Çünkü din, onların hayatının her safhasına müdâhildir. Osmanlı Yahudisi, dinî bakımdan hem cemaatinin, hem de din adamlarının kontrolü altındadır. Cemaat yöneticileri tarafından hem dinî, hem de diğer konularda ihlal yapılmaması için çok sıkı denetim yapılmıştır. İbadetlerini yapmakta gevşeklik gösterenler ve dinî törenlere katılmayanlar, cemaat tarafından uyarılmış, onların dinî görevlerini yapmaları sağlanmıştır.”39 Aynı kaynak, Yahudi cemaat üzerinde dinin ve din adamlarının büyük otoritesine de dikkat çeker: “Haham sadece din adamı değil, aynı zamanda halkın hem medenî, hem de ticarî bütün meselelerine vâkıf birisidir. O, hem eğitimci, hem din adamı, hem de kanun koyucu ve yargıçtır. Halkın günlük işlerinde her zaman önderlik etmektedir. Açılışlara katılmakta, evlilik törenlerini idare etmektedir. Onun emirleri kanundur ve buna herkesin uyması zorunludur.”,40 “Osmanlı Yahudileri, ibadete büyük önem veriyorlardı. Adetlere uymayı ve dindarlığı gözetlemek için özel görevliler vardı. Her sinagogun, her ibadet yerinin yanında, dini kurallara uyulup uyulmadığını denetlemek üzere görevli insanlar bulunuyordu. Bu denetim, veba hastalığı, yangın veya doğal afetlerin olduğu zamanlarda, başlarına gelen felaketlerin dinî kuralları ihlalden dolayı olduğu düşünülerek41 daha sıkı yapılıyordu.”42 Her sabah dualarında mutlaka okudukları amentünün uzunluğu da dikkat çekici: Tam 29 satır.43

Yahudilerin çağlar boyu dışa kapalı kalmalarını sağlayan bir diğer husus, evlenme sistemleri olsa gerek. Yahudilerde kendi dışlarında kalanlarla evlenmek hususunda “kesin yasak” var. Öyle ki, meselâ Müslüman veya başka gruplara mensup biriyle evlenenler “topluluk dışı” sayılıyor ve “kararmış” diye adlandırılıyorlar.44

Yahudilerde, çocuklarının eğitimi ve evlerin kullanımı işinin, yukarıda tahlilini yaptığımız âyet-i kerîmenin ruhuna ne derece uygun olduğunu göstermek üzere, yine aynı araştırıcımızın birkaç tespitini kaydediyoruz:

“1520’de Selanik’te bir Talmut-Tora (Dinî mektep) kuruldu. Burası hem okul, hem merkezî sinagog ve hem de Yahudilerin buluşma yeri haline geldi.”45

“İlk dönemlerde, felsefe, Latince, Arapça ve diğer klasik diller de öğretiliyordu. Bu derslerin her birinin hocası ayrı idi. Her hoca, öğrencilerini kendi evlerinde veya bir zenginin evinde toplayarak ders verirdi…”46

Şu Soruya Elbirlik Cevap Arayalım

Acaba, Yahudiler, Firavun’un zulmüne uğramayıp, zor şartlarda dinlerini yaşama tecrübesi yerine, Mısır’da -Hz. Yusuf devrinde olduğu gibi- itibarlı bir hal yaşamaya devam etseler, bu şartlarda orayı terk edip Filistin’e gelselerdi, dehrin (zamanın) ister istemez her millete yaptığı gibi, onların da önüne çıkaracağı zikzaklar, idbarlar, çalkantılar karşısında, onlar da kendilerini aynen koruyabilecekler, bugünlere aynı salâbetle ulaşabilecekler miydi; yoksa itibarlı başlangıcın rehâvetiyle gevşemiş olarak, karşılarına çıkan menfi şartlara uyumda, hazırlıksızlığın, tecrübesizliğin sillesiyle diğer nice milletler gibi eriyip gidecekler miydi?

Bizim cevabımız, tahmin edileceği üzere menfidir: Hayır!47 Evet, bugün, Yahudi milleti diye bir milletin mevcudiyeti, çok zayıf bir ihtimal olurdu.48

Kısa bir istirdatla belirtmek isteriz: Yahudilerin Filistin’e gelince, orada Hz. Musa’ya İsyanları (Mâide, 5/24) ve ceza olarak kırk yıl çölde kalmaları (Maide, 5/26) İbnu Haldun’a göre, onların Mısır’da uzun müddet zillet, zulüm ve eziklik içinde yaşamış olmaları sebebiyle hamiyetlerini kaybedmiş, tezellül ve meskenete düşmş olmalarının bir sonucudur. Kırk yıllık çöl hayatı esnasında bu nesil yok oldu, onun yerine gelen ve çölün hür havasında yetişen yeni nesille, Hz. Musa, yerli müşriklerle savaştı.49 Yahudilerin, Allah’ın açık bir mucizesiyle Mısır’dan kaçarak kurtulmalarına rağmen, Hz. Musa’nın kısa bir yokluğu esnasında, başlarında bırakılan Hz. Harun’u dinlemeyerek altın buzağı döküp tapınmaya başlamaları da, onların mizaçlarına işleyen Bakarperestliğin tesirinden kurtulamayışlarıyla izah edilebilir. Onlarda görülen bu nevi menfi davranışlar, Mısır’da aile içi eğitim’e alıştıkları hususundaki yorumumuzu cerh edemez.

Şunu özellikle belirtmemiz gerekir ki; Yahudileri, gerek Firavun döneminde gerekse daha sonraki devirlerde, aile içi eğitimde başarı ve ciddiyete götüren mühim bir husus onlardaki azınlık duygusudur. Yakın zamana kadar dünyanın her yerinde, hep azınlık hâlde kalarak, kendilerini zayıf hissederek, âyette zımnen ifade edilmiş olan “dayanışma” ve “yardımlaşma”yı gerçekleştirmişlerdir. Bugün memleketimizde, kendini azınlık hisseden bütün cemaatler ve gruplar, çeşitli dernekler kurarak kendi aralarında ciddi bir dayanışma içine girmişler ve kültürel faaliyetlere girişmişlerdir. Kendini çoğunluk veya onun parçası bilenlerin böylesi ciddi bir kuruluşları bile yoktur.

Şu halde geniş çapta bir ev-içi eğitimin başlama imkânının zayıflığı, kendisini çoğunluk bilen kesimin, bu fıtrî hâlinden kaynaklanmaktadır. Azınlık hissiyle hareket edenler hücre-evleri faaliyetini hızla geliştirirken, bu duyguyu taşımayanlar gaflet ataletine düşerek aldanabileceklerdir.

Kitabımızın ileriki bir bölümünde, başlangıçta İslamiyet’in de, inanan azınlığa mahsus bir grubun dini olmasından dolayı, yaşanan aşırı baskı ve sıkıntılar sebebiyle aynı şekilde evlerde başladığını bazı örneklerle göstereceğiz. Ancak hemen belirtmek isteriz ki; Cenab-ı Hak, yukarıda kaydettiğimiz Hz. Musa örneğini vererek, dünyanın her tarafında -ve bilhassa “yasak!” şartlar altında- yaşayan müminlere bir kurtuluş reçetesi sunup:

– Meskenlerinizi kıble kılın, mabet ve mekteplere çevirin, diye emrediyor.

Kur’ân’da Hz. Musa ve Firavun Kıssası

Şimdi de, dünyanın her tarafında mevcut olan fakat azınlık hâlinde yaşayan ve bir kısım dinî yasaklara, sınırlamalara, tehditlere maruz kalan Müslümanlar’ın takip etmesi gereken strateji olarak değerlendirip, bu anlayışa uygun açıklamalarını sunduğumuz, Yunus Suresinin 87. âyetinin daha iyi anlaşılması ve Kur’ân-ı Kerim’in öncelik verilmesi gereken diğer mesajlarının da daha açık görülmesi için, mezkur âyetin ve bu âyetle mana bağları bulunan diğer âyetlerin meallerini bir bütün hâlinde kaydediyoruz:

79. “Ve Firavun dedi ki: “Bütün mâhir sihirbazları bana getiriniz.”

80. Sihirbazlar gelince Mûsa onlara: “Ortaya atacağınız ne varsa atın hünerinizi gösterin.” dedi.

81. Onlar iplerini ve değneklerini atınca Musa: “Sizin getirmiş olduğunuz şey, sihirdir. Şüphe yok ki Allah Teâlâ onu iptal edecektir. Muhakkak ki, Allah Teâlâ müfsit olanların işini düzeltmez.”

82. “Ve Allah Teâlâ, sözleriyle hakkı ortaya çıkaracaktır, velev ki günahkârlar hoşlanmasınlar.”

83. Hâsılı, başlangıçta Mûsa’ya kavminden genç bir grup dışında iman eden olmadı. Firavun’dan ve adamlarından işkenceye uğramaktan korkuyorlardı. Çünkü Firavun o yerde despottu ve (işkencede) aşırı gidenlerdendi.

84. Mûsa: “Ey kavmim! Eğer Allah’a imân etmiş ve tam bir teslimiyetle O’na bağlanmış iseniz artık güvenin tevekkül edin.” dedi.

85. Onlar: “Allah Teâlâ’ya güvendik tevekkül ettik dediler ve (şu duada bulundular): Ey Rabbimiz! Bizi o zalimlerin işkencesi ile imtihan etme!

86. Ve bizi rahmetinle o kâfirler güruhundan kurtar!”

87. Ve Mûsa ile kardeşine: “Mısır’da kavminiz için bazı evler hazırlayın ve evlerinizi kıble kılın ve namazı dosdoğru eda edin müminleri de tebşir et.” diye vahyettik

88. Mûsa: “Ey Rabbimiz! Şüphe yok ki, sen Firavun’a ve onun ileri gelenlerine dünya hayatında ziynet ve mallar verdin. Ey Rabbimiz! Onlar kullarını Senin yolundan sapıtsınlar diye mi? Ey Rabbimiz! Onların mallarını mahvet ve şiddetle sık. Belli ki onlar, acıklı azabı görünceye kadar iman etmeyecekler.”

89. Allah buyurdu ki, “İkinizin de duası kabul olunmuştur. Artık istikamette devam ediniz ve bilmeyenlerin yoluna tâbi olmayın.”

90. Derken İsrailoğullarını denizden geçirdik. Firavun ile askerleri de zulmen ve adaveten hemen onların arkalarına düştü. Nihayet boğulmak üzere iken: “İman ettim İsrailoğullarının imân etmiş oldukları ilahtan başka ilâh yokmuş ben de Müslümanlardanım.” dedi.”

Günümüzde, bütün faaliyetleri entrika, yalan, iftira, şantaj, tedhiş, aldatma, zayıf tabiatlıları satın alma, beşerî zaafları bu yollarla istismar edip fert ve cemiyetleri ifsat etme gibi binbir çeşit menfiliğe dayanan toplum mühendislerinin, Kur’ân-ı Kerim’de, tarihî bir örnek (yeni tabiriyle arke-tipi) olarak sunulmuş olan Firavunî despotizmin ahlakî - ruhî durumunu daha geniş, daha açık olarak anlatan Şuarâ suresindeki uzunca bir tasvirini aynen kaydediyoruz. İbretle okunmalıdır:

34-35. Firavun etrafındakilere: “Bu adam galiba mâhir bir sihirbaz! Büyü gücü ile sizi yerinizden yurdunuzdan çıkarmak istiyor, ne diyorsunuz, görüşünüzü beyan edin!” dedi

36-37. “Bunu ve kardeşini, dediler, biraz burada beklet, bütün şehirlere haber gönder, sonra ne kadar mâhir sihirbaz varsa alıp gelsinler!”

38-40. Böylece belirlenen günde bütün usta sihirbazlar toplandı. Halka da: “Umarız büyücüler gâlip gelirler de biz de onların dinlerine tabi oluruz!” denildi.

41. Büyücüler Firavun’un huzuruna varınca ona: “Biz gâlip gelirsek elbet bize büyük bir armağan verilir herhalde.” dediler.

42. (Firavun:) “Evet evet, dedi üstelik sizi yakın çevreme alacağım, benim gözdelerimden olacaksınız.”

43. Yarışma başlayınca: “Önce siz marifetinizi ortaya koyun, ne atacaksanız atın!” dedi.

44. (Sihirbazlar) iplerini ve asalarını yere attılar ve: “Firavun’un üzerine yemin ederiz ki gâlip gelen biz olacağız!” dediler.

45. Derken Musa da asasını yere attı. Bir de ne görsünler: O sihirbazların göz boyayarak uydurup ortaya koydukları şeyleri yutuveriyor!

46. Bunu gören sihirbazlar derhal secdeye kapandılar, “Âlemlerin Rabbine, Musa ve Harun’un Rabbına biz de iman ettik!” dediler.

47-49. Firavun (öfkelenerek:) “Demek ben size izin vermeden ona inandınız ha! Anlaşıldı. Size büyüyü öğreten ustanız oymuş! Size yapacağımı da yakında göreceksiniz! Çaprazlama el ve ayaklarınızı kesecek ve hepinizi idam edeceğim.” dedi.

50-51. (Sihirbazlar:) Hiç önemi yok! Biz zaten Rabbimize döneceğiz! İman edenlerin öncüleri olduğumuzdan ötürü umarız ki Rabbimiz günahlarımızı affeder.” dediler.

52-53. Musa’ya da: “Mümin kullarımı geceden yola çıkar, zira siz, mutlaka takip edileceksiniz!” diye vahyettik. Firavun ise, onları takip etmek gayesiyle, bütün şehirlere asker toplamak üzere görevliler çıkardı.

54-56. (Firavun:) “Esasen bunlar, dedi, çok küçük, sefil bir gruptur, fakat bize karşı kızgın olup diş bilemektedirler. Biz de elbette uyanık, tedbirli bir topluluğuz” diyordu.

57-58. Ama neticede Biz onları, bahçelerinden, pınarlarından, hazinelerinden, servetlerinden ve (kendilerince) çok değerli makam ve mevkilerinden çıkardık.” (Şuara, 26/34-58).

2. Yahudilerin Eğitime Öncelik ve Ehemmiyet Vermeleri

Yahudilerin çağlar boyu hayatta kalmalarını sağlayan birinci âmil ev-içi eğitim ise, bir diğer önemli husus da, eğitim meselelerine verdikleri öncelik ve atfettikleri ehemmiyettir. Onların ilmihâlleri durumunda olan El Gid Para El Pratikante (Dini Uygulama Rehberi ki müellifi Rabi Nisim Nehar’dır) adlı kitapta, çocuğun eğitimi ve terbiyesi hususu, ayrıntılı olarak mevcuttur. Bu kitabın dini terbiye kısmında, çocuğa verilecek terbiyenin öncelikli olarak kimin tarafından verileceği, babanın ve annenin sorumlulukları ayrı ayrı belirtilir ve annenin terbiyevî sorumluluktaki önceliğine vurgu yapılır:

1. Her baba küçük çocuklarını mitsvalar konusunda eğitmekle yükümlüdür. Erkek ya da kız olsun, bir çocuk anlayış kazanmaya başladıktan itibaren, Onu Tora’nın yasakladığı şeylerden uzak tutmak, bir görevdir.

2. Bar/Bat Mitsva yaşına gelene kadar çocuk küçük sayılır. Bu yaş erkeklerde 13 ve bir gün, kızlarda ise 12 yaş ve bir gündür. Çocuklar bu yaştan itibaren, Tora’nın emirlerini yerine getirmekle yükümlü hale gelirler.

3. Çocukların eğitiminde başarılı olmak isteyen anne ve babaların, öncelikle kendilerinin örnek bir davranış içinde olmaları gerekir. Çocukların gerçek bir Yahudi ortamında yetişmesi, sadece ebeveynlerin mitsvaları sevgi ve istekle yerine getirmesiyle mümkündür.

4. Anne ve babalar, çocuklarının Tora younda büyümeleri ve iyi karakter özelliklerine sahip olmaları için Ulu Tanrı’ya her vesilede dua etmelidirler.

“Çocukların terbiyesi konusunda annenin etkisi babanınkinden daha kuvvetlidir. Zira o çocuklara her zaman daha yakındır. Onlara yemek verir, giydirir ve tüm hareketlerini takip eder. İyi ahlâka sahip bir anne, bu özelliklerini çocuklarına da yansıtacaktır. Bu yüzden iyi ve yararlı terbiye annelerin elindedir…” (s. 371).

Ev Hizmetinin Eskiliği

Evlerde yapılan dinî hizmetlerin Hz. Musa ile başlamadığını da ayrıca belirtmemiz gerekir. Bu iş, tebliğ vazifesi alan ilk peygamber Hz. Adem’le başlamış, diğer peygamberlerle de devam etmiştir. Nitekim ileride, Kâbe’ye “Beyt (yani ev)” denmesinden hareketle yapacağımız tahlilde göstereceğimiz üzere, yeryüzünde ilk inşa edilen bina olduğu tasrih edilen (Âl-i İmrân, 3/96) Kâbe, aynı zamanda ilk tebliğ merkezidir de. Keza, Kur’ân’ın, peygamberlerden bazılarıyla ilgili olarak yer verdiği âyetlerde, aile içi eğitim örneklerini sarîh ve açık şekilde görmemiz mümkündür.

1. Hz. Nuh’ta Ev Hizmeti

Evlerde yapılan eğitimin çok eski bir örneğine Hz. Nuh’ta şahit oluyoruz. O, Cenab-ı Hakk’a şöyle der: “Ey Rabbim, muhakkak ki ben, kavmimi gece gündüz (Hakk’a) çağırdım…” (Nuh, 71/5). Burada ifade edilen gece çağırmaları, ancak evlerde yapılan bir çağırmadır. Çünkü o devrin, pek kısıtlı, teknik ve bilhassa çok sınırlı aydınlatma imkânlarında, gece çalışmaları ancak evlerde yapılabilir. Müteâkip âyetler de, Hz. Nuh’un bu çalışmalarını, mevcut duruma göre, bazen açıktan açığa, bazen gizliden gizliye sürdürdüğünü ifade etmektedir: “Sonra ben, onları açıktan çağırdım. Sonra alenen ve gizliden gizliye onlara davetlerimi tekrarladım” (Nuh, 71/8-9). İşte bu gizli çalışmaların büyük ölçüde evlerde ve pek çoğunun da geceleyin yapılmış olduğu söylenebilir.

2. Hz. İbrahim’de Ev Hizmeti

Keza, Hz. İbrahim’de bir başka örneğe rastlarız. O, babasına: “Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana bir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun? Babacığım! Doğrusu, sana gelmeyen bir ilim bana geldi. Bana uy, seni doğru yola eriştireyim. Babacığım! Şeytana tapma, çünkü şeytan, Rahman’a baş kaldırmıştır. Babacığım! Doğrusu sana Rahman katından bir azap gelmesinden korkuyorum ki, böylece şeytanın dostu olarak kalırsın.” demektedir (Meryem, 19/ 41-45).

Hz. İbrahim’in babasına olan bu daveti, aile içinde “bilen”in, bilmeyene; kendinden yaşça, mevkice, makamca, rütbe ve unvanca büyük bile olsa, dinî öğretim ve telkinde bulunması gerektiğine güzel bir örnektir. Babasıyla olan münasebetinde Hz. İbrahim’in nazik tavrı, bu çeşit çalışmaların metodu, tarzı konusunda da ipucu vermektedir, ancak bu hususta teferruata inmek bizi asıl konumuzdan uzaklaştırır.

3. Hz. Lokman’da Ev Hizmeti

Aile içi eğitimin en güzel ve teferruatlı örneğini, hikmet sahibi olmakla tebcil edilen Hz. Lokman’da buluruz. (Lokman, 31/12) Cenab-ı Hak, bilhassa çocuk eğitiminde yer verilmesi gereken metot ve muhtevanın esaslarını, Hz. Lokman’ın oğluna nasihatleri suretinde, onun ağzından naklettiği cümlelerle bize bildirmektedir:

* “Oğulcuğum, Allah’a ortak koşma. Çünkü şirk, elbette büyük bir zulümdür.

* Oğulcuğum, (yaptığın iyilik) bir hardal tanesi kadar olsa dahi bir kaya içinde, ya göklerde yahut yerin içinde (gizlenmiş) olsa bile Allah onu getirir. Çünkü Allah latiftir. Hakkıyla haberdardır.

* Oğulcuğum. Namazı dosdoğru kıl, iyiliği emret. Kötülükten vazgeçirmeye çalış.

* Sana isabet eden şeylere katlan. Çünkü bunlar kat’i surette farz edilen umurdandır.

* (Kibirlenip) insanlardan yüzünü çevirme. Yeryüzünde şımarık yürüme, zira Allah, her kibir taslayanı, kendini beğenip öğüneni sevmez. Yürüyüşünde mutedil ol.

* Sesini alçalt. Seslerin en çirkini eşeklerin anırışıdır.” (Lokman, 13,16,17,18,19)

Cenab-ı Hak; yukarıda kaydettiğimiz, Hz. Lokman’ın oğluna olan nasihatlerinin arasında (14. ve 15. âyetlerde) evlatların anne-babalarına gösterecekleri saygı ve hürmetten, bunun öneminden bahsederken, bu itaatin hudutlarını da belirtir. Ebeveyn-evlat münasebetlerinde bilinmesi gerektiği için mealini aynen kaydediyoruz:

“Eğer onlar (ebeveyn) sence ilimde (yeri) olmayan herhangi bir şeyi Bana şirk koşman için seni zorlarlarsa kendilerine itaat etme. Onlarla dünyada iyi geçin…” (Lokman, 15. âyet).

Netice olarak diyebiliriz ki; evlerin önemli misyonları daha ilk zamanlardan başlamıştır ve kıyamete kadar -sıkıntılı şartlarda daha acil daha önemli olsa da- bütün şartlarda devam edecektir. Evlerin, insanlığın kaderindeki bu öneminden olsa gerek, bugün, mesken sosyolojisi adıyla müstakil bir ilim geliştirilmiştir.

Resûlullah döneminde Mekke ve Medine’deki hususi evleri ve bunların İslam’ın inkişafına nasıl katkıda bulunacağını ileriki bahislerde göreceğiz. Yine Resûlullah’tan sonraki dönemde de bir kısım evlerin, hususen âlimlerin evlerinin, zenginlerin konaklarının, devlet idarecilerinin saraylarının bu maksatla yaygın şekilde kullanılacağına ileride temas edip bazı örnekler kaydedeceğiz.

Çocukları Evde Yetiştirmek Mümkün mü?

Yukarıda yazılanları en baştan buraya kadar okuyan pek çok kimsenin içinden, “Bugünün şartlarında, çocukları evde yetiştirmek mümkün mü?” diye bir soru geçeceğini tahmin etmek zor değildir.

Cevaben diyoruz ki; bu iş çok zor görülse de, imkânsız değildir. Eğer beşer gücünü aşan bir zorlukta olsaydı, Cenâb-ı Hak, çocukların uhrevî durumlarından ailelerini sorumlu tutmazdı. Çünkü dinimizin Kur’ân’da geçen temel bir düsturuna göre, “Allah, kullarına güçlerini aşan bir teklifte bulunmaz.” (Bakara, 2/286) Ancak bu, bir irade işidir, azim işidir, sebat işidir, ciddiyet işidir. İnsan, iradesini bu yolda fedakârca kullandığı takdirde, mutlaka netice alır.

Bu hususta, müşahade ettiğim, çok dikkat çekici bir örneği sizinle paylaşmak istiyorum. 1968-69’larda Fransa’da tanıştığım 20 yaşlarında bir gencin ahlakî güzelliği dikkatimi çekmişti. Onun Müslüman bir anne ve Müslüman bir babanın çocuğu olduğunu kendi ağzından işitince, babasıyla tanışmak istediğimi söyledim. Bir cumartesi günü evlerine gittik. Babasına: “Siz buranın aykırı şartlarında bu delikanlıyı bu kadar kâmil bir iman ve ahlâk üzere nasıl yetiştirdiniz? Biz, kulakların ezan sesi işiterek, gözlerin cami, medrese ve diğer dinî meâbidi seyrederek, çocukların mevlitler, kandiller yaşayarak, dahası okullarda din dersleri bile alarak büyüdüğü Türkiye’de, böylesi iyi yetişmiş, bu derece dindar genç göremiyoruz, siz bu işi nasıl başardınız?” diye sordum. Cevap gerçekten ikna ediciydi. “Ben lisede öğretmenlik yapıyordum, bir rüya vesilesiyle Müslüman oldum. Epey bir uğraştan sonra hanım da hidayete kavuştu. Oğlum, Müslüman bir ailede doğdu. Arkadaşlarına dikkat ettik. İlkokula başladığı zaman ilgi ve murakabemiz daha da arttı. Her gün okuldan eve döndüğü zaman onu annesiyle karşımıza oturtup: ‘Bu gün ne gördün, ne duydun?’ diye sorduk. O saydıkça, biz de ‘Şu doğru, şu iyi; şu kötü, şu yanlış!’ diyerek uyardık. Şayet ben evde yoksam, onu annesi karşılar, aynı soruları sorardı. Hanım yoksa mutlaka ben aynı şeyleri sorardım. Çocuk öylesine şartlanmıştı ki, zamanla daha kapıdan girerken: ‘Bugün şunu gördüm iyi. Şunu gördüm yanlış. Bir de şunu gördüm doğru mu yanlış mı bilemedim, o nedir?” diye sormaya başladı. Biz bu ilgiyi hiç ara vermeden uzun süre devam ettirdik. Bir zaman geldi, ailesinin dini ile diğer insanların dinlerinin farklı olduğunu anladı, ama ailesinin dinini -kendisine bu noktalardaki yakın ve samimi ilgimiz sebebiyle olacak- benimsemede ciddi bir sıkıntı duymadı. Sünnette geldiği şekilde temel dinî bilgileri vakti vaktine geciktirmeden öğrettik, erken yaşlarda namaza, oruca başlattık. Anne-baba olarak biz ibadetlerimizi muntazaman yaptığımız için, ibadete alışmak ona hiç zor gelmedi, bunu tabii karşıladı. Şimdi ulaşabildiği ana kaynaklardan İslam’ı öğrenip, bilmediğimiz incelikleri artık o bize öğretiyor. Sizin temas ettiğiniz, gayr-ı İslamî bir çevredeki başarımızın bu sırrı, ona olan günlük ve yakın ilgimizde yatar.”

Bir vesile ile bu müşahedemi anlattığım bir arkadaşım, bunu te’yiden Türkiye’de şahit olduğu benzer bir uygulamayı aktardı. Yakın zamanda işittiğim bu vak’ayı da burada kaydetmek isterim. Anlattığına göre arkadaşım, bir yayın kuruluşunda, İngilizce neşriyatın kontrol ve tashih işlerinde yardımcı hizmet veren bir Amerikalıyı tanımaktadır. Bu zat yedi çocuk sahibidir ve bunlar, yıllardır İstanbul’da yaşadıkları hâlde çocukları hiçbir okula devam etmemektedir. Onun durumunu bana anlatan arkadaşım: “Çocukları niye okula göndermiyorsun?” diye sorunca: “Bizim memlekette ilkokulda okuma mecburiyeti yok. Yüksek okulların giriş imtihanları var, diploma aranmaksızın başarıya bakılır, kazananın kaydı yapılır.” cevabını alır. Arkadaşım tekrar sorar: “Pekiyi ama çocuklar bilmesi gerekenleri ve ilk okullarda verilen umumi kültürü nasıl alıyorlar?” deyince ise şu cevabı verir: “Büyükler, küçüklere öğretiyorlar. Onlar benden öğrendikleri şekilde, mevcut kitapları takiben küçükleri yetiştiriyorlar. Ben sadece kontrol yapıyorum, hiç aksama olmadan bu iş yürüyor.” İşin gerçeği, bu şayan-ı takdir uygulamayı yapan babanın Yahudi asıllı olup olmadığını sormayı ihmal ettim.

10 Râzi, Mefâtîhu’l-Gayb, 17/148

11 Taberî, Tarih 1,378

12 Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, 7,56-57

13 Bak. Çıkış 5,14-18, M. Asım Köksal İslamî kaynaklarda gelen bilgileri, kaynaklarını da vererek topluca kaydeder, Peygamberler Tarihi, Türkiye Diyanet Vakfı y. Ankara 2004, 2,8 ve devamı.

14 Çıkış, 6/9

15 Müslim, Salât 224, 225; Nesâî, Tatbîk 79

16 Buhârî, Menâkıbu’l-Ensâr, 63

17 Bu üç madde “Tebliğ, Terbiye ve Siyasî Taktik Açılarından HİCRET” adlı çalışmamızda genişçe tahlil edilmiştir (Yeni Asya , İstanbul, 1981. Bu tahlili Kütübü Sitte Muhtasarı Tercüme ve Şerhi’nde 16. ciltte Hicret bahsine koyduk (s. 212-237)..

18 İbn-i Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, 3/522

19 A’râf, 7/128, Hûd, 11/49, Kasas, 28/83, Tâhâ, 20/132.

20 Râzi, Mefâtîhu’l-Gayb, 17/148

21 Orjinal metin şöyledir: قبلة: اي متقابلة والمقصود منه حصول الجمعية و اعتضاد البعض بالبعض “... mütekâbileten, ve’l-maksûd minhu husûlu’l-cem’iyye ve i’tizâdu’l-ba’zi bi’l-ba’zi).

22 Teferruat ve kaynaklar için Hz. Peygamberin Sünnetinde Terbiye adlı kitabımız görülmelidir (s. 469)

23 Bu konuda geniş bilgi için; Peygamberimizin Okuma Yazma Seferberliği ve Öğretim Siyaseti adlı kitabımız görülmelidir s. 114-122

24 İbn-i Hişâm, es-Sîre, 3-4/184; İbn-i Hacer, Fethu’l-Barî, 8/381-395; Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned 3/137

25 Hadisenin, Kur’an’da aynı sayfada peş peşe gelen âyetlerle anlatılmış olması, elbette ki, Mısır’dan kaçma hadisesinin, sihirbazların mat edilmesinin hemen ardından meydana geldiğini ifade etmez. Aradan uzun yıllar geçtiği reddedilemez. Ancak tekrar ediyoruz, burada tarih yaparak asıl meseleden uzaklaşmak istemiyoruz.

26 Bkz.: Aynî, Umde, 18/226; İbn-i Hacer, Fethu’l-Bâri, 9/364; Elmalılı, Hak Dini Kur’ân Dili, 3/1974, 6/4228-229

27 A’raf, 7/128; Tâhâ, 20/132; Kasas, 28/83.

28 Ebû Dâvûd, Salât 312, 1319. h.

29 Burada verilen rakamlar farz olan namaz vakitleriyle ilgili değil. Bunların vakitleriyle ilgili âyetleri Hasan Basri ‘Namaz Vakitleri’ başlığı altında ayrıca verir. (sayfa: 440)

30 Buhârî, Cizye 6, İ’tisâm 18, İkrah 2, Hudut 25; Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 2/451

31 İbn-i Hacer, Fethu’l-Bari, 7/61, İbn-i el-Esîr, en-Nihaye, 2/113

32 Abdurrahman Küçük, Dönmeler ve Dönmelik Tarihi, s. 218

33 Küçük, a.e., s. 215

34 Ilgaz Zorlu, Ben Bir Selanikliyim, 9. baskı, Geyik y., İstanbul, 2002, s. 105

35 Küçük, a.e., s. 215

36 Abdurrahman Küçük, aynı eser, s. 218

37 Küçük, s. 220

38 Küçük, a.e., aynı sayfa: 218

39 Eroğlu, Ahmet Hikmet, Osmanlı Devletinde Yahudiler, Andaç, Ankara, 2. baskı, 2003, s. 233

40 Eroğlu, s. 183

41 İbret için kaydedelim:Uğradığımız musibetleri, ellerimizle yaptığımız kötülüklerin neticesinden bilmeyi ihtar eden âyet-i kerîmeye (Şûra, 42/30) tevfikan olsa gerek diye düşündüğümüz, 1999 Ağustos ayında vukua gelen ve çok sayıda insanın ölmesine sebep olan Marmara Depremi’ni, bu şekilde izah eden, Mehmet Kutlular’ın -ki bir gazetenin sahibidir- bir konuşması sebebiyle mahkum edilerek hapse atıldığını bazı gazeteler yazmıştı.

42 Eroğlu, s. 180

43 Küçük, s. 213-14

44 Küçük, s. 93, 216

45 Eroğlu, s. 200

46 Eroğlu, s. 199

47 Yahudilerin Filistin’e gelince, orada Hz. Musa’ya isyanları (Mâide 5/24) ve ceza olarak kırk yıl çölde kalmaları (Maide 5/26); İbnu Haldun’a göre, onların Mısır’da uzun müddet zillet, zulüm ve eziklik içinde yaşamış olmaları sebebiyle hamiyetlerini kaybederek tezellül ve meskenetin onlarda huy haline gelmesinin sonucudur. Kırk yıllık çöl hayatı esnasında bu nesil yok oldu, onun yerine gelen ve çölün hür havasında yetişen yeni nesille Hz. Musa, yerli müşriklerle savaştı. (Mukaddime, Beyrut, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, tarihsiz, s.141-142) Yahudilerin, Allah’ın açık bir mucizesiyle, Mısır’dan kaçarak kurtulmalarına rağmen, Hz. Musa’nın kısa bir yokluğu esnasında, başlarında bırakılan Hz. Harun’u dinlemeyerek, altından buzağı döküp, tapınmaya başlamaları da, onların mizaçlarına işleyen Bakarperestliğin tesirinden kurtulamayışlarıyla izah edilebilir. Onlarda görülen bu nevi menfi davranışlar, Mısır’da aile içi eğitim’e alıştıkları hususundaki yorumumuzu cerh edemez.

48 Roma döneminde Yahudilerin, “… sürgün hayatı devam ettiği müddetçe, eğitim ve öğretimin eylemden daha önemli olduğunu “ benimsedikleri belirtilir. (bak. Arslantaş, Nuh, Emeviler Döneminde Yahudiler, s. 136)

49 İbnu Haldun, Mukaddime, Beyrut, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, tarihsiz, s.141-142

2. BÖLÜM
TERBİYEDEN SORUMLU
OLANLAR

Temhîd

Çocuklar, mükellef olmadıkları için, Kur’ân-ı Kerim hiçbir meselede onlara hitapta bulunmaz. Onlarla ilgili meselelerde muhataplar “mükellef” olanlardır. Yani anneler, babalar veya cemiyetten sorumlu olanlardır. Şu âyet bunlardan biri: “Ey iman edenler (…) sizden olup da henüz büluğ çağına girmemiş (küçük)ler, şu üç vakitte… (odanıza girecek olurlarsa) izin istesinler…” (Nur, 4/58-59). Keza az yukarıda genişçe kaydettiğimiz üzere, Hz. Lokmân’dan haber verme üslûbuyla, çocuklara öğretilmesi gereken hususlara dikkat çekilmiştir: “Lokmân oğluna öğüt vererek: ‘Ey oğulcuğum! Allah’a şirk koşma, şirk koşmak büyük zulümdür.’ demişti...” (Lokman, 31/13).

Çocukların terbiyeleri meselesinde muhatap, mükellef olan müminlerdir: “Ey iman edenler! Nefislerinizi ve ailenizi, yakıtı insanlar ve taşlar olan cehennem ateşinden koruyun!” (Tahrîm, 66/6).

Bu âyette velayet itibariyle muhatap, normal şartlarda babalardır. Babanın olmaması durumunda veya olup da güçsüzlük ve liyakatsizlik gibi hâllerin söz konusu olduğu durumlarda ise dede, kadı (hâkim) gibi kimselerdir. İslam diyarında sahipsiz, velisiz bulunan, yani korunmasından ve eğitiminin verilmesinden sorumlu olan kimse bulunmayan çocuk yoktur. Sokağa veya cami ve kilise köşesine bırakılmış, kırda dağda bulunmuş, harp, zelzele, sel gibi felaketlerde bütün yakınlarını kaybetmiş çocukların dahi bir velisi olacaktır, çünkü Hz. Peygamber: “Sultan, velisi olmayanların velisidir.” düsturunu koymuştur.50 Kız çocukları için ise, velayet yetkisi, büluğa kadar anneye aittir; çünkü o, kadınlık terbiyesini, babadan değil, anneden alacaktır.

Şunu öncelikle belirtelim ki çocuğun icra planında ve terbiyesinde yetkiler, doğumdan istiğna yaşına (yani yeme, içme, giyme ve hatta taharetlenme gibi işleri kendi kendine yapabilme yaşına) kadar anneye; annenin olmadığı durumlarda, öncelik anne tarafından olmak üzere (anneanne, babaanne, teyze, hala gibi) bir kadına aittir. Çünkü Allah, kadınları çocuğun en ziyade muhtaç olduğu şeyle yani “şefkat”le mücehhez yaratmıştır. Şefkatte erkekler kadınlara yetişemezler.

Çocuk Eğitiminde Muhatap ve Sorumlu Anne-Babadır

Allah Teâlâ, Kur’ân-ı Kerim’in pek çok âyetinde çocuk eğitimiyle ilgili meselelere yer vermiştir. Bu mevzuyu, Kur’ân’da Çocuk adlı çalışmamızda oldukça teferruatlı olarak tahlil ettik. Burada teferruata girmeden şunu belirtmek isteriz ki, Cenab-ı Hakk’ın: “Ey iman edenler!… Mallarınız ve evlatlarınız sizin için bir fitnedir…” (Teğâbün, 64/14-15) uyarısında ifade edilen hakikati, âlimler, aile efradına karşı olan sorumluluğumuz olarak anlamıştır. Resûlullah da: “Kişinin fitnesi hanımında, malında, evlatlarında ve komşusundadır…” buyurmuştur.51 Âyet ve hadislerde geçen “fitne” kelimesinden maksat, “imtihan”dır.52 Aile reisleri, aile fertlerine karşı terbiyevî yükümlülüklerini hakkıyla yerine getirip getirmemekle imtihan olunuyorlar. Yerine getirmedikleri takdirde, sorumlu oldukları fertler, ahirette bir düşman gibi yakasına yapışıp onu Allah’a şikâyet edeceklerdir.53

Tekrar belirtmede fayda var: Az yukarıda kaydettiğimiz âyetin evvelindeki âyet ise, “Ey iman edenler! Zevceleriniz ve evlatlarınızdan bir kısmı size düşmandır, o halde onlardan sakının.” (Tegâbün, 64/14) buyurarak aile efradının daha farklı bir durumuna dikkat çekmektedir. Müfessirlerimiz, âyetin iniş sebebini de göz önüne alarak “Allah’ın bir kısım emirlerini yerine getirmenize engeller çıkararak, onlar yolunda sizin bir kısım haramları işlemenize sebep olarak size düşmanlık yaparlar… Allah’a karşı günaha iten taleplerine uymayın.” diye anlamışlardır.54

Meseleye yukarıdaki gibi bir diğer açıdan yaklaşarak, “Onların üzerimizdeki haklarını yerine getirmeyerek, uhrevi helaklerine sebep olursak, ahirette, düşman tavrıyla bizi Allah’a şikâyet edeceklerdir.” diye de anlayabiliriz. Bu iki yorum zâhirde zıt görünse de özde birdir. Çünkü, her ikisinin de dinde yeri var.

İlk Müslümanların Çocuk Eğitimindeki Uygulaması

Çocukların eğitim ve terbiyelerinden ailelerin sorumlu olduğunu söylerken, ilk Müslümanların uygulamalarından vereceğimiz örnek, bu sadette daha ikna edici olacaktır diye düşünüyoruz. Vefatı hicrî 403, miladî 1012 olan Mâlikî âlimlerinden Kâbisî, dilimize İslam’da Öğretmen ve Öğrenci Meselelerine Dair Geniş Risale adıyla çevrilen meşhur risalesinde; ilk halifelerin, camilere, beytülmâlden yani devlet hazinesinden maaş alan imamlar tayin ettiği halde, çocukların okutulduğu küttablara (mahalle mekteplerine yani ilk okullara) bunu yapmadıklarını kaydettikten sonra, bu davranışın, bu büyüklerin çocukların yetiştirilmelerine önem vermemiş olmalarından ileri gelmediğine dikkat çekmiş ve sonra da şu yorumu sunmuştur: “Allah daha iyi bilir ya, her hâlde onlar, muallim meselesini, insanın şahsî işi görmüşlerdir. Zira, kişinin çocuğuna öğrettiği şey, kendisinin şahsî menfaatinedir. Binaenaleyh muallim meselesini babalara bırakmışlardır. Öyle ki, babalar bunu yapmağa güçlü iseler, onların yerine, başkalarının bu vazifeyi yapmaları doğru değildir.”55

Buhârî şârihlerinden Abdullah ibn-i Ebî Cemre (v. 699/1299), kişinin vesayeti altında bulunanlara (zevce, çocuk, hizmetçi vs.) karşı hukukî mükellefiyetlerinin en mühimmi olarak, onların diyanetlerinin hıfzını (temel eğitimi) zikreder ve hülasaten şöyle der: “Bu husus, şeriat nazarında, cahil ve âlim herkesçe bilinen giyecek, yiyecek ve mesken mükellefiyetlerinden daha ehemmiyetlidir ve tekitli olarak ifade edilmiştir. Şöyle ki: Giyecek ve yiyecek gibi mükellefiyetler darlık ve imkânsızlık hâlinde sâkıt olduğu hâlde dinî irşat ve onun talimi hiçbir surette sâkıt olmaz (borç olmaktan düşmez).” İbn-i Ebî Cemre sözlerine devamla, herkesin daha az ehemmiyet taşıyan yiyecek ve giyecek gibi mükellefiyetleri bildiği hâlde, bunlardan çok daha mühim olan mükellefiyetini aynı derecede bilmediğini esefle kaydeder ve bu üzücü durumun sebeplerini açıklamaya çalışır.56

Terbiyede Annenin Sorumluluğu Daha mı Büyük?

Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) bir hadislerinde, evlat üzerinde anne hakkının, manevi açıdan, baba hakkına nazaran üç misli fazla olduğunu ifade eder.57 Bu manayı pekiştirmek üzere: “Cennet annelerin ayağı altındadır.”58 buyurur. Çocuk üzerinde annenin bu ziyade hakkı; çocuğun terbiye döneminde annenin daha çok emeğinin geçmesinden, daha fazla etki ve katkısının bulunmasından ileri gelmiş olmalıdır.

Çocuğun, hamilelikten doğuma kadarki zamanda ve yine doğumdan başlamak üzere büyüyünceye kadarki dönemde anneye terettüp eden hizmet ve zahmetlerinin, babanınkiyle kıyaslandığında çok fazla olduğu anlaşılır. Âyet-i kerîme buna: “Annesi onu, karnında, zorluğa uğrayarak taşımış, onu güçlükle doğurmuştur…” diyerek dikkat çeker. (Ahkâf, 46/15) Keza terbiye açısından da çocuğun temel karakterleri kazanıp, şahsiyetini büyük ölçüde bulduğu, doğumdan 7-8 yaşlarına kadarki -hidâne de denmiş olan- en kıymetli terbiye döneminin annenin yetki ve sorumluluğunda olması da, çocuk üzerinde annenin etki ve katkısının büyüklüğünü gösterir.59 Bu terbiye döneminin önemini teyide yönelik olarak kaydetmek isteriz ki; günümüz terbiyecileri de, çocukta şahsiyet gelişmesinin altı-yedi yaşlarına kadar büyük ölçüde tamamlanacağını söylemekte müttefiktirler.60

İslam dünyasında, çocuk üzerinde anne hakkının üstünlüğünde icmadan bahseden âlim çoktur. Bunun sebebini yukarıda kaydettiğimiz âyeti de delil göstererek: 1- Hamilelik zahmeti, 2- Doğum zahmeti, 3- Emzirme döneminin zahmeti diye üç sebebe bağlarlar61. Ancak, en azından istiğna yaşına kadar olan dönemdeki hizmetlerin zahmetleri, talim-terbiyedeki zahmetleri bu hesaplamada zikredilmez. Biz annelerin hadîslerde dörtte üç nispetinde gelen tekaddümlerinde, çocuğun hayatı boyunca üzerinde tesir edecek olan terbiyevî etkilerinin de hatırlanmasını, o noktadan annelere terettüp edecek lehlerindeki veya aleyhlerindeki durumların iyi açıklanması gerektiğini belirtmek istiyoruz. Şahsiyetin büyük ölçüde inşa edildiği o dönemde, ister istemez anne ile birlikte olan çocukların daha ciddi bir anne ilgisi görmelerine annelerin uhrevî sorumluluk düşüncesi etkili olacaktır.

Asrımızın büyük İslâm alimi Bediüzzaman, çocuklar üzerinde annelerin etkisini, eğitim ve terbiyelerindeki katkısını vurgulamak üzere, çocukların meslekî yönlendirmelerindeki yanlışlık ve maddeciliğe dikkat çekerken, babayı değil anneyi zikreder. Hanımlarla ilgili bir risalesinde, bir kadının çocuğunu kurtarmak için, herhangi bir ücret beklemeden evladı için kendini feda edecek derecelere varan fedakârlıklarını zikrederek, kadınları “şefkat kahramanları” olarak vasıflandırdıktan sonra, zamanımızda bir annenin, bu yüce şefkatini çocuğun sadece dünyasını kurtarmaya sarf ederek kötüye kullandığını belirtir. Aynen şöyle der: “O şefkatli vâlide, çocuğunun hayat-ı dünyeviyede tehlikeye girmemesi, istifade ve fayda görmesi için her fedakarlığı nazara alır, onu öyle terbiye eder. ‘Oğlum paşa olsun’ diye bütün malını verir; hâfız mektebinden alır, Avrupa’ya gönderir. Fakat o çocuğun hayat-ı ebediyesi tehlikeye girdiğini düşünmüyor ve dünya hapsinden kurtarmaya çalışıyor: Cehennem hapsine düşmesini nazara almıyor. Fıtrî şefkatin tam zıddı olarak, o mâsum çocuğunu âhirette şefaatçi olmak lâzım gelirken, davacı ediyor. O çocuk: ‘Niçin benim imanımı takviye etmeden bu helâketime sebebiyet verdin?’ diye şekva edecek. Dünyada da terbiye-i İslamiyeyi tam almadığı için vâlidesinin hârika şefkatinin hakkına karşı layıkıyla mukabele edemez.”62

Anne, Terbiyede Merkezi Bir Yer Tutar

Kur’ân-ı Kerim, Müminlerin anneleri olan Hz. Peygamber’in (aleyhissalâtu vesselâm) zevcelerine hitaben, Müslüman kadınlara mühim birkaç düstur vaz’ eder (meâlen):

“(Ey peygamber hanımları!)… vakarla evlerinizde oturun. Daha önceki câhiliye döneminde olduğu gibi süslenip dışarı çıkmayın. Namazı hakkıyla ifa edin, zekâtınızı verin. Hülasa Allah ve Resûlüne itaat edin. Allah sizden her türlü kiri gidermek, sizi tertemiz yapmak istiyor. Oturun da evlerinizde okunan Allah’ın âyetlerini ve Resûlullah’ın hikmetlerini zikredin (anın).” (Ahzab, 33/33-34)63

Burada Resûlullah’ın zevcelerine hitaben bazı temel düsturlar emredilir. Âyetlerde emredilen düsturların tahliline geçmeden önce şunu belirtmek isteriz ki; Kur’ân-ı Kerîm’de yer alan âyetlerin, hususî bir sebebe dayansalar bile, kıyamete kadar gelecek olan bütün müminlere hitap eden bir yönü vardır ve taşıdıkları hükümler umumîdir. Nitekim bu âyetlerde yer alan düsturların bütün mümine kadınlarla ilgili olduğunu belirtmek üzere, merhum ve mağfur müfessirimiz Elmalılı, “Bütün İslam kadınlarının da Peygamberin zevcelerinin siyret ve ahlâkını nümûne ittihaz etmeleri elbette bir hakları ve şerefleridir.” der.64

Öyleyse burada yer verilen düsturlar, Peygamber hanımları için bir vecibe ise de, diğer Müslüman hanımları için farz olmaksızın ideal kılınan, uymaya çalışmaları hususunda özendirilen, teşvik edilen fevkalâde faydalı güzelliklerdir:

1- Cahiliye devrinde olduğu gibi disiplin dışı tavırlarla sokağa çıkmayıp evde oturmak.

2- Namaz kılıp zekât vermek gibi temel ibadetler öncelikli olmak üzere, Allah ve Resûlü’nün her çeşit emirlerini evde yerine getirmek. Evi, İslam’ın, her yönüyle yaşanıp icra edildiği bir mahal, bir yer kılmak.

3- Dışarıda yerine getirilecek zaruri meşguliyetler dışında evde kalıp, Allah’ın âyetlerini, Resûlullah’ın sünnetlerini zikretmek; anmak, okumak, tezekkür, tefekkür etmek, inceliklerini araştırmak, çocuklara ve başkalarına öğretmek vs.

Cenab-ı Hak, bu emirleri niçin verdiğini de açıklıyor: “Allah sizden her türlü kiri gidermek, sizi tertemiz yapmak istiyor.” Şu halde, yukarıda kaydedilen düsturların yerine getirilmesi ev halkının temizlenmesinin, pırıl pırıl olmasının öncelikli sebebidir.

Âyet-i Kerime’de gözüken bir inceliğe dikkat çekmek istiyoruz. Hanımların imkân nispetinde evde oturup Allah ve Resûlü’nün emirlerine uygun hareket etmeleri, sadece kendilerini değil, aile fertlerini de tertemiz kılacaktır. Zira, şahsını İslamî irfan çerçevesinde yetiştiren bir kadın, çocuklarını kendine uygun şekilde yetiştirecek ve -bir kısım eksiklikler taşıyacak olan- kocasına da tesir ederek onu da düzeltecektir. Atalarımız bu manaya uygun olarak, “Yuvayı dişi kuş yapar.” demiştir.

Yine kaydetmenin yeridir ki, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm), Kureyş hanımlarını överken onların örnek alınması gereken iki vasıflarını öne çıkarır: 1) Çocuklarına iyi bakmak, 2) Kocalarına saygılı olmak. “Kureyş kadınları, deveye binen kadınların en hayırlılarıdır. (Çünkü) onlar çocuklarına daha iyi bakarlar, kocalarına karşı daha saygılıdırlar.”65

İleride, Beşinci Bölümde, karı-koca arasındaki münasebetlerden sabır bahsini anlatırken genişçe yer vereceğimiz üzere, Medineli kadınlar, Mekkeli kadınların aksine, erkeklerine baskın çıkmakta, dik başlılık etmekte, kafa tutabilmektedir. Öyle ki, Hz. Ömer, muhacir kadınların, Medineli kadınlardan “kötü huy” kapmalarından şikayetçidir. Orada, Hz. Ömer’in şikâyetine tebessümle tepkide bulunan Resûlullah, bu hadisleriyle Mekkeli hanımların tavrını takdir buyurmaktadır

Hz. Peygamber, kocası ölen veya kocasından boşanan bir kadının yeni bir evlilik yapması, hiç kimsenin kınayamayacağı tabiî bir hakkıdır. Yetimlerini büyütmek üzere evlenmemeyi tercih eden kadını öylesine tebcil eder ki, iki parmağını yan yana tutarak, “Kıyamet günü şöyle beraber olacağız.” buyururlar.66 Keza gençlere bekâr kızlarla evlenmeyi tavsiye ettiği hâlde, babasının vefatıyla geride bıraktığı kız kardeşlerine annelik yapabilecek bir dul hanımla evlenmiş olan Hz. Câbir’i (radıyallâhu anh), bu düşüncesi sebebiyle takdir eder ve evliliğinin mübarek olması için dua eder.67

4- Âyette zikredilmesi emredilen Allah’ın âyetleri ve Resûlullah’ın hikmetlerinden neler kastedilmiş olabilir? “Allah’ın âyeti” tabiri çok manalara gelir. Kur’ân-ı Kerîm’in geniş kullanımı içinde, Allah’ı hatırlatan her şey, yani O’nun her bir mahluku bir âyettir. Bu manada zerreden güneşe, gökteki yıldızlara ve galaksilere kadar her şey Allah’ın âyetidir. Eşya ve kâinatın ahenk üzere tanzimini sağlayan kanunlar Allah’ın âyetleridir. Öyleyse bunlar üzerine yürütülecek her çeşit tefekküre Allah’ın zikri denilebilir.

Ancak âyette, Resûlullah’ın hanımlarına; “evlerinizde okunan” kaydı hatırlatılıyor. Öyle ise buradaki âyetten maksat öncelikle Kur’ân âyetleridir. Yine âyette geçen “Resûlullah’ın hikmetleri” tabiri de göz önüne alınınca zikredilmesi emredilen şeylerin öncelikle İslam diniyle ilgili bilgiler, meseleler olduğu anlaşılır. Başta Katâde68 ve İmam Şafiî olmak üzere69 İslam ûleması Kur’ân’da gelen ve Resûlullah’a nispet edilen “hikmet”ten maksadın hadis ve sünnet olduğunu belirtirler.

Şu hâlde ideal manadaki İslam cemiyetinde, Müslüman hanımlar, evde boş oturmayacak. Âyet ve hadis ve onların açıklamalarıyla meşgul olacak, ilim yapacak, kendini yetiştirecek. Ailede yetişmekte olan yeni nesli, terbiye tekniğine uygun olarak, şuurla eğitecek.

Bilhassa, annenin evdeki terbiyeye yönelik bütün çalışmaları, yeni neslin güçlü, sağlıklı bir terbiyeye kavuşması ve bu itibarla milletin geleceği ve bekası açısından hayatî önem taşıdığından Resûlullah kadınlara: “Sizlere evlerinizi tavsiye ederim, zira bu sizin cihadınızdır” buyurmuştur.70

Resûlullah, cephede fiilî düşmana karşı can pahasına yapılan mücahedeye “küçük”, evde terbiye ve saireye yönelik yapılan gayretlere “büyük” cihat dediğine göre, Müslüman kadınlar, bu niyette olmak, sünnete uygun kalmak şartıyla her gün “büyük cihat” yapma sevabına erebilirler. Hem yeni nesillerin hem de bütün olarak milletin istikbali bu cihada bağlı olduğu için, bu hadisin çok hikmetli, çok hakikatli, “ancak bir peygamberin söyleyebileceği” şümullü bir söz, bir mahz-ı hakikat olduğuna hükmediyoruz.

Keza, Resûlullah, geceleyin camiye gitmek isteyen kadınlara izin verilmesini tavsiye ettiği hâlde,71 başka bazı rivayetlerde de; “Kadının evinde kıldığı namazın mescitte kıldığından daha üstün, daha sevaplı olduğu”nu söylemiştir.72

Hz. Aişe ve Hz. Abdullah ibn-i Ömer (radıyallahu anhumâ) gibi büyüklerin de ihtilaf ettiği “Kadın mescide gitmeli mi, gitmemeli mi?” münakaşasına73 şöyle bir te’lif sunulabilir: Sırf ibadet için gitmesi ihtiyatlı karşılansa da dini, ailesi, üzerine düşen vazifeleri ile ilgili faydalı şeyler öğrenmek için gitmelidir.

Ailenin rızkını temin etmek üzere, erkek dışarıda çalışırken hanımların evde kalıp ibadetlerle meşgul olması, Allah ve Resûlünün emirlerini tezekkür etmesi, bilhassa yeni yetişen neslin, çocukların İslamî havayı teneffüs etmeleri, öğrenmeleri, İslamî yaşayışı fiilen gözleriyle görmeleri, dini tabiî olarak yaşamaları için fevkalâde önemlidir.

Bunlar yapılmayınca, ev, elbette bir okul manasını taşımayacak; sabah erkenden gitmek üzere akşamları gelinen ve kalınan bir otel, acıkınca karın doyurulan bir lokanta mahiyetini kazanacaktır.

2005 yılı Mayıs ayı sonlarında, Merkezi Londra’da bulunan Axis Eğitim Vakfı’nın (Axis Educational Trust) davetiyle gittiğimiz İngiltere’de, inanmakta zorlandığımız bir çalışma temposu anlatıldı: İngiltere’nin köylerine kadar ulaşan “dönerci” ve “kebapçı” gibi daha ziyade lokanta sektörünü ele geçiren Türk mülteciler, günde tam 18 saat çalışmaktadır. Gecenin 3’üne, 4’üne kadar iş yerinde olan baba, eve döndüğü zaman aile efradı ve hususen çocuklar uyumuş oluyor. Evde temizlik, yemek gibi meşguliyetlerden sonra, sabah saat 4’e, 5’e doğru uykuya geçen baba, öğleye, yani saat 11, 12’ye kadar uyuyor. Bu arada okula, işe gitmiş olan aile efradıyla görüşemiyor. Lokantalarda çalışma işi, cumartesi ve pazarları da devam ettiği için, çocuklarıyla ayda bir iki defa, tesadüfen görüşme olabilmesi sebebiyle, babanın ailesine yabancılaştığını, ilgisizlik sebebiyle, Türk çocuklarının İngiltere’deki etnik gruplar arasında, başarı listesinde sondan ikinci sırada (birinci sırada siyahîler) olduğunu söylediler. Konuyla ilgili anlatılan bir vak’ada, Kıbrıslı bir ailenin çocuğu babasını tanımakta zorlanarak, babasına “amca” diye hitap eder ve soydaşımız buna çok üzülerek işini değiştirir.

Ailemizin helal rızkı için elbette çalışacağız; ama kendimizi, etten kemikten mamul bir iş makinesine çevirmemeliyiz. Üzerimizde aile efradına karşı, nafaka borcundan da önemli olan, onlara iyi bir terbiye verme ve onları hayata hazırlama sorumluluğu var.

Evlerde zikir meselesinin arz ettiği ehemmiyete dikkat çeken başka nasslar da var. Onlara ayrıca yer vereceğiz. Ancak özellikle belirtmek isteriz ki; buradaki âyetlerde, evlerdeki ‘zikr’in öncelikle -ister istemez- evde daha çok kalma durumunda olan kadınlar tarafından gerçekleştirilmesi gerektiğine, aile halkı için bunun daha önemli olduğuna dikkat çekilmektedir.

Müslüman Kadın Hep Evde mi Kalacak?

Yeri gelmişken akla gelebilecek bir soruya cevap verelim. İslam’da kusur aramaya ve zannınca kusur addettiği noktaları abartılı olarak propaganda ederek insanları İslam’dan uzaklaştırmaya çalışan kimseler, “Müslüman kadın hep evde mi kalacak?..” şeklinde mugâlata (demagoji) yapabilirler. Oysa böyle bir durum söz konusu değildir. Âyet-i kerîme’nin ilk muhatapları olan Ümmühâtu’l-müminîn’den bazıları, Resûlullah’ın vefatından sonra bu âyete atfen nafile hac ve umreye bile gitmekten sarf-ı nazar ederken, Hz. Aişe gibi hem fakih hem de âyet-i kerîmeyi herkesten iyi anlama durumunda olan bir kimse Cemel Vak’ası’na iştirak etmiştir.

Âyet, ideali gösteriyor. Bu zaten, tabiatı gereği insanlığın ortak örfüdür. Şartlar gerektirince, elbette ki kadın dışarı da çıkar, meşru dairede çalışmalar da yapar. Âyet, hanımların evlerdeki boş vakitlerini dinî ilimlerle, Allah’a yaklaşmayı gaye edinen meşguliyetlerle geçirmelerine, yeni neslin yetişmesinde, böylesi bir hayat tarzının önemine dikkat çekiyor.

Burada sormanın yeridir: “İslam kadınlarına bu şuur verilerek, annelerimiz çocuk bakımı, çocuk eğitimi gibi konularda bilgilendirilse ve yetiştirilse idi daha sağlıklı, daha verimli, karakterce daha güçlü, daha idealist ve daha mazbut nesillerimiz olmaz mıydı? Bugün cemiyeti ciddi şekilde huzursuz eden, sefalete atan tinerciler, kapkaççılar, hırsızlar, hortumcular, mafyalar bu kesafete, bu derecelere ulaşır mıydı? Ayrıca kötü fiiller işleyen bu insanlar gökten inmedi, onlar da bu vatanın insanları. Çoğu cahil de değil. Ve hatta en yüksek mekteplerde okumuş olanlardan bile, zalimlikleri, hortumculukları, ihanetleri sebebiyle memnun değilsek, cemiyetin hastalığını cehaletten deyip geçiştiremeyiz. Evet, ortada bir cehalet var, ama bu anne-babalarımızın terbiyedeki cehaletlerinden, evlatlarına vermeleri gereken öncelikli bilgileri, ruhî-manevi terbiyeyi vermemelerinden kaynaklanan bir cehalet. Öyleyse, dışarıdan pompalanan yanlışlıkları bir an önce terk edip çocuklarımızı bizzat kendi değerlerimize göre terbiye etmemiz gerekmektedir.

Bütün bunlar, ev içi ortamın iyileştirilmesinin ve ev içi eğitimin ne kadar gerekli olduğunu göstermektedir.

Ailevî Sorumluluk Ahirete Kadar Uzanır

Anne veya baba üzerindeki terbiye sorumluluğu ile ilgili olarak yukarıda kaydettiğimiz Tahrîm suresinin mezkur âyeti açık olmakla beraber, bu sorumluluğa daha açık bir üslupla vurgu yapan başka âyetler de vardır. Şu âyet onlardan biri: “(Ey Peygamber, müminlere) de ki: “Gerçek hüsrân sâhipleri, kıyamet günü kendilerini ve ailelerini hüsrana atanlardır. Haberiniz olsun gerçek hüsran budur.” (Zümer, 39/15)

Daha sonra gelen âyet ise, bu hüsranın ciddiyetine ve büyüklüğüne, bu ihmal için maruz kalınacak ebedî cezayı açıklamak suretiyle vurgu yapar:

“Onlara: üstlerinden kat kat ateş vardır, altlarında da kat kattır. Allah kullarını bununla korkutur. Ey kullarım benden sakının.” (Zümer, 39/16)

Şu âyet-i kerîme de, aileyi ihmal etmenin kişiyi ebedî hüsrana götüren bir zulüm olduğunu ifade etmektedir: “İman etmiş olanlar kıyamet günü şöyle derler: hüsranda olanlar, kıyamet günü kendilerini de ailelerini de hüsrana atanlardır. İyi bilin ki, zâlimler sürekli bir ateş içindedirler.” (Şuarâ, 42/45).

Boş bir levha olarak kucağımıza konulup, güzel şeylerle doldurulma işi bize emredilen bu ilahî emanete ihanet edip, yetişmesini tesadüflere bırakmanın veya sadece dünyevî terbiye vermenin cezasının büyüklüğünü, ebedîliğini, mümin vicdanlar hakkıyla anlasalar, rahat uyuyabilirler mi? Çocuklarının terbiyesi ile ilgilenmek varken gezmeye, eğlenmeye, sinemalarda, kulüp ve kahve köşelerinde zaman öldürmeye mecalleri kalır mı?

Hicret Sorumluluğu

Aile içi eğitimde ve çocukların terbiyesinde, gerektiği yerde, hicret sorumluluğunun da var olduğunu bilmek gerekir. Hz. Aişe’nin: “Mümin, dini için, Allah’a veya Resûlüne hicret etmek zorunda idi. Zira dinini tatbik etmekten alıkonmak korkusu vardı.”74 sözünden de anlaşılacağı üzere, hicret, özü itibariyle, İslam’ı uygulamanın imkânsız olduğu durumlarda başvurulacak bir kurtuluş çaresidir. İslam’ın tatbik edilememesi deyince anlaşılması gereken hususlardan biri de, çocuklara İslamî terbiyenin verilememesidir. Bu şartlarda hicret etmeyenlere Kur’ân’ın ciddi tehdidi var: “Kendilerine yazık edenlerin canlarını melekler aldıkları zaman onlara: ‘Ne yaptınız bakalım?’ deyince, ‘Biz yeryüzünde zavallı âcizlerdik.’ diyecekler. Melekler de: ‘Allah’ın arzı geniş değil miydi? Hicret etseydiniz ya!’ cevabını verecekler. Onların varacakları yer cehennemdir. Orası ne kötü dönülecek yerdir. Çaresiz kalan, yol bulamayan zavallı erkek, kadın ve çocuklar müstesnadırlar.” (Nisa, 4/97-98)

Çocukların Kurtarılması İçin Savaş

Şu âyet, İslam’ı yaşayamayacak durumdaki kimselerin ve hususen çocukların imdadına yetişip, onların kurtarılması için savaşmayı bile göze almayı emretmekte, bunu yapabilecek durum ve şartlarda olanlara sorumluluk getirmektedir: “Size ne oluyor da: ‘Rabbimiz! Bizi, halkı zalim olan bu şehirden çıkar, katından bize bir sahip gönder, katından bize bir yardımcı lutfet.’ diyen zavallı erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda ve Allah yolunda savaşmıyorsunuz?” (Nisa, 4/75)

Şehitlik mi Üstün, Terbiye Hizmeti mi?

Çocuklarımızın sağlıklı bir terbiye üzere geleceğe hazırlanması yolunda verilecek hizmetlerin Allah nezdindeki önemini ifade eden âyet ve hadislerden bahsettikten ve bilhassa müminlerin annelerine hitap üslûbuyla mümin kadınlara, evlerde kalıp “Kur’ân ve Sünnet’in zikri ile meşguliyeti” irşat buyuran Ahzab suresinin 33-34’üncü âyetlerini de hatırlattıktan sonra, bu hizmetlerin, en üstün derece bilinen şehitlik mertebesinden de üstün olacağını söylememize imkân veren bir hadisi aşağıya aynen kaydediyoruz. İbretle, dikkatle okunmalıdır:

Talha ibn-i Ubeydillah (radıyallâhu anh) anlatıyor: “Beli (kabilesinden) iki kişi Aleyhissalâtu Vesselâm’ın yanına geldiler. İkisi beraber Müslüman oldular. Biri gayret yönüyle diğerinden fazlaydı. Bu gayretli olanı, bir gazveye iştirak etti ve şehit oldu. Öbürü, ondan sonra bir yıl daha yaşadı. Sonra o da öldü.”

Talha (devamla) der ki: Ben rüyamda gördüm ki: “Ben cennetin kapısının yanındayım. Bir de baktım ki yanımda o iki zat var. Cennetten biri çıktı ve o iki kişiden sonradan ölene (cennete girmesi için) izin verdi. Aynı vazifeli zat, bir müddet sonra yine çıktı, şehit olana da (içeri girme) izni verdi. Sonra, adam benim için geri geldi ve:

‘Sen dön, senin cennete girme vaktin henüz gelmedi!’ dedi. Sabah olunca Talha bu rüyayı halka anlattı. Herkes bu rüyada şehit olan zatın sonradan cennete girmesine şaştı. Bu, Resûlullah’a kadar ulaştı, rüyayı ona anlattılar. (Dinledikten sonra) Aleyhissalâtu Vesselâm: ‘Burada şaşacak ne var?’ buyurdular. Halk: ‘Ey Allah’ın Resûlü! Bu zat (din için) çalışmada öbüründen daha gayretli idi ve şehit de oldu. Ama cennete öbürü ondan evvel girdi.’ dediler. Bunun üzerine Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm): ‘Berikisi ondan sonra bir yıl hayatta kalmadı mı?’ dedi.

‘Evet!’ dediler. Aleyhissalâtu vesselâm: ‘Ve o Ramazan’ı idrak edip oruç tutmadı mı, bir yıl boyu şu şu kadar namaz kılmadı mı?’ buyurdular. Halk yine: ‘Evet!’ deyince, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm):

‘Şu halde ikisinin arasında bulunan mesafe, gök ile yer arasındaki mesafeden fazladır!” buyurdular.’75

Şehitlik, şartlar gerektirdiği zaman doğacak bir fırsattır. Hayatta asıl olan yaşamaktır, ölmek değil. Öyleyse yaşamanın, şehitlikten üstün olan bir şekli olmalıdır ve din bu şekli öne çıkarmalıdır. Yukarıda kaydettiğimiz hadis, bu paralelde gelen naslardan biridir. Hadiste Resûlullah, farzların ifasını hatırlatmıştır. Farzlarını yapmak şartıyla, kişinin, din emrettiği için meşru olan bütün faaliyet ve amelleri ve hususen terbiyevî ilgileri; şehitlikten geri kalmayan ve hatta -şuur ve niyete mukârin iseler- hadiste de açık bir üslupla ifade edildiği üzere, şehitlikten kat kat ileri bir ehemmiyettedir.

Cihad mı Tercih Edilmeli, Aile mi?

Aile efradının talim ve terbiyesinin, İslamî sistemde ne kadar önemli olduğunu gösteren -daha önce de zikri geçmiş- bir hadisi tekrar hatırlatacağız:

Müslim ibn-i Yesâr anlatıyor: ‘Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm), bir seriyyeyi (askerî birlik) sefere gönderiyordu. Bir genç de ortaya atılarak, katılmak istedi. Resûlullah:

– Ailene (nezaret edecek) bir büyük bıraktın mı?’ diye sordu. Genç: “Hayır!” deyince:

– Ailene dön. Zira cihadın iyisi onlar içindedir, buyurdu.76

Burada vurgulanması gereken incelik, Resûlullah’ın sulh zamanında değil, askerî bir sefer sırasında bunu söylemiş olmasıdır.

Evet, bir kere daha hatırlatmanın yeridir. İslam, aile içerisinde aile efradının terbiyesine yönelik gayretleri “en büyük cihat” olarak vasıflandırmıştır.77 Bediüzzaman, bu noktada şöyle der: “Herkes kendi âleminde bir kumandan olduğundan, âlem-i asgarında cihâd-ı ekber ile mükelleftir. Ve ahlâk-ı Ahmediye ile tahalluk ve sünnet-ii nebeviyeyi ihya ile muvazzaftır.”78

Kur’ân-ı Kerim de Talim ve Terbiyeye Öncelik Veriyor

Söz buraya gelmişken, savaşa gidildiği zaman, halkı aydınlatacak kimselerin geride kalıp ilim tahsiline devam etmelerini emreden âyet-i kerîmeyi de hatırlatmamız gerekmektedir: (meâlen)

“Müminler toptan savaşa çıkmamalıdırlar, her topluluktan bir taifenin, dini iyi öğrenmek ve milletlerini, geri döndüklerinde uyarmak üzere geri kalmaları gerekli olmaz mı! Ki böylece belki yanlış hareketlerden çekinirler.” (Tevbe, 9/122)

Üzerimizdeki En Önemli Kul Haklarından Biri Çocuklarımızın Terbiyesidir

Dinimiz, insanı sorumlu tutarken, üzerindeki hakları esas alır. Allah’a karşı namaz, oruç gibi vazifelerimizi yapmazsak, Allah’a karşı suç işlediğimiz gibi, insanlara karşı vazifelerimizi yapmazsak, insanlara karşı suç işlemiş oluruz ve üzerimizde kul hakkı kalır. Resûlullah kul hakkının ciddiyetine dikkat çekmek üzere, Allah yolunda şehitlik gibi, en yüce bir mertebeyi elde eden bir kimsenin bile, bütün günahları affedilirken, “üzerinde kul hakkı varsa bu hakkın affedilmeyeceğini” belirtir.79

İnsan üzerinde, kardeşinin gıybeti, kalbinin kırılması, haksız yere malına, canına, haysiyet ve şerefine ilişme vs.den hâsıl olan kul hakları vardır. Öyle anlaşılıyor ki, bu hakların en ağırı, en ciddi olanı, aile efradına ve hususen çocuklarına karşı olan haklardır. Bu hakların önemindendir ki, bir kısmını yukarıda kaydettiğimiz gibi pek çok âyette, mümin kişi bu noktada uyarılıyor ve ebedî hayatını kaybetme veya kazanma şansı bu hakkın eda edilip edilmemesiyle irtibatlandırılıyor: Mümin, aile fertlerine karşı üzerindeki vazifeleri yerine getirmeyerek onların uhrevî helakine sebep olduysa, kendisi de ebedî hüsrana düşecektir. (Bkz.: Zümer, 39/15-16)

Öyleyse, Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm) Efendimiz’in: “Akıllı kişi, ölümünden sonrası için çalışandır.”80 sözünün gereğince akıllı kişi; ahiretini en ciddi şekilde tehdit eden ailevî sorumluluk noktasında son derece hassas davranıp, o meselede kendini garantiye almaya çalışan kişidir.

Bu arada çocukların hakkının yenilmesi, yani iyi bir terbiye alma haklarının yerine getirilmemesi, elbette âyet-i kerîmede ifade edildiği üzere, ebedî hayatı tehdit eden büyük bir zulümdür. (Zümer, 39/15-16)

Bu konunun teferruatına girmeksizin, çocukların anne ve babaları üzerindeki haklarının ciddiyetini ihsasta, bizim gibi mütehayyirlere ışık tutacak mevzuyla ilgili “hukuki bir içtihâdı” Muhammed Ebû Zehre’nin el-Ahvâlu’ş-Şahsiyye adlı kitabına derc ettiği bir dipnottan aynen sunacağız:

“Bir kısım kadınların çocuklarını terbiyeye salih oldukları (yani, hidâne şartlarını taşıdıkları) halde, onları çocuk yuvalarına yada ıslahhanelere gönderdiklerini nazar-ı dikkate alarak, Mısır teşriatı, onları çocuklarına bizzat bakmaya mecbur etti. Bu mevzudaki hüküm şudur: “Lâyiha veya şer’i muhakeme usulünde bir nassın bulunmadığı durumlarda, mahkemeyi, o mevzudaki ercah görüşe uygun şekilde hüküm vermekle kayıtlayan Hanefi fıkhı, ana okullarını tanımaz. Bunlar hiçbir şekilde annenin yerini de alamaz. Çocuk için aslah (en uygun) olanı -ki hükmün medarı da budur- muktedir olduğu müddetçe çocuğu annenin terbiye etmesidir. Ana okulları, çocuğun maddi ihtiyaçlarını hakkıyla karşılayacak bile olsa, anne şefkatinin yerini alamaz. Bu şefkat, anneden başka hiçbir kimsede bulunmaz da. Anne ne kadar katı ve şiddetli de olsa, çocuğuna karşı bir başkasından daha merhametlidir. Bu şefkate çocuğun tabii ve kanuni hakkı vardır. Onu bu haktan mahrum etme salahiyetine kimse sahip değildir. Öyleyse çocuğun anne üzerindeki hakkı iskat edilemez... Kadının asıl vazifesi zevciyyettir (aile hanımı olmaktır) ve bununla ilgili işlerdir. Faydası ve kadının ondaki selahiyeti hususunda ne söylenirse söylensin bir işle meşguliyet bahanesi, onu bu asli ve tabii vazifesinden tecrit edemez. Zira annelik vazifesinin terki doğru olamaz. Hatta başka meşguliyet ve işler, kadın için tabii ve asli olan annelik vazifesine denk bile değildir. Hükümet işinde veya hükümet dışı işte çalıştığı için söz konusu analık vazifesine “kâdir olamadığı” iddiası kabul edilecek olsa, ortaya çıkan netice şudur: Başka bir vazifeyi kabullenmekle elde edilen hakka, annelik vazifesinin ihlaliyle ulaşılmıştır. Şu halde bu hak, batıl bir yolla elde edilmiş olmaktadır. Bu ise, makbul olmayan bir neticedir.”81

Kahire mahkemesinin bu hükme varışını kavramada bize yardımcı olacak, Hanefi mezhebinin bir hükmünü belirtmede fayda var: “Hidâne82 hakkı kime aittir?” meselesinde, Hanefiler bunun hem “anneye”, hem de “çocuğa” ait olduğu esasını benimsemişlerdir.83 Çocuk, hukuken ehliyetli olmadığı için bu hakkından vazgeçemeyeceği gibi, velisi de -çocuk adına- çocuğun aleyhine olacak bir tasarrufta bulunma yetkisine sahip değildir.84

1. Kul Hakkı Endişesiyle Ağlayanlar

Ahirette, kul hakkından gelecek sorumluluğun ciddiyetini düşünerek “Keşke insan olmasaydık da böyle ağır bir imtihana maruz kalmasaydık.” manasında beyanlarda bulunan ilk büyüklerimizden birkaç misal kaydediyoruz:

Hz. Ebû Bekr (radıyallâhu anh) şöyle der: “Allah’a yemin olsun, yol kenarında biten bir bitki olup üzerimden bir devenin geçip beni yemesini, sonra geviş getirip iyice çiğnemesini, sonra midesine geri göndermesini, sonra mayıs olarak dışarı atmasını fakat insan olmamayı ne kadar isterdim.”

Hz. Ömer de şöyle demiştir: “Keşke ben ailemin bir koçu olsaydım. Beni semirtselerdi. Kesilecek kıvama geldiğimde ailemi sevenler, ziyarete gelselerdi. Ailem onlara ikram etmek için beni kesselerdi. Bir kısmını kızartıp bir kısmını yeselerdi. Fakat ben insan olmasaydım.”85

Hz. Ebû Zerr el-Gıfârî, Resûlullah’tan, “Allah’a kasem olsun, şayet siz benim bildiğimi bilseydiniz az güler çok ağlardınız.” mealindeki uhrevî sorumluluğun ciddiyetini dile getiren bir hadis rivayet ettikten sonra ilave eder: “Allah’a yemin olsun sökülüp atılan bir ot olmayı ne kadar isterdim!”86

Ebû Ubeyde ibn-i el-Cerrâh’ın, Resûlullah’tan gerçeğin dersini alan büyüklerden bir diğerinin temennisi de ibretli: “Bir koç olmayı, sahibim tarafından kesilip etimin yenmesini, suyumdan çorba yapılmasını ne kadar isterdim.”87

Hz. Muaviye’nin (radıyallâhu anh) de ölüm geldiği zaman şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Keşke Mekke’nin Zu-Tuva semtinde yaşayan sıradan bir Kureyşli olsaydım da, hiçbir idarecilik almasaydım.”88

Hz. Aişe (radıyallahu anhâ) da benzer temennilerde bulunmuştur: “Keşke yerde biten otlardan bir ot olsaydım da, yâdı olan, zikri geçen biri olmasaydım.”89,“Keşke unutulup gitseydim.”90, “Vallahi bir kesek (toprak parçası) olmayı ne kadar isterdim, vallahi Allah’ın beni hiçbir şey olarak yaratmamış olmasını ne kadar isterdim.”91 Ölüm geldiği zaman söylediği tasrih edilen şu sözü de, onun ve benzer temennilerde bulunan diğerlerinin, bu nevi temennilerdeki maksatlarını açıklar: “Keşke yaratılmasaydım, keşke bir ot olsaydım da üzerime terettüp eden (mükellef olduğum) borcumu hakkıyla ödemiş olsaydım.”92

Uhrevî sorumluluğun ciddiyetini onlar kadar yüreğinde hissetmeyenlere bu sözler fazla bir şey ifade etmeyebilir. Aleyhissalatu Vesselam’ın yukarıda kaydettiği hadisini hatırlatarak: “Atalarımız doğru söylemiş, keyyis olmayana her gün bayram.” diyoruz.

2. Günümüzde Ne Söyleniyor?

Çocukların terbiyesi hususunda ailevî sorumluluk bahsini bitirirken, kısa bir istitradla, bu meseleye günümüz Batısının nasıl yaklaştığına değinmekte fayda görüyorum. Her fırsatta dile getirdiğimiz üzere, aklın yolu birdir. Biz Müslümanların, vahiy suretiyle zahmet çekmeden hazır bulduğumuz bir kısım düstürları, Batı akıl yoluyla, tecrübe ile yanıla düzelte bulmuş; her seferinde tıpatıp aynısı olmasa bile, gittikçe aynıya yaklaşan bir tempo ile, İslam’ın dediklerini tekrara başlamıştır. Bu meselede de öyle. Söz gelimi, Amerika Birleşik Devletleri’nde, “Çocukluğun Yok Oluşu” adıyla yaptığı bir çalışma ile, Batı’daki tarihî gelişim çerçevesinde çocuk meseleleriyle ilgili kıymetli bilgi ve tahliller sunan Neil Postman, kitabının son kısmında altı soru sorar ve bunlara cevap arar. Burada vurgu yaptığı bir mesele, medyanın ve hususen televizyonun, çocukların aleyhine olan gelişmelerdeki rolüdür. Postman, son olarak, ailenin bu paraleldeki menfi gelişmelere karşı yapacak bir şeyinin olup olmadığı meselesini ele alır ve “Fert, bu gelişmelere karşı koymada güçsüz mü?” sorusunu sorar. Arkadan:

“Hayır!” şeklindeki cevabını kaydeder. Ve bunun yolunun, moda olarak yaşanan Amerikan kültürüne gösterilecek dirençten geçtiğini belirtir. Kendi ifadesi oldukça serttir: “Özellikle direnç, ebeveynliğin Amerikan kültürüne karşı bir isyan hareketi olarak kavranmasını gerektirir.” Ortaya konacak dirence evliliği devam ettirmek, ailede çocuklara cinsi davranışlarda, dilde, üslupta, görgü kaidelerinde, ruhî-ahlâkî bir kısım disiplinleri kazandırma nevinden örnekler verdikten sonra, sözünü ettiği “asilik”in en önemlisinin “medyanın çocuklara ulaşmasının önlenmesi” olduğunu söyler ve bunun iki yolu olduğunu belirtir. Özetle:

1- Çocukların medyaya ayıracakları vakti sınırlamak,

2- (Kendi ifadesiyle) “Çocuklara neyin gösterildiğini dikkatlice (takip edip) gözlemek ve onlar için medyada sunulan programların tema ve değerlerinin sürekli bir akılcı eleştiri (ve tenkidini) yapmaktır. Her ikisinin yapılması oldukça güçtür ve çoğu ailenin çocuk yetiştirmeye hazır olmadıkları dikkat çekicidir.”93

Görüldüğü üzere, bir Batılı düşünür de; anne ve babaların, çocukları en iyi şekilde yetiştirmeye muktedir olduklarını teyit ettikten sonra, kültürel seviyenin bizden çok daha ileri olduğunda müttefik olduğumuz Amerikan ebeveynlerinin bile, günümüz şartlarında, çocuklarına karşı olan vazife ve sorumluluklarını yerine getirecek seviyede olmadıklarından yakınıyor.

Bu tespit bile, bizim, bu çalışmada bir tez olarak tekrar tekrar ifade edip gerçekleştirilmesini teklif ettiğimiz aile içi eğitim seferberliğinin ne kadar yerinde ve mümkün olduğunu gösterir. Ayrıca şunu da belirtmenin yeridir ki; çocukların bizzat aile içinde yetiştirilmesi yeni bir ihtiyaç olmayıp, insanlığın doğusuyla batısıyla geçmişte hayata geçirdiği bir uygulamadır. Nitekim Prof. Dr. Bekir Onur, Türkiye’de Çocukluğun Tarihi isimli değerli çalışmasının Ailede Öğretim bahsinde, nice tanınmış şahsiyetlerin temel eğitimlerini aile içerisinde kendi anne-baba-dede gibi büyüklerinden aldıklarını ifade eden “Eskiden eğitim evde başlardı; bu yüzden biz yalının çocukları temel eğitimi evde aldık.” nev’inden beyanlarını topluca kaydeder. Onur, durumun, Batı’da da böyle olduğunu belirtmek üzere, şöyle devam eder: “Batı’da orta ve üst sınıfa mensup babaların çocuklarının eğitimini kendi görevleri olarak gördüklerini, on sekizinci yüzyılda soyluların babanın oğlu için en iyi öğretmen olduğunu düşündüklerini Heywood’tan öğreniyoruz. Osmanlı toplumunda da babaların, çocuklarının ilk öğretmeni olması, çok eski tarihlere kadar gitmektedir.”94.95

Fransız Millî Nüfus Araştırmaları Enstitüsü (L’İnstitut National d’Etudes Démographiques) tarafından, 1975’te, nüfus gerilemesinin sebepleriyle ilgili hazırlanmış bir raporun bir bölümünde ifade edilen bazı fikirler de, burada kayda değer. Zira, rapor her ne kadar nüfus azalması ile ilgili ise de, orada ailenin terbiyevî rolünü azaltıcı bir hususun, kadınların aşırıya kaçan çalışma arzularından kaynaklandığı görülmektedir:

Rapora göre, Fransa’da doğumun azalmasına sebep olan amillerin başında, mütenakız (birbirine zıt) iki arzunun mevcut oluşu gelmektedir. İlgili tahlili aslından takip edelim:

“... Birinci arzuya göre; ‘kadınlar, git gide daha yaygın bir şekilde, mesleki bir faaliyet icra etme arzularını ortaya koymaktadır ve her bir fırsatı fiilen değerlendirmek suretiyle bunu fiiliyata dökmektedirler...’ Söz konusu Enstitü’nün araştırmalarıyla ortaya çıkan, ‘... buna zıt ikinci arzu ise, kadınların, yavrularını, en az iki yaşına kadar, bizzat kendileri büyütme istekleridir. Bu basit bir temenni olmayıp, şiddetli ve samimi bir arzudur. Öte yandan bir çok doktorlar, bu arzularını gerçekleştiremeyen aile annelerinin ruhen hastalandıklarını, ‘suçluluk duygusuna kapıldıklarını’ tespit etmişlerdir. Keza, umumiyetle çocuk mütehassısları da, bebeklerin normal gelişmesi için en lüzumlu ve en muvafık şart olarak, küçük yaşlarda annenin çocuğun yanında olmasına hükmetmişlerdir.

Bu iki arzunun birleştirilip telif edilmesi, en az iki hususun beraberce gerçekleştirilmesine bağlıdır:

Birincisi, kadınlara, gelirlerine tâbi olarak değişecek bir annelik ücreti tahsis etmek, bu ücreti de öyle bir miktar ve seviyede tutmak ki, en mütevazi ve fakat en velut ailelerin bile, iki yıl boyunca kadının mesleki gelirinden mahrum kalmamasına imkan verebilsin.

Gerçekleşmesi gereken ve fakat tatbik mevkiine konulması daha zor olan ikinci şart da, kadına tanınan bu iki yıllık iznin kadının işiyle olan alakasını kesmemesidir. Ta ki çocuğunu büyütmek üzere işini terkeden kadın, bu iki yıl sonunda, eski işine, aynı vasıf ve kıdem haklarıyla tekrar girebilsin.”96

Kadını aile dışına iten aşırı hürriyetçi fikir ve hareketlerin, çocuk meselesinde ne derece mahzurlu neticelere götürdüğünü ifade eden tespitler çoktur. Buna, yukarıda zikri geçen Postman’ın bir uyarısını da eklemek isteriz. Postman, ailenin gücünü medyanın zayıflattığını belirttikten sonra, sözü çok daha dikenli bir sahaya taşıyarak, “Ailenin gücünü daha çok tahrip eden şeyin, kadın hürriyeti hareketi” olduğunu söyler ve bunu telaffuzdan dolayı maruz kalabileceği bir kısım tenkitlerin önüne geçmek endişesiyle, ihtiyatî bir mülahazadan sonra, sözlerine cesaretle şöyle devam eder:

“Kadınların iş alanında, sanat dünyasında, endüstride, ve meslekî alanda yer edinirlerken, geleneksel çocuk bakımı kalıplarının gücü ve anlamında ciddî bir çöküş olduğu inkar edilemez. Her ne kadar yapılan tenkitler, kadınların tek rolünün bakıcılık olduğundan meydana gelse de, çocukluğun idarecisi olan, onu biçimlendiren ve koruyan kadınlar, ve sadece kadınlardır. Erkeklerin, kadınların oynadığı role benzer herhangi bir şeyi üzerine alacak olmaları mümkün değildir ve hâla çocukları yetiştirme konusunda erkeklerin öyle yapmaları için ne kadar duyarlı olduklarının önemi yoktur. Nitekim her iki cinsiyetin aileleri dünyada ilerlerken, çocuklar yük gibi bir şey olmaktalar ve giderek çocukluklarının mümkün olduğunca erken bitmesinin en iyi olduğu farzedilmektedir.” Postman, tahlilini kendi memleketiyle ilgili olarak şöyle noktalar: “Tüm bunlar şu gerçeğe yol açmaktadır: Sosyal gidişatta 180 derecelik bir dönüş olmadıkça, Amerikan ailesi çelişkiye ve çocukluğun erimesine güçlü muhalefet geliştiremeyecektir.”97 Badinter de, Annelik Sevgisi adlı kitabında “Çalışan anne” başlığı ile kaydettiği kısımda bu meseleye temas ederek, buna benzer kanaatte olan nicelerinin “kadının çalışmasının, insan ırkını kemiren toplumsal facia ve yozlaşmalara sebep olduğu”na, “babanın çocuk yetiştirmede annenin yerini dolduramayacağı”na dair kanaatlerini kaydeder. Bu görüşlerden biri aynen şöyle: “Eş, önce işçi, tüccar, köylü veya sosyete kadını olmamalıdır; o, her şeyden önce, anne olmalıdır.”98 Yeri gelmişken, Bediüzzaman merhumun da, “Kadınlar yuvalarından çıkıp beşeri yoldan çıkarmış; yuvasına dönmeli.” dediğini hatırlatmak isteriz.

Evet, çocuk yetiştirmek elbette son derece önemli ve hayatî bir meseledir. İnsan hammaddesini yoğurma, işleme; ondan âlim, sanatkâr, kâşif, fatih inşa etme işidir. Bu iş, önemli olduğu nispette çetindir, zordur ve ciddiye alınması gerekir. Ve bu iş ilim ister, dirayet ister, feraset ister, sabır ister, maddi ve manevi fedakârlıklar ister. Bu sebeple, gerek fert gerekse milletin kaderinde ebedî hayatı kaybettirecek veya kazandıracak kadar ehemmiyet arz eder. Sağlıklı terbiye, her yerde, her zaman başta anne olmak üzere ailenin yakın ilgisiyle mümkündür! En büyük ilgi ve fedakârlık da, bu işte annelere düşmektedir. Bu yüzden olacak; dinimiz, kadına, anne olma itibariyle, erkeğe nispetle üç kat fazla önem atfetmiş; “Cennet annelerin ayağı altındadır.” demiştir. Aslında bütün canlılarda, neslin devamında, tabii olarak büyük görev ve sorumluluk annelere yüklenmiştir. Bu, Yüce ve Hakîm olan Yaratıcı’nın bir programı ve takdiridir. Her canlı, fıtratına uyarak, bunu itirazsız yerine getirirken insanoğlu, kendi planında beşerî mülahazalarla bu umumî ahengi bozmakta, terbiyecilik vazifesinden yan çizmeye kalkmaktadır. Ama bu ihmalin acı meyvelerini de, ahlâksızlığın artması, dünya ve ahiret saadetlerimiz için şart olan insanî değerlerin kaybolması şeklinde görmekteyiz. Gittikçe artan maddi zenginlik, teknik imkân ve kolaylıklara rağmen, yeryüzünde beşerî huzur ve saadet kaybolmakta; akan masum kanları, dökülen gözyaşları, arşa yükselen mazlum inlemeleri vicdan sahiplerini derinden sarsmaktadır.

Ebeveynin Yerini Dadı Alırsa

Çocukların temel eğitiminde, ebeveyn ilgisinin önemine temas ettikten ve “Özellikle varlıklı İstanbul ailelerinde, bütün aile büyüklerinin iyi eğitim almış kimseler olmaları sebebiyle, çocuklarının temel eğitimini kendilerinin verdiklerini”99 belirttikten sonra, Osmanlılarda bir dönem mezkur geleneğin bozularak, bu hayatî işin başka ellere verildiğine de dikkat çekmemiz gerekmektedir. Yine Onur’un derlediklerinden öğreniyoruz ki, 19. asrın ortalarından itibaren, başta İstanbul olmak üzere, büyük şehirlerin varlıklı ailelerinin çocukları, “Çerkez dayı”, “Arap dadı”, “yaşlı lala” gibi unvanlarla anılan mürebbiler tarafından büyütülmektedir.100 Osmanlı’nın yıkılışının derin sebepleriyle ilgili daha gerçekçi bir ipucunu teşhis düşüncesiyle özellikle üzerinde durulması gereken bir durum, Tanzimat döneminde “bütün üst tabaka ailelerinde” yabancı mürebbiye tutmanın moda olması hadisesidir. Geleneksel anne-çocuk ilişkisini değiştiren, annenin çocuk üzerindeki hâkimiyetini azaltan101 mürebbiliğin vahim hâlini, Merhume Samiha Ayverdi’nin sunduğu nefis tasvirden dinleyelim:

“… Kırk sene evvel İstanbul’da mürebbiyelik, topsuz tüfenksiz bir imparatorluk demekti. Müreffeh her Türk ailesinin içine adım atmak demek, orada asla muaheze ve itiraza çarpılmadan saltanat sürmekle birdi. Mürebbiyenin hususi odası, hizmetine verilen cariye, kaprislerine körü körüne itaat edilen bütün bir ev halkı vardı. Mürebbiye evin içinde kimsenin anlamadığı bir dille okutup yazdırdığı çocukla, ne yapar, ne söyleşir kimse bilmezdi. Bilinmesi lâzım olan bir şey varsa onun her yaptığının, her işlediğinin ayn-ı hikmet oluşu idi. İşte bu yüzden de çocuk altı yaşına geldiği halde, “Ezan okunuyor.” diyeceği yerde “İmam bağırıyor.” derdi. Henüz büyükbabası, konağında cemaatle namaz kıldığı, kendi babası Cuma namazlarını kaçırmadığı halde, mürebbiyenin şaheseri olan bu körpe insana, mukaddesatı, bir yüz karası imiş gibi, silinmek, bertaraf edilmek zevki aşılandı.

Fakat çocuk, bu darbeyi sade imanına yemedi. Din, merkezden muhite açılan iç içe halkaların hepsini birden kucakladığı için ilk kastedilen o oldu ise de, milliyeti, an’anesi, bağları, hâtıraları hülasa tekmil kıymetleri teker teker kurşun sıkılan hedefler arasında kolay kolay devrilip gitti.

Artık çocuk himaye çağından çıkıp, mürebbiye de dört başı mâmur zaferinin hazzı ile eve vedâ edeceği zaman, sanki bu zaferin mükafatı olarak o, bilgisi, dirayeti ve nezaketi medhedilerek bir başka aileye tavsiye ve devredilmek suretiyle önüne yeni ve elverişli bir zemin daha hazırlandı. Böylece mürebbiye denen canlı tehlike, hâmili olduğu mikroba karşı muafiyete sahip bir portör çalımı ile, taşıdığı mikroplardan bol bol ve rastgele etrafına dağıttı durdu…”102

Yukarıda anlatılanları tamamlamak ve asıl mevzumuz olan “çocuğun aile içinde anne ve babası tarafından şuurla yetiştirilmesinin ne kadar önemli olduğu”nu da belirtmek üzere, Azerbaycan’ın Mehmed Akif’i Bahtiyar Vahabzâde’nin “Bugün Azerbaycan’ın en mühim bir ‘problem’i” değerlendirmesiyle kendisinden işittiğim bir vak’ayı hatırlatan bir durumu, Türkiye’nin hâricî bir dayatma olarak değil, Tanzimat’tan mevrus hâlet-i ruhiyenin bereketine(!) binaen, kendi rızasıyla yaşadığını burada kaydetmek istiyorum. Vahabzâde, Komünist dönemde, üniversitede okumuş olan neslin, Ermeni ve Rus kadınlarıyla evlenmeye zorlandığını ve bu çeşit evlilik yapmayanlara devlet dairelerinde iş verilmemek suretiyle ciddi baskılar uygulandığını, pek çok insanın bu baskılara dayanamayıp yabancılarla evlendiğini ve sayılarının elli bin civarında olduğunu 1997’de söylemişti. Bizdeki vak’a, İkinci Cihan Savaşı’yla yaşanır: “Çocuklar, Avrupa’daki savaş zamanında dünyaya gelmişlerdi. Almanya’dan kaçmış ve Türkiye için hiç de erişilmez olmayan ücretlerle çalışan Alman dadılar vardı Ankara’da, o sıralarda. Hepsi de bakımlı, şık, iyi eğitim görmüş kadınlardı… Bu dadıların çoğu da, sonradan evlenip Türkiye’de kalmışlardı. Ankara’da 1935 ile 1945 yılları arasında doğan pek çok bürokrat ve mühendis çocuğunun annelerinin Alman olması İkinci Dünya Savaşı’nın Türkiye’ye yansıyan garip bir cilvesiydi belki de…”103

Aile Zayıflıyor

Çağdaş müellifler, çocuğun eğitiminde en etkin, en müessir grubun aile olduğunu vurgulayıp, “Yakın ilgi ve murakabeyle ailenin, çocuğun bilgi edinme ve yönlendirilmesinde ona tesir edecek çevreleri kontrol altına alabileceğini” ısrarla dile getirirken, bir yandan da ailenin önemi arttıkça çocuk üzerindeki tesirinin azaldığına dikkat çekiyorlar. Çocuk üzerinde tesir icra edip, onu yönlendirecek teknik imkânlar çoğalıp güçlendikçe, çocukla yakınlık ve beraberliği sebebiyle, onu tekniğin menfi tesirlerinden kurtarmada ailenin önemi artmaktadır. Bir şartla ki aile, çocuğa gerekli ilgiyi yeterli derece ve kıvamda göstermiş olsun. Ne var ki, aile, ilgi ve bilgi azlığı sebebiyle üzerine düşeni hakkıyla yerine getiremediği için, teyp, radyo, televizyon, internet, volkmen gibi yeni teknik imkânlar ailenin otoritesini sarsmıştır. Bir de aile, söz gelimi bilgisayar konusunda şuurlu değilse, yani bilgisayarın nasıl çalıştığını; hususi dünya görüşlerini insana nasıl empoze ettiğini; hayatı, hâdisatı değerlendirme, hüküm verme kapasitemizi nasıl sinsice değiştirdiğini bilmezse, çocuğun onun oyun-eğlence gibi faydadan çok zarar verecek yönlerine kapılmasını önleyemez. Bu durumu sebebiyle, yeni teknikler ve hususen televizyon, çocuk için ikinci bir aile yerine geçer; dahası bunlara çocuğun ayırdığı zamanın ilgisizlik sebebiyle artması nispetinde, bilhassa babaların otorite ve etkinlikleri iyice zayıflayarak, ikinci, üçüncü… beşinci, belki de altıncı… ve hatta onuncu derecelere düşmektedir. Bütün bu hususlarda, ailenin bilgilendirilip güçlendirilmesi gerekmektedir.104

50 Bu konunun teferruatı için bkz: Hz. Peygamber’in Sünnetinde Terbiye, s. 44, Allah’ın Çocuklara Bahşettiği Haklar, s. 44-48, Ahkâmu’s-Sığar, s. 220.

51 Buhârî, Mevâkît 4, Zekât 23, Savm 3, Fiten 17; Müslim, İman 231, Fiten 25

52 İbn-i Kesir, Tefsiru’l-Kur’âni’l-Azîm, 7/29

53 Bkz.: İbn-i Ebî Cemre, Behçetu’n-Nüfus, 1, 199, Bediüzzaman, Lem’alar, s. 189

54 Râzi, Mefâtîhu’l-Gayb, 30/27

55 İslam’da Öğretmen ve Öğrenci Meselelerine Dair Geniş Risale, s. 34

56 Behcetu’n-Nüfûs, Beyrut, 1972, 2/47

57 Buhârî, Edeb 2; Müslim, Birr 1; Tirmizî, Birr 1,

58 Suyutî, el-Câmi’u’s-Sağîr, 3642. h.

59 Çocuk üzerinde anne hakkının üstünlüğünde icmadan bahseden âlim çoktur. Bunun sebebini yukarıda kaydettiğimiz âyeti de delil göstererek: 1-Hamilelik zahmeti, 2-Doğum zahmeti, 3-Emzirme döneminin zahmeti diye üç sebebe bağlarlar. (Fethu’l-Bâri 13,5-6) Ancak, en azından istiğna yaşına kadar olan dönemdeki hizmetlerin zahmetleri, talim-terbiyedeki zahmetleri bu hesaplamada zikredilmez. Biz annelerin hadislerde dörtte üç nispetinde gelen tekaddümlerinde, çocuğun hayatı boyunca üzerinde tesir edecek olan terbiyevî etkilerinin de hatırlanmasını, o noktadan annelere terettüp edecek lehlerindeki veya aleyhlerindeki durumların iyi açıklanması gerektiğini belirtmek istiyoruz. Şahsiyetin büyük ölçüde inşa edildiği o dönemde ister istemez anne ile birlikte olan çocukların, daha ciddi bir anne ilgisi görmelerinde annelerin uhrevî sorumluluk düşüncesi etkili olacaktır.

60 Teferruat için, Hz. Peygamber’in Sünnetinde Terbiye kitabımıza bakılabilir: s. 40-43, 77-78

61 Fethu’l-Bâri, 13/5-6

62 Lem’alar, s. 189

63 Aslında hassaten Resûlullah’ın eşleriyle ilgili olan bu vahiyler, 29. âyetle başlar. Ancak şu anki konumuzu ilgilendiren düsturlar daha ziyade 33 ve 34. âyetlerde yer aldığı için diğerlerinin meallerini burada almadık.

64 Hak Dini Kur’ân Dili, 6/3891

65 Buhârî, Nikâh 12, Enbiya 46; Müslim, Fezâilu’s-Sahâbe 210.

66 Beyhakî, Şu’ab, 6/405

67 Buhârî, Nafakat 12; Müslim, Rada 56

68 Bkz.: İbn-i Hacer, Fethu’l-Bâri, 10/139

69 er-Risâle, s. 32

70 Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 6/68

71 Buhârî, Ezân 162, Nikâh 196; Müslim, Salât 134; Nesâî, Mescit 15

72 Bkz.: Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 6/297, 301; Ebû Dâvûd, Salât 53

73 Bkz.: İbn-i Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, 5/109

74 Buhârî, Megâzi 53

75 İbn-i Mâce, Ta’bîri’r-Rüya, 10, (3925. h.)

76 İbn-i Hacer, el-Metâlibu’l-Âliye, 2/82

77 Zaafına dikkat çekilen (Bkz.: Feyzu’l-Kadîr, 3/109) bu hadisi, Hatîbu’l-Bağdâdî Tarih’inde biraz farkla kaydeder ve hadisin metninde, soru üzerine, Aleyhissalatu vesselam, cihâdu’l-ekber’i: “Mücâhedetü’l-abdi hevâhu” yani: “Kulun, nefsinin boş hevesleriyle mücadele etmesidir.” diye açıklar (Tarîh-i Bağdâd 13/523).

78 Divân-ı Harb-i Örfî, s. 55

79 Müslim, İmâret 119, İbn-i Mâce, Cihâd 10

80 Suyuti, Câmi’u’s-Sağir, 6469. h.

81 Ebû Zehre, el-Ahvâlu’ş-Şahsiyye, s. 439

82 Hidâne; çocuğu terbiye hakkı olan kimsenin, onu yanına alarak terbiye etmesi anlamına gelir.

83 Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâî, 4/144

84 Allah’ın Çocuklara Bahşettiği Haklar, s. 87. Bu konu, Allah’ın Çocuklara Bahşettiği Haklar adlı kitabımızda etraflıca tahlil edilmiştir, daha fazla bilgi isteyenlere kitabın aslını görmelerini tavsiye ederiz.

85 Suyutî, Târîhu’l-Hülefa, s. 142

86 İbn-i Mâce, Zühd 19

87 Bkz.: Kütüb-i Sitte Muhtasarı Tercüme ve Şerhi, 12/484

88 K.S.M.T.Ş 13,31

89 İbn-i Sa’d, et-Tabakat, 8/76

90 Hilye, 2/44

91 İbn-i S’ad, et-Tabakat, 8/74

92 İbn-i Sa’d, et-Tabakat, 8/74

93 Postman, Neil, Çocukluğun Yok Oluşu, Tercüme: Kemal İnal, İMGE y. Ankara 1995, s. 191-192

94 Onur, Bekir, Türkiye’de Çocukluğun Tarihi, s.279-283

95 Batı’nın beş meşhur çocuk klasiği (Robinson Crusou, Pollynna, Heidi, Pinokyo, Tom Sawyer) üzerinde yapılan bir tahlilde elde edilen ortak noktalardan biri, bu eserlerde “Dinî değerlere özel vurgu” yapılması ve bu değerleri çocuğa öğretenlerin “ ana-baba-dede ve din adamı” olmasıdır. (Bak. Doğan, Akıllı Küçük, s.172-73)

96 Le Monde Gazetesi, 22 Ocak (Janvier) 1976 nüshası

97 Postman, a.g.e., s.189-90

98 Anne Sevgisi, s. 225-232

99 Onur, Türkiye’de Çocukluğun Tarihi, s. 279

100 Onur, a.e., s. 275

101 Bkz.: Onur, a.e., s. 283-84

102 İstanbul Geceleri, s.127-28

103 Bak. Onur, a.e., s. 285

104 Bak. Postman, s. 187-189

3. BÖLÜM
ÇOCUĞU TANIYALIM

Her Doğan Çocuk Pırlanta Bir Emanettir,
İçi Doldurulacak Boş Bir Levhadır

İslam’ın anlayışına göre, yeni doğan bir çocuk her çeşit bilgiden, alışkanlıktan, maharetten, günahtan yoksun boş bir levha olarak ailenin kucağına konulmuştur. Aile, onu en güzel şekilde doldurmalıdır. Âyet-i kerîme şöyle der: “Allah sizleri annelerinizin karınlarından hiçbir şey bilmezler olarak çıkardı. Ancak sizlere işitme, gözler ve kalpler verdi, ola ki şükredersiniz.” (Nahl, 16/78).

Hristiyanlığa göre çocuk, Hz. Adem’le Havva’nın cennette işledikleri günahın varisi olarak doğar. Aziz Augustinus (M.S. 354-430) “Tanrı gözünde hiç kimsenin, dünyada bir gün yaşayan bir çocuğun bile, günahsız olmadığını” belirtir… Vaftiz olmadan ölecek kadar talihsiz olan çocuklar, bu yüzden Cehennem’in alevlerine yollanacaktır.105

Aslında çocuk hakkındaki bu Kur’ânî telakki; başta Gazali olmak üzere bütün İslam âlimlerinin çocuk fıtratını “boş levha”ya benzetme görüşüne, Batılı eğitimcilerin de, çoktandır table rase yani “boş bir tablo” tabirini kullanarak katılmalarıyla insanlığın ortak görüşü haline gelmiştir.106

Aile bu boş levhayı iyilikler ve güzelliklerle doldurarak sorumluluğunu müdrik, müstakim bir şahsiyet, iyi bir kul yetiştirmekle mükelleftir. Aile çocuğun, mümin veya müşrik, iyi veya kötü yetişmesinden sorumludur. Hadiste Aleyhissalatu Vesselam şöyle buyurmuştur: “Her çocuk fıtrat üzerine yaratılır… Lisanı açılıncaya kadar bu hal üzere devam eder… onu anne ve babası Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır, Mecusileştirir. (Eğer anne - baba Müslümansa çocuk da Müslüman olur....)”107

İlk kısımda kaydettiğimiz âyet, çocuğun cahil olarak dünyaya geldiğini belirtirken, bu fıtrî cehaleti gidermede ona verilen ilim elde etme yollarına da dikkat çeker:

1- Kulak,

2- Göz,

3- Kalp

İlmi elde etmenin bu üç temel yoluna, aynı sıra ile başka sure ve âyetlerde de temas edilir.108 Kur’ân bazı kere, bu kelimelerin müteradiflerini (eş manalılarını) kullanır. Ayrıca sağır (summ), kör (umy), dilsiz (bukm, ebkem) kelimeleriyle de aynı mana ifade edilir. (Bakara 2/18) Bu âyetlerde çoğunluk itibariyle önce “kulağın” zikredilmiş olması dikkat çekicidir. Böylece ilahî irşat, bize ima eder ki, çocukta şahsiyetin inşasında ve ilim kazanmada, kulağın rolü, -pratik hayatta “gözü” daha önemli addetsek de- gözden daha öncelikli ve önemlidir. Nitekim, sağır olan aynı zamanda dilsizdir ve hiçbir manaya intikal edememektedir. Hâlbuki işitmesi olanlar, gözleri görmese bile, -pek çok dalda ihtisas dâhil- yüksek tahsil yapabilmektedir. Dikkatimizi çeken başka bir husus, Kur’ân’da, göz kulak gibi duyularla alınan bilgilerin kalpte işlenerek faydalı hale getirildiğine değinilmesidir:

Burada geçen kalp; bir hâldir, maddi değildir, ruhanî ve manevidir. Akıl, ruh, nefis, fuâd gibi başka kelimeler de yer yer, kalp manasında kullanılır.

Kur’ân’da fuâd yani “kalp” kelimesinin -yukarıda görüldüğü ve ayrıca belirtildiği üzere- bilgi kaynaklarını sayan âyetlerde büyük çoğunlukla üçüncü sırada zikredilmesinden hareketle şunu söyleyebiliriz: Çocukta karakter ve şahsiyetin inşasında, kalbin ve aklın rolü sonradan devreye girmektedir. Yani çocuk önce, aile ortamında işitip gördükleriyle kişiliğini bulmaktadır. Zaten aklî meleke, temyiz yaşı da denen 6-7 yaşlarına doğru sonradan inkişaf eden ve büluğla kemâle eren bir hâldir.

Aleyhissalatu Vesselam, çocukta dinî vasfın, konuşma yaşından itibaren ebeveynin tesiriyle teşekkül ettiğini belirtir. Batılı bir kısım eğitimciler de, altı yedi yaşlarına geldiğinde, çocukta karakterin tamamen veya dörtte üç nispetinde teşekkül ettiğini iddia etmektedirler. Şu hâlde, hangi kaynak esas alınırsa alınsın ortaya çıkan beşerî bir gerçek var: Çocuk, hayatının ilk yıllarında, yani henüz aklî melekesi devreye girmeden, duydukları ve gördükleriyle, şahsiyetini büyük ölçüde elde etmektedir. Bu durum, çocuğun şahsiyetinin inşasında, anne ve babanın ne derece müessir ve dolayısıyla onun geleceğini ne derece belirlemede ne kadar etkin olduğuna delil olur. Bundan dolayıdır ki, Kur’ân-ı Kerim, çocukların uhrevî saadet veya şekâvetinden anne ve babayı sorumlu kılmaktadır.

Temyiz yaşından önce duyarak görerek elde ettiği birikimle çocukta teşekkül eden karakter ve şahsiyet, bir bakıma onun kalp ve ruh hayatını temsil ederek, büluğ sonrası hayatını yönlendirecektir. Yani kişi bundan böyle, beş duyusu ile hariçten elde ettiği ham algıları kalp ve ruh ortamında işlemden geçirerek, kendisini yönlendiren, kararlarına istikamet veren taze bilgilere dönüştürecektir.

Şu halde İslam’a göre, insanın, “kulak” ve “göz” yoluyla elde ettiği ihsasların, “Kulları arasında Allah’tan ancak âlimler korkar.” (Fâtır, 35/22) âyetinde ifade edilen sağlıklı bilgiye dönüşmesinde baş rolü, şahsiyetin mühim bir parçası olan ve aile ortamında teşekkül eden fuâd (kalp, akıl, nefs) oynar. Onun imanla aydınlanmış olmasıdır ki; mezkur hâricî bilgileri dahilde şekillendirecek, yönlendirecek, renklendirecek ve faydalı hâle getirecektir. Şayet kalp, sefahet, şirk ve nifakla kirlenip karanlığa düşmüşse; kulak, göz yoluyla alınan ham bilgileri sağlıklı şekilde işlemek hususunda zorlanmakta, imanî hakikatleri anlamaktan geri kalmakta ve bu hâl kişinin ebedî hüsranlarına sebep olmaktadır “… Onların kalpleri vardır ama anlamazlar, gözleri vardır ama görmezler, kulakları vardır işitmezler…” (A’râf, 7/179). Kur’ân böylelerini “sağır, dilsiz ve kör” olarak vasıflandırır. (Bakara, 2/18, 171; Enfâl, 8/22)

Bu son âyette, insan şahsiyetindeki olumsuz gelişmeye temas edilirken, dış âlemden bilgi edinme yollarından olan “kulak” kelimesiyle değil de, “kalb”le başlanması da dikkat çekicidir. Bu bize, temyiz yaşından ve hatta temyize götüren konuşma yaşından önce ruhî ve manevi terbiyeye öncelik verilmesi, çocuğun doğumdan itibaren kulaklarıyla işiteceklerine ve gözleriyle göreceklerine ihtimam gösterilmesi gereğini ifade eder. Çünkü âyet böylece, rüşdüne eren kimsenin, kulak ve göz yoluyla dış âlemden elde edeceği ham bilgilerin ilk yaşlarda teşekkül ettirilen kalp tarafından yoğrularak sağlıklı bilgiye dönüştürüleceğini ihsas ve iş’ar etmiş olmaktadır.

İslam uleması, âyet ve hadislerin bu husustaki mükerrer uyarılarını göz önüne alarak, çocuk terbiyesinde dinî terbiyeye öncelik verilmesi hususunda ısrar etmişlerdir. Kâbisî, “Kur’ân ve kitabet öğretmek maksadı olmadan sadece başka şeyleri öğretmek için hoca tutmak câiz değildir.” derken Kadı İyâz, dinî müfredatın ağırlıklı olduğu farz-ı ayn ilimlere verilmesi gereken öncelik ve ciddiyeti, “Zira, çocuğun, bilahare kalbinden sökülüp atılması zor olan bozuk bir mezhep üzere yetişme ihtimali var.” gerekçesine bağlar.109

Konumuz itibariyle esas dikkat çekmek istediğimiz nokta şudur: Çocuğun dinî şahsiyeti, hadiste geçtiği üzere, konuşmaya başladığı andan itibaren teşekkül ettiğine göre, öncelikle ilk yıllar olmak üzere büluğ öncesi eğitim, onu dinî bakımdan yüceltecek veya alçaltacaktır. Ya akledemeyen, anlamayan “kör”, “sağır” kılacak veya âlâ-yı illiyyîne, ahsen-i takvime (yücelerin yücesine) çıkaracaktır. Bu iki mertebe arasındaki müthiş uçurum, Kur’ân’a göre “kulak” ve “göz” yollarıyla elde edilen dışa ait ham bilgileri işleyen kalbe, kalbin bu ham bilgileri yorumlamasına bağlıdır.

Bu açıdan ilave etmenin yeridir: Yeni nesillerin bir kısım hurafe ve sapıklıklardan kurtarılmasının en müessir yolu, şahsiyetin büyük ölçüde teşekkül edip tamamlandığı bu ilk yaşlarda sağlıklı bir tevhit inancının verilmesinden geçer.

Hemen dikkat çekmek isteriz: Bu durumu iyi bilen, fakat yeni nesilleri fitne ve fesat fikirler, bir kısım sapıklıklar üzerine yetiştirmek isteyen çevreler, kalplerde kendi telkinlerini dolduracak boşluk kalması için, çok bilmişlik edasıyla, cahil olanlarımızı kandırmak üzere, “Dinî bilgileri ilk yaşlarda vermek doğru değildir, ileri yaşta çocuk kendi iradesiyle seçimini yapmalıdır.” gibi, hiçbir ilmî dayanağı olmayan tamamen ideolojik ve yanlış iddiaları propaganda etmektedirler. Biz buna ilmen de yanlış diyoruz, çünkü, yukarıda belirttiğimiz üzere, Batı’da görüşlerini dinî kaynaklara dayandırmayan eğitim çevreleri, kişi şahsiyetinin büyük ölçüde altı-yedi yaşlarında tamamlanacağı hususunda hemfikirdirler.

Şahsiyetin en önemli unsurlarından birini dinî inancın teşkil ettiğini kim inkâr edebilir? İnsanî feraset bu yanlışlığı teşhise yeterlidir. Kendini bilen kimse, elbette ilmin ve sağ duyunun sözü varken, böylesi hevâdan başka hiçbir dayanağı olmayan ideolojik ve kasıtlı iddialara itibar etmeyecektir.

Çocuğun Eğitiminde Çevrenin Önemi

İnsan şahsiyetinin oluşumunda çevrenin büyük etkisi, insanlığın ortak bir kültürü olarak eski zamanlardan beri bilinir. Hz. Peygamber’in anlattığı tarihî bir kıssaya göre; doksan dokuz kişiyi öldüren bir katil, bir gün gidişatının yanlışlığını idrak ederek, tevbe edip hâlini düzeltmek ister. Bu konuda kendisine nasihat edecek birilerini ararken, bir rahip tavsiye edilir. Gider, ona durumunu anlatır. Doksan dokuz kişiyi öldüren câniyi dinleyen rahip: “Bu kadar cana kıymışsın, buna tevbe mi olur!” diyerek kişinin arayışına olumsuz bir cevapta bulunur. Câni, öfkelenerek rahibi de öldürüp, katlettiği kişi sayısını yüze tamamlar. Fakat câni, rahat değildir; kendisine yol gösterecek birilerini aramaya devam eder. Bu sefer ona bir âlimden bahsedilir. Câni, ona gider, durumunu teferruatıyla anlatır. Resûlullah, çevrenin, gafil bir insanın üzerinde icra etmekte olduğu emrivakisini bir sosyolog hassasiyetinde ifadeye dökmek üzere o âlim kişinin ağzına şu hikmetli cevabı koyar: “Bak hele! Seninle tevben arasına kim girebilir? Ancak, yaşamakta olduğun o habis köyden çıkacaksın. (Zira seni bu cinayetlere iten, köyün bozulmuş içtimaî şartlarıdır, oranın kötü ortamıdır). Falanca köye gideceksin. O sâlih bir köydür, orada Rabbine itaat et.”110 Hadisin Müslim’de gelen vechinde, şu ifade var: “… Falanca yere git, zira orada Allah’a ibadet eden insanlar yaşıyor. Onlarla sen de ibadet et. Artık bir daha kendi beldene dönme, zira orası kötü bir yerdir.”111

Bediüzzaman, meseleyi İbn-i Sina örneğini de vererek anlaşılır bir üslupla anlatır. Ona göre, beşeriyetin telâhuk-u efkârla geldiği bugünkü noktada, çocuklar bile, pek çok meseleyi bilmede İbn-i Sina’dan, -yani şiddet-i zekâ ve kuvvet-i fikir ve kemâl-i hikemiye ve vüs’at-i kâriha noktasında, bu zamanın yüzlerce feylesofundan daha ağır gelecek İbn-i Sina’dan- daha ileridirler, bunlar ondan daha iyi bilmektedirler: “Noksaniyet, İbn-i Sina’dan değil. Çünkü o İbn-i Zaman’dır. Onu noksan bırakan zamanın noksaniyeti idi.”112

Malik ibn-i Nebî ise, çocuk şahsiyetinin oluşumunda mektebin rolünün azlığını ifade ederken şöyle der: “Fert içtimaî vasıflarını mektepten almış olduğu formasyona değil, muhîtine has şartlara borçludur (….) mektep kültürün bir unsurudur, fakat kültür problemini, mektebin halledeceği düşünülecek olursa, onun fonksiyonu hususunda adlandırılmış olur.”113

Çocukların yetişmesinde, içinde yaşadıkları zaman ve çevre şartları elbette son derece önemlidir. Çevre deyince aile, akranlar, akrabalar, diğer büyükler, okul, arkadaş, sokak, çarşı, pazar hayvanlar vs. gibi çok farklı muhitler akla gelir. Sathî (yüzeysel) nazarla bakılınca bunun en önemlisinin okul olduğu bile söylenebilir.

Ancak, bunlardan en mühiminin, en belirleyici olanının ebeveynin tanzim ettiği “aile” olduğunu söylemek gerekir. Çocuğun hayatının çoğu orada geçmekte ve çocuk, hayatı büyük ölçüde orada öğrenmekte ve yaşamakta -ayette belirtilen mutlak cehaletle birlikte- her şeyi öğrenmek üzere kendisine verilen “kulak”, “göz” ve “kalp” kameraları çekimlerinin çoğunu orada yapmakta, iyiye veya daha iyiye, kötüye veya daha kötüye orada yönlendirilmekte, organize edilmektedir. Bu sebepledir ki, Kur’ân, -daha önce genişçe açıkladığımız üzere- çocuğun uhrevî felaketinden ebeveyni sorumlu tutmuştur.

Çocuğun şahsiyetini bulmada, içinde yetiştiği çevrenin ne denli tesirli olduğunu göstermek için, bir gazete haberini özetlemek isterim: Afrika’da açılan Türk okullarında çalışan bir öğretmenin, orada iki çocuğu dünyaya gelir. Çocuklar 4-5 yaşlarına kadar siyahîlerin içinde büyürler. Türkiye’ye dönüşlerinde, İstanbul’da uçaktan inen bu çocuklar meydanda beyaz renklileri görünce korkup ağlamaya başlarlar. Derken yakınlarından geçen iki siyahîyi görüp hıçkırıklarla koşup onların bacaklarına sarılıp sığınma ararlar. Bu haberden duyduğum şaşkınlığı anlattığım bir muhatabım, meğerse uzun yıllar Afrika’da aynı şekilde hizmet veren biriymiş; ilave etti: “Beyaz tenli bir arkadaşım eve misafir geldiği zaman çocuklar korkar ve ağlayarak kaçardı.”

Bu örnek, çocuğun yetişmesinde çevre unsurunun ne kadar öncelikli olduğunu açıkça göstermektedir.

Çocuğun En İyi Terbiye Ortamı Ailedir

Resûlullah’ın (aleyhissalatu vesselâm) getirdiği sünnete göre, çocuk aile içerisinde yetiştirilmelidir. Kur’ân-ı Kerim’de, yetim çocukların aile içerisinde büyütülmesinin gereğine dikkat çekilmiş olması, konumuz açısından son derece önemlidir: “Sana yetimleri sorarlar. (Ey Muhammed) de ki: Onların işlerini düzeltmek (ıslah etmek) hayırlıdır. Eğer onlarla bir arada yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah düzeltenden bozanı ayırt etmesini bilir…” buyrulur. (Bakara 2/220) Bu konunun geniş tahlilini Kur’ân’da Çocuk adlı kitabımıza (s. 162-169) havale ederek, burada, âyetin konumuzu yakinen ilgilendiren bir noktasına temas edeceğiz: “Onlarla bir arada yaşama” meselesi. Yüce Rabbimiz, yetimlerin aile içerisinde yetiştirilmeleri suretiyle, onların ıslahının (düzeltilmesinin) sağlanmasını tavsiye etmiş olmaktadır. Âyette, “Onların ıslahı hayırlıdır.” denmiş; nasıl, kime hayırlı olacağı kapalı bırakılmıştır. Âlimler bunu şöyle anlar: “Yetimin ıslahı, hem yetim hem de İslam cemiyeti için daha hayırlıdır. Aksi halde, gelişigüzel yetişerek cemiyetin başına bela olur ve hayat-ı içtimaiyede büyük rahneler açar.”114 Adliyelik vakaların, çoğunluk itibariyle hep düzensiz ailelerden gelen kimselerce işlendiği malumdur. Diğer bir kısım âyetlerde, yetimlere iyi muamele emredilip (Duha, 93/6-9) kötü muamele yapanlar ciddi tehditlere maruz bırakıldığına göre (Fecr, 89/17; Mâun, 107/1-3), istenen, nasıl olursa olsun bir aile ortamı değil, sağlıklı, yani yetime iyi muamele yapılan bir aile ortamıdır.

Yetim üzerinde böyle hassasiyet gösteren Kur’ân, diğer çocukları gündeme getirmez. Âlimler, çocuklarla ilgili ahkâmın, yetimler vesilesiyle ifade edildiğini, arada fark bulunmadığını belirtirler. Bazı meselelerde ise anne ve babaların şefkatine güvenilerek sükût edilmiştir. Bu durumda, Aleyhissalatu Vesselam’ın tavsiye ettiği, yetimlere gösterilmesi gereken hassasiyetin, öz çocuklar hakkında da muteber olduğu söylenebilir.

“Üç yetimin yükünü üzerine alan kişi, geceleri ibadetle, gündüzleri oruçla geçirmiş ve yalın kılıç cihada gidip dönmüş kimse gibidir. Ben ve o, cennette şu iki kardeş gibiyiz.” dedi ve şehâdet parmağı ile orta parmağını birleştirip gösterdi”115

“Rabbim! İki zayıfların haklarına riayet edilmesi için insanları şiddetle uyarıyorum.”116

“Müslümanların en hayırlı evi, içinde yetim olan ve o yetime iyi muamele edilen evdir. Müslümanların en kötü evi de içinde yetim olan ve o yetime kötü muamele edilen evdir.”117

“Kim bir yetimin başını sırf Allah rızası için okşarsa, ona, elinin değdiği bütün tüyler adedince sevap vardır. Kim, yanında bulunan bir yetim veya yetimeye bir iyilik yaparsa, ben ve o, cennette şu iki şey gibi beraber oluruz.” dedi ve orta ve şehadet parmaklarını gösterip birleştirdi ve ayırdı.”118

“Deveye binen [veya Kureyşli] kadınların en hayırlısı küçükken, yetime en şefkatli olanıdır.”119

“Kalbinin yumuşamasını dilersen bir fakiri doyur ve bir yetimin başını okşa.”120

Kur’ân’da, anne ve babaya gösterilmesi gereken saygı ve hizmetler hususundaki ısrarlı ifadeler de, İslam’ın aileye verdiği önemin bir başka ifadesidir. Allah’a ibadetle, anne ve ‘Babaya saygının yan yana zikri bunlardan biridir: “Rabbin, Kendinden başkasına kulluk etmeyin, anne-babaya iyi muamele edin.’ diye hükmetti, eğer onlardan biri veya her ikisi senin nezdinde ihtiyarlığa ererlerse, onlara ‘Öf!’ bile deme!. Onları azarlama. Onlara güzel ve tatlı söz söyle. Onlara acıyarak tevazu kanatlarını ger ve: ‘Ya Rabbi! Onlar beni çocukken nasıl terbiye ettilerse, Sen de kendilerini öyle esirge!’ de.” (İsra, 17/23-24).

Hadislerde, bazen, aileye verilecek hizmet, cihada gitmekten daha önemli addedilir: Bir seferinde cihat için yola çıkaracağı seriyyenin hazırlığını yaparken bir genç de müracaat ederek katılmak ister. Ancak Aleyhissalatu Vesselam:

– Aileni, sen yokken kollayacak birini buldun mu, diye sorar. Genç, geride kalanların küçük çocuklar olduğunu, kollayacak birini de bilmediğini söyleyince, Resûlullah:

– Onlara dön, en iyi cihat onlara bakmaktır!, buyurur.121

Bir başka sefer de, Resûlullah, bakıma muhtaç anne ve babası olan bir genci askere kabul etmeyip: “Git onlara hizmet suretiyle cihat et.” diye emretmiştir.122

Son olarak belirtmek gerekir ki, 1917’de Rusya’da iktidara geçen komünistler; aileyi burjuva sisteminden kalma, yok edilmesi gereken bir müessese olarak değerlendirerek, uzun yıllar aileyi yıkıcı uygulamalardan sonra yanlışlığı anlayarak “… çocuklara ilk terbiyeyi vermek için ailenin çocuk yuvası, ana okulu, çocuk bahçesi veya herhangi bir devlet müessesinden daha elverişli olduğu hâkim fikriyle, komünist uygulamalardan vazgeçip, 1938’lerde tekrar eski kapitalist aile sistemine dönerler ve aileyi koruyucu tedbirler alırlar.”123 Bu tarihî vak’a da, çocuğun sağlıklı yetişmesinde, aile ortamının ne kadar lüzumlu olduğunu göstermektedir.

Aile En Emin Kaledir

Manevi değerlerin çocuklara aktarılmasının en güvenilir kalesi ailedir. Zamanımızda ilmî tahkiklerle bütün insanlık tarafından yeterince anlaşıldığı üzere,124 kendi değerlerimizi çocuklarımıza verme azmine girdiğimiz takdirde, bunun önüne geçecek hiçbir güç yoktur. Bunun en güzel örneği 1917 ihtilalinden sonra Komünist Rusya’da yaşanan tecrübedir.

Komünistler, kendi rejimlerine uygun homo sovieticus dedikleri “yeni adam”ı yaratmada en büyük engel gördükleri aile müessesesini tamamen ortadan kaldırmak için, “aile”yi “köleliğin ilk şekli” ilan ederek, bir devletin sahip olduğu bütün imkânları kullanmaktan kaçınmaksızın, aileye saldırıya geçmişlerdir. Bu maksatla:

* Dünya ihtilaline yardımcı telakki ettikleri her şeyi mubah addeden yeni bir ahlâk anlayışı uydurma,

* Gençlerde galeyan halindeki şehevî duyguları tahrik,

* Hürriyete kavuşturulmak iddiasıyla kadınları ileri sürme,

* Serbest aşk sloganıyla ortaya atılan nikâhsız beraberliği teşvik,

* Kadın ve erkeği beraber üryan halde hamama sokma,

* Zina fiilini tiyatroda sahneye koyma,

* Ve çocukların ailelerine karşı hâfiye olarak kullanılmaları gibi, insanlık tarihinde görülmemiş uygulamalara başvurulur. Bu yolda pek çok trajik hadise yaşanır.

Çocukların kullanılışına bir bakalım: Bu maksatla bütün okullarda: “Senin kan bağıyla bağlı bulunduğun yakınlarından birinin halk düşmanı olduğunu görecek olursan... o artık düşmandır... onu ihbar edeceksin.” telkinleriyle, mütemadiyen yakınlarını ihbara teşvik edilirler. Babasını ihbar edenlerden Pavlik Niorozov’un yakınları tarafından öldürülmesi hadisesi, abartılı, düzmece sahnelerle süslenerek, tedhîş teşkilatı ilan edilen aile müessesesi aleyhine fevkalâde bir propaganda vasıtası yapılır ve yakınlarını ispiyonlama işinde bayraklaştırılan Pavlik’in heykeli dikilir. “Tevkîf edilen milyonlarca insan, arkalarında milyonlarca düzinelik aile efradı bırakırlar, hepsi de halk düşmanlarının akrabası olarak alçaklık damgası yerler.”

Aile aleyhindeki bu insanlık dışı çalışmalar; Rusya’da, insanlar arasındaki güveni sıfırlayarak halkı “atomlarına ayırıp” cemiyetten ziyade “kum yığını”na çevirerek hayatın tadını kaçırmanın ötesinde, nüfusun düşmesine ve bilhassa erkek nüfusun kadın nüfus karşısında dikkatleri çekecek kadar gerilemesine sebep olur.

Yirmi yıla yakın bir tatbikattan sonra Rusya, Cuvillier’in değerlendirmesiyle125 “Çocuklara ilk içtimai terbiyelerini verme hususunda, ailenin, kreşlerden, çocuk bahçelerinden veya devlet müesseselerinden daha iyi, daha müessir olduğu”nun şuuruna ererek aile meselesinde -kaba tabirle- tükürüğünü yalayıp, “Parti, işine gelen şeye, kendisi için fayda gördüğü anda, alâka gösterir.” prensibiyle otuzlu yılların ikinci yarısında “aileyi takviye etme” işi başlatarak tekrar eskiye dönüş yapar.126 Ailenin korunması maksadıyla yeni kanunlar çıkarır, koruyucu bazı tedbirlere yer verir: Yeni kanun boşanma işini tahdit [ve ilga] eder, çocuk düşürme yasaklanır. Çocuksuz ailelere vergi arttırılır, çocuğu fazla olan ailelere nafaka bağlanır vs. Artık zinayı sahneye koyan Somerset Maugham’ın piyesleri de yasaklar arasına girer; Pavlik’in hayranları (çocuklar) artık aileyi değil, “yabancıları” ihbara teşvik edilirler. Yeni durumda “ailenin her bir üyesi, ailenin teşkil ettiği kolektifin bir parçasıdır.”127

Hiçbir devlet, hâsıl ettiği neticeleri gördükten sonra, kaba ve kör bir irtica ile benzer tatbikatlara yönelerek, milleti helake götürdüğü ortaya çıkan aileyi yıkma faaliyetlerine alenen tevessül edemez, öylesi vahşi metotlara dönmeyi asla göze alamaz. Menfilerin en fazla yapılabilecekleri şey; televizyon, medya ve okul programlarına dayatmalar şeklinde, örgün ve yaygın eğitim yollarıyla aileyi tahribe çalışmaktır. Bunu yapmaya çalışacak sinsi komitelerin, riyakâr dış güçlerin hiçbir zaman eksik olmayacağını ve bunların, zayıf devletlerin resmî imkânlarını kullanmaya çalışacaklarını kabul etmek zorundayız. Bunlar da hep haricî ve sinsî olacağı için, ailesine hâkim olanlara eriştirecekleri zarar asgariye düşer. Vasat bir gayretle böylesi menfi çalışmaların tesiri sınırlandırılabilir ve her insanda bu gayreti ve korumayı gerçekleştirecek yeterli güç vardır; yeter ki şuurla, dikkatle kullansın.

Cenab-ı Hak; belki de bunun için -daha önce kısaca temas edildiği, ileride teferruatlı olarak açıklancağı üzere- aileleri kayıtsız şartsız, kesin bir üslupla çocuklarının istikametli terbiyesinden, uhrevî saadet ve şekâvetinden sorumlu tutmuştur.

Tekrar ediyoruz istikbalin karşımıza çıkaracağı bütün şartlarda, değerlerimizi çocuklarımıza aktarabileceğimiz en emin mekân ve melce ailelerimiz olacaktır.

Çocuklarımız Bize Verilmiş Birer Emanettir

Kur’ân-ı Kerim’de bahsi geçen bir emanet var. Allah, o emaneti, göklere, arza, dağlara teklif ediyor. Ama hepsi de onu kabullenmekten kaçınıyor, fakat insan onu yükleniyor. Yani Allah tarafından teklif edilen bir ağırlığı, yukarıda sayılan o muazzam varlıkların hepsi de kabul etmekten korkup kaçınırken, insan küçüklüğüne rağmen kabulleniyor. Âyetin devamında, insanın çok cahil, çok zalim olduğu ifade edilir. (Ahzâb, 33/72). Kur’ân-ı Kerim’in emanetin teklifiyle ilgili bu üslubu, muhakkak ki, o emanet ne ise, onun ehemmiyet, ciddiyet ve büyüklüğünün bize anlatılmasına da yöneliktir.

Allah’ın arz ve teklif ettiği bu emanet nedir? Kur’ân bunu açıklamamış. Bu sebeple, İslam âlimleri değişik yorumlar getirmişlerdir. Âlimlerin söyledikleri şeylerin her birinin bir yeri olduğu muhakkaktır. Biz, konumuz açısından, o emanetin, bir manada, anne ve babalara verilen “çocuk” olduğunu söyleyebiliriz. Şöyle ki:

İnsanın bu emaneti kabullenme keyfiyeti, Kur’ân’da “haml” kelimesiyle ifade ediliyor. Haml “yük” demektir Arapça aslının (hamelehâ’l-insan) tam karşılığı, “İnsan onu yüklendi.” demektir. “Haml” kelimesi Türkçemize de “yük” manasında girmiştir: “Hamile kadın” ifadesinde olduğu gibi. Bazı yörelerimizde hamile kelimesi yerine yüklü kadın tabiri kullanılır. Yük kelimesi bir ağırlıktır; zahmet veren, yoran bir şeydir. Ve Kur’ân’ın birçok âyetlerinde kadınların gebe kalmaları hadisesi hep haml kökünden gelen kelimelerle ifade edilir: Hz. Havva’nın ilk gebe kalışı, (A’raf, 7/189) Hz. Meryem’in Hz. İsa’ya gebe kalışı, (Meryem, 18/22) kadınların çocuklarına gebe kalışları (Lokman, 31/14; Ahkâf, 46/15; Talâk, 65/6; Fâtır, 39/11; Hacc, 22/2) her seferinde hep haml “yük” kelimesiyle ifade edilmiştir.

Şu halde emanet âyetinde insanın “yük”lendiği belirtilen emanetin; hamilelikle “yük”lenilmiş olan çocuk, yani gelecek nesiller, insanlığın istikbali, daha açık ifadeyle yeni nesillere, çocuklarımıza vereceğimiz terbiye, onlara karşı vazifelerimiz, sorumluluklarımız olduğu da pekâlâ söylenebilir.

Âyette geçen “cahil” ve “zalim” sıfatlarıyla ilgili olarak şu yorumlara ulaşabiliriz: İnsanoğlu, bu ağır emanetin gereğini yani eğitim işini yerine getirmede fıtrî bir cehalete sahiptir. Söz gelimi, bütün hayvanlar yavrularını yetiştirmede dışarıdan bilgi almaya muhtaç değildir; tabiî insiyakı (iç güdüsü) ile gerekli terbiyeyi yavrusuna verir. İnsan ise cahildir. Yavrusuna sağlıklı bir eğitim verebilmek için, muktesep yani irade ve emekle kazanılan ilme ihtiyacı vardır. Çocuk psikolojisi, çocuk gelişimi, çocuk sağlığı, çocuk beslenmesi vs. ayrı ayrı ilimlerdir ve bunlar bilinmeden sağlıklı bir terbiye verilemez.

Bu âyetteki “emanet” mevzuunun diğer bir yönüne bakacak olursak; âyet-i kerîmeden, çocuğu terbiye işinin ilim gerektirdiği, anne baba olacakların, kendilerini yetiştirmedikleri takdirde, çocuk sahibi olmadan önce, terbiye hususunda lüzumlu olan bilgilerden mahrum olduklarını itiraf ederek, bu meseledeki eksikliklerini gidermeleri gerektiği anlaşılmaktadır. Aksi takdirde, hadiste gelmiş olan “çocuğun ‘güzel terbiye edilme’ hakkı”, ona ödenmemiş olacak ve dolayısıyla kişi, âyette mübalağa sıfatıyla ifade edilen zalûm yani “pek zalim” durumuna düşecektir. Gerçekten de böyle bir kimse, hem çocuğunun dünya ve ahiretini kaybetmesine sebep olarak ona, hem de onların helâk olmasının sorumluluğuyla kendini ebedî helâke atarak nefsine zulmetmiş olmakta ve böylece katmerli bir zulme düşerek zalûm vasfını hak etmektedir.

Aile, Çocuğa Neleri Öğretmekten Sorumlu?

Aileye terettüp eden sorumluluklar arasında, “Hakku’l- veled alâ vâlidihi...” yani “Çocuğun baba üzerindeki hakları…” diye başlayan hadislerde, “okuma”, “yazma”, “yüzme”, “atıcılık”, “namaz”… vs. öğretmek diye teker teker birçok şey sayılır. Münavî böyle bir hadisi açıklarken, hadislerde gelen hakların en mühimlerini zikrettikten sonra ilave eder: “… Ve bilinmesi zaruri olan her şeyi çocuğa öğretmesi...”128

Peki, bilinmesi zaruri olan şeyler nelerdir? Kettânî’nin Teratib’de kaydına göre; İmam Şafi’î, Risalesi’nde, Gazâli de İhya’sında Kişinin meşgul olacağı işteki Allah’ın hükmünü öğrenmeden o işe girişmesinin caiz olmayacağı hususunda İslam ulemasının icma ettiğini” belirtmişlerdir.129

Hanefi kaynaklardan İbn-i Âbidin, meşhur kitabında farz ilimleri, “iman”, “ibadet”, “ahlâk”, “insanlarla istikametli muâşerede zaruri olan ilimler” diye özetlenebilecek esasları zikrettikten sonra: “Keza meslek erbabına ve bir şeylerle meşgul olan herkese, o mevzudaki haramdan kaçınabilmesi için onunla ilgili ilmi ve ona terettüp eden ahkâmı öğrenmesi farzdır… Keza alışveriş, nikâh, talakla ilgili bilgiler de bu meselelerle iştigal etmek isteyen kimselere farzdır…” der.130

Kısaca bu bilgileri; büluğla hayata tek başına atıldığı zaman ihtiyaç duyacağı bilgiler, maharetler, alışkanlıklar diye özetleyebiliriz. Temel İslamî eğitimden kastedilen de budur. Çocuğun böylesi bir eğitim ve öğretimi gerçekleştirmesinden aile sorumludur.

Çocuğun Büluğ Öncesinden Hayata Hazırlanması Nasıl Mümkün Olur?

Çocuğun büluğ öncesinden hayata hazırlanması meselesi, günümüzde haklı olarak, “Nasıl mümkün?” itirazını tahrik edebilecektir. Çünkü fiilî durumda, askerliğini yapmayan bir gence, “Ağzı süt kokuyor.” der, çocuk muamelesi yaparız. Bu yanlış alışkanlığımız çerçevesinde, elbette itirazda kendimizi haklı görebiliriz. Ancak, menşeini Resûlullah’ın uygulama ve tavsiyelerinden alan üç hususu hayata geçirebilirsek, bunun olabileceğini anlarız:

1- Çocuğun eğitim ve öğretimine mümkün mertebe erken yaşta başlamak,

2- Zaruri olan bilgiler üzerinde yoğunlaşmak, çocuğun büluğ öncesi dönemini, hayatî olmayan şeylerle meşgul etmemek.

3- Bu meseleyi ciddiye almak, bunun gerçekleşmesi için bazı fedakârlıkları göze almak.

Burada kastedilen ciddiyet, eğitim-öğretim meselelerine verilecek öncelik ve önemdir. Bunu göstermek üzere birkaç nokta hatırlatacağız:

1. Çocuğun Farzlara Alıştırılması

Farz ve nafile olan bütün dinî değerlerin çocuklara mümkün mertebe erken yaşlarda öğretilmesi ve yaptırılması gerekir. Hz. Peygamber’in; kendi ailesinden bir çocuk konuşmaya başlayınca, itikada giren kısa âyetler ezberlettiği, keza ashabın da çocuklara kısa sureler, kısa dualar ezberlettikleri rivayetlerde gelmiştir. Özellikle farz olan ibadetlerin erken yaşlarda ele alınması çok önemlidir. Farz olan ibadetlerin çocuğa emredilmesinin, bu ibadetlerin farziyet, mecburiyet kazandığı büluğ çağına ertelenmesi yanlıştır. Aleyhissalatu Vesselam’ın, çocuklar yedi yaşına gelince namazın emredilmesi, on yaşına gelince namaz konusunda daha ciddi durulması hususundaki talimatı bilinmektedir (ki, az sonra hadisin metnini vereceğiz). İslam âlimleri “Temyiz yaşında namaz emredildiğine göre, namazın kılınmasında bilinmesi gereken nazarî bilgilerin, namazda okunacak âyetlerin, duaların, zikirlerin önceden öğretilmesi gerekir.” demişlerdir.131

2. Çocuğun Dinî Terbiyesinde Namazın Yeri

Çocukların dinî terbiyelerinde en ziyade üzerinde durulması gereken husus namazdır. Kur’ân-ı Kerim, en çok namaz üzerinde durmuştur. Hadislerde de namaza müstesna bir önem verildiği görülür. Genellikle hadis mecmualarının en geniş bölümlerini, namazla ilgili olanlar teşkil eder. Zekât, hac, oruç, kurban gibi diğer farz ve vacipler bir kısım şartlara bağlı olduğu hâlde, namazı, hiçbir şartı ve kaydı olmaksızın, aklı olan herkesin yerine getirmesi farz kılınmıştır. Kur’ân’da, aile ehline namazın emredilmesi kesin bir üslupla dile getirilirken, diğer farzların emredilmesi ile ilgili böylesine açık bir emir gelmemiştir: “Ehline (aile halkına) namazı emret! O hususta sabır da göster.” (Tâhâ, 80/132). Resûlullah da: “Çocuk yedi yaşına gelince namazı emredin, on yaşına gelince (gerekirse) namaz hususunda dövün.” diye emir buyurmuştur.132

Âlimler, Kur’ân ve hadiste gelen bu emirlerden hareketle, namazı terk eden Müslümanlara verilmesi gereken ciddi cezalardan bahsederler. Hiçbir sebep yokken terk edenin İslam’dan çıkacağını söyleyen bile olmuştur. Namazın İslam’da tuttuğu müstesna yeri belirtmek üzere Hattâbî: “Namazı olmayan bir ilahî din yoktur; zekât, oruç ve hac böyle değildir. Nitekim bu ibadetler meleklere farz edilmediği hâlde namazla onlar da emrolunmuşlardır, tıpkı tevhidle emrolundukları gibi. Namaz Müslümanlarla kâfirlerin arasını tefrîk eden, İslam’a ait bir alem (simge)dir.” der.133 Bu söylenenler, namazın dinin merkezinde yer aldığının da bir ifadesidir.

3. Diğer Hususlar

Farzlara alıştırma deyince, elbette namazın dışında kalan diğer farzlar da kastedilir. Çocuk; oruca, kılık kıyafetle ilgili temel değerlere, daha büluğa ermeden önce alıştırılmalıdır. Söz gelimi İslam, kadın ve erkek kıyafetlerinde mahallî örflere göre uygulanan farklılıklara ve keza bedenin örtülmesi gereken kısımlarının örtülmesine, çocukların küçüklüklerinden itibaren alıştırılmalarını emreder ve bu meseledeki ihmalin ürkütücü neticesini İsra suresinin 64. âyetinde zikri geçen “Çocuklara Şeytan’ın iştiraki”ne atıf yaparak herkesin anlayacağı şekilde ifade eder:

“Bir zaman gelecek ki, şeytanlar insanların evlatlarına iştirak edecek.

– Ey Allah’ın Resûlü, dediler, böyle şeyler olur mu?

– Evet olacak, buyurdular,

– Öyleyse bizim evlatlarımız onlarınkinden nasıl ayırt edilecek, dediler,

– Haya ve merhamet azlığından anlaşılacak, buyurdular.”134

Şu halde, İslam’a ait her çeşit değer (Farzlar, vacipler, sünnetler, haramlar, helaller, mekruhlar vs.), çocuklara küçüklüklerinden itibaren ağır ağır öğretilecek, uygulattırılacak ve çocuklar bu değerlere alıştırılacak. Ancak bunların çocuğa farz olmadığı bilinecek; bu sebeple de çocukta görülen gevşeklikler, aksamalar, eksiklikler, hatta tembellikler müsamaha ile karşılanacak ve çocuğun üzerine sert bir üslupla gidilmeyecek. Bilhassa farz ve haramlar hususundaki gevşekliklere sert ve ciddi tavırlar, çocuk on yaşına girdikten sonra gösterilecektir.

Bu arada, Resûlullah’ın: “…On yaşında namaz hususunda dövün.” emrini, “Namaz (ve çocuğu ilgilendiren farzlar ve haramlar) konusunda artık ciddi, sıkı davranın.” diye anlamamız daha muvafık olur. Çünkü Aleyhissalatu Vesselam’ın, bu sadetteki uygulamaya yönelik sünnetinde dayak mevcut değildir. Hz. Aişe (radıyallahu anhâ) Validemiz, Resûlullah’ın ne hanımlarına ne hizmetçilerine ne de bir başkasına (dövmek niyetiyle) vurduğunu belirtir.135 Hz. Enes de, on yıl hizmet ettiğini belirttiği Resûlullah’ın, kendisinden sâdır olan herhangi bir olumsuzluk sebebiyle kendisini azarlamadığını, dövmediğini ve kendisine surat asmadığını açık bir üslupla dile getirir.136

Çocuğun bütün hayırlara alıştırılması işinin erken yaşlarda, şuurla ve sistemle ele alınması ve yine çocuğun ailedeki büyüklerden de bu hayır ve yükümlülüklerin uygulandığını görmesi hâlinde, dayak gibi zorlayıcı tedbirlere hacet kalmadan bütün bunlara tabii olarak alışacağından emin olabiliriz.

Çocuk İstismar Edilmemeli

İslam açısından insan, doğduğu andan büluğa erdiği güne kadar “çocuk” addedilir ve büyüklerden ayrı ele alınır. Bu yaklaşım, birçok açıdan ehemmiyetlidir:

1- Hukuk açısından önemlidir, çünkü büluğ anına kadar hukukî ehliyeti noksandır ve bir velinin nezaretindedir. Çocuk hukukî akitlerde bulunamaz. Çocuksu şeyler dışında veya örfen çocukların alıp-satması normal olan şeyler dışında alışveriş yapamaz. İşlediği suçlara ağır ceza verilemez.

2- Terbiye açısından da önemlidir. Çünkü terbiyesinden ailesi veya devlet sorumludur. Ailesi, onu hayata hazırlamakla mükelleftir. Çocuk büluğla birlikte Allah’a, ailesine, devlete ve çevresine karşı bir kısım sorumluluklar altına girdiği için artık mükelleftir ve şayet aklî bir noksanlığı yoksa üzerindeki vesayet kalkar, normal bir kimsenin bütün hak ve sorumluluklarına muhatap olur. İşte; ailenin, çocuğu, bütün bu sorumluluklarını tek başına yapabilecek formasyona kavuşturması gerekir. Açıktır ki, çocuğa bu seviyenin kazandırılması, onun başkaca meşguliyetlerden uzak olmasını gerektirir.

* Bu sebeple onun nafakası ailesinin üzerindedir.

* Ve onun hayata hazırlayıcı olmayan işlerle meşgul edilip istismar edilmesi caiz değildir. Bunu garantilemek üzere, İslam bazı tedbirler almıştır:

1- Nafakası aileye ait olduğu için çocuk, nafakası için çalıştırılmamalıdır.

2- Çocuğun, büluğdan önceki malı, kazancı yetim malı sayılır ve normal şartlarda anne-baba dahil herkese haramdır; son derece sınırlı şartlarda ve sıkı kayıtlarla anne-baba ondan istifade edebilir. Evladın malı, anne-babaya ancak büluğdan sonra helaldir.137

3- Çocuğun, -herkese helal olan- kırların otu, ormanın odunu, derenin suyu… gibi emvâl-i mubâha’dan elde ettiği şeyler kendine aittir. Bunların ailesinin malına karışması, o malı aileye haram kılar. Öyleyse aile, çocukları bu nevi işlerde kazanç için çalıştırmamalıdır.

4- Baba, çocuğa, itibar ve değerce kendi mesleğinden daha aşağı olmayan bir meslek kazandırmalıdır. Çocuk, bu maksatla bir ustanın yanına konabilir. Fakihler, babanın, çocuğu ücretli bir işe de koyabileceğini söylerler; ancak çocuğun bu esnada elde ettiği kazançtan sadece çocuğun zaruri ihtiyaçları için harcayabileceğini, kendisi için harcayamayacağını belirtirler

Görüldüğü üzere İslam hukukçuları; çocukları, hayata hazırlanma döneminde, ailenin bir kısım işleriyle meşgul ederek, daha iyi bir “formasyon” almasını engelleyecek istismarlardan korumak için, bugün çiftçi kesiminde ve hatta şehirlerde bile hiç uygulamada olmayan ve çoğunlukla da bilinmeyen inceliklere inerek, onları koruyucu hükümler getirmişlerdir.

Dilerseniz, özet olarak verdiğimiz bu bilgileri bir kaynaktan aynen takip edelim:

Çocuğun Kazancı

‘Sâhibu’l-Muhît’in Fevâid’inin Büyu’ bahsinde zikredildiğine göre, bir baba veya anne, küçük çocuğun, havuzdan babasının evine su getirmesini emrederek eline bir kova verse, o da getirse; bazı alimler, “Kovadaki bu su, çocuğun şahsî mülkü olur, öyle ki, babaya bundan içmek zaruret dışında haramdır, çocuğu, a’yân-ı mubâha’da (yani herkese helal olan kırdaki ot, deredeki su gibi) istihdam ve hizmetlenme bâtıldır.” demiştir. Bazı alimler de: “Eğer kova babaya aitse (su da) babanın mülkü olur, çocuk ise babası adına suyu muhafaza eden kimse durumundadır: tıpkı müstecirin kovasıyla su taşıyan ücretli işçinin iş sahibine muhafız olması gibi.” demiştir.

El-Hâvî’de zikredildiğine göre: ‘Çocuk kovayı, havuzun suyundan doldursa, sonra da bu kovayı havuza boşaltsa, bu havuzun suyundan içmek herkese haram olur. “İnsan için sadece kendi çalışması helaldir.” (Necm, 53/39) âyeti mucibince, çocuğun ameli yazılmaya başlamazdan önceki (yani büluğa ermezden önceki) bütün hasenâtı çocuğa aittir, ebeveyne ait değildir. Bu hüküm, alimlerimizin büyük çoğunluğunun müşterek görüşüdür.”

Bazı alimler, Hz. Enes ibn-i Mâlik’ten rivayet edilen “Öldükten sonra kişinin faydalanacağı şeylerden biri; Kur’ân ve ilim öğretmiş olduğu halde geride bıraktığı çocuğudur. Onun ecri, kendi ecrinden bir eksilmeye sebep olmaksızın babasına da aynen bir ecirdir.” rivayetine dayanarak, “Öldükten sonra kişi, evladının ilminden faydalanır.” demiştir.

Reşidüddîn’in Feteva’sının Da’va’l-ebb ve’l-vasî babında zikredildiğine göre, bir çocuk mal kazansa ve annesine verse, anne de bunu çocuğa harcayıp, kendisi de onunla bir iki lokmayı geçmeksizin azıcık yese bu, mekruh olmaz. Eğer anne âciz ve oğlan da kendisi ve annesi için yetecek kadar kazanmaya kâdir durumda ise, annenin çocuğun malından istifade etme hakkı vardır, yiyebilir. Eğer anne onun malına muhtaç değilse ve malı da çocuğun malına karışmış, yiyecek satın almış, çocukla birlikte yemiş ise, bakılır, eğer kendi hissesinden fazla yedi ise, bu caiz olmaz, zira yetim malı yemiş olur.”138

Bu gibi meseleleri fantezi kabul ederek, “Tatbikatta yeri var mı yok mu?” gibi lüzumsuz ve faydasız sorulara yer vermeden, çocuk hukukunun ve çocukların hayata hazırlanma meselesinin, dinî kaynaklarımızda nasıl bir ciddiyetle ele alınmış olduğunu anlamaya çalışmamız ve çocukların yetişmesi hususundaki bu hassasiyeti güncelleştirmeye gayret etmemiz gerektiği kanaatindeyiz.

105 Colin Heywood, Batıda Çocukluğun Tarihi, s.41

106 Bkz.: H.P.S.T, s. 47-51

107 Bkz.: Müslim, Kader 23-25

108 Yunus, 10/31; Hûd, 11/20; Nahl, 16/78; İsra, 17/36; Müminûn, 23/78; Secde, 32/9; Mülk, 67/23; Ahkâf, 46/26 vs.

109 Kaynaklar va teferruatlı tahlil için bak. İslam’da Temel Eğitim Esasları, s. 38-46.

110 İbn-i Mâce, Diyât 2, (2622. h.)

111 Müslim, Tevbe 46-47

112 Muhakemât, s. 14

113 Daha geniş tahlil için Hz. Peygamber’in Sünnetinde Terbiye adlı kitabımız görülmelidir, s. 373-374.

114 Bkz.: Elmalılı, Hak Dini Kur’ân Dili, 2/768

115 İbn-i Mâce, Edeb 6

116 İbn-i Mâce, Edeb 6

117 İbn-i Mâce, Edeb 6

118 Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 5/250

119 Müslim, Fedâilu’s-Sahâbe 200

120 Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 2/263

121 İbn-i Hacer, el-Metâlibu’l-Âliye 2, 83

122 Buhârî, Cihad 138 (4, 71); Müslim, Birr 15; Tirmizi, Cihad 2

123 Bak.Cuvillier, Armand: Manuel de Sociologie, PUF Paris 1967-1970, 2/569. Bu meselenin geniş tahlili için Hz. Peygamber’in Sünnetinde Terbiye adlı kitabımız görülmelidir s. 380-384.

124 İleride, Aile ile ilgili bölümde, Çocuk Terbiyesi ve Aile başlığı altında genişçe delillendireceğiz

125 Bkz.: Cuvillier, Armand, Manuel de Sociologie, PUF. Paris, 1968, 2, 569.

126 Bkz.: Heller, Michel, Makina ve Çarkları, Sovyet İnsanının Formasyonu, ADIM yayınları, İstanbul, 1998, s. 208, (Kitap tarafımızdan tercüme edilmiştir, kitaptan aynen aktardığımız kısımları tırnak içine aldık.)

127 Heller, s. 205-221 ve devamı

128 Münavî, Feyzu’l-Kadîr, 2/538, 3/393, 394

129 Terâtib, 2/16

130 Reddü’l-Muhtar, 1/29

131 Teferruat için Hz. Peygamberin Sünnetinde Terbiye adlı kitabımız görülmelidir, s. 99-112

132 Ebû Dâvûd, Salât 26, Tirmizî, Mevâkît 182, Tirmizî, hadisin sahih olduğunu belirtir.

133 Meâlim, 1/333

134 Râmuzu’l-Ahâdis 5. 504

135 Ebû Dâvûd, Edeb 5; İbn-i Mâce, Nikâh 51; Abdurrezzâk, Musannef, 9/442

136 Teferruat için bkz.: Hz. Peygamberin Sünnetinde Terbiye, s. 162-163

137 Bkz.: Kur’ân’da Çocuk, s. 178-180

138 Ahkâmu’s-Sığâr, s. 160-161

4. BÖLÜM
AİLEYİ TANIYALIM

İslâmî Aile

İslam’ın öngördüğü aile tipi, günümüz sosyolojisindeki “çekirdek aile”yi andırır. Normalde müstakil bir evde beraber yaşayan karı-koca ve çocuklardan oluşur.139 Aşağıda kaydedeceğimiz âyette usûl ve furûa giren yakın akrabalardan her birine ayrı bir “ev” öngörüldüğü için, akrabaları bir ailenin fertleri gibi ifade etmemiz yanlış olur. Âyet şöyle:

“… Kendi evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin evlerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kız kardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya kahyası olup anahtarlarına sahip olduğunuz evlerde, ya da dostlarınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde de bir sorumluluk yoktur.” (Nur, 24/61)

Âyette geçen “beyt” kelimesini “oda” olarak anlayarak, burada sayılanları aynı ev içerisinde birbirini bütünleyen “oda”lar olarak kabul etmemiz mümkün değildir. Nazarî planda, burada, zikri geçen akrabalara tahsis edilmiş odaların kastedilmiş olduğu, binaenaleyh âyette “akrabaları birlikte mütâlaa eden” ‘büyük aile’nin mevzuubahis olduğu söylense de, “dostlarınızın evlerinde” tabiri bu faraziyeyi reddetmeye yeterlidir. Çünkü İslam anlayışı, bir yabancıyı hiçbir zaman ailenin harîmine dahil etmeye müsait değildir. Fıkhen de şer’i mesken tarif edilirken, içerisinde kocanın veya kadının rızasına bağlı olarak kalabilecek kimseler belirtilmiştir. Kocanın rızası olmadan, kadının hiçbir yakını evde kalamadığı gibi, kadının rızası olmadan da -erkeğin öteki hanımından olan, henüz temyiz yaşına basmamış küçük çocuğu dışında- kimse kalamaz.

Zaten dinî kitaplarda aile; “Karı, koca, evlat ve hizmetçiler” olarak tarif edilmiştir.140

Çocuk Terbiyesi ve Aile

İslam dini, çocuğun yetişmesinde en iyi, en muvafık ortam olarak aileyi kabul eder. Çocuğun ilk mesulleri, bu sebeple anne ve babadır. Yetimin “iyi muamele” şartıyla aile içerisinde barındırılıp yetiştirilmesi hususunda ısrar edilmesi; kadının, çocukla alâkadar olmaktan ibaret annelik vazifesini engelleyici meşguliyetlerden âzâde tutulması; muhtaç ailelere, çocukları sebebiyle yardım bağlanması gibi pek çok teşrîatiyle İslamiyet, çocuğun aile içerisinde terbiye edilmesini teminat altına almaya çalışır.

Ayrıca ailenin iyi bir terbiye yuvası olabilmesi ahenkli, huzurlu olmasına bağlı olduğu için, ailenin huzurunu temin maksadıyla ailenin bütün fertlerinin karşılıklı hak ve vazifelerini bütün teferruatıyla bildirmiştir.141

Burada şunu belirtelim ki, günümüzde, ailenin ve aile bağlarının çocuk terbiyesinde, zaruret derecesinde büyük ehemmiyet taşıdığı, her zamankinden daha iyi anlaşılmış,142 çocukların aile içerisinde terbiye edilmeleri maksadıyla değişik tedbirlere yer verilmiştir. Hatta tamamen, laik ve ilmî çevrelerin beyanları, uygulamaya çalıştıkları tedbirler göz önüne alınınca, çocuk himaye meselelerinin pek çoğunun ailede düğümlendiği görülür. İslam’ın aileye verdiği ehemmiyetin sırrını bu vesile ile anlamak için, aile hususunda geliştirilen fikirleri belirtmede fayda mülahaza ediyoruz:

1- Çocuğun en iyi yetişme ortamı ailedir. O, bedenî, aklî, hissî vs. her yönüyle mükemmel bir şekilde yetişebilmesi için aile muhitine muhtaçtır. Bilhassa süt devresini, bakımevleri, çocuk yuvaları gibi himaye müesseselerinde geçiren çocukların ruhî gelişmelerinde gerilik olduğu eskiden beri bilinmektedir.143 Çocuk bakım müesseselerinin ailenin yerini tutamayacağı kesinlikle tespit edildiğinden bakıma muhtaç çocukların bu çeşit müesseselere yerleştirilmemesi, diğer bütün imkânların kalmadığı hâllerde, son çare olarak, ancak mecbur kalındığı zaman başvurulması hususunda umumî bir temayül bütün dünyada benimsenmiştir.144

Bu düşüncenin bir meyvesi olarak, maddi bakımdan kalkınmış, malî imkânları yeterli olan memleketlerde (Avustralya, Kanada, Belçika, A.B.D., Finlandiya, İzlanda, Norveç, Hollanda, İngiltere, İsveç gibi) korunmaya muhtaç çocuklar, ilk planda -ücret ödeyerek de olsa- ailelere yerleştirilmektedir.145 Hatta ücretle bu çeşit çocukları barındıran, terbiye eden “koruyucu aile” adı altında yeni bir meslek gelişmiştir.146

2- Çocuğun aile içerisinde terbiye edilmesi fikri, aile müessesesinin korunması ve bu maksatla çocuğu olan ailelere çeşitli yardımlar yapılması düşüncesini geliştirmiştir. Bu cümleden olarak, İnsan Hakları Beyannamesinin 16. maddesinde, “Aile, cemiyetin tabii ve temel unsurudur, cemiyet ve devlet tarafından korunmak hakkını haizdir.” denmektedir. Buna uygun olarak, bilhassa ileri memleketlerde, aileyi korumaya yönelik bir kısım kanunî tedbirlerden başka, hamileliklerini resmen tescil anından itibaren başlamak üzere, kadınlara ve çocuklu ailelere, çocuk başına bağlanan çeşitli yardımlar, ailelere sağlanan muhtelif (resmî) kolaylık ve himayelerle ailenin maddî emniyetini garantilemek, aileye içtimâî hizmetlerinde yardım etmek, evlenme kredileri vermek gibi çeşitli tedbirler tatbikata konmuştur. Hatta Birleşmiş Milletlerin, aile müessesesinin korunması için alınması gereken iktisadî tedbirler üzerine bir de araştırma yaptırdığı bilinmektedir.147

Çocukların aile içerisinde terbiye edilmesi hususundaki teşvik ve tedbirler, somut vermekte gecikmemiş, müesseselere giden çocukların sayısında azalma kaydedilmiştir. Nitekim, 1933 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde 140.000 çocuk yuvalarda kalırken,1950 yılında -daha da artması gerektiği halde- bu sayı 95.000’e düşmüştür.148

3- Çocuğun muvazeneli gelişmesinde, çevre ile temaslarının tam ve dengeli olmasının lüzumu da anlaşılmıştır. Yani çocuk, gelişmesi sırasında, içtimaî hayatta mevcut olan her cins, her yaş ve her tipteki insanla haşır-neşir olabilmelidir. Bir başka deyişle, çocuk; kardeşlerle, akran ve yaşıtlarıyla, anne ve babasıyla, anne ve baba dışındaki büyüklerle münasebet içerisinde yetişmelidir. Bu münasebetleri en iyi sağlayan çevre, aile çevresidir. Çocuk himaye müesseseleri, diğer pek çok maddi imkânları en mükemmel şekilde karşılasa bile, çocuğun dengeli inkişafında, sosyal yönünün tekamülünde asıl ehemmiyet taşıyan bu münasebetler yönüyle yetersizdir. Çocuk bu müesseselerde sadece akranlarıyla baş başadır, anne-baba münasebeti olmadığı gibi, haricî büyüklerle de münasebeti yoktur. Hâlbuki, bu münasebet halkalarından birinin yokluğu, onun hayatında, bilâhare telafisi mümkün olmayan davranış bozukluklarına ve ruhî inkişaf noksanlıklarına sebep olmaktadır.149

Bu hususun ehemmiyeti o kadar vâzıh bir şekilde anlaşılmıştır ki, bugün, varlığından tamamen müstağni olunamayan çocuk himaye ve bakım müesseselerine ailevî bir hüviyet verilmeye çalışılmaktadır. Yani, icabında yüzlerce çocuğu bir arada barındıran klasik bakımevlerinden vazgeçilerek, aşağıdaki vasıfları haiz yeni bakımevleri geliştirilmiştir. Bu bakımevleri;

a. Dış inşaat ve iç plan yönüyle diğer meskenlere aynen benzemeli, hiçbir farklılık arz etmemelidir.

b. İçerisinde çocuklar, 8-10 kişiyi aşmayan gruplar halinde, “anne - baba” rolünü ifa edecek, hususî yetiştirilmiş kadın-erkek bir çiftin nezaretinde bulunmalıdır.

c. Aileye tam benzemesi için, belli yaşa kadar, kız-erkek ayrımı da yapılmamalıdır.

d. Kimsesiz çocuklara, kendilerini zaman zaman ziyaret edecek, hediye alacak, çocuklar tarafından da iade-i ziyaret yapılacak, mektuplaşılacak “sağdıç anne”, “sağdıç baba”, hala, amca vs. ihdas edilmelidir, bulunmalıdır.150

Hatta Fransa, 1976 yılında, nine ve dede gibi yaşlıların, aile muhitinden uzakta yaşamalarının, yeni nesillerin yetişmesi açısından husule getirdiği mahzurları göz önüne alarak, devlet eliyle yapılan toplu mesken dediğimiz blok inşaatlarında % 20 nispetinde, tek kişilik dairelerin planlanmasını kararlaştırılmıştır. Bundan maksat, yaşlıların buralarda iskânı suretiyle, torunlarla olan münasebetlerinin çokça azalmasını veya tamamen kesilmesini önlemektir.151

Çocukların, cemiyette mevcut her cins ve her grup tiple münasebet içerisinde büyümeleri gerektiğine dair telakki; Batı memleketlerinde (kreş, ana okulu vs. gibi) okul öncesi terbiye müesseselerini tamamen, ilk öğretimi de ekseriyetle kadınların ellerine tevdî etmenin (Mesela Fransa’da, okul öncesi terbiye müesseselerinin % 100’ü, ilk tedrisatın % 73’ü, orta tedrisatın % 54’ü kadınların elindedir.)152 yanlışlığı hususunda yeni kanaatler geliştirmiştir. İstikbalde bütün Avrupalı çocuklara, doğumlarının 3-6 ayından itibaren konma imkânı sağlayacak “çocuk merkezleri”nde, müstahdemden doktora, bakıcıya, idareciye varıncaya kadar bütün hizmet kadrosunun kadın ve erkekten eşit sayıda teşkil edilmesi görüşünü getirmiştir.153

Hemen kaydedelim ki, bütün bunlar, aile düzenini en ziyade zedeleyen, kadının dışarıda çalışması hususunun ortaya çıkardığı mahzurları bertaraf etmek, en azından azaltmak için öne sürülmektedir. Fakat kanaatimiz odur ki, hiçbir şey, çocuğun ailevî atmosferden mahrumiyetini telafi edemeyecektir.

4- Ailenin ehemmiyetini duyuran bir diğer mühim husus, suçlu çocukların, umumiyetle düzeni bozulmuş veya şartları çok kötü olan ailelerden, çevrelerden geldiğinin tespit edilmiş olmasıdır. Son zamanlarda, yüzlerce, binlerce çocuk üzerinde, muhtelif ekipler, şahıslar tarafından yapılan araştırmalar, bu husustaki kanaatleri her seferinde teyit etmiştir.154 Fransa’da da, 400 suçlu çocuk üzerinde yapılan bir araştırma, bunlardan % 85’inin, normal teşekkülü bulunmayan ailelere mensup olduğunu ortaya koymuştur.155 Prof. Dr. R. Adasal da, 1951 yılında 480 çocuğun barındığı Ankara Çocuk Islah Evi’nde yaptığı bir incelemede, buradaki suçlu çocukların hemen hepsinin, yaşadıkları muhitten gelme kötü geleneklere, ihmallere ve cehaletlere tâbi olarak bu suçları işledikleri” neticesine varır.156

Bu cümleden olarak ruh sağlığı ile uğraşanlar da, bu asrın başlarında ortaya çıkan ruh sağlığı (hygiène mentale) ilminin araştırmalarına dayanarak, birçok ruh hastalıklarının hakiki sebebini, vaktiyle sanıldığı gibi, irsiyet, dimağ anomalileri ve marazi bünyelerin teşkil etmediğini, bunların yanında, ailevî muhitteki hayat ve terbiye tarzının, cemiyet tesirlerinin de bu rahatsızlıklarda “daha esaslı roller oynadığını” ileri sürmektedirler.157

5- Ailenin beşeri hayattaki ve bilhassa çocuk terbiyesindeki ehemmiyetini ortaya koyan en mühim hususlardan biri, Rusya’daki tecrübedir. Rusya’da, Bolşevik ihtilalinden sonra, yıkılması gereken burjuva müesseselerinden biri olarak, en ziyade hücum edilen içtimaî müesseselerden biri aile olmuştur. Sosyologlarca “nevi şahsına münhasır” olarak tavsif edilecek kadar, yeryüzünde gelip geçmiş ve hâlen mevcut hiçbir aile tipine benzetilemeyen yeni bir aile telakkisi geliştirilmeye ve tatbik edilmeye çalışılmıştır. Bu ailenin esasını, kadın ve erkeği karşılıklı hiçbir mükellefiyete tâbi kılmayan, resmen tescil etmeye bile lüzum görmeyen, taraflardan birinin isteğiyle derhal bozulabilen ve “serbest birleşme” (l’union libre, ki bu tabir halk diline “Benim karım senin karın, senin karın benim karım” diye geçmiştir) telakkisine dayanan meşru, gayr-ı meşru bütün çocuklara eşit haklar tanıyan bazı prensipler teşkil etmiştir. Bu görüşlere müstenit bir aile sisteminin yerleşmesi uğruna, resmen yapılan teşriat, yasaklar ve mücadeleler sonunda Rusya’da klasik aile müessesesine, “tarihte eşine rastlanmadık bir sarsıntıdan sonra”, “çocuklara ilk içtimai terbiyelerini verme hususunda, ailenin, kreşlerden, çocuk bahçelerinden veya devlet müesseselerinden daha iyi, daha müessir olduğu” gerekçesiyle (istemeye istemeye) tekrar dönülmüştür. Ailenin korunması maksadıyla bazı tedbirlere bile yer verildiği görülür. Çocuksuz ailelere vergiyi arttırmak, çocuğu fazla olan ailelere nafaka bağlamak gibi. Şimdi Rusya’da, zinayı sahneye koyan Somerset Maugham’ın piyeslerinin oynatılması da yasaklanmıştır.158

6- Bilhassa süt devresi olmak üzere, temyiz yaşına kadarki devrede ailevî hayat, çocuğun şahsiyetinin teşekkülü açısından da büyük ehemmiyet taşımaktadır. Yeni araştırmalar sonucu artık anlaşılmıştır ki, çocuğun fikrî gelişmesinde bilhassa ailevî ve içtimaî şartların rolü büyüktür. Müreffeh muhitlerin çocuklarının daha doğuştan, fakir muhitlerin çocuklarına üstün olacağına dair (Batılılardaki) eski inancın yerini, “Çocuğun gelişmesinde, konuşma kapasitesini kazanmasında, tecrübeler edinmesinde hayatının akışına yön veren sâiklerin inkişafında ailevi şartlar rol oynamaktadır.” şuuru almıştır.159

En son nazariyelere göre, insandaki kabiliyetler, hayatın ilk yıllarında süratle gelişmektedir. O kadar ki, zekâya müteallik hassaların yarısı, dört yaşından itibaren teşekkül etmekte; altı yaşına ulaşınca üçte ikisi ortaya çıkmış bulunmaktadır. Üç yaşında bir çocuğun (terbiyede) maruz kalacağı bir yıllık bir tehir, altı ve yedi yaşlarında iki yıla bedel olmakta, on beş veya on altı yaşlarında da dört yıla bedel olmaktadır. Bu durumu göz önüne alan pek çok Amerikalı iktisatçı en verimli, en kârlı terbiyenin ilk yıllarda verilecek terbiye olduğunu ifade etmiştir.160 Bazı terbiyecilerin, kişinin şahsiyetini altı yaşında tamamlayacağını söylediğini ise daha önce kaydetmiştik.

Aileye ve aile terbiyesine ehemmiyet veren İslamî görüş de, çocuğun hayatında, ilk yılların ehemmiyetinde ısrar eder. Bu hususta İbn-i el-Kayyim’in sözü, diğer âlimleri temsilen kayda değer. Ona göre, ancak ölümle çıkacağı ifade edilen ve insanın şahsiyetinin ifadesi olan değişmez vasıflarını temsil eden “huy”; kişide, küçüklüğünde mürebbi tarafından alıştırılan gazap, inat, acelecilik, hafiflik, hevâperestlik, hiddet, hırs gibi ahlâklardan meydana gelmektedir.161 Mâverdî162 ve İhvânu’s-Safa risalelerinde de163 aynı şeyler ifade edilir.

7- Çocuklarda şahsiyetin sağlıklı şekilde teşekkül edip, güçlü şekilde gelişmesine engel teşkil eden bir duruma daha dikkat çekmek isteriz: Çocuk yetiştirme yurtlarında, zaman zaman basına da yansıyan, gerek kız ve gerekse erkek çocuklar hakkında söz konusu olan cinsî tâciz hadiseleri. Şüphesiz bu, bütün yuvalar için mutlak bir durum değildir. Ama ihmal edilebilecek kadar da nadirattan değildir. Öyle ise bu gibi ihtimaller de göz önüne alınınca, kimsesiz çocukların aile ortamında yetiştirilmelerinin ne kadar önemli olduğu daha iyi anlaşılır.

Sonuç: Bu açıklamalardan şu husus iyice ortaya çıkmaktadır ki, aile ortamı; insan yavrusunun sadece manevi planda sağlıklı yetişmesinde değil, fizikî planda sağlıklı yetişmesinde de kaçınılmaz bir zarurettir. Komünist Rusya tecrübesinin de apaçık bir surette gösterdiği üzere, beşerî heva ve ideolojik kaprisler; arkalarına, bir süper devletin sahip olduğu askerî, teşriî, adlî, cezâî her çeşit güç ve imkanı da alsa, tarihin en ağır engizisyonlarını da tatbik etse fıtratı değiştiremiyor, bâtılı hakka gâlip kılamıyor. Aşağı kaydedeceğimiz şu kısa itiraf da, söylediklerimizin canlı şahitlerinden biri olacaktır.164

Bir Anarşistin İtirafı

Bir çocuğun küçükken, anne ve babasının müşfik alâkasından ve manevî doyumundan mahrum olarak yetişmesi, ileriki hayatında aldatıcı, zararlı telkinlere, mukavemet göstermeden hemen kapılıvermesinde mühim rol oynar. 1968- 1982 yıllları arasında memleketimizi kasıp kavurmuş bulunan anarşi döneminde, anarşist bir teşkilatın en üst seviyelerinde yer almış, birçok anarşik eylemlerde bulunmuş, cinayetler işlemiş bir gencin, bilâhare yaptığı açıklamalar mevzumuz yönünden ehemmiyetlidir. Anarşist telkinlerin gençler üzerinde başarı sağlamasını altı sebeple izah eden genç, en mühim sebep olarak aileyi görür ve anarşiye düşenlerin çoğunlukla problemli ve bu sebeple de çocuklarına karşı yeterli şefkat, sevgi ve alâkayı göstermeyen ailelerden geldiklerini ifade eder. Müşahhas bir örnek olarak kendi durumunu sunan genç, küçükken, anne ve babasından, çalışıyor olmaları sebebiyle, sıcak bir aile ilgisi göremediğini; bu durumun, onu daima ilgiye muhtaç bir hâlet-i ruhiye içinde bıraktığını; bu ruhî bozukluk içinde üniversitede okurken kendine gösterilen sahte ilgilere kolayca aldanarak anarşist olduğunu dile getirir. Aşağıda kaydedeceğimiz itiraflar meyanında en ibretâmiz ve çarpıcı ifadenin “Benim aradığım; içten, sıcak, samimi kişilerin ilişkilerinin var olduğu bir ortam idi. Eğer bu ortamda, başka bir siyaset bulsa idim, bugün belki o başka siyasetin üyesi olarak yargılanacaktım.” cümlesi olduğu kanaatindeyiz. Bu ibretâmiz açıklamalardan bazı cümleleri aynen takip edelim:

“Eğer ciddi bir araştırma yapılırsa, özellikle...’nin eylemci ve yönetici kesimini oluşturanların böylesi olumsuz ve ailevî problemle karşı karşıya oldukları hemen göze çarpacaktır. Örgütün üst düzeyinde yer alan kişilerden ilk aklıma gelen dört kişinin babalarının alkolik olması ve iki kişinin de ana- babalarının ayrı bulunması her halde basit bir tesadüf değildir. Benim problemlerim ise çok küçük yaşta başladı. (....). Aileleri ve yakın çevreleri ile sağlıklı ilişkiler kuramayan gençler, ihtiyaçları olan ilgiyi ve yakınlığı dışarıda arayacaklardır. Eğer bu ilgiyi ideolojik bir ortamda buluyorsa, işte dertler bu anda başlayacaktır. Artık yalnız değildir. Aynı dili konuştuğu insanlarla, ciddiye alındığı bir ortamdadır. Ve ilk anda psikolojik doyumu yitirmemek için her şeye katlanacaktır.

(...) Benim gibi desteğe, ilgiye susayan biri için bu olaylar dış görünümü ile âdeta rüya idi. İdeal (!) insanlar vardı orada. Benim aradığım içten, sıcak ve samimi kişilerin ilişkilerinin var olduğu bir ortam idi. Eğer bu ortamda, başka bir siyaset bulsaydım, bu gün belki o başka siyasetin üyesi olarak yargılanacaktım. (...). Beni esas memnun eden şey, bir çevrenin ve daha önce belirttiğim sebeplerle sempati duyduğum bir çevrenin bana güvenmesi ve kabul etmesi idi. İşin siyasî yanı benim için ikinci faktördü. Önemli olan hangi örgütte olduğum değil, bir örgüte kabul edilmemdi.”165

Aile Nasıl Olmalı?

Çocuğun yetişmesinde ailenin arkadaş, mektep ve hatta müfredattan (mektepte okutulan derslerden) çok daha önemli bir yeri olduğu için, sağlıklı bir nesil ve daha emin bir gelecek için, milletçe, devletçe gündemimizin birinci maddesine aileyi ve aile ile ilgili meseleleri koymamız gerekir. Bu sebeple dinimizin aile meselesine yaklaşımını birkaç noktadan ele alacağız.

1. Ailenin Kuruluşu

Aile ile ilgili meselelerin en önemlisinin, “ailenin kuruluşu” olduğuna inanıyoruz. Gerçi karı-koca arasındaki hak-vazife ilişkileri, geçimsizlikler, bunların halli ve boşanma gibi meseleler de ciddi meselelerdir. Fakat biz burada konumuz gereği ailenin kuruluşu ile ilgili hususlara değineceğiz. Hadisler ve Kur’ân-ı Kerim, bu ve başka meselelerin hepsine, ehemmiyetleri nispetinde temas ederler. Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm), ümmetine evlenip çoğalmalarını tavsiye ederken: “(Kıyamet günü) çokluğunuzla, diğer ümmetlere karşı övüneceğim.” der.166

Kur’ân-ı Kerim de, “Hoşunuza giden” (Nisa, 4/3) iffetli hanımlarla “ailelerinin izni alınarak” ve mehirleri verilerek (Nisa, 4/25) evlenmeyi irşat buyurur ve ayrıca bekârların -köle bile olsa, gerekiyorsa maddi destekte bulunularak- evlendirilmesini emreder. (Nur, 24/32)

Bu naslardan hareketle şunları söyleyebiliriz:

1- Evlenme, dinimize göre, sadece evlenenleri değil, evlenenlerin ailelerini de, ümmeti de ilgilendirir.

2- Öyleyse evlilik, ailenin de bilgi ve rızasıyla gerçekleşmelidir. Şâfiilerde nikâhın sahih olması, kızın ailesinin rızasına bağlıdır. Bilhassa kız, ailesinin haberi olmadan, kendi kendine evlenmemelidir. Bir hadiste “…Kadın kendi kendine evlenemez. Kendi kendine evlenen kadın fahişedir.” buyrulmuştur.167

3- Âyet-i kerîme, evlenilecek eşlerde aranması gereken vasıflardan “iman” ve “iffet” üzerinde ısrarla durmaktadır. (Bakara, 2/221; Nisa 4/25; Maide 5/5; Nur, 24/3)

4- Nikâh akdinin sıhhati için kızın mehir hakkı vardır. Kız bağışlamadıkça, onun bu hakkı iptal olmaz. (Nisa, 4/25)

5- Nikâh müebbet müddetlidir. Muayyen bir zaman kaydı konamaz. Sınırlı bir müddetle kayıtlanan ve mut’a denen nikah İslam’da kesinlikle haramdır.168

2. Evlilikte İman ve Diyanet Şartı

Karı-koca arasında denklik olmalıdır. Küfüvlük de denen denklikte zikredilen bir kısım şartlar ihtilaflı ise de, âyet-i kerîmede de yer verilmiş olması sebebiyle bütün âlimlerin ittifak ettiği bir şarttır “diyanet”. Yani, evlenecek kız ve erkek aynı dinden olmalıdır. Bir Müslüman, Müslüman olmayan biriyle evlenemez. Erkek Müslüman, Ehl-i kitap denen Yahudi veya Hıristiyan bir kızla evlenebilse de, Müslüman kız, Ehl-i kitap da olsa gayr-ı müslimle evlenemez.

Kur’ân-ı Kerim’in, insanları ilgilendiren meseleler arasında, çok büyük önem taşıyanlarına âyetlerinde yer verdiği göz önüne alındığı takdirde, evlenmelerde, diyanet şartının öncelikli kılınmasının dünyevî ve uhrevî, ferdî ve içtimâî saadetimiz için ne kadar ehemmiyet taşıdığı anlaşılır.

Kur’ân-ı Kerim’de bu hususta geçen âyet-i kerîme mealen şöyle: “(Ey erkek müminler!) Müşrik kadınlarla, onlar imana gelmedikçe, evlenmeyin. Mümin olan köle bir kadın, hoşunuza giden müşrik kadından hayırlıdır.

“(Ey babalar, veliler! Kızlarınızı,) müşrik erkeklerle onlar iman etmedikçe evlendirmeyin. Mümin olan bir köle, hoşunuza giden müşrikten daha hayırlıdır. Onlar sizi ateşe çağırırlar. Allah ise, izniyle sizi cennete ve mağfirete çağırır. Allah, ibret alsınlar diye, insanlara âyetlerini böyle açıklar.” (Bakara, 2/221)

Yüce Yaratıcımızın, ibret almamızı ayrıca ilave ettiği beyanlarını daha açık olarak anlayabilmemiz için, bu âyetin gönderildiği zamanı bir gözden geçirelim:

a. Hz. Peygamber Devrindeki Durum

O dönemde cemiyette köleler var: Bunlar siyah insanlar. Simsiyah derileri, kıvır kıvır saçları, iri iri dudakları; ela mı, siyah mı, yeşil mi, mavi mi ne renk olduğu bilinmeyen gözleri, çoğu kere derisi kemiğine yapışmış yanakları, burunlarına kölelik alâmeti olarak takılan halkaları ile, hiçbir beyazın göz zevkini okşamayan, tabiri caizse eş olarak seçilemeyecek insanlar bunlar. Evlenmede kız olsun, erkek olsun her iki tarafın da tercihine sebep olacak hiçbir vasıfları yok.

Ama Rahman, Rahim, Hakîm olan Rabbimiz diyor ki, “Sizin ölçülerinize göre hoş olmayan böyle bir siyahî, hem de köle olanı, eğer müminse, hoşunuza giden hür kimseden daha hayırlı!”169

Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm), evlenilecek kişide hoşa giden şeyleri sayar:

1- Güzellik, yakışıklılık,

2- Zenginlik,

3- Nesep, kişinin bağlı olduğu aile, aşiret,

4- Diyanet.

Fahr-ı Âlem bunları saydıktan sonra sözünü, Cenab-ı Hakk’ın gösterdiği hedefte noktalar: “Siz dindar olanı seçin, hayra erersiniz (pişman olmazsınız).”

Âyette geçen, “hoşunuza gitse de” tabirinin, Resûlullah döneminde anlaşılan manasını, Aleyhissalatu Vesselam’ın yukarıda belirttiği esaslar çerçevesinde anlarsak evlenilecek şahsın müşrik olmasına rağmen “hoşa gidecek” vasıflarını şöyle tespit edebiliriz:

* Beyaz tenli, genç, sağlıklı, güzel ve yakışıklı,

* Fevkalâde zengin,

* Mekke veya Medine’nin en itibarlı ailelerine mensup, hür.

Âyet ve hadis şu konuda birleşir: İnsanoğlunun -fıtrî zaafı sebebiyle- tercihine müessir olan üç beşeri değere rağmen, dördüncüsü esas alınmalı ve diyanete göre karar verilmelidir. Allah’ın yanında muteber olan ölçüye göre, o noktadaki fark daha önemlidir ve insan için o daha hayırlıdır.

b. Diyanetin Esas Alınması ve Mühim Bir İncelik

Kur’ân’da geçen müşrik-mümin tabirine mukabil, hadiste “diyanet” tabiri geçer. Yani Kur’ân, meseleyi, nazari planda, daha geniş bir çerçevede sunarken, Hz. Peygamber, pratiğe dökerek, İslam cemiyetindeki reel duruma göre ölçü koymuştur. Yani, herkesin “Müslüman’ım!” dediği ve “müşrikliğin” kesinlikle reddedildiği bir cemiyette “diyanet” esas alınacaktır. Kelime-i şehadet’i ikrar eden hiç kimseye “müşrik” denemeyeceğine göre, dinî emirleri hayata geçirme, din karşısında takınacağı ciddiyet veya laubalilik tavırlarına göre ortaya çıkacak olan “diyanet” yani dindarlık (takva) durumu esas kılınacak demektir.

Bu noktada, muttaki olmak, yani farzları yapıp, haramlardan, büyük günahları alenen işlemekten kaçınmak, üzerinde uzlaşılabilecek bir diyanet (dindarlık) ölçüsü olabilir.

Şu halde, Allah nezdinde makbul olan ölçüye göre, muttaki, yani takva sahibi en çirkin, en fakir, en şöhretsiz bir kimse; -ister kız ister erkek olsun- en güzel, en zengin, en asaletli, en şöhretli kimseden daha değerlidir. Evlenecek kimse için böylesi bir eş, öylesi hoşa giden bir eşten daha hayırlıdır. Çünkü, âyetin ifadesiyle (Bakara, 2/221):

Biri cennete, diğeri cehenneme sebep olabilecektir.

Bu şekilde Allah Teâla hazretleri, Yüce Kitabında bu ölçüye yer vererek, Kendine ve Kitabına inananlara, Yüce katından büyük bir lütufla, cennete gitmenin mühim bir sebebini göstermiş oluyor ve buna uyanları cennetine davet ediyor.

Aslında Kur’ân’ın ifadesi ile hadisin ifadesi arasında fark yoktur. Şöyle ki: Kur’ân-ı Kerim, bir âyetinde “Onların çoğu, müşrik oldukları halde Allah’a inanırlar.” buyurarak, (Yusuf, 12/106) Müminlerin pek çoğunun -kendileri farkına varmasalar bile- şirk içinde olabileceklerine dikkat çekmektedir. Keza Resûlullah da, kişinin farkına varmadığı pek çok davranışıyla şirke düşeceğine ve dolayısıyla şirkin, geceleyin Safa tepesinde yürüyen kara karıncanın ayağından çıkan sesten daha gizli olabileceğine dikkat çeker ve misal vererek, “Adalete rağmen buğzun, zulme rağmen muhabbetin” şirk olduğunu belirtir.170

Keza, yine hadislerde “para” ve “kadife (kumaş)” düşkünleri için “abdu’l-katîfe (kadifenin kulları)”; “abdu’d-dinar (dinarın kulları) tabirlerini kullanarak,171 “sevme” kabiliyetini dinin koyduğu meşru ölçülerin dışında kullananları bir nevi şirke düşmek hususunda uyarır. Hemen belirtmeliyiz ki, Kur’ân-ı Kerîm, dünyevî şeylerin sevgisini şu üç sevginin dışına taşırmamayı emreder ve taşıranlara daha dünyada Allah’tan gelecek cezayı hatırlatır: “Allah”, “Resûlü” ve “Allah yolunda gayret (cihat)”. (Tevbe, 9/24). Yine Kur’ân’da Allah ve Resûlünü sevmenin ölçüsü olarak da, “Resûlullah’ın sünnetine uymak” gösterilir. (Âl-i İmrân, 3/31) Şu halde bu ölçülerin dışına çıkmak şirk-i hâfiye girebilir; kişiyi, mümine vadedilen feyiz, bereket ve necatlardan mahrum kılabilir.

“Dinimiz, evlenecek müminlerin, şirkten uzak mümin bir eşle evlenmelerinde niçin ısrar etmiştir?” diye bir soru hatıra gelebilir. Elbette, bunun bir değil birçok sebebi var. Öncelikli sebeplerinden birinin, “yetişecek çocuğa kazandırılacak İslamî şahsiyet olduğu”nu söyleyebiliriz. Çünkü Yüce Rabbimiz, Hz. Nuh’un lisanıyla bize şu uyarıda bulunmaktadır: “Nuh dedi ki: Rabbim! Yeryüzünde hiçbir inkârcı bırakma. Doğrusu Sen onları bırakırsan kullarını saptırırlar; sadece ahlâksız ve çok inkârcıdan başkasını doğurup yetiştirmezler.” (Nuh, 71/26-27)

Senet itibariyle zayıf da olsa, farklı vecihlerle geldiği için kuvvetli addedilerek âlimlerimizin kabulüne mahzar olmuş bulunan, terbiyeye müteallik kitaplarda kaydedilmesi sebebiyle de göz ardı edilmemesi gereken bir kısım rivayetlerde; daha açık ifadelerle, kötü asıllı olan, yani kötü çevreden, kötü aileden gelen kimselerle evlenilmemesi tavsiye edilir. Eşte aranacak vasıflarla ilgili gelen rivayetlerden özetle, meselâ Gazali tarafından ortaya konan sekiz şarttan yedi tanesinin, evlilikten hâsıl olacak çocuğun terbiyesi mülahazasına dayandığı görülür.172 Bu durumdan hareketle Karamanî (v. 985/1577), “Evladın ata, ana üzerindeki evvelki (ilk) hakkı” olarak “eyi soydan ve töhmetsiz damardan” bir eş seçmeyi zikretmiştir.173

Bu suretle iyice açıklık kazanan Bakara suresinin 221. âyetinin, İslam dünyasını, çocuk terbiyesini evlenmeye karar verilen günle başlatmaya sevk ettiğini söyleyebiliriz.

c. Eş Seçiminde Dindarlık

Esas Alınsa Cemiyette Neler Değişir?

Buraya gelinceye kadar yapılan açıklamalardan anlaşıldığı üzere, gerek yüce Kitabımız Kur’ân-ı Kerim gerekse onun açıklayıcısı mahiyetinde olan hadis-i şerifler, geleceğimizin garantisi olan yeni neslin iyi terbiye edilmesinde başarıya ulaşmanın birinci şartı olan “ailevi huzur”un sağlanmasını, evlenme sırasında, eş seçiminde “dindar olanı tercih”e bağlamışlardır. Biz burada, gerek evlenecek imanlı gençlerin gerekse evlatlarını evlendirecek Müslüman anne-babaların, bu düsturu hayata geçirmelerinin hâsıl edeceği başka neticeleri hatırlatacağız.

Şimdi, herkesin maddileşip dünyevileştiği, evlenmede güzellik, zenginlik, mevki, makam gibi geçici, fâni, dünyevî değerlerin ön plana alındığı zamanımızda, bir an için, dindar insanların evlenmede diyanet durumunu, takvayı aramayı ön plana aldıklarını farz edecek olsak, cemiyette şu değişmelerin kendiliğinden hâsıl olacağını herkes itirazsız kabul edebilir:

1- Büyük bir çoğunluk, evlatlarını dindar yetiştirme gayret ve yarışına girer.

2- Gençler arasında ve bilhassa kendini çok güzel, yeterince yakışıklı göremeyenler arasında da dindarlık yarışı ve gayreti başlar.

3- Dinî kaynaklar, yani Kur’ân, hadis, tefsir, fıkıh ve ahlâka yönelik kitaplar daha çok okunur ve böylece dindarlık, şuur ve kalite kazanır. Bunun hâsıl edeceği neticeler burada sayıya gelmez.

4- Televizyon, sinema, radyo, dergi, gazete, kitap vs. basın-yayının her kesiminde dinî yayınlar artar ve kalite kazanır.

5- Anti İslam cephenin pazarı ve itibarı daralacağından kendine çekidüzen verir, mukaddesata yaptıkları saldırılarında bugünkü kadar pervasız olamazlar.

6- Güzelleştirme sektörü (plastik cerrahi dahi) pazarında daralma olur, bu ameliyelerden zarar görenlerin, bunlara aldananların sayısı azalır.

Evlenmede “dindarı tercih” ilahî tavsiyesine uymanın getireceği faydalar, maslahatlar elbette burada sayılanlarla sınırlı değil. Her insan düşündükçe, çok farklı ve de makul başka şeyler ilave edebilir bunlara. Bu kadarıyla yetinerek, bu bahsi yazmaya bizi sevk eden bir hatıramı nakletmek isterim.

– Doksanlı yılların sonlarında bir ara, hâlen yayın hayatını başarıyla sürdüren Moral FM radyosunda, perşembe günleri hadis sohbetleri yapıyordum. Evlilik meselelerine temas eden hadislere yer verdiğim bir sırada, dinleyicilerden iki genç kızımız bana mektup yazarak, kılık kıyafet ve beşerî münasebetler vs. gibi hususlarda, İslamî esaslar çerçevesinde bir hayat tarzını benimsediklerini, ancak dindar erkeklerin bile, İslamî değerlere sahip kızlarla evlenmeye öncelik vermedikleri için evlenemediklerini belirterek, cemiyetimizin -28 Şubat dönemecinin de ciddi katkısını yakinen bildiğim- acı bir gerçeğine parmak basmışlardı.

Ben bu mektubu unutamıyorum. Bu vesile ile, “Cemiyetimizin mazideki çöküşünü izahta ve dahi gelecekte kurtuluşa götürecek gerçek reçeteyi tespitte, terbiyenin başlama vakti olan evlenmeye karar anındaki ‘dindarı tercih’ ilâhî düsturunun nasıl ledünnî bir tılsım teşkil ettiği bilinse!” diyorum.

139 Kâtip Çelebi, Keşfuzzünûn, M.E.B. yayını, İstanbul, 1971, 1, 381

140 Teferruat için Hz. Peygamber’in Sünnetinde Terbiye kitabımız görülebilir, s. 383, 461-462

141 Hz. Peygamber’in Sünnetinde Terbiye adlı kitabımızın Aile bahsine bakılsın.

142 Gula, Martin; Çocuk Bakımı Müesseseleri, Çeviren: Ülker Ergun, T.C. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı, Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü yayını, Ankara, 1962, s. 5.

143 A.e., s. 5; Hilmi, İhsan: Püerikültür, İstanbul, 1931, s. 79.

144 Yaşar, Osman: Çocukların Müesseselerde Bakımı (Eser Birleşmiş Milletler Ekonomi ve Sosyal İşler Dairesi’nce hazırlanmıştır), T.C. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı, Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü yayını, Ankara, 1962.

145 Yaşar, a.g.e., s. 12-13.

146 Gula, a.g.e., s. 11-12.

147 Bu araştırmanın numarası: ST/SGA/, Satış Nu. 6, IV. 1952. Burada takdirle kaydetmemiz gereken bir husus, Türk ailesinin korunmasıyla ilgili olarak, 1980 hükümet darbesiyle iktidarı ele alan Millî Güvenlik Konseyi’nce teşkil edilen komisyon tarafından ortaya konan rapordur. Rapora 23 Eylül 1982 tarihli Cumhuriyet gazetesinde ulaşılabilir.

148 Gula, a.g.e., s. 6.

149 Cahiers Internationaux de Sociologie, 1972, No. LII, p. 186.

150 Yaşar, a.g.e., s. 35.

151 Le Monde Gazetesi, 2 Ocak 1976 tarihli nüshası.

152 Le Monde de l’Education, Juillet 1975, Nu. 7, s. 11.

153 Schwartz, Bertrand: L’Education Demain, Aubier Montaigne, Paris, 1973, p. 88.

154 Bkz.: Pars, Vedîde Baha (bir heyetle), Eğitim Psikolojisi, M.E.B.yayını, İstanbul, 1967, s. 75; Şensoy, a.g.e. s. 24, 43-45; Adasal, a.g.e. s.7-8; Gula, a.g.e. s.5-7; Çağlar, a.g.e. s.93-94; Taner, Tahir: Çocuk Suçluluğunun Önlenmesi ile Küçük Suçlular Hakkında Tatbîki Gereken Tedbirlere Müteallik Rapor, İ.Ü. Türk Kriminoloji Enstitüsü yayını, Nu.2, İstanbul, 1950; s.17.

155 Orhon, Güngör, Suçlu Çocuklarla İlgili Bir İnceleme, Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Sıhhî Hizmetler Genel Müdürlüğü yayını, Ankara, 1962, s. 5.

156 Adasal, a.g.e., s. 65-66.

157 A.e., s. 3-4.

158 Bkz.: Cuvillier, a.g.e., 2/567-69.

159 Mialaret, Gaston, Introduction à la Pédagogie, PUF, Paris, p. 31-32.

160 Schwartz, a.g.e., p. 83.

161 İbn-i el-Kayyim, Tuhfe, s. 142.

162 Mâverdî, Ebu’l-Hasen Ali ibn-i Muhammed, Edebü’d-Dünya ve’d-Dîn, İstanbul, 1299, s. 177.

163 Cebbâr, Abdünnûr; İhvânussafa, Mısır, 1954, s. 58.

164 Bu kısım, Allah’ın Çocuklara Bahşettiği Haklar (TİMAŞ, İstanbul 2001, s. 92-98) kitabımızdan alınmıştır.

165 Tercüman Gazetesi, 9.3.1983 tarihli nüshası. Yazı, “Nasıl Anarşist Oldular?” adıyla yapılan bir röportajdan alınmadır. Ropörtajı Tokay Gözütok yapmıştır.

166 Ebû Dâvûd, Nikâh 4; Nesâî, Nikâh 11

167 Dârekutnî, Sünen 3/228; İbn-i Mace, Nikâh 15

168 Bu konunun teferruatı için Namus Fitnesi Mut’a (Timaş, İstanbul 1992) adlı kitabımız görülmelidir.

169 Bkz.: Bakara, 2/221

170 Hâkim, Müstedrek, 2/291

171 Buhârî, Cihad 70; Tirmizi, Zühd 42

172 bkz.: Hz. Peygamber’in Sünnetinde Terbiye, s. 52-57

173 Karamani, Abdullatif ibn-i Durmuş (V. 985/1577), Adab-ı Menazil, Yzm. Hüsrevpaşa Nu: 290, 27/b.

5. BÖLÜM
AİLEYİ HAZIRLAMAK

Temhîd

İslam’da aile ile aslî unsur olarak anne, baba, evlat ve hizmetçilerin kastedildiğini belirtmiştik. Ailenin öncelikli vazifelerinden biri, gelecek nesillerin hazırlanması, yani çocuk terbiyesidir. Kadının ev işlerini yapmakla mecbur kılınmamasından başka, kendisine bir hizmetçi edinme “hakkı”nın da tanınması, annenin kendisini çocuklarına daha ziyade vermesini sağlayan bir âmildir.174 İslam ailesinde, bazı sebep ve şartlarla, erkek ailenin reisidir. Âyet şöyle buyurur:

اَلرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللّٰهُ وَاللاَّت۪ي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلاَ تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَب۪يلاً إِنَّ اللّٰهَ كَانَ عَلِيًّا كَب۪يرًا ۝

“Kocalar (erkekler), eşleri üzerinde yönetici ve koruyucudurlar.

Bunun sebebi, Allah’ın bazı insanlara bazılarından daha fazla nimet vermesi ve bir de kocalarının mehir verme, evin masraflarını yüklenmeleri gibi malî yükümlülükleridir.

O halde iyi kadınlar, itaatli olan ve Allah kendi haklarını nasıl korudu ise, kocalarının yokluğunda, onların hukuklarını koruyan kadınlardır.” (Nisa, 4/34),

Kur’ân-ı Kerim, bu âyette, iki sebebe binaen, ailenin tedvîr ve tedbirinde erkeğe öncelik vermektedir:

(Ailenin tedviri hususundaki) fıtrî üstünlüğü,

Kadının nafakasını temin etmesi.

Değerli müfessirimiz Elmalılı Hamdi merhum, bu âyetten hareketle, erkek, kadının ihtiyaçlarını karşılamadığı ve dolayısıyla gerekli himayeyi gösteremediği takdirde, burada kastedilen recül (erkek) sayılmayacağına dikkat çeker. Kendi ifadesiyle, şöyle der: “Ve ailenin ırz ve namusunu muhafaza etmeyen erkekler, ricalden ma’dud değildirler. (erkek sayılmazlar) Şüphesiz ki, bu, vazifelerini yapan ricalin de, kadınlar üzerinde kavvam olmaları ve onlardan itaat ve sadakat beklemeleri bir hakk-ı meşrularıdır.”175

Asıl konumuz olmamakla beraber, yeri gelmişken ilave edelim: Bu âyet, kadın veya erkekten birinin, karşı tarafa mutlak bir üstünlüğünü söz konusu etmemektedir. Aslında İslam’ın böyle resmi bir iddiası yoktur. Elmalılı Merhum, aynı âyetle ilgili açıklamasını yaparken, bu meseleye de yer vererek, bunlardan birinin diğerine üstünlüğünden değil, aksine “mütekabil bir üstünlük”ten söz edildiğine dikkat çeker. Yani İslam’a göre, bazı hususlarda kadın erkeğe üstünken, bazı hususlarda da erkek kadına üstündür. Böylece iki farklı cins, birbirlerini tamamlayarak aralarında uyumlu bir birlik ve beraberlik sağlayacaklardır. Bu noktayı izah sadedinde, Elmalılı Hamdi merhum, âyet-i kerîmenin “… bimâ faddalahumullahu aleyhinne...” gibi bir ifadeye yer vermemek suretiyle, fazl u fazileti (üstünlüğü), alelıtlak (her hususta) erkeklere münhasır kılmadığına dikkat çeker. Yani âyette kadın ve erkeğe delalet eden zamirlerin açık bir surette kullanılmamış olmasından ileri gelen kapalılık ve müphemiyeti, Elmalılı şöyle değerlendirir: “Müphem olarak, bazısının diğerine tafdilini (üstünlüğünü) ifade eylemiştir. Bu ise, erkeğin kadında bulunmayan bir kısım mezaya-yı fıtriyeyi haiz olduğu gibi, aynı zamanda kadının da erkekte bulunmayan bazı mezaya-yı fıtriyeyi (yaratıştan gelen faziletleri, üstünlükleri) haiz olduğunu ve bundan dolayı her ikisinin yekdiğerine muhtelif cihetten muhtaç bulunduklarını, bu suretle erkekle kadın fıtraten mütefavit (yaratılışta farklı) ve mütekabilen mütefadıl (karşılıklı olarak her ikisi de birbirine üstün) olduğu gibi, erkeğin ve kezalik her kadının da seviyyeleri bir olmadığını ve binaenaleyh her erkek her kadın ile, ferden mukayese edilemeyeceğini ve mamafih bütün bunlar topyekün karşılaştırılınca, kadınların erkeklere ihtiyacı, erkeklerin kadınlara ihtiyacından fazla ve çünkü beyan olunduğu vechile, asıl mi’yar-ı fazilet ölçüsü olan, kesb ü iktisab (kazanma) nokta-i nazarından, erkek hasleti failiyetle kaim, kadın ise hiss-i taat ve haslet-i kabûliyet ile rakik ve cazibedar bir fıtratta ve bunun için kuvvet-i rical ile himaye ve muhafazaya daha ziyade muhtaç ve binaenaleyh binnetice suret-i umumiyede fazl u rüchanın rical tarafında bulunduğunu, vilayet-i emir ve selahiyet-i idarenin bihakkın erkek olan ricale tevdii ve kadınların onlara itaati, hem bir hak ve hem de menfaat-i nisvanın muktezası olduğunu pek beliğ bir îcaz ile tefhim eyler.”176

Cenab-ı Hak, bir diğer âyette, kadın ve erkeklere hitap ederek, karşı cinste mevcut olan farklılıkları gıbta ve temenni etmemelerini emreder: “Bir de Allah’ın bazınıza, diğerinden fazla verdiği şeyleri temenni etmeyin. Erkeklere hak ettiklerinden bir pay vardır. Kadınlara da kendi kazandıklarından bir pay vardır. İsteklerinizi Allah’ın fazlından ve kereminden isteyin. Gerçekten Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (Nisa 4/32) Buna göre, kadın ve erkek, her ikisi de mukabil tarafta bulunan farklılıklar sebebiyle niza çıkarmamalı; aile hayatında, kendi fıtratlarına uygun olan rollerini ifa etmelidirler.

İyi Bir Terbiye İçin İyi Bir Aile

Aileye verilecek eğitimin, iki dünyamızı da ilgilendiren ciddi bir sorumluluk olduğu herkes tarafından anlaşıldıktan sonra, aile kurmuş veya kuracak olan her fert, bu sorumluluğu yerine getirilebilmek için, vicdanından, “Nereden başlamalıyım? Neler yapmalıyım? Nasıl yapmalıyım?” gibi soruların yükseldiğini hissedecektir. Bu bölümde öncelikle aile ile ilgili sorulara cevap vermeye çalışacağız. Burada da cevaplarımızın, imkân nispetinde, ebedî hakikatların kaynağı olan Kur’ân ve hadisten olmasına gayret edeceğiz.

1. Huzur Şartı (Ailede Huzur)

Aile içi eğitimin başarılı olmasının muhakkak ki pek çok şartı vardır. Ancak, önceki bahiste belirtildiği şekilde, iyi bir başlangıçtan sonra, öncelikli şartın, karı-koca arasındaki ahenk ve bunun sonucu olan aile huzuru olduğu söylenebilir. Aile içinde, gerek kendi eksikliklerimizin giderilmesinde gerekse yeni yetişenlere lüzumlu bilgilerin sağlıklı şekilde aktarılmasında en önemli husus, anne baba arasındaki ahenktir. Bu da her iki tarafın anlayış ve iyi niyetini, karşılıklı fedakârlık ve gayretlerini gerektirir. Hepsinin temelinde de, karşılıklı sevgi ve saygının yattığı açıktır.

Huzurun gerçekleşmesinde hem erkek hem kadın iki tarafın da dikkat etmesi gereken hususlar ve hassasiyetler vardır. Kur’ân-ı Kerîm’in, karı-koca münasebetlerinde, erkeği “kavvâm” ilan ederek aile düzenini yönlendirme sorumluluğunu erkeğe vermiş olmasından hareketle, evdeki huzurun sağlanmasında gerekli tedbirlerin öncelikle erkeğe terettüp ettiğini söyleyebiliriz. Bir başka ifade ile, kadınlarla iyi geçinme, aileyi idare etme işinde gerekli siyaset, önce erkeğe düşmektedir. Bunu cezmen söylemede bize cesaret veren husus, bu sadette Resûlullah’tan gelen bir kısım tavsiyeler ve uygulamalardır. Bunların bazılarını kaydedebiliriz:

a. Eşler Birbirinin Mizacını Bilmelidir

İyi bir terbiye için ailede huzurun şart olduğuna itiraz edecek tek kişi çıkmaz. Ancak bu huzurun, eşler arasında teessüs edecek olan karşılıklı anlayış, hoşgörü, tahammül, sabır ve fedakârlıklarla mümkün olacağı hususu üzerinde, nedense yeterince durulmaz. Bunlar bilinse ve kabul edilse de, bu bilgileri uygulamak, hayata geçirmek konusunda genelde başarısız oluyoruz. Yüce Kitabımız Kur’ân-ı Kerim: “Leyse’z-zekeru ke’l-ünsâ” yani “Erkek, kadın gibi değildir.” buyurarak (Âl-i İmrân, 3/26) kadınla erkeğin birbirinden farklılığına dikkat çekmiştir. Bu farklılık, sadece, erkeği baba, kadını anne kılmaya yönelik fizyolojik farklardan ibaret değildir. Muhakkak ki, bu iki cinsin arasında, bu temel hayâtî misyonun gereği olarak, bir kısım psikolojik farklar da mevcuttur. Alexis Carrel’in, 1912 yılının Nobel tıp ödülünü alan meşhur kitabı İnsan Bu Meçhul’de yazdığına göre, mezkur farklar, feministlerin, kadın erkek eşitliği adına inkârlarıyla kapatılamayacak kadar ciddi ve derinden gelmektedir:

“… Erkekle kadın arasındaki farklar, yalnız tenâsül cihazlarının hususi şekillerinden, rahmin mevcudiyetinden, âdet görmekten veya terbiye tarzından gelmez. Bunun sebebi çok daha derindir. Ve tenâsül guddelerinin mahsülü kimyevî maddelerce bütün uzviyetin işbâından hâsıl olur. Bu esaslı hâdiseleri bilmemektir ki, feminizm öncülerini, iki cinsin de aynı terbiyeye, aynı işlere, aynı selahiyet ve mesuliyetlere mâlik olabileceği fikrine sevk etmiştir. Hakikatte kadın erkekten çok başkadır. Vücudundaki hücrelerden her biri, cinsinin izlerini taşır. Uzviyeti, hele sinir sistemleri de böyledir. Fizyoloji kanunları da yıldızlar âleminin kanunları kadar merhametsizdirler. Onların yerine beşerî arzuları koymak imkansızdır. Onları oldukları gibi kabule mecburuz. Kadınlar istidatlarını kendi tabiatlarına göre geliştirmeli, erkekleri taklide yeltenmemelidirler. Kadınların, medeniyetin terakkisindeki rolü, erkeklerinkinden daha yüksektir. Bu rolü terk etmemelidirler.”177

Carrel’in bu söyledikleri şu âyetin ruhuna da muvafık düşmektedir: “(Kadın ve erkekler olarak) Allah’ın kimine kiminden daha fazla vererek diğerine üstün kıldığı hususları temennî etmeyin. Erkeklere çalışmalarından nasipleri olduğu gibi, kadınlara da çalışmalarından nasipleri vardır. Çalışın da siz daha hayırlı şeyleri Allah’ın fazlından isteyin. Allah her şeyi hakkıyla bilir.” (Nisa, 4/32).

Bu âyet-i kerîme, açık ve sarih olarak, kadınların erkeklere, erkeklerin de kadınlara benzemeye kalkmalarını yasaklamaktadır. Âyetten ayrıca anlaşılmaktadır ki, kadın veya erkeğin birbirlerine karşı mutlak üstünlüğü yoktur. Allah, bazı hasletlerle erkekleri üstün kılmışsa, diğer bazı haslet ve farklılıklarla da kadınları üstün kılmıştır. Âyetin emrine göre, cinsler, karşı tarafın farklı kılındığı hususları temenni etmeye, bir suretle onları elde etmeye kalkmamalıdır. Cemiyetimiz, hâlen o çeşit özentileri “sapıklık” olarak vasıflandırmaktadır. Âyetin son kısmında, her cinsin, kendine verilen farklılıklar istikametinde kendisini geliştirebileceğini, o hususlarda Allah’ın daha yüce lütuflarına ererek kemâlâtta yol alabileceğini ifade ediyor. Yani kemâlât ve terakki yolu, sadece bir cins için değil, her iki cins için de eşit şekilde açıktır. Resûlullah’ın, anneyi babaya nispetle üç misli üstün kılan beyanları açısından bakıldığında, Carrel’in:” Kadınların, medeniyetin terakkisindeki rolü, erkeklerinkinden daha yüksektir.” şeklindeki iddiası fazla mübalağalı sayılmamalı kanaatindeyiz.

Bunları kaydetmekten kastımız, ailenin huzuru için gerek kadının gerekse erkeğin karşı cinsin psikolojik hassasiyetlerini iyi bilerek; ona göre davranması, zaafları karşısında yerine göre susmak, yerine göre sabretmek, kimi zaman görmezden, duymazdan gelmek, hoş karşılamak, affetmek gibi, dinimizin tavsiye ettiği güzel hasletlerle tavır takınıp beraberliği ve aile hayatını tatlılık ve gönül huzuru içinde sürdürmenin önemine dikkat çekmektir. Bu meselede Aleyhissalatu Vesselam, bilhassa kadın psikolojisi hususunda erkekleri uyarır. Elbette bu, “Kadınlar erkeğin psikolojisini ihmal etsin.” manasına gelmez.

b. Kadın Mizacını Bilmenin Önemi

Öncelikle belirtelim ki, Aleyhissalatu vesselam, kadınların ruhen hassas ve kırılgan olduklarına dikkat çeker. Onları hemen kırılıverecek bir şişeye veya doğrultmaya çalışıldığı takdirde çıt ediverecek eğri bir eyeği kemiğine benzetir. Bu hadisleri ve onlarla ilgili İslam âlimlerinin açıklamalarını kısa kısa kaydetmede fayda görüyoruz:

“Hz. Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh) anlatıyor: Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) buyurdular ki: ‘Kadınlara hayırhah olun, zira kadın bir eyeği kemiğinden yaratılmıştır. Eğe kemiğinin en eğri yeri yukarı kısmıdır. Onu doğrultmaya kalkarsan kırarsın. Kendi hâline bırakırsan eğri halde kalır. Öyleyse kadınlara hayırhah olun.”178

Bu hadisin bir başka vechi şöyledir: “Kadının eğe kemiğinden yaratılmıştır. Asla bir istikamet üzere doğru olmayacaktır. Ondan istifâde etmek istersen eğri haliyle istifade et, doğrultmaya kalkarsan kırarsın. Onun kırılması, boşanmasıdır.”

Hadisten açık olarak anlaşıldığı üzere Aleyhissalatu Vesselam, fıtratın bir gerçeğini teşbihli bir üslupla gündeme getirmektedir: Kadınların kendilerine has tabiatları vardır ve bu tabiat fıtridir, yaratılıştandır, erkeğin hevası ile değişmeyecektir. Öyleyse, onu kendine has mizacıyla kabullenmek gerekir. Aslında erkekler de öyledir. Can çıkar da huy çıkmaz deyimiyle ifadelendirdiğimiz kanun, kadın-erkek herkese hâkimdir. Resûlullah, her erkek gibi kadının da şahsî farklılıklarıyla kabul edilmesi gerektiğine bu üslupla dikkat çekiyor. Ailenin devamı ve huzurlu geçimi için en uygunu, mevcut hâl üzere uyuşma yolları aramaktır. Eşlerin birbirlerinin eğriliklerine, yani hoşa gitmeyen huylarına, alışkanlıklarına tahammül etmektir. Aksi halde, eşlerin ilk anlaştıkları, birleştikleri, birbirlerini sevdikleri yönleriyle yola devam etmeleri yerine; birbirlerinin sevmedikleri, belki de nefret ettikleri yönlerini öne çıkararak, bu hoş bulmadıkları tarafları düzeltmeye gayret ederek gerekli uyumu tesis etmeye çalışmak gibi yanlış bir düşünceyle hareket edip uyum meselelerini bu şekilde ele almakla yol alınamayacağı, müspet bir neticeye varılmayacağı açıktır.

Resûlullah bu nevi hadisleriyle, karı ve kocaya, “Birbirinizin fıtratından gelen ve hoşunuza gitmeyen huylarını değiştirmek gibi yanlış bir yola girmeyin... vs.” manasında tavsiyede bulunmaktadır. Aksi takdirde, mesela erkek, kadından ileride olan erkeklik gücünü kullanarak onu değiştireceği zannıyla böyle bir işe girişecek, hanımına kendi istediği şekli vermeye kalkacak olursa, kuvvetle muhteledir ki bu davranış, eşiyle arasında kırılmalara sebep olabilecektir.

Tekrar edelim ki, bu durum her iki taraf için de söz konusudur. Hz. Peygamber’in kadınların zikrine öncelik vermesi; karşı tarafı kendi istediği şekle koyma düşüncesinin, gerek içtimaî gerekse fizikî durumları sebebiyle genellikle erkeklerde bulunmasından dolayıdır. Meseleyi gerektiği şekilde değerlendiremeyen bazı kimselerin, bu çeşit hadislerde kadınların istiskal edildiği manasının mevcudiyetini iddia etmeleri yanlıştır.

Yeri gelmişken hadiste mevcut bir diğer inceliğe daha dikkat çekmek isteriz. Hadisin, “Kadın eyeğidendir, doğrultursan kırarsın. Ona iyi muamelede bulun, onunla yaşa.” veçhinden daha iyi anlaşılacağı üzere, Aleyhissalatu Vesselam, kadınların hassas bir mizaç üzere yaratıldıklarına, onlara iyi muamele yapıldığı takdirde, onlarla uyum içinde yaşanabileceğine dikkat çekmektedir.

İmam Gazâli, hadisten, kadında rastlanabilecek bir kısım huysuzluklara, müsamaha ve anlayışla mukabele etmek gerektiğini anlar: “Kocanın karısı ile iyi geçinmesi, ona karşı güzel ahlâkla muamelede bulunması, kadının hakkıdır. Güzel ahlâktan murat kadına eza-cefa etmemek değil, onun ezasına tahammül göstermek, Resûlullah’ın yolundan giderek kadının taşkınlık ve gazabına karşı halîm selîm davranmaktır.” der.

Nevevî gibi bir kısım âlimler bu hadiste, Resûlullah’ın kadınlara olan şefkat ve merhametini görürler. Nevevî yorumunda haklıdır kanaatindeyiz, çünkü, Resûlünün sünnetine uyarak Rabbinin rızasını kazanmak isteyen samimi bir mümin; hanımında, hoşuna gitmeyen davranış ve hallerle karşılaştığı zaman bunları düzeltmeye giderek kıracağı, kavgalara, huzursuzluklara sebep olacağı yerde, dünya ve ahiret rehberi olan Allah Resûlünün bu sözünü hatırlayarak ondaki eğriliği (!) doğrultmaya kalkmaktan vazgeçer. Erkeğin böyle bir durumda kendini frenlemesi, kadın için bir rahmet değil de nedir? Gazali merhum da, bir erkeğin, Resûlullah’tan aldığı “Kadınına karşı iyi davran.” emrini yerine getirmiş olma rahatlığına, “Onların, hoşuna gitmeyen taraflarına tahammül etmekle” ulaşabileceğini söyleyerek, bir başka üslupla aynı noktaya parmak basmış olmaktadır.

Şunu da belirtelim ki; âlimler kadınların eğriliği deyince onların hırçınlığı, hissiliği, en basit bir hadisede boşanma talep etmesi, kocanın gücünü aşan talep ve isteklerde bulunması, aile sırrını ifşa etmesi, nankörce davranması, dedikodu yapması gibi umumiyetle fıtrî olan zaaflarını anlarlar. Şu halde Resûlullah, sadedinde olduğumuz hadiste, kadınların bu fıtrî hallerine dikkat çekerek, onların bu zaaflarını gidermeye kalkma yanlışlığına düşmeden, bu hâllerine tahammül ederek geçinme yolları aramayı tavsiye etmiş olmaktadır.

Yukarıdaki hadiste ifade edilen hakikati teyiden, kadına merhametli ve anlayışlı olmaya yönelik Resûlullah’ın bir ifadesi de şudur:

Hz. Enes (radıyallâhu anh) anlatıyor: “Resûlullah’ın (aleyhissalâtu vesselâm) (kâfilenin yürüyüş temposunu ezgileriyle) canlı tutan bir kölesi vardı, adı Enceşe idi. Bu zat güzel sesli birisiydi. Aleyhissalâtu Vesselâm ona:

‘Ey Enceşe ağır ol! Şişeleri kırma veya şişeleri sevk ederken ağır ol dedi. Şişe ile zayıf kadınları kastediyordu.”179

1- Enceşe (radıyallâhu anh), Resûlullah’ın güzel sesli Habeşî bir kölesi idi. Künyesi Ebû Mâriye idi. Veda Haccı sırasında, Resûlullah’ın zevceleri ile bir kısım Müslüman kadınların develerinin sevk işini yürütüyordu. Bu kadınlardan biri de Ümmü Süleym idi. Ebû Dâvûd et-Tayâlisî’nin bir rivayeti, bu esnada erkeklerin develerini de Berâ ibn-i Mâlik’in sevk ettiğini belirtir. Kadınların develerini sevk eden Enceşe bazı ezgiler okumuş, okuduğu ezgilerle develeri hızlandırmıştı. Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) teşbihli bir üslupla müdahale ederek okuduğu ezgilerin ritmini değiştirmesini ve böylece develerin yürüyüş temposunu ağırlaştırmasını söylemişti.

2- Hadisin Arapça aslında geçen hâd, “hudâ’”nın ism-i fâilidir. Hudâ’, hususi bir ezgi söyleyerek deveyi yürütmek, sevk etmek manasına gelir. Belirtildiğine göre, develer yürüme sırasında okunan belli bir ezginin ahengine karşı hassasiyet gösterip adımlarının temposunu, söylenen bu şarkının ritmine göre ayarlayabilmekte; yürüyüşlerinde hızlı veya hafif olabilmektedir. Mûsikinin tesiriyle canlıların yönlendirilmesi hadisesinin başka örnekleri de var: Beşikteki çocuğun, kendisi için okunan ninninin ahengine kapılarak sükunete ermesi gibi. Keza, Kâbe ile ilgili övgüler ve methiyeler okunarak insanları hacca teşvik eden ezgiler vardır, bunlara da hacîc denmektedir. Malum olduğu üzere, askerî marşlar da hamâsi duyguları tahrik ve savaşa teşcide müessirdir.

İslam âlimleri, Aleyhissalatu Vesselam’ın bu hadiste kadınları şişeye benzetmekten maksadı, “Kadınların fıtrî olan zaaflarını ifade etmek, böylece onları, -yukarıda kaydettiğimiz eyeği kemiği teşbihinde olduğu üzere mizaçlarındaki hassasiyete dikkat çekmek üzere- çabuk kırılan şişeye benzetmektir.” demişlerdir. Bunlardan Nevevi, “Resûlullah’ın kadınlara karşı fevkalâde müşfik ve merhametli olduğu için, onların fıtrî durumlarını nazar-ı dikkate alarak bu emri verdiğini” belirtir.180

Aleyhissalatu Vesselam, cevâmiu’l-kelim (veciz, özlü söz söyleme) hususiyetine sahip olduğu için, kadınların mizaç yönüyle hassas oluşlarına dikkat çeken hadislerden, kadınlara yönelik bir başka mesaja da ulaşabiliriz. Şöyle ki; Resûlullah, kadınlara, bazı fıtrî zaaflarını hatırlatarak, onların kendilerini kontrol etmesini talep etmiş olmaktadır. Yani hadisten şöyle bir nebevî sesleniş de anlamamız mümkündür: “Ey kadınlar! Allah sizi öncelikle anne olma misyonu üzere yarattığı için, annelik için şart olan şefkatle donatmıştır. Bunun gereği olarak, sizde hassasiyet, kırılganlık, sabırsızlık v.s. erkeklerden fazladır. Hissiyatınızı kontrol edin, her aklınıza gelen şeyin peşine düşmeyin, dilinize gelen sözü sarf edivermeyin, içinizden geçen arzuları talep edivermeyin v.s.”

Bu çeşit uyarılar, tıpkı ense tarafımızda bulunan görmemizin mümkün olmadığı bir akrebi haber vermek nevinden bir iyiliktir. Çünkü o çeşit hallerimizin şuurunda olmadığımız takdirde, kendimizi içgüdülerin akışına terk ediveririz. Kadın ve erkek, her insan, fıtrattan gelen zaaflarının şuuruna erse ve kendi kendini kontrol etmeyi bir alışkanlık hâline getirse, yeri geldiği zaman bir sükut, bir tahammül ve sabır, anlayışlı bir jest bizleri çok zararlardan kurtarır, pek çok menfaatlere, iyiliklere kavuşturur.

Aile hayatında bunlar daha da mühimdir. Dışarıya, uzağa gitmeden kendi hayatımızda veya iç durumlarını az çok bildiğimiz yakınlarımızın aile hayatlarında yaşanan bir kısım tatsızlıkların, hatta kavga ve boşanmaların çoğunun temelinde, bu nevi küçük şeylerin yattığını görebiliriz. İşte âlemlere rahmet olan Peygamberimizin tavsiyeleri, bu anlayışı sağlamaya yöneliktir ve ders alınması gerekir.

Öyleyse aile hayatında, çevremizle güzel geçinmede nebevî tavsiyenin esası tahammül, anlayış ve iyi davranıştır. Bu nebevî tavsiye, aile hayatında öncelikle mümin erkeklerce dinlendiği zaman, Resûlü Ekrem’in kadınlara olan şefkat ve merhameti daha iyi anlaşılır.

Aleyhissalatu Vesselam’ın açıklama ve davranışlarının ortaya koyduğu dersle, kadının ruhî hassasiyetlerine uygun şekilde ortaya konulacak anlayış ve davranışı esas alan erkeğin nezaketli ve ölçülü tavırlarına, kadının da gerekli anlayışı göstereceği tabiidir. Böylece -erkeğin başlatacağı- sevgi, anlayış ve nezakete dayanan karı-koca münasebetleri, yeri geldiği zaman fedakârlıklara da yer veren huzurlu ve saadetli beraberliği hayat boyu devam ettirecektir.

Bu bilgilerin pratik faydasını teyit eden bir tesbit: 2007’de Şafak İş Merkezinde yaptığımız seminerde, anlatıldığına göre, her ikisi de dindar olan bir karı-koca, aralarında çıkan geçimsizlik sebebiyle, boşanmaya karar verirler, çocukları bile paylaşırlar. Henüz ayrılık kesinleşmemiş iken, vak’ayı anlatan meslektaşım, bir sohbette arkadaşına, kadının erkek üzerindeki haklarını anlatır. Müteakip hafta bir sohbette buluştukları zaman, arkadaşı, boşanmaktan vazgeçtiğini söyler. Ve ısrarla: “Ne olur eşime, kadının erkek üzerindeki haklarından bahsetme!” diye sıkı tenbihte bulunur.

c. Eşine İyi Davranmak: Ölçülü Olmak veya
Hak ve Vazifelere Riayet

Aile huzurunu sağlama meselesinde hatırlatılması gereken hadislerden biri de şudur:

“Amr ibn-i el-Ahvas (radıyallâhu anh) anlatıyor: Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) buyurdular ki: ‘Kadınlara karşı hayırhah olun. Çünkü onlar sizin yanınızda emanet gibidirler. Onlara iyi davranmaktan başka bir hakkınız yok, yeter ki onlar açık bir çirkinlik işlemesinler. Eğer işlerlerse yatakta yalnız bırakın ve şiddetli olmayacak şekilde dövün. Size itaat ederlerse haklarında aşırı gitmeye bahane aramayın. Bilesiniz, kadınlarınız üzerinde hakkınız var, kadınlarınızın da sizin üzerinizde hakkı var. Onlar üzerindeki hakkınız, yatağınızı istemediklerinize çiğnetmemeleridir. İstemediklerinizi evlerinize almamalarıdır. Bilesiniz onların sizin üzerinizdeki hakları, onlara giyecek ve yiyeceklerinde iyi davranmanızdır.”181

1- Bu hadis, karı-koca arasındaki karşılıklı hak ve vazifeleri tespitte temel nasslardan biridir. Resûlullah’ın (aleyhissalâtu vesselâm) Veda Hutbesi’nden bir parçadır. Tirmizî’deki aslı çok daha uzundur. Burada şunu hatırlatmamızda fayda var. Bu hadis, İslam’ın insanlık tarihinde icra ettiği büyük inkılaplardan birine temas etmektedir: “Kadın hakları” Kadın hakkı kavram ve mefhumu, sadece cahiliye Araplarına yabancı bir mefhum değildir. Yakın zamana kadar, Batı dünyası dahil, bütün insanlığın meçhûlü idi. İlk defa İslam, kadının da hukukundan bahsetmiş, onu erkekle hukukî eşitliğe yükseltmiştir. Hz. Ömer der ki: “(Cahiliye devrinde) Allah’ın kadınlar hakkında koyduğu hükümler gelinceye kadar, biz onlara hiçbir değer atfetmezdik.”

2- Hadiste geçen istîsa ifadesi vasiyet kabul etmek manasına gelir. Yani Resûlullah şöyle demiş olmaktadır: “Ben kadınlar hakkında hayır tavsiye ediyorum, siz, onlar hakkındaki bu tavsiyemi kabul edin.” Bazı âlimler bunu, “Kadınlar hakkında kendinizden hayır arayın.” (yani. “Bu kadına nasıl hayırlı olabilirim?” deyin) veya “Biriniz diğerinizden kadınlar hakkında hayır talep etsin.” (yani “Birbirinize kadınlara iyi davranmayı tavsiye edin, hatırlatın”) şeklinde anlamanın da uygun olacağını söylemiştir.

3- Hadisin müteakip kısmı şu manada anlaşılmıştır: “Siz, kadınlar hakkında, bu hayırhahlık dışında başka bir davranışa yetkili değilsiniz, onlara kötü davranma hakkına sahip değilsiniz, yeter ki çirkin bir iş yapmasınlar...”

Şu halde onlara kötü davranma hakkı, onların “çirkin iş” yapmalarıyla doğuyor. Çirkin bir iş yapmadıkları müddetçe, erkek kötü davranma hakkına sahip değildir. Kötü davranırsa, hakkı olmayan bir iş, yani zulüm yapmış olur. Bunun Allah katında mesuliyeti vardır.

Çirkin iş nedir? Âyette nüşûz diye geçen kelime, hadiste fahişe diye ifade edilmiştir. Hatta bu hadisi, mezkur âyetin tefsiri olarak bile görmemiz mümkündür. En-Nihâye’ye göre, fuhş, fevahiş, fahişe, Allah’a isyan ve günah nevinden işlenen fiillerin pek çirkinlerine denir. Bunların en çirkini zina olduğu için, çoğunlukla fahişe kelimesi, zina manasında kullanılır. Hattâ dilimizde nerdeyse, fuhş deyince zinayı, fahişe deyince de zâniyeyi kastederiz. Fâhiş bir hata, fâhiş bir fiyat dediğimiz zaman kelimeyi aslî manasında kullanmış oluruz. Şu halde hadiste geçen fâhişe-i mübeyyine, “pek açık olan çirkinlik” diye anlaşılmalıdır. Hadiste kastedilen şey de, gerek sözle, gerekse fiille işlenen her çeşit çirkinlikler, ahlâksızlıklar olmalıdır. Bu tabiri “zina” olarak anlamak mümkün değildir. Çünkü zina fazîhasının dindeki hükmü, dayakla nihayet bulan bir terbiye vetiresi değil, recm denen ağır bir cezadır.

Buradaki açık çirkinlik tabirini, “zanna, dedikoduya dayanarak bilinen değil, iyiden iyiye kesinlik kazanmış çirkinlik” diye de anlayabiliriz. Çünkü maalesef, hayatta insanların en hassas olduğu namus ve iffet meselelerinde bile kolayca dedikodu çıkabilmektedir Bu hassas meselede, teenni elden bırakıldığı, ilk akla gelenle hareket edildiği takdirde, sonradan pişman olunacak, telafisi olmayan davranışlara, cinayetlere bile yer verilebilir. Acı örneklerine günümüzde sıkça rastlıyoruz. Şu hâlde, bu durumlarla karşılaşıldığında takip edilecek doğru tavrı, Aleyhissalatu Vesselam ümmetine bu şekilde ders vermektedir: “İyice açıklık kazanmış çirkinlik üzerine gidin, zanna, dedikoduya dayanarak yakınlarınızı huzursuz etmeyin.” demek istemektedir. Nitekim Hz. Aişe Validemiz hakkında münafıklar iftira attığı zaman, Resûlullah, meseleyi “Benim hanımım böyle şeylere tevessül etmez, iftira atıyorsunuz.” diyerek veya benzeri sözler sarf ederek kısadan kesme yoluna gitmediği gibi, Hz. Aişe’yi rahatsız edecek davranışlara, sert çıkışlara, kırıcı sözlere de yer vermemiştir. Hatta kendisine hakkında çıkarılan dedikodudan bahis bile etmeden, meseleyi gıyabında tahkik etmeye çalışmış, Hz. Aişe durumu neden sonra bazı kadınlardan işitip Resûlullah’a müracaat ettiğinde de tavrını değiştirmemiş, iyi davranış ve tebessümünü, hayır nasihatını devam ettirmiş, hiçbir zaman, hiçbir surette hanımına suçlu muamelesi yapma cihetine gitmemiştir. Hz. Aişe’yi tebrie eden vahiy (Nur 24/11-20) gelinceye kadarki zaman içinde Aleyhissalatu Vesselam’ın takip ettiği nebevî tavır, bu açıdan önemlidir, iyi bilinmelidir ve ümmet bundan ibret ve örnek almalıdır. Bu vak’ayı az sonra daha detaylı ek alacağız.

4- Yatakta yalnız bırakmayı, İbn-i Abbâs (radıyallahu anhumâ) “yatakta sırtını dönüp konuşmamaktır.” diye tefsir etmiştir. Ancak “bir başka yatağa geçmek” diye tefsir eden de olmuştur.

5- Şiddetli olmayan dövme mevzuunda Nevevî şu açıklamayı sunar: “Şiddetli dövme (darb-ı müberrih) şiddetli, ağır dövmedir. Hadis buna izin vermiyor. Hadisin manası: “Kadınları şiddetli ve ağır olmaksızın dövün.” demektir.” Berh, meşakkat demektir. Gayr-ı müberrih tabiri dilimizde, umumiyetle yaralayıcı olmaksızın diye tercüme edilmiştir. Ancak, kelimenin aslı yaradan ziyade, meşakkati, fazla acıyı ifade etmektedir.

Resûlullah, “Size itaat ederlerse aşırı gitmeyin.” buyurarak, “kendilerinden istenen hususlara riayet etmeleri hâlinde, zulmen yataklarını ayırmak, dövmek gibi muamelelerde bulunmayın, kötü davranmaya bahane aramayın.” demek istemiştir.

6- Erkeğin kadın üzerindeki hakkı olarak zikredilen “yatağı istenmeyene çiğnetmemesi” tabirini Nevevi şöyle açıklar: “Bunun manası, evlerinize girip oturmalarını istemediğiniz kimselerden hiçbirine bu hususta müsaade etmemeleridir. Bunun yabancı bir erkek olması ile kadının akrabalarından bir kadın olması arasında fark yoktur. Yasak bunların hepsine şâmildir.”

Hemen ilave etmenin yeridir: Kadınlara karşı erkeklere tavsiye edilen temel düstur, onlara iyi davranmak, hoşa gitmeyen tavırlarına karşı sabır ve hoşgörüdür. Bu sebeple, Aleyhissalatu Vesselam, kadınları dövmemeyi, onlara hakaret etmemeyi emretmiştir.182 Kendisi de öyle davranmıştır. Hz. Aişe, Resûlullah’ın kadın da hizmetçi de kimseyi dövmediğini, “Allah yolunda olmaksızın, hiçbir şeye eliyle vurmadığını” belirtir.183 Öyleyse, yukarıda tahlilini sunduğumuz üzere, bazı rivayetlerde gelen ve birçok kayıtlarla sınırlandırılan “dayak” meselesi, günümüze kadar cinayetlere sebep olan, “fâhiş” durumlarla ilgilidir. Bu meseleyi böyle anlamamak, kasıtlı bir davranıştır ve gerçeği çarpıtmadır.

Efendimiz’in ashaba bir kısım tavsiyesi şu mealdedir: “Kadınlarınızı nasıl köle -veya hayvan- döver gibi dövüyor, sonra da akşam olunca utanmadan, beraberce yatıyorsunuz?”184 Bu çeşit yasaklamalar üzerine kadınların şımarıp fesadı artırdıklarını söyleyerek, dövme izni isteyenlere şu mealde cevap veriyor: “Dövün (ancak bilin ki kadını) ancak şerlileriniz döver.”185

Bu bahsi tamamlamak üzere, Resûlullah’ın, ashabına yaptığı birkaç tavsiyesini kaydediyoruz:

“(Bilesiniz) en hayırlınız, kadınlara karşı hayırlı olandır.”186

“En hayırlınız, ehline (hanımına, oğullarına, kızlarına ve diğer yakınlarına) hayırlı olandır. Ben, ehline en iyi davrananızım.”187

“Kadınlara, sadece iyi olanlar iyi davranır, onlara, kötü olandan başkası kötü davranmaz.”188

“En hayırlınız, hanımlarına ve kızlarına karşı hayırlı olanınızdır.”189

İmam Mâlik, bu hadislerden çıkarılabilecek bir sonuç mahiyetinde olmak üzere, “Kişi, ev halkı nazarında insanların en sevgilisi olabilmek için aile efradını sevmesi gerekir.” demiştir.190

İyi Davranma Bahsinde İfk ve Îlâ’ Hadiseleri Örnekleri

• İfk (İftira) Hadisesi

Hz. Peygamber’in hanımlarına karşı davranışlarındaki nezaketi en güzel ifade eden vak’a, ifk hadisesidir. Bu, son derece mühim pek çok hüküme vesile olmuş, nice önemli hikmetlerle dolu bir vak’adır. Kur’ân’da bir sayfalık bir vahye sebep olan bu hadiseden, İslam âlimleri, pek çok hükümler çıkarmışlardır. Kütübü Sitte Muhtasarı ve Şerhi adlı kitabımızda bunlardan yetmiş iki adedini kaydettik.191 Onların hepsine temas etmek konumuzun dışına çıkmak olur.

Ancak şu kadarını bilelim ki, Aleyhissalatu Vesselam, aşağıdaki kıssada bütün açıklığıyla görüleceği üzere, hanımına iftirada bulunulduğu zaman, meseleyi -bir kalemde reddederek- kapama cihetine gitmemiş, aksine, işi geniş çaplı bir tahkikata tâbi tutmuş, Hz. Aişe’nin azatlı cariyesi Berîre’ye varıncaya kadar birçok kimseye başvurup Ayşe Validemiz hakkındaki kanaatlerini sormuştur.

Şurası muhakkak ki, Aleyhissalatu vesselam, iffet âbidesi, mutahhar yüce validemiz hakkında taşıdığı herhangi bir şüphesi sebebiyle böyle bir davranışa yer vermiş değildi. O, ümmetine, insanların en hassas bir meselesinde nasıl davranacaklarına dair örnek sünnetler göstermekte idi. Bugün ümmet, namus meselesi diyerek, töre cinayeti kulbu takarak nice kanların döküldüğü, nice masum canların kıyıldığı bu meselelerde Resûlullah’ın canlı örneğine ne kadar muhtaç. İşte ibret alınması gereken bu noktaya, bu ciddi meselede Resûlullah’ın davranış tarzına dikkat çekmek için bu bahse yer verdik.

Bu meselede esas bilinmesi gereken husus şudur ki, Resûlullah namus meselesinden zanlı duruma düşürülen hanımına, vahiy gelip onu tebrie etmezden önceki zanlı hâli esnasında, ithamkâr, rencide edici, kalp kırıcı bir tek söz bile sarf etmemiştir.

Biz vak’ayı, Hz. Aişe Validemizin dilinden, olduğu gibi naklediyoruz. Tâ ki Resûlünün sünnetinde, en hassas bir konuda bu örneği bulan Müslümanlar diğer meselelerde hanımlarına karşı nasıl davranmaları gerektiğini iyi hesap etsinler ve yukarıda kaydettiğimiz “Kadınlara karşı hayırhah olun. Çünkü onlar sizin yanınızda emanet gibidirler. Onlara iyi davranmaktan başka bir hakkınız yok…” nebevî tavsiyesinin mahiyetini daha iyi takdir etsinler.

“Hz. Aişe (radıyallahu anhâ) buyurmuştur ki: ‘Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) bir sefere çıkacağı zaman kadınları arasında kur’a çeker, kur’a kime çıkarsa onu beraberinde sefere götürürdü.

Bir sefer sırasında da benim okum çıktı ve yolculuğuna ben refakat ettim. Bu sefer, örtünme emri geldikten sonra idi. Ben yol sırasında deve sırtında giden bir mahmil içinde taşınıyordum. Konak yerlerinde de onun içinde iken iniyordum. Resûlullah’ın (aleyhissalâtu vesselâm) o gazvesi sona erinceye kadar hep böyle yol aldık. Nihayet geri döndü ve Medine’ye yakın bir yerde konakladık. Geceleyin bir müddet kaldıktan sonra dönüş emri verildi. Dönüş emri çıktığı sırada ben, kalkıp (kâza-yı hacet için tek başıma) ordugâhtan ayrılıp gittim. İhtiyacımı gördükten sonra bineğime geri geldim. O sırada göğsümü yokladım. Yemen’in göz boncuğundan yapılmış gerdanlığım kopmuştu. Aramak üzere geri döndüm. Onu aramak beni epeyce oyaladı. Benim bineğimle meşgul olan askerler gelip mahmilimi deveme yüklemişler. Zannetmişler ki ben mahmilin içindeyim. O zamanlar kadınlar çok hafifti. Az yedikleri için şişman değillerdi. Askerler mahmilini kaldırırken hafifliğine şaşırmayıp yüklemişler. Ben zaten küçük yaşta bir kadındım: Hülâsa devemi sürüp gitmişler.

Ordu gittikten sonra gerdanlığımı buldum. Ordugâha geri döndüğüm zaman kimseyi bulamadım. Herkes gitmişti. Önce bulunduğum yere geldim. Beni bir müddet sonra kaybetmiş olduklarını fark ederek aramaya geleceklerini düşündüm. Bu halde iken uyku bastırmış ve uyuyup kalmışım.

Safvan ibn-i Muattal es-Sülemî -ki bilâhere (Zekvan’da ikamet ederek) Zekvânî ünvânını da almıştır- (geri gözcülüğü vazifesiyle) ordugâhın gerilerinde geceyi geçirmişti. Sabah olunca menzilden geçerken uyuyan bir insan karaltısı görerek yanıma geldi. Görür görmez beni tanıdı. Zira örtünme emri gelmezden önce beni görmüştü.

Ben onun istirca sesiyle ‘İnnâ lillah ve innâ ileyhi râci’ûn = Biz Allah’ın kullarıyız ve Allah’a dönüp varacağız’ uyandım. Derhal başörtümle yüzümü örttüm. Allah’a kasem olsun bana tek kelime konuşmadı, istircâından başka bir tek sözünü de işitmedim. İndi ve devesini ıhtırdı. Binmem için devenin ön ayaklarına ayağıyla bastı. Ben de bindim. Devemi önden çekti, böylece yol aldık. Ordu bir yerde konakladığı sırada onlara yetiştik.

(Gecikme hâdisesini iftira vesilesi yaparak) benim yüzümden helâk olanlar oldu. Bu işte en büyük vebal de Abdullah ibn-i Ubey ibn-i Selûl’e düşmüştü.

Medine’ye geldiğimiz zaman bir ay kadar hasta yattım. Meğer bu esnada iftira edenlerin dedikoduları herkesi meşgul ediyormuş. Benim ise hiçbir şeyden haberim olmadı. Ancak bir husus bende kuşku uyandırmıştı. Resûlullah’da (aleyhissalâtu vesselâm), başka zaman hastalanınca gördüğüm iltifat ve alâkayı göremiyordum. Yanıma girip selam veriyor, sonra da: ‘Şu sizinki nasıl?’ deyip çıkıyordu. Bu davranışından biraz işkilleniyordum ama yine de (ortalığı saran) fitneden bîhaberdim. Bu halde nekâhet devresine girdim.

Bir gece, ben ve Ümmü Mistah o zaman için helâ olarak kullandığımız menâsı (denen çukurların bulunduğu semte) doğru gitmiştik. Biz buraya, geceden geceye çıkardık. (Hicab âyetinden sonra) evlerde helâlar inşa edilince çıkmaz olduk. Bundan önce biz de, eski Arapların def-i hâcetteki usûlüne uyuyorduk. Ben ve Ümmü Mistah -ki bu kadın Ebû Rühm ibn-i Muttalib ibn-i Abdi Menaf’ın kızıdır- böylece yürüdük. Onun annesi Ebû Bekri’s-Sıddîk’ın teyzesi olan Sahr ibn-i Âmir’in kızıdır. Oğlu da Mistah ibn-i Üsâse ibn-i Ubâd ibni’l-Muttalib’dir.

İşimiz bittikten sonra yürüyorduk. Ümmü Mistah, ayağı örtüsüne takılarak düştü. Kadın (böyle can yakıcı durumlarda söylenmesi âdet olan “düşmanın helâk olsun” demedi): ‘Mistah helâk olsun!’ diye (oğluna) beddua etti. Ben kadına:

‘Amma da yaptın!’ Bedir gazvesine katılan bir kimseye beddua ediyorsun ha!’ dedim.

‘Anacığım! onun ne söylediğini işitmedin mi?’ dedi.

‘Ne söylemiş ki?’ dedim. Bunun üzerine iftiracıların söylediklerini bir bir anlattı. Hastalığıma yeni hastalık katıldı.

Eve dönünce, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) yanıma girdi ve:

(İsmimi söylemeden) ‘Adamınız nasıl.’ dedi. Ben:

‘Ebeveynimin yanına gitmeye izin ver.’ dedim. Ben, haberin aslını annemle babamdan işitmek istiyordum. Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) izin verdi, ben de ebeveynimin yanına geldim. Anneme:

‘Ey anneciğim, halk arasında söylenen bu sözler nedir?’ dedim.

‘Ey kızım! Sen bu meseleyi büyütme. Allah’a kasem olsun, güzel ve kocasının yanında sevgili olan, birçok kumaları da bulunan bir kadın hakkında her zaman çok dedikodu ederler.’ dedi. Ben:

‘Sübhanallah, demek halk böyle söylüyor ha!’ dedim.

O gece sabaha kadar hiç durmadan ağladım. Ne gözümün yaşı dindi, ne de gözüme uyku girdi.

Sabah oldu, ben hâlâ ağlıyordum. Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) o gün Ali ibn-i Ebî Tâlib’i ve Üsâme ibn-i Zeyd’i (radıyallahu anhumâ) çağırmıştı. Benimle ilgili vahyin gecikmesi üzerine ailesiyle ayrılma hususunda onlarla istişare ediyordu.

Üsâme (radıyallâhu anh), ehlinin suçsuzluğu hususunda onlara karşı içinde beslediği sevgiye dayanarak, bildiği hususu şöyle dile getirmişti:

‘Ey Allah’ın Resûlü! Onlar zevcelerinizdir. Allah’a kasem olsun, onlar hakkında hayırdan başka bir şey bilmiyoruz.’

Ali ibn-i Ebî Tâlib de şöyle demişti:

‘Ey Allah’ın Resûlü, Allah sana darlık vermez. Ondan başka kadın çoktur. Sen câriyene sor, (onun hâlini o daha iyi bilir), sana gerçeği haber verir.’

Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) bu tavsiye üzerine cariyemiz Berîre’yi çağırdı ve:

‘Ey Berîre, söyle! Aişe’de sana şüphe verici bir husus gördün mü?’ diye sordu. Berîre:

‘Hayır! Seni hak üzerine peygamber olarak gönderen Zât-ı Zülcelâl’e yemin olsun, ben onda fena bulduğum bir şey görmedim. Ayıplanabilecek tek gördüğüm şey şudur: ‘Yaşı genç olduğu için, ailesi için yoğurduğu hamurun üzerine uyur, bu sırada gelen keçi, hamurdan yerdi.’

(Bu soruşturma sonunda) Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) kalkıp mescitte bir hutbe okudu. Bu iftirayı ilk defa çıkaran Abdullah ibn-i Ubey ibn-i Selûl hakkında söz etmeden, minberde şunları söyledi:

‘Ehlim hakkında bana sıkıntı veren adamı cezalandırmada, intikamımı almada bana kim yardım edecek? Allah’a yemin olsun ehlim hakkında hayırdan başka bir şey bilmiyorum. Adı iftiraya karıştırılan bir adamdan söz ettiler. Onun hakkında da hayırdan başka bir şey bilmiyorum. O, ailemin yanına ben olmayınca hiç girmemiştir.’

Resûlullah’ın (aleyhissalâtu vesselâm) bu sözleri üzerine (Evs kabilesinin reisi) Sa’d ibn-i Muâz (radıyallâhu anh) kalktı ve:

‘Ey Allah’ın Resûlü! Allah’a yemin olsun biz ondan senin intikamını alırız! Eğer Evs kabilesindense boynunu vururuz. Hazreçli kardeşlerimizden ise, bize sen emredersin, biz emrini aynen yerine getiririz!’ dedi.

Hazreç kabilesinin reisi olan Sa’d ibn-i Ubâde ayağa kalktı. Sa’d, aslında salih bir kimseydi. Ancak (Sa’d ibn-i Muaz’ın konuşmasından alınarak) kabile hamiyet ve gayretine kapılmıştı. Sa’d ibn-i Muâz’a dönerek şu sert cevabı verdi:

‘Vallahi sen yalan söylüyorsun! Sen onu (Abdullah ibn-i Ubey ibn-i Selül’ü) öldüremezsin. Öldürtmeye gücün de yetmez.’

(Ensâr’ın ileri gelenlerinden) Useyd ibn-i Hudayr (radıyallâhu anh) -ki bu zât da Sa’d ibn-i Muaz’ın amcaoğludur- kalkarak Sa’d ibn-i Ubâde’ye çıkıştı:

‘Allah’a yemin olsun yalan söyleyen sensin. Onu mutlaka öldürürüz. (Abdullah ibn-i Ubey’e arka çıkıyorsan) sen de münâfıksın, münafıklar hesabına kavga ediyorsun!’

Derken (Ensâr’ın iki kabilesi) Evs ve Hazreç ayağa kalkmışlar ve Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) daha minberde iken, birbirlerine girmeye ramak kalmıştı. Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) sükûneti sağlayıncaya kadar gayret sarf etmiş ve minberden inmişti. Ben o gün de ağladım. Ne gözümün yaşı dindi, ne de gözüme uyku girdi. Müteakip gece de hep ağladım. Ne gözümün yaşı dindi ne de bir parça olsun uykum geldi. Sabahleyin annem ve babam yanıma geldiler. Böylece ben, iki gece bir gündüz aralıksız ağlamıştım. Öyle ki artık ağlamaktan ciğerlerim parçalanacak diye düşünüyordum.

Onlar yanımda oturuyorlar, ben de ağlamaya devam ediyordum. Derken Ensar’dan bir kadın izin istedi. Ona, gir dedim. Yanıma oturup o da benimle ağlamaya başladı. Biz bu hâlde iken Resûlullah girdi. Sonra oturdu. Hakkımda söylenen şeyler söyleneliden beri yanımda hiç oturmamıştı. Bu arada bir ay geçmiş ve meselemle ilgili herhangi bir vahy gelmemişti. Resûlullah otururken şehâdet kelimesini de getirmişti. Sonra bana şunları söyledi:

‘Ey Aişe, senin hakkında bana şöyle şöyle sözler ulaştı. Eğer bu dedikodulardan berî isen Allah seni vahiyle tebrie edecektir. Şayet bir günah işledi isen Allah Teâlâ’ya tevbe et. Zira kul bir günah işler, sonra da günahını itirafla tevbe ederse, Allah Teâlâ tevbesini kabul ve affeder.’

Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) sözlerini tamamlayınca (ızdırabımın şiddetinden) gözlerimin yaşı kurudu, artık tek bir damla bile yaş hissetmiyordum. Babama:

‘Resûlullah’ın sözlerine sen cevap ver.’ dedim.

Babam:

‘Vallahi Resûlullah’a ne diyeceğimi bilemiyorum.’ dedi. Anneme yönelerek:

‘Resûlullah’ın söylediklerine sen bâri cevap ver.’ dedim. Annem de:

‘Vallahi Resûlullah’a ne söyleyeceğimi ben de bilemiyorum.’ dedi.”

Hz. Aişe devamla der ki: Ben yaşı henüz küçük bir kadındım. Kur’ân’dan da fazla okumuyordum. Dedim ki:

‘Vallahi ben biliyorum ki halkın söyleştiği şeyleri işittiniz. Onlar içinize yer etti ve hep inandınız. Size: ‘Günahsızım’ dedim, inanmıyorsunuz. Yapmadığım bir şeyi size itiraf etsem, -Allah biliyor ki ben ondan berîyim- beni tasdik edeceksiniz. Allah’a kasem olsun, sizinle benim durumumu anlatacak en iyi örnek Hz. Yusuf’un babası ve onun şu sözüdür: ‘Bana güzelce sabır gerekir. Anlattıklarınıza ancak Allah’tan yardım istenir.’ (Yusuf, 18). Sonra yüzümü çevirip yatağıma sokuldum. Kasem olsun ben o zaman suçsuz olduğumu biliyordum ve Allah’ın benim suçsuzluğumu te’yid edeceğine inanıyordum. Ancak, kesinlikle, Allah’ın benim hakkımda bir vahiy indireceğini, bunun (kıyâmete kadar) okunacağını hiç aklımdan geçirmedim. Ben, kendimi, Allah’ın herhangi bir şekilde tekellüm buyurarak okunacak bir vahiy konusu edilmeye değer bulmuyordum. Ancak, Resûlullah’ın (aleyhissalâtu vesselâm) göreceği bir rüya yoluyla Allah’ın beni tebrie edeceğini ümid ediyordum.

Allah’a kasem olsun, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) daha oturmuş olduğu yerden kalkmamış ve ev halkından kimse dışarı çıkmamıştı ki Allah, Resûlüne vahiy indirdi: Resûlullah’ı (aleyhissalâtu vesselâm) vahiy sırasında her zaman gelen hâlet istila etti. Sonra da o hal zail oldu. Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) tebessüm içindeydiler. Konuştuğu ilk kelime bana şunu oldu:

‘Ey Aişe Allah’a hamdet. Zira, seni tebrie buyurdu.’

Annem de bana:

‘Kalk Resûlullah’a (aleyhissalâtu vesselâm) teşekkür et!’ dedi. Ben ise:

‘Vallahi hayır, ona teşekkür etmeyeceğim, sadece Allah’ıma hamd ediyorum. Benim suçsuzluğumu Rabbim vahiy buyurdu.’ dedim. Allah’ın indirdiği vahiy şöyleydi:

‘Muhammed’in eşine o yalanı uyduranlar içinizden bir güruhtur. Bunu kendiniz için kötü sanmayın, o sizin için hayırlı olmuştur. O kimselerden her birine kazandığı günah karşılığı ceza vardır. İçlerinden elebaşılık yapana ise büyük azab vardır. Onu işittiğiniz zaman, erkek kadın mü’minlerin, kendiliklerinden hüsn-ü zanda bulunup da: ‘Bu apaçık bir iftiradır’ demeleri gerekmez miydi? Dört şâhid getirmeleri gerekmez miydi? İşte bunlar şâhid getirmedikçe, Allah katında yalancı olanlardır. Allah’ın dünya ve âhirette size lütuf ve merhameti olmasaydı, o kötü sözü yaymanızdan ötürü büyük bir azaba uğrardınız...’ (Nur, 20)

Cenâb-ı Hakk benim suçsuzluğumla ilgili bu âyetleri indirince, Ebû Bekri’s-Sıddîk (radıyallâhu anh) -ki Mistah ibn-i Üsâse’ye akrabalığı ve fakirliği sebebiyle maddî yardımda bulunuyordu- şunu söyledi:

‘Âişe’ye (radıyallahu anhâ) bu iftirayı yaptıktan sonra, ona artık bir daha yardım yapmayacağım.’

Bunun üzerine şu vahiy indi: ‘İçinizde lütuf ve servet sahibi olanlar, yakınlarına, düşkünlere ve Allah yolunda hicret edenlere, vermemek için yemin etmesinler, affetsinler geçsinler. Allah’ın sizi bağışlamasından hoşlanmaz mısınız? Allah bağışlayandır, merhametli olandır.’ (Nur, 22)

Bunun üzerine Ebû Bekri’s-Sıddîk (radıyallâhu anh): ‘Evet evet, Allah’a kasem olsun, Allah’ın beni affetmesini çok severim.’ dedi ve Mistah’a yapmakta olduğu yardımı yapmaya devam etti ve: ‘Ebediyyen yardımı ondan kesmeyeceğim.’ dedi. (…)

• Îlâ’ Hadisesi

Kadınlara karşı gösterilmesi gereken nezaket ve anlayışın, Hz. Peygamber’de görülebilecek en güzel örneklerinden bir kısmını da, îlâ hadisesindeki tutumlarında bulabiliriz. Önce belirtelim ki îlâ’ lügat olarak yemin ve imtina (çekinme) manasına gelir. Dinî bir tabir olarak, bir kimsenin hanımına dört ay yaklaşmamaya yemin etmesidir. Bu, cahiliye döneminde sıkça görülen bir uygulama, bir boşanma şeklidir. Bu bahsin birçok teferruatı var, ancak burası onun yeri değil. Resûlullah’ın hayatında rastlanan îlâ’, dinî tabir olan îlâ’dan ziyade, lügat manasındaki bir yemindir. Hz. Peygamber, Tahrim suresinin inmesine sebep olan, hanımarıyla arasında vâki bazı huzursuzluklar sonunda, hanımlarına bir ay tekarrüb etmemek (yaklaşmamak) üzere yemin eder ve böylece, müminlere, îlâ’ ile ilgili adabı da öğretir.

Îlâ kararı, rivayetlerde farklı farklı sebeplere dayandırılır. Bu sebeplerin hepsinin üst üste binmiş olması kuvvetle muhtemelse de, şurası kesin ki bütün rivayetler, -her zaman karı-koca arasında yaşanması tabiî olan- ailevî huzursuzlukta birleşir. Burada, mezkur sebeplerden hiçbirini kaydetmeyeceğiz. Merak edenler, Tahrim suresinin tefsirlerine müracaat edebilir.192 Böylece, Aleyhissalatu Vesselam’ın ailevî huzursuzluklarda, hanımlarının kadınlık fıtratından gelen bir kısım tabiî davranışlarına karşı nasıl tepki verdiğini görmüş olacağız. Bu nevi bir davranışın aile huzuru ve dolayısıyla evlerin bir mektep hüviyetini kazanmasındaki önemi sebebiyle konuyu daha anlaşılır kılmak için –çok teferruatlı ve bir o kadar hikmetler ve faydalarla dolu uzun aslından- nisbeten yeterli sayılacak bir özetleme ile Hz. Ömer’in anlatımından sunuyoruz:

“Ensardan bir komşum vardı. Resûlullah’a (aleyhissalâtu vesselâm) nöbetleşe giderdik. Bir gün o gider, vahiy vs. haberlerini bana getirirdi. Ertesi gün ben gider, günlük haberleri ona ben getirirdim... Derken bir gün o komşum bana gelip, hızlı hızlı kapıyı vurdu. Hemen çıktım. Telaşla: “Mühim bir hadise var” dedi. “Gassâniler mi saldırdı?” dedim. “Daha büyük, Resûlullah kadınlarını boşamış.” dedi. Ben içimden: “ Eyvah, (kızım) Hafsa hüsarâna düştü! Zaten bunu bekliyordum.” dedim. Kalkıp Hafsa’nın yanına gittim. Ağlıyordu.”

Hz. Ömer, bir gün, Resûlullah’ın (aleyhissalâtu vesselâm) diğer zevcelerinde ve mescitteki cemâatte umumî bir üzüntü ve keder havası görür. İşittiklerinden hareketle Hz. Peygamber’in hanımlarını boşadığı zannına düşer. Meşrübe denen (ve tenezzüh için inşa edilmiş olup günlük olarak kullanılmayan) odasına aniden çekilmiş ve yanına ziyaretçi kabul etmeyen Resûlullah’ın (aleyhissalâtu vesselâm) huzuruna, ısrarlı talepleri sonunda kabul edilen Hz. Ömer, Resûlullah’a endişelerini anlatır. Hanımlarını boşamadığını anlayınca, Resûlullah’a yakınmada bulunur: “Ey Allah’ın Resûlü, bizi bilirsin, biz Kureyşliler, kadınlara hâkim kimselerdik. Sonra Medine’ye geldiğimizde, burada kadınların erkeklere hâkim olduklarını gördük. Bizim kadınlar da onlardan huy kaptı. Bir gün hanımıma öfkelenmiştim, bana mırıldanıp karşılık vermez mi! Bunu doğru bulmayıp azarladım. Bu sefer, ‘Beni niye azarlıyorsun? Vallahi Resûlullah’ın (aleyhissalâtu vesselâm) zevceleri bile O’na karşılık veriyorlar, mırıldanıyorlar. Hem onlar icabında küsüp gün boyu, geceye kadar Resûlullah’ı terk ediyorlar.’ dedi. Hafsâ’ya: ‘Resûlullah’a (aleyhissalâtu vesselâm) sen de mi karşılık veriyor, mırıldanıyorsun?’ dedim. ‘Evet, hiçbirimiz, o gün geceye kadar yanına uğramayız.’ dedi. ‘Sizden kim böyle yaparsa büyük zarar eder, hüsrâna uğrar. Hanginiz, Resûlü’nün öfkesi sebebiyle, Allah’ın gazabına uğramayacağından emin bulunuyor? Alimallah bir anda helâk olursunuz.’ dedim.”

Hz. Ömer devamla der ki: “Ben böyle deyince Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) tebessüm ettiler.” Hz. Ömer devam ediyor: “Hafsa’ya dedim ki: ‘Sakın Resûlullah’a karşılık verip, mırıldanma ve ondan bir kısım taleblerde bulunma. Bir şey gerekirse bana söyle. Sakın bazı arkadaşlarının Resûlullah’a senden daha sevgili ve daha gönül alıcı olması seni aldatıp, yanlış davranışa sevk etmesin.’

Hz. Ömer Resûlullah’ın (aleyhissalâtu vesselâm) burada da tebessüm ettiğini belirtir. Îlâ’ hadisesini tahkik safhasında Hz. Ömer sadece kızı Hafsa’yı değil, Hz. Aişe, Ümmü Seleme gibi diğer hanımlarını da görüp onları Resûlullah’a (aleyhissalâtu vesselâm) karşılık verip onu üzdükleri için biraz paylamak ister. Ümmü Seleme (radıyallahu anhâ) ile olan şu muhâvere de mevzumuz açısından ilgi çekicidir:

... Ömer sonra Ümmü Seleme’nin yanına girdi ve: “Ey Ümmü Seleme, siz Peygambere bir hususta konuşup, arkadan da karşılık mı veriyorsunuz?” dedi. Ümmü Seleme de: “Bak hele! Hayret doğrusu! Sana ne oluyor da Resûlullah’la hanımlarının meselesine karışıyorsun?..” karşılığını verdi.

Hz. Ömer’in (radıyallâhu anh) îlâ’ hadisesi vesilesiyle anlattıklarında -bazılarını gördüğümüz üzere- öyle kıymetli teferruat var ki, onlara başka rivayetlerde rastlayamayız. Bunlardan biri Resûlullah’ın (aleyhissalâtu vesselâm) bir ay boyu kaldığı meşrübe denen odanın sadeliğidir: Duvarda (Zeyneb Bintu Cahş (radıyallahu anhâ) tarafından işlenen) ve pis koku neşreden birkaç deri, deri işlemede kullanılan selem ağacının karaz denen meyvesinden bir miktar, vücudunda yol yol iz yapmış olan hasır yaygı ve içerisine hurma lifi basılmış deriden bir yastık. Hz. Ömer, bu manzara karşısında kendisini tutamayıp ağlar ve şöyle hitap eder:

“Ey Allah’ın Resûlü! Allah’ın iki düşmanı olan Kisra ve Kayser (İran ve Bizans kralları) atlas ve ipekler üzerinde yatarken, Âlemlerin Rabbi olan Allah’ın, Resûlü ve sevgilisi sen, hasır ve dolgusu hurma lifi olan yastık üzerinde yat, (bu olacak şey değil!)”

Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm):

“Onların nimeti dünyada peşin verilmiştir, (öbür dünyada mahrum kalacaklardır, bu ise gıbtaya değmez).” diye cevap verir.

Tahrim suresinin inmesine vesile olan hadiselerle ilgili rivayetlerden anlıyoruz ki, bazı hanımları, Aleyhissalâtu Vesselâm’a, birbirlerine karşı duydukları kıskançlık ve tahrik gibi başkaca hislerin sevkiyle birçok tatsızlık çıkarmakta, dikkafalılık etmekte, karşı gelmekte, homurdanıp mırıldanmakta, isyankâr tavırlar takınmakta ve hatta küsüp kelâmı kesmektedir. Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm), kadın mizacının tabii tezahürü olan bu davranışları, Allah’ın o fıtrata koyduğu âyetleri seyredercesine tebessümle karşılamakta ve sabırla temaşa etmektedir.

Verilen nebevî tepkinin benzer ailevî meselelerde örnek kılınması gerekir.

d. Eşini Takbih Etmemek (Kötülememek)

Karı-koca arasını tanzim eden hadislerden biri de şudur:

“Hakîm ibn-i Mu’âviye babası Mu’âviye’den (radıyallâhu anh) anlatıyor: ‘Ey Allah’ın Resûlü!’ dedim, ‘Bizden her biri üzerinde, zevcesinin hakkı nedir?’

‘Kendin yiyince ona da yedirmen, giydiğin zaman ona da giydirmen, yüzüne vurmaman, takbîh etmemen, evin içi hariç onu terk etmemen!’ buyurdular.’193

Bu hadiste, daha önce kaydedilen hadisteki dövme ruhsatına burada bir kayıt zikredilmektedir: Başa vurmamak.

Hadiste yer verilen mühim bir ilave de, kadını “takbih (kötülemek)” meselesidir. Bu, kötü söz söylemek manasında anlaşılmalıdır. Yani her çeşit rencide edici söz... Hakaret etmek, sebbetmek (sövmek), ayıplamak, beddua etmek, lanetlemek vs. Bütün bunları İslam yasaklamıştır. Erkek, hanımına karşı rencide edici sözlere dilini alıştıracak ve kadın da dayanamayıp buna mukabele edecek olursa, o evlilikte dirlik kalmaz. Bu çeşit, küçük görülen davranışlar, aile huzurunu bozup işi boşanmaya kadar götürebilir. Hâlbuki boşanma, gerek erkek gerek kadın gerekse çocuklar ve hatta her iki tarafın aileleri için büyük bir yıkım ve şekâvettir.

Evin içi hariç onu terk etmemek tabirine gelince bu, yine önceki hadiste geçen “yatakta terk etme”nin açıklanması mâhiyetindedir. Kadını yatakta terk etmek, bir başka eve, bir başka mahal ve şehre gitmek şeklinde de gerçekleşebilir. İşte Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm), o ihtimale binaen meseleye açıklık getirmiştir. Kadın, ‘yatakta terk’le cezalandırılacaksa bu, müştereken yaşanan meskenin içerisinde cereyan etmelidir. Aynı ev içerisinde bir başka odaya veya aynı oda içerisinde bir başka yatağa geçme şeklinde olabilir. Ne kadını evden uzaklaştırmak, ne de erkeğin evi terk etmesi şeklinde bir “yatak ayırma cezası” İslamîdir. Esasen Tercümânü’l-Kur’ân olan İbn-i Abbâs’ın (radıyallâhu anh) bunu, “aynı yatakta kadına sırtını dönüp konuşmamak” şeklinde açıkladığını önceki hadiste kaydetmiştik.

Kanaatimizce, kadınların farklı bir mizaca sahip olduğunu önceden hususî bir dersle öğrenerek uygulamaya koymayan bir erkek, evlilik hayatında, aslında hiç de arzu etmediği kabalıklara düşerek, yanlış davranışlar sergileyebilir. İyi davranış iyi davranışı cezbettiği gibi, kötü davranış da kötü tepkileri tahrik edecektir. Aleyhissalatu vesselam efendimiz, bunu önlemek için, erkeklere kadın halet-i ruhiyesi ile ilgili sağlıklı bilgiler sunmuş ve bu temel bilgilere muvafık düşen ve uygun gelen davranış örnekleri ortaya koymuştur.

Yukarıda kaydedilenlere dayanarak şunu söyleyebiliriz: Kur’an ve hadislerde gelen hukuka riayet endişesiyle, kadın ve erkek her biri, karşı tarafın hukukunu ihlal etmekten Allah’a vereceği hesabın korkusunu vicdanın derinliklerinde hissederek söz ve davranışlarında dikkatli olurlarsa, aile hayatı ahenki ve düzgün geçer ve kişinin ev ve ailesi cennetin küçük bir nümûnesi haline gelir. Yüce Kitabımız Kur’an-ı Kerim’in, Allah’ın hesap günündeki makamından korkanlara vâdettiği iki cennetten birini dünyada yaşar: وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ “Rabbinin makamından korkanlara iki cennet vardır. Rabbinizin hangi nimetlerini inkar edebilirsiniz?” (Rahmân 55/46)194.

Resûlullah’tan Örnek Davranışlar

1. Aile Fertleriyle Sohbet

Hz. Peygamber’ın (aleyhissalâtu vesselâm), aile reisi olarak en ziyade ehemmiyet verdiği husus, aile fertleriyle olan sohbetidir. Bunun ihmal edilmemesi için, hususi gayret gösterdiği, tedbir aldığı bile söylenebilir. Hele dokuz tane zevcenin beraber bulunduğu bir ailede ufak bir dikkatsizlik, bir kısmının ihmaline bile müncer olabilirdi.

Rivâyetler, Aleyhissalatu Vesselam’ın, ailevî sohbeti iki istikamette telâkki ettiğini göstermektedir:

1- Aile fertlerinin her biri ile şahsen teması ve baş başa husûsi sohbeti,

2- Aile fertlerinin tamamının birbiriyle toptan ve müştereken temas ve sohbeti.

Bu her iki sohbetin, günlük siyasi ve irşadî faaliyet ve diğer meşguliyetler içerisinde ihmale uğramaması için Resûlullah, birkaç tane kesin prensibe yer vermiştir:

a- Hanımlarıyla geçireceği gece, belli bir esasa bağlanmış, kur’a ile tespit edilen bir sıra ile her gece birinin yanında kalmak prensip yapılmıştır.

Nevevî’nin açıklamasına göre, kadın hayızlı halde de olsa, sohbet nöbetinde atlama yapılmamıştır.

b- Ayrıca her sabah mescitten çıktıktan sonra ve her ikindi vakti namaz kıldıktan sonra, kadınların her birine teker teker ziyaretler yapar, alışılan muayyen bir müddet boyunca onlarla sohbet ederdi.

c- Bilhassa aile fertlerinin topluca bir araya gelmesini sağlamak maksadıyla da, her akşam, bütün hanımlar, Resûlullah o gece kimin yanında geceleyecek ise, topluca oraya gelirler, sohbet ederlerdi. Bu toplantılarda Resûlullah’ın, zevcelerine “hurâfa” denilen ibretli kıssalar bile anlattığı, hepsini güldüren şakalar yaptığı rivayet edilmiştir.

Sohbet Ziyaretlerinin Mahiyeti

Rivayetler, günlük sabah ve ikindi ziyaretlerine Hz. Peygamber’in izinsiz girip selam vererek başladığını, hanımlarına yaklaşıp elini (omuzlarına, başlarına) koyduğunu, öptüğünü, hal-hatır sorup, meseleleriyle alâkadar olduğunu göstermektedir.

Meselâ; Hz. Safiye (radıyallahu anhâ) Efendimiz’in, ilk gece hiç uyumaksızın kendisiyle meşgul olup konuştuğunu ifade eder. Bir gün önce, savaş sırasında, babası dâhil bir kısım yakınlarını kaybeden Safiyye’nin böyle yakın bir ilgiye her halde ihtiyacı vardı ve Resûlullah ondan bunu esirgememiştir. Safiye Validemizle ilgili bir başka rivayet, bu hususi sohbette Aleyhissalatu Vesselam’ın ne gibi meseleleriyle ilgilendiğini göstermektedir: Bir defasında Resûlullah yanına geldiğinde, Hz. Hafsa ve Hz. Aişe’nin (radıyallahu anhumâ) kendisine “Yahudi kızı”, “Yahudi kızı” diyerek takıldıklarını ve şakada ileri gidip, “Biz senden daha üstünüz, biz Hz. Peygamber’in hanımı ve amcasının kızlarıyız.” dediklerini anlatır. Hz. Peygamber, onu şöyle takviye eder: “Sen de şöyle deseydin ya: “Benim kocam Muhammed, babam Hârun, amcam Mûsâ iken nasıl benden daha üstün olabilirsiniz?”

Medine’ye, geldiğinde bütün kadınlar Safiyye’yi görmeye gelirler. Resûlullah, Hz. Aişe’ye, “ Onu nasıl buldun?” diye sorar. “Bir Yahudi kızından başka bir şey değil.” deyince, “Böyle söyleme ey Aişe! O Müslüman oldu ve samimiyetle İslam’ı benimsedi.” der.

Hz. Cüveyriye (radıyallahu anhâ) da, kendisine: “Sen hür zevcesi değil, cariyesin.” diye takıldıklarını söyleyince: “Senin mehrin hepsinin nehrinden büyük değil mi, senin sayende kavminden kırk kişi azat edilmedi mi?” diyerek teselli eder.

2. Ferahlatma ve Mizah

Resûlullah’ın ailesiyle olan ilgisini açıklarken, mülâtefe ve mizahlarını da belirtmemiz gerekmektedir. İnsanlarda fıtrî olan eğlenme, dinlenme, mizah yönlerinin aile hayatı içerisinde nazar-ı dikkate alınıp düşünülmesi, itidalde tutulup müspete yönlendirilmesi ehemmiyetli bir husus olmalıdır. Fertler arasındaki münâsebetlerin kemalinde, her halde bunun da bir yeri vardır.

Hz. Aişe, oynamakta olduğu bir kısım bebekleri bulunduğunu, komşu arkadaşlarının yanına geldiklerini, onlarla beraber oynadıklarını anlatır ve Hz. Peygamber’in bunların gelmesine mâni olmadığını, aksine yardımcı olduğunu,195 bazan da oyuncakları vesilesiyle kendisine latife yaptığını196 belirtir. Bayramlarda Habeşilerin çıkardığı eğlenceleri, Hz. Aişe’nin seyretmesine hem izin vermiş, hem de yardımcı olmuştur.197 Muhtelif seferler, Hz. Aişe ile koşu yarışması yaptığı da bu meyanda hatırlatılabilir.198

Akşamları yapılan müşterek sohbetlerde Hz. Peygamber’in hanımlarına neşeli ve aynı zamanda ibretli “hurafa” ve hatta İsrâiliyyat kıssaları anlattığına daha önce dikkat çekmiştik. Burada, Resûlullah’ın hanımlarının muhtelif şakalaşmalar yaptığına199 dikkat çekip bir örnek vereceğiz:

Hz. Aişe’nin anlattığına göre, o bir gün Resûlullah için bulamaç pişirir. Yanlarında Sevde (radıyallahu anhâ) Validemiz de bulunmaktadır. Hz. Aişe, Sevde’ye, “Buyur sen de ye!” der. O imtina edince, onu “Yemezsen yüzüne bulayacağım.” diye tehdit eder. Sevde, yememekte ısrar edince, bulamaçtan alıp Sevde’nin yüzüne bular. Ortaya çıkan manzaraya Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) güler ve elini Sevde’ye koyarak, “Ne duruyorsun, sen de O’nun yüzüne sür.” der. Sevde de Aişe’ye sürer. Resûlullah O’na da güler.200

Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem), bazen de sözlü şakalar yapmıştır. Hz. Aişe anlatıyor: “Bir gece, hanımlarına mı gitti diye vesveseye düşüp, Resûlullah’ı araştırmıştım, elim saçlarına girdi. Durumu anlayan Resûlullah, ‘Sana yine şeytanın gelmiş olmalı!’ dedi.”201

Yine Hz. Peygamber’in ailesinden bir fert sayabileceğimiz, hizmetçisi Ümmü Eymen ile ilgili bir şaka da şöyledir:

Ümmü Eymen (radıyallahu anhâ) bir gün Hz. Peygamber’e gelerek:

– Beni bir şeylere bindir, der.

– Seni deve yavrusuna bindireceğim!

– Ey Allah’ın Resûlü! Deve yavrusu beni taşıyamaz, deyince, Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm):

– Seni deve yavrusundan başka bir şeye bindirmem, diyerek, “her devenin deve yavrusu sayıldığını” ima eder. Hâdiseyi anlatan râvi, Resûlullah’ın şakalarında bile, gerçekten hiç ayrılmadığına dikkat çeker.202

Bir seferinde Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) Hz. Aişe’ye şöyle takılır: “Sen benden evvel ölsen de, seni kendim yıkasam, kendim kefenlesem, üzerine namazını kılsam, kendim defnetsem!” Hz. Aişe dayanamaz ve “... böyle yapsan, sonra evime gitsen, orada kadınlarından biriyle yatsan.” diyerek Resûlullah’ın sözünü devam ettirir. Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) da, tebessümle mukabele eder.203

3. Yakın İlgi ve Değer Verme

Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), aile fertlerine ilgi gösterdiğini, kıymet verdiğini ifade eden çeşitli söz ve davranışlarla, onları memnun ve ruhen tatmin etmeye de ehemmiyet vermiştir. Bu paralelde, hanımlarından her biriyle alâkalı pek çok rivayet gelmiştir. Bunlardan, Hz. Hatice ve Hz. Aişe ile ilgili olanlar daha çoktur.

Hanımlarına faziletlerini söylemesi,204 onları sevdiğini ifade etmesi,205 bineğine alması,206 aynı kabın suyu ile müştereken yıkanılması,207 hanımının hayvana binmesinde ona yardımcı olması ve onu dizine bastırarak bindirmesi,208 kendisine gelen yemek davetine “hanım da olursa” kaydıyla icabet etmesi,209 bir sıkıntıyla kederlenip ağlayan hanımının gözyaşlarını elleriyle silerek onu teselli etmesi210 gibi Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) pek çok davranışı, hanımlarını memnun etmeye yöneliktir.

Hz. Safiyye anlatıyor: “Resûlullah, bir gece yolculuğunda beni devesinin arkasına almıştı. Yolda uyuklamaya başladım. (Uyumamı önlemek için) bir taraftan beni okşuyor, bir taraftan da, ‘Hey! Ey Huyey’in kızı, ey Safiye!’ (uyuma) diyordu.”211

Yine Safiyye anlatır: Bir defasında beraberce bindikleri devenin ayağı kayar, ikisi birlikte düşerler. Yardım için koşuşan Ebû Talha’ya Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem): “Kadına bakın, onunla ilgilenin.” der.212

Hz. Peygamber, kadınların üzüntülü durumlarında da, onları teselli etmeyi ihmal etmez. Hayız olan hanımlarını, “Bu hal, Adem’in bütün kızlarına Allah’ın (celle celâluhû) bir yazgısı.” manasına gelen ifadeleriyle çeşitli vesilelerde teselli etmiştir.213

Resûlullah’ın bu tutumu, İslâm’ın emri olarak cemiyete aksedince, Hz. Ömer’in ifadesiyle,214 Allah’ın onları zikretmesinden önce hiçbir değer atfedilmeyen Arap kadınları Resûlullah’a (aleyhissalâtu vesselâm), “Allah ve Resûlü, bize bizden daha merhametlidir.” diyerek tarihî bir şükran ifade edeceklerdir.215

4. Aile Fertlerine İtibar

Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm), sadece hanımlarına değil, “ailesinden addettiği” her ferde, eşit seviyede olmasa bile, hususi bir itibar atfetmiştir. Hanımları arasında Hz. Aişe, müstesna bir sevgi ve itibara mazhar olmuştur. Vahyin hep onun yanında iken gelmiş bulunması, Hz. Ebû Bekir’in (radıyallâhu anh) kızı olması, zekâ ve kabiliyet durumu gibi Hz. Peygamber’in (aleyhissalatu vesselâm) ziyade iltifatına liyakati tevsîk eden haklı durumlar vardır. Nitekim en çok hadis rivayet edenlerden biri olarak, fakih olarak ortaya koyacağı şahsiyet, bu husûsî itibar ve iltifatta Resûlullah’ı haklı çıkaracaktır.

Amcası Abbas da, hususi bir itibardan istifade etmiştir. Resûlullah O’nu, öz babası kadar sevmiş, birçok meselede fikrini almış, O’nun şefaatlerini hep kabul buyurmuştur.216

Peygamberimiz’in azatlısı Zeyd ve onun oğlu Üsâme (radıyallahu anhumâ) da hususi sevgiye mazhar olanlardandır. Üsâme, Hıbbu Resûlullah (Allah Resûlü’nün sevgilisi) unvanıyla meşhur olacak kadar - torunu Hasan ve Hüseyin’inkine denk217 - bir nebevî sevgiye mazhar olmuş, şefaati reddedilmeyenler sırasında yer almıştır.218 Fetih günü, hac günü gibi mühim fırsatlarda Aleyhissalatu Vesselam’ın devesinin terkisinde yer alma şerefine eren Üsâme, on sekiz yaşında olduğu halde, Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Ebû Ubeyde ibn-i el-Cerrah gibi muhâcirûnun ulularının da yer aldığı orduya, Hz. Peygamber tarafından komutan tayin edilmiştir.219

5. Hanımın Yakınlarına İtibar

Hz. Peygamber, sadece aile ferdlerine değil, onların yakınlarına da iltifat ve alâkayı ihmal etmemiştir. Nitekim evine uğrayan yaşlı bir kadına ziyadesiyle iltifat ettiğini gören Hz. Aişe, ihtiyar kadın gittikten sonra bu iltifatın sebebini sorunca şu cevabı alır:

“Ey Aişe, bu kadın, Hatice’nin bir arkadaşıdır. O’nun sağlığında bize uğrardı. Dostluğa vefa imandandır.”220 Hz. Aişe, Aleyhissalatu Vesselam’ın, Hz. Hatice’nin yakınlarına olan bu bağlılığı sebebiyle, her koyun kesişte, Hz. Hatice’nin arkadaşlarına mutlaka bir pay gönderdiğini belirtir.221 Bedir esirleri arasında yer alan damadı Ebu’l-As’ın fidye-i necâtı olarak gönderilen kolyeyi gören Resûlullah fevkalâde duygulanarak, bunun iadesini teklif eder ve kabul edilir. Bu kolyeyi, kızı Zeyneb’in evlenmesi sırasında ona, annesi Hatice hediye etmiştir.222

Resûlullah ’ın hâdimi diye bilinen ve Aleyhissalatu Vesselam’ın: “Ey oğulcuğum (yâ büneyye)” hitabına mazhar olan Enes223 de aile fertlerinden biri sayılmalıdır. Onun annesi Ümmü Süleym de, Aleyhissalatu Vesselam’ın hususi iltifatına mazhardır. Efendimiz, hiçbir kadının evine yalnızken uğramadığı hâlde ona sıksık uğramakta,224 onun evinde yiyip içmekte, uyumakta, onun evine uğradığı zaman en küçüğüne varıncaya kadar hepsinin halini hatırını sormaktadır.225 Enes’in sadece annesi değil, büyükannesi Müleyke de iltifat-ı nebevîye mazhardır. Hz. Peygamber, onun evine de şeref vermiş, onun evinde yemeğini yiyip namaz kılmıştır.226

Hz. Peygamber (aleyhissalatu vesselâm), babasından tevârüs edip, Hz. Hatice ile evlendiği zaman azat ettiği Ümmü Eymen’i de, ailesinden bir parça saymış; ona anneye gösterilen alâkayı göstermiştir. Hitap ettiği zaman “Ey anneciğim!” derdi.227 Ona nazar edip, “Sen ailemizin son bâkıyyesisin.” dediği de rivayet edilmiştir.228

Aleyhissalatu Vesselam, bir başka azatlı olan Ebû Râfi’i de ailesinden saymış, “Biz ehl-i beytiz, bize sadaka haramdır, bir cemaatin mevlâsı da o cemaattendir.” diyerek onun sadaka almasına izin vermemiştir.229

Aleyhissalatu Vesselam, Cirâne’de karşılaştığı zaman süt annesi, süt babası ve süt kardeşlerine fevkalâde iltifatlarda bulunmuş, üzerindeki elbiselerini, onlara ikrâmen, altlarına yaygı yapıp onları üstüne oturtmuştur.230

6. Kıskançlık Karşısında Anlayış

Kadınlarda fıtrî bir zaaf olan kıskançlığın sebep olduğu menfî davranışlar karşısında Hz. Peygamber’in tavrını görmek de konumuz için faydalıdır. Çünkü bu, çok hanımlı ailelerde kaçınılması mümkün olmayan huzursuzlukların kaynağıdır.

Aleyhissalatu Vesselam’ın hanımları arasında, yaşça ileri olan Sevde dışında kıskançlıktan azade olanı yok gibidir. Ümmü Seleme, Resûlullah’a zevce olmak gibi büyük bir şeref teklif edildiği zaman: “Ben kıskanç bir kadınım, siz ise çok karılısınız...” gerekçesiyle teklifi reddedecek derecede kıskançtır.231 Hz. Aişe, Aleyhissalatu Vesselam geceleyin dışarı çıkacak olsa, gizlice takip edip diğer hanımlardan birinin yanına mı uğruyor diye232 tahkik edecek kadar kıskançtır. Kendisinin anlatmasına göre, bir gece uyanınca yanında bulamadığı Hz. Peygamber’i, zevcelerinden birinin yanına gitmiş olabilir mi diye telaşlanıp, aramaya koyulduğu esnada, secde halinde bulunca, “Annem babam sana feda olsun, senin derdin ne, benimki ne?”233 itirafında bulunacaktır. Kıskançlık, Hz. Aişe’yi, diğer hanımlarla bir kısım vak’alar çıkarmaya bile itecektir:

Hz. Enes anlatıyor: Resûlullah, zevcelerinden birinin yanında idi. Diğer bir hanımı da, bir tabakta yemek göndermişti. Oda sahibesi, Resûlullah’ın eline vurarak tabağı düşürüp kırdı. Resûlullah iki parçayı çatıp dökülen yemekleri içine topladı ve: “Annenize kıskançlık geldi, haydi buyurun yiyin.” dedi.

Müteakip rivayette Hz. Aişe’nin beraberinde getirdiği bir taşla, Hz. Hafsa’nın yemek tabağını kırdığı belirtilir. Bir üçüncü rivayette ise, Hz. Aişe “Yemek yapmada Safiyye gibi birisini görmediğini” belirtikten sonra, “kendini tutamayıp tabağını kırdığını” itiraf eder. Bu davranışlar karşısında Hz. Peygamber’in sakin sakin dökülen yemekleri toplayıp, “Annenize kıskançlık geldi, buyurun yiyin.” demekten öte bir aksülamel göstermediği belirtilir.234 Ayrıca bunların farklı farklı hadiseler olma ihtimali daha kuvvetli görünmektedir.

Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem), kadınların bu fıtrî durumlarını bir başka hadislerinde şöyle dile getirirler: “Allah erkeklere cihadı yarattığı (emrettiği) gibi, kadınlara da kıskançlığı yaratmıştır, (yani kıskanç olmalarına hükmederek) fıtratlarına bu duyguyu koymuştur.235

Resulü Ekrem efendimizin bu meseleye olan tahşidâtının hakkıyla anlaşılması için şu notu düşmek isterim: Efendimiz, burada kadınlardaki kıskançlık duygusunu can pazarı olan cihadla kıyaslamış olmakta ve tâbir câizse “kıskançlık pazarı”nı can pazarına denk tutmaktadır. Meseleyi böyle kavrayan erkeklerin, hanımlarının bu halini daha iyi anlayabileceği muhakkaktır. Fethullah Gülen gibi bir Siyer dâhisinin şu tesbitini bu çerçevede anlamamız daha münasiptir: “Eğer başka hiçbir delil olmasaydı, Onun risâletine delil olarak aile reisliğinde takip ettiği çizgi yeterdi.” (Sonsuz Nur, 2/22; Bak. Asrın Getirdiği Tereddütler, s.78-90)236

7. Sabır Göstermesi

İyi geçim için karı-koca arasında bulunması gereken en mühim şart olan Sabrın nebevî örnekleri, yukarıda zikredilen misallerde mevcut ise de, Hz. Peygamber’ın (aleyhissalâtu vesselâm) hanımlarına karşı birçok örnek davranışını ve bilhassa da sabrını gösteren en güzel olaylardan biri îlâ’ hadisesidir. Bu sebeple, mezkur hadisenin bu yönüyle iyi bilinmesi gerektiği kanaatindeyiz. Ona, sadece, Hz. Peygamber’i ilgilendiren tarihî bir vak’a olarak değil, bize karı-koca meselelerinde canlı örnekler sunan bir kaynak olarak bakılması gerektiğini belirtmek isteriz. Bu nazarla bakıldığı takdirde ondan pek çok örnek düsturlar çıkarılacaktır. Burada, teferruata girmeden, mezkur hadise üzerine genişçe yaptığımız bir tahlilin237 karı-koca münasebetlerine bakan yönünü gösteren kısmını aynen naklediyoruz:

“(Îlâ’ hâdisesi ile ilgili rivayetlerden anlıyoruz ki), Hz. Peygamber’a (aleyhissalâtu vesselâm) hanımları, diğer hanımların mevcudiyeti sebebiyle duydukları kıskançlık ve bundan tahrik olan başkaca hislerin de sevkiyle pek çok tatsızlıklar çıkarmakta, dik kafalılık etmekte, karşı gelmekte, homurdanıp mırıldanmakta, isyankâr tavırlar takınmakta ve hatta küsüp kelâmı kesmektedirler. Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm), kadın mizacının tabii tezahürü olan bu davranışları, Allah’ın o fıtrata koyduğu âyetleri seyredercesine tebessümle karşılamakta ve sabırla temaşa etmekte, kelamı kesmekle tavır koysa bile rencide edici sözlerden kaçınmaktadır. Bu hususun ehemmiyetine binaen, îlâ’ hadisesiyle ilgili olarak, Hz. Ömer’ın (radıyallâhu anh) pek çok hikmetler ve faydalarla dolu uzun bir rivayetinden bazı kısımları kitabımızın “Î’lâ Hadisesi” bölümünde ele almıştık oraya havale etiyoruz.

Zevcelerine karşı Resûlullah’ın, sabır ve hoşgörüsünü tespitte şu rivayeti de aynen kaydediyoruz. Nu’man ibn-i Beşîr anlatıyor: “Bir gün Ebû Bekir (radıyallâhu anh), Hz. Peygamber’in kapısını çalmıştı. İçeride Hz. Aişe’nin sesini yükselttiğini işitti. Odaya girer girmez, tokatlamak üzere Aişe’yi yakaladı, Aleyhissalatu Vesselam araya girerek mâni olmaya gayret etti. Ebû Bekir öfkeli halde çıktı. Aleyhissalatu Vesselam, Ebû Bekir çıkınca, Hz. Aişe’ye, “Gördün ya seni adamın elinden kurtardım.” dedi. Birkaç gün sonra tekrar gelen Hz. Ebû Bekir, onları barış içinde görünce, “Beni kavganıza dahil ettiğiniz gibi, sulhünüze de dahil edin.” dedi. Resûlullah da “Ettik, ettik.” diye cevaplardı.238

Resûlullah’ın zevcelerine karşı müsamahakâr tavrını tespitte bir diğer vak’a da şudur:

Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm), bir seyahattedir. Yanında zevcelerinden Ümmü Seleme ile Safiyye bulunmaktadır. Beraberlik nöbetinin Ümmü Seleme’ye ait olduğu bir akşam vakti, Aleyhissalatu vesselam, Ümmü Seleme’nin devesi zannederek yanlışlıkla Safiyye’nin devesine yanaşır ve bir müddet konuşurlar. Hz. Peygamber, yanlışlığı anlayınca Ümmü Seleme’ye gelir. Ümmü Seleme öfkelenmiştir, şöyle söyler:

“Sen Allah’ın Resûlü olduğun halde benim günümde, Yahudi kızıyla konuşuyorsun öyle mi!”

Resûlullah’ın sükûneti karşısında davranışından üzüntü ve pişmanlık duyan Ümmü Seleme (radıyallahu anhâ), bilâhare istiğfar eder ve “Ya Resûlullah, bu sözü söylemeye beni kıskançlık sevk etti. Benim için istiğfarda bulun.” der.239

Sadece ceza ve aflarında değil, emir ve yasaklarında da insan fıtratına uygun olarak, mülâyemet ve anlayışı esas alan Hz. Peygamber’e ensar kadınları, “Allah ve Resûlü, bize bizden daha merhametli.” diyeceklerdir.240

8. Ev İşinde Yardım

Bir kısım rivayetler, Hz. Peygamber’in evdeki bazı işlerde hanımlara yardımcı olduğunu gösteriyor. Hz. Aişe’ye “Resûlullah, ailesinde ne yapardı?” diye sorulunca, o şu cevabı vermiştir: “Ailenin hizmetinde olur, namaz başlayınca çıkardı.” Bu işlerin neler olduğu sorusu üzerinde durulunca, yine Hz. Aişe’den gelen rivayetlerde, “ayakkabı tamiri yapması, elbise yamaması, dikiş, elbise temizliği, koyununu sağması, kovasını yamaması, kendi işlerini yapması ve siz erkeklerin evde yaptığı her çeşit iş” cevapları görülmektedir.241 Bazı rivayetlerde “kendisinin yemek yaptığı” da belirtilir.242 Çocukların bakımına iştirak ettiğini ise, az sonra kaydedeceğiz.

9. Hanımın Hizmeti

Hukuk açısından kadınlar ev işleri yapmakla mükellef tutulmamışsa da, Hz. Peygamber’in ailesinde fiilen kadınların hizmeti mevcuttur. Bazı rivayetler, Hz. Fâtıma (radıyallahu anhâ) evlendiği zaman Hz. Peygamber’in ev işlerini Hz. Fâtıma ile Hz. Ali (radıyallahu anhumâ) arasında taksim ettiğini, dahilî işleri Fâtıma’ya, haricî işleri de Ali’ye verdiği belirtir.243 Nitekim Hz. Fâtıma’nın el değirmeni kullanmaktan ellerinin yara olduğu, su taşıdığı, ev süpürdüğü vs. rivayetlerde belirtilmiştir.244 Ayrıca Hz. Osman’la evlenmiş olan kızına Resûlullah, “Kızım Osman’a iyi hizmet et!” demiştir.245 Hz. Aişe’ye, “Aişe, bize yemek getir. Su getir!” diye emrettiği,246 Hz. Aişe’nin Resûlullah’ın başını yıkadığı247 rivayetlerde gelmiştir.

Burada şunu da belirtmede fayda var: Resûlullah’ın ailesinde ailevî hizmetler dışında, para kazanmaya müteveccih iş de yapıldığı rivayetlerden anlaşılmaktadır. Zira, Zeyneb Bintu Cahş’ın deri işleme ve deri dikme san’atında mahir olduğu, buradan kazanç temin edip bu kazancın tamamını tasadduk ettiği rivayetlerde açıkça ifade edilmiştir.248 Îlâ’ hadisesi sırasında Aleyhissalatu Vesselam’ın çekildiği meşrübeyi Hz. Ömer tasvir ederken orada selem meyvesi ile deri gördüğünü anlatır.249 Bazı âlimlerimiz, selem meyvesini Resûlullah’ın “sade olan gıdası” ve postu da namaz seccadesi olarak yorumlar250 ise de bu derinin, Hz. Zeyneb Validemiz tarafından debbağlanmakta olan deri olması, selem meyvesinin (karaz’ın) de bu maksatla bulunması daha makûl gözükmektedir. Çünkü bir rivayette Hz. Ömer’in burada bir değil üç adet deri gördüğü belirtilir.251 Hâlbuki namaz için olsaydı bir adet olması gerekirdi. Ayrıca bir başka rivayette başının yanında (asılı) olan bu derinin (pis) koku neşrettiği belirtilir.252 Normalde işlenmiş, namaz seccadesi olarak kullanılan derinin kokmaması gerekir. Esasen bu oda meşrübe denilen bir tenezzüh odasıdır. Günlük olarak kullanılan bir yer değildir. Demek ki Hz. Zeyneb, burayı, deri işleme atölyesi olarak kullanmaktadır.253

Doğrudan Resûlullah’ın ailesiyle ilgili olmamakla beraber, kadınların ailenin geçimine katkı sağlayacak bir gelir getiren çalışma yapma hususunu aydınlatan bir rivayeti aynen kaydetmeyi uygun buluyoruz:

Abdullah ibn-i Mes’ud’un hanımı ve Ümmü’l-Veled -ki el sanatı yapan bir kadındı, sanatıyla kazandığından ibn-i Mes’ud ve çocuğuna harcıyordu- olan Râita anlatıyor: “İbn-i Mes’ud’a dedim ki: ‘Sen ve çocuğun beni, Allah yolunda sadaka vermekten alıkoyuyorsunuz. Hem size harcamaya hem de herhangi bir tasaddukta bulunmaya gücüm yetmiyor (ben sadaka da vermek istiyorum, ne yapayım?).’ Abdullah: ‘Bu harcamada senin için bir sevap, bir ecir var mı yok mu bilemiyorum.’ dedi. Ben de Aleyhissalatu Vesselam’a gidip: ‘Ey Allah’ın Resûlü, ben sanatkâr bir kadınım, (bir şeyler yapıp) satıyorum. Ne kendim, ne çocuğum, ne de kocam için, bir başka nafaka imkânı yok. Bunlara harcamak beni sadaka vermekten alıkoyuyor. Bir de tasadduka imkânım kalmıyor. Acaba bu harcamalarımda bana bir sevap var mı?’ diye sordum. Aleyhissalatu Vesselam ‘Evet’ dedi. “Onlar için harca. Zira onlar için her ne harcarsan sana ecir ve sevap var.”254

Daha önce belirttiğimiz üzere Resûlullah, hanımların fıtraten hassas olduklarını, tıpkı camdan mamul bir şişe gibi çabuk kırılacaklarını, onların bu hassasiyetlerinin göz önüne alınarak onlara iyi davranılmasını vasiyet etmiştir. Bu teşbihten, “Kadınları kırarsanız, tamiri zor olur, tıpkı kırılan bir cam gibi” diye bir ikaz da çıkarabiliriz. Nitekim Aleyhissalatu Vesselam Veda Hutbesi’nde de, hayatı boyu tekrar ettiği kadınlara iyi muamele meselesini ele alarak, onlara iyi davranma dışında erkeklerin bir hakkı olmadığını açıkça ifade etmiştir:

– Sakın ha! Kadınlara iyi muamelede bulunun. Çünkü, onlar yanınızda emanet durumundadırlar. Açık bir çirkinlikte bulunmadıkları müddetçe, onlara iyi muamelenin dışında bir başka şey yapma hakkına sahip değilsiniz.”

“Açık çirkinlik”le ne kastedildiğini daha önceki satırlarda açıklamıştık.

10. Sevgi ve İltifat

Resûlullah’ın ruhî hassasiyet ve kırılganlıklarına dikkat çektiği kadınlara karşı, uyulması maksadıyla sunduğu prensiplerden biri de iltifatkâr davranıştır. Bunun örneği de Resûlullah’ın hayatında çoktur. Bazı örnekler görmek üzere Hz. Aişe Validemizin anlattığı şu hadisleri dikkatle okuyalım:

Hz. Âişe (radıyallahu anhâ) anlatıyor: “Ben hayızlı iken su içer, sonra kabı Resûlullah’a (aleyhissalâtu vesselâm) verirdim, O da ağzını, ağzımın değdiği yere koyardı.”

Hz. Aişe (radıyallahu anhâ) anlatıyor: “Ben ay halinde iken etli kemiği dişleyerek yer, sonra da Resûlullah’a (aleyhissalâtu vesselâm) uzatırdım. O da ağzını, tam ağzımı koymuş bulunduğum yere koyar(ak yer)dı.”

Nesâî’nin bir diğer rivayeti şöyle: ‘Şureyh ibn-i Hâni, Hz. Âişe’ye (radıyallahu anhâ): “Bir kadın hayızlı iken kocası ile birlikte yemek yer mi?” diye sordu. Hz. Âişe “Evet!” dedi, “Benim kanamam varken Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) beni çağırırdı, ben de onunla birlikte yerdim. (Bu sırada) etli kemiği alır, (bana uzatır, önce benim başlamam için) bana yemin verirdi. Ben de onu alır ve bir miktar dişler (sonra Resûlullah’a uzatırdım). O da ağzını, kemikte tam benim ağzımı koyduğum yere koyar(ak yemeye başlar)dı. İçecek bir şey istediği olur, getirince ondan önce benim içmem için bana yemin verirdi, bunun üzerine ben de kabı alır bir miktar içer, sonra bırakırdım. Bu sefer onu Aleyhissalâtu vesselâm alır, kabın tam benim ağzımı koyduğum yerine ağzını koyarak içerdi.”255

Şurası muhakkak ki, Aleyhissalatu Vesselam’ın etli kemiği önce Hz. Aişe’ye ısırtması, bardaktan suyu önce ona içirmesi -hem de yemin vererek bu öncelikleri yaptırması- ve arkadan eti onun ısırdığı yerden ısırması, su içmek için de onun (radıyallahu anhâ) dudaklarının değdiği yere dudaklarını dayaması, diğer hikmetlerinden başka, bir yönüyle de Hz. Aişe’nin gönlünü fethetmeye yönelik bir jesttir, diyebiliriz.

11. Eğlenme-Dinlenme

Resûlullah’ın, aile fertlerinin eğlenmelerine de dikkat ettiğini belirtmemiz gerekir. Zamanımızda insanlarımız ifrat ve tefrit arasında bocalayıp, bir kısmı hayatı eğlenceden ibaret sanırken, diğer bir kısmı eğlenceyi haram addedebilmektedir. İkisi de yanlıştır. Resûlullah bazı hadislerinde kalplerin yorulduğunu söyleyip, dinlendirilmesi gerektiğine dikkat çekmiştir.256 İbadette ifrata kaçanları çağırıp, “Ben Allah’tan en çok korkanınız ve O’na karşı en müttaki olanınızım. Fakat oruç da tutarım yerim de; gece namazı da kılarım uyurum da; kadınlarla da evlenirim, sünnetimi beğenmeyen benden değildir.” der.257 Selman-ı Fârisî (radıyallâhu anh) da, Resûlullah’tan bu paralelde öğrendiğini, ibadette ifrata giden bir muhatabına şöyle aktarır: “Bilesin, üzerinde Rabbinin hakkı var, kendi nefsinin de hakkı var, eşinin de hakkı var. Öyleyse her bir hak sahibine hakkını ver.” Muhatabı, gelip Resûlullah’a sorunca O, “Evet Selman doğru söylemiş.” buyurur.258

Aleyhissalatu Vesselam, düğünlerde, bayramlarda, bir kısım merasimlerde eğlenceye yer verilmesini meşru kılmıştır. İslam âlimleri, ibadette bile aşırılığın bıkkınlık ve isteksizlik hâsıl edeceğini belirterek, meşru olan eğlence ve istirahatlerle dinlenilmesi gereğine dikkat çekerler.259 Bediüzzaman da, “Beşer hakikata muhtaç olduğu gibi bazı keyifli hevesâta da ihtiyacı var. Fakat bu keyifli hevesât, beşte birisi olmalı.” der.260

Şu halde, evdeki aile içi eğitim ve öğretimin başarılı yürümesi için, aile efradının meşru ve nezih vasıtalarla eğlendirilmesi, dinlendirilmesi de dikkate alınmalıdır.

12. Kadının Sorumluluğu

Ailenin huzurundan erkek kadar kadın da sorumludur. Örfümüzde, bu sorumluluğun kadına düşen payı, bir nokta-i nazardan, dinimizin umumî espirisine aykırı olarak, erkeğinkinden fazladır. Bu sebeple “Yuvayı dişi kuş yapar.” deriz.

Meselenin münakaşa ve teferruatına girmeden şunu belirteceğiz: Dinimiz, karı-koca münasebetlerinin sağlıklı yürümesinde, kadının itaatli olması gerektiğini öncelikli olarak zikreder. Kur’ân-ı Kerim’de, aile nizamının esaslarını tespit eden bahiste, “erkeklerin kadınlar üzerine kavvâm” oluşları, sebepleriyle tespit edilirken “Vessâlihâtu kânitâtun”, yani “Sâliha (Allah yanında iyi olan) kadınlar, itaatli olanlardır…” buyrulur (Nisa 4/34). Elmalılı merhum, buradaki itaati, Allah’a itaat ederek kocalarına karşı divan durup haklarına riayet ederler, diye anlar.261 Resûlullah, bir hadislerinde: “Muhammed’in ruhunu elinde tutan Zât’a yemin olsun kadın, kocasının hakkını eda etmedikçe Rabbinin hakkını eda edemez…” buyurur.262 Bir başka hadiste de: “Kadının hayırlı olanı o kadındır ki, baktığın zaman seni mesrur eder, bir işi yapıp yapmama hususunda kadın üzerine yemin etsen, o bunu yaparak seni yeminden kurtarır, emredersen itaat eder. Sen olmadığın zaman da seni, malını namusunu korur.” buyurarak itaat meselesine vurgu yapar.263

Güzel terbiyenin en önemli şartı olan aile huzurunun gerçekleşmesinde kadının kocasına olan itaati meselesinin ehemmiyetini vurgulamak üzere, Aleyhissalatu Vesselam’ın -rivayet eden sahâbîlerin sayısı itibariyle âlimlerin cumhuru nazarında mütevâtir olan- itaate müteallik hadislerden birinde şöyle buyrulduğunu görmekteyiz: “…Eğer bir kimsenin bir başkasına secde etmesini emretseydim, kadına, kocasına secde etmesini emrederdim…”264 Şu hadis de aynı manayı teyit eder: “Kadın beş vaktini kılar, iffetini korur, kocasına da itaat ederse, dilediği kapısından cennete girer.”265

İdeal bir İslam hanımının öncelikli bir vasfı olarak sunulan “itaat” meselesi, teferruatta elbette münakaşa götürür. Bu emir, âyet ve bir kısım hadislerde mutlak gelmiş ise de, nasların bütününü göz önüne alan âlimler kayıtlayıcı ibarelerden hareketle “nefsini talebiyle,266 kendi parasından harcamakla, eve girecek kimseleri sınırlamakla, evinden ayrılışlarla ilgili emirlerde itaatle mükelleftir.” diye kayıtlar koymuşlardır. Her şeyden önce, “La tâate fi mâsiyetillah”, yani “Allah’a isyana götürecek emirlere uyulmaz” disiplini umumî bir düsturdur.

Elbette burada konunun teferruatına inmek, bizi asıl meselemizin dışına çıkarır. Belki şunu söylemek maslahata daha uygundur. Aile hayatında karşılıklı sevgi ve saygı esastır. Birbirlerini seven insanlar, ne bu sevgiyi bozacak emirlerde bulunurlar, ne de karşı taraftan gelecek bir talebe, “Bu benim vazifem değildir.” derler.

Hülasa etmek gerekirse, yüce dinimiz, aile içinde verilecek terbiyenin başarılı olması için öncelikli şart olan ailevî huzurun sağlanmasında, -karşılıklı hak ve vazifelerden başka- biri erkeğe, diğeri kadına olmak üzere iki temel ahlakî sorumluluk getirmiştir:

1- Erkek, öncelikle hanımına olmak üzere bütün aile fertlerine yani “ehl”ine iyi davranacak, onların kalplerini kazanacak; öyle ki erkek, bütün aile fertlerinin, diğer herkesten çok sevdiği kimse olacak.

2- Kadın, kocasına karşı, itaat öncelikli saygısını devam ettirecek, bunun gereklerini yerine getirmede hassas olacak.

Ve bunlar, “Benim hakkım! Senin vazifen!” şeklindeki bir cedelleşme havasıyla değil, karşılıklı sevgi, saygı, anlayış ve fedakârlıklar ortamında yürütülmelidir. Kadın ve koca her iki tarafın ve sonra da bütün ailenin huzur ve menfaati ve güzel terbiye, bu anlayış ve davranışa bağlıdır.

13. Hanımlarıyla İstişare Etmesi

Hz. Peygamber’in ailevî yaşayışını belirtirken onun hanımlarıyla olan istişare durumunu da belirtmede fayda var. Çünkü, “Kadınlarla istişare edin, ancak sözlerinin aksiyle hareket edin.” mealinde uydurma bir hadis, bazı kitaplara girmiş bulunmaktadır.267 Resûlullah’ın, risalet vazifesini ilgilendiren meselelerde hanımlarıyla istişare etmeyeceği açıktır. Ancak, kendilerini ilgilendiren meselelerde fikirlerini almış olduğu da kesindir. Nitekim daha önceki misallerde görüldüğü üzere, Resûlullah hususi taleplerinde emredici olmadığı için, itirazlara ve menfi cevaplara maruz kalmıştır. Kadınlarına karşı hep emredici olsa ve öyle alıştırsa idi, her halde kendisine hiçbir itiraz söz konusu olmazdı.

İlk vahiy geldiği zaman, Aleyhissalatu Vesselam, gördüklerinden korkmuş ve korkusunu Hz. Hatice’ye açmıştır. O’nun Resûlullah’ı teskin ve tesellisi meşhurdur.268 Keza, kızı Zeyneb’in, Ebû’l-As’a verilmesi de, Hz. Hatice’nin teklifiyle gerçekleşmiştir. Hatta, râvi, Zeyneb’i, Ebû’l-As’a vermek için Hz. Hatice’nin Resûlullah’a teklifini ve Resûlullah’ın (aleyhisselâm) bu teklifi kabulünü belirtirken, konumuz bakımından ehemmiyet taşıyan şu cümleyi de ilave eder: “Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm), Hz. Hatice’ye muhâlefet etmezdi...”269

Keza, ifk hadisesinde, Hz. Aişe hakkında, Zeyneb Bintu Cahş’tan, Hz. Aişe’nin cariyesi Berire’den görüşlerini sormuştur.270 Bunların hepsi istişare mefhumuna dâhildir.

Hele Ümmü Seleme örneği daha ilgi çekicidir. Hudeybiye’de sulh yapılıp, o yıl umre yapmama maddesi kabul edilince, ashab memnun kalmamış; Resûlullah’ın “ihramdan çıkma” emrini dinlemek istememişti. Resûlullah’ın üzüntüsünü görüp sebebini öğrenen Ümmü Seleme, “Yâ Resûlullah! Sen kalk, kurbanlığını kes, onlar sana uyacaklar ve kurbanlarını kesecekler.” der. Resûlullah öyle yapar ve gerçekten ashab O’nu takip eder.271

İslam’da Kadınlarla İstişare

“İslam’da istişare” mevzuu söz konusu olduğu vakit, her seferinde, mevzu üzerine gelen suallerden biri “kadınla istişare” meselesidir. Bunun da sebebi muhtemelen, bu mesele hakkında verilen ana fikrin, dinleyenler tarafından çoğunlukla bilinen ve bir bakıma umumi kültür halini almış bazı mevcut malumata ters düşmesidir. Umumiyetle şu soruyla karşılaşırız: “Kadınlarla istişare edin, fakat onların sözüne uymayın.’ diye sahih bir hadis var mı? Bu konuda esas nedir? Kadınlarla istişarenin hükmü nedir?” Biz, ehemmiyetine binaen, bu mevzuyu müstakil bir başlık altında, biraz daha detaylı olarak incelemeyi uygun bulduk.

Öncelikle ifade edelim ki, kadınla istişareyi mutlak bir ifade ile reddetmek, hem Kur’ân hem de sünnette gelmiş bulunan bir kısım muhkem naslara aykırıdır:

1. Kur’ân’a Göre Kadınlarla İstişare

Kur’ân-ı Kerim’de, kadınla istişareyi, ne sarahaten ne de zımnen meneden bir âyet vardır. Aksine bazı meselelerde kadınla istişare emredildiği gibi, muhtelif istişare örnekleri de vardır.

a- Çocuğun süt emme müddeti Kur’ân-ı Kerim tarafından iki yıl olarak tespit edildikten sonra, aynı âyetin devamında, anne ile babanın, aralarında istişare ederek, çocuğu daha önce de sütten kesebilecekleri belirtilir. (Meâlen): “Ana-baba aralarında istişare ederek ve anlaşarak (daha önce) sütten kesmek isterlerse ikisine de sorumluluk yoktur.” (Bakara, 2/233)

b- Boşanan kadın ve erkekle ilgili olarak gelen bir âyette, yine çocuğun emzirilmesi meselesinde, varılacak mutabakatla, bu işi bizzat annenin ücretle yapabileceği belirtilir: “Çocuğu sizin için emzirirlerse, onlara ücretlerini ödeyin, aranızda uygun bir şekilde anlaşın, eğer güçlükle karşılaşırsanız, çocuğu başka bir kadın emzirebilir.” (Talak, 6)

c- Kadınla istişare bahsini münakaşa eden âlimler tarafından da delil olarak zikredilen, daha ikna edici bir diğer Kur’ânî delil, Hz. Musa’nın çoban olarak tutulması için Hz. Şuayb Peygamber’e (aleyhissalâtu vesselâm), kızı tarafından yapılan teklifi muhtevi olan âyettir. Mealen: “İki kadından biri: ‘Babacığım! Onu ücretli olarak tut; ücretle tuttuklarının en iyisi bu güçlü ve güvenilir adamdır.’ dedi.” (Kasas, 26). Hz. Şuayb, kızı tarafından yapılan bu teklifi kabul eder ve Hz. Musa, çoban olarak tutulur.

d- Kur’ân-ı Kerim’de verilen muhtelif istişare örneklerinden biri, Sebe Melikesi (Belkıs) ile alâkalıdır. Belkıs, Hz. Süleyman’dan tehditkâr bir mektup alır. Bunun üzerine, askerî komutanlarının da hazır bulunduğu bir mecliste müzakere açar ve fikirlerini sorar: “Ey ileri gelenler! Ben Süleyman’dan mühim bir mektup aldım. Bismillahirrahmanirrahim diye başlıyor ve ‘Sakın bana asi olmayın, teslim olarak bana gelin.’ diyor. Ey ileri gelenler! Vermem gereken emir hususunda bana fikrinizi söyleyin. Siz benim yanımda hazır bulunmadıkça bir iş hakkında kesin bir hüküm vermedim.”

İstişare adabı yönünden mühim bir örnek olan bu sahnenin devamını kaydetmede fayda var. Meclisteki komutanlar ise şu cevabı verirler:

“Biz güçlü kimseler ve zorlu savaş adamlarıyız, (siyasetten fazla anlamayız) emir senindir, sen emretmene bak!”

Hanım lider kararını verir: “Doğrusu hükümdarlar bir şehre girdikleri vakit orasını tahrip edip bozarlar, şerefli ahalisini de zelil kılarlar. (Süleyman’ın askerlerinin de) yapacakları budur. Ben onlara bir hediye göndereyim de, elçilerin ne ile döneceklerine bakayım.” (Neml, 27)

2. Sünnet’e Göre Kadınlarla İstişare

Hz. Peygamber’in (aleyhissalâtu vesselâm) sünnetinde de durum, Kur’ân’dakine yakındır. Zira Resûlullah da, bir kısım meselelerde kadınlarla istişareyi mükerrer hadislerinde emretmiştir. Ayrıca birçok kere kadınlara da başvurup kadınların da görüşlerini aldığı ve onlarla amel ettiği, Ashab tarafından rivayet edilmiştir. Ama ne var ki, kadınlarla istişareyi yasaklayan bir kısım zayıf rivayetler de vârit olmuştur.

a. “Kadınlarla İstişare Edin, Fakat Muhalefet Edin” Hadisi

Nitekim, mevzuya girerken kaydettiğimiz soruda zikredilen muhteva, böyle bir rivayetin tercümesidir: “Şâvirûhünne hâlifûhünne”, yani “Kadınlarla istişare edin, fakat onlara muhalefet edin.” (Aslında bu rivayete ciddi hadis kitaplarında rastlanmaz.)

Münâvi tarafından “muteber bir aslının olmadığı” belirtilen bu rivayeti,272 genişçe tahlile tâbi tutan Sehâvi, el-Makâsıdu’l-Hasene’de şu bilgileri kaydeder: “Ben bu sözün Hz. Peygamber’e (aleyhissalâtu vesselâm) nispet edildiğine hiçbir yerde rastlamadım. el-Askerî, Hz. Ömer’e nispet edilen, bu söze yakın şu rivayeti kaydeder: “Kadınlara muhalefet edin. Zira onlara muhalefette bereket vardır.” İbn-i Lâl, içinde çok zayıf râviden başka inkıtanın da (yani kopukluğun) yer aldığı bir senetle -ki aynı senetle hadisi ed-Deylemi de rivayet etmiştir- şu rivayeti kaydeder: “Enes’in rivayetine göre, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) şöyle buyurmuştur: “Sizden hiç kimse istişaresiz bir iş yapmasın. Şayet kendisine fikir verecek birisini bulamazsa, bir kadınla istişare etsin, ama ona muhalefet etsin. Zira kadına muhalefette bereket vardır.”273

Bu mevzuda kitaplarda rastlanan ve Hz. Peygamber’e (aleyhissalâtu vesselâm) nispet edilen diğer bir rivayet de, Hz. Aişe ve Zeyd ibn-i Sabit’ten gelmektedir: “Kadınlara itaat pişmanlıktır.” Ne var ki, âlimler bunun da “sahih” değil, “zayıf” (ve bazısı da mevzu) olduğunu belirtirler.274

Ancak, aynı manayı ifade eden, zayıf da olsa başka rivayetler de gösterilebilir.275 Burada, hatıra şöyle bir soru gelebilir: “Hadis ilminin umumi prensiplerinden birine göre, zayıf hadisle de amel edilebildikten başka, bir mevzuda birkaç tane zayıf hadis var ise, bunlar birbirlerini kuvvetlendirir ve ayrıca ‘sahih bir asla’ dayandıklarını gösterir. Şu halde, bu meselede aynı prensip muteber olamaz mı?”

Bu soruya şöyle cevap veririz: Evvela, zayıf hadisle amel edilebilir, bu doğrudur. Ancak, zayıf bir hadisle amel edebilmek için, zayıf hadisin âyete veya sahih hâdise muhalefet etmemesi, bir başka ifade ile, o mevzuda zayıf hadisten başka “nass”ın bulunmaması lazımdır. Yukarıda görüldüğü üzere, “Kadınla istişare etmeyin.” ifadesi, değil sahih hadislere, bizzat Kur’ân’a aykırıdır.

Saniyen, bu mevzudaki zayıfların birbirini destekleyip kuvvetlenmeleri ve bir “sahih asl”a delalet etmeleri meselesine gelince, söz konusu rivayetlerin ifade ettiği manayı “mutlak” değil “mukayyet” olarak alırsak, cevap müspet olabilir. “Kadınlarla istişare edin ve fakat muhalefet edin.” veya “Kadınlara itaat pişmanlıktır.”, “Kadınların reyi ile amel kalbi ifsat eder.”276 gibi rivayetler, söylendiği şekilde yani mutlak olarak alınınca, “Hiçbir meselede, hiçbir surette, hiçbir kadınla istişare etmeyin.” manası çıkar. Hâlbuki en azından bazı meselelerde istişarenin, bizzat Kur’ân-ı Kerim’de emredildiğini gördük. Sünnette gelen deliller ise daha çoktur.

b. Sünnette Nazarî Beyan

Hz. Peygamber’in (aleyhissalâtu vesselâm) hayatında, kadınlarla istişare örnekleri eksik değildir. Burada da, örneklere geçmeden önce, istişareyi mutlak bir tarzda nehy eden ifadeleri cerh ve reddedici mahiyette olan bazı rivayetleri kayıt edeceğiz. Bunlar bir kısım meselelerde “kadınlarla istişare etmeyi” emretmektedir:

“Kendilerini ilgilendiren hususlarda kadınlarla istişare edin.”277

“Kızları hususunda kadınlarla istişare edin.”278

“Bakire kızla, (evlendirmezden önce) babası müşavere etmelidir.”279

“Dul kadın kendisiyle istişare edilmeden evlendirilmemeli, bakire kız da izni alınmadan nikâhlanmamalı.”280

Görüldüğü üzere, bilhassa evlenme gibi şahsî bir meselede fikrinin alınması ve ona uyulması, tekrarla ve ısrarla talep edilmektedir. Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm) kızın arzusunun hilafına, babası tarafından gerçekleştirilen bir kısım nikâhları, şikâyet üzerine, iptal etmiştir.281 Resûlullah’ın bu çeşit tatbikatını esas alan cumhur, kızın rızası hilafına yapılan nikah akitlerinin batıl olacağına hükmetmiştir.282

Şüphesiz, bir erkek, kadını veya kızı ile, sadece evlenme meselesinde “istişare etmek”le kayıtlı ve memur değildir. Bu hususu teyit eden bir rivayette “Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm) kadınlarla bile istişare eder, onların beyan ettikleri görüşleriyle amel ederdi.” denmektedir.283

Bunun aksini ifade eden, yani kadınlarla istişare edip de, beyan edilenin aksini yaptığını tespit eden rivayete rastlamadık. Tirmizi’de “kızıl rüzgâr”la alâkalı hadiste geçen “Kişi annesine bakmaz, kadınına itaat eder.” cümlesinde kınanan husus, kadınla yapılan istişare değil, annenin ihmal ve istiskal edilmesidir. Nitekim, aynı hadiste: “... Babasına bakmaz, arkadaşına rağbet gösterir.” de denmektedir.284

c. Sünnette Fiilî Örnekler

Kadınla istişare hususunda nazari beyanlardan başka, fiilî örnekler de mevcuttur:

1- İlk örnek olarak, nübüvvetin bidayetine ait bir vakayı zikredebiliriz. Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) henüz peygamberliği hususunda bilgi ve yakîn sahibi değilken, o safhaya hazırlayıcı mahiyette geçirmekte olduğu ilahî terbiye icabı, sık sık bir kısım harika durumlara mazhar oluyor ve bunlardan ciddi şekilde korkuyordu. İlk vahiyden sonra, gördüklerini ve hissettiği korkuyu muhterem zevceleri Hatice-i Tâhire validemize açtılar. Validemiz (radıyallahu anhâ), Resûlullah’ı (aleyhissalâtu vesselâm) şöyle teselli etti: “Korkma, Allah seni asla mahcup etmez. Zira sen akraba hukukunu gözetir, muhtaçlara yardım, fakirlere iyilik, misafirlere de ikram edersin...”285

2- Değişik bir örnek “ifk (iftira)” hadisesiyle alâkalıdır. Âyet-i kerîme ile iç yüzü ortaya konan ve bu kitabımızda teferruatıyla açıklamış bulunduğumuz ifk, yani Hz. Aişe Validemize (radıyallahu anhâ) münafıklarca yapılan iftira hadisesi üzerine Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) zevce-i tâhireleri hakkında geniş bir tahkikat açmıştı. Bu tahkikat sırasında, sadece Hz. Ali gibi ileri gelenlerin değil, Berire -ki Hz.Aişe’nin cariyesi idi- gibi cariye bir kadının da fikrine müracaat etmişti.286

3- Üçüncü örnek, -daha önce de temas etmiş bulunduğumuz- diğerlerinden hem daha meşhur hem de mühim bir istişare hadisesidir. Kadınla istişare meselesini ele alan âlimler, istişarenin caiz olduğunu söylerken, delil olarak bunu kaydeder. Resûlullah’ın (aleyhissalâtu vesselâm) Hudeybiye Sulhü sırasında zevcesi Ümmü Seleme’nin tavsiyelerine uymasıyla ilgili bir vakadır bu. Kısaca özetleyelim:

Hicretin altıncı yılında, Müslümanlar, başlarında Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) olduğu halde, umre yapmak kastıyla, Mekke’ye müteveccihen yola çıkarlar. Ancak Mekkeli müşrikler, ziyarete müsaade etmezler. Fakat Müslümanlarla aralarında Hudeybiye sulh anlaşması yapılır. Anlaşma tamamlandıktan sonra, Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm) yanındakilere, “Kalkın, kurbanlarınızı kesin, ihramdan çıkın, başlarınızı tıraş edin.” emrini verir. Ne var ki, Kâbe’yi tavaf için gelmiş bulunan Ashab, sulh anlaşmasının muhtevasından memnun olmadığı için tavaf yapmadan, umre ile ilgili tıraş olmak, kurban kesmek gibi diğer menâsiki de yapmaktan imtina ederler. Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) emri üç kere tekrarlar. Ashab yine de şaşkın şaşkın bakınmakla mukabelede bulunur.

Resûlullah son derece öfkeli halde, çadırına, zevce-i pakleri Ümmü Seleme Validemizin (radıyallahu anhâ) yanına girerler. Aralarında şu konuşma geçer:

– Neyin var ya Resûlallah?

– Hayret ey Ümmü Seleme! Ben insanlara ısrarla “Kurbanlarınızı kesin, tıraş olun, ihramdan çıkın.” diye emrettim, hiç kimse bu çağrıma cevap vermedi. Emrimi işittikleri halde sadece yüzüme bakıyorlar.

– Ya Resûlullah, sen kalk, kurbanlığına git ve kes. Onlar mutlaka sana uyacaklar ve kurbanlarını keseceklerdir.

Bu tavsiye üzerine Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) gider ve kurbanlık devesini keser. Aynen Ümmü Seleme Validemizin (radıyallahu anhâ) dediği gibi, Resûlullah’ı gören Ashab-ı Güzin de (radıyallahu anhum ecmain) teker teker kalkıp kurbanlarını keserler. (Vakidi, 2/613) İmâmu’l-Harameyn, bu hadiseyi yorumlarken, “Beyan ettiği fikirde isabet etmiş Ümmü Seleme’den başka kadın bilinmiyor.” demiş ise de, kendisi, yukarıda zikri geçen Hz. Şuayb’ın kızı örnek gösterilerek tenkit edilmiştir.287

d. Ashâb-ı Kiram’dan Örnek

Kadınla istişare meselesindeki ıtlakı kaldırıp, tereddüdü izale edecek birkaç örneği de Ashab’tan kaydedelim:

1- Birincisi, umumiyetle bilinen bir vakadır. Hz. Ömer, bir cuma hutbesi sırasında, evlenmelerde kadınlara verilecek olan mehir için bir tahdit getirerek, mübalağaya kaçılmasını önlemek istediği zaman, cemaatte bulunan bir kadın âyeti okuyarak: “Ey Ömer, Allah: ‘Bir eşin yerine başka bir eşi almak isterseniz, birincisine bir yük altın vermiş olsanız bile, ondan bir şey almayın...’ (Nisa, 4/20) diyerek tahdit yapmazken, sen nasıl yaparsın?” diye müdahale eder. Bunun üzerine Hz. Ömer (radıyallâhu anh), “Bir kadın isabet, bir erkek hata etti, bir emîr (lider) cedelleşti ve cedeli kaybetti.” diyerek kendi iddiasından rücu edip kadının görüşüne uyar.288

2- Şu kaydedeceğimiz misal ise, mevzuumuz açısından daha dikkat çekicidir. Bir gece teftişinde, Hz. Ömer (radıyallâhu anh), kocası cihada gitmiş olan bir kadının “bekârlıktan” yakındığını işitince, kızı Hafsa validemize289 (ve kadınlardan tecrübeli olanlara)290 müracaat ederek, “Kızım (söyle bakayım), bir kadın kocasından ne kadar müddet ayrı kalmaya tahammül edebilir?” diye sorar ve aldığı cevaba dayanarak askerlik müddetini altı ay olarak tahdit eder.291

3- el-İsâbe’de ibn-i Hacer’in kaydettiği bir rivayet, istişareye son derece ehemmiyet veren Hz. Ömer’in (radıyallâhu anh), zaman zaman, akıl ve faziletçe üstün, okuma yazma bilen bir kadın olan Şifa Bintu Abdillah’a da müracaat ettiğini ve hatta onun reyini başkalarının reyine tercih edip, uyduğunu belirtir.292

4- Hâlid ibn-i Velid de, bazı meselelerde, kız kardeşi Fâtıma Bintu’l-Velid ile istişare etmiştir.293

5- En mühim örneklerden biri, Abdurrahman ibn-i Avf’ın Hz. Ömer’den (radıyallâhu anh) sonra halife tespitindeki tutumudur. Hz. Osman’ı belirlerken, üç gün herkesten fikrini sormuş, bu meyanda kadınların da görüşünü almayı ihmal etmemiştir. İslam’da kadınların rey hakkı meselesine en mukni örnektir.294

Meselemizi, rivayetler açısından hülasa etmek gerekirse, kadınla istişareyi kesinlikle yasaklayan muhkem bir nass mevcut değildir. Üstelik cevazına delalet eden rivayetler çoktur. Kur’ânî örneklerden başka, bizzat Hz. Peygamber’in (aleyhissalâtu vesselâm) ve bir kısım meşhur sahâbîlerin hayatlarında, kadınla istişarenin fiilî örnekleri vardır. Aleyhte gelen zayıf hadislerin sahih bir asla delalet edebilme ihtimaline karşı da, “Yasağı mutlak değil, mukayyet olarak anlamak gerekmektedir.” deriz.

e. Bu Meselede Temel Prensip

Kadınla istişare meselesini, istişare adabı üzerine, âlimlerin sünnete dayanarak tespit ettiği umumi prensipler muvacehesinde ele almak en doğru yoldur. Bu cümleden olarak, müşavirin “liyakat”ı üzerinde ısrarla, ittifakla durulmuştur. Öyle ise istişare etme ihtiyacı duyulan mesele kadının ihtisas, bilgi ve tecrübesiyle alâkalı değilse, elbette ona müracaat fayda değil, zarar getirebilir. Nitekim Münâvi, “Kadınlara itaat pişmanlıktır.” rivayetini -zayıf olduğuna dikkat çekmekle beraber- “erkeklere ait işlerde” diye kaydeder.295

Liyakat açısından erkek, kadından farklı değildir. Bilgi, görgü, ihtisas, tecrübe ve alâka gibi, müracaatı meşru ve gerekli kılan bir vasfı taşımadıkça, sırf “erkek olduğu için” erkeğe müracaat hiçbir âlim tarafından tavsiye edilmemiştir. Yukarıda kaydedilen misallerde, Hz. Şuayb’ın kızının, o meselede bilgi ve dirayet sahibi olduğunu gösteren rivayetleri müfessirler kaydederler.296

Şu halde liyakatli olan herkes, kadın veya erkek, istişareye layıktır. Olmayan da değildir, ölçü cinsiyet değil, liyâkattir. Ne var ki, bir beldenin veya bir milletin hâkim kültüründe, kadın, sadece mutfak ve diğer günlük işlere hapsedilir, okuyup mânen-ruhen-ilmen yetişip gelişmesi önlenirse istişare dışı bırakılmaya mahkum edilir. Bu hâlin elbette İslamla bir ilgisi yoktur.

f. Haklı Cihet

Şurası da bir gerçek ki, kadınlar, fıtrî durumları icabı, çoğunlukla, erkeklere nazaran daha hissî, daha acelecidirler. Netice olarak, görüşlerinde objektivite ve hasbilik ihtimali daha zayıftır. Bu sebeple, onlarla istişare mevzuunda daha bir ihtiyatlı hareket etmek gerekir. Nitekim, beşerin tarihî tecrübesi, kadınların nüfuz ve hakimiyet kurduğu sarayların, çeşitli entrikalarla kaynayarak, “devletleri ve saltanatları fesada götürdüğünü” tespit etmiştir.297

Öyleyse, kadınlarla istişareyi yasaklayan ve bazı kitaplara da girme şansı bulan, sahih bir asıldan mahrum bir rivayet, bu beşerî tecrübenin, hadis formuna dökülmüş, öfkeli ve mübalağalı bir ifadesi olabilir, mutlak bir hakikat değil. Hadis olduğuna hükmedenler de, mefhumunu kayıtlayarak almaya mecburdurlar, ıtlakı üzere değil. Doğruyu Allah bilir.

174 İslam’a göre her kadının, asgari bir hizmetçi tutma hakkı vardır. Erkeğin çocukları sebebiyle, tek hizmetçi yetmezse, biri dâhili, diğeri hârici işler için iki hizmetçi tutma hakkı mahfuzdur. Hâkim buna hükmedebilir ve hizmetçi(lerin) parasını erkek ödemekle yükümlüdür (İbnu Abidin, a.g.e., 2, 654-55).

175 Elmalılı, Tefsir 2, 1350

176 Elmalılı, Tefsir 2, 1349

177 İnsan Bu Meçhul, çeviren: Vedat B. Nazikoğlu, Arif Bolat Kitabevi, İstanbul, 1959, s. 90-91

178 Buhârî, Nikâh 79, Enbiya 1, Edeb 31, 85, Rikâk 23; Müslim, Radâ 65, (1468. h.); Tirmizî, Talak 12, (1188. h.).

179 Buhârî, Edeb 90, 95, 111, 116; Müslim, Fezâil 70

180 Bkz.: Nevevî, Şerhu Müslim, 15/80. Nevevî, Bu hadisi, “Aleyhissalâtu Vesselam’ın Kadınlara Şefkat ve Rıfkı” diye adlandırdığı bir bâbta kaydeder. Hadisi, Buhârî, Edeb bölümünde kaydeder: 90, 95, vs. bâblar. İbn-i Hacer, Râmahürmizî’nin, hadiste kadınların şişeye benzetilmesinden onların rakîklik (incelik, hassaslık), letâfet ve bünye zayıflığının kastedildiğini, diğer bir kısım âlimlerin mizaçlarının değişkenliğinin rıza hallerinin az devam edeceğinin, cam gibi kırılgan olup cebre gelemeyeceklerinin kastedildiği kanaatinde olduklarını kaydeder (Fethu’l-Bari 13/162-163). İbn-i Hacer, âdeti üzere, burada da hadisle ilgili farklı yorumları kaydeder.

181 Tirmizî, Tefsîr Tevbe, (3087)

182 Ebû Dâvûd, Nikâh 41.

183 İbn-i Sa’d, a.g.e., 8, 204. Dârimî a.g.e. 2, 71, 2224. H.

184 Mübârekfûrî, a.g.e., 9, 269; İbn-i Sa’d, a.g.e., 8, 205.

185 İbn-i Sa’d, a.g.e., 8, 204.

186 C. S., 4101. h.

187 C. S., 4100. h.

188 C. S., 4102. h.

189 C. S., 4108. h.

190 Münâvî, Feyzu’l-Kadîr, 3/496

191 Bkz.: 4. cilt, sayfa: 128-132

192 Şu kitaplarımızda daha geniş bilgi var: KSMTŞ. 4,333 ve Aile Reisi ve Baba Olarak Hz. Peygamber, s.54 ve devamı.

193 Ebû Dâvûd, Nikâh 42, (2142, 2143, 2144. hl.)

194 Bak. Elmalılı Hamdi Yazır, Tefsir 1/275-77.

195 Buhârî, Edeb, 78; Müslim, Fedâilu’s-Sahabe 81.

196 Ebû Dâvûd, Edeb 62, 4932. H.

197 Buhârî, Salât, 70; en-Nesâi (el-Müctebâ), Kahire, 1930, (Suyûtî’nin şerhi ve Sindî’nin Hâşiyesi ile birlikte), 3/195; İbn-i Hacer, el-Metâlib, 4/129; İbn-i Hacer a.g.e.,11/250.

198 İbn-i Mace, Nikâh 50; Ebû Dâvûd, Cihad 68.

199 Bkz.: Heysemi, a.g.e., 4, 315-320.

200 a.g.e., 4, 315-316. Rivayetin devamı var.

201 Nesâî, İşretu’n-Nisâ 4.

202 İbn-i Sa’d, a.g.e., 8/224.

203 Dârimî, a.g.e., 1, 38, 81. H.

204 Mübârekfûrî, a.g.e., 5/563-65.

205 İbn-i Hacer, Fethü’l-Bârî bi-Şerhi Sahîhi’l-Buhârî, Mısır, 1959. 8/22, 23.

206 İbni Hacer, el-Metâlibü’l-Aliye, 2/417.

207 Dârimî, a.g.e., 1/153, 157, 740. H. 755. H.

208 İbn-i Hacer, a.g.e., 6/427, İbn-i Sa’d a.g.e., 8/119.

209 en-Nesâî, a.g.e., 6/158.

210 Heysemî, a.g.e., 4/320.

211 İbn-i Hacer, el-Metâlibu’l-Aliye, 2/417.

212 İbn-i Hacer, a.g.e., 6/533; İbn-i Sa’d, a.g.e.,8/124.

213 Buhârî, Hâcc 1; Dârimi, a.g.e., 1/195, 1049. H.

214 Bkz.: İbn-i Hacer, a.g.e., 12/418.

215 Hâkim, Müstedrek, 4/71

216 İbn-i Mâce, Keffârât, 12; İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 3/165-167.

217 İbn-i Sa’d, a.g.e., 4/62.

218 a.g.e., 4/69.

219 a.g.e., 4/68.

220 Mübârekfûrî, a.g.e., 6/159.

221 et-Tirmizî, Birr 70, 2018 h.

222 İbn-i Sa’d, a.g.e., 8/31.

223 a.g.e., 7/20.

224 a.g.e., 8/428.

225 a.g.e., 8/427.

226 Mâlik ibn-i Enes, el-Muvatta’, Kasr’ı-salât 31.

227 İbni Sa’d, a.g.e., 8/223;

228 a.g.e., 8, 223.

229 İbn-i Sa’d, a.g.e., 4, 74.

230 Azimâbâdî, a.g.e., 14/53-54; İbn-i el-Esîr, Usdü’l-Gâbe 7/167.

231 İbn-i Sa’d, a.g.e., 8/96.

232 Nesâi, a.g.e., 7, 73.

233 a.g.e., 7, 72.

234 Nesâi, İşretü’n-Nisâ 4,7, 70-71; Azimâbâdî, a.g.e., 9, 481; et-Taberânî’nin (Ebû’l-Kasım Süleyman ibn-i Ahmed ibn-i Eyyûb (v. 360/970, el-Mu’cemu’s-Sağir, Tashih; Abdürrahman Muhammed Osman, Kahire 1968) bir rivayetinde Hz. Aişe, Ümmü Seleme’nin kabını kırmıştır. 1, 205-206).

235 Münâvî, Feyzü’l-Kadir, 2/249, Münâvi: “Bu meselede nefis ve şeytanına karşı cihat yapmayan kadın, dinde kemali kaybeder, şeytanı ona galebe çalar.” der.

236 Heysemi, a.g.e., 4/320.

237 Bu hadise, Tahrîm suresinin inmesine sebep olan son derece önemli bir hadisedir. Pek çok nebevî düsturun ve ibret alınacak örneklerin kaynağıdır. Bu hâdiseyi Kütübü Sitte Muhtasarı Tercüme ve Şerhi adlı kitabımızda geniş bir şekilde tahlil ettik, ibretle okunmasını tavsiye ederiz. (4/330-336)

238 Ebû Dâvûd, Edeb, 92, 4999

239 İbn-i Sa’d, a.g.e., 8/95-96

240 Hakim, a.g.e., 4/71

241 Bak: Buhârî, Ezan 44; Tirmizî, Kıyamet 46; Ahmed ibn-i Hambel a.g.e., 6/106; İbn-i Hacer, Fethu’l-Bâri, 2/303-304, 13/70.

242 Tirmizî, eş-Şemâilu’l-Muhammediyye, Humus 1968, s. 181; Hâkim, a.g.e., 4/110.

243 İbn-i Hacer, el-Metâlibu’l-Aliye, 2, 39; Kâsânî Alâu’d-Din Ebû Bekr İbn-i Mes’ud (v. 587/1191), Bedâi’s-Sanâi fi Tertibi’ş-Şerâi’ 2. tab, Beyrut, 1974, 4/24.

244 Buhâri, Da’avât 11 (8, 87), Ebû Dâvûd, Edeb 101.

245 İbn-i Hamza el-Hüseynî es-Seyyid İbrahim İbn’s-Seyyid Muhammed ibn-i Seyyid Kemâli’d-din (v. 1120/1708); el-Beyan ve’t-Ta’rif fi Esbâbın Vürûdı’l-Hadisi’ş-Şerif, Haleb, 1329, 2/308.

246 Hâkim, a.g.e., 4/271; Azimâbâdî, a.g.e., 13/381-382.

247 Buhârî, Hayz 5.

248 İbn-i Sa’d,a.g.e., 8/103, 108.

249 Buhârî, Libas 31, Müslim; Talak 31, 32.

250 Elmalılı, Hak Dini Kur’ân Dili, 7/5101.

251 İbn-i Sa’d, a.g.e., 8/184.

252 a.g.e., 8/189.

253 Bu meseleyi: “Hane-i Saadette İş Atölyesi” adlı bir tebliğde etraflıca tahlil ettik. (İslam Toplumunda Kadının Sosyal Hayata Katılımı adlı İlmî Toplatı, İstanbul, 1994 (Sempozyumu İslamî Araştırmalar Vakfı tertiplemiştir).

254 Heysemî, a.g.e., 3/118. İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 7/121.

255 Müslim, Hayz 14, (300); Ebû Dâvûd, Tahâret 103, (259); Nesâî, Tahâret 177, (1, 148)

256 Bu mevzuyu İslam’da Zaman Tanzimi adlı kitabımızda genişçe işledik, s. 110-156.

257 Buhârî, Nikâh 1

258 Buhârî, Savm 51

259 İbn-i Hacer, Fethu’l-Bâri, 11/6

260 Nur Âleminin Bir Anahtarı, s. 18

261 Hak Dini Kur’ân Dili, 2/1360

262 İbn-i Mâce, Nikâh 4, Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 4/381

263 İbn-i Mâce, Nikâh 5, 1857. h.

264 Tirmizi, Rezâ’ 10, 1159. h., İbn-i Mâce, Nikâh 4, 1853. h.

265 İbn-i Hibbân 6/184, 4151. h.

266 Burada, erkeğin, hanımına münasebet-i cinsiye talebinde bulunması kastedilmektedir.

267 Geniş bilgi için: Aclunî, Keşfu’l-Hafâ, 2/3; Ayrıca “Kadınlarla İstişare” adlı makalemiz de görülebilir. Sur dergisi, Şubat 1987, Sayı: 131, K. S.M.T. Ş 16/158-160.

268 Bkz.: Buhârî, Bed’ül-Vahy 1.

269 Heysemî, a.g.e., 9/213.

270 Buhârî, Şehâdât 16.

271 Vâkıdi, a.g.e., 2/613.

272 Feyzu’l-Kadir 4/263

273 Sahâvi, el-Makâsıdu’l-Hasene, s. 248-249

274 Aclûnî, Keşfu’l-Hafa, 2/3; Geniş bilgi için, bkz.: Münâvi, a.g.e. 4/262-263

275 İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe 2/205; 6/275, Suyûti, el-Le’âli’de (2/174): “Kadınlara itaat ettiği zaman erkekler helak olmuştur.” rivayetini de kaydeder. Suyûti bu rivayeti, Taberâni ve Hakim’in tahriç ettiğini, Hakim’in hâdise “sahih” hükmünü verdiğini belirttikten sonra şahsî kanaatini belirtmez ve bahsi “Allahu a’lem (doğruyu Allah bilir)” sözüyle kapar.

276 Aslında istişare ile itaat ayrı şeylerdir. Âlimlerimiz bu çeşit hadisleri iç içe zikrettikleri için itaati, “istişarede beyan ettikleri fikirlerine uymak” manasında tevil ederek anlayacağız. Aksi takdirde istişare ile itaatin aynı görülüp beraber mütalâa edilmesi doğru değildir.

277 İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe 4/15

278 Ebû Dâvûd, Nikâh 24

279 Ebû Dâvûd, Nikâh 24, 25

280 Buhârî, İkrah 3; Müslim, Nikâh 64

281 Bkz.: Buhârî, İkrah 4.

282 İbn-i Hacer, Fethu’l-Bari, 15/351; Azîmâbâdi, Avnu’l-Ma’bûd, 6/119.

283 İbn-i Kuteybe, Uyûnu’l-Ahbâr, 1/27

284 Tirmizî, Fiten 38

285 Buhârî, Bed’ü’l-Vahy 1

286 Buhârî, Şehâdât 16

287 Aclûnî, Keşfu’l-Hafa, 2/3

288 Bkz.: Bakillâni, et-Temhid, s. 199

289 A.e., s. 198

290 Said ibn-i Mansur, Sünen 2/186 Bakillâni, a.g.e., s. 198. Hz. Peygamber’in Sünnetinde Terbiye adlı eserimizde daha fazla bilgi mevcuttur. s. 526-27.

291 İbn-i Hacer, İsâbe, 4/341

292 İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe 7/233

293 İbn-i Kesir (v. 774), el-Bâisu’l-Hasis, Beyrut, 1951, s. 183

294 Münâvî, Feyzu’l-Kadir, 4/262

295 Feyzu’l-Kadir, 4/262

296 İbn-i Kesir, Tefsiru’l-Kur’âni’l-Azîm, 5/273

297 Münâvî, Feyzu’l-Kadir, 4/263.

6. BÖLÜM
AİLE İÇİ EĞİTİM UYGULAMALARI

Aile İçi Eğitim Uygulamalarında
Neyi-Nasıl Yapmalıyız?

Yukarıda da ifade edildiği gibi, cemiyetimizin geleceğini kurtarmaya yönelik ciddi bir işin başarılması kolay değildir. Böylesi yüce bir hizmetin gerçekleşmesinde aileden hareketle, onun yeni baştan bir mektep şeklinde düzenlenmesinin önemi kavrandıktan sonra, elbette ki en zor olan husus gündeme gelecektir: İcraat! Evet bu iş o kadar kolay değildir. Öncelikle bu iş için, kendimizi ve evimizi yeterince hazırlamamız gerekiyor. Bu hazırlama işlerine nereden, nasıl başlamalıyız? Şimdi bunun cevabını vermeye çalışacağız.

1. Önce İlim

Hz. Peygamber aile eğitimini, bütün teferruatıyla gündeme getirmiş, bu sadette yapılması gerekenleri açıklamış ve bu konuda fiilî icraatlarda bulunmuştur. Bize, öncelikle bunları öğretmek ve gereğini yapmak düşüyor.

Dinimizde, her hususta ilim esastır. İlim sahipleri her zaman üstündür ve her insan mezara kadar ilim talebiyle meşgul olmalıdır. Ve ilim, her sahada vazgeçilmez bir zarurettir. Bu sebeple ilmin anahtarı olan okumak, Yüce kitabımızın getirdiği ilk emir olmuştur: “Oku!” Buhârî hazretleri, Sahih’inde: “Söz ve Amelden Önce İlim” başlığıyla açtığı bir bapta, İslam ulemasının, “Fa’lem ennehu lâ ilâhe illallâh (Bil ki Allah’tan başka ilah yoktur)” âyetinin (Muhammed, 47/19), “bil ki” diye emrederek “ilim” kelimesi ile başlamış olmasından hareketle söz, amel vs. her şeyden önce ilim gerektiği hükmüne vardıklarını belirtir.298

Halen iliklerimize işlemiş bulunan, talebelik döneminde okunması mecbur olan kitapları okuyup, daha sonra hayata atılınca okumayı bırakma geleneği İslam’da yoktur. Kur’ân’ın “Oku!” emri genç ihtiyar her yaştaki, her meslekteki mümine hitap etmektedir. Hz. Peygamber, zarurî ilimlerin öğrenilmesinin kadın erkek ayrımı yapmadan her mümin kişiye farz olduğunu belirtmiştir.299

Ayrıca ilave etmek isteriz ki, ilim, her hususta önemli ise de, terbiye ile ilgili meselelerde daha ziyade önemlidir. Çünkü yeni yetişecek neslin kalitesi ilme dayalı, ciddi bir terbiyeye ve milletin geleceği de neslin kalitesine bağlıdır. Öyleyse, sadedinde olduğumuz terbiye meselesinin önemini kavradı isek, bu hususta bilinmesi gereken şeyleri ehemmiyet sırasına ve derecesine göre öğrenmemiz gerekir.

Öğrenmek yeterli midir? Elbette hayır! Yüce Kitabımız Kur’ân-ı Kerim, ilmiyle amel etmeyenleri, sırtında kitap taşıyan merkebe benzetir. (Cuma, 62/5) Ahirette, hesabı verilmeden Allah’ın huzurundan ayrılamayacağımız belirtilen beş meseleden biri de, “İlminle ne derece amel ettiğin?” sualidir.300

İslam, aile planında, hizmetçiye varıncaya kadar bütün aile efradının eğitiminin ihmal edilmemesini talep eder. Bizce çok ilgi çekici bir hadiste Aleyhissalatu Vesselam, “Allah katındaki ücretleri iki kat olacak kimseler”i sayarken, “Bir kölesi (cariyesi) olan kimse, onu eğitir ve eğitimini de güzel yapar, talim eder talimini de güzel kılar, sonra da azat edip onunla evlenirse işte bunun ücreti de çiftedir.” buyururlar.301 Âlimler bunun yorumunda “Hadiste, aile fertleri zikredilmediğine, ama köleye gösterilmesi gereken ilgiye, aile fertlerinin daha fazlasıyla hakkı olacağına” dikkat çekerek, Resûlullah’ın bu üslupla, ailedeki her ferdin eğitiminin önemini ifade ettiğini belirtirler.302 Nitekim Buhârî, bu rivayeti “Kişinin ‘cariyesi’ni ve ‘ailesi’ni talim babı” diye isimlendirdiği bir bapta kaydeder. Resûlullah’ın kadınlara olan hususi hitabıyla ilgili bir rivayeti “Devlet reisinin (İmam’ın) kadınlara mev’izesi (nasihatı) ve onları talimi” diye isimlendirdiği bir bapta kaydederek, icabında kadınların talim ve terbiye işini devletin ele alması gerektiğine dikkat çeker.303

Hz. Peygamber, aile efradının talim ve terbiye meselesini her fırsatta gündeme getirmiştir. Taşradan gelen heyetler, Medine’de bir müddet ağırlanıyor, bu esnada onlara İslam öğretiliyordu. İş bitince, Resûlullah, onlara, “Artık ailelerinize dönün, bu öğrendiklerinizi onlara da öğretin.” diyordu.304

2. Öğrenme ve Öğretmede Devamlılık

Aile bir öğrenme ve öğretme yuvasıdır. Öğretme toptan olmaz. Göl, damlalardan meydana geldiği gibi öğrenme ve öğretme de kelimelerden, cümlelerden, küçük meselelerden meydana gelir.

Bir harf de olsa öğretme öğretmedir ve mukaddestir. Aleyhissalatu vesselam, “Bir âyet bile olsa benden tebliğ edin.” buyurmuştur.305

Her fırsatta öğrenme, her vakit, her gün öğretme! Öğretme devamlı olmalıdır. Öğretilen az bile olsa, devamlı olunca çoğalır. Zaten Resûlullah işlerin hayırlısı az da olsa devamlı olandır.” buyurarak306 öğrenme ve öğretmede de uyulması gereken temel bir düstur ortaya koymuştur. “Beşikten mezara ilim talep edin” hadisi, bunun daha açık olan bir diğer ifadesidir.

3. Sohbetlerimizin Konusu Âlem Değil Aile, Dünya Değil Evimiz Olmalı

Eğitim çalışmalarımıza devamlılık kazandırabilmek için, terbiye ile ilgili meseleleri her vakit gündemde tutmamız gerekir. Rüyalarımızı bile bunlar işgal edebilmelidir. Hâlbuki, şimdilerde hiç de faydası olmayan şeyler bizi meşgul ediyor. Yıllardır, birkaç kişi bir araya gelsek, konuşmalar çok geçmeden memleket meselesine gelir ve yurdumuzun kurtuluş formülleri üzerinde kanaatler beyan ederiz. Partileri, liderlerini över veya yereriz. Söz yurt dışına bile taşar, süper devletleri yönlendirmeye, onların eksiklerini fazlalarını tenkide, tahlile yelteniriz. Daha ileri gidip, “Allah ben olsam…” diye söze başlayanlara bile rastlarız. Hâlbuki bunların hepsi boyumuzu aşan, iyisine veya kötüsüne katkımızın neredeyse mümkün olmadığı konulardır. Bunların münakaşasının hiçbir faydası olmayacağını bildiğimiz halde, zamanımızın pek çoğunu bunlara sarf ederiz.

Enerjimizi bunlara sarf edeceğimize, bunlara bedel, “Kendimizde, ailelerimizde, evimizin içinde neler yapabiliriz, yapılabileceklerin daha güzeli nedir, nasıl yapabiliriz?” diye düşünsek! Veya üç beş eş-dost, akraba-yakın bir araya gelince, “Aileler, komşular olarak, kendimizi ve aile efradımızı nasıl daha iyiye götürebiliriz, bu maksatla evlerimizde ayrı ayrı veya ortaklaşa neler yapabiliriz?” diye konuşsak, münâkaşalar etsek! Böyle yapmış olsak, önümüze, gücümüz dahilinde olan, gerçekten de yapabileceğimiz öyle formüller, uygulamalar çıkar ki, birden ufkumuz değişir, hayata bakışımız değişir, davranışlarımız değişir. Farklı adımlar atar, pratik, fiilî sonuçlar alıveririz.

Sohbet Konuları Neler Olmalı?

* Günlük hayatımızın tanzimi.

* Bir günde geçen ölü saatler.

* Bu ölü saatlerin faydalı meşguliyetlerle doldurulması.

* Faydalı meşguliyetlerin öncelik sırasına konması

* Aile fertleriyle sohbet

* Sohbetlerin gündemleri

* Tefekkür edilecek meseleler, evlerde okunmakta olan kitaplar, mahiyetleri, değerlendirmeleri, okunması gereken kitaplar ve bunların öncelikleri.

* Eş-dost, hısım-akraba, komşu, meslektaş-arkadaş çevreleriyle münasebetlerin düzenlenmesi.

* Bu münasebetlerin faydalı muhtevalarda organizesi.

* Televizyon kullanımının verimli kılınması, çareleri, yolları.

* Çocukların tatillerinin nasıl değerlendirileceği.

* Kısa tatiller: Cumartesi-Pazar.

* Hava şartlarına bağlı olan zuhurata tâbi tatiller.

* Milli, dinî günlerdeki tatiller.

* Yaz tatilleri.

* Bu tatillerde aile olarak ne yapmalı?

* Organize olarak (komşular, akrabalar vs. ile beraber) yapılabilecek şeyler.

Evet şunu aynen tekrar ediyoruz ki, sohbetlerimiz memleketi veya dünyayı kurtarmaya yönelik boş gevezelikler yerine, elimizin ulaşabileceği, tesir edebileceğimiz daha mütevazı, daha dar daireler, yani kendimiz, ailemiz, akraba, komşular ve iş arkadaşları üzerine olsa, pek çok çözüm ortaya çıkar ve bunların hepsi olmasa da birinden biri uygulamaya konulabilir. Çünkü bunlar, bizim irademize bağlı ve güç yetirebileceğimiz hususlardır. Uygulamaya koyduklarımızda yüzde yüz olmasa bile, az çok bir başarı elde edilebilir. Başarı, çok az da olsa bir başarıdır ve hiç yoktan iyidir, ileriye bir adımdır ve küçük görülmemelidir.

4. Bazı Fırsatları Değerlendirme

Evlerde yapılacak dersler meselesine girerken kitabın Birinci Bölüm’ünde Kur’ân-ı Kerim’den çıkarmış olduğumuz yorumu hatırlatmak isteriz. Cenab-ı Hak kurtuluş duasında bulunan İsrailoğulları için, onları Firavun ve askerlerinin zulmünden kurtuluşa götürecek bir reçeteyi, Hz. Musa’ya vahiy yoluyla göndermişti. Bu reçetede öncelikle yer alan iki husus vardı:

1- Mısır’da İsrailoğulları için bazı evlerin hazırlanması,

2- Bütün evlerin kıble kılınması.

Bu iki emirden birincisiyle, halkı yetiştirecek mürşit ve muallimlerin hazırlanması maksadıyla kullanılacak evler olduğunu anlamış ve bunların o günün pek ağır yasaklı şartlarında gizli evler olabileceği yorumunu yapmıştık. Zamanımızda, elbette ki gizlilik söz konusu olamaz. Rabbimize binler hamdolsun, camilerimiz, Kur’ân kursları, İmam-Hatip Liselerimiz, İlahiyât Fakültelerimiz, radyo ve televizyon kanallarımız vs. din öğretimine katkıda bulunan müsait yerlerdir. Keza belediyeler, (Gönüllü kuruluşlar da denen) çeşitli kültür dernekleri, hatta mahallî hayrat vakıfları insanlarımızın dinî bilgilerini artırmak için çeşitli faaliyetler tertiplemektedir. Ancak bunların daha verimli, günümüzün pedagojik ve psikolojik şartlarına daha muvafık, daha müessir hale getirilmesi istikametinde yapılacak ciddi yeni çalışmalara, hassasiyetlere ihtiyaç var.

Ammeye hizmet veren bu umumi müesseselerden başka, bütün hususi evlerin neredeyse tamamının, umumî hizmetlerde kullanılabileceğini burada hatırlatmak istiyoruz.

Bilindiği üzere, aile hayatımızda yer verdiğimiz muhtelif merasimlerimiz var. Bunların çoğu, eş-dost, komşu-akraba cemaatleriyle yürütülür. Doğum, sünnet, hatim, cenaze törenleri, çeşitli vesilelerle okutulan mevlit merasimleri, (bazı yörelerimizde) ölenin arkasından icra edilen çeşitli merasimler, nikâh, düğün merasimleri, hacdan dönenler, yeni ev alanlar, dükkan açanlar vs. için yapılan merasimler... Akıllıca disipline edilip yönlendirildiği takdirde, bunların hepsi, millî değerlerimizin, dinî kültürümüzün tazelenmesi ve dinî bilgilerimizin artması, hayatımızın her sahasında hissettiğimiz bilgi eksikliklerimizin giderilmesi istikametinde değerlendirilebilir.

Çeşitli vesilelerle tertiplenen merasimler, bunlarla da sınırlı değildir. Bir de, her yörede insanlarımızın değişik adlar altında tertipleyip, bir araya gelerek icra ettikleri toplantılar, cemaatleşmeler vardır. Meselâ Urfa’mızın sıra geceleri meşhurdur. Orada haftanın bir gününde sıraya katılmayan, sıra dışı kalan insan yok gibidir. Keza, yurdumuzun her tarafında, kadınlar kendi aralarında kabul günleri, altın günleri, “Kırk bir yasin günleri” vs. adları altında bir araya gelmektedirler. Bizim temennimiz, bu toplantıların hepsinin akıllıca disipline edilerek, dinî ve mahallî kültürü artırmaya, temel değerleri güçlendirmeye, kısacası eğitime yönelik bir ruh kazandırılmasıdır. İnsanlarımız, eğlence ve sohbet ağırlıklı yaptıkları bu toplantılara bir ruh ve şuur katarak, birlikte geçirilen bu vakitlere eğitici, öğretici, yetiştirici bilgiler alma gayesini de dahil etmelidir. Böylesi bir disiplin, bu toplantıların, alışılmış gayelerini haleldar etmez, bilakis yeni bir zenginlik katar. İlk başlarda bazılarınca garipsense de, zamanla herkes tarafından zevkle, şevkle karşılanacağından emin olabiliriz. Böylece haftamızın bir gecesinde, grup olarak sadece eğlenmeyecek, yeni bilgilerle de donanmış olacağız. Burada alınan bilgiler doğrultusunda anneler, babalar ve gençler evlerde pratik uygulamalara geçecekler. Bu verimli ve bereketli durum bir yıl iki yıl sonra seviyeyi ne kadar artırır, bir düşünün! Hele beş on yıl sonra!.. Bilgilerimiz ve bunlara bağlı olarak görgümüz, dünya görüşümüz ve neticede hayatımız nasıl değişir, nasıl iyileşir tahmin edebiliriz.

Netice olarak diyebiliriz ki, aile içi eğitimi geniş çapta gerçekleştirmede, memleketimizde, maddî ve içtimai ve hatta psikolojik ortam büyük ölçüde hazırdır. Ya biraz ıslah edilerek eski toplantılar, ya da bu maksada uygun, ehil kimselerin sorumluluğunda muayyen müfredatlar takip edilerek evlerde yapılacak, bir muallimliğe hazırlık okulu gibi işleyecek kurslarla, mutlaka anneler-babalar, ablalar ve ağabeyler yetiştirilmelidir. Buralarda yetişen büyükler, aile hayatlarında daha sağlıklı ve sorumluluk şuuru içinde diğer aile fertlerini yönlendirebilir, ev dersleri yapabilirler.

Bilelim ki bu konuda en büyük eksiğimiz, planlı beşerî gayretlerdir. “Mevcutla iktifa dûn himmetliktir” deyip, yapılmakta olanlarla yetinmeyip, daha fazlasına talip olmak, daha verimli, daha müessir metotlar araştırmak, bu maksatla çalışanların sayısını ve kesafetini artırmak gerekmektedir. Çünkü yarınımızı tehdit eden menfi gelişmeler çok sistemli, çok hızlı, çok kesif ve çok tahripkâr ve acımasızdır.

“Acele etmeyelim, vakit var!”, diyecek durumda değiliz. Yarın çok geç kalmış olabiliriz.

Umumi (Genel) Dersler

1. Umumi Derslerde Kullanılabilecek Bazı Uygulamalar

Yukarıda anlatmaya çalıştığımız bu toplantılar sırasında neler yapılabilir, yapılacak bu şeyler nasıl uygulanabilir gibi sorular aklımıza gelebilir. Bu sohbetler sırasında uygulanabilecek bazı farklı uygulamaları, şartlara göre örnek alınabilir diye kaydediyoruz:

a- Sırayla, hazırlanan konuşuyor: Sohbet grubuna dahil olan herkes, belirlenen bir programla, kendi gününde, önceden hazırladığı bir konuyu anlatıyor veya belirlenen bir kitabı tanıtıyor. Sonra müzakerelere geçiliyor. Konuyu hazırlayan kişinin, konuşacaklarını yazılı olarak hazırlayıp çoğaltarak, iştirakçilere, metni önceden vermesi de söz konusudur.

b- Davet edilen bir kişi sohbet ediyor: Bazı sohbet grupları, önceden yapılan programla, her hafta yetkili gördükleri bir “bilen”i davet ederek onu dinliyorlar. Sonunda soru cevap faslı da olabiliyor.

c- Yetkili bir kişi açıklıyor: Umumiyetle rastlanan bir metot. Haftada bir veya birkaç sefer yapılan sohbetlerde, her seferinde yetkili şahıs sohbetleri yürütüyor. Bir kitap takip ediyor. Gerekli açıklamaları yapıyor. Katılanlar katkıda bulunabilip, soru sorabiliyorlar.

d- Kur’ada çıkan açıklıyor: Yetkili bir kimsenin uzun müddet emeğiyle müdâvimler belli bir seviye kazanınca, “Gelecek dersimiz ‘falanca kitaptır’ veya ‘falanca kitabın falanca bahsidir.’ Herkes hazırlansın, kur’a çekeceğiz. Kur’a kime çıkarsa o anlatacak. Hazırlanmadığı takdirde şu ceza var.” deniliyor. Cezanın miktarı oldukça ağır. Ders günü kur’a çekiliyor, şayet hazırlıksız birine çıkarsa, yenilenen kur’a kime çıkarsa o, konuyu anlatıyor. Anlatım ve müzakere sırasında anlaşılmayan ve zor olan noktalar üzerinde duruluyor, püf noktaları açıklanıyor. Hazırlık safhasında başka kaynaklar karıştıran, meselelere daha fazla nüfuz eden kimselerin mevzuya daha çok katkısı olabiliyor. Bu sayede herkes kitap okuma alışkanlığı kazanıyor ve çok sayıda kitap okumuş oluyor, herkeste kendine güven oluşuyor, anlatma cesareti artıyor ve herkes hocalık havasına girebiliyor, içlerinde yeni bir grup oluşturma isteği doğuyor.

Kanaatimce, bütün toplantı gruplarının ulaşmak üzere belirleyeceği hedef bu olmalıdır. Bu seviyedeki toplantılara devam edenlerden her biri, müstakil olarak başlatacakları bir toplantı grubunun muallimi olabilecek, belki de bir yıllık bir çalışma ile, grubunu sıfırdan bu seviyeye getirebilecektir.

Bu toplantıların yapıldığı evler, şu kitabımızın ilk bölümünde açıklamasını yaptığımız Yunus suresinin 87. âyetinde zikri geçen ve bütün mümin evlerinin kıble kılınmasını gerçekleştirmek üzere Hz. Musa ve kardeşine hazırlanması emredilen “bazı evler” grubuna girmektedir ve onların hizmetini vermektedir. Aslında bunların oluşumunu zuhurata bırakmak, zikri geçen âyetin ruhuna tam uymuyor. Kendisini Hz. Musa ve kardeşi (Hârun) makamında sorumlu hisseden imkân ve yetki sahiplerinin (yani bir kısım idareciler, belediyeciler, zenginler, âlimler gibi) imkan ve yetkilerini, bu kıvamda insanların yetişmesini sağlayacak müesseseleri gerçekleştirme istikametinde seferber etmeleri gerekmektedir.

e- Büyükler küçüklere öğretiyor: Bu tür sohbetlerin küçüklere, daha ziyade aile içinde geçtiği ifade edilebilir. Babanın (veya annenin veya her ikisinin de) yakın ilgisiyle yetiştirilmiş olan büyük evlat, arkadan gelen kardeşleriyle, yine babanın rehberliğinde ilgileniyor; küçük kardeşlerine namazda okunacak duaları, sureleri, ilmihâl bilgilerini öğretiyor. Öğretecek duruma gelen her büyüyen, bir sonraki kardeşinin öğretici-sorumlusu oluyor. Böylece evde yapılacak bir kısım işler çocukların sorumluluğuna dağıtılmış oluyor. Yakın ilgi ve takiple, bunların gerçekleştirilmesi alışkanlık hâline getiriliyor. Vazifesini ciddiye alıp zamanında başarıyla yapanlar mükâfatlandırılıyor. Evinde bu uygulamayı gerçekleştiren ve bize anlatan zat, “Çocuklara zaten alacağım oyuncak, elbise, ayakkabı gibi ihtiyaçlarını, gezdirme, eğlendirme gibi isteklerini başarılı işlerine bir mükâfat olarak yapıyorum, onlar da memnun oluyor, ben de memnun kalıyorum. Çocuklarım böylece birbirlerine sahip çıkıyor, evin bir kısım işlerinden kendilerini sorumlu hissediyor, anneleri de rahatlıyor, ben de.” dedi ve ilave etti “Seyehata çıkacağımız zaman herkes kendi valizini kendisi hazırlıyor. Annelerine veya bana sadece son bir kontrol düşüyor. Öyle hale gelindi ki, kontrole bile hacet duymuyoruz, çocuklar işlerini öylesine eksiksiz yapmaya alıştılar.”

2. Umumi Derslerin Edebiyle İlgili Bazı Tavsiyeler

Uygulanmaya başlandığı takdirde zamanla gelişip müesseseleşeceğine inandığımız aile içi eğitimle ilgili bazı tavsiyelerimizi burada kaydedeceğiz.

a. Bıktırmamak

Evlerde yapılacak dost ve akrabalar arası irfan sohbetlerinin bıktırıcı bir kesafet ve çoklukta olmamasına dikkat edilmelidir. Bu nevi toplantılar çok fazla olursa, iştirakçileri bıkma ve usanmaya sevk edeceği gibi, faaliyeti yapanları, kendi evleriyle meşguliyette ihmale sevk eder; ikisi de zararlıdır. Nitekim İslam’a hizmet için fedakârâne çalışan nice hizmet erlerinin çocuklarında zaman zaman görülen eksiklikler dikkat çekmekte ve haklı dedikodulara sebep olmaktadır. Bu durumun, büyük ölçüde, metotta yer verilen gayr-ı İslâmîlikten kaynaklandığı kanaatindeyiz. Yani dışarıda koşarken ev ihmal ediliyor olmalı.

Bu noktada, halka umumi dersler veren İbn-i Abbâs’ın, İkrime’ye (radıyallahu anhumâ) yaptığı bir nasihati yeri gelmişken hatırlatmak isteriz: ‘İkrime rahimehullah anlatıyor: İbn-i Abbas (radıyallahu anhumâ) dedi ki: “İnsanlara haftada bir kere hadis konuş. Buna uymazsan iki kere olsun. Daha çok yapmak istersen üç olsun. Sakın halkı şu Kur’ân’dan usandırma! Halk kendi meselelerini konuşurken, senin onlara gelip sözlerini keserek, bir şeyler anlatıp onları bıktırdığını görmeyeceğim. Onlar konuşurken sus ve dinle. Onlar sana gelip ‘Konuş!’ diye talepte bulununca, istiyorlar demektir, o zaman konuşursun…”307

Burada halkı irşat ve talimde dikkat edilmesi gereken bazı mühim edepler beyan edilmektedir:

1- Haftada birçok kere değil, en ziyade üç kere irşat etmek. Normali bir defadır. Sebebi de açıklanmaktadır: Usandırmamak.

2- İkinci bir husus, talip olmayan, istek izhar etmeyene de konuşup davette bulunmamak. Bazı âlimler buna mekruh demiştir.

3- Ayrıca hadis, insanların konuşmalarını keserek talimde bulunmayı da yasaklıyor. Âlimler buradan hareketle, “İlim, isteyene ve hırs gösterene öğretilmelidir.” demiştir. Öyleyse, ilmi neşredenler, önce öğrenmeye arzu uyandırıcı tedbirler almalı, arzuların uyanacağı fırsatları kollamalı, ondan sonra anlatmaya geçmelidir. Bu durumlar göz önüne alınmadan yapılacak irşat faaliyeti nefret uyandırır, akim kalır.308 Resûlullah’ın tebliğde önem verdiği düsturlardan birinin bu olduğunu, telkinden önce insanları almaya hazırladığını, onların alıcı durumlarını kollayıp fırsatları değerlendirdiğini bilmeliyiz.309

b. Anlaşılır Dille Konuşmak

Hz. Ali’nin (radıyallâhu anh) bir sözü de burada hatırlatılmaya değer: “İnsanlara anlayacakları şeyleri anlatın. Allah ve Resûlü’nün tekzip edilmelerini ister misiniz?”310

Hz. Ali burada, muhatabın anlayacağı şeylerle irşat yapmayı, anlayamayacakları şeylerden bahsetmemeyi emretmektedir. Hadisin bir başka vechinde, “Anlaşılması zor olacak şeyleri de terk edin.” denmiştir. Âlimler bu hadisten hareketle “müteşâbih” meselelerin ulu orta halka açıklanmasını mekruh addetmişlerdir. İbn-i Hacer, bir kısım hadislerin tahdis edilmesini (anlatılmasını) mekruh addeden Selef’ten örnekler verir:

* Ahmed ibn-i Hanbel, zahiri yani ilk anlaşılan manası sultana isyan etmeyi ifade eden hadisleri;

* İmam Mâlik, Cenab-ı Hakk’ın sıfatlarıyla ilgili hadisleri;

* Ebû Yusuf, garâibe giren hadisleri;

* Hz. Ebû Hüreyre de halkın anlayamayacağı endişesiyle bir kısım hadisleri rivayet etmediğini söylemiştir ki, bunların Huzeyfe (radıyallâhu anh) tarafından rivayet edilen fitne ile ilgili hadisler olduğu kabul edilmiştir. Nitekim Ebû Hüreyre’nin, “Ben Resûlullah’dan (aleyhissalâtu vesselâm) iki kap dolusu hadis belledim. Bunlardan birini halka yaydım. Ötekine gelince, şayet onu yaymış olsam şu gırtlak kesilirdi.” dediği meşhurdur.

İbn-i Mes’ud anlaşılmaz sözlerin “fitneye sebep olacağı”na dikkat çeker: “Sen bir cemaate akıllarının almayacağı bir şey söylersen mutlaka bu, bir kısmına fitne olur.”311

Âlimler söylenecek sözün, iyice anlaşılamayacak veya yanlış anlaşılacak olduğu takdirde -hadis bile olsa- söylenmemesi gerektiğine dikkat çekmişlerdir. İçinde bulunulan şartlar, değil hadis, âyet bile olsa yanlış anlaşılmalara, hoş olmayan tepki ve tevillere sebep olacaksa, onları hiç zikretmemek daha muvafıktır. Rivayet edilip edilmeyecek meseleyi tespitte bir ölçü, hadisin zâhirinin kafa karıştırıcı olup olmamasıdır.

Konunun daha iyi anlaşılması için, Hasan Basrî Hazretleri’nin bu sadetteki bir değerlendirmesini hatırlatmak isteriz: O, Hz. Enes’ın (radıyallâhu anh) Resûlullah’ın Ureynelilere verdiği ceza ile ilgili haberi312 Haccâc-ı Zâlim’e anlatmasını hoş karşılamamıştır. Zira Haccâc, Müslümanların kanını ölçüsüzce dökmede onu esas almış ve hadisten, hiçbir fıkhî usule uymayan hükümler çıkarmıştır.

Özetle söylemek gerekirse, sadece zahiri manası esas alındığı takdirde yanlışlıklara gidileceğinden korkulan durumlarda, izahını yeterince yapma gücünü kendinde bulamayanların o çeşit âyet, hadis ve hatta meseleleri gündeme getirmesi uygun değildir.

Resûlullah’tan Bir Örnek

İbn-i Abbâs’ın yukarıda kaydedilen uygulaması, menşeini Hz. Peygamber’in sünnetinde bulur. Çünkü bir Buhârî hadisinde geldiği üzere, Aleyhissalatu vesselam bilgilendirme faaliyetlerini yaparken, ashabını usandırmamaya dikkat eder, vaaz ve nasihat günlerini bu endişeyle seçer, her gün vaaz etmekten kaçınırdı.313 Bu sünnete uygun olarak, sadece perşembe günleri vaaz eden İbn-i Mes’ud’a, “Niye her gün vaaz etmiyorsun?” diye soran ve daha çok istifade etmek isteyenler olur. Onun verdiği cevap şudur:

– Beni her gün konuşmaktan alıkoyan şey, sizi usandırma korkusudur. Ben vaazda sizlerin hâline, iştiyaklı olmanıza dikkat ediyorum, tıpkı Aleyhissalatu vesselam’ın usanmamamız için bizim halimizi gözettiği gibi.”314

Bu meselede netice olarak, komşular, tanışlar arasında cereyan edecek grup derslerinin haftada kaç sefer olacağı meselesi, ailelerin, fertlerin durumlarına bağlıdır. Eski alimlerimiz, Ashâb’ın uygulamalarını göz önüne alarak şöyle bir açıklamaya yer verirler: “Usanma ve bıkma verme ihtimaline binaen, buna her gün devam etmeyi terk etmek de müstahsen kabul edilmiştir, her ne kadar ara vermeden devam edilmesi matlup ise de. Ne var ki, yine de meseleyi birkaç kısma ayırmak gerekir:

1) Zahmet ve zorlanmaya girmeden, şevkle her gün ders.

2) Gün aşırı dersler. Bu durumda terk edilen gün, istirahate tahsis edilmiş olur, tâ ki müteakip ders daha şevkle karşılansın.

3) Haftada bir gün ders. Bugün, şahıslara, şartlara göre değişir. Ancak hepsinde esas olan “şevk ve arzunun bulunmasını sağlamak”tır.315

c. Şevki ve Devamlılığı Sağlamak

Her çeşit öğretim faaliyetlerinde şevkin (motivasyon) yeri önemlidir. Üniversiteye girme hevesi, dünyevî peşin ücret, mevki-makam veya unvan kazanma azmi gibi durumlar bir kısım kurslara, seminerlere, derslere insanların devamını sağlamaktadır. Yani bunların peşin olan, gözle görülen dünyevî neticeleri ciddi bir şevk kaynağı olmaktadır. Ama peşin maddî, dünyevî bir vaadi olmayan evlerde yapılacak hususî, hasbî kültürel faaliyetlerin müşevvik, cazip bir yönü yoktur. Bunlar bir kısım tedbirlerle cazip hâle getirilmezse bunların devamı sağlanamaz.

Devamın sağlanabilmesi için;

1) Sorumluluk duygusu uyandırılarak, bunun dünyevî ve uhrevî önemi iyi benimsetilmelidir.

2) Dersler, seminerler usandırıcılıktan çıkarılmalıdır. Bunun için gerek “muhteva” gerek “üslup ve metot” gerekse “kullanılan araçlar ve teknik cihazlar” ve “iyi hazırlanmak” gibi tedbirlerle bu toplantılar cazip hâle getirilmelidir.

Muhteva deyince, ele alınan meseleleri kastediyoruz. Gerçekten lüzumlu, bir surette ihtiyaç duyulan veya duyurulan konular üzerinde durulmalıdır. Malumu ilam kabilinden herkesin bildiği şeylerin tekrarı veya günlük hayatta ihtiyaç ve gerek duyulmayan şeyler cazibeyi ortadan kaldırır.

Üslup ve metot, muhatapların yaş durumları, irfan ve kültür seviyeleri, ele alınacak konu gibi çok farklı hususlarla geliştirilecek bir vetiredir. Bu husus, pedagojik formasyonu gerektirir. Bu, bazı kimselere, ilk başta zor gibi görünse de aşılması zor bir engel değildir.

Teknik cihaz meselesi de gözümüzü yıldırmamalıdır. Siyah tahta ve onun yerini tutacak malzemeden başlamak üzere, tepegöz, projeksiyon, video, sinevizyon gibi günümüzün geliştirilmiş tekniklerini kullanarak konuların işlenmesi dinleyenlerin dikkatini canlı tutacak, derslerin etkisini artıracaktır. Aile eğitimi meselesinde hizmete azmedenlerin, bir surette bu teçhizatı temin etmeleri ve bunların kullanımlarını öğrenmeleri gerekir.

Hazırlanmanın önemi açıktır. Bu sadette fazla bir şey söylemeye gerek yoktur. Çünkü Kur’ân-ı Kerim, “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”der. Öğretme azminde olan, elbette öğreteceği şeyleri önce kendisi öğrenecektir. Bir öğretecekse, onu kendisi kaç misliyle öğrenmelidir ki konuya hâkim olsun, dinleyenleri ikna etsin, meseleyle ilgili sorulara cevap verebilsin. Yine dinimizin ilk emri olan “Oku!”ya uyarak, ele alacağımız konuları değişik kaynaklardan çokça okumak suretiyle, bu konuların bütün yönlerini yeterince kavradıktan sonra başkasına öğretmeye ve anlatmaya geçmeliyiz. Yarım yamalak bilgi, dinleyenler üzerinde olumlu tesir bırakmaz, ilgi uyandırmaz.

d. Tedriç ve Kolaylaştırmak, Zorlaştırmamak

Metotta tedricîlik esastır. En kolay, en cazip bahislerden kademe kademe, zor ve cazibesi az olanlara doğru gidilmelidir. Keza en lüzumlulardan derece derece daha az lüzumlulara geçilmelidir.

Tedrice yer vermek muhatabın derslere olan şevkini sağlamak için de önemlidir. Âlimler, “İlim öğretimi tedricî olmalıdır, çünkü başlangıcı kolay olan şey, bunu öğrenmeye başlayana cazip gelir ve öğrenmekten zevk alır.” demiştir.316

Muhatapta tedriç düsturunu açıklarken, birinci muhatap olarak Aleyhissalatu vesselam’ın kendisinin karşımıza çıkması, bunu aşmada üç yıl harcaması, muhtevada tedriç bahsinde “besmele”mizin üç ayrı safhada tamamlanması gibi örnekler cidden düşündürücüdür.

Evet, besmelesi üç safhada tamamlanan, Kitab’ı 23 yılda indirilen bir dinin mensupları olan bizler için, öğretimde tedriç meselesinin nasıl hassas, ciddi, öncelikli olması gerektiğini anlamak kolaydır.

Öğretimde tedriç yönteminin esas alınması gerektiği gibi, önemli olan meseleler de sıkça, söz düşürülerek tekrar edilmelidir.

e. Münâvebe (Nöbetleşme)

Grup toplantılarına bir ailenin bütün efradı katılamayabilir. Veya yakın komşular da her seferinde muntazaman gelemeyebilirler. Bu durumlarda, sünnette gelen münâvebe usulüne başvurulmalıdır. Yani bir seferinde biri, diğer seferinde öbürü katılır. Katılanlar işlenen, üzerinde durulan bahisleri, katılamayana, en kısa zamanda aktarır veya katılmayan, kaçırdıklarını öğrenmeye önem verir. Bunun sünnetteki örneğine gelince, Hz. Ömer şöyle anlatıyor: “Ben, Ensârî kardeşimle, Resûlullah’a uğrama hususunda anlaşmıştım: Bir gün o uğruyor, bir gün ben uğruyordum. Ben gittiğim zaman, o gün Resûlullah’a gelen vahy ve diğer haberleri akşama kardeşime anlatıyordum. Ensârî kardeşim de kendi nöbetinde Resûlullah’a gidiyor, görüp işittiklerini akşam bana anlatıyordu…” Buhârî, bu hadisi: “İlim öğrenmede Münâvebe” adını verdiği bir bapta kaydeder.317

f. Sürenin İyi Ayarlanması

Derslerin süresi iyi ayarlanmalıdır. Bu sürenin kısa olması elbette çok uygun olmaz. Ancak fazla uzatılması da doğru değildir. Uzatmanın en az iki yönden mahzurlu olduğu unutulmamalıdır. İlk olarak, toplantının yapıldığı ev yönünden mahzurlu olabilir. Dersin süresi uzadığı takdirde, evin başka işleri, meşguliyetleri aksayabilir. Keza iştirakçiler açısından da mahzurlu olabilir: Erken dönmediği takdirde evde işleri aksayacak olanlar, mesai bitimi evine dönecek erkeği olanlar, okuldan dönecek çocuğu olanlar çıkabilir. Şehirlerde, resmi dairelerdeki mesai bitimi bir ölçü olarak alınıp ders programlarının başlama ve bitiş vakitleri buna göre ayarlanmalıdır.

g. Dakiklik

Derslerin bilhassa başlama vakitlerinde dakik olunabilirse zamanda bereket hâsıl olur. Ama herkes vaktinde gelmezse, elbette ki birçok sıkıntılar ve zaman bereketsizliği meydana gelir. Programın tamamlanması için dağılma saatini geciktirmek zorunda kalınır. Bu da bir önceki paragrafta temas ettiğimiz mahzurları beraberinde getirir. Onun için, bazı müeyyideler koyma pahasına da olsa, dakik olmaya alışmaya çalışmalıyız.

h. Dayanışma

Yukarıda, bu faaliyete delil olarak kaydettiğimiz âyette zikredilmiş olan “evlerin kıble kılınması” tabirinde geçen “kıble” kelimesinden çıkarılan bir mana, “dayanışma” idi. Bu ilahî irşattan anlayacağımız bir mana da, belirtildiği şekilde teşkil edilen ders grubunda, grup üyelerinin yardımlaşmaya yer vermeleridir. Yani durumu daha iyi olanlar, ihtiyaç sahiplerine bir surette yardım eli uzatmalıdır. Bu dayanışmanın, karşılıklı olarak muhabbeti, saygı ve sevgiyi artıracağı açıktır. Geçim sıkıntısının had safhaya vardığı zamanımızda, bu çeşit davranışlar daha da önem kazanmıştır. Çünkü bu maddî sıkıntıyı insan avlamak için fırsat bilip birçok kimseyi aldatan misyoner faaliyetler kulağımıza gelmekte, basına ve hatta ekranlara yansımaktadır. Hâl böyle olunca, Resûlullah’ın işlettiği müellefe-i kulûb müessesesini, günümüzde en müessir ve makul şekilde işletmek gerekir. Sadedinde olduğumuz ders grupları, bunu yeniden icraata koymada iyi bir fırsat olabilir. Unutmayalım, bir Arap atasözünde, “İnsan, ihsanın kölesidir.” denmiştir.

Ailede Ev İçi Dersler

1. Ev İçi Derslerinin Önemi

Kur’ân-ı Kerim’in kesin bir hükmüne göre, içinde bulunduğumuz gevşeklik ve uyuşukluktan çıkabilmek için kendi irade ve gayretimizle bir şeyler yapmazsak, gökten inme bir kurtuluş beklemeye hakkımız yoktur: “Şurası muhakkak ki, bir kavim, kendinde olan (kötülüğü iyiye tebdil etmedikçe) Allah, o kavimde olan (kötülüğü) değiştirmez.” (Ra’d, 13/11) Eğer hâlimizin değişmesini, daha iyiye gitmesini istiyorsak, kendi irade ve gücümüzü kullanarak, arzu ettiğimiz istikamette yol alma gayretine gireceğiz. Bu da, temel değerlerimizi önce kendimize kazandırıp, bu değerlere uygun bir hayat düzenine girmemize bağlıdır. Bunu temin edebilmek için ev dersinin gereğine inananlar, yarını, yeni şartların oluşmasını beklemeden bu işe hemen başlamalıdır.

Resûlullah, İslam’a girenlere, her seferinde, ailelerine de İslam’ı öğretmelerini tembih ettiği için, aile fertlerinden bilenlerin, bilip öğrendiklerini bilmeyenlere, yeni yetişenlere öğretmesi bir vazife olmuştu. Bazı açıklamalara göre, Hz. Ömer halife oluncaya kadar, kişi kızını ve küçük kardeşini kendisi okutuyor, büyük olan da zihinlerinin canlılığı sebebiyle büyükten karşılıklı olarak alıyordu. Fetihler artıp, Arap olmayanlar ve çöllerde yaşayanlar da İslam’a girince çocukların sayısı çok arttı. Bunun üzerine Hz. Ömer, çocukların talim ve te’dibi (eğitimleri) için müstakil mektep binalarının inşasını ve muallimlerin tespitini emretti…”318

Bidayetteki bu uygulama, aile fertlerini yetiştirme işinin aile reisinin sorumluluğunda olduğunun ve hatta eğitim işinin öncelikle de, evlerde olması gerektiğinin tespitinde önemli bir delil olarak değerlendirilebilir diye düşünüyoruz. Nitekim Resûlullah, etrafındakileri öğrenmeye teşvik ederken, öğretmeye de teşvik etmiştir. Yani insan, bildiğini, en yakınlarından, ailesinden başlayarak başkasına da öğretecektir.

“Benden bir şey [söz, amel] öğrenip, onu başkasına da, öğrendiği şekilde öğreten kişi(nin yüzünü kıyamet günü) Allah taze kılsın. Nice sonradan öğrenen, bizzat dinleyenden daha iyi kavrar.”319

İbn-i Mâce’nin bir rivayetindeki bu tembihi, Aleyhissalatu vesselam, Kurban bayramı günü, namazdan sonra okuduğu hutbenin hemen ardından yapmıştır: “Burada hazır bulunup beni dinleyenler, burada bulunmayanlara tebliğ etsinler, duyursunlar…”320 Hadiste zikredilen gâib (hazır olmayan)dan murat öncelikle aile fertleri, sonra komşular, sonra başkalarıdır.

Şu hadis de öğrenme ve öğretme düsturunun farklı bir ifadesidir. Ebû Hüreyre’nin anlattığına göre Aleyhissalatu vesselam, “Şu söyleyeceğim kelimeleri kim benden alıp amel edecek veya amel edeceklere öğretecek?...” buyurmuştur.321

2. Ev İçi Derslerinde Göz Önüne Alınması Gereken Hususlar

Ev derslerine başlarken, öncelikle, bunun başarılı ve hele de devamlı olması için gerekli zemin hazırlanmalıdır. Değilse, bu da, millet olarak iliklerimize işleyen ve “Türk gibi başlamak...” tabiriyle ifadeye dökülmüş olan bir zaafımızın kurbanı olabilir. Bu tabirle, bir işe heyecanla hızla başlayıp, çok geçmeden saman alevi gibi sönmeyi, başlanan işi yarıda bırakmayı ifade ederiz.

Öyleyse, önce bunun gerçekleşmesi için gereken şeyler nelerdir, bizim şartlarımız ve imkânlarımız nelerdir, ailemizin terkibi nasıldır, neler yapabiliriz, eksiklerimiz ve yapamayacaklarımız nelerdir vs. gibi durumları iyi hesaplamamız, planı, programı, müfredatı, derslerin sayısını, zamanı, müddeti, kitap ve diğer ders malzemeleri gibi hususları ailemizin şartlarına göre tespit etmemiz gerekir. Unutmayalım ki, bir fiili planlarken, o işin cereyan edeceği zaman ve mekân (yer ve o yerin içinde bulunduğu içtimâî şartlar) göz önüne alınmazsa, birçok aksamalar olur. Öyleyse, çalışma planı yapılırken, devamlılığı ve verimliliği sağlamak için, iş-zaman ve mekân ilişkisi göz önüne alınmalıdır.

a. Ailenin Nüfusu

Ev dersi, karı-kocadan mürekkep iki kişilik bir ailede başlayabileceği gibi, çocuk ve başka büyükleri de olan kalabalık ailelerde de başlamalıdır. Yeni evlenen ve müstakil ev açan bir çift ile, küçük veya büyük çocukları olan veya aralarında yaşlı veya hastaların da bulunduğu aileler aynı programı uygulayamazlar. Yeni evlenenler koyacakları zengin bir programı daha rahat yapıp uygulama şansına sahiptirler.

Derslerin devam ve inkıtasına etki edecek olan, evlerimizde eksik olmayan misafir durumu da düşünülmelidir. Önceden alacağımız prensip kararıyla “Misafirler de katılacak, kesintiye uğramayacaktır.” diye azmedilebileceği gibi, bu durumda derslerin yapılacağı saatler de düzenlenebilir.

b. Kültürel Alt Yapı

Alt yapısı ortak ve birbirine yakın seviyede olan fertlerden oluşan ailelerle, fertleri arasında pekçok farklılıkların bulunduğu aileler göz önüne alınmalıdır. Bilhassa takip edilecek kitaplar ve seviyeleri -en azından başlangıçta- ciddiye alınması gereken bir durumdur. Burada alt seviyedekileri esas alıp, daha basit ve kolay olanlardan başlamak gerekeceği açıktır. Dersi yürütecek kimsenin mevcut seviye farklılığını da izale edecek bir ön hazırlıkta bulunması, bu işe zaman ayırması elbette verimi de artırır, derslerin cazibesini de.

c. İstişare ile Benimsetme

Aile içinde ders yapmanın gereğine inanan anne, baba gibi büyükler, bu işe başlamadan önce diğerlerini de bunun gerekliliği konusunda iknaya çalışmalıdır. Söz gelimi baba, otoritesine dayanarak, emrivaki yaparak veya dayatma yoluyla buna başlarsa verim alamayabilir. Dahası kendisinin evde bulunmadığı zamanlar bu iş kesintiye uğrar. Halbuki, aile fertleri bunun gerek ve faydasına ikna edilir, karşılıklı konuşmalar ve istişarelerle ortak karar şekline dökülerek başlanırsa herkes şevkle iştirak eder.

Kur’ân-ı Kerim, müminlere dünyevî işlerde istişareyi tavsiye eder. (Şura, 42/38) Sadece ev içi dersler için değil, aileyi ilgilendiren bütün işlerde istişare etmeyi, çeşitli meseleler ortaya çıktıkça ailenin bütün fertlerinin fikrini almayı evde alışkanlık haline getirebilirsek, bütün işler şevkle benimsenir. Ev içi dersle ilgili meselede ileri sürülecek muhalif görüşler, yine bu yolla kolay çözülebilir. Küçüklere, “dersleri takip edip gerekenleri yapmaları halinde” memnun kalacakları hediyeler vadedilebilir.

d. Başarıyı Ödüllendirme

Derslerin hazırlanması, sunulması, okunması gibi faaliyetlerde, yapabilecekleri ölçüde herkese bir rol verilmelidir. Baba ve anne gibi büyüklere düşen görevlerden biri de başarılı olanlara “takdir” ve “mükâfat”lar vermeleridir.

e. Devamlılık

Yukarıda da söylediğimiz gibi, aile içi derslerinin en mühim meselesi devamlılığın sağlanmasıdır. Bu tıpkı yemek, içmek gibi günlük hayatımızın bir parçası olabilmeli; aile fertleri, hayatları boyunca, her gün böyle bir maksatla bir araya gelebilmeli; hatta evlenerek evden ayrılmış olsa bile, kurduğu yeni yuvada buna devam etmelidir. Böylece ailelerin saadet ve huzuru için gerekli olan “ailevî sohbet” şartı da bir ölçüde yerine getirilmiş olur. Öyleyse bu derslerin mutlaka devamlılığının sağlanması gerekir. Bunun gerçekleşmesine katkı sağlayacak bütün tedbir ve çarelere başvurulmalıdır. Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm), “İşlerin en hayırlı olanı az da olsa, devamlı olanıdır.” buyurmuştur.322 Bu önemli meselenin sağlanması için şu tavsiyelerde bulunuyoruz:

* Derslerin, herkesin iştirak edebileceği günlere ve vakitlere konması,

* Diğer işleri aksatmayacak bir sürede tutulması,

* Çeşitli tedbirlerle -ki bir kısmını yukarıda kaydettik- cazip hale getirilmesi,

* Herkesin evde olacağı sabah ve akşam vakitlerine öncelik verilmesi,

* Sabah vaktinin -ki üzerinde ayrıca duracağız- garantilenebilmesi için imkân nisbetinde erken yatılması,

* Televizyon düğmesine hâkimiyet sağlanması.

* Misafirliğe gidiş-dönüş âdâbı bile burada ele alınabilir -ki tavsiyemiz bunun müddetini yaz-kış kısa tutmaktır. Ne var ki, misafirlikler bile, yakın dostlarla bir araya gelip kendimizi yetiştirici proğramlara yer verecek olursak elbette bu başka bir planda ele alınacaktır.

f. Proğramlı “Kitap Okuma” Saatleri

Bu meseleler mevzubahis edilince anlatılan güzel bir örneği kaydetmek isterim: Gonca dergisinde yıllar önce yer verilen bir tavsiye üzerine, Giresun’da bazı okuyucular, ailece muayyen günler ve saatler tesbit ederek “Okuma saati” uygulaması yaparlar ve kapılarına koydukları levhaya: “Şu saatten-şu saate kadar okuma proğramındayız” diye not düşerler. Uygulamayı anlatan arkadaşım, sözünün devamında, şunu belirtti: Bunu gören bir Milli Eğitim Müfettişi, uygulamayı çok değişik ve ilgi çekici bularak Milli Eğitim Bakanlığı nezdinde yaptığı çalışmalarla. -memleketimizde bir türlü alışkanlık haline getirilemeyen- kitap okuma meselesinde mesafe katedmek üzere, 2002 yılında, Milli Eğitim Bakanlığınca bütün okullarımızda okuma saati ihdasını gerçekleştirir.

g. Sorumlu Bir Kişinin Belirlenmesi

Aile derslerinin verimliliği açısından, bu işten kimin sorumlu olacağı meselesi de büyük önem taşır. Bunun makul çözümü aileden aileye değişir. İlk nazarda babanın sorumluluğu akla gelirse de, pratikte öyle değildir. Baba, sık sık evden uzak kalmasını gerektiren bir işte çalışıyorsa ev dersleri aksar. Evde lise veya üniversitede okuyan biri varsa, bu iş için o da uygun olabilir. Dışardan ehil birini temin yoluna da gidilebilir. Hatta bu, bazı ihtisas gerektiren konularda zaruri de olabilir. Fakat dışarıdan temin, muvakkat çözümdür. Kanaatimce, bütün şartlarda, bu işin annenin sorumluluğunda olması en muvafık olanıdır. Hele dışarıda çalışma durumunda olmayan sağlıklı bir anne, benimsediği takdirde, bu dersleri kesintisiz devam ettirebilir. Ve dersler, kesintisiz devam etme şansına ancak ve ancak o müşfik annelerin fedakârlıklarıyla kavuşabilir.

Tahsilli annelerin bu dersleri çok daha başarılı yürütecekleri aşikâr ise de, okuma-yazma bilen, sorumluluğunu müdrik, biraz da gayretli annelerin de, bunu bir derece yürütebileceğini söyleyebiliriz. Bunlar, başlangıçta biraz zorlansalar bile, zamanla çok daha başarılı hale geleceklerdir.

Aile içi eğitim, yaygınlık kazanıp milletçe benimsendiği takdirde, ihtiyaç duyacak annelerin, bu maksatla belediyeler veya özel kuruluşlarca tertiplenecek kurslara tâbi tutulup, yetişmeleri sağlanabilir. Kanaatimiz o ki, halk kesimlerinde böyle bir hareket uyanıp hayırlı neticeleri görülmeye başlanınca, umulandan fazla bir ilgi görecek; kendini bu sadette yetersiz hisseden bütün anneler, bu maksatla açılan kurslara, maddî fedakârlıkları da göze alarak katılmak için can atacaklardır.

Burada, merhum Süheyl Ünver’in konumuz açısından ibretlerle dolu bir hatırasını kaydedeceğiz: Babası, onu, Cağaloğlu’ndaki evlerinden oldukça uzakta olan, İstanbul’un Sarıyer semtindeki mahalle mektebine göndermektense, gidiş-geliş için kaybedeceği zamanı hesaplayarak bizzat meşgul olarak talim ve terbiyesini kendi eliyle vermeye azmeder. Her gün işine giderken, küçük Süheyl’e ödev verir. Ödevlerin yapılmasında annesi Süheyl’e yardımcı olur. Babası Enver Bey, akşam eve dönünce, oğluna dersleriyle alâkalı sorular sorar, ondan tatminkâr cevaplar alınca, Süheyl’e mükafat olarak şeker, çikolata verir. Yok beklediği cevapları alamazsa, Süheyl ağlamaya başlar, bunun üzerine annesi Safiye hanım’a: “Süheyl çalışmadı, oyun mu oynadı?” diye sorunca, anne oğlunu korumak ister. Gerçek şu idi ki, Süheyl çok yaramaz bir çocuktur. Onun bir oyun çocuğu olması öğrenmesine mânidir. Zira aklı fikri oyunda ve küçük kız kardeşi Sûre ile didişmektedir...323

h. Ev Derslerinin Zamanı

Peki, aile içinde yapılacak bu öğrenim ve öğretim çalışmaları her gün mü olmalı, haftanın bazı günlerinde mi? Aslında bunun cevabı aileden aileye değişebilir, herkes kendi şartlarına göre bir seçim yapacaktır.

Fakat ideal olan, bu işe “her gün zaman ayrılmasıdır” diyebiliriz. Resûlullah’ın uygulaması da böyledir. Aleyhissalatu vesselam, imamlık, kadılık, devlet başkanlığı, başkomutanlık, belediye başkanlığı, muallimlik gibi sayabileceğimiz -onun günlük hayatını dolduran- pek çok yönleri sebebiyle herkesten çok meşguliyeti olan bir kimse idi. Bununla beraber, programlı ve dakik hareket etmesi sebebiyle, hem şahsî ilminin artmasına ve hem de aile fertleriyle ilgilenmeye her gün vakit ayırdığını anlamaktayız. Ailesi ile olan günlük ilgilerinden daha önce bahsedildiği için tekrara yer vermeden, kendi ilmini de artırmaya günlük olarak gayret ettiğini gösteren bir rivayet kaydedeceğiz. Resûlullah buyururlar ki: “Beni, Allah’a yaklaştıran ilmimin artmadığı bir gün yaşayacak olsam, o günü hayırla geçirilmeyen bir gün sayarım.”324

1. Sabah Vakti

Kur’ân-ı Kerim’de en çok zikri geçen vakit, sabah vaktidir. Hasan Basri Çantay merhumun, Kur’ân mealinin birinci cildinin sonundaki, Kur’ân’da geçen belli başlı konularla ilgili fihristinde öğle, ikindi ve yatsı namazlarıyla ilgili olarak birer âyet gösterirken, sabah vaktiyle ilgili olarak 61 ve akşam vaktiyle de ilgili olarak 22 âyet göstermiştir. Müteakip âyet, konumuz açısından daha önemlidir: “Gecenin bir kısmında da O’na secde et, geceleyin uzun bir süre de O’na tesbih ve ibadet et!” Gerçekten Kur’ân’da mükerrer seferler, sabah ve akşam vakitlerinde yapılacak zikir ve tesbihlere önem verilip, bunun teşvik edildiğini görürüz. Şu âyette olduğu gibi: “Sabah akşam Rabbin adını zikret!” (İnsan 76/25)

Hülasa sabah, aile derslerinin yapılacağı en uygun vakittir denilebilir. Çünkü, Aleyhissalatu vesselam, sabah namazını kıldıktan sonra yatmayı mekruh ilan etmiştir. Mekruh vakit çıkıncaya kadar mescitte kalan Resûlü Ekrem, namaz sonrası, ashapla sohbet edip onların yetişmesine katkıda bulunuyordu. Bu cümleden olarak rüyalar anlatılıyor, bunların yorumları yapılıyor, eyyâmu’l-Arap denen Arap tarihiyle ilgili vakalar, bilgiler tezekkür ediliyor, sorulara cevaplar veriliyordu. Bütün bunlar, ashabın umumi kültür yönünden yetişmesine yönelik bir faaliyet olarak değerlendirilebilir.

Bundan sonra, kuşluk namazı kılarak evine dönen Aleyhissalatu vesselam ailesi, yani hanımlarıyla beraber oluyordu. Efendimiz bir hadislerinde şöyle buyururlar: “Sabah namazını kılıp, sonra da bir mescitte oturup güneş doğuncaya kadar Allah’ı zikretmem, bana, Allah yolunda düşmana sefere çıkmamdan daha sevimlidir. İkindi namazını kıldıktan sonra güneş batıncaya kadar geçen zaman için de böyle.”325

Hemen dikkat çekmek isteriz: Namaz kılmanın mekruh kılındığı bu iki vakti ilmî meşguliyetlerle geçirmek onların azami şekilde değerlendirilmesinin en iyi yoludur. Çünkü ilmî meşguliyetle geçen zaman, nâfile ibadetle geçen zamandan kıyas edilemeyecek kadar üstünlüğü ve verimliliği mevzubahistir az sonra kaydedeceğiz.

Burada, sulh zamanında, yani normal geçen bir hayatın her gününde sabah namazından sonra kuşluğa kadar geçecek vakti değerlendirmenin ne derece hayırlı bir iş olduğunun beyan edildiğini görmekteyiz. Değilse, düşmanın istilası gibi ciddi bir tehlikeye karşı cihada çağrılma durumunda cepheye koşmamanın bir mazereti olamaz.

Zamanımızda sabah namazından sonra mescitlerde dinî ve milli irfanın artırılmasına yönelik bir faaliyet, alışkanlıklarımıza pek yabancılaşmıştır. Gayyûr cami hocaları, bu sünneti ihya edip yeniden gelenekleştirebilirler. Ancak esas teklif etmek istediğimiz husus, ailemize yönelik öğretim ve tedris faaliyetleri için, bu ölü saatlerin kullanılmasıdır. Âyet ve hadislerde, sabah vaktine yapılan vurgu ve Aleyhissalatu vesselam’ın uygulamalarının, bizim de bu vaktin ailenin yetişmesi istikametinde değerlendirilmesine yönelmemiz için ilahî bir iş’ar olduğunu düşünüyoruz.

Bu, uygulama ve tatbik etme imkânı yönüyle de çok uygundur. Çünkü o vakitte, ailenin bütün fertleri evdedir ve derse katılamayacak yaşta olanlar da uykudadır. Kahvaltıdan evvel veya sonra veya sofraya toplanma halinde, imkâna göre 10, 15, 20 veya 30 dakikalık -her gün devam edecek- bir ders yapma geleneği çok verimli olacaktır. Birkaç yılda çok şey öğrenilecek, çok şey kendiliğinden değişecektir.

2. İkindi Vakti

Yukarıda kaydettiğimiz hadiste Aleyhissalatu vesselam, ikindinin mekruh vaktini de, aynı kategoriye dâhil etmiştir. Ancak günümüz şartlarında bu vakti, ailevî faaliyetten ziyade ferdî yetişme yönüyle programa dahil etmemiz, gündeme almamız daha uygun olur diye düşünüyoruz. Hatta bu vakti, o gün ailemizde yapacağımız ortak dersin çalışması olarak bile düşünebiliriz.

3. Akşam Vakti

Rivayetler, Hz. Peygamber’in akşam namazından sonra yatsı namazını kılmadıkça yatmadığını, normal durumlarda da, yatsıyı kıldıktan sonra fazla vakit geçirmeden yattığını, aksi davranışı mekruh addettiğini belirtir.326 Âlimler, bu keraheti, yatsı namazının geçirilmesi endişesiyle izah eder. Bir sebeple bu korku izale edildiği takdirde, kerahetin kalkacağını belirtirler.327

Bazı rivayetlerde gecenin ikinci yarısında teheccüte kalkmanın efdal olacağı, bu sebeple Aleyhissalatu vesselam’ın gecenin ilk yarısında uyuyup ikinci yarısında kalktığı belirtilir.328

4. Gece Vakti

Aile eğitim ve öğretimi için, gece vakti de göz önüne alınmalıdır. Sabah vakti şartlarımıza uygun düşmüyorsa, gece vaktinden istifade etmek de bir imkândır. Kur’ân-ı Kerim’de, kaba bir hesapla, gündüz (nehâr) ve gündüzün kısımlarıyla ilgili kelimeler 106 kere geçerken, gece (leyl) ve gecenin kısımlarıyla ilgili kelimelerin 117 sefer geçmesi (İslam’da Zaman Tanzimi s. 20), kendimizi ve ailemizi yetiştirmede gece vaktinin daha müessir olabileceğine ilahî bir irşad olarak da yorumlanabilir, diye düşünüyoruz.

Resûlullah’a fetretu’l-vahy döneminden sonra ikinci sırada vahyedilmiş olan Müzemmil suresinin ilk yedi âyetinin, gecenin kullanılmasıyla ilgili olması, bizce pek önemli bir irşattır. Böylece daha peygamberliğin en başında, öğrenme ve kendini yetiştirme meselesinde gecenin ehemmiyetine dikkat çekilmiş oluyor : “Ey örtüsüne bürünen Resûlüm! Geceleyin kalk da az bir kısmı hariç geceyi ibadetle geçir. Duruma göre gecenin yarısında veya bundan biraz daha azında veya fazlasında ibadet etmen de yeterlidir. Kur’ân’ı ağır ağır düşünerek oku.. Biz sana pek ağır bir söz vahyedeceğiz. Muhakkak ki geceleyin kalkıp ibadet etmek daha tesirlidir ve Kur’ân okuyuş bakımından daha düzgün, daha sağlam bir tilavet sağlar. Halbuki gündüz seni meşgul edecek yığınla iş vardır.” (1-7. âyetler)

Nitekim Resûlullah için farz mesabesinde bir emir olan teheccüt (İsra, 17/79), diğer müminler için pek çok âyette tavsiye edilen nafile bir ibadettir.329 Resûlullah’a hitaben gelen şu âyet, bize de hitap eder ve gündüzün telaşı içerisinde kendimizi yetiştirme yolunda bulamayacağımız geniş vakitleri, geceleri bulabileceğimiz hususunda bize yol gösterir: “Gecenin bir kısmında da O’na secde et, geceleyin uzun bir süre de O’na tesbih ve ibadet et!” (İnsan, 76/26). Teheccüt kalkışları, kendimizi yetiştirmede kullanabileceğimiz fevkalâde münbit bir fırsattır. Çünkü yukarıda da temas ettiğimiz üzere, bu nevi fırsatlarda ilmî meşguliyet, zikir yapmaktan çok daha hayırlı bir iştir.

Kıyâmu’l-Leyl’i, yani gece kalkışını, hep namaz kılmak olarak anlamak yanlıştır. Esas olan geceyi ihyadır, yani ölü geçirmeyip faydalı kılmaktır. Namaz, Kur’ân tilaveti ve evrat okuma gibi çeşitli zikirler yaparak geceyi ihya edebileceğimiz gibi, -âlimlerimizin belirttiği üzere- bilgimizi artırıcı meşguliyetlerle de ihya edebiliriz. Hatta bir müddet namazdan sonra, bilgi eksikliklerimizi tamamlayan gayretlerin ibadetten kat kat üstün olduğunu söyleyebiliriz. Nitekim Aleyhissalatu vesselam da bir hadislerinde, “Geceleyin bir müddet ilmî meşguliyet, onu (tamamiyle ibadetle) ihya etmekten hayırlıdır.” buyurmuştur.330

Başka vesilelerle de temas ettiğimiz üzere dinimiz, ilmi daima ibadetten üstün tutmuştur; hele bu ilim, zaruri olanlara girerse. Aleyhissalatu vesselam, ilimle meşgul olanın ibadetle meşgul olana üstünlüğünü, dolunayın diğer yıldızlara üstünlüğüne benzetmiştir.331 Resûl-i Ekrem’in: “Benden sonra bir peygamber gelseydi o, Ömer olurdu.” tebciline mazhar olan Hz. Ömer’in geceleyin yapılan ilmî müzakereyi “namaz” olarak tavsif etmiş olduğunu da burada hatırlatmak isteriz. Bir gece, Ebû Musa ile fıkhî mesele müzakere ederken, Ebû Musa Hz. Ömer’e namazı hatırlatır. O, “Biz zaten bir namazdayız.” der.332 Hz. Ömer burada ilmî meşguliyeti namazla ifade ederken, -İbn-i Hacer’in de dikkat çektiği üzere- elbette nafile namazı kastetmiştir, farzı değil.

Kur’ân-ı Kerim’de Rabbimizin, “Onlar gecelerini Rableri için secde ve kıyamla geçirirler.” (Furkân 25/64) yüce kelamlarındaki “secde”den namazı anlarsak, “kıyâm”dan da ilmî meşguliyetle değerlendirilip nurlandırılacak “gece uyanıklığı”nı anlayabiliriz. Şu halde, “geceyi ihya ekmek”ten sadece ibadetle geçirmeyi değil, öğrenme ve öğretmeye, hayra yönelik her çeşit faaliyeti anlayabiliriz.

Son olarak belirtmede fayda var: Buhârî hazretleri, yatsı namazından sonra günlük meşguliyetlere devam etmenin mekruhluğuna işaret eden hadisten sonra, iki ayrı bap daha açarak buralarda da ilimle, misafirle, aile efradıyla hayırlı hususlarda meşguliyetin cevazını ifade eden hadisler kaydeder.333

5. Sofra Başları

“İşlerin hayırlısı az da olsa devamlı olanıdır.” hadisini uygulamada sofra başları iyi bir fırsattır. Her sofraya oturuşta veya sofradan kalkış sırasında, fazla değil 5’er veya 10’ar dakika gibi, hiç de fazla, sıkıcı ve vakit alıcı sayılmayacak bir müddet ayırarak, birkaç hadis veya bir iki sayfalık tarih veya edep veya ilmihâl kitabı -kısacası faydalı bir şey- okusak ve bunu alışkanlık haline getirsek, bir hafta, bir ay veya bir yıl içerisinde buna ne kadar zaman ayırmış olacağımız hesaplanabilir. Ve bu 5’er dakikalık zamanlarda damlayan bilgi katrelerinden ne kadar ciddi bir birikime ulaştığımız görülür.

Bu 5-10 dakikalık müddette yapılacak dersin ön hazırlığını, baba veya talebe durumunda olan çocuklar veya diğer büyükler yapabilir. Ben şahsen, evde okula giden çocuk varsa, bu hizmetin onlara verilmesini, belli bir sırayla onlara hazırlattırılıp yaptırılmasını, ciddiye alanların, başarılı olanların bir suretle ödüllendirilmesini tavsiye ederim.

6. Haftada En Az Bir Gün İlim

Belirtildiği şekilde, sofra başlarında, günlük olarak yapacağımız kısa bilgilenmeler dışında, haftada bir günlük ciddi bir ilmî müzakere yapılması hususunda Resûl-i Ekrem’e nispet edilen bir tavsiyeyi hatırlatmanın yeridir. Aleyhissalatu vesselam’a -zayıf bir senetle de olsa- nispet edilen bir kısım rivayetlerde, haftanın her bir gününde yapılacak işlerin zikredildiği görülür.334 Hz. Enes’ten gelen bu nevi hadislerden birinde, “pazartesi günü ilim talebi” tavsiye edilir.335 Hz. Câbir’den gelen bir diğer rivayette ise pazartesiye “perşembe” de ilave edilir.336 Münâvî, bunun, gündüzün başında olmasının daha iyi olacağına dikkat çeker.

Bu haftalık ilmî çalışmaların komşularla işbirliği şeklinde geliştirilmesi de düşünülüp, denemeye konulması tavsiye edilir.

7. Akşam ve Sabah Vakitlerinin Aile İçi Eğitimde Önemi

Kur’ân-ı Kerim farz namazların her birinin vakitlerine temas eder ise de, hepsine eşit sayıda yer vermez. Bunlardan bilhassa sabah ve akşam vakitlerine daha çok yer verir. Bunlara temas, hem muhteva hem de sayı itibariyle, diğer vakitlerden dikkat çekecek ölçüde farklıdır. Şöyle ki;

Beş vakte toptan veya ayrı ayrı temas eden âyetlerden başka sadece sabah ve akşam ikilisini yan yana zikreden âyetler de vardır. Sabah manasına gelen “bukra” 7 kere, “ibkâr” 2 kere geçer ve bunlardan sekizinde, akşam manasına gelen “aşiyy” veya yine akşam manasına gelen “asîl” kelimeleriyle beraber zikredilir. Bunlardan birinde Hz. Dâvûd’un, o iki vakitte dağlar ve kuşlarla birlikte Allah’ı zikir ve tesbih ettiği (Sâd 38/19-19); diğerinde de Cenab-ı Hakk’ın, bu iki vakitte, Allah’ı tesbih etmesi için Hz. Zekeriya’ya vahyedildiği belirtilir. (Meryem 19/11) Beşinde de akşam ve sabahları bu ümmete sarahaten namaz emredilir. Gudüv ve âsal kelimelerinin kullanıldığı bir âyette, sabah ve akşam vakitlerinde yer ve gökte bulunanların ve onların gölgelerinin Allah’a secde ettiği ifade edilir. (Ra’d, 13/15)

Bu iki vakitten sabah vakti, Kur’ân’da daha çok yer alır. Yukarıda geçen bukre, ibkâr ve gudüv kelimelerinden başka, sabah vaktini ifade etmek üzere fecr kelimesi 6, seher 3, subh, sabah, isbah kelimeleri 7 sefer geçer. Bunların bir kısmı sabah vaktinde yapılacak ibadeti hatırlatmak üzere zikredilir. Başka hatırlatmalarla ilgili olanlar da vardır.

Sabah ve akşam vakitleri, Kur’ân’da başka kelime ve üsluplarla da geçer. Hasan Basri Çantay merhum, Kur’ân-ı Kerim için hazırladığı mealine koyduğu indeksinde öğle, ikindi ve yatsı vakitlerine temas eden sadece birer âyet kaydederken sabah vakti için 61, akşam vakti için de 22 âyet göstermiştir. Her ne kadar bu, sıhhatli kesin bir ölçü olmasa bile, kabaca şunu söylememize yeterlidir: “Kur’ân-ı Kerim’de sabah ve akşam vakitlerinin müstesna bir yeri vardır, Rabbimiz, bu suretle, mezkur iki vaktin terbiyevî maksatlarla değerlendirilmesini irşat buyurmaktadır.”

Aile içi eğitim meselesinde, bu iki vaktin önemi gerçekten büyüktür. Çünkü aile fertleri, diğer vakitlerde iş, okul, meslek hayatı vs. gereği farklı yerlere dağılsa da, akşam ve sabah vakitlerinde beraber olma şansına sahiptirler. Şu halde, ev içi eğitimini bu vakitlerde organize etmek veya terbiyevî fiil ve davranışlara öncelikle bu vakitlerde dikkat edip yer vermek daha uygundur. Bu ikisini birbiriyle kıyaslayacak olursak, sabahın önceliği -rakamlar açısından bile- açıkça gözükmektedir.

Öyleyse çocuklarını istikamet üzere yetiştirme sorumluluğunun ağırlığını vicdanında ve omuzlarında hisseden anne ve babalar, bu iki vakti iyi değerlendirme gayretine girmelidirler. Âyetlerde bu iki vakit üzerine yapılan tahşidat ve vurgunun meselemize de bakan bir yönü olduğunu görmemek mümkün değil.

8. Mekruh Vakitler ve İlim

Resulullah aleyhissalatu vesselam’ın bazı hadislerinde gelen mekruh vakitlerle ilgili uyarılarının, bir yönüyle, konumuzla ilgili olduğunu belirtmek isteriz. Çünkü Kur’anî ve Nebevî beyanların birden fazla maksatları olabilir ve farklı zaman ve zeminlerde bu yönlerden yenileri gündeme gelebilir. Hele de bir kerahet veya yasak şeytana nisbet edilerek yapılmışsa!337.

“Güneş batıp338 akşam karanlığı çöktükten sonra alaca karanlık kayboluncaya kadar339 çocuklarınızı (ve hayvanlarınızı)340 dışarı salmayınız. Zira bu saatte şeytanlar341 ortalığa süratle yayılır. Geceden bir müddet geçince onları serbest bırakabilirsiniz.342 Esasen Hz. Peygamber büyükler için de akşam karanlığından sonra- Cenâb-ı Hakk’ın ortalığa yayılan mahlûkatı sebebiyle -dışarı az çıkmayı tavsiye etmekte343 ve hattâ tam karanlık çöktükten sonra gece sohbetlerinden kaçınmayı talep etmektedir.344

Yeri gelmişken belirtelim ki, bir başka yerde345 genişçe belirttiğimiz üzere Hz. Peygamber’in tebliğinde çeşitli maksatları mutazammın bir yasak için, çoğu kere tek sebep zikredilmektedir: Şeytan. Herhangi bir emir veya nehiyde bulunuldukta muhataptan gerçek sebebin gizlenilmesini Dihlevî, istenen te’sîri husule getirmeyi amaçlayan bir siyaset olarak tavsif eder.346 Şarihler347 “şeytan” kelimesinin kötü şeyi ifade etmek üzere hadîslerde sıkça kullanıldığını, Kur’ân’da da birkaç yerde348 bu mânâda kullanıldığını söylerler.

Bu yasak bize terbiyecilerin, çocukların karanlıktan korktuklarına dâir olan ihbarlarını ve birçok ruhî bozuklukların menşei olan korkaklığı alışkanlık hâline getirmemeleri için onları korkutacak esbabın kaldırılması hususundaki tavsiyelerini hatırlatmaktadır.349

Şu hâlde, akşam-yatsı arası dışarı salınmayacak olan çocuklar(dan temyiz devresinde olanlar) yatsı namazına tadar da yatırılmayacak. Bu sonuncu prensibi Hz. Peygamber’in bir gün yatsı namazını tehîr etmesi üzerine Hz. Ömer’in: “Yâ Resûlallâh, kadınlar ve çocuklar uyudu (...)” sözünden anlıyoruz. 350.

Öyleyse bu mekruh vakitleri, ebeveynler, hem kendilerini ve hem de çocuklarını ilmen yetiştirme meşguliyetlerinde değerlendirmelidir.

Âyet-i Kerimenin sabah ve akşam vakitlerinde babaların evlerinde bulunmalarının gereği hususuna olan uyarıları da (Nur, 24/36-37) göz önüne alınınca ailece beraberliğin sağlandığı bu vakitlerde, çocukların ilmen, edeben ve diyaneten yetişmeleriyle ilgili meşguliyetlere Nebevî bir uyarı olduğu söylenebilir.

Aile İçi Eğitim ve Televizyon, Video, Radyo vs.

Çocuklarımızın aile içi eğitiminde, televizyon unsurunu göz ardı edemeyiz. Aslında radyo, teyp, video ve hatta eve giren gazete, kitap, dergi gibi her çeşit yayın organı önem arz eder ise de, bunlar arasında en mühim yeri televizyon işgal etmektedir. Bu meselede bir kısım ailelerin evlerine sokmamak suretiyle o meseleyi halletme yoluna gittiklerine muttali oldum. Ben şahsen televizyonu evden külliyen kaldırmaktan ziyade, onun kullanılmasına hâkimiyetin daha faydalı olacağına kâniim. Televizyon düğmesine hâkim olmanın yolları aranmalı, antrenmanı yapılmalı.

1. Bir Uygulama

Televizyonun zararları konusunda şuurlu bir zat, bunu önlemede oldukça makul bir uygulamasını anlattı: “Ben aileme, hususen çocuklara, öyle bir program uyguluyorum ki, televizyon seyretmeye zaman kalmıyor. Devamlı yapacakları bir şeyler var: Okuyacakları kitaplar, alacağı kurslar, yabancı dil çalışmaları, spor çalışmaları vs. Hele spor meşguliyeti, hem sağlık, hem eğlence. Haftalık ve günlük sıkı programlar uyguluyorum. Çocuklar buna alışınca, televizyona hem zaman kalmıyor, hem de ilgi duyulmuyor. Televizyon hesapsız, plansız aylakların işi. Bu bir alışkanlık meselesi. Ben bunda muvaffak oldum. Başlangıçta alışkanlık haline gelinceye kadar zaman ayırmak, sıkı takip etmek gerekiyor. Elbette zahmeti olacak, buna katlanacaksın. Sonradan her şey yerine oturuyor, arada sırada kısa bir murâkabe ve takiple tıkırında yürüyor.”

Televizyonu disiplinli kullanmada muvaffak olamayanlar, son çare olarak -bütün aile fertlerini ikna ederek, ihtilâfa, tatsızlıklara, gücendirmelere yer vermeden- televizyonu kaldırma çaresine de başvurabilirler. Televizyonun -ve diğer yayın vasıtalarının da- hâsıl edeceği manevi tahribattan Allah katında sorumlu olduğumuzu bilmemiz gerekir. Çünkü âyet umumi ve kesin: “(Ey Peygamber!) Mümin erkeklere söyle gözlerini (haramlara bakmaktan) kıssınlar ve edep yerlerini açmaktan sakınsınlar. Bu onlar için en uygun olanıdır. Allah yaptıkları her şeyden hakkıyla haberdardır. Keza mümin kadınlara da söyle gözlerini (onlar da harama bakmaktan) kıssınlar ve edep yerlerini açmaktan sakınsınlar...” (Nur, 24/30-31). Faydasız ve hatta zararlı şeylere bakarak düştüğümüz zararları cihaza, elektriğe vesaireye yükleyemeyiz. Nitekim kadı, mahkemede cezayı baruta, tüfeğe veya bunları imal edene değil, iradesini kullanarak tetiği çekene verir.

Kur’ân’da, düğmelere üfleyenlerin şerrinden Allah’a sığınmamız emredilir. (Felak, 113/4) “Düğmelere üfleyenler”den geçmiş zamanda sihirbazlar, büyücüler anlaşılmış olabilir. Zamanımızda bunu radyo, televizyon gibi “yayın merkezleri” ve “oralarda mikrofonlara üfleyenler” diye yorumlayanlar var. Bu yeni yoruma katılmamak mümkün değil. Hatta bu yoruma, düğmeler üzerinde hâkimiyet kuran, kendileri görünmeyen mafya ve klikleri de ilave edebiliriz. Çünkü onların şerleri Allah’a sığınılacak kadar dehşetli.

Bu açıdan, aile eğitiminde en büyük problemlerimizden biri televizyonlar ve radyo düğmelerine hakimiyet meselesidir. Bunu eve girecek kitap, gazete, mecmua vs. de seçim işi takip eder. Başarıda, vereceğimiz terbiyeyi bozan yayınlardan kendimizi ve ailemizi korumak ciddi bir esastır.

Buradaki ihmalimizden doğacak zarardan ve Allah’a karşı sorumluluğumuzdan hiçbir bahane bizi kurtaramaz. Çünkü az evvel de örnek verdiğimiz gibi, mahkemede hâkim, işlenen cinayetin cezasını hiçbir zaman baruta, tüfeğe veya bunları imal edenlere vermez, tetiği çekene verir. Düğmeyi çeviren başkası değil; kendi parmaklarımız, onlar da emri aklımızdan alıyor, onu da idrakimiz yönlendiriyor. Akıl ve idrakimizin daima şuurumuzun güdümünde olduğunu hepimiz biliriz.

Kısacası evin içi bizimdir. Sokağa gücümüz yetmese de evimize yeter, buraya hâkim olabiliriz. Bu bir şuur ve irade işi. Bizi, hayvandan ayıran yönümüz de burada düğümlenir. Hareketlerimizi hevaya değil, akla göre, faydalıya, inancımızın gereğine göre ayarlamak, programlamak zorundayız. Dünyadaki yükseliş de buna bağlı, ahiretteki de.

Şairin dediği gibi: “Oluklar çift; birinden nur akar, birinden kir!” Düğmeler de öyle: Hayra açılan da var, şerre açılan da. Düğmeye hâkimiyet evi mektep kılar. Seçim bizim ve sorumlu biziz.

2. Teknolojinin İmkânlarını Hayırda Kullanmak

Aslında burada zararlı yönüne dikkat çektiğimiz televizyon, radyo, video, gazete, kitap vs. şeylerin hepsi teknolojinin emrimize verilmiş imkânlarıdır. İhtiyaçlarımızı karşılayan bu teknolojinin çoğu kere dini ve milliyeti yoktur. Silahı müdafaada kullanmak iyidir, cinayette kullanmak kötüdür. Teknolojinin medyaya giren imkânları da böyledir. Hepsini hayırda, ilim ve irfanımızın artırılmasında kullanabiliriz. Söz gelimi, televizyon, bilgisayar gibi zararlı olduğu söylenilebilecek teknik imkânları faydalı kılacak şekilde kullanabilir, ev halkını bu istikamette yönlendirebiliriz. Bu imkânların iyiye kullanılması istikametindeki mücadele ve gayretlerimizin, onları külliyen evden çıkarmak istikametindeki kavgadan daha kolay olacağına ve daha iyi, daha çabuk netice alınacağına inanırım. Bu araçların varlığına karşı çıkmak, içinde yaşadığımız çağın gerçeklerine göz yummak olur. Böylesi bir düşünce, çevremizce yadırganabilir de. Ama iyiye kullanma istikametindeki çalışmalara, telkinlere kimsenin kolay kolay bir diyeceği olmaz.

Yaygın Eğitim

Daha önce de temas edildiği üzere, temel eğitim, hayatın belli bir safhasını, yani çocukluk dönemini ilgilendiren ve çocuk için bir hak, aile ve devlet üzerine ise farz bir vazife iken, yaygın eğitim, kişinin kendisine, vicdanına bırakılmış bir istikmaldir, yani mükemmelleşme gayretidir. Değişen şartlara, ortaya çıkan yeniliklere intibak etmek için bilgi, beceri ve ihtisasımızı artırmaktır. Önceki, çocukları ilgilendirirken bu, öncelikle büyükleri ilgilendirir ve hayat boyu devam eder. Dünyanın çok hızlı bir değişime girdiği zamanımızda, bu eğitim de temel eğitim kadar önemlidir. Hatta, temel eğitimin yeni nesillere başarılı ve verimli şekilde aktarılması da, yaygın eğitime bağlıdır. Anneler, babalar kendilerini -bilhassa annelik, babalık, çocuk bakımı, çocuk psikolojisi, çocuk eğitimi, eğitim, eğitim metotları... gibi hususlarda yetiştirirlerse, keza bilgisayar, internet gibi günümüz eğitiminde zaruri hale gelmiş tekniklerle ilgilenip onlardaki gelişmeleri takip ve istifade cihetine giderlerse, çocuklarını daha mükemmel yetiştirip yönlendirirler ve onlara daha güvenli yarınlar hazırlarlar. Bunlardaki eğitime yönelik gelişmeleri takip şöyle dursun, kullanımlarını bile bilmeyen anne ve babaların çocuklarına rehberlikleri, onlar üzerindeki otoriteleri çok sınırlı kalır. Çocuk, ailedeki bu yönden gelen eksikliği telafi etmek istediği zaman, ailenin murakabesinden çıkarak bir kısım tuzaklara düşebilir. Çocuk sahibi olmaktan çok, çocuğu iyi yetiştirmek, bilhassa günümüzde, daha da bir önem kazanmıştır.

Geçmişte İslamî ananede, “beşikten mezara ilim tahsili” düsturuyla böyle bir eğitimin gereğine vurgu yapılmışsa da, “yaygın eğitim” başlığı altında, eğitimin ayrı bir bölümü olarak isimlendirilip ele alınmamış, yeterli seviyede geliştirilmemiştir. Ancak zamanımızda, bu, bütün dünyada yükselen değerler arasına girmiştir.

Hülasa, anne baba olanların, çocuklarına karşı taşıdıkları “sağlıklı terbiye verme” mesuliyetini hakkıyla yerine getirebilmeleri için, yaygın eğitim faaliyetlerine katılmaları gerekir.

298 Buhârî, İlm 11

299 Suyuti, el-Câmiu’s-Sağir, 5264-67. hl.

300 Tirmizi, Kıyamet 1, Mişkât, 2/656

301 Buhârî, İlim 32

302 İbn-i Hacer, Fethu’l-Barî, 1/200

303 Buhârî, İlim 33

304 Buhârî, İlim 25, Edeb 27

305 Buhârî, Enbiya 50, Tirmizî, İlim 13, Dârimî, Mukaddime 46, Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 2/159

306 Bkz.: Buhârî, Libas, İman 32, 43, İlim, Müsâfirîn 216, 218; Nesâî, İman 29, Kıble 13

307 Buhârî, Da’avât 20

308 Bkz.: İbn-i Hacer, Fethu’l-Bâri 13/388-389

309 Bu sadette Resûlullah’ın yer verdiği tedbirleri bol örneklerle Peygamberimizin Tebliğ Metotları adlı kitabımızın dördüncü bölümünde Müessiriyet Tedbirleri adı altında tahlil ettik (2, 11-140). Mutlaka görülmelidir.

310 Buhârî, İlm 49.

311 Müslim, Mukaddime 5.

312 Resûlullah’ın çobanlarını öldürerek sürüleri kaçıran Ureynelileri yakalatarak verdiği cezadır ki, uygulanan cezalandırma tarzı sonradan nesh edilmiştir.

313 Buhârî, İlm 12

314 Buhârî, İlm 13

315 Bkz.: İbn-i Hacer, Fethu’l-Bâri 1/172

316 İbn-i Hacer, Fethu’l-Bâri, 1/173. Resûlullah’ın tebliğ ve talimde takip ettiği tedriç metodunu, Peygamberimizin Tebliğ Metotları adlı eserimizde teferruatlı olarak tahlil ettik (s. 57-119).

317 Buhârî, İlim 28

318 Kettani, Terâtîb, 2/294

319 Tirmizî, İlim 7; Ebû Dâvûd, İlim 10

320 İbn-i Mâce, Mukaddime 18

321 Tirmizi, Zühd 2

322 Sehâvî, Makâsıdu’l-Hasene, s. 205-206. Hadis muteber kaynaklarda, zayıf senetlerle gelmiştir, bazılarında merfudur. Sehâvi bunları kaydettikten sonra, hadisin mana ve medlûl itibariyle bazı âyetlere muvafık düştüğünü belirtir ve âyetlerden birkaçını kaydeder: (İsrâ 17/29, 110; Bakara 2/68; Furkân 25/67)

323 Onur, a.g.e., s.282, A.G. Sayar’ın A. Süheyl Ünver: Hayatı, Şahsiyeti ve Eserleri (Eren y. İstanbul, 1994) adlı eserinden naklen

324 Suyutî, el-Câmi’u’s-Sağîr, 343. h.

325 İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 2/466. Bu hadis başka tarîkten de gelmiştir.

326 Buhârî, Mevâkit 23

327 İbn-i Hacer, Fethu’l-Bâri, 2/189

328 İbn-i Mâce, İkâmet 182

329 (İnsan 76/26; Tâhâ, 20/130; Zümer, 39/9; Secde, 32/16; Âl-i İmrân, 3/113; Zâriyât, 51/16-18. Bu konuyu, İslam’da Zaman Tanzimi adlı kitabımızda genişçe tahlil ettik, s. 35-48).

330 Dârimî, Mukaddime 27

331 Tirmizî, İlim 19; İbn-i Mâce, Mukaddime 17

332 İbn-i Hacer, Fethu’l-Bâri, 1/224

333 Bkz.: Buhârî, Mevâkîtu’s-Salât 39-41

334 Geniş bilgi için İslam’da Zaman Tanzimi kitabımız görülmelidir, s. 88-89

335 Suyutî, el-Câmi’u’s-Sağîr, 1112. h.

336 Münâvî, Feyzu’l-Kadîr, 1/543

337 Peygamberimizin Tebliğ Metotları nâm çalışmamızda şeytana nisbet edilerek yapılan yasaklamaların pek çok gayeye müteveccih olduğu hususu tahkikle, misallerle gösterilmiştir (Bak. s.315-323).

338 Mecmeu’z-Zevâid, 8/111.

339 Feyzu’l-Kadîr, 1/180..

340 Ş M. 13/186.

341 F. B. 12/191; E. Müfred, s. 422, 1231. H.. Bâzı rivayetlerde cinler tabiri yer alır, bak. Feyzu’l-Kadîr, 5/8..

342 Bak Nevevî, Şerhu Müslim. 13/184; Ebû Avâne 5/333.

343 Buhârî, E. Mûfred, s. 322, 1233–35. Hl.

344 Müstedrek, 4/284 (Müslim şartında). Unutmayalım: Sünnette ana düstur, erken yatmak ve teheccüde kalkmaktır.

345 Peygambeimizin Tebliğ Metotları, s. 315-323.

346 Dihlevî, Hüccetullâh, 1/215.

347 Gazâlî, İhyâ 3/25; Suyûti, Şerhu’n-Nesaî, 1/67; 3, 205; Sindî, Haşiye ale’n-Nesaî, 1/67.

348 Sâd 38/41; Kehf 12/63; Yûsuf 12/42; Kasas 28/15; Saffât37/64-65.

349 S. İrez, Çocuk Gelişimi ve Eğitimi, M. E. B. Yayınları, İstanbul, 1970, s. 97–100.

350 Bak. İbn-i Mâce, Salât 12 (1/829, 701–703. HI.) Daha önce de temas ettik s. 135.

7. BÖLÜM
EĞİTİMDE EVİN YERİ

Evin Kullanımı

İyi nesil için iyi terbiye,

İyi terbiye için uygun ev!

Yeni nesillerimizin daha iyi bir formasyon almasında, şüphesiz fiziki ve içtimaî çevrenin, okulun, yayın vasıtaları olan kitap, dergi, gazete, radyo, televizyon vs.’nin ayrı ayrı katkıları vardır. Bunlar arasında en öncelikli yeri, evin ve aile ortamının alacağını tekrar tekrar söylemek israf-ı kelam olmaz. Hele günümüz eğitimcilerinin, çocukta karakter ve şahsiyet terbiyesinin altı-yedi yaşlarında tamamlanmış olacağına dair iddiaları göz önüne alınınca!

Bu yaşlar umumiyetle okul öncesi devredir ve çocuğun bu dönemindeki hayatı aile içinde ve evde geçmektedir. Durum böyle olunca, daha iyi bir nesil yetiştirme arzu ve hassasiyetinde olan annelerin, babaların, eğitim sorumlularının ve devletin, bu hususta başarılı olabilmek için “ev” ve “aile” gerçeği üzerinde şuurla durmaları gerekir. “İyi nesil için iyi terbiye, iyi terbiye için uygun “ev” ve “sağlıklı aile!” düstur kılınmalı ve bunun gereği yapılmalıdır.

Bu düşünceden hareketle, bu bölümde “ev” meselesi üzerinde biraz duracağız.

1. Beyt (Ev)

İnsanlığın en temel ihtiyaçlarından biri evdir. İlk insanlar, -bazı sosyologların iddiasınca- belki, bir müddet için mağaralarda kalmış olsalar da, fazla vakit kaybetmeden, ihtiyaçlarına, zevklerine uygun evler yapmış olmalıdırlar. Kur’ân-ı Kerim, (deriden, yünden, topraktan) yapılmış evlerden bahsettiği gibi, kayalara oyulan evlerden de söz eder. (Bkz.: Bakara, 2/189; Nur, 34/61; Şuara, 26/149; Hıcr, 15/82 vs.).

Evin tarihi, insanlık kadar eskidir. Mukaddes kitabımız, yeryüzünde, insanlar için yapılan ilk evin, Mekke’de yapılan Kâbe olduğunu belirtir: “Doğrusu insanlar için ilk kurulan ev (beyt) Mekke’deki (Kâbe)dir, O mübarektir ve insanlar için hidayet rehberidir.” (Âl-i İmrân, 3/96). Bu âyette, ilk kurulan ev olduğu vurgulanan Kâbe’nin, Hz. Âdem tarafından inşa edildiğini Aleyhissalatu vesselam belirtmektedir. Kur’ânî ve Nebevî deliller, Nuh tufanıyla harap olan Kâbe’nin, Hz. İbrahim zamanında, oğlu Hz. İsmail’in yardımıyla ve Cebrail Aleyhisselam’ın “mühendisliğinde” ikinci sefer inşa edildiğini gösterir.

Konumuz elbette ki, âyet-i kerîmede zikri geçen Kâbe’nin, inşa yönüyle mi fazilet yönüyle mi evvel (en önde, en üstün) olduğunu tahlil etmek değil. Bu sebeple mevzu üzerinde ileri sürülen görüşleri, delilleri teferruatlı olarak kaydedecek değiliz. Bu konuyu rivayetler çerçevesinde yeterince tahlil eden Fahreddin Râzi merhum, Kâbe’nin inşaat yönüyle de ilk olduğu kanaatindedir. “Fazilet yönüyle ilktir.” görüşünde olanların delillerini de kaydeder, fakat yetersizliklerini göstermeyi ihmal etmez. Ve bahsi şöyle tamamlar: “Kâbe’nin şerefte evvel olması, elbette inşaat cihetiyle de evvel olmasını gerektirmez. Ancak fazilet sebebiyle evvel olmasının sübûtu, onun inşaat yönüyle de evvel olmasına mani değildir.”351

Kâbe’nin Hz. Adem zamanında yapılmış olacağına bir delil olarak, -Razi’nin kaydettiği ve Mekke’yi Ümmü’l-Kurâ (Köylerin anası) olarak isimlendiren âyet deliline- bir ilavede bulunmak isteriz: Haccın en mühim rüknü olan “vakfe”nin yapıldığı yerin yani Arafat’ın Mekke’nin yakın çevresinde yer alması. Bu, konumuz açısından mânidardır. Çünkü, bir yoruma göre, Arafat, cennetten çıkarılmış olan Hz. Adem’le Hz. Havva’nın buluşma yeridir. Bu kabul, bir gerçeği yansıtıyorsa, denilebilir ki, yeryüzünde insan hayatı bugünkü hac mahalli olan mübarek beldelerden itibaren başlamıştır ve tabii olarak da ilk Beyt, ilahî irşatla burada inşa edilmiştir ve bu da Kâbe-i mükerremedir. Hz. İbrahim’in Kâbe’yi ikinci kere inşası, insanlığın, Nuh tufanı gibi dehrin hadisatıyla kaybettiği bidayetteki aslî değerlerine yeniden dönüşünü ifade eder.

Böylece, ilk mescit ve ilk inşaat olduğu kabul edilebilecek olan bu binaya temas eden âyet-i kerîmede dikkatimizi çeken bir husus, bu ilk inşaatın, -Kur’ân’da da geçen- “mescit” veya “musalla” kelimeleriyle değil de “beyt” kelimesiyle ifade edilmiş olmasıdır.352 Buradaki “beyt” kelimesinden, İslam uleması çoğunluk itibariyle, mâbet anlamış ise de, Süddî (v. 127/745) rahimehullah gibi, mutlak, yani “ev” manasında anlayanlar da olmuştur.353 Kur’ân’da mutlak olarak “beyt” şeklinde gelen bu kelimenin, bazı Türkçe meallerde, öncelikli manası olan Kâbe veya Mescid-i Haram gibi ibarelerle tercüme edildiğini görüyoruz. Bu durum, âyetten ulaşılabilecek bazı incelikleri gölgeleyebilmektedir. Nitekim selef-i sâlihinden Süddî gibi bir büyüğün anlayışından hareketle, âyetten zamanımızın şartlarında güncelleştirilmesi gereken bir yorumu ortaya koymanın, Kur’ân’ın makâsıdının dışına çıkmayacağına olan inancımızla şöyle diyoruz: Burada kastedilen Kâbe, bilinen en eski tarihinden beri mescit ve mabet olarak kullanılmakta olmasına rağmen, Cenab-ı Hakk’ın bunu “beyt” kelimesiyle ifade etmesinden hareketle, Süddî (rahimehullah) gibi düşünenlerin haklılığını teyit eden bir karine, -az sonra kaydedeceğimiz- Bakara suresinin 125. âyetinde gelen “Beyt’i insanlar için toplanma ve güven yeri kıldık.” ibaresidir. Burada “toplanma yeri” olarak tercüme edilen “mesâbe” kelimesi, lügat olarak, dağıldıktan sonra toplanma yeri manasına gelir.354 Şu hâlde önce Hz. Adem tarafından ev olarak yapılan el-Beyt, sonradan, (dağılmış olan) insanlar için bir toplanma yeri (mesabe) kılınmıştır. Şu hâlde bu durumu ve müteakiben kaydedeceğimiz âyette gelen bir açıklamayı da göz önüne alarak şu inceliğe ulaşabiliriz: Ev inşaatlarımız, aynı zamanda mâbet manasından uzak tutulmamalıdır, tıpkı beyt (ev) olarak insanlığa örnek kılınan ilk “model beyt”in mabet hüviyetini kazanarak, bu hüviyetiyle ebedileşmesi gibi. Âyette yine “beyt” kelimesinin kullanılmış olmasından hareketle şunu da söyleyebiliriz: Bütün medeni müesseseleri insanlığa peygamberler öğrettiği gibi, kendi eliyle inşa edeceği meskenlerde oturma örneğini de Hz. Adem, bu beyt (Kâbe) ile öğretmiştir. Burası, ilk inşaat olması ve bir de öncelikli hizmetinin “Allah’ın rızasını kazanmak üzere toplanma yeri olması” sebebiyle mukaddes kılınmıştır.

Aynı manaya ulaşmak üzere şu da söylenebilir: Hz. Adem, insanlığa, ikamet edecekleri ev inşaatını öğretmek üzere meskenler tesis ederken, zaman zaman hepsini toplayacak bir de mabet inşa etmiştir. Diğer meskenler zamanla yok olurken bu, -teferruatı, zayıf da olsa bir kısım rivayetlerde geldiği üzere- korunmuştur.

Şu âyet, insanlığın bu ilk beyti yani “ev”i olan Kâbe’nin hususiyetini şöyle ifade eder: “Beyt’i (Kâbe’yi) insanlar için toplanma ve güven yeri kılmıştık. ‘(Ey müminler!) Siz de İbrahim’in makamını kendinize namaz yeri edinin.’ dedik. Evimi, ziyaret edenler, kendini ibadete verenler, rükû ve secde edenler için temiz tutun diye İbrahim ve İsmail’e ahd verdik.” (Bakara, 2/125)

Burada “Beyt”le ilgili pek çok meseleye yer verilmekte ise de, konumuz açısından mühim olan iki tanesine dikkat çekeceğiz:

1- Toplanma yeri olması

2- Güven yeri olması

Öyleyse kudsiyet yönü ağır basan -”beyt” manasını da taşıyan- evlerimizin bu iki vasfı dahi taşımasına dikkat etmemiz, ilahî bir irşat olmaktadır. Daha açık ifadesiyle, “ev”lerimiz bir yol geçen hanı gibi, geceleri uğranılsa bile aile efradının birbirinden kopuk olarak geceyi geçirip sabahleyin tekrar dağılacakları bir yer olmamalı. Aksine, aile efradı arasında sohbet, tezekkür, tefekkür, ortak meselelerin istişare edilip karara bağlandığı, sevgi ve saygı bağlarının kuvvetlenip birbirlerine güven duygusunun pekiştiği, bilenlerin bilmeyenlere bir şeyler öğrettiği, yeni nesillerin hayata hazırlanmasında eğitim-öğretim hizmetlerinin verildiği bir yer olmalıdır. Kur’ân-ı Kerim’de, mescit kelimesi toplam 28 kere geçtiği halde, beyt kelimesinin tam iki misli yani 56 kere geçmiş olması bile, dünya hayatımızda, “beyt”in yani “ev”in mescide nazaran en az iki kat daha önemli olduğunu ifade eder. Bir hizmetiyle barınağımız, diğer hizmetiyle mescit ve mektebimiz olarak.

Evlerimizin mescit ve mektep olma yönü, onların içtimâî, ruhânî ve kültürel yönünü teşkil eder. Öyleyse, evlerimiz bu manada bir hizmet mahalli olacak şekilde, evimize ve hayatımıza manevi bir nizam, ruhanî bir hava, kültürel bir muhteva vermeli ve böyle bir hayat tarzı benimsemeliyiz.

Bu ailevî düzen, zamanla cemiyetin düzeni olacaktır. Böyle bir tanzimi sağlayan cemiyet huzurlu, güçlü ve yarınından emin olabilecektir. Yarının nesilleri de, ancak bu nizamın sağlandığı evlerde sağlıklı bir formasyon alabilirler.

2. Evlerin Fizikî Şartları

Ev meselesi gündeme gelince, onun başka yönlerine de kısaca temas etmekte fayda mülahaza ediyoruz. Çocukların iyi yetişmesinde, evde verilen terbiyenin önemi nisbetinde, evin bulunduğu yerden planına, dar veya geniş oluşundan tezyinatına varıncaya kadar pek çok teferruat ehemmiyet arz eder. Nitekim Resûlullah, “Kişinin (dünyevî ve uhrevî) saadeti üç şeye bağlıdır.” diyerek hayatımızda üç şeyin önemine dikkat çektikten sonra, bunlardan birinin “iyi (Salih) mesken” olduğunu belirtir. Hadislerde, meskenin salih olabilmesi için gerekli pek çok şart beyan edilmiştir. Havadar, komşusu iyi, ezan sesi işitilen bir yerde, yer itibariyle geniş, oda sayısı çok, süsleme yönüyle sade olması vs...355

Kur’ân-ı Kerim, çocuğu olan bir ailenin en az iki odalı bir evde oturmasını öngörür. Bunu, günün belli saatlerinde, çocukların ebeveyn odasına girerken izin istemeye alıştırılmalarını emreden âyet-i kerîmeden anlamaktayız. (Nur, 24/61) Yani çocuklar ayrı bir odada kalmalıdır. Resûlullah’ın hadislerinde, 10 yaşına gelen çocukların yataklarının ayrılması emredilir. Buradan, yani “izin âyeti”nden hareketle, büluğ yaşına giren veya yaklaşan kız ve erkek çocukların odaları itibariyle de ayrılacağı, evde dede-büyük anne gibi, ailenin yanında kalan -ve yanlarına “izin” ile girilecek- yakınlar varsa, onlara da ayrı bir oda tahsis edileceği; yine hadislerde geldiği üzere, zaman zaman evimize uğrayacak, dost akraba, “tanrı misafiri” gibi aile dışı kimseler için bir oda ayrılabilecek, lükse kaçmayan bir meskende, içinde oturanların sayısına ve hatta mesleğine tâbi olarak miktarı artıp eksilecek odalar bulunan bir ev planı ortaya çıkar.

İki-üç odaya tıkışmış, 8-10 kişilik kalabalık bir ailede öğretim hizmeti yürütmek oldukça zorlaşır. Alınacak netice de, o nispette düşüktür.

Evlerin dekor ve tezyinatına, ailedeki çocuk durumu tesir eder. Sağlıklı bir terbiyede çocuklara müdahalesizlik esas olmalıdır. Fazla müdahale çocukların karakterini bozar. Evler, çocukları kendine çeken renkli, parlak, düşüp kırılan, kirlenen, yerinden oynatır oynatmaz evin estetik dengesini bozan süsleme unsurlarıyla doldurulursa, çocuğa her gün çokça müdahale olacak, azarlama, bağırıp çağırma ve dayak yağacak demektir. Bu hâl, bütün ev halkına sirayet eden huzursuzluklara da sebep olacaktır. Hülasa evlerimiz, biraz da çocuklar göz önüne alınarak planlanmalı, düzenlenmeli, tezyin edilmelidir. Başarılı bir terbiye ve eğitim için bu şarttır.

Öyleyse ev, imkân nispetinde fiziken geniş, çocuğun eğitim şartlarına uygun şeklide tanzim ve tefriş edilmiş olmalıdır.

Söz buraya gelmişken, terbiye meselesinde meskenin taşıdığı önem sebebiyle, sözü biraz uzatma pahasına da olsa, mesken konusunda medeni dünyanın geldiği son noktayı kısaca belirtmemizde fayda var. “Mesken sosyolojisi” adıyla geliştirilen bir ilme göre, medeni seviye ile mesken telakkisi arasında paralellik var. Teferruata girmeden şunu kaydetmek istiyoruz. Evin genişliği, içinde oturacakların sayısına uygun olmalıdır. Tek kişilik bir meskenin genişliği, normalde iktisadî bir meseledir. Zengin milletler standardı yüksek tutarken, zenginleşenler de resmî standardın rakamını zamanla yükseltmektedir. Kaynağımıza göre, “fert başına” Amerika’da 36 metre kare olan standart, Fransa’da 14 metre karedir. Keza, aile meskenlerinde oda başına 2 kişinin düşmesi marazîdir, 2,5 kişinin düşmesi çok tehlikelidir. Bu hususta tespit edilen bir tablo şöyle:356

Ailede fert sayısı

Bir meskende ikâmet edilebilir oda sayısı

Geniş

Yeterli

Yetersiz

Çok yetersiz

1

2

1

2

3

2

1

3

4

3

2

1

4

4

3

2

1

5

5

4

3

2

6

5

4

3

2

7

6

5

4

3

8

6

6

4

3

9

7

6

5

4

3. Ev, Dinlenme Yeridir

Üzerinde durduğumuz “evlerin mektep olma” meselesini te’yit eden bir âyet de, evin “dinlenme yeri” olmasına temas eden âyettir. Rabbülâlemin olan Yaratıcımız, Kur’ân-ı Kerim’inde insanlara lütfettiği nimetleri sayarken şöyle buyurur: “Allah size evlerinizi bir huzur ve dinlenme yeri kıldı. Hayvanların derilerinden, yolculukta ve ikamet zamanlarınızda kolayca taşıyacağınız evler… var etmiştir.” (Nahl, 16/80)

Burada, Cenâb-ı Hak, evlerde aranması gereken bir vasfa dikkat çekiyor: Evin huzur kaynağı ve dinlenme yeri olması. Şu halde, günlük yorgunluklarımızı atmak üzere, ev dışı mahallere gitmek, bu ilahî irşada aykırıdır. Esefle belirtmek gerekir ki, günümüzde, hususen de erkekler,357 yorgunluklarını gidermek üzere kahvehane, kulüp, sinema gibi çeşitli adlarla ifade edilen ev dışı mahallere gitmektedirler. Böylesi bir uygulama ve hayat tarzı içinde evler, sadece bir yeme-uyuma yeri olmakta, bir yol geçen hanı mahiyetini taşımaktadır.

Evlerin dinlenme yeri olma yönüne temas eden yukarıdaki âyetin devamında “hayvanların derilerinden yapılan evler”den bahsedilmesi şöyle bir ilahî irşadın yapıldığını söylememize imkân veriyor: “Hangi çeşit evde oturursanız oturun, yani ister devamlı ikamet ettiğiniz sabit evler, isterse geçici oturduğunuz çardaklar veya kıl ve deriden mamul portatif çadırlar olsun, bütün evlerinizin bir dinlenme ve huzur yeri olduğunu unutmayın, huzur ve istirahatınızı öncelikle evlerinizde arayın, hayat tarzınızı buna göre düzenleyin.”

a. Ev, Bilhassa Geceleri Dinlenme Yeridir

Konunun yanlış anlaşılmaması için bir noktaya daha parmak basmak isteriz: Evler bir dinlenme ve huzur yeri olmalı derken, bununla öncelikle gece vakitlerini kastediyoruz. Yüce Terbiyecimiz, Kitabında gecelerin uyku ve istirahat vakti olduğunu belirtmekte, gündüzleri ise maişet vakti yani geçimin kazanılma zamanı olarak belirlemektedir. (Nebe, 9-11) Kişi elbette ki rızkını temin için nereye gerekiyorsa oraya gidecektir. O halde dinlenme yeri olarak normal şartlarda evini hedefleyip gecesini evde geçirmelidir.

Bundan bir maksadın terbiyevî olduğunu söylemeye hacet yoktur. Aile efradının istikamet üzere yetişmesi ailevî sohbete ve aile fertlerinin “huzurlu” beraberliğine bağlıdır.

b. Ev Bütün Aile Fertleri İçin Dinlenme Yeridir

Hemen ilave etmeliyiz, evin huzur ve dinlenme yeri olması sadece evin erkeği için değil, bütün fertleri içindir. Anne için de, evde kalan delikanlı erkekler ve kızlar, hatta daha küçükler için de durum aynıdır. Zaten evin erkeği akşamları evde olmayı müstekar ve değişmez hâle getirse, bu hava içinde büyüyen delikanlılar da, huzurlarını, dinlenmelerini, akşamları sokakta, başka evlerde veya eğlence yerlerinde değil, kendi evlerinde bulmaya alışacaklardır.

Resûlullah akşamın alacakaranlığında çocukların dışarı salınmamasını tavsiye ederken358 yine bu terbiyevî maksadı gözetmiş olmalıdır.

4. Evlerin Dinamizmi

İçinde yaşanılan şartlar gereği, ev içi eğitime önem verirken, eve kapanmayı, sokağın zararlarından kurtulmak için inzivaya çekilmeyi tavsiye ettiğimiz sanılmasın. Söylediklerimizden bu manayı çıkarmanın yanlışlığını bilhassa belirtmek isteriz. Ev dışı da ihmal edilmeyecek ve bir kısım muhataralar (riskler) göze alınarak mutlaka ıslaha çalışılacaktır.

Ev içi eğitim ve uygulama ferdî bir düzelmedir. Hâlbuki İslam, dışa dönük içtimaî bir sistemdir. Öyle ki, hedefi bütün insanlığın kurtuluşudur. Bu sorumluluk, eve kapanarak, sadece kendimizi kurtararak ifa edilemez. Bunun en güzel örneği de, İslam’ın geldiği ilk yıllardaki gizli neşir dönemindeki uygulamalardır. İbn-i Hişâm, bu dönemi anlatırken, “Resûlullah’ın (aleyhissalâtu vesselâm) ashabı, namaz kıldıkları vakit dağların arasındaki koyaklara (kuytu düzlüklere) giderek kavimlerinden gizli olarak, oralarda namazlarını kılarlardı.” der.359 “Din için İslam’da ilk kan akıtan” olarak tarihe geçen Sa’d ibn-i Ebi Vakkas’ın meşhur macerası böyle, koyaklarda gizli kılınan bir namaz vesilesiyle vukua gelmişti: “Müslümanları takip eden müşrikler, onları, namaz kılarken görüp dinlerini aşağılayan söz ve küfürler sarf ederek saldırıya geçmişlerdi. Sa’d da, kendini müdafaa ederken eline geçirdiği sivri bir deve kemiğini saldırgan müşrikin kafasına indirip, kafasını yarıp, kanını akıtmıştı.”360

Bu mühim hadisenin izahını, sadece, yakınlarından gizlenme maslahatına bağlamanın, Müslümanların bu şekilde “içtimaileşme”, “bir araya gelme”, “birbirlerine manevî destek verme” gibi maslahatlarını gözden ırak tutmanın bir eksiklik olacağı kanaatindeyiz.

İslam’ın Neşrinde Niçin Evler Öncelikli?

Evlerde, daha sınırlı sayıda insan kolayca bir araya gelebilir. Tebliğ eden kişi muhataplarını ismen, ahlâken, mizacen, kuvvetli ve zayıf yönleriyle yakînen tanıma imkânı bulur. Bu yakın tanışmanın, kapsamlı muarefenin hâsıl edeceği bir samimiyet oluşur. Fikirlerin kabul ve benimsenmesinde bu samimiyetin elbette ayrı bir yeri ve ciddi bir katkısı olacaktır. Büyük kalabalıklara hitapların neticesinden, hiçbir hatip emin olamaz. Ama mahdut kişiye, başa baş, doğrudan doğruya yapılan hitaplar netice alacaktır. Bu gibi maslahatlara binaen, eşyanın tabiatına da uygun olarak, İslamî tebliğ önce evlerde başlamış ve bir müddet böyle devam etmiştir. Sa’d ibn-i Ebi Vakkas anlatıyor: “Bütün bir yıl boyunca İslam’ı saklamaya çalıştık ve namazlarımızı kapıları arkadan sürgüleyerek evlerde veya şehir civarındaki dağların arasındaki kuytu düzlüklerde kıldık…” Az ileride teferruatlı olarak göreceğimiz üzere, Hz. Ömer’in bir açıklamasını da bu söylenenleri teyit edeceğini görecek ve Hz. Peygamber’in kalabalık gruplar oluşturmaktan şuuru bir şekilde kaçınarak, müşriklere hedefi olmamaya çalıştığını anlayacağız.

5. Evlerde Zikir

“Zikir” kelimesi anmak, hatırlamak gibi manalara gelir. “Zikrullah” Allah’ın hatırlanmasıdır. Bu ifade, bir kısım âyetlerde namaz manasında kullanılmıştır: “Cuma günü ezanı işitince Allah’ın zikrine koşun” âyetinde olduğu gibi (Cuma, 62/9). “Zikrin en faziletlisi Lâilâhe illallahtır.” hadisinde olduğu üzere, Allah’ı isimleriyle yad etmek bir zikirdir. Buradan hareketle, Allah’ın zâtını, sıfatlarını, meselâ varlığını, birliğini, yüceliğini, kudretini, rahmetini vs. yâd ettiren her bir eylemimiz “zikir”dir. Bu, dille de olabilir, kalple de. Tasavvuf ehlinin ıstılahında zikr-i hafi, zikr-i cehri tabirleri var. Dolayısıyla bizi marifetullah’a, dinimizi tanımaya götüren ilmî mubâheseleri de, “zikrullah” sınıfında mütalâa edebiliriz.

Nitekim Gazali “Zikir meclislerinin üzerine sekînet iner, melekler onları kanatlarıyla kuşatır…” hadisinde geçen “zikir meclisi” tabirini açıklarken, zikirden muradın “Kur’ân’ı anlamaya çalışma, dinî bilgileri artırma, Allah’ın üzerimizdeki nimetlerini sayma…” gibi gayretler olduğuna dikkat çeker. İmam Malik’in şu sözü de hatırlamaya değer: “Hadiste geçen zikir meclisleri, şu, birinizin durup arkadaşlarına nasihatlerde bulunduğu, hadis okuyup geçtiği meclisler değildir. Bizim zamanımızda yapıldığı gibi oturup ciddi ciddi iman ve Kur’ân üzerinde duran meclislerdir.”361 Zaten, Aleyhissalatu vesselam’ın birçok hadislerinde, Allah’a yakınlığımızı artıracak ilmî meşguliyetler, ibadet sınıfına giren zikirlerden çok daha üstün addedilmiştir. Bunlardan birinde, “Âlimin âbide üstünlüğü dolunayın diğer yıldızlara üstünlüğüne” benzetilir.362

Şu halde, aşağıda temas edeceğimiz, evlerde yapılması teşvik edilen “zikrullah”ı, sadece ibadet nevinden zikir olarak anlamamalıyız. Dinî bilgimizi, manevi değerlerimizi öğrenmeye ve aile efradına öğretmeye yönelik bütün faaliyetleri, “zikrullah” sınıfında da mütalâa edebiliriz. Nitekim yukarıda tahlil ettiğimiz bir âyette Cenab-ı Hakk’ın, evlerde, hanımlara, Allah’ın âyetlerini ve Resûlün hikmetlerini zikretmeyi emrettiğini görmüştük.

Öyleyse, evlerde erkeklerin aile halkıyla yapacağı öncelikli olarak dinî hususlardaki bilgilendirme çalışmaları, bu “zikr”in bir parçası olmalıdır.

Daha önce kaydettiğimiz bir âyette kadınlar tarafından gerçekleştirilmesi gerektiğine dikkat çekilen “evlerde zikir” meselesi, şu âyette, daha değişik yönleriyle ele alınmıştır:

“O evlerde ki, -Allah onların yüceltilmesine (tâzim ve tebcil edilmesine) ve İsminin zikredilmesine izin vermiştir- ne ticaret ve ne de alışverişin Allah’ı zikirden, namaz kılmaktan, zekât vermekten alıkoyduğu erkekler, sabah akşam O’nu tesbih ederler: Bunlar kalplerin ve gözlerin (dehşetten) kıvranacağı günden korkarlar.” (Nur, 24/36-37).

1- Âlimlerimiz umumiyetle, âyette geçen “büyût (evler),” tabiri ile mescitlerin kastedildiğini söylemişlerdir. Ancak, bu kelimeyi, konumuz açısından lügatteki aslî manası olan “gecenin geçirildiği yerler” yani evler olarak da anlamamıza ve bazı inceliklere dikkat çekmemize bir mâni yoktur.

2- Bu âyette, “evlerde yaptıkları zikir” sebebiyle övülen şahıslar rical (erkekler) kelimesiyle ifade edilerek, erkeklerin öncelikli olarak, hadislerde ısrarla yer verilen “evlerde zikrullah”ta bulunmalarının ehemmiyetine dikkat çekilmiştir.

3- Âyet-i kerîmede sabah ve akşam vakitlerinde, evlerde yapılacak zikrullahtan maksadın “namaz” olmadığını belirtmek isteriz. Çünkü, âyetin devamında zaten ayrıca namaz ve diğer bir kısım farzlar mevzubahis edilmektedir ve dinimizde normalde farz namazlar evde değil, mescitlerde kılınmalıdır. Öyleyse, buradaki “zikrullah”tan murat edilen şey namaz değildir. Asıl maksat, bizdeki marifetullahı artırmaya yönelik ilmî çalışmalardır. Daha açık bir ifade ile, bu âyette evlerde manevî değerlerin öğretilmesi manasını da ifade eden “evlerde zikrullah”a vurgu yapılmaktadır.

4- Evlerde zikrin ihmaline sebep olan “ticaret, “alışveriş” gibi pek çok kimsenin ileri süreceği meşru ve masum görünümlü mazeretlere yer vermemek gerekir. Böylece âyet-i kerîmede, evlerin, erkekler tarafından, hiçbir meşru yönü olmayan bahanelerle terk edilerek, erkeklerin kahvehane, sokak, eğlence, kumar mahalleri gibi yerlere gitmelerinin, Allah nazarında nasıl ciddi bir alçalış ve manevî düşüş olacağı ifade edilmiş oluyor.

Burada ilave edilmesi gereken çok önemli bir nokta da şudur: Kur’ân-ı Kerim, her ne kadar “alışveriş” ve “ticaret” gibi, meşruluğunda hiçbir şüphe olmayan iki bahaneyi zikrederse de, biz buna günümüzde haklı bir gerekçe imişçesine çokça yer verilen bir hususu daha ilave etmek istiyoruz: “Dinlenme!” Yani günlük çalışmasını bitiren erkekler, çoğunlukla “biraz dinlenmek” bahanesiyle, hiç de dinlendirici olmayan “kahve”, kulüp”, dernek” gibi yerlere giderek evlerini ihmal ediyorlar. Hâlbuki, yüce rehberimiz Kur’ân-ı Kerim’e göre, gerçek dinlenme yeri “ev”dir ve gerçek dinlenme vasıtası da “uyku”dur. Çünkü, birçok âyet geceyi “örtü” olarak tavsif ederken, “uyku”yu da “dinlenme” olarak nazarlarımıza verir.363 Ayrıca, Kur’ân’da “ev” manasında kullanılan “beyt” kelimesi, kök itibariyle “gecelemek”, “geceyi geçirmek” gibi bir asıldan gelir ve “gece geçirilen yer” manasını ifade eder. Keza yine Kur’ân’da geçen ve “ev” manasında kullanılan “mesken” kelimesi de, “sükûna erilen” yani “dinlenilen, huzura kavuşulan, saadete erilen mekân” manasına gelir. Öyleyse mü’min kişi, bu mükerrer ilahî ikazlara kulak vererek, dinlenmesini, istirahatini, her çeşit huzur ve saadetini evde arayacak, hayatını buna göre düzenleyecektir.

Bu ilahî ikaza, cumadan cumaya mescide gidecek, namaz kılacak derecede imanı olan erkekler kulak verse cemiyette neler değişmez!

5- Kuvvetli bir ahiret inancıyla, hesap gününün dehşetinden korkarak namazlarını kılıp zekâtını veren müstakim kimselere hususi bir mesajla -aradıkları rıza makamını kazanmada- bilhassa akşam ve sabah vakitlerinde evlerde zikrullaha zaman ayırmalarının önemi hatırlatılmaktadır.

Rabbimizin, maneviyatları konusunda hassas olanlara bu hususi mesajından, şu pratik faydayı çıkarabiliriz: İslam cemiyetlerinde, sayıları nispeten az bile olsa, bu müstakim ve hassas zümre; Cenab-ı Hakk’ın “Sabah ve akşam vakitlerinde evlerde zikrullah” emrine uymaları halinde, hem dehrin en kötü şartlarında bile, İslam’ı, aile içinde öğrenip, hayata geçiren bir zümrenin varlığını devam ettirmiş olurlar, hem de bu özellikteki aileler, akraba, komşu, meslektaş, arkadaş gibi kendileriyle irtibat ve münasebet halinde bulunan bir kısım Müslüman fakat gevşemiş, salâbetini kaybetmiş çevrelere örnek olurlar. Onları da, şartların lisan-ı kâlle (dille) hareket etmeye imkân vermediği zamanlarda, lisan-ı hâlle İslam’ı yaşamalarına teşvik etmiş olurlar. Yani gürültüsüz -patırtısız okul hizmeti verirler.

a. Niçin Sabah ve Akşam Vakitleri?

Evde yapılacak “zikrullah”a dikkat çekilirken, -sarih olarak “erkekler”in medar-ı bahs edildiği bir âyette- tercihen ve öncelikli olarak sabah ve akşam vakitlerinin zikri, şöyle ilahî bir mesaj çıkarmamıza imkân verir: Çoğunlukla erkekler gün boyu dışarıda çalışır. Ancak akşamları eve gelmeleri mümkün olur. Âyet, bir kısım bahane ve sebepler uydurarak eve akşam değil, geç vakitlerde gelme durumuna düşecek erkeklere hitap ederek, geç kalmamalarını, akşam olur olmaz evlerine dönmelerini irşat etmiş oluyor. Âyetin ikinci bir mesajı daha var: Durumu bu olan erkekler, evde geçen zamanlarında, aile halkına örnek olmak ve onların dinî bilgilerini artırmak üzere, evde zikrullaha yer vermelidirler. Ayrıca, bazı hadislerde geldiğine işaret ettiğimiz “alaca karanlık”tan önce çocukların evlere dönmelerini murâkabe hizmetinin yerine getirilmesi de, erkeklerin bu ilahî irşada uymasına bağlı. Nitekim, bu baba murakabesinin eksikliği sebebiyle akşam vaktini sokakta geçirmeye alışan çocuklar, hayatlarının en kıymetli dönemlerini heder etmekle istikballerini karartmış olurlar. Hele bu esnada, bir de, yakalarını kötü arkadaşlara ve kötü alışkanlıklara kaptırmış iseler!

Zikrullah tabiriyle, Allah rızasına yönelik her çeşit faaliyetin, bu meyanda bilhassa dinimiz ve manevî hayatımızla ilgili bilgimizi artırıcı derslerin, sohbetlerin, kitap okumanın ve kaset, video takiplerinin de kastedilebileceğini yukarıda kaydettiğimizi bir kere daha hatırlatmak isteriz.

Resûlullah’ın (aleyhissalâtu vesselâm) hadislerinde de, evlerde zikrullaha müstesna ve ayrı bir teşvikte bulunulmuştur. Bazılarını kaydediyoruz:

1- “Evlerinizi kabirlere çevirmeyin, Kur’ân okuyun. Kur’ân [Bakara suresi] okunan eve şeytan girmez.”364

2- “Kişi evinde Kur’ân okursa ev, ehline karşı genişler ve melekler de orada hâzır olur, şeytanlar kaçar, hayır artar. Kur’ân okunmayan eve gelince, o, sahibine daralır, Melekler orayı terk eder, şeytanlar istila eder, hayır da azalır...”365

3- “Namazlarınızın bir kısmını evde kılın, onları kabirler edinmeyin.”366

4- “Nafile namazlarınızı evde kılın, onları kabirlere çevirmeyin.”367

5- “Kişinin evindeki namazı nurdur. Öyle ise evlerinizi (namazla) nurlandırın.”368

6- “Farzdan sonra en hayırlı namazınız, evlerinizde kıldığınız namazınızdır.”369

7- “Mescitte namazınızı eda edince eviniz için de bir nasip ayırın, zira, Allah, bu namazdan dolayı eve (hususi) bir hayır yapar.”370

Burada bir müşahedemi kaydetmek isterim. 2005 yılı Kasım ayında Adapazarı’nın bir kazasında verdiğim bir konferansta, çocukların namaza alışmasında, evde anne ve babasından bunu görmesinin ehemmiyetinden bahsetmiştim. Konuşmanın sonunda söz alan bir dinleyicim: “Hocam ben bu eksikliğin sıkıntısını bizzat yaşadım. Din görevlisi olduğum için namazlarımı hep camide kılıyordum, küçük kızım bana: “Baba sen niye evde namaz kılmıyorsun? Ben namaz kılmanın nasıl olduğunu senden görmek istiyorum” diyerek beni hesaba çekti” dedi.

Anlaşıldığı üzere, bu hocamız, eksik bir din uygulaması yaşamış olmalıydı. Zira evde farzların dışında birçok mendub ve mesnun namazlar olduğu halde onlara yer vermemiş olduğu anlaşılıyordu. Bu durumu hatırlattım, bana hak verdi. Bu müşahedem, -dinî meselelerde fetvaya kendimi yetkili görmemekle beraber- icabında, aile efradının görmesi ve ibadet hususunda şevke gelmesi maksadıyla, zaman zaman cami cemaatini terk ederek aile efradıyla evde cemaat yapmanın camideki cemaati aratmayacak sevap ve güzel neticelere sebep olacağına hükmetmede bana cesaret verdi. (Doğruyu Allah bilir).

8- “Kişi evine girdiği zaman yemek yediğinde Allah’ı zikrederse, Şeytan (avanesine): ‘Bu evde size geceleme de yok, yemek de yok.’ der. Adam girişte Allah’ı anmazsa şeytan (avanesine): ‘Burada size geceleme var.’ der. Yemek yerken Allah’ı zikretmezse Şeytan: ‘Size geceleme de var, akşam yemeği de var.’ der.”371

Aleyhissalâtu vesselam’ın bu teşviklerinin neticesiyle olacak ki, Resûlullah döneminde, pek çok evde hususi mescitler ihdas edildiğini görmekteyiz. Bu bahse ayrıca yer vereceğiz.

b. Zikir mi Müzakere mi Öncelikli Olmalı?

Evlerde “zikir” ve “ilmî müzâkere” deyince, akla şu sorunun gelivermesi tabiîdir:

Öncelik, hangisine verilmelidir? Farz olanların önceliği elbette münakaşa konusu olamaz. Burada söz konusu olan, elbette, “nafile olarak yapılacak zikir” ile “ilmî müzâkere”nin mukayesesidir. Bu mühim soruya, her seferinde olduğu gibi, âyet ve hadislerle cevap arayacağız.

Daha önce de temas edildiği üzere, bir kısım bilgileri elde etmek farzdır, tıpkı bir kısım ibadetlerin farz olması gibi. Öyleyse, farz olan ilimlerle meşguliyet farz olmayan ibadetle meşguliyete elbette tercih edilir.

Ancak şu var ki, ilim âyet ve hadislerle övüldüğü için İslam’da, ilmî meşguliyetin, nafile olan zikirle meşguliyete üstünlüğü vardır. Nitekim İbn-i Mâce’de gelen bir rivayete göre, Hz. Peygamber bir gün mescide girince iki halka görür, biri ilmî müzakere ile diğeri zikirle meşguldür. Aleyhissalatu vesselam bir lahza duraklayıp her iki halkanın da hayır üzere olduğunu belirttikten ve haklarında övücü ifadelerde bulunduktan sonra, ilim halkasındakilerin “fıkıh ve ilim öğrendiklerine ve bilmeyenlere de öğrettiklerine” dikkat çeker, “Bunlar daha üstündür. Ben de zaten bir muallim olarak gönderildim.” der ve ilim halkasına dahil olur.372

İlmin mutlak üstünlüğüne rağmen, zikir veya ilmin üstünlüğünün izafi olduğuna, şahsa ve içinde yaşanılan şartların ihtiyacına göre değişebileceğini söylemenin de yeri olduğuna dikkat çekmek istiyoruz: Şahsın yaş durumu, içtimaî durumu, sorumluluk durumu, ilmî durumu, sağlık durumu vs. Bu meselenin esası kavrandıktan sonra, hangisine öncelik vereceğini şahıs kendisi belirleyecektir.

Söz gelimi kişi evlenmiştir, çocuk sahibidir ve çocuk terbiyesi hakkında ne kendisinin ne hanımının yeterli bilgisi vardır. Elbette ki, kendisi için farzlar sırasına geçen çocuk terbiyesi ile ilgili bilgiler hususunda kitap okumak, kurslara, seminerlere, ders halkalarına iştirak etmek, nafile zikirden önceliklidir. Keza öğrenme yaşına basmış çocukları olan bir kimsenin, onların bilgilendirilmeleri istikametindeki her çeşit gayreti nafile ibadetlere, zikirlere takdim edilir.

Bu durumda nafile zikirler, günlük hayatın boşluklarına, kısa fasılalarla tahsis edilebilir. Söz gelimi sofra hazırlığı yapılırken üç, beş, on dakikalık boş vakitleri, durumu müsait olan kimseler zikirle değerlendirebilirler. Keza yanında çocuğu veya torunu olmayan, yalnız veya eşiyle yaşayan ileri yaşta kimseler ilmî meşguliyeti lüzumsuz, sıkıntılı hissediyorlarsa, böyleleri için boş vakitleri değerlendirmede öncelik, her çeşidiyle zikre verilebilir.

Bu istisnaî durumlar dışında, hayatın ve bir kısım sorumlulukların içinde olan kimselerin; sorumluluklarıyla ilgili bilgileri yeterli bir seviyede kesbedip kazanmadan, bunlarla ilgili son gelişmelere yeterince muttali olmadan, boş vakitlerini, zikir dahi olsa, başka şeylerle doldurmaları uygun olmaz. Şu hadis, bu noktada üzerinde durulmaya değer: “Cüveyriye Bintu’l-Hâris’in (radıyallahu anhâ) anlattığına göre, kendisi sabah namazı kılarken, Aleyhissalatu vesselam, camiye gider. Resûlullah [öğleye doğru] eve döndüğü zaman, kendisini, bıraktığı şekilde seccadenin üzerinde oturur ve tesbih eder bulur. Merak edip:

– Hep aynı mı kaldın? diye sorar. “Evet!” cevabını alınca, Aleyhissalatu vesselam şöyle buyururlar:

– Ben dört kelimeyi üç kere tekrar ettim. Eğer bunlar, senin (şu ana kadar) yaptığın zikirlerle tartılacak olsa, seninkilerden ağır gelirdi:

“Sübhânallâhi ve bihamdihi adede halkıhî ve rızâ nefsihî ve zinete arşihî ve midâde kelimâtihî (Allah’ım, Seni, mahlukatın sayısınca, Kendi razı olduğun şekilde, Arş-ı âlanın ağırlığınca ve kelimelerini yazan mürekkep miktarınca hamd ile tesbîh ve tenzîh ederim).”373

Aleyhissalatu vesselam, benzer müdahaleyi Ebû Ümâme el-Bâhilî’ye de yapar. Anlattığına göre, Resûlullah, bir keresinde kendisine uğrar, o sırada sessizce zikretmektedir. Aleyhissalatu vesselam dudaklarının kıpırtısını görünce ne söylemekte olduğunu sorar. “Rabbimi zikrediyorum.” cevabı üzerine:

“Ben sana, gündüze geceyi de katarak durmadan söyleyeceklerinden (Allah katında) miktarca daha çok veya daha faziletli olacak olan zikri haber vereyim mi?” buyururlar ve Sübhanallahi adede mâ halaka … diye başlayan bir dua öğretirler.374

Bu nevi hadislerin hakkıyla kavranabilmesi için, şu hususu da bilmemiz gerekir: Resûlullah, sabah namazını kıldıktan sonra hemen eve dönmezdi. Mescitte, kuşluk vaktine kadar kalır, ashabıyla sohbet ederdi. Rivayetler, bu esnada rüyalar anlatılıp bunlara yorumlar yapıldığını, tarihî hadiselerin tezekkür edildiğini, bir kısım meselelerin müzakere edildiğini belirtir. Yani bunu, ashabın yetişmesine, kültürel birikimlerinin artmasına yönelik bir faaliyet olarak değerlendirebiliriz.

Bu değerlendirmemiz isabetli ise -ki bunda şahsen tereddüdümüz yok- Aleyhissalatu vesselam’ın benzer hadislerinden birkaç hüküm çıkarabiliriz:

1- Halkın talim ve terbiyesi için meşguliyet, zikirle meşguliyetten pek çok kereler üstündür.375

2- Halkı irşat hizmeti için hazırlanmak; kitap okumak, yazmak, sormak, müzakerelerde bulunmak vs. de nafile zikirden üstündür.

3- Birinci hadisin söylenmesine vesile olan muhatap açısından değerlendirecek olursak, muhatap Cüveyriye (radıyallahu anhâ), bir ev hanımıdır. Aynı durumda olan kimselerin evlerinde yapacak işleri çıkabilir. Bu durumda, Resûlullah’ın belirttiği gibi veciz ibarelerle zikirde bulunup, artırılan vakti, Allah indinde daha makbul olacak ilmî meşguliyet, çocuk terbiyesi, ailenin zarurî işleri gibi başka şeylere ayırmak daha makbuldür.

Nitekim, Resûlullah, Kur’ân’ın çok hızlı okunmasını tavsiye etmemiştir. Ne kadar zamanda hatim etmesi gerektiğini soran Abdullah ibn-i Amr ibn-i ’l-As’a ilk peşin, “kırk günde!” demiştir. Onun “Ben daha az zamanda da okuyabilirim.” diye ısrar etmesi üzerine otuz, yirmi, on beş, on ve yediye kadar ruhsat verir, daha aşağı inmez.376 Aynı zâtın daha kısa müddette okuma ısrarında bulunduğuna, hatta beş ve üç güne kadar indiğine dair rivayetler dahi varsa da,377 Resûlullah’ın en son üçten daha aza müsaade etmediği görülür. Abdullah’tan yapılan açıklamaya göre, Resûlullah, izin vermeyişinin sebebini, “Üç günden daha kısa zamanda Kur’ân’ı hatmeden kimse, onu anlamaz.” diye açıklamıştır.

Evet, Kur’ân aynı zamanda zikir kitabımızdır. Cenab-ı Hak, Resûlullah’ın belirttiği üzere, Kur’ân tilavetinin her harfine on sevap verecektir.378 Ancak, onun anlaşılması esastır. Öyle okuyalım ki, hem zikretmiş olalım, hem de muhtevasını anlayalım, dinimize müteallik bilgimiz artsın ve Kur’ân, bizler için hidayet olma hizmetini de görmüş olsun. Kur’ân Kerim’in hidayet ve hayat rehberi olma yönünün, zikir kitabı olma yönüne tekaddüm ettiğini; onun her şeyden önce “insanlara hidayet rehberi olarak indirildiğini” kim inkâr edebilir? Yeterince anlaşılıp meselelerimizin çözümünde ana kaynak olarak ona yönelinse idi, Bediüzzaman gibi asra yaklaşan ömrünün tamamını İslam’a hizmet yolunda tüketen bir büyüğün ifadesiyle, o yüce rehberimiz “Yalnız tilavetiyle teberrük olunan, bir mübarek derecesinde379“ kalır mıydı?

6. Evlerde İlim Cemaatleri

İslam dininde en çok teşvik edilen hususlardan biri cemaatleşmedir. Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem):

“Allah’ın eli cemaatledir.”380

“Cemaat rahmet, ayrılık azaptır.”381

“Size cemaati tavsiye ederim, ayrılıktan da sakının, zira şeytan iki kişiden uzak durur”382 gibi hadisleriyle daima cemaat halinde olmayı teşvik etmiştir. Bu cümleden olarak cemaatle kılınan namaza yirmi yedi kat sevap vadedilmiş ve hatta -Hanbelî mezhebinde olduğu üzere383- namazların cemaatle kılınması farz-ı ayn anlaşılacak kadar namazın toplu kılınmasında ısrar edilmiştir. Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm):

“İnsanlar yalnızlıktaki mahzuru benim kadar bilselerdi, hiçbir yolcu, tek başına bir gecelik olsun yol yapmazdı.”

“Tek atlı bir şeytandır, iki atlı iki şeytandır, üç atlı bir cemaattir.”384 vs. buyurarak, yolculuğun bile tek başına ve münferit yapılmamasını tavsiye eder ve ilim öğrenmede de evler, mescitler gibi uygun mekânlarda cemaatler oluşturmaya irşat buyurur:

“Bir grup insan, Kitabullah’ı okuyup ondan ders almak üzere, Allah’ın evlerinden birinde, bir araya gelecek olsalar, mutlaka üzerlerine sekînet iner ve onları Allah’ın rahmeti bürür. Melekler, onları kanatlarıyla sararlar. Allah da yüce katında bulunan şerefli cemaatte onları anar.”385

İlim öğrenmek kastıyla bu toplananlar kadınlar da olabilir, erkekler de olabilir, zaruri ilim her ikisine de farzdır ve ilim bilenden alınır.

Hadiste geçen Allah’ın evleri tabirinden mescitler anlaşılabileceği gibi, yukarıda belirttiğimiz üzere, müminlerin ikamet ettiği ve içerisinde ilimle, zikirle meşgul oldukları evler de anlaşılabilir. Böylece Resûlullah, ilim ve zikrin yapıldığı evleri “Allah’ın evleri” diye vasfederek onları teşrif etmiş, Allah nezdindeki değerlerini yüceltmiş olmaktadır.

a. Evlerine Bu Manayı Kazandıranlara Ne Mutlu!

İlim ve medeniyetin gelişmesinde, müzâkerenin ve düşüncelerin birleşerek birbirlerini mayalayıp zenginleştirmesinin büyük yeri vardır. Bir meselenin müzakeresinde herkes mizacına, birikimine göre, bir tarafını görür. Bunlar müzakere ile ortaya konunca, herkeste yeni fikir kıvılcımları, uygulama şimşekleri çıkar; feyz dediğimiz ilmî, manevi bereketlenmeler hâsıl olur. İştirakçiler sadece bilgileri artmış, ufukları genişlemiş olarak değil, birbirlerine olan güven ve sevgileri de katmerlenmiş ve amel konusunda yeni bir şevkle donanmış olarak o cemaatten ayrılırlar.

Bu feyizlenme insanlık için o kadar önemlidir ki, bir kısım Batılı sosyologlar dünyanın kenarda kalıp farklı kültürlerle temas kurmamış olan milletlerin, medeniyet geliştiremediklerini, basit bir seviyede kaldıklarını söylerler. Buna Eskimoları, dış dünya ile temastan önceki hâlleri ile Japonları, Polonezleri vs. örnek gösterirler.386 Şu halde, eş-dostların, akrabaların, komşuların, meslektaşların kendi aralarında teşkil edecekleri nezîh, ilmî cemaatler, sohbetler ilmimizi, feyzimizi, Allah nezdindeki değerimizi artıracaktır.

Radyo, televizyon ve her köşe başında mantar gibi biten sağlıksız kahvehane ve eğlence yerlerinin insanları iyice ferdileştirip yalnızlaştırdığı günümüz şartlarında, üzerinde durduğumuz, küçük samimi dost guruplarına şiddetle ihtiyaç vardır.

Bu çeşit gruplara imkân sağlayan evler sayıca arttıkça ve hatta evlerimizin her biri, aile efradı ve yakınları için bu manada hizmetlere şuurla yöneldikçe, bir başka ifade ile, hususî evlerimiz, -ayet-i kerimenin emrine uygun şekilde- kıble kılındıkça, milletçe içine düştüğümüz atalet ve geriliklerden kurtuluşumuz kesinlik kazanacaktır.

b. Cemaatleri Küçük Tutmak Gerek

İlim için teşkil edilen cemaatlerin verimlilik açısından çok kalabalık olmaması gerekmektedir. Bazı hadislerde yer alan “onar onar halkalar teşkil etme” tavsiyesini esas alarak, bu çalışma gruplarının onar kişiyi aşmaması tavsiye edilebilir. Söz gelimi, on kişiye ulaşan bir grup ikiye ayrılır; her biri sayısını ona tamamlayıncaya kadar artırır, bu rakamı bulunca tekrar ikiye bölünür. Bu elbette ideal olandır ve tavsiyedir, vecîbe değildir. Şartlara göre, daha az veya daha çok sayılı gruplar yapmak üzere karar alınabilir: “İdeal sayımız beş olacak, altıyı bulunca ikiye ayrılacağız.” gibi.

Az ileride, Hz. Ömer’den nakledilen biraz daha teferruatlı olarak kaydedeceğimiz bir rivayetten, şu veya bu sebeple tehlike ve mahzur arz eden durumlarda, ilim için teşkil edilen cemaatlerin küçük tutulması gerektiği anlaşılmaktadır. Resûlullah Mekke döneminde, dikkatleri çekerek müşrikleri tahrik etmemek düşüncesiyle olacak, Müslümanların aleni bir surette kalabalık oluşturmalarını istemiyordu. Durumu müsait olanların evlerinde, yeni Müslüman olanlardan iki kişiyi bir araya getirip, başlarına bir muallim gönderiyordu. Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm), ayrıca Kur’ân başta olmak üzere her çeşit öğretimde, öğreticinin daha az sayıda kimse ile meşguliyetinin verimliliği artıracağı düşüncesi ile böyle hareket etmiş olabileceği gibi, emniyet mülâhazası, dikkat çekmeme mülâhazası ve bu hizmete imkan hazırlayan evin külfetini hafifletme gibi tedbirlere yönelik başka mülâhazalarla da hareket etmiş olabilir.

Hz. Peygamber’in Zamanındaki Evler

Bir kurtuluş reçetesi olarak aile eğitimi meselesini işlediğimiz birinci bölümün sonlarında da temas ettiğimiz üzere, dinin tebliğinde evlerin kullanımı, Resûlullah’tan önceki peygamberler tarafından da söz konusu edilmiş bir esastır. Hz. Musa zamanında “evlerin kıble kılınması” çerçevesinde bu işin nasıl zirvelere ulaştığını genişçe gördük. Şimdi sıra, bu meselenin Aleyhissalatu vesselam zamanındaki uygulamalarını göstermeye geldi.

Hemen belirtmek isteriz ki, İslam dininin de bidayette neşri ve tebliği, münhasıran evlerde başlamış ve zamanla mescitler, küttaplar (mahalle mektepleri, ilk okullar), medreseler ve keza evlerde devam etmiştir. Hâlen evler, bu hizmetlerine devam etmektedir. Burada, Resûlullah’ın evi başta olmak üzere, bu evler hakkında kısa kısa bilgiler sunmaya çalışacağız.

1. Mekke Evleri

a. Hz. Peygamber’in Evi

İslam’ın neşri evlerde başlamıştır. Bu maksatla ilk hizmet veren ev, Aleyhissalatu vesselam’ın evidir. İsmi ilk Müslümanlar arasında geçen Hz. Hatîce, Aleyhissalatu vesselam’ın zevceleridir. Hz. Ali, Resûlullah’ın ailesinin bir ferdidir. Zeyd ibn-i Hârise, önce kölesi iken bilahare azat ederek evlat edindiği manevî oğludur, yani Muhammed ailesinin bir ferdidir. Hz. Ebû Bekr de, her fırsatta görüşme imkânı olan en samimi dostudur.

İslam tebliğini aile dışına taşımanın başlangıcını işaretleyen “Yakın akrabalarını uyar.” (Şuara, 16/214) emrini alınca Resûlullah’ın ilk yaptığı iş, evinde ziyafet hazırlayarak Abdülmuttaliboğullarını yemeğe davet etmek olmuştur. Hatta, bu ilk davette meseleyi açma fırsatı doğmadan davetliler dağılıp gidince, ikinci ve hatta üçüncü kere ziyafet hazırlayıp ilk tebliğini evinde yapar.387

Bu ilk davetten sonra dikkatler üzerine çekilecek ve Resûlullah sıkı takip altına alınacaktır. İnsanlar kabul etse de etmese de o, evinde ibadetini yapmakta, gelen vahiyleri seslice tilavet etmektedir. Kuran’ın, duyanları meftun eden edebî sihrinin ve işitenleri kendinden geçiren ses mimarisinin cazibesiyle en aşırı muhalifler bile, Resûlullah’ı dinlemek için geceleri Resûlullah’ın evinin etrafına üşüşmekten kendilerini alamazlar. İbn-i Hişam anlatıyor: Ebû Sufyan, Ebû Cehl, Ahnes ibn-i Şerîk geceleyin evlerinden ayrılıp Aleyhissalatu vesselam’ın evine, hariçten Kur’ân dinlemek üzere gelirlerdi. Resûlullah geceleyin evinde, Kur’ân’ı sesli okuyarak sabaha kadar namaz kılıyordu. İsimleri zikredilenlerden her biri, diğerinin varlığını bilmeden bir yerde durup onu dinliyordu. Fecir vakti girince dağıldılar. Ancak yolda karşılaştılar ve yaptıkları sebebiyle birbirlerini ayıpladılar. Ve:

– Sakın başka gelmeyin, aylak takımı sizi böyle görürse, içlerine bir şey doğar, dediler ve dağıldılar.”

İbn-i Hişam, ikinci ve hatta üçüncü gecelerde de aynı yere gelerek, sabaha kadar Aleyhissalatu vesselam’ın Kur’ân tilavetini, dinlemeye devam ettiklerini, ilk gecede olduğu gibi yolda tekrar buluşup tekrar birbirlerini ayıplayıp, bir daha gelmemeleri hususunda birbirlerine söz verdiklerini kaydeder.388

Şunu da belirtelim ki; Kur’ân tilavetinin bu büyüleyici câzibesi, görüldüğü şekilde müessir olmaya başlayınca, Kur’ân-ı Kerîm’e, onu indirene, getirene hakâretamiz sözler sarf etmeye, sövmeye başlayanlar olmuştur.389 Bunun üzerine Cenab-ı Hak, Resûlünü yeni bir vahiyle uyarmıştır: “Namaz kılarken sesini yükseltme, gizli de okuma, ikisi ortasında bir yol tut.” (İsra, 17/110). Daha önce genişçe açıklandığı üzere, bir âyette, Resûlullah’ın hanımlarına hitaben, “Evlerinizde okunan Allah’ın âyetlerini ve hikmetini zikredin.” denmiş olması (Ahzab, 33/34) hâne-i saadette Kur’ân’ın devamlı okunduğunu gösterir.

b. Hz. Ebû Bekr’in Evi

Hz. Ebû Bekr (radıyallâhu anh), Risalet-i Muhammediye’ye ilk inananlardan biridir. Hz. Peygamber, İslam’a çağırdığı herkesin bir tereddüt izhar etmesine rağmen Hz. Ebû Bekr’in hiçbir tereddüt göstermeden hemen kabul ve tasdik ettiğini belirtir. Bu yüce şahsiyetin burada anılmaya değer bir başka hususiyeti, Aşere-i Mübeşşere’den beş kişinin İslam’la şereflenmesinin onun eliyle olmasıdır. Hz. Ebû Bekir’in evi, kaynaklarda bir tebliğ merkezi olarak geçmez ise de, ilk Müslümanlardan en mühimlerinin kazanılmasında o evin katkısı olacağı kabul edilebilir düşüncesindeyiz. Bu ilk büyükler; Hz. Osman, Zübeyir ibn-i el-Avvâm, Abdurrahman ibn-i Avf, Sa’d ibn-i Ebi Vakkâs, Talha ibn-i Ubeydillah’tır (radıyallahu anhum ecmain). Bunlar aynı zamanda ilk Müslümanlardı.390

Bu ilk büyükleri ve diğer başkalarını da İslam’a kazandıran Hz. Ebû Bekir, evinde bir de mescit açacak ve bilhassa mescidi ile daha dikkat çekici gelişmelere vesile olacaktır ki, az ilerde bu mescide genişçe yer vereceğiz.

c. Said ibn-i Zeyd’in Evi

Aşere-i Mübeşşere’den olan Said (radıyallâhu anh), bilindiği üzere, Hz Ömer’in (radıyallahu anhumâ) eniştesidir. Bu zatın evinin de, Hz. Ebû Bekr veya Erkâm’ın (radıyallahu anhum) evleri gibi bir tebliğ merkezi olarak kullanıldığı hususunda ümmet arasında şüyu bulan bir bilgi yoktur. Ancak, Hz. Ömer’in Müslüman oluşuyla ilgili olarak, kendisinin anlattığı bir kıssada yer alan bir bilgi, bize hem Said ibn-i Zeyd’in hem de emsali Müslümanların evlerinin bu maksatla kullanıldıklarını söylememize imkân vermektedir. Hz. Ömer, Müslüman oluş kıssasını anlatırken der ki: “Resûlullah Hazretleri, bir veya iki kişi Müslüman olduğu zaman, bunları gücü yerinde bir kimsenin yanına verirdi. Böylece bu iki kişi, onunla beraber olur, yemeği de onun yanında yerdi. Aynı şekilde, kız kardeşimin kocası Said’in yanına da iki kişi vermişti...”391 Rivayetin devamında, Habbâb ibn-i el-Eret’in bunlara Tâhâ suresini öğretmek üzere orada bulunduğunu öğrenmekteyiz.

Böylece anlaşılıyor ki, maddi imkân sahiplerinin yanlarına yerleştirilen yeni Müslümanlara bir muallim gönderilerek onlar yetiştiriliyordu.

Aynı zamanda, Hz. Ömer’in bu rivayetinden, ilk Müslümanların küçük gruplar hâlinde talim ve terbiyeden geçirildiğini anlamaktayız.

d. Erkâm’ın Evi

Mekke hayatında, İslam’ın neşrinde en mühim bir hizmet mahalli, Erkâm ibn-i Ebi’l-Erkâm’ın (radıyallâhu anh) evi olmuştur. Hz. Peygamber, ilk tebliğini kendi evinden hareketle başlattıktan bir müddet sonra, Erkâm’ın evine yerleşmiştir. Rivayetler, bu evin Mekke’de Safa tepesinin üzerinde yer aldığını belirtir. Resûlullah’ın, İslam’ı gizlice yaymaya çalıştığı bir dönemde burayı karargâh yapması, Safa tepesinin merkezi bir yerde olmasıyla izah edilebilir. Burası, gerek Mekke’de yaşayan gerekse taşradan gelenlerin tavaf maksadıyla uğrak yeri olan Kâbe’ye yakın bir yerdi. Bu sebeple, oraya gelip-gidenler fazla dikkat çekmeyecekti. Keza merkezi oluşunun, can emniyeti itibariyle burayı daha bir güvenli kıldığı da söylenebilir.

Erkâm (radıyallâhu anh), ilk Müslümanlardandı. Rivayetler’in bazısı ona yedinci Müslüman derken, bazısı da onuncudan sonra İslam’la müşerref olduğunu söyler.392

Kırkıncı Müslüman olarak Hz. Ömer İslam’a girinceye kadar Resûlullah burada kalır ve İslam’ı yaymaya devam eder. Namazlar da cemaatle burada kılınır. Hz. Ömer Müslüman olunca, namazların gizli kılınmasına razı olmaz. Mekke ahalisi üzerindeki itibar ve mehabetine dayanarak, Kâbe’de alenen namaz kılmayı teklif eder. Resûlullah, İslamî inkişafta katedilen merhaleyi de göz önüne alarak bunu reddetmez. Sayıları kırkı aşmıştır, Hz. Ömer gibi, karşılaştığı zaman şeytanın bile yolunu çevireceği kadar celadetli biri de kazanılmıştır; öyleyse gizlenmeye gerek yoktur.

Şu hâlde, Dâru’l-İslam da denmiş olan bu mübarek ev, ilk Müslümanlardan en az otuz kişinin hidayeti bulduğu bir evdir. İbn-i Sa’d, Tabakât’ında sahabîleri tanıtırken “Daru’l-Erkâm’da Müslüman olanları” belirtmeye ayrı bir önem verir.

Dâru’l-Erkâm’la ilgili olarak şunu da kaydedelim: Erkâm, bu evi Allah yolunda vakfeder. Vakıf senedinde “Ev ve etrafındaki arazisinin satılamayacağı, miras bırakılamayacağı” belirtilir.393 Muhammed Hamidullah merhum, bu evi 1932’de ziyaret ettiğini, 1946’da Kâbe’nin avlusunu genişletmek için Suudîlerin bu evi yıktığını belirtir.394

2. Medine Evleri

Rivayetler yakından tahlil edilince, İslam’ın neşrinde Medine’deki birçok evin kullanıldığı görülür. Hz. Peygamber’in hicretine kadar, burada da ev hizmetleri, bir ölçüde gizli ve sessizdir; insanları İslam’a kazanmaya mâtuftur. Böylece Müslüman olan herkes, yeni imanın heyecanı ile kendi evini, bir neşir merkezi olarak, komşularını, akraba ve dostlarını İslam’a kazanmak üzere kullanmış olmalıdır. Resûlullah’ın hicretinden sonra ise, gizlilik söz konusu olmadan bu hizmetler aynen devam etmekten başka, bazı hususi evler bir mektep, bir misafirhane, -daha doğru bir ifade ile- misafirlerine öğretim veren bir misafirhane olarak kullanılmıştır.

Rivayetler, bilhassa okuma-yazma bilenlerin, yenilere muallimlik yapabilecek olanların evlerinin, ihtiyaç duyuldukça öğretim maksadıyla, yaygın olarak kullanıldığını ifade etmektedir. Bir de, bir kısım hizmetler için fiziken daha uygun ve müsait olan evler vardır; onlar da sıkça kullanılmıştır. Buna bazı örnekler vereceğiz.

a. Es’ad ibn-i Zürâre’nin Evi

Akabe Biatı’nda Medîneliler, kendilerine İslam’ı öğretecek bir muallim isterler. Resûlullah, bu maksatla Mekke’nin en yakışıklı, en samimi gençlerinden olan Mus’ab’ı Medine’ye gönderir. Mus’ab (radıyallâhu anh), Medine’de Es’ad ibn-i Zürâre’nin evine iner. Orada, -cahiliye’den kalma husûmet sebebiyle- birbirlerinin arkasında namaz kılmak istemeyen Evsli ve Hazreçli Müslümanlara imam olur ve onlara cemaatle namaz kıldırır.395 Ayrıca Kur’ân okuyarak, İslam’ı, ev ev neşre başlar. Mus’ab, faaliyetlerinde Kur’ân tilavetine öylesine ağırlıklı bir yer verir ki, ismi Kâri’ye, yani “okuyan”a çıkar.

Mus’ab, burada, tıpkı Mekke’de Resûlullah’ın ilk zamanlarda yaptığı gibi, kesinlikle meydanlara çıkıp umumi hitabelerde, kalabalıklara toplu tebliğlerde bulunmaz. Başa baş temaslarla fertleri kazanıp gönülleri ve “ev”leri fethederek büyük başarılara imza atar. O kadar ki, Resûlullah’ın hicretine kadar sessiz sedasız, İslam, Ensâr’ın dar denilen her “geniş aile”sinde kadın ve erkek birkaç taraftar bulacak kadar yaygınlık kazanır.396

Es’ad ibn-i Zürâre’nin evinden hareketle, Mus’ab’ın karşılaştığı ve Kur’ân tilavet etmek suretiyle İslam’a kazandırdığı ilklerden ikisi Üseyd ibn-i Hudayr ve Sa’d ibn-i Muaz’dır. (radıyallahu anhum ecmain) Bunların İslam’a giriş hikâyeleri ibretlidir. Burada kısaca özetleyeceğiz:

Bir gün, henüz müşrik olan Üseyd’le Sa’d, Mekkeli Mus’ab’ın, kendisine ev sahipliği yapan Es’ad’la birlikte, bahçede bir kuyu başında diğer Müslüman olanlarla bir araya gelip konuştuklarını görünce, Sa’d ibn-i Muaz, Üseyd’e:

– Babasız kalasıca! Şu Es’ad’la yanındakine git derslerini ver. Şu adam sanki bizden, zayıf olanları baştan çıkarmaya gelmiş, git mâni ol. Aslında arada Es’ad ibn-i Zürâre olmasa bunu bizzat ben yapacağım. Ama Es’ad’la senin de bildiğin bir hukukumuz var, o benim teyzeoğlum oluyor. Benim müdahalem yakışık almayacak, der.

Bunun üzerine Üseyd ibn-i Hudayr yürümeye başlar. Es’ad onun kendilerine doğru gelmekte olduğunu görünce Mus’ab’a:

– Şu gelen, kabilesinin efendisidir, sana geliyor, Allah ona hidayet versin. der. Yanlarına gelen Üseyd, onlara abus bir çehreyle bakarak:

– Buraya siz, zayıflarımızı baştan çıkarmaya mı geldiniz, yaşamak istiyorsanız buradan çabuk toz olun,” der. Mus’ab ona sakin bir eda ile:

– Oturup dinlemen gerekmez mi? Söylediğimi beğenirsen kabul edersin, beğenmezsen reddedersin, der. Üseyd:

– Haklısın, diye cevap verir ve harbesini yere dikerek yanlarına oturur.

Mus’ab, ona İslam’ı anlatır ve Kur’ân okur. Kur’ân’ı dinlerken yüzünde iman nuru parlamaya başlayan Üseyd:

– Yahu bu söz ne güzel, ne tatlı, demekten kendini alamaz ve sorar:

– Bu dine ben de girmek istesem ne tavsiye edersiniz?

– Yıkan, temizlen, elbiseni de temizle! Sonra gel kelime-i şehâdetle hakkı tasdik et, derler. Böylece oracıkta İslam’a teslim olan Üseyd:

– Geride bıraktığım bir adam var, eğer o size tâbi olursa, kabilesinden tek kişi hâriç kalmaksızın hepsi İslam’a girer. Şimdi size onu yolluyorum! O, Sa’d ibn-i Muaz’dır, der ve harbesini alıp Sa’d’ın yanına gider. Adamlarıyla oturmakta olan Sa’d uzaktan Üseyd’i görünce:

– Allah’a yemin olsun Üseyd, yanınızdan giderken taşıdığından farklı bir sima ile geliyor, der. Yaklaşınca:

– Anlat bakalım ne yaptın, diye sorar. Üseyd, Müslüman olduğunu ilan etmeksizin, Sa’d ibn-i Muâz’ı tatmin değil, bilâkis merakını tahrik edecek şeyler söyler. Maksadı, Sa’d’ın da gidip onları dinlemesini sağlamaktır. Sa’d da, epeyi bir öfke ile harbesini kaparak yanlarına gider. Bakar ki onlar sakin sakin oturuyorlar ve kendisinin onları dinlemesini arzu ediyorlar. Yanlarında durup abus bir çehre ile Es’ad ibn-i Zürâre’ye:

– Ey Ebû Ümâme! Vallahi aramızdaki şu akrabalık olmasa var ya! Sen bunu benden ummazdın, peki sen nasıl oluyor da bizim hoşlanmadığımız bir şeyle haşir neşirsin, der. Es’ad ibn-i Zürare Mus’ab ibn-i Umeyr’e:

– Ey Mus’ab, Vallahi, sana öyle biri geliyor ki, “O sana uyduğu takdirde, arkasındaki aşiretinden iki kişi bile ondan ayrılmaz.” denmişti, der.

Mus’ab, Sa’d ibn-i Mu’az’a:

– Biraz oturup beni dinlemez misiniz? Söyleyeceğimi beğenir arzu ederseniz kabul edersiniz. Beğenmezseniz, biz de hoşlanmadığınız şeyde sizi serbest bırakırız, der. Sa’d ibn-i Muaz:

– Haklısın, der. Harbesini yere dikip dinlemeye oturur. Mus’ab ona da İslam’ı anlatır ve Kur’ân okur.

Es’ad ve Mus’ab demişlerdir ki: “Vallahi, daha o telaffuz eder etmez, yüzünde parlayan nurdan onun Müslüman olacağını anladık.” Sonra Sa’d ibn-i Muaz onlara dönüp:

– Siz Müslüman olup bu dine girince ne yaptınız, der… Oracıkta İslam’a girip gereklerini yapan Sa’d ibn-i Muaz, harbesini alıp doğru, Üseyd ibn-i Hudayr’ın da yanlarında bulunduğu aşiretinin cemaatine gider.

Daha uzaktan onu gören adamları, “Allah’a yemin olsun, Sa’d gittiği sırada taşıdığı yüzden başka bir yüzle dönüyor.” derler. Yanlarına gelince durup:

– Ey Abduleşheloğulları! Beni aranızda nasıl bilirsiniz, der.

– Sen bizim efendimiz (en insaniyetlimiz) ve görüşlerinde en isabetli olanımızsın ve en uğurlu temsilcimizsin, derler. O da:

– Öyleyse Allah ve Resûlüne iman etmedikçe birinizin benimle konuşması helal değildir, haramdır, der.

Râvi der ki: “O gün Benî Eşhel’in bütün kadın ve erkekleri akşama ermeden Müslüman oldular.” [Biz de: “Allah cümlesinden razı olsun, bizlere hesap günü şefaatçi kılsın! Âmin!” diyoruz.]

Yukarıda da temas ettiğimiz üzere, bu suretle, İslam ev ev, Medine’nin her semtine ulaşarak, şehri Resûlullah’ın hicretine hazır hâle getirir.

b. Sa’d ibn-i Hayseme’nin Evi

Fahr-ı Âlem Efendimiz, Medine’yi hicretle şereflendirdiği zaman, daha şehre girmeden, onun bir banliyösü durumunda olan Kuba köyüne inmiş, orada on dört gün kadar ikâmet etmişti.397 Bu esnada Aleyhissalatu vesselam Külsum ibn-i Hıdm’ın (radıyallâhu anh) evinde kalmış olduğu halde halkla olan temaslarını “menzilu’l-uzzâb”, “beytu’l-uzzâb” yani “Bekârlar Evi” diye adlandırılan Sa’d ibn-i Hayseme’nin evinde sürdürmüştür.398 İsmi; bu evin, zamanımızdaki köy kahvelerine tekabül eden, boş vakitlerde bekârların sohbet için toplandıkları bir yer olduğu intibaını verirse de, aslında öyle değildir. Evin sahibi Sa’d ibn-i Hayseme bekârdır399 ve bu ev muhâcir olan Müslüman bekârların kaldığı bir yerdir.400

Resûlullah’ın toplanma yeri ihtiyacını karşılamada başvurduğu bu pratik çözüm, düşünülmeye, ibret alınmaya değer: Müstakil ve daha müsait bir yer tesis edinceye kadar faaliyeti durdurmaktansa, acil ihtiyacı en mâkul yolla gidermek. Nitekim, kaynaklarımız Kuba köyüne bir pazartesi günü inen Resûlullah’ın orada 14 gece geçirdiğini, bu esnada halkla temaslarını hep bu bekâr sahabînin evinde yaptığını belirtir. Ve yine belirtildiğine göre, Resûlullah, gelişinin dördüncü günü Kuba Mescid’inin temelini atmıştır.401

Şu hâlde, ihtiyaç doğunca -mükemmel olanı yapılıncaya kadar- bunu karşılamaya müsait olan mevcut bir evin hemen kullanılıvermesi, benzer ihtiyaç durumlarında başvurulacak bir sünnet olmaktadır. Söz gelimi, günümüzde bile çocuklarımızın daha iyi yetiştirilmelerinde, yeterince müsait fakat çok pahalıya mal olacak teknik teçhizatı tam, konforlu salonlar, dershaneler buluncaya veya tesis edinceye kadar, vakit kaybetmeden pratik, ucuz imkânlara başvurulmasını irşat eden güzel bir örnek olmaktadır. Bir mektep veya konferans salonu yapılıncaya kadar camiler, mescitler, müsait evler, bu maksatla ucuza kiralanacak kahvehaneler vs. emre âmâdedir.

Kuba köyündeki bu ilk ev, Aleyhissalatu vesselam’ın hicretten sonraki faaliyetlerinin de “ev ve mescit merkezli” olarak devamının sembolü olmaktadır. Nitekim, İbn-i Hişâm’ın; kitabında, Muhacirûnun Medine’de yerleştirildiği evler hakkında Menâzilü’l-Muhâcirîn adıyla müstakil bir bahis açıp, bir kısım evler hakkında ayrı ayrı başlıklar atarak bilgi vermiş olması cidden mânidardır.402

c. Ubâde ibn-i Sâmit’in Evi

Suffa’da “kıraat” ve “yazı” muallimliği yapan Ubâde’nin, kendi evini de öğrencilerinin hizmetine açtığını, kaydedeceğimiz müteakip rivayetten anlamaktayız. Buna dayanarak, Resûlullah’ın öğretim işlerinde istihdam ettiği bütün muallimlerin, evlerini bu maksatla, bir mektep gibi kullandıklarını söyleyebiliriz. Ubâde diyor ki:

“Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm), (Müslümanların durumu ile) meşgul olurdu. Öyle ki, Medine’ye bir muhacir geldiği zaman, onu bizden birine teslim eder, o da kendisine Kur’ân öğretirdi. Aleyhissalatu vesselam, yine bir gün bana birisini teslim etti. Onu evde barındırdım. Akşam yemeklerini de beraber yedik. Ben ona Kur’ân okutuyordum. (Öğrenme işi bitince) ailesinin yanına döndü. Ancak, bana karşı borçlu durumda olacağını düşünmüş olacak ki, bana bir yay hediye etti. Ben, ne böylesine kaliteli bir yay ne de böylesine güzel bir hediye görmüştüm. (Hemen kabul etmeyip), Hz. Peygamber’e gelip, durumu anlatarak bu hediyeyi kabul edip etmeme hususundaki fikrini sordum. Aleyhissalatu vesselam, ‘Aldığın takdirde bu, boynuna geçirilmiş bir ateş olur.’ dedi ve almama izin vermedi.”403

d. Remle Bintu’l-Hâris’in Evi

Kaynaklarımız, Medine’ye gelen birçok kalabalık heyetin, Remle Bintu’l-Hâris’in evinde ağırlandığını belirtir.404 Yahudi Şair Ka’b ibn-i el-Eşref’in öldürülmesini müteakip yapılan bir anlaşma için, heyetler bu evde toplanır.405 Esir olarak Medine’ye getirilen Adiy ibn-i Hatim’in kız kardeşi de burada ağırlanır. Keza bir askeri seferde esir olarak getirilen 11 erkek, 11 kadın, 30 çocuk bu eve hapsedilir.406 Hendek Savaşı sırasındaki ihanetleri sebebiyle, Sa’d ibn-i Muâz’ın hükmettiği cezaya mahkum edilen Beni Kureyza ahalisi de bu eve hapsedilir.407 Bunların sayısının 600-750 arasında olduğu408 göz önüne alınınca, evin genişçe olduğu anlaşılır. Belki de bu sebeple, Resûlullah, Hendek Savaşı sırasında, askerleri teçhizde kullanılan, silah, kap kacak, giyecek vs. ihtiyaç maddelerinin artanlarını muhafaza ettiği bir depo olarak da bu evi kullanmıştır.409

e. Ümmü Şerîk’in Evi

Çok misafirin ağırlandığı,410 Resûlullah’ın ashabından pek çok kimsenin uğradığı belirtilen bir ev de, Ümmi Şerîk’e aittir. (radıyallahu anhâ)411 Bu kadın Ensar’ın zenginlerindendir, Allah yolunda çok para harcamaktan çekinmemiştir.412 Bu künyeyi taşıyan birçok kadın olduğu için isminde ihtilaf edilmiş olsa da, konumuz açısından bir kusur teşkil etmez. Esas olan, hususi evlerin İslamî hizmetlerde kullanılmış olmasıdır. Bu ise, bütün rivayetlerin birleştiği ortak noktadır.

f. Her Bilenin Evi

“Yeni”lere bir şeyler öğretecek kadar bilgi ve yeteneği olan “eski”lerin de, İslam’ın bidayetinde, evlerini öğretime açtıklarını gösteren rivayetler var. Halka, belli bir seviyeyi bir an önce kazandırma yolunda ele alınacak umumi bir seferberliğe -yukarıda yer verilen Ubâde’nin beyanları dışında- sünnetten kaydedeceğimiz bir örnek, Taif kuşatması sırasında Müslüman olan kölelerle ilgili uygulamadır. Vâkidî’nin kaydettiği üzere, Taif kuşatıldığı zaman Hz. Peygamber, “Kölelerden kim Müslüman olur, kaleyi terk edip bize katılırsa hür olacaktır!” diye nida ettirir.

Bu çağrı üzerine on küsur köle İslam kampına geçer. Aleyhissalatu vesselam’ın bunlara uyguladığı eğitim tarzı, haklarında kaynaklara, bilgi düşülmemiş olan daha nice benzer uygulamaların varlığını anlamada ve dahi asıl konumuz olan İslam’ın neşrinde hususi evlerin kullanımına örneklik yönüyle gerçekten dikkat çekicidir. Resûlullah, bu kölelerin hepsini azat eder, fakat İslam’ı öğrenmeleri için onları bir grup yapıp başlarına bir muallim vermez. Tam aksine her birini bakım külfetlerini de karşılayacak bir muallime teslim eder ve şu talimatı verir: “Bunlara Kur’ân okutacak, sünnet öğreteceksiniz.”

Vâkidî, on küsur dediği bu kölelerden dokuz tanesinin ismini verir, teslim edildikleri muallimlerden de altı tanesini ismen kaydeder.413

Köleler

Muallimler

1- Ebû

Amr ibn-i Saîd ibn-i ’l-Âs

2- el-Münba’as

………

3- el-Ezrak ibn-i Ukbe

Hâlid ibn-i Saîd

4- Verdân

Ebân ibn-i Saîd

5- Yuhannes en-Nebbâl

Osman ibn-i Affân

6- İbrahim ibn-i Câbir

Üseyd ibn-i el-Hudayr

7- Yesâr ibn-i Mâlik

Sa’d ibn-i Ubâbe

8- Nâfi Ebu’s-Sâib

………

9- Merzûk

………

3. Öğretim Hizmeti Bedava

Burada bir noktaya dikkat çekmek istiyoruz. Yukarıda kaydedildiği üzere, Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm) Efendimiz, okuma yazma öğreten Ubâde ibn-i Sâmit’i, hizmetine mukabil talebesinden ücret manasını taşıyan yay hediyesini kabul etmesini yasaklayıp:

– Aldığın takdirde bu boynuna takılmış bir ateş olur, demişti. Bu hususu burada yeniden ele alıp günümüzün şartlarında istifade edilecek bir yoruma kavuşturmak istiyoruz.

Öncelikle belirtelim ki, her çeşit devlet hizmetinin sistemleştiği müteakip asırlarda, “Öğretme hizmetine mukabil para alınır mı alınmaz mı?” diye ciddi bir problem çıkmış değildir. Daha İmam Malik’ten itibaren âlimler, kahir ekseriyetiyle, başta öğretim olmak üzere, her çeşit dinî hizmete mukabil ücret alınabileceği görüşünde ittifak etmişlerdir.414

Şu halde bu yasağı, maddi imkânsızlıklar sebebiyle, her çeşit devlet hizmetinin imkân nisbetinde bedava ve Allah rızası için yürütülmek zorunda kalındığı kuruluş dönemi şartlarıyla izah edeceğiz. Bir kısım ailelerde, aile halkının, mescide gidebilmek için, ellerinde setrülavrete yeterli tek elbiseyi nöbetleşe giyme durumunda oldukları,415 imam olmasına rağmen, secde esnasında arkasını örtecek yeterlikte elbise giyemeyen kimselerin bulunduğu,416 açlıktan karınlara taş bağlamanın epeyce yaygın olduğu bir cemiyette, -bazı hesaplamalarda- bir çocuğun okuma ücretinin resmi tutarının 400 dirhem civarında olduğu göz önüne alındığında, herkesin çocuğunu okutamayacağı anlaşılır. Bu durumda en uygun olanı, öğretimi bedava kılmaktır, ta ki yeni gelen nesil, okuma-yazma gibi milli varlığın en zaruri meselesinden mahrum kalmasın.

Günümüzde, hamiyet sahiplerinin, bu sünnetten alacağı ibretler var: Muallimlerimiz, -geçici bir dönem için de olsa- bedava veya çok asgari bir ücretle, özel okulların bünyesinde hizmet verebilirler. Özel okullar da, bedava veya masrafları karşılayacak asgari bir ücretle, sayıca daha çok öğrenciye hizmet sunabilirler. Böylece özel okullar, azami verimlilikte daha çok insanımıza hizmet sunmuş olurlar.

Unutmayalım, ilahî inayetin tecellisine, Allah Teâla Hazretleri’nin rızasını elde etme yolunda ortaya koyacağımız fedakârlıklarla hak kazanabiliriz.

Darlık Döneminin Örnek Bir Uygulaması

Zâhir şartlara göre, Türkiye’nin gündeminden zor düşeceğe benzeyen maddi krizler döneminde, eğitim meselelerinin çözümünde bile ibret alınabilecek bir uygulamayı burada hatırlatarak, bahsimize bir renk ve zenginlik katmak istiyoruz: Ebû Musa el-Eş’arî’ın (radıyallâhu anh) anlattığına göre, Resûlü Ekrem Efendimiz şöyle buyurmuşlardır:

“Eş’ariler, gazâda azıkları tükenmeye yüz tuttuğu veya Medine’de ailelerinin yiyeceği azaldığı zaman, yanlarında ne varsa getirip bir yaygıya dökerler. Sonra bunu bir kapla aralarında eşit olarak paylaşırlar. İşte bu sebeple Eş’arîler bendendir, ben de onlardanım.”417

4. Hz. Peygamber Zamanında Ev-Mescitler

İslam’ın bidayetinde, gerek Mekke’de gerekse Medine’de bir kısım hususi evler mescit hizmeti vermiş ve bu evlerden hareketle İslam neşredilmiştir. Rivayetler, bunların bir kısmı hakkında bazı teferruatlı bilgiler sunmaktadır. Bunlardan hareketle bütün evlerin bu çeşit bir hizmet verdiği bile söylenebilir. Şimdi hakkında bilgi olan evleri tanıtacağız:

a. Mekke’de Ev-Mescitler

Resûlullah’a (aleyhissalâtu vesselâm) peygamberlik gelir gelmez, namaz emri de gelmişti. Bu sıralarda ortak mabet olan Kâbe’de, Müslümanların namaz kılmaları mümkün değildi. Rivayetler açık bir şekilde, ilk zamanlarda namazların, evlerde veya dağların arasındaki -Türkçe’mizde koyak denen- düzlüklerde kılındığını belirtirler. Şartların zorlamasıyla evlerde tesis edilen bu ilk “mescitler” hakkında kaynaklarımızda teferruat olmadığı gibi, kendileri de teferruatsız ve sade olmalıdırlar. Yani, Kur’ân okuyup namaz kılmaya tahsis edilmiş, hatta bu maksatla tesis edilmiş sade bir odadan ibarettir.

Hz. Ammâr ibn-i Yâsir ve Hz. Ebû Bekr’in (radıyallahu anhumâ) “ev-mescit”leriyle ilgili rivayetlerinden hareketle, şu hususta iddialı olunabilir: Bu ev-mescitlerin en az bir kısmı, her şeye rağmen müstakildi. Şöyle ki; bu mescitlerde Kur’ân-ı Kerîm dışarıdan işitilecek kadar sesli okunuyordu. Öyle ise böyle bir oda, hane halkının günlük olarak yaşayıp sohbet ettikleri yerlerden ayrı olmalıydı.

Şurası da muhakkak ki, bir kısım rivayetlerde mescit kelimesi “namazgâh” yani namaz kılınan yer manasında kullanılmıştır. Bunları günümüzün “seccâde” kelimesiyle karşılamak da mümkündür. Ancak, aşağıda vereceğimiz örneklerin bir kısmından anlayacağız ki, en azından bazı evlerde müstakil mescitlerin tesisi kesindir. Dolayısıyla evlerde ve hatta iş yerlerinde mescit odası tanzim etmek caizdir, israf sayılmaz, mekruh addedilemez.

1) Mekke’de İlk Ev Mescidi: Ammâr ibn-i Yâsir’in Mescidi

Evlerde hususi mescit tesisi, normalde bir vecibe değildir. Ancak, şartlar bunu gerektirebilir. Vereceğimiz Ammâr ibn-i Yâsir’in mescidi buna örnektir. Önce şunu bilmeliyiz ki, Ammâr ilk Müslümanlardandır418 ve Süheyb’ten sonra altıncı sırada yer almaktadır. Durum böyle olunca, onun ne kadar erken bir devirde Müslüman olduğu ve şartlar gereği “ev”ini hemen mescitleştirdiği anlaşılır. Şu hususu vurgulamak isteriz: Onun evini mescitleştirmesi, ibadetleriyle “eve mescit manasını kazandırmak” şeklinde, sadece manevî anlamda olmamış, eve müstakil bir mescit odası inşa etmek suretiyle fizikî, maddi bir mescitleştirme olmuştur. İbn-i Kesir’in bir kaydını esas aldığımız takdirde bu, İslam’da “inşa edilen” ev mescitlerinin ilkidir: “Ammâr’ın menkıbelerinden biri, onun İslam’da ilk mescit inşa eden kimse olmasıdır.”419 İbn-i Kesîr’in, el-Hakem ibn-i Uteybe’den kaydettiği rivayette bu, Resûlullah’ın Medine’ye hicretinde Kuba’da yapılan ilk mescidin tesisine müteallik ilk fikri ortaya atıp, ilk teşebbüslerde bulunmakla “mescit tesisinde ilklik” olduğu ifade edilirse de, böylesi bir ilklik, diğer bir kısım rivayetlere ters düşer. Resûlullah’ın Medine’ye hicretinden çok önceleri Medine’de müstakil “mescitler” yapıldığını gösteren rivayetler var.420 Muhammed Hamîdullah, diğer bazı kaynaklarda da421 İslam dünyasının ilk mescidi olarak zikredilen bu mescit için, “Anlaşılan kendisine Kâbe avlusunda ibadet etmesine müşrikler mâni olduklarında, o devirde kendi evinde inşa ettirdiğidir.” diyerek İslam’ın Mekke devrinde yapılan ilk mescidi olduğu kanaatini belirtir.422

Bu meselede fazla teferruata inişimizin sebebi, evlerde mescit tesis etme uygulamasının, samimî müminlerce erken dönemlerde ele alındığını göstermek içindir.

2) Hz. Ebû Bekr’in Ev-Mescidi

İslam’ın inkişafında zikri geçen mescitlerden biri, Hz. Ebû Bekir’in mescididir. Bu mescit ilk mescit değilse de ilklerden biridir. Hangi yılda yapıldığı net belli değilse de, Habeşistan muhaceretinden sonra yapıldığı anlaşılmaktadır. Habeşistan’a olan birinci hicretin, Peygamberliğin beşinci yılı Receb ayında olduğu423 göz önüne alınırsa, Hz. Ebû Bekir’in evine mescit inşa etme işinin nübüvvetin beşinci yılından sonralara rastladığı anlaşılır. Şu halde Ammâr’ınki varken buna ilk dememiz uygun olmaz.

Hz. Aişe’nin Buhârî’de gelen bir rivayetine göre, Hz. Ebû Bekir, müşriklerin verdiği sıkıntılara dayanamayarak Habeşistan’a hicret etmek üzere yola çıkar, ancak daha gemiye binmeden yarı yolda rastladığı eski bir dostu (İbnü’d-Dağine veya Duğanna) buna himaye verip geri çevirir. Hz. Ebû Bekir’e dışarıdan görülmeyecek ve sesi işitilmeyecek şekilde olmak şartıyla evinde dilediği gibi namaz kılıp, Kur’ân okuyabileceği belirtilerek bu himaye verilir. Hz. Ebû Bekir bu şartlara uyarak bir müddet evinde namaz kılmaya ve Kur’ân okumaya devam ederse de, zamanla bundan tatmin olamaz. Evinin önüne kapıya yakın bir yere bir mescit inşa eder ve burada namazlarını kılıp, Kur’ân okumaya başlar. Hz. Aişe’nin anlattığına göre, yufka yürekli olan Hz. Ebû Bekir, Kur’ân okudu mu, dayanamaz ağlardı. Onun sesini işiten Mekkeli çocuk, köle ve kadınlar, etrafına üşüşüp onu zevkle dinlemeye başlarlar. Çocuklarının ve kadınlarının fitneye düşeceğinden korkan Kureyşliler, Hz. Ebû Bekr’e himaye veren İbnü’d-Dağine’yi bularak endişelerini anlatıp, himayeyi kaldırmasını söylerler. İbn-i Dağine bunu söyleyince, Hz. Ebû Bekir, “Bana Rabbimin himayesi kâfidir.” diyerek teklifi reddeder.

Bundan sonra Hz. Ebû Bekir, daha önce gitmiş bulunan birçokları gibi Medine’ye hicret etmek için Resûlullah’tan izin ister. Ancak Resûlullah, “Acele etme. Zira ben, hicret için Rabbimin bana izin vereceğini ümit ediyorum.” der. Büyük feraset sahibi Hz. Ebû Bekir (radıyallâhu anh), Aleyhissalatu vesselam’ın kendisini hicret arkadaşı olarak seçtiğini anlayarak yolculukta binecekleri iki deveyi hususi besiye alır ve dört ayın sonunda hicret ederler. O böylece Yar-ı Gâr olma şerefini kazanır. (radıyallâhu anh)424

b. Medine’de Ev-Mescitler

Daha önce “beyt” kelimesi üzerine yaptığımız tahlilden de anlaşılacağı üzere, Kur’ân’ın Müslümanlara kazandırdığı “ev” anlayışının içinde mescit ve mabet manaları da mevcuttur, yani “ev”, aynı zamanda mescit ve mabet manalarını da ifade eder. Buna rağmen İslam’ın ilk başından itibaren -tamamında olmasa bile en azından- bir kısım evlerde müstakil mescitlerin tesis edildiği görülür. Bu nevi teşebbüsler, mahallede, herkesin katılımına açık umumî mescitlerin yokluğundan veya azlığından doğan bir ihtiyaç olmayıp, belirtildiği üzere İslam’ın mesken anlayışından doğan tabiî bir neticedir ve örneklerine Resûlullah devrinde rastlanmıştır. Demek ki Resûlullah Merkezî Mescid-i Nebevî’nin ve onun dışında Medine’de diğer sekiz mescidin varlığına rağmen,425 evlerde mescit tesisine izin vermiştir.

Namazları camide cemaatle kılmanın gereğini vurgulayan şu rivayet de, dinimizin evlerde mescit tesisinin meşru olduğunu gösterir:

Abdullah ibn-i Mes’ud der ki: “Ahirette Allah’a Müslüman olarak kavuşmak isteyen, şu beş vakit farz namazları ezan okunduğu zaman mescitlerde cemaatle kılsın. Bunlar Allah tarafından farz kılınmıştır. Ben hiçbirinizin evinde, içinde namaz kıldığı kendine has mescidinin olmadığını zannetmiyorum. Namazlarınızı evlerinizde (bu hususi mescitlerinizde) kılıp (mahalle) mescitlerinizi terk edecek olsanız, Peygamberinizin sünnetini terk etmiş olursunuz, Peygamberinizin sünnetini terk edecek olursanız dalâlete (sapıklığa) düşersiniz…”426

Bu hadis, ev mescitlerine olan ruhsatı ifade etmekle kalmayıp, bunları kullanma edebini de ifade ediyor: Farz namazlar da bu ev mescitlerde kılınarak, mahalle mescitleri ve cemaat tamamen terk edilmemelidir. Ev mescitleri, nafileler ve bir kısım zaruri durumlarda olmak kaydıyla farzlar için kullanılabilir. Ancak, buralar çocuklar için bir mektep olmalıdır.

Medine’de zikri geçen bazı mescitler şunlardır:

1) Câbir ibn-i Abdillah’ın Ev-Mescidi

Ubâde İbn’s-Sâmit diyor ki: Câbir’e uğramıştık, o mescidindeydi. Bize, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm), şu mescitte yanımıza geldi. Elinde İbn-tâb diye bilinen bir hurma çeşidinin dalı vardı. (Mescide dikkatle) bakınca (kıble duvarında) bir balgam gördü ve hemen yaklaşıp, elindeki dalın ucuyla onu kazıdı…427

2) Hz. Cüveyriye’nin Ev-Mescidi

Bir rivayette Cüveyriye (radıyallahu anhâ) der ki: “Resûlullah bir gün, ben mescidimde otururken o, sabah(ın sünnetin)i kılınca erkenden çıktı, sonra kuşluktan sonra döndü…”428

3) Zeyneb Bintu Cahş’ın Ev-Mescidi

Bazı rivayetler, Resûlullah’ın zevcelerinden Zeyneb Bintu Cahş’ın da Aleyhissalatu vesselam’la henüz evlenmeden önce, evinde bir mescidinden söz etmemize imkân veriyor. Müslim’de geçen rivayete göre, Zeynep Validemiz’e, Aleyhissalatu vesselam’a nikâhıyla ilgili âyetin haberi müjdelenince şükür namazı kılmak üzere “kendi mescidine” gider.429

4) Ümmü Humeyd el-Ensariyye’nin Ev-Mescidi

Ümmü Humeyd (radıyallahu anhâ) Resûlullah’a gelerek, “Ey Allah’ın Resûlü! Ben seninle namaz kılmayı seviyorum, (hâlbuki kocalarımız) biz kadınların sizinle namaz kılmasına engel oluyorlar.”430 der. Aleyhissalatu vesselam, “Anladım, sen benimle namaz kılmak istiyorsun. Ancak senin evinde kılacağın namaz, senin için hücrende kılacağın namazdan daha hayırlı. Mahalledeki namazın senin için, kavminin mescidindeki namazdan daha hayırlı. Kavminin mescidindeki namazın benim mescidimdeki namazdan daha hayırlı.” buyururlar.

Ümmü Humeyd (radıyallahu anhâ), bu cevap üzerine, evinin en arka kısmında bir mescit yaptırır. Vefat edinceye kadar namazlarını orada kılar.431

5) Itbân ibn-i Mâlik’in Ev-Mescidi

Buhârî ve Müslim’de de gelen bazı rivayetlere göre, Itbân’ın gözüne körlük arız olur ve cemaate katılamaz. Bunun üzerine Aleyhissalatu vesselam’a, “Evime bir uğrayıp namaz kılarak bana bir namaz yeri belirlemenizi, ben de orayı kendime namazgâh edinmeyi çok arzu ediyorum.” diye haber gönderir. Resûlullah, bu sahabîsinin gönlünü kırmaz ve bir grup ashabıyla huzur verirler ve ashab kendi aralarında sohbet ederlerken Aleyhissalatu vesselam evde namaz kılarak, Itbân’ın (radıyallâhu anh) teberrüken namazgâh yapacağı yeri belirler.432

Her Evde Mescide Cevaz

Bir kısım sahabîler tarafından bazı farklarla rivayet edilen, fitne zamanında başvurulacak tedbirle ilgili uzunca bir hadisin, İbn-i Mes’ud tarafından rivayet edilen vechinde, evlerde hususi mescitlerin varlığına cevaz ifade eden kısmını aynen kaydediyoruz:

İbn-i Mesud diyor ki: “...(Resûlullah’a: “Haber verdiğiniz fitne) zamanına ulaşacak olsam bana ne tavsiye edersiniz?” diye sordum.

– Nefsini, elini (fitneden) geri tut ve mahallene gir, dedi. Ben tekrar sordum:

– Ey Allah’ın Resûlü! (Fitne) mahalleme de girerse ne yapayım, dedim.

– Evine gir, dedi. Ben tekrar:

– Ya evime de girerse, dedim.

– O takdirde mescidine gir ve şöyle yap, dedi...433

Ashab’tan Ukbe ibn-i Âmir’in şu fetvası da evlerde mescit meselesini aydınlatır: (Ukbe) ay hali gören kadına, namaz vakitlerinde abdest almasını, (evindeki) mescidinin önüne oturup Allah’ı zikir ve tesbih etmesini emreder.434

Her mümin için bir vecibe olmasa da, maddî bakımdan imkânı olan her isteyene evinde, iş yerinde, her an gidip namaz kılabileceği, tedrisat yapabileceği müstakil bir oda-mescit tesisine izin ve teşvik vardır. Böyle bir yerin tanzimi, meskende israf sayılmayacaktır. Bu maksatla, müstakil bir oda tanzim edilirken, sadece bir seccade ile teçhiz edilmekle kalmayıp, burada, hîn-i hacette kullanılmak üzere bir yazı tahtası, boş vakitlerde okumak üzere Kur’ân ve bazı dinî eserler gibi camilerde bulunması mûtat olan bir kısım kitaplar vs. de konmalıdır.

5. Mektep ve Medrese Mescitler

Şurası muhakkak ki, İslam’ın neşrine, mescitler de büyük katkıda bulunmuştur. Başlangıçtan itibaren, mescitler, sadece ibadet için kullanılmamış, İslâmî ilimlerin halka öğretilmesinde bir mektep gibi hizmet vermiştir. Mescitlerin bu rolü, günümüze kadar devam ettiği gibi, bunun kıyamete kadar devam edeceği de kesindir. Bunun için Resûlullah, Medine’ye gelirken daha yolda, ilk uğrak yeri olan Kuba köyünde bir mescit temeli atmakla işe başladığı gibi, Medine’ye varır varmaz, daha devesinden inmeden, devesinin çöktüğü mekânı, Medine’de inşa edeceği mescidin yeri olarak belirlemiştir. Aleyhissalatu vesselam, sağlığında, Medine’deki mescitlerin sayısını dokuza çıkarmakla kalmamış, Medine’nin yakın çevresinde kırka yakın mescit açmış, İslam’a giren kabilelere yazdığı mektuplarla, her kabilenin kendi bölgesinde mescit açmalarını emretmiş, hatta açmayanlara savaş açabileceği tehdidinde de bulunmuştur.435 Resûlullah döneminin en mühim mescidi elbette ki Mescid-i Nebevî’dir.

a. Mescid-i Nebevî

Medine’ye hicretle, öğretim işi daha sistemli hale getirilmiştir. Bu maksatla, hususi evlerden ayrı olarak, Resûlullah, Medine’ye gelir gelmez, planını bizzat yapıp temeline ilk taşı merasimle attığı436 ve inşasında da bedenen çalıştığı Mescid-i Nebevi’yi merkez ittihaz etmiştir. Bu mescit, o zaman için tam bir kültür merkezidir: Buluşmalar, ibadetler, kavuşmalar, problemlerin halli, istirahatler orada yapılmaktadır. Bütün bunlara ilaveten, mescidin arka kısımında suffa denilen bir bölüm tesis edilir. Bekâr ve sığınacak bir yakını bulunmayan muhacirler ile, Medine’nin yerlilerinden ilim âşığı -meselâ Ebû Saîd el-Hudrî gibi- bazı gençler orada kalır. Aleyhissalatu vesselam, burada kalanların iaşe ihtiyaçlarıyla da yakından ilgilenir. Akşamları bunları ikişer üçer gruplar halinde müsait ailelere dağıtır, yemeklerini orada yemelerini sağlar, kalanları da kendisi evine götürür, yemek ikram ederdi. Buraya Kur’ân ve yazı öğretecek muallimler tayin etmişti. Bizzat kendisi de, onlara fıkıh ve sünnet öğretiyordu.

b. Diğer Mescitler

Resûlullah’ın uygulaması ile başlayan, büyüklere “Mescitte öğretme” hizmeti Aleyhissalatu vesselamdan sonra da beş asır boyu mescitlerde devam edecektir. Bu meyanda, bazı camiler, daha inşaatlarında yer verilen eğitim-öğretim faaliyetlerine yönelik farklılıklarla emsalleri arasında temayüz etmiş, şöhret kazanmıştır. Bunlardan bazılarını söyle hatırlatabiliriz:

1- Şam’da Ümeyye Camiî, 88/706-96/714 yıllarında inşa edilmiştir.

2- Kahire’de Amr ibn-i el-As Camiî, hicri 21/641 yılında inşa edilmiştir.

3- Mansur Câmiî, hicri 145/72’de inşa edilmiştir.

4- El-Ezher Camiî, Kahire’de hicrî 360/970 yılında cami olarak inşa edilmiş; 378/988’den beri tedris hizmeti vermektedir.

Konumuzun yanlış anlaşılmaması için hemen şunu belirtelim: Beş asır boyunca mescitler bünyesinde devam ettiğini belirttiğimiz öğretim, daha ziyade yüksek öğretimdir. Değilse, çocuklara yönelik “temel eğitim” manasında eğitim ve öğretim veren ve “küttâb” denilen bugünkü “ilk mektep” veya “ilkokul”a tekabül eden müesseseler, Resûlullah’ın vefatından sonra, Ashab döneminde ortaya çıkmıştır. Hatta bu küttablarda bugünkü yazı tahtası, tebeşir, silgi gibi malzemelere tekabül eden malzemeler dahi mevcuttur.437

c. Medrese (Üniversite) Evler

Kur’ân-ı Kerim’in yer verdiği “evlerin kıble kılınması” tabiri bizi, evlerin mescitleşmesi ve mescit hizmetlerinin evlerde yürütülmesi fikrine ulaştırdığı için, mescitlerin verdiği öğretim hizmetlerinin evlerde verilmesi hususuna ve dolayısıyla evlerin öğretim hizmetleri noktasında taşıdığı öneme dikkat çekmemiz gerekiyor.

İslam dünyası, müstakil “medrese”lere geçmeden önce, yüksek tedrisatı sadece mescitlerde yürütmüş değildir. Daha önce temas edildiği gibi bu eğitim, Resûlullah döneminden yani “bidayet”ten itibaren, hususî evlerde, zengin konaklarında, üst idarecilerin saraylarında aralıksız devam etmiştir. Emeviler zamanında, halifelerin her branşa mensup ilim adamlarını koruduğu, çocuklarını yetiştirmek üzere, ülemanın saraya celbedildiği bilinmektedir.

Her ilim adamının evinin de, tıpkı Resûl-i Ekrem’in Hâne-i Saadetleri gibi, gayr-ı resmî ve hususî bir medrese gibi, bazen paralı, bazen bedava olmak üzere öğretim yeri olduğu da bilinmektedir. Buna canlı bir örnek, meşhur muhaddis İmam Buhârî’nin bir menkıbesidir: Buhâra valisinin, İmam Buhârî’yi çocuklarına hadis öğretmesi için saraya davet etmesine mukabil, İmam Buhârî, “İlmi sultanların ayağına götürerek tezlîl edemem, ilmî meselelerde ihtiyaç duyduğu bir şey varsa mescidime veya ‘evime’ gelir.” diye cevap verir.438

Âlim evlerinin her biri, medrese hizmeti vermeye devam ederken, beşinci hicri asra gelindiğinde, bir kısım âlimlerin adına müstakil medreselerin tesis edilmesi söz konusudur. Hususî mahiyette olan bu nevi kuruluşların ilki sayılabilecek İbn-i Furat Medresesi’ni, 406/1058’de açılan Beyhakî medresesi takip eder.

Bundan sonra, devreye devlet eliyle açılan medreseler girecektir. Bunlardan ilki, Bağdat’ta, Selçuklu hâkanlarından Nizâmu’l-Mülk tarafından -Sünnî akîdeyi Şiîliğe karşı korumak maksadıyla- 457’de inşaatına başlanıp 459/1066’da tamamlanan Nizâmiye Medresesi’dir. Kurucusuna izafeten Nizâmiye denilen bu medresenin emsalleri, Sünnî merkezlerde kısa zamanda Nizâmiye Medreseleri adıyla çoğalacaktır.

Ev hizmetlerinin önemini belirtme bakımından yine hatırlatmada fayda var. Önce Batı’da, oradan da atlayarak dünyada pek ciddi inkılapların başlangıcı ve tetiklenmesi sayılan Fransız ihtilal-i kebîri de, önce evlerde ve aydınların hususî salonlarında pişirilip geliştirilen, sonra dışarıda son noktası konan bir vaka olarak bilinmektedir.

351 Mefâtîhu’l-Gayb, 8/154

352 Kur’ân’da değişik şekillerde olmak üzere mescit 28 kere, beyt 56 kere, musallâ 1 kere geçer.

353 İbn-i Kesir, Tefsiru’l-Kur’âni’l-Azîm, 2/75

354 İbn-i Hacer, Fethu’l-Bârî, 2/67

355 Teferruat için Hz. Peygamberin Sünnetinde Terbiye adlı kitabımıza bakılmalıdır s. 416-450

356 Havel, J. E. Habitat et Logement, PUF, Paris 1974), Bkz.: H.P.S.T. s. 433

357 Esefle kaydedelim ki, bu çalışmamızı hazırlamakta olduğumuz 2003 ve 2004 yılları esnasında, bazı medya kanallarında, yurdumuzun bir kısım yerlerinde kadınlara mahsus kahvehanelerin açıldığına dair haberleri takip ettik. Bunlar kadınları yetiştirmeye yönelik bir teşebbüsün, bazı T.V. kanallarınca magazinleştirilip dejenere edilerek haberleştirilmesi midir tam anlaşılmadı.

358 Suyutî, el-Câmi’u’s-Sağır, 228. h; Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, 8/111

359 İbn-i Hişâm, es-Sîre, 1-2/263

360 İbn-i Hacer, İsâbe, 2/33

361 Münâvi, Feyzu’l-Kadîr, 5/518-519

362 Tirmizi, İlim 19; İbn-i Mâce, Mukaddeme 17

363 Bu konuyu, İslamda Zaman Tanzimi adlı kitabımızda etraflıca tahlil ettik (s. 123-142)

364 Müslim, Salâtu’l-Müsâfirîn 212; Tirmizî, Sevâbu’l-Kur’ân 2; İbn-i Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, 1/58-59.

365 Dârimî, Sünen, 2/308

366 Buhârî, Salât 52, Ezan 81, Teheccüt 37; Müslim, Müsâfirîn 208-213; Muvatta, Sefer 73; Nesâî, Kıyâmu’l-Leyl 1; Tirmizî, Salât 213.

367 Buhârî, Salât 52

368 İbn-i Mâce, İkâmet 186

369 Bkz.: Buhârî, Ezân 81, İ’tisâm 3; Müslim, Müsâfirîn 213; Tirmizî, Salât 203; Muvatta, Salâtu’l-Cemâ’a 4

370 Müslim, Salâtu’l-Müsâfirîn 210

371 Müslim, Eşribe 103

372 İbn-i Mâce, Mukaddime 17; Dârimî, Mukaddime 32

373 Müslim, Zikr 79; Ebû Dâvûd, Vitr 24; Tirmizî, Da’avât 117; Nesâî, Sehv 94; Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned 1/258, 353; 6/325, 430

374 Sahihu ibn-i Hibbân, 2/98, 827. h.

375 Elbette böyle demekle zikri tamamen terk edelim demek istemiyoruz. Nitekim zikredilen hadisler de bize, nafile zikirleri terk etmeyi değil, zikrimizi özlü kelamlarla yaparak zaman tasarrufunda bulunmayı irşat buyurmaktadır.

376 Ebû Dâvûd, Salât 325, 1388. h.

377 Ebû Dâvûd, Salât 325, 1390-1391 hl.

378 Dârimi, Fezâilu’l-Kur’ân 1

379 Sünühât, s. 29.

380 Tirmizî, Fiten 7, 2168. h.

381 Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned 4/278

382 Tirmizi, Fiten 7, 2166. h.

383 Bkz.: Zuhaylî, Vehbe, İslam Fıkhı Ansiklopedisi, tercüme: Heyet, Risale. İstanbul 1994, 2/270.

384 Bkz.: K.S.M.T.Ş. 3/130

385 Müslim, Zikr 38; İbn-i Mâce, Mukaddime 17, 225. h. Bkz.: K. S. M. T. Ş. 3/227

386 Bkz.: Race et Histoire, Gonthier, Paris, 1961, p. 13-17, 69-77).

387 İbn-i Kesîr, Sire, İsa’l-Bâbi’l-Halebi, Kahire, 1964. 1/457

388 es-Sîre, 1-2/315

389 Müslim, Salât 145; Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned 1/23, 215; İbn-i Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, 4/360.

390 Bkz.: İbn-i Hişam, es-Sîre, 1-2/251-252, İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 3/210

391 İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 4/147-148

392 Bkz.: İbn-i Hacer, İsâbe 1/28; Hâkim, el-Müstedrek, 3/502-503, İbn-i Sa’d, et-Tabakat, 3/242-243, İbn-i Hişâm, es-Sîre, 1-2, 253; İbn-i el-Esîr, Usdü’l-Gâbe, 1/74

393 İbn-i Sa’d, et-Tabakat, 3/242-243; Hâkim, el-Müstedrek, 3/503

394 İslam Peygamberi, 1/98-99

395 İbn-i Hişâm, es-Sîre, 1-2/434

396 İbn-i Hişâm, es-Sîre, 1-2/436-437

397 Buhârî, Salât 47

398 İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 2/346

399 Semhûdî, 1/246

400 İbn-i Hişâm, es-Sîre, 1-2/493

401 İbn-i Hişâm, es-Sîre, 1-2/494

402 İbn-i Hişâm, es-Sîre, 1-2/476-80

403 Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 5/324

404 İbn-i Sa’d 1/200-204

405 Hamîdullah, Vesâik 14-c

406 Vâkıdî, Megâzî, 3/975

407 İbn-i Hacer, İsâbe, 4/305, İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 7/115

408 Vâkidî 2/517-18

409 Vâkidî, Megâzî, 2/513

410 Müslim, Fiten 19

411 Müslim, Talak 38

412 İbn-i Hacer, İsâbe 4/450

413 Vâkıdî, Megâzî, 3/931-932

414 Kaabisî, s. 41-43

415 İbn-i Hacer, el-İsâbe, 4/342

416 İbn-i Sa’d, et-Tabakat, 1/337, İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 2/30, 3/155-156, 4/227, 301-302.

417 Buhârî, Şirket 1; Müslim, Fezâilu’s-Sahâbe 167

418 İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 4/130

419 İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 4/133

420 Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, 2/23; el-Metâlib 4/140

421 Belazurî, Ensâb 1/162, Nu: 364-5, İbn-i Kesîr, el-Bidâye, 7/311

422 İslam Peygamberi, 1/98

423 İbn-i el-Esîr, el-Kâmil fi’t-Târîh, 2/77

424 Bkz.: Buhârî, Kefalet 4, 372-373

425 Belâzurî, Ensâb, 1/273, Nu. 638

426 Müslim, Salât 659; Nesaî, Salât 50; Ebû Dâvûd, Salât 47

427 Bkz.: Ebû Dâvûd, Salât 22, (485. h.); Müslim, Zühd 74. (3008. h.)

428 Müslim, Zikr 79

429 Müslim, Nikâh 89; İbn-i Sa’d, et-Tabakat, 8/104

430 İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 6/323

431 Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 6/371; Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, 2/33-34 (sahih)

432 Buhârî, Salât 47; Müslim, İman 54-55

433 Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 1/448; İbn-i Kesîr, Fiten, 1/39-40

434 Dârimî, Tahâret 101

435 Bu mevzuyu geniş olarak, kaynaklarını da göstererek, Hz. Peygamber’in Okuma Yazma Seferberliği adlı kitabımızda tahlil ettik. (s. 88-101)

436 Hâkim, Müstedrek, 3/96-97 z.

437 Teferruat için Peygamberimizin Okuma Yazma Seferberliği adlı kitabımız görülebilir, (s. 108-109)

438 İbn-i Hacer, Hedyü’s-Sâri, 2/265

8. BÖLÜM
UMUMİ SORUMLULUK

Sorumluluk Herkese Ait439

İslam, aslında bir misyon dinidir. İslam’ın her mensubu, her mümin, Allah’ın kendisine lütfetmiş olduğu hidayeti başka insanlara da duyurmakla görevlidir. Buna Kur’ân’da, “Siz insanlar için ortaya çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz, mârufu (iyilikleri) emreder, münkerden (kötülükten) men eder ve Allah’a inanırsınız.” (Âl-i İmrân, 3/110) âyetiyle yer verilir. Emr-i bi’l-mâruf, bazı kayıtlarla da olsa, bütün İslam mezhepleri tarafından kabul edilen bir vecibedir.440 Kur’ân, mârufun (iyiliklerin) insanlara duyurulup, onların teşvik edilmesi, münkerin de yaygınlık ve bilhassa aleniyet kazanmaması için ciddi uyarılarda bulunur. “Öyle bir fitneden kaçının ki geldiği zaman içinizden sadece zâlimlere isabet etmez (hepinizi vurur) (Enfâl, 8/25).”

Fazla tereddüt etmeden söylenebilir ki, bu fitne, münkerler, haramlar aleniyet kazandığı halde buna müdahale edilmeyen zamanların fitnesidir, veya bu hal, -en azından, kaydedeceğimiz şu hadis göz önüne alındıkta- ilahî kelamla dikkat çekilen bu müthiş fitnenin bir vechidir:

Hz. Ali (radıyallahu anh) anlatıyor: “Resulullah aleyhissalatu vesselam (bir gün): “Gençlerinizin fıska düştüğü, kadınlarınızın azdığı zaman haliniz ne olur? Diye sormuştu. (Yanındakiler hayretle):

– Ey Allahın Resulü, yani böyle bir hal mi gelecek? dediler.

– Evet, hatta daha beteri!” buyurup devam ettiler: “Emr-i bi’l-ma’rufta bulunmadığınız, nehy-i ani’l-münker yapmadığınız vakit haliniz ne olur?” diye sordular. (Yanındakiler hayretle):

– Yani bu da olacak mı? dediler.

– Evet! Hatta daha beteri! Buyurdular ve sormaya devam ettiler:

– Münkeri emredip, mârufu yasakladığınız zaman haliniz ne olur? (Yanında bulunanlar iyice hayrete düşerek):

– Bu mutlaka olacak mı? dediler.

– Evet! Hatta daha beteri!” buyurdular ve devam ettiler:

Mârufu münker, münkeri de mâruf addettiğiniz zaman haliniz ne olur? (Yanındakiler):

– Ey Allah’ın Resulü! Bu mutlaka olacak mı? dediler.

– Evet olacak! Buyurdular.441

Evet, şüphemiz olmasın, emr-i bi’l-marufun terki, münkerlerin alenen işlenmesini ve cemiyeti yıkıma götürüp herkesi yere serecek fitnelerin gelmesine sebep olacaktır.

Hadislere göre de, ortada görülecek münkere herkesin, durumuna göre eliyle, diliyle müdahale etmesi gerekir. Hiçbir şey yapamayanın, kalben, vicdanen onu benimsemeyip reddetmesi gerekir. Keza umumiyetle bilinen bir hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Ya mârufu emreder, münkerden de nehy edersiniz, yahut Allah, şerirlerinizi, hayırlılarınıza musallat edecektir. O zaman hayırlılarınız dua etse de duaları kabul edilmez.442

Yani bir kısım âyet ve hadislere göre, cemiyetin salâhından bir bakıma herkes sorumludur. Ferdin huzuru için kendisinin iyi olması yetmez, başkaları da iyi olmalıdır ve fert, imkân nispetinde, gördüğü kötülüklere müdahale etmeli, onları düzeltmeye çalışmalıdır.

Komşu Sorumluluğu

İyiliği emretmek, kötülüklerden menetmek, şüphesiz teferruatı olan bir konudur. İslam âlimleri, bazı şartlarda bunu yapmanın her Müslüman’a vacip olduğunu belirtmişlerdir. Biz hakikatlerin neşri hususundaki, İslam’ın temel prensibine böylece dikkat çektikten sonra, konunun bizi ilgilendiren bir kesitini daha yakından ele alacağız: Komşuluk Mesuliyeti. Evet, hemen özetlemek isteriz ki, bazı rivayetlerden hareketle, bilinmesi gereken ve farz-ı ayn da denilen, herkes için şart olan bilgileri öğrenmek; İslam dini tarafından, nasıl ki her insan üzerine farz kılınmışsa, aynı bilgileri -komşulardan başlamak üzere- bilmeyenlere öğretmek de bir farz kılınmıştır denebilir. Yani zaruri bilgileri bilmeyenin öğrenmesi kadar bilenin de öğretmesi dinî bir vecibedir.

Evet, Resûlullah’tan gelen bir kısım hadisler, kişiyi sadece ailesinden sorumlu tutmakla kalmıyor, komşusundan da sorumlu kılıyor. Hadiste görüleceği üzere bu, sadece mârufu emir, münkerden nehiy manasında, kısmen sınırlı bir davranış olmaktan daha geniş bir eylem; komşuya dinin öğretilmesi, dinde şuurlu kılınması manasında ciddi bir gayrete girme sorumluluğudur. Şu hadis bu hususta mânidardır: “Ebzâ el-Huza’î (radıyallâhu anh) anlatıyor:

“Bir gün Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) ayakta (…) şu hitabede bulundu: ‘Bir kısım insanlara ne oluyor ki, komşularıyla ilgilenip onlara bilmediklerini öğretmiyorlar, dinî konularda onları bilgilendirmiyorlar, kapalı meseleleri açıp onları şuurlandırmıyorlar; mârufu emredip münkerden sakındırmıyorlar. Bazı insanlara da ne oluyor ki, bilmediklerini komşularından öğrenmiyorlar, dinleri hakkında onlardan bilgi edinmiyorlar ve kapalı meselelerde şuur ve anlayış sâhibi olmuyorlar! Ruhumu elinde tutan Yüce Zât’a yemin olsun! Ya berikiler komşularına bilmediklerini öğretirler ve onları dini konularda bilgilendirirler, idrak ve şuurlarını açarlar, onlara emr-i bi’l-mâruf ve nehy-i anilmünkerde bulunurlar, berikiler de komşularından bilmediklerini öğrenirler, dinî hususlarda bilgilerini artırırlar, kapalı meselelerin şuur ve idrâkine ererler, ya da ben, onlara olan cezamı tâcil edip daha dünyada iken belalarını veririm.’ Aleyhissalatu vesselam bunları söyledikten sonra, (minberden) indi ve evine çekildi.”443

1. “Şuurlu Bilen”in Sorumluluğu Önceliklidir

Yukarıda kaydedilen hadîs, akla şöyle bir soru getirmektedir: İslam’ı bilen ve gereklerini yerine getiren yani şuurlu müslman’ın, komşusuna farz-ı ayn ve hatta farz-ı kifaye bilgileri öğretme sorumluluğu, bunları bilmeyen gâfil kimseye terettüp eden “öğrenme sorumluluğu”ndan daha önemli ve daha öncelikli bir sorumluluk mu?. Evet kaydettiğimiz hadis, bizi, şuurlu kimseye öncelikli bir sorumluluk yüklendiği kanaatine sevketmiştir. Gerekçe olarak da şu söylenebilir: “Şuurlanma nimetine mazhar olan kimse, -hadiste de görüldüğü üzere- gaflette olan ve belki de kendi kendine böyle bir şeyi araştırma ihtiyacını dahi kolay kolay hissemiyecek durumda olan kimseyi, tebliği ile harekete geçirerek gafletten uyanmaya, araştırmaya ve gerçekleri öğrenmeye başlatmış olacaktır. O, bu hizmeti yerine getirmezse öbürü cehaleti ve gafleti içerisinde yuvarlanmaya devam edecektir. Belirtilen bu nokta, kaydedilen hadisin elfazında çok açık değilse de hadisin üslubundan bu anlaşılmaktadır

Yine kaynaklarda geçen rivayetlerden anlıyoruz ki, Aleyhissalatu vesselam’ın şuurlulara yönelik bu çeşit uyarı ve teşvikleri, o devir Müslümanlarında, zarurî bilgilerin ve dinî irfanın yaygınlaşmasında fevkalâde müessir olmuştur. Bu rivayetlerden biri, yukarıdaki hutbenin tesiriyle meydana gelen bir vakayı haber vermektedir. Taberânî’de gelen rivayete göre,444 kendileri fakih olan, yani İslam’ı iyi bilen Eş’arîlerin kulaklarına Resûlullah’ın bu uyarısı ulaşınca, henüz cahil ve kaba durumda olan bedevî komşularını hatırlayıp, sorumluluk telaşına düşerek Aleyhissalatu vesselam’a gelirler ve işittiklerinin gerçekten Resûlullah tarafından söylenmiş olup olmadığını tahkik ederler. Fahr-i Âlem, aynı sözleri tekrar ederek onlara komşularının o hâllerinden sorumlu olduklarını beyan eder. Eş’arîler, bunun üzerine, Aleyhissalatu vesselam’dan bir yıl mühlet isterler. O da onlara, “komşularına, bilmedikleri şeyleri öğretip onları dinde bilgili ve anlamadıkları hususlarda şuur sahibi kılmak üzere” bir yıl mühlet verir ve şu mealdeki âyeti okur: “İsrailoğullarından inkâr edenler, Dâvûd’un ve Meryem oğlu İsâ’nın diliyle lanetlenmişlerdi. Bu, onların isyanları ve taşkınlıklarından ileri gelmişti. Birbirlerinin yaptıkları fenalıklara mâni olmuyorlardı. Yapmakta oldukları ne kötü idi.” (Mâide, 5/ 78-79).

2. Komşu Sorumluluğunun Çocuklarımızın Eğitimine Bakan Yönü

Komşudan sorumlu olarak onların da bilgili, şuurlu ve istikamet üzere olmalarını sağlama işi, asıl sadedinde olduğumuz aile eğitimi ve ailevî sorumluluğumuzu yerine getirme meselesi açısından ayrı bir önem taşır. Ailemizin ve hele de çocuklarımızın yetişmesinde komşunun desteğine ve iş birliğine muhtacız. Şöyle ki, insan medeni bir varlıktır, tek başına olamaz. İçtimaî bir çevre içinde yetişir, şahsiyetini bulur, varlık ortaya koyar. Hele çocukların eğitiminde komşular daha bir önem arz eder. Onlar komşu çocuklarıyla arkadaşlık içinde büyüyeceklerdir. Ayrıca, çocuk terbiyesinde en mühim unsur arkadaştır. Dinî yaşayışta hassas ve şuurlu ailelerin çocuklarıyla, gevşek, ihmalkâr, sefih ailelerin çocukları elbette bir olmayacaktır. Hatta, çocukların daha iyi yetişmesi için ortaklaşa hoca tutmak, seminerler, kurslar, geziler, seyahatler organize etmek gibi terbiyevî problemlerin çözümünde kafa dengi, işbirliği yapabileceğimiz komşulara ihtiyaç olacaktır. Bu da, “komşu sorumluluğu” duygusuyla komşularımıza göstereceğimiz uzun vadeli ilginin sonucu hazırlanmış sevgi, saygı, güven ve dayanışma ortamıyla mümkündür. Aksi hâlde, terbiye meselelerinde kendileriyle uyum içinde olduğumuz komşularımız yoksa, iyi çocuk yetiştirmek, saksıda gül yetiştirmekten daha zor bir hâl alır.

Böylece, Aleyhissalatu vesselam’ın, komşu ile iyi münasebetler içinde olmayı netice verecek tavsiyelerinin önemi daha iyi anlaşılmış olacak:

“Kişinin saadeti sâlih komşu, uysal binek ve geniş meskene bağlıdır.”445

“Allah ve âhirete inanan, komşusuna eza vermesin.”446

“Nefsim elinde olan Allah’a kasem ederim ki, bir kul, kendisi için sevdiğini komşusu için de sevmedikçe… (hakiki) mümin olamaz.”447

“Komşusu açken kendisi tok olan kimse (kâmil) mümin değildir.”448

“Cebrail aleyhisselam, komşu hususunda, o kadar ısrarlı ve devamlı tavsiyede bulundu ki, komşuyu komşuya vârisler kılacak zannettim.”449

Çevre şartları gereği İslam’ı yaşamada acze düşmüş kimselerin kurtarılması meselesinde sorumluluk yükleyen şu âyeti bir kere daha hatırlatmanın yeridir: “Size ne oluyor da: ‘Rabbimiz! Bizi, halkı zâlim olan bu şehirden çıkar, katından bize bir sâhip gönder, katından bize bir yardımcı lutfet.’ diyen zavallı erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda ve Allah yolunda savaşmıyorsunuz?” (Nisa, 4/75).

Gerek şahsî huzurumuz ve gerekse çocukların iyi bir terbiye almasında komşular arası münasebet son derece önemli olduğu için olacak, komşulara kaşı Resulullah’ın en ziyade üzerinde durduğu ve ısrarla tavsiye ettiği husus “sabır”dır. Öyle ki komşusunun verdiği sıkıntıdan şikayet etmek üzere kendisine baş vuran bir zâta üç ayrı sefer: “Sabret!” diyerek geri çevirir. Dördüncü gelişinde evindeki eşyaları yolun ortasına çıkarıp, başında oturup, gelip geçenlerden: “Bu hal nedir?” diye soranlara durumu anlatması mahiyetinde bir eylem tavsiye eder. Anlaşılacağı üzere yapılan tavsiye, komşuyla muhatap olmak, münâkaşa etmek, veya küsmek, kalbini kırmak, misliyle mukabelede bulunmak tarzında kavgaya götürecek tarzdan bir şey olmaktan ziyade, kamu vicdanını harekete geçirerek, yaramaz komşuyu yaptığından pişmanlık duyarak özür dilemeye sevkedecek mahiyette bir eylemdir ve netice, öyle de olur.450 Bu vesile ile, bir konferansımız akabinde -sıkça rasladığımız nevden- dinleyicilerden biri, konumuzla ilgisi olmadığı halde, bu hadisi kısmen hatırlayarak, “Uydurma olabilir mi?” mânasında itirazî bir üslupla sormuştu; hadisi, lafzî mânasıyla anladığı için mantıksız bulan bu zata, Nebevî tavsiyeyi, bu konuda gelen diğer hadisler muvacehesinde yorumlarsak maksadın “sabra devam” mesajını vermek olduğunu, komşuyla çatışmaya girmemek için takip edilmesi gereken uzun vâdeli bir strateji olarak anlaşılması gerektiğini belirttim. Bunun üzerine: “Bu yönünü hiç düşünmemiştim” diyerek hadisin günümüz şartlarında ne kadar önemli olduğunu ifade etti.

Sadece Manevî Sorumluluk mu?

Yukarıda kaydettiklerimiz, komşuların ilmî-ahlakî-imanî, yani bir kelime ile, manevi durumlarının gelişmesindeki sorumluluğu nazarlarımıza sunmaktadır. Ancak belirtmek gerekir ki, çevremizdekilerin maddi durumu, maddi ihtiyaçları da, üzerimize bir başka sorumluluk getirmektedir. Hatta bu sorumluluk, manevi eksikliğin tamamlanma gayretlerinde ortaya çıkacak maddi problemlerin çözümünde de söz konusudur. Hz. Ömer’in sunduğu şu kıymetli bilgiye dikkat edelim: “… Hz. Peygamber’e, ashabından ihtiyaç sahibi bir grup gelince, imkânı geniş olanlara şöyle bir nazar atar ve, ‘Falan senin yanında olacak!’ derdi...” Bu bilgiyi bize sunan Hz. Ömer, rivayetinin devamında, Habbâb ibn-i el-Eret’in, bu maksatla Saîd ibn-i Zeyd’e verildiğini belirtir.451 Resûlullah’ın ilim tahsili için Suffa’da kalanların maddi ihtiyaçlarıyla ciddi şekilde ilgilendiğini, akşam yemeklerini yemeleri için gönüllülerin, oradakileri birer, ikişer, üçer… evlerine götürmesinden sonra geride kalanları kendisinin evine götürdüğünü ve bazen bunların on kişiden fazla olduğunu bir kere daha hatırlatmanın yeridir.452

Burada kaydedilenlere ilaveten, daha önce zikredilen, Taif kuşatması sırasında, çağrı üzerine İslam cephesine iltica eden on kadar kölenin iaşe ve talimi için ailelere dağıtılma örneği de göz önüne alınınca şunu diyebiliriz: Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm), eğitim-öğretim meselesinde ortaya çıkan maddi problemlerin çözümünü, “Komşusu aç iken kendisi tok olan (hakiki) mümin değildir.”453 hadisinden anlaşılacak bir tavsiyenin hassas kalplerde hâsıl edeceği hasbî tesire bırakmamış, daha cezrî, daha müşahhas tedbirlerle fiilen çözmüştür.

439 Emr-i bi’l-mârufla ilgili teferruatı “Anarşi” adlı kitabımızın ilgili kısmında etraflıca tahlil ettik. (s. 113-129)

440 Cürcânî, Şerhu’l-Mevakıf, 8/374

441 Müslim, İmân 78; Ebû Dâvûd, Salât 232; Nesâî, İmân 17; İbn-i Mâce, İkâmet 155.

442 Tirmizi, Fiten 9

443 İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 1/56, İbn-i Hacer, Buhârî’nin, bu hadisi senet yönüyle sâlih bulduğunu belirtir, bkz.: İsâbe, 1/17

444 Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, 1/164

445 Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 3/407-408; Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, 8/163

446 Buhârî, Rikak 24, 8,125

447 Müslim, İman 72

448 Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, 8/167 (sikât)

449 Bkz.: Buhârî, Edeb 28; Tirmizî, Birr 28

450 Bu hâdise kaynaklarda farklı şekillerde anlatılır, Bak. Kenzu’l-Ummâl 9/183-187, Heysemî, 8/163-170, el-Cîlânî, Fazlullahu’s-Samed, 1/189-221, el-Müstedrek 4/165-167.

451 İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 4/150

452 İbn-i Hacer, Fethu’l-Bârî, 14/64; Ali el-Müttakî, Kenzu’l-Ummâl, 9/162.

453 Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, 8/167

9. BÖLÜM
TERBİYEDE BAZI ESASLAR

Temhîd

Buraya kadar anlatılan meseleler, esas ve çoğunluk itibariyle nazariyattır; fiilî ve amelî değildir. Gerçi pratik ve tatbikî davranışlar, uygulamalar nazarî bilgilere dayanır. Nazariyatsız uygulama olamaz veya verimli ve devamlı olamaz. Öyle ise burada biraz da uygulamaya yönelik bazı bilgiler vermeye çalışacağız. Bu vereceklerimiz, Resûlullah’ın sünnetine dayandığı için, bunların sağlıklı bir terbiye vermedeki önemleri açıktır.

Çocuklar Arasında Eşit Davranma

Öncelikle belirteceğimiz husus, çocuklar arasında ayrıma yer vermemektir. Anne ve babalar, çocuklarına karşı eşit davranmakla emrolunmuştur. Yaş, cinsiyet, yaramazlık gibi hiçbir kayda yer vermeden, mutlak gelen eşit davranma emrini âlimlerimiz, “Bir öpücüğe varıncaya kadar zâhire akseden her şeyde olmalıdır.” şeklinde anlamıştır.454 Buradaki emir, bilhassa erkeklerin üstün tutulduğu bir cemiyette çok önemlidir. Hatta hasen (güvenilir) bir senetle geldiği belirtilen bir hadiste Aleyhissalatu vesselam, bilhassa erkek çocukların kayrılmaması gerektiğini şöyle vurgulamıştır: “Çocuklarınız arasında eşit davranın, şayet ben ayırım yapacak olsaydım kızlara öncelik tanırdım.”455

Bugün, en azından yurdumuzun bazı yörelerinde erkek çocuklar lehine yapılan kayırmaların yanlışlığını belirtmek için, geçmişte terbiye üzerine yazan bazı İslam müelliflerinin, -hediye, iltifat gibi- aile içi münasebetlerde kızlara öncelik tanınması hususundaki kanaatlerini belirtmek isteriz. Onlar, -bir kısım karinelerden çıkarılabilecek bir yorum olarak değerlendirebileceğimiz- kanaatlerini, Resûlullah’tan rivayet edilen bir hadis şeklinde kaydetmişlerdir. Bu yanlışlığı belki de, ifrata kaçan erkek çocuklar lehine yapılan kayırmaları önlemek için bilerek yapmışlardır. Her ne ise burada bir örnek sunacağız:

“Kim çarşıdan, çocuklarına, değişik, onların hoşuna gidecek bir hediye getirirse ağızlarına koyuncaya kadar, sadaka taşımış kimsenin sevabını kazanır. Verirken de kızlardan başlasın, sonra erkeklere versin. Zira Allah Teâla Hazretleri kadınlara daha merhametli davranmıştır. Kim de kızlara böylece daha merhametli ve ince davranırsa, Allah korkusundan ağlayan kimsenin sevabına eksiksiz erer. Kim kız çocuğunu sevindirirse, Kıyamet günü Allah da onu sevindirir.”456

Çocukların Yaşını Göz Önünde Bulundurma

“Aile içinde yapılacak derslere çocuklar hangi yaştan itibaren tâbi kılınmalı? Önce nasıl başlanmalı? Hangi yaşlardan itibaren ciddiyetle bir kısım mecburiyetler getirmeli?” gibi bazı önemli sorulara cevap aramak gerekir. Onların bu noktalardaki mizaçları göz önüne alınmazsa, talim terbiye faaliyetleri, tepkilerine meydan verebilir. Böyle bir durum, yapılacak işin kezzabı olur. Çocukların verilecek bilgi ve nasihatlere tepki göstermemeleri, derslere karşı içlerinden gelen samimi bir arzu, kuvvetli bir şevk ve hatta büyük bir zevk duymaları, bu işin başarılı olması için son derece önemlidir. Bu sebeple şu kaydedeceğimiz bahsin iyi bilinmesi gerekir.

Çocukta Yaş Safhaları ve Yapılacak Başlıca İşler

İslam’a göre insan, doğumundan büluğa kadar çocuk addedilir ve büyüklerden ayrı olarak ele alınır. Ancak bu çocukluk dönemi bazı safhalara ayrılır. Çocukla ilgili safhalar, süt dönemi hariç, çoğunlukla rakamla ifade edilmez, aklî gelişmeyi gösteren hâllerle ifade edilir.

1. Süt Dönemi

İki yaşa kadarki safhadır. Çocuğun bu yaşa kadar anne sütüyle beslenmesi, iki ayrı âyette tavsiye edilir. (Bakara, 2/233; Ahkâf, 46/15) Bu safha, iki yıl içinde bir başka kadından emeceği süt, “süt kardeşliği”ne sebep olacak kadar beslenme açısından önemlidir.

2. Terbiyevî Müdahale Safhası

Çocuk kendisine bir yasaklama yapıldığı zaman, bunun niçin yapıldığını anlayabilecek durumda ise, artık ona dinî ve ahlakî emirlerle ilgili yanlışlarına müdahale etme zamanı gelmiştir. Torunu Hz. Hasan, Âl-i Beyt’e haram olan zekât hurmasından yemek üzere ağzına bir tane atınca Resûlullah, “Be’ be’! [Yavrum! At onu! Yavrum at onu]! Bilmez misin biz sadaka yemeyiz!” [diye müdahale eder, avurduna vurup çıkartır].457 Âlimler bu sünnetten hareketle: “Yapılan müdahaleyi anlayacak yaşa gelen çocuğa terbiyevî müdahale yapılır.” demiştir.458

Burada şunu ilave edebiliriz: Çocuk belli bir yaşta, bazı yasakların mahiyetini anlarken bazılarını henüz anlayacak durumda olmayabilir. Öyleyse müdahalelerimizin, sebebi çocuk tarafından anlaşılabilecek olanlarla ilgili olmasına dikkat etmemiz gerekir. Şu halde ileri yaşlarda anlayabileceği meselelerde yapacağı hatalara, erken yaşlarda doğrudan ve sert müdahalede bulunmak çocuk üzerinde iyi bir tesir hâsıl etmeyebilir. Bunu dolaylı, çok yumuşak, belki de hissettirmeden yapmalıdır.

3. Konuşmaya Başlama Safhası

Aleyhissalatu vesselam, konuşmaya başlayan akraba çocuklarına “Elhamdülillahi’l-lezi lem yettahiz veleden ve lem yekün lehü şerîkun fi’l mülk” âyetini (İsra, 17/111) yedi kere tekrar ettirip ezberletmiştir.459 Ashap, bu yaşlardaki çocuklara “lâ ilahe illallah”, “Âmentü billah, kefertü bittağuti” gibi iman ve tevhit ifade eden kısa cümleler ezberletmiştir.460

Bu safhada, sıkmadan, bıktırmadan imanın temel esasları yavaş yavaş öğretilmelidir. Hatta en azından, namaz kılabilecek kadar dua ve birkaç kısa sure ezberletilmelidir.

Günümüzde, inançsızların, din konusunda her fırsatta propaganda yaptıkları “Çocuk ileriki yaşlarda seçimini kendi yapmalıdır.” sözü son derece yanlıştır. Müminlerin, bu nevî iddialara pabuç bırakmaması gerekir. Belirtildiği üzere, Peygamberimiz çocuklara dinî bilgileri, onlar konuşmaya başlar başlamaz öğretmiştir. Biz müminlerin, sözünü dinleyeceğimiz yegâne örnek O’dur, aleyhi ekmelüssalat ve ahsenüsselâm vettahiyyât. Çocuk bu yaşlarda, muhakeme etmeksizin, her gördüğünü ve her duyduğunu olduğu gibi alacak fıtrattadır. Onun bu fıtratının iyi değerlendirilmesi gerekir.

4. Temyiz Safhası

Bu safha, hayrı-şerri, iyiyi-kötüyü ayırma yaşı olarak ifade edilebilir. Hadisçiler, “Hitabı eksiksiz anlayıp doğru olarak cevap verebilme”nin temyize ölçü alınacağını söylerler.461

Temyizi tespitte İslam âlimleri, rakam üzerinde ısrar etmezler ise de, normalde 6-7 yaşlarına gelen çocuğun mümeyyiz sayılması gerektiğine de dikkat çekmişlerdir.462

Temyizde İzafilik mi Söz Konusu?

İslam âlimlerinin, temyiz hâlini tavsifte düştükleri ihtilafa girmeden, bir noktaya dikkat çekmek istiyoruz. Müfessir, muhaddis, fakîh, terbiyeci gibi farklı ihtisas sahipleri, meseleye az çok farklı nokta-i nazarlarla yaklaştıkları için ihtilafa düşmüşlerdir. Yani, öğretime başlamanın temyiz hâli ile, namaza başlamanın, çocukların cinsî eğitimlerine ciddiyetle eğilmenin “temyiz hâlleri” farklı olmalıdır. Âyet ve hadislerde gelen veriler bu sebeple farklıdır. Bu verilere göre yapılan yorumlarda âlimler ihtilafa düşebilmektedir.

5. Öğrenme Yaşı

Çocuğun öğrenmeye anne karnında başladığına dair ileri sürülen yeni iddiaları çok fantastik kabul etmiyoruz ve bu meselenin ciddiye alınması, bu sadetteki ilmî gelişmelerin dikkatle, ama ihtiyatla takip edilmesi gerektiğine inanıyoruz. Kur’ân’da, Hz. İsa’nın daha beşikte yatan sabi iken konuştuğuna dikkat çekilmesi düşündürücüdür. (Meryem, 19/29)

Şurası muhakkak ki, çocuk dünyaya geldiği andan itibaren kulak ve gözleriyle öğrenmeye başlar.463 Doğduğu zaman, ilk günlerde kulağına ezan okunması, çocuğun öğrenmeye başladığı hususunda İslamî şuurun bir simgesidir. Kulağına gelecek seslerin nezahetine, gözüne çarpacak manzaraların zarâfetine, burnuna yükselecek kokuların hoş olmasına dikkat etmek gerekir. Bu noktalarda, şuurlu bir aileye çok şey düşecektir. Ne var ki karı-koca arasında geçimsizlik olduğu takdirde, davranışlara akıldan ziyade hissiyât hâkim olacağı için, çocuk daha bebekliğinde şanssızlığa uğramış demektir. Onun şahsiyet ve karakteri, içinde bulunduğu şartlara ve işittiklerine, gördüklerine bağlı olarak iyi veya kötü istikamette gelişecektir. Bu sebeple, çocuklara verilecek iyi bir terbiyenin ilk şartının güzel geçimden hâsıl olacak huzur ortamı olduğunu ısrarla vurguladık ve bunun sağlanma şartlarını ayrıca belirttik, bu konuda âyet ve hadislerden deliller gösterdik.

Aile içindeki bu tabiî öğrenme dışında, ailenin ele alacağı sistemli, şuurlu ve de programlı öğretimin vakti, -bazı rivayetlerde geldiği üzere- konuşmaya başlama yaşıdır. Bunun sünnetten örneğini az yukarıda kaydettik. Resûlullah’dan (aleyhissalâtu vesselâm) gelen bir başka hadiste de, “Her çocuk fıtrat üzere doğar, dili ortaya çıkıncaya (konuşmaya başlayıncaya) kadar bu hâl üzere devam eder. Onu, ebeveyni Yahudi veya Hıristiyan veya müşrik yapar.” buyrulur.464

6. İstiğna Yaşı

Fıkıh kitaplarının hidâne bahislerinde geçen bu tabirle, çocuğun yeme, içme, giyinme ve bir kavle göre de istinca (tahâretlenme) işlerini kendi kendine yapabilme yaşı kastedilmektedir. Burada da, kaçıncı yaş olduğu hususunda rakam verilmez. Ebeveynin boşanma halinde, çocuk erkekse ve bu olgunluğa ermişse, Hanefi mezhebine göre babasına verilir; Şâfiî mezhebine göre ise, muhayyer bırakılır. Yani ebeveynden hangisini dilerse ona verilir. Kız ise, her iki mezhebe göre de, evlenmediği müddetçe anneye verilir, çünkü annesinden kadınlık terbiyesi almaya muhtaçtır.465

Bu safhanın da, esas itibariyle bir nevi “temyiz”i ifade ettiği söylenebilir. Ancak burada, aklî melekeden ziyade, bedenî kapasite ile ilgili durum önceliklidir. Muhâkeme, idrak, anlayış yönüyle “temyiz”de aranan evsafa fazlasıyla sahip bile olsa, bedenî bakımdan bir kısım zaaflar, arazlar, gelişme noksanlıkları sebebiyle kendi kendine yeme, içme, giyinme ve bir kavle göre istinca (taharetlenme) işlerini yapamayacak durumda ise, o henüz müstağni değildir, zikredilen temel ihtiyaçlarını yerine getirmede yardıma muhtaçtır.

Yeri gelmişken belirtmek isterim. Bu konuları ele aldığım konferans ve sohbetlerimde zaman zaman, beni dinleyen annelere çocukların hangi yaşta müstağni olduklarını sormuş, çok farklı rakamlar almışımdır. Erken yaşları söyleyenlerin de, ileri yaşları söyleyenlerin de haklı oldukları kanaatine vardım. Şuurlu annelerimiz, bu sayılan işleri, çocukların bir an önce kendi kendine yapmaları için hususi gayret sarf ediyor, öğretiyor, alıştırıyor, sonra da fazla müdahale etmeyip güvenerek kendi kendine yapma melekesini onlara kazandırıyor. Bir kısım anneler de aşırı titiz ve müdahaleci bir espiri ile hareket ederek, çocuğa insiyatif tanımıyor ve böylece bu işleri yapmada çocuk bir türlü becerikli olamıyor, kendine güvenemiyor ve anneye ihtiyaç hissetmeye devam ediyor.

Çocuğun fıtratına güvenmek, büluğla birlikte hayatı tek başına yürütebilecek bir formasyonun verilebileceğine inanmak gerektiği kanaatimi belirtmek istiyorum. Sultan Mehmed’i yirmi bir yaşında Fâtih yapan sırrın, bu inanç gereği, ona verilen terbiye olduğuna inanıyorum. Resûlullah, bir rivayete göre466 18 yaşındaki Üsâme’yi Suriye’ye göndermek üzere hazırladığı -ve içerisinde Hz. Ömer, Ebû Bekr, Ebû Ubeyde ibn-i el-Cerrâh, Sa’d ibn-i Ebî Vakkâs … vs. gibi yaşça, itibarca büyük nice kimselerin de “er” yani unvansız bir asker olarak yer aldığı- “büyük bir orduya” başkomutan,467 17 yaşında bir genç olan Amr ibn-i Hazm’ı da Necrân’a vali olarak tayin eder.468 Resûlullah’ın, Cerm kabilesine, Kur’ân’ı herkesten fazla bildiği için imam olarak 6 yaşındaki Amr ibn-i Seleme’yi,469 Sakîflilere de Osmân ibn-i Ebi’l-Âs’ı Kur’ân’ı öğrenmek hususundaki iştiyak ve alâkası sebebiyle yaşça en küçükleri olmasına rağmen, imam tayin etmesi,470 arkadan gelen Müslümanların bu meseleye bakışlarının nebevî temellerini teşkil eder.

7. Mürâhık Yaşı

Fakîhler, büluğa erme yaşının ilk sınırına girdiği hâlde büluğa ermeyen çocuklara mürâhık derler. Büluğa ermenin asgari yaşı kızlarda 9, erkeklerde 12’dir. Bu durumda dokuz yaşına basan bir kız, büluğa kadar mürâhika, 12 yaşının sonuna gelen bir erkek de mürâhık sayılır. Hadiste, kız erkek ayrımı yapmadan, çocuklar 10 yaşına gelince çocukların yataklarının ayrılması ve namaz kılmaları meselesinin ciddiye alınması hususunda aileler uyarılır.471 Bu safhaya “mürâhık yaşı” denmese de, ona yakın bir yaştır. Fiilen büluğ hâsıl olmasa bile, 18 yaşına basan çocuklar hükmen bâliğ sayılırlar.

8. Büluğ (Ergenlik) Yaşı

Büluğ hâli, erkeklerde ihtilam (rüya) veya kızlarda ay hâlinin başlamasıyla ortaya çıkar. İmam A’zam, en geç 18 yaşına kadar fiilen büluğa ermeyeni hükmen bâliğ addetmek gerektiği görüşündedir. İmam Şâfiî, bunu 17 kabul eder. Ancak yukarıda da belirtildiği üzere pratikte 15 yaş esas alınmıştır. Çocukların büyük çoğunluğu 15 yaşında büluğa erer.

Bu yaş çocukluğun sona erip “gençlik”in başladığı yaştır. Bu yaşa giren kimse aklî bir noksanlığı yoksa artık mükellef olmuştur: Üzerinden vesayet kalkar. Kendini ilgilendiren meselelerde müstakil karar verebilir. Alışveriş yapma yetkisine sahip olur. İşlediği cinayetlerin tam cezasına muhatap olur.

Şu halde büluğ öncesi dönem, çocuğun gençlik döneminin sorumluluklarına hazırlanma dönemidir.

İslam’ın temel görüşü bu ise de, zamanımızda maalesef, cemiyetimiz, bu espiriden oldukça uzaklaşarak gençlerimizin en verimli çağlarını heder etmekte ve onların, zamanında hayata hazırlanmasını engellemektedir. Kesafeti gittikçe artan uyuşturucu kullanımını, kapkaç, cinayet ve anarşi hadiselerini, bu hatamızın bir neticesi ve acılı bir tokadı olarak görebiliriz.

Bu asrî menfiliklerin temelinde, sorumsuzluktan neşet eden aylaklığın yattığı veya en azından ciddi bir katkısının bulunduğu kanaatindeyiz. Büluğla birlikte hayatın sorumluluğunu hissedecek, bir kısım mükellefiyetlerin altına girecek insanın, bu menfiliklere ayıracak ne zamanı, ne hâlet-i ruhiyesi olur.Büluğa eren insanımıza çocukluk telkini ve buna bağlı olarak da çocuk muamelesi yapmaktan vazgeçmemiz gerekir.

Çocukları Hayra Alıştırma

Terbiye meselesinde, insan tabiatında mevcut olan bir hususiyetin iyi bilinmesi gerekir. Söyleyeceğimiz bu hususiyet büyük-küçük, kadın-erkek her insan için söz konusudur: Faydalı, hayırlı şeyler alışkanlıkla kazanılır, sabitleşir.

Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm), bu hakikati, “el-Hayru âdetun ve’ş-şerru lecâcetun” diyerek ifade etmiştir. Yani “Hayır bir âdet ve alışkanlıktır, şer ise bir inatlaşmadır.”

Burada dikkat edecek olursak, alışkanlık ile inatlaşma özde birbirine yakındır. Binaenaleyh bu hadisin, “Hayır ve şer birer alışkanlıktır, kendinizi hayra alıştırın.” diye yapılacak bir tercümesi de pek yanlış sayılmayacaktı. Ancak Araplar, “âdet” kelimesini çoklukla, hoşa giden ve faydalı şeylerdeki ısrar için kullanırken, “lecâce” kelimesini de mizaç kötülüğü ve âkibeti düşünme eksikliği sebebiyle zararlı şeylere olan müracaat ve ilgi için kullanmışlardır. Bu sebeple Aleyhissalatu vesselam “hayra” ve “şerre” olan yönelişleri farklı kelimelerle ifade etmiştir.472 Hadisin güttüğü inceliği korumak için “lecâce”yi “inatlaşma” kelimesiyle karşıladık. Türkçemizde, hayırlı şey üzerindeki ısrara “inatlaşma” demeyiz. “İnatlaşma”yı hoş olmayan şeylerdeki ısrar için kullanırız.

Hadisteki bu ayırım şunu da ifade eder: Hayırlı şeylere yöneliş daha tabiî, daha fıtrî olmaktan başka, aynı zamanda aklî ve iradîdir. İnsan, “Biz, Ademoğlunu mükerrem (değerli) yarattık.” (İsra, 17/70) âyetine göre, cevher itibariyle mükerremdir. Söz gelimi, Hristiyanların iddia ettiği gibi -Hz. Adem’le Hz. Havva’nın işledikleri günahtan tevârüs edildiğine inandıkları- aslî günah’la lekeli değildir. Bu sebeple normalde hayrı, güzeli, iyiyi arar. Resûlullah’ın “sevap” ve “günah”ı tarif ederken yer verdiği bir açıklama da, bu noktanın kavranmasında yardımcı olur. Şöyle ki, Aleyhissalatu vesselam “Hayır kalbin itminanıdır, şer ise kalbin şüphesidir.” buyurmuştur.473 Demek ki, hayır üzere programlanan insan fıtratı, aşırı hissiyat ve taassubun hakimiyetine düşmeyip, tabiî meyilleriyle hareket ettiği takdirde, yeni bir durumla karşılaştığı zaman, bu yeni şey gerçekte hayırsa, onun hayır olduğu hususunda herhangi bir şüpheye düşmeden hüküm verebilecektir. Böyle bir durumda şüpheye düştü ise, onun şer olma durumu gâlip ihtimaldir; kişinin, vicdanından gelen bu sese uyarak ihtiyatlı olması, iyi bir ses ise,474 akıl ve imanını kullanarak sahip çıkması, sonra da iradesini kullanıp alışkanlık ve meleke hâline getirerek şahsiyetine mâl etmesi gerekir.475 Nitekim yukarıda kaydettiğimiz hadis, şüpheli şeyler karşısında Müslüman tavrının nasıl olması gerektiği hususunu tespite yönelik nebevî bir dersin sonunda söylenmiştir. Mezkur ders, “Helâl bellidir, haram da bellidir, bu ikisi arasında bazı şüpheli şeyler vardır…. Şüpheli şeylerden kaçının..” mahiyetinde başlayıp devam eder. Aleyhissalatu vesselam, insan fıtratının bu mükerremliğine olan güvenini ifade için, “günahların neler olduğunu” öğrenmek üzere soran kimseye de, “Günah kalbin titremesidir!” diye cevap verecektir.476 Bir başka hadise göre de, “Günah, içini rahatsız eden, halkın muttali olmasını (bilmesini) istemediğin şeydir.”477

Sözü fazla uzatmadan, hayra alışma hususundaki açıklamamızın neticesine gelmek üzere, son olarak şunu söyleyebiliriz: Fıtrî bir meyil ve arama ile bulunan hayra, akıl ve iradenin onayıyla devam edilince, artık o, bir alışkanlık (âdet) haline gelir. Zaten âdet kelimesi “avdet” kökünden gelir. Yani bir şeye tekrar tekrar dönmeyi ifade eder. Öyle ise, Aleyhissalatu vesselam, İslam’ın “güzel” dediği şeyleri “iradî” olarak tekrarla yapıp alışkanlık hâline getirmek gerektiğini ifade ediyor.

Şer ise, böyle değildir. Şer, dinin kötü addettiği şeyleri âdet hâline getirmektir. Yani yaratılıştaki tabiî meyle rağmen, nefsin ve bencil hislerin galebesi ile, “Bu ne getirip ne götürecek?” diye bir tefekkür zahmetine katlanmadan, faydalı olmayan heva ve kaprislerle, hissiyatı zevklendiren şeylerde ısrar etme, direnmedir.

İster hayırda, ister şerde, ister her ikisinde olsun, ısrar, neticede, değiştirilmesi gittikçe zorlaşan bir alışkanlık meydana getiriyor. Dilimizde “Can çıkmadan huy çıkmaz.” atasözüyle ifade ettiğimiz, İslam hükemasının “beşinci tabiat” dediği, Paskal’ın “İkinci tabiat” olarak dile getirdiği gerçek aynı şeydir. Alışkanlıklar insanda, şahsiyeti belirleyen ciddi bir hâkimiyet kurarlar.

Yeryüzündeki farklı milletler, iklim, gıda, coğrafya gibi hâricî şartların etkisiyle, asırlar içerisinde kazandıkları bir kısım temel alışkanlıklar sebebiyle bugün ilimde, teknikte, ahlâkta, sanatta, hayata bakış vs.’de farklılıklar ortaya koymuşlardır. Yaratılışta eşit olan bütün ırklar, sonradan ilave olunan bu farklılıklar sebebiyle, üstün ırk, geri ırk gibi yanlış hükümlere gidecek kadar farklılaşmışlardır. İradî gayretle, fıtrattan zannedilen kötü alışkanlıklar atılıp, yerlerine yenileri ikame edilebilir. Yani, daha önce çocuk fıtratını açıklarken âyet ve hadislerle belirttiğimiz üzere, doğuştan boş getirilip sonradan doldurulan hafızanın muhtevası, -zor da olsa- değiştirilebilir. İnsan sonradan kazandıklarının kesin mahkumu değildir; kömürken elmas olabilir, yeter ki iradesini kullanmasını bilsin ve onu kullansın.

İradî olarak kazanılacak veya kazandırılacak bir kısım alışkanlıkların önemini belirtmek üzere sözü biraz uzattık. Maksadımız, terbiyede bu hususun önemine dikkat çekmek idi. Çünkü, insana iyi veya kötü alışkanlıkları kazandırma işi, her şeyden önce bir terbiye işidir. İyilik-kötülük, ilerilik-gerilik, başarı-başarısızlık gibi insanî gerçeklerin temelinde -değiştirilmeleri irade ve gayretimize bağlı olan- bir kısım alışkanlıkların yattığını bilmemiz gerekmektedir. Bunu bilmek, terbiyenin önemini kavramak demektir.

Çocuklar Yeni Huy Kazanılabilirler

İyi huylarla ilgili alışkanlıkların, iradî bir gayretle kazanılabileceğinin güzel bir örneği hadiste geçer. Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm), Kur’ân okunurken ağlamayı tavsiye ettiği bir hadislerinde: “... Şayet ağlayamıyorsanız kendinizi ağlamaya zorlayın.” buyurmuştur.478

Burada, zoraki ağlama bir riya, bir yapmacıklık olmuyorsa, kişi kendini, Resûlullah’ın tavsiyeleri arasında yer alan bütün güzel huyları kazanmada iradî olarak zorlayabilir ve hiçbiri de riya ve yapmacıklık sayılmaz. Gazali merhum, İhya’da, kendilerine batâlet ve uyuşukluk galebe çalan kimselerin, gayret ve çaba gösterme yoluyla huyun değişip ahlâkın güzelleşeceğini inkar ettiklerine dikkat çeker479 ve bu kimselerin düşüncelerinin yanlışlığını belirtir. Âyet ve hadislerden getirdiği delillere, terbiye ile önceki huyu değiştirilerek ehlileştirilen hayvanlardan örnekleri de ilave eden Gazali, riyazet ve gayretle ahlâkın değişeceğini savunur. Ona göre, yaratılıştan cömert olmayan kimse, kendisini zorlamak suretiyle cömertliğe alışabilir; mütevazı olarak yaratılmayan kimse de buna alışma zahmetine girmesi hâlinde mütevazı olabilir. Ve meseleyi şöyle noktalar: “Diğer kötü sıfatlar da böyle, zıddı ile -gayeye ulaşıncaya kadar- meşgul ola ola ve keza ibadete devam ederek ve nefsanî arzulara muhalefet suretiyle bâtın güzelleştirilir.”480

Gayretle ahlâkın değişeceğine, daha önce kendinde bulunmayan güzel bir sıfatın mütemâdî bir irade ile ruha kazandırılabileceğine, Hz. Peygamber’in “Hassinû ahlâkakum (Ahlâkınızı güzelleştirin)”481, “Avvidû kulûbeküm er-rikkate (Kalplerinizi merhamete alıştırın)”482 gibi tavsiyeleri de delil olabilir. Esasen, gayretle ahlâk değişmeyecek olsa, insanları düzeltmek üzere Allah’ın peygamberler, kitaplar göndermesinin hiçbir manası olmazdı. Öyleyse “Can çıkmadıkça huy çıkmaz.” gibi halk dilinde mevcut sözleri, yerli yerine koymadan terbiyevî gayreti köstekleyici hükümler çıkarmak yanlıştır. Gazali’nin dediği gibi bu, tembellerin tefelsüfüdür. (gevezeliği, aldatmacasıdır).

Bütün bu açıklamalardan sonra, insandaki “irade enerjisi”nin yaratılışta mevcut bütün enerjilerden daha üstün olduğunu söylemenin mübalağa sayılmayacağını umarak, sadedinde olduğumuz aile içi eğitimde başarıya ulaşabilmek için, öncelikle iradenin gücünü itiraf ve kullanımını bilmekle işe başlamak gerektiğini belirtmek isteriz. Bu, basit göründüğü nispette çetin, başarıldığı nispette verimlidir.

454 Teferruat için: Hz. Peygamber’in Sünnetinde Terbiye kitabımız görülmelidir. (s. 172-76)

455 İbn-i Hacer, Fethu’l-Bâri, 6/141. Bu çalışmanın asıl gayesi olmakla birlikte, İslamî kaynaklardaki üslup bilgisinin eksikliği ve belki de sathî nazar sebebiyle, bir akademisyen olan Mine Tan’ın, “Hadislerde genel olarak kız çocuklardan söz edilmeyişi dolayısiyle bu düzenlemelerin onlara ne ölçüde uygulanabileceği özel bir ilgi konusudur.” demek suretiyle düştüğü hataya dikkat çekmek isterim. Bu ifade aslında, Mine Hanım’ın “Çocukluk: Dün ve Bugün” isimli makalesindeki (Toplumsal Tarihte Çocuk adlı sempozyum, 1993, s.15) çocukla ilgili bahislerde, İslamî yaklaşımı verişindeki bîtaraf ve objektif olan umumi tutumuna da aykırıdır. Genel itibariyle, fırsat düştükçe İslam’ı çarpıtarak anlatmayı şiar edinen müsteşrikleri andıran bir üslup olmuş. Nitekim, İslam’ın temyiz-büluğ arasındaki çocuğun velisi tarafından istihdamı hususunda dinin koyduğu sıkı şartlarla ilgili olarak, müsteşrik A. Gladi’den kaydedilen yoruma katılmak mümkün değil. Her şeyden önce İslamî anlayışta çocukluğun süresinin uzatılması diye bir kavramın olmadığını, bunun Batı şartlarında telaffuz edilecek bir telakki olduğunu, illa da bu istikamette yorumlamak gerekirse, çocukluk süresinin uzatılması değil, “kısaltılması” şeklindeki bir yorumun daha muvafık olacağını belirtmek isterim. Nitekim bu konuyu, kitabımızın İkinci Bölüm’ünde Çocuk İstismar Edilmemeli başlığı altında genişçe işledik. Mine Hanım’ın hatası, İslam’da dini nasların anlaşılmasında temel bir kaidenin gözden kaçmasından kaynaklanıyor: İslam’da hükümler zikredilirken, kadın erkek diye ayrılmaz. Arap dil geleneğine göre, hep müzekker (erkek) sigasıyla verilir ve bunun içine kadınlar da dahildir. Kadın ve erkek arasında farklı durumlardan kaynaklanan farklı bir hüküm varsa, onlar ayrıca zikredilir. Hele âdaba, ebeveynin evlatlarıyla muâşere ve münasebetine giren hususlarda kız-erkek ayırımı söz konusu değildir; şâyet varsa bu ruhî hassasiyetleri sebebiyle, kızlara öncelik şeklinde ifade edilmiştir. Nitekim bunun örnekleri, Mine Hanım’ın kaynakları arasında yer alan Peygamberimizin Sünnetinde Terbiye adlı kitabımızın ilgili yerlerinde gösterilmiştir. İslam’ın kadına değer vermediği şeklinde yayılmaya çalışılan müsteşrik menşeli bir propagandanın hiçbir kitabî aslı yoktur, bu ancak ideolojik bir iftiradır. Halkta görülen olumsuz halleri, İslam’a mal etmek insafsızlık olur.

456 el-Vassâbî, el-Bereke, s. 24

457 Buhârî, Zekat 60

458 Bkz.: İbn-i Hacer, Fethu’l-Barî, 4/96; Kettani, Terâtib, 2/296

459 İbn-i Ebî Şeybe, el-Musannef, 1/248, Abdurrezzak, el-Musannef, 4/324

460 Kaynaklar ve başka bilgiler için Bkz.: H.P.S.T. s. 100-101, 128-129.

461 Bkz.: Aliyyu’l-Karî, Şerhu Nuhbe, s. 259

462 Bu konuda geniş tahlilimizi H.P.S.T. adlı kitabımızda kaydettik s. 101-107.

463 Yeni doğan Hz. Musa’nın emzirilerek sepete konup Nil nehrine bırakılması ilahî emri ile, bilahare, Firavun’un sarayına alındığı zaman, annesinin sütünden başkasının sütünü almaması kıssasından (Kasas, 28/6-13), çocuğun ilk emme ile annesini simasıyla ve kokusuyla tanıyıp öğrendiğine dair yorumlar yapılarak, çocuğun doğumunun ilk gününden itibaren öğrenmeye başladığına delil çıkarılmaktadır. Bu yorumların yabana atılmaması gerektiği kanaatindeyiz.

464 Müslim, Kader 23

465 Geniş tahlil için bkz.: H.P.S.T. s. 266-272.

466 İbn-i Hacer, İsâbe, 1/31

467 İbn-i Sa’d, et-Tabakat, 2/190

468 İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 4/214

469 İbn-i Sa’d, et-Tabakat, 3/336-337, İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 4/234

470 İbn-i el-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, 3/580

471 Ebû Dâvûd, Salât 25; Hâkim, Müstedrek 1/201; Tirmizî, Mevâkit 182

472 Bkz.: Münâvî, Feyzu’l-Kadîr, 1/510

473 İbn-i Hibbân, Sahih, 2/52, 720. h.

474 Kalbe gelen her kötü hissin şeytandan, her iyi hissin de melekten bir telkin olduğunu, bunu bilerek kötü fikirlerden kaçınıp, iyi fikirlere sahip çıkılmasını tavsiye eden hadis (Tirmizî,Tefsir Sûre 2,25) hatırlanmalıdır.

475 Nitekim, bu sırrı kavrayamayan bir kısım düşünür ve yazarlar, insanlarda görülen farklılıkların yorumunda ifrat ve tefritlere yer vererek yanılgılara düşebiliyorlar. Biz burada, konumuzun bir paragrafı sayılması gereken bir iddiaya dikkat çekeceğiz: Dilimize Annelik Sevgisi (ki Anne Şefkati diye çevrilse daha isabetli olacakmış) diye çevrilen kitabın müellifi, Elisabeth Badinter, annelik duygusunun Batı tarihindeki zikzaklarını, yani kadınlarda bu duygunun bazı asırlarda güçlenerek çocukların sevilip bağra basıldığını söylemektedir. Bazı asırlarda ise, istiskal edilerek, sevilmek şöyle dursun hiçbir değer verilmeyip evden uzaklaştırılmak maksadıyla doğumundan itibaren sütanneye, sonra da çırak olarak başka ailelere verilme uygulamalarını örnek vererek , -umumiyetle fıtrî yani yaratılıştan gelen bir duygu olduğu kabul edilen- anne şefkatinin (annelik duygusunun) fıtrî olmadığı, bilakis cemiyetteki hâkim kültürün ve modanın ortaya çıkardığı bir duygu olduğu iddiasında bulunur. Yazar, fıtrî meyillerin, istidat tohumcuklarının inkişafı için -hadiste âdet kelimesiyle ifade edilen irade güneşi ve emek suyuna gerek olduğunu göz önüne almamış. Biz Müslümanlar, bu “gerek”e imtihan sırrı diyoruz. Evet biz, fıtratımızdaki hayra olan meyil tohumcuklarını –dinimizin emridir deyip- iradî olarak sümbüllendirmekle hayat imtihanını kazanacağımıza inanırız.

476 Müslim, Birr 14, 15; Tirmizi, Zühd 52; Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 4/182, 227, 228, 5/251, 252, 256.

477 İbn-i Hibbân, Sahih, 1/308

478 İbn-i Mâce, İkâme 176

479 İhya, 3/55

480 Bkz.: Münavî, Feyzü’l-Kadîr, 3/510

481 İhya, 3/55

482 Münavî, Feyzu’l-Kadîr, 3/510

Müracaat Edilen Kaynaklar

Abdurrezzak, İbn-i Muhammed es-San’ânî (v. 211/826): Musannafu Abdirrezzâk, 1. tab. Tahkik: Abdurrahman el-A’zamî, Dâru’l-Kalem, Beyrut (ofset) 1972.

el-Aclunî, Muhammed ibn-i İsmâil ibn-i Muhammed (v. 1162/1748) Keşfu’l-Hafâ Ve Müzî’ü’l-İlbâs ‘Ammâ İştehere Mine’l-Ehâdîsi ‘Alâ Elsineti’n-Nâs, Beyrut 1351/1932).

Adasal, Rasim, Çocuğun Ruh Sağlığı ve Terbiye Esasları, İstanbul, 1952.

Ahmed ibn-i Hanbel (v. 249/855), el-Müsned, 1313 baskısından ofset, Beyrut.

Arslantaş, Nuh, Emeviler Döneminde Yahudiler, Gökkubbe, İstanbul 2005.

Avnu’l-Ma’bûd: Bak, Azîmâbadî.

Aynî, Bedrü’d-Din Ebû Muhammed ibn-i Ahmed (v. 855/1548); Umdetü’l-Kâri Şerhu Sahihi’l- Buhârî (1348 baskısından ofset), Beyrut, tarihsiz.

Ayverdi, Samiha, İstanbul Geceleri, 3. baskı, Baha matbaası, İstanbul, 1977.

Azimâbadî, Ebu’t-Tayyib Muhammed, Avnu’l-Ma’bûd, el-Mektebetü’s-Selefiyye, Medine 1968.

Badinter, Elisabeth, Annelik Sevgisi, tercüme: Kâmuran Çelik, AFA y., İstanbul 1992.

Bediüzzaman, Said Nûrsi (v. 1380/1960), Emirdağ Lahikası, Sinan matbaası, İstanbul 1959.

——–, Lemalar, Sözler y. İstanbul 1976.

——–, Muhakemât, Sözler y, İstanbul 1977.

——–, Münazarat, Sözler y. İstanbul 1991.

——–, Sözler, Envar y., İstanbul 1985.

——–, Sünûhât, Sözler y, İstanbul 1977.

——–, Şualar, Sözler y. İstanbul 1992.

Behar Z’L, Rabi Nisim, El Gid Para El Pratikante (Dini Uygulama Rehberi), çeviren: Mordehay Yanar, Ohan Matbaacılık, İstanbul 2004.

Buhârî, Muhammed ibn-i İsmail (v. 256/869), el-Edebü’l-Müfred, Kahire 1379.

——–, Sahihu’l-Buhârî, Kahire (1313/1895) (baskısından ofset) 1958.

Cahiers Internationaux de Sociologie, 1972, No. LII.

Canan, İbrahim; Ahkâmu’s-Sığâr, Üsrûşenî’den tarafımızdan tercüme edilmiştir, Cihân, İstanbul 1984.

——–, Aile Reisi ve Baba Olarak Hz. Peygamber, Rağbet, İstanbul, 1998.

——–, Allah’ın Çocuklara Bahşettiği Haklar, Timaş,İstanbul 2002.

——–, Hz. İbrahim’in Mesajı, Şule, İstanbul,1998.

——–, İslam Açısından Anarşi: Sebepler, Tedbirler, Çareler. İkinci baskı, Cihan, İstanbul, 1984.

——–, İslam’da Temel Eğitim Esasları, Yeni Asya, İstanbul, 1980.

——–, İslam’da Zaman Tanzimi, Cihan, İstanbul, 2. baskı 1985.

——–, Kur’ân’da Çocuk, Cihan, İstanbul 1984.

——–, Kütüb-i Sitte Muhtasarı Tercüme ve Şerhi (1-18), Akçağ, Ankara, 1987-1994.

——–, Namus Fitnesi Mut’a (TİMAŞ, İstanbul 1992)

——–, Peygamberimizin Hadislerinde Medeniyet. Kültür ve Teknik, Cihan y, İsanbul 1984.

——–, Peygamberimizin Okuma Yazma Seferberliği ve Öğretim Siyaseti, Cihan Yayınevi, İstanbul 1984.

——–, Peygamberimizin Sünnetinde Terbiye, Diyanet İşleri Bakanlığı, Ankara 1980.

——–, Peygamber’in Tebliğ Metotları, Nesil, İstanbul 2002, 1-2.

——–, Tebliğ, Terbiye ve Siyasî Taktik Açılarından Hicret, Yeni Asya, İstanbul 1981.

Carrel, Alexis, İnsan Bu Meçhul, çeviren: Vedat B. Nazikoğlu, Arif Bolat Kitabevi, İstanbul 1959.

Cebbâr, Abdünnûr; İhvânussafa, Mısır 1954.

el-Cîlânî, Fazlullah; Fazlullahu’s-Samed fî tavzîhi’l-Edebi’l-Müfred li’l-Buhârî (v.256/869), 2. tab, Kahire 1388.

Cumhuriyet Gazetesi, 23 Eylül 1982 tarihli nüshası.

Cuvillier, Armand, Manuel De Sociologie, PUF. Paris 1968.

Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah ibn-i Abdirrahmân, (v. 385/995), Sünenü’d- Dârimî, Beyrut, tarihsiz.

Deylemî, Ebû Mansûr (v. 558/ 1162), Müsnedü’l-Firdevs, Yzm. Şehit Ali Paşa, Nu. 565.

Ebû Avâne, Ya’kub ibn-i İshâk (v. 316/928), Müsnedu Ebî Avâne, Haydarâbâd 1966.

Ebû Dâvûd, Süleyman ibn-i el-Eş’as es-Sicistâni (v. 275/888 h.), Sünenu Ebi Dâvûd, Humus, 1969.

Ebû Nuaym, Ahmed ibn-i Abdillâh el-Isfehânî (v. 430/1038): Hılyetü’l-Evliyâ, Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, Beyrut 1967.

Ebû Zehra, Muhammed, el-Ahvâlu’ş-Şahsiyye, Mısır 1957,

Elmalılı, Bkz.: Yazır.

Eroğlu, Ahmet Hikmet, Osmanlı Devletinde Yahudiler, Andaç, Ankara, 2. baskı, 2003.

Fethu’l-Bârî: Bkz.: İbn-i Hacer.

Feyzu’l-Kadîr: Bkz.: Münâvî.

Gazâli, Ebû Hâmid Muhammed (v. 505/1111m.); İhyâu Ulûmi’d-Din (1-4), el- Mektebetu’t-ticâriyye, Kahire, tarihsiz.

Gula, Martin; Çocuk Bakımı Müesseseleri, Çeviren: Ülker Ergun, T.C. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı, Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü yayını, Ankara 1962.

Gümüşhânevî, Ahmed Ziyâeddin, Râmuzu’l-Ehâdîs, (Matbaatu’l-Âlem, İstanbul 1400 tabından ofset baskısı) Pamuk y., İstanbul Tarihsiz.

el-Haddâdî, Ebû Bekr ibn-i Ali (v. 800/1397), el-Cevheretü’n-Neyyire.

el-Hâkim, Ebû Abdillâh en-Neysâbûrî (v. 405/1014): Ma’rifetu Ulûmi’l-Hadis, el-Mektebetü’t-Ticâriyye, Beyrut, (1936 baskısından ofset).

——–, el-Müstedrek Ala’s-Sahîhayn, Mektebetü’l-Matbûâti’l-İslamiyye, Haydârâbad, Deken 1335/1916 baskısından ofset.

Hamîdullah, Muhammed (v. 2003), İslam Peygamberi, tercüme: Said Mutlu, İstanbul, 1966.

——–, el-Vesâik es-Siyâsiyye, 3. tab, Beyrut, 1996/1389.

Hattâbî, Ebû Süleymân AHMED ibn-i Muhammed (v. 388/998), Me’âlimu’s-Sünen (Sünenu Ebî Dâvûd’la birlikte hâmiş olarak basılmıştır).

Havel, J. E. Habitat et Logement, PUF, Paris, 1974.

Heller, Michel, Makina Ve Çarkları, Sovyet İnsanının Formasyonu, (tarafımızdan tercüme edildi) ADIM yayınları, İstanbul, 1998.

Heywood, Colin, Baba Bana Top At, Batıda Çocukluğun Tarihi, Tercüme: Esin Hoşsucu, Kitap y. İstanbul, 2003.

Hilye: Bkz.: Ebû Nuaym.

Heysemî, Nûru’d-din Ali (v. 807/1404); Mecmau’z-Zevâid ve Menba’u’l-Fevâid, Dâru’l-Kitâb, Beyrut, 1967.

İbn-i Âbidîn, Muhammed Emîn ibn-i Ömer (v. 1198/1783), Reddü’l-Muhtâr, 1272 baskısından (ofset), tarihsiz.

İbn-i Ebî Cemre, Muhammed Abdullah (v. 699/1299) Behcetu’n-Nüfûs, Beyrut, 1972.

İbn-i Ebî Şeybe, Ebû Bekr ‘Abdillah ibn-i Muhammed (v.253/876), Musannafu ibn-i Ebî Şeybe, Tashîh ve neşr: ’Abdu’l-Hâlık Hân el- Efgânî, Haydârâbâd, 1966.

İbn-i Esîr, Izzü’d-dîn Ebu’l-Hasan Ali (v. 630/1232); Üsdü’l-Gâbe fi Ma’rifeti’s- Sahâbe, Dâru’s-Sâdır, Kahire, 1970.

——–, el-Kâmil fi’t-Târîh, Dâru Sâdır, Kahire, 1965.

İbn-i Esîr, Mecdu’d-Dîn Ebu’s-Se’âdât el-Mubârek el-Cezerî (v. 606/1209), en-Nihâye fî Garîbi’l-Hadis ve’l-Eser, el-Mektebetü’l-İslamiyye, Kahire, 1953.

İbn-i Hacer el-Askalânî, Şihâbu’d-Dîn Ebu’l-Fadl Ahmed ibn-i Ali (v. 852/1448); Fethu’l-bârî bi-Şerhi Sahîhi’l-Buhârî, Mustafa’l-Bâbî, Mısır, 1959.

——–, Hedyü’s-Sâri. Bulak 1301/1883 (baskısından ofset).

——–, el-Metâlibu’l Âliye bi-Zevâidi’l-Mesânidi’s-Semâniye, Kuveyt 1973.

——–, el-İsâbe Fî Temyîzi’s-Sahâbe, Mısır, 1324 baskısından ofset.

İbn-i Haldun, Mukaddime, Beyrut, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, tarihsiz.

İbn-i Hamza el-Hüseynî es-Seyyid İbrahim İbn’s-Seyyid Muhammed ibn-i Seyyid Kemâli’d-din (v. 1120/1708); el-Beyan ve’t-Ta’rif fi Esbâbın Vürûdı’l-Hadisi’ş-Şerif, Halep, 1329.

İbn-i Hibbân, Muhammed, Ebû hâtim el-Büstî (v. 354/965), Sahîhu ibn-i Hibbân, Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, Beyrut, 987.

İbn-i Hişâm, Ebû Muhammed Abdülmelik (v. 218/833), es-Sîretu’n-Nebeviyye, Mısır 1955.

İbn-i el-Kayyim, Şemsüddin Ebû Abdillah Muhammed ibn-i Ebî Bekr el-Cevziyye (v. 751/1350), Tuhfetu’l-Mevdûd, Bombay, 1961.

İbn-i Kesir (v. 774/1372), el-Bâisu’l-Hasis, Beyrut, 1951.

——–, İmâdu’d-Dîn Ebu’l-Fidâ İsmâil (v. 747/1372) Sîretu’n-Nebeviyye, İsa’l-Bâbi’l-Halebi, Kahire, 1964.

——–, Tefsîru’l-Kur’âni’l-‘Azîm, Dâru’l-Endülüs, Beyrut, 1966.

İbn-i Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed ibn-i Yezîd el-Kazvînî (v. 886/273.); Sünenu ibn-i Mâce, Tahkik: M. F. Abdulbaki, Kahire, 1952.

İbn-i Manzur, Ebu’l-Fadl Cemâlu’d-din Muhammed (v. 711 h.). Lisânu’l-Arab, (Bulak, 1300baskısından ofset), Beyrut, 1968.

İbn-i Sa’d, Muhammed (v. 231/845), et-Tabakâtu’l-Kübra, Dâru Sâdır, Beyrut, 1960.

İsâbe: Bkz.: İbn-i Hacer.

Jacquin, Guy, Çocuk Psikolojisinin Ana Çizgileri, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1964.

Kâbisi, Ebu’l-Hasen Alî ibn-i Muhammed ibn-i Halef (v. 403/1012) er-Risâletu’1-Mufassala li-Ahvâli’l-Müteallimîn ve Ahkâmi’l-Mu’allimîn ve’l-Müteallimîn, Kahire 1953. Tahkik: Ahmed Fu-âd el-Ehvânî. Bu eser “İslâm’da Öğretmen ve Öğrenci Mes’elelerine Dâir Geniş Risale” adı altında Süleyman Ateş ve Hıfzurrahmân R. Öymen tarafından dilimize tercüme edilmiş, A. Ü. İlahiyat Fak. tarafından neşredilmiştir. Ankara, 1966. (Atıflar tercümeyedir).

Kâdı Iyaz, Ebu’l-Fadl (v.544/1149), es-Şifa bi-Ta’rifi Hukûkı’l-Mustafa, Mustafâ’l-Bâbî, Kahire, tarihsiz.

Kaarî, Molla Ali el-Herevî (v. 1014/1605), Aynu’l-İlm ve Zeyni’l-Hilm Şerhi, Beyrut 1352/1933).

——–, Mirkâtu’l-Mefâtîh, Mektebetü’l-İslâmiyye. (el-Matbaatu’l-Meymene, 1309/1891 baskısından ofset)

——–, Şerhu Nuhbeti’l-Fiker, Uhuvvet matbaası, İstanbul 1327/1909.

Kâsânî, Alâu’d-Din Ebû Bekr ibn-i Mes’ud (v. 587/1191), Bedâi’u’s-Sanâi’ fi Tertibi’ş-Şerâi’ 2. tab, Beyrut, 1974.

Kean, John, Medya ve Demokrasi, İngilizceden çeviren: Haluk Şahin, 2. baskı, AYRINTI y. İstanbul,1993.

Kenzu’l-Ummal: Bkz.: el-Müttakî.

Kettânî, Abdülhayy ibn-i Rabbâniyyi’l-Ümmeti, et-Terâtibu’l-İdâriyye, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut, tarihsiz.

Kitab-ı Mukaddes, Kitab-ı Mukaddes şirketi, İstanbul 1958.

Karamani, Abdullatif ibn-i Durmuş (v. 985/1577, Adab-ı Menazil, Yzm Hüsrevpaşa Nu: 290, 27/b.

Köksal, M. Asım, Peygamberler Tarihi, Türkiye Diyanet Vakfı y.,Ankara 2004.

K.S.M.T.Ş. Bkz.: Kütübü Sitte Muhtasarı Tercüme ve Şerhi adlı kitabımız.

Küçük, Abdurrahman, Dönmeler ve Dönmelik Tarihi, Ötüken Y. Ünal matbaası, İstanbul, tarihsiz.

Le Monde Gazetesi, 2 Ocak 1976 tarihli nüshası.

Le Monde de l’Education, Juillet 1975, Nu. 7

Lisânu’l-Arab, bkz.: İbn-i Manzur.

Mâlik ibn-i Enes (v. 179/775), Muvatta, Tahkik Muhammed Fuâd Abdülbâki, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, tarihsiz.

Malek Bennebi,, Perspectives Algériennes, Cezâir 1964.

Mâverdî, Ebu’l-Hasen Ali ibn-i Muhammed (v. 459/1058), Edebü’d-Dünya ve’d-Dîn, İstanbul 299

Mecma’u’z-Zevâid: Bkz.: Heysemî.

el-Metâlibü’l-Âliye: Bkz.: İbn-i Hacer.

Mialaret, Gaston, Introduction à la Pédagogie, PUF, Paris 1967.

Mişkât: Bkz.Tebrizî.

el-Mubârekfûrî Abdirrahim Ebu’l-Alî Muhammed ‘Abdurrahmân ibn-i Abdirrahîm (v. 1353/1934), Tuhfetu’l-Ahvazî bi-Şerhi Câmi’i’t-Tirmizî, Kahire 1963.

Muhammed ibn-i Muhammed, Cem’u’l-Fevâid, Medine 1961

Muvatta: Bkz: Mâlik ibn-i Enes.

Münâvî, ‘Abdurrauf (v. 1031m.); Feyzu’l-Kadir Şerhu’l-Câmi’i’s-Sağîr (1-5), Dâru’l-Ma’rife, Beyrut 1972.

Müslim, Müslim ibn-i Haccâc el-Kuşeyrî (v. 261/874): Sahîhu Müslim, Kahire 1955.

Müsned: Bkz.: Ahmed İtamı Hanbel.

Müsnedü Zeyd. Bkz.: Zeyd ibn-i Ali.

Müstedrek: Bkz.: Hâkim Ebû Abdillâh.

el-Muttakî, Alâüddîn Alî ibn-i Hüsamiddîn el-Hindî (v. 975/1567): Kenzu’l-Ummâl, Haleb 1978.

Nesâi, Ebû Abdirrahmân Ahmed ibn-i Ali (v. 303/915), Sünenu’n’n-Nesâî, (Suyuti’nin Şerhi (Zehrü’r-Rübà) ve Sindî’nin Haşiye’si ile birlikte), el-Matba’atu’l-Mısriyye, Kahire 1930.

Nevevi, Muhyi’d-din Ebû Zekeriyya (v. 1277/1860 m.); Şerhu Müslim, Matba’atu’l-Mısriyye, Kahire, tarihsiz.

En-Nihâye, bkz.: İbn-i Esîr.

Okay, Cüneyt, Osmanlı Çocuk Hayatında Yenileşmeler, 1. baskı, Kırkambar y. İstanbul, 1998.

Onur, Bekir, Türkiye’de Çocukluğun Tarihi, İMGE y., Ankara 2005

Orhon, Güngör, Suçlu Çocuklarla İlgili Bir İnceleme, Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Sıhhî Hizmetler Genel Müdürlüğü yayını, Ankara 1962

Pars, Vedîde Baha (bir heyetle), Eğitim Psikolojisi, M.E.B.yayını, İstanbul 1967

Postman, Neil, Çocukluğun Yok oluşu, tercüme: Kemal İnal, İMGE y. Ankara 1995, s. 191-192

Râzi, Ebû Abdilla Muhammed ibn-i Ömer (v. 606/1209), Mefâtîhu’l-Gayb (et-Tefsiru’l-Kebir), Naşir: ’Abdurrahman Muhammed, Matbaatu’l-Behiyye, Kahire, tarihsiz.

Schwartz, Bertrand: L’Education Demain, Aubier Montaigne, Paris 1973.

Sefârinî, İbn-i el-Ahmed ibn-i Sâlim ibn-i Süleyman Muhammed (v. 1188/1774), Gıdâu’l-Elbâb li-Şerhi Manzûmeti’l-Âdâb, Mısır 1325.

Seyyid Kutub, Fi Zilâl, Tercüme: Emin Sarac, İ. H. Şengüler, B. Karlığa, Hikmet yayınları, İstanbul 1979,

Strauss, Claud-Lévy, Race et Histoire, Gonthier, Paris, 1961.

Suyutî, Celaleddin Abdurrahmân (v.911/150), el-Câmi’u’s-Sağîr Min Ehâdîsi’l-Câmi’i’s-Sağîr, Münâvî’nin Feyzu’l-Kadîr Şerhi ile beraber basılmıştır, Beyrut 1391(ofset).

——–, el-Fethu’l-Kebîr, Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî Beyrut 1351/1932.

——–, Tarîhu’l-Hulefâ, 4. tab, Tahkîk: Muhammed Muhyiddîn Abdilhamid, Matbaatu’l-Fahhâleti’l-Cedîde, Kahire 1969.

——–, el-Le’âli’l-Masnû’a fi’l-Ehâdîsi’l-Mevdû’a, Beyrut 1975.

Şemâîl. Bak: Tirmizî

Şensoy, Naci, Çocuk Suçluluğu-Küçüklük-Çocuk Mahkemeleri ve İnfaz Müesseseleri, İstanbul 1949.

et-Taberânî Ebû’l-Kasım Süleyman ibn-i Ahmed ibn-i Eyyûb (v. 360/970), el-Mu’cemu’s-Sağir, Tashih: Abdürrahman Muhammed Osman, Kahire 1968.

Taberi, İbn-i Cerir (v. 311/923.); Tarihu’l-Ümem ve’l-Mûlük, Taberi, Tarih, 2. tab, Dâru’s-Süveydân, Beyrut 1967.

Taner, Tahir, Çocuk Suçluluğunun Önlenmesi ile Küçük Suçlular Hakkında Tatbîki Gereken Tedbirlere Müteallik Rapor, İ. Ü. Türk Kriminoloji Enstitüsü yayını, Nu. 2, İstanbul 1950

Tayâlisî, Süleymân ibn-i Dâvûd ibn-i Cârûd (v. 402/1011), Müsnedü’t-Tayâlisî, Dâru’l-Ma’rife, Beyrut, tarihsiz.

Teftazânî Mes’ûd ibn-i Ömer ibn-i Abdillah Sa’de’d-Dîn (v. 793/1390), Şerhu’l-Makâsıd, Âlemü’l-Kütüb, Beyrut 1989.

Tehzib: Bkz.: İbn-i Hacer.

Terâtîb: Bkz.: Kettâni.

Tercüman Gazetesi, 9. 3. 1983 tarihli nüshası.

Tirmizî, Ebû İsa Muhammed ibn-i Sevre (v. 279/893); Sünenu’t-Tirmizi, Tâlik: Azîz Ubeydu’r-Rakkâş, Matba’atu’l-Endülüs, Humus 1966.

——–, eş-Şemâilu’l-Muhammediyye, Tahkik: İzzet Ubeydu’d-De’âs, Humus 1968.

Üsdü’l-gâbe, Bak ibn-i Esir

Üsrûşenî, Muhammed ibn-i Muhammed İbni’l-Hüseyn (v. 632/1234), Ahkâm’s-Sığâr, tarafımızdan tercüme edildi, Cihân y. İstanbul 1984)

Vâkıdi, Muhammed ibn-i Ömer ibn-i Vâkid (v. 207/822), el-Meğâzî, Tahkik: Marsden Jones, Oxford 1966.

el-Vassâbî, Ebû Abdillâh Muhammed ibn-i Abdirrahmân (v. 782/1380), el-Bereketu fi Fadlı’s-Sa’y ve’l-Bereketi, Dâru’l-Ma’rife, Beyrut 1986.

Zuhaylî, Vehbe, İslam Fıkhı Ansiklopedisi, tercüme: Heyet, Risale y., İstanbul 1994.

Yaşar, Osman: Çocukların Müesseselerde Bakımı (Eser Birleşmiş Milletler Ekonomi ve Sosyal İşler Dairesi’nce hazırlanmıştır), T.C. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı, Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü y., Ankara 1962.

Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul 1960.

Zeyd ibn-i Ali, İbni Hüseyn ibn-i Ali ibn-i Ebi Tâlib (v. 124/762 m.), Müsnedü Zeyd, Lübnan 1966.

Zorlu, Ilgaz, Ben Bir Selanikliyim, 9. baskı, Geyik y., İstanbul 2002.

Prof. Dr. İbrahim Canan’ın
Neşredilmiş Eserleri

1- Tarihçi Açısından Din (Fransızcadan tercüme, eser Arnold Toynbee’ye aittir), Kayıhan yayınları, İstanbul 1978, 434 sayfa.

2- Resûlullah’a Göre Aile ve Okulda Çocuk Terbiyesi, Yeni Asya yayınları, İstanbul 1979, 217 sayfa.

3- Seminer ve Tez Rehberi, Atatürk Üniversitesi Matbaası, Erzurum 1979, 16 s.

4- Oturanlar Açısından Atatürk Üniversitesi Lojmanları veya Taklitçiliğimizin Muhasebesi, Ata. Ü. Yayınları, Ankara, 1979, 90 s.

5- İslam’da Temel Eğitim Esasları, Yeni Asya, İstanbul, 1980, 83 s.

6- Hz. Peygamber’in Sünnetinde Terbiye, Diyanet İşleri Başkanlığı yayınları, Ankara,1980, 648. s.

7- İslamda Çocuk Hakları, Yeni Asya, İstanbul, 1980, 176 s.

8- Sulh Çizgisi, T.Ö.V. yayınları, İzmir, 1980, 83 s.

9- Tebliğ, Terbiye ve Siyasi Taktik Açılarından Hicret, Yeni Asya, İstanbul, 1981, 50 s.

10- İslam Işığında Anarşi: Sebepler, Tedbirler, Çareler, İstanbul, Türdav, 1981, 456 s.

11- Yeni Usul-i Hadis (Arapçadan tercüme, eser, Zafer Ahmed et-Tehânevî’ye aittir ve Abdulfettah Ebû Gudde tahkik etmiştir), T.Ö.V. İzmir, 1982, 571 s.

12- Ahkâmu’s-Sığâr (İslam Hukukunda Çocukla İlgili Hükümler), Cihan, İstanbul, 1984, 488 s.

13- Hz. Peygamber’in Hadislerinde Medeniyet, Kültür ve Teknik, Cihan, İstanbul, 1984, 199 s.

14- Kur’ân’da Çocuk, Cihan Yayınları, İstanbul, 1984, 230 s.

15- Peygamberimizin Okuma Yazma Seferberliği ve Öğretim Siyaseti, Cihan, İstanbul, 1985, 188. s.

16- İslam’da Zaman Tanzimi, Cihan Yayınları, İstanbul, 1984, 230 s.

17- İslam’da Çevre Sağlığı, Yeni Asya Yayınları, İstanbul, 1986, 144 s.

18- Kütüb-ü Sitte Muhtasarı Terceme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, Ankara, 1978-1994, 1-18 cilt, her cilt 560. s.

19- Namus Fitnesi Mut’a Nikahı, Timaş Yayınları, İstanbul, 1992, 67 s.

20- İslamda Çevre Ahlakı, Yeni Asya, İstanbul, 1993, 141 s.

21- İslam Aleminin Ana Meselelerine Bediüzzaman’dan Çözümler, Yeni Asya Yayınları, İstanbul, 1994, 187 s.

22- Aile Reisi ve Baba Olarak Hz. Peygamber, Rağbet Yayınları, İstanbul, 1994, 100. s.

23- Hz. Peygamber’in Sünnetinde Tıb, Akçağ, Ankara, 1995, 262 s.

24- Sahabe Dünyası, Nesil, İstanbul, 1996, 176 s.

25- İslam Davetçisinin El Kitabı, Nesil, İstanbul, 1996, 126 s.

26- Hz. Peygamberimizin Tebliğ Metodları-1, Nesil, İstanbul, 1998, 384 s.

27- Hadis Üsulü ve Tarihi, Akçağ, Ankara, 1998, 613 s.

28- Hz. İbrahim’den Mesaj, Şule, İstanbul 1998, 264 s.

29- Makine ve Çarkları, (Fransızcadan tercüme, yazarı: Michel Heller), Adım yayınevi, İstanbul, 1998, 303 s.

30- Peygamberimizin Yanılması Meselesi, Rağbet, İstanbul, 1999, 80 s.

31- Peygamberimizin Tebliğ Metodları-2, Nesil, İstanbul, 2001,

32- Allah’ın Çocuklara Bahşettiği Haklar, Timaş, İstanbul, 2001.

33- Risale-i Nur Işığında Alevilik Sünnilik Meselesi, Nesil, İstanbul, 2002

34- Krizin Sabahı, Işık Yayınları, İstanbul, 2003.

35- Hz. İbrahim’den Mesajlar, Işık, İstanbul, 2004

36- Peygamberimizin Ehl-i Kitapla Diyaloğu, Timaş, İstanbul 2006

37- Aile İçi Eğitim, Gülyurdu Yayınları, İstanbul 2006.