Birinci Basım

1976

İkinci Basım

1986

Genişletilmiş Üçüncü Basım

1992

Dördüncü Basım

(3. basımdan tıpkıbasım)

Ocak 1994

ŞÜKRAN KURDAKUL

ÇAĞDAŞ TÜRK EDEBİYATI

I

MEŞRUTİYETDÖNEMİ

I

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın-200

ÇAĞDAŞ TÜRK EDEBİYATI-1

MEŞRUTİYET DÖNEMİ-1

Şükran Kurdakul

Tasarım

Savaş Çekiç

Gözden Geçirilmiş

Beşinci Basım

Ağustos 2002

Altıncı Basım

Aralık 2005

ISBN 975-6525-08-8 (TK)

ISBN 975-6525-09-6

© Evrensel Basım Yayın, 2000

Baskı

Graphis Matbaası

(Yüzyıl Mah. Massit 1. Cad. No: 139 Bağcılar 0212.629 06 07)

ÇAĞDAŞ TÜRK EDEBİYATI

I

MEŞRUTİYET DÖNEMİ

I

1. Kitap

Meşrutiyet Dönemi I

2. Kitap

Meşrutiyet Dönemi II

3. Kitap

Cumhuriyet Dönemi I

4. Kitap

Cumhuriyet Dönemi II

Çalışmamın

görünmez emekçisi

Selma Kurdakul’a

SUNUŞ

Şükran Kurdakul

Edebiyatımızın son yüzyılda kazandığı gelişmeleri yansıtma amacı ile hazırlanan bu kitap, 1900-1923 yıllarını kapsamına almıştır. Yeni çağın başlangıç yıllarında, ülkemizde de toplumsal ve siyasal değişmelerin birbirini izlediğini biliyoruz. Abdülhamid II’nin saltçı iktidarından II. Meşrutiyet’e; I. Dünya Savaşı’ndan “mütareke”ye; Kurtuluş Savaşı’ndan Cumhuriyet ilanına... Hiç kuşkusuz, her biri ayrı ayrı özellikler taşıyan bu evreleri toplumbilimciler, genel özellikleri yönünden değerlendirerek burjuvalaşma sürecinin ilk aşamaları olarak kabul ediyorlar.

Edebiyatımız da, –görece özerkliği içinde– toplumsal koşullardan etkilenerek ve onları etkileyerek değişimlere uğruyor bu evrelerde. XIX. yüzyılın ikinci yarısında şiir, roman, öykü, oyun türlerindeki gelişmeler, asker-sivil aratabaka kendini ortaya koydukça, belli işlevler kazanıyor. Bu etkileşimin II. Meşrutiyet yıllarında daha da ağırlık kazanarak, yeni-eski, ileri-geri, Osmanlıcı-Türkçü, Batıcı-Osmanlıcı biçiminde ayrımlarla geliştiğini görüyoruz. Günümüze değin de sürüyor ayrımlar... Bir evrenin özellikleri içinde yeni sayılanın, çeyrek yüzyıl geçmeden eskidiği, bir evrede ileri olanın, kendini aşamama sürecine gelip dayandığı zaman, gelişmekte olan karşısında tarihsel yerine oturduğu kolay saptanıyor. Örneğin, burjuvalaşma sürecinin ilk aşamalarına damgasını basan “Milli Edebiyat” akımı, Cumhuriyetin ilk on yılına varmadan işlevini yitirerek yerini ulusal isteme koşut olarak gelişen yeni edebiyat güçlerine, akımlarına terk ediyor.

Kısaca değindiğimiz bu gerçekler, kitabı hazırlarken, bizi iki temel ilkeye uymak zorunda bıraktı.

1) Edebiyat hareketlerini, toplumsal koşullardan soyutlamadan vermek,

2) Eskiyen “yeni”yi, geride kalan “ileri”yi dönemlerinin özellikleri, gelişim aşamaları içinde değerlendirmeye çalışmak.

Bu gereklerin de çağdaş edebiyatımızı oluşturan kişilerin yaşamlarını, sanatçı kişiliklerinin geçirdiği evreleri, yapıtlarının ortaya konduğu ortamı göz önünde tutmak zorunluğu doğurması doğaldır.

Örneklemeye çalışalım:

Yakup Kadri Karaosmanoğlu (doğ. 1887) adını ilkin “Fecr-i Âti” (1909) hareketinde duyurmuş, 1909-1923 yıllarında ilk yapıtlarını vererek, Cumhuriyet öncesinin ünlü dergi ve gazetelerinde yüzü aşkın öykü, makale yayımlamıştır. İlk kitabı 1909 tarihini taşıyan Halide Edip Adıvar’ın (doğ. 1884) Meşrutiyet ve “mütareke” evrelerinde çıkan romanlarının ve öykü kitaplarının sayısı 10’u bulur. Mehmet Emin Yurdakul’un Türkçe Şiirler 1898, Faruk Nafiz’in Şarkın Sultanları 1918, Gönülden Gönüle, Dinle Neyden 1919, Ahmet Haşim’in Göl Saatleri 1921, Reşat Nuri’nin Çalıkuşu 1922 yıllarının ürünleridir.

Görüldüğü gibi, sanatçı kişilikleri 1923’ten çok önce kabul edilen bu yazarların, şairlerin Cumhuriyet döneminde sanat ve dünya görüşlerinin değişmesi, yeni yaşam koşullarından etkilenerek ürün vermeleri, ünlerini daha da genişletme olanağı bulmaları gerçeği göz önünde tutulunca, ortaya şu sorunun çıkması olasıdır:

“Yakup Kadri (ya da benzer durumdakiler) çağdaş edebiyatımızın hangi döneminde verilmelidir?”

Biz, bu tür soruların tek bir karşılık bulma olanağını vermediği kanısındayız. Yakup Kadri’yi Yaban, Ankara gibi yapıtlarına bakıp Cumhuriyet dönemi yazarı sayarsak, aynı yargının 1923-45 yıllarında 25’i aşkın yapıtta imzası olan Hüseyin Rahmi ile 1933’lerde Varlık dergisinde sık sık öyküleri çıkan “Edebiyat-ı Cedide”nin ünlü adı Halit Ziya Uşaklıgil için de geçerliliği söz konusu olacaktır.

Açıklamaya çalıştığımız bu nedenlerden ötürü, toplumsal tarihin özel ayrımlarını da göz önünde tutarak, gerçekte tümü burjuvalaşma sürecinin değişik evrelerinde yaşamalarına karşın, kişilikleri Cumhuriyetten önceki yıllarda oluşan sanatçıların, yazarların, düşün adamlarının Çağdaş Türk Edebiyatı - Meşrutiyet Dönemi I ve Meşrutiyet Dönemi II olarak adlandırdığımız bu iki kitapta verilmesini uygun gördük.

Öte yandan roman, öykü, oyun türlerindeki ilk örneklerin XIX. yüzyılın ikinci yarısında ortaya konduğu gerçeğinden hareket ederek, zaman yönünden kitabımızın kapsamı dışında kalan yıllardaki edebiyat, dil ve düşün hareketlerinin geniş bir özetini sergiledik. Kimi edebiyat tarihçilerinin; Servet-i Fünun dergisinin çıkış tarihini göz önünde tutarak –bu açıdan bakınca haklı olarak– XIX. yüzyıl kapsamında tuttukları Servet-i Fünuncuları da geniş biçimde vermeyi gerekli saydık.

Sanırız, ancak böylece “Osmanlı İmparatorluğu’nun Geldiği Yer” yazısı ile XIX. yüzyıl ve sonrası toplumsal olaylar saptanır ve yorumlanırken, bu olaylardan soyutlayamayacağımız edebiyat hareketleri ve onları yaratan kişiler de elden geldiğince tarihsel rayın doğrultusuna yaklaştırılmış oldu.

Çağdaş Türk Edebiyatı - Meşrutiyet Dönemi’nde, özellikle akımların ve kişilerin sunuluşunda siyasal iktidarların güdümlü tarih politikalarına bakarak hizaya gelmemeye özen gösterdik. Örneğin Ziya Gökalp’le birlikte 1921’lerde Gökalp sosyolojisini eleştiren düşün adamlarının, Mehmet Emin’lerin (Erişirgil), Marksçı Sadrettin Celal ve Dr. Şefik Hüsnü’lerin; “Genç Kalemler”i, “Yeni Mecmua”yı, “Dergâh”ı tanıttığımız ölçüde, “Kurtuluş”un, “Aydınlık”ın özelliklerini yansıtmaya çalıştık. Dönemlerine damgalarını basan sanatçıları ayrı kesimlerde değerlendirirken, sanatlarının yapısal özelliklerine yaklaşma kaygısından uzaklaşmadan, yapıtlarının dayandığı felsefeyi çözümlemeyi amaçladık.

Gücümüz, araştırma alanında sabrımız, yeteneğimiz oranında elde ettiğimiz sonuç, yetişen kuşakların çalışmalarına ufak bir katkıda bulunabilirse, ne mutlu.

XIX. YÜZYILIN ÖZELLİKLERİ

“Sömürge kurmak, pazar açmak demektir; üstün ırkların aşağı ırklar karşısında kazanılmış hakları vardır. Sömürgecilik politikası, endüstri politikasının yavrusudur.”

XIX. yüzyıl sonlarında Avrupa devletlerinin silahlı ya da silahsız yayılma politikalarının gerisinde yatan gerçekleri, dünya tarihinde, Fransız başbakanlarından Jules Ferry’nin (1832-1893) bu sözleri kadar açıkça ortaya koyan bir başkası daha zor bulunur. XIX. yüzyıl, Avrupa’nın, öteki ülkeleriyle birlikte, Osmanlı İmparatorluğu’nu da ekonomik ve siyasal bir çember altına alarak kıskıvrak bağladıkları yüzyıldır. Endüstri devriminden sonra hammadde bekleyen makineler ve günden güne yeni ücret artışı isteklerinde bulunan işçi sınıfının siyasal bir güç olarak ortaya çıkması, devlet yönetimine el koyan burjuvaziyi, gelişmemiş ülkelerin yeraltı ve yerüstü kaynaklarına doğru itmiştir.

Batıdaki bu gelişmelerin sonuçları, XIX. yüzyıl Avrupa haritasında önemli değişiklikler meydana getirdi. Osmanlı İmparatorluğu için bağımsızlık savaşlarını başlatan “azınlıklar” karşısında eski direnme araçlarıyla tutunmanın olanağı kalmadı. Başarısız savaşlar sonucunda, Bükreş Antlaşması ile Sırplar (1812), Edirne Antlaşması ile Yunanlılar (1829), Bulgarlar (1878), Rumenler (1881) birbirlerinin peşi sıra bağımsızlıklarını kazanıyor, batılı diplomatlar, Osmanlı İmparatorluğu’nun çözülüşünü çok ünlü bir sıfatla karşılıyorlardı: Hasta Adam.

Hastalık, imparatorluğun makine çağının gerisinde kalması ve içinden çürüyen eski kurumlarla, bildiği hayatını sürdürme olanaklarını araması sonucuydu. Batı kapitalizmiyle yaratılan ilişkilerle, kendi kendine yeten kapalı bölge ekonomisi kırıldı ve Batı endüstrisi ile ülke ziraati arasında değiş tokuş (mübadele) esasına geçilerek, kapalı bölge ekonomisi sisteminde yabancılar yararına dengesizlikler başladı.

İlk ticaret eylemleriyle birlikte sermayesini de sokan batı, gene bu yüzyılda deniz ve demiryolları, posta, telgraf, bankalar ve yeraltı kaynaklarını işletme ayrıcalıklarına sahip oldu. Ülke halkının sırtından elde ettiği sömürü kârlarını zimmetine geçirerek tekrar Osmanlı hükümetlerine borç olarak verdi. Bu koşullar altında “ıslahat-reform” adı verilen girişimler Osmanlı devletini biraz daha batının sömürü yöntemlerinin içine sürüklüyor, ekonomik boğuntu, ülkeyi biraz daha genişleyen bir bataklık haline getiriyordu.

EKONOMİK BOYUNDURUK

1838 Osmanlı-İngiliz Ticaret Antlaşması, üretimde gelişmeyi durdurma açısından bardağı taşıran son damla olmuş, “Yedd-i Vahit” sisteminin devlete tanıdığı denetim hakkı kaldırılarak açılan gümrük kapıları, el sanatlarına dayanan yerli endüstrinin çökmesine yol açmıştı. Antlaşmadan bir yıl sonra ilan edilen Tanzimat Fermanı (1839) ile “Müslüman olmayan azınlıklar, hukuki durumu güçlendirilen patrikhane ve örgütleriyle ayrı ve âdeta özerk ve imtiyazlı varlıklar haline getirildiler.” (Ord. Prof. A. Hamit Ongunsu, Tanzimat, sf. 3)

Ekonomik alanda uygulanan bu liberal sistem ve kapitülasyonların güçlendirilmesi, liman şehirlerinde çıkarları ile batıya bağlı ticaret burjuvazisini yarattı. Öte yandan bu antlaşmadan önce, sözgelişi, Bursa’nın 25 bin okka ipek kullanan 1000 tezgâhından 925 tanesi susmuş, 1847’de sadece 4 bin okka ipek harcayan 75 tezgâh kalmıştı. Namık Kemal, İbret gazetesinde durumdan şöyle yakınıyordu:

Biz ziraatte olduğu gibi, sanayide de kendi yağımızla kavrulurduk. Hemen her ihtiyacımızı karşılayacak tezgâhlarımız vardı. 20-30 senede onların hemen cümlesi mahvoldu. Bunun sebebi de hiç şüphe yok ki, mahut antlaşma ile Avrupalılara verilen ticaret hürriyetidir.

Yerli üretimdeki gelişmeyi durdurarak ülkeyi açık pazar haline sokmayı başaran batı kapitalizminin kendi yararına çeşitli ayrıcalıklar sağladığı bu dönemde, 1854’ten 1877’ye kadar, 251 milyon altın lira borç Osmanlı devletinin boğazına demir bir halka gibi geçivermişti. Bu ayrıcalıkların sağladığı yetkilerle yabancı banka müdürleri, elçilikler, devletin yönetimine kesin müdahalelerde bulunuyor, batılı sermayedarlar sarayda ve ziraat adamlarıyla ortaklıklar kurarak kendisiyle çıkar birliği olan yeni bir zümre yaratıyordu.

1863 ve 1875 imtiyaznamelerinin hükümleri arasında Osmanlı Bankası’na çok geniş yetkiler tanıyan maddeler yer almış, devletin bütçesini bile denetleme hakkı bankanın yönetim kuruluna verilmişti.

DIŞA BAĞLI EKONOMİNİNSİYASAL SONUÇLARI

XIX. yüzyılın ikinci yarısında erginlik çağını yaşayan asker-sivil okumuşlar, 1789 Fransız Devrimi’nden özgürlükçü düşünceler öğrendiler. İnsanların temel hakları, hükümdarın egemenliğini kısıtlayan kurumlar, kişisel özgürlükleri güvence altına alacak Anayasa... Bürokrasinin devlet yönetiminde ağırlığı olan liberal kanadı, imparatorluğun içinde bulunduğu çıkmazdan kurtulma yolunu tek çözüme, Meşrutiyet’in ilanına bağlıyordu. Gazetelerdeki eleştirilerden gizli örgütlenmelere kadar her şey bu amacın gerçekleşmesi içindi. Dönemin aydınları, meşruti bir yönetime kavuşulursa her şeyin düzeleceğine inanarak yeni bir düzen düşüncesinin ilk savaşlarını verdiler. Giderek medreseden ayrı olarak kurulan öğretim kurumları ve silahlı güçler sarayın baskı rejimine karşı birleşen genç insanların karargâhı haline geldi. Mücadele soyut da olsa bir kavrama bağlanmıştı: Özgürlük... Özgürlük her şeyi düzeltecek, her kötülüğün hayat damarlarını kurutacak sihirli bir silah olarak kabul edildi.

“Yeni Osmanlılar Cemiyeti”, Paris toplantısında, “mutlakiyetçi yönetim biçiminin meşrutiyet yönetimi olarak değiştirileceğini” programının birinci maddesine koydu (1867). Mücadele içte ve dışta olgunlaştıkça devlet yönetiminde ağırlığı olan kişilerden yandaşlar bulmaya başladı. Vezirler, paşalar, İngiliz yanlısı elçiler ve nazırlar... I. Meşrutiyet hareketinin önderleri arasında görünüyordu. Padişah Abdülaziz’e karşı sürdürülen 8-10 yıllık mücadele 1876 yıllarında İngilizlerin güvencesini kazanmıştı.

Ne var ki Meşrutiyet’in gerçekleştirilmesi çabaları sürecinde bu güvence kuşku verecek kadar içli dışlılığa dönüştü. 27 Mayıs 1876 günü Meşrutiyet ilanı için son toplantılarını yapan bürokratlar, İngiliz elçisi Elyot’la görüşerek gerekirse İngiliz donanmasının yardıma koşmasını sağladılar. Sonradan amiral olarak Osmanlı donanmasında görev alan İngiliz Harbord Paşa da darbeci komutanlar arasına katıldı.

Bu ilişkiler, kimi tarihçileri, hareketin “İstanbul’da bir gizli İngiltere vardı” biçiminde haklı yargılara götürecek kadar dışa bağlı olarak geliştiğini gösterecek niteliktedir (M. Cemal Kuntay).

1876-1908 döneminde Anayasa’yı kâğıt üzerinde bırakmayı başararak sürgün, hapis ve benzeri susturma yöntemleriyle bürokrasinin liberal eğilimli kanadından –bir süre için– kurtulan II. Abdülhamid’in baskı döneminde Osmanlı İmparatorluğu tam anlamıyla, emperyalist devletlerin yarı sömürgesi durumuna geldi. Emperyalizm bu kez de sarayın temsil ettiği aşırı feodal mutlakıyetçi despotizme yandaş olarak “mali ve diplomatik bağımlılık ağlarıyla sarılmış olan ve politik yönden çeşitli şekillerde bağımlı” devlet örneğini yaratma yolunda büyük mesafeler katetti.

Yabancı sermaye, yeraltı ve yerüstü kaynaklarına görülmemiş bir hızla egemen oluyor, ülke ekonomisinde bütün kilit noktalarını ele geçiriyordu. 1887-1896 yıllarında Ereğli kömür, balya kurşun, linyit, manganez, bakır, boraks madenleri birbirinin peşi sıra yabancı şirketlerin tekeline girerken, yabancı bankalar (Selanik Bankası, Alman Doğu Bankası, Viyana Bankası) büyük hızla gelişmeye başladı. 1883 yılında 14 şubesi olan Osmanlı Bankası 1909’da şube sayısını 55’e yükseltti.

En önemlisi alacaklı devletler, Padişah Abdülhamid II’ye yayımlattıkları bir fermanla, “İmparatorluğun yabancı devletlere olan borçlarını tahsil için devlet ve gümrük vergilerini kendi memurları eliyle tahsil edecek bir denetim organı” kurulduğunu ilan ettirdiler (21 Aralık 1881). “Düyun-u Umumiye” adı verilen bu kurum o tarihte 2 milyar frank olarak saptanan yabancı borçların ödenmesi için devletten tuz, tütün, pul, ispirto vb. vergi gelirlerinin tekelini aldı.

“YARIM ZAFER”İN AÇTIĞI KAPILAR

Abdülhamid’in kimliğinde temsil edilen aşırı feodal mutlakıyetçi despotizm, varlığını korumak amacıyla ülkeyi bütün çağdaş gelişmelerin uzağında tutmaya özellikle dikkat ediyordu. Basının olağan gelişmesini etkisiz bırakma silahı olarak sansür, en masum eleştirilerin, uyarmaların bile üstünden geçiyor, düşün ve edebiyat adamları kellelerini koltukta hissediyorlardı. Yargı mekanizması, polis örgütleri “hafiye” kuruluşları 1865-1876 yıllarında asker-sivil aratabakanın umutla sarıldığı özgürlük sözcüğünü kafalardan, özlemlerden silebilmek için baskının her çaresine başvurdu. İnsan haklarına aykırı eylemlerin en utanmazca silahlarını kullandı. Kişiyi kişilik sahibi olmasından uzaklaştırma yöntemlerini (satın almayı, jurnalciliği) uygulamaya çalıştı.

Ne ki, okumuş aratabaka özgürlük ve vatan sözcüklerinin simgelediği düşünsel bir yapı içindeydi. I. Meşrutiyet öncesi oluşmaya başlayan ulusallık kavramına bağlı çalışmalar, kendini arama, kendini tanıma biçiminden çıkarak, yeni yönelişlere dönüştü. Düşün hayata geçti. Aratabaka ulus olma aşamasının o evresinde yerini belirleyerek, “... Biz Türkler, tüm Osmanlılar gibi, despotik bir yönetimden kurtulmak istiyoruz...” diyerek kişiliğinin bilincine vardı. Eylem, birbirinin peşi sıra yeni mücadele adamları yarattı. Giderek bu mücadeleler merkezleşmeye başladı. Özellikle, ülke dışında çıkarılıp gönderilen yüzü aşkın gazete ve dergi genç kuşakları, süreci olgunlaşmaya başlayan savaşa hazırlama işlevi gördü. Fakültelere yılda ancak 25-30 öğrenci alındığı bir dönemde sadece 1897’de Ferik Reşit Paşa, Divan-ı Harbi, Tıbbiye, Mühendis ve Harp Okulu öğrencilerinden 78 kişiyi yargılayıp Trablusgarp’a sürmüştü; ama tutuklama ve sürgün cezalarına karşın gizli örgütlenmelerin arkası kesilmiyordu.

1896-1907 yıllarında kurulan dernekler (İhtilalci Askerler Cemiyeti, Osmanlı Hürriyet Cemiyeti, Fırka-i Hamiyet, Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti, Teşebbüsü Şahsi ve Âdemi Merkeziyet Cemiyeti vb.) içte ve dışta eylemlere giriştiler. Uzun süre yıkım amaçlarında birleşen bu kuruluşlar (Prof. Tarık Zafer Tunaya) Paris’te toplanan II. Genç Türk Kongresi’nde (Aralık 1907) ortak bir program etrafında çalışma kararı almayı başardı.

Kongrenin kapanış bildirgesinde: Abdülhamid’in düşürülmesi ve rejimin değiştirilerek parlamentonun kurulması için imparatorluk halklarını genel ayaklanmaya, silahlı-silahsız direnmeye, vergi ödememeye çağırıyordu. Ne ki, bütün bu görünüş içinde hareketi oluşturan kadroların halkla yakın ilişkileri bulunmadığı gibi, onun asıl isteklerinden de haberi yoktu. Karşı oldukları mutlakıyetçi despotizmin ardındaki feodal kalıntıları, yabancı sermayeye göbeğinden bağlı duruma gelen liman kentlerindeki komprador burjuvaziyi, bir yatırıp beş kazanmaya alışan bürokrasinin tutucu kanadını bilmemeleri, özetle, “toplumsal olayları sosyoekonomik iç yüzleriyle anlamamaları” sosyoekonomik gelişmenin köklü sorunlarının uzağında kalmalarına yol açtı.

Eski dışa bağımlı uyduluk politikasını değiştirebilecek yolların aranması şöyle dursun, 1908 Meşrutiyet hareketinin siyasal öncü gücü İttihat ve Terakki, iktidarı teslim alışının ertesi günü sadrazamlığa getirdiği Mahmut Şevket Paşa’nın dünyaya verdiği mesajla hem yapısını, hem geleceğini ortaya koydu:

“Memleketin iyi yönetilmesi için yabancı uzmanlar getireceğiz. Memleketi büyük yönetim bölgelerine ayırıp, her biri için ayrı denetmen getireceğim. Biz Avrupalılara meydan okumak ya da onların öğütlerine kafa tutmak için iktidara gelmedik. Emin olmalısınız ki, durumun gerektirdiği basiret ve ciddiyetle Avrupa’ya cevap vermek vicdanına başvurmak için iktidara geldik.”

Bu anlayışa bağlı olan bir iktidar, dokuz yeni antlaşmayla altı yıl içinde (1908-1914) 46 milyon altın lira daha borçlanarak uluslararası kapital önünde dize geldi. Batı cephesi değişen bir şey olmadığını görerek eski oyununa devam ediyordu. Bir düşün ve eylem adamının yazdığı gibi Genç Türkler, “Yaptıkları devrim cılız olduğu için, yani halkın aşağı tabakalarını uyandıramadığı, yığınlara gerçek bağımsızlık çağrısında bulunmadığı için, yani Osmanlı İmparatorluğu’nda başlayan ilk proleter hareketine düşman olduğu için...” batı ülkelerinde övgüyle bile karşılandılar.

Ne ki, 50-60 yıllık bir mücadele döneminin siyasal temsilcisi durumuna gelen İttihat ve Terakki Fırkası’nın yöneticileri, partilerinin doğuşuna yol açan özgürlük ve ulusallık kavramına bağlı her girişim karşısında, Abdülhamid yönetimine rahmet okutacak zorbalık yöntemleriyle yer aldı.

Yabancı sermaye uzmanlarıyla işbirliği halinde olan parti yöneticileri belli kentlerde dağınık durumda bulunan işçi sınıfının birleşme bilincini önlemek için de her çareye başvurmaktan çekinmedi. Selanik, Varna, İstanbul’da başgösteren grevler ve işçi mitingleri, Anadolu Demiryolları Müdürü Huknen ile Adliye Nezareti’nde görevli yabancı uzman Kont Ostrorog’un birlikte hazırladıkları yasayla yasaklandı. Sendikaların ve işçi kulüplerinin kapatılması sağlandı.

Çok geçmeden İttihat ve Terakki yöneticileri, ordunun yönetimini de yabancı komutanlara bırakmakta sakınca görmediler. “Milli kalkınma” yalanı ile yabancıdan kurtuluş bekleme ilişkilerinin nereye kadar uzandığını Mustafa Kemal Paşa daha sonra anılarında şöyle belirtir:

“Ben ordunun kayıtsız şartsız, bütün sırları ile Alman askeri heyetine terk edilmesine müteessirdim. Daha karar verilmeden önce, bir tesadüfle bu olayı öğrendiğim vakit sesimin erişebileceği makamlara kadar itirazda bulunmayı vazife saydım. İtirazlarıma kimse cevap vermedi.”

Bu görünüşüyle, kimi toplumbilimcilerin, II. Meşrutiyet hareketini “Yarım zafer... hatta zaferin küçük bir parçası...” olarak nitelemeleri kuşkuyla karşılanmamalıdır.

Çünkü eylemci kadroları küçük burjuvalardan oluşan hareket geliştikçe, öncülüğü burjuvazi ve burjuvaziyle çıkar birliği halindeki bürokrasiye kaptırmış, –I. Meşrutiyet’te olduğu gibi– yabancı sermayenin etki alanına girmekten kurtulamamıştır.

Sonuç, büyük bir hızla, İngiliz ve Fransız kapitalizmiyle çelişen Alman kapitalizminin dümen suyunda, 1. Dünya Savaşı’na girilmesi, yenilgiyle biten savaşlarla Sevr Antlaşması’na boyun eğmek durumunda kalınmasıdır.

Ne ki, Osmanlı İmparatorluğu’nun XX. yüzyıl başlarında geldiği yer, bu antlaşma sonucu yengin devletlerin orduları tarafından işgal edilmek bile olsa, 1850’lerde başlayan mücadele döneminin asker-sivil okumuş aratabakaya kendi yerini belirleme bilincini kazandırdığı da gerçektir. İkinci olarak da bu mücadele döneminin getirdiği olanaklarla halk daha geniş oranda istekte bulunma, birleşme, savaşa katılma aşamasına gelmiştir ki, asıl önemli olan da budur.

Bu yönden bakılınca, toplumbilimcilerin 1908’de tamamlandığını belirttikleri burjuva devrimi sonrasında bağımsız Türkiye yolunda yeni mücadele biçimlerini, yeni savaşları bağrında geliştiren düşün hareketlerinin ve öğretilere bağlı akımların oluşumunu, bu sürecin olağan sonucu olarak kabul etmek gerekir.

Amacı, çağdaş edebiyatımızdaki gelişmeleri saptamak ve örneklerle sergilemek olan bu kitapta –elbette ki edebiyatı da etkileyen– akımları kısaca değerlendirmeye çalışacağız.

XIX. YÜZYILIN YENİÇAĞA BIRAKTIĞI DEĞERLER

XIX. yüzyıl, edebiyatımızın girişimler dönemidir. Roman, öykü, tiyatro alanlarında ilk örnekler verilmiş, şiirdeki başkaldırmalar divan şiirinin sahneden çekilmesine yol açmıştı. Çıkmaya başlayan özel gazeteler roman, öykü yayımlıyor, edebiyat adamlarının tartışmalarına yer veriyordu. Bir önceki dönemde Namık Kemal’in deyimiyle “havassa ait olan edebiyat”, gözünü kalabalığa açık alanlara, hayatın içine dikti.

Asker-sivil okumuş aratabaka özellikle Namık Kemal’in şiire getirdiği özgürlük, vatan, hak, insanlık, esaret gibi kavramlarda kendi sorunlarını, kendi isteklerini, kendi kişiliğini bularak yeni edebiyat girişimlerine yandaş oldu.

En önemli gelişme XIX. yüzyılın ikinci yarısında, birlikte hareket etme bilincine varan yeni bir aydın kuşağının Türkçe üzerine düşünmesi, konuşma dili, yazı dili, halkın dili gibi kavramlara belli dilbilgisi kuralları açısından bakarak olumlu öneriler getirmesiydi.

Kutadgu Bilig’i ve Orhun Kitabeleri’ni batı Türkçesine çeviren Şemsettin Sâmi (1850-1904) “Hayat” ve “Sabah” gazetelerinde yayımladığı makalelerinde (1880-1884) “Osmanlı lisanı” deyimini kesinlikle reddederek sormaktadır.

“Bu sun’i lisanı tahsil etmemiş bir Türke edebi lisanımızın hatta en sadesi bile okunsa bir şey anlaması mümkün müdür? Ya bir Türkün anlamadığı lisana ne hak ile Türkçe namını verebiliriz?”

Şemsettin Sâmi gibi başlangıçta roman ve oyunları, değişik konulardaki kitapları ile yazın hayatına giren, daha sonra kendisini Arapça, Türkçe, Fransızca sözlüklerin hazırlanmasına adayan bir dilcinin yanı sıra, edebiyat adamlarının da Türkçe’yi var olma sorunu olarak benimsedikleri görülür. Prof. Ahmet Hamdi Tanpınar, Tanzimat dönemi aydınlarının bu sorun üzerindeki çabalarını saptarken şöyle yazar.

... Tanzimattan sonra evvela yeni mekteplerin açılmasıyle öğretimin Türkçeye dönmesi, sonra da gazeteciliğin başlamasıyle, dil meselesi günün meselesi olmuş; bir taraftan garp dillerindeki edebi örneklerin tesiriyle düşünce ve hayat görüşü genişler ve değişirken öbür yandan da memlekette yine garp tesiriyle başlayan tarih hareketlerinin etrafında... milli şuurun yavaş yavaş uyanışıyle Türkçe değişmeye başlamıştır. Öyle ki, hürriyet ve rejim meseleleri, halkçılık gibi büyük dâvalar istisna edilirse, hatta bu davaların yardımcısı olarak Tanzimat münevverlerinin ilk karşılaştıkları büyük mesele, dil meselesi olmuştur denebilir. Yeni Türk edebiyatını kurmak için gayret eden iki neslin (1825 ve 1840 sıralarında doğanlar: Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal) zevk ve gayretleri hemen hemen aynıdır.

Girişimler dönemi olarak nitelediğimiz Tanzimat dönemi düşün ve edebiyat adamlarının çözüm aradığı sorunları şöyle sıralamak mümkündür:

1) Yeni bir dil ve tarih bilincine bağlı çabalar,

2) Roman, öykü, oyun türlerindeki ilk örnekler,

3) Şiirde yeni kavramlara açılan bir öz hareketi yaratmak...

DİL VE TARİH ALANINDA

Dilimiz üzerinde ilk önemli çalışmaları yapan Ahmet Vefik Paşa (1823-1891), Lehçe-i Osmânî adlı sözlüğün (1445 sf; 1876-2. bas. 1888) önyazısında Türkçe’nin bağımsız bir dil olduğunu savundu. Türkçe sözlükleri ayrı ayrı yazdı. Ebülgâzi Bahadır Han’ın (1603-1664) tarihini Şecere-i Evşad-ı Türkiye adı ile Çağatayca’dan Batı Türkçe’sine çevirdi. Fezleke-i Tarihi Osmanî adlı okul kitabında ise batı ülkelerinde okutulan kitapların hazırlanma yöntemlerini uygulayarak, Osmanlı tarihini kuruluş, gelişme ve çöküş evrelerine ayırarak inceledi.

Montesquieu (1689-1755), Michelet (1798-1874) gibi Fransız tarihçilerinin yöntemlerini öğrenen Ahmet Cevdet Paşa (1822-1895) Tarih-i Cevdet adlı yapıtında (12 cilt, 1854-1885) gözlemle yetinmedi, olayları doğrusunu araştırarak nedenleri ve sonuçları üzerinde değerlendirmeler, karşılaştırmalar yaptı; bizde sentezci tarih anlayışının ilk örneğini verdi.

Agâh Efendi ile birlikte ilk Türkçe gazeteyi (Tercüman-ı Ahval, 1860) çıkaran Şinasi (1826-1871), dilin sadeleşmesi sorununu ortaya attı; gereksiz süs ve abartmaları özellikle gazete dilinden temizleyerek, uzun tümce alışkanlığını kırmaya çalıştı.

Ali Suavi (1837-1877) “Ulûm” gazetesindeki (1869) Türk dili ve tarihi konularındaki yazılarının yanı sıra Ali Şir Nevâi’nin (1441-1501) Farsça ve Türkçe üzerine karşılaştırmalı bir inceleme olan Muhakemetü’l-Lûgateyn’ini Batı Türkçe’sine çevirdi.

Süleyman Paşa (1838-1892) askeri okullarda okutulan Tarih-i Âlem (I. cildi basıldı, 1874) adlı kitabında Türk tarihinin kökenini araştırdı. İlk Türk dilbilgisi kitabı sayılan İlm-i Sarf-ı Türkî’de (2. bas., 1876) ise yabancı dil kurallarına karşı çıktı.

Dil üzerine düşünürken, “...Milli varlığa hiçbir yardımı dokunmayan edebiyatımızın yöntem ve kuralları neden saptanmamış, yanlış bir sanat anlayışı adına çeşitli süslerle anlam feda edilerek, konuşma ve yazı dilleri neden iki ayrı dil haline getirilmiştir?” diye soran Namık Kemal (1840-1888) çağdaş düşün ve edebiyatın kurulmasını şu kuralların gerçekleşmesine bağladı: 1) Dil kurallarının saptanması, 2) Anlatım güzelliğini saptıran yapay sanatların bırakılması, 3) Bir Türkçe sözlük ve Türkçe’nin yapısına uygun bir dilbilgisi (sarf ve nahiv) düzenlemesi, 4) Edebiyat kavramlarını tanımlayan bir “belagat kitabı” hazırlanması.

Şemsettin Sâmi (1850-1904), “Doğu Türkçesiyle Batı Türkçesi bir tek dildir, arada yalnız lehçe farkı vardır.” görüşünden hareket ederek yazı ve konuşma dilinin ayrı ayrı olmasını şiddetle eleştirdi. Osmanlı dili savunucularının karşısına inandırıcı gerekçelerle çıktı. İki cilt olarak yayımlanan sözlüğünün (Kâmus-i Türkî, 1574 sf. 1899-1901) önyazısında dilimizin adının Türk Dili olduğunu yazdı.

Kısa yaşamında 200’ü aşkın makale ve 15 kitap yayımlayarak dil, edebiyat, felsefe alanlarındaki çalışmaları ile etkili olan Beşir Fuad (1852-1887), felsefede Alman düşünürü Ludwig Büchner’den (1827-1898) esinlenerek materyalist görüşlere yaklaştı. Victor Hugo üzerine hazırladığı kitapta (1885) çağdışı edebiyatçıların romantizmini yıkmaya çalıştı. Voltaire (1887) adlı yapıtında da pozitif bilimlerin üstünlüğünü göstermeyi amaçladı.

ÖYKÜ VE ROMAN ALANINDA

ÖYKÜ: Türk edebiyatının ilk öykü kitapları Ahmet Mithat Efendi’nin (1844-1912) imzasını taşır: Kıssadan Hisse (1870), Letâif-i Rivâyat (1871). Kıssadan Hisse’yi oluşturan öyküler, yazarın, Mithat Paşa ile birlikte Bağdat’ta bulunduğu evrede (1869-1871) yazıldı. Yazar bu öyküleri genellikle, Aisopos ile Fenelon’un fıkralarını geliştirerek kurmuş, konusuna en uygun gördüğü “hisse”lerle sonuçlandırmıştı.

Letâif-i Rivâyat ise bu başlığı taşıyan bir dizide ayrı ayrı yayımlanan 28 öyküden oluştu. Aralarında çeviri olanları da vardı. Çoğu uzun öykü biçiminde olan bu ilk ürünleri (Esaret, Gençlik, Gönül, Firkat, Ölüm Allahın Emri, Bir Gerçek Hikâye, Bir Tövbekâr vb.) gelecek kuşaklara bu türde deney olanağı kazandırmaktan başka belirgin değer getiremediler.

Emin Nihat’ın Müsameretnâme adlı kitabı ise 1871 ile 1875 yılları arasında basılan 7 ayrı uzun öyküden oluşuyordu. “Binbaşı Rıfat Beyin Sergüzeşti” (1871) ile başlayan dizide 100 sayfayı aşkın öyküler bulunmasına karşın “eski edebiyatın kalıplaşmış mazmunlarını kalıplaşmış anlatım yolu içinde tekrarlamaktan” ileri geçen örnekler getirmedi (Cevdet Kudret).

Öyküde asıl önemli gelişmeyi sağlayan Nâbizade Nâzım’ın (1862-1893) Yadigârlarım (1886), Zavallı Kız (1889), Karabibik (1890), Sevda (1891), Hâlâ Güzel (1891), Haspa (1891), Seyyie-i Tesamüh (Servet-i Fünun dergisinin birinci sayısından itibaren tefrika edilmeye başlandı, 27 Mart 1891, bas.1892) adlarındaki uzun öykülerden oluşan kitaplarını yayımladı.

Edebiyat dilindeki kargaşanın önlenebilmesi için konuşma dilinden yararlanılmasını isteyen Nâbizade, döneminde yaygınlık kazanan masalsı öykü anlayışına uymayarak kişilerin konuşmalarını kendi dillerinin özelliklerini koruyarak vermeyi amaçladı. Kurgu ve anlatım yönlerinden öykü tekniğine oldukça uyan bir yapı kurmayı başardığı yapıtları arasında gerçekçi öykü anlayışının ilk örneği sayılan Karabibik’te, Antalya’nın Kaş ilçesine bağlı Beymelik köyünün insanlarını yansıttı, toprak sorunlarını işledi. Bu kitabın önyazısında gerçekçi öyküsünün ilkelerini açıkladı.

Küçük Şeyler (1892) adlı kitabını oluşturan öykülerle edebiyatımızda batı öykü anlayışının ilk örneklerini verdiği kabul edilen Sâmipaşazade Sezai (1860-1936) ise Londra elçiliğinde görevli bulunduğu evrede (1891-1895) İngiliz ve Fransız edebiyatlarını öğrenme olanağı kazanmış, özde ve biçimde Namık Kemal etkisinden kurtulmuştu. Olayların gerçeğe bağlı gözlemlere dayanarak kurulduğu görülen öykülerinde diyaloglardaki ve gerçekçi yöntemi uygulamadaki başarısı ile sonraki kuşaklara gelişme yollarını gösteren bir kimlik kazandı.

İlk öykü kitapları (Bir Yazın Tarihi, 1900, Türkçeleştirilmiş basım 1941, 1974; Solgun Demet, 1901) yeniçağın tarihlerini taşıyan Halit Ziya, bu türdeki çalışmalarının, “İkdam” gazetesinde çıkarken (1897) ünlü romanı Mai ve Siyah’tan daha çok ilgi uyandırdığını söyler. Gerçekten de yaşamına bağlı gözlemlere dayanan değişik konularda sergilenen bu öykülerle Halit Ziya, hem İzmir evresindeki ilk kalem deneylerini, hem kendisinden önceki deneyleri aşarak çağdaş öykü tekniğinin kuruluşuna katkıda bulundu.

ROMAN: Kişilikleri XIX. yüzyılın ikinci yarısında gelişen edebiyatçılar, bireysel güç ve yetenekleri ne olursa olsun, kendilerini büyük sorumlulukların karşı karşıya bıraktığı görevlerle yükümlü saydılar. Genellikle bürokrasiden gelmişlerdi. III. Selim döneminde başlayan batı dillerini öğrenme dalgasına kapılan “reformcu aileler” kuşağının çocuklarıydılar. Çoğu küçük yaşlarında Fransız, İngiliz öğretmenlerden öğrenme olanağı buldukları batı dillerinin karşılarına çıkardığı görünüm önünde hayranlık, coşku, öykünme, kopya gibi yaratıcılığa ters düşen heveslerle işe başladı.

Bilimde yeni öğrenim olanaklarının açtığı yeni kapılar, yaşamda belli düzeylerin altına düşmeyen yenilikler getirirken, uzun deneylerle ve geleneksel kültür kalıtlarıyla dolaylı olarak bağıntısı bulunan sanatta, çok ilkel düzeylerde yansıdı. Sabahattin Eyuboğlu’nun deyişiyle “... Deha saydıklarımızın eserleri inanılmaz acemilikler, falsolarla...” birlikte geldi. Beşir Fuad, batıdaki bilim ve sanat gelişmelerini iyi izleyen bir kişiliğin kazandığı güvenle Manzara dergisinde yayımladığı makalelerde (1887), “Bilime olan ihtiyacın şiir ihtiyacından kat kat üstün olduğunu” yazarken, gerekçesini şair ve yazarların duygu ilkelliğine bağlıyordu.

Roman da, XIX. yüzyıl aydınlarının henüz kişi olmadıkları bir aşamada karşılarına çıktı. Yüzyılın ikinci yarısında Fénelon, Victor Hugo, Daniel Defoe’nun romanlarının bile divan düzyazısı anlayışının özellikleriyle ağdalanmış bir dille çevrilmesi bu yapıtların da duygu ilkelliği olarak nitelediğimiz düzeye inmesine, alaturkalaşmasına yol açtı.

Bu nedenle ilk roman çabalarının zayıflığı, romanı roman yapan biçim ve öz değerlerinden yoksun olmalarına bağlıdır. Nedir bu değerler? Dildir, anlatımdır, olaydır, kişilerdir, kurgudur. Nihayet romancının dünyaya ve insanlara çok geniş açılardan bakabilmesini sağlayacak kültür düzeyi ve yaşam deneyidir.

İlk romanların bu koşulların hiçbirine tam olarak uymamalarına karşın, 21, 22 yaş baharında, ilk Türk romanı sayılan Taaşşuk-i Tal’at ve Fınat’ı (bas. 1872) yazan Şemsettin Sâmi Bey’den sonra hiç değilse geleneğin kurulmasına yol açan deneylere ulaştığı söylenebilir.

Bir deney evresine örnek olma yönünden ortalama değerleri taşıyan romanları ile Ahmet Mithat Efendi’den, Halit Ziya ve Hüseyin Rahmi’nin çıkışına değin geçen zaman içinde bu türdeki gelişme hızlanmış, değişik ürünlerle yatağını kazmaya başlamıştır. Bunları saptayalım.

Serüven, gezi, tarihsel, duygusal, gerçekçi ve natüralist biçimlere örnek gösterilebilecek 32 romanın yazarı olan Ahmet Mithat Efendi (1844-1912), halkın beğenisine açık bir anlayışla “meddah ağzı”nın yarattığı alışkanlıklardan yararlandı. Ne var ki düzyazının çağdaşlaşması sorunlarını ya hiç dert etmemiş; ya da yazılarında Şinasi’nin dilin arınması konusundaki çabaları doğrultusunda düşünceler ileri sürdüğü halde dilini, kınadığı sözcüklerden kurtaramamıştı. Oysa geniş bir yaratıcı gücü vardı Ahmet Mithat’ın. Sevdiği batılı yazarların romanlarından esinlendikçe, içinde bulunduğu toplumun yaşamından benzerlikler bularak yerlileştirebiliyor, genellikle “tefrika” olarak yazdığı için, kendine özgü usullerle kolay okunma yollarını araştırıyordu.

Romancılığının, yaşadığı dönemde ön safta tutulduğunu belirten Agâh Sırrı Levend, daha sonra eski edebiyat anlayışında “üslûbu müzeyyen, âli ve âdi” biçiminde sınıflandırılan anlatım ilkeleri yönünden, “üçüncü sınıftan” sayıldığını ifade ederek şöyle yazmıştı: “Türkçe, Ahmef Mithat tarafından istenen şekli aldığı zaman da gene onun eserleri ilk devirlerdeki ehemmiyet ve rağbeti bulamadı. Bunun sebebi ise, o eserlerin vücude getirildiği zamana nazaran roman tekniğinde hayli ileri gidilmiş olmasıydı.”

Şiir, oyun, eleştirme, tarih, siyasal makale dallarında öncülük eden Namık Kemal (1840-1888) iki de roman yazdı: İntibah (1876), Cezmi (1880). Kemal de, çağdaşı yazarlar gibi roman konusundaki düşüncelerini açıkladığı makalelerinde, dil, konu, kişiler, yapı, gerçeklik, fayda sorunları üzerinde duruyor, bu yeni edebiyat türünün de toplumsal işlevi olduğunu savunuyordu. İkinci cildini yayımlayamadığı Cezmi, tarihsel bir konuya bağlıyken, İntibah, İstanbullu bir mirasyedinin içki ve kadın düşkünlüğü nedeniyle başına gelen olaylar örgüsü ile kurulmuştu. Ne var ki roman sanatının ana kuralları göz önünde tutularak yazıldığı kabul edilen İntibah’ta, kahramanların duygusal davranışlarının ağır basması, hareketlerinde inandırıcı olamamaları, özellikle kişilerin ruhsal çözümlemeleri yapılırken, dilin yabancı sözcüklerden ve tamlamalardan temizlenmemesi Kemal’in bu türde XIX. yüzyıl beğenisinin dışına çıkamadığını gösteren etmenlerdir.

Namık Kemal gibi doğmakta olan yeni edebiyatın sorunları üzerinde kafa yoran, şiir, öykü, oyun türlerinde sonraki kuşakların beğeni çizgisine yeni ufuklar açarak, eleştirilerinde eskiye karşı sabırlı bir mücadele veren Recâizade Ekrem’in (1847-1914) Araba Sevdası’nı (1896) Cumhuriyet döneminde yetişen edebiyat tarihçileri aynı kesinlikle değerlendirdiler. Cevdet Kudret: “Eser, gözlemlere dayanılarak realist bir yöntemle yazılmıştır”; Prof. Kenan Akyüz: “Karakterlerin ve olayların tasvirinde realizme son derece sadık kalınmış ve Türk romanında 1880’den sonra yer almağa başlamış olan, realist eğilime başarılı bir örnek kazandırılmıştır”; M. Nihat Özön: “Tam bir müşahade mahsulü ve realist bir roman”; Güzin Dino: “Kuruluşu, mevzuu, tipleri, psikolojik tahlilleri bakımından realist Türk romanına önemli bir örnek.”

Esirlik konusunu işlediği için, yazarı Sâmipaşazade Sezai’nin (1860-1936) yıllarca göz hapsine alınmasına yol açan Sergüzeşt (1889), gerçekçi roman anlayışının ilk tutarlı örneklerinden sayıldı. Konusu gözlem ürünü, kişilerin davranışları, doğal ruhsal çözümlemeleri isabetli, günlük yaşamla ilgili olayların sergilenmesinde dilin yalın oluşu gibi öğeler, Sergüzeşt’in dönemin roman çizgisinin bir adım önünde anılmasını sağladı. “Son asır Türk edebiyat tarihinde mühim bir merhale teşkil ettiği”, “zamanı aşan ve bugüne de hitap eden beşeri ve sosyal bir mahiyeti” olduğu (Mehmet Kaplan) kabul edildi.

Karabibik adlı uzun öyküsüyle edebiyatımızda ilk kez köy insanının yaşamını yansıtan Nâbizade Nâzım (1862-1893), ölümünden sonra yayımlanan Zehra (1896) adlı romanında, soylu bir ailenin kızının serüvenini işlerken, dönemin bir kesitinin yaşamını da olduğu gibi sergilemeyi başardı. Gücünü gözlem yeteneğinden alan Nâbizade’nin, betimlemelerdeki doğallık, ruhsal çözümlemelerdeki yerindelik gibi özenlerle, anlatım yönünden Namık Kemal’in izinde görülmesine karşın çağdaş bir roman anlayışına ulaştığı kabul edildi (Prof. Kenan Akyüz).

Türk romanının ilk örnekler düzeyinden cüretli sıçramalar yaparak 20-25 yıl içinde değişik doğrultularda gelişmeler göstermesi, hiç kuşkusuz daha sonra gelen romancıların önceki deneyler üzerinde araştırmalar yaparak özellikle dil ve kurgu sorunlarında somut sonuçlara varabilmeleriyle mümkün olmuştu. Bir bakıma, şiirde görüldüğü gibi bu türde de bir kuşağın ortak bir sorunu çözebilmek için ortak özeleştirisiydi bu. Yazarlar, düzyazının ne divan düzyazı anlayışının yapay süslemeleriyle, ne de resmi yazışma dilinin kuralları ile ilgisi bulunmadığını öğrenmişlerdi.

Roman anlatımını oluşturan dil olanaklarını gerçekleştiren öğeler nelerdir? Konuşma dilinin yalınlığı, roman dilinin yalınlığını sağlamaya tek başına yeterli mi? Gereksiz olan, abartık olan, gerçeğe aykırı olan nasıl sınırlanacak, romancı tip çizimi yaparken yaşamda gördüğü kişilerle ilgisini hangi noktaya değin götürecek, hangi noktada kesecektir?

Halit Ziya (1866-1945) ve Hüseyin Rahmi (1864-1944) geçen yüzyılın günbatımına yetiştirdikleri romanlarla bu sorulara oldukça açık ve doyurucu karşılıklar getirdiler. Birincisi, Nemide (1889), Bir Ölünün Defteri (1889), Ferdi ve Şürekâsı (1894) ile kişiliğini ararken, Mai ve Siyah’la (1897), hem katıldığı Edebiyat-ı Cedide akımına, hem dönemine damgasını basıvermişti. Mai ve Siyah’la artık romanın, kaleminden kan damlayan her edebiyatçının sonuç alacağı bir iş olmadığı, ayrı deneyim sürecine bağlı bir uzmanlık sonucu elde edileceği öğrenildi. İkincisi, Prof. Mehmet Kaplan’ın belirttiği gibi, Beşir Fuad’tan kendisine kadar “çok dağınık olarak görünen realizm ve natüralizm eğilimlerini derleyip toplayarak, eserlerinde insicamlı (düzgün) bir hüviyetle” ortaya koyması, çağdaşlarına ve sonra gelen kuşaklara neyin, nasıl yapılacağı konusunda somutluk olanağı sağladı.

XIX. yüzyıl tarihlerini taşıyan altı romanda (Şık, 1899; İffet, 1896; Mutallaka, 1898; Mürebbiye, 1899; Bir Muadele-i Sevda, 1899; Metres, 1899) imzası bulunan Hüseyin Rahmi ise akımların ve edebiyat gruplaşmalarının dışında güvenle ağırlığını koyarken, sonsuz bir olanağın tükenmez kaynağına ulaştı. O, günlük yaşamına –aynı sınıftan biri gibi– karıştığı halkı, gerçeğin nesnel görünüşlerinden sapmadan yansıtmakla, gelecek kuşaklara verimli ve cömert olanaklarını da açmış oluyordu.

Kuşkusuz, XX. yüzyılın ilk yarısında, etkileri daha da somutlanan bu iki sanatçının kişiliklerini ayrı bölümlerde değerlendirmeye çalışacağız.

TİYATRO EDEBİYATINA GİRİŞ

Türkçede ilk tiyatro yapıtları, batıdan gelen çeşitli tiyatro kumpanyalarının yarattığı etki sonucu, sahne hareketlerinin başlamasından sonra gelişti. Yöneticileri Ermeni olan tiyatro toplulukları (Serap Hekimyan, Vaspuragan, Şark Tiyatrosu, Asya Tiyatrosu vb.) Hugo’nun (Kral Eğleniyor, Hernani), Shakespeare’in (Macbeth) eserlerini sahneye koyarak batı tiyatro anlayışı doğrultusunda iddialı girişimlerde bulundular. On beş-yirmi yıllık bir süre içinde (1850-1868) sahne ile halk arasında ilk ilişkiler kurulmuş, toplulukların İstanbul’un dış semtlerinde ve İzmir’de verdikleri temsiller karşılıksız kalmamıştı.

Asya Tiyatrosunun yönetmeni Güllü Agop’un Osmanlı Tiyatrosu’nu kurmasına değin (1868) değişik doğrultularda süreli gelişmeler bu kuruluşa Sadrazam Âli Paşa’nın yardımı ile 10 yıllık ayrıcalık verilince bir merkezde toplanarak yetkinlik kazandı (1870).

Sahne hareketlerinin bu evresinden sonra tiyatro, edebiyatçıların heveslerini uyaran yeni bir alan olarak görünmeye başladı.

İlk Türk oyunu sayılan, Şinasi’nin Şair Evlenmesi’nden sonra Ali Haydar’ın (1836-1914) manzum oyunları (Sergüzeşt-i Perviz ve İkinci Ersas) basılıp sahneye kondu. Çeviri, uyarlama ve yerli oyunlar biçiminde aralıksız süren çalışmalar içinde, dönemin gelişmelerinde yeri olan yazarlar da gün yüzüne çıktılar.

Tiyatroyu bilinçli bir çalışmayla İstanbul dışında da halkın beğenisine açan Ahmet Vefik Paşa (1823-1891), Moliére’den yaptığı çeviri ve uyarlamalarda gününün dil anlayışını aşan Türkçe’siyle sahne dilinin kurulmasına büyük ölçüde katkıda bulundu.

Güldürü dergisi Diyojen’deki yazılarıyla tanınan Âli Bey (1844-1898) de Misafiri İstiskal (1870), Kokona Yatıyor (1870) ve Moliére’den uyarladığı Ayyar Hamza (1871) gibi konuşma dilinin ifade özelliklerinden taşmayan oyunlarıyla XIX. yüzyıl tiyatrosunu geliştiren yeteneklerden biri olarak kabul edildi.

Şemsettin Sâmi (Besa, Seydi Yahya, Gave), Manastırlı Rıfat (?-1907; Pâkdamen, Görenek), Hasan Bedrettin Paşa (?-1916; İskat-ı Cenin, İkbal), Ebüzziya Tevfik (1848-1913; Ecel-i Kaza), Recâizade Ekrem (1847-1914; Afife Anjelik, Çok Bilen Çok Yanılır), Sâmipaşazade Sezai (Şîr), Ahmet Mithat Efendi (Çengi Çerkes Özdenleri) oyunları ile dönemin tiyatro hareketlerine katkıda bulundular.

“Tiyatro eğlencedir; fakat eğlencelerin en faydalısıdır...” görüşünden hareket eden Namık Kemal, Vatan Yahut Silistre (1873), Zavallı Çocuk (l873), Akif Bey (1874), Gülnihal (1875), Celâlettin Harzemşah (1875), Kara Belâ (ölümünden sonra basıldı, 1908) oyunları ile bu türün de verimli kalemleri arasında yer aldı. Vatan Yahut Silistre, ulusal tiyatromuzun ilk kuruluş evresinde, halka açık niteliklerinin ağır basması; getirdiği kavramlar, yarattığı coşku yönüyle döneminin başta gelen eserleri arasında ilk yeri aldı. II. Meşrutiyet’ten sonra da değişik kuruluşlar tarafından sahneye konarak, yeni basımları yapılarak etkisini sürdürdü. Arap, Alman, Rus, Sırp dillerine de çevrildi.

Tanzimat dönemi edebiyatçılarının en genci olarak bilinen Abdülhak Hâmit (1852-1937), dokuzu XIX. yüzyıl tarihini taşıyan yirmi bir oyun yazmıştı. Genellikle batılı ustaların yapıtlarından –aktarmaya değin varan bir özgürlükle– fazlaca etkilendi Hamit. Yaratıcı gücü, başka yapıtların varlığına bağlıymış gibiydi. Bu nedenle Racine, Corneille, Shakespeare’in açık etkilerini taşıyan çoğu eseri, hem özgün olamadı, hem de manzum ya da düzyazı oyunlarında tiyatroyla bağdaşamayan dilinin çapaklı yapısı, bu türdeki çabalarının genişliği oranında başarı kazanamamasına yol açtı.

İlk kez Prof. Niyazi Akı tarafından değinilen Feraizcizade Mehmet Şakir (1853-1911) ise doğup yetiştiği Bursa’da öğretmenlik, basımevi müdürlüğü görevlerinde bulunmuş, “Nilüfer” dergisini (1885-1891) çıkarmıştı. Dili, kullandığı deyimlerin çeşitli halk ağızlarının zenginliği yönünden önemli görünen eserleri Teehhül Yahut İlk Göz Ağrısı (1882), İnatçı Yahut Çöpçatan (1882), Evham (1881), İcâb-ı Gurur (1881), Kırk Yalan Köse (1882), Yalan Tükendi (1882) adlarını taşıyor.

YENİ BİR ŞİİRE DOĞRU

Öykü, roman, oyun gibi, edebiyatımızda daha önce örnekleri bulunmayan türler, Tanzimat dönemi aydınının kafasında yeni bir düzyazı kurma gereksinmesine yol açtı. Yazarlar bu türlerin batı dillerindeki örnekleriyle kendi ürünlerini karşılaştırma olanaklarına kavuştukça asıl sorunun iç yapıya bağlı olduğunu kavramakta gecikmediler. Yetenekleri ölçüsünde yeni bir düzyazının yollarını araştırdılar. Gitgide eskiye bağlı kişi ve çevrelerin sert tepkilerine karşın, divan düzyazı anlayışının seciler, ikili, üçlü tamlamalar, abartık ifadelerle ağdalandırmayı öngören ilke ve kuralları geçerliğini koruyamamaya başladı. Bir yanıyla toplumdaki değişmelerin yarattığı zorunlu bir değişimdi bu. Kalabalığın ortak malı olan gazete yayımlanmış; azınlığın dili, işlevini ve egemenliğini yitirmişti.

Oysa, çağlar boyunca kendine özgü estetiği içinde, kendine özgü yapılar ortaya koyan divan şiirinin yarattığı etkiler, yenilikçi şairlerin bilinçaltında sürüyordu. Yenişehirli Avni (1827-1883) gibi XIX. yüzyılın ilk yarısında divana bağlı usta şairlerin şiirleri, Namık Kemallerin, Ziya Paşaların yetişme evrelerinde beğenilerini koşullamıştı. Özü sınırlayan, değişik temaları sergilemeyi önleyen eski şiire başkaldırmak yetmiyor, onun karşısına yeni bir estetikle ve yanıtları bulunmuş iç yapı sorunları ile çıkmak gerekiyordu.

Kuşkusuz, şiirimize yeni kavramlar getirerek dünyalı rüzgârlar estiren bu kuşak şairleri, eski söyleyiş özelliklerine, eskinin “marifet” saydığı sanatlara karşı –şiiri şiir yapan iç öğelerin kullanımı açısından– bütünleşmiş bir yapı kuramadılar. Genellikle söylendiği gibi, XVIII. ve XIX. yüzyıl Fransız şiirinin özgür havasına, değişik temalarına hayran olmuşlar, ama şiirin yapısal özelliklerini sağlayan ilke ve kuralları öğrenme kaygısını duymamışlardı.

Eskinin ikinci sırada sayılan şairleri düzeyine erişebilecek şiir yeteneklerinden yoksun Şinasi, aruz ölçüsünde Türkçe sözcükleri cesaretle uyguladığı kimi şiirlerinin yanı sıra, Müntehabat-ı Eş’ar’da (1862) topladığı ürünleri arasındaki kaside, gazel ve kıt’aları ile yenilikçi bir kimlik gösteremedi.

Yazılarında ileri sürdüğü yenilikçi düşünceleri, şiirlerinde yalanlıyor izlenimi uyandıracak kadar eski biçim ve söyleyiş özelliklerinden kurtulamayan Ziya Paşa (1825-1880) ise, salt öz değişimiyle yetinmiş göründü. Özdeyiş niteliğindeki dizeleriyle döneminden sonra da yaşarlığını koruyan Terkib-i Bend’i toplumsallığı açısından da –kimi yazılarında görülen– dünya görüşüne uygun bir felsefeyi içermiyor, tersine gücünü doğulu bir yergi havasından alıyordu.

Tanzimatçı şairlerin en coşkunu Namık Kemal’di (1840-1888) kuşkusuz. Küçük yaşlarında etkisinde kaldığı eski şiirin rüzgârıyla yazdığı gazeller evresi, yirmi beş yaşlarına kadar sürmüş, “Tasvir-i Efkâr”ın yönetimini üzerine aldıktan sonra (1865) dünya görüşü ile birlikte değişik kavramları kullanmaya başlamıştı. Agâh Sırrı Levend’in “eski biçimler içinde yeni bir ruhla” yazdığını söylediği bu evre manzumeleri arasında Hürriyet Kasidesi bir öz başkaldırısı etkisi yarattı ve uzun yıllar asker-sivil okumuş aratabaka üzerinde aynı coşku canlılığını sürdürdü.

Ne var ki, şairliğini, getirdiği kavramların sözcük gücünden alıyordu Namık Kemal. Ölçü ve uyağın yarattığı ses düzeyi, dönemin ileriye açık kişilerinin aradığı, özlemini duyduğu boşluğu –alışkanlıklarını rahatsız etmeden– dolduruyor, toplumsal kavganın beklediği “erkek sesi” getiriyordu. Bu yönüyle de yüzyılların içe dönük ve edilgen şiir dünyasına –çağdaşlarına da yeni atılım cesareti kazandıran– bir tepki şiiriydi.

Verdiği örneklerle biçim yönünden önemli bir katkıda bulunamayan Recaizade Ekrem’den (1847-1913) sonra Tanzimatçıların en genci olan Abdülhak Hâmit (1852-1937) açılan kapıdan güvenli adımlarla geçerek, bütün eski alışkanlıklara meydan okudu. Şiirini batı tekniklerine açmakta çekinge göstermedi. Ne var ki, genellikle aruz ölçüsüne uyma çabasıyla sözcüğü doğal güzelliğinden koparmakta ve şiirin yapısal bütünlüğünü bozan zorlama öğelerden yararlanmakta hiç sakınca görmemesi başta gelen kusuruydu. Sonra “canlı dilde bulunmayan Arapça ve Farsça sözcüklerle, Farsça tamlamalara düşkündü” Hâmit. Bu zayıflık biçim yenilikleri açısından etkilediği “Edebiyat-ı Cedide” şairlerine de geçti. XIX. yüzyıl tarihlerini taşıyan şiir kitapları: Makber (1876), Sahra (1879), Bir Sefilenin Hasbihali (1885), Bunlar Odur (1886), Hacle (Gelin Odası, 1887).

1895-1901 arasında Servet-i Fünun dergisinde toplanan sanatçıların oluşturduğu “Edebiyat-ı Cedide” akımının bayrağı olarak kabul edilen Tevfik Fikret’in (1867-1915) Rübab-ı Şikeste adlı ünlü yapıtı, ilkin 1897’de basıldı. Fikret kendisinden önce yapılan atılımları, batıdan öğrendiği yeni şiir tekniklerini göz önünde tutarak bilinçle uyguladı. Hem özde, hem biçimde yarattığı dönüşümler çağını aşan nitelikte dönüşümlerdi. Özellikle eski edebiyatın geçerli olan, sözcüklerin dilbilgisi içindeki yerlerine göre koşulladığı uyak anlayışı yerine, ses uygunluğuna bağlı uyak anlayışını getirmesi, anlamın beyitte tamamlanması geleneğini tanımayarak “bütün” güzelliğine varan açılmalar göstermesi... Nihayet aruz ölçüsünün bir kalıbında kullanılan “müstezad”ı ölçünün her kalıbında uygulaması, XX. yüzyıl şiirine öncülük eden girişimleri arasındadır. Öz yönünden ise çağdaş insanın yaşamına bağlı sorunları yansıtan duyarlığı, Fikret’i, XX. yüzyıl şairi yapan öğelerin başında gelir.

XIX. yüzyılın çağdaş edebiyatımıza bıraktığı kimi değerleri, bu edebiyatın gelişme yıllarını incelerken yeniden ve ayrı bölümler olarak göreceğiz.

EDEBİYAT-I CEDİDE

Edebiyatımızın yenileşme süreci içinde ikinci büyük aşama sayılan “Edebiyat-ı Cedide” hareketi, 1895-1901 yıllarında Tevfik Fikret’in yönetiminde yayımlanan “Servet-i Fünun” dergisinde yeni bir edebiyat kuşağının meydana çıkması ile oluştu. Şiirde Tevfik Fikret, Cenab Şehabettin, Celâl Sahir (Erozan), Ali Ekrem (Bolayır), H. Nazım (Ahmet Reşit Rey’in takma adı), Süleyman Nesip, Faik Ali (Ozansoy), Hüseyin Siret (Özsever), Hüseyin Suat (Yalçın); öykü ve romanda Halit Ziya (Uşaklıgil), Mehmet Rauf, Ahmet Hikmet (Müftüoğlu), Saffeti Ziya, Hüseyin Cahit (Yalçın); deneme ve eleştirmede Ahmet Şuayip, akımın başlıca kişilikleri olarak tanındılar.

Dergi, Hüseyin Cahit’in P. Lacombe adlı Fransız yazarından çevirdiği “Edebiyat ve Hukuk” yazısında 1789 Fransız Devrimi’nin sözü geçmesi nedeniyle kapatılınca (Ekim 1901, sf. 553) hareket hızını yitirdi. Kimi sanatçılar ülke dışına kaçarak, Genç Türkler’e bağlı politik eylemlere katıldı (Hüseyin Siret), kimi İstanbul liselerinden birine müdür olarak atandı (Hüseyin Cahit); Fikret, Halit Ziya, Cenab Şehabettin gibi akımın en önde anılan kalemleri II. Meşrutiyet’in ilanına kadar sustular.

Gerçekte 1895-1901 arasında “Edebiyat-ı Cedide” kendini ortaya koymuş, Halit Ziya Mâi ve Siyah, Aşk-ı Memnû romanları; Mehmet Rauf Eylül’ü; Fikret Rübab-ı Şikeste’si; Cenab Şehabettin, Servet-i Fünun dergisinde yayımladığı şiirlerle (1896-1901 arasında 47 şiir), yeni bir edebiyat beğenisinin somut örneklerini vermişlerdir.

XIX. yüzyıl batı edebiyatının son aşamalarını izleme olanağı bulacak biçimde yetişmiş olan “Edebiyat-ı Cedide” sanatçıları şiirde, Abdülhak Hamit’in biçim yeniliklerini daha değişik alanlara götürerek, eski nazım biçimleriyle ilgiyi kesinlikle kopardılar. Batı nazım biçimlerinden sonnet ile, aruz ölçüsünün bütün kalıplarıyla uyguladıkları “müstezat” dönemin en sevilen nazım biçimi oldu. Böylece bütün güzelliğini öngören bir şiir anlayışına varıldı.

Şiire değişik konu ve temalar girdi. Sanatçının içinde yaşadığı dünyanın öteki insanlarını (hasta çocukları, balıkçıları, dilencileri) duyması, şiirin giderek ilkel bir gerçekçiliğe bağlı toplumsal özler kazanmasına yol açtı. Ne var ki, özellikle XIX. yüzyıl Fransız şiirinin ustalarını tanıyarak onların yapıtlarında yeni kavramlarla karşılaşan şairler, Şinasi’yle başlayan sadeleşme akımına tamamen ters düşen bir dil beğenisi yaratarak, çelişkiye düştüler. Şiir dili Farsça ve Arapça sözcüklerden kurtulamadığı gibi, “Servet-i Fünun”ca denebilecek ölçüde ikili, üçlü tamlamalarla –Türkçe’nin doğal sadeleşme yollarına da engeller koyan– acayip bir dil ortaya çıktı.

Doğuşunda belki II. Abdülhamid’in amansız “sansür”ünden kurtulma kaygılarının da payı olan bu yapay dil, giderek Tanzimat sonrası “alafranga” aydın tipinin ortak züppelik aracı düzeyine çıkıvermişti. Öksürüklü bir duyarlık, sahte içlenmeler, egemen İstanbul’un bürokrat çocuklarına bir oyalanma aracı gibi geliyor, İzmir ve Selanik’te çıkma olanağı bulan dergi ve gazetelerde (örneğin İzmir’de çıkan “Ahenk” ve “Hizmet” gazetelerinde) Türkçe ulusal dilimiz haykırıları, başkentin beğeni duvarlarını aşamıyordu.

Halit Ziya, Mehmet Rauf, Hüseyin Cahit ve Saffeti Ziya’nın temsil ettiği “Servet-i Fünun” romanında da, özellikle roman tekniği yönünden –eskiye göre– belirgin bir gelişmeye ulaşılmasına karşın, aynı dil beğenisi egemendi. Akımın en güçlü romancısı sayılan Halit Ziya, realizm ve natüralizmin etkisi altında kalarak, şairler gibi yakın çevre gözlemlerine bağlı konuları işlerken bile bu ortak dil anlayışının dışına çıkamadı.

Çoğunluğu 1866-1876 yılları arasında doğan Servet-i Fünuncuların arkalarından gelen kuşağı asıl bu yönleriyle etkilemelerini, aynı eğitim ve yazarların değişmeyen sınıfsal koşullarına bağlayabiliriz.

AKIMA BAĞLI SANATÇILAR

II. Meşrutiyet ilan edildiği yıl, ortalama yaşları 35 yöresinde olan “Edebiyat-ı Cedide”ciler, başta yayımı sürdüren Servet-i Fünun olmak üzere dönemin dergilerine uzak durmadılar. Kendisini günlük gazete yazarlığına veren Hüseyin Cahit dışındakiler çalışmalarını kitaplara dönüştürdü. En gençlerinden biri olan Ahmet Şuayip, 1910’da ölmüş, 8 makalesini yayımladığı Hayat ve Kitaplar’dan (1901) başka yapıt bırakmamıştı. Saffeti Ziya (1875-1927), yabancı aile çevresindeki bir Türk’ün yaşamını anlatan Salon Köşelerinde (1912) romanından sonra Servet-i Fünun’da çıkan öykülerini üç cilt olarak yayımladı. Bir Safha-i Kalp (1912), Hanım Mektupları (1912), Kadın Ruhu (1912), Cumhuriyet dönemi öykücüleri üzerinde bir etkisi olduğu ileri sürülemeyecek olan son öykülerini birleştiren kitabı ise Silinmez Çehreler, Beliren Simalar (1924) adını taşıyordu.

Eylül (1900) romanı, sanatının en yetkin örneği olarak kabul edilen Mehmet Rauf da (1875-1931) Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerinde yayımladığı öykü ve romanları ile kendini aşma yeteneği gösteremedi. Genç Kız Kalbi (1911), Karanfil ve Yasemin (1924), Kan Damlası (1928) gibi romanları gelişme hızının arkasında kalan zayıf girişimler olarak kaldı.

XX. yüzyılın edebiyat gelişmeleri içinde, kendileri yaşarken yapıtları zaman aşımına uğrayan kimi “Edebiyat-ı Cedide” şairi, Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerinde şiirlerini yenileme çabası gösterdi. Değişen dil beğenisinin doğrultusunda kendilerini yenilemeye çalışanlardan Ali Ekrem Bolayır (1867-1937), Hüseyin Suat Yalçın (1867-1942), Celal Sahir Erozan (1883-1935), Hüseyin Siret Özsever (1872-1959), “Milli Edebiyat” akımının amaçlarını benimseyen ürünlerinde de başarılı düzeylere çıkamadılar. H. Nazım (Ahmet Reşit Rey, 1870-1956) ile Faik Ali Ozansoy (1875-1950) son yıllarına kadar temelde aynı kalan şiir öğelerinin çerçevesi içinde, döneme etkisi olmayan çalışmalarını sürdürdüler.

Kişiliklerini ve sanatlarını ayrı bölümlerde inceleyeceğimiz Fikret, Halit Ziya, Cenab Şehabettin ile birlikte 14 “Edebiyat-ı Cedide” şair ve yazarının yaşamları üzerinde yaptığımız araştırmaya göre:

1) Sanatçılardan Faik Ali Ozansoy ve Cenab Şehabettin dışındakiler İstanbullu ailelerin çocuklarıdır.

2) Namık Kemal’in oğlu Ali Ekrem ve Mehmet Rauf dışındaki 12 sanatçıdan 1’i tüccar, 3’ü paşa, 1’i saray kâhyası, ötekiler mutasarrıf, mektupçu, müdür gibi bürokrat çocuklarıdır.

3) 1’i özel öğrenim görmüş, 8’i –4’ü Mülkiye, 2’si Tıbbiye, 1’i Hukuk, 1’i Bahriye olmak üzere– yükseköğrenim bitirme olanağı bulmuştur. 2’si Galatasaray, 1’i Fransızca öğrenimi yapan 5 kişi lise seviyesinde okul bitirmiştir.

4) II. Abdülhamid döneminde bu 14 sanatçıdan 13’ü resmi görev almışlardır. Ali Ekrem (1888-1905), H. Nazım (1890-1904) yıllarında Abdülhamid’in sarayında mabeyn kâtibi olarak bulunmuştur.

5) Meşrutiyet’ten sonra 2’si parlamento üyesi, 2’si Darülfünun müderrisi, 1’i Devlet Şûrası üyesidir. 6’sı yüksek devlet görevlerine atanmışlardır. 2’si doktorluk, 1’i yazarlık yaparak yaşamını kazanmıştır.

6) Mütareke yıllarında, Tevfik Fikret, Süleyman Nesip ve Ahmet Şuayip öldüklerinden 11 kişi kalan “Edebiyat-ı Cedide”cilerden 1’i Damat Ferid kabinesinde Dahiliye Nazırlığı; 2’si yabancı şirketlerde yönetim kurulu üyeliği; 1’i tüccarlık, 2’si yazarlık, 1’i Darülfünun’da müderrislik, ötekiler memurluk yaparak İstanbul’da kalmışlardır: Cenab Şehabettin, Kurtuluş Savaşı aleyhine yazılar yazarken; Şair Dr. Hüseyin Suat Yalçın, 1920’de Anadolu’ya geçerek savaşa katılmıştır.

7) Cumhuriyet döneminde yaşayan 11 “Servet-i Fünun”cunun ikisi milletvekili seçilmiş, (Hüseyin Cahit Yalçın, Celâl Sahir Erozan), 1’i elçi olmak üzere 4’ü resmi görevlerini sürdürmüş, öbürleri emekli olmuşlardır.

“Edebiyat-ı Cedide” şair ve yazarlarının toplumsal gelişmelerin uzağında kalmalarının asıl nedeni yaşamlarındaki bu özelliklere bağlanabilir. Öykündükleri batılı yazarları ya anlamayan, ya da işlevlerini değerlendirmekten kaçınan bu dönem sanatçıları üzerinde en iyi yargıyı, gene kendilerinden ikisi; Mehmet Rauf ve Tevfik Fikret veriyor:

... Hep aşk, hep aşk derdi, hep şiir ve mûsiki mi ... Hayatta aşk en galip bir temayül değildir; aksine öteki temayüllere en çok mahkûm kalan odur ... Roman toplumsal ahvalin bir belgesi olmalı, bizde pek yanlış telâkki edilen “sanat için sanat” nazariyesini def ve reddetmeli; bugün Avrupa’da bütün edebiyat ilmî veçhe aldı, beşeriyetin ıslah ve tedavisi için çalışan ilim adamlarıyle beraber olarak çalışıyor, daha iyi bir insaniyet, daha mes’ut bir gelecek için uğraşıyor.1

... Tekmil şiirlerimizde, hikâyelerimizde, tasvirlerimizde bir solgunluk, bir kansızlık, bitkinlik eseri görülüyor; bu hasta çiçek hali edebiyatçılarımızın sıcak köşelerinde kendisine pek uygun yerler bularak nazik nazik yerleşiyor; yazılan şeylerin hemen hepsinde bir veremli öldürücülüğü var, derin bir sükût içinde, uzun bir inilti.

... İşte okunan eserler, ekseriyetle ruhumuza bu aksi bırakıyor. Dikkat ediniz bu daima mevzûların hüzün verici oluşundan ileri gelmiyor; yazışımızda bir şey var ki, en şûh şâtır mevzularda bile “içeriği ile” sanki ağlıyor. Sakin ve tâkatsiz bir ağlayış. Evet, tâkatsiz, bîtap, ayniyle ciğerlerinde öldürücü değil, fakat yaşatmayıcı bir illet taşıyan bir çocuk gibi...2

“Edebiyat-ı Cedide”nin kurucularından sayılan Fikret, Cenab Şehabettin, Halit Ziya ve Mehmet Rauf’u ayrı bölümlerde değerlendireceğiz.

1 Mehmet Rauf, Servet-i Fünun (1899, No. 445), anan: Cevdet Kudret, Türk Edebiyatında Hikâye ve Roman (sf. 204, 1965).

2 Tevfik Fikret, Servet-i Fünun (No. 492), anan: Mehmet Kaplan, Tevfik Fikret ve Şiiri (sf. 27, 1946).

EDEBİYAT-I CEDİDE ÜZERİNE GÖRÜŞLERİ

TEVFİK FİKRET

İhtimal ki hissimde yanılmıyorum. Edebiyatı hazıranın bütün inceliklerine, güzelliklerine, san’atlarına mukabil bir noksanı var ki telafisi, öyle zannederim, üdebayı hazıraya nasip olmıyacak... Bu bir noksandan ziyade bir hastalığa benziyor: Edebiyatı hazıra nakıs değil, hasta. İnce, sarî bir hastalık ki kurbanının bütün uruku hayatında mündemiç; sanki hasta bizzat hastalıktır. Bazı emrazı müzmine var ki musabını yiyip bitirdikten sonra kendi onun yerine kaim olur, arık yaşıyan mariz değil bizzat marazdır, bütün alâimi zaaf ve zevkile maraz.

Edebiyatı hazıranın hastalığını hakkile teşhis edecek kadar kendimde kudret görseydim hissimi bu derece açıktan söylemeye şüphesiz cesaret edemezdim; isabeti nazariyesine kani bir tabib metanetinden ziyade yanıldığına inanan, yanlış gördüğüne, yanlış hissettiğine kail olan bir müdekkik acz ve tereddüdile söylüyorum, maamafih işte söylüyorum ki edebiyatımız sağlam bir bünyeye malik değil, edebiyatımız hasta... Fakat bu hastalık öyle şunun bunun tevehhüm ettiği gibi edebiyatın dış tarafında –yanlış terkipler, bozuk tabirler, bîlüzum yenilikler nev’inden– ârızalarla değil, tâ umku hayatında müthiş bir kar’a ile vücudünü hissettiriyor; menşei büyük bir fakrüddem, bunun da elbet bir menşei var, fakat kim bulup da haber verecek? Bunu söylemek o kadar güç ki... Tekmil şiirlerimizde, hikâyelerimizde, tasvirlerimizde bir solgunluk, bir kansızlık, bir eseri hezal görülüyor; bu hasta çiçek hali üdebamızın desti meharetinde kendisine pek muvafık zeminler bularak nazik nazik intıba ediyor; bu zeminlere o kadar yakıştırılıyor, onlarla o kadar itilaf ettiriliyor ki insan aldanıyor; solgunluk hangisinde zeminde mi yoksa nakışlarda mı, fark edilmiyor.

Yazılan şeylerin hepsinde yüzünüze mağmum bir nazarı şikâyetle gülümsiyen bir müteverrim bitablığı var. Derin bir sükûn içinde medit bir inilti... İşte okunan eserler ekseriyetle ruhumuzda bu aksi bırakıyor. Dikkat ediniz, bu daima mevzuların hüznengiz oluşundan ileri gelmiyor; yazışımızda bir şey var ki yazdığımız en şuh mevzularda bile mahiyeti hazinesile sanki ağlıyor... Sakin, takatsız bir ağlayış. Evet, takatsız; bitap; aynile ciğerlerinde öldürücü değil fakat yaşatmayıcı bir illet taşıyan bir çocuk gibi! Eserlerimizde bilir misiniz eksik olan nedir? Hayat. Ters anlaşılmasın, eserlerimizde hayattan bahsetmiyoruz demek istemiyorum, bil’akis en ziyade ondan bahsediyoruz. Hatta yalnız ondan bahsediliyor; maksadım eserlerimizin hayatsız, cansız olduğunu anlatmaktır. Ruhsuz değil, fakat cansız.

İşte bütün inceliklerine, güzelliklerine, san’atlarına mukabil edebiyatı hazıranın telafisi bize nasip olmıyacağından korktuğum noksanı bu cansızlıktır.

Güzel bahçe birçok hikâyeler, tasvirler, hayatı hakikiye sahneleri; hayatı muhayyele nümuneleri, mükemmel birkaç roman, latif ve nazik, bazan ulvî; mazmunsuz nüktesiz olmakla beraber yine zarif bir hayli manzumeler, bunların hepsinde birçok şiir, birçok san’at, birçok meziyet; fakat hepsinde ayni rehavet; ayni fütur; ayni arazı maraziye, ayni maraz, hepsinde o, hepsinde o tatsızlık, o cansızlık!

HALİT ZİYA UŞAKLIGİL

Edebiyat-ı Cedide mensuplarının Avrupa edebiyatı ile meşgul olmaları iki büyük netice doğurdu ki bunların her ikisi de umumiyetle edebiyat için pek hayırlı olmuştur. Bir kere gerek nazım dili, gerek nesir dili daha rahat, daha kıvrak bir hal aldı, edebiyatta daha kolay ve daha rahat kullanılır bir şekil kazandı.

Edebiyat-ı Cedide’nin, kendine mahsus kusurlu ve sakat bir devresi olmadı değil. Fakat bu biraz yapmacıklı, gösterişli devrenin içinde, o marazlı hali affettirecek birçok şifa verici canlılık izleri de vardı. Kemal’in dilinden sonra, bugünün nesrine üzerinden pek kolaylıkla geçilebilir bir köprü kurmuş olmak şerefi, şüphesiz, Edebiyat-ı Cedide’nindir.

Dil ve ifadeye ait olan bu hizmet üzerinde ısrarla durmak istemiyorum. Çünkü bunu inkâr edene daha bugüne kadar tesadüf etmedim. Hele Fikret’in elinde Hamit’den sonraki nazmın, nasıl seviyesine ulaşılamayacak bir gelişme derecesi kazanmış olduğuna işaret etmek bile fazladır. Fakat Edebiyat-ı Cedide’nin, bu hizmetinden çok daha üstün, çok daha değerli bir hizmeti varsa o da, batı edebiyatından sanatın usullerini, hadiseleri görüp kavrayıp, bunları değerlendirmek, yazıya geçirebilmek vasıta ve imkânlarını alıp başarı ile bizde de tatbik edebilmiş olmasıdır. Ve bu hususdaki en belirli meziyeti şudur: Tanzimat edebiyatı, meselâ Fransız edebiyatıyle münasebetinde Chateaubriand’la Volney’den, nazımda da Corneille ve Racine’leri ihmal ederek, ancak Victor Hugo’nun sanatının başlangıcından Lamartine’e ve Musset’ye kadar inmişken, Edebiyat-ı Cedide aradaki uzun mesafeyi, ancak genç bacaklarda bulunabilecek bir kuvvet ve cesaretle, yalnız bir hamlede aşıvermiş ve bütün son çağ edebiyatını kucaklayarak, kendisiyle aynı yaşta ve aynı çağda bulunan batı edebiyatı şahsiyetleriyle birlikte yaşamaya başlamıştı. Bu noktaya gelince, hemen, ortaya atılabilecek itirazları sezer gibi oluyorum: “Bu zamana gelinceye kadar batıdan ziyade İran’ın tesirlerine tâbi olmuş bulunan edebiyatımızı, birdenbire bükerek Avrupa’ya yöneltmekle Edebiyat-ı Cedide, nasıl oluyor da millî edebiyata hizmet etmiş oluyor?” denilecektir. Bu, Edebiyat-ı Cedide’ye karşı her zaman ileri sürülen bir itirazdır ki daha siz böyle bir sual sormadan ben kendiliğimden bunu sezinliyorum. Bunun hemen cevabını vermiş olmak için kendi görüş ve kanaatlerimi söyleyeyim: Edebiyat-ı Cedide, batının sanat yol ve imkânlarını, metodunu, hadiselere bakış, onları kavrayış ve değerlendirişini almış olmakla beraber; kendi milliyetinden tamamiyle başını çevirmiş değildi. Nazmında dile getirdiği bütün şeyler, nesrinde tasvir ettiği bütün şeyler, yine de, milliyetinin derinliklerinden kaynayıp taşan şeyler ve hislerdi.

Edebiyat-ı Cedide’yi her şeyden evvel bir “Dekadanizm” şeklinde göstermeye yeltenenler oldu. Hattâ, bir kere bu kelime bulunduktan sonra, evet bir kere Edebiyat-ı Cedide mensuplarına “dekadan” denildikten sonra ufak bir sıçrayışla dekadanlara anarşist dediler, nihilist dediler. Edebiyat-ı Cedide mensuplarının çalışırlarken, gözlerinin önüne açılan tek ufuk Fizan çölleriydi. Başka bir mükâfat bekleyemezlerdi. Bütün bu muhataralara rağmen Edebiyat-ı Cedide mensupları, sanki pek yüksek bir kudret tarafından yapmaları kendilerine buyrulmuş bir vazifenin mukaddes olduğuna iman edercesine çalıştılar. Tâ ki nihayet hükümet aradığı fırsatı buldu. Servetifünun’u, bu fırsatı kendilerine veren Cahit’le birlikte, adliyeye yolladı. Eğer o zaman Adliye Nezaretinde Abdurrahman Paşa gibi asil bir ruhla, tertemiz bir vicdanla dolu bir kimse olmasaydı, bilemem, Edebiyat-ı Cedide nasıl feci bir netice ile sona ermiş olacaktı. Ama bununla beraber, bu kadar zorluklar içinde ve o kadar az bir zamanda, Servetifünun, Türk edebiyatı üzerinde silinemeyecek bir tesir bırakmıştır.

HÜSEYİN CAHİT (YALÇIN)

Servet-i Fünûn muharrirlerinin edebiyat tarihinde ölmez hizmetleri Tanzimat edebiyatı ile başlayan “garplılaşma” cereyanına kat’î ve nihaî şeklini vermeleridir. Servet-i Fünûn merhalesinden sonradır ki Türkiye’de garbın telakkisi dairesinde bir edebiyat vardır denilebilir. Servet-i Fünûn bir teknik getirdi. Servet-i Fünûn bir istikamet gösterdi. İşte bu kadar, Servet-i Fünûn bir edebiyat inhisarı değildir. Kendisinden sonra gelen nesillere, hiç değişmeyecek kalıplar bırakmak, daima içinde yürünecek çığırlar açmak iddiasında bulunmadı. Bilakis edebiyat sahasına san’atın hakkı ve şartı olan hürriyeti getirmek istiyordu. Koyduğu prensip bu idi. Servet-i Fünûn muharrirleri kabiliyetleri derecesinde, zamanın çizdiği imkan hudutları içinde eserler vücuda getirdiler. Bunlar edebiyatımız için daimî bir meşk olacak değildiler. Bunlar edebiyatımızın sonradan yükseleceği merhaleleri ölçmek için bir mukayese noktası olarak kalacaklardır. Servet-i Fünûn’dan sonraki edebiyat tekamülleri, fikir ve his cereyanları ne kadar muhtelif istikametlere dağılırlarsa dağılsınlar, arkaya dönüp de baktıkları zaman hep aynı noktada birleştiklerini göreceklerdir: Servet-i Fünûn edebiyatı. Servet-i Fünûn dar bir edebiyat mektebi vücude getirmedi. Hatta sıkı manasile bir edebiyat mektebi bile değildir, bir prensip ilanıdır, “edebiyat hukuku beyannamesidir.”

Servet-i Fünûn edebiyatının Türk gençliğinin ruhu üzerindeki derin tesiri de bundan ileri gelmiştir. Servet-i Fünûn edebiyatı az bir cemaata hitap ediyordu fakat bu öz bir cemaatti. Servet-i Fünûn zamanına yetişmiş olan münevver Türk nesli bugün hâlâ Servet-i Fünûn yazılarını bir vecd ve takdir ile hatırlar.

Servet-i Fünûn edebiyatı onların ruhlarından bir parça olmuştur. Bu inkâr kabul etmez bir vak’adır. Onun için, Servet-i Fünûn edebiyatının kıymetini ölçerken yalnız şaheser aramak bakımından işi tahlil etmek pek dar bir sahaya kapanarak hakikati görmemek neticesini verir. Servet-i Fünûn’un kendi zamanının fikriyatı üzerindeki tesirini, edebiyatımıza açtığı geniş ve yeni ufukları da düşünmek iktiza eder. Servet-i Fünûn yalnız küçük bir zümrenin ruhunu ve hissini besledi. Fakat içtimaiyat ve siyasiyat sahasında daima bu münevver akalliyetler her yeniliğe ve değişikliğe ön ayak olurlar. Bugün kolaylaşan ve imkan sahasına çıkan edebiyat ve san’at hürriyetinin ilk aciz fakat imanlı ve idealli ameleleri: İşte Servet-i Fünûncular.

(Fikir Hareketleri, sayı 3, 9 Teşrînisâni 1933)

Avrupa’da “edebiyat” kelimesinden anlaşılan mananın tam karşılığı olan edebiyat, bizde, bence, Servetifünun’la başlar. Servetifünun edebiyatıyladır ki bizim edebiyatımız da Avrupa kılığı takınmış, medeniyet şeklini almıştıb. Avrupalı –eğer merak edip de araştıracak olsa– kendi aile edebiyatına yakın olarak, iyi veya kötü, kuvvetli veya zayıf en yakın örneği ancak Servetifünun’da bulabilir. Bu edebiyat için şimdikiler: “Sun’îdir, Türk hayatına temas etmiyor” diyorlar. Zannederim doğrudur az çok. Fakat bu, Türk hayatına temas etmek lüzumunu bilmemekten ileri gelmiyordu. Herhalde tercümelerimiz de, nazariyelerimiz de gösterir ki, bizler edebiyatın yerli olmak lüzumunu anlamayacak görüşte ve yapıda olan kimseler değildik. Fakat sansürü düşünün.

“Peki, lâkin terkiplerdeki o aşırılıklar?”

“Ha bakın, bu terkip aramak meselesi bir çeşit züppelik, bir çeşit yersiz ve lüzumsuz özentidir. Bir de mevzua yeteri kadar itina edememekten doğan, şekle fazla itina etmek ihtiyacı hissedilince, artık çok söylenmiş, herkesin ağzına düşmüş kelimeleri kullanmamak, yeni terkipler aramak icap ediyordu. Cenab’ın, Fikret’in Arapçaları –maatteessüf– kuvvetli olduğu için, öteden beriden bulup bulup yeni kelimeler çıkarırlardı. Biz de geri kalmayalım diye, yenilerini aramaya mecbur olurduk. Mesela: meshûf, tîraje, tûf, menun... falan gibi kelimeler, hep Fikret’le, Cenab’ın yeniden ortaya çıkarıp kullandıkları kelimelerdir. Fakat, dikkat ediniz, bu kelimeler şekilleri ve yapıları bakımından, ahenk arayan gözlerle kulakları memnun edecek karakterdedir.

Cenab’ın yeri, Edebiyat-ı Cedide içinde, en büyük sanatkârın yeridir. Ben Cenab’ın nesrini seve seve okurum, fakat o nesir bana sehl-i mümteni ile yapılmış bir külfet, bir lüks veya süs hissini verir.”

ÖMER SEYFETTİN

Fikret.. İşte bana “mükemmellik” şevk ve isteğini veren kimse.. Lise sınıflarında iken hep Rübab’ı okuyordum. Halit Ziya bizim ilk üstadımızdır. Ben, bir gece hiç uyumamış, sabaha kadar Bir Ölünün Defteri’ni okumuştum. Yalnız onun dili skolastiktir. Yoksa tekniği öyle kuvvetlidir ki Avrupa’nın güney-doğusunda, mesela Romanya’da, Sırbistan’da, Bulgaristan’da, Yunanistan’da o kuvvette bir romancı yoktur. Buna emin olunuz. Bulgarlar’ın en büyük yazarı Vazof’un eseri bile nihayet bir han odası hikayesine benzer. Ne tasvir vardır, ne sanat... Hüseyin Cahit bir tek roman yazmıştır: Hayal İçinde. Ama ne roman.. Hayat, olduğu gibi bu romanın içindedir. Romanın kahramanı Nezih hâlâ gözümün önündedir. Mehmet Rauf’un Eylül’ü de bizim edebiyatımızda eşi benzeri bulunmayan bir eserdir. Yüksek, yüce, manevi ruhi, kadın aşkı... Hiç temas yok. İdeal aşk. Aşkın hürmetten nasıl doğduğunu anlamak için bu romanı okumalı. Her vakit söylerim, yine söyleyeyim: Eğer Tevfik Fikret’le onun arkadaşları “tabii dili” kavrayabilmiş olsaydılar, şüphesiz, bizim de ebedi klasiklerimiz olurdu. Çünkü onlar modern edebiyatın tekniğini, olduğu gibi anlamış ve kabul etmişlerdi.

MEHMET FUAT KÖPRÜLÜ

Servet-i Fünun’un edebi ailesi teşekkül ettiği zamanlarda Abdülhamid idaresinin her gün biraz daha artan baskısı altında bütün memleket yılmış, bunalmış gibiydi. Basın serbestliği diye ortada bir şey kalmamıştı. Hürriyet ve meşrutiyet için yapılan bütün mücadeleler, savaşlar mağlubiyetle neticelenmişti. Ağızlar zorla kapatılmıştı. Ve böyle, zincir altında bulunan bir basınla, hükümetin zulüm, yolsuzluk ve haksızlığından yılmış bir halkın ortasında bulunan Servet-i Fünun’cular daha fazla bir şey yapamazlardı. Tanzimatçılar halka doğru iniyordu ve aynı zamanda Avrupa uygarlığına doğru gidiyordu. Servet-i Fünun, bu Batı’ya doğru gidiş meselesine ehemmiyet verdi.. Tanzimat hareketi, memleketin mümkün olduğu kadar geniş yığınlarına hitap etmek isteyen kuvvetli bir edebiyat yapmak istiyordu. Halbuki Servet-i Fünun’cular, o zaman her yerde her tarafta kendini gösteren ümitsizlik ve bedbinlik hisleri içinde sırf kendi ruhları ile, kendi elemleriyle meşgul olmayı yani kabuklarının içine çekilmeyi tercih ettiler. Yazı yazmak için de bundan başka bir çareleri yoktu. İşte Servet-i Fünun edebiyatının büyük kusur ve noksanı, yapmacıklı sayılması, maneviyatı kırıcı bir hava taşır gibi gözükmesi bundan dolayıdır.

CEVDET KUDRET

Türkiye’ye Tanzimat edebiyatıyla giren hikâye ve roman çeşidi, Servet-i Fünûn devrinde olgunlaşmış ve ilk usta romancılar bu devirde yetişmiştir. Roman ve hikâyelerin bir kısmında sadece aydın kimselerin (Aşk-ı Memnu, Eylûl vs.) ve Türk olmayan kişilerin (Halit Ziya, Ahmet Hikmet, Hüseyin Cahit’in bazı hikayeleriyle Hüseyin Cahit’in Hayal İçinde romanı.) hayatlarının anlatılması yüzünden Edebiyat-ı Cedide romanı, “gayr-ı millî”, “kozmopolit” ve “salon edebiyatı” olmakla suçlandırılmıştır. Bu hüküm, Edebiyat-ı Cedide’nin Safvetî Ziya gibi ikinci sınıf yazıcıları için doğru olmakla beraber, o yoldaki eserlerden daha çok sayıda eserlerle halk tabakasının hayatını aksettiren Halit Ziya (Kırık Hayatlar romanı, Mahalleye Mevkuf, Sade Bir Şey, Ferhunde Kalfa, Dilhoş Darı, Ali’nin Arabası vs. hikâyeleri), Hüseyin Cahit (Görücü, Köy Düğünü vs. hikâyeleri, Hayat-ı Hakikiyye Sahneleri), Ahmet Hikmet (Nakiye Hala, Ninni, Yeğenim vs. hikâyeleri) gibi yazarlar için yerinde değildir.

MEHMET KAPLAN

1876’dan, Servet-i Fünun zümresinin teşekkül ettiği ve eser vermeye başladığı 1895 yılına kadar geçen 19 sene zarfında Türk edebiyatının düşünce, duygu ve üslûbu esasından değişti. Büyük imzalar yetiştiremeyen, fakat küçük yazı işçilerinden mürekkep olan bir ara-nesil, garpten yaptıkları tercümeler ve elli kadar mecmuaya serpişdirdikleri şiir ve nesir denemeleri ile, Servet-i Fünun edebiyatının hassasiyet ve üslûp zeminini hazırladı. Servet-i Fünun edebiyatı, bu dağınık ve geniş çalışmaların bir neticesi, tebellür ve teşekkülüdür. Şiirde Cenap ile Fikret, nesirde Halit Ziya ile Mehmet Rauf, bu on dokuz senelik çalışma ve edebî kaynaşmanın içinde birer şahsiyet olarak yükselmişlerdir. Bütün Servet-i Fünuncular gibi Halit Ziya’nın eserinin birçok unsurları da evvelki nesil tarafından hazırlanmıştı. Meselâ daha Namık Kemal devrinde Beşîr Fuat materyalizm, pozitivizm ve realizmi ile, yeni bir ufka doğru gidiyordu. Onun arkasından Nâbizade Nâzım, realist ve natüralist hikâye ve romanın örneğini vermişti. Bunların dışında da realistlerden eserler tercüme edilmeye başlanılmıştı. Recep Vahyi adında biri, doğrudan doğruya Rusça’dan eserler tercüme ediyordu. (Kendisine dikkat edilmemiş olan bu zat, Fikret’in gençlik arkadaşı idi.) Eski edebiyata o kadar bağlı olan Muallim Naci’nin bile Zola’dan Terez Raken’i tercüme ettiği düşünülürse, romantizmin, Servet-i Fünun’dan önce modadan düştüğü ve realizme doğru geniş adımlar atıldığı kolayca anlaşılır. Diğer taraftan tercüme ve taklitler vasıtasıyla, Serveti Fünun şiir ve nesrinin dili, temleri, konusu ve psikolojik muhtevası da hazırlanmış bulunuyordu. Fakat bu hazırlıklar ve denemeler, büyük ve kuvvetli bir terkip haline getirilememişti. İşte Halit Ziya ve Tevfik Fikret bu terkibi yaptılar.

XX. Yüzyıl Şairi:TEVFİK FİKRET

Çağdaş edebiyat tarihçileri, yargılarını batı şiirinin kazandığı değerlere bakarak veren eleştirmenler, 1940 kuşağının öncü şairleri ve toplumbilimcilerin, politikacıların, XX. yüzyıl şiirimizin ilk büyük ustası saymakta birleştikleri Tevfik Fikret (24 Aralık 1867-19 Ağustos 1915), 9 yaşındayken ilan edilen ilk “Osmanlı Kanuni Esasi”si (anayasa) uyarınca toplanan meclis kapatıldı. 13 yaşındayken dönemin ünlü sadrazamı Mithat Paşa, Padişah II. Abdülhamid tarafından kurulan düzmece bir mahkemenin kararı ile zindana atıldı. Galatasaray’ı bitirdiği yıl, Namık Kemal, sürgün bulunduğu Sakız Adası’nda öldü.

Bu evresinde, toplumun içinde bulunduğu koşulları değerlendirecek bir bilinçlenme düzeyine ulaşamadığı anlaşılan şair, Mirsad dergisinin açtığı, “Sitayiş-i Hazret-i Padişahi” konulu şiir yarışmasına katılarak birincilik kazandı (1892).

Medâr-ı muhteşem-i iftiharımız sensin

Senin vücuduna muhtacız ey veliyy-i niam

İlelebed sana densin Halife-i âlem...

örneği Abdülhamid’e övgü dizeleri yazdığı zaman 25 yaşındaydı.

Servet-i Fünun’un yönetimini alacağı 1896 yılına kadar Malûmat dergisinde, üslubunu arayan şiirlerle, şiirin iç yapı unsurlarını araştıran yazılar yayımlıyor, Lamartine, Baudelaire, Proudhomme’un şiirlerini çevirme deneylerine girişerek, dil üzerinde düşünmeye başlıyordu. Daha sonra Rübab-ı Şikeste’nin sonunda, “Eski Şeyler” başlığı altında yayımlanan bu evresinin ürünleri, “başkalarında kendini arayan birer kalem deneyleri” olarak kabul edilmiştir.

1896’da Servet-i Fünun’un yönetimini aldıktan sonra özde ve biçimde dönüşümler yapmasına yol açan yeni görüşler kazanan Fikret, yaşadığı toplumun insanlarını duyarak, bu duyarlıkla okuduğu batılı sanatçıların yapıtları arasında bağlantılar kurdu. “Servet-i Fünun” çevresinde, zorbalıktan ve saraydan nefret, özgürlüğe ve meşrutiyete bağlanma duyguları içinde kişiliği oluşmaya başladı. Toplumun sefalet içindeki insanlarını yansıtan şiirler yazdıkça, toplumsal sorunlar üzerinde de düşünmeye başladı (1894-1904). Daha sonra, “Edebiyat-ı Cedide” akımında birleşen kimi sanatçılarla uzlaşamayarak Âşiyan’a çekildi. II. Meşrutiyet’in ilanına kadar hiçbir harekete katılmadığı gibi, şiir de yayımlamadı.

Meşrutiyet’le birlikte iktidara geçen İttihat ve Terakki Fırkası, özgürlük için savaşan asker ve sivil okumuşların yarattığı birikimlerden yararlandığı halde, kısa sürede belli zümreleri dış kapitalizmin yerli ortağı durumuna getiren bir ekonomi politikası ile kitlelere ters düşmüştü. Meşrutiyet’in ilanını büyük umutlarla karşılayan Fikret, bu koşullar altında eski arkadaşı Hüseyin Cahit’le birlikte yayımlamaya başladıkları “Tanin” gazetesindeki politik çalışmalarını sürdürmedi. Bir süre (Ocak 1909-Nisan 1910) Galatasaray Lisesi Müdürlüğü’nde bulunduktan sonra, okulda gerçekleştirmek istediği yenilikleri tepkiyle karşılayan çevrelerin yarattığı dedikoduları hazmedemeyerek bu görevden ayrıldı. Robert Kolej’deki öğretmenliğine döndü, yaşamının sonuna kadar da bu görevde kaldı.

Sanatı

Tevfik Fikret şiirinin üç evreye bağlı gelişme çizgisi gösterdiği genellikle kabul edilmiştir.

1) “Servet-i Fünun” hareketine kadar süren arayış yılları (1888-1896).

2) “Servet-i Fünun” (1896-1901) ve II. Meşrutiyet öncesi (1901-1908).

3) Son yedi yılı.

1) Genellikle, küçük yaşlarında başlayan öteki sanatçılar gibi Fikret’in de ilk deneylerinde, kendi iç dünyasında yankılar uyandıran şiirler havasında dizeler kurmaya çalıştığı görülür. Şair, öğretmenleri Recaizade ile Muallim Naci’nin ortak etkisi altında, henüz kendi kişiliğini ortaya çıkaran bir düzeye erişemez. Muallim Naci’nin, eskiye bağlı şiir anlayışı ile, Recaizade’nin yenilik çabaları arasında bilinçli bir seçme yapamadan şiirin kuruluşuna özgü öğeleri öğrenmeye çalışır. Oldukça uzun süren bir arama dönemidir bu.

Daha sonra, ilk arayış yıllarının bütün ürünlerini topladığı defterin her yaprağına bir çizgi çekerek, “nasıl olursa olsun başkalarının yolunda yapılan şeylerin şiir olamayacağına” karar verir. Ne var ki, kendisinin sonradan reddettiği bu ilk deneyler arasında yeni dize yapıları ortaya çıkmış, şiirimize yenilikler kazandıracak tekniklerin ilk belirtileri görülmeye başlamıştır.

Siz bir lâtif hayalsiniz, bir güzel hayal

Hava lâtif, deniz rakid, âsuman mahmur

biçiminde dizelerle kurulan dörtlüklerde “bütün güzelliği” arama kaygıları da sezilmektedir. Anlamın dizeden taşmasını başıboş bırakan şair, giderek divan şiirinin kurallarına boyun eğmemeye başlar. Bu ilk yenilik girişimlerini daha sonra şöyle anlatacaktır:

... Sözün gereksiz açıklığından kurtulmak için bir çare düşünüyordum, her iki veya üç mısrada bir kere, vezinden hariç bir iki kelime koymak. Mesela bir küçük mısra yazmak ki, vezni evvelkilerin veznine uymasın. Yalnız bu küçük mısra için, nasıl bir vezin seçmeli ki, manzumeyi ahengin tek düzeliğinden kurtarmakla birlikte çiğ düşmesin. Orasını tabiatın sevkine bıraktım. Yazmış olduğum kıt’aları birer birer alarak, bu yeni değiştirme fikrine göre ıslaha koyuldum.

Bu araştırmalardan sonra, aruz ölçüsünün yalnız bir kalıbında kullanılan “müstezad”ı her kalıpta uygulaması getirdiği öze yeni biçimler bulmasına yol açmış, böylece ölçünün egemenliğinden kurtardığı örneklerle öteki “Servet-i Fünun”cu şairleri etkilemiştir.

2) “Servet-i Fünun” döneminde Fikret’in yeni bir şiir tekniğine ulaştığını gösteren örneklerin çoğaldığı görülür.

Bazan sesinde öyle derin bir inilti var,

Bir hadşe var ki rûhumu karşında titretir;

Hindin zehirli goncelerinden nümûnedir

Bazan yanaklarındaki muhrik parıltılar.

“Hasta Çocuk”, “Balıkçılar” gibi toplumun ezilen katlarındaki insanları yansıttığı şiirlerinde de özün yol açtığı teknik gelişmeler ortaya çıkar.

Bu yıllarda yayımlama olanağı bulduğu kimi şiirlerde gerçeği yorumlarken “yaşam, gerçeğin gölgelerinden oluşmuşa benzemektedir” biçiminde düşüncelerle idealizmin etkilerinden kurtulduğu görülür. Gerçek acı verir, ağlatır, ama olayları doğuran yaradılışın ruhudur (Zekâ, 1898).

Kimi şiirlerinde de, acı veren gerçekleri yansıtırken öykü-şiir tekniğine özgü kuruluşlarla yer yer devrimci romantiklerde rastlanan konuları işler. Sokağı, köyü, çocuğu, kadını, yoksulluğu, olağanüstü olayları getirir şiire. İşlediği temalarla yol da açar. Kendisinden sonra gelenlere girişim gücü kazandırır.

Yaşanmakta olan zamanın sıkıntılarına karşın temelde umudunu yitirmemiştir Fikret. Karamsarlığı kaçma düzeyine ulaştığı zaman bile gelecekten umudu kestiği söylenemez. Çünkü doğadaki değişmeleri de görmesini bilir. Geceler kıyamete kadar sürmeyecek, sabah mutlaka olacaktır. Yüzyılın vazgeçilmez umudu aydınlanmadır. Tüm kişilikleriyle geleceğin adamı olan gençler, yarınki uzayın küçük güneşleridir.

Sabah Olursa (1905) şiirinde böylece geliştirdiği geleceğe güven düşünüsü, şiirin son iki dizesinde bir inanç parıltısına dönüşür:

Ümidimiz bu, ölürsek biz, yaşar mutlak

Vatan sizinle şu zından karanlığından uzak...

Aynı evrenin başka bir şiirindeyse, (Mazi-Âti, 1906) “Geçmişte doğmak hep orada kalmak elde olsa gelecek nasıl tasarlanır” diye sorar. Geçmişten kalanı silik, sönük, bunamış olarak nitelerken, geleceği bolluğun ışığı ve beşiği olarak tanımlar.

Bu döneminin ünlü şiirlerinden Tarih-i Kadîm üzerine Nurullah Ataç şu yargıyı ileri sürmüştür:

“Fikret’in en büyük eseri Tarih-i Kadîm’dir. Onu çocuklarımıza muhakkak okutmak, anlatmak, şerh etmek lazımdır. Türk edebiyatında o derece fikirle dolu inşa edilmiş bir manzume daha göstermek kabil değildir.”

Fikret, bu uzun şiirin ilk bölümünde “en güzel, en doğru örnek diye geçmiş zamanı gösteren” tarih anlayışı ile alay eder. Çünkü bu anlayış, “gelecek günlerin geçmişten farkı yokmuş” kanısını yerleştirmeye çalışmakta, “biraz filozof, biraz sırtlan” ve kötü çehresiyle “bir hortlağa” benzemektedir. Ölümün kol gezdiği savaşlarda sürdürür varlığını. Onun için haklı yok, mızrak, yay, kılıç, topuz, mancınık, top ve tüfeğin simgelediği güçler vardır. Bu gücün yarattığı dünyayı şöyle çizer Fikret, dizelerinde:

Kahramanlık... Esası kan, vahşet,

Beldeler çiğne, ordular mahvet.

Kes, kopar, kır, sürükle, ez, yak, yık

Ne “Aman!” bil ne “Ah!” işit ne “Yazık!”

Geçtiğin yer ölüm, elem dolsun,

Ne ekinden eser, ne ot, ne yosun,

Sönsün evler, sürünsün aileler

Kalmasın hırpalanmadık bir yer,

Her ocak benzesin mezar taşına

Damlar insin yetimlerin başına...

Bu ne vicdan / güdâz şeni’a, ne âr?

Yere geç satvetinle ey sefdâr!

Her zafer bir harâbe, bir medfen,

Ey cihangir, utan şu makbereden.

Daha sonra, “kan yiyen leş kargaları” olarak nitelediği cihangirlere “Fikre artık yeter tahakkümünüz” diye seslenir ve gelecek yüzyıllarda gerçek özgürlüğün yaratacağı bir dünyayı muştular. Ne savaş, ne zorbalığın kanlı zulmü vardır bu dünyada... Ne efendi vardır, ne de kul...

Şiirin son bölümlerindeyse metafizik düşünüler karşısında evrensel gerçeği aramaya çalışırken, kuşkunun “gerçeği aydınlatmak için” bir yol olduğunu yazar.

Araştırmacılar, Fikret’in Tarih-i Kadîm’den sonra insana toplumsal varlığını görerek yaklaştığında birleşmişlerdir. Şairin bu yıllarda şiir üzerine görüşlerini belirtirken sanat ve toplum ilişkilerine dikkati çektiğini görüyoruz:

Sanat şahsi olamaz; kendi şahsı için âsar-ı sanat vücude getirenler bulunsa bile, sanatkârlar yalnız kendi şahısları için tevlid-i sanat edenler değildir. O halde sanatkârın hayat-ı umumiyeden ayrılmaması, bil’akis onu tezyin ve takviye etmesi lâzım gelir.

3) Son döneminde, bu anlayışa bağlı olan şiirleriyle toplumu damarlarının atışında duyan bir şair çıkar ortaya. Sis, Ferda, Millet Şarkısı, Halûk’un Âmentüsü, Han-ı Yağma gibi başkaldırı şiirinin ilk örneklerinde tekniği aşan bir coşkunlukla asıl kişiliğini bulur. Bu şiirlerde değişik bir teknik uygulaması içinde çekinmeden kalabalığın sorunlarına girer, ezilen sınıfların zaman zaman duyulan öfkeli haykırışlarına en uygun sesi yansıtır. Dil yalınlaşarak, uzun deney yıllarındaki tutukluğun yerini genişlemeler alır.

Efendiler pek açsınız, bu çehrenizden bellidir

Yiyin, yemezseniz bugün, yarın kalır mı kimbilir

Şu nadii niam bakın, kudumunuzla müftehir

Bu hakkıdır gazanızın, evet o hak da elde bir

Yiyin efendiler yiyin, bu hân-ı iştiha sizin

Doyunca, tıksırınca, çatlayıncaya kadar yiyin.

….

Toprak vatanım, nevîi beşer milletim... insan

İnsan olur ancak buna izanla inandım.

Şeytan da biz, cin de, ne şeytan, ne melek var

Dünya dönecek cennete insanla inandım.

biçiminde kuruluşlarla şiirini, kalabalığın kafasına vurma yolunda faydalı gördüğü öğelerle donatır.

Şiirinin Biçim Özellikleri

Divan edebiyatının, sözcüğün dilbilgisi içindeki yerine göre koşulladığı uyak anlayışı yerine, kulağa bağlı uyak, konuşma dilinden geniş ölçüde yararlanma, Türkçe’yi aruz ölçüsüne uygulamadaki ustalık Tevfik Fikret şiirinin en belirgin öğeleri arasındadır. Şiirin kuruluşunda yarattığı bu değişiklikler rastlantı sonu elde edilmemiş, şair uzun süren deney ve araştırmalarla yeni bir yapının temellerini atmıştır.

Sokaklarda seylâbeler ağlaşır

Ufuk, yaklaşır, yaklaşır, yaklaşır

Bulutlar karardıkça zerrâta bir

Ağır, muhtazır, dalgalanmak gelir

(Yağmur)

örneğinde görüldüğü gibi, uyaklar kullanılırken ulaşılan serbestlik, şiirin kuruluş koşullarına yeni olanaklar getirerek değişik bir yapı kazanmasına yol açar.

Çocuk düşündü, şikâyetli bir nazarla: –Ya siz?

Ya ben nasıl yaşarım, siz ölürseniz?

(Balıkçılar)

Bir çocuk ruhu kadar şimdi münevver, lekesiz

Uyuyor mâi deniz.

(Mai Deniz)

Çıkar, o süsleri artık sevindiğin yetişir

Çıkar, biraz da şu öksüz giyinsin, eğlensin

Biraz güzellensin.

(Halûk’un Bayramı)

“Bütün güzelliği” ararken “ölçüsüz şiire” doğru sürekli bir açılmanın öğelerini beraberinde getiren bu örnekleri, yenilikçi şiirimizi oluşturan ilk biçim hamleleri saymak gerekir. Fikret değişik “nazım biçimleri” deneyerek bu atılımları dörtlü, beşli kuruluşlarla uyguladığı gibi, ikili üçlü kuruluşlarda da göstermekte sakınca görmemiştir.

Ey kimsesiz âvâre çocuklar. Hele sizler,

Hele sizler

….

Şafak sökerken o, yalnız eski bir tekneciğin

Düğümlü, ekli, çürük ipleriyle uğraşarak

İlerliyordu, deniz aynı şiddetiyle şırak

Şırak döğüp eziyor köhne teknenin şişkin

Siyah kaburgasını... Âh açlık, âh ümit.

(Balıkçılar)

Dünya Görüşü

Fikret’in dünya görüşünün de şiirlerindeki gelişmelere bağlı olarak biçimlendiği söylenebilir. Uzun süren çıraklık yıllarında başkalarını taklit havasında denemeler yazarken, kurulu düzenin geleneksel ahlakının sınırları içindedir. İlkgençlik yıllarına rastlayan toplumsal buhranlar duygu ya da düşünce yönlerinden, batıya açık bir kültür ortamında okuyan şairi etkilemez. Din, aile gibi kurumlarla belli bir zıtlaşması yoktur.

30 yaşlarına gelince, yakın çevresindeki olumsuzluklar kişiliğine çarpmaya başlar. Bu izlenimlerle sezinlediği toplumsal çelişkiler karşısında bir duygulanma havasına girer. Servet-i Fünun’u yönettiği yıllarda bir çözüm yolu aramadan bu duygulanmaların tepkisiyle dış dünya ile arasında karşılıklı bir alışveriş başlar. Ezilen tabakaların insanlarına acıma biçiminde beliren bu değişme Abdülhamid rejiminden gelen baskıların dürtüsü ile toplumsal sorunlar üzerinde yeni sorular sormasına yol açar.

Bu sorulara karşılık aradıkça, dünya görüşü, yaşadığı dönemin kültür koşullarını aşar; batının ulaştığı çizgiye kayar. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın belirttiği gibi “geçmişi olduğu gibi –iyi kötü– atmak ve yeni bir hayata başlamak”, geleceğe güven... iç dünyasında çöreklenen kötümserliğin üstesinden gelir. Bu aşamadan sonra artık Osmanlı kültür koşullarının değil, yeni çağın adamı olur. İttihat ve Terakki Fırkası’nın girişimlerine karşı çıkar. Özgürlük ve yasa anlayışı, ezilen insanların çıkarlarını amaçlayan toplumsal özellikler kazanmıştır.

Haksızlığın envâını gördük. Bu mu kanun?

En gamlı sefâletlere düştük. Bu mu devlet?

Devletse de kanunsa da artık yeter olsun

Artık yeter olsun bu deni zulm ü cehalet

Millet yoludur, hak yoludur tuttuğumuz yol

Ey hak yaşa, ey sevgili millet yaşa var ol...

İlk bakışta soyut bir başkaldırma gibi görünen bu dizelerde, ulus adına yasa koyan kurumların sınıfsal çıkarlara dayanan yönetim biçimleri eleştirilmekte, büyük çoğunluk olan “millet” yolu, hak yoluna eşdeğer tutularak benimsenmektedir. Reddedilen genel olarak “yasa” ve “devlet” değil, belli egemen sınıfların koyduğu yasalar ve onun yönettiği devlettir. Bu başkaldırı havası Doksanbeşe Doğru’da hem daha kesinlik kazanmış, hem de yasalarla toplum arasındaki zıtlıklar daha açıkça ortaya konmuştur.

Millet yaşamaz hakka tahassürle solurken

Sussun diye vicdanına yumruklar inerse

Millet yaşamaz meclisi müstahkar olurken

İğfal ile tehdit ile titrer ve sinerse

Millet yaşamaz ma’şeri millet boğulurken...

dizelerinde koşullara bağlı reddetme öğeleri açıktır. Nedir bu koşullar? Devlet yönetiminde ağırlığı olan güçlerin “millet”e karşı oluşu...

Fikret, devlete ağırlığını koyan siyasal gücün (İttihat ve Terakki Fırkası) yarattığı meclis diktatoryasının, dışa göbeğinden bağlı olan sermaye çevrelerinin çıkarları uğruna demokrasiye aykırı yola düştüğünü çabuk fark ederek, devrim tarihimizde ilk kez özgürlük düşünüsünü somutlama başarısı göstermiştir. İlk kez ekonomik hak ve özgürlüklerden yoksun bırakılan kitlelere kâğıt üzerinde tanınan siyasal özgürlüklerin bir anlamı olmadığını görmüş ve göstermiştir. “Hân-ı Yağma” sadece bir yönetim kadrosunun yolsuz gidişini eleştirme değil, “millet”in üzerinde egemenlik kuran “yiyici” bir sınıfa karşı çıkmadır.

Bütün bu nazlı beylerin ne varsa ortalıkta say

Hasep, nesep, şeref, şatafat, oyun, düğün, konak, saray

Bütün sizin efendiler, konak, saray, gelin, alay

Bütün sizin, bütün sizin, hazır hazır, kolay kolay...

biçiminde dizelerle karşısında olduğu sınıfın toplumsal niteliğini belirler; ama bu sınıfın tarihin o anındaki gücünden yılmadan şu gerçeği de ifade etmekten korkmaz:

Bu harmanın gelir sonu kapıştırın giderayak.

Yüzeyden bakılınca kötümser görünen Tevfik Fikret’i çağdaşı edebiyatçılardan ayıran belirgin özelliklerinden biri de, geçmiş, yaşanmakta olan zaman ve gelecek sürecine, tarihsel gerçekleri göz önünde tutarak bakmasıdır.

Bu nedenle gelecek, soyut bir kavram olarak görünmez onun şiirlerinde. Kişilerle, kurumlarla, toplumla vardır. Bugün yeni olan yarın eskiyecek. Yarının yeni olanı bugünün yeni güçleriyle hesaplaşacaktır:

Ferda senin dedim, beni alkışladın; Hayır,

Bir şey senin değil, sana ferda vedîadır.

Her şey vedîadır sana ey genç unutma ki,

Senden de hesap arar âti-i müşteki.

Namık Kemal, “Değişmez fen mi vardır, mustakır eşya mı kalmıştır” diye yazmıştı. Fikret, yenilik ve değişim ile birlikte evrim düşüncesini geliştirerek birbirini tamamlayan düşünsel bir bütünlük yaratmıştır. İnsanoğlunun düşünme gücüne, yaratı yeteneklerine, usuna güvenmek bu bütün içinde sönmeyen bir ışık görünüşündedir. Bu ışığı algılaması ile öteki çağdaşlarının “dar hendesesi”ne sığmaz Fikret.

Yaşadığı tarihsel kesitin olumlu olumsuz çatışkıları içinde gelişmekte olanı görmüştür çünkü. Bu nedenle insanın toplumsal varlığı çıkar onun şiirlerinde karşımıza. Belirleyici gücünün farkına varmış, kim olduğunun bilinciyle hareket eden insan...

Fikret, değişme evresine giren bir toplumun temelindeki çatışkıları sezinlediği için ileri geri savaşımında kendisini dünyasal olana adarken, inançları ile dönemin öncüsü durumuna gelir.

YAPITLARI: Rübab-ı Şikeste (1900, 1962), Halûk’un Defteri (1911, 1945), Şermin (1914, 1946, 1961, 1965, yeni harflerle yapılan ilk ikisini Türker Acaroğlu, son basımını İsmail N. Ertaylan basıma hazırladı), Rübabın Cevabı (1912, 1945), Tarih-i Kadîm-Doksanbeşe Doğru (1928, 1947, Eski Çağlar Tarihi adıyla A. Kadir’in günümüzün diliyle yenileştirdiği basım, 1967), Geçmişten Gelen (Asım Bezirci’nin bugünkü dile çevirileriyle şiirleri, 1984), Rübab-ı Şikeste (Asım Bezirci’nin bugünkü dile çevirileri, notlarıyla, 1984).

KAYNAKLAR: Dr. Mehmet Kaplan, Tevfik Fikret ve Şiiri (1946, 1971); Yaşar N. Nayır, Tevfik Fikret (1952, 1964), Ahmet H. Tanpınar (1937, 1944); Sabiha Zekeriya Sertel, Tevfik Fikret, İdeolojisi, Felsefesi (1946, 1970); Kenan Akyüz, Tevfik Fikret (1947); Doç. Dr. M. Kaya Bilgegil, Tevfik Fikret’in İlk Şiirleri (1970); Mehmet Bayrak, Tevfik Fikret (1973); Bedrettin Tuncel Türk Dili (Haziran 1974); Attila Özkırımlı, Tevfik Fikret (1978); A. Kadir, Bugünün Diliyle Tevfik Fikret (günümüzün diline uyarlanmış şiirlerinden asıllarıyla bir arada seçmeler, 1967, 3. bas. 1980); A. Muhip Dıranas, Rübab-ı Şikeste’yi oluşturan şiirleri günümüz diline çevirdi: Kırık Saz (1975).

TEVFİK FİKRET’TEN ÖRNEKLER

PERÎ-İ Şİ’RİME

Bazan sesinde öyle derin bir inilti var,

Bir hadşe var ki rûhumu karşında titretir;

Hindin zehirli goncelerinden nümûnedir

Bazan yanaklarındaki muhrik parıltılar.

Birlikte öyle tatlı zamanlar geçer ki, rûh

İster seninle bir ebedi zevk-ı imtizaç:

Bazan fakat, – nedir bu felâketli ihtiyaç,

Bilmem! – eder hayâlime hep zulmetin sünûh.

Günler geçer ki, paslı bulutlarla kasvetin

Bir âhenin siper gibi örter semâmızı;

Ben ağlarım bu sikletin altında, bir sızı

Tâ kalbimin içinde çukurlar açar derin..

En bergüzide şiiri fakat böyle bir zaman

İlham edersin: İşte mükâfatı mihnetin

Mısrın o şehriyârına benzer ki tıynetin,

Öldürmedikçe vaslını etmezdi rayegân

ÖMR-İ MUHAYYEL

Bir ömr-i muhayyel... hani gülbünler içinde

Bir kuşcağızın ömr-i baharîsi kadar hoş;

Bir ömr-i muhayyel!... hani göllerde, yeşil, boş

Göllerde, o safiyyet-i vecdâver içinde

Bir dalgacığın ömrü kadar zail ü muğfel

Bir ömr-i muhayyel!

Yalnız ikimiz, bir de o: ma’bude-i şi’rim;

Yalnız ikimiz, bir de onun zıll-i cenahı;

Hâkilere bahşeyliyerek hâk-i siyahı

Dûşunda beyaz bir bulutun göklere âzim.

Her sahn-i hakikatten uzak, herkese meçhûl;

Bir safvet-i ma’sumenin aguş-i terinde,

Bir leyle-i aşkın müteenni seherinde

Yalnız ikimiz sayd-i hayalât ile meşgul.

Şavtındaki eş’ar-i pürâheng ile mâlî,

Şi’rimdeki elhan-ı mahabbetle nagamsâz,

Ah istiyorum, göklere âmâde-i pervaz

Bir lane-i âvârede bir ömr-i hayalî...

HALÛK’UN BAYRAMI

Baban diyor ki “Meserret çocukların, yalnız,

Çocukların payıdır!” Ey güzel çocuk dinle;

Fakat sevincinle

Neler düşündürüyorsun bilir misin?.. Babasız

Ümitsiz, ne kadar yavrucakların şimdi

Siyâhı mâteme benzer terâne-i îdi!

Çıkar o süsleri artık, sevindiğin yetişir;

Çıkar, biraz da şu öksüz giyinsin, eğlensin;

Biraz güzellensin

Şu rû-yi zerd-i sefâlet...

Evet, meserrettir

Çocukların payı. Lâkin senin sevincinle

Sevinmiyor şu yetim, ağlıyor... Halûk dinle.

HALÛK’UN AMENTÜSÜ

– Hisar: 22 Ağustos, 1326 –

Bir kudreti külliye var ulvî ve münezzeh,

Kutsî ve muallâ, ona vicdanla inandım.

Toprak vatanım, nev’i beşer milletim... İnsan

İnsan olur ancak bunu iz’anla, inandım.

Şeytan da biz, cin de, ne şeytan, ne melek var;

Dünya dönecek cennete insanla inandım.

Fıtratta tekâmül ezelîdir; bu kemâle

Tevrât ile, İncil ile, Kur’anla inandım.

Ebnâ-yi beşer birbirinin kardeşi... Hulyâ!

Olsun, ben o hulyâya da bin canla inandım.

İnsan eti yenmez; bu teselliye içimden

–Bir ân için ecdâdımı nisyanla– inandım.

Kan şiddeti, şiddet kanı besler, bu muâdât

Kan âteşidir, sönmeyecek kanla, inandım.

Elbet şu mezar ömrünü bir haşr-i ziyâhîz

Takip edecektir, buna imanla inandım.

Aklın, o büyük sâhirin icâzı önünde

Bâtıl geçecek yerlere hüsranla inandım.

Zulmet sönecek parlayacak hakk-ı dırahşan

Birdenbire bir tâbiş-i bürkânla, inandım.

Kollar ve boyunlar çözülüp bağlanacak hep

Yumruklar o zincîr-i hürûşanla, inandım.

Bir gün yapacak fen şu siyah toprağı altın

Her şey olacak kudret-i irfanla... İnandım.

BALIKÇILAR

– Bugün açız yine evlatlarım, diyordu peder,

Bugün açız yine, lâkin yarın, ümit ederim.

Sular biraz daha sâkinleşir... Ne çare, kader!

– Hayır, sular ne kadar coşkun olsa ben giderim,

Diyordu oğlu, yarın sen biraz ninemle otur;

Zavallıcık yine kaç gündür işte hasta...

– Olur.

Biraz da sen çalış oğlum, biraz da sen çabala,

Ninen, baban, iki miskin, biz artık ölmeliyiz...

Çocuk düşündü şikâyetli bir nazarla: – Ya biz,

Ya ben nasıl yaşarım siz ölürseniz?..

Hâlâ

Dışarda gürleyerek kükremiş bir ordu gibi

Döğerdi sahili binlerce dalgalar, asabi.

– Yarın sen ağları gün doğmadan hazırlarsın;

Sakın yedek biraz ip, mantar almadan gitme...

Açınca yelkeni, hiç bakma, oynasın varsın;

Kayık çocuk gibidir: oynuyor mu kaydetme,

Dokunma keyfine, yalnız tetik bulun, zira

Deniz kadın gibidir: hiç inanmak olmaz ha!

Deniz dışarda uzun sayhalarla bir hırçın

Kadın gürültüsü neşreyliyordu ortalığa.

– Yarın küçük gidecek yalnız, öyle mi, balığa?

– O gitmek istedi; “Sen evde kal!” diyor...

– Ya sakın

O gelmeden ben ölürsem?

Kadın bu son sözle

Düşündü kaldı; balıkçıyla oğlu yan gözle

Soluk dudaklarının ihtizaz-i hâsirine

Bakıp sükût ediyorlardı, başlarında uçan

Kazayı anlatıyorlardı böyle birbirine.

Dışarda fırtına gittikçe pür-gazap, cûşân

Bir ihtilâç ile etrafa ra’şeler vererek

Uğulduyordu.

– Yarın yavrucuk nasıl gidecek?

Şafak sökerken o yalnız, bir eski tekneciğin,

Düğümlü, ekli, çürük ipleriyle uğraşarak

İlerliyordu, deniz aynı şiddetiyle şırak

Şırak döğüp eziyor köhne teknenin şişkin

Siyah kaburgasını... Ah, açlık, ah ümit!

Kenarda, bir taşın üstünde bir hayal-i sefit

Eliyle engini gûya işâret eyliyerek

Diyordu: “Haydi, nasibin o dalgalarda; yürü!”

Yürür zavallı kırık teknecik, yürür; “yürümek,

Nasibin işte bu! Hâlâ gözün kenarda... Yürü!”

Yürür, fakat suların böyle kahr-i hiddetine

Nasıl tahammül eder eski, hasta bir tekne?

Deniz ufukta, kadın evde muhtazır... ölüyor:

Kenarda üç gecelik bâr-i intizariyle,

Bütün felâketinin darbe-i hasariyle,

Tehi, kazazede bir tekne karşısında peder

Uzakta bir yeri yumrukla gösterip gülüyor;

Yüzünde giryeli, muzlim, boğuk şikâyetler...

FERDA

– Bugünün gençlerine –

Ferda senin, senin bu teceddüt, bu inkılâp..

Her şey senin değil mi ki zaten?.. Sen, ey şebap

Ey çehre-i behic-i ümid, işte ma’kesin

Karşında; bir sema-yi seher, sâf u bisehap

Aguş-u lerzedarı açık, bekliyor... Şitap;

Ey fecr-i handezâdı hayat işte herkesin

Enzarı sende, sen ki hayatın ümidisin,

Alnında bir sitare-i nev yok, bir afitâp,

Âfaka doğ, önünde şu mâzi-i pür-mihen

Sönsün müebbeden.

Sönsün müebbeden o cehennem, senin bugün

Cennet kadar güzel vatanın var, şu gördüğün

Zümrüt bakışlı, inci şetaretli kızcağız

Kimdir, bilir misin? Vatanın... Şimdi saygısız,

Bir göz bu nazlı çehreye –Allah esirgesin–

Kem bir nazarla baksa tahammül eder misin?

İster misin, şu ak sakalın pâk ü muhteşem

Pişâni-i vekarına, bir kirli el demem,

Hattâ yabancı bir el uzansın? Şu makberi,

Râzı olur musun, taşa tutsun şu serseri?

Elbet, hayır, o makber, o pişâni-i vakur

Kudsî birer misâli vatandır... Vatan gayyur

İnsanların omuzları üstünde yükselir.

Gençler, bütün ümid-i vatan şimdi sizdedir;

Her şey sizin, vatan da sizin, her şeref sizin:

Lâkin unutmayın ki zaman tündü mutmain

Bir hatve-i samut ile takip eder bizi.

Önden koşan, fakat yine dikkatle her izi.

Tamîka yol bulan bu yanılmaz muâkıbin

Şermende-i itâbı kalırsak yazık... Demin

“Ferdâ senin” dedim, beni alkışladın: Hayır,

Bir şey senin değil, sana ferdâ vedîadır;

Her şey vedîadır sana, ey genç unutma ki

Senden de bir hesap arar âti-i müşteki

Mâziye şimdi sen bakıyorsun pür intibâh

Âti de senden eyleyecek böyle iştibah.

Her uzvu girdibâd-ı havâyiçle sarsılan

Bir neslin oğlusun; bunu yâdet zaman zaman,

Asrın, unutma, bârikalar asr-ı feyzidir:

Her yıldırımda bir gece, bir gölge devrilir.

Bir ufk-ı itilâ açılır, yükselir hayat:

Yükselmiyen düşer; ya terakki, ya inhitat!

Yükselmeli, dokunmalı alnın semâlara;

Doymaz beşer dedikleri kuş itilâlara...

Uğraş, didin, düşün, ara, bul, koş, atıl, bağır;

Durmak zamanı geçti, çalışmak zamanıdır!

HÂN-I YAĞMA

Bu sofracık efendiler, –ki iltikama muntazır

Huzurunuzda titriyor –şu milletin hayatıdır

Şu milletin ki muztarip, şu milletin ki muhtazır

Fakat sakın çekinmeyin, yiyin, yutun hapır hapır

Yiyin efendiler yiyin bu hân-ı iştiha sizin;

Doyunca, tıksırınca, çatlayıncaya kadar yiyin!

Efendiler pek açsınız, bu çehrenizde bellidir;

Yiyin, yemezseniz bugün yarın kalır mı, kimbilir?

Şu nadi-i niam, bakın, kudumunuzla müftehir?

Bu hakkıdır gazanızın, evet, o hak ta eldebir

Yiyin efendiler yiyin, bu hân-ı iştiha sizin;

Doyunca, tıksırınca, çatlayıncaya kadar yiyin!

Bütün bu nazlı beylerin ne varsa ortalıkta; say:

Hasep, nesep, şeref, şatafat, oyun, düğün, konak, saray

Bütün sizin, efendiler konak, saray, gelin, alay

Bütün sizin, bütün sizin, hazır hazır; kolay kolay.

Bütün bu nazlı beylerin, ne varsa ortalıkta; say:

Hasep, nesep, şeref, şatafat, oyun, düğün, konak, saray.

Büyüklüğün biraz ağır da olsa hazmı yok zarar,

Gurur-ı ihtişamı var, sürur-ı intikamı var.

Bu sofra iltifatınızdan işte tâp umar.

Sizin şu baş, beyin, ciğer, bütün şu kanlı lokmalar

Yiyin efendiler yiyin, bu hân-ı iştiha sizin;

Doyunca, tıksırınca, çatlayıncaya kadar yiyin!

Verir zavallı memleket, verir ne varsa; malını,

Vücûdunu, hayâtını, ümidini, hayâlini,

Bütün ferağ-ı halini, olanca şevk u balini

Hemen yutun, düşünmeyin; haramını, helâlini.

Yiyin efendiler yiyin, bu hân-ı iştiha sizin;

Doyunca, tıksırınca, çatlayıncaya kadar yiyin!

Bu harmanın sonu gelir, kapıştırın gider ayak...

Yarın bakarsınız söner bugün çatırdayan ocak

Bugünkü mideler kavi, bugünkü çorbalar sıcak,

Atıştırın, tıkıştırın kapış kapış, çanak çanak...

Yiyin efendiler yiyin, bu hân-ı pür nevâ sizin;

Doyunca, tıksırınca, çatlayıncaya kadar yiyin!

MİLLET ŞARKISI

Çiğnendi, yeter, varlığımız cehl ile kahre;

Doğrandı mübârek vatanın bağrı sebebsiz.

Birlikte bugün bulmalıyız derdine çâre;

Can kardeşi, kan kardeşi, şan kardeşiyiz biz.

Millet yoludur, hak yoludur tuttuğumuz yol;

Ey hak, yaşa, ey sevgili millet, yaşa... Var ol!

Gel kardeşim, annen sana muhtâc: ona koşmak...

Koşmak ona, kurtarmak o bi-bahtı vazifen,

Karşında göğüs bağır açık, ölgün, yatıyor bak;

Onsuz yaşamaktansa berâber ölüş ehven!

Her an o güzel sineyi hançerliyor eller;

İmdâdına koşmazsak eğer mahvı mukarrer.

Zulmün topu var, güllesi var, kal’ası varsa,

Hakkın da bükülmez kolu, dönmez yüzü vardır;

Göz yumma güneşten, ne kadar nûru kararsa

Sönmez ebedi, her gecenin gündüzü vardır.

Millet yoludur, hak yoludur tuttuğumuz yol;

Ey hak, yaşa, ey sevgili millet, yaşa... Var ol!

Vaktiyle baban kimseye minnet mi ederdi?

Yok, kalmadı, hâşâ, sana zillet pederinden.

Dünyâda şereftir yaşatan milleti, ferdi;

Silkin, şu mezellet tozu uçsun üzerinden.

İnsanlığı pâ-mâl eden alçaklığı yık, ez;

Billâh yaşamak yerde sürüklenmeye değmez.

Haksızlığın envâını gördük... Bu mu kaanun?

En gamlı sefâletlere düştük... Bu mu devlet?

Devletse de, kaanunsa da, artık yeter olsun;

Artık yeter olsun bu denî zulm ü cehâlet...

Millet yoludur, hak yoludur tuttuğumuz yol;

Ey hak, yaşa, ey sevgili millet, yaşa... Var ol!

–Kayalar, 25 Haziran 1324–

ÇOCUK ŞİİRLERİNDEN

HAZÂN TEYZE

O her sabah uykusundan

Uyanırken mahmûr mahmûr,

Baygın gözlerinde giryân

Bir mahrûmiyet okunur.

Hasta, yazık Hazân Teyze;

Hicrân oldu hâli bize!

Yine çakmak çakmak olmuş

O tahrirli yeşil gözler;

Tıpkı sislere boğulmuş

Bir sabahtır alnı muğber.

Hicrân oldu hâli bize;

Hasta, yazık, Hazân Teyze!

Yanar al al kıvılcımlar

Çökük, soluk yanağında;

Böyle söner, gören ağlar

O güzeli yatağında

Hasta, yazık, Hazân Teyze;

Hicrân oldu hâli bize!

Bir haftanın içinde, bak,

O gül yüz nasıl sararmış;

Elde mi, ah, acımamak?

Üç aycağız ömrü varmış...

Hicrân oldu hâli bize;

Ölme, sakın, Hazân Teyze!

PAPATYA

Bahâr olsun da seyredin

Nasıl süsler bayırları,

Zümrüt gibi çayırları

Yüze gülen o nazenin

Gelin yüzlü papatyalar,

Altın gözlü papatyalar.

Tarlalarda hoşa giden,

Sarı, turuncu, pembe, mor,

Birçok dil-ber çiçek olur;

Bence dil-berdir hepsinden

Güler yüzlü papatyalar,

Altın gözlü papatyalar.

Yaprakları kıvır kıvır;

O da ayrı bir güzellik.

Boybos, boyun ipincecik;

Hem güzel, hem de nazlıdır

Gelin yüzlü papatyalar,

Altın gözlü papatyalar.

Rüzgâr eser kâh o yana,

Kâh bu yana, hep berâber,

Dalga dalga eğilirler;

Ferah verirler insana

Güler yüzlü papatyalar,

Altın gözlü papatyalar.

Bir Osmanlı Yenilikçisi-CENAB ŞEHABETTİN

“Edebiyat-ı Cedide”nin güçlü kalemlerinden biri olarak tanıtılan Cenab Şehabettin, Manastır’da doğdu (1870). Yükseköğrenimini Askeri Tıbbiye’de tamamladı (1889). Küçük yaşta Muallim Naci’nin (1850-1893) etkisini taşıyan gazellerini Saadet gazetesinde (1885-1887) yayımlamış, öğrencilik döneminde, iki arkadaşı ile birlikte, Sebat (15 Mart 1886, 12 sayı) dergisini ve Tamat (1887) adlı şiir kitabını çıkarmıştı.

Okulu bitirince “devlet hesabına” gönderildiği Paris’te dört yıl kalan şair, Fransız şiirini tanıdı. Özellikle eğilimlerine yakın bulduğu Verlaine’i severek okudu. Malûmat, Maarif dergilerinde çıkan bu evre şiirlerinde bazı nazım biçimlerini uygulamaya başlamıştı. Daha sonra Hazine-i Fünun (1894-95, 21 şiir) ve Mekteb (1895-96, 42 şiir) dergilerinde yazdı. Hüseyin Cahit’e göre “Garp çeşnisiyle zevki okşayan” şiirlerdi bunlar. Dönemin eskiye bağlı çevrelerinde alayla karşılanırken batı edebiyatını izleyen yeni kuşağın övgü yazılarına yol açıyordu. Tevfik Fikret; “Ağlasam” redifli gazelini “tanzir” ederek yayımladıktan sonra yaşıtlarının toplandığı Servet-i Fünun’da yazmaya başladı (1896).

Uzun süre “Suriye Cihetleri Sıhhiye Reisliği” görevinde bulunan Cenab Şehabettin, II. Meşrutiyet’ten sonra İstanbul’a alınarak, “Daire-i Umuru Sıhhiye”ye genel müfettiş olarak atandı. Bu evrede Aşiyan dergisinde yayımladığı şiirlerinin yanı sıra Tanin, Hürriyet, Kalem (1908), Hak (1912) gazetelerinde makaleler yazdı.

Bu tür yazılarında İttihat ve Terakki Fırkası’nın izlediği politikaya doğrudan doğruya karşı çıkmıyor, ama Ziya Gökalp ve arkadaşlarının Genç Kalemler dergisinde başlattıkları yeni dil hareketini küçümseyici ifadelerle eleştiriyordu. Özellikle daha önce, “Edebiyat-ı Cedide” topluluğu içinde bulunan Ahmet Hikmet’in (Müftüoğlu, 1870-1927) görüşlerini tartıştığı “İnkılâb-ı Lisan” (Halk gazetesi, sayı 118, 9 Temmuz 1912) adlı yazısında, Arapça ve Farsça’dan ilgisi kesilince Osmanlıca’nın bereket kaynaklarından yoksun kalacağını, Türkçe’nin bilimsel düşünceyi karşılamaya yetmeyeceğini ileri sürüyordu. Osmanlıydı ve geleneksel bütün değerleri korumak için kendi kendine görev vermiş gibiydi.

Ayrıca hem küçük burjuvaziye, hem Osmanlı ahlakına örnek olabilecek niteliklerini kimliğinde birleştirebilme ustalığını da başarabildiğinden, Darülfünun’da iki kürsüye birden (Fransız Dili ve Batı Edebiyatı) atanma olanağını elden kaçırmadı (1914). Bu tarihten 1918’e kadar da İttihatçı liderlere, “İnkılabın kalbi Talât ve bâzusu Enver...” biçiminde övgüler düzmeye başladı. İpek ticareti yaparken Şam’da kendisine ücretsiz vagon verilmesini buyuran Cemal Paşa’yı ise “Kadife eldiven içinde çelik bir yumruk” olarak tanıttı.

Bir süre sonra Darülfünun’daki görevlerine Osmanlı edebiyatı tarihi hocalığını da (Mayıs 1917) ekleme başarısı gösteren Cenab Şehabettin, I. Dünya Savaşı’nın sonucu belirmeye başlayınca, önce çoğunluğu İttihatçı olan Meclise, sonra da partinin liderlerine karşı hakaret dolu yazılar yazdı. Anadolu’da ilk mücadele örgütlerinin oluşmaya başladığı bu evrede, fırsat kollayıp, “milli edebiyat akımı”na yandaş olanlarla tartışıyor. “Türkçe kökenli sözcükleri ağzına almaktan utandığını” bile ifade etmekten çekinmiyordu. Çünkü, siyasal güç, sadrazamlığa getirilen Damat Ferid Paşa’nın kimliğinde işbirlikçilerin eline geçmişti. Sömürgeci işgal ordularının süngüleri altındaki bu dönemde, Ali Kemal’in Peyam gazetesinde (1920-22) ulusal savaşı yeren, ayıp sayan yazılara imza attı. Bursa’nın savunması için göğüslerini siper eden vatanseverlerden sıkılmadan, “İlkbaharda Bursa ovasını bir savaş alanı yapmak yarabbi!.. Bir çılgın teşebbüs güzelliğe, tabiatın hukukuna, zemine ve semaya hepsine karşı öyle ahmak bir cinayettir ki...” biçiminde sözlerle ulusal bilince karşı koymaya çalıştı.

Kurtuluş Savaşı’nın kazanıldığı günlerdeyse, kendisini “hakir bir şair” olarak niteleyerek bağışlanmasını istedi. Yalnızca Darülfünun’daki görevlerinden ayrılmak zorunda kalmış (Eylül 1922), yeni dönemin yargısından yakasını kurtararak, devrimci kesilmişti. Bu kez de “Gazi’nin ulu, işlek ve hiçbir yükseklikten yılmaz dimağı”ndan söz ederek onu, “ebedi, şanlı inkılap kartalı...” biçiminde nitelemelerle övme fırsatını kimseye bırakmayacaktı. 13 Mart 1934’te öldü.

Sanatı

Cenab Şehabettin, şiire erken başlamış, daha çıraklık yıllarında edebiyat çevrelerinin tanıdığı, ilgiyle izlediği şairler arasına katılmıştır. Dönemin beğeni ölçülerinin dışına çıkmayan, eski nazım biçimlerine bağlı olan ilk deneylerinde Muallim Naci’nin, daha sonra Ekrem ve Hamit’in etkisi altında görünür. Bunlar genel çizgileriyle ilk gençliğe özgü duyguları ölçü ve uyağa döken girişimlerdir.

Dört yıl kaldığı Fransa’dan dönünce eski nazım biçimlerini bırakarak, sonnet’yi dener. Amacı, bütün güzelliği aramak, başı ve sonu belli, bir çerçeve gibi sınırlı olan şiirler yazmaktır. Nedir ki, ne okuduğunu söylediği Mallarmé, Verlaine gibi batılı ustalar da, ne de divan şiirinin ustalarında gördüğümüz söyleyiş yoğunluğuna ulaşamaz. Dil beğenisinden yoksun bir biçimcinin rahatlığı içinde şiirin temel niteliklerini hiç anlamamış bir sorumsuzlukla tamlama üretir yalnız:

Ayaklarında cürûh-i pür-iltihab-ı türâb

Yüzünde müntabiat-ı gam âzmâ-yı teab.

Kendisini içtenliğine ve Muallim Naci sesine bıraktığı zaman,

Ben ağlasam, sen ağlasan, âhenler ağlasa,

Ben serbeser seninle halavetle ağlasam

(Ağlasam, 1896)

biçiminde dizeler yazarken, çok üretim hevesine kapılınca şiirden büsbütün uzaklaşan örnekler verir:

O kızcağız şen idi.. şen, hakikaten pek şen.

Küçük, güzel bir oyuncak gibi olan dilini

İhata etmiş idi bir tebessüm-i rûşen

(İnkisar-ı Baziçe, 1896)

Bilemem ben nedir bunun sebebi

Mürg-i aşka sükût lâzımdır;

Şimdi kalbimde bir lâtife gibi

Kalan ancak birinci aşkımdır.

(İlk Muhabbet, 1897)

Ortalama söyleyiş kaygısından yoksun olduğu açıkça görülen bu dil perişanlığından, “Temâşâ-yi Leyal”, “Temâşâ-yi Hazan” gibi döneminde çok beğenilen parçalarında da kurtulamaz:

Sevgilim, dinle işte bâd-i hazan

Müteverrim misâli öksürüyor,

Hem de bir öksürük ki çok sürüyor.

(Temâşâ-yi Hazan, 1897)

Cenab Şehabettin’in olgunluk dönemi sayılan yıllarda Servet-i Fünun dergisinde yayımladığı 100’ü aşkın şiir arasında en ilkel beğeni ölçüleri içine bile giremeyen “zevksizlik” örnekleri de boldur:

Saçların, âh o pür vefâ saçlar

Şeb-i mihnetle okşuyor başımı.

Sen uyurken yanında ben ağlar,

Gizlerim saçlarında göz yaşımı.

(Giysu-yi Yar, 1900)

Bana zevk-ı hayâtı zehr ettin,

İntihat etti sanki kalbimde

Kaldı en genç emellerim mürde.

(Firkatte, 1908)

Kolayca çoğaltılabilecek olan bu tür örneklere bakarak Cenab Şehabettin üzerindeki düşünceler şöyle belirlenebilir:

1) Batı nazım biçimlerini (özellikle sonnet) kullanarak şiirde bütün güzelliğinin sağlanmasına yol açan girişimlerde bulunmuştur.

2) Yahya Kemal’in deyişiyle, “Tevfik Fikret’le Türk hayatına karışan yeni kafiye” anlayışını benimseyerek, gözden kulağa, biçimden sese doğru gelişmesinde katkısı vardır.

3) “Dili rastıklı, gülsuyu kokulu bir şark güzelini andırır.” (Hüseyin Cahit) Şiir diline aykırı isim ve sıfat tamlamalarına fazla düşkün olması nedeniyle çabuk eskimiştir.

4) Doğayı yansıtan parçalarında belli bir çizim gücü olmasına karşın, buluşlarında genellikle ilkeldir.

5) Kişisel duyarlıklara bağlı temaları işlerken yeni düşünceler getiremez. Çağdaş insan gerçeğinden uzak kalır.

6) Yahya Kemal, Ahmet Haşim gibi Türk şiirine yeni söyleyiş olanakları kazandıran kişilikleri genç yıllarında etkilemesi, eski nazım kurallarına başkaldırışı ile tanımlanabilir.

7) Son şiirlerinde dilini sadeleştirme çabalarına karşın, önemli bir varlık gösterememesi duygu ve düşün dünyasının sınırlılığına bağlıdır.

Cenab Şehabettin’in son on beş yılında Osmanlı dil beğenisi geçerliğini büyük ölçüde yitirmişti. Yeni bir şiir ve düzyazı dili yaratmayı başaran edebiyat adamları değişme süreci içinde eski-yeni, batı-doğu bileşimleri arıyorlardı. Yahya Kemal, Ahmet Haşim gibi şairler yeni estetik olanakları gündeme getirdiler. 1925’1erden sonra Nâzım Hikmet, değişik yönlerde gelişecek bir şiirin ilk başarılı örneklerini verdi. İkinci hececiler kuşağı, Ahmet Hamdi Tanpınar, Necip Fazıl, Ahmet Kutsi Tecer vb. dize, sözcük, ölçü, uyak anlayışı ile şiiri, Mehmet Emin’den (Yurdakul) Faruk Nafiz Çamlıbel’e uzanan “Milli Edebiyat” akımının ilk atılım yıllarında görünen yüzeysellikten kurtardılar.

Cenab Şehabettin, hem içindeydi bu sürecin, hem dışında. Dilini sadeleştirmeye çalışıyor, ama işlediği temalara yaklaşımında eskiden kurtulamıyordu. Duyarlığı, düşünürlüğü, dünyaya, insanlara bakışı ile bir önceki dönemin beğeni yörüngesinden çıkacak atılımları gerçekleştiremeyerek Halide Edib’in de belirttiği gibi “birkaç güzel aşk şiirinin dışında” bir varlık gösteremedi.

Düz Yazıları

Cenab Şehabettin, Edebiyat-ı Cedide döneminde, ikili üçlü tamlamalara dayanan göz kamaştırıcı bir düzyazı dili yaratmaya özen göstermişti. Yüzeyde kalan süslemeleri seviyordu. Çağdaşlarına bile “acem kraliçesi gibi” görünen yabancı kokulu bir düzyazı anlayışını şiirlerinden önce değiştirmeyi başardı Cenab Şehabettin. Sözcüklerini yeniledi, düşünsel genişliği aradıkça tümceyi yalınlaştırdı, özünde yeni bir üslup (biçem) yaratarak, deneme niteliğindeki yazıları, özdeyişleri, söyleşileri, gezi yazıları ile dönemini etkiledi.

YAPITLARI: Hac Yolunda (1909-1925), Yalan (oyun, 1911), Evrak-ı Eyyam (makaleler, 1915), Körebe (oyun, 1917), Nesr-i Harb, Nesr-i Sulh ve Tiryaki Sözleri (makaleler, özdeyişler, 1918), Avrupa Mektupları (1919).

KAYNAKLAR: Sadettin Nüzhet, Cenap Şehabettin, Hayatı ve Eserleri ve Seçme Şiirleri (1943); Murat Uraz, Cenap Şehabettin, Hayatı, Şahsiyeti, Seçme Parçalar (1940); Hikmet Dizdaroğlu, Cenap Şehabettin (1953); Dr. M. Saka-V. Şen Özen, Cenap Şehabettin ve Özdeyişleri, (1954); Metin And, Türk Dili (sayı 181, 1966); İnci Engün, Cenap Şehabettin (1989).

CENAB ŞEHABETTİN’DEN ÖRNEKLER

ELHÂN-I ŞİTA

Bir beyaz lerze, bir dumanlı uçuş:

Eşini gaib eyliyen bir kuş

Gibi kar

Geçen eyyam-i nevbaharı arar...

Ey kulûbun sürud-i şeydası,

Ey kebuterlerin neşideleri,

O baharın bu işte ferdası:

Kapladı bir derin sükûta yeri

Karlar

Ki hamuşâne dembedem ağlar!

Ey uçarken düşüp ölen kelebek,

Bir beyaz rîşe-i cenâh-ı melek

Gibi kar

Seni solgun hadîkalarda arar.

Sen açarken çiçekler üstünde

Ufacık bir çiçekli yelpâze

Na’şın üstünde şimdi ey mürde

Başladı parça parça pervaze

Karlar

Ki semâdan düşer düşer ağlar.

Uçtunuz, gittiniz siz ey kuşlar;

Küçücük, sersefîd baykuşlar

Gibi kar

Sizi dallarda, lânelerde arar.

Gittiniz, gittiniz siz ey mürgan,

Şimdi boş kaldı serteser yuvalar.

Yuvalarda –yetîm-i bîefgan:–

Son kalan mâi tüyleri kovalar

Karlar

Ki havâda uçar uçar ağlar.

Destinde ey semâ-yı şitâ tûde tûdedir

Berk-i semen, cenâh-ı kebûter, sehâb-ı ter..

Dök ey semâ – revân-ı tabiat günûdedir.

Hâk-i siyâhın üstüne sâfi şüküfeler!

Her şâsâr şimdi – ne yaprak, ne bir çiçek!

Bir tûde-i zilâl ü siyehreng ü na ümid..

Ey dest-i âsmân-ı şitâ, durma, durma çek.

Her şâsârın üstüne bir sütre-i sefîd.

Göklerden emeller gibi rizân oluyor kar,

Her sûda hayâlim gibi pûyân oluyor kar,

Bir bâd-i hamûşan per-i sâfında uyuklar

Tarzında durur bir aralık, sonra uçarlar

Soldan sağa, sağdan sala lerzân ü girizân

Gah uçmada tüyler gibi, gâh olmada rizân

Karlar, bütün elhânı mezâmir-i sükûtun

Karlar, bütün ezhârı rıyaz-ı melekûtun.

Dök hâk-i siyâh üstüne ey dest-i semâ dök,

Ey dest-i semâ, dest-i kerem, dest-i şitâ dök!

Ezhâr-ı bahârın yerine berf-i sefidi,

Elhân-ı tuyûrun yerine samt-ı ümidi.

YEKÂZAT-İ LEYLİYE

Gel bu akşam da serbeser, güzelim,

İhtizazat-i leyli dinliyelim:

Tâ uzaklarda işte bir piyano,

Taze parmakların temasiyle

Ağlıyor bir hazan havasiyle...

Dinle, ey yârim, işte ağlıyan o

Gecenin kar-i pür sükûnunda,

Zulmet-i ebkemin derununda.

Gâh onun ihtizaz-i pestiyle

Mütevahhiş, hazin, rakik ü nizâr

Dağılır cevve bir sürüd-i hezar.

Gâh onun irtiaş-i mestiyle

Dolaşır kâinat-i nâimeyi

Bir umumi şehik-i tenhâî,

Onu kim dest-i ra’şedariyle

Çalıyor, perde perde inletiyor?

Onu kim böyle gamla söyletiyor?

Gâh olur ince nâzenin bir ses,

Leyl içinde sürüklenir inler;

Onu zulmet sükût ile dinler.

Gâh olur bir figan-i tiz-i heves;

Bütün âsâb-i kâinatı gerer,

Kalb-i hâbîde-i cihan titrer.

Sonra bir şuhka-i bükâ olarak

Düşer ağuş-i leyl-i tarîke

Çalışır rûh-ı samtı tahrike...

Sonra tedricen alçalıp solarak

O kadar pest olur ki öksürerek

Zannedersin tebâh olup gidecek...

Sonra baygın, kesik sükût eyler;

Mûsikî-i sükûtu okşayacak

Bir enîn-i hafî kalır ancak...

Kim bilir, kim bilir neler söyler;

Bu süreksiz hevesli zemzemeler,

Bu susup durma, sonra söylemeler,

Bu nevâzişli, nazlı, boş negamat,

Bu rekâket, bu lüknet-i elhan,

Bu tereddütlü mûsikî-i figan,

Bu yarım cümleler, yarım kelimât,

Belki leyl-i hamûşa yalvarıyor;

Belki bir tûf-i tesliyet arıyor.

Gâh mestane bir şetâretle

Bad-i pürgûyu eyliyor taklid,

Uçuyor cevve pür hayâl ü ümîd

Gâh bir müğşiyâne hâletle

İnliyor muhtazır zebûn ün harab;

Oluyor can be leb tuyûr-i cevâb...

Tâ uzaklarda işte bir piyano:

Onu bî şübhe bir kadın çalıyor;

Mûsikîden cevâb-ı ye’s alıyor.

Dinle ey rûhum işte ağlayan O...

SENİN İÇİN

Sesin işler gibi bir şûh kanat gamlarıma

Seni dinlerken olur kalbim uçan kuşlara eş,

Gün batarken sanırım gölgeni bir başka güneş;

Sarışınlık getirir gözlerin akşamlarıma.

Doğuyor ömrüme bir yirmi sekiz yaş güneşi,

Bir kuş okşar gibi sen saçlarımı okşarken.

Koklarım ellerini gülleri koklar gibi ben,

Avucundan alırım kış günü bir yaz ateşi.

Gönlüme avdet eder her unutulmuş nisân

Ne zaman gençliğini yolda hırâman görsem.

Eskiden pembe dudaklarda dağılmış bûsem

Toplanır leblerime bir gece dalgın dursan.

Seni zambak gibi gördükçe açık pencerede

Gül açar bahtımın evvelki hazanlık korusu,

Genç eder ufkumu hulyâlarımın genç kokusu:

Sorarım ak saçımın örttüğü yıllar nerede?

Cephemi varsın o solgun seneler soldursun

Yeni yıldız gibi doğdukça güzel her akşam,

Gençliğin böyle benimken kocaman, hiç kocamam..

Rûhum, ölsem bile ben, sen yaşayan rûhumsun

HALİT ZİYA UŞAKLIGİL

İstanbul’da doğdu (1866). Mercan Mahalle Mektebi’nde, Fatih Asker Rüştiyesi’nde okudu (1873-1878). Babasının işini nakletmesi nedeniyle ailesiyle birlikte İzmir’e yerleşti. Orada, Mechitaristes adlı Fransızca öğrenim yapan okulu bitirdi. Osmanlı Bankası’nda muhasiplik, İzmir Rüştiyesi’nde ve İdadisi’nde edebiyat öğretmenliği etti (1883-1892). Bankadaki görevinden ayrıldıktan kısa bir süre sonra İstanbul’a yerleşti; Reji İdaresi’ne başkâtip olarak girdi (1896). Gizli çalışan İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne katıldı (1905). II. Meşrutiyet’in ilanından sonra Reji İdaresi’nde hükümet temsilciliği yaptı. Darülfünun Edebiyat Fakültesi Garp Edebiyatı müderrisliğine atandı. Aynı fakültede hikmet bedayi (estetik) okuttu. II. Abdülhamid’in indirilip Sultan Reşat’ın tahta çıkarılması üzerine Mabeyn Başkatipliği’ne getirildi (1909-1912). Tekrar Darülfünun’daki görevine döndü (1912-1913). Resmi görevle Fransa’ya, Almanya’ya gönderildi (1913-1915). Dönüşünden bir süre sonra Tütün İnhisar Şirketi İdare Meclisi reisliğinde bulundu. Cumhuriyet döneminde Yeşilköy’deki köşküne çekilerek kendini tamamen edebiyata verdi. 27 Mayıs 1945’te İstanbul’da öldü.

Çocukluğunun İstanbul evresinde Aşık Garip, Kerem ile Aslı, Binbir Gece Masalları gibi kitaplarla okuma alışkanlığı kazanan Halit Ziya, İzmir’deki ilk yıllarında Ahmet Mithat Efendi, Namık Kemal ve Abdülhak Hamit’in yapıtlarını izlemeye başlamıştı. Fransızca öğrendikten sonra edinebildiği gazete ve dergilerin yardımıyla Fransız edebiyatını tanımaya çalıştı. Giderek A. Dumas ve Racine’den çeviriler yaptı; bunları İstanbul’daki yayınevlerine göndererek bastırma girişimlerinde bulundu. Bu evresine ışık tutan bir mektubunda, okuma ve araştırmalarında bir yükseliş olduğunu belirterek şöyle yazar:

O zaman on yedi yaşlarında idim, bir yandan tahsile ve tetebbuda devam ederken, bir yandan da tamamıyle yazı âlemine dalıyordum. Mütalâalarımda da bir yükseliş vuku bulmuştu. O zaman Fransa’da naturalist mektebi en parlak devrinde idi. Balzac, Stendhal, Flaubert ile başlayarak Zola, Daudet, Goncourt’lar başlıca sevdiklerimdi; bunlardan neler topladım, ne fikirler aldım, nasıl intibalarla yoğruldum, bunu tahlil etmek mümkün değildir.

(Ulus gazetesi, 5 Eylül 1943)

Bir süre sonra da kimi Fransız bilim adamlarından uyarladığı coğrafya ve doğabilim konularındaki ilk yazılarını Hazine-i Evrak (1883) ve İzmir Vilayet gazetelerinde yayımlayan Halit Ziya, arkadaşları Tevfik Nevzat ve Hakkı ile Nevruz, daha sonra, Hizmet ve Ahenk gazetelerini çıkardı. İzmir’in ilk özel gazetesi sayıları “Nevruz”da (1884) Musset, Hugo, Georges Ohnet vb. yazarlardan yaptığı çevirilerin yanı sıra, “Kan Damlası” genel başlığı ile ilk öykülerini yayımladı. Bu arada Fransız edebiyatı üzerine hazırladığı kitabın 84 sayfalık birinci cildini Fransız Edebiyatının Nümune ve Tarihi adıyla bastırmayı başardı (1885). Gene arkadaşı Tevfik Nevzat’la birlikte çıkardıkları Ahenk ve Hizmet (1886) gazetelerinde Sefile, Nedime, Bir Muhtıranın Son Yaprakları gibi ilk roman ve uzun öykü denemeleri “tefrika” edildi.

İstanbul’a yerleşince edebiyat çevrelerine kendini kolay kabul ettiren Halit Ziya bir süre İkdam gazetesinde sürekli olarak küçük öyküler yayımladıktan sonra Recaizade Ekrem’in ilgisiyle Servet-i Fünun dergisine katıldı (1896). Yazarlığının bu en verimli evresinde Mai ve Siyah (1897), Aşk-ı Memnu (1900) romanlarını bu dergide “tefrika” olanağı bularak, “Edebiyat-ı Cedide”nin başta anılan kişiliklerinden biri durumuna geldi. Derginin sansür tarafından kapatılması üzerine, Meşrutiyet ilanına kadar hiç yazı yayımlamadı. Sonraki yıllarda da kendini daha çok öykü yazmaya verdi.

Sanatı

Halit Ziya’nın kendisini hazırlama evresi olan İzmir yıllarında, XIX. yüzyıl Fransız romanı edebiyat çevrelerinin sorunları arasına girmişti. Hızla çıkan çeviri romanların yanı sıra, dergi ve gazetelerde bu yeni türün batı edebiyatlarında geçirdiği evrim üzerinde önemle duran makaleler görünüyordu. Beşir Fuad (1852-1887) Victor Hugo (1885) adlı tanıtma kitabının önyazısında, realizm ve natüralizm akımları üstüne geniş bilgi verirken, Zola’nın roman anlayışını ortaya koymaya çalışmış, çıkardığı Zekâ (1883) ve Haver (1883) dergilerinde aynı konulara ilişkin yazılar yayımlamıştı. Halit Ziya’nın Kırk Yıl’da, “Haver” dergisini “zamanın en önemli” dergilerinden biri olarak andığı göz önünde tutulursa, –başta Hüseyin Rahmi olmak üzere dönemin kimi yazarları gibi– Beşir Fuad’ın çalışmalarının uzağında kalmadığını düşünmek doğaldır.

İlkgençliğinde Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarını severek okuduğunu bildiğimiz Halit Ziya, roman tekniği üzerinde, kendi kendine uzun bir öğrenim evresi geçirdiğini gene Kırk Yıl’daki anılarında yazar. Düşünebileceğimiz gibi, sanatçının ilkgençlik yılları düzyazının “resmi” yazışma ve gazete dilinden ayrı öğelere dayandığının da anlaşıldığı yıllardır. Öykü ve roman, ilk örneklerin yayımlanmaya başlandığı 1870’lere göre, değişik yönlerde zenginleşmeye başlamıştır. Sâmipaşazade Sezai’nin –Namık Kemal’in üslubundan kurtularak batı dillerinin mantığı ile yeni tümceler uyguladığı Küçük Şeyler’deki (1892)– öykülerini okuduğu zaman, “zevk ve saadetten çıldıracak” hale geldiğini saklamayan Halit Ziya3 da dil ve kurgu yönünden kendisinden önce yapılan deneylerin iyi ya da kötü yanlarını değerlendirerek yeni birleşimlere varmak zorunluğunu duyar. Nedir ki, Sâmipaşazade’nin de, kendi deyişiyle, “Her zamanın pek dikkate ve ehemmiyete layık bir şahsiyeti olan Hüseyin Rahmi’nin”4de Türkçe’yi arama bilinci yoktur onda. Üslubunu kurarken, çok sonra “ikili” hale getirme zorunluğu duyacağı “üçlü” zincirleme tamlamalara düşmekten kendisini kurtaramaz.

Bunun nedenleri arasında, Yahya Kemal’in belirttiği gibi, Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküş yıllarındaki görünümden tiksinerek yeni bir âlem özlemesinin yarattığı5 soyutlamaların payı olduğu da düşünülebilir, dönemin şiirine egemen olan dil beğenisinin etkisinde kalmasının da... Bu nedenle, İzmir yıllarında kazandığı aşama sonucu ortaya koyduğu ürünlerin, Ömer Seyfettin’le birlikte “skolastik bir dil içinde güçlü bir teknik”e dayandığını söyleyebiliriz.6

Romanları

Mülkiye Mektebi’nde okurken babasının ölümü üzerine, anasını ve kız kardeşini geçindirmek için çalışmak zorunda kalan bir öğrencinin (Ahmet Cemil) iş, ev, okul, arkadaş çevrelerine bağlı ilişkilerini yansıttığı romanı Mai ve Siyah (1897) II. Abdülhamid döneminde yayımlanmıştır. Halit Ziya’nın da döneminin toplumsal özelliklerini, “memlekette teneffüs edilen zehirli hava”yı veremediğini belirttiği7 romanın baş kişilerinden Ahmet Cemil kabul eden adam kişiliği ile dikkati çeker. Ders verirken, gazete yazarlığı yaparken, çevresine bakarken, istekleriyle koşullar arasındaki dengeyi korumaya çalışır. Yoksulluğunu değiştirecek olanakları istemiyor da onların hayalini kuruyor gibidir. Servet ve haysiyet sahibi bir adamın oğlu olduğu için varlıklı arkadaşı Hüseyin Nazmi gibi köşklerde oturanlarla Yıldız Sarayı’nda oturanların paylaştıkları düzenin karşısında olmadığını söyleyebiliriz.

Hep uzlaşma duyguları ile bakar dünyaya. Pek pek “Kendisini bir matbaanın şöyle bir odasında müdürlük yazıhanesinin önünde oturmuş görmek...” (sf. 177, 1956 basımı) türünden alçakgönüllü istekleri vardır. Mülkiye Mektebi’ni yüksek dereceyle bitirenlerin “mabeyn”e alınarak, padişahın temsil ettiği devletle bütünleştirildiği bir dönemin gençlerine özgü atılganlıkların hiçbirini göremeyiz kişiliğinde. Ne yandaş olarak, ne karşı olarak...

Mai ve Siyah’ın belirgin özellikleri şöyle saptanabilir:

1) Geniş bir yaşam kesitine açılmamasına karşın konuların geçtiği çevre ve insanlar gerçeğe aykırı değildir. Yazar, okul, basımevi, gazete, kitabevlerinden oluşan Bâbıali’yi gerçek niteliklerinden saptırmadan vermeye çalışır.

... Tercümeler yaptı, bunları kitapçılara götürdü, bazısını kabul ettirebildi. Kabul ettirebildiklerinden bazısı için para alabildi, fakat ne zillet-i nefis!.. daima kalabalık olan kitapçı dükkânlarında, daima meşgul görünen kitapçılardan daima ayıp olan para mütalabatına katlanmak... “Şimdi yok..”

– “Ha... O makale mi? Bakalım, icabına bakarız.”

– “Üç gün sonra..” tarzında bir müşteriye kitap gösterilirken meşguliyet arasında, yahut kuru fasulye plakisi yerken iri iri lokmalarla (çarpışma zamanında) verilmiş cevaplarla mahrumen avdet etmek.

2) Kişilerin çiziminde, görünen yönlerinin belirtilmesinden çok, karakterleri ve iç dünyalarının yansıtılması eğilimi ağır basar.

Ahmet Cemil kin ve haset dedikçe hep Raci aklına gelir. Bu adam matbuat âleminde bir cins mahlûkatın hususi bir nümunesidir. Tashihlere bakarken tertip yanlışlarına dikkat edecek yerde ötekinin berikinin hatalarını bulmaya dikkat eder. Bir gün meselâ Ahmet Cemil’in bir makalesinde yanlış bir izafet cümlesi bulduğu için bir hafta alay geçer. Pek ziyade kaideşinaslıkla müftehirdir; arapça, acemce pek iyi bilmek iddiasındadır da bir kere arapça bir ceridenin üç satırını tercüme edememişti. Ceridede vazifesi muhbirlerin getirdiği havadisi tashihten ibaret kalır.

3) Önem verdiği kişileri uzun ruhsal çözümlemeler yaparak yansıtmayı amaçlar. “Dialog”a ender olarak rastlanır. Onlar da genellikle uzundur. Doğal konuşma durumlarını aşarlar.

4) Yer yer Halit Ziya’nın “mensur şiir”lerinde görülen şairanelik egemen olmasına karşılık betimlemelerde yansıtılmak istenen çevrelerin gerçeğinden uzaklaşılmaz:

Yolların etrafında, sahraya dağınık serpilivermiş köşkler, ötede beride bağlar, nadir ağaçlariyle mevcudiyetlerini göstermek isteyen bahçeler, ta ileride saman yüklü bir öküz arabasının uzaktan gelen iniltisi, nâgihan yanlarından geçiveren hafif bir brik içinde örtüleri başlarında toplanıp omuzlarına atılıvermiş iki çehre, yolun üzerinde titreyen hafif bir toz dalgası arasında şimşek gibi akıp giden üç dört dürrace, bir köşkün kapısında tavuklara yem atan bir uşak, ötede bir bahçenin dolabından gelen hafif bir zemzeme-i âh, bir parmaklığın arkasından yolculara nigâh-ı hayranı ile bakan iri, zencirli bir köpek.

5) Kimi bölümlerde Ahmet Cemil’in uzun konuşmaları dil, üslup, şiir konularında gereksiz görülebilecek bilgilerle donatılmalarına karşın, yazar romanın akışını bozacak ayrıntılara girmekten çekinir.

6) 1938’den sonraki basımlarında dili yazar tarafından sadeleştirilmeden önce ikili üçlü tamlamalar pek çoktur.

Bugünden itibaren Ahmet Cemil için bir sa’y-i mütemadi başladı; mektebin tatil zamanından istifade ederek gecelerini gündüzlerini bir muharririn fikr-i garaip-perverinden çıkan ve kimbilir nice garâip-cu efkâr eshabının kış uykularına türlü korkunç rüyalar karıştıracak olan bu hikayeyi, bu silsile-i cinayat ve vakayi-i acibeyi nefret ede ede tercümeye hasretti.

İstanbul’un belli çevrelerinde özellikle Boğaziçi ve Büyükada’da yaşayan burjuva ailelerinden kişilerin sergilendiği Aşk-ı Memnu’nun oluşumunu Halit Ziya şöyle anlatır:

Eserde birçok eşhas vardır. Bunlardan hiçbiri muayyen birtakım şahsiyetlerin tasviri değildir, fakat heyet-i mecmuası itibariyle birçok şahsiyetlerden istiare edilmiş müteferrik eczadan terekküp eden bir mevcuttur. Doğruluğu da bundan ibarettir. Mesela, eserin başlıca şahsiyetlerinden biri olan Behlül, benim, hususiyetlerini tanıdığım bir iki, belki de üç gençten toplanmış bir gençtir. Filan veya falana az çok benzer, fakat mutlaka filan değildir. Firdevs Hanım ve kızları, hele Nihal ve babası, bunlar da öyle.8

Bu romanında da yazarın dil beğenisinin temelde değişmemesine karşın üslup daha somutlanmış, kısa tümceler daha sık kullanılmıştır. Ruhsal çözümlemeler oldukça dengeli görünürken, Fransız romancılarında –özellikle Balzac’ta– rastlanan bilgeliklere yer verilir.

Kalplerimizde bazı illetler vardır ki, vücudun tamamiyle ensicesine hulûl etmedikten sonra keşfolunamayan hafif emraza mahsus bir nüfuz hıyanetiyle kendisini göstermeden, tahriplerini haber vermeden derunî bir yangın dumansızlığıyla yanar, yanar..

Erkekler bir kadını sevebilmek için ona hürmet edebilmelidirler; ismetlerinden düşen kadınlar için, en şedit aşklar arasında bile, onlara bir zillet hissesi tefrik etmekten hali kalmazlar.

“Dialog” azdır. Kişilerin yansımasına katkıları bulunduğu söylenemez. Mai ve Siyah’takiler gibi “şairane” görünen betimlemelere, daha kısa parçalar halinde, ama daha sık rastlanır:

Güneşin son ziyâları baygın buselerle Kanlıca tepelerini yalıyor; ta ötede Beykoz’dan batî bir seyelân ile gelen beyaz bir bulut parçasının bir kenarı donuk şişe beyazlığıyle parlarken altında geniş bir hat tedrici koyulaşan bir gölge şeklinde duruyordu.

Dialogların zayıflığına karşın, tipler “anlatma” yoluyla başarıyla çizilmiştir. Refik Halit’in deyişiyle, “Bir Firdevs Hanım, bir Beşir, hatta bir Behlül frenk romanlarının en meşhurlarını okuduğumuz zaman zihnimizde aksedip kalan en canlı tiplerle aynı değerdedir.”9

Halit Ziya’nın, dil ve yapı ve gerçeği yansıtma yönlerinden Mai ve Siyah ile Aşk-ı Memnu’dan daha üstün gördüğü Kırık Hayatlar’da kendini yenilemek, “Edebiyat-ı Cedide” anlayışından kurtulmak istediğini söylemesine karşın10 başarılı bir roman ortaya koymadığında birleşilmiştir.

Öyküleri

Son romanı Kırık Hayatlar’dan (1924) sonra kendisini tümüyle öyküye veren Halit Ziya’nın bu türde yaşamın daha geniş kesitlerine açılarak, lala, uşak, dadı gibi halktan kişileri anlatma çabası sezilir. Uzun öykülerinden oluşan 4, küçük öykülerinden oluşan 10 kitabından çoğu Cumhuriyet döneminde yayımlanmıştır. Nedir ki, yazarın dil yönünden kendini değiştirme çabasına karşın, ardından gelen kuşakların (Ömer Seyfettinlerin, Sabahattin Alilerin, Sait Faiklerin) düzyazıya kazandırdıkları olanakların çok gerisindedir. Oysa Varlık dergisinde yayımladığı öykülerle (1. ciltte 5 öykü, 1933-1934) dönemin genç edebiyatçıları arasında görünen yazarın ne konu, ne de işleyiş yönlerinden bu türe katkısı olduğu söylenebilir. Hepsinden Acı (1934) kitabına adını veren öyküsünün, (Varlık, sayı 3, 15 Ağustos 1933) başlangıç bölümünden okuyacağımız kesim bu yargıyı haklı çıkarmaya yeterlidir sanırız:

Galiba Ferruh’a her tesadüf ettikçe ondan taşan gençlik şetareti beni de az çok istila ederek neş’elendirmiş olurdu. Onun mutlaka ya husul bulmak üzere taze bir muvaffakiyeti, yahud on beş günlük seri bir sevda ömründen sonra geçmiş hâtıralar mecmuasının bir sahifesine sıkıştırılıp gömülecek bir çiçeği bulunurdu. Aramızda mevcut, büyük yaş mesafesini gözetmekten haz alan zarif bir takayyüdle, nasıl hisler içinde bulunduğuna dair açık tediattan çekinerek, yalnız elimi nazik bir cümle ile sıkışında yahud uzaktan bana gönderilen bir selâmında, sesinin, halinin öyle şen ve bahtiyar bir nağmesi, tebessümünün öyle manidar bir lisanı olurdu ki bu genç dostumun hissiyat hayatına ait safhaları yarı şeffaf bir tül arasında görmüş olurdum.

Yazarlığının 50. yıl töreninde konuşurken, “... Yapabildiklerimin en büyük ekseriyeti için: Ah.. ne olurdu, elimin altında bir düğme olsaydı da onu basınca bunları mahvedebilseydim, yok olsalardı. İçlerinden ancak birkaçını bıraksaydım”, diyen Halit Ziya Uşaklıgil’in kendi deyişiyle “lâfızda ve fikirde tasannua-yapmacığa” kapıldığını geç anladığı için kendini yenileyemediği açıktır.

Türk dilinin özleşmesine pek taraftarım. Bunu Kurultayın ilk içtimaında ve son yazılarımda mufassalan söyledim. Her şeyden evvel yabancı kelimelerin müştaklarından, terkiplerden, tabirattan, mürekkebattan lisanı kurtarmalıdır.11

diye konuşabildiği zaman, artık çok geçtir.

ROMANLARI: Nemide (1839, 1893, sade dille 1943), Bir Ölünün Defteri (1889-1893, sade dille 1944), Ferdi ve Şürekâsı (1310/1894, sade dille 1945), Mai ve Siyah (1897, 1901, 1913, sade dille 1938, 1942, 1945, 1963), Aşk-ı Memnu (1909, 1923, sade dille 1939, 1963), Kırık Hayatlar (1924, sade dille 1944).

UZUN ÖYKÜ: Bir Muhtıranın Son Yaprakları (1888), Bir İzdivacın Tarih-i Muaşakası (1888), Bu muydu? (1894), Heyhat! (1894).

KÜÇÜK ÖYKÜ: Bir Yazın Tarihi (1900, sade dille 1941), Solgun Demet (1901), Bir Şir-i Hayal (1911, sade dille 1943), Sepette Bulunmuş (1920), Bir Hikaye-i Sevda (1922), Hepsinden Acı (1934), Onu Beklerken (1935), Aşka Dair (1936), İhtiyar Dost (1937), Kadın Pençesi (1939), İzmir Hikâyeleri (1950).

OYUNLARI: Kabus (1918), Munis Faik Ozansoy tarafından sadeleştirilerek Ankara Devlet Tiyatrosu’nda oynandı, 1959), Fare (uyarlama, 1919, 1926).

ANILARI: Kırk Yıl (5 cilt, 1936), Saray ve Ötesi (3 cilt, 1942, 1965), Bir Acı Hikâye (1942).

DENEME VE YAZILARI: Sanata Dair (3 cilt, 1938-1955).

KAYNAKLAR: L. Sami Akalın, Halit Ziya Uşaklıgil, Hayatı, Sanatı, Eserleri (1953-1963); Cemil Yener, Bir Romancının Dünyası ve Romanlarındaki Dünya (1959); Dr. Olcay Önertoy, Halit Ziya Uşaklıgil Romancılığı ve Romanımızdaki Yeri (1965); Cevdet Kudret, Türk Edebiyatında Hikâye ve Roman (cilt 1, 1971); Fethi Naci, On Türk Romanı (1971); Asım Bezirci-Refika Taner, Seçme Romanlar (1973); Şemsettin Kutlu, Halit Ziya’nın Son Romanı, Gösteri (Eylül 1986).

3 Ruşen Eşref, Diyorlar ki, sf. 59 (2. bas. 1972)

4 Diyorlar ki, sf. 59 (2. bas. 1972)

5 Yahya Kemal, Edebiyata Dair, sf. 56 (1971)

6 Diyorlar ki, sf. 56.

7 Kırk Yıl, sf. 463 (1969)

8 Ulus gazetesi (5.9.1943)

9 Diyorlar ki, sf. 233.

10 Kırk Yıl, C. V, sf. 68.

11 Varlık dergisi, sayı 32, (1 Kasım 1934)

HALİT ZİYA UŞAKLIGİL’DEN ÖRNEKLER

MAİ VE SİYAH’tan

Babıâli caddesine kadar geldi. Bir yere gitmek için muayyen fikri olmadığı zamanlar daima ayakları onu oraya, kitaphanelerin, matbaaların sıralandığı şu caddeye getirirdi.

Matbaa-i Osmaniye kütüphanesinin önüne gelince bir aralık durdu, uzun uzun vitrinde duran kitaplara baktı. Kitapların üzerini okudu, bir müddet gözleri kûfî yazılmış bir serlevhaya tesadüf etti. Bunu okumak için çalıştı. Bir aralık aklında yer tutan suale şu cevabı verdi:

– Ne olacak? Kitapçılardan birine müracaat ederim. “Tercüme etmek istiyorum, ne tercüme edeyim?” derim.

Buna karar verdikten sonra caddeye indi, ara sıra uğradığı kitapçılardan birinin dükkânına girdi, öteberiden, yeni kitaplardan, son haftanın risalelerinden bahsetti, sonra birden fikrini söyledi, kitapçı düşündü, pek gevşek bir eda ile:

– Olsa olsa hikâye tercüme ediniz. Başka kitaplar pek az satılıyor. Zaten hikâyeler de satılmıyor ya! dedi.

Sonra birden kitapçı tavrını tebdil etti, aklına bir şey gelmiş gibi:

– Sahih, “Hırsızın Kızı” hikâyesine devam etseniz ya, dedi.

“Hırsızın Kızı” bir hikâye idi ki dört cüzü neşrolunduktan sonra mütercimi vazgeçmiş, tâbi de arkasını aramamıştı. Derhal kabul etti:

– Çıkan cüzlerle aslını veriniz; dedi, sonra biraz düşünerek ilâve etti: Fakat bir şart ile, ismimi koymayacağım...

Lamartine’den, Musset’den sonra “Hırsızın Kızı!..” İşte hülyalarının sonu!

O akşam tercüme dedikleri şeyin bu kadar kolay olduğuna şaştı. İki saatte on sahife tercüme etmiş idi, bu gidişle milyon kazanacak.

Kâğıtları annesinin önüne döktü. –İşte! dedi.

Bugünden itibaren Ahmet Cemil için mütemadi bir çalışma başladı; mektebin tatil zamanından istifade ederek gecelerini gündüzlerini garip vak’alardan mürekkep bir dolaşık yumak icadında mahir bir muharririn fikrinden çıkan ve kimbilir kaç kişinin kış uykularına türlü korkunç rüyalar karıştıracak olan bu hikâyeyi; bu cinayetler ve acaip vak’alar silsilesini nefret ede ede tercümeye hasretti. İlk dört cüzün tercüme tarzından cesaret alarak zaten hiçbir ifade meziyetine yahut fikir zerafetine malik olmıyan bu kitabı hemen bir hamlede tercüme ediyordu. Fakat bu meşguliyetten duyduğu nefret çalıştığı müddeti azap haline getirdi. Damarlarının içinde bir bestekâr kanının cevelânını duyduğu halde ekmek yemek için gecesinin sekiz saatini murdar çalgılı kahvehanelerde müstekreh muganniyelere demkârlık etmekle geçiren bir kemancı gibi ruhu türlü bedialar yaratmağa kabiliyet gösteren bu genç batakhanelerde bitmez tükenmez hırsız muhaverelerini tercüme ettikçe kalbi nefretinden şişerdi.

Fakat asıl on beş gün içinde sekiz on cüzlük müsvedde hazırlayarak on beş yirmi mecidiye alabilmek ümidiyle kitapçının dükkânına gidip tâbiin para meselesine katiyyen yanaşamadığını gördüğü ve nihayet kızara kızara tercüme hakkını istemeye cesaret aldığı zaman herifin: “Durun bakalım, bir kere okutturayım. Daha ruhsat alınacak... Hem basılsın, kaç cüz tutacağını ne bileyim?” dediğini işitince dondu kaldı.. Demek, evde günlerce kapanıp; havadan, o güzel güneşten, halkı bütün İstanbul’un en güzel yerlerine sevkeden bu lâtif mevsimden nefsini mahrum ederek husule getirdiği bu çalışma mahsülünü satabilmek için kitapçı dükkânına günlerce devam etmek; şu mülevves müsveddelerin arkasından koşmak, bugün ruhsat alınacak yarın basılacak şimdi elime para geçecek diye elim intizarlar içinde bulunmak lâzım gelecek...

Ahmet Cemil bir şey söylemeden çıkmıştı. Artık o gün eve gidip çalışmadı, fakat akşam soğukkanla düşündüğü zaman devam etmek lâzım geleceğine karar verdi: – İş bir kere nizamına girinceye kadar... diyordu.

Devam etti. Halbuki zaman geçiyor, eline para geçemiyordu. Bir aralık biraz mahcubane ısrar neticesiyle kitapçıdan yüz kuruş alabildi. Hikâyenin ruhsatı alındı, haftada bir cüz neşrine başlandı, tâbiin züğürdlüğü daha çabuk neşrine müsait değildi, demek haftada iki mecidiye.. O da çekişe çekişe alınacak kitapçı size sadaka veriyormuş gibi burun kıvıra kıvıra sekiz on talepten sonra verecek. Elinize şöyle kümelice para geçmiyecek hattâ alabildiklerinizden türlü akçe farkları kaybedeceksiniz, size en ummadığınız neviden muhtelif paralar verilecek. Bunlar nerelerden toplanmış diye şaşacaksınız. Elli altı kuruşa aldığınızı elli üç kuruşa bozduracaksınız, tediyat daima sizin zararınıza olarak, kesirler kaldırılarak yapılacak, bunun mukabilinde de ne kadar zahmet, ne kadar intizar!.. Yalnız tercüme kâfi değil, ruhsat peşinde koşmalı, matbaada başmürettibe yaltaklık etmeli, tashihlere bakmalı. Bunları düşünürken içinden kabaran geniş bir nefesle: – Of!.. derdi.

Bu suretle yaşıyabilmek mümkün olmadığına kanaat hasıl etti. Başka bir şey daha lâzım, bir çalışma vesilesi daha icat etmeli amma ne?..

Kitapçının dükkânına devam ettikçe bazı şeyler öğrendi ki bunlardan istifade tariklerine müracaat kabil idi.

Kitapçılar neşrettikleri risaleler için makale yazanlara ehemmiyetine göre para veriyorlardı. Bir kaçına yazı yazsa? Neye dair olursa olsun; fransızca eski yeni risalelerde, ceridelerde tercüme olunabilecek ne olursa olsun. Hüseyin Nazmi’nin müşteri olduğu risalelerin eskilerinden, bayat nüshalarından istedi. Bunlardan en yabancı olduğu esaslara, en lâkayt kaldığı bahislere dair tercümeler yaptı. Bunları kitapçılara götürdü, bazısını kabul ettirebildi, kabul ettirebildiklerinden bazısı için para alabildi. Fakat ne zillet mukabilinde! Daima kalabalık olan kitapçı dükkânlarında daima meşgul görünen kitapçılardan, daima ayıp olan para taleplerine katlanmak... “Şimdi yok...” – “Ha o makale mi? Yakında icabına bakarız.” – “Üç gün sonra” tarzında bir müşteriye kitap gösterilirken, meşguliyet arasında, yahut kuru fasulye pilâkisi yerken iri lokmaların müsaademesi esnasında verilmiş cevaplarla mahrum, avdet etmek...

(Sadeleştirilmiş yeni basım, 1957)

AŞK-I MEMNU’dan

Odasına çıktı. Burası karanlıktı. Yavaş yavaş gûya bu sükûn hücresinde uyuyan mahremiyeti uyandırmaktan ihtiraz eden hafif adımlarla ilerledi. Karşısında, açık karanlığın içinde, beyaz tüllerin arasında donuk bir gümüş rengiyle titreyen pencere, ona gecenin serin nefesinden mini mini hamlelerle dalgacıklar püskürtüyordu. Karanlıkta aynalı dolabın önünden geçerken beyaz bir bulut mübhemiyetiyle kendi gölgesini gördü. Ötede kaybolanın yükselen cibinlikleri titriyor, lambanın kalpağı azim bir baş sallantısiyle gûya ona bakıyordu. Her şeyden evvel pencereyi kapamak, sonra karanlıkta, büsbütün karanlıkta, hemen o haliyle kendisini halının üstüne atarak, bilinemez nasıl bir yorgunluktan, dinlenmek istiyordu. İstiyordu ki, buraya şu gecenin nefesinden bir parça şey bile girmesin. Orada, bahçede, yalnız yüksek dalı görünen bir erik ağacı vardı ki, ona kollarını uzatarak yaklaşıyor gibiydi. Karşısında bir pencere ile karanlıkların sırlarında gizlenmiş garip korkunç rüyalara mahsus mahluklardan güya bir haşyet nefesi getiren bu gece rüzgâriyle, orada kollarını sallayan, belki bir saniye sonra odaya giriverecek olan bu gölge ile yalnız kalmış olmıyacak zannediyordu. Halbuki o öyle bir yalnızlık istiyordu ki, rüyasız bir uykuya benzesin. Kandilini bile yakmayacaktı; küçük bir ziya bu eşyanın ruhunu uyandıracak, o zaman yatak, kanape, perdeler, şimdi bütün bu uyuyan, karanlığın içinde ölmüş, gömülmüş şeyler bir hayat havasiyle silkinivererek uyanacaklar, aynanın, hususile o aynanın içinde kendisinin, kendi resminin yanında artık yalnız kalmıyacaktı. Yalnız! Yalnız!.. Hattâ, işte şimdi kendisinden de korkuyor, kendisini görürse, evet, bu karanlıkta kalmak istiyen kadın Bihter’le karşı karşıya gelirse bir tehlike vücuda gelecek, birbirlerine söylenmemek icab eden şeyleri söyleyecekler; o zaman yalnızlıktan, karanlıktan, sanki bütün mevcudiyetin yokluğundan aranan şey; o uyku, o derin, tehi, ziyasız rüyasız uyku bir daha avdet etmemek üzere silinecek zannediyor ve bundan korkuyordu.

Pencereye yaklaştı. Serin yıldızlarla dolu bir geceydi. Gündüzün sinirlerde takat bırakmayan sıcağından sonra taltif eden bir rüzgâr ratıp nefesleriyle havayı okşuyor, gûya şedit bir hummanın ateşlerinden sonra bir kerem eli hastaya güzel kokulu bir suyun damlalarını serpiyordu. Eli pencerenin kenarında kapamadan evvel biraz durdu, uzun bir susuzluktan sonra serin bir pınara tesadüf etmiş bir sahra yolcusu hırsiyle bu havadan içti, azim bir inşirah hazzı duydu.

Hasta mıydı? Ne oluyordu? Ciğerlerinde bu soğuk havanın tesliyet lûtfu beş dakika evvel onu aşağıda uyutmak istiyen yorgunlukla o kadar tezad teşkil ediyordu ki, birden kendisine sordu:

– Evet, ne oluyorum? Hasta mıyım?..

Şimdi başını soğuk bir yere dayamak, bu soğuk havayı böyle içmekte devam etmek, üşümek, evet, bir kış yağmuru altında çıplak kalmış kadar titriye titriye üşümek istiyordu. Ah! Böyle üşüyebilse! Bir serin rüzgârın temasından sonra keşfettiği ateşe başını, ciğerlerinin, bütün mevcudiyetinin ateşine bu üşümek, şifa verecek zannediyordu.

Kalblerimizde bazı illetler vardır ki, vücudun tamamiyle ensicesine hulül etmedikten sonra keşfolunamıyan hafi emraza mahsus bir nüfuz hıyanetiyle kendisini göstermeden tahriplerini haber vermeden deruni bir yangın dumansızlığiyle yanar, yanar; bu bir ateştir ki mahiyetini bilmeyiz, vücudundan haber almayız; o yavaş yavaş vazifesinden emin, devam eder; nihayet bir gün birdenbire, bir hiç, bir dakikalık bir vukuf bize gösterir ki, kalbimizde bir yangın var. Nedir? Nereden tevellüd etmiştir? Bu yangın serseri nasıl bir rüzgârın kanatlariyle düşerek orasını tutuşturmuştur? Bilmeyiz.

Bihter bu serin gecenin karşısında işte böyle bir ateş hissediyor ve üşümek, üşümek istiyordu. Meselâ, şimdi, denizde, suyun içinde olsaydı... Rüzgâr hep hamle hamle püskürüyor, yakasından, omuzlarından girerek, sinesinden kayarak onu soğuk dudaklarla öpüyordu. Böyle rüzgârın bu buseleriyle ihata edildikçe, daha ziyade açılmak, daha ziyade öpülmek istiyordu. Arkasında ince bir pikeden kolalı erkek gömleği vardı; boyun bağını çekip attı, yakasının, göğsünün düğmelerini çözdü, belinden kemerini çekip fırlattı, asabi bir el ile korsasız, yalnız iç gömleğinin nim – küşade bıraktığı sinesiyle rüzgârın şimdi serbest sürünen dudaklarına gûya gecelerin esrar getiren ufuklarından, ta semâların, o uzak karanlık sinesinden peyda olmuş buseler getiren o dudaklara karşı öyle durdu. Evet denizde, suyun içinde, böyle koyu mai bir semânın, ötede beride parlıyan o sarı gözlerin altında, karanlıkta, bütün vücudunu serin bir safa ağuşuna çeken dalgalar arasında olsaydı... O küçük küçük şamarlarla gerdanına, sinesine dokunan, sularının ipek temaslariyle kollarını, bacaklarını okşayan dalgaları vehminde hissediyor, gecenin bu serin havasında yüzüyordu. Daha ziyade soyunmak bu havaya, onun buselerine nefsini teslim etmek, vücudunu, bütün çıplaklığiyle vermek istiyordu. Etekliğinin kopçalarını çözdü, sıyrıldı çıktı; iskarpinlerini, çoraplarını, hepsini çekiyor, hırpalıyarak, buruşturarak atıyordu; artık yalnız omuzlarından birer kordelâ ile bağlanmış ince ipekten iç gömleği, şimdi rüzgârlarla titreyerek, o da uçup gitmek ve bu taze kadın vücudunu gecelerin haris dudaklarına büsbütün çıplak bırakmak istiyerek çırpınıyordu.

– Bihter! daha yatmadın mı, gülüm?

Kocasının sesiyle titredi. O şimdi yanında idi. Tâ pencereye kadar gelmiş idi. Onu böyle, yalnız gömleğiyle, karanlıkta üryanisinin bütün cazibeleriyle görüyor; oradan kovulmamak, bu taze vücudun gaşyeden havasında bir parça alıkonulmak lütfunu dilenen gözlerle karısına bakıyordu. O; – Rica ederim, beni yalnız bırakınız, bu gece öyle yorgun, öyle hastayım ki... diyordu.

(Sadeleştirilmiş, 5. basım, 1962)

ÖYKÜLERİNDEN

Mayıs Pazarı

Bu mayıs pazarının sabahından beri Şişko Katina’nın kırk beşlik yüreğinde, çoktandır ölmüş sanılan damarlarıyla paslanmış isteklerini birdenbire titretip dirilten, birer birer parlatan bir gençlik havası esmeye başlamıştı.

Anlaşılmaz bir gıcıklanışla, yas giysisinin içinde, genç yaşından beri ona “Hondri” takma adını kazandıran yağ katlarının altında, uyanılmayacak, derin bir uykuyla yatarken, bilinemez nasıl, anlaşılan bu mayıs pazarının ılık güneşinden taşan canlılıkla, o eski Katina, titremişti. Gövdesinin en küçük parçalarında bin eğlence ve neşe anısı uyuyan kadının ölmüş istekleri, bu bahar havasından paylarını almak aşkıyla, sanki topraklarından silkinip kalkmıştı.

Bu sabah, yine her pazar sabahı gibi, ağır yas giysisini giymiş; başında yüzünün yorgunluğunu silerek kendisine anlaşılmaz bir gençlik veren siyah duvağı ve parmaklarının arasında dua kitabı; kiliseye giderek iki saat, yaşamının en büyük acısı olan yas anılarının kara bulutları içine gömülmek istemişti. Ama, işte altı aydır süren bu yas coşkusunda bugün sanki eksik bir sıcaklık, üşümeye yüz tutmuş bir şey vardı.

Elinde dua kitabı, dizüstü, başı önünde, onunla ilgili anılara düşünce ve duygularını bütünüyle vermeye çalışmıştı. Sekiz yıl süren aşk yaşamı, ilk kez bir karnaval gecesi Odeon balosunda başlayan ilişki, son haftada iki kez Misk sokağında o açık mavi atlas döşeli odada geçirilen geceler, daha sonra Yeniçarşı’da alınan bu evde özellikle ona; evet, eksiksiz bir bağlılıkla, ama tek yanlı; ona ayrılan yıllar... Tüm bunlar, birer birer en küçük anılarıyla, ufak tefek olaylarıyla Katina’nın bugün de kafasına saldırmıştı. Ve orada alışagelinmiş iyi karşılamadan bugün de payını almak isteğiyle; alışık, sıkıntı duymayan birer ziyaretçi gibi, sanki anısının kapısını açmışlardı.

Ama bugün kapı, nasılsa kolaylıkla açılmamış, gelenlere yol vermekte az çok gecikmişti. Onları oturtacak yer bulmakta zorluk çekiyormuşçasına saygılı bir şaşkınlıkla, bütünüyle gizlenemeyen bir sıkıntısı var gibiydi. Çünkü bugün Şişko Katina’nın kafasını bir gezinti yeri sayan konuklar, yalnız o sekiz yıllık aşk ve sevgi yaşamının tatlı anılarından oluşmuş değildi. Bunların arasına, iyi karşılanacaklarını ummayan konuklar da karışmıştı ki, önce kapıya çekingen vurucuklar kondurup yalnız aralıktan başlarını uzatmakla yetinmemişlerdi. Sonra da yüreklenerek birer birer, arkasından bölük bölük, küçükler büyükleri çağırarak, çevreyi kaplamışlardı.

Bunlar, bugün Katina’nın dinlenmemek, seslerini duymamak için gösterdiği umutsuz uğraşılara karşılık o kadar yüksek sesle konuşmuşlar, o kadar gürültü yapmışlardı ki, başının içinde büyük bir fırtınanın sağanakları, boraları, şimşekleri boşanıp tutuşmuş gibi, bir dağınıklık vardı.

Öteden, âşıkca dalınçlar içinde dudakları kilitleyen öpücüklerin, yine böyle bir mayıs sabahı Burgaz’da düzenlenmiş bir gezinin; onun ad günü akşamı yani biraevinin üst katında içli dışlı iki dostla içilmiş şampanyaların, bu yüzlerce tatlı anıların çok duygulu sesleri, ona birlikte geçirilen boş saatleri anımsatıyordu.

Bugün gürültü yapmaya nasılsa elverişli bir ortam bulan iyilikbilmez öbür seslerse; hep bir ağızdan, sanki bir boruyla kafasının içine hoş olmayan sesler üfürüyorlardı.

Yassa, öyle olsun... İşte altı ay yetmez miydi? Bütün kış ne tiyatro, ne balo ve ne bir şey!.. Üstelik bu, biraz fazlaydı... Sonra o adam, bu kadar yasa pek de değer miydi?

O, Katina’yı hiçbir zaman kendisi için, bütünüyle kendisi için sevmemişti. Ev, Katina’nındı. Sırtına giydirilen şeyler de, cebine konulan paralar da, hepsi hepsi; bugün toprağın altında çürüyen tabutuna kadar hepsi, Katina’nındı. Buna göre... Fazla olarak türlü zorbalıklar, baskılar, hiçten çıkarılan kavgalar, yüksekten inen aşağılamalar ve özellikle aldatmalar...

Bir kez hizmetçisiyle onu kendi yatağında bulmamış mıydı? İki yıl önce Fransız Tiyatrosu’na gelen operet topluluğunun sanatçılarına ikinci katı verdikleri zaman, o kaltakların arkasından ayrılabilmiş miydi? Bir gece, hasta kız kardeşine götürülmek için ondan para alıp savuşmuşken, ertesi gün imzasız bir mektupla o geceyi, kendisinden her zaman aşkta üstün olmaya çalışan Artemisia ile geçirdiği bildirilmemiş miydi?

Üstelik son zamanlarda yaşamı, artık dayanılamaz bir acıya dönüşmüştü. Günden güne aşırılığa varan düşünceleri; ikide birde yok yere giden gençliğinden; onun aşkı nedeniyle çalışamadığından; mesleğini; geleceğini hep onun uğruna kıydığından boyuna Katina’yı sorumlu tutarak öyle yakınmaları vardı ki, ara sıra ikisini de sorunu tokatla çözümlemeye kadar götürürdü.

Kendisinin onun uğruna verdiklerine karşı hiçbir zaman iyilikbilirlik göstermiş miydi? Zavallı Katina, onunla birlikte yaşamaya peki dediği zaman bunu; erdemli, temiz bir yaşama dönüş için tek çıkar yol görmüştü. Bütün küpelerini, bileziklerini, yüzüklerini satarak, geleceğini düşünen kokot sıkılganlığı içinde o zamana dek birer birer biriktirdiği paralarla birleştirerek, bu evi almayı kararlaştırmıştı. Daha kırkına varmadan; daha Beyoğlu’nun, Taksim Bahçesi’nin, kış balolarının en parlak bir yıldızıyken her şeyi; eğlenceleri, âşıkdaşlıkları, gece yaşamını, gezileri, tüm çılgınlıkları bırakarak gelmiş, bu evin alt katında oturup üst katların geliriyle geçinmeye, yalnız o adam için, ona bedenini ve yaşamını sunmayı planlamıştı.

O zaman herkes buna nasıl şaşmıştı!.. Şaşmayan, yalnız o adamdı ve hiçbir zaman Katina’ya teşekküre benzer bir sözcük bile söylememiş, iyilikbilirliğini göstermemişti.

* * *

Şişko Katina, elinde dua kitabı, başı hep önünde, şimdi kafasından geçen bu sıkıcı anılar arasında onun bir teşekkürünü, iyilikten anlayan bir bakışını arıyor, bulamıyordu.

Ve içinden bir ses yükselerek:

“Öyleyse” diyordu, “Bu yas niçin?.. Altı ay, pek güzel, bunu anlarım; hiç olmazsa insanlara karşı, çok yerinde! Ama, daha çoğu, fazla... Evet, değil mi Katina’cığım benim güzel Katina’cığım! Düşün bir kez: Sen, sonuna kadar böyle kalabilir misin? Evinin üst katlarını oda oda kiraya vererek, onlardan alınan parayla yaşamaya katlanmış bir kokot eskisi olabilir misin?

Sen, şimdi de güzel, şimdi de gençsin. Evet, şimdi de genç! Kırk beş, gerçi öyle...

Ama, otuz beşinden fazla görünüyor musun? Bu sabah o baygın karagözlerinle aynanda kendi kendine sen de açıkça söylüyordun, ancak otuz beşinden çok göstermiyorum, diye... Buna göre?..

Düşün, yavrum, önünde daha ne tatlı yıllar, ne eğlenceli günler var! Yeter ki, bu siyah şeyleri üzerinden atıp yine eski Katina, şu sekiz yıl öncesine gelinceye dek Beyoğlu’nun en şakrak zevklerinden biri olan Şişko Katina olmaya gönlün yatsın.”

Katina, bu sesi duymamak için gözlerini kapıyor ve bildiği duaları okuyarak, o rahatsızlık verici anılara karşılık saldıran bu kötücül konuların ayartmalarını; sekiz yıllık aşk yaşamına candan bağlı kalmak isteyen güçlü bir istekle yenmeye çalışıyordu.

Kilisede yakarış bitince Katina, şu kendi kendine savaşmaktan, üstünlüğü ya da yenilgisi belli olmayan bir yürek gücüyle çıktı. Elinde kitabıyla, biraz güç bulmak için Beyoğlu’nun kalabalığına, kilise dönüşünün kalabalık dalgalarına karıştı: Eve, elinden geldiğince geç dönmek; yasına bağlılığa güven duymadıkça dönmek istemiyordu.

Bugünkü gündüz uykusu, yatağında çırpınarak saatlerce sürdü. Karışık üç düş gördü ve bu düşlerin üçünde de âşığının tatlı, acı anıları savaştı. Uykusu daha sürebilirdi, eğer ahçı Eleni, bayanının bu sonu gelmeyen uykusundan sabırsızlanarak oda kapısını olanca gürültüyle açmasaydı...

Şişkin gözleriyle, gömleğinden dışarı fırlayan memelerinin dolgunluklarıyla yatağında doğrularak homurdandı... Eleni, izin almaya geliyordu. Nişanlısı gelmiş, bir saatten beri bekliyordu. Birlikte gezmeye gideceklerdi. Zaten evde kimse kalmamıştı. En üst katta oturan İtalyan aile –piyano öğretmenliği yapan baba, evde bir yandan şapka onarıp bir yandan ev işine bakan anne, biri bir mağazada, öteki bir terzide, öbürü her yerde çalışan üç kız– ve karşılarında oturan gümrük memuruyla metresi, hep birlikte, ta sabahtan yiyecek dolu sepetlerle, çıkmışlardı.

İkinci katla oturan Romanyalı sanatçıyla Macar kokot, o hani “Galata’da babasından kalan hanı satıyormuş” dedikleri bayla birlikte, Maslak’a gitmişlerdi. Gece de gelmeyeceklermiş.

Birinci katı dört odasıyla tutan Matmazel Lida, yaşlı doktorun kapatması o güzel Polonyalı kız da, hizmetçisine izin verdikten sonra doktorla birlikte bu gece Ada’da kalmak için bir saat önce çıkmıştı.

Böylece Katina, yalnız kapıcı Lambo ile başbaşa kalacaktı ama, Eleni’nin de şimdi nişanlısı bekliyordu, eğer izin verirse onlar da gideceklerdi.

Katina, yalnızca:

“Gidiniz!” dedi.

Saatlerce yatağının içinde yuvarlandı, gerindi, esnedi. Bir aralık o kadar sevdiği Türkçe şarkılardan birini mırıldanacak oldu, ancak kendi işitecek bir sesle söylüyordu. Birdenbire şarkının yarısında bunu, yasına aykırı bularak, sustu.

Bir zamanlar o güzel sesiyle ortalığı nasıl çınlatıyordu! Gözlerinin baygın bakışını süze süze okurken, dinleyenleri neredeyse bayıltırdı. Ona, “Yöntemsiz söylüyor” derlerdi. Belki, ama içtenlikle okurdu. Sonra; nasıl ince, keskin bir sesi vardı! Kendinden geçtiği zamanlar kaç kez sazı susturmuştu. Çalgıcılar kemanlarını, utlarını bırakarak onu dinler, “Bravo, Katina!” derlerdi. Ama, artık bitmişti bunlar!..

Yatağından atladı, iskemlenin üstünde biraz önce arkasından çıkardığı yas giysisi, o siyah şeyler, yığılmış duruyordu. Penceresini açtı, parmaklığın önünde sardunya saksıları vardı. Bakın, bu sabah onları sulamayı unutmuştu. Kapıdan seslendi:

“Lambo! Su getir, çiçeklerim kuruyacak!”

Lambo, dört ay önce tutulan bu genç Hırvat, biraz çiçek bozuğu, şaşıca gözlü, yirmi iki yaşında, inanılamayacak kadar iri herif, elinde su kovasıyla içeri girince, bu ana dek çıplak omuzlarına atkısını atmaya zaman bulamamış Katina, birden kızdı, öfke ve çalımla bağırdı:

“Seni bin kez uyarmadım mı? Niçin böyle izin almadan giriyorsun?”

Lambo, sesini çıkarmıyor, şaşıca gözüyle, yılışıyor mu, eğleniyor mu anlaşılamayan bir anlamla gülümsüyordu. Bu herifin o yadırganan gözüyle öyle bir eğri bakışı vardı ki, çıplak yerlerinin üstünden akarken, ısırırcasına, anlaşılmaz bir etki bırakıyordu.

Çiçeklerine su verdikten sonra penceresinin yanına oturdu. Bugün hep düşünceliydi ve uzun uzun, arka arkaya sigara içerek düşündü. Düşündükçe tüm benliğini bir sıtma sarıyordu. Hiç kuşkusuz, bugün bir başkalığı vardı. Kafasının içinde bunaltıcı bir düşüncenin tırnakları derin izler bırakarak, sanki onu kaşıyordu.

Pencerenin önünden tek tük geçenler oluyordu. Bunlarla oyalanmak, kadınların giysileriyle ilgilenmek istedi; birdenbire yerinden doğruldu.

İşte, Artemisia geçiyordu. Kendisinden dört ev aşağıda oturan Artemisia; ellilik “İşkembe karı”, şimdi bile süslenmekten utanmayarak, lâtarnacılıktan yetişme dostuyla birlikte sokağa çıkmaktan sıkılmayarak; pembe, kolları yarı açık giysisiyle ve aralarındaki eski yarışmayı ansıtan böbürlü bir göz süzüşle önünden geçince, artık Katina’nın son direnci de söndü. Birden ayağa kalktı, kapıyı açarak seslendi:

“Lambo! Gel, bana yardım et, be adam!”

Lambo geldi. Katina yine yarı çıplaktı. Ama bu kez öfkelenmedi, iri genç Hırvat’ın eğri gözüyle karşı karşıya kalan çıplaklıkları üşümedi, şaşkınlık da duymadı.

Dolabını açtı, en şık giysilerinden birini çekip gözden geçirdi. Geçen yazın modasına göre yapılan bu elbiseyi giyilemeyecek kadar eskimiş bulmadı, saç maşasını Lambo’ya verdi, ispirto lambasını göstererek:

“Isıtır, bana verirsin!” dedi.

Ve gerdanıyla ensesi çıplak, açık gömleğinden taşan yağlı et katlarını Lambo’nun gittikçe eğrileşen gözlerinin önüne sere sere tarandı; saçlarını kıvırdı, giyindi. Korsasını ona sıktırırken de:

“Daha sık, daha sık!” diyordu.

Bir aralık şerit koptu ve Katina, Lambo’nun üzerine yığılıverdi. Genç Hırvat, iri elleriyle bu şişman gövdeyi güçlükle tuttu.

Kendi kendine yapabilecek işlere sıra gelince, Katina:

“Hadi Lambo! Sen de hazırlan, birlikte çıkacağız. Bir taksi getir,” dedi.

Lambo önde, o arkada, kurularak yokuşu çıktılar. Taksim’e kadar gittiler. Katina eliyle “İleri!” diyerek Şişli’yi gösterdi. Oradan da Büyükdere yolunu tuttular. Katina, göğsünü taze havayla doldurarak, şu yas giysisini üstünden atmanın verdiği hafiflemeyle, “Oh!” diyordu.

İstinye’ye aktılar, Sarıyer’e dek uzandılar. Katina, buradan pek hoşlanmadı. “Dönelim!” dedi. Bir aralık Maslak’ta kalmak istedi, sonra canı müzik dinlemek istedi. Aklına, Küçük Çiftlik’te müzik olduğu geldi. Otomobili oraya kadar çektirdi, hesabı gördü. Lambo arkasında, bahçeye girdi; bir masaya yerleşti. Biraz ötedeki masaya da Lambo’yu oturttu.

Kendisine bir şişe rakıyla mezeler ısmarladı. Saz, “Memo, Memo; Canım Memo!” çığlığıyla havayı inletirken Hondri Katina, en baygın bakışlarıyla çevresinde aşk arıyordu.

Ama, işte saatlerden beri Şişli’de, Büyükdere’de, şimdi de burada, bahçenin bu kalabalığında o baygın gözler böyle süzüle süzüle dolaşmakla birlikte bir karşılık, zavallı kırk beşlik yüreğine bir parça neşe ve rahatlık verecek bir karşılık alamamıştı. Yalnız Lambo’nun o üstünden eksilmeyen eğri bakışı kendisini izliyor, gelip gelip derisini tırmalıyordu.

Bir aralık Hırvat irisine gülümsedi, sonra garsonu çağırarak ona ıstakoz salatasından gönderdi. İki üç kadeh sonra saz, yine “Durmadan Aylar Geçer, Yıllar Geçer Gelmez Sesin” şarkısını çalarken, fıstıkçıyı çağırdı; kendine aldı, sonra satıcıyı Lambo’ya yolladı.

Bahçedekiler yavaş yavaş gidiyor, yalnız akşamcılar kalıyor, ama Şişko Katina’nın sürmeli baygın gözleri yine çevrede bir karşılık bulamıyordu.

Ötede iki garson, peçeteleri kollarının altında, bir ağaca dayanmış konuşuyor; bir ona, bir Lambo’ya bakarak gülümsüyorlardı. Katina, bunu sezerek kızdı, eliyle çağırdığı garsonlardan biri koşarak gelince:

“Baksana, Palikarimu! Söyler misin benim Lambo’ya, isterse buraya gelsin!” dedi.

Lambo, yerinden kalkarak yanına gitti, yanyana oturdular. Ona kendi eliyle bir kadeh rakı verdi. Sonra Hırvat irisi de buna karşılık vermek gereğini duydu. Yeniden içtiler, mezeleri tazelediler. Fıstık, tuzlu badem alındı. Katina, artık coşuyordu, saza bira açtırdı, onlar da:

“Madam, acaba hangi parçayı isterler?” diye sordular.

O, eski anılarından birini seçti, saza seslenerek:

“Aşk Ateşi Sinemde Yine Şule Feşandır” dedi.

Ve saz, çabucak nihavende geçip şarkıya başlayınca, o da yavaş bir sesle, artık Lambo’sunun şaşı gözünden yılmayarak, birlikte mırıldandı.

Gecikmişler, bahçede neredeyse kimse kalmamıştı. Katina:

“Gidelim mi?” dedi.

Kalktılar, bir taksi çağırdılar. Binerken sordu:

“Evde kimseler yok. Anahtarı almış mıydın?”

Yine eski yerine geçmeye çalışan Lambo:

“Aldım,” dedi...

Katina:

“Artık gece oldu, yanıma gel, Lambo!” dedi.

Araba evin önünde durunca Lambo atladı. Anahtarı sokarak kapıyı açtı, Katina girdi. Demir kapı, boş evin içinde gümleyerek kapandı. Lambo, elektrik düğmesini arıyordu, bulamadı. Katina:

“Yolu biliyoruz, karanlıkta da gideriz,” dedi.

Bayanla uşak, içkinin gittikçe kendilerini saran etkisiyle sallanarak ve Lambo, “Düşmesin” diye Katina’nın dolgun gövdesini bir koluyla sarıp yürümesine yardım ederek, ağır ağır ilerlediler. Lambo’nun şaşı gözü, karanlıkları yarıp eğri eğri boyuna Katina’ya çevrilirken; Katina da boş evden ve derin karanlıktan korkan bir sokulganlıkla kendini daha çok bırakıveriyordu.12

12 Sadeleştiren: Nevzat Kızılcan

MEHMET RAUF

1875’te İstanbul’da doğdu. (Ölümü: 23 Aralık 1931) ortaöğrenimini Soğukçeşme Rüştiyesi’nde, yükseköğrenimini Bahriye Mektebi’nde tamamladı (1893). Öğrenim yıllarında İngilizce, Fransızca öğrenerek batı edebiyatını tanıma olanağı buldu. Deniz subayı olarak bahriyeye katıldı. Girit’e (1894), Almanya’ya (1895) gönderildi. Tarabya’da elçilik gemilerinin irtibat subaylığı görevlerinde bulundu. II. Meşrutiyet’ten sonra Zambak adlı pornografik bir roman davasından hüküm giyerek mesleğinden ayrılmak zorunda bırakıldı. Yaşamını öykü ve romanlarının geliriyle sürdürmeye çalıştı. Birkaç kadın dergisi çıkardı, bir ara İzmir’de ticaret de yaptı. Deniz Okulu’nda öğrenciyken Halit Ziya’nın yönettiği Hizmet Gazetesi’nde (İzmir, 1886, “Düşkün” adlı öyküsü), daha sonra Mektep, Servet-i Fünun dergilerinde yazdı. “Tenkidin Tekâmülü” başlıklı dizi yazılarında eleştirinin gelişme evrelerini inceledi (Servet-i Fünun, 365-389. sayılar).

Yakup Kadri, Mehmet Rauf’un edebiyatçı kişiliğini şöyle anlatır:

“Mehmet Rauf, Edebiyat-ı Cedide’ciler içinde batı kültürüne ve batı âdetlerine en çok yakışmış olanlardan biriydi. Fransızca’dan gayrı İngilizce’yi de bilmesi ona bu kültürün ışığını öbürleri gibi, yalnız bir değil iki pencereden almak imkânını vermişti. Bundan başka Mehmet Rauf, soluğunu batı müziğinden alan adamdı.”

(Gençlik ve Edebiyat Hâtıraları, sf. 19, 1969)

Sanatı

II. Meşrutiyet’in ilk yıllarında Edebiyat-ı Cedide’nin ünlü yazarlarına edebiyat dışı uğraşlar daha çekici görünmüştü. Hüseyin Cahit, İttihat ve Terakki’nin organı sayılan Tanin gazetesinin başyazarlığını üstlenmiş, Halit Ziya yeni padişahın başkâtipliğine, Ahmet Şuayip ile birlikte Ulum-u İktisadiye dergisini çıkaran Mehmet Cavit maliye nazırlığına getirilmişti.

Mesleğinden ayrılmak zorunda bırakılan Mehmet Rauf ise düzeyini bulamamış öyküler, romanlar yazarak yaşamını sürdürmeye çabalıyordu. Bu nedenle, yirmi dört yaşlarında kaleme aldığı Eylül, tek başarılı yapıtı olarak kaldı Mehmet Rauf’un edebiyat uğraşında.

Yazarın ölümünden önce üç kez basıldığını gördüğü bu romanın birincil özelliği kişilerinin yaşamları, ilişkileri, dünyaya bakışları, düşünüş biçimlerinde batılı insanlara özgü özellikler göstermeleridir. İkinci özelliğini ise, Servet-i Fünun şiirinde olduğu gibi, doğa-insan birlikteliğinden kaynaklanan duyarlıklar oluşturur.

Eylül’ün insanları da İstanbulludurlar. Yaşamları köşk, yalı, konak (ya da apartman) üçgeninde geçmektedir. Bu nedenle başlıca kişiler Suad (Süreyya, Suad’ın kocası), Necib (Süreyya’nın halasının oğlu) bu mekânların belirlediği İstanbul’un (Boğaz, Büyükada, Şişli ya da Beyoğlu) insanları olarak görünürler. Kocası Süreyya ile Necib’in yarattıkları ortamda kendini arayan Suad duyarlığı, istekleri karşısında sabrı, korkuları, algılarını engelleme çabası, müzikseverliği ile Fransız romanlarından çıkıp gelmiş izlenimini bırakır. Biraz Madame de Renal, biraz Henriette’dir sanki13. Yazar daha romanın başında sevdiği bestecilerin yapıtları ile somutlamaya çalışır Suad’ı (s. 68). Onların ezgileriyle belirlenen bu kişilik doğrusu tüm edimlerinde yapay bir görünüme düşmemiştir.

Yaşamını Beyoğlu’nda sürdüren (müzmin bekâr) Necib de batılı bir okumuşa özgü özelliklerle donanmıştır. Suad’ın müziği ile kişiliğinin erdemleri yeni bileşimlere kavuştukça, tutkusu, cinselden ruhsala doğru yönelir. Sık sık yinelenen “piyano çalma” sahnelerinde bir müzik eleştirmeni olarak değil, müziği yaşayan, paylaşan bir duyarlık adamı olarak görünür bize.

Necib, notaları karıştırarak gözden geçiriyor, “Aman romans olmasın!” diyordu; sonra romanslar hakkındaki ilgisizliğinin hikayesini anlatıyordu. Elindeki kağıtların arasından bir şey ayırıp piyanonun önüne koydu, Suad; “Granviya?” diye sordu, “âlâ!” dediler; Granviya’yı ikisi de pek seviyorlardı. Necib, “Onda her şey var,” diyordu, “Oynak, çevik, üzgün, süzgün... Her tel var.” Granviya’dan Faust’a geçtiler ve Granviya’nın valsinden sonra Faust’un valsini kıyasladılar. Arkalarından Askerler Marşı geldi. Rigoletto Marşı çalındı. Necib, canlı havaları tercih ediyordu; bunun için Travatore, Ayda Marşları biribirini izledi. Necib, “biraz ağlayalım” diye Traviyata’yı koydu. “Adiyö del pasato”, “Bu kadar genç ölmek”, “Ah, belki!” parçaları çalındı. Necib, “Verdi girdi mi iş değişiyor; fakat sizde Verdi tamam değil,” diyordu. Suad bestecilerin iyice bilmediği hayatlarına dair bilgi soruyor, Necib bildiklerini anlatıyordu. Öyle oldu ki, musiki susup yalnız konu devam etti. İkisi de şunda birleşiyorlardı ki, dünyada musiki gibi hiçbir şey yoktur. Necib için ömrünün en tatlı zamanları yalnız çok mesut olduğu anlar değil, musikiyle mest olduğu zamanlardı: Musiki o kadar duygulandırıyordu ki... Asıl ağır musikiden, anlamak için birçok senelik özel eğitime ihtiyaç olan Glük, Haydn, Bethoven gibi üstadlardan söz ederek onları dinleyip anlamadığı için üzüntülerini söylüyordu. (s. 68)

Suad da, Necib de XIX. yüzyıl romanlarından çıkıp gelmiş izlenimini bırakmalarına karşın, deyim yerindeyse çeviri kokmazlar. Mehmet Rauf “idealize ettiği” tiplerin karakterlerini verirken belki, kendi kişisel özelliklerinden yararlanabildiği için ruhsal çözümlemelerde de dengeyi yitirmemiştir. Doğayı çizerken şairdir, ama Cenab Şehabettin gibi sulandırmaz. Doğasal öğeleri kullanır yalnız. Bu nedenle 1900’lerin sözcük ve tümce beğenisi ile çalışmış olmasına karşın, Arapça ve Farsça sözcük ve tamlamalardan arındırılınca romanın dili ve biçimi varlığını yitirmemiş, yıpranmamıştır.

Bu mayıs sabahı, Bentler yolculuğu, üçüne de bir yolculuk hayalinin şiiri ve sarhoşluğunu verdi. Sabahın tazeliği, mayısın son günlerindeki yeşillik bolluğuyla, yolun etrafındaki çayırların, bağların henüz rüzgârsız serin havadaki hareketsizlik içinde yayılmak için soluk bekleyen kokuları, arasında gittikleri yeşil gölgeler, daha ilerledikçe ormanlar, kocaman ağaçların birbirine sarılmış dalları, uzakta birikmiş gölgeleriyle yeşil birer karanlık halinde görünen koruların göğüsleri, hep bu sessizlik, bu tenhalık, bu parlak durgunluk içinde, şurada burada oynayan ışık pırıltıları arasında kuşların ışık gibi süzülen şakımaları, arabadan indikleri vakit içinde kaybolacaklarmış kuruntusunun verdiği korku hissi ile büyük orman, nihayet havuzlar, insana birer korku ürpermesiyle hayattaki bağlara yakınlaşmak duygu ve ihtiyacı veren heybetli havuzlar ve sonra dönüş... (s. 65)

Kendisini doğanın bir parçası olarak duyan insanı anlatırken de görebiliriz bu doğallığı.

O, asıl sabahları seviyordu. Oturdukları odanın üstünde yatıyorlardı. Önce güneş, o cehennem güneşi, o siyah dumanlı, insanın belini büken güneş değil, bakire, saf ve taze bir güneş gelip odaları aydınlatıyor, “uyanınız!” diyordu; sabaha kadar deniz insana çok özel ve şen bir ninni söylüyor, bazan kızarak gürlüyor, köpürüyor, fakat çok kere böyle sakin, bir kuzu gibi bezgin ve uslu... Suad, her gün bu güneşle beraber uyanıyor, fırlayıp camları açıyordu; o zaman içeri sabah, hayat, neşe hele gençlik bütün bunlar, her şey, yalnız bu güneşle, yalnız denizin sesleriyle, odalarına, kalplerine hücum ediyordu; insanı gelip böyle koklayarak ısıtan, denizin körpeliğiyle serin bir sıcaklık veren güneşle yıkanıyorlardı... (s. 54)

Mehmet Rauf’un yaşam ve sanatını inceleyenlerden L. Sami Akalın, Eylül’ün konusunu şöyle özetler:

Süreyya ve Suad, beş senelik evli, birbirine bağlı bir karı kocadırlar. O yaz Suad tarafından hazırlanmış bir sürpriz olan Boğaz’daki bir eve taşınırlar. Süreyya’nın arkadaşı Necib Bey eve sık sık gidip gelen bir dosttur. Beraber geçirilen günler, saatler Necib’de Suad için büyük bir takdir duygusu uyandırır; onu kadınlığı, hanımlığı yüzünden beğenmektedir. Bir nekahat devresinin uzattığı bu misafirlik Necib’deki duyguları çok intizamlı bir tekamülle derin bir aşk haline sokar. Suad bunu büyük bir “tehlike” kabul etmesine rağmen, Necib hakkında tamamen de duygusuz kalamaz. Necib, arkadaşı Süreyya; Suad, kocası Süreyya karşısında aşkları ile mücadele halindedirler. Hislerinin zaptedilemez kadar inceldiği ve kuvvetlendiği bir gün Necib bu ümitsiz aşkını Suad’a itiraf eder, Suad da yavaş yavaş Necib kadar ince ruhlu, sanatkâr yaratılışlı olamayan Süreyya aleyhine düşünmeye ve bu şekilde aşkını kendi kendine sebeplere bağlamaya uğraşmaktadır. Sevdalarının ümitsiz bir macera haline geldiği bu sırada evde bir yangın çıkar, Suad içerde kalmıştır, Süreyya ve Necib onu kurtarmaya uğraşmaktadırlar, Necib alevlerin içine dalar, o sırada çöken tavan Suad’ı da, Necib’i de, ümitsiz aşklarını da yakar kül eder.

Bu özette ortaya çıkan olayların akışında belki de Akalın’a önemsiz gelen tek olağanüstülük, Necib’in tifoya yakalandığını öğrenen Suad’ın (s. 138), artık kendi kendine aşkını “itiraf” aşamasına gelmesidir.

Necib artık hayatına tamamıyla karışmış, ondan bağını çözmek imkansız bir şeymiş gibi görünüyordu. Bazan bu saniyeler dakika olurdu. O zaman korkular başlar, titrer, düşünmemek isterdi. O, bir haftanın sonuna doğru, bir gece, rüyasında Necib’i ölmüş ve kendini onun ölüsü üstünde saçlarını yoluyor gördü. Oh, bu korkunç bir rüya, uçsuz bucaksız karanlık bir geceydi; Necib ölmüş, orada yatıyordu; bu feci, matem dolu bir ses, bir ağlamaydı; Uyandığı zaman yüksek bir yerden düşmüş gibi vücudunu paramparça buldu. Fakat hâlâ ağlıyordu, yalnız yaş çıkmıyordu, çeneleri kilitlenmiş, şakakları ateş içinde terlemişti. Birden bu terleri buz gibi hissetti; bir saniye bilmeyerek, sebebini bulamayarak ağlamak arzusuna dayanamadı; o bağırış, o; “Necib, Necib!” haykırışı hâlâ sürükleniyordu. (s. 140-141)

Genel çizgileriyle ikincil olaylarla “götürülen” bir roman özelliği göstermediği için, Eylül’de ikincil kişiler azdır. Süreyya dışında işlevleri de fazla değildir.

Eylül romanı ile dönemini ve kendisinden sonra gelen kimi edebiyat adamlarını etkileyen yazarlardan biri olduğunu bildiğimiz Mehmet Rauf’un öykü, roman ve oyun türlerindeki çalışmaları 1929’lara kadar sürdü. Özellikle 1920’li yıllarda toplumsal koşullar değişmiş, okumuş orta tabakanın dil beğenisi değişmiş, Reşat Nuri, Yakup Kadri, Halide Edib gibi romancılar yeni yaşamsal sorunların yarattığı insanlara yaklaşan yapıtlar vermişlerdi.

Batı düşün ve edebiyat dünyasını tanımasına karşın yaşama bakışını da, edebiyat beğenisini de değiştirme olanağını bulamadı Mehmet Rauf, gelişmenin gerisinde kaldı. Önce de belirttiğimiz gibi, yaşamını çoğun cinsel konuların işlendiği öykü ve romanlarla kazanma çabası da bu durumu yaratan etkenlerin başında geliyordu kuşkusuz.

ROMANLARI: Eylül (1901), Ferdâ-yı Garam (Aşkın Yarını, 1913), Karanfil ve Yasemin (1924), Genç Kız Kalbi (1925), Böğürtlen (1926), Define (1927), Son Yıldız (1927), Ceriha (Yara, 1927), Kan Damlası (1928), Halâs (1929).

ÖYKÜ KİTAPLARI: İhtizar (Cançekişme, 1909), Aşıkâne (1909), Son Emel (1913), Hanımlar Arasında (1914), Menekşe (1915), Bir Aşkın Tarihi (1915), Üç Hikâye (1919), Pervaneler Gibi (1920), İlk Temas İlk Zevk (1923), Aşk Kadını (1923), Gözlerin Aşkı (1924), Eski Aşk Geceleri (1924).

DÜZYAZI ŞİİR: Siyah İnciler (1901, 1925).

OYUNLARI: Ferdi ve Şürekâsı (Ferdi ve Ortakları, Halit Ziya’nın romanından aktarma, 1909), Pençe (1909, filme de alındı: 1917), Cidal (Kavga, 1911), Sansar (1920).

KAYNAKLAR: L. Sami Akalın, Mehmet Rauf; Hayatı, Sanatı, Eserleri (1953); Cevdet Kudret, Türk Edebiyatında Hikâye ve Roman, C. I, sf. 220; Metin And, Mehmet Rauf ve Tiyatro, (Varlık, 15 Ocak 1967, sf. 686; 15 Şubat 1967, sf. 688); Murat Belge, Eylül (Halkın Dostları, Ekim 1970).

13 Stendhal’ın ünlü romanı Kırmızı ile Kara’nın başkişilerinden; Balzac’ın ünlü romanı Vadideki Zambak’ın başkişilerinden.

MEHMET RAUF’TAN ÖRNEKLER

Eylül’den

Hava, yine o hararet ve rengin üzerinde şimdi hissedilmez bir tül çekilmiş gibi ketum bir gölgeye, hararet hafif bir güzelliğe, ancak hissedilebilen bir ılık güzel yele dönüşmüş oldu; ışık sade bir yansıma halinde yayılıyor, denizin lacivert gözleri sanki bulanarak göğsünde fışkıran o keskin bahar kokusuyla Beykoz koyuna doğru sokuldukça kararıyordu.

Çayırı bütün bütün tenha buldular; ağaçların gölgeleri, yarı bulutlu gökyüzü altında soluk, boynu bükük idi. Yalnız yağmurların ve dünkü güneşin verdiği bir tazelikle mahzun bir yeşillik vardı; onlar çayırın bu rengindeki güzellikten söz ederlerken Suad, çınarlardan sarı, kuru düşen yaprakların kapladığı yollarda ıslanarak oluşturdukları çamura, bu çürümüş yapraklara bakarak “İşte!” diyordu...

Necib etrafına bakınarak:

– Havanın rengi iyice soluyor, dedi.

Ve bastonuyla karşıdan ağır ağır yükselen bulut yığınlarını gösterdi.

Süreyya:

– Ey, ne olacak? dedi; geçenki havaları düşünsene... Ne idi o yağmur, o rüzgar?..

– Amma, dün ve evvelki gün ne kadar parlaktı, bir yaz günü gibi...

– Ey, sonbahar bu... Bu kadar güzellik ve sıcaklık verdikten sonra eylülden daha ne beklenir? Bilirsin a, eylül hüzün ve yas ayıdır.

O zaman Suad’a, hayatının bu devresi, ömrünün, kadınlığının eylülü gibi geldi. Eylül!.. Öyle bir ay ki, güzel geçen birkaç günü için ona minnettar olmak gerek. İçine birkaç günlük kış hücumundan acı düştüğü için, o güzel havaların, devamlı yazın artık nasıl geçmiş, yalnızca bir mazi olmuş olduğunu hissettiren bir esef ve hasret ayı...

Kendi hayatı da böyle değil miydi? Son günlerin güzelliğinden sonra şimdi yine imkansızlığa, yine hüzün ve iç sıkıntısına düşmemiş miydi? Tıpkı şimdi düşündüğü gibi, yaz da, farkına bile varmadan, nasıl elindeki saadeti kaçırıp ilk kış hücumuyla teessüf ediyorsa, o da demin anlayıp hasret çekmemiş miydi? Hayata yeniden başlamak arzusu, bugün tekrar yaz olsun isteği gibi değil miydi? Bir senedir onu harap eden endişelerin, acıların ne olduğunu artık görüyor, “işte benim eylülüm!” diyordu.

Eylül!.. Henüz renk ve güzel kokular bitmemiş, fakat baharın bol renkleri hissedilmez şekilde kaybolmuştu. Bu kayboluşta geri gelmek ister bir tavır vardı ama, bu hoş, acı, hırçın bir tavırdı ve buna rağmen baharın rengi soluverdi. Artık uyanmış, doğanın ruhunu görüyordu; yaprakların nasıl sararmış, birçoğunun düşüp çamurlarda çürümüş olduğunu görüyor; ve şimdi, hava ne kadar güzel olsa, o bir iki güzel günün verdiği acılıkla bu güzel havaların ne kadar geçici, bu renk ve güzel kokuların ne kadar vefasız, ne kadar ele avuca sığmaz, eldeyken kıymeti bilinmemiş, öylece harcanmış bir hazine olduğunu acı acı görüyordu. İşte artık ne bir çiçek kalmıştı, ne de güzel bir koku... Artık tahammül de kalmamıştı, hepsi çürümüştü... Evvelden yağsa umursamazlardı, yağmurdan sonra yeni bir hayat, yeni bir tazelik gelirdi: Şimdi ise... İşte yağmur, işte kış her şeyi çürütüyordu. Her şeyi...

Evet her şey çürüyor, her şey... İnsanlar da çürümeyecekler mi? Eylülde, sanki bahara hasret çeken üzgün bir tazelik, sanki üzerine çöken kışa, kendini mahvetmek isteyen sonbahara rağmen devam etmek, yine bahar olmak mücadelesi vardır; fakat bunun muhtaç olduğu şeylerden yoksundur ve kendisinde de dayanma gücü kalmamıştır. Tabiat da bunu anlamış gibi acı bir düşünceyle üstüne çöken ıssızlığın, matemin altında ezilerek durur. Ne kadar uğraşırsa uğraşsın, ne kadar dayanabilirse dayansın kışın galip geleceği, artık her şeyin, her ümidin bittiği, buna dayanma gerektiğini anlamaktan doğan bir takatsizlik ile ağlar... Ne renk, ne de güzel koku... İşte yapraklar ölüyor... Rüzgâr insafsız, yağmur inatçı; her şey çürüyor, oh!.. Her şey çürüyor!..

O zaman eylül kendine tabiatta ilk yılgınlık ayı, ölümlülüğü ilk his ayı, ilk faydasız ve acıklı mücadele arzusu gibi, hayatın ne olduğunu anlayıp, habersiz geçen güzel mazinin hasretiyle ilk boynu bükülen ay gibi göründü. Ayaklarının altındaki çamurlanmış çürük yapraklara bakarak, “evet her şey çürüyor, demek biz de çürüyeceğiz” diye düşündü. Demek ki çürüyecekti, o da çürüyecekti? Böyle, hiçbir saadet gelmeden, daha henüz beklerken, özellikle hayatının nasıl boş geçmiş olduğunu anladıktan sonra, artık bir şey de yapmak mümkün olmadığını görerek; böyle çürümek, bitmek ona pek insafsız, pek acı geliyordu.

Halbuki onda yaşamak için daha şiddetli bir arzu, saadetten mahrum olmamak, hayatını kaçırmamak için derin bir ihtiyaç, gerekirse mücadele kabiliyeti vardı. Fakat her şey boş değil mi? Ne olsa, ne yapılsa, kış gelmeyecek mi? Ya gelinceye kadar... Hiç mi, hiç mi bir şey yapılamaz? Böyle, görerek, anlayarak, bile bile hayat ve saadetten vazgeçmeye dayanmaktan başka bir şey mümkün değil mi?

Derin bir hüzün içinde, bu düşüncelerden habersiz konuşan Süreyya ile Necib’e baktı. Süreyya, Necib’e bir şey anlatıyordu; eliyle ileriyi göstererek söylerken Necib de Suad’a bakıyordu; o zaman, gözler arasında, bugün ilk defa ciddi, ateşli bir çarpışma oldu; Necib bu bakışta ne kadar derin, acı bir şikâyet ve yardıma çağırma gördüyse Suad da onun gözlerinde o kadar derin, o kadar samimi bir muhabbet, her mücadeleye hazır, her tecrübeye maruz, ölümlere kadar sürecek bir bağ görüyorum sandı ve bu ona ağır gelen bir çaresizlik, kimsesizlik hissi içinde büyük bir teselli verdi; o kadar ki, ona baktıkça devam edebilen bu hissi sürdürmek için baktı, gözlerine hükmü geçemeyerek onların bakmasına izin verdi, böyle, biribirlerine bir süre baktılar, sanki gözler uzun müddet biribirinden kaçan ruhların artık dayanma güçsüzlüğüyle zayıf ve hasta, acıklı bir değiş tokuş ile büyülenmiş, takatsız idiler.

Fakat bunda kuvvet veren bir hal vardı, vazgeçilmez, uzak selamet ümidi gibi bir şey. Sanki bu öksüz ve zavallı ruhlar için biribirinin gözlerinin derinliklerinde bitmiş hayatlarının tedavisi var gibi bir şey; işte bunun için, gözler bir an olup biribirlerinden ayrıldıkları zaman, tekrar gökyüzüne koşup yine ümit ve kuvvet bulmak ihtiyacı baki kalmıştı. Bunu bilmeyerek, düşünmeyerek, artık itaat etmeyen bir isteğin yöneltisiyle yapıyorlardı, o kadar ki bütün o sersemlik içinde akşama kadar üç dört defa daha öyle bakıştılar. Fakat bu birçok arzularından arzuların birçoğunun cesareti ve karşı koyması sonucunda eyleme dönüşmesinden sonra mümkün oluyordu.

(9. bas. 1990, yayıma hazırlayan Faruk Şüyun)

ÖYKÜLERİNDEN

Hep Onlar İçin

Sabahleyin Bedri bey memuriyetine gitmek üzere hazırlanıp bir kere öpmek için kızlarının odasına girdiği vakit, onlar karşı karşıya kurulmuş karyolalarında henüz sütlerini içmekte idiler. Babalarında onlar için nasıl âteşin bir iptilâ varsa, onlarda da babalarına karşı o kadar çılgınca bir merbutiyet [bağlılık] vardı. Bunun için hemen sütlerini bırakarak fırladılar, onu kolundan tutup bir kanapeye oturttular, biri bir dizine, öbürü öteki dizine yerleşti.

Leylî mektepte tahsillerini ikmâl ederek [tamamlayarak] eve geldikleri üç aydır, bu artık her gün bir âdet olmuştu. Her gün kalemine gitmeden evvel onların odasına girer, kollarının arasında, saçlarının içinde, beş on dakika vakit geçirir ve akşama kadar bu nüvazişlerin [okşamaların] rayihasile mes’ut olurdu. Yalnız küçük şeytanlar, bu saadeti ona pahalıca satıyorlardı: Ara sıra babalarının kulağına fısıldayarak, gizlice küçük siparişlerde bulunurlardı. Bu bir gün bir kutu pudra, öbür gün bir kitap, başka bir gün bir şişe lâvanta, yahut bu gibi şeyler olurdu.

Hem böyle istenip alınan şey mutlak bir çift olacaktı. Çünkü onlar nasıl güzellikçe, zerafetçe, ahlâk ve zekâca çift iseler, her şeyleri de hep çift olmak zarurî idi. Ana, baba kızlarının mes’udiyeti için sevine sevine feda-yi hayat edecek [hayatı feda edecek] derecede merbutiyet gösterirler, onları birbirine karşı çirkin hislerden vikaye [korumak] için aralarına zerre kadar nifak sokacak fırsatlardan hazer ederler [kaçınırlar] idi. Büyüğü Vildan, ne kadar âteşin ve muhteris ise, küçüğü, Müjgân da o kadar halim, o kadar munis idi. İşte ananın ve babanın bütün itinası yavrularını bu huylarına göre idare edip birinin ihtirasını, diğerinin sükûtunu, her türlü infialden, inkisardan siyanet etmekte [korumakta] temerküz eder [toplanır] idi. Bunun içindi ki, birine alınan şey, aynıyla diğerine de alınmak bir âdet olmuştu. Bu sebepten Bedri bey, aldığı bütün bu küçük şeyleri çift almaya ehemmiyet verirdi. Anneleri onların böyle lüzumsuz heveslerine, delice arzularına karşı pek mâkul bir mukavemet gösterse de, baba, onlara karşı bilhassa bu hususta zaaf-ı mücessem [zaaf timsali] olduğundan hiçbir şey esirgemezdi. En ehemmiyetsiz bir tavırla söyledikleri en edna [önemsiz] bir şeyi bile kalbî bir mecburiyetle en muazzez [kıymetli] bir vazife telâkki ederdi.

Vildan ile Müjgân bunu bildiklerinden babalarının bu zaafından istifade için ellerinden geleni yaparlar, baba ise, bile bile, mes’ut ve memnun, her fedakârlığa minnetle hazır bulunurdu.

Bu sabah ikisinin de fevkalâde mültefit olduğunu görünce kendi kendine: “Yine bir şey isteyecekler!” dedi ve memnun oldu. Çünkü onun en ilâhî saadeti yavrularını memnun etmek, istediklerini alarak onları sevindirmekti.

Onlar, öptüler, öptüler, öptüler, iltifat, gamze, nüvaziş yağdı, yağdı, yağdı, nihayet Vildan kulağına eğilerek fısıldadı; Yarın değil öbür gün bir mektep refikalarını [arkadaşlarını] ziyarete gideceklerdi. Halbuki eldivenleri hem kirlenmiş, hem de delinmişti... Vâkıa anneleri bunu biliyordu ama, onunla beraber çarşıya gidinceye kadar... Hemen; “Peki yavrum... Peki...” diye rengini, numarasını öğrendi; Müjgân bir taraftan: “Aman babacığım sakın annem duymasın...” Vildan ise: “Sakın ha, sonra elinden kurtulamayız vallahi...” diyordu. Bedri bey, kendilerine annelerinden daha yakın olduklarını gördüğü için onlarla beraber böyle gizli şeyler yapmakta derin bir saadet bulurdu. Bunun için onları temin etti.

İkisinin de yanaklarından gül mükâfatını alarak veda etti.

* * *

Sokağa çıktığı vakit, kendi kendine: “Eldiven... Evet, fakat acaba kaça?” diyordu. Harbin son senesiydi. Eşya pek nadir ve son derece fiyatlıydı. Bedri bey kendi kendine iki çift eldiven için üç lira kadar tahmin etti, fakat o anda cebindeki paranın buna yetişip yetişemeyeceğini düşünmeye başladı. Yetişse bile, aybaşına kadar masrafları temin edecek kadar para artmayacağını hesap ediyordu.

Maaşından, Mahmutpaşa’da zevcesinin dükkânlarından ellerine geçen para ile müzayaka içinde; bin müşkilât arasında çırpınmakta idiler. Ana baba ne yapıp yapıp kızlarını bu müşkilâttan haberdar etmemek, onları bu çirkin sefaletle ru-be-ru [yüzyüze] bırakmamak için gayret ediyorlardı; bütün bu paradan kendisine öğle yemekleri için cüzi bir miktarını ayırarak artanını hane ve masarif-i saire [diğer masraflar] için zevcesine teslim eder ve bir şeye karışmazdı. Vildan’la Müjgan yatı mektebinde iken, o vakit fiyatlar da daha müsait olduğundan, oldukça refah içinde idiler; vakıa mektebin leylî ücreti umumî pahalılık yüzünden tezyid edildiği [artırıldığı] vakit bunu tedarik edip vermekte bir çok müşkilâta düşmüşler, hane masrafından bir çok fedakârlık etmişlerdi. Fakat şimdi çocukları artık eve yerleştikleri için ev masrafında o kadar sıkı bir imkan-ı iktisat [iktisat imkanı] yoktu; halbuki fiyatlar dehşetli surette yükseldiğinden iki ucu bir araya getirmek için son derece müşkilât içinde didinmekte idiler. Bu arada Bedri bey, bir küçük faide olur diye, kendi için ayırdığı paradan kısarak, lokanta fiyatlarının müthiş tezayüdüne [ziyadeleşmesine] rağmen, bu gayet cüzi para ile son derece idareye mecbur kalıyor ve kızlarının istediği şeylere de bu para ile yetişmek için pek çok sıkılıyordu.

Harpten evvel, en müstesna lokantalara devam eder, nefaisperver zevkine tebaen [nefis şeyleri arzulayan zevkine uyarak] kendine ziyafetler çeker, muntazam, mükellef bir hayat sürerdi. Halbuki harp başlayıp da yavaş yavaş fiyatlar yükseldiği gibi, hele mektep ücretleri de tezayüd ederek idareye mecbur olunca bu ziyafetler bir hayal olmuş, yemeklerde imsake, listeyi eline alınca fiyatları mukayeseye başlamıştı.

Fakat bu temmuzdan beri kızları mektepte tahsillerini ikmal ederek evde yerleşip de zaten cüzi olan bütçesine selâ bugün unuttuğunu, yarın vakit bulamadığını söyler, üçüncü günü cuma olduğu için tabiî İstanbul’a inilmezdi.

O vakte kadar da iş belki unutulurdu. Fakat Bedri beyin hayalinde Vildan’la Müjgan’ın mahzun, münkesir [kırgın] tavırla duruşları, sonra, eldivenleri görünce, boynuna şevk ve minnetle atılışları geçiyor ve bu saadet için her fedakârlığa razı olacağını teslim ediyordu.

Acaba yalnız bir tanesine, mesela Vildan’a alıp Müjgan’a da bir iki gün sabretmesini söyleseydi... O vakit biri sevinecek, öbürü pek mahzun olmasa bile, diğeri kadar sevinmeyecekti... Halbuki Bedri bey kızlarını yalnız mahzun olmalarına değil, mesrur [sevinçli] olmamalarına da tahammül edemeyecek kadar taziz ediyor [kıymetlendiriyor]du. Buraya gelince kendi kendine hayret etti! Onların ikisini birden ilahî bir sevinç ile boynuna sarılıp: “Ah mersi babacığım...” diye fıkırdatacak bir fırsat çıkmıştı, o hâlâ miskin düşüncelerle tereddüt ediyordu, öyle mi?

Kendine, hodperestliğine [bencillik] lânet etti, “Ne olursa olsun, alacağım...” diye söylendi. Ama kendisi parasız kalacak, bir kaç gün hiç bir şey yemeden açaçına gezmeye mecbur olacaktı: “Adam sen de, ne olur?..” diye omuz silkti, onların birini bir dizine, öbürünü öteki dizine oturtup gözlerinde parlak meserret ve şükran dalgasıyla bahtiyar olmak varken, başka nenin ehemmiyeti olurdu?.. Vakıa akşama kadar bir şey yememek de kolay olmayacaktı. Bedri bey buna tekrar omuzlarını kaldırarak: “Onlar sevinsinler de...” dedi ve eldivenleri almak için mağazaya daldı.

Ömründe belki ilk defa bir şey yemeden geçirdiği bu uzun günün akşamı bitap ve harap eve girdiği vakit, doğru kendini kızlarının odasına attı. Eldivenleri teslim ettiği zaman ikisi de boynuna sarılmışlar, teşekkür ediyorlardı. Bedri bey gözlerini kapayarak bu buselerin, bu sevincin elbette yiyeceği yemeğe bin kere müreccah [tercihe değer] olduğunu düşünüyordu.

(Pervaneler Gibi, 1920, sf. 57-67)

EDEBİYAT-I CEDİDE’NİN BAŞLICA ŞAİRLERİ

NİGÂR HANIM (1862-1 Nisan 1918)

İstanbul’da doğdu. Kadıköy Fransız Mektebi’ndeki öğreniminden sonra dönemin ünlü hocalarından edebiyat, Arapça ve Farsça dersleri alarak yetiştirildi. Mutsuz birkaç yıldan sonra küçük yaşta evlendirildiği kocasından ayrılarak kendisini edebiyata verdi. Hamit ve Recâizade etkisinde görünen şiir, düzyazı ve çeviriler yayımladı. Yaşadığı dönem ilk örnekleri verilen ulusal edebiyatı benimsemedi. Hece ölçüsüne ve dilde sadeleşmeye karşı düşünceler ileri sürerek, “Terkiplerin muhafazası taraftarıyım. Havası avama indirmesinler, avamı havasa çıkarsınlar. Yok eğer bunu yapamıyorlarsa avam için bir edebiyat olsun. Fakat havasınkine dokunmamak, ona taarruz etmemek şartıyla” biçiminde görüşlerle çağın gelişmelerinin uzağında kaldı.

YAPITLARI: Efsus (şiirler, 1. cilt 1886, 2. cilt 1890), Niran (şiirler, 1896), Aksi Seda (şiirler, 1900), Safahât-i Kalp (aşk mektupları, 1901), Elhan-ı Vatan (düzyazılar, 1916), Girive (oyun, 1912’de oynandı), Hayatımın Hikâyesi (vasiyeti gereğince ölümünden elli yıl sonra oğlu tarafından yayımlanan anıları, 1959).

KAYNAKLAR: Ruşen Eşref Ünaydın, Diyorlar ki (2. bas. 1972).

SÜLEYMAN NESİP (1866-28 Eylül 1917)

İstanbul’da doğdu. Asıl adı Süleyman Paşazade Mehmet Sami’dir. Orta ve yükseköğrenimini Mülkiye Mektebi’nde tamamladı (1889). Bursa, Bağdat idadilerinde Fransızca muallimliği, Cezayir Maarif Müdürlüğü, İlk Öğrenim ve Yüksek Mektepler İdaresi Genel Müdürlüğü, Maarif Meclisi Daimi Azalığı (1891-1912) görevlerinden sonra Darülfünun Umum Müdürlüğü’ne atandı. Maarif Nezareti Telif ve Tercüme Heyeti azalığı yaptı (1912-1917). Güçlü bir dil ve edebiyat kültürüne sahip olan Süleyman Nesip asıl kişiliğini Servet-i Fünun dergisinde (1896) yayımladığı şiirlerde buldu. İnsan ıstırapları, milli duygular, fazilet ve hakikat sevgisi temalarını işlediği şiirlerinde dil ve anlatım yönünden büyük bir titizlik görülmesine karşılık önemli bir düzeye ulaşamadı (Prof. Kenan Akyüz). Yazıları ve konferanslarıyla birlikte şiirleri ölümünden sonra yayımlandı. Süleymanpaşazade Sami Bey (1918).

KAYNAKLAR: Tahir Alangu, Servet-i Fünun Edebiyatı Antolojisi (1958).

YALÇIN, HÜSEYİN SUAT (1867-21 Mart 1942)

Ortaöğrenimini muhasebeci olan babasıyla birlikte dolaştığı illerde, yükseköğrenimini Tıbbiye Mektebi’nde tamamladı. Üç yıl kadar Midilli ve İstanbul’da hekim olarak çalıştıktan sonra iki yıl Paris’te çocuk hastalıkları üzerine uzmanlık stajı yaptı. Dönüşünde Şam’da Sıhhiye Müfettişliği (1898-1908), Sıhhiye Meclisi üyeliği görevlerinde bulundu. Milli Mücadele’de Anadolu’nun çeşitli yerlerinde çalıştı. Cumhuriyet’ten sonra Devlet Deniz Yolları’na bağlı gemilerde doktorluk yaptı. İşlediği konular ve kuruluş yönlerinden Fikret-Cenab etkisinde görünen ilk şiirleri Servet-i Fünun’da (1898) yayımlanan Hüseyin Suat, akımının başarılı şairlerinden sayılmadı. 1908’den sonra Milli Edebiyat akımının amaçlarına eğilim duyarak hece ölçüsü ve yalın Türkçe’yle halk şiiri nazım biçimlerinde yazdığı manzumelerde de değişik bir çizgiye ulaşamadı. Aralarında Kirli Çamaşırlar (1911), Yamalar (1919-20), Kayseri Gülleri (1920) gibi İstanbul Şehir Tiyatrosu’nda sahneye konulanların bulunduğu oyunlarında daha başarılı sayıldı.

YAPITLARI: Lâne-i Melâl (şiirler, 1910), Gave Destanı (mizah şiirleri, 1923).

KAYNAKLAR: Efzayiş Suat, Hüseyin Suat Yalçın ve Şiirleri (1943); Tahir Alangu, Servet-i Fünun Edebiyatı Antolojisi (1958); Metin And, Varlık (S. 677-678, 15 Kasım-1 Aralık 1966).

BOLAYIR, ALİ EKREM (1867-1937)

İstanbul’da doğdu. Namık Kemal’in oğludur. Özel öğrenim görerek yetiştirildi. II. Abdülhamid’in padişah olduğu dönemde uzun süre sarayda mabeyincilik yaptı (1888-1905), mutasarrıflık ve valilik görevlerinde bulundu. Mütarekede İstanbul Darülfünun’da, Galatasaray’da öğretmenlik yaptı. Darülfünunun’daki müderrisliği Cumhuriyet’ten sonra da sürdü. Maltepe Askeri Lisesi’nde edebiyat öğretmeniyken öldü. Kişiliğini ortaya koyan şiirlerini Servet-i Fünun dergisinde (1896-1900) yayımlayan Ali Ekrem, aruz ölçüsüyle biçim kaygısını ön planda tutan bireysel duygu şiirleri yazıyordu. Bu dönemde Türk-Yunan savaşı dolayısıyla yazdığı “Vasiyyet” şiiri geniş ilgi gördü. Meşrutiyetten sonra hece ölçüsü ile toplumsal konuları işledi, Birinci Dünya ve Kurtuluş savaşlarında kahramanlık şiirleri yazdı. Çağın gelişmelerini kavrama gücünü gösteremeyerek denediği her türdeki başarısı ortadan yukarı çıkamamış geçiş dönemi sanatçılarından biridir.

ŞİİR KİTAPLARI: Ruh-i Kemal (1909), Zilâl-i İlhan (1909), Çocuk Şiirleri (1917), Ordunun Defteri (şiirler, yazılar, 1918), Şiir Demeti (1925), Vicdan Alevleri (1925).

KAYNAKLAR: Tahir Alangu, Servet-i Fünun Edebiyatı Antolojisi (1958).

İSMAİL SAFA (11 Mart 1867-24 Mart 1901)

Mekke’de doğdu. Babasının ölümü üzerine kardeşleriyle birlikte İstanbul’a geldi; ortaöğrenimini Darüşşafaka’da tamamladı (1886). Bir süre Evkaf ve Telgraf Nezareti’nde memurluk yaptıktan sonra Mülkiye Mektebi’nin idadi bölümüne edebiyat öğretmeni atandı (1890). İlk şiirlerini “Kâmil” imzasıyla Mirsat mecmuasında yayımladı. Derginin başyazarı oldu. II. Abdülhamid tarafından sürgün gönderildiği Sivas’ta öldü. Kısa yaşamında yazdığı şiirler dönemin ünlü kalemleri tarafından “Dehayı şairane” olarak karşılanan (Cenab Şehabettin), İsmail Safa’nın yalın bir dil kurma çabası gösterdiği, Ekrem’le Hamid’e yeni duygu ufukları açtığı Tevfik Fikret’in manzum hikâyeciliğine seçkin bir yoğunluk kazandırdığı söylendi (Eflâtun Cem Güney).

YAPITLARI: Huzma Safa (Babası Behçet efendi ile kendi şiirleri, 1892), Mevlidi Pederi Ziyaret (1896), Mensiyat (kişiliğini bulduğu dönemdeki şiirleri, 1898, 2. bas. 1912), Mulâhazat-ı Edebiye (1898), Muhakemat-ı Edebiye (1913), Hissiyat (1896-1900 yılları arasında yazdığı şiirler, ölümünden sonra basıldı, 1912).

KAYNAKLAR: İsmail Hikmet Ertaylan İsmail Safa (1932). Ölümünün 53. yıldönümünde oğlu Peyami Safa’nın babası hakkında yazısı (Türk Düşüncesi dergisi, özel sayısı, 1 Nisan 1954).

SÜLEYMAN NAZİF (1870-4 Ocak 1927)

Diyarbakır’da doğdu. Tarihçi Sait Paşa’nın oğlu, şair Faik Ali’nin (Ozansoy) ağabeyidir. Güçlü bir özel öğrenim sonucu Farsça, Arapça ve Fransızca öğrendi. Bir süre Diyarbakır Vilayet Matbaası Müdürlüğü ve Vilayet gazetesinin başyazarlığını yaptı. II. Abdülhamid’e karşı mücadele amacıyla gittiği Paris’te Meşveret gazetesinde yazdı (1897). Dönüşünde Bursa’da Vilayet Mektupçusu olarak tutuldu (1897-1908). Meşrutiyetten sonra Basra, Kastamonu, Trabzon, Musul, Bağdat (1909-1914) valiliklerinde bulundu. İstanbul’a yerleşerek (1915) Halk, İleri ve Hadisat gazetelerinde yazdı. İstanbul’un İngilizler tarafından işgal edilişini protesto eden yazısı (Kara Bir Gün, Hadisat, 23 Kasım 1918) ve daha sonra Darülfünun konferans salonunda düzenlenen Pierre Loti gününde (23 Ocak 1920), aynı konuda yaptığı konuşma nedeniyle Malta’ya sürüldü (1920-1922). Zaferden sonra döndüğü zaman yine İstanbul’a yerleşerek yaşamını güç koşullar altında kalemiyle sürdürdü. Resimli Gazete’deki (1923-1925) makalelerinin yanı sıra kimi kitaplarını bu son yıllarında yayımladı. İlk deneylerinden sonra Servet-i Fünun dergisinde çıkan (1898) şiirlerinde akımın önemli şairleri arasında sayılacak başarı düzeyine erişemedi. Daha çok, Meşrutiyet döneminde tarih, eleştiri, anı türlerindeki yazılarıyla tanındı. Malta sürgününde yazdığı şiirlerde abartıya ve söz oyunlarına düşmeden, sıla özlemini, işgal acılarını içli bir dille yansıttı. Ahmet Haşim’in deyişiyle, “sözün gücünü sözcüklerin uyumundan bekleyen” Süleyman Nazif, dilin özleşme akımı karşısında direnmeye çalıştı. “Milli Edebiyat” akımının amaçlarını benimsemediğini ifade etti. Mecmua-i Ebüzziya’da genellikle nesnel kabul edilmeyen eleştirilerinde Namık Kemal’in şiirleri ve Tahrib-i Harâbat üzerinde durdu; daha sonra da ilk kez Kemal’in Magosa’ya sürgün fermanının (Padişah Abdülaziz) suretini yayımladı.

YAPITLARI: Gizli Figanlar (şiirler, 1906), Batarya ile Ateş (şiirler, nesirler, l917, 1969), Firak-ı İrak (şiirler, 1918), Namık Kemal (iki konferans, şairin yaşamı ve yapıtları üzerine bilgiler, 1922), Malta Geceleri (şiirler, nesirler, 1924), Çal Çoban (makaleler, 1921), Tarihin Yılan Hikâyesi (makaleler, 1922), Mehmet Âkif (1924), İki Dost (Namık Kemal ile Ziya Paşa üzerine yazılar, 1926), Fuzulî (1926).

KAYNAKLAR: Şükrü Kurgan, Süleyman Nazif (1955); Halit Fahri Ozansoy, Edebiyatçılar Geçiyor (1967); Hikmet Dizdaroğlu, Varlık (Nisan 1971); Prof. Dr. Hüseyin Hatemi, Nermin Suner vb. özel bölüm, Türk Edebiyatı (Şubat 1987).

REY, AHMET REŞİT (1870-1956)

H. Nazım takma adıyla tanınır. Ortaöğrenimini Soğukçeşme Askeri Rüştiyesi’nde, yükseköğrenimini Mülkiye Mektebi’nde tamamladı (1888). Mülkiye Mektebi’nde Tabiiye Muallimliği (1891), Mabeyn Kâtipliği (1892-1906), Kudüs Mutasarrıflığı, Manastır, Ankara, Halep (1906-1909), İzmir valiliklerinden sonra Dahiliye Nazırlığı görevinde bulundu. Sadrazam Mahmut Şevket Paşa’nın ölümü dolayısıyla Mısır’a kaçtı; Birinci Dünya Savaşı yıllarını İsviçre’de geçirdi. Damat Ferit Paşa kabinesinin iktidara geçmesi üzerine yeniden Dahiliye Nazırlığına getirildi. Sevr Antlaşması’nın hükümlerine karşı çıktığından bu son görevinden ayrıldı. Gülşen dergisindeki (1885) “Nevha” adlı şiiriyle edebiyata giren Rey, Mektep ve Servet-i Fünun’da yayımladığı şiirlerle tanındı (1896). “Şairliği his ve hayal coşkunluklarından ziyade muhakeme ve taklid” ürünleri olarak görüldü (İbrahim Necmi Dilmen). Realist olmaya çalıştığı bazı tasvirlerinde, “lirizm azınlığının” belirgin durumuna karşılık üslupta ve nazım tekniğinde titizlik gösterdiği belirtildi (Prof. Kenan Akyüz). Çoğu, Dün ve Yarın dizisinde çıkmış çeviri kitaplarından başka, Nazariyat-ı Edebiyye (1912), Gördüklerim, Yaptıklarım (1923) adlı yapıtları var.

ÖZSEVER, HÜSEYİN SİRET (1872-27 Şubat 1959)

İstanbul’da doğdu. Kadıköy Frerler Mektebi’nde ve Mülkiye’nin İdadi bölümünde okudu. Hariciye ve Nafıa nezaretlerinde memurluk yaptı. II. Abdülhamid’in baskı döneminde Malatya ilçelerinden birine tahrirat kâtibi olarak sürgün edildi. Avrupa’ya kaçtığı sırada Damat Mahmut Paşa ve Hoca Kadri Bey’le birlikte cinayetle itham ve “erbab-ı fesat” ilan edildi. Paris’te toplanan (4 Şubat 1902) Birinci Jön Türk Kongresi’ne katıldı; kongrenin açış konuşmasını yaptı. İkinci Meşrutiyet’ten sonra Bursa Mektupçuluğu, Mütarekede Hariciye Nezareti mektupçuluğu görevlerinde bulundu. Uzun yıllar Darüşşafaka Lisesi’nde edebiyat öğretmenliği yaptı. İlk şiirlerini Ömer Senih takma adıyla yayımlayan Özsever, serüven dolu yaşamına bağlı olan duyarlıkları işlediği kimi şiirlerinde, Tevfik Fikret’in etkisinden kurtularak, kendine özgü söyleyişler verebildi. Aşk, sevi konularında öteki Servet-i Fünuncular gibi tamlamalara, sözcük oyunlarına düşkünlük gösteren şiirlerinden sonra yalın bir dil kurmaya özen gösterdi, hece ölçüsüyle de yazdı.

YAPITLARI: Leyâl-i Girizan (1910), Bağbozumu (1928), Kıvılcımlı Kül (1937), Kargalar (manzum taşlamalar, 1942).

KAYNAKLAR: Tahir Alangu, Servet-i Fünun Edebiyatı Antolojisi (1958), Yeni Yayınlar (Mart 1960).

OZANSOY, FAİK ÂLİ (24 Mart 1876-1 Ekim 1950)

Diyarbakır’da doğdu. Yükseköğrenimini Mülkiye Mektebi’nde tamamladıktan (1901) sonra kaymakam vekilliği (1901-1908), Balya, Pazarköy, Mudanya kaymakamlığı, Midilli, Kırşehir, Beyoğlu, Kütahya, Gelibolu mutasarrıflığı, Diyarbakır Valiliği, bir ay kadar da Dahiliye Vekaleti müsteşarlığı yaptı (1908-18). Bir süre Mülkiye Mektebi’nde Fransızca, Saint Benoit Lisesi’nde Türkçe öğretmenliğinden sonra emekliye ayrıldı (1930). Servet-i Fünun dergisinde (24 Temmuz 1897) yayımladığı şiirlerle ilkgençlik yıllarında Hamit ve Fikret etkisinde gözüken Faik Âli, özellikle dörtlü kuruluşlara dayanan şiirlerinde biçim yönünden kendi söyleyişini buldu. Bireysel nitelikteki şiirlerinde kadın, aşk konularının romantik bir havaya bürünmesine karşılık, genellikle öznel duyarlıklara bağlı doğa temaları somut işlenişler halinde gelişti (Prof. Kenan Akyüz). “Elhân-ı Vatan”da (1915) ise bireysellikten toplumsallığa doğru açılmalar arasında, yaşadığı çağ ile ilgili şiirler yazdı (Tahir Alangu). Fecr-i Âti topluluğuna başkanlık etmişti.

YAPITLARI: Mithat Paşa (biyografya, 1908), Fani Teselliler (şiirler, 1908), Temasil (şiirler, 1913), Elhan-ı Vatan (şiirler, 1915, 1917), Payitahtın Kapısında (2 perde manzum oyun, 1920), Şair-i Âzam’a Mektup (1923), Nedim ve Lale Devri (6 perde manzum oyun, 1959, 1969).

KAYNAKLAR: Tahir Alangu, Servet-i Fünun Edebiyatı Antolojisi (1958); Muzaffer Uyguner, Mülkiyeliler Birliği Dergisi (sayı 21, Aralık 1970).

EROZAN, CELÂL SAHİR (1883-1935)

İstanbul’da doğdu. Ortaöğrenimini Vefa İdadisi’nde tamamladı. Bir süre Hukuk Mektebi’nde okudu, bitiremeden Hariciye Nezareti’nde görev aldı (1903). Mercan, Kabataş idadilerinde edebiyat öğretmenliği yaptı. Cumhuriyet’ten sonra Zonguldak’tan milletvekili seçilerek parlamentoya girdi (1928). Tük Dili Tetkik Cemiyeti’ne üye seçildi. Ahmet, Celâl, Şarik gibi takma adlarla İrtika, Malûmat, Musavver Fen ve Edeb, Lisan dergilerindeki ilk şiirlerinden sonra Servet-i Fünun’da kendi adıyla yazmaya başladı (1899). Meşrutiyet’ten sonra I. Kitap, II. Kitap, III. Kitap adlı aylık dergiyi yayımladı. Yeni Lisan hareketini Hak gazetesindeki yazılarıyla savundu. Halka Doğru dergisinin yayım müdürlüğünü yaptı. Edebiyat-ı Cedide’nin en genç şairlerinden biri olan Celâl Sahir, ilk deneylerinde Fikret’in etkisinde kaldı, zamanla kendi anlatımını bulmaya çalıştı. Servet-i Fünun’un kapanışından sonra “Milli Edebiyat” akımını benimseyerek hece ölçüsüyle yazdı; her dönemde kişiliğinin belirgin özelliği olan ve zamanla klişe haline gelen hayaller, duygularla işlediği (Tahir Alangu) “kadın ve aşk” temalarından ayrılmadı.

YAPITLARI: Beyaz Gölgeler (1909), Buhran (1909), Siyah Kitap (1911).

KAYNAKLAR: Tahir Alangu, Servet-i Fünun Edebiyatı Antolojisi, (1958).

EDEBİYAT-I CEDİDECİLERDEN ÖRNEKLER

NİGÂR HANIM

Feryâd ki feryâdıma imdâd edecek yok

Efsûs ki gamdan beni âzâd edecek yok

Te’sîr-i muhabbetle yıkılmış güzel ammâ

Vîrâne dili bir daha âbâd edecek yok

Kes varsa alâkan bana ey tâli’-i dûnum

Sen var iken âlemde beni yâd edecek yok

Hakkıyle bilir zâr gönül hâlet-i aşkı

Mâhirdir o fende anı üstâd edecek yok

Yâ Rab ne için zâr Nigârî şu cihanda

Nâ-şâd edecek çoksa da bir şâd edecek yok

BİR DAHA SÖYLE

Yegâne sevdiğin âlemde ben miyim şimdi?

Sahîh ben miyim artık muhâtab-î aşkın?

Bütün bu hiss-i amîk-î fuâd-ı pür-şevkin,

O ibtilâ-yı ezel o alâik-î ebedî

Benim mi şahsıma mahsûr?.. Bir daha söyle

O sânihât-ı hazînin o beyyinât-ı gamın,

Sahîh, mülhimi hep ben miyim, bugün, söyle,

Tahassüsâtını, efkârını bütün söyle.

Getir şu kalbime dök varsa, sevdiğim elemin

Eden nedir seni rencûr?.. Bir daha söyle.

SÜLEYMAN NESİP-HAKİKATE DOĞRU

Hergün yeni bir derd ile makhûr-ı sefâlet;

Hergün yeni bir mevt ile bir parça ölürken.

Afaak-ı ümidinde mülevven ve müzeyyen

Bir rü’yet-i âtî ile titrer beşeriyet.

Mâzi: ebedî sahne-i pür hûn-ı mezâlim;

Hâl: İşte biraz süslü fakat tıpkı o sahne.

Atî: Bilelim ki o da mâzi gibi muzlim,

Atî; bilelim ki, o da mâzi gibi köhne!..

Artık yetiş ey dest-i kerem, dest-i rehâ-ver;

Anlat bize ey nûr-ı hakikat; bizi kandır.

Anlat ki yalan, hepsi yalan, hepsi yalandır.

Anlat ki: Adâlet, medeniyyet gibi sözler...

Derken yine kan, kan, yine hak nâmına kuvvet;

Artık yeter; insanlara insanlığı öğret!

DİLENCİ KIZ

Kış ortasıydı... Havâ pek soğuktu, yerlerde

Bir arşını mütecâvizdi galibâ karlar;

Soğuktu, hâtıra geldikçe ellerim sızlar

O kış... Evet o şitâ-yı sefâlet âverde

Sokakta dondu sanırdım kanım burûdetten;

Soğuk soğuk ciğerimden geçerdi bâd-ı vezân!

Yolumda her kimi görsem benim gibi nâlân

Olurdu titreyerek serdi-i tabîatten.

Bir akşam üstü... Bütün donmuş ortalık, herkes

Telâş ile müteveccihti kendi hânesine;

Elinde bir yiyecek naklederdi lânesine.

Erişti gûşuma pek ince, pek küçük bir ses:

O karlar üstüne düşmüştü bir zavallı melek,

Morarmış ağzı ile derdi: “Bir dilim ekmek!”

KADINLIĞA DAİR

“Bilir misin ki kadınlık demek vefasızlık

Demekle birdir; evet, her kadında bir kelebek

Hayatı var gibidir; bir kadın için sevmek

Bütün zerafete karşı bir itinasızlık.

Bütün nezâket-i cinsiyeye hakârettir

Evet, o bazı kadınlarda gördüğün meyelân

Seninle bir zaman eğlenmek arzusundan,

Bir az da kendini aldatmadan ibârettir.

Bir az da kendini aldatmadan; bu onlarca

Hava, ziyâ gibi bir ihtiyâc-ı mübremdir;

O şeyki fâidesizdir kadınca muzlemdir.

Kadın o bir kelebektir ki her gelen ağaca

Konar ve sonra uçar... “Ben de öyle zannederim,

Fakat bırak oyalansın şu rûh-ı pür kederim!..

HÜSEYİN SUAT (YALÇIN)-ELDİVENLERİN

Arar hayât-ı melûlüm, arar arar senden

Nişâneler ki civârımda an-be-an mefkuud;

Ne bir terâne, ne bir ses, ne bir nazar senden...

Bütün bu varlık içinde sen ah nâ-mevcûd!

Ne varsa pîş-i nigâhımda yâdigâr senden

Nezîh ü pâk birer hâtıranla nâlândır;

Ne varsa lâne-yi târımda kuş kadar senden

Nişâne, hepsi gam-âlûde, hepsi giryândır.

Cüdâ düşünce senin dest-i şefkatinden bak

Nasıl şu nazlı, rakîk eldivenlerin solmuş;

Büzülmüş öylece kalmış, birer kadîd olmuş.

Tutup da onları yâdınla girye-bâr olarak

Bütün merâret-i rûhumla kokladım öptüm;

Büküldü rişte-yi rûhumda bir zehirli düğüm!

BÜLBÜLÜM

Uyandı bülbülüm dumanlı dağda,

Derinden derine figânı gelir,

Vefâsız geceye çimenli bağda,

Boşanan derdinin destânı gelir.

Sazını yuvadan aldı eline,

Dokundu hissinin ince teline,

Kapıldı rûhunun coşan seline,

Dinle ruhum aşkın ezânı gelir.

Dinliyor gecenin perî-i zârı,

İnliyor sesinle gönül pınarı,

Yuvanda bulursun yine bir yârı,

Ağlama bülbülüm zamânı gelir.

Ay doğdu tepeden yayıldı koya,

İşliyor sulara ziyâlı oya,

Öt bülbülcüğüm öt sen doya doya,

Bu bağın da bir gün hazânı gelir.

Çiçekli bir dalda eş ararken sen,

Ne rengîn emeller besteler nağmen,

Hayâl ü hissime yeşilliklerden,

Sünbüllü dağların elvânı gelir.

Dinle bülbülüm bak uzakta ishak,

Çekiyor sesinle elemli bir hak.

Onun da bu leyl-i figanda mutlak,

Yâdına vefâsız cânânı gelir.

Uykuya dalmışken uzakta deniz,

Aydın bağlarında siz öterdiniz.

Uzaktan uzağa şimdi hüznengîz,

O bağın figân-ı amânı gelir.

Öt bülbülcüğüm öt ağlayım biraz.

Yaşlı gözlerimle edeyim niyâz.

Hazâna çevrilen bağların bu yaz.

Gözümün önüne hicrânı gelir.

(Gave Destanı, 1923)

ALİ EKREM (BOLAYIR)-GÜL ON PARA

Gül on para, gül on para!..

Kolunda bir güzel sepet,

İçinde gül beş on sıra,

Temiz, sevimli bir çocuk

Diyor, malım değil soluk,

Gelin, alın çabuk çabuk...

Gül on para, gül on para!

Gül on para... O hüsn-i ter,

O hande pare-i şafak,

O dil şemim ü ruhber,

O reng-i çehre-i hayâ,

Tezehhür eylemiş seha...

O on para! Ne mu’teber.

Meâli kondu gönlüme

Şu levha-i letâfetin,

Hayat sundu gönlüme:

Çocuk güzel, eda güzel;

Çiçek güzel, hava güzel;

Zemin güzel, sema güzel...

Bu pek dokundu gönlüme!

Tabîatin sehâsına hezâr kerre âferin,

Güzelliği saçar durur

Zaman zaman, nevin nevin:

Şukûfe, mevce, gül, hezâr,

Bulut, şafak, kamer, bahar

Zuhur eder hezâr hezâr,

Sema sema, zemin zemin!

Hanımlarım gül on para:

Sepet boşaldı da yine

Deyip dururdu maskara:

Gül on para, alın hele,

Dikersiniz de mendile,

Kemer yaparsınız bele;

Gül on para, gül on para!

(Zılâl-i İlhâm,1909)

İSMAİL SAFA-ŞARKI

Her dem sözüm efsûs ile eyvâh olacaktır;

Dünyâda benim son nefesim âh olacaktır!

Derdimden –emînim– o da âgâh olacaktır:

Dünyâda benim son nefesim âh olacaktır!

Pür girye olan gözlerimi bağlıyacaksın,

Kurbân edeceksin de beni ağlıyacaksın!

Ahın ne demek olduğunu anlıyacaksın:

Dünyâda benim son nefesim âh olacaktır!

Sağlıkta, Sefâ! Böyle gider nâle vüzârım;

Hâk-i siyehe düştüğü dem cism-i nizârım

Ah olmalıdır fâtiha-yî seng-i mezârım:

Dünyâda benim son nefesim âh olacaktır!

BİR ŞİİRİNDEN ÜÇ KITA

Bırakma böyle beni intizar halinde,

Yetiş garibini gör ihtizar halinde,

Niçin hazana dönen bir hezar halinde

Kederle mahvolayım ah ü zar halinde

Gülüm, görün bana bir nevbahar halinde.

Hayalini şebi muzlimde ruşina görürüm,

Füruğu hüsnüne mehtabı âşina görürüm,

Cemali muğberini maili fena görürüm,

Bütün şu sahai gabrayı tenkna görürüm,

Gubar olur giderim iğbirar halinde.

Garaz o haliki taktisdir sücûdumdan

Ki ruhunu müteessir kılar sürudumdan.

Bu âleme ne eser beklenir vürudumdan?

Nişan kalırsa eğer bir zaman vücudumdan

Kalır harab iki sengi mezar halinde.

SÜLEYMAN NAZİF-DAUSSILA

Bu şeb de cuşiş-i yâdınla ağladım durdum,

Gel ey kerime-i tarih olan güzel yurdum!..

Ufukların nazarımdan nihan olup gideli

Bu hâkidan-i fenânın karardı her şekli.

Gözümde kalmadı yer, gök, batar çıkar giderim,

Zemine münkesirim, asümane muğberrim.

Gelir bu cevv-i kebûdun serâirinde güler

Çocukluğumdaki rüyaya benzeyen gözler.

Zevahirin beni tâzîb eden güzelliğine

Zeaccüb etme melâlim durursa bîgâne.

Dumanlı dağların ağlar gözümde tüttükçe

Olur mehasin-i gurbet de başka işkence.

Bizim diyar-i tehassürden etmemiş mi güzer,

Aceb neden yine lâkayd eser nesim-i seher?

Verirdi belki teselli bu ömr-i me’yusa

Çiçeklerinden uçan ıtra âşina olsa.

Demek bu mahbes-i âmâl içinde ben ebedî

Yabancıyım!.. bana her şey yabancıdır şimdi.

Ne rüzgârında şemîm-i cibalimizdir esen,

Ne dalgalarda haber var bizim sevahilden.

Garibiyim bu yerin, şevki yok, harâreti yok,

Doğan batan güneşin günlerimle nisbeti yok.

Olunca yâdıma hasretfiken feza-yi vatan

Sema-yi şarkı sualeylerim bulutlardan.

TÜRK İLÂHİSİ

Dedem koynunda yattıkça benimsin ey güzel toprak,

Neler yapmış bu millet en yakın tarihe bir sor, bak.

Yerim sensin, göğüm sensin, cihanım, cennetim hep sen

Nasıl bir zinde millet çıktı gördüm hasta sinenden.

Evet mecruh idin, mecruh iken de vardı îmanın,

Ümidin, kuvvetin, azmın, kanın, aşk-i huruşanın.

Eğer necm ü hilâl olsaydı âfil, muzmahil, Türksüz,

Kalırdı bence yıldızlar, kamerler kimsesiz, öksüz.

Yaşattın, çok yaşa, tarihini ikbal ü izzetle;

Koşar âtî, koşar mazi seni tebcile minnetle.

Yerim sensin, göğüm sensin; cihanım, cennetim hep sen:

Nasıl bir şanlı millet çıktı gördüm canlı sinenden..

AHMET REŞİT (REY) “H. NAZIM”-HER ZAMAN GÖRÜLÜR

Sıyrılıp zulmet açılınca hâver

Parlak bir kahkaha uçar havada;

Denizde, kıyıda, dağda, ovada

Gezinir mâi etekli perîler.

Yavaş yavaş eser de bâd-ı seher

Kuşlar sevinir, oynarlar yuvada;

Otta, ağaçta, toprakta, kayada

Müptesim bir neşe telâtüm eder.

Gece bir balıkçı sabâha kadar

Denizde dolaşır, rızkını arar

Yalnız başına bir kandil ile.

Sabahleyin artık ümîdi biter,

Eski sandalını sürükler gider,

Etrâfına bir kere bakmaz bile!

(Servet-i Fünun, 1312/1896)

SU PERİSİ

Pür sükûn, aşka yuva bir orman,

Öpüyor pâyını bir çay her an.

Sahilinde bu çayın bir duhter

Oluyor mâh-ı neve reşk-âver.

Kız derin hüzn ü melâle dalmış,

Eğilip aksini aba salmış...

Seyrederken onu geldim vecde,

Hâif-âne gidip ettim secde.

Sebeb-i hüznünü sordum, baktı,

Gözlerinden bana şimşek çaktı.

Dedim: “Ey enfes-i sun’î Bâri!

Lütfedip ismini söyle bari...”

Bir tebessümle beni mest etti,

“Su Perisi!..” dedi, kaçtı gitti...

HÜSEYİN SİRET (ÖZSEVER)--BOĞAZİÇİ NOTLARI

İhtiyar bir kayıkçı, omzu çökük,

Bir de gam yüklü, köhne bir şair;

İki yorgun hayat ağır bir yük,

Martılar bizden ürküyor gibidir.

Geç vakit vardık âşina dereye,

Akşamın göğsü erguvan demeti:

Yosma bir kız elinde kır sepeti,

Dalmış, öksüz bakışla, makbereye.

Kuytu yerlerde gölgeler pusuda,

Dokumuş serviler yeşil bir şal;

Derenin bir yanında mintanı al

Bir çocuk bir gelincik oldu suda.

Nice yıldır ki eski hâtıralar

Orda hasretle bekliyordu beni.

Geçti bir dul, başında mor yemeni,

Geçti mazi... içimde izler var.

Gölgelenmişti akşamın ye’si,

Bir kızıl kandil oldu son şu’le.

Burda ilham arardı vaktiyle,

Boğazın ince ruhlu şairesi.

Üflüyor şimdi serviler me’yus,

Tozlu maziye yaslı bir efsus...

ADA’DAN DÖNERKEN

Bırakıp gidiyorum Ada’yı ilkteşrinde,

Sen yeşil bir kıyısın, ben dalgayım enginde;

Gözyaşlarım dolaşır yorulmuş eteğinde,

Ben ağlarım.. uzaktan iniltimi dinlersin.

Mevsim yaprak dökümü, hep ağaçlar üşüyor,

Yaprak sanma, her daldan soluk bir ah düşüyor;

Düşünceli dağlara karaltılar üşüyor.

Yol üstünde geç vakit böyle kimi beklersin?..

Baş ucundaki yıldız sönük gece kandili;

Şu geçen beyaz bulut yaşlı hicran mendili,

Rüzgâr atmış havaya, onu al da sevgili,

Derdinle ağlayanın gözyaşını silersin.

Sanırsın dertli ishak garib garib öttükçe,

Bir kırık dal altından ney üfler hazan gece,

Beyaz atkı omzunda meh-tab dinler sessizce..

Ayrılık akşamıdır hazan gibi inlersin...

FAİK ÂLİ (OZANSOY)-FIRTINA VE DALGALAR

– Çok kükremiş deniz, yine her dalga kalbime

Bir korku serpiyor; kaçalım.. Eyliyor hücum

Her dalgadan hayalime ehval-i muzlime.

– Yok, sevdiğim, nasıl gülüyor hâke bak nücum;

Binlerce yıl tehacüm-i emvacı reddeden

Sahildesin. Niçin bu kadar korku, ihtiraz?

Okşar bu dalgalarla bihar-i baîdeden

Ufk-i tahayyülâtını yüzbin peyam-i râz.

Sarsar ve dalga ruhunu âzürde etmesin,

Sen fıtraten nücum ile tev’em değil misin?

Deycûr içinde sadme-i seyyale-i kurun

Ulviyyetiyle, dağlara çarpan bu dalgalar,

Teblerze-i tehassürüdür kalb-i unsurun;

Her darbesinde hilkatin elhan-i hissi var.

Gel dinle, ey kerime-i hassas-i kehkeşan,

Her dalga bir yürek gibi karşında titresin;

Varlık denen bu bahr-i mahûf ü mülevvesin

– En yüksek ibtilâları imha için coşan –

Seylâbe-i şüunu değildir ki, muhteriz

Korkup hemen firar edelim; gel, yığın yığın

Eflâke akseden bu mükevkeb karanlığın

Aheng-i ihtişamını birlikte dinleriz.

Söyler bütün leyal-i firakın sükûtuna

Hummalı bir neşîde-i nisyan bu fırtına;

Boşlukların zılâl-i melâliyle hemnişîn

Yalnızlığın lisanını çok dinledik yeter;

Bir nağmedir, bırak bu deniz böyle kükresin,

İster büyük kederlere ulvî teraneler.

NE GÜZEL ŞEY

Yıldızlı semâlardaki haşmet ne güzel şey

Mehtâba dalıp yâr ile sohbet ne güzel şey

Dünyâmızın üstünde bütün ruhlar uyurken

Yıldızların altında ibâdet ne güzel şey.

Fâni ve âdâvetlere mahşer bu cihanda

Bir bitmeyecek aşk u muhabbet ne güzel şey

Dünyâda senin âşıkın olmak ne saâdet

Allah ile –haşâ!– bu rekaabet ne güzel şey

Lütfen bana güldün, güzelim, mültefit oldun

İcâb-ı necâbet bu... necâbet ne güzel şey

Ey hilkatin emsâli yok ibdâ-ı kemâli

Senden bana bir zerre inâyet ne güzel şey

Hüsnündeki ma’nâ-yı semavî ne ilahî

Aşkımdaki reng-î ebediyyet ne güzel şey

CELÂL SAHİR (EROZAN) -BUHRAN

Bir yığın toz olmuş ruhumun kederi

Dünyanın buruşuk yüzüne yağıyor.

Yok, hayır, bahtımın görünmez elleri

Göklerin göğsünden geceler sağıyor.

Bir ılık son nefes kalbimi sarıyor...

Ne hazin bu hasta gündüzün ölümü!

Eşya örtünüyor, renkler kararıyor...

Gece mi bu, yoksa bir matem tülü mü?

Geceyse nerede o altın gözleri?

Kör olmuş, bakmıyor... Bir yangın alevi,

Hıçkıran bir elem olsa! Yok hiç biri;

Ne ses, ne aydınlık... Gecenin boş evi!

Bu akşam göklerin kandilsiz, Allahım,

Nasıl bulsun seni karanlıkta ahım?..

GÖNÜLLE BAŞBAŞA

Dudakları bir dal ateş mercan gibi;

Bakışları masum bir heyecan gibi;

Yürürken titreyen o narin endamı

Pembe bir gül açmış taze fidan gibi.

Saçlarında bağlı aşkın kördüğümü,

Farkedemiyorum gözle gördüğümü;

Bir tatlı rüya mı, bir canlı büyü mü?

Elin dokunuyor, fakat yalan gibi.

Karşımda duruyor, rüya değil, gerçek;

Sesi bülbüllerin ahı gibi titrek;

Hali öyle nazik, nazı öyle ürkek,

Ormanda avcıdan kaçan ceylan gibi.

Gönül, neden böyle kesildi nefesin?

Sen ki aşk içinde bir ehl-i hibresin...

Korkarım bu sevda seni incitmesin:

Yaşlı gibisin sen, o pek civan gibi.

Yaşı henüz aşkın alev senesinde;

Arar yakacak can o pervanesinde,

Buseler uzanmış pembe çenesinde;

Beni kopar diyen bir erguvan gibi.

Acelen mi vardı? niye doğdun erken?

Bak, sen perişansın, o böyle güzelken!

Gönül, düşünmeden açma sakın yelken!

Yolun umman gibi, bahtın yaman gibi!

MEŞRUTİYET DÖNEMİ

FECR-İ ÂTİ EDEBİYAT TOPLULUĞU

Aralarında Ahmet Haşim, Yakup Kadri (Karaosmanoğlu), Refik Halit Karay, Mehmet Fuat (Köprülü), Ali Canip (Yöntem) gibi daha sonraki çalışmalarıyla öykü, roman, şiir ve edebiyat tarihi alanlarında önemli yerleri olan kişiliklerin de yer aldığı “Fecr-i Âti” Edebiyat Topluluğu, II. Meşrutiyet’in yarattığı geçici özürlük ortamında kuruldu.

Dönemin genç sanatçılarını belli ilkeler çevresinde birleştirme düşünüsü oyun yazarlarından Şehabettin Süleyman’la, Müfit Ratip’ten gelmişti. Topluluk gerçekleştirilince ilk kez Faik Âli başkan seçilerek bir bildirge yayımlandı. “Servet-i Fünun” dergisinde (24 Şubat 1909/11 Şubat 1325) çıkan bildirgede, kendilerinden önceki yenilik mücadeleleri değerlendirilerek, özellikle “Edebiyat-ı Cedide” akımı tarihsel yerine oturtulmaya çalışılıyor, bu akıma bağlı kalemlerin “edebiyata ettikleri hizmet takdirle” karşılanıyordu.

Ortaya koydukları yapıtlar, dil ve şiir anlayışları ile de “Edebiyat-ı Cedide”nin açtığı yolda yürüme çabasında oldukları görülen XX. yüzyılın bu ilk edebiyat kuşağı, bir geçiş döneminin çözüm bekleyen sorunları ile karşı karşıyaydı. Dil, batı sanatı, ulusal kültür gibi yeni bir edebiyatı kapsamına alan sorunları öğrenmeleri, eski kabuğundan taşmaya başlayan bir toplumun yeni koşulları, yeni gereksinmeleri içinde yerlerini belirlemeleri gerekiyordu. Oysa çok gençtiler. Topluluk kurulmadan önce aralarında kitabını çıkarmış sanatçı yok gibiydi. Ülkede, sanat ve edebiyatın duygu eğitiminin evrimine hizmet yolu ile öncülük yapmadığına inanıyorlardı. Namık Kemal’in “Edebiyatsız millet dilsiz insan gibidir” sözüne ilke önemi vererek, II. Abdülhamid döneminde, “hükümetin gittikçe artan zulüm ve baskılarının” edebiyatçıların, kalemlerine şiddetli ve kahredici darbeler indirdiğini yazdılar, ama bu “zulüm ve baskı” gerçeğini göremiyorlardı. Soyut bir idealizmin alışılmış bir çekingenliğin dürtüsü ile politikadan uzak durmaya çalıştılar.

Ne ki, İttihat ve Terakki, küçük burjuvazinin gözü açılan bütün temsilcilerini olduğu gibi, onları da başlarına buyruk bırakmadı. “Bir kısmı muallimlik vesair resmi vazifelerle yahut İttihat ve Terakki’nin himayesindeki gazetelerde muharrirliklere alınarak doyuruldular.” (Hasan Âli Yücel)

Hiç kuşkusuz, bir akım niteliği taşımayan “Fecr-i Âti”, gençliklerinin coşkun evrelerindeki sanatçıların1 aralarındaki sevgi ve arkadaşlık bağları gevşeyince dağılmaya mahkum birleşmelerdendi. Bu soyut sevgi de topluluğun ancak iki yıl dayanmasını sağlayabildi: 1909-1911.

Kuruluş amaçlarını açıkladıkları bildirgede ortaya koydukları gerekçelerden ilginç görüneni okuyalım:

Dilin, edebiyatın, edebiyat ve toplumbilimlerin gelişmesine hizmet etmek, ayrı ayrı şurada burada gelişen istidatları sinesinde toplayarak birleşme ve birlikte hareket etmenin yaratacağı güçle, tamamlanmaya, fikirlerin çarpışmasının parlatacağı hakikat ışığı ile düşünceleri aydınlatmaya çalışmak. İşte “Fecr-i Âti”nin büyük amacı ve anlatmak istediği.

Edebiyat tarihimizin ilk toplu gösterisi sayılabilecek olan bildirgenin altında şu imzalar vardı:

“Ahmet Samim, Ahmet Haşim, Emin Bülent, Lâmi, Tahsin Nahit, Celal Sahir, Cemil Süleyman, Hamdullah Suphi, Refik Halit, Şehabettin Süleyman, Abdülhak Hayri, İzzet Melih, Ali Canip, Ali Süha, Faik Âli, Fazıl Ahmet, Mehmet Behçet, Köprülüzade Mehmet Fuad, Mehmet Rüştü, Müfit Ratip, Yakup Kadri.”

Bu topluluğa katılan sanatçılardan, Ahmet Haşim, Refik Halit, Köprülüzade Mehmet Fuad ve Yakup Kadri’yi edebiyatımızın daha sonraki gelişmeleri içinde ayrı bölümlerde göreceğiz. Burada “Fecr-i Âti”nin öteki önemli kişiliklerini tanımaya çalışalım:

FAZIL AHMET (Aykaç, 1894-1967)

İstanbul’da doğdu. Öğrenimini Fransız Lisesi’nde –dışardan sınavlara girerek– Paris Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde tamamladı. Edebiyat ve felsefe öğretmenliği yaptı. Elazığ’dan milletvekili seçildi (1927-1938). Döneminde, Nef’i ve Eşref’in havasını taşıdığı kabul edilen şiirlerini Divançe-i Fâzıl (1913) adlı kitapta yayımlamıştı. Daha sonra çoğunluğunda hece ölçüsünü kullandığı taşlamalarını, Harman Sonu’nda (1919) topladı. Kırpıntı (1929), Şeytan Diyor ki (1927), Tarih Dergisi (1928) adlı kitapları var.

Kişiliği üstüne bilgi veren kaynaklar: M. Behçet Yazar.

HAMDULLAH SUPHİ (Tanrıöver, 1885-10 Haziran 1966)

İstanbul’da doğdu. Galatasaray Lisesi’ni bitirdi. İstanbul Erkek Muallim Mektebi’nde edebiyat, Darülfünun’da Türk-İslam Sanatları hocalığı yaptı. Saruhan’dan milletvekili seçilerek son Osmanlı Meclisine girdi. Kurtuluş Savaşı yıllarında Anadolu’ya geçti. Milli Eğitim Bakanlığı (1920, 1925), Bükreş büyükelçiliği görevlerinde bulundu (1931-44).

“Fecr-i Âti” topluluğuna şair olarak katılan Hamdullah Suphi, bu türdeki çalışmalarını Şûrayı Ümmet, Eşref dergilerinde yayımlamıştı. Şiiri bıraktıktan sonraki evrede Halka Doğru, Türk Yurdu dergilerinde (1908-1914) edebiyat ve dil sorunları üstüne makaleler yazdı.

YAPITLARI: Dağ Yolu (konuşmalar, 1. cilt 1928, II. cilt 1931), Günebakan (makaleler, 1929).

KAYNAKLAR: Mustafa Baydar, Hamdullah Suphi Tanrıöver ve Anıları (1968).

EMİN BÜLENT (Serdaroğlu, 1886-29 Kasım 1942)

Halep’te doğdu. Öğrenimini Galatasaray Lisesi’nde tamamladıktan sonra memurluk, genel sekreterlik etti. Savaş yıllarında elden ele dolaştırılarak okunan “Kin” adlı şiiriyle tanındı. Kimileri mütareke döneminde, Nedim dergisinde çıkan 38 şiirini Salih Zeki Aktay ölümünden sonra yayımladı (1943).

KAYNAKLAR: Rıfat Necdet Evrimler, Fecr-i Âti Şairleri, Emin Bülent (1958); Halit Fahri Ozansoy, Edebiyatçılar Çevremde (1967).

CEMİL SÜLEYMAN (Alyanakoğlu, 1886-1940)

İstanbul’da doğdu. Öğrenimini Tıbbiye Mektebi’nde tamamladıktan sonra bir süre öğretmenlik etti. Balkan Savaşı’na katıldı. Kurtuluş Savaşı yıllarında Anadolu’ya geçerek çeşitli illerde sağlık müdürlüğü yaptı. Ölümünden önce Devlet Deniz Yolları’nda gemi doktoru olarak çalışıyordu.

İlk öykülerini Servet-i Fünun ve Âşiyan dergilerinde yayımlayan Cemil Süleyman’ın Timsal-i Aşk (1909) adlı öykü kitabı “Fecr-i Âti Kütüphanesi”nin ilk yapıtı olarak yayımlandı. Öykü ve romanlarında, “Edebiyat-ı Cedide” beğenisine özellikle bağlı kaldı. Özellikle Mehmet Rauf, Ahmet Hikmet tümce kuruluş biçimlerinin etkisinde göründü. İnhizam (Servet-i Fünun dergisinde, 1909, 1910), Kadın Ruhu (Tanin gazetesinde, 1911), Siyah Gözler (1911) adlı romanlarında, yaşadığı dönemin sınırlarını aştığı söylenemez.

TAHSİN NAHİT (1887-12 Mayıs 1919)

İstanbul’da doğdu. Yükseköğrenimini Hukuk Mektebi’nde tamamladı. “Fecr-i Âti Kütüphanesi” yayımları arasında çıkan Ruh-i Bikayd (1909) adlı şiir kitabından sonra Çocuk Bahçesi, Hâle, Muhit, Resimli Kitap dergilerinde yazdı. Dil ve söyleyiş yönlerinden Fikret’in etkisinde görünen müstezatlarında ilkgençliğe özgü duyarlıkları yansıtmaya çalıştı. “Yine muzlim her yer / Yine derya ve kamer / Yine elmaslı çiçekler döküyor deryaya / Hasta bir hisle kamer” biçiminde dizelerin ağır bastığı şiirlerinde başarı çizgisine ulaşamadı. Daha sonra kendini oyun yazarlığına verdi. Kimi sahneye konulan, kimi basılan oyunları arasında Kösem Sultan (Şehabettin Süleyman’la birlikte, 1911), Firar (1911), Kırık Mahfaza (1911) adları anılabilir.

MÜFİT RATİP (1887-1917)

İstanbul’da doğdu. Öğrenimini Galatasaray Sultanisi’nde tamamladı. Evkaf Müzesi’nde başkâtiplik etti. “Fecr-i Âti”nin eleştirmeni olarak bilinen Müfit Ratip. Servet-i Fünun dergisinde yayımladığı bir yazıda topluluğun amaçlarını anlatmıştı. Tiryaki Hasan Paşa, Kanije Müdafaası (Refik Halid’le birlikte) gibi dönemin sınırlarını aşamayan oyunlar da yazdı.

İZZET MELİH (Devrim, 1887-15 Haziran 1966)

Kudüs’te doğdu. Galatasaray Sultanisi’ni bitirdikten sonra, bir süre Paris’te hukuk okudu. Reji İdaresi’nde, kimi yabancı şirket ve bankalarda çalıştı (1925-40), Harp Akademisi’nde Fransızca öğretmenliği etti.

İlkgençlik deneyleriyle Mecmua-i Edebiye’de görünen İzzet Melih, “Fecr-i Âti”nin dağılışından sonraki yıllarda Tezat (1915) ve Sermet (1918) romanlarını yayımladı. İki romanında da dil, kuruluş ve anlatım yönlerinden belli bir düzeyin üstüne çıkamayan yazar, basit aşk konuları içinde, gücünü duygu ilkelliğinden almaya çalıştı. Savaşa girmemiş bir toplumun koşullarını biraz olsun yansıtmayan yaşadığı dönem insanına özgü hiçbir çizim getirmeyen bu yalın kat eserlerde, yaşamı gibi “tatlısu frenkliği”nden kurtulamadı. İki de öykü kitabı var: Hüzün ve Tebessüm (mensur şiirlerle birlikte, 1922), Her Güzelliğe Aşık (gezi notlarıyla birlikte, 1938).

KAYNAKLAR: Cevdet Kudret, Türk Edebiyatında Hikâye Romanı (1965-1971).

MEHMET BEHÇET (Yazar, 1890-1980)

Halep’te doğdu. Öğrenimini Hukuk Mektebi’nde tamamladıktan sonra edebiyat öğretmenliği, bakanlık müfettişliği, maarif müdürlüğü görevlerinde bulundu. 1911 tarihini taşıyan ilk kitabı Erganun’da topladığı şiirlerde, yaşıtlarının çalışmaları gibi “Edebiyat-ı Cedide”nin beğeni çizgisinde görünüyor, ama kuşağının ortak duyarlığına bağlı temaları işlediği halde “daha lirik ve tekniği sağlam” olabiliyordu. Daha sonra “Milli Edebiyat” akımının ilkelerini benimsediyse de bu dönem şiirlerinde belirgin bir özellik kazanamayarak kendini edebiyat tarihi çalışmalarına verdi.

YAPITLARI: Buhurdan (mensur şiirler, 1925), Genç Şairlerimiz ve Eserleri (1936), Genç Romancılarımız ve Eserleri (1938), Yumak (şiirler, 1938), Edebiyatçılarımız ve Türk Edebiyatı (1938).

ŞEHABETTİN SÜLEYMAN (1885-1921)

İstanbul’da doğdu. Yükseköğrenimini Mülkiye Mektebi’nde tamamladı (1908). Öğretmenlik yaptı. İlk yazılarını Servet-i Fünun’da yayımlamış, “Fecr-i Âti” topluluğu dağılınca Rebap (1912) dergisini çıkarmıştı. Bu dergide yeni dil akımına karşı yazılar yayımlayarak, dönemin genç şairlerini (Halit Fahri, Faruk Nafiz, Yusuf Ziya) aruz ölçüsünü kullanmaya “teşvik” etti. Sert eleştirilerin yanı sıra edebiyat tarihi çalışmaları ve oyunları ile de tanındı.

YAPITLARI: Fırtına (oyun ve öyküler, 1910), Çıkmaz Sokak (oyun, 1912), Tenkidât-ı Edebiyye, Namık Kemal (1913), Abdülhak Hâmit, Hayatı ve San’atı (1913), Malûmat-ı Edebiye (Köprülü Fuad’la birlikte, 2 cilt, 1914-1915).

KAYNAKLAR: Halit Fahri Ozansoy, Edebiyatçılar Çevremde (1967); Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Edebi Hâtıralar (1969).

FECR-İ ÂTİ ŞAİRLERİNDEN ÖRNEKLER

FAİK ÂLİ-DİCLE VÂDİSİ’nden

Hüzne medfün şu kimsesiz yerler,

Benim enkâz-ı hâtırâtımdır;

Bu sükût-i medid ü hüznâver

Aks-i savt-i teessürâtımdır.

Bu yerin gizli gizli her bâdı

Bana bir bûy-i âşini getirir;

O zamanlar muhabbetin yâdı

Rûhuma tuhfe-i bekâ getirir.

Dicle’nin mevc-i bi karârından

Duyulan sermedi enin ü figân,

Benim âheng-i kalb-i zârımdır;

Evvelin matla’-i garânım olan

Bu cebeller, bu vâdi-yi handan

Beşiğim, me’menim, mezârımdır.

(Elhan-ı Vatan, 1913)

CELÂL SAHİR-TUHFE-İ TAKDİS

Benim kadınlara ifrât-ı hürmetim vardır.

Bütün bu âleme mensüb olan güzellikler

Benim gözümde kadınsız leyâldir yekser;

Kadın bu zulmeti nûruyla hırpalar, dağıtır.

Şefik bir kadının sine-i nezihinde

Yatarsa bir gececik hangi iztirâb uyumaz?..

Onun gözünden uçan en küçük tebessüm-i raz

Hayâl ü fikri yeşil bir cihân-ı ümmide.

Seyâhat ettirerek müsterih ü müstesnâ

Dakikalar yaşatır; ba’zı kimsesizliğine

Bulur zavalların, bir temâyüliyle devâ.

Kadın bu annedir, âğûş-ı şefkatinde bizi

Dahâ çocukken eder tesiyet rahîmâne;

Ve susturan da odur en birinci nâlemizi

(Beyaz Gölgeler, 1909)

EMİN BÜLENT-SANA

– Soğuk Geceler –

Bu karda son krizantemler artık ölmüştür,

Bütün soğuktan ölür

Şikeste dalların üstünde titreşen kuşlar.

Dışarda her yer kar

Bu kış semasının üstünde ay da buz tutmuş.

Uzakta bir baykuş!

Beyaz mesafeye meş’um ve nâ-gehan uludu...

Ziyâddeleşti buğu

Şu ince çamların üstünde... Ey kadın gelme...

Hayır... Sakın gelme...

Bak akşam oldu, ocak söndü, lamba yok, boş oda;

Dışarda yollarda

Kalan köpekleri rüzgârlar işte donduruyor...

Ve bir saat vuruyor

Uzakta... bak... gece geç... şimdi nısf-ı leyl oluyor:

Bu yolda gelmek zor;

Ayakların yorulur dizlerin üşür, gelme

Bu boş kalan evime...

MEHMET FUAD KÖPRÜLÜ-MESÂ-İ MELÂL’den

Akşam... esvata zıll-ı ibhâmın

Karışır mûsikî-yi şeb-rengi;

Solar eb’âd içinde âlâmın

Matemî erganûn-i âhengi...

Akşam... âvâre kırlar üstünde

Yükselir bir hava-yı ıtr u hayâl;

Suların sath-ı esmerîninde

Duyulur nâ-tüvân sürûd-ı melâl...

Akşam... ezlâl-i mübhem-î şâmın

Dökülürken bütün vüreykaları

Hasta, narin, güzel bir ince kadın

Gezer en pür sükûn hadîkaları

Akşam... esrar içinde müzhereler

Neşr-i hicr ü revâyih eylerken,

Rûha bir hiss-i mevt ü girye çöker

O ağır mâtemî revâyihten...

ALİ CANİP-GAZEL

Yeni bir muğbeçe gelmiş yine meyhânemize

Yeni bir zülf takılmış hele bak şânemize.

Kâfirin başka cihetlerde mi bilmem gönlü;

Kulak asmaz neye bir an bile efsânemize

Hele sabr eyliyelim bir dem o şahin-i fuâd

Tutulur dâmımıza aldanarak dânemize.

Bir mey-i gabgab ile bir meze-i leb verse

Yeni bir neş’e doğar meclis-i mestânemize.

Cânibâ işte bugün de yine bir fer verdin

Bir gazelcik ile divançe-i kâşânemize.

(Geçtiğim Yol, 1912)

M. BEHÇET-KAMER

Rükûd-u şâm-ı elemdarı nâgehan sararak,

Açıldı y’es-i nigâhımda bir gümüş yaprak.

Yayıldı ufka o simin gubâr-ı nevmîdî;

O bir dümanlı kadın, bir beyaz ilâheydi...

Müştekiyim bütün hayâtımdan.

Haydi.

Merhamet et güzel kamer haydi

Umk-ı kalbimde aşk-ı sâfiyle

Açılan deste deste eş’ârı

Ona git, söyle, söyle sevdâmı,

Leb-i leyâle donuk bûseler nisar ederek,

Süründü sanki muhitâta handeden bir etek.

Yüzün sarardı kamer, saçların da püresrâr,

Acıklı, nâmütenâhi yabancı hisler var...

Nasıl da lerze-i rûhunda bir elem titrer?

Sen ey ipekli çocuk, ey zavallı hasta kamer.

(Erganun, 1911 )

TAHSİN NAHİT-KAMERLE

Yine muzlim her yer...

Yine deryâ ve kamer...

Yine elmaslı çiçekler döküyor deryâya

Hasta bir hisle kamer.

İnce bir gaaze-yi esmerle ufuklar mestûr...

Uyuyor!..

İşte yalnız yine ben;

Müteessir, mülhem!..

Ey mübârek kamer, ey mâder-i hissim bana sen

Bir teselli verecekken niye bilmem, bilmem

Onu ihtâr ediyorsun;

Gûyâ

Onu sen

Arıyorsun benim civârımda.

Nûr-ı sâyende bir gece evvel

Kolkola gezdiğim kadın... heyhât!

Pek güzeldi değil mi –söyle kamer...

İpekli saçlarını

Bir beyâz tülle örterek gûyâ

Seni tanzir ederdi... çünki o şeb

İnce bir tül bulutla örtünerek

Sen de deryâyla bir müâşakada

Bulunurdun...

Fakat bu şeb yine sen

Sana âşık olan denizlerle

Sevişirken;

Zavallı ben işte

Müştekiyim bütün hayatımdan

Haydi.

Merhamet et güzel kamer haydi

Umk-i kalbimde aşk-ı sâfiyle

Açılan deste deste eş’ârı

Ona git, söyle, söyle sevdamı.

(Rûh-i Bikayt, 1910)

YENİÇAĞ, YENİ DÜŞÜN AKIMLARI

XIX. yüzyıl sonlarında, Osmanlı İmparatorluğunun yıkılıp parçalanmasını önleme gereksinmesinden doğan düşün ve eylemler, aynı görüş ve öneriler çevresinde birleşme eğilimleri gösteren aydınların çoğalması ile düşün akımı olarak kabul edilmeye başlanmıştı.

“Genç Türk” hareketi içinde gruplaşmalara yol açan ayrı görüşler, ülke dışında çıkabilen dergi ve gazetelerde düşün ve öğretileri yansıtan yazılar yayımlandıkça İslamcılık, batıcılık, ulusçuluk gibi akımlara bağlı olarak gelişti. II. Meşrutiyet’ten sonra ise hareket ülke içine kayarak, yayın organları ve belli merkezlerden yönetilen örgütleriyle ideolojik karakterleri belirmiş düşün akımları olarak göründü. Giderek siyasal partilerin kuruluşuna da yol açan, program ve eylemlerine egemen olan, bu akımlar şöyle sıralanabilir:

1) İslamcılık

2) Ulusçuluk

3) Batıcılık

4) Meslek-i İçtimai

5) Sosyalizm

İslamcılık

“Sırat-ı Müstakim”, “Sebilürreşad”, “Mekfitip”, “Medfiris”, “İslâm”, “Mahfel” gibi yayım organlarında Sait Halim Paşa (prens, sonra sadrazam), M. Şemsettin (Günaltay), Eşref Edip, Mehmet Âkif, Selâhattin Âsım İslamcılık akımının ideolojik yapısını belirleyen yazılarında çağdaş sorunlara İslam öğretisinin verimleri ışığı altında bakarak çözüm yolları aradılar. Ortak amaçları yeni bir devlet kurmak değil, şeriat hükümlerinden koptuğu için gerileyen Osmanlı İmparatorluğunu kurtarma yollarını bulmaktı.

Bu yol ancak, İslam öğretisinin, inanç, ahlak, toplumbilim ve yurt yönetimi alanlarında ortaya koyduğu kuralları çağdaş gereksinmelere uygun biçimlerde yorumlayıp uygulamakla açılabilirdi. Batıdan yalnız teknolojik gelişmeler yönünden yararlanılmalı, özellikle uygarlık modeli sayılan din devlet ayrılığı gibi kurallara, toplumun ahlakı üzerinde derin yaralar açan medeni kanunlara kapılar (ve kafalar) kapalı tutulmalıydı.

Kişi özgürlüğü ve eşitlik ilkeleri İslam öğretisinin temel kurallarından olduğu için, sınıf ayrılıklarına dayanan batı toplumlarında görülen anayasal haklar, parlamentarizm türünden gelişmeler de kopyacılık olarak niteleniyor, ülke çıkarlarına aykırı bulunuyordu.

Sait Halim Paşa, İslâmlaşmak adlı yapıtında şu tanımlamayı yaptı:

İslâmın din ve dünyayı, maddiyat ve maneviyatı kapsayan sosyal bir din olduğu kabul edildikte, İslâmlaşmak demek, İslâmın ittihat, ahlâk, içtimaiyat ve siyaset sistemini daima zaman ve muhitin ihtiyacına en uygun bir surette tefsir ve bunlara uymaktır.

İslamcılık akımına bağlı kalemler, genellikle imparatorluk bünyesindeki Türk olmayan Müslüman halklarla (Araplar ve Arnavutlarla) kaynaşma düşünüsünü ileri sürdüler. Şair Mehmet Âkif, gelişmekte olan ulusçuluk akımını, imparatorluğun dağılmasına yol açacağı gerekçesiyle hem yanlış, hem tehlikeli buldu. Arap ve Arnavut kardeşliğini işleyen manzumelerinin yanı sıra yazılarında Peygamberin “kavmiyyet gayesi güdenler bizden değildir” biçimindeki buyrultusuna dayanarak, İslamlığın ırk, renk, dil, çevre, iklim öğelerinin üzerinde bir birleştirme gücü olduğunu savundu, Âkif de, Sait Halim Paşa gibi siyasal partilerin ayrıcılık yarattığı görüşünü öne sürüyor ve batıdaki anlamları ile kabul edilen partilerin İslamiyet için ciddi bir tehlike olduğunu yazıyordu.

İslamcılık akımı dönemin yeni koşulları içinde kendi düşünsel yapısını da her tür soruya açık karşılıklar getirecek biçimde ortaya koyarken çağdaşlaşmaya çalıştı, Prof. Tarık Z. Tunaya’nın belirttiği gibi, “nas”lardan hareket etmesi, metodu tartışılmaz; değeri ispat edilmiş saydığı fikir ve olaylardan, akıl yolu ile sonuçlar çıkarması ile genel rasyonalizmden ayrılan, İslamın toplumsal ve siyasal ilkeleriyle sınırlı, akla da ancak bu sınırlar içinde serbestlik tanıyan bir tür “İslam rasyonalizmi” aradı.

İslamcılık, “İslamcılık”la birlikte oluşan akımlardan yalnız Osmanlıcılarla köklü zıtlaşmaya girmediler. En önemli çelişkisi batıcılık akımıyla idi.

“Batıcıların, batı uygarlığının alınmaya en değerli gördükleri yanı (hayatın dinin elinden kurtarılarak özgürleştirilmesi) İslamcıların gözünde onun en alınmaya değmez, en kötü yanıydı.” (Prof. Niyazi Berkes)

Ulusçuluk

XIX. yüzyıl sonlarında kimi düşün ve edebiyat adamlarının kafasındaki Türk dili ve Türk tarihi sorunlarının yer aldığını görmüştük. Bu kişiliklerden Ali Suavi, Ahmet Vefik Paşa, Şinasi, Şemsettin Sâmi, Süleyman Paşa, Necip Asım ulusçuluk kavramının bir ülkü durumuna gelmesini hazırlayan temel çalışmalar yaptılar, yol gösterici ürünler verdiler. Özellikle dil alanındaki çalışmalar geçerli oldu, halk tabakalarının da güvencesini kazandı.

“Resmi yazışma” dilinden ayrı bir gazete dilinin oluşması, Türk tarihinin kaynaklarını inceleyen kitapların öğrenim programlarına girmesi, giderek okumuş aratabakada ulusal bilincin uyanmasına yol açtı.

Özellikle dil ve edebiyat alanındaki ulusçuluk akımına katkıda bulunan ürünler okumuş aratabakanın eğilimlerine etkili olarak, yön vermeye başladı. Öte yandan Türk Derneği (1908), Türk Yurdu Cemiyeti (1911), Türk Ocağı (1911), Milli Talim ve Terbiye Cemiyeti ( 1916) gibi kuruluşlarda hareketin eylem gücü kazanmasına çalışıldı.

Tüzüğünde, “Türklerin harsi birliğine ve medeni kemaline” çalışmak amacı ile kurulduğu belirtilen Türk Ocakları, bu kuruluşların en yaygını ve etkilisi oldu. Mütarekeye kadar 28 şube açmayı başardığı gibi, sadece İstanbul Ocağı’nda üye sayısını 2473’e kadar yükseltebildi. Ayrıca Mehmet Emin (Yurdakul), Ziya Gökalp, Halide Edib (Adıvar), Mehmed Fuad (Köprülü), Ahmet Ağaoğlu gibi ulusçular hars ve ilim heyetinde birleştirilerek harekette kuram ve eylem birliği arandı; edebiyat tarihi, edebiyat, Türk tarihi, Türk-İslam güzel sanatları, ekonomi alanlarında sürekli konferanslar düzenlendi; “ocak, bir halk üniversitesi haline” getirilmek istendi (Tunaya).

Kısa sürede yayın organları ve örgütlenme biçimlerinde gelişen ulusçuluk akımı, çağdaş düşün ve edebiyatımızın oluşumuna katkıda bulunan sorunları da gündemine alarak çözüm yolları aradı. İdeolojisini temellendirmeye çalışan ideologlar yetiştirdi. Kendini ortaya koyma süreci içinde asker-sivil aratabakanın ülküsü durumuna gelerek hayata geçti: toplumsal ve siyasal alanda yankıları olan eylem gücü kazandı.

Ulusçuluk akımının düşün adamları arasında Ziya Gökalp, Ahmet Ağaoğlu ve Yusuf Akçura adları seçiliyordu. Genellikle kabul edildiği gibi Gökalp, –Selânik’e yerleştikten sonra– Fransız sosyoloğu Emile Durkheim’de (1858-1917), tanımını yapmak zorunluluğu duyduğu sorunların çözüm olanaklarını bulduğunu sandı. Toplum, toplumculuk, kolektif ruh, birey, toplumsal işbölümü, ekonomi gibi kavramlarda ustasının görüşlerinden hareket ederek Türk toplumunun gereksinme duyduğunu sandığı ülküleri saptamaya çalıştı.

Selânik’te, Merkez Yürütme Kurulu üyesi olduğu İttihat ve Terakki Fırkası adına, “Genç Kalemler” hareketini denetliyor, hem de Yeni Felsefe mecmuasında yeni bir düzen düşünüsünü işleyen makaleler yayımlıyordu. Kısa sürede “Yeni Hayat”, bu yeni düzen düşünüsünün simgesi olarak küçük burjuva çevrelerinin umudu haline gelmişti.

“Yeni Hayat ve Yeni Kıymetler” adlı makalesinde (Genç Kalemler, sayı 8, 1910) siyasal devrimden sonra toplumsal devrimi yapma görevi ile sorumlu olunduğunu belirten Gökalp, toplumsal devrimi şöyle tanımladı:

İçtimai inkılâp ne demektir?

Eski hayatı beğenmeyerek yeni bir hayat yaratmak. Bilirsiniz hayat tabiri, gayet umumi bir mânaya delâlet eder. Bu kelimede iktisadi, ailevi, bedii, felsefi, ahlâki, siyasi bütün hayatlar mündemictir.

Yeni hayat demek, “yeni iktisat, yeni aile, yeni estetik, yeni felsefe, yeni ahlâk, yeni hukuk, yeni siyaset” demektir.

Yeni hayat’ın durağan bir kavram olmadığını, değer sistemini gelişmesi içinde yaratacağını ileri sürdü. Batı uygarlığının çöküp yıkılmaya mahkûm olduğunu, uygarlığın ancak “Yeni hayat”ın gelişmesiyle başlayacak Türk uygarlığı ile geleceğini yazarak sosyalizmin “hayali ürem-ütopya” olduğunu ifade etti.

“Alman filozofu Nietzche’nin tahayyül ettiği fevkal beşerler (üstün insanlar) Türklerdir.”

Yazıyı sonuca bağlayan bu tümce, ulusçuluk akımının önde gelen ideoloğunun ırkçı ve Turancı görüşlere kaymasına etken olmuştur. Gökalp uzun süre üstün ırk kavramını içtenlikle benimseyerek manzumelerinde, yazılarında Turan ülküsüne bağlamaya çalıştı.

Vatan ne Türkiye’dir Türklere ne Türkistan,

Vatan büyük ve müebbed bir ülkedir: Turan.

Ne ki, ulusçuluğu hayal planına sürükleyen bu ülkü, I. Dünya Savaşı yenilgisinden sonra gene Gökalp’in kalemiyle kesinlikle redde uğrayarak, hareket temelindeki ideolojik sapmadan kurtulma olanağına kavuştu. 1918-1924 evresindeki yazılarında, ırkçı ve Turancı görüşleri tartışarak kesinlikle reddetti. “Atlarda şecere aramak lâzımdır. Çünkü meziyetleri içgüdüye dayanan ve ırsi olan hayvanlarda ırkın büyük ehemmiyeti vardır. İnsanlarda ise ırkın içtimai hasletlere hiç bir tesiri olmadığı için, şecere aramak doğru değildir.” (Türkçülüğün Esasları, sf. 21)

Gökalp, ulusçuluk akımının felsefe, tarih, toplumbilim alanlarındaki gelişme yollarını göstererek, yirminci yüzyılın “milliyet” yüzyılı olduğuna özellikle dikkati çekti. Değişen toplum koşulları içinde Türk kültürünün, milli kültürle Avrupa uygarlığının birleşmesinden meydana geleceğini ileri sürdü.

Ahmet Ağaoğlu (1869-1939) ise, uygarlığı hayat biçimi olarak tanımlıyor, bu tanımın içine bütün yaşayış, düşünüş ve duyuş biçimlerinin girdiğini yazıyordu. Ağaoğlu’na göre dünya üç uygarlığa bölünmüştü. Budda-Brahma, İslam ve Avrupa. Bu uygarlıkların her birinin kendine göre ortak yaşayış ve düşünüş biçimleri vardı. XX. yüzyılda Avrupa uygarlığı ötekileri –yalnız siyasal ve ekonomik alanda değil– uygarlığın bütün alanlarında yenmişti. Yenilen eski uygarlığa bağlı ülkelerden kimileri –tutuculuğun ölüm demek olduğunu görerek– Avrupa uygarlığını kabul etmekle varlıklarını sürdürmeye çalışıyorlar, kimileriyse, Avrupa’nın bilim ve yöntem üstünlüğünden yararlanıp, öteki yönlerini süzgeçten geçirmek istiyorlardı. Uygarlığın parçalanmaz bir bütün olduğunu söyleyen Ağaoğlu, şöyle yazdı.

Yeniş gücü onun bütünündedir. Filan veya filan kısmında değildir. Onun başka uygarlıkları yenişi bütün unsurlariyle, eksiklikleri ve erdemleriyledir. Bir uygarlıktan parçalar almak hiç bir sonuç vermez ve vermeyecektir. Avrupa endüstrisini öğüp, industrialisme’den, sosyalizmden kaçmak kabil olmadığı gibi düşünce ve yazma hürriyetini alıp, filan şeyden bahsolunmasını istememek de kabil değildir. Yüzyıldan beri çabalayıp bir sonuca ulaşamayışımızın sebebi hep bu “idare-i maslahatçılık”, medeniyeti parça halinde almak isteyiştir. (Üç Medeniyet, 1920)

Ulusçuların en önemli çelişkileri İslamcı akımın temsil ettiği ülkülerleydi. İslamcı kuralların ümmet toplumunun koşullarında geçerli olma gücü taşırken, Türkler ulus olma aşamasına ulaşınca, eski gücünü yitirdiğini yazdılar. Çünkü daha önceki toplum koşullarında en yüksek değer olan din işlevini koruyamaz duruma gelmiş, öteki ulus toplumlarında olduğu gibi, Türkler arasında da, dinsel ülküler yeni gereksinmeler karşısında yetersiz kalmışlardı.

Ulusçular, Kurtuluş Savaşı’na yandaş oldular. Akımın kuram ve eylem adamlarından çoğu (Gökalp, Akçura, Ağaoğlu, Mehmet Emin), Mustafa Kemal Paşa’nın görüş ve eylemleriyle çelişkiye düşmeyerek Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne katıldı.

Meslek-i İçtimai (Science Sociale)

II. Abdülhamid’in baskı döneminde, ülke dışına kaçan Prens Sabahattin (1877-1948) Meşrutiyet ülküsüne bağlı görüşlerini ortaya koyarken, liberalizmin serbest girişim ilkelerinden esinlenen yöntem önerileri getirmişti. Paris’te çıkardığı Terakki (1906-1908) gazetesinde yayımladığı makalelerde amacını iki temel kurala bağlayarak tanımlamaya çalıştı:

1) Teşebbüsü şahsi (bireysel girişim)

2) Adem-i merkeziyyet (merkezden yönetilmezlik)

1) Bireysel girişimlerin toplumsal yarar haline gelebilmesi için, İngiltere’de olduğu gibi, liberal hukuk anlayışının bireylere tanıdığı özel girişim haklarının güvence altına alınmasını öngören Prens Sabahattin, devletin müdahaleci zihniyetten uzaklaştırılmasını istiyordu. Çünkü, kişisel yeteneklerini hiçe indiren bürokratik devlet, tüketici bireyden oluşan bir toplum yaratmıştı. Bu içine kapanık, durağan toplumun değişmesini sağlamak için, siyasal reformlardan önce ekonomik reformlar belirlenmeli, “iş ve üretim” ilkelerine bağlı öğrenim programları düzenlenerek, küçük yaştan çalışma hevesiyle dolu yeni bir kuşak yetiştirilmeliydi.

Toplumsal zenginliğin bireylerin zenginliğiyle ölçüleceğine inanıyordu Prens Sabahattin. Bunun da elde edilmesi teklerden çoğula doğru mümkün olabilecekti.

2) Merkezden yönetim ise, monarşiye karşı yönetim biçimlerinde de (meşrutiyet, hatta cumhuriyet) büyük sakıncaları olan, halkın girişim gücünü kullanmasına olanak tanımayan bir engeldi. Merkez, her sorumluluğu elinde tuttuğu için tekelci, tekelci olduğu için de conformist’ti.

Bu nedenle, illerin yönetim biçimlerine ilişkin Anayasa maddesinde yer alan (mad. 108) “yetkilerin genişletilmesi, görevlerin ayrılması” hükmüne dayanarak yönetimin il genel meclislerinin mutlak yetki ve sorumluluğuna bırakılmasını istiyordu.

İttihatçı yazarlar, Prens Sabahattin’in bu görüşlerini imparatorluk bünyesindeki Türk olmayan halkların kendi çıkarlarına uygun bularak bir çeşit özerklik olarak kabul edecekleri düşünüsü ile tepkiyle karşıladılar. Meşrutiyet’ten önce de, Genç Türk hareketi içinde başgösteren görüş ayrılıkları sert ithamlarla suyun yüzüne çıktı. O evrede, hür ve demokrat bir devletin himayesi sağlanmadan devrim hareketine geçmemeliyiz tezini savunan Prens, bu kez Osmanlı birliğini bozmakla suçlandı.1

Meslek-i İçtimai’nin siyasal kadrosu Meşrutiyet’ten sonra Osmanlı Ahrar Fırkası’nı kurarak (14 Eylül 1908) programında Prens Sabahattin’in düşüncelerine geniş ölçüde yer verdi. Osmanlı ve Serbesti gazeteleriyle etkinlik kazanmaya çalıştı.

Satvet Lütfi, Dr. Nihat Reşat, Namık Zeki, Ahmet Bedevi edebiyata yansımayan bu akımın başlıca kişilikleri arasında sayılabilir.

Batıcılık

Düşün tarihimize batıcılık olarak geçen akımın kökleri, Tanzimat dönemine kadar uzanır. Tanzimatçı devlet adamları, aydınlar, yazarlar batı ülkelerinde tekniğin yarattığı yeni uygarlığı hayranlıkla izlemişler, eğitim kurumları, kültür ve sanat hareketleri birey ve devlet ilişkilerinin ulaştığı düzey karşısında coşkuya kapılmışlardı. Namık Kemal, batı uygarlığının kendisinde yarattığı izlenimleri yansıtırken, imparatorluğun kurtuluşu için çıkar yolun batının deneylerinden yararlanmak olduğunu yazdı. Ziya Paşa’nın hayranlığı ise,

Diyar-ı küfr-ü gezdim beldeler kâşaneler gördüm

Dolaştım mülk-ü islâmı, bütün virâneler gördüm.

biçiminde bir karşılaştırmayla dizelere yansımıştı.

XIX. yüzyılın sonlarına değin batı uygarlığı ile batı kapitalizmi arasındaki birleşme noktaları üzerinde gerçeğe yakın çözümlere varılamadı. Okumuşlar, kapitalizmin son aşaması olan sömürgeci batı ile, uygarlığına hayran oldukları batıyı ya inkâr, ya kabul durumunda kaldılar.

Sorun XIX. yüzyıl sonlarına doğru bir yüzünü karanlıktan kurtarır gibi oldu: Osmanlı aydını teknolojinin bilincine varmıştı. Ünlü kişiliklerin kalemlerinden şiire bile giren özlemlerle batı, kendi gerçeğini aşan, soyut “idealize edilmiş” bir kavram olarak görülmeye başladı. Tevfik Fikret, Promete adlı şiirinde şöyle sesleniyordu:

Kalbinde her dakika şu ulvî tahassürün

Minkaar-ı âteşini duy, daima düşün

Onlar niçin semâda, neden ben çukurdayım

Gülsün neden cihan bana, ben yalnız ağlayım?

II. Meşrutiyet’ten sonra bir akım görünüşü olan batıcılık, Dr. Abdullah Cevdet (1869-1932) ve Celâl Nuri’nin (1877-1938) çabaları ile etkinlik kazanmaya, duygusal plandan akıl planına geçmeye başladı.

Dr. Abdullah Cevdet, II. Abdülhamid döneminde ülke dışına kaçan Meşrutiyetçilerden biriydi. Tıbbiyeyi bitirdiği evrede sürgün edilmiş, zorbalık rejiminin sıkıntılarına uğramıştı. Ne var ki, yaşam boyunca bu sıkıntıları ilk mücadele evresinde gösterdiği dirençle karşılayamadı. Ülke dışındayken, Abdülhamid’e boyun eğerek, Viyana elçiliğinde verilen hekimlik görevini kabul etti. Mısır ve Avrupa’da bulunduğu yıllarda Osmanlı (1897) ve “İçtihat” dergilerini çıkardı. Uzun süre yayımını sürdüren “İçtihat” dergisi, (1904-1932), Meşrutiyet döneminde batıcılık akımının başlıca organı durumuna geldi.

Batıcılar da –ulusçular gibi– siyasal ve yüzeysel bir hareket olarak gördükleri Meşrutiyet’in toplumsal bir devrimle tamamlanacağı görüşündeydiler. Toplumsal devrim anlayışlarını belirtmeye çalıştıkları programda, 1) Batının özellikle tekniğinden yararlanılmasını, 2) Hukuk alanında köklü değişiklikler getirecek reformlara gereksinme duyulduğunu, 3) Mecelle gibi İslam hukukuna dayanan yasaların değiştirilmesini, yeni bir “Hanedan-ı Saltanat” yasası çıkarılmasını önerdiler.

Ulusçuluk, İslamcılık, Meslek-i İçtimai akımlarının görüş ve önerilerinden toplumsal yapıya uygunluğu oranında yararlanılması gerektiğini öne sürerek “telifçiliğe” düşen batıcılar, toplumsal koşulların temelden değişmesine yol açacak herhangi bir girişimde bulunamadılar. Önerileri, hep üstyapı sorunları çerçevesinde kaldı.

Sosyalizm

Sosyalist öğreti doğrultusunda düşün ve eylemlerin toplumsal güç olarak gözükmesi de II. Meşrutiyet’in ilanından sonradır. 1908-1913 yılları arasında imparatorluğun düşün merkezleri sayılan İstanbul ve Selânik’te haftada bir ya da iki kez çıkabilen gazete ve dergiler yayımlanmaya başladı: “Bahçe” (1908), “İştirak” (1910), “İnsaniyet” (1910), “Sosyatlist” (1910), “Medeniyet” (1910). Bu gazetelerde “Sosyalizm ve Köylüler”, “Sosyalizm Tarihinden Bir Yaprak”, “Sosyalizm Menbaı”, “Sosyalizmin Terakkiyatı ve İstikbali” gibi çeviri ve uyarlama yazılarında öğretinin ilkeleri araştırılıyor, haber ve yorum biçimlerinde işçi eylemlerine yer veriliyordu.

Öte yandan İstanbul, Zonguldak, Selânik, Balya gibi emekçilerin toplu olarak bulunduğu kentlerde, çoğun, yabancı işverenlere karşı geniş ölçüde grevler başlamıştı. İşçi sınıfının ekonomik mücadele silahını kullanarak birlikte hareket etme bilinci karşısında hükümet ve sermaye çevreleri Meşrutiyet’in temel amaçlarından sayılan “Hürriyet, Müsavat, Adalet” ilkelerine yan çizerek kısıtlama yolları aradılar. Kısa sürede çıkarılan Tadil-i Eşgal Kanunu (işbırakımı yasası) ile grev hakkının kapsamı daraltılarak uygulama olanaklarına engeller konuldu. İktidar yanlısı kalemler, grevlerin ülke ekonomisinde yaratacağı etkilerle, yabancı sermayeye bağlı endüstri kuruluşlarının zarara gireceğinden, “şirketlerin hisse senetleri”nin düşeceğinden yakındılar (İkdam, 16 Eylül 1908). Daha sonra işbırakımı yasasının yasaklayıcı hükümlerine karşın süregelen grevler polis ve asker müdahalesiyle kırılmaya çalışıldı. Ne var ki, çeşitli işkollarındaki örgütlenmelerin hızı kesilmiyor, aksine merkez kentlerin dışına da taşıyordu.

Osmanlı Sosyalist Fırkası, bu koşullar altında kuruldu (Eylül 1910). 1913 yılına kadar yayın ve örgütlenme alanlarında çalışmalarını sürdürdü. Partinin düşün tarihimizin ilginç belgelerinden biri sayılması gereken programında, “Demiryolları, bankalar, madenler ve sigorta şirketlerinin millileştirilmesi” (mad. 6) öngörülüyor, “İdam cezasının kaldırılması” (mad. 6) gibi Cumhuriyet döneminde de tartışması süren kanunlarda çağdaş uygarlık düzeyinde istekler ileri sürülüyordu.

Osmanlı Sosyalist Fırkası’nın Paris şubesini kuran Dr. Refik Nevzat ise yayımladığı kitapçıkta İttihat ve Terakki Partisi’nin çıkardığı “cemiyetler”, “basın”, “toplanma” yasalarını ağır bir dille eleştirerek bu tür girişimlerin iktidarı kaybetmek korkusundan doğduğunu belirtti. “Osmanlı devrimi için birer leke” olarak tanımladı. Refik Nevzat’a göre, Meşrutiyet, yalnız burjuvazi ile küçük burjuvaziye özgürlük getirmiş, onların “sermaye simgesi” olmuştu. İşçi sınıfına en doğal haklar (çalışma ve iş özgürlüğü) tanımadığı için emekçiler, “kapitalistlerin” kullandığı canlı makineler halindeydiler. Kapitalistin mutlak egemenliği altında tutulan işçileri “hiçbir vakit hür, serbest bir fert, bir vatan evladı” sayma olanağı yoktu.

“Nisbi değil, mutlak özgürlük...” isteyen Dr. Refik Nevzat, iktidarın ekonomi politikasını ulusal çıkarlara aykırı bularak şiddetle yeriyordu:

Boğazımıza kadar borç içinde boğuluyoruz. Hâlâ da borç etmekten çekinmiyoruz. Ya bilerek tekrar borç altına giriyoruz; yahut, edilen borçları unutarak yeniden borç altına girmekten utanmıyoruz.

Bütçemizin gelirleri ile gideri arasındaki büyük fark akılları şaşırtacak derecededir. Bir milletin bütçesi mutluluğunun ekonomik ölçütüdür. Hükümet bütçe açığını doldurmak için istikraza başvuruyor. Başarı elde edince bu istikrazın ödenmesi için vergileri artırmak gerekecek. Kanun yoksa yapılacak, köylünün çifti çubuğu sabanı satılacak. Bu yüzden de işçinin fakirliği köylünün yoksulluğu artacaktır. (A. Cerrahoğlu-Kerim Sadi, Türkiye’de Sosyalizm, 3. Kitap, sf. 51.)

Bu evrede örgütlere bağlı olmayan aydınların da sosyalist öğretinin temel bilgilerini yansıtma amacına ilişkin kitaplar yayımladıkları görüldü. Cumhuriyetin ilk yıllarında Lenin’in eserlerini (Devlet ve İhtilâl; İşçi Sınıfı İhtilâli) çeviren Haydar Rıfat, Paris Üniversitesi profesörlerinden Charles Seignabas’dan (1854-1942) yararlanarak hazırladığı Beynelmilel İhtilâl Fırkaları (1910) adlı kitabında sosyalist ve komünist öğreti ve örgütlere bağlı düşün adamlarından Owen, Thompson, Saint-Simon, Fourire, Babeuf, Marx, Proudhon, Bakunin’in görüşlerini derleyerek geniş bir özetini verdi. Ayrıca George Tournére’in Sosyalizm (1910) adlı kitabını yayımladı.

Öte yandan özellikle Selânik’te çıkan “Bahçe” dergisinde Rasim Haşmet (1888-1919), “İştirak”ta A. Rıfkı ve Muallim Cudi vb. şairler, toplumcu gerçekçi anlayış diyebileceğimiz doğrultuda –günün dil ve beğeni çizgisini aşamayan– “manzume” örnekleri de verdiler.

Sosyalist öğretiye bağlı hareketler, Sadrazam Mahmut Şevket Paşa’nın öldürülmesi (12 Haziran 1913) olayından sonra ilan edilen sıkıyönetim evresinde kesinlikle susturuldu. Sendikalar ve işçi kulüpleri kapatıldı; gazetelerin yayım olanağı kalmadı. 1908-1913 yıllarındaki gelişmelerde adları sosyalist olarak bellenen kimi kişiler sürgüne gönderildi. 1918’den sonra Marksist kuramcıların “Kurtuluş” (1919-1920) ve “Aydınlık” (l921-l925) dergilerinde bilimsel sosyalist öğretinin kuramlarına ilişkin yazılarının yanı sıra Türkiye sorunları işlendi. Bu evrede kurulan Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası’nın (22 Eylül 1919) organı durumunda olan “Aydınlık”ta, Dr. Şefik Hüsnü, “Türkiye’de İçtimai Sınıflar” (sayı 1), “Türkiye’de İnkılabın Lüzumu” (sayı 4), “Türkiye’de İnkılabın Şekli” (sayı 5) gibi makalelerinde, Tanzimattan sonra Türkiye’de büyük kentlerde biri zadegândan, öteki asker ve sivil bürokrasinin ileri gelenlerinden oluşan iki burjuvazinin geliştiğini, köylerde ve kasabalarda küçük burjuvaziye “tekabül eden” bir sınıfın doğduğunu yazıyordu. Batı ülkelerindeki gibi sınıflararası ilişkilerin ezilenler yararına değişmesi için işçi sınıfının örgütlenmesi gerektiği düşünüsünü savunan yazara göre Birinci Dünya Savaşı dolayısıyla şiddetlenen tarihsel ve ekonomik zorunluluklar, dünyayı eski kuralları altüst edercesine bir devrime sürükleyecek ve Türkiye de bu cereyanın dışında kalmayacaktır.

Kurtuluş Savaşı’na yandaş olan Aydınlıkçılar, İzmir’in geri alınmasını coşkuyla karşıladılar. Dr. Şefik Hüsnü, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı’na çektiği telgrafta, “İstanbul’un şuurlu işçileri”nin “Türk işçi ve köylü ordularının bütün cihan proletaryasının müzaheretiyle, cihan emperyalizmine karşı kazandıkları zaferi kalplerinden” alkışladığını, “yakın bir âtide işçi ve çiftçilerimizi hakiki kurtuluşa mazhar edecek yegâne çare olan müşterek istihsale ve mülkiyete müstenit içtimai inkılabın husul bulacağını kuvvetle umut ettiğini yazdı.2

1 Kuran, A.B. İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler, sf. 152, İst. (1945).

2 Aydınlık, sayı 11 (10 Aralık 1922) ve T. Z. Tunaya, Türkiye’de Siyasi Partiler, sf. 439 (1952).

ÖTEKİ EDEBİYAT HAREKETLERİ VE MEŞRUTİYET DÖNEMİNDE “MİLLİ EDEBİYAT” AKIMI

Gündeme Zorla Giren Kavga: Türkçemiz

“XIX. Yüzyılın Yeni Çağda Bıraktığı Değerler” bölümünde, Türkçe’nin gelişme uğraklarını araştırırken, Şinasi, Ali Suavi, Ahmet Vefik Paşa, Şemsettin Sami gibi adlar üzerinde durarak, ulus olma aşamasına ulaşma savaşındaki katkılarını belirtmeye çalışmıştık. Önceki yüzyılın bilinçli dil hareketlerinden biri de 1897’de Mehmet Emin’den (Yurdakul) gelmiştir. “Cenge Giderken” adlı şiirinde, “Ben bir Türküm...” diye adını söyleme bilincine sahip olan şair, daha sonra yayımladığı Türkçe Şiirler’le (1899) Osmanlı mutlu azınlığının beğeni egemenliğinin başkentinde yeni bir ışık gücü yarattı.

Halka kendi sesi gibi gelen bu şiirler, yeni dalgalanmalara öncülük ederek, yeni çabaların cesaret nedeni oldu. Tevfik Nevzat (1868-1906), Mehmet Necib (Türkçü, 1871-1950), İzmir’de çıkan “Hizmet” (1897) ve “Ahenk” (1898) gazetelerinde yayımladıkları yazılarda, Türkçe’nin kendini bulması yolunda etkisi olan öneriler getirdiler. Özellikle Mehmet Necib, “Hizmet”teki “Türkçe Dilimiz” adlı yazı dizisinde konuşma dilinden kaynaklanan bir yazı dili önererek, Arapça, Farsça sözlük ve tamlamaların atılması gereğini savundu. Aynı yıllar Selânik’te çıkan “Mütalâa” (1896), “Asır” (1897), “Çocuklara Rehber” (1897), “Çocuk Bahçesi” (1904) adlı dergi ve gazeteler de Türkçe’nin örnek dil olması yolunda yayın yaptılar, Meşrutiyet’in ilk yıllarında, Yusuf Akçura’nın öncülüğünde, Ahmet Mithat Efendi, Rıza Tevfik, Necip Asım vb. tarafından kurulan Türk Derneği, kendi adıyla çıkardığı dergide (7 sayı, 1909-1910) dönemin ulusçularını birleştirmeye çalıştı.

Türkçe’nin sadeleşmesi savaşında hazırlık evresi görünümündeki bu hareketlerden sonra, Ziya Gökalp, Ömer Seyfettin, Ali Canip (Yöntem) yönetimindeki “Genç Kalemler” (11 Nisan 1911) dergisi3 sorunu bir cephe hareketi durumuna getirmeyi başardı. Derginin yeni dizi ilk sayısında Ömer Seyfettin’in “Yeni Lisan” adlı imzasız başyazısı düşün ve edebiyat çevrelerinde geniş bir etki yarattı:

Eski lisan hastadır. Hastalıkları, içindeki lüzumsuz yabancı kelimelerdir. Evet, şimdiki lisanımızda arapça ve farsça kaidelerle yapılan cemler, terkib-i izafi, terkib-i tavsifi, vasf-ı terkibi yaşadıkça saf ve milli addolunamaz. Bu lisanı kimse anlamaz. Ekseriyet bigâne kalır. Kitaplar satılmaz. Vatanda mütalâa ve tetebbü husule getiremez.

Hareket zamanı gelmiş, hattâ geçmiştir. Maziye, düne, zevke, itiyada inanarak maddi düşünmekten vazgeçmeliyiz. Düşünmeli, gene düşünmeli, tekrar düşünmeli ve kati kararımızı vermeliyiz. Lisanımızı böyle dağınık, meçhul, istidatsız bırakan nedir? Bize vâsi bir lisan lâzım lâkin muntazam ve mazbut olmak şartiyle...

Dünyanın en mükemmel, en basit, en sade ve tabii sarfı olduğu bütün lisan âlimlerince iddia ve beyan olunan Türkçe sarfımızı tanımalı, onun üzerine ifsat edici bir leke gibi düşen yabancı kaideleri atmalıyız.

“Genç Kalemler”in ikinci sayısında Ziya Gökalp ile Ali Canip’in birlikte yazdıkları başyazıda dil bilinci şu satırlarla ortaya kondu:

Yeni lisan Türkler için sade bir edebiyat meselesi değildir. O her şeyden evvel bir lisan, bir hayat meselesidir. Şüphesiz ki kılıç bir ihtilâl yapar. O ihtilâlin arkasından bir inkılap doğuran ancak kalemdir.

Kâzım Nami (Duru), Aka Gündüz, Fazıl Ahmet (Aykaç), Celâl Sahir (Erozan), Rasim Haşmet, Hamdullah Suphi (Tanrıöver), Mehmet Necip (Türkçü), Hakkı Süha (Gezgin) gibi yazarları, şairleri, sayfalarında birleştiren “Genç Kalemler”de “yeni lisan”cılar şu temel kuralları ortaya koyarak uygulanmasını istediler:

1) Kullanılmasına çok alışılmış sözcükler dışında Arapça ve Farsça kurallara dayanılarak yapılan tamlamaların atılması,

2) Türkçe cemi edatından başka yabancı edatların kesinlikle kullanılmaması,

3) Ama, şey, lakin, hemen, henüz gibi dilimize yerleşmiş olanların dışında Arapça ve Farsça edatlara yer verilmemesi,

4) Yazı diliyle konuşma dilinin birleştirilmesi.

“Genç Kalemler” hareketiyle Türkçe gündeme zorla girmiş, başkent İstanbul’un mutlu azınlığının beğenilerine ters düşerek tepkiler uyandırmıştı. En sert eleştiriler “Servet-i Fünun” ve “Rübap” (1912) dergilerinin çevresinde toplanan şair ve yazarlardan geliyordu. Ulusal edebiyat düşünüşüne ve şiirde hece ölçüsünün kullanılmasına karşı olan M. Fuad (Köprülü), “Servet-i Fünun”da yayımladığı yazılarda, “Edebiyat-ı Cedide”nin yenilik anlayışı dışında bir evrim olamayacağını öne sürerek “Genç Kalemler”in önerilerini şöyle eleştirdi:

Nesirde Cenab Şehabettin, Halit Ziya’nın emsalsiz bir sanat füsunu ile sarfettikleri terkipler, ekseriya ifadenin ahengine o kadar yardım ediyor ki, sanatın bu derece ihtişamı önünde hayran kalmamak mümkün olmuyor. Selânik gençleri sanata, güzelliğe biraz daha hürmetkâr olsalar, terkiplerin kaldırılması gibi gayri makul bir teşebbüsle lisana iddiayı temellük etmek rüyasiyle sermest bulunmasalar, Mütercim Asım’ın, Şinasi’nin, Fikret’in altı yüz senelik lisanına pek gülünç (yeni) sıfatını ilâvesinden fariğ olurlardı. (Servet-i Fünun, sayı 1082, 16 Şubat 1327).

Yakup Kadri gibi, sonraki yıllarda dilimizin gelişmesine katkısı olan öykülere, romanlara imzasını atan bir yazarın bile, ilkgençlik yıllarının bilincini koşulladığı yargılardan kurtulamayarak, “Rübab” dergisinde, “Bir toplumsal tehlike önündeyiz, dilimizin özellikleri gidiyor, yani ruhumuzun özelliklerini kaybediyoruz,” diye yakınarak şöyle yazdığı görüldü:

Efendiler, gülmeyiniz. Göreceksiniz ki birgün bu halk yeniliği kabul edecektir. Zira halk denen kuvve-i meçhule her zaman her yerde hamakatin âşığı, hamakatin müdafii, hamakat denilen çirkin ve canavar başlı nevzadın süt anasıdır.

... Lisanımızın tebeddülü için lâzım değil mi ki, biz değişelim. Senelerin asırların bizde hâsıl ettiği tahassüs tarzı ve tefekkür değişsin. Biz Osmanlıyız ve bu Osmanlı lisanıdır... (Rübab, sayı: 14, 19 Nisan 1912, anan H. Âli Yücel, Edebiyat Tarihimizden, 1957).

“Rübab” dergisinin başyazarı olan Şehabettin Süleyman ise, Cadı (1912) ve Gulyabani (1912) romanlarının çıkışı vesilesiyle, Hüseyin Rahmi’yi karşısına alarak –Edebiyat-ı Cedide beğenisini aşamayan– eleştirilerle, “avam işi” sanatın çıkmaz yol olduğunu, sanatın toplumsal fayda gibi yükümlerle bağlanmaması gerektiğini yazıyor, “sanat sükfit ediyor” biçiminde öznel yargılarla genç edebiyatçıları, yeni hareketten uzak tutmaya çalışıyordu.

Nedir ki bu Osmanlılık ve dil tutuculuğu karşısında Türkçe’yi savunanlar haklı savaşlarında gün geçtikçe eylemlerini güçlendirdiler. Birkaç yıl içinde “Genç Kalemler”deki atılım, yeni toplanmalara yol açtı; “Zekâ” (1911), “Türk Derneği” (1911), “Türk Yurdu” (1912), “Halka Doğru” (1913), “Türk Sözü” (1914) dergilerinin yaygınlığı ile hareket okumuş aratabaka tarafından benimsenmeye başlandı.

“Türk Yurdu”, Ömer Seyfettin, Halide Edib, Yakup Kadri, Yusuf Ziya gibi gençlerin; Yusuf Akçura, Ziya Gökalp, Ahmet Ağaoğlu gibi kuramcıların yanı sıra birkaç yıl önce “Milli Edebiyat” akımına karşı çıkanlardan da destek gördü.

Bunlardan Mehmet Fuad (Köprülü), Turan’daki (1914) makalelerinde artık, “Edebiyat-ı Cedide”nin millete muhtaç olduğu milli ruhu veremediğini yazıyor, Mehmet Emin’in (Yurdakul) hece ölçüsüyle Anadolu’nun yaralarını terennüm etmedeki başarısının batı bilim çevrelerince de kabul edildiğini belirtiyordu. Köprülü’ye göre dili sadeleştiren, yabancı kuralların egemenliğinden kurtararak bağımsız bir dil haline getiren “milli cereyan” doğal olarak yabancı etkilerden arınmış yeni değerler yaratıyordu. “Milli cereyanın üç dört senelik hayatı bile” aruzun üstatlarının susmasına, Fikret - Halit Ziya neslinin süslü yapmacıklı dilinin bırakılmasına yetmişti (s. 15).

Oysa Köprülüzade’nin (altını çizdiğimiz) yargılarının gerçeğe uyduğu söylenemezdi. Edebiyatın bir kesiminde, “Edebiyat-ı Cedide”nin şiir beğenisi çerçevesinde kalan kimi eski ve yeni şairler ne susmuş, ne de o süslü yapmacıklı dil örgüsünden uzaklaşmışlardı. Örneğin Ahmet Haşim’in Rübab dergisinde (1914) çıkan “Tulû-u Kamer” adlı şiiri şöyle başlıyordu:

Dağıldı cevf-i havâliye bir garip âvâz

Gürültüler, asabî sayhalarla cûşa-cûş,

Bütün tuyûr-u hafâ gülden ettiler pervaz.

Cenab Şehabettin’in, Servet-i Fünun’da, Donanma dergisinde, İçtihat’ta yayımladığı şiirlerinde önceki yapıtlarının özellikleri hiç değişmemişti:

Kaynıyor ellerinde zahm-ı zünûb,

Doludur hûn-i vürm ile kalbim...

Ey nigehbân-ı ızdırâb-ı kulûb,

Ben bu alçak zeminde muzdaribim.

(Münâcât, 1913)

Bu örnekler, 1911-15 yıllarında “Milli Edebiyat” akımının kendi içinde bütünleşme olanaklarını aramasına karşılık, eski edebiyat beğenisinin de sürdüğünü gösterir.

Savaş Yıllarında

Önce de değindiğimiz gibi, dönemin iktidar partisi (İttihat ve Terakki), işçi sınıfının grev ve örgütlenme haklarını kuşa çeviren yasalar çıkarırken, kendisine iktidar yolunu açan okumuş aratabakanın muhalefet eden kesimini de susturuyordu. “Serbesti” gazetesinin yazarı Ahmet Samim öldürülmüş, “Sosyalist” (1910), “İştirak” (1910), “İnsaniyet” (1910), “Vazife” (1911) dergi ve gazeteleri kapatılmıştı. Baha Tevfik çıkardığı güldürü dergisi (Eşek, 1913) iki kez kapatıldığı için “El Mâlum”, “Yine O” adlarıyla yayımlama olanağı aramıştı. Mahmut Şevket Paşa’nın öldürülmesiyle ilgisi olmayan yazarlar, düşün adamları (Mustafa Suphi, Refik Halit, Osman Cemal vb.) Sinop’a sürülmüşlerdi.

İttihat ve Terakki yönetimi, amaçlarına aykırı gördüğü girişimlere zorbalık yöntemleri uygularken, uygun bulduğu düşün ve sanat hareketlerini ya destekliyor, ya doğrudan denetimi altına alıyordu. I. Dünya Savaşı yıllarında, Harbiye Nazırı Enver Paşa, bu anlayışla devlet kesesini açarak savaş çığırtkanlığı yaptıracağı şairlerin “avı”na çıktı. Eski yeni şairler 1915-1917 arasında, Harbiye Nezareti’nden kitaplarının basılacağı yolunda çağrılar aldılar.

Cenab Şehabettin, Rıza Tevfik’e gönderdiği mektupta, “Nazır Paşanın selâmiyle birlikte Hamasî destanlar vadisinde yazılacak eserlere gayet vâsi, amma gayet vâsi ücretler…” verileceğini muştulamıştı.4

Dönemin yeniyetme şairlerinden Yusuf Ziya Ortaç ise, yıllar sonra anılarında, devletin –dolayısıyla Alman emperyalizminin– güdümüne giren bir edebiyat kuşağının öyküsünü anlattığının farkında bile olmadan şunları yazdı:

Şimdi masanın üstünde yılların sararttığı bir Akından Akına var; kâğıdına, mürekkebine, kartonuna imrenerek şiirlerine iğrenerek bakıyorum. Kitap on bin tane basılacaktı... Kitap basıldıktan sonra Harbiye Nezareti’nden aldığım mektupta, kahraman askerlerimiz için yazdığım şiirlere Başkumandanlık adına teşekkür ediliyor ve kitabımın cephelere dağıtılmak üzere satın alınacağı bildiriliyordu. Birinci Dünya Savaşı’nın ilk harp zengini bendim galiba. Cebimde, Harbiye Nezareti’nin çifte saatli kapısından çıkarken iki yüz yirmi lira vardı. İki yüz yirmi liraya dört odalı bir ev alınırdı o zaman.5

Nedir ki, Ömer Seyfettin gibi, edebiyatımızın yol açıcı mücadelesinden yenilmeden çıkan bir öykü yazarının bile uzak duramadığı bu güdümlü savaş edebiyatının zayıf ve sahte örneklerine bakarak, “Milli Edebiyat” akımının özü yanlış düşünülmemelidir. I. Dünya Savaşı’na şiirleriyle, öyküsüyle katılan bu akım geliştikçe, kuramda ve uygulamada halkçı ve toplumcu öze dayanan anlayışları bir yönteme bağladığı için, Meşrutiyet döneminin ileri edebiyat anlayışıdır. Dönemin son evresi sayılan mütareke yıllarında meydana çıkmasına yardımcı olduğu kuşağın çağdaş edebiyat sorunlarına yaklaşmaya çalışması ve büyük ölçüde Kurtuluş Savaşı’na yandaş olması da bu yargıyı güçlendiren gerekçeler arasındadır.

3 29 Mart 1327-1911, Ali Canip Yöntem, Ömer Seyfettin, s. 13 (1947).

4 Mektubun tamamı ve fotokopisi için bkz: Rıza Tevfik, Serâb-ı Ömrüm (1949).

5 Y. Z. Ortaç, Bizim Yokuş, sf. 41-45 (1966).

DERGİLER6

Servet-i Fünun

(27 Mart 1891 - 26 Mayıs 1944). 54 yıl, 2464 sayı çıktı. Edebiyat tarihimize, Edebiyat-ı Cedide akımının organı olarak geçen dergi, başlangıçta Ahmet İhsan (Tokgöz) yönetiminde haftalık “magazin” niteliğinde hazırlanıyor, eğlendirici, öğretici yazıların yanında edebiyata da yer veriliyordu. İlk sayısında Nâbizade Nâzım’ın Seyyie-i Tesâmüh adlı romanı, ikinci sayısından sonra aynı yazarın “Tahlilât-ı Edebiyye” başlığı altında makaleleri çıkmaya başladı. 1891-95 yıllarında Ahmet Rasim, Mahmud Sadık, İsmail Safa, Recaizade Ekrem, Halit Ziya (Canbaz adlı öyküsü sayı 100) vb.nin yazı ve şiirleri yer aldı. Recaizade’nin Araba Sevdası, Ahmet Rasim’in Leyâl-ı Izdırap, Meşakkat-ı Hayat’ı çıktı. Asıl özelliğini 1895 sonlarında Tevfik Fikret’in yönetimi almasıyla kazanan “Servet-i Fünun” 254’üncü sayısından sonra tam bir edebiyat dergisi niteliği kazandı. Fikret, Cenab Şehabettin, Halit Ziya, Mehmet Rauf, Hüseyin Cahit, Saffeti Ziya, Ali Ekrem, H. Nazım (Ahmet Reşit) derginin kadrosuna katıldılar. Bu döneminde Nâbizade Nâzım’ın (Zehra, 1896), Halit Ziya’nın (Mai ve Siyah, 1897), (Aşk-ı Memnu, 1900), Hüseyin Cahit’in (Hayal İçinde, 1901). Mehmet Rauf’un (Eylül, 1900) romanları yayımlandı. Hüseyin Cahit (Yalçın) “Estetik’e Dair” başlıklı dizi yazılarında (371-377. sayılar) güzellik kavramının üzerinde durarak Platon, Aristo, Kant, özellikle Hypolite Tainc’in görüşlerini yansıttı. Sanatın oluşum sürecine ilişkin bilgiler verdi. Tanzimattan sonra, Osmanlı İmparatorluğu’nun yenileşme çabalarının bilim ve sanat yaşamındaki olumlu işlevinden söz ederek yeni dönemi “gerçek edebiyatın uyanış” dönemi olarak niteledi. Ahmet Şuayip, “Hayat ve Kitaplar” başlıklı yazılarında Jhon Ruskin, Gustave Flaubert, Paul Heriot vb. düşün ve edebiyat adamlarını inceledi. Mehmet Rauf “Tenkidin Tekamülü” yazılarında antik dönemden XIX. yüzyıl sonlarına kadar eleştirinin batıda geçirdiği evrimi izleyerek Descartes, Pascal, Balzac ve Sainte-Beuve’ün düşüncelerini aktardı.

Edebiyat-ı Cedideciler, hareketlerinin karşısında yer alan yazarları yanıtlayan yazılarını “Servet-i Fünun”da yayımladılar. Dergi, Hüseyin Cahit’in P. Lacombe adlı Fransız yazarından çevirdiği “Edebiyat ve Hukuk” yazısında 1789 Devrimi’nin sözü edilmesi nedeniyle kapatılıncaya kadar (583. sayı) düşün ve edebiyat yaşamına damgasını bastı.

II. Meşrutiyet’in ilk yıllarında eski Servet-i Fünuncuların yanı sıra Şehabettin Süleyman (1909-1912), Fazıl Ahmet, Ali Canip, Yakup Kadri (1910’da dört düzyazı şiir), Köprülüzade Fuad (Yeniler-Eskiler, sayı 933, 1910), (Haluk’un Defteri, sayı 1045, 1911), Ahmet Haşim (Öğleden Sonra, Akşam, Gece, Gece Yarısı, Seher Şiirleri 1911), Müfit Ratip, Salahattin Enis, Halit Fahri vb.nin şiirleri, öyküleri, eleştiri yazıları çıktı.

İçtihat

Siyasal dergi. II. Abdülhamit döneminde sürgün yerinden kaçarak İsviçre’ye sığınan Dr. Abdullah Cevdet tarafından ilk kez Cenevre’de çıkarıldı (1 Eylül 1904). Kurucusu Mısır’a geçmek zorunda kalınca, Kahire’de yayımını sürdürdü. Bu evresinde Abdullah Cevdet’in “Düşmanımızın Dostu Düşmanımızdır” (sayı 7, Kahire, Mayıs 1908), “Son İnkılap ve Sevakıbı ile Netayici” (sayı 9), yazıları ön planda göründü. II. Meşrutiyet’in ilanından sonra dergi, İstanbul’da çıkan sayılarında (1911) dönemin düşün ve sanat alanında tanınmış kalemlerine açıldı. Batı edebiyatlarının ünlü yapıtlarından verilen örneklerin yanı sıra Ebubekir Hazım, Celâl Nuri (İleri), Tokadizade Şekip, Salih Zeki, Kılıçzade Hakkı, Mithat Cemal, Fuat Hulusi, Suphi Nuri (İleri), Burhan Cahit, Nahit Sırrı gibi kişilerin yazı ve şiirlerine yer verdi. Derginin 40. sayısında Mustafa Suphi’nin İktisada Dair-Tesai Cemiyetleri (Kooperatif Cemiyeti), 118-120 sayılarında çağdaş Batı felsefesi üzerine ilk ciddi araştırma ürünü sayılan (Hilmi Ziya Ülken) makaleleri yayımlandı. Dergi yönetmeni Abdullah Cevdet’in ölümü üzerine 358. sayıda yayımına son verdi (Aralık 1932).

Çocuk Bahçesi

Haftalık dergi. Çıkaranlar: Necip Necati, A. Medhi. İlk sayısı 15 Ocak 1905’te Selânik’te çıktı. “Erkek ve kız yeni yetişen gençlerin ahlakını düzeltme ve zihinlerini aydınlatma amacı ile” çıkarılan dergide Mehmet Emin (Yurdakul), Celâl Sahir (Erozan), Rıza Tevfik (Bölükbaşı), Mehmet Rauf, Kazım Nami (Duru), Ömer Naci, Ali Ulvi (Elöve) yazdılar. Mehmet Emin’in Türkçe Şiirler (1899) kitabından sonraki şiirlerinin (Çiftçilik, İlk Yara, Bir Delikanlıya Demircinin Öğüdü, Zavallılar, Zavallı Kayıkçı, Çekiç Altında vb.) yayımlanması üzerine “dilin sadeleşmesi”, “sanatın amacı”, “hece vezni-aruz vezni” konularında tartışmalar oldu. Hüseyin Cahit, Ömer Naci, Mehmet Emin’in şiirlerini duyarlık yönünden eleştirirlerken, Rıza Tevfik, Türkçe’ye katkıları yönünden değerlendiriyor, şairi, “Her bir Türkün öz dilidir vicdanının feryâdı” dizesiyle yüceltiyordu. Ömer Naci’nin yazısındaki “Ben Mirabeau’nun kalbini dinlemiş adamım..” tümcesi nedeniyle dergi kapatıldı (1 Aralık 1321, 1905). Sahibi Abdurrahman Medhi tutuklandı, Necip Necati ile kardeşi Ali Ulvi, Atina’ya, Ömer Naci, Paris’e kaçtılar.

KAYNAKLAR: Mehmet Emin Yurdakul, Türk Sazı (önyazı Agâh Sırrı Levend, 1969); Yeni Yayınlar Dergisi (Mayıs-Temmuz 1957); Dr. Fethi Tevetoğlu, Ömer Naci (1989).

Bahçe

Çıkaranlar: Necip Necati, Abdurrahman Medhi. İlk sayısı 21 Temmuz 1908’de çıktı. “Yaşasın Hürriyet! Yaşasın Millet! Yaşasın Vatan!” tümcesiyle biten sunuş yazısında “özgürlük uğruna yaralanarak bir süre derin istibdat mezarlığında yatan” “Çocuk Bahçesi” yerine çıkarıldığı belirtildi. İlk sayıda Necip Necati, Enis Avni (Aka Gündüz), A. İsmet, Tevfik Fikret “Büyük Bir Sualin Küçük Bir Cevabı”, Mehmet Cavit (sonra Maliye Nazırlığı yapan Cavit Beyin, hürriyetin ilanı üzerine Selanik Beyazkule bahçesindeki konuşması) yazıları, şiirleri yer aldı. “Bahçe”nin öteki sayılarında Ali Canip (Yöntem), Rıza Tevfik, Mehmet Emin, Ali Ulvi (Elöve), Enis Avni, Ömer Naci, Necip Necati, Rasim Haşmet “Sosyalizm Arkasında” şiiri, (sayı 10) yazdılar. “Bize Diyorlar ki”, “İlim”, “Sanat”, “Para”, “Hâkimiyet”, “Kur’a Neferi”, “Yazı Masası Başında”, “Bırak Şu Kuşcağızı” gibi şiirleri yayımlanan (1908-1909) Mehmet Emin’in dergideki çabalarıyla Türkçülük akımına öncülük ettiği kabul edildi (Agâh Sırrı Levend).

Araştırmacı Kerim Sadi “Bahçe” dergisi üzerine görüşlerini şöyle belirtmiştir.

“İkinci Meşrutiyet’in ilk yıllarında, Selânik’te yayımlanan Bahçe dergisi esas itibarı ile, mutlakıyet ve istibdat aleyhinde yazılara yer veriyordu. Bununla beraber, sosyalizmi ve sendikalizmi savunan bazı yazılara Bahçe sahifelerinde rastlamak mümkündür... Bahçe, Rıza Tevfik’in Hapishane Hâtıraları’nı tefrika etmişti. Pek hoş bir üslupla kaleme alınan Hapishane Hâtıraları’nda Marks, Proudhon ve Bakunin adlarına rastladığımız gibi, Karl Marks’tan mülhem şiir örneği ile de karşılaşıyoruz. Dergiyi karıştırdığımız zaman, iştirakiyyun, komünizm ve kolektivizm tabirleriyle birçok sosyalist şöhretler Gesd, Vayan, Jerold-Rişhar, Alman Lafarg, Jorez, Pol Brus, Desliniyer, Kropotkin ve meşhur sosyalist Emil dö Laveley karşımıza çıkıyor.” (A. Cerrahoğlu “Kerim Sadi”, Türkiye’de Sosyalizm’in Tarihine Katkı, sf. 128, 1. bas., Haziran 1975)

Sebilürreşad

İlk sayısı 14 Ağustos 1908’de çıkan Mehmet Âkif’in başyazarlığını yaptığı “Sırat-ı Müstakim” (sahibi Eşref Edib) 182. sayısından sonra (1913) “Sebilürreşad” adıyla yayımlanmaya başlandı. 641. sayıya kadar yayımını sürdürdü (1925). Uzun bir aradan sonra 1948-1963 yıllarında yeniden çıktı.

Aralarında Mehmet Âkif, Ebülula Mardin, Sait Halim Paşa, Prof. Ahmet Naim, Şeyhülislam Musa Kazım, M. Şemsettin (Günaltay), Mehmet Tahir (Bursalı), Ahmet Hamdi (Aksekili), İsmail Hakkı’nın (İzmirli) bulunduğu düşün adamlarının yazdığı dergi İslamcı öğreti doğrultusunda “reformcu” görüşlerin organı olarak kabul edilir. Sebilürreşad, Kurtuluş Savaşımızı destekleyen dergilerden biridir.

Musavver Muhit

Çıkaranlar: Abdullah Esat, Faik Sabri (Duran). (5 Kasım 1908-1909, 22 sayı) Abdülhak Hamit, Recaizade Ekrem gibi ikinci kuşak Tanzimatçılarla, Halit Ziya, Tevfik Fikret, Cenab Şehabettin, Hüseyin Cahit, Süleyman Nazif gibi Edebiyat-ı Cedidecileri birleştiren gazetede dönemin kimi genç ünlüleri de yer aldı: Emin Bülent, Tahsin Nahit, Mahmut Esat, Ahmet Haşim (Yollar, cilt 1, sf. 131, Zulmet, cilt 1, 277-278, Akşamlarım, cilt II, s. 31).

Türk Yurdu

Mehmet Emin (Yurdakul), Ahmet Hikmet (Müftüoğlu), Ahmet Ağaoğlu, Hüseyinzade Ali, Dr. Akil Muhtar, Yusuf Akçura’nın kurduğu Türk Yurdu Cemiyeti’nin organı. İlk sayısı Kasım 1911’de çıktı. I-III. ciltleri Yusuf Akçura’nın, III-V. ciltleri Mehmet Emin’in, V-VII. ciltleri yeniden Yusuf Akçura’nın, XIII. ciltten sonra Celâl Sahir’in sorumluluğunda yayımlandı. Derginin, Yusuf Akçura’nın hazırladığı programda amaçlanan “sade dil”, “Türklerce makbul olunabilecek bir idealin yaratılması”, “Türk ırkının muhtelif kavmiyyetlerinden doğan” edebiyatların tanıtılması, “Türklüğün siyasal ve ekonomik çıkarlarının savunulması” ilkeleri doğrultusunda hazırlanması öngörüldü.

Yusuf Akçura, Ahmet Ağaoğlu, Parvus, Ziya Gökalp, Mehmet Emin, Abdullah Cevdet, Rıza Tevfik, İsmail Hami (Danişment), Süleyman Nazif, Hamdullah Suphi (Tanrıöver), Mithat Cemal (Kuntay), Ahmet Hikmet (Müftüoğlu), Halide Edib, Ömer Seyfettin, Necip Asım, Köprülüzade Fuad, Yakup Kadri, Celâl Sahir, Necip Türkçü, M. Zühtü’nün toplumbilim, ekonomi, tarih, edebiyat gibi bilim dallarındaki inceleme ve araştırma yazıları ile “milliyetçilik” akımının tezleri, özellikle “Milli İktisat” ilkesi gündeme getirildi.

Türk Yurdu’nda “Köylüler ve Devlet” (Yıl 1, sayı 9), “Türkiye Avrupa’nın Mâliye Boyunduruğu Altındadır” (Yıl 1, 16-17. sayılar), “İktisada Dair” (Yıl 1, sayı 18), “Esaret-i Mâliyeden Kurtulmanın Yolu” (Yıl 1, sayı 19), “Mâli Tehlikeler” (Yıl 2, sayı 5), “Türk İli! Mâliyeni Gözet..” (Yıl 2, sayı 15) gibi yazıları yayımlanan Parvus Efendi’nin görüşlerini Niyazi Berkes şöyle özetler:

“1- Türkiye’nin geriliğinin asıl nedeni Avrupa sermayesinin sömürü alanı haline gelmesidir. Türkiye’nin tarım, ticaret, tabii kaynaklar, demiryolları, bayındırlık tesisleri, gümrük ve mâliye gelirleri Avrupa’nın ekonomik güçlerinin hükmü altındadır. 2- Bu böyle oldukça Türkiye’nin kalkınması için bir dayanak bulunamaz. Türk köylüsünün ve esnafının ekonomisi bu koşullar altında kalkınamaz. 3- Böyle bir kalkınma dış yardım ve sermaye akımı ile olamaz: Çünkü kalkınma olanaksızlığı geçmişte böyle bir yola başvurmanın sonucu olarak meydana gelmiştir. Dışardan yardım sağlamak ancak eskiden daha ağır koşullarla olabilir: Bu koşullar ise, çöküntüyü daha hızlandıracaktır. 4- Türk aydınları halktan kopmuş olduklarından toplumlarının büyük çoğunluğu olan köylü halkın durumunun perişanlığını bilmiyorlar: Avrupa’dan alınacak yardımla Türk toplumunun batı uygarlığına katılabileceğini sanıyorlar. Türk toplumu batı uygarlığının dışındadır. Batı ile onun arasındaki ilişki sadece sömürenle sömürülen ilişkisidir. Türkiye bir Avrupa sömürgesi olma yolundadır.”

Yusuf Akçura ise 1329’da Türk Dünyası başlıklı yazısında (Yıl 3, 6. cilt, sayı 3) çağdaş devletlerin burjuvazinin, sermaye adamlarının omuzlarında yükseldiğini öne sürerek Türkiye’nin çağdaşlaşması için burjuvazinin oluşmasını birincil koşul olarak görür: “... Osmanlı devletinin XIX. yüzyıl burjuvazisi, batılı kapitalizminin komisyoncu ve acentalığını eden Yahudi, Rum, Ermeni gibi yerli Türk olmayanlarla, milli kökenlerinin ve hakiki tabiyellerinin ayırt edilmesi mümkün olmayan levantenlerden oluşuyordu. Eğer Türkler, kendi içlerinden Avrupa sermayesinden de istifade ederek bir sermayedar burjuva sınıfı çıkaramayacak olursa, yalnız memur ve köylüden ibaret Osmanlı içtimai heyetinin muasır bir devlet halinde devamlı yaşayabilmesi zorlaşacaktı.”

Ziya Gökalp “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” (III-IV. ciltler, 1913-1914) yazılarında çağdaşlaşmanın yaşam biçimiyle batıyı taklit etmek olmadığını belirterek şöyle yazar: “Türkleşmek-İslamlaşmak ülküleri arasında bir karşıtlık olmadığı gibi, bunlarla çağdaşlaşma ihtiyacı arasında çelişki yoktur. Yenileşme ihtiyacı bize Avrupa’dan yalnız bilimsel ve pratik araçlarla tekniğin alınmasını emrediyor.”

KAYNAKLAR: Niyazi Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma (1973); Zafer Toprak, Türkiye’de “Millî İktisat” (1908-1918, bas. 1982); Prof. Dr. Ahmet Temir, Yusuf Akçura (1987).

Rübap

Çıkaranlar: Cemal Nadir, Şahabettin Süleyman (7 Şubat 1912-15 Mayıs 1914. Haftalık, 116 sayı). Edebiyatı yükseltme amacıyla çıkarıldığı belirtilen dergide edebiyatın yanı sıra felsefe, tarih, toplumbilim konularındaki yazılara da yer verildi. Tevfik Fikret, Recaizade Ekrem, Cenab Şehabettin, Tahsin Nahit, Süleyman Nesip, Rıza Tevfik “Sembolizm Üzerine” yazıları (12-13. sayılar), Hüseyin Siret, Abdullah Cevdet, İhsan Raif, Yakup Kadri “Edebiyatımız Niçin Vatanperverâne Âsardan Mahrumdur”, (sayı 50), Emin Bülent, Refik Halit, Ahmet Haşim “Kuğular” şiiri, (sayı 26), Selahattin Enis, Ali Naci’nin (Karacan) şiir ve yazıları yayımlandı. Derginin sorumluluğunu üstlenen öykü ve oyun yazan, edebiyat tarihçisi Şahabettin Süleyman’ın “Hareket-i Edebiye” sayfalarında çıkan eleştirileriyle Ali Naci’nin polemikleri dönemin edebiyat yaşamında yankılar yarattı. Yakup Kadri (Karaosmanoğlu) Rübap’ın bu özelliğini anılarında şöyle anlatır: “... Şahabettin Süleyman Genç Kalemler’in gittikçe artan hücumlarına ‘Rübap’ adıyla çıkan bir dergide aynı şiddetle tek başına karşı koymakta devam etti. Tek başına dedim: hayır! Şahabettin Süleyman’a bu dergide kalem arkadaşlığı eden bir yeni yazar vardı: Ali Naci. Kimdi bu Ali Naci? Hiçbirimiz tanımıyorduk. Fakat, polemik alanında bazı bazı Şahabettin Süleyman’ı geride bırakan hamleler gösterdiğine şahit oluyorduk. Her ikisi de yalnız Selânik cephesine karşı mücadele etmekle kalmıyordu. Edebi şöhret ve otorite namına ne varsa yıkmak için yarışa girişiyordu. Ali Naci kendi adaşı Muallim Naci’yi, bir kere daha mezara sokmak ister gibi bir yaylım ateşine tutuyor; Şahabettin Süleyman ise sırasıyla Edebiyat-ı Cedide’nin –Faik Âli ile Celal Sahir hariç olmak üzere– bütün şairlerine, romancılarına veryansın ediyordu.” (Gençlik ve Edebiyat Hatıraları, sf. 49-50, 1969)

Bilgi Mecmuası

Türk Bilgi Derneği’nin aylık dergisi. Sorumlu müd. Celal Sahir (Kasım 1913 Haziran 1914). İlk sayısında Köprülüzade Fuad “Türk Edebiyatında Usul” Ahmet Ağaoğlu “İslamiyetten Evvel Araplar”, Dr. Rıfat, Yusuf Akçura’nın “Osmanlı Saltanatı Müessesatına Dair” yazıları ile çıktı. Türkçülük akımına ideolojik içerik kazandırmayı amaçlayan dergide Mehmet İzzet “Eski Yunanda Ahlakı Felsefe: Zenon ve Muakipleri” (sayı 2), Abdullah Cevdet, Köprülüzade Fuad, Parvus “Türkiye İçin Mâli Esaretten Kurtuluş Yolları” (sayı 5), Müfit Ratip, Rıza Tevfik “Felsefe-i Umumiyeye Methal” (sayı 7), Necip Asım, M. Zekeriya (Sertel), Dr. Tevfik Rüştü (Aras), Ahmet Zeki Velidi, Mehmet Emin “Irkımın Türküsü” yazılan şiirleri çıktı.

Yeni Mecmua

Çıkaran: Ziya Gökalp (12 Temmuz 1917-Ekim 1918, 66 sayı). Kurucusunun İttihat ve Terakki Fırkası genel merkez yöneticisi olduğu evrede partinin parasal desteği ile çıkan bu derginin ilk sayısında Ziya Gökalp “Ferdiyet ve Şahsiyet”, Ahmet Refik (Altınay), Necmettin Sadık (Sadak), Rauf Yekta, Ahmet Ağaoğlu “Rus Edebiyatının Umumî Seciyeleri” yazıları; Gökalp, Ali Canip, Orhan Seyfi, Fazıl Ahmet’in şiirleri; Ömer Seyfettin’in “Sivrisinek” öyküsü yer aldı. Fuad Köprülü “Millî Edebiyat” başlıklı yazısında akımın ulusal zorunluklardan kaynaklandığını savunuyor, ulusal bir edebiyatın meydana gelmesinin çağdaş bir toplumun oluşumuna bağlı bulunduğunu belirterek geleceğin edebiyatını yaratacak koşullara dikkati çekiyordu: “... Millet, yani bugünkü manasıyla, ‘asrî bir cemiyet’ mevcut olmayınca milli edebiyat vücuda gelemez. Asri bir cemiyetin vücuda gelmesi ise, onun dini, hukuki, ahlaki, iktisadi, lisani, bedii müesseseleri bütün hususiyetleriyle meydana çıkarılarak sair milletlerde olduğu gibi tanzim ve ıslah edilmelidir.” ... “Bugün içtimai hayatın her sahasında büyük ve tabiatıyla sarsıntılı inkılaplar geçiriyoruz. Dinde, hukukta, ahlakta, iktisadiyatta, eski cansız müesseselerin yavaş yavaş yıkıldığını, devlet teşkilatının bizi bir orta çağ saltanatına benzeten muzır ananelerin devrildiğini, gitgide asri bir millete benzemekte olduğumuzu görüyoruz. Millî edebiyat koşma ve destan tarzının gazel veya şarkı vadisinin yeniden canlandırılması, eski şekillere yahut iptidai duygulara yeniden rücu edilmesi demek değildir. Biz millî edebiyatı mazide değil, ancak istikbalde aramak lazım geldiğine kaniiz. Yarınki millî edebiyat mevzularını eski il esatirinden, ümmet devri hatıralarından, bugünkü millet hayatından alabilir. Fakat bunlar kendi ruhundan kopmak, kendi şahsiyetinden çıkmak, yabancı edebiyatlardan tercüme edilmemek şartıyla. Türk milleti nasıl Avrupa beynelmilliyeti içinde diğer muasır milletlerden hemen hemen farksız, fakat hususi harsına ve şahsiyetine malik bir surette yaşamaya namzet ise, Türk edebiyatı da diğer milletlerin edebiyatı gibi şeklen onlardan farksız, fakat ruh itibariyle kendi şahsiyetini en yüksek derecede gösterir bir mahiyet almaya mecburdur.”

Derginin öteki sayılarında çağdaş edebiyatımızın öncüleri sık göründüler. Yahya Kemal (Bulunmuş Sahifeler başlığı altında sekiz şiir), Ahmet Haşim, Faruk Nafiz, Ömer Seyfettin (otuz öyküsü), Refik Halit, Yakup Kadri şiir ve öykülerini “Yeni Mecmua”da yayımladılar. Fuad Köprülü (Edebiyatta Marazilik, sayı 3, Edebiyatta Müşterek Kıymetler, sayı 5, Vezin Meselesi, sayı 6, Milli Vezin, sayı 7), Halide Edib, Necmettin Sadık, Ruşen Eşref (Tevfik Fikret ve Rübab-ı Şikeste Şiirleri, sayı 58), Halit Fahri, İbrahim Aleaddin, Salih Zeki Aktay’ın yazı ve şiirleri çıktı. Derginin 10. sayısı’ndan sonra Halide Edib’in Mev’ut Hüküm adlı romanı bölümler halinde verildi. Ziya Gökalp’ın “Türkiyecilik ve Türkçülük” (sayı 5), “Ahlak Buhranı” (sayı 7), “Şahsî Ahlak” (sayı 8), “Cinsi Ahlak” (sayı 9), “Mezhepler ve İçtimaiyat” (sayı 26), “Türkçülük Nedir?” (sayı 27), “Turan Nedir?” (sayı 31), “Halkçılık” (sayı 32), “Milletçilik ve Beynelminelcilik” (sayı 35) gibi “sosyolojik felsefesini ortaya koyan” yazıları (Hilmi Ziya Ülken) Yeni Mecmua’da yayımlandı.

Edebiyat-ı Umûmiye Mecmuası

Çıkaran: Celal Nuri (İleri). Haftalık (27 Ekim 1916-1919), edebiyat, tarih, eğitim, toplumbilim ve siyasal konularda yazıların yer aldığı dergide Edebiyat-ı Cedide içinde ün yapmış şair ve yazarlarla (Cenab Şehabettin, Süleyman Nazif, Faik Ali, Nigâr Hanım, Süleyman Nesip) “Milli Edebiyat” hareketine katılanlar (Mehmet Emin, Rıza Tevfik, Halit Fahri, Şükûfe Nihal, Samih Rıfat) birlikte göründüler. Derginin kurucusu Celal Nuri (1870-1939) İslamcılık, milliyetçilik, batıcılık gibi ideolojiler açısından toplumsal değişmenin gündeme getirdiği sorunlara ilişkin yazılar yayımladı. Ulusal geleceğini ulusun kendi öz kaynaklarına ve geleneklerine bağlı olarak güvence altına alınabileceğini savunurken kültür emperyalizmine karşı çıktı: “Önce şu Osmanlı ülkesini fethedelim. İstiyorlar ki bu vatan içerisinde bize yabancı kavimler bizimle bir olsunlar. Öyle kalırlarsa hemen Amerikan misyonerleri, Fransız propagandacıları, Yahudi dervişleri, Alman öğretmenleri, Avusturyalı rahipler onları müşteri sayarlar. Bunların bize ihtiyacı kalmaz. Türkçemiz ötekinin berikinin keyif ve hevesine tabi oluyor.” (Türkçe’nin Galebesi ve Zaferi, sayı 74)

Edebiyat-ı Umûmiye Mecmuası, I. Dünya Savaşı yıllarının yarattığı çöküntü karşısında yeni öneriler getiren ve çözüm yolları arayan dergilerden biridir.

Nedim

Çıkaranlar: Baki Mazhar, Halit Fahri (Ozansoy). 16 Kasım 1919’da çıkan ilk sayısında Ali Canip, Süleyman Nazif, Ahmet Refik, Faik Ali, Şükûfe Nihal, Tahsin Nahit, Halit Fahri, Faruk Nafiz, Hakkı Süha, Hıfzı Tevfik, Mimar Kemalettin’in yazıları, şiirleri yer aldı. “Beşeriyetin kan ve ateş günlerinde” edebiyatın önemli bir işlevi olduğu vurgulanan sunuş yazısında derginin “takib edeceği meslek” şöyle açıklandı: Asırlardan beri ruhumuzun istinas (alışma) eylemiş olduğu aruz veznindeki eserlere sayfaları bilhassa nasıl açıksa, güzelliğin aşıkı olan Nedim, hece vezniyle yazılacak nefis eserleri de severek yayınlar. Hangi vezinle olursa olsun güzel daima güzeldir. Çünkü sanatkârın ilhamı tahdit olunamaz. Edebiyat münakaşalarında ise tamamen tarafsızız.”

Nedim’in öteki sayılarında Falih Rıfkı, Halide Edib, F. Celalettin, Reşat Nuri “Komiserin Telaşı” öyküsü, (sayı 4), Selahattin Enis, Halit Fahri “Bir perdelik manzum oyun” (sayı 6), Yahya Kemal “Fazıl Ahmet’e Gazel” (sayı 6), Hıfzı Tevfik, İzzet Melih, Emin Bülent, Selami İzzet, Ahmet Hikmet, Halil Nihat (Boztepe), Necmettin Halil (Onan), Aka Gündüz yazdılar.

Sık sık “sansür” uygulanmasına karşın, dergide toplanan şair ve yazarlar ulusal bağımsızlık ülküsüne yandaş tutumlarını sürdürdü.

Büyük Mecmua

Çıkaran: M. Zekeriya (Sertel). İlk sayısı 6 Mart 1919’da yayımlandı. “Büyük Mecmuanın Gayesi” başlıklı sunuş yazısında derginin amacı şöyle anlatılıyor: “Mütarekeden beri ruhlarda nihayetsiz bir bedbini (karamsarlık) var. Henüz mefkûresini (idealini) aramakla meşgul olan temiz gençlik birdenbire gene derin ve karanlık bir geceye girdi. Etrafında belirir gibi olan ışıklar bütün söndü. Ne tarafa baksanız gençliği ümitsizliğe, bedbiniye sürükleyen sihirkâr ve meş’um bir elin mütemadiyen çalışmakta olduğunu görürsünüz. Halbuki asıl endişe edilecek şey hepimizi bedbin yapan hadisat değil, gençliğin nevmit (mutsuz) ve meyus olmasıdır. İşte ilk vazifemiz bu yeis ve nevmidinin önüne geçmektir. Biz millet olarak ya varız, ya yokuz. Var isek bedbinliğe hiç mahal yoktur. Çünkü var olan ve yaşamak hakkına malik bulunan bir millet ne kadar büyük felaketlere maruz kalırsa kalsın, onu kimse öldüremez. Yok millet olarak var değilsek, o vakitte hepimize düşen vazife bir millet olmaya çalışmak ve bir millet olarak yaşayabilmek için neyimiz noksan ise onu ikmal eylemektir. İşte Büyük Mecmua ortaya bu maksatla atılıyor. Memleket ve millet en felaketli dakikalarını geçirirken, bu dünyada yaşamıyormuş gibi Lale Devrine yakışan hafifmeşrepliklerle sayfalarını doldurmayacaktır.”

Büyük Mecmua’nın ilk sayısında Faruk Nafiz, İsmail Hakkı “Yarınki Maarif Programı”, Mehmet Emin, Sabiha Zekeriya “Türk Kadınının Terakkisi”, Ömer Seyfettin “Forsa” öyküsü Köprülüzade Fuad, yazıları, şiirleri ile yer aldılar. Derginin öteki sayılarında Muhsin Ertuğrul, Yusuf Ziya (Ortaç), Mehmet Emin, İsmail Hakkı (Baltacıoğlu), Falih Rıfkı (Atay), Halide Edib, Sabiha Zekeriya “Türk Feminizmi” (sayı 4), Faruk Nafiz, Ömer Seyfettin “Memlekete Mektup” (sayı 2), “Beynamaz” (sayı 4), “Baharın Tesiri” (sayı 7), Reşat Nuri, Tahsin Nahit, Celal Sahir, Hüseyin Cahit, Kazım Nami (Duru), Yahya Kemal’in şiirleri, yazıları, öyküleri yayımlandı.

Yarın

Çıkaran: Suphi Nuri (İleri). 13 Ekim 1921 tarihli ilk sayısında İsmail Müştak, İsmail Hakkı (Baltacıoğlu), Suphi Nuri, H. Nazım, Namık İsmail, Orhan Seyfi (Orhon), Abdülhak Şinasi “Ahmet Haşim’in Şiirlerindeki Yenilik Nedir?”, Faruk Nafiz “Suda Halkalar”, Ali Kami (Akyüz), İbrahim Necmi (Dilmen) ve Halit Fahri’nin yazıları, şiirleri yer aldı. Derginin öteki sayılarında Nizamettin Ali “Karl Marks Kimdir” (sayı 2), Ercüment Ekrem, İhsan Raif, Selim Nüzhet, Sâmipaşazade Sezai, Abdülhak Şinasi, Yahya Kemal “Ses” şiiri (sayı 4), İbnürrefik Ahmet Nuri “İki Ateş Arasında” (sayı 4), Hüseyin Siret (Özsever), Halide Nusret (Zorlutuna), Faik Âli, Hamamizade İhsan, Kemalettin Kamu “Gurbet” şiiri (sayı 6), İsmail Hakkı, Necdet Rüştü, Ahmet Rasim “Peşin Söz” (sayı 13), Fazıl Ahmet vb. yazdılar. Mütareke döneminin güç koşulları altında dergi uzun süre yayımlanma olanağı bulamadı.

Dergâh

On beş günlük düşün, sanat, edebiyat dergisidir (İstanbul, 1 5 Nisan 1921-5 Ocak 1923). 42 sayı çıkmıştır. Mesul müdürü: Mustafa Nihat (Özön), Yahya Kemal, Ahmet Haşim ve Mustafa Şekip’in (Tunç) yönetimine katkıda bulundukları derginin ilk sayısında Yahya Kemal “3 Tepe”, İsmayıl Hakkı (Baltacıoğlu), Mustafa Şekip “Sanatın İçyüzü”, Rezzan Arif (Yalman), Abdülhak Şinasi “Ali Zeki Bey ve Romancılık”, Mehmet Halit, Arif Dündar’ın yazıları; Halide Edib’in öyküsü “Efendinin Hikayesi”, Yakup Kadri “Erenlerin Bağından”, Emin Recep, Ahmet Hamdi (Tanpınar), Necmettin Halil (Onan), Ahmet Haşim’in “Bir Günün Sonunda Arzu” şiirleri yer aldı. Yahya Kemal’in şiirleri “Ses” (sayı 6), “Yeniçeriye Gazel” (sayı 36) ve yazılarının yanı sıra Ahmet Haşim’in “Bülbül”, “Şafakta”, “Merdiven” şiirleri yayımlandı. Mehmet Fuad (Köprülü), Nurullah Ata (Ataç) Ruşen Eşref (Ünaydın), Hasan Âli (Yücel), Ali Mümtaz (Arolat), Falih Rıfkı (Atay), Fevzi Lütfi (Karaosmanoğlu), Yakup Kadri “Edebiyat ve Milli Cereyan” (sayı 29), “Medeniyet ve Medeniyet Yolları” (sayı 30), Ziya Gökalp “Türk Devletinin Tekamülü” başlıklı dizi yazıları (32, 36, 37, 39, 40. sayılar), Mehmet Emin (Erişirgil), Abdülhak Şinasi, Salih Zeki (Aktay) Hüseyin Namık (Orkun) derginin yazı kadrosunu oluşturdular. Özellikle Mustafa Şekip (Tunç) “Hakiki Hürriyet” (sayı 3), “Ruha Bir Dikkat” (sayı 4), “Hislerimizin Mantığı” (sayı 7), “İhtiras Nedir?” (sayı 11) yazılarıyla Bergson idealizminden kaynaklanan görüşleriyle dergi çevresindeki genç şair ve yazarları etkiledi. Yahya Kemal dilimizin gelişmesi ve çağdaşlaşan şiirin yapısal sorunlarına ilişkin yazılarını (Kafiye, 30 Ocak 1921, vezinler, 5 Şubat, 26 Mart 1922, Bugünkü Türkçe, 30 Mayıs 1922), bu dergide yayımladı. Kurtuluş Savaşı’na yandaş tutum alan Dergâh, 5 Ocak 1923’te yayımına son verdi.

Ord. Prof. Hilmi Ziya Ülken, Dergâh dergisinin düşün ve edebiyatımızdaki yerini şöyle belirtir:

(Dergide) birbirinden pek az farkla İsmail Hakkı, Mustafa Şekip, Mehmet Emin’in rolleri vardır. Bu yeni çevre yalnız Bergson’u ileri sürmüyor, Gökalp’in sosyolojik felsefesine tepki halinde E. Boutroux, W. James ve Bergson’a, yani evrimcilik ve zihinciliğin karşısındaki antiintellectualisme’e dayanıyordu. Her üç filozofun ortak vasfı zihinciliğe olduğu kadar mekanizme karşı ve plüralist oluşları idi. Genç Türk düşünürleri de bu yeni cereyan önünde her noktadan birleşik değildiler. Ortak cepheleri yalnız pozitivizme karşı vaziyet almalarında idi. Her üçü de Türk pozitivizmine hücumda birleşiyorlardı. Fakat bu antiintellectualiste harekette ilerledikçe yönleri ayrılmaya başlıyordu. Emile Boutroux o yılların en belirli ve tesirli düşünürü sayılıyordu, fakat ondan başlayarak yirminci yüzyıl düşüncesinin iki istikameti gençleri de ikiye bölmekte idi. Bunlardan biri yalnız Nietzsche üzerinde yetmez derecede durarak pragmatizmde kalıyor, ikincisi onu aşarak Bergson metafiziğine girmeye çalışıyordu. Bu ayrılıklara rağmen Dergâh, umumi hatlarında az çok birlik manzarası gösteriyordu. Bu birliği meydana getiren iki saik vardı. Birincisi Gökalp’a karşı oluş, ikincisi İstiklâl Savaşı cephesinde birleşmek. Bu hareketin hakim görüşü şu idi: Batı istilası karşısındaki direnmemiz büyük bir ölüm-dirim anından ve bunun uyandırdığı son derece şiddetli bir hayat gerginliğinden ileri gelmektedir. Başarımızın sırrı rakam, ölçü ve müspet ilim değildir. Bunların yalnızca vasıta değeri vardır. Başarımızın sırrı canlıların hayat mücadelesindeki hakim güçleri olan içgüdülerden, “hayat hamlesi”nden (élan vital) gelmektedir. Bu ana fikir etrafında toplanan genç nesil İstiklâl Savaşının zaferini kemiyete karşı keyfiyetin, mekanizme karşı yaratıcı hamlenin zaferi sayıyorlardı. Yahya Kemal, Yakup Kadri bu fikir hareketinin edebiyat, Fevzi Lütfi tenkit cephesini teşkil ediyorlar ve yazılarında aynı fikirleri savunuyorlardı.” (Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, sf. 616. 1966)

Küçük Mecmua

Çıkaran, sorumlu müdür: Ziya Gökalp. İlk sayısı 5 Haziran 1922’de Diyarbakır’da yayımlandı. Falih Rıfkı’nın (Atay) “Diyebiliriz ki bu mecmua ile Ziya Gökalp bizi Diyarbakır’dan idare ediyor..” sözleriyle değerlendirdiği dergide düşünürün “İlme Doğru” (sayı 2), “Dehaya Doğru” (sayı 3), “Ahlaka Doğru” (sayı 4), “Dine Doğru” (sayı 5), “Felsefeye Doğru” (sayı 6), “İktisada Doğru” (sayı 7) gibi toplumbilim, felsefe, tarih ve ekonomi konularında görüşlerini içeren yazıları çıktı. Ali Nüzhet (Göksel), Ali Canip (Yöntem), Yahya Saim (Ozanoğlu), İhsan Hamit (Tiğrel), Said Nazif (Ozankan) dergide yazan şairler, yazarlar arasındadır.

Prof. Dr. Hikmet Tanyu, Gökalp’in “Küçük Mecmua”yı çıkarma çabaları ve Kurtuluş Savaşı Türkiyesinde yarattığı etkiyi şöyle anlatır:

“Önce Mefkûre adıyla bir dergi yayınlamak istiyordu. Fakat bunun anlamının anlaşılamayacağı düşüncesi üzerine adının Küçük Mecmua olmasını istedi. 5 Haziran 1922 tarihinde haftalık olarak Küçük Mecmua’yı yayınlamaya başladı. Dergi, memleketin tanınmış birçok şahıslarına ve Diyarbekir çevresindeki aydın öğretmenlere parasız olarak dağıtıldı.

Ankara’da Basın ve Yayın İşleri Umum Müdürü Ağaoğlu’na dergiyle ilgilenmesi için yazıldı. Her ay 300 lira gönderileceği vaad edildiyse de ancak bir defa bu para gönderilebildi. 300 liralık yardımla, dergi, bozuk hurûfat ve elle dönen merdâne mille, yarım yamalak çalışan makineyle çıkmaya başladı. Derginin bir sayısının masrafı 75 lirayı bulmaktaydı. Bir miktar abone bulunmuşsa da, bu yetmedi, birkaç sayı sonra dergi için borçlanmalar başladı. Derginin İdare Müdürlüğü Ali Nüzhet Göksel’e teklif edildi, o bu görevi de yüklendi. Küçük Mecmua’da yayınlanan (Refah mı Saadet mi?) vb. makaleleriyle halk ümitlendirilmeye çalışıldı.

Küçük Mecmua’ya ilgi, sevgi, yurdun birçok yerinde arttı. Dergi hayranlıkla takibediliyordu. İstanbul gazetelerinden Tasvir, İkdam, Akşam, Küçük Mecmua’dan övgüyle bahsediyorlardı. Onu takdir eden makaleler gittikçe çoğaldı. Böylece Ziya Gökalp’in fikirleri Türkiye’nin her yönüne yayıldı. Lâkin Küçük Mecmua’nın borçları da arttıkça artmıştı.

Gökalp çok acı bir durum alan geçim sıkıntısını gidermek, derginin borçlarını ödemek ve yayına devam edebilmek üzere canı kadar sevdiği kitaplarını satmaya mecbur oldu.” (Ziya Gökalp’ın Kronolojisi, 1981)

Aydınlık

1 Haziran 1921 -18 Şubat 1925 arası 31 sayı çıktı. Düşün dergisi. Mesul Müdür: Sadrettin Celal. İlk sayısında Sadrettin Celal “Harsçılar ve Biz”, Dr. Şefik Hüsnü “Bizde İçtimai Sınıflar”, Nizamettin Ali “Türkiye’de Felsefenin Sefaleti”, Cevad Abdi’nin “Tarihi Materyalizm” yazıları; Şefik Hüsnü’nün “Jan dö Sen Peri”den, Leman Sadrettin’in “Malsel Kapl”den çevirdikleri “Sayha-i Beşer”, “Çan Kuleleri” şiirleri yayımlandı. Sadrettin Celal “Harsçılar ve Biz” yazısında Türkçülerin, özellikle Ziya Gökalp’in tanımladığı biçimde bir ulusun varolmadığı görüşünü savunuyor, bilimsel sosyalizmin kurucuları K. Marx ve F. Engels’in “insan cemiyetlerinin ve tarihsel olayların objektif tetkikleri sonucunda” insan toplumlarının tarihlerinin sınıf mücadelesine dayandığını ortaya koyduklarını vurguluyordu. Dergide Dr. Şefik Hüsnü, [Türkiye’de İçtimai Sınıflar, (sayı 17), Türkiye’de İnkılabın Lüzumu, (sayı 4), Türkiye’de İnkılabın Şekli (sayı 5)], Türk Aydınları, (sayı 10), yazılarında ülkenin XIX. yüzyılın ilk yarısından itibaren girdiği süreçte hızla burjuva, küçük burjuva ve proleteryanın oluştuğunu belirtti. Batı ülkelerinde olduğu gibi sınıfsal ilişkilerde durumun ezilenler yararına değişmesi gerektiğini, bunun için de işçi sınıfının kendi ideolojisine koşut biçimde örgütlenmesinden başka yol bulunmadığını yazdı.

Aydınlık’ta toplumsal siyasal konuların yanı sıra sanat ve edebiyat sorunlarına değinen yazılara, şiirlere de yer verildi. Dr. Şefik Hüsnü “Halk ve Sanat” (sayı 7), Yaşar Nezihe“Kırmızı Güller” (sayı 16), Kerim Sadi, Faruk Nafiz (Çamlıbel), Burhan Asaf (Belge), Memduh Necdet’in şiirleri, yazıları yayımlandı. 1923-25 yıllarında Nâzım Hikmet (N.H.) imzasıyla “Yeni Sanat” (sayı 14), “Grev” (sayı 15), “Müşterek Zahmet” (sayı 18), “Aydınlık” (sayı 25), “Yayından Fırlayan” (sayı 26), “Hayatımız” (sayı 26), “Şark-Garp” (sayı 26), “Aydınlıkçılar” (sayı 28), “Ayağa Kalkın Efendiler” (sayı 28), “Resmi Geçit” (sayı 29), “Ustamızın Ölümü” (sayı 30) çıkan şiirleriyle toplumcu gerçekçi hareketin öncüsü olarak kabul edildi.

Aydınlık dergisi, 12 Mart 1925’te Bakanlar Kurulu kararı ile kapatıldı. Kimi yazarları ülke dışına çıktılar. Kimi yazarları da İstiklal Mahkemesi’nde yargılanarak çeşitli cezalara hüküm giydiler.

KAYNAKLAR: Mete Tunçay, Türkiye’de Sol Akımlar (1908-1925, 3. bas. 1978); A. Cerrahoğlu (Kerim Sadi), Türkiye’de Sosyalizm Tarihine Katkı (1975); Asım Bezirci, Nâzım Hikmet, yaşamı, eseri, sanatı (genişletilmiş II. bas. 1989).

1917-1923 Evresi

1919’dan sonra “Milli Edebiyat” sözcüklerinin “milli kurtuluş”, “milli bağımsızlık” gibi kavramlarla neredeyse eşanlama geldiği bu evrenin özellikleri şöyle özetlenebilir:

1) Çoğunluğu “Milli Edebiyat” akımına yandaş olan dergilerde hareket, toplumbilimle birlikte geliştirilmek istenmektedir.

2) “Edebiyat-ı Cedide”cilerin bile akımın ürünlerinden etkilenerek dillerini sadeleştirmeye çalıştıkları söylenebilir.

3) Mehmet Emin, Ziya Gökalp ve Rıza Tevfik’ten sonra gelen kuşağın, hece ölçüsü içinde daha doğal ve işlek bir dille ulaştıkları, öykü ve romanın toplumsal sorunlara açıldığı görülür.

Yine bu evrede edebiyatın Durkheim’ci toplumbilim anlayışı doğrultusunda geliştirilmek istendiği Ziya Gökalp, Ahmet Ağaoğlu, Köprülüzade’nin yazılarında, özellikle Osmanlılık ve Türklük kavramına açıklık getirme çabasının başlıca amaç olarak göründüğü söylenebilir.

Ulusçuluk akımının önde gelen ideologlarından biri olan Gökalp, Tanzimat’tan sonraki Türk düşünürlerinin, karmaşık bir toplum durumunda olan Osmanlı İmparatorluğu’nun varlığını tehlikeye düşürmekten çekindiklerinden “Türklük yok, Osmanlılık var...” kuralına bağlandıklarını yazar. Ona göre, Tanzimat çağdaşlaşma akımının bir sonucudur. Tanzimat düşünüsünü yayanlar, çeşitli unsurlardan ve mezheplerden oluşan “vaki bir millet - nation de fait”den, “iradi bir millet - nation de volonté” yapmak olasılığını görerek, Osmanlı deyimine, ulusal renklerin dışında yeni bir anlam vermişlerdir.

Bu nedenle de Türkler’in “millet mefkûresi”nden kaçınmaları, hem ekonomik yolda zayıflamalarına yol açmış, hem de dilin sadeleşmesine, güzel sanatlarda ulusal üslupların gelişmesine engel olmuştur (Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak, 1918).

Tanzimat döneminde, Fransız edebiyatı örnek alındığı için klasik bir edebiyatı oluşturma olanaklarının doğduğunu yazan Gökalp, konuşma dili yazı haline getirilemediği, ulusal beğeni ve değerlere dönülemediğinden bu olanağın gerçekleştirilemediğini yazar. Bu nedenle eskiden Acem olan beğeni, Tanzimattan sonra Fransız olmuş; Şinasi, Namık Kemal dönemiyle “Servet-i Fünun” dönemi soruna felsefi çözümlemeler ve düşüncelerle bakamadığından gerçek bir devrim başarılamamıştır. Felsefeyi, tarihi ve toplumbilimleri, kendisine rehber kabul ederek eski kültür içindeki temel ulusal öğeleri bulmaya çalışan ulusçuluk ise, giderek Türk kültürünün ulusal olan ve kökleri halkta bulunan esasını ortaya çıkaracaktır. “Avrupa medeniyeti de gerekli ölçüde buna ilâve edilince gelecekteki Türk sanat ve edebiyatı, milli kültürle Avrupa medeniyetinin birleşmesinden meydana gelmiş olacaktır.”

“Aydınlık” dergisinde Gökalp’in Durkheim’e dayanan görüşlerini eleştiren Sadrettin Celal (1891-1954) ise, tarih boyunca Ziya Gökalp’in tanımladığı biçimde bir ulusun varolmadığını belirterek, onun düşüncelerinin toplumsal gerçeğe uymadığını yazar. Çünkü ne eski Yunan ve Roma’da ne de ortaçağda Gökalp’in belirttiği gibi “tesanüt halinde” uluslar vardır. Aksine, bilimsel sosyalizmin kurucuları K. Marx ve F. Engels’in “insan cemiyetlerinin ve tarihsel olayların objektif tetkikleri sonucunda” vardıkları gerçek, insan toplumlarının tarihinin sınıf mücadelesi tarihi olduğudur. “Serbest insanlar ve esirler... patrisiyenler ve plebyenler... baronlar, köleler, ustalar ve çıraklar, bir kelimeyle ezenler ve ezilenler...” Savaş halindedirler. Bu gerçeği görmediği için, Ziya Gökalp toplumbilime bilimsel yöntemler uyguladığını iddia etmesine karşın, toplumsal gerçeğe uymayan “indî hükümler”e bağlanmaktan kurtulamamıştır. (Harsçılar ve Biz, Aydınlık, sayı 1)

2) Bu dönemde “Edebiyat-ı Cedide”nin yaşayan iki önemli kişiliğinin –Halit Ziya ve Cenab Şehabettin’in– ideoloji olarak ulusçuluk akımından uzak durmalarına karşın, “Milli Edebiyat”ın amaçları doğrultusunda gelişen ürünlerin dilinden etkilendikleri görülür. Ulusal Kurtuluş savaşına karşı olduğunu saklamayan Cenab, kimi yazılarında ulusal dil anlayışını eleştirirken, 1919’dan sonra şiirlerinde Türkçe’nin gücünden etkilenmeye başlamıştır.

Güller kurumuş, son kuş uzaklaşmış ufuktan

Sönmüş hep ocaklar ve hep ölmüş kelebekler

Sorsam şu uçuk yüzlü ve yaş gözlü çocuktan,

Atiden aceb elleri böğründe ne bekler.

(Peyam-ı Sabah, 20 Ekim 1919)

dizeleri onundur.

Göl Saatleri (1921) kitabında topladığı şiirlerinin örgüsü, eski şiirin dil ve beğenisine bağlı olan Ahmet Haşim ise, “Dergah”ta yayımladığı şiirlerinde ikili, üçlü tamlamalardan kurtularak dilini değiştirmeye özen gösterir.

Öte yandan, Mehmet Emin, Ziya Gökalp ve Rıza Tevfik’ten sonra gelen şairler kuşağının hece ölçüsü içinde yeni söyleyiş olanakları buldukları, şiir dilini değişik yönlerde zenginleştirdikleri belirgindir. Bir bölüğü, Celal Sahir’in başkanlığında Şairler Derneği’nde toplanan geçiş döneminde yetişen kuşağın Orhan Seyfi, Yusuf Ziya, Halit Fahri gibi yetenekleri çok sınırlı şairlerinden sonra gelenler arasında (özellikle Nâzım Hikmet, Ahmet Hamdi, Kemalettin Kamu) yeni bir şiir dilinin doğallığı içinde yaşama ve çağdaş insanın duyarlığına daha yakın düzeylerde örnekler verirler. Kemalettin Kamu’nun, Kurtuluş Savaşımızdan esinlenen şiirleri, 1911’lerde başlayan dil sadeleşmesinin 10 yıl içinde ulaştığı aşamayı göstermesi yönünden olduğu kadar, yaşam-sanat ilişkilerini yansıtmadaki doğallık yönünden de ilginçtir. Bunlardan, Nâzım Hikmet’in hece dönemindeki şiirlerinden birini okuyalım:

Yolcu, yolun şarksa, ansızın çöken

Her taşı mukaddes harabeyi sor.

Orada son damla kanını döken

Yaralı yiğitler döğüş ediyor.

Yolcu, yolun şarksa, bahçelerinde

Güllerin üstünde silah çatılan,

Baharı kan olan illere in de

O yeri özleyen gönülleri an.

Yolcu, yolun şarka uğrarsa yarın,

Elinde zaferden kopan çiçekle,

Göklere dayanan karlı dağların

Ardından yükselen güneşi bekle.

(Yolcu Yolun Şarksa,

7. Kitap, Aralık 1920)

Aynı dil beğenisinin öykü ve romana da yansımasına karşın, “Milli Edebiyat” akımına ters düşen anlayış sahiplerinin bile övgüsünü kazanan örneklerin çoğaldığı görülür. Ömer Seyfettin’in Yeni Mecmua’da yayımladığı öyküleri, Refik Halit’in dil ve anlatım yönünden olduğu kadar toplumsal sorunları yansıtmaları yönünden de önemli yenilikler getiren Memleket Hikâyeleri (1919), Halide Edib’in, özellikle Hüseyin Rahmi’nin romanları mütareke yıllarında yetişen yazarlara örnek olmaktadır. Dil anlayışının değişmesiyle birlikte öykü ve roman tekniğini tıkayan yolları açmış, daha önemlisi, yaşama bakışı, insanı içinde bulunduğu sorunlardan soyutlamayarak almasıyla çağdaşlaşmıştır. Kent, ilçe ve kırsal bölgelerin insanlarını en azından gerçek durumları çarpıtılmadan verilme çabası öykü yazarlarının amaçlarından biri olmuştur. Siyasal iktidar ise, bu doğrultuda gelişen edebiyatın etkili örnekleri karşısında sansürü ve yasaları çalıştırmaktadır. Selahattin Enis, “Fağfur” (1918) dergisinde çıkan Çingeneler adlı öyküsünden ötürü yargılanmakta, Hüseyin Rahmi’nin Hayattan Sayfalar romanı “Âti” gazetesinde tefrika edilirken (1919) yasaklanmaktadır.

6 Bu bölüme katkıda bulunan ağabeyim Necdet Kurdakul’a teşekkürler.

ŞİİR

MEHMET EMİN YURDAKUL

Yaşamı ve Çevre Koşulları

Türkçe’ye inananların öncülerinden biri olan Mehmet Emin, İstanbul’da doğdu (Mayıs 1869). Balıkçı Salih Reis’le Edirne yöresindeki köylerden birinde doğup büyüyen Emine Hanım’ın oğludur. Çocukluğu, çalışmanın ve alın terinin yaşanarak öğrenildiği orta halli aile çevresinde geçti.

Torunu Doğan Yurdakul’un yazdığına göre, Beşiktaş’ta Saray Mektebi olarak adlandırılan Sibyan Mektebi’ni bitirip Askeri Rüştiye’de (ortaokul) okuduğu yıllar, baba ocağının gelenek ve eğilimleri kişiliği üzerinde etkili olmuştu. Babası Salih Reis; Kerem ile Aslı, Âşık Garip, Battal Gazi gibi halk roman ve destanlarını okutuyor, şair böylece çocuk yaşlarında çevresinin konuştuğu dille çelişmeyen bir yazı dilinin varlığını tanıma olanağı buluyordu. Daha sonra ilkgençlik günlerinde kişiliğinin kurulmasında koşullayıcı önemi olan bu etkenleri şöyle belirtir:

... Ne yolda yazmalıydım? Gözleri ilk açılışta bir balıkçı evinin isli çatılarına ilişen bir halk evladına nasıl yazmak yaraşırsa, işte öyle...

Bu satırların getirdiği bir gerçek de, şairin Osmanlı mutlu azınlığının yönetimi altında, kendisini başka bir kesimin, halk kesiminin insanı olarak duymasıdır.

Mehmet Emin, Askeri Rüştiye’den sonra Mülkiye ve Hukuk Mekteplerinde okumuş, ama yükseköğrenimini tamamlama olanağı bulamamıştı. Gençliğinin bu evresinde, Bâbıâli Sadaret Dairesi Evrak Odası’nda bir süre “maaşsız katip” olarak çalıştı. Daha sonra yayımladığı Fazilet ve Asalet (1890) adlı kitapçığın Sadrazam Cevdet Paşa’nın ilgisini çekmesi üzerine Rüsumat Mektupçu Kalemi’ne atandı. Uzun süre bu dairenin evrak müdürlüğünü yaptı (1897-1907).

Edebiyatçı kişiliği de bu yıllarda gelişmiş, Asır gazetesinde (Selânik, 1897) çıkan “Cenge Giderken” adlı manzumesi ve arkasından yayımladığı Türkçe Şiirler (1898) kitabı edebiyat çevrelerinde büyük ilgi uyandırmıştı. Kuruluş, dil ve öz yönünden alışılmış ölçülere hiç uymayan bu manzumeler, şairlere uzak, halka yakın göründüler. Bu gerçeği Abdülhak Hamit, “Şiirin okunurken nezdimde bulunan yetmiş yaşındaki bir ihtiyarın gözlerinden yaşlar akıyordu” diye belirtirken, Şemsettin Sâmi, Türkçe Şiirler’i gelecekteki Türk edebiyatının temel taşı olarak niteledi. Halit Ziya, Tevfik Fikret gibi “Servet-i Fünun”cular bile Mehmet Emin’in açtığı yolun başarısını kabul zorunda kaldılar.

Batılı araştırmacılardan, İngiliz edebiyat tarihçisi Gibb, şaire yazdığı mektupta, “Siz geldiniz ve ne doğuya, ne batıya bakarak kendi vatandaşlarınızın gönlünü okudunuz. İlk şiirinin doğru mazmunu ile, doğru ifade tarzını siz buldunuz...” diye yazdı.

Türkçe Şiirler’i Rusça’ya çevirerek; Mehmet Emin Bey’in Milli Şiirleri adıyla yayımlayan (1903) Türkolog Viladimir Minorski ise, kitabın önyazısında şairin özelliklerini 1) Temiz dil kullanmak, 2) Şiiri Türkçe’nin yapısına uymayan aruz ölçüsünden kurtarmak, 3) Halkı sevmek, insancıl konuları seçmek, biçiminde belirtiyordu.

İlk çıkışındaki hızı, Servet-i Fünun, Muktebes (İzmir), Çocuk Bahçesi (Selânik) dergilerinde yayımladığı şiirlerle sürdüren Mehmet Emin, gizli çalışan İttihat ve Terakki Fırkası ile ilişkilerinin hükümetçe öğrenilmesi üzerine Erzurum’a sürgün edildi. Kısa süre sonra da gümrük nazırlığı göreviyle Trabzon’a atandı.

II. Meşrutiyet’ten Sonra

Mehmet Emin, Meşrutiyet’ten sonra üç dört yıl daha devlet hizmetinde çalıştı. Hicaz vali vekilliği (1909), Sivas (1910) ve Erzurum (1911) valiliği görevlerinde bulunduktan sonra emekliye ayrıldı (1912). Dönemin düşün hareketlerinin uzağında yaşadığı bu yıllarda bile yakın arkadaşı Yusuf Akçura’nın (1876-1935) eylemlerini destekledi. Ziya Gökalp’in ulusçu akım içinde henüz adının anılmadığı bu evrede kurulan Türk Derneği’ne (8 Ocak 1908) üye oldu. Bir yandan da şiir ve yazılarını Selânik’te çıkan Bahçe dergisinde yayımlıyor, açtığı yolu yeni örneklerle zenginleştirmeye çalışıyordu. Bu dergide çıkan yazılarının birinde ulusal edebiyatın ilke ve amaçlarını da ortaya koydu:

Ben eski edebiyattan iki yolda ayrıldım. Bunlardan birincisi yazış, ikincisi vezindir. Yazışta onlarla birleşemedim, çünkü Türklere karşı şimdiye kadar geciken bir işi ancak bu şekilde yazarsam görebileceğim inancındaydım. Onlardan vezinde de ayrıldım, çünkü bu şekilde yazılan şiirleri parmak hesabından başka bir tarz ile söylemeye dil dönmüyor.

Üslûp yahut yazış, tabiatın ve insanlığın ruhta yahut beyin ve kalpte uyandırdığı birtakım düşünce ve duyguları başkalarına yazı ile anlatma sanatıdır ki, bu yazıların yaradılışına ve içinde bulunduğu âlemin kendisine gösterdiği hâdiseleri hissedişine bağlıdır. O halde ben ne yolda yazmalıydım? Gözleri ilk açılışta bir balıkçı evinin isli çatılarına ilişen bir halk evlâdına nasıl yaraşırsa işte öyle...

Daha sonra Yusuf Akçura, Ahmet Hikmet (Müftüoğlu), Ahmet Ağaoğlu ile birlikte Türk Yurdu Cemiyeti’ni kuran (31 Ağustos 1911) Mehmet Emin, Türk Ocakları’nın da kurucu üyeleri arasına katıldı. 1913’te Musul’dan milletvekili seçildi. Ne ki, asıl uğraşı olan edebiyat çalışmalarını sürdürüyor, Türk Sazı, Ey Türk Uyan, Tan Sesleri, Ordunun Destanı, Dicle Önünde kitaplarında ulusal duyguları işleyen 200’ü aşkın manzume yayımlıyordu.

Mütareke yıllarında Dr. Adnan (Adıvar), Yusuf Akçura, Ahmet Hikmet (Müftüoğlu) ile birlikte Milli Türk Fırkası’nın kurucuları arasında bulunan Mehmet Emin, daha sonra (Nisan 1921) Anadolu’ya geçti. İnebolu’ya çıktıkları zaman Mustafa Kemal Paşa “çektiği telgrafta” şairi şu tümcelerle selamlıyordu:

Türk milliyetperverliğinin ilâhî mübeşşiri olan şiirleriniz bugünkü mücadelemizin rûh-u hamasetine ufk-u tulû olmuştur. Teşrifinizden duyduğum memnuniyeti beyan ile sizi milletimizin mübarek babası olarak selâmlarım.

Kurtuluştan sonra Şarkikaraağaç, Urfa ve İstanbul milletvekilliği yapan şair 14 Ocak 1944’te öldü.

Sanatı

Mehmet Emin Yurdakul, 4-5 yüzyıl saltanat süren görkemli, ama kendini tekrarlamaktan yorgun düşmüş bir şiir anlayışına dil, biçim özellikleri ve öz yönünden başkaldıran şairlerin başında gelir. Biliyoruz: Tanzimatçılar, karşı oldukları divan şiirinin nazım biçimlerini değiştirecek girişimlerde bulunamamışlar, dil ve söyleyiş bakımından yeni kuruluşlar getirememişlerdir. Genellikle Fransız nazım biçimlerinden “sonnet”yi kullanan “Edebiyat-ı Cedide” şairleri ise, aruz ölçüsüne bağlı olarak kurdukları dizelerde isim ve sıfat tamlamalarına boğulan acayip bir dil yaratmışlardır.

Hâk-i siyâhın üstüne sâfi şükûfeler!

Her şahsar şimdi ne yaprak, ne bir çiçek!

Bir tûde-i zilal ü siyeh-reng ü nâ-ümîd...

Ey dest-î âsmân-ı şitâ, durma, durma çek.

(Elhan-ı Şita, Cenab Şehabettin)

Mehmet Emin’in başkaldırdığı şiir, bu görünüştedir. Çağdaşı olan “Edebiyat-ı Cedide” şairlerinden özellikle Tevfik Fikret’i çok beğendiği halde, onun yalnız gerçeğe bakışından cesaret almakla yetindiği söylenebilir. Genellikle “sonnet” biçiminde yazan Yurdakul, aruz ölçüsünü Türkçe’ye uymadığı gerekçesiyle kullanmaz. Orta tabakanın konuşma diline geçen Arapça ve Farsça sözcüklere bile yer vermemeye özen gösterir.

Amacı Türkçe’yle, Türk insanının duyarlılığını yansıtacak yolu aramaktır onun. “Üç telli sazı” ile ulusunun acı yaşamını dile getiren ezgiler söylemek... Yüzyıllarca kendi yazgısına terk edilen Anadolu’nun gerçeğine ulaşmak... tutkusu ile yazar. Bu anlayışta olmayan şairleri kınadığını da saklamaz.

Evet benim şi’rimde yılan dişli diken var;

Sizler gidin, bal verecek yeni açmış gül bulun

Belki benim acı sesim kulakları tırmalar,

Sizler gidin genç kızların türküsü ile şen olun.

(Benim Şiirlerim)

Kendisinden önce görülmeyen kavramlar getirir şiire: “Hür düşünce, milli duygu, milli dil, adalet, müsavat, esir millet, medeniyet, yoksulluk vb.”

Toplumsal sorunları işlerken, yöneten azınlıkla yönetilen çoğunluk arasındaki çelişkiyi görür ve göstermekten çekinmez:

Yürüyordum: Ağlıyordu ırmaklar,

Yürüyordum: Düşüyordu yapraklar,

Yürüyordum: Sararmıştı yaylalar,

Yürüyordum: Ekilmişti tarlalar.

Bir ses duydum, dönüp baktım, bir kadın:

Gözler dönük, kaşlar çatık, yüz azgın;

Derileri çatlak, bağrı kapkara;

Sağ elinin nasırında bir yara;

Başında bir eski püskü peştemal,

Koltuğunda bir yamalı boş çuval...

– Ne o bacı?

– Ot yiyoruz, n’olacak…

– Tarlan yok mu?

– Ne öküz var, ne toprak.

(Anadolu)

Kimi şiirlerine sadece gerçekte görüldüğü gibi yansıyan toplum, kimi şiirlerinde ise toplumsal nedenlerle birlikte sergilenir:

Zira mülkte adalet yok, hürriyet yok, hukuk yok;

Hükümette haksızlık çok, ahaliye zulüm çok.

Her bucakta: demir elli istibdat,

Her bucakta: kaplan dişli cehalet;

Her bucakta: ölüm yüzlü sefalet;

Her bucakta: bin inilti, bin feryat...

İşte size İstanbul ki, tamamiyle eski Bizans, o Babil,

Sarayları kasaphane, mektepleri birer fesat ocağı;

Kışlaları mapushane, meclisleri birer casus yatağı;

İşbaşında olanları hep zelil.

(Vatan Tehlikede)

biçiminde öfke dizeleri yazar ve sormaktan kendini alamaz:

Vatandaşlar, hür ve mesut ömür sürmek bir hakken,

Esir olmak, mazlum olmak, sefil olmak, bu neden

Divan şiirinde de yer yer rastlanan bilgece söylenmiş özdeyiş niteliğinde dizeler bolca vardır:

Bilmez misin, zincir sesi işitilen bir toprak

Cennet olsa, bizim için bir karanlık zindandır.

(Beşiğin Önünde)

Tamah yine eski tamah, vicdan yine o vicdan,

Asrın yine felsefesi birbirini yemektir.

(Ne Zaman)

Unutma ki şairleri haykırmayan bir millet

Sevenleri toprak olmuş öksüz çocuk gibidir.

(Bırak Beni Haykırayım)

Hür ve mesut olmak için bozkırların çobanlığı elvermez.

(Zanaat)

Mehmet Emin, toplumsal sorunların şairi olmak ister, kalabalığın diline aykırı görmediği zaman her konuyu işlemekten çekinmediği için ondan önce hemen hemen hiç rastlamadığımız şiir adları çıkar karşımıza; “Para”, “Zanaat”, Çiftçilik”, “Hakkaniyet”, “Demir”, “Demirci”, “Örs Başında”, “Kibritçi Kız”.

Yarım yüzyılı aşkın sanat yaşamında gördüğü savaşlara (Yunan, Trablus, Balkan, I. Dünya, Kurtuluş Savaşları) katılanları görevleri konusunda uyarmak isteyen manzumelerinin çokluğu “milli şair” olarak anılmasını sağlar. “Ordudan Bir Ses”, “Ya Gazi Ol, Ya Şehit”, “Cenge Giderken”, “Kur’a Neferi”, “Vur”, “Orduya Selam” bu tür şiirleri arasında en bilinenleridir.

Şiirlerin Biçim Özellikleri

Yurdakul, genellikle hecenin 8-7, 7-7, 4-4-4-3 kalıplarını kullandığı için şiirlerine uzun dizeler egemendir. Bu tür dizelerde sözcük seçimi, söyleyiş, uyum birliğini sağlamak güçtür. Şairin özel bir ses duyarlığına sahip olması gerekir. Hele düşünce yönü ağır basan şiirlerde her dizenin kendine özgü oluşma koşulları vardır. Sözcükler sert ya da yumuşak olmaları yönünden dizenin yapısında belirli işlevlerle yükümlüdürler.

Ne ki Yurdakul, özel bir uyum yaratma kaygısı duymaz şiirlerinde, tekdüzeliğe, düzyazıya düşme tehlikesi gördüğü yerde gerekli mi gereksiz mi araştırmadan, soluğunu güçlendirmek için tekrarlara başvurur.

Bir yıl var ki dirlik yüzü görmemekte zavallı,

Bir yıl var ki bir dul gibi yürek yanık, göz yaşlı;

Bir yıl var ki, İshak gibi ah etmede her gece,

Bir yıl var ki, ırgat gibi bayırların sırtında,

Bir yıl var ki, hayvan gibi yumruk, sopa altında.

Onun olsun, o bahçeler, o altınlar, inciler

Onun olsun, o tarlalar, o inekler, keçiler

Onun olsun, o dört gözlü, ak sıvalı konaklar.

Türk Sazı’ndaki çoğu şiirinde (Bırak Yapma, Ordudan Bir Ses, Çocuklar, Sakın Kesme, Vatan Tehlikede, İlk Yara, Beşiğin Önünde, Sürücü, Ahretlik) görülen bu gibi tekrarlara karşın gene de dizelerinin doğal söyleyiş kıvraklığına ulaştığı söylenemez.

Öte yandan, sözcüğün uyak olması dışındaki işlevlerine (kulağa hoş gelmesi, söyleyişi bozmaması) bağlı bir araştırma disiplini olmadığını sezdiren kolay uyaklarla yetindiği çoktur.

Sizi seven kalpleriniz bizim o gün

En amansız acımızı unutturur;

O güvercin elleriniz göğsümüzün

En onulmaz yarasını kurutturur.

(Ordunun Destanı)

Beyaz siyah ırkların dillerinde anıldın

Şarkın garbın yüzlerce putlarının önünde

Kılıç ile kalkanın bir tanrısı tanıldın.

(Ey Türk Uyan)

örneklerinde görüldüğü gibi, uyak uğruna söyleyişi bozmaktan bile çekinmez.

Bu saptamalara bakarak Mehmet Emin’in –Türkçenin gizli gücüne inandığı halde– onun güzelliğini yansıtan bir dil ustası olmadığını söylemek mümkündür. Ne ki bu orta halli –kimi zaman zayıf– kuruluşlarla bile ortaya koyduğu bir gerçek vardır; Türkçe’nin zenginliğini, şiir diline uygunluğunu göstermek...

Mehmet Emin’in bu amacında başarı sağladığının en açık kanıtı, kendisinden sonra gelen şairlerin çoğunlukla hece ölçüsüyle ve Türkçe yazmalarıdır. Bu etkiyi yadsımayan iki şairin düşüncelerini öğrenelim:

Hecenin beş şairinden biri olarak ben, Mehmet Emin beye çok şeyler borçlu olduğuma inanıyorum. Namık Kemal’den sonra Mehmet Emin beyin şiirleri de, onun sazı gibi, vatan ve millet aşkını kalbimizin tellerinde titretmişti. (Halit Fahri Ozansoy, Edebiyatçılar Geçiyor, sf. 145, 1967)

Bak tuhaf bir şey gibi gelecek ama, ben bugünlerde Mehmet Emin’i inkâr olunan tarafıyle yani şair tarafıyle keşfettim. Şüphesiz ki, Milli Türk şairi filan değil, lakin iyi şair. Adamcağızın bu esaslı tarafını kulaktan dolma telkinlerle inkâr edip durmuşuz. (Nâzım Hikmet, Bursa Cezaevinden Vâ-Nû’lara Mektuplar, sf. 71, 1970.)

Dünya Görüşü

Şiirlerinde ulusçu ve halkçı bileşimlere ulaşmak isteyen Mehmet Emin, –zaman zaman bağlı bulunduğu ulusçuluk akımının kuramlarına ilişkin düşünceler ortaya koymasına karşın– hiç kuşkusuz bir ideolog değildir. Edebiyat konuşmalarında sanatını tanımlarken de toplumsal sorunlara fazla değinmez. Alçakgönüllü ifadelerle şiirinin özelliklerini açıklar, inançlarını belirtmekle yetinir:

Memleketimin sefillerinin, dertlilerinin küçük bir şairi olabilmek, bütün milletimin hürriyet ve saadetini temin edebilmek için yaşamak... İşte benim sanatımın ve hayatımın gayesi...

Amacı, “halkın şairi olmak”tır. Özgürlük, vatan ve insancıl konulara bağlı temaları işleyen şairleri (Petöfi, Mayekot) örnek göstererek yalnız olmadığını anlatmak ister.

1908’den sonra, dönemin öteki ulusçuları gibi o da, Turan ülküsünü benimser:

Ey milletim, yüz milyon yine senin neslindir;

saf Kafkas’la Arcıyas

Hiçbir vakit Türkleri kardeşlikten ayırmaz;

Bu mübarek dağlar da senin birer ilindir.

(Ey Türk Uyan)

O Turan ki, onun her bir bucağı

Bize nice hikâyeler nakleder:

Bin bir hakan sayan aziz toprağı,

“Hintten, Çin’den önce doğan benim.” der.

(Irkımın Türküsü)

dizelerinde görüldüğü gibi tarihsel kökleri arama gereksinmesine bağlanabilecek istekleri aşar; sınırlar ötesinde yaşayan “Çuvaş’ı, Azeri’yi, Başkurt’u, Kalmuk’u” bir bayrak altında toplama politikasının amaçlarına yönelir.

Hiç kuşkusuz, dindar bir kişidir ve din duygularını işleyen şiirler de yazar ama bunlar, –kimi araştırıcıların öne sürdükleri gibi– Efganlı Şeyh Cemalettin’in İslam Birliği ülküsü doğrultusundaki görüşlere örnek olacak nitelikte değildir.

I. Dünya Savaşı yenilgisinden sonra, ulusçuluk anlayışını Anadolu’nun kurtuluşu ülküsüne bağlayan Mehmet Emin, uzun yıllar milletvekilliği yapmasına karşın etkin bir politika adamı kimliği göstermemiştir.

YAPITLARI: Fazilet ve Asalet (1890), Türkçe Şiirler (1899), Türk Sazı (1914; İkinci bas. Agâh Sûfi Levend’in önyazısı ile 1969), Ey Türk Uyan (1914), Tan Sesleri (1915), Ordu’nun Destanı (1915), Dicle Önünde (1916), Turana Doğru (1918), Zafer Yolunda (1918), İsyan ve Dua (1918), Türk’ün Hukuku (1919), Aydın Kızları (1919), Mustafa Kemal (1928), Dante’ye (1928), Ankara (1928).

KAYNAKLAR: Akçuraoğlu Yusuf, Türk Yurdu (1928); Kenan Akyüz, Batı Tesirinde Türk Şiiri Antolojisi (1958, 3. bas, 1970); Samet Ağaoğlu, Babamın Arkadaşları (1965); Nihat Sami Banarlı, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi (1948, 1971); A. Ferhan Oğuzkan, Mehmet Emin Yurdakul (1953, 1961, 1969); Hüseyin Namık Orkun, Türkçülüğün Tarihi (1944); Yusuf Ziya Ortaç, Portreler (1960); Halit Fahri Ozansoy, Edebiyatçılarımız Geçiyor (1967); Enver Naci Gökşen, Mehmet Emin Yurdakul (1963); Cevat Yaltraklı, Namık Kemal, Mehmet Emin (1960); M. Behçet Yazar, Edebiyatçılarımız ve Türk Edebiyatı (1938); Hilmi Yücebaş, Bütün Cepheleriyle Mehmet Emin Yurdakul (1947); Ruşen Eşref Ünaydın, Diyorlar ki (1918; Şemsettin Kutlu basımı 1972).

YAZILAR: Uluğ İğdemir, Yurdakul’un Hayatı (Ülkü, sayı 57, 1944); Süleyman Kazmaz, M. Emin Yurdakul (Ülkü, yeni dizi, sayı 58, 1944); Fethi Tevetoğlu, Milli Şairimiz M. E. Yurdakul (Kopuz, sayı: 6, 15 Eylül 1939), Millî Şairimize Ait Hâtıralarım (Kopuz, sayı 10, Şubat 1944).

MEHMET EMİN YURDAKUL’DAN ÖRNEKLER

BALIKÇI

– Babamın aziz hatırasına –

– Babacığım terlemişsin, gel, terini sileyim;

– Sil bakayım, benim güzel merhametli meleğim.

– Nerde kaldın?

– Denizdeydim, bugün sular azgındı.

O her zaman küreğime boyun eğen akıntı

Çılgın akan bir sel gibi öfkesini artırdı;

Beni epey uğraştırdı, ter içine batırdı.

– Yarın dinlen..

– Ya sizlere kimler ekmek getirir?

Hangi komşu bir küçük tas sıcak çorba yedirir?

Olmaz yavrum, her gün gibi yarın dahi giderim;

Çalışarak Yaradandan size rızık isterim.

Demek bana yüreciğin acıyor ha?.. Hey çocuk!

Biz küçükten mayamızı terler ile yuğurduk;

Bugüne dek ne boralar içersinde çalıştık;

Sen üzülme, yavrucuğum, biz zahmete alıştık.

Biz sefiller, çok vakitler bir parasız kalırız;

O kadar ki yorgan döşek satıp ekmek alırız.

Lâkin Allah yine bizi esirgemiş kayırmış;

Biz kullara sizler gibi teselliler ayırmış;

Evet bana tesellisin, zira ki ben her gece

Kulübemin eşiğinden içeriye girince;

Senin bana bir gülüşün her derdimi uyutur;

Ah seninle yorgun gönlüm çektiğini unutur!..

BİZ NASIL ŞİİR İSTERİZ?

Köroğlu ne? Anadolu dağlarında görünen

Hep evleri, yapıları çamurlara bürünen,

Köycüklerde, rençberlerin yurtlarında okunur.

Bir kitap ki ya bir yetim keçisini çaldırtır;

Ya bir çiftçi çocuğunu ıssız dağa kaldırtır;

Öyle şeyler belletir ki akıllara dokunur

Fatih nedir? İstanbul’un surlarının altında,

Karadeniz boğazında, Hisarların sırtında,

Gayet güzel düşünülmüş, gayet iyi duyulmuş

Bir şiir ki şehitlerin al kaniyle yazılmış;

Bir kılıç ki bir kitabın alt yanına asılmış;

Bir altından heykeldir ki bir odaya konulmuş.

Biz o şiiri isteriz ki çifte giden babalar,

Ekin biçen genç kızlarla odun kesen analar,

Yanık sesin dinler iken gözyaşların silsinler.

Başlarını açık, beyaz sinesine koysunlar;

Yüreğinin özleriyçin çarptığını duysunlar;

Bu çarpıntı, bu ses nedir? Neler diyor? Bilsinler.

VUR

– Millî Orduya –

Ey Türk vur, vatanın bakirlerine

Günahkâr gömleği biçenleri vur;

Kemikten taslarla şarap yerine

Şehitler kanını içenleri vur.

Vur, güzel âşıklar cenazesinden

Kırmızı meş’aller yakanları vur;

Şehvetin raksına yetim sesinden

Besteler, şarkılar yapanları vur.

Vur, katlin o kızıl sabanlariyle

Dünyaya ölümler ekenleri vur;

Vur, zulmün o kanlı urganlariyle

Bir kavmi iplere çekenleri vur.

Vur, etten, kemikten saraylar kuran

O vahşi ruhları ezmek için vur;

Dört büyük rüzgâra küller savuran

O mücrim elleri kesmek için vur;

Vur, sen de mukaddes hürriyet için,

Dünyanın diktiği bayrak için vur;

Her dinin sevdiği adalet için,

Her yerde haykıran bir Hak için vur.

Vur, aşkın ve hakkın zaferi için;

Vur, senden bak dünya bunu istiyor;

Vur, yerde bak tarih senin seyircin;

Vur, gökten bak Allah sana: “Vur!” diyor.

Vur, çelik kolların kopana kadar

Olanca aşkınla, kuvvetinle vur;

Son düşman, son gölge kalana kadar

Olanca kininle, şiddetinle vur.

Vur, senin darbenden çıkacak ateş

İntikam isteyen bir milletindir;

Alnında doğacak kırmızı güneş,

Bu senin ilâhi hürriyetindir!

BIRAK BENİ HAYKIRAYIM

Ben en hakir bir insanı kardeş duyan bir ruhum;

Bende esir yaratmayan bir Tanrı’ya iman var;

Paçavralar altındaki yoksul beni yaralar;

Mazlumların intikamı olmak için doğmuşum.

Volkan söner, lâkin benim alevlerim eksilmez;

Bora geçer, lâkin benim köpüklerim kesilmez

Bırak beni haykırayım, susarsam sen matem et!

Unutma ki şairleri haykırmayan bir millet

Sevenleri toprak olmuş öksüz çocuk gibidir;

Zaman ona kan damlayan dişlerini gösterir.

Bu zavallı sürü için ne merhamet, ne hukuk;

Yalnız bir sert bakışlı göz, yalnız ağır bir yumruk!..

YOLCU

– Fırtına var...

– Varsın olsun, kıyametler koparsın;

Sen yolunda bir büyük dev adımıyle ilerle.

Durma, yürü; ayakların yürümekten kabarsın;

Ölümlerden kurtulunur ileriye gitmekle!..

Ziyanı yok, sendele, düş; şu geçitten uzaklaş!

Atacağın her adımla menziline koş, yaklaş;

Yürü, yürü, yarı yolda kalma, haydi ileri!..

– Ooh, çığ uçmuş...

– Görüyorum, lâkin bundan ne çıkar

Sen yolunda bir büyük dev adımıyle ilerle.

Durma, yürü; insanoğlu ister ise dağ yıkar;

Kayalıklar bir yol olur, bir parçacık emekle!..

Bak, şu sarp, dik dağ başına; işte ayak izleri!

Bunlar bütün senden önce geçenleri gösterir;

Yürü, yürü; artık yeter korkaklığın elverir!..

AYDIN KIZLARI

– İzmir’in aziz çocuğu Yakup Kadri’ye –

Bu hazin toprakta bir yaslı ülke;

Davud’un mezamir çaldığı bir yer;

Burda da sulara akseden gölge;

Karanlık kubbeler, siyah serviler

Burda da her çehre gurub üstünde

Geceye bürünen akşam yıldızı;

Babil’in kırmızı nehri önünde

Bir yeni Kudüs’ün ağlayan kızı.

Dağların tepesi göklere yakın

Nisyana götüren bir ölüm yolu;

Gözyaşlı vadiler o akın akın

Saçları dalgalı başlarla dolu.

Taşların üstünde ayaklar çıplak..

Kanlarla serencam yazan kadınlar;

Kırılmış sütunlar gibi durarak

Tufanlar nakleden mağmum alınlar;

Hepsinin göğsünde siyah kâküller

Esire vurulmuş demirden lâle;

Dudakların üstünde sararan güller

Celladın içtiği kanlı piyale.

Bu elem yurdunun yolcuları da

Sazları asmışlar söğüt dalına;

Bu aşksız göllerin kuğuları da

Konmuşlar sahilin bir kumsalına.

Bunların içinde bir bakir var ki

Gecenin kızları gibi elemdi;

Meçhule kazıları mezarlardaki

Serseri hayaller kadar matemli.

Bunun da göklere dikilen başı

Gayzın yonttuğu bir donuk mermer;

Kirpikler içinden akan gözyaşı

Kılıçla kalkandan sıçrayan şeyler.

Belli ki bu vatan yolcusunun da

Hicranlı gönlünde viraneler var;

Bu aşık, bakışlı şair ruhunda

Sihirli dilinde efsaneler var!..

ANADOLU

-Gençliğe –

Yürüyordum: Ağlıyordu ırmaklar,

Yürüyordum: Düşüyordu yapraklar,

Yürüyordum: Sararmıştı yaylalar,

Yürüyordum: Ekilmişti tarlalar.

Bir ses duydum, dönüp baktım, bir kadın:

Gözler dönük, kaşlar çatık, yüz azgın;

Derileri çatlak, bağrı kapkara;

Sağ elinin nasırında bir yara;

Başında bir eski püskü peştemal,

Koltuğunda bir yamalı boş çuval!..

– Ne o bacı?

– Ot yiyoruz, n’olacak!..

– Tarlan yok mu?

– Ne öküz var, ne toprak.

Bugüne dek ırgat gibi didindim;

Çifte gittim, ekin biçtim, geçindim.

Bundan sonra...

– Kocan nerde?

– Ben dulum

Kocam şehit, bir ninem var, bir oğlum

– Soyun, sopun?..

– Onlar dahi hep yoksul!

Ah efendi, bize karşı İstanbul

Neden böyle bir sert, yalçın taş gibi?

Taşraların hayvanlık mı nasibi?

Hayır hayır, bu nasibi almak için doğmadın.

Onun için doğdun ki sen, kadınlığın hakkıyle

Ocağının karşısında saadete eresin;

Göğsünü kabarttıran anneliğin aşkıyle

Evladına sütün gibi pak duygular veresin.

Sen bir aziz yoldaşsın:

Senin sesin hayat için dövüşmeye koşturur,

Senin sevgin vatan için fedakârlık öğretir,

Senin yüzün insan için bir merhamet duyuyor;

Senin ile insanoğlu yeryüzünü şenletir.

Lâkin bizler bu hakları unuttuk,

Kadınlığı hayvanlıkla bir tuttuk,

Ninen gibi sana dahi hor baktık;

Seni dahi garip, yoksul bıraktık!..

Evet, seni genç kocandan uzun yıllar ayırdık;

Sen zavallı, duvağına doymadığın bir günde

Bir ihtiyar kadın gibi haykırarak saç yoldun;

Birçok parlak dileklerle dolu olan gönlünde

Bir muradın ülkelerini göremeden dul oldun.

Günden güne bir kırık

Ağaç gibi içlenerek, yaprak gibi solarak

Tırtıl üşmüş dallar gibi kurumaya yüz tuttun;

Kadınlığın duygusunu genç bağrında uyuttun

Ve dedin ki: “Artık bana ne bir bahar, ne şefkat!”

Bugün sende en yaralı bir rençperin derdi var;

Ağaların hasadını biçen paslı orağın

Sana yalnız ot ve diken demetleri söktürür;

Aç yavrunun çırılçıplak uyuduğu ocağın

Sana gece yarıları acı yaşlar döktürür.

Her şey seni hırpalar:

Memleketin ağır yükü senin zayıf sırtında,

Bu yüz senin kemik kalmış vücudunu ezip yer.

Senin ömrün, kara bahtın demir eli altında,

Bu el senin kocan gibi oğlunu da sürükler.

Kinler için karaları bağlayan,

Zevkler için zelil, sefil ağlayan.

Acı gören, cefa çeken, ezilen,

Irzdan başka her şeyini veren sen!

Sen, şu güzel vatanında cehennemde gibisin;

Gözyaşınla ıslattığın kanlı toprak üstünde

Sana her yer bir çöl gibi cıvıltısız, çiçeksiz;

“Ekmek!” diye ağladığın sağır bir halk önünde

Sana herkes bir kurt gibi merhametsiz, yüreksiz...

Senin her bir ümidin

Ayrılıksız, yoksulluksuz bir dünyaya kalmıştır,

Orada ki, masum çiftler hıçkırıksız yaşarlar;

O melekçe sevgililerle birbirini okşarlar

Ve burada Allah bütün dilekleri yaratır!

Ey mübarek Anadolu toprağı!

Hani senin bahtiyarlık hukukun,

Hür düşüncen, milli duygun, kanunun?

Hani senin yeni ruhlu çocuğun,

Sevgin, neşen, çalgın, türkün, oyunun?

Ey dertliler yatağı!

Ne vakte dek, gençliğine hakaret,

Bu ayrılık, bu göz yaşı, bu ölüm?

Ne vakte dek, kızlarına esaret,

Bu sert demir, bu ağır yük, bu zulüm?

Yazık, sana ağlamayan şiire;

Yazık, sana titremeyen vicdana;

Yazık sana uzanmayan ellere;

Yazık, seni kurtarmayan insana!..

Ey vatanın bağrı yanık bucağı!

Hani senin bereketli hasadın,

Yeşil yurdun, mesut çatın, şen çiftçin?

Hani senin medeniyet hayatın,

Yolun, köprün, kazman, iğnen, çekicin?..

Ey Türklüğün otağı!

Ne vakte dek, bu acıklı sefalet,

Bu viranlık, bu inilti, bu kaygu?..

Ne vakte dek, bu uğursuz cehalet,

Bu taassup, bu görenek, bu uyku?

Yazık, sana ağlamayan şiire;

Yazık, sana titremeyen vicdana;

Yazık, sana uzanmayan ellere;

Yazık, seni kurtarmayan insana!..

RIZA TEVFİK BÖLÜKBAŞI

Edirne’de doğdu (1869). Öğrenimini Mülkiye ve Tıbbiye mekteplerinde tamamladı (1899). II. Meşrutiyet’ten sonra İttihat ve Terakki Fırkası’ndan Edirne milletvekili seçildi. Partinin ileri gelenleriyle anlaşamayarak Damat Ferit Paşa, Dr. Rıza Nur vb. tarafından kurulan Hürriyet ve İtilaf Fırkası’na katıldı (1911). Yönetim kuruluna seçildi. Mütareke yıllarında Damat Ferit kabinesinde Maarif Nazırlığı (1918), Devlet Şûrası Reisliği (1919) yaptı. İşbirlikçi hükümetin baş temsilcisi olarak Sevr Antlaşmasını imzaladı (10 Ağustos 1920). İstanbul Darülfünunu’nda müderrislik etti. Kurtuluş Savaşı sonunda Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından cezalandırılarak yurtdışına çıkarıldı (1922). Mekke, Amman, Cunya’da yaşadı (1922-1943). Af yasasından yararlanarak döndüğünde İstanbul’a yerleşti. 31 Aralık 1949’da öldü.

“Servet-i Fünun”cularla çağdaş olan Rıza Tevfik ilk kalem deneylerine Mülkiye Mektebi’nde öğrenciyken başlamış, uzun süre anlatım, dil ve temalar yönünden onlarla aynı beğeni çizgisinde görünen şiirler yazmıştır. Sonradan tek kitabı Serâb-ı Ömrüm’e (1934, 1949) de aldığı bu şiirlerde aruz ölçüsünü kullanır. Adları bile, “Melâl-i Müphem”, “Muamma-yi Aşk”, “Bir Neş’e-i Gamkin”, “Âzar-ı Hasret” gibi dönemin anlayışına bağlı olan bu tür şiirleri genellikle “sonnet” biçiminde yazılmıştır.

Vecdaver olur rûhuma mahmur-î fitrat

Herşey gece, bu neş’eli ru’yaya dalınca.

Bir meşgaleden bir gece âzâde kalınca

Bir âlem-i mahmûr ile etmiş idim ülfet.

(Bir Neş’e-i Gamkin)

Bazan sükût-i vecd ile dalgın geçer günüm

Rûya içinde derkederim sermediyyeti;

Bazan hayata nefret ile ömre küskünüm,

Eş’ar içinde resmederim bir eziyyeti.

(Sensiz Nasıl Vakit Geçiririm)

Dörtlüklerinde görüldüğü gibi içerik ve biçim bakımından “Servet-i Fünun” şiirinin özelliklerini taşırlar. Özellikle, “Sensiz Nasıl Vakit Geçiririm” Tevfik Fikret şiirinin kopyası gibidir.

Rıza Tevfik, 1900’lerden sonra, Mehmet Emin Yurdakul’un Türkçe Şiirler’inin açtığı yolu benimseyen şairler arasında görünmüş, özellikle Selânik’te çıkan “Çocuk Bahçesi” (1904-1905) dergisinde yayımladığı şiirlerle bu akıma katılmıştır. Hareketli ve coşkun bir mizacı olduğu söylenen şairin Meşrutiyet’ten sonra sürekli olarak yayımlamaya başladığı şiirler koşma biçimindedir; Serâb-ı Ömrüm’de, “Asıl milli Türk vezninde, milli Türk şeklinde İstanbul lehçesiyle, şivesiyle ve zevkiyle” yazıldığını belirttiği 50’yi aşkın koşma ve nefes, geleneksel halk şiirimizin biçimsel özelliklerini taşır. Nefeslerinde, “Bektaşi nefesleri”nde gördüğümüz serbestlik ve umursamazlık havasını tutturabilmiştir.

Halka korku verme velvele alıp

Dünya ve ahiret bu köhne kalıp

Ben softa değilim cüppemi alıp

İmâret göçemem hocam.

Şarabı menetme, o değil hüner

Aşıkım bâdesiz pek başım döner

Gönlümde muhabbet ateşi söner

Özrüm var, sâde su içemem hocam.

Feylesof Rıza’yım dinsiz anlama,

Dini ben öğrettim kendi babama.

Her ipte oynadım canbazım ama.

Sırat köprüsünden geçemem hocam.

Nedir ki, bu tür parçalarında da Rıza Tevfik’in özgün bir şiir yarattığını söyleyemeyiz. Gerek konuları, gerek tekniğiyle geleneksel halk şiirimizin ustalarını taklit etmiş, –birkaç şiiri dışında– verdiği örneklerle geliştirici bir işlevi olamamıştır. Bu yargının gerekçeleri şöyle saptanabilir:

1) Çoğu şiiri, kendisinin de Serab-ı Ömrüm’deki kimi açıklamalarında belirttiği gibi acele yazılmış, en gerekli düzeltmeler, elemeler yapılmadan oluşumu tamamlanmış sayılmıştır.

2) ”O”, “pek”, “bir”, “bu”, “hep” gibi olanaklara başvurularak dizenin ölçüye uygunluğu sağlanan şiirleri çoktur.

3) Uyak seçimine özen göstermemiş, genellikle “dağıdır-çağıdır”, “uçardı-saçardı-açardı”, “bağlamış-ağlamış” biçiminde çok kullanılan ilkel uyaklara bol bol yer verilmiştir.

4) “Seni ilk gördüğüm günden beri”, “Ben sana nakledip o macerayı” (Bir Meçhuleye). “Ben seni ağlattım, hem de çok ağlattım – Bir kadın ağlatmak zevkını tattım”, “Titrek dudakların cidden güzeldi”, “Ben sana düşkündüm ey melek kadın” (Eneiyyet-i Aşk), “Huzurunda lakin, tutulur dilim” (Garip Bir Halet) biçiminde dizelere bolca rastlanır.

5) İçten gibi görünen şiileri çoğun duyarlıktan yoksundur. Ya dışta kalan alaturka gözü yaşlılığın yapay örnekleri ya da aleladenin sınırlarına giren buluşları egemendir:

İsmini bilmezdim, fakat tanırdım;

Ne yosma bir çiçek takışı vardı,

Kızıl saçlarını ateş sanırdım,

Güneş nûru gibi yakışı vardı;

(Göz Aşinalığı)

Ben de senin gibi çapkınım biraz

İki canbaz aynı ipte oynamaz.

Beni sevsen bile, sen ey işvebaz,

Ben o muhabbete layık olmazdım.

(Aşk ile Eğlenen Bir İşvebaza, 1920)

Bunlar gibi kolayca çoğaltılabilecek örneklere karşın, “Uçun Kuşlar”, “Selma Sen de Unut..”, “Harab Ma’bet”, “Hummay-i Aşk” gibi parçalarında öz ve biçimsel kaynaşmanın belli oranlarda sağlandığı söylenebilir. Genellikle bu şiirlerdeki düzeyin çok gerisinde kalan şairin belki de tek başarısı söyleyişteki kıvraklık ve uyumdur.

En verimli dönemi 1900 ile 1930 arasında olduğu anlaşılan Rıza Tevfik, 150’liklerle birlikte affedilerek yurda döndükten sonra yazdığı şiirleri de Serâb-ı Ömrüm’e almıştır. Sevr Antlaşmasını imzalayan kalemin, bu şiirlerinden birinin son iki dörtlüğünü okuyarak özeleştirisini öğrenelim:

Uğursuz bahtıyla bana benzeyen,

Bir kafadar var; benden eskidir.

O da –aç kalınca beynini yeyen–

Büyük Rus edibi (Dostoyevski)dir.

İKİMİZ DE KEYFİ HÜKÜMETLERİN

ZİNDANDA, SÜRGÜNDE KAHRINI ÇEKTİK

Bir hikmeti varmış musîbetlerin;

Biz bu kadar erken gelmeyecektik...

(Ben Sivri Kafalı Heriflerdenim, Eylül 1945)

Edebiyatı belli eğitim ve beğeni ölçülerinin güç beğenirliği içinde değerlendirebilen çağdaşları arasında onu “içi boş, aktarmacı” (Baha Tevfik) olarak niteleyenler; koşmalarını “sıfır” düzeyinde görenler (Yakup Kadri) vardır.1

1 Prof. Hilmi Ziya Ülken, Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi; anan: Şükran Kurdakul, Şairler ve Yazarlar Sözlüğü, 2. bas, sf. 72 (1973); Hasan Âli Yücel, Edebiyat Tarihimizden, sf. 235 (1957).

RIZA TEVFİK BÖLÜKBAŞI’DAN ÖRNEKLER

FİKRET’İN NECİB RUHUNA

Dediler ki ıssız kalan türbende

Vahşi güller açmış; görmeye geldim.

O cennet bağının hakine ben de,

Hasretle yüzümü sürmeğe geldim...

Dedilerki sana emel bağlayan,

Kabrinde diz çöküp bir dem ağlayan,

Bermurâd olurmuş! Ben de, bir zaman,

Ağlayıp murada ermeğe geldim!

Şu hicran yılının son baharında

Jâleler titrerken çemenzârında,

Gün doğmazdan evvel, ben mezârında

Matem çiçekleri dermeğe geldim!

Seni andım bütün gam çekenlerle

Aşk-ı hak uğruna yaş dökenlerle,

Sarı gonce veren şu dikenlerle

Taşına bir çelenk örmeğe geldim!

Yâdın ölüm gibi bir sırr-ı mübhem

Neş’e-i sevdâ mı bu hissi elem?!

Ruhumda ne füsun eyledin bilmem?..

Bugün sana gönül vermeğe geldim!

(1915)

UÇUN KUŞLAR

Uçun kuşlar uçun doğduğum yere

Şimdi dağlarında mor sümbül vardır.

Ormanlar koynunda bir serin dere

Dikenler içinde sarı gül vardır

O çay ağır akar, yorgun mu bilmem

Mehtâbı hasta mı solgun mu bilmem

Yaslı gelin gibi mahzun mu bilmem

Yüce dağ başında siyah tül vardır.

Orda geçti benim güzel günlerim

O demleri anıp bugün inlerim

Destân-ı ömrümü okur dinlerim

İçimde oralı bir bülbül vardır.

Uçun kuşlar uçun burda vefâ yok;

Öyle akar sular, öyle hayâ yok,

Feryâdıma karşı aksisedâ yok,

Bu yangın yerinde siyah kül vardır.

Hey Rıza kederin başından aşkın

Bitip tükenmiyor elem-i aşkın

Sende, deryâ gibi, dâima taşkın

Daima çalkanır bir gönül vardır.

(1927)

MEHMET ÂKİF ERSOY

Yaşamı ve Çevre Koşulları

1873’te İstanbul’da, Sarıgüzel’de doğdu. Babası Mehmet Tahir Efendi, Arnavutluk’un İpek kasabasına bağlı Şuşise köyündendir. Küçük yaşta İstanbul’a gelmiş, dönemin ünlü din adamlarından Yozgatlı Mahmut Efendi’den “icazet” alarak Fatih Müderrisliği’ne kadar yükselmiştir. Annesi Buharalı bir ailenin kızı olan Emine Şerif Hanım’dır.

Mehmet Âkif, dört yaşlarındayken, Fatih’te “Emir Buharî” mahalle mektebinde başladığı ilköğrenimini, Fatih Muvakkithanesi yanındaki İptidaî Mektep’te (ilkokul) tamamladı; Fatih Merkez Rüştiyesi’ne (ortaokul) girdi. Bu okulda özellikle Türkçe edebiyat öğretmeni Hoca Kadri Efendi’nin kişiliği üzerinde etkisi oldu. II. Abdülhamid’in zorbalık rejimine karşı, özgürlük mücadelesi veren aydınlardan biri olan Kadri Efendi, baskının arttığı yıllarda Mısır’a kaçmış, orada “Kanun-u Esasi” (1897) adlı gazeteyi çıkarmıştı...

Anılarında Arapça, Farsça, İngilizce, Fransızca bilen öğretmeninden çok yararlandığını belirten şair, ortaokul yaşamı üzerine şu bilgileri verir:

Rüştiye tahsilime devam ederken babamdan yine Arapça okuyordum ve iyice ilerlemiştim. Seviyem Mektep programlarından çok yüksekti. Babam, o zamanın usulünü ve kitaplarını takip ediyordu. Mektepte okunan farisi ile iktifa edemezdim. Fatih Camiinde ikindiden sonra “Hafız Divanı” gibi, “Gülüstan” gibi, “Mesnevî” gibi muhalledatı (kalacak şeyler) okutan Esad Dede’ye devam ederdim. Rüştiye tahsilinde zaten en çok lisan derslerine temayülüm vardı. Dört lisanda (Türkçe, Arapça, Farsça ve Fransızca) birinci idim ve şiiri çok severdim. İlk okuduğum şiir kitabı Fuzuli’nin “Leyla ve Mecnun”udur.2

Yetişme çağında yabancı dillerin yanı sıra edebiyatları da öğrenme eğilimi ağır basıyordu Âkif’in. Bu nedenle sonradan girdiği Mülkiye Mektebi’nin (Siyasal Bilgiler Okulu) lise bölümünde çalışkan bir öğrenci olarak tanındı. Bu okulda edebiyat derslerini Şair İsmail Safa’dan (1867-1901) okudu. Yüksek bölümün ilk sınıflarındayken babasının ölümü üzerine geçtiği Halkalı Baytar Mektebi’ni de bu niteliğini koruyarak birincilikle bitirdi.

Yükseköğrenimini tamamladıktan sonra, “Ziraat Nezareti Umur-u Baytariye Şubesi” (Ziraat Bakanlığı Veterinerlik İşleri) dairesine atanarak (1893) üç dört yıl Arabistan ve Rumeli’de dolaştı. Mesleği dolayısıyla köylüyle ilişki kurma olanağı buldu.

II. Meşrutiyet’in ilk yıllarında bir yandan Umur-u Baytariye Müdür Muavinliği yapıyor, bir yandan Ziraat Mektebi’nde kitabet (yöntemine uygun yazı yazma), Darülfünun’da edebiyat dersleri veriyordu. Balkan Savaşı’nın bitiminde memurluktan ayrıldı. Mısır’a, daha sonra (1914 sonu) Almanya’ya gitti. Yakın ilişki kurduğu “İttihat ve Terakki Fırkası”nın genel merkezinde gençlere Arapça öğretmesi de bu evrededir.

O Almanya’dayken Dünya Savaşı başlamıştı. Osmanlı devletinin Almanlar’ın saflarında girdiği bu savaşın sonunda büyük İslam birliğinin kurulacağı umudu ile iyimserdi. Ne ki, en güvendiği cephelerde bile Müslüman Arapların Türk ordularını arkadan vurmaları, savaşın yenilgiyle sonuçlanması, şairi büyük kötümserliğe düşürdü. Savaş sonrasında yazdığı ilk şiirlerde “Beyinler ürperir ya Rab, ne korkunç inkılab olmuş - Ne din kalmış, ne iman, din harab, iman türab olmuş” gibi dizelerle acısını yansıttı; bir kurtarıcı el göndermesi için Tanrı’ya yalvardı. “İlahi. Bir müeyyed, bir kerim el yok mu, tutsun da - Çıkarsın şarkı zulmetten, götürsün fecr-i maksuda?” (Umar mıydın?, Ekim 1918)

1918 sonlarına doğru kötümserliği önce kendi içinde yenerek “Yeis Yok” (Ekim 1919), “Azimden Sonra Tevekkül” (Kasım 1919) şiirlerini yazdı. 1920’de Anadolu’ya geçti. Ulusal mücadele için örgütlenen güçlere katıldı. Burdur’dan milletvekili seçildi (25 Aralık 1921). Savaş boyunca il il, ilçe ilçe dolaşarak camilerde halkı uyarmak amacıyla hareketin anlamını açıklayan güçlü ve inandırıcı vaızlar verdi... İstiklal Marşı’nı yazdı (Meclisçe kabulü 12 Mart 1921).

Cumhuriyetten sonra toplumun geçirdiği dönüşümlere tepki gösteren Âkif, “Sebilürreşad” dergisinde yenileşme hareketlerini kuşkuyla karşılıyor, yazılarında tutucu bir muhalefetin oluşmasına yardımı dokunabilecek görüşler ileri sürüyordu:

Erkekle kadın arasında, Darülfünun’da başlayan bu iştirak gitgide bir moda haline gelerek cemiyet hayatının her yanında kendini göstermeye başladı. Sokakta iştirak, sinemada tiyatroda iştirak, aktrislikte iştirak, şarkıda iştirak, meyhanede iştirak...

Toplumsal gelenekleri ve şartları bilinen milletimizin 16-18 yaşlarındaki kız ve erkek çocukları bir araya getirilmek isteniyor. Bazan şurada burada liselere giden üç beş kişi varsa onları da okuldan alıkoymaya sebep olacağız. Medreselerin kapanması ile on beş, on altı bin kişi eğitim nimetinden yoksun bırakıldı. Şimdi de böyle “müşterek” bir öğrenim çıkarırsak, kendi kendine liseler kapanır.

Bu gibi çağın gerisinde kalan düşünceleri ileri sürdüğü zaman, kendi kendisini yenileyecek yaşta olan şair, Cumhuriyet’in getirdiği yeni koşullara uyamadı, kendi doğrularına “sadık” kalarak Mısır’a gitti (1925). Orada Mısır Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde (Cami-ül Mısriyye Darülfünun) Türk edebiyatı okuttu. 1936 yazında hastalanınca İstanbul’a getirildi. Aynı yılın Aralık ayında öldü (27 Aralık 1936).

Edebiyat Yaşamı

Mehmet Âkif ilk şiir deneylerine lise öğrenimi sırasında başlamış, Veteriner Okulu’ndayken Ziya Paşa’yı, Namık Kemal’i, özellikle Muallim Naci’yi severek okumuştu. Bu dönemin ilk ürünlerini okulu bitirdikten sonra Mektep Mecmuası’nda (ilk şiiri Kuran’a Hitap, sayı 2, 1895), Resimli Gazete’de ve Servet-i Fünun’da yayımlandı.

Âkif’in çocuk yaşlarından itibaren elinden düşürmediği Doğulu şairlerin başında Şeyh Sadi geliyordu. Lise öğrenimini tamamladıktan sonra İranlı şaire beslediği hayranlık daha bilinçle anlama çabasına dönüştü. Ezberine geçen parçaları yeniden düşünüp yorumlayarak, onun barışçı ve insancı dünya görüşüne dayanan felsefesini anlamaya çalışıyor, öz ve biçim yönlerinden çağdaşlarıyla karşılaştırarak değerlendiriyordu. 1910’larda yayımladığı bir yazısından,3 batılı şairlerden Victor Hugo’yu, Lamartine’i de severek okuduğunu, özellikle Lamartine’i Fuzuli kadar kendisine yakın bulduğunu anlıyoruz.

Şiiri için gerekli saydığı her olanaktan yararlanmak istediği bu kendi kendini yetiştirme yıllarında dünya görüşünün biçimlenmesine etken olan Mısırlı din bilginlerinin (Şeyh Şibil, Muhammet Abud, Ferid Vecid) yapıtlarını okudu. Özellikle, “Liberal ve ilerici temeller üzerinde bir reform gerçekleştirilmedikçe İslamdaki çöküşün önlenemeyeceği” düşünüsünü savunan Şeyh Abud’un görüşlerini benimseyerek Osmanlı İmparatorluğu’nun da bütün doğu ile birlikte dinsel kurumlarda yapılması şart olan reformları gerçekleştirmekle kurtulacağına inandı.

1898-1908 yıllarında hiç şiir yayımlamayan Âkif 1908 sonrasında sürekli olarak yazmış, 1911-1933 arasında yedi kitap çıkarmıştır. Bu 22 yıl, savaşların, mütarekenin nihayet ulusal mücadelenin sert, acılı, sanatçının kişiliğinde değişik etkiler yaratan büyük toplumsal olaylar dönemidir. Düşün adamları, siyasal hareketlerin çizdiği bir dünyanın koşulları içindedirler. Dünyaya, olaylara bağlı bulundukları öğretiler açısından bakmış olsalar bile duyarlıklarını belirleyen toplumsal güç savaş ve savaşla birlikte gelen sorunların, yıkımların çevresinde döner.

Âkif de toplumu, damarlarının atışında duyan şairler soyundandır. Çocukluğundan, ilkgençliğinden itibaren benliğinde getirdiği inançlar vardır. Tanrı, Müslümanlık, erdem, hak, iyilik gibi kavramlar kişiliğinin eylem gücü gibidir. Kimi şiirlerinde bu kavramlara bağlı bakış açısının çizdiği duyarlıklar egemen olur; kimilerinde ise doğrudan doğruya egemendirler.

1908 ile I. Dünya Savaşı arasında, İslamcı akımın başlıca düşünürleri arasına katılan Akif, ideolojik amaçları yolunda şiirin olanaklarından yararlanmak istemiştir. “Sanat sanat içindir. Sanatta gaye sanattır. Edebiyatta edebiyattan başka gaye aramak sanatı kösteklemektir gibi nazariyeler bizim idrâkimizin üstündedir.” diyerek yerini belirler; toplumsal dert ve yaraları göstermekten çekinmeyeceğini yazar.

Gerçekten de sonradan Safahat adı ile bir ciltte birleştirilen bütün kitaplarında, yayımlandıkları dönemin toplumsal koşullarının geniş ölçüde etkisi vardır.

Safahat I. Kitap: İlkin 1911’de yayımlanan bu kitaptaki şiirlerinin çoğu “manzum hikâye” türünde yazılmıştır. Şair, konularını tarihten ve güncel olaylardan almaktan çekinmez. Gerçekçidir. Şiirlerinin başlıkları (Küfe, Hasır, Meyhane, Geçinme Belası, insan, Hürriyet, İstibdat vb.) bile topluma yönelik bir şiiri amaçladığını ortaya koyan sözcüklerden seçilmiştir.

Süleymaniye Kürsüsünde (1912): Köprüden Geçiş, Yeni Cami, Süleymaniye, Süleymaniye’yi Ziyaret gibi bölümlerden oluşan uzun bir şiirdir. Abdürreşid İbrahim adlı bir İslamcının ağzından dönemin toplumsal ve siyasal durumu eleştirilirken “İslam Birliği” ülküsü “telkin” edilmeye çalışılır. Doğu ve Batı uygarlığı, Türkçülük, teknik, hürriyet dönemi, Avrupa’da öğrenim, ilerleme gibi çeşitli sorunların tartışıldığı bu kitapta İslamcılık akımının önde gelen kalemlerinden biri olan ideolog Âkif, şair Âkif’in önüne geçmiş görünür.

Hakkın Sesleri (1913): Arnavutluk İsyanı ve Balkan Savaşı yenilgisi günlerinde yazılan Hakkın Sesleri’nde şair 37 ayetin Arapça asıllarını ve çevirilerini yayımlamış, her ayeti ayrı bir bölümün başlığı yaparak eserini 37 ayrı şiirden oluşturmuştur. Söyleyiş yönünden daha çok Tanzimatçı şairlerin havasını taşıyan bu şiirlerde de Tanrı’ya ve Müslümanlığa bağlılık, temel düşün olarak görünür. Akif, bu düşünsel temelin ışığı altında toplumsal sorunlara çözüm yolları arar. Kimi güncel olaylara ilişkin hükümler,

Arnavutluk, ne demek? Var mı şeriatte yeri?

Küfr olur başka değil, kavmini sürmek ileri!

kimi de,

Âtiyi karanlık görerek azmi bırakmak

Alçak bir ölüm varsa, eminim budur ancak.

Ye’s öyle bataktır ki düşersen boğulursun

Ümmide sarıl sımsıkı, seyret ne olursun.

biçiminde bilgece söylenmiş dizelerle, ideolojisine yaygınlık kazandırmaya çalışır.

Fatih Kürsüsünde (1914): İki Arkadaş Fatih Yolunda ve Vâiz Kürsüde bölümlerinden oluşur. Birinci bölüm Âkif’in dünya görüşü çerçevesinde ulus, çalışma, tevekkül, erdem, bilim, teknik, sanat konularını işleyen ikinci büyük bölüme hazırlık gibidir, çağdaş İslamcı görüşler doğrultusunda zaman zaman bir özeleştiri niteliği de taşıyan bu kitapta şair dinsel kurumların bozulmasının nedenlerini göstermekten çekinmez.

Tevekkülün, hele, mânası hiç öyle değil,

Yazık ki; beyni örümcekli bir yığın cahil

Nihayet dine oynayarak en rezil oyunu;

Getirdiler, ne yapıp yaptılar, bu hâle onu

Bakın ne hâle getirmiş ki cehlimiz dîni;

Hurâfeler bürümüş en temiz menâbiini.

Çalışmayı, bilimsel ilerlemeyi endüstride, ticarette ve ziraatta yeni gelişmeleri değerlendiren dizeler yazar; büyük İslam uygarlığından aldığı örneklerle kanılarını güçlendirmeye çalışır:

Ömer, tevekkülü elbet bilirdi bizden iyi,

Ne yaptı, “Biz mütevekkilleriz” diyen kümeyi?

Dağıttı kamçıya kuvvet, “gidin ekin!” diyerek,

Demek ki tevekkül eden, önce mutlaka ekecek.

Hâtıralar (1917): 1912-1924 yılları arasında Âkif’in Mısır, Necit ve Almanya gezilerinde yazdığı şiirlerini toplayan bu eserinde, ayetlerden esinlenen altı şiirin yanı sıra ülkelerinde duyduğu “yabancı sesler”in yarattığı acıları XX. yüzyılda “eli kolu bağlanmış” olarak nitelediği doğuyu işler (El-Uksur’da). Kitabın en uzun şiiri Berlin Hâtıraları’nda ise çağrılı olarak gittiği Almanya izlenimleri ağır basar:

Nüfusunuz iki kat arttı; ilminiz on kat;

Uçurdunuz yürüyen fenne taktınız da kanat

Zemini satvetiniz tuttu cevvi san’atınız.

dizeleriyle tanıttığı bu ülkeye, sevgi kollarını açarak, İttihat ve Terakki Fırkası’nın dostluk ölçülerine uygun biçimde değerlendirir.

.................. Avrupalı

Denince rûhu sağır, kalbi his için kapalı,

Müebbeden bize düşman bir ümmet anlardık

Hayır, bu an’anenin hakkı yok, deyip artık,

Benât-ı cinsine göstermek isterim seni ben...

Yabancı durma ki pek âşinâsınız kalben.

Âsım (1923): Yer yer diyalog biçiminde yazılan uzun bir şiirden oluşur. Âkif, bu kitabında toplumsal sorunları işlerken halkın yaşamını yansıtan gerçekçi tablolar getirmiştir:

Topu kırk elli kadar köylü serilmiş bayıra,

Bakıyor harmanın altındaki otsuz çayıra.

Bet beniz sapsarı biçârelerin hepsinde;

Ne olur bir kişi olsun görebilsem zinde!

Şiş karın sıska çocuklar gibi kollar sarkık;

Arka yusyumru, göğüs çökmüş, omuzlar kalkık.

Gözlerinden busbulanık rengi, kapaklar şiş şiş;

Yüz buruşmuş, uzamış, cephe daralmış gitmiş.

Gezecek yerde o âvâre nazarlar dalıyor;

Serilip düştü mü bir noktaya, kaldırması zor!

Sıtmadan boynu bükülmüş de o dimdik Türk’ün

Düşünüp durmada öksüz gibi küskün küskün.

İmpatorluğun yıkılış nedenlerini araştırırken, geçmişle yaşadığı dönem arasında karşılaştırmalar yapar; dinsel kurumların işlevlerini tartışır. İslamcı düşünür Afganlı Cemmettin’in görüşlerine yer vererek, Müslüman ülkelere köklü bir reform gerektiğini savunur. Devrim ister, ama devrimin “– Babıâlileri basmak, adam asmakla” değil, ulusun en derin köklerine yaslanan erdemlerine ve “hiç kurumayan mübarek kaynağı” olan dine dayanarak yapılmasını öngörür. Yenilgiyi kabul etmiş ama kötümserliğe düşmemiştir.

Hâdisat etmesin, oğlum; seni asla bedbîn...

İki üç balta ayırmaz bizi mâzimizden.

Ağacın kökleri mâdem ki derindir cidden

Dalı kopmuş, ne olur? Gövdesi gitmiş ne zarar?

O, bakarsın yine üstündeki edvârı yarar.

Yükselir, fışkırıp âfâkı perişânımıza;

Yine bin vâha serer kavrulan imanımıza.

Çağdaşları tarafından Âkif’in başeseri sayılan Asım’da Çanakkale şehitlerine seslenen ünlü şiiri de yer alır.

Gölgeler (1933): 1918’den sonra yazdığı şiirleri topladığı bu kitabında ideolog Âkif’in yerini, kötümserlikle iyimserliği, umutla umutsuzluğu birlikte yaşayan şair Âkif almıştır. İslam Birliği düşünülerine aykırı olarak gelişen siyasal olaylar, yenilgi ve mütareke koşullarının yarattığı acılarla derinden yaralanan şair kötümserliğini dile getiren şiirlerinde (Şark, Umar mıydın?, Hüsran) içedönük dizelerle isyanını yaşar. Kimi şiirlerinde ise (Yeis Yok, Azimden Sonra Tevekkül, Süleyman Nazif’e), sömürge orduları karşısında yükselen yeni güçleri, direnç hareketlerini değerlendirerek iyimserdir. Bursa’nın işgal günlerinde yazdığı “Bülbül”de duyarlık büyük acıyla birlikte en yüksek düzeylere ulaşır, sarsılır ama umutsuzluğa düşmez.

Sanatı

Mehmet Âkif, henüz kişiliğini arama dönemindeyken, Türk şiiri öz ve biçim yönlerinden önemli değişmeler geçirdi. Şairler doğaya ve topluma bakışlarında eski çerçeveleri aştılar. Yakın çevre gözlerinde gerçeklik kazandı. İzlenimlerini somutlayabilmek için yeni ifade biçimlerine gereksinme duydular. Şiirlerde somut sözcükler çoğalmaya başladı. Özellikle Tevfik Fikret –aruzla Türkçeyi uzlaştırma başarısı kazandıkça– gerçekçi temaları daha rahatlıkla işleme ustalığına ulaştı. Giderek “manzum hikaye” niteliği taşıyan şiirler yazıldı.

On yıllık bir susuştan sonra yeniden ortaya çıkan Âkif’in de “manzum hikâye” türüne fazla eğilim duyduğu görülür, “Sırat-ı Müstakim”de yayımlanan bu yeni dönem ürünlerini topladığı Safahat I’deki (1911) şiirlerin çoğu (Küfe, Hasır, Meyhane, Seyfi Baba, Kocakarı ile Ömer) bu türdendir. Ne ki, kendisinden önce Tevfik Fikret ve –üstat saydığı– Ali Ekrem (Bolayır) tarafından ortaya konulan örnekleri nitelik yönünden önemli ölçüde geliştirdiği söylenemez. Fikret, hikayenin konusunu işlerken duyarlığını yitirmediği halde, Âkif’in “hikâye etme” yönü daha ağır basar: bu nedenle de “manzum nesir” niteliğindeki dizelere fazlaca rastlanır.

Bu türe kazandırdığı örnekler, toplumsal amaçlara yöneliktir. Çevresinde karşılaştığı kişileri ve olayları yansıtırken alabildiğine gerçekçidir. Yaşam neyi sergilemişse onu saptamaya çalışır. Yoksulluk, sefalet, hastalık, tembellik, ölüm gibi içine elvermeyen durumlar karşısında öfke ve başkaldırı havasına düşerek toplumsal farklılıkların karşılaştırmasını yapmaktan çekinmez.

Cılız bacaklarının dizden altı çırılçıplak...

Bu ince mintanın altında titriyor, donacak.

Ayakta kundura yok başta var mı fes? Ne gezer.

Düğümler alnının üstüne sade bir çenber.

O anda mekteb-i rüştiyyeden taburla çıkan

Bir elliden mütecaviz çocuk ki, muntazaman

Geçerken eylediler ihtiyarı vakfe-güzin..

Hasanla karşılaşırken bu sahne oldu hazin..

(Küfe)

Âkif’in manzum hikâyelerindeki bu genel özelliklerin yanı sıra kuruluşa özgü öğeler şöyle saptanabilir:

1) Daha ilk dizelerden itibaren hikaye etmeye başladığını sezdirir:

Beş on gün oldu ki, mu’tâda inkıyâd ile ben

Sabahleyin çıkıvermiştim evden erkenden.

(Küfe, ilk iki dize)

Geçende, yayla civarında bir ufak cevelân

Bahanesiyle, bizim eski âşinalardan

Bir attarın azıcık gitmek istedim yanına;

(Hasır, ilk üç dize)

Geçen akşam eve geldim, Dediler: Seyfi Baba

Hastalanmış yatıyormuş.

(Seyfi Baba, ilk iki dize)

2) Konu ile ilgisi tartışmaya açık olan kimi yan olaylara başvurur:

Bizim çocuk yaramaz, evde dinlenip durmaz,

Geçende, Fatih’e çıktık ikindi üstü biraz,

Kömürcüler kapısından girince, biz, develer.

Kızın merakını celbetti, daima da eder;

O yamru yumru beden, upuzun, o bacak,

O arkasındaki püskül, ki kuyruğu olacak.

(Küfe, 60-66. dizeler)

3) Gerçekçi gözlemlere dayanan çevre betimlemeleri yapar. Şiirin öğelerini kullanmadaki başarısına inandıkça daha serbestlik kazanmıştır. İnsanı çevresinden soyutlamadığı gibi, eşyadan araçlardan da ayırmaz. Betimleme değişik biçimde şiirin belirgin kaynaklarından biridir. Nedir ki betimlemelerinde doğayı yaşatacak renklere rastlanmaz pek. Daha çok insanların karakterlerini belirten “hain, sersem, sarhoş, satılmış, melek, hayasız, vb”. sıfatlar kullanır.

Çamurlu bir kapı, üstünde bir değirmi delik;

Önünde tahta mı toprak mı? Sorma, pis bir eşik.

Şu gördüğün yer için ne söylesen caiz;

Ahırla farkı: O yemliklidir, bu yemliksiz

Zemini yüz sene evvel döşenmiş malta imiş..

“İmiş”le söylüyorum, çünkü anlamak uzun iş,

O bir karış kirin altında hangi maden var?

Tavan açık kukla renginde: sağlı sollu duvar.

Duman ocak gibi çıkmaktan çünkü her lüleden.

Dikilmiş, ortaya boynundan üstü az koyu al;

Vücudu kapkara, leylek bacaklı bir mangal.

(Mahalle Kahvesi)

4) Konuşanlara göre değişen dil örgüsü içinde İstanbul ağzına özgü deyimler kullanır:

– Sakallı, yok mu işin? Git, cehennem ol şurdan

Ne dırlanıp duruyorsun sabahleyin oradan: (Küfe)

– Bizim çocuk, adı batsın, yılancık olmuş.. (Hasır)

– Efendi amca, sakız ve, biraz da balmumu kes. (Hasır)

Üç çocuk annesi, emzikli kadın, tek başına,

Koca, berhâneyi silsin de, süpürsün de sana.

Yine bilmeyerek, zâlim, onun kıymetini

Dene biçarede kalkıp kolunun kuvvetini. (Köse İmam)

Dialoglar günlük konuşma dilinde geçen sözcüklerden oluşur; anlatanın doğallığını bozmazlar.

– Bir mubassır çağırın.

– Buyurun efendim,

– Bana bak;

Hastanın gitmesi herhalde muvafık olacak (Hasta)

– Bırak hanım, o çocuktur, kusura bakmam ben...

Adın nedir senin oğlum?

– Hasan.

– Hasan dinle

Zararlı sen çıkacaksın bütün bu hiddetinle. (Küfe)

Bu tür verimlerinde hayatın içinde dolaşarak küçük insanların serüvenlerinden kesitler getiren Âkif’in, ancak öykü yazarlarında rastlanabilecek gözlem yeteneğinin zengin örneklerini verirken, şiire özgü duyarlıklarından uzak kaldığı görülür. Ölçü ve uyak adına yer yer söyleyişin de bozulduğu dizelerinde, genellikle benzeti, imge, soyutlama, örtmece sanatları çok azdır. Bu nedenle dingin bir düzeyde başlayan şiirler, olağanüstü güzellik koşullarını taşıyan bileşimlere ulaşamadan biterler.

Dış izlenimlerin şairin iç dünyasında çeşitli değişimlerden, şiire aykırı öğelerin ayıklanmalarından geçirilmeden, onlara kendi varlığına bir şey katmadan ölçü ve uyağa dökülerek verilmesi, hikaye şiir biçimindeki eserlerinin ortak zayıf yanlarıdır. Ne ki, kendisi bir özellik gibi gösterir bunu:

Benim şiirlerimde öyle yüksek hayaller bulunmaz. Meselâ bu, taş. Ona “taş” derim. Haceri semavi demem. Ben şiirde hayale dalmam. Adi şeylerden bahsederim. Eşyanın hakikatlerini hayal kuvvetiyle değiştirip tabiat üstü hale koymam. Her şeyi olduğu gibi görür, göründüğü gibi tasvir ederim. En fıkara muhitlere gider, onları bir ressam gibi aynen tesbit etmeye çalışırım.

(Anan: Ahmet Kabaklı, Türk Edebiyatı, cilt 3, sf. 115)

Âkif’in Safahat I’de yayımladığı manzum hikayelerde günlük konuşma dilinde kullanılan sözcüklerin yanında “nezle-i sadriyye - göğüs nezlesi”, “heykel-i uryân-i sefalet - çıplak bir yoksulluk heykeli”, “hufre-i nisyan - unutma çukuru”, “lemha-i lebriz-i elem - elem taşan bir bakış” gibi ikili, üçlü tamlamalara da rastlanır.

“Fatih Camii”, “Durmayalım”, “Geçinme Belâsı”, “Mezarlık”, “Hasbıhal” vb. şiirlerinde de dil eskidir.

Bakma kabristânın ancak sâha-i medhûşuna

Dur da bir müddet kulak ver nâle-i hâmûşuna.

Ey mezaristan, nihan ka’rında yüzbinlerce mâh,

Fışkıran hâk-i remininden bütün nûr-i nigâh.

(Mezarlık)

Ey bülbül-i ter-zeban-i irfan,

Dem-beste nevâlarınla vicdan

(Hasbıhal)

Kimi şiirlerindeyse çok sade dille söylenmiş bir dizenin yanında yazıldıkları dönemde bile kullanılmaktan vazgeçilen tamlamalara ve eski sözcüklere rastlanır:

Beyaz entarisiyle kar gibi kız,

Sanki cennetten inme zâde-i hûr;

Ya seher - pâredir ki perrandır

Dûş-u nazında bir sehâbe-i nûr.

(Hürriyet)

Safahat’ın ikinci kitabı olan Süleymaniye Kürsüsünde (1912) adlı uzun şiirde, şiirin iç yapı özellikleri bakımından değişik yönelişler yoktur. Üçüncü kitap, Hakkın Sesleri’nde (1913) ise beyit düzenine dayanan “mesnevi” biçiminde yazılmış parçaların yanı sıra beşli, altılı kuruluşlar bulunur. Kimi “ayet” ve “hadis”lerin yorumu yapılan bu şiirlerde Balkan Savaşı’nın acılı sonucunun yarattığı duyarlık egemendir. Genellikle “hikâye”nin arka plana itildiği beşli, altılı kuruluşlarda, eski sözcükler az kullanılmış, ikili ve üçlü tamlamalara hemen hemen hiç yer verilmemiştir. Bu parçalarda şairin başkaldırısı kimi zaman,

Tükürün Ehl-i salibin o hayâsız yüzüne,

Tükürün, onların asla güvenilmez sözüne.

Medeniyyet denilen maskara mahlûku görün

Tükürün, maskeli vicdanına asrın, tükürün,

biçiminde gücünü sözcüklerin şiddetinden alan dizelere yansırken; kimi yerde, daha sonra, lirik-epik şiirlerinde görülen içtenliğin güzelliğine yakın düzeyde dizeler halinde belirir.

Vefâsız yurt. Öz evlâdın için olsun vefâ yok mu?

Neden kalbin kararmış? Bin ocakta bir ziyâ yok mu?

İlâhi; kimsesizlikten bunaldım, âşina yok mu?

Vatansız hanümansız bir garibim... mütecâ yok mu?

IV. kitap Fatih Kürsüsünde (1914), V. kitap Hâtıralar da (1917) yapısal yönden Âkif’in beliren şair kişiliğini aşan kuruluşlara ender olarak rastlanır. Denilebilir ki, ideolojik yönü ağır basan şiirlerinden oluşan bu kitaplarında Akif, ideoloji içinde sanatı aramak diye bir amacı göz önünde tutmadığı için, çoğu makale planında işlenebilecek konuları “nazma dökmek”ten çekinmez. Bu nedenle coşkudan çok “telkin” havası egemendir:

Müslümanlık nerde! Bizden geçmiş insanlık bile...

Âdem aldatmaksa maksat, aldanan yok nâfile!

Kaç hakikî Müslüman gördümse, hep makberdedir;

Müslümanlık, bilmem ama, galiba göklerdedir.

(Hâtıralar, IV. Bölüm)

Hatâdır âhiretten beklemek dünyâda her hayrı;

Öbür dünya bu dünyadan değil, hem hiç değil ayrı.

(Hâtıralar, I. Bölüm)

Şehâmet dini, gayret dini ancak Müslümanlıktır;

Hakikî Müslümanlık en büyük kahramanlıktır.

(Hâtıralar, VII. Bölüm)

Bu dizelere düşüncelerini ölçü ve uyağa uydurma becerisi göstermeyi tek başarı yolu olarak kabul eden şairin –ölçüye uymak için– “bilmem ama”, “hep”, “her”, “hem”, “bir” gibi ekleme sözcüklerin yardımına başvurduğu açıkça görülür. Berlin Hâtıraları bölümündeki,

– Korkma

Cehennem olsa gelen göğsümüzde söndürürüz;

Bu yol ki hak yoludur, dönme bilmeyiz, yürürüz!

Düşer mi tek taşı, sandın harîm-i nâmûsun?

Meğer ki harbe giren son nefer şehid olsun

dizeleriyle başlayan şiirin dışında kalan parçalarda “telkin” havasının egemen oluşu nedeniyle bu söyleyiş zayıflıklarının bolluğu belirgindir. Bu kitapları, Âkif şiirinin estetik yapısı için bir aşama sayılamaz.

Yahya Kemal’in gözü ile Tevfik Fikret’in “... felsefede muarızı olduğu derecede sanatta muakkibi” olarak görünen4 Âkif’in, VI. kitap Âsım (1923) ve VII. kitap Gölgeler’de (1933) yer alan şiirlerinde (Âsım’ın Çanakkale Şehitleri bölümü, Bülbül, Leyla) biçimsel yönden kendini aşan deyiş ustalıklarına ulaştığı söylenebilir. Öz ve biçim kaynaşmasına örnek olarak gösterilebilecek olan bu şiirlerde şair, çoğun, aruz ölçüsünün tekdüze uyumundan sıyrılmış, iç yapı güzelliğini sağlayan öğelere özen göstermiştir. Özellikle “Çanakkale Şehitleri” ve “Bülbül”de kendisini iç dünyasının esin kaynaklarına bırakan şair, tekniği, dizelerde rüzgârlanan coşku havası ile birlikte oluşturur. Öykü şiire baskın çıkma olanağı bulamaz. Mübalağa sanatının usa uygun örnekleriyle ya da seslenmelerle görkemli bir yapı kurmayı başarır.

KAYNAKLAR: Süleyman Nazif, Mehmet Âkif (1924); Orhan Seyfi Orhon, Mehmet Âkif (1937); Esat Adil Müstecaplıoğlu, Mehmet Âkif (1937); Eşref Edib, Mehmet Âkif, Hayatı ve Eserleri (1938); Mithat Cemal Kuntay, Mehmet Âkif (1939); Sabiha Zekeriya, Tevfik Fikret ve Mehmet Âkif Kavgası (1940); F. A. Tansel, Mehmet Âkif, Hayatı ve Eserleri (1945); Cemil Sena Ongun, Mehmet Âkif, Hayatı ve Eserleri (1945), Mehmet Âkif (1947); Mithat Cemal Kuntay, Mehmet Âkif ve Şiirleri (1948); Zahir Güvemli, Mehmet Âkif (1953, 5. bas. 1963); Emin Erişirgil, Mehmet Âkif, İslamcı Bir Şairin Romanı (4. cilt, 1958); A. Cerrahoğlu (Kerim Sadi), Mehmet Âkif (1963); Muhiddin Nalbantoğlu, İstiklâl Marşımızın Tarihi (1963); Sezai Karakoç, Mehmet Âkif (1968); Nurettin Topçu, Mehmet Âkif (1970); Muhiddin Nalbantoğlu, Mehmet Âkif’in İdealizmi (1973).

2 Safahat önsözünde anan: Ö. Rıza Doğrul.

3 Kur’anda Âyetler, haz. Ömer Rıza Doğrul, sf. 261-264 (1944).

4 Yahya Kemal, Dergâh, 250 (Mart 1338-1922), Edebiyata Dair, sf. 124 (1971).

MEHMET ÂKİF ERSOY’DAN ÖRNEKLER

İSTİBDAD’tan

Yıkıldın, gittin ammâ ey mülevves devr-i istibdâd,

Bıraktın milletin kalbinde çıkmaz bir mülevves yâd!

Diyor ecdadımız makberlerinden: “Ey sefil ahfâd,

Niçin binlerce mâsum öldürürken her gelen cellâd,

Hurûş etmezdi, mezbûhâne olsun, kimseden feryâd?

Otuz milyon ahâli üç şakinin böyle mahkûmu

Olup çeksin hükümet nâmına bir bâr-ı meş’ûmu!

Utanmaz mıydınız bir saysalar zâlimle mazlûmu?

Siz, ey insanlık isti’dâdının dünyâda mahrûmu,

Semâlardan da yüksek tuttunuz bir zıll-i mevhûmu!”

O birkaç hayme halkından cihangîrane bir devlet

Çıkmış, bir zaman dünyayı lerzân eylemiş millet

Zaman gelsin de görsün böyle dünyâlar kadar zillet

Otuz üç yıl devam etsin başından gitmesin nekbet...

Bu bir ibrettir ammâ olmayaydık böyle bir ibret!

Semâ-peymâ iken râyâtımız tuttun zelîl ettin;

Mefâhir bekleyen âbâdan evlâdı hacîl ettin;

Ne âlı kavm idik hayfâ ki sen geldin sefil ettin;

Bütün ümmid-i istikbâli artık müstahil ettin;

Rezil olduk... sen ey kâbûs-u hûnî, sen rezzil ettin!

Hamiyyet gamz eden pâk alın her kimde gördünse,

“Bu bir câni” dedin sürdün, ya mahkûm eyledin hapse

Müvekkel eyleyip câsus-u her vicdâna, her hisse,

Düşürdün milletin en kahraman evlâdını ye’se..

Ne mel’unsun ki rahmetler okuttun rûh-u iblise!

Değil kâbusun artık, devr-i devlet, intibâhındır,

Gel ey nâzende hürriyet ki canlar ferş-i râhındır,

Emindir mevkiin: en pâk vicdanlar penâhındır,

Serâpâ mülk-ü Osmanî müeyyed taht-gâhındır,

Serir-ârâ-yi ikbâl ol ki; bir millet sipahındır.

HASIR

Geçende, yayla civârında bir ufak cevelân

Bahânesiyle, bizim eski âşinâlardan

Bir attarın azıcık gitmek istedim yanına,

Ki her zaman beni dâvet ederdi dükkânına,

Biraz müsâhabeden sonra söktü müşteriler:

– Ver ordan on paralık zencefil, çöreotu, biber

Geçenki beş para borcumla on beş etmedi mi?

– Silik bu yirmilik almam...

– Uzatma gör işimi!

– Oğul, çabuk... Bana tiryak... Okunmuş olmalı ha!

Bizim çocuk adı batsın, yılancık olmuş...

– Ya?

– Sübek kadar yüzü hütdağ kesildi!

– Vah vah vah!

– Hanım, geçer nefes ettir...

– Geçer mi? İnşallah.

– Bi yirmilik paket amma sabahki tozdu bütün...

– Ayol hep içtiğimiz toz... Bozuldu eski tütün!

– Efendi amca, sakız ver... Biraz da balmumu kes.

– Kızım, parayla olur ha! Peşinci bak herkes.

Beşer onar paralar hepsi yaklaşıp deliğe,

Süzüldüler oradan bir kilitli çekmeceye.

Epeyce fâsıladan sonra geldi başka biri:

– Genişçe bir hasırın var mı? Neyse hem değeri,

Cenâze sarmak içindir, eziyyet etme sakın!

Mahallemizde beş aydır yatan o hasta kadın

Bugün, sabahleyin artık cihandan el çekmiş...

– Ne çâre! Kısmeti bir böyle günde ölmekmiş,

– Yanında kimse de yokmuş... Aman bırak neyse...

Ecel gelince ha olmuş, ha olmamış kimse!

– Dokuz kuruş bu hasır, siz, sekiz verin haydi...

Pazarlık etmiyelim bir kuruş için şimdi!

Hasır büküldü, omuzlandı, daldı, bir sokağa;

Sokuldu kimbilir ordan da hangi bir bucağa,

Açıldı, bir ölü saklanmak üzre sinesine!..

Kapandı ketm-i adem heybetiyle sonra yine!

Beş on fâkire olup bâr-ı düş-i istiskal,

Huzûr-u lâlini bir nevha etmeden ihlâl,

Sükûn içinde uzaklaştı âşiyânından.

Geçince sûrunu şehrin, uzattı servistan

Garip yolcuyu tevkife bin bükülmez kol!

Omuzdan indi hasır, yoktu çünkü artık yol.

Mezarcının o kürek yüzlü dest-i lâkaydı

İânesiyle nihâyet mezâra yaslandı.

Hücum-u mihnet-i peyderpeyiyle dünyânın,

Hayâtı bir yığın âlâm olan zavallı kadın,

Hasırdan örtüsü dûşunda hufreden indi...

Enin-i rûhu da artık müebbeden dindi.

Bu hâtırat ile kalbimde başlayınca melâl!

Oturmak istemez oldum, kıyâm edip derhâl;

– Yüzümde âleme nefrin, içimde şevk-i memât;

Gözümde içyüzü dehrin: yığın yığın zulûmât!–

Bulunduğum o mukassi mahalden ayrıldım.

Bu perde bitti mi? Heyhât! Atmadım bir adım,

Ki rûhu eylemesin böyle bin fecla harab!

Hayât namına yâ Rab, nedir bu devr-i azab?

MAHALLE KAHVESİ’nden

Ne var şu kahvede bilmem ki sığmıyorsun eve?

Gelin de bir bakalım... Buyrun işte bir kahve:

Çamurlu bir kapı, üstünde bir değirmi delik;

Önünde tahta mı, toprak mı? Sorma, pis bir eşik.

Şu gördüğüm yer için her ne söylesem câiz;

Ahırla farkı: O; yemliklidir; bu yemliksiz!

Zemini yüz sene evvel döşenme malta imiş...

“İmiş”le söylüyorum, çünkü anlamak uzun iş.

O bir karış kirin altında hangi mâden var?

Tavan açık kuka renginde; sağlı sollu duvar,

Maun cilâsına batmış tütünle nargileden;

Duman ocak gibi çıkmakta çünkü her lüleden,

Dikilmiş ortaya boynunda üstü az koyu al,

Vücudu kapkara, leylek bacaklı bir mangal.

Şu var ki, bilmeyen insan görürse birden eğer.

“Balıkçılın kara saçtan yapılma heykeli!” der.

Kenarda peykelerin alt başında, bir kirli

Tomar sürükleniyor bir yatak ki besbelli...

Çekilmiş üstüne yağmurluğumsu bir pırtı,

Zavallının, güveden, liyme liyme hep sırtı

Kurur bu örtünün üstünde yağlı bir mendil;

Ki “bir tependen inersem!” diyen hasır zembil;

Onun hizasına gelmez mi; bir döner şöyle;

Sicimle kulpuna ilmikli çifte mestiyle!

Duvarda eski ocaklar kadar geniş bir oyuk,

İçinde camlı dolap varya, raflarında ne yok!

Birinci katta sülük beslenen büyük kavanoz;

Onun yanında, kan almak için, beş on boynuz.

İkinci katta bütün kerpetenler, usturalar...

Demek ki kahveci hem diş tabibi, hem perukâr!

İnanmadınsa değildir tereddüdün sırası;

Uzun lakırdıya hâcet ne? İşte mosturası:

Çekerken etli kemiklerle ayrılıp çeneden,

Sonunda bir ipe, boy boy, onar onar, dizilen,

Şu kazma dişleri sen mahya belledinse, değil;

Birer mezâra işaret, düşün ki, her kandil!

Üçüncü katta durur sade havlu bohçaları.

Sağında cam dolabın hücre hücre bitpazarı.

Duvarda türlü resimler; alındı Çamlıbeli,

Kaçırmış Ayvaz’ı, ağlar Köroğlu rahmetli!

Arap Üzengi’ye çalmış Şah İsmail gürzü;

Ağaçta bağlı duran kızda işte şimdi gözü

Firaklıdır Kerem’in “Of!” der demez yanışı,

Fakat şu “Âh min-el-aşk”a kim durur karşı?

Gelince Ezrakabânû denen acûze kadın,

Külüngü düşmüş elinden zavallı Ferhad’ın!

Görür de böyle Rüfâîyi: elde kamçı yılan,

Beyaz bir arslana binmiş; durur mu hiç dede can?

Bakındı bak Hacı Bektaş’a: “Deh!” demiş duvara!

Resim bitince gelir şüphesiz ki beyte sıra.

Birer birer oku mümkünse, sonra manâ ver...

Hayır, hulâsası, kâfi, yekûnu ömre sürer:

ÇANAKKALE ŞEHİTLERİNE / ASIM’dan

……

Şu boğaz harbi nedir? Var mı ki dünyada eşi?

En kesif orduların yükleniyor dördü beşi,

– Tepeden yol bularak geçmek için Marmara’ya –

Kaç donanmayla sarılmış ufacık bir karaya

Ne hayâsızca tehaşşüt ki ufuklar kapalı!

Nerde –gösterdiği vahşetle– “bu, bir Avrupalı”,

Dedirir, yırtıcı, pis yoksulu, sırtlan kümesi,

Varsa gelmiş, açılıp mahpesi, yahut kafesi!

Eski dünya, yeni dünya bütün akvâm-ı beşer,

Kaynıyor kum gibi... Mahşer mi, hakikat mahşer,

Yedi iklimi cihanın duruyor karşında

Ostralya’yla beraber bakıyorsun: Kanada!

Çehreler başka, lisanlar, deriler rengârenk;

Sâde bir hadise var ortada: Vahşetler denk

Kimi Hindû, kimi yamyam, kimi bilmem ne belâ..

Hani tâûna da züldür bu rezil istilâ!

Ah o yirminci asır yok mu, mahlûk-u asîl

Ne kadar gözdesi mevcût ise hakkiyle sefil,

Kustu Mehmetçiğin aylarca durup karşısına:

Döktü karnındaki esrârı hayâsızcasına.

Maske yırtılmasa hâlâ bize âfetti o yüz...

Medeniyyet denilen kahpe, hakikat yüzsüz.

Sonra mel’undaki tahrîbe müvekkel esbâb,

Öyle müthiş ki; eder her biri bir mülkü harâb

Öteden sâikalar parçalıyor âfakı;

Beriden zelzeleler kaldırıyor a’mâkı;

Bomba şimşekleri beyninden inip her siperin:

Sönüyor göğsünün üstünde o arslan neferin..

Yerin altında cehennem gibi binlerce lâğım;

Atılan her lağımın yaktığı yüzlerce adam.

Ölüm indirmede gökler, ölü püskürmede yer;

O ne müthiş tipidir: Savrulur enkaazı beşer...

Kafa, göz, gövde, bacak, kol, çene, parmak, el, ayak;

Boşanır sırtlara, vâdilere, sağnak sağnak.

Saçıyor zırha bürünmüş de o nâmerd eller,

Yıldırım yaylımı tûfanlar, alevden seller.

Veriyor yangını, durmuş da açık sinelere,

Sürü halinde gezerken sayısız tayyâre.

Top tüfekten daha sık, gülle yağan mermiler...

Kahraman orduyu seyret ki bu tehdide güler.

Ne çelik tabyalar ister, ne siner hasmından;

Alınır kal’a mı göğsündeki kat kat îman?

Hangi kuvvet onu, hâşâ, edecek kahrına râm?

Çünkü te’sis-i ilâhî o metin istihkâm.

Sarılır, indirilir mevki-i müstahkemler,

Beşerin azmini tevkîf edemez sun’-u beşer;

Bu göğüslerse Hudâ’nın ebedî serhaddi;

“O benim sun-’u bediim, onu çiğnetme!” dedi.

Asım’ın nesli... diyordum ya... nesilmiş gerçek;

İşte çiğnetmedi nâmusunu, çiğnetmeyecek.

Şühedâ göğdesi, bir baksana, dağlar, taşlar...

O, rükû olmasa, dünyâda eğilmez başlar,

Vurulup tertemiz alnından uzanmış yatıyor;

Bir hilâl uğruna, yâ Rab, ne güneşler batıyor!

Ey, bu topraklar için toprağa düşmüş, asker!

Gökten ecdâd inerek öpse o pâk alnı değer

Ne büyüksün ki kanın kurtarıyor Tevhid’i...

Bedr’in arslanları ancak, bu kadar şanlı idi...

Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazsın?

“Gömelim gel seni târihe!” desem, sığmazsın

Herc ü merc ettiğin edvâra da yetmez o kitab...

Seni ancak ebediyyetler eder istîab.

“Bu, taşındır” diyerek Kâbe’yi diksem başına;

Rûhumun vahyini duysam da geçirsem taşına;

Sonra gök kubbeyi alsam da, ridâ namiyle,

Kanayan lâhdine çeksem bütün ecrâmiyle;

Ebr-i nîsânı açık türbene çatsam da tavan,

Yedi kandilli Süreyyâ’yı uzatsam oradan;

Sen bu âvîzenin altında, bürünmüş kanına,

Uzanırken, gece mehtâbı getirsem yanına,

Türbedârın gibi tâ fecre kadar bekletsem;

Gündüzün fecr ile âvizeni lebriz etsem;

Tüllenen mağribi, akşamları, sarsam yarana...

Yine bir şey yapabildim diyemem hâtırana.

Sen ki, son ehl-i salibin kırarak savletini;

Şarkın en sevgili sultanı Salâhaddin’i,

Kılıç Arslan gibi iclâline ettin hayran...

Sen ki, İslâmı kuşatmış, boğuyorken husran,

O demir çemberi göğsünde kırıp parçaladın;

Sen ki, rûhunla beraber gezer ecrâmı adın;

Sen ki, a’sâra gömülsen taşacaksın... Heyhât!

Sana gelmez bu ufuklar, seni almaz bu cihât...

Ey şehid oğlu şehid, isteme benden makber,

Sana âğûşunu açmış duruyor Peygamber.

BÜLBÜL

–Basri Bey Oğlumuza –

Bütün dünyaya küskündüm, dün akşam pek bunalmıştım.

Nihâyet, bir zaman kırlarda gezmiş, köyde kalmıştım.

Şehirden kaçmak isterken sular zaten kararmıştı.

Pek ıssız bir karanlık sonradan vâdiyi sarmıştı.

Işık yok, yolcu yok, ses yok, bütün hilkat kesilmiş lâl.

Bu istiğrakı tek bir nefha olsun etmiyor ihlâl.

Muhîtin hâli “insâniyyet”in timsâlidir, sandım;

Dönüp mâziye tırmandım, ne hicranlar, neler andım!

Taşarken haşrolup beynimden artık bin müselsel yâd.

Zalâmın sînesinden fışkıran memdûd bir feryâd.

O müstağrak, o durgun vecdi nâgâh öyle coşturdu;

Ki vâdiden bütün, yer yer, eninler çağlayıp durdu.

Ne muhrik nağmeler, yâ Rab, ne mevcâmeve demlerdi;

Ağaçlar, taşlar ürpermişti, gûyâ Sûr-u Mahşerdi!

– Eşin var, âşiyânın var, bahârın var, ki beklerdin;

Kıyâmetler koparmak neydi, ey bülbül, nedir derdin?

O zümrüd tahta kondun, bir semâvî saltanat kurdun;

Cihânın yurdu hep çiğnense, çiğnenmez senin yurdun.

Bugün bir yemyeşil vâdi, yarın bir kıpkızıl gülşen.

Gezersin hânümânın şen, için şen, kâinatın şen.

Hazansın bir zemin isterse, şâyet rûh-u ser-bâzın,

Ufuklar, bu’d-u mutlaklar bütün mahkûm-u pervâzın.

Değil bir kayda, sığmazsın –Kanatlandın mı– eb’ada;

Hayâtın en muhayyel gâyedir ahrâra dünyada.

Neden öyleyse mâtemlerle eyyâmın perişandır?

Niçin bir damlacık göğsünde bir umman hurûşandır?

Hayır, mâtem senin hakkın değil.. Mâtem benim hakkım;

Asırlar varki, aydınlık nedir hiç bilmez âfâkım!

Tesellîden nasîbim yok hazan ağlar bahârımda:

Bugün bir hânümansız serserîyim öz diyârımda!

Ne hüsrandır ki: Şark’ın ben vefâsız, kansız evlâdı,

Serâpa Garb’a; çiğnettim de çıktım hak-i ecdâdı!

Hayalimden geçerken şimdi, fikrim hercümerc oldu,

Salâhaddin-i Eyyûbi’lerin Fâtih’lerin yurdu.

Ne zilettir ki: nâkûs inlesin beyninde Osman’ın

Ezan sussun, fezâlardan silinsin yâdı Mevlâ’nın!

Ne hicrandır ki: en şevketli bir mâzi serâp olsun;

O kudretler, o satvetler, harâp olsun, türâb olsun!

Çökük bir kubbe kalsın mâbedinden Yıldırım Han’ın

Şenâatlerle çiğnensin muazzam kabri Orhan’ın!

Ne heybettir ki: vahdet-gâhı dînin devrilip, taş taş,

Sürünsün şimdi milyonlarca Me’vâsız kalan dindaş!

Yıkılmış hânümânlar yerde işkenceyle kıvransın;

Serilmiş gövdeler, binlerce yüzbinlerce doğransın!

Dolaşsın sonra islâmın haremgâhında na-mahrem...

Benim hakkım, sus ey bülbül senin hakkın değil mâtem!

SANATKÂR’dan

– Gurubu seyredecektik, demin değil mi? Yazık:

O pembelik bile Mağrib’de bir hayal artık!

Yetim ufuklara çökmüş de akşamın hüznü,

Acıklı sîneye dönmüş, çevir de bak yüzünü.

– “Yetim ufuklar”ı okşar durur şu anda şafak,

Şafak sönünce de yıldızlar okşayıp duracak;

“Acıklı sîne”yi dersen, güneşlidir yarına.

Fakat, benim gecemin simsiyah ufuklarına,

Şu kubbeden ne ziya var, ilâç için, ne sada,

Bütün nasîbi o ıssız, o sermedî yeldâ!

Harîm-i kalbime indim mi, titrerim tir tir,

Adım başındaki iz, çünkü bir gurûb izidir.

Evet, gurûb izi, lâkin, adem misâli derin,

Tulûu mahşere kalmış batan güneşlerimin!..

Neden, fakat, heyecanın? Nedir gözündeki yaş?

Sonunda yolcunu incitme, ey güzel yoldaş!

Hudâ bilir ki dayanmaz, taş olsa bir sîne,

O, gözlerinde dönen sağnağın dökülmesine.

Hayır! Yakar beni derdimle âşina çıkman,

Bırak, ben ağlıyayım, sen çekil de karşımdan.

Belâ mı kaldı ki dünya evinde görmediğim?

Bırak, şu yaşları, hiç yoksa, görmeden gideyim!

RESMİMİN ARKASINA

Hepsi göçmüş, hani yoldaşlarının hiçbiri yok!

Sen mi kaldın, yalınız kafileden böyle uzak?

Postu sermekse merâmın yola, serdirmezler;

Hadi, gölgenle beraber silinip gitmene bak.

RESMİM İÇİN

Şu serilmiş görünen gölgeme imrenmedeyim...

Ne saadet, hani ondan bile mahrûmum ben.

Daha yıllarca eminim ki hayatın yükünü.

Dizlerim titreyerek çekmeğe mahkûmum ben.

Çöz de artık yükümün kördüğüm olmuş bağını,

Bana çok görme, ilâhî, bir avuç toprağını!..

SAFAHAT İÇİN

“Arkamda kalırsın, beni rahmetle anarsın.”

Derdim, sana baktıkça, a bîçâre kitâbım!

Kim derdi ki: sen çökde senin arkana kalsın,

Uğrunda harab eylediğim ömr-ü harâbım?

MEHMED ALİ’YE

Bir nüsha-i kübrâ idin, oğlum, elimizde:

Sen benden okurken seni, ben senden okurdum.

Yüksekliğin idrâkimi yorgun bırakınca,

Kalbimle yetişsem diye, şâirliğe vurdum.

Şi’rin başı hilkatteki âheng-i ezelmiş...

Lâkin, ben o ahengi ne duydum, ne duyurdum!

Yıktım koca bir ömrü de, baykuş gibi geçtim,

Kırk beş yılın eyyâm-ı harâbında oturdum.

Sen, başka ufuklar bularak, yükseledurdun;

Ben, kendi harabemde kalıp, çırpınadurdum!

Mağmûm iki üç nevha işittiyse işitti;

Bir hoşça sadâ duymadı benden hele yurdum.

(İstanbul, 4 Temmuz 1334-1918)

İSTİKLÂL MARŞI

– Kahraman Ordumuza –

Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak;

Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.

O, benim milletimin yıldızıdır, parlıyacak,

O, benimdir; O, benim milletimindir ancak!

Çatma kurban olayım, çehreni ey nazlı Hilâl.

Kahraman ırkıma bir gül! Ne bu şiddet bu celâl?

Sana olmaz, dökülen kanlarımız sonra helâl.

Hakkıdır, hakka tapan milletimin istiklâl.

Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım;

Hangi çılgın, bana zincir vuracakmış? Şaşarım.

Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner, aşarım.

Yırtarım dağları enginlere sığmam, taşarım.

Garb’ın âfakını sarmışsa çelik zırhlı duvar;

Benim, iman dolu göğsüm gibi, serhaddim var.

Ulusun, korkma! Nasıl böyle bir imânı boğar,

“Medeniyyet” dediğin tek dişi kalmış canavar?

Arkadaş, yurduma alçakları uğratma sakın;

Siper et gövdeni dursun bu hayâsızca akın;

Doğacaktır sana va’dettiği günler Hakk’ın,

Kim bilir, belki yarın, belki yarından da yakın.

Bastığın yerleri “toprak” diyerek geçme, tanı!

Düşün altında binlerce kefensiz yatanı.

Sen şehid oğlusun, incitme yazıktır atanı,

Verme, dünyâları alsan da bu cennet vatanı.

Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki fedâ?

Şühedâ fışkıracak toprağı sıksan şühedâ!

Cânı, cânânı, bütün varımı alsın da Hûda,

Etmesin, tek vatanımdan beni dünyada cüdâ.

Rûhumun senden, ilâhî, şudur ancak emeli:

Değmesin mâbedimin göğsüne nâ-mahrem eli,

Bu ezanlar –ki şehâdetleri dinin temeli–

Ebedi yurdumun üstünde benim inlemeli.

O zaman vecd ile bin secde eder –varsa– taşım;

Her ceri hamdan, İlâhî, boşanıp kanlı yaşım,

Fışkırır, rûh-u mücerred gibi yerden na’şım!

O zaman yükselerek arşa değer, belki başım!

Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilâl!

Olsun artık dökülen kanlarımın hepsi helâl!

Ebediyyen sana yok, ırkıma yok izmihlâl:

Hakkıdır, hür yaşamış bayrağımın hürriyet.

Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklâl.

AHMET HAŞİM

Bağdat’ta doğdu (1883). Arap dünyasınca tanınmış bilim adamları, yöneticiler yetiştiren Alûsi ailesinden Arif Hikmet Bey’in oğludur. Babası uzun yıllar mutasarrıf olarak çeşitli bölgelerde dolaştığı için düzenli ilkokul öğrenimi görmedi. Bu nedenle 12 yaşlarındayken İstanbul’a getirilerek, Türkçe’sini güçlendirmek amacıyla, Nümûne-i Tekki Okulu’na verildi (1895-96). Burada bir yıl okuduktan sonra Mekteb-i Sultani’nin (Galatasaray Lisesi) Orta Bölümü’ne geçti. Haşim’in yaşamının bu evresini, kişiliği üzerine değerli bir inceleme kitabı yazan Şerif Hulûsi şöyle anlatır:

Haşim, Mekteb-i Sultani’deki ilk yıllarında, edebiyattan ziyade riyaziyeye merak etmişti. Onun edebiyat ve şiir yazmak hevesi, arkadaşlarından Bedii isminde birinin verdiği Van Bever ve Paul Leautaud’nun o zamanlar bir cilt olan Anthologie des Poétes d’aujurd’hui’sini okuduktan sonra başladığını Haşim daima söylermiş.

Ahmet Haşim’in Mekteb-i Sultani’de tanıdığı edebiyat heveskârı arkadaşlarından biri de İzzet Melih’tir. İzzet Melih’in söylediğine göre bu tanışma 1899 yılında olmuştur. İki arkadaşın teşkil ettiği bu dar edebiyat çevresi sonraları Hamdullah Suphi, Emin Bülend ve Abdülhak Şinasi’nin katılmasiyle daha fazla genişlemiştir... Yine Ahmet Haşim’in öğrenciliğinin bu devrelerinde o zaman Mekteb-i Sultani’nin edebiyat öğretmeni olan Ahmet Hikmet’in, edebî zevkinin gelişmesi üzerinde büyük etkisi olduğunu, hattâ ona Fransız edebiyatını daha iyi tanımakta yardım ettiğini de söylermiş.

Ahmet Haşim, Galatasaray Lisesi’ni bitirdikten sonra (1906), Reji İdaresi’ne girdi; aynı zamanda Hukuk Mektebi’ne yazıldı. İzmir Sultanisi’nde Fransızca öğretmenliği (1908-l910), Maliye Nezareti’nde tercümanlık, Düyûn-u Umûmiye’de memurluk yaptı. Yedek subay olarak I. Dünya Savaşı’na katıldı. Savaşın bitiminde İstanbul’a yerleşti. İaşe müfettişliğinde ve Osmanlı Bankası’nda çalıştı. Cumhuriyet döneminde Güzel Sanatlar Akademisi’nde estetik, Mülkiye Mektebi’nde Fransızca okuttu. Anadolu Demiryolları Yönetim Kurulu üyeliğinde bulundu. Uzun süre Akşam gazetesinde fıkra yazarlığı yaptı. 1932’de başlayan böbrek rahatsızlığı nedeniyle Frankfurt’ta tedavi görmesine karşın, 4 Haziran l933’te öldü.

Edebiyat Yaşamı

İlk şiirlerini Mecmua-i Edebiye’de yayımlayan Ahmet Haşim, hazırlık evresi sayılabilecek olan 1900-1921 yıllarında Aşiyan (1908), Musavver Muhit (1908), Reab (1911-13), Servet-i Fünun (1909-11), Resimli Kitap (1908) dergilerinde yazdı. Çoğunluğunu Göl Saatleri (1921) kitabına düzelterek aldığı bu şiirler Dergâh dergisinde Nurullah Ata (Ataç), Abdülhak Şinasi ve Fevzi Lütfi’nin (Karaosmanoğlu) övgüleriyle karşılanmış, başkaca bir hareket uyandırmamıştı. Tevfik Fikret ve Cenab Şehabettin etkilerinin sürdüğü bu döneminden sonra Ahmet Haşim’de de –Genç Kalemler hareketine uzak durmalarına karşın– yapıtlarında sadeleşme ilkelerini uygulayan şair ve yazarların etkisiyle şiir dilini Türkçeleştirme eğilimleri görüldü. Yakup Kadri ve Yahya Kemal ile birlikte “manevi yöneticiler”i arasında bulunduğu Dergâh dergisinde çıkan “Bir Günün Sonunda Arzu” (sayı 1, 15 Nisan 1921) şiirinde bu eğilim açıkça görülüyor. Göl Saatleri’ndeki parçalarında kullandığı ikili, üçlü tamlamalara benzer “Servet-i Fünun”ca heveslere kapılmıyordu. Sonradan Piyale’de (1926) toplayacağı bu dönem şiirleri (Mukaddime, Ölmek, Merdiven, Parıltı, Havuz, Afakta, Bülbül) Dergâh’ta; (Orman, Karanfil, Karanlık) Yeni Mecmua’da: (Rûhum, Çıktığın Geceler, Sensiz Hazan, Hasta İken, Çöller), Resimli Kitap’ta yayımlandı.

Yedi Meşalecilerle yakın ilişkiler kurduğu yıllarda Akşam ve Dergâh’ta çıkan makalelerini Gurabahâne-i Lâklakan (1928): fıkralarını Bize Göre (1928): ilkin Milliyet ve Mülkiye gazete ve dergilerinde “tefrika ettirdiği” gezi anılarını Frankfurt Seyahatnamesi (1933) adlı kitaplarında topladı.

Kişiliği

Ahmet Haşim, kimi mütareke dönemi aydınlarında görülen sınıfsal sıkıntıların yanı sıra annesinin küçük yaşta ölmesi, kendini çirkin bulması gibi nedenlerden ötürü bireysel kuruntu ve dalgalanmalardan kurtulamamış, bu etkileri içbenliğinde duymuştur. Yakup Kadri’nin yazdığına göre, “Onun varlığı, birçok zıt unsurların kaynaştığı bir yerdi. Gerçi, o canlıydı, zayıftı. Yaramazdı, usluydu. Makuldü, mantıksızdı. Çirkindi, güzeldi. Kaotikti, ahenktardı. Acıydı, tatlıydı. Kızgındı, serindi. Nazikti, kabaydı. Sertti, rakikti, iyiydi, fenaydı.” (Varlık dergisi, sayı 23, 15 Haziran 1934).

Bu sürekli çelişmeler dünyasında içten dışa doğru bir açılma duyuyor, kendisinin yoksun olduğu uyumu, dış dünyada arıyordu. Ne ki, ne bu eksiksiz düzen isteği, ne evrensel güzelliklerle bütünleşme çabaları onu bilinen anlamı ile küçüklük kompleksinden kurtarmaya yetmemiş, “ya çok zeki, ya çok güçlü kişilerden nefret etmesini” önleyememişti. Bu bireysel nedenlerle giderek benbenciliğe dönüşen bir yalnızlık ortamına düştü Haşim. Araptı, Araplığından nefret eder oldu. Dönemin ulusçuluk akımına uzaktan baktığı gibi, ulus olma bilincinin en önemli aşamalarını yaşayan çağına kendini yabancı duymaya başladı. “Bilim ve sistem düzeyine gelmiş olan” doğrulardan bile “nefret etmesi” belki de toplumsal olan her şeyden kaçma zorunluğundan doğuyordu, çağının insanının çabaları karşısında ilgisizdi. “Din inancı, tarih düşkünlüğü, topluma yararlı olmak, millet, halk veya insanlık sevgisi, çocuk, dost, aile bağlılığı veya aşk gibi başka sanatçıları coşturup hayata bağlayan” tutkulardan yoksun oluşu (Ahmet Kabaklı) giderek şairi boşlukta bıraktı. Kuşkuculuğa, güvensizliğe sürükledi. Bu nedenle, “sanatı hiçbir zaman toplumun içine girmemiş, çarpan bir kalbe sahip olmamış, kuru bir soyutlama denemesinden öteye geçmemişti” (Şerif Hulûsi).

Onun benbenci kişiliği, yabancı sermayeye bağlı kuruluşlarda yönetmenlik yapabilme ahlakını ilk kez Nâzım Hikmet “Cevap No 2” adlı şiirinde yererek şöyle yazdı:

İki serseri var

Birinci serseri

Köprü altında yatar.

Sularda yıldızları sayar geceleri...

İki serseri var,

İkinci serseri

Atlas yakalı sarhoş sofralarında

Bağdatlı bir dilencinin çaldığı sazdır.

Fransız emperyalizminin

İdare meclisinde ayvazdır...

Sanatı

Ahmet Haşim şiirinin oluşumu üç evrede gelişme göstermiştir:

1) 1908’e kadar süren ilkgençlik deneyleri,

2) Göl Saatleri kitabında topladığı şiirler (1909-1921),

3) Piyâle.

1) Bu evrede Haşim, özellikle “Benim için kudurmuş bir deniz karşısında kayalar üzerinde yükselen altından bir ışık ve altından bir kuledir” biçiminde sözlerle nitelediği Tevfik Fikret ile; “Bizanslı bir mozaik ustasıdır ki, bütün hüneri parmaklarının ucunda bulunur”5diye övdüğü Cenab Şehabettin’in etkisindedir. Abdülhak Şinasi’nin deyişiyle Şeyh Galib ve Hamit’in şiir bölgesi içinde Fransız sembolistlerini ustası olarak kabul eder6. 1926’da düzelterek Piyâle’ye aldığı bu şiirlerde akşam, güneş, kış, bahar gibi doğaya ilişkin temaların yanı sıra yaşanmamış aşkların, gerçek olmayan sevgilerin şiirlerini yazmaya heveslenir: Hayal-i Aşkım, Perî-î Bahar, Gözlerinin İlhamı, dörtlük ve sonnet biçiminde olanların yanı sıra, “müstezat”lar ve beyit düzeninde kuruluşlar da vardır. “Servet-i Fünun” beğenisinin egemen olduğu ağdalı şiir dili, dizelerin genel havasına yapma çiçekler görünüşü verir.

Bu kavs-i sîm-ü harîrin ki altı asr evvel

Bir ufk-u sakine doğmuştu pür-heves, pür-emel.

(Bayrak)

Buluşlar yüzeysel, duyarlık içtenlikten yoksun olduğundan etkisiz şiirlerdir bunlar. “Bir çiçek gördüğüm zaman güzelim” (Hayal-i Aşkım) gibi nasılsa Türkçe söylenmiş dizelerde şiirsel öğelerin yokluğunu meydana çıkaran ilkellik açıktır. Şair, henüz kendi sözcüklerini bulamamıştır. Bir yandan,

Kırdığın, sonra attığın, ey mah!

O, benim aşkımın hâyâlidir, ah!

biçiminde dizelerle Hamit’in kötü kopyalarını çoğaltırken, bir yandan Fikret’in söyleyiş özelliklerine öykündüğü görülür.

2) Göl Saatleri’nde 9’u dörtlük, 9’u serbest müstezat olmak üzere 34 şiiri vardır. Olgunluk yaşları ürünleri sayılabilecek olan bu evre şiirlerinde dilini bozan tamlamalardan gene kurtulamamış, ama kendine özgü söyleyiş olanaklarını bulamamış olmasına karşın, neyi söyleyeceğinin bilincine varmıştır. Tekrara düşmekten bile korkmadan gözlerini doğaya çevirerek, yakaladığı izlenimleri sevdiği sözcüklerle boyamayı amaçlar.

“Yeşil sular”, “altın ufuklar”, “gümüş kayalar”, “pürhayal leylekler”, “altın ziya”, “kanlı ziya” biçiminde tamlamalarla “kuşlar”a bağlı çeşitlemeler şiirine egemen olur. “Siyah Kuşlar”, “Karanlıkta Beyaz Kuşlar”, “Gölgeden Kuşlar”, “Melûl Manzara”, “Yarasalar”, “Kuğular”, “Mehtapta Leylekler” gibi şiirlerinde kendisinden önce söylenmemiş dizeler verir:

Gurûb-u hûn ile perverde-rûh olan kuşlar

Kızıl kamışlara, yâkut âba konmuşlar.

(Siyah Kuşlar)

Ah o kuşlar ki şimdi bî-hareket

Suların âteşinde sallanıyor.

(Batan Ayın Kenarında Satırlar)

Döner bu sâhil-i neylîye gölgeden kuşlar,

Ağızlarında güneşten birer kızıl dür-ü nâp.

(Akşam)

Görüldüğü gibi dili gene eski, özellikle müstezatlarında gene Fikret’in tekniği egemendir.

Ah, gitmez mi kimsesiz, sessiz

Yollar.

Ah, gitmez mi hatt-ı sâkitiniz.

(Yollar)

Bu evresinde Henri de Regnier (1864-1936), Charles Baudelaire (1821-1867), Paul Verlaine (1844-1896), Stephan Mallarmé (1842- 1898) gibi Fransız şairlerini tanıyıp sevmesine karşın, Göl Saatleri’ndeki şiirlerinde sembolizmden çok empresyonist (izlenimci) eğilimler egemendir.

Bir lâmba hüznüyle

Kısıldı altın ufuklarda akşamın güneşi.

(Yollar)

Sonra... durgun sularda bir yıkanan

Gölge, göklerde nûrunu kırpan

Büyük, derin nazar-âvâre, mâî bir yıldız.

(Yaz)

Nitekim, Diyorlar ki’de, Ruşen Eşref’in sorularına karşı görüşlerini açıklarken sembolizmden söz açmamış “Benim istediğim sanat mânanın ve ahengin birbiri içinde eriyip kaynaşmasından meydana gelen sanattır”7 düşünüsünü ileri sürerek, öz ve biçim beraberliği ilkesine dikkati çekmiştir.

3) Piyale ve sonrası Haşim’in kendi şair yapısı ile kimi Fransız şairlerinde örneklerini bulduğu sembolist şiir ilkelerini uygulamaya çalıştığı dönemdir. Şair bu yıllarda birçok sorunu ilk kez düşünüyor, daha önceki bütün şiirlerini sanki son eserlerini oluşturmaya yol açan, olanaklar sağlayan deneyler sayıyor gibidir. Artık anlamın şiirsel uyumun, “telkinine” yarayan bir araç olduğunu belirtecek kadar sembolizme inanmış, şu görüşlere bağlandığını ifade etmiştir:

Şiirler var ki sular gibi akşamla renklenir ve ağaçlar gibi mehtapla gölgelenir, güneşin ziyasından ise bu aynı şiirler, teneffüs edilmez bir buhar olur. Uzaktan gelen bir çoban kavalını veya bir bahçıvan şarkısını dinleyerek ağlamak istediğimiz yaz gecelerindeki ruhumuz, öğelerin hararetinde taşıdığımız o ağır ve baygın ruhun eşi midir? En güzel şiirler, manalarını kariin ruhundan alan şiirlerdir. Şiirde bazı kısımların şüphe ve müphemiyette kalması bir hata ve kusur teşkil etmek şöyle dursun, bilakis şiirin bediiyatı noktai nazarından elzemdir. Üslupta körletici bir sarahat, İngiliz bediiyatçısı Ruskin’in dediği gibi, muhayyileye yapacak hiçbir şey bırakmaz; o zaman sanatkâr en kıymetli müttefiki olan kariin ruhundan gelecek yardımı kaybetmiş olur. Sanat eserinin en büyük hedefi muhayyileyi kendine râm etmektir. Buna muvaffak olmayan eserin diğer bütün meziyet ve faziletleri, onu bir sanat eseri olmamaktan kurtaramaz.8

Bu dönem şiirlerinin en belirgin özellikleri şöyle saptanabilir:

1) Dil beğenisi değişmiştir. Yahya Kemal gibi onun da yaşayan Türkçe sözcükleri kullanmaya başladığı görülür.

2) Eski şiirlerindeki dağınıklık, ayrıntılara dalma yerine yoğunluk kazanma kaygısı sezilir. Bu nedenle kısa şiirler yazar.

3) Aruz ölçüsünün tekdüze uyumunu aşan ses açılmaları yaratabilmiş, yakışıksız imalelere başvurmaktan uzaklaşarak, sözcüğün işlevini göz önünde tutmaya özen göstermiştir.

4) Bu döneminde de doğaya bağlı duyarlıkları çağrışımların gücüne dayanan bir çarpıcılık içinde vermeye çalışır...

Haşim’in şiir dünyası, doğayla kendisi arasında bütünleşme isteğinin belli zaman ve yer sınırları içinde yansımasından doğar. Özellikle akşam ve gece saatlerindeki izlenimleriyle göller, ağaçlar, ırmaklar, kuşlar bu dünyanın yaşatılmak istenen başlıca, öğeleridir. Kendi ruh hallerine göre bunlara değişik nitelikler kazandırır. Kendisini onlarda yansıtmaya çalışırken, onlarla kendisi arasında yaklaşma noktaları arar. Belki tek başınalık, boşlukta kalmışlık nevrozunun başvurduğu umar yoludur bu. Çıkmazdan ancak bu yolla kurtulacaktır.

Başka insanların hayatlarında görülen duyarlıkların hemen hemen tümünden uzak kaldığı için, elindeki tek olanak sessiz ve insan hareketinden bağımsız olan bir dünya varsayımıdır. Böyle bir dünyada düşünmekten çok yaşamaya bakar Haşim. Ne olursa olsun, hangi felsefeye dayanırsa dayansın düşünmekten kaçıyor gibidir. Bu nedenle yarattığı evren, insansız, durgun saatler evrenidir; ve genellikle akşamın, gecenin adamı olarak yaşar.

Başlıyor şimdi melûl akşamda

Son ışıklarla bulutlar cengiz.

(Süvari)

Akşam yine toplandı derinde..

Cânan gülüyor eski yerinde.

Cânan ki gündüzleri gelmez,

Akşam görünür havz üzerinde.

(Havuz)

Akşam yine akşam yine akşam

Bir sırma kemerdir suya baksam

Akşam yine akşam yine akşam

Göllerde bu dem bir kamış olsam

(Bir Günün Sonunda Arzu)

Sular sarardı.. Yüzün perde perde solmakta,

Kızıl havaları seyret ki, akşam olmakta.

(Merdiven)

Renkleri ise, genellikle içinde biriken coşku ve doyum olanağı bulamamış tutkuların dışa yansıması gibidir. Ateş gibi ve kanlı.

Gün bitti. Ağaçta neş’e söndü,

Yaprak ateş oldu, kuş da yakut.

(Ağaç)

Şu bakır zirvelerin ardından

Bir süvari geliyor kan rengi

(Süvari)

Eğilmiş arza kanar, muttasıl kanar güller,

Durur alev gibi dallarda kanlı bülbüller.

(Merdiven)

Biçim Özellikleri

Ahmet Haşim’in çağdaşları arasında, tekniğinin üzerinde dururken “geniş tahassüslerine” ve “solmayan hayallerine” karşın “nazım dilinin dar ve bozuk” olduğuna dikkat çekenler vardır. Murat Uraz, aruz uygulamasında acemiliklerden ve gereksiz imalelerden kurtulamadığını belirterek şöyle yazar:

Haşim’in kafiyelerinde de hatalar bulunur:

Bir mâilin üstünde yanar gizli ziyâlar

Leylin bütün ezharı semâlarda açarlar.

Lâkin seherin işte emel yıldızı gülmüş,

Bir hâre-i nur ince, soluk zulmete düşmüş.

(Çöller)

Birinci beyitteki (ler) cem edatları (redif) olacakları için ayrıldığı takdirde, kalan (ziya) ile (acar) sözleri kafiye olamıyacağı gibi, ikinci beyitte de (miş)ler ayrılınca (göl) ile (düş)ün ne dereceye kadar kafiye olabileceği meydandadır.9

Yahya Kemal ise, Türk şiirine Tevfik Fikret’le giren yeni uyak anlayışının “Haşim’in müstezatlı, manzumelerinde kulağın heyecanla beklediği” bir çınlayış olduğu kanısındadır.10

Haşim, şiirlerinde en çok “mefâilü - mefâilü - mefâilü - feulün” kalıbını ve kısa biçimini sevmiş; “Mefâilün - feilâtün - mefâilün - feilün”, “Mef’ülü - mefailü - fâilün” kalıplarını da kullanmıştır. Serbest müstezatlarında ise, “Mefâilün - feilâtün - mefâilün - feilün” kalıbını uygular.

Nazım biçimlerinden en çok dörtlüğü sevdiği, sonnet, üçlü, beşli, altılı biçimleri de kullandığı görülür. Serbest müstezatlarında ise, Fransız sembolistlerinin, en çok da Henri de Régnier’in serbest nazmının kıvraklığını vererek başarıyla işlemiş bu nazım biçimini özellikle Yollar, O Belde ve Ölmek şiirleriyle serbest nazma açma başarısı göstermiştir.11 Belki de bu nedenle, Nâzım Hikmet, Haşim’in Türk şiirinin “büyük teyzesi” olduğunu yazar.12

İşlediği temaların sınırlılığı yüzünden Haşim’in sözcük dünyası da çok sınırlı kalmıştır. Şiirlerinin büyük çoğunluğunda bir ya da birkaç kez kullandığı sözcükler arasında “Akşam, Gül, Su, Ağaç, Güneş, Ateş, Gam, Alev, Yâkut, Kızıl” sözcükleri hemen seçilebilir. Şairin kişiliği ve sanatı üzerine bir inceleme kitabı yazan Asım Bezirci, bu konuda yapılan saptamalara dayanarak şu sonuçlara varmıştır.

Haşim’in sözcük dağarcığı ufaktır; bütün şiirlerinde geçen sözcüklerin sayısı 1446’dır (Alaeddin Ergun’un tez çalışması 1954). Sıfatların sayısı oldukça yüksektir: 572 sıfat (Turan Alptekin’in tez çalışması, 1958) yani bütün sözcüklerinin aşağı yukarı % 40’ı. Bunlarda görme duygusuna bağlananlar çoğunluktadır (215 sıfat). Sonra ruhsal durumları nitelendirenler gelmektedir (205 sıfat). Bu rakamlardan anlaşılıyor ki Haşim, etkin (aktif) değil, gözleyen (contemplatif) bir sanatçıdır. Dış dünyayı, çoğun belirli ruh halleri içinde algılamaktadır. Ayrıca isim ve sıfatların bolluğuna karşılık fiillerin azlığı, Haşim’in dış ya da iç evreni, eski deyimle tavsif ve tasvire ağırlık verdiğini, eyleme uzak kaldığını, dinamik bir dünya görüşü taşımadığını göstermektedir.

XX. yüzyıl şiirimizin kuruluş döneminde, doğaya bakışı ve biçim yönündeki girişimleriyle yeni olabilen Ahmet Haşim’in şiirine büyük hayranlık duyan edebiyat adamlarının, eleştirmenlerin bile kısa sürede eskidiği yolundaki yargılarından kurtulamadığını görüyoruz.

Ahmet Haşim’in şiirlerinden bahsederken, bu şiirin yalnız göze görünmez unsurlarının değil, fakat örüldüğü madde ve asıl malzemesi olan lisanın da bugün kısmen geçmiş ve eskimiş olduğunu söylememeğe imkân yoktur. Hele ‘Şîri Kamer’in çok güzel bazı parçaları bu yüzden tamamen eskimiştir. Şairin en canlı manzumeleri en sade lisanla yazılmış en olgun ve güzel olan, sonuncularıdır. Ahmet Haşim şiirin tercüme olabileceğine hiç inanmazdı. Bu itibarla yazık ki, eserinin bir kısmının artık kaybolduğuna inanmak lâzım gelecektir.13

1934 tarihini taşıyan bu satırlar, şairin Piyâle’yi “ithaf” ettiği, Abdülhak Şinasi Hisar’ın; aşağıda okuyacaklarımız ise Göl Saatleri’ne ilk övgü yazılarından birini yazan Nurullah Ataç’ındır:

Ne yazık ki okuyamayacağız artık o büyük şairi. Bizler de öldükten sonra Göl Saatleri’ni, Piyâle’yi belki kimse açmayacak. Dilini anlamayacaklar da onun için. ‘O belde? / Durur menatık-i dûşize-i tahayyülde’. Bugün hangi genç zevk alabilir bundan? Yarınkiler büsbütün yadırgayacak, çevirmeğe de gelmez, birşey kalmaz o zaman!14

ŞİİR KİTAPLARI: Göl Saatleri (1921), Piyâle (1926).

KAYNAKLAR: Yakup Kadri, Ahmet Haşim (1934); Suut Kemal Yetkin, Ahmet Haşim ve Sembolizm (1938); Cemil Sena Ongun, Sanat Sistemleri ve Ahmet Haşim ve Sembolizm (1938); Şerif Hulûsi, Ahmet Haşim, Hayatı, Sanatı ve Seçilmiş Şiirleri (1947, 1967); Yaşar Nabi Nayır, Ahmet Haşim (1952); Abdülhak Şinasi Hisar, Ahmet Haşim Şiiri ve Hayatı (1962); Nazan Güntürk’ün, Ahmet Haşim’in Ruh Ülkesinde (1965); Asım Bezirci, Ahmet Haşim (1967, 1972); Fevziye Abdullah Tansel, Ahmet Haşim’in Bilinmeyen Şiirleri, Türk Kültürü Dergisi (Aralık 1971); Ahmet Miskioğlu, Türk Dili Dergisi, (Mayıs 1992); Mustafa Durak, Yeni Biçem (Mayıs 1997).

5 Diyorlar ki, sf. 259, 2. bas. (1972).

6 Abdülhak Şinasi, Varlık dergisi, sayı 23 (15 Haziran 1934).

7 Diyorlar ki, sf. 265, 2. bas. (1972).

8 Şiir Hakkında Bazı Mülâhazalar: İlkin Dergâh dergisinde (I. cilt, sf. 113, 1921) “Şiirde Mânâ ve Vuzuh” adıyla çıkan bu yazı, sonra Piyale’nin 1926, 1928 baskılarında yer almıştır.

9 Murat Uraz, Ahmet Haşim, Hayatı, Seçme Yazıları, sf. 4-5, tarihsiz.

10 Yahya Kemal, Dergâh 20 Ocak 1338 (1922) - Edebiyata Dair, sf. 1301 (1971).

11 Şerif Hulusi, Ahmet Haşim, sf. 41, 2. bas. (1967).

12 Nâzım Hikmet, Bursa Cezaevinden Vâ-nû’lara Mektuplar, sf. 71 (1970).

13 A. Şinasi Hisar, Varlık dergisi, sayı 23 (15 Haziran 1934)

14 N. Ataç, Günce, sf. 10 (1960)

AHMET HAŞİM’DEN ÖRNEKLER

MUKADDİME

Zannetme ki güldür ne de lâle

Âteş doludur, tutma yanarsın

Karşında şu gülgûn piyâle.

İçmişti Fuzulî bu alevden,

Düşmüştü bu iksir ile Mecnûn

Şi’rin sana anlattığı hâle...

Yanmakta bu sâgarden içenler,

Doldurmuş onunçün şeb-i aşkı

Baştan başa efgân ile nâle...

Âteş doludur, tutma yanarsın

Karşında şu gülgûn piyâle...

SONBAHAR

Bir taraf bahçe bir tarafta dere,

Gel uzan sevgilim benimle yere,

Suyu yâkuta döndüren bu hazân

Bizi gark eyliyor düşüncelere...

YARI YOL

Nasıl istersen öyle dinle, bakın

Dalların zirvesindeyiz ancak,

Yarı yoldan ziyâde yerden uzak.

Yarı yoldan ziyade mâha yakın.

ORMAN

Su değil mevsimin havâsı akan

Duyduğun yaprağın, dalın sesidir,

Suda yıldızların parıltısıdır

Bu karanlıkta ba’zı ba’zı çakan...

O BELDE

Denizlerden

Esen bu ince havâ saçlarınla eğlensin.

Bilsen

Melâl-i hasret ü gurbetle ufk-ı şâma bakan

Bu gözlerinle bu hüznünle sen ne dilbersin!

Ne sen,

Ne ben,

Ne de hüsnünde toplanan bu mesâ,

Ne de âlâm-ı fikre bir mersâ

Olan bu mâi deniz

Melâli anlamıyan nesle âşinâ değiliz.

Sana yalnız bir ince tâze kadın

Bana yalnızca eski bir budala

Diyen bugünkü beşer

Bu sefil iştihâ, bu kirli nazar,

Bulamaz sende bende bir mâ’nâ,

Ne bu akşamda bir gam-ı nermin.

Ne de durgun, denizde bir muğber

Lerze-i istitâr ü istiğnâ.

Sen ve ben

Ve deniz

Ve bu akşam ki lerzesiz, sessiz.

Topluyor bûy-ı rûhunu güyâ,

Uzak

Ve mâi gölgeli bir beldeden cüdâ kalarak

Bu nefy ü hicre müebbed bu yerde mahkûmuz.

O belde?

Durur menâtık-ı düşize-i tahayyülde;

Mâi bir akşam

Eder üstünde dâimâ âram;

Eteklerinde deniz

Döker ervâha bir sükûn-i menâm.

Kadınlar orda güzel, ince, sâf, leylidir;

Hepsinin gözlerinde hüznün var

Hepsi hemşiredir veyâhüt yâr;

Dilde tenvm-i ıztırabı bilir

Dudaklarındaki giryende bûseler, yâhut,

O gözlerindeki nili sükût-ı istihfâm,

Onların rûhu şâm-ı muğberden

Mütekâsif menekşelerdir ki

Şu’le-i bi-ziyâ-yı hüzn-i kamer

Mülteci sanki sâde ellerine.

O kadar nâtüvân ki, ah, onlar,

Onların hüzn-i lâl ü müştereki

Sonra dalgın mesâ o hasta deniz

Hepsi benzer o yerde birbirine...

O belde

Hangi, bir kıt’a-i muhayyelde?

BÜLBÜL

Bir gamlı hazânın seherinde

İsrâra ne hâcet yine bülbül

Bil kalbimizin bahçelerinde

Can verdi senin söylediğin gül.

Savrulmada gül şimdi havâda,

Gün doğmada bir başka ziyâda...

BİR YAZ GECESİ HÂTIRASI

İşveyle, fısıltıyla, gülüşle,

Olmuş şeb-i sevdâ yine bî-hâp

Oklar gibi saplanmada kalbe

Düştükçe semâdan yere mehtâp..

Bûseyle kilitlenmiş ağızlar

Gözler neler eyler neler işrâp

Uçmakta bu âteşli havâda

Vuslat demi bir kuş gibi bîtâp..

SÜVARİ

Şu bakır zirvelerin ardından

Bir süvâri geliyor kan rengi.

Başlıyor şimdi melûl akşamda

Son ışıklarla bulutlar cengi.

ŞAFAKTA

Dönsek mi bu aşkın şafağından

Gitsek mi ekâlim-i leyâle?

Bizden daha evvel erişenler

Ağlar bugün evvelki hayâle...

– Dönmek mi? Ne mümkün geri dönmek

Düştüyse gönüller bu melâle!

Bir eldir ufuklardan uzanmış

Zulmet bizi çekmekte visâle...

KARANFİL

Yârin dudağından getirilmiş

Bir katre alevdir bu karanfil,

Rûhum acısından bunu bildi.

Düştükçe vurulmuş gibi yer yer,

Kızgın kokusundan kelebekler,

Gönlüm ona pervâne kesildi.

BİR GÜNÜN SONUNDA ARZU

Yorgun gözümün halkalarında

Güller gibi fecr oldu nümâyân,

Güller gibi.. Sonsuz, iri güller,

Güller ki kamıştan daha nâlân

Gün doğdu yazık arkalarında!

Altın kulelerden yine kuşlar

Tekrârını ömrün eder ilân,

Kuşlar mıdır onlar ki her akşam

Âlemlerimizden sefer eyler?

Akşam, yine akşam, yine akşam,

Bir sırma kemerdir suya baksam,

Akşam, yine akşam, yine akşam,

Göllerde bu dem bir kamış olsam!

HAVUZ

Akşam yine toplandı derinde...

Cânân gülüyor eski yerinde,

Cânân ki gündüzleri gelmez,

Akşam görünür havz üzerinde;

Mehtâb kemer taze belinde,

Üstünde semâ gizli bir örtü,

Yıldızlar onun güldür elinde...

SİYÂH KUŞLAR

Gurûb-u-hûn ile perverde-rûh olan kuşlar

Kızıl kamışlara, yâkût âba konmuşlar;

Ufukta bir ser-i maktû’u andıran güneşi

Sükût-u gamla yemişler ve şimdi doymuşlar.

MEHTAPTA LEYLEKLER

Kenâr-ı âba dizilmiş, sükûn ile bekler

Füsûn-u mâha dalan pür-hayâl leylekler..

Havâda bir gölü tanzîr eder semâ bu gece

Onun böcekleri güyâ nücûmdur yekser...

Neden bu âb-ı semâvide avlananlar yok

Bu haşr-ı nûr-u hüveynâtı hangi kuşlar yer?

Eder bu hikmete gûyâ ki vakf-ı rûh-u nazar

Füsûn-u mâha dalan pür-hayâl leylekler..

KUĞULAR

Suda yorgun, muzî tecelliler

Ediyor bir tekarrübü ifşâ:

Kuğular, leyl içinde, sine-küşâ

Geliyor, gözlerinde mestîler;

Sanki mahmûl-i hande kestiler

Ki olunmuş nücûmdan inşâ...

YAHYA KEMAL BEYATLI

Yaşamı ve Çevre Koşulları

Üsküp’te doğdu (2 Aralık 1884). Asıl adı Agâh Kemal’dir. İlköğrenimini yaptıktan sonra Üsküp ve Selânik idadilerinde okudu. Son sınıftayken –üvey anasıyla anlaşamadığından– babası tarafından İstanbul’a gönderildi (1902). Akrabalarının Galatasaray ve Robert Kolej’de okuması için yaptıkları girişimlerin sonuçsuz kalması üzerine kendi deyişiyle “Genç Türk cereyanına kapılarak” Paris’e kaçtı (1903). Fransızca bilmemesine ve batıyı ancak çeviri kitapların tanıttığı çerçeveden görmesine karşın, kuşağının öteki gençleri gibi “alafranga” eğilimler taşıyordu. Orada düşün, politika ve edebiyatımızın ünlü kişileriyle tanıştı, arkadaşlıklar kurdu. Genç Türklerden Dr. Nazım, Şair Hüseyin Siret, Sâmipaşazade Sezai; Cumhuriyetten önce ve sonra kimi sosyalist örgütlerin lideri olarak tanınan Dr. Şefik Hüsnü (1887-1959) ve Abdülhak Şinasi (Hisar) yakın dostları arasındaydı. Ama hiçbir politik eylem ve örgüte katılmadı.

Fransızca öğrenme amacıyla yatılı olarak girdigi Meaux Koleji’ndeki öğrenimini tamamladıktan sonra, Ecole Libre des Sciences Politiques’e (Siyasal Bilgiler Okulu) yazıldı. Burada, kendisinin yalnız siyasal araştırmacı değil, aynı zamanda bir yetiştirici olarak tanıttığı Alber Sorel’den tarih okudu. Öğretmeninin etkisiyle Osmanlı-Türk tarihi üzerine araştırmalara başladı. Bir yandan da Hugo, Baudelaire, Verlaine, Mallarme, Rimbaud gibi Fransız şiir ustalarını anlamaya çalışıyor, İstanbul’dayken etkisinde kaldığı Hamit, Tevfik Fikret ve Cenab Şehabettin gibi batıya yönelik şairlerin yaptıkları ile yapamadıklarını araştırıyordu. Yakın dostlarından Abdülhak Şinasi’nin anlattığına göre, Yahya Kemal’in heveslerinden biri de ünlü şairleri tanımaktı. Bir ara, Hamit’i görme amacıyla Londra’ya gitmiş, tanışma fırsatını bulduğu Jean Moreas’ın çevresinde bulunmaktan övünç duymuştu.

Yahya Kemal’in Paris’te bulunduğu yıllar (1903-1912) Avrupa’da sosyalizm ve sendikacılık hızlı bir gelişme içindeydi. İngiltere, Almanya, Avusturya ve İskandinav ülkelerinde işçi sınıfının siyasal örgütlerinin etkinliği geniş ölçüde artmıştı. Fransa’da da aynı durum görülüyordu. Sosyalist Parti, başta “L’humanité” olmak üzere 22 gazeteye, mecliste 37 sandalyeye sahipti. Sosyalist düşünür ve yazarlar düşün hayatına egemen olan bir hareketlilik içindeydiler. İşçi örgütlerinin düzenlediği gösteriler küçük burjuva çevrelerinde de onay ve coşkuyla karşılanıyordu.

İstanbul’dan ayrılırken, “dine karşı kafasında güçlü tepkiler olduğunu” söyleyen Yahya Kemal’in de durmaksızın gelişen bu eylem gücüyle coşkulandığını anılardan öğreniyoruz. Diyor ki:

Paris’te dinsizliğim arttı. 1904 senesi Paris’te kilise ve din düşmanlığının azdığı ve sosyalist cereyanının sert bir rüzgâr gibi estiği bir seneydi. Mitinglere ve nümayişlere karışıyordum. Sokaklarda “İnternational” dinlerken kalbim gene bir insanlık sevgisiyle doluyordu ve gözlerim yaşarıyordu. Jaurés, Pressence, Vaillant, Alman anarşist Sebastian Faure ve Malato’nun nutuklarını hararetle dinliyordum. Dinsizlik ve ihtilalcilik heveslerim arta arta Jean Grave’ın “Temps Nouveaux” gazetesinin ateşli bir kaari’i ve müfrit bir tilmizi oluverdim. Bu düşünüşte ve yeni bir tarzda kekelediğim bazı mısraları Doktor Abdullah Cevdet görmüş ve pek ziyade beğenmişti. Victor Hugo’yu seviyordum, bu merhaledeki düşünüşüme epey uygun olduğu için onun şiirini anlamakla, romantizme kolay bir kapıdan girmiş oldum. İhtilalci hararetim 1905’e kadar sürdü ve sonra sönmeğe yüz tuttu. Kendimi Paris’in eğlencelerine hevâ vü heveslerine kaptırdım.15

Dokuz yıl süren Paris yaşamından İstanbul’a döndüğünde (1912) Meşrutiyet ilan edileli dört yıl olmuş, Paris’ten tanıdığı birçok arkadaşının da yöneticileri arasında bulunduğu İttihat ve Terakki Fırkası iktidara geçmişti. Darüşşafaka Lisesi’nde edebiyat ve tarih, Medresetü’l Vâizin’de Medeniyet Tarihi öğretmenliği yaptığı bu evrede de politikaya karışmadı. Bir süre, iktidar partisinin yan kuruluşları sayılabilecek olan Türk Ocağı gibi örgütlere bile uzak durdu. Sonraki yılların yazılarında bu tutumun nedenlerini öyle açıklar:

... Müfrit Türkçü değildim, hayalini Türkçülüğe kaptıran her Türkün gördüğü Turan rüyasından uyanmıştım, ırk birliği gibi ve saf menşelerimize rücû gibi ilk şedid arzularımız bahsinde uslanmıştım, kendi vatanımızın o zamanki siyasî hudutları içinde bir Türklüğe razı olmuştum. Bin yıl evvelini tarih öncesi sayarak, bin yıldan beri birleştiğimiz Anadolu ve Rumeli topraklarında daha küçük mikyasta bir Türkçülüğe meyl etmiştim. O vakitin tabiriyle bir Osmanlı Türklüğü arzu ediyordum.

... Balkan Harbinden sonra Türkçülük İstanbul’da galeyanlı ve heyecanlı bir sene geçiriyordu. Ocaklar, dernekler, yurdlar, mecmualar, bir tekevvün devresinde olduğu gibi, kaynaşıyorlardı. Ben bütün bu hareketlere uzak yaşıyordum, hatta bazı gençler arasında muârız bir Türkçü telâkki ediliyordum.

Bir süre sonra bu yazısında “ocaklar, dernekler, yurtlar, mecmualar” biçiminde andığı hareketlere katılarak Bilgi Derneği, özellikle Türk Ocağı çevresinde dönemin “fikriyatıyla” temel çelişkileri olmayan söyleşi ve konferansları ile tanındı, sevildi. Belki bu yakınlaşmanın sonucu, İttihat ve Terakki Fırkası’nın düşün, sanat, eğitim politikasının yürütücülerinden biri olan Ziya Gökalp’in ilgisiyle Darülfünun müderrisliğine atandı (1915).

Köprülüzade Mehmet Fuad ve Ahmet Refik’le birlikte Ziya Gökalp’in ısrarlarına dayanamayarak “her türlü siyaset tesirinden âzâde, hür...” bir dergi hazırlayacakları umuduyla yönetimine katıldığını söylediği Yeni Mecmua’da “Bulunmuş Sahifeler” genel başlığı altında 8 şiir yayımladı (Mart-Nisan 1918). Giderek İttihat ve Terakki yöneticilerinden Talat Bey’in derginin yönetimine el koymasına da sessiz kaldı.

Osmanlı İmparatorluğu, I. Dünya Savaşı’ndan yenilgiyle çıkmış, siyasal tarihin “mütareke dönemi” olarak adlandırdığı yıllarda birçok düşün adamı, sanatçı, İngilizler tarafından Malta Adası’na sürülmüştü. Bir bölük aydınsa işbirlikçi hükümet tarafından ya tutuklanır ya da yandaş olarak hizmetine alınırken, bir bölüğü de işgalden önce ve sonra Anadolu’ya geçerek Kurtuluş Savaşı’na katılıyordu.

Mütareke dönemi aydınlarının çoğunu içine alan bu durumlardan herhangi birini yaşamında görmediğimiz Yahya Kemal ne Malta’ya sürüldü, ne Anadolu’ya geçti. Ne tutuklandı, ne de işbirlikçi hükümetlerin yandaşı oldu. 1915’te atandığı Darülfünun’daki derslerine devam ederek Büyük Mecmua, Edebi Mecmua, Şair, Nedim dergilerinde bireysel duyarlıklara bağlı şiirlerini yayımlama olanağı buldu (1919).

Daha sonra, özellikle II. İnönü zaferini izleyen günlerde, İleri ve Tevhid-i Efkâr gazetelerindeki siyasal yazılarında Kurtuluş Savaşı’na yandaş görüşler ileri sürdü. Yunan ordularının karşı saldırıya geçtiği evrede ise bu tür eylemleri keserek (30 Haziran 1921’le 9 Mart 1922 arası) bir ara yurtdışına çıktı. 1922 yazında yeniden ulusal konulara değinen yazılarına devam etti. İzmir’in kurtuluşundan sonra Ali Kemal, Rıza Tevfik, Cenab Şehabettin gibi ulusal harekete karşı olan kişilerin Darülfünun’daki görevlerinden ayrılmak zorunda kalmaları üzerine (20 Eylül 1922), son Osmanlı Hükümetince Cenab’ın kürsüsüne de getirildi.

1922 sonlarında Ankara’ya geçen şair, bir süre “Hakimiyet-i Milliye” (sonradan Ulus adı ile çıkan CHP organı) gazetesinde başyazarlık yaptı. Barış antlaşması çalışmalarını yürütecek kurulda görev alarak Lozan’a gitti. Dönüşünde Urfa’dan milletvekili seçildi (1923-26). Varşova (1926), Madrid (1929) elçiliklerine atandı. Uzun yıllar Tekirdağ (1935-42) ve İstanbul (1943-1946) milletvekili olarak parlamentoda bulundu. Cumhuriyet Halk Partisi estetik müşavirliği ve Pakistan Büyükelçiliği yaptıktan sonra emekliye ayrıldı (1949). 1 Kasım 1958’de İstanbul Cerrahpaşa Hastanesi’nde öldü.

Edebiyat Yaşamı

Edebiyat eğilimleri, ilkgençliğinin Üsküp evresinde beliren Yahya Kemal, Bağdatlı Ruhi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Recaizade Ekrem, Abdülhak Hamit ve Muallim Naci’nin yapıtlarını okumuş, özellikle Naci’nin şiir dünyasına yakınlık duymuştu. Aruz ölçüsünün değişik kalıplarını deniyor, kimi deneylerini İstanbul’da yayımlanan dergilere gönderiyordu. Bu öğrenim yılı okuduğu Selânik İdadisi’ndeyken Servet-i Fünun dergisini izleme olanağı bularak dönemin yeni şairlerini tanıdı. İstanbul’a geldiği yıl da (1902), Fikret’in Rübab-ı Şikeste’sini okuyarak etkilendi. Bu evrede Malûmat ve İrtika dergilerinde birçok şiir yayımladı.

Yeni bir dil öğrenme uğraşısı ile geçen Paris hayatının ilk yıllarında okuduğu şiir matinelerinde dinlediği yapıtların karşısına çıkardığı çağdaşı Fransız sanat ortamı “Edebiyat-ı Cedide” beğenisinden çabuk kopmasına yol açtı. Bu akıma bağlı şairlerin yazdıklarını, “Fransız şiirinin gölgesinde, zevksiz, köksüz, tutkusuz ve acemice” görüyor, özellikle yeni bir şiir dili yaratma olanaklarını araştırıyordu. Bir süre Hugo’yu okuduktan sonra Charles Baudelaire’i (1821-1867) tanıdı. Yeni Fransız şiirinin öncülerinden sayılan bu şairin Les Fleur du Mal (Kötülük Çiçekleri) adlı yapıtı 1857’de yayımlandığı halde etkisi sürüyordu. Mallarmé (1842-1898), Paul Verlaine (1844-1896), Rimbaud (1854-1891) gibi sembolizmin başlıca ustalarına yeni olanaklar açan Baudelaire şiirinin derin duyarlığı, buluş zenginliği içinde uzun süre kaldı Yahya Kemal. Şairin yaşamına ait özellikleri öğrenerek, şiiriyle eserleri arasındaki ilintileri duymaya çalıştı. Sonra, kendi deyişiyle “sıtmalı bir iptila” ile sevdiği Verlaine’e düştü.

Eleştirmenlerin “şehvetli bir muhayyilenin ahenkli bir hüzünle kaynaşması..” biçiminde tanıttıkları Verlaine şiirinin temel öğesi belirsizlik ve uyumdu. Şiiri seslendirerek etki yaratmak istiyordu Verlaine. Art Poetique (Şiir Sanatı) adlı şiirinde amaçlarını belli yöntemlere bağlamıştı.

Musiki, her şeyden önce musiki,

Onun için tekli mısradan şaşma;

Kıvrak olur, erir havada sanki,

Ağır aksak söyleyişe yanaşma.

Kelime seçerken de meydan senin,

Bile bile bir nebze aldanmalı.

Dumanlısı güzeldir türkülerin,

Öyle hem seçik olsun, hem kapalı.

Hep musiki, biraz daha musiki,

Havalanan birşey olmalı, mısra.

Deli bir gönülden kalkıp gitmeli,

Başka göklere başka sevdalara.16

Yahya Kemal, Verlaine’de bulduklarını, Türk şiirinin ustalarında ararken, şiir dilini düzyazı yapısından ayıran özellikleri onların yapıtlarında somutlamak istedi. Fuzuli’nin, Bâki’nin şiirlerine kendi dil mantığı açısından bakarak bu anlayışla değerlendirmeye çalıştı. “Bir milletin, dilini ifade edecek olan sanatkârın, o milletin bütün tarihinde dilinin geçirmiş olduğu safhaları sadece bilmesi değil benimsemesi lâzımdır.” (Edebiyata Dair, sf. 9) düşünüsünden hareket ederek. “Her dilde bir şiir kelimesi vardır. Demek ki, bu kelime yalnız kendine benzer bir sanatı ifade eder...” biçiminde görüşlerle Mallarmé’ye yaklaştı.

Artık ilkgençliğindeki yazma hızını kesmişti. Bitmiş sayılabilecek şiirlerini bile yayımlamaktan çekiniyor, yeni düzeltmeler gerekeceği olasılığını düşünerek bekletiyordu. İstanbul’a geldiği yıllarda ilkin söyleşilerinde dostlarına okuduğu şiirler edebiyat çevrelerinde ilgi yaratmış, kişiliği üzerinde yargılar verilmesine yol açmıştı. Ruşen Eşref’in dönemin tanınmış edebiyat adamlarıyla yaptığı konuşmaları topladığı Diyorlar ki (ilk bas. 1918) adlı kitabında okuduğumuza göre, Süleyman Nazif, şöyle söylüyordu: “Yahya Kemal’in yalnız altmış biri tam olmak üzere, yüz yetmiş iki mısraını gördüm. Gördüm ve beğendim. Başkaları bunları da görmediği halde Yahya Kemal’in şairliğini sonsuz bir coşkunlukla, aşk ile alkışlıyorlar.”

Gerçekten de bu kitapta derlenen konuşmalarında –bu dönemindeki yaratılarına bakarak– Halit Ziya, Sâmipaşazade Sezai, Rıza Tevfik, Hamdullah Suphi, Mehmet Emin gibi değişik beğeni dünyaları olan kişiler, Yahya Kemal’in “seçkin sanatçılığı“ üzerinde durdular. Halide Edib, “En büyük Türkçe şiiri yazacak diye beklediğimiz adam” sözleriyle umudunu açıklarken, Ahmet Haşim, şu kanıları ileri sürdü: “Edebiyatımız onunla ışık ve havaya kavuşuyor... Büyük sanat, büyük fazilet gibi aşırılıklardan, kadınca coşkulardan sakınmak, çok hissedip, çok esirgemek ve sözleri pek gizli bir kuvvetle, pek derin ürpertilerle harekete geçirmektir ki, Yahya Kemal’in sanatı işte bu sanattır”. (sf. 260)

1918’lerde Yeni Mecmua’da çıkan sekiz şiiri ise, Yahya Kemal üzerindeki bu tür yargıların daha da genişlemesine yol açarken, bilinmez okur çevrelerine yeni bir anlayışın ilk örneklerini götürmüş oldu. Daha sonra Edebi Mecmua, Şair, Büyük Mecmua, Nedim (1919), Dergâh (1921-22) dergilerinde yayımladığı şiirler de övgüyle karşılandı. Özellikle “Ses” (Dergâh, sayı 6, 5 Temmuz 1921) çağdaş şiirimizin ilk öncü yapıtlarından biri sayıldı.

Bu yıllarda Peyâm-ı Edebi, Dergâh, İleri ve Tevhid-i Efkâr’da düşün ve edebiyat yazıları yayımlayan Yahya Kemal, Anadolu’ya geçtiği zaman bir süre Hakimiyet-i Milliye gazetesinde başyazarlık yaptı.

Cumhuriyet döneminde şiirlerini Foto Magazin, İnsan, Akademi (1940-42), İstanbul (1943-44), Aile (1947-48), Salon (1947-48), Resimli Hayat (1952-53), Hayat (1953) Akşam, Cumhuriyet ve Hürriyet (1956-57’de 65 hafta) dergi ve gazetelerinde yayımladı. Ölümünden sonra Yahya Kemal Enstitüsü’ne bağlı bir kurul –şairin isteğine uyarak– bütün şiirlerini üç kitapta topladı.

1) Kendi Gök Kubbemiz (1961; 4. bas. 1969): Bu kitapta şairin anılarında “beyaz lisan” olarak nitelediği günümüz Türkçe’siyle yazılmış 80 şiiri vardır. Ölümünden önce hazırladığı taslak uyarınca dergi ve gazetelerde yayımlanış tarihi göz önünde tutulmadan, işlediği temalara göre üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm (Kendi Gök Kubbemiz) tarihsel temalarla İstanbul şiirlerini; ikinci bölüm (Yol Düşüncesi) doğa, ölüm-yaşam felsefesini işleyen şiirleri, üçüncü bölüm (Vuslat) ise genellikle aşk şiirlerini kapsar.

2) Eski Şiirin Rüzgâriyle (1962, 1974): Selimnâme, Gazeller, Musammatlar, Şarkılar, İthaf, Kıt’alar-Beyitler bölümlerinden oluşur. Eski şiirin beğeni ve kuralları içinde yazılmış olan 62 şiir, 9 kıt’a, iki beyit vardır.

3) Rubailer ve Hayyam Rubailerini Türkçe Söyleyiş (1963).

Sanatı

Yahya Kemal’in Kendi Gök Kubbemiz’deki şiirlerini, konuları yönünden, tarih, İstanbul, doğa, aşk, ölüm-yaşam, anı şiirleri gibi belli gruplara ayırarak incelemek mümkündür. Gerçekten de bu kitabında yer alan eserler, genel özellikleri bakımından bu ayrımlara olanak tanıyacak biçimdedir. Nedir ki, bu gibi sınıflara ayırarak değerlendirilmelerine alışılan bu şiirde çok belirgin ortak yönler olduğunu unutmamak gerekir. Şairin, tarihsel bir konuya bağlı olan düşünce ve duyarlıkların ağır bastığı bir parçasında, doğa izlenimlerini, betimlemeleri; İstanbul duyarlığına bağlı olan şiirlerinde, anı ya da aşk temalarını işleyen dizeler –kimi zaman da bölümler– çoktur.

Bu nedenle Yahya Kemal şiirinin öz yönünden iki temelde geliştiğini söylemek daha doğru olur:

1) “Ben” ve “O” gerçeğinden hareket eden bireysel duyarlıkların şiirleri.

2) Kaynağını geleneklerden, geçmiş zaman gerçeklerinden alan toplumsal duyarlıkların şiirleri.

1) Yahya Kemal’in birçok şiirinde “ben”, kişiliğini, toplum ve evren karşısındaki davranış ve düşünüş biçimlerini kabul etme olarak değerlendirilebilir. Şair, daha genç yaşlarında bile çok yaşamış, çok görmüş, çok duyarak sanki olağanüstünün sınırlarına ulaşmış bir kimliğe sahip olduğuna inandığını belli eden dizeler yazarak bunu sezdirmek ister. Giderek, şiirleri toplumun değişik sınıf ve tabakalarına açılıp onaylandıkça “ben”, güçlü olduğunun bilincine vararak –öteki insanların mutlaka paylaşacağını varsaydığı– düşünce ve duyarlıkları özgürce söylemeye başlar.

Bu defa farkına vardım ki ihtiyarlamışım,

Hayatı bir camın ardında gösteren tılsım

Bozulmuş anlıyorum, çıktığım seyahatte.

(Yol Düşüncesi)

Ülfet belâlı şey, fakat uzlet sıkıntılı

Bilmem nasıl geçirmeliyim son beş on yılı?

(Düşünce)

Şafaktan önce uyandım. Bahar odamdaydı.

(Modada Bahar)

Sevdiklerim göçüp gidiyorlar birer birer

Ay geçmiyor ki almayayım gamlı bir haber.

(Duyuş ve Düşünüş)

Gördüm ölüm diyârını rûyâda bir gece,

Sessizlik ortasında gezindim kederlice.

(O Taraf)

Günlerce ne gördüm, ne de bir kimseye sordum.

(Ses)

Kolay çoğaltılabilecek olan bu gibi dizelerin öncülüğü ile geliştirilen şiirlerde, öteki insanlara, sanki onların ulaşamadıkları ve hiç ulaşma olanağını bulamayacakları bir “mertebe”den sesleniyor havasındadır.

“O” ise kimi kez, sevgili, kimi deniz, bir İstanbul semti ya da ölüm korkusunu aşmaya yardımcı olan evren düşüncesi halinde görünür. “Ben” bireyseli, “o”, dışı –genellikle de evrenseli– simgeler. Ama belirttiğimiz gibi şair kendinde insanüstünü amaçladığı için “ben” ve “o” bir bütünün parçaları durumundadır. Örneğin:

Balkan şehirlerinde geçerken çocukluğum

Her lâhza bir alev gibi hasretti duyduğum,

biçiminde bir öykü anlatımıyla başlayan “Açık Deniz” şiirinde, “Ben”e özgü duyarlıklar kimi tarihsel gerçeklerle zenginleştirilirken, ikinci bölümde “o” deniz olarak karşımıza çıkar:

Garbin ucunda, son kıyıdan en gürültülü

Bir med zamânı, gökyüzü kurşunla örtülü

Gördüm deniz dedikleri bin başlı ejderi.

dizeleriyle betimlenen deniz, giderek bir bütünleşme amacına dönüştürülür.

“O” ister sevgili, ister evren olsun, Yahya Kemal, bireysel duyarlıkların ağır bastığı şiirlerinde, hep bir bütünleşmenin peşine düşmüş görünür.

Sürekli sevgiyi duydukça anne topraktan

İçimde korku nedir kalmıyor yok olmaktan.

(Modada Bahar)

Birdenbire hissettim ufuktan bir atılma

Baktım ki deniz insanı durgun suyu yardı,

Bir dev gibi mûnis ve yosun saçları vardı.

Durdum, dedi:

Madem ki deniz rûhuna sır verdi sesinden

Gel kurtul o dar varlığının hendesesinden.

Ummana çıkar burda bugün beklediğin yol,

At kalbini girdaba, açıl engine, ruh ol.

(Deniz)

“Sonbahar”, “Düşünce”, “Sessiz Gemi”, “Rindlerin Ölümü”, “Rindlerin Akşamı”, “Geçiş”, “Deniz Türküsü”, “Uçuş” gibi şiirlerinde ise Yahya Kemal, ölüm-ölümden sonra yaşam, ebedileşme kaygılarını bir felsefe haline getirmeye çalışır. Ölüm korkusunu “dindar adam tevekkülü” ile karşılama aşamasında yazdığı parçalarda evrene karışmanın yerini bilinmez bir dünya (ahret) düşünüsü alır.

“Fani Ömür” nasılsa bitecek, kişi serviliklere yol göründüğünü anlayacaktır. Dünyanın ufku kararmış, her gün sürüklenip yaşamak ağırlık vermeye başlamıştır (Sonbahar). Hülyası kalmayınca hayatın zevki yoktur. O halde bu beyhude sonbahar bitmeli: kişioğlu, ölmeden önce öldüren korkulardan kurtulmalıdır (Düşünce).

Şair, “rûhun kıyısız bir denizde” uçarak “yıldızlar ülkesinde” yükseğe açıldıkça hayal edilen âlemi göreceğine inandığı zaman (Uçuş) umutlu ve korkusuzdur. Ancak bu inançla ölümü “âsude bir bahar ülkesi” sayar ve “dindar adam tevekkülü” ile kendine cesaret verir: “Rahatça dal, ölüm sonu gelmez bir uykudur.” (Geçiş)

Ölüm korkusu ağır bastığı zaman, çok sevdiği bilinen, Gerard de Nerval’in El Desticado adlı şiirinin, “le soleil noir de la melancolie” dizesindeki “siyah güneş”ten esinlenerek, “siyah ufuk”, “hicranlı hayat” gibi hayata özgü gerçekleri sık sık kötümserlik ifade eden niteliklerle yansıtan Yahya Kemal ölümden sonra yaşama düşünüsüne bağlandığı zaman iyimser ve “sürekli bulutlar, hür gök, hür deniz, hür ufuk, asûde bahar” gibi hayata özgü gerçeklerle bilinmeyen bir dünya kurma coşkusu içindedir. Nedir ki yukarıda adlarını andığımız şiirler –değişik yıllarda yazılmış olmalarına karşın– kavram ve sözcük bakımından zengin sayılmazlar.

Bu şiirlerde deniz, bahçe, yıldız, toprak, mavilik, ufuk, rüya, hülya, âlem, gök, kader, dünya ölüm –özellikle ay ve mevsim adları– bolca kullanılır. Bu nedenle kimi benzetmelerde birbirine yakınlık görülür. Kendi Gök Kubbemiz’deki şiirleri ele alınarak yapılan bir araştırmada, çok kullandığı sözcükler arasında, başta 21 şiirde –kimi üç kez– geçen rüya olduğu anlaşılmıştır.

Demek ki “ben”le evren arasındaki bütünleşme isteğinde umutsuzluğa düştüğü zaman ancak “rüya alemi”ne bağlanmakla kötümserlikten kurtulabilen şair, “ruhun ölümsüzlüğü” düşünüsüne inanarak huzura kavuşmuştur. Bu düşünüşün felsefedeki karşılığı “ruhun asıl, maddenin ise tâli olduğu” ilkesinden hareket eden idealizmdir.

2) Yahya Kemal’in kaynağını geçmiş zaman gerçeklerinden alan şiirleri genellikle iki temel öğeyi beraberinde getirir. A) Eski kültür kalıtları karşısında hayranlık, B) Eski topluma, eski kurumlara hayranlık.

Nedir ki şair, belli tarih dönemlerine damgasını basarak çağımıza kadar gelen sanat yapıtları karşısındaki duyarlığını genellikle, eski toplumsal koşullarla eski kurumlara bağlayarak, geçmişi tüm olarak benimseme eğilimi gösterir.

Kopmuşuz bizler o öz varlık olan manzaradan

Bahseder gerçi duyanlar bu onulmaz yaradan;

Derler: İnsanda derin bir yaradır köksüzlük,

Budur âlemde hudutsuz ve hazin öksüzlük.

(Koca Mustafa Paşa)

İçinde bulunduğu toplumun koşullarını gerçeğinden soyutlayarak, geçmişin değerleriyle süsleyip bezemesi belki de bu nedenledir. Ama yine bu nedenle yaşanan gerçek öznel olarak görünür Yahya Kemal’in birçok şiirinde. XX. yüzyılın insanı, Osmanlı İmparatorluğu’nun bilinmez hangi döneminde yaşamış kişilerin görünüşü içinde verilerek, gerçek, şairin kendi heves, amaç ve özlemleri doğrultusuna saptırılır.

Bir hafif aile sessizliği var evlerde;

Örtüyor fakrı asâletle çekilmiş perde.

Kaldırımsız, daracık, iğri sokak, doğru sokak...

Her geçildikçe basılmış ve düzelmiş toprak.

Kuru ekmekle bayat peyniri lezzetle yiyen,

Çeşmeden her su içerken, “Şükür Allâh”a, diyen

Yaşıyor sâde mâişetlerin en sâfında;

Rûh esen kuytu mezarlıkların etrâfında;

(Koca Mustafa Paşa)

Günün gerçeğini bilerek görmüyor izlenimini veren bu gibi çizimlerde şairin, kendini İslam öğretisine adamış başka bir sanatçının Mehmet Âkif’in bir tek dizesinde bile başvurmadığı gerçekdışılığa yöneldiği açıktır. Bir rubaisinde:

Ben hicret edip zamanımızdan yaşadım

İstanbul’u fethettiğimiz günlerde.

dizeleriyle ifade ettiği gibi Yahya Kemal, “kökü mâzide olan âti” savlarına ters düşen, kökü de, gövdesi de geride kalmış bir “Osmanlı”dır.

Bireysel duyarlıkları işleyen şiirlerinde ortaya çıkan idealist felsefeye bağlılık, bu tür şiirlerinde “idealist tarih görüşü”ne dönüşmüştür. “Toplumların gelişmesini ya bir mutlak ide’nin (tümel aklın), ferdi zihinden üstün bir zihnin, ya da önder kişilerin faaliyetiyle açıklayan” idealist tarih anlayışına bağlanarak –ister istemez– tarihte bir ilerleme olmadığı biçimindeki görüşlerin çerçevesine girer.

Öz ve Biçim

Yahya Kemal, birçok şiirinde aynı temayı işleyerek zenginleştirmeye çalışan şairlerdendir. Örneğin, deniz, geçmiş, İstanbul ve musiki... değişik zamanlarında yazılan kimi şiirlerinde temel öğe olarak görünürken, birçok şiirinde de yan motif olarak kullanılır. Kaynağını değişik duyarlıklardan aldığı için de tekrarın sıkıntı vericiliğini yaratmaz. Aksine, –müzik yapıtlarında karşılaştığımız çeşitlemeleri andıran– bir düzeyde gelişerek etki gücünü oluşturur.

Bu nedenle daha önce de belirttiğimiz gibi, şairin sözcük hazinesi ve benzeti dünyası geniş değildir. Belki de “zanbak gibi” (mihriyar), “hulya gibi” (İstanbul ufuktaydı), “rüya gibi” (Bir tepeden), “ilah gibi” (Deniz) türünden yıpranmış ve ilginç olmayan benzetiler kullanma zorunda kalmamak için sanatlara başvurarak dolaylı yoldan etki sağlama yoluna gitmez Yahya Kemal. Düşüncenin ağırlığına inanmıştır. Bu inançla söylediğinin çarpıcılık ve olağanüstü etkiler kazanması için, ifade gücünü en uygun sözcüklerin sorumluluğuna bırakma amacına yöneltir. Bu yüzden kimi şiirlerine öykü anlatımına yakın söyleyişlerle girmekte sakınca görmez.

Bir gün deniz ölgündü. Bir oltayla balıkta,

Kuşlar gibi yalnız, yapayalnızdım açıkta.

Şehrin eleminden bir uzak merhaledeydim,

Fânileri gökten ayıran perdeye değdim.

dizeleriyle başlayan “Deniz” şiirinde, önemli saydığı dördüncü dizedeki “ölümlüleri gökten ayıran perde” düşünüsüdür. Şiirin tümünde ölümlülük ve ölümsüzlük kaygılarını işleyeceği için bu yöndeki düşünüşü ve bildirisine önem verir. Sonsuzluğu simgeleyen denizi somutladıktan sonra asıl diyeceğini işlemeye başlar. Dikkat edilecek nokta, benzetilerin “ilahi kuğu”, “ilâhi gibi engin”, “kuşlar gibi tirkek” biçiminde olağanüstü düzeylere ulaşamadıkları halde, şiirin düzeyinden bir şey yitirmemesidir.

Yaklaşık olarak aynı durumu Yahya Kemal’in öteki yapıtlarında da görebiliriz. Ünlü şiirlerinden “Vuslat”ta gene kullanılmaktan yorgun düşmüş birkaç benzeti (rüzgâr gibi, sonsuz gibi) ve “derin bahçe”, “hulyalı havuz”, “uzun pûse”, “leziz uyku”, “semavî koşu” biçiminde birkaç tamlama bulunmasına karşın düzeyinden bir şey kaybetmez.

Bu sonuçta başlıca etken şairin ifade gücüne kazandırdığı yoğunluk ile şiirin örgüsündeki (organizma) bütünlüktür. Çok kez belirtildiği gibi, bir sözcüğü bile yerinden oynatmakla bu bütünlük dağılıp parçalanacak gibidir. Yapı ile özü arasındaki beraberlikle, uyumla sağlanmıştır çünkü. Kendisinin ifade ettiği gibi, “Şiir duygusunu lisan haline getirinceye kadar yoğurmak ve en çok toplu bir madde haline sokmak” özlemiyle “deruni ahenk” dediği iç uyum koşullarını tamamlamak önde gelen amacıdır.

Nurullah Ataç’a gazelinde,

Üstat elinde serteser âhenk olur lisan

Mızrâba ses verir kelimâtiyle tel gibi.

dizeleriyle, uyumu şiirin başlıca koşulu saydığını ifade eden Yahya Kemal, uygulamada da inandığı ilkeye aykırı düşmeyen örnekler vermiştir.

Bir konuşmasında şiiri “lisan bestesi” (Edebiyata Dair, sf. 9) olarak tanımlayan Yahya Kemal şiirinde ritmin, “fennî ve mihaniki tarifinden başka bir şey olduğunu” (Edebiyata Dair, sf. 21) yapıtlarında somutlamaya çalışır.

Bir müzik terimi olan ritim, zaman içinde varolan müziğin, gene zaman içinde tekrarlanan oranlara bölünmesi olayıdır. Şiirdeyse, söyleniş süreci içinde her dizede sözcüklerin eşitliği koşulundan bağımsız olarak genellikle hecelere dayanan gruplar meydana getirmesidir. Sözgelimi:

Adalardan yaza ettik de vedâ

dizesinde bizi,

Adalardan –yaza ettik– de vedâ

biçiminde okumaya zorlayan bir etken vardır. Bu belli bir ölçüye bağlı olan etken, ritimdir. Aynı durumu hece ölçüsünün kullanıldığı dizelerde de görmek mümkündür.

Yahya Kemal, ritmin tekdüzeliğine boyun eğmeyen, değişik ses tonları arayarak, müziğini zenginleştiren bir besteci gibi, aruz ölçüsünün sağladığı ritimden bağımsız düzeylere ulaşmaya çalışır. Genellikle de başarır bunu. İç uyumu gerçekleştirmek için sözcüklerin yapısını göz önünde tutar; sesli ve sessiz harflerin durumlarını hesaba katarak dizede bir uyum dengesi arar. “Mahzun hudutların ötesinde akan sular” dizesinde, “u”; “Ölüm âsûde bahar ülkesidir bir rinde” dizesinde “â”, “sû”, “si”; “Bu son fasıldır ey ömrüm nasıl geçersen geç” dizesinde “s” seslerinin belli dengeler içinde dizilmesine özen gösterilmesi iç uyum sağlanmasının belirgin örneklerinden birkaçıdır.

Yahya Kemal’in dize kurmadaki başarısı genellikle onaylanmış ve başlıca özelliği olarak kabul edilmiştir. XX. yüzyıl şiirimizin başka bir ustası, Nâzım Hikmet onun bu yönünü şöyle belirtiyor: “Ondan şahsen –mısra düzmek hünerinin teknik bahislerinde– çok faydalanmış bir insanım.”17

Eski Şiirin Rüzgârıyla

Yahya Kemal’in gazel, şarkı, musammatlarından oluşan bu kitabındaki yapıtları divan şiirinin biçim özellikleri ve nazım kuralları gözetilerek yazılmıştır. Bu tür şiirlerinde işlediği temalara göre değişen bir dil anlayışı egemendir. Örneğin, “Selimnâme”de Yavuz Sultan Selim’in yaşadığı dönemin Türkçesi; “Lale Devri” için yazılan parçalarda ise Nedim şiirinin dil anlayışı görünür.18Şair konuşmalarında bu tür çalışmalarının nedenlerini açıklarken, Verlaine’in, Les Fêtes Galantes adlı yapıtının yarattığı etki üzerinde önemle durmuştur.19

... Mallarmé, Fransız gençleri şiir sanatını öğrenmek istiyorlarsa Paul Verlaine’in Fêtes Galantes’ını ezberlesinler diyordu. Ben Mallarmé’nin bu tavsiyesini okur okumaz, Paris’teki Şark Dilleri Okulu’na koştum. Burada Arapçamı, Farsçamı ilerletmeye çalıştım. Divan şairlerimizi okuyup anlamanın yollarını araştırdım. Kader bana, Türk şiirini ve onun klâsiklerini öğrenme fırsatını Fransa’da vermişti!.. İstanbul’un fethinden Şeyh Galib’e kadar geçen zaman zarfındaki eğlencelerimizi yahud eski hayatımızın bazı safhalarını gazel gazel o devirlerin şiir lisaniyle yâd ve terennüm etmek hevesine düştüm. Fakat baktım bu, öyle zannettiğim gibi kolay bir iş değil. Bu tarza iyice vukuf lâzım, ünsiyet lâzım. Bunun üzerine eski şairlerimizi yakından tetkik ettim. Fakat bunu estetik bir hisle olmaktan ziyade millî hisle yaptım.

Şairin bu anlayışla yazdığı şiirlerden ikisinin kimi bölümlerini okuyalım:

Nev-bahâr-ı vuslatın bassun deyu ilk âyına

Bûseden pâpûş giydirdim o nermin pâyına

Kasr-ı Sa’dâbâd gülzâr-ı hümayün-sâyına

Eyledim mehtâbı hem dâvet düğün alayına.

(Sene 1140)

Meyhâne böyledir bir içen dâimâ içer

Mahfice başlayan giderek bî-riyâ içer

Her rind-i Hak dolup boşalan bir piyâleden

Dünyâyı refte refte saran bir ziyâ içer

(Kadriye Gazel)

Yahya Kemal’in bu tür şiirlerini –hangi savlara dayanarak yazılmış olurlarsa olsunlar– çağdaş edebiyatımızın verimleri içinde düşünüp değerlendirme olanağı bulamıyoruz.

Dil ve Şiir Anlayışı

“Genç Kalemler” çevresinde toplanan şair ve yazarların Yahya Kemal’in ülkeye dönüşünden çok önce, dilimizin sadeleşmesini amaçlayan ilke ve kurallar doğrultusunda şiir ve öykü örnekleri verdiğini biliyoruz. 1910-20 yılları bu hareketin etki alanı içindedir. Türkçe’nin sorunlarını çözümleme bilinci öncelik kazanmıştır.

Yahya Kemal 1914-22 yıllarında yazdığı makalelerde, “Milli Edebiyat” akımına bağlı kalemlerin kuramlarına ters düşen görüşler ileri sürmemekle birlikte, asıl gelişmenin doğal bir süreç içinde gerçekleşeceğine inandığını sezdirmektedir. Ona göre sadelik, güzellik, doğruluk, doğallık gibi ikinci derecede konulardan sayılan dil sorunları ile ancak edebiyatçılar ve öğretmenler ilgilidir sanılmaktadır. Oysaki yeni ulus olma evresinde amaca varmak için tasarlanan ilerleme, öğrenim ve uygarlaşma yolları Türkçe sorununun çözümüne dayanır. Bunun için de bilimi Türkçeleştirecek üniversiteye, yeniliği uygulayacak öğretmen okullarına gereksinme açıktır.

Gerçi, bu toprağın Türkçe bir adı bile yoktur. Kimilerince, vatanın adını bile çevirerek “Türkiye”, kimilerince geleneğe bağlı kalarak “Memalik-i Osmaniye” denir. Demek ki hâlâ ulusun adı bile belirlenememiştir. Bu dikkat çekici bir olaydır. Ama gene dikkat çekicidir ki, bu sorunlara önem verilen bir dönemde yaşıyoruz. Doğuya yeni bir can veren devrim, Tanzimat, bizi bir uyanış aşamasına sevk etti ki, bunun da kanıtı her yıl biraz daha Türkçeleşen dildir.

Kısa süre önce kullanışlı görünen zincirleme ad tamlamaları gözden düştü. “Türk kelimelerini”, “Türk tavırlarını”, “Türk ağızlarını” arıyoruz. Edebiyat-ı Cedide’nin düzyazısındaki Acem ağzını andıran renkli deyişler, biz çağdaşlarına bile inandırıcı gelmiyor. Beğenimizin meydana getirdiği ayıklamalar, bir dönem sonra, daha geniş sonuçlara dönüşecek, bugün kullanmakta olduğumuz Arapça ve Farsça kurallar eserlerimizde görülmeyecektir. Türkçe’nin oluşum döneminde olduğunu yadsıyamayız.20

Daha sonraki yıllarda, genelden özele, dilbilgisinden şiir dili kurallarını incelemeye doğru, düşüncelerini yoğunlaştıran Yahya Kemal, geçmiş yüzyılların edebiyatından saptamalar yapar. Müneccimbaşı Tarihi’nin sadeleştirilmesi için Nedim ve arkadaşlarına görev verildiğini belirtir. Şeyh Galib’in ise Hüsn-ü Aşk’ın başında “müstalah üslupla”21 eğlendiğini, Türkçe’ye eğilim duyduğunu ifade ederek, Galib’in, “Bir başka lûgat tekellüm ettim” dizesini dilin değişmesine kanıt olarak gösterir. Şinasi, Namık Kemal, Hamit’in dillerindeki farklılaşmaya değinerek yeni dil beğenisinin ancak, Tevfik Fikret’in şu dizelerinde oluştuğunu söyler:

Yarın sen ağları gün doğmadan hazırlarsın!

Sakın biraz yedek ip mantar almadan gitme,

Açınca yelkeni hiç bakma, oynasın varsın.

Kayık çocuk gibidir oynuyor mu, kaydetme!

Dil denince yazı dilinin anlaşılması gerektiğini ileri süren Yahya Kemal’e göre yazı, kendi başına bir vücuttur ve artık eski giysilerini atarak soyunmaktadır. Ne var ki, eskilerin Acem beğenisinden yakınan yeni kuşak, “Frenk” beğenisinden yakınmalara yol açan alışkanlıklardan kurtulamamıştır. Türkçe sanılan tümcelerdeki yabancı sözcüklere, Türkçe sanılan “eda”lara dikkati çekerek sorar.

Kalemini Fransızcanın tesirinden en ziyâde kollayanlar bile Türkçe yazabiliyorlar mı? Türkçe tam ayarında takarrür edeceği zaman nasıl tecelli edecek? Bunu bugünden kim kestirebilir?

İstanbul lehçesinin Türkçe’nin ölçütü olarak kabul edilmesine de karşıdır:

Bir zaman İstanbul lehçesi Türkçe’nin ayarı olarak gösterilirdi. Ben bu lehçeyi ayar olarak kabul etmekte mütereddidim; çünkü İstanbul da Türk vatanından bir mıntıkadır, onun da lehçesinin hususiyetleri var ki kavâide (kurallara) gelmez... Türklerin edebi lisanı, milli ve müşterek bir mirasıdır, ona payitaht da dâhil olmak üzere hiçbir şehir tahakküm edemez demek daha doğru olur.

Yahya Kemal, 1914-1922 yılları arasında özellikle şiirin iç yapı sorunları üstündeki görüş ve düşüncelerini belirten yazılar yazdı. Bunlarda “Servet-i Fünun” beğenisini sürdüren Cenab Şehabettin’le “Milli Edebiyat” akımının getirdiği kuramları tartışarak “yeni şiir” kavramını ortaya attı. Doğru bulduğu ilkeleri öne sürerken sevdiği batılı şairlerin düşüncelerine dayanıyor, ama örneklerinin “yerli” ve “milli’ gibi vazgeçilmez saydığı kavramlar içinde teknik gerekler olarak ele alınmasını istiyordu.

Ölçü ve uyaktaki değişik anlayışlara, iç uyum sorunlarına hep Türk dili ve Fransız şiir teknikleri açılarından bakan Yahya Kemal’e göre, Türk şiirinde yenileşme eğilimleri 1860’larda başlamıştı. Hayatı gözleme, doğayı resimleme ve kavramlar çevresinde coşkunluk gibi daha önce görülmeyen temaların edebiyata girmesiyle başlayan ilk yenileşme evresinde, ılımlı bir yol tutulduğu ve alafrangalığa düşülmediği için, şiir okur yazardan kopmadı. “Servet-i Fünun”la ortaya çıkan ikinci yenileşme dönemiyse “yeni bir tehlike” getirdi. Çünkü, “Bu defa Frenk taklidi başlıyordu. İran’dan sonra Frenk. Bu değişiklik büyük olmakla beraber, mahiyetçe aynı yola çıkıyordu. Yani yine taklit sahasındaydık.

Bu nedenle “Edebiyat-ı Cedide” şiirini beğenimize, lehçemize yabancı, aynı zamanda cılız bir şiir olarak görür Yahya Kemal. Ona göre, Tevfik Fikret, doğulu olan beğeni bağlarımızı büyük ölçüde kırmasına karşın, “Türk şiirinin belki en büyük inkılapçısı olan bu şair” çok zaman nazmı nesirden uzaklaştıramamıştır. Oysaki şiir, nesirden bambaşkadır. “Musikiden başka türlü bir musikidir.” Şiirde nefes ve ses iki esaslı unsurdur. Öz şiirin gerçekleşmesi için dizenin uçması ya da kulağı ses gibi dalgalandırması gerekir.

Çağdaşlarının “öz şiir” kavramını hiç düşünmediklerinden “ritim”, “iç uyum” sorunlarını da göz önünde tutmadıklarını belirten Yahya Kemal, dizenin oluşması için ölçü ve uyak gerekleri dışında beceri ve ustalıklar öngörür. Ona göre; ister hece, ister aruz olsun ölçüler –müzik araçları gibi– cansız birer araçtır. Bu nedenle hece ve aruz tartışmaları yersizdir. Dil değiştikçe uyak anlayışı da zorunlu olarak değişecek, eski nazım biçimleri kullanılmaz olacaktır. Hamit, Ekrem, Fikret ve Cenab Şehabettin’le arkadaşlarının “Aruzun eski manzume şekillerini yeni bir ihtiyaçla” bırakmaları gibi, geleceğin genç şairlerinin de “koşma kalıbını” eskimiş bulmaları olası değil midir? (Edebiyata Dair, sf. 132)

Ölçü ve uyak ataçlarını kullanmakla mutlaka şiir meydana gelmez. Evet, şiirin kaynağı duygularımız, hüzünlerimiz, sevinçlerimiz, tutkularımızdır; sanatı dildir, ölçüdür, uyaktır, ustalıktır, ama o duyarlıkları yaşamak da, beceri ve ustalık da şiirin oluşumunda yeterli olmayabilir.

Yahya Kemal’in geçmiş yüzyıllardaki şiir değerleri üzerindeki görüşleriyse, genellikle sanıldığı gibi toptan bir kabul değil, aksine –1945’lerde Abdülbaki Gölpınarlı’nın yayımladığı Divan Edebiyatı Beyanındadır kitabındaki yargılara benzer biçimde– değerlendirme ölçüleri içindedir.

Eski şiirimizin en mûteber divanlarını ele almaya gelmez. Yeknesaklıktan Fuzuli ve Nedim gibi şairler bile gözden düşer. En doğrusu bu büyük ruhların berceste mısralarını veyahut beyitlerini bir antolojide okumaktır. Çünkü kestirme ve samimi bir hükümle denilebilir ki, eski şiirimizde manzume yoktur, terkip yoktur, hasılı eser yoktur, yalnız mısralar ve beyitler vardır. Nefes, ilâhi, koşma, türkü, kayabaşı gibi yerli şiir bundan daha mı zengindir. Bu halk eserlerinde mükerrer tekrarlar, aynı terennümler, aynı metinler ne kadar çabuk göze batar ve ne kadar çabuk kesel verir (Edebiyata Dair, sf. 259-60).

Eleştirmeler, Değerlendirmeler

Yahya Kemal, çağdaş edebiyatımızın oluşma evrelerinde şiirleri üzerinde konuşulan şairlerin başında gelir. Edebiyat tarihçileri, eleştirmenler 1920’lerden 1960’lara kadar Yahya Kemal şiirinin özellikleri üzerinde önemle durdular. Bu yargılar ana çizgileriyle aşağıdaki biçimde genellenebilir:

1) Yahya Kemal, geçmişi görkemli biçimde devam ettiren çok güçlü bir sestir.

2) Yeni bir şiir anlayışı getirmiş, Türk şiirinin batılılaşması yolunda Tevfik Fikret’in başlattığı işi daha köklü aşamalara götürme başarısı göstermiştir.

3) Biçim ustalığı, dile egemenliği, şiirde bir devrim yapmasına yol açmıştır.

4) Şiirlerinde tarih bilinci, yeni bir ulusçuluk anlayışına kaynak olur.

5) Özü yönünden yeni bir dünya görüşü, yeni bir insan anlayışı getiren Cumhuriyet’ten sonraki yaşam koşullarının, yeni insan duyarlıklarının Yahya Kemal şiirine yansıdığı söylenemez.

Bu genellemeye olanak tanıyan kimi yargıları aynı sıra içinde görelim:

1) “Yahya Kemal’in devam ettirdiği mâziden bir sestir. Ama ne kadar kudretli, ne kadar muhteşem” (Yaşar Nabi, 1947).

2) “Yahya Kemal bize yeni bir şiir anlayışı getirmiştir.” (Prof. Vehbi Eralp, 1950) “Fikret şiirimizi, kat’i olarak, eski şiir zevk ve edasiyle alâkası kalmamak şartiyle değiştirdi: Avrupalılaştırdı. Ondan sonra ortada bir dil meselesi, yeni zevkin Türkçe ile ifadesi dâvası kalmıştır. Bunu da şiirimizde, Ziya Gökalp ve Genç Kalemler’in nazariyelerinden sonra ve onlardan ziyade Yahya Kemal’in misilsiz zevki halletti” (Necmettin Halil Onan, 1949).

3) “Yahya Kemal, dilin mükemmeliyet imkânlarını en son haddine kadar yoklamış, atmış ve bulmuş olan adamdı. Baki ve Nefi’den sonra Türkçe’nin hâkim şairi odur” (Ahmet Hamdi Tanpınar, 1934).

“Yahya Kemal, bugünkü Türk şairleri arasında şekle en hâkim olanıdır. Türk dilinin aruza uymadığı, uyamıyacağı iddiasının en hararetli zamanında, imaleye konuşma dilimizde kullanılmayan kelimelere başvurmadan Ses’i, Açık Deniz’i, Güftesiz Beste’yi yazdı” (Nurullah Ataç, 1934). “Yahya Kemal, bugün Türk devrimi denince anladığımız sosyal inkılapların şairi değildir. Ama Türk şiirinin inkılapçısıdır” (Selahattin Batu, 1950).

4) “Yahya Kemal için tarihe dönüş; yeni bir milliyetçilik ruhunun kaynağıdır” (Ahmet Kabaklı, 1969).

5) “İyi bir dil ustasıdır. Türkçe’yi elinde evirip çeviriyor. Güzel sesler çıkarttırıyor. Eski insanın duygularını veriyor. Ama doğruyu söylemeli. Ben Anadolu bozkırlarının ortasında fakir bir köyde yaşıyorum. Memlekete ve kendime ait türlü sıkıntılarım, endişelerim var. Takvim 1950. Hayal Şehir’i zorla okuyorum. Bana bir şey vermiyor. Ses beni kandırmıyor” (Talip Apaydın, 1950).

BAŞLICA KAYNAKLAR: Ruşen Eşref, Diyorlar ki (1918, 1972); Hikmet Feridun, Bugün de Diyorlar ki (1932); Kunt Ozan, Yahya Kemal (1937); Cemil Sena Ongun, Yahya Kemal, Eserleri ve Şahsiyeti (1947); Hilmi Yücebaş, Bütün Cepheleriyle Yahya Kemal (1935), II. Kitap (1955); Sermet Sami Uysal, Yahya Kemal’le Sohbetler (1959); Abdülhak Şinasi Hisar, Yahya Kemal’e Veda (1959); Vehbi Eralp, Yahya Kemal (1960); Nihat Sami Banarlı, Yahya Kemal Yaşarken (1959), Yahya Kemal’in Hâtıraları (1960); Adile Ayda, Yahya Kemal Fikirleri ve Sosyal Görüşleri (1962); Ahmet Hamdi Tanpınar, Yahya Kemal (1963); Muzaffer Uyguner, Yahya Kemal (1964); F. Sacit Ülkü, Yahya Kemal’in Şiirleri ve Tenkitler (1965); Mehmet Kaplan, Şiir Tahlilleri –Âkif Paşa’dan Yahya Kemal’e kadar– (1954, 4. bas. 1969); Cahit Tanyol, Türk Edebiyatında Yahya Kemal (1985); Fuat Bayramoğlu, Sermet Sami Uysal, Hilmi Yavuz, Tuğrul Tanyol, Hasan Bülent Kahraman’ın yazılarıyla özel bölüm, Yaşasın Edebiyat (Mart 1998); Sami Karaören, Türk Dili Dergisi (Ağustos 1990).

15 Çocukluğum, Gençliğim, Siyasî ve Edebî Hatıralarım, sf. 102 (1973)

16 Çevirenler: S. Eyuboğlu, M. C. Anday, Orhan Veli Kanık, Fransız Şiiri Antolojisi (1947).

17 Nâzım Hikmet, Vâ-Nû’lara Mektuplar, sf. 215 (1970)

18 Nihat Sami Banarlı, Eski Şiirin Rüzgârıyle, 2. bas. 1974’teki yazısı.

19 Paul Verlaine’in ikinci kitabı olan Les Fêtes Galantes 1869’da yayımlanmış, Hugo, Saint-Beuve, Anatole France, XVIII. yüzyıl Fransa’sının özelliklerini –o yüzyılın Fransızcası kullanılarak– yansıtan şiirleri övgüyle karşılamıştır. Anatole France’a göre “bu ufacık defterde Verlaine kavranılmaz bir sihrin heyecanlı sâfiyeti içinde, yeni, garip ve derin bir şair olarak” meydana çıkmıştır.

20 Peyam-ı Edebi (3 Mart, 1330-1914); Edebiyata Dair, sf. 86-89.

21 Garip ve az kullanılan sözcük ve deyimlere dayanan üslup.

YAHYA KEMAL’DEN ÖRNEKLER

DENİZ TÜRKÜSÜ

– Valâ’ya –

Dolu rüzgârla çıkıp ufka giden yelkenli!

Gidişin seçtiğin akşam saatinden belli.

Ömrünün geçtiği sâhilden uzaklaştıkça

Ve hayâlinde doğan âleme yaklaştıkça,

Dalga kıvrımları ardında büyür tenhâlık,

Başka bir çerçevedir, gitgide, dünyâ artık.

Daldığın mihveri, gittikçe, sarar başka ziya;

Mâvidir her taraf, üstün gece, altın deryâ...

Yolda benzer hem uzun, hem de güzel bir masala

O saatler ki geçer başbaşa yıldızlarla...

Lâkin az sonra leziz uyku bir encâma varır.

Hilkatin gördüğü rüyâ biter. Etrâf ağarır.

Som gümüşten sular üstünde, giderken ileri,

Tâ uzaklarda şafak bir bir açar perdeleri...

Mûsikiyle bir âlem kesilir çalkantı!

Ve nihayet görünür gök ve deniz saltanatı!

Girdiğin aynada, geçmiş gibi diğer küreye,

Sorma bir sâniye, şüpheyle, sakın: “Yol nereye?”

Ayılıp neş’esini yükseltici sarhoşluktan,

Yılma korkunç uçurum zannedilen boşluktan!

Duy tabiatte biraz sen de ilâh olduğunu!

Ruh erer varlığının zevkine duymakla bunu.

Çıktığın yolda, bugün, yelken açık, yapyalnız,

Gözlerin arkaya çevrilmiyerek, pervâsız

Yürü! Hür mâviliğin bittiği son hadde kadar!

İnsan âlemde hayâl ettiği müddetçe yaşar.

RİNDLER’İN HAYATI

– Halide Edib’e, sanatta ve fikirde

ulvî varlığına derin hürmetle –

Ba’zan kader, gelen bora halinde zorludur;

Dağlar nasıl bakarsa siyah ufka öyle bak.

Ba’zan da cevreden nice bir âlem oğludur.

Görmek değil düşünmeğe bigâne kal! Bırak!

Dindâr adam tevekkülü, rikkatle, herkese

İsâ’yı çarmıhında, uzaktan, hatırlatır.

Bir arslan esniyor gibi engin vakar ise

Rind’in belâya karşı kayıtsızlığındadır.

RİNDLER’İN AKŞAMI

Dönülmez akşamın ufkundayız vakit çok geç

Bu son fasıldır ey ömrüm nasıl geçersen geç!

Cihâna bir daha gelmek hâyâl edilse bile.

Avunmak istemeyiz öyle bir teselliyle.

Geniş kanatları boşlukta simsiyâh açılan

Ve arkasında güneş doğmıyan büyük kapıdan

Geçince başlıyacak bitmiyen sükûnlu gece.

Guruba karşı bu son bahçelerde, keyfince,

Ya şevk içinde harab ol, ya aşk içinde gönül!

Ya lâle açmalıdır göğsümüzde yahut gül.

RİNDLER’İN ÖLÜMÜ

Hâfız’ın kabri olan bahçede bir gül varmış;

Yeniden her gün açarmış kanayan rengiyle.

Gece, bülbül ağaran vakte kadar ağlarmış

Eski Şirâz’ı hayâl ettiren âhengiyle.

Ölüm âsûde bahar ülkesidir bir rinde;

Gönlü her yerde buhurdan gibi yıllarca tüter.

Ve serin serviler altında kalan kabrinde

Her seher bir gül açar; her gece bir bülbül öter.

SES

Günlerce ne gördüm ne de bir kimseye sordum,

“Yârab! hele kalb ağrılarım durdu!” diyordum.

His var mı bu âlemde nekahat gibi tatlı

Gönlüm bu sevincin helecaniyle kanatlı

Bir taze bahar âlemi seyretti felekte.

Mevsim mütehayyil, vakit akşamdı Bebek’te,

Akşam!.. Lekesiz, saf, iyi bir yüz gibi akşam!

Ta karşı bayırlarda tutuşmuş iki üç cam;

Sâkin koyu, şen cepheli kasriyle Küçüksu,

Ardında vatan semtinin ormanları kuytu;

Bir neş’eli hengâmede çepçevre yamaçlar

Hep ayni tahassüsle meyillenmiş ağaçlar

Dalgın duyuyor, rüzgârın âhengini dal dal,

Baktım süzülüp geçti açıktan iki sandal.

Bir lâhzada bir pancur açılmış gibi yazdan

Bir bestenin engin sesi yükseldi boğazdan

Coşmuş yine bir aşkın uzak hâtırasiyle,

Aksetti uyanmış tepelerden sırasiyle,

Dağ dağ o güzel ses bütün etrafı gezindi;

Görmüş ve geçirmiş denizin kalbine sindi.

Âni bir üzüntüyle bu rüyadan uyandım.

Tekrar o alev gömleği giymiş gibi yandım.

Her yerden o, hem aynı bakış, aynı emelde,

Bir kanlı gül ağzında ve mey kâsesi elde;

Her yerden o, hem aynı güzellikle göründü,

Sandım bu biten gün beni râm ettiği gündü.

1918

Ölenler öldü, kalanlarla muztarip kaldık

Vatanda hor görülen bir cemaatiz artık.

Ölenler en sonu kurtuldular bu dağdağadan

Ve göz kapaklarının arkasında eski vatan

Bizim diyâr olarak kaldı tâ kıyamete dek.

Kalanlar ortada genç, ihtiyar, kadın, erkek

Harâb-olup yaşıyor tâli’in azâbıyla;

Vatanda düşmanı seyretmek ıstırâbıyle.

Vatanda korkulu rü’yâ içindeyiz gerçek.

Fakat bu çok süremez, mutlaka şafak sökecek.

Ateş ve kanla boğar, bir gün ordumuz lekeyi

Bu, insan oğluna şeyh olan, Mütâreke’yi.

Bu halk o gün kavuşur annemiz güzel vatana

Çocuklarıyla nasıl sarmaşırsa yaslı ana

O sarmaşışla yaşar hür ve bahtiyâr ancak,

Bu gamlı günleri hiçbir zaman unutmayarak.

VUSLAT

Bir uykuyu cânanla berâber uyuyanlar,

Ömrün bütün ikbâlini vuslatta duyanlar.

Bir hazzı tükenmez gece sanmakla zamanı

Görmezler ufuklarda şafak söktüğü ânı.

Gördükleri rü’ya, ezelî bahçedir aşka;

Her mevsimi bir yaz ve esen rüzgârı başka,

Bülbülden o eğlencede feryâd işitilmez.

Gül solmayı, mehtâb azalıp bitmeyi bilmez;

Gök kubbesi her lâhza bütün gözlere mâvî;

Zenginler o cennette fakirlerle müsâvî;

Sevdâları hulyâlı havuzlarda serinler,

Sonsuz gibi bir fıskiye âhengini dinler.

Bir rûh o derin bahçede bir def’a yaşarsa,

Boynunda onun kolları, koynunda o varsa,

Dalmışsa onun saçlarının râyihasıyle,

Sevmekteki efsunu duyar her nefesiyle;

Yıldızları boydan boya doğmuş gibi, varlık

Bir mû’cize hâlinde, o gözlerdedir artık;

Kanmaz en uzun pûseye, öptükçe susuzdur,

Zira susatan zevk o dudaklardaki tuzdur;

İnsan ne yaratmışsa yaratmıştır o tuzdan

Bir sır gibidir azçok ilâh olduğumuzdan.

Onlar ki bu güller tutuşan bahçededirler.

Bir gün, nereden, hangi tesâdüfle gelirler?

Aşk onları sevkettiği günlerde, kaderden,

Rüzgâr gibi bir şevk alır oldukları yerden;

Geldikleri yol.. Ömrün ışıktan yoludur o;

Âlemde bir akşam ne semâvi koşudur o!

Dört atlı o gerdüne gelirken dolu dizgin,

Sevmiş iki rûh, ufku görürler daha engin.

Sîmâları gittikçe parıldar bu zaferle,

Gök her tarafından donanır meş’alelerle.

Bir uykuyu cânanla berâber uyuyanlar,

Varlıkta bütün zevki o cenette duyanlar,

Dünyâyı unutmuş bulunurken o sularda,

– Zalim saat ihmâl edilen vakti çalar da –

Bir ân uyanırlarsa leziz uykularından.

Baştan başa, her yer kesilir kapkara zindan,

Bir faciadır böyle bir âlemde uyanmak.

Günden güne hicranla bunalmış gibi yanmak.

Ey talih! Ölümden de beterdir bu karanlık;

Ey aşk! O gönüller sana mâl oldular artık;

Ey vuslat! O âşıkları efsûnuna râm et!

Ey tatlı ve ulvî gece: Yıllarca devâm et!

HAYAL ŞEHİR

Git bu mevsimde, gurub vakti, Cihangir’den bak!

Bir zaman kendini karşındaki rü’yâya bırak!

Başkadır çünkü bu akşam bütün akşamlardan;

Güneşin vehmi saraylar yaratır camlardan,

O ilâh isteyip eğlence hayâlhânesine

Çevirir camları birden peri kâşânesine.

Som ateşten bu saraylarla bütün karşı yaka

Benzer üç bin sene evvelki mutantan şarka.

Mestolup içtiği altın şarabın zevkinden,

Elde bir kırmızı kâseyle ufuktan çekilen,

Nice yüz bin senedir şarkın ışık mîmârı,

Böyle mâmûr eder ettikçe hayâl Üsküdar’ı.

O ilâhın bütün ilhâmı fakat ânîdir;

Bu ateşten yaratılmış yapılar fânîdir;

Kaybolur hepsi de bir anda kararmakla batı.

Az sürer gerçi fakir Üsküdar’ın saltanatı;

Esef etmez güneşin şimdi neler yıktığına;

Serviler şehri dolar kendi içaydınlığına,

Ezeli mağfiretin böyle bir ikliminde

Altının göz boyamaz kalpı kadar hâlisi de.

Halkının hilkati her semtini bir cennet eden

Karşı sahilde, karanlıkta kalan her tepeden,

Gece, birçok fıkarâ evlerinin lâmbaları

En sahih aynadan aksettiriyor Üsküdar’ı.

GECE

Kandilli yüzerken uykularda,

Mehtâbı sürükledik sularda.

Bir yoldu parıldıyan gümüşten.

Gittik, bahsaçmadık dönüşten.

Hulyâ tepeler, hayâl ağaçlar...

Durgun suda dinlenen yamaçlar..

Mevsim sonu öyle bir zamanki,

Gaip bir mûsıkiydi sanki.

Gitmiş, kaybolmuşuz uzakta,

Rûya sona ermeden şafakta.

KAR MÛSIKİLERİ

– 1927, Varşova –

Bin yıldan uzun bir gecenin bestesidir bu,

Bin yıl sürecek zannedilen kar sesidir bu.

Bir kuytu manastırda duâlar gibi gamlı,

Yüzlerce ağızdan koro halinde devamlı;

Bir erganun âhengi yayılmakta derinden,

Duydumsa da zevk almadım Islav kaderinden.

Zihnim bu şehirden, bu devirden çok uzakta,

Tanburî Cemil Bey çalıyor eski plakta.

Birdenbire mes’udum işitmek hevesiyle,

Gönlüm dolu İstanbul’un en özlü sesiyle.

Sandım ki uzaklaştı yağan kar ve karanlık.

Uykumda bütün bir gece körfezdeyim artık.

EYLÜL SONU

Günler kısaldı. Kanlıca’nın ihtiyarları

Bir bir hatırlamakta geçen sonbaharları.

Yalnız bu semti sevmek için ömrümüz kısa

Yazlar yavaşça bitmese, günler kısalmasa...

İçtik bu nâdir içkiyi yıllarca kanmadık...

Bir böyle zevke tek bir ömür yetmiyor yazık!

Ölmek kaderde var, bize ürküntü vermiyor;

Lâkin vatandan ayrılışın ıztırâbı zor.

Hiç dönmemek ölüm gecesinden bu sâhile,

Bitmez bir özleyiştir, ölümden beter bile.

ITRİ

– Rıfkı Melûl Meriç’e –

Büyük Itrî’ye eskiler derler,

Bizim öz mûsıkimizin piri;

O kadar halkı sevkedip yer yer,

O şafak vaktinin cihangîri,

Nice bayramların sabâh erken,

Göğü, top sesleriyle gürlerken,

Söylemiş saltanatlı tekbîri.

Tâ Budin’den Irâk’a Mısır’a kadar,

Fethedilmiş uzak diyarlardan,

Vatan üstünde hür esen rüzgâr,

Ses götürmüş bütün baharlardan.

O dehâ öyle toplamış ki bizi,

Yedi yüz yıl süren hikâyemizi

Dinlemiş ihtiyar çınarlardan.

Mûsîkîsinde bir taraftan din,

Bir taraftan bütün hayat akmış.

Her taraftan, Boğaz, o şehrâyin,

Mâvi Tunca’yla gür Fırat akmış.

Nice seslerle gök ve yerlerimiz

Hüznümüz, şevkimiz, zaferlerimiz

Bize benzer o kâinât akmış.

Çok zaman dinledim Nevâ - Kâr-ı,

Bir terennüm ki hem geniş, hem şûh:

Dağılırken “Nevâ”nın esrârı,

Başlıyor şark ufuklarında vuzûh;

Mest olup sözlerinde her heceden,

Yola düşmüş, birer birer, geceden

Yürüyor fecre elli milyon rûh.

Kıskanıp gizlemiş kazâ ve kader

Belki binden ziyade bestesini.

Bize mirası kaldı yirmi eser.

“Nât”ıdır en mehibi, en derini.

Vâkıâ ney, kudüm gelince dile,

Hızlanan mevlevi semâıyle

Yedi kat arşa çıkmış “Ayîn”i.

O ki bir ihtişamlı dünyâya

Ses ve tel kudretiyle hâkimdi;

Âdeta benziyor muammaya;

Ulemâmız da bilmiyor kimdi?

O eserler bugün define midir?

Ebediyette bir hazine midir?

Bir bilen var mı? Nerdeler şimdi?

Öyle bir mûsikiyi örten ölüm,

Bir teselli, bırakmaz insanda.

Muhtemel görmüyor henüz gönlüm.

Çok saatler geçince hicranda,

Düşülür bir hayâle zevk alınır;

Belki hâlâ o besteler çalınır

Gemiler geçmiyen bir ummanda.

ENDÜLÜS’TE RAKS

Zil, şal ve gül. Bu bahçede raksın bütün hızı...

Şevk akşamında Endülüs üç defa kırmızı...

Aşkın sihirli şarkısı yüzlerce dildedir.

İspanya neş’esiyle bu akşam bu zildedir.

Yelpaze çevrilir gibi birden dönüşleri,

İşveyle devriliş, saçılış, örtünüşleri...

Her rengi istemez gözümüz şimdi aldadır;

İspanya dalga dalga bu akşam bu şaldadır.

Alnında halka halkadır âşüfte kâkülü,

Göğsünde yosma Gırnata’nın en güzel gülü...

Altın kadeh her elde güneş her gönüldedir;

İspanya varlığiyle bu akşam bu güldedir.

Raks ortasında bir durup oynar, yürür gibi;

Bir baş çevirmesiyle bakar öldürür gibi...

Gül tenli, kor dudaklı, kömür gözlü, sürmeli...

Şeytan diyor ki sarmalı, yüz kere öpmeli...

Gözler kamaştıran şala, meftun eden güle,

Her kalbi dolduran zile, her sineden “Ole!”

Eski Biçim Şiirleri’nden-MÂHURDAN GAZEL

Gördüm ol meh dûşuna bir şâl atup lâhûrdan

Gül yanaklar üstüne yaşmak tutunmuş nûrdan

Nerdübanlar bûsiş-i nermin-i dâmânıyle mest

İndi bin işveyle bir kâşâne-i fağfûrdan

Atladı dâmen tutup üç çifte bir zevrakçeye

Geçti sandım mah-ı nev âyine-i billûrdan

Halk-ı Sa’dâbâd iki sahil boyunca fevc fevc

Va’de-ı teşrîfine alkış tutarken dûrdan

Cedvel-î Sîm’in kenârından bu avâzın Kemâl

Koptu bir fevvâre-i zerrin gibi mâhûrdan

ŞEREFÂBÂD

O şûh ağlar bugün Kasr-ı Şeref-âbâd’a geldikçe

O nûşânûş demler hâtır-ı nâşâda geldikçe

Ne cûşân-ı şerâb ü lâle bir devr-î bahârıydı

Ki hâlâ çeşmeler pür-hûn olur her yâda geldikçe

Gülerdi taht-ı zerrîn üzre Cem gülşende güllerle

Sebû-endâm sâkîler elinden bâde geldikçe

Dururdu rindler dembeste ney dembeste vecdinden

Ağaçlıklarda bülbül dûrdan feryâda geldikçe

Görür mecliste tıfl-ı nâz iken timsâlini nâzan

Kadeh ber-kef huzûr-ı Hazret-î Dâmâd’a geldikçe

Hayâlinden bakar pâşîde-î evrâk olan havza

O şûh ağlar bugün Kasr-ı Şeref-âbâd’a geldikçe

Rubailer-ÖMÜR

Bir merhaleden güneşle deryâ görünür

Bir merhaleden her iki dünyâ görünür

Son merhale bir fasl-ı hazandır ki sürer

Geçmiş gelecek cümlesi rüyâ görünür.

TERCİH

Dünyada ne ikbâl, ne servet dileriz

Hattâ ne de ukbâda saadet dileriz

Aşkın gül açan, bülbül öten vaktinde

Yâranla tarap yâr ile vuslat dileriz.

DÖNÜŞ

Mersâ-yi fenâda intizar eylerken

Gâhi geç eser o bâd gâhi erken

İklim-i ilâhiye rücû etmek için

Ervah açılır engine yelken yelken.

MİTHAT CEMAL KUNTAY

İstanbul’da doğdu (1885). Ortaöğrenimini Vefa İdadisi’nde, yükseköğrenimini Hukuk Mektebi’nde tamamladı. Adalet örgütünde önemli görevlerde bulundu. İstanbul 4. Noteri’yken öldü (30 Mart 1956).

İlkgençliğinde, Mehmet Âkif’in çevresinde yetişen Mithat Cemal, II. Meşrutiyetten Sonra yayımladığı ilk şiirleriyle (Elhamra, Resimli Kitap, 1909) dikkati çekmiştir. Aruz ölçüsüyle yazdığı bu evre ürünlerinde yeni ses ve anlatım olanakları aradığı söylenemez. Onun da, ustası Âkif gibi, aruzun belli kalıplarının tekdüze uyumu içinde kendi sesini yaratma kaygısı duymadan şiiri sözcüklerin, özellikle uyakların etkisine bağladığı görülür. Bu nedenle haykıran, şiddet etkisi uyandırdığını sandığı sözcükleri kullanmayı sever:

Ağyar için midir bu edâ, bunca işveler?

Artık şu kahpeler gibi süslendiğin yeter...

Sonraki ürünlerindeyse, “Şimdi siz inanmazsınız amma,” (Eski Boğaziçi), “Düşmez yere hâşâ” (Yurt Duyguları), “Çünkü üç kıt’ayı takmıştı” (Türbe), “Hem de fakat hiç tanımam” (Ben Değilim) örneklerinde görüldüğü gibi, konuşma diline özgü deyişlerle söyleyeceklerine yüzeysel etkiler kazandırmaya çalışır. Örneğin, “Öldüm evet, fakat acaba var mı makberim?” dizesindeki “evet, fakat, acaba” türünden şiir dışı sözcükleri kullanmakta sakınca görmez. Bireysel duyarlıkları yansıtırken rastladığımız bu kolaya kaçma alışkanlığından, yurtseverlik duygularını işlediği parçalarında da kurtulamadığı için, şiirinin iç yapı güzelliği söz konusu değildir.

Cumhuriyet’ten sonra Güneş (1927), özellikle Çınaraltı (1941-43) dergilerinde sık sık şiirleri çıkan Kuntay’ın bu evre ürünlerinde ırkçı eğilimlerin ağır basması nedeniyle, II. Dünya Savaşı’na Hitler’e yandaş olarak katılmak isteyenlerle aynı çizgide görünmüştür.

ŞİİR KİTAPLARI: Türk’ün Şehnâmesi’nden (1945, 2. bas, seçilmiş şiirlerle ve Faruk K. Timurtaş’ın tanıtma yazısıyla, 1971).

MİTHAT CEMAL KUNTAY’DAN ÖRNEKLER

BEN DEĞİLİM’den

Kime sorsam? Acaba kim şu beyaz saçlı adam?

Hem beraber yaşarız, hem de fakat hiç tanımam,

Konuşursam konuşur, ben susuyorsam o da lâl,

Ben miyim yoksa bu insan boyu zulmet, bu hayâl,

Hep yüzümdür dediğim, iç yüzü yok bir deridir,

Ellerim bilmediğim bir çocuğun elleridir.

Bir oyuncaktır bu ellerde hayâlim, hissim,

Yok muyum yoksa? Fakat işte benimdir bu isim.

YURT DUYGULARI

Düşmez yere hâşâ o, bizim bayrağımızdır,

Bir fecir olarak doğmadadır her dağımızdan.

Ay yıldız o mâzideki bir süstür, emin ol,

Âtide güneşler doğacak bayrağımızdan.

Altında yatarken de bizimdir yerin üstü,

Bir kal’a olur toprağımız vecde gelir de.

Dağlar, kayalar göğsümüz üstünde tepinse,

Düşmanları biz râm ederiz kan kesilir de.

Deryaları kan, taşları bitmez kemik olsa,

Bin son nefesin aynı olup bitse nesîmi,

Ölmez bu vatan, farz-ı muhâl, ölse de hattâ.

Çekmez kürenin sırtı o tâbût-i cesimi.

ON BEŞ YILI KARŞILARKEN

Kim derdi yarılsın da nihâyet yerin altı,

Bir anda dirilsin de şu milyonla karaltı,

Topraklaşan ellerde birer meş’ale yansın!

Kim derdi şu milyonla adam birden uyansın!

Kim derdi seher yıldızı doğsun da bir evden,

Kaçsın da cehennemler bir o damla alevden,

Canlansın ışık selleri olsun da o damla

Beş devletin öldürdüğü devlet bir damla!

Kim derdi ki en sonra rakamlar da delirsin,

On beş asır on beş yılın eb’âdına girsin!

Dünyâları bir ferd evet oynattı yerinden,

Sarsıldı, demirler evet azmin demirinden,

Mâzî yıkılıp gitti evet fesli, kafesli;

Lâkin bu günün ey granit bünyeli nesli,

Bir şey ele geçmez şerefin sâde adından,

Sen arşı bırak, varsa haber ver kanadından.

Gökten ne çıkar? gök ha büyükmüş ha değilmiş,

Sen alnını göster, ne kadar yükselebilmiş.

Gökler, çıkabildin, uçabildinse derindir;

Târîhini, kendin yazıyorsan, eserindir.

Bahsetme bugün sâde dünün mu’cizesinden,

İnsan utanır, sonra yarın kendi sesinden.

Asrın yaşamak hakkını vermez sana kimse;

Sen asrını, üstünde izin varsa, benimse.

Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır;

Toprak eğer uğrunda ölen varsa vatandır.

ORHAN SEYFİ ORHON

İstanbul’da doğdu (1890). Ortaöğrenimini Mercan İdadisi’nde, yükseköğrenimini Hukuk Fakültesi’nde tamamladı. Uzun yıllar İstanbul liselerinde edebiyat öğretmenliği etti. Zonguldak’tan (1946) ve İstanbul’dan (1965) milletvekili seçilerek iki kez parlamentoya girdi. Ulus, Zafer, Havadis, Son Havadis gazetelerinde fıkra yazarlığı yaptı. Hıyaban (1911), Papağan (1924-27), Güneş (1927), Edebiyat Gazetesi (1932), Ayda Bir (1933-37), Çınaraltı (1941-44) dergilerini çıkardı (Ölümü: 23 Ağustos 1972).

Genellikle aşk ve kadın temalarına düşkün görünen Orhan Seyfi, uzun kaygı ve deneyler sonunda elde edilen bir şiir kuramamıştır.

1) Duyarlığında içten değildir.

2) Ya kendisinden önce kullanılan buluşları benimsemekte sakınca görmez, ya da ilkel –kimi zaman da gülünç– denilebilecek buluşlarla yetinir.

3) Hece ölçüsünün sesine yaslanmakla uyum sağlamaya çalışır.

4) Uyakların seçiminde özen göstermez.

5) Şiir diline uygun deyiş özelliklerini seçme yeteneği yoktur. Genellikle ilk bulduğu ifadelerle yetinir.

Bu savları örneklerle göstermeye çalışalım:

Şu saatte kesilmiş henüz göz yaşım,

Penceremin kenarına dayalı başım.

…………

Şu saatte sade ben bir tek başınayım.

Ben, Yarabbi, bu uzlette nasıl yaşayım?

(Kış Gecelerinde)

Gezdiği yollarda dolaşmaz oldu,

Niçin buluşmamız böyle az oldu.

(Gelmiyor)

Sayılsın şahsıma ait kusurlar,

Korkmayın içine yalan da katın.

(Vasiyet)

Çiçekler dağılmış renkler solmadan

Kuşlar sükût etmiş hazan olmadan

Sâkinin elinde câmı dolmadan

Meclisin tükenmiş, şarabı yazık.

(Yazık)

Bu öksüz tavrını takmıyacaktın.

…………

Yüzüme bu türlü bakmıyacaktın

…………

Yaktığın ateşi yakmıyacaktın

…………

Hani ey gözyaşım akmıyacaktın.

(Veda)

Çıktım bugün güzellerin gözlerine seyahate,

Bu yolculuk bilmem nasıl erecekti? nihayete.

(Gözlerde Seyahat)

Şimdi gerekçesini bu örneklerin yarattığı yargıyı verebiliriz: Orhan Seyfi Orhon yazmasaydı, şiirimiz gelişme aşamalarında kazandığı değerlerden bir şey yitirmiş olmayacaktı.

ŞİİR KİTAPLARI: Fırtına ve Kar (1919), Peri Kızı ile Çoban Hikâyesi (1919), Gönülden Sesler (1922), O Beyaz Bir Kuştu (1941), Asrî Kerem (1942), Kervan (1964).

KAYNAKLAR: Nihat Sami Banarlı, O. Seyfi Orhon’dan Şiirler, önyazı (1970), Hisar (Ekim 1972).

ORHAN SEYFİ ORHON’DAN ÖRNEKLER

KIŞ GECELERİNDE

Bütün şehir nihayetsiz bir nur içinde!

Kış mehtabı daha parlak, daha lekesiz,

Ne buluttan bir eser var, ne bir küçük iz...

Gülümsüyor gibi sema sürur içinde!

Şu saatte kesilmemiş henüz gözyaşım,

Penceremin kenarına dayalı başım,

En küçük bir teselliden ümitten uzak,

Hep o eski günlerimi hatırlıyarak

Ben sabahı bekliyorum fütur içinde!

Bütün şehir nihayetsiz bir sûr içinde

Karşı evler bir saadet yuvası yine;

Ayın beyaz ışıkları dolmuş içine

Şimdi çiftler uyuyorlar bu nur içinde!

Şu saatte sade ben bir tek başımayım.

Ben Yarabbi, bu uzlette nasıl yaşayım?

Düşünmeden ayrılığın nihayetini,

Hissettiğim dakikada hiyanetini

Seni nasıl terketmişim gurur içinde!

Bütün şehir nihayetsiz bir nur içinde

Yıldızlardan görünmüyor semada eser;

Salmış uzak âlemlere gizli akisler

Birer katra ziya gibi billûr içinde!

O, BEYAZ BİR KUŞTU

Ol beyaz bir kuştu, uzun kanatlı;

Ardında ışıktan bir iz bıraktı.

Yel gibi dağları aştı bir atlı,

Arada bir engin deniz bıraktı.

Uzaktan gelirken derin akisler,

Kapadı geçtiğim yolları sisler.

Tutuştu içimde birikmiş hisler;

Gönlümü o kadar temiz bıraktı.

O, beyaz bir kuştu, ak kanatlıydı;

Yel gibi dağları aşan atlıydı;

Hayâldi, hayâlden bile tatlıydı;

Ne ışık bıraktı, ne iz bıraktı!

HALİT FAHRİ OZANSOY

İstanbul’da doğdu (1891). Ortaöğrenimini Bakırköy Rüştiyesi ile Galatasaray Lisesi’nde tamamladı (1914). Öğretmenlik sınavlarına girdi, başarı kazandı. Muğla, Konya (1916-18) ve İstanbul Vefa (1918), Kadıköy (1919-26), Galatasaray ve Atatürk Kız liselerinde edebiyat öğretmenliği yaptı. Emekliye ayrıldıktan (1956) sonra ölümüne kadar (23 Şubat 1971) gazetelerde tiyatro eleştirileri yazdı. Rübap (1912), Şehbal (1912-13), Yeni Mecmua (1917-18), Nedim (Kendi yayımı, 1919, 17 sayı), Yarın (1921-22), dergilerinde yayımladığı şiirlerle dönemin edebiyat çevrelerinde ilgiyle izlenen Halit Fahri, uzun süre aruz ve hece ölçülerini birlikte kullandı. Her iki ölçüde yazdığı şiirlerde buluş ve hayal dünyası yönünden alaturkalıktan kurtulamasa bile, belli bir dil beğenisinin altına düşmüyordu...

Bu akşam hazanda bir bahar havası...

Ey semâ, kalbime biraz teselli ver!

Uzakta mı, sıcak aile yuvası,

Uzakta mı, şimdi bütün sevgililer.

(Gurbette İlk Bayram, 1918)

Cumhuriyet’ten sonra Hayat (1926-29), Varlık (1933-34), Ayda Bir (1935-37), Servet-i Fünun (1926-1942), Çınaraltı (1941-44) ve Hisar dergilerinde yayımladığı şiirlerde hep kendini geliştirme çabasında göründü. Kendisinden sonra gelen kuşağın hece ölçüsüne getirdiği olanaklardan yararlanmaya çalıştı. Yönetimindeki “Servet-i Fünun” dergisini genç kuşağın girişimlerine açık tutarak, yeni edebiyatımızın ilk atılımlarını destekledi. Ne ki, kişiliğine egemen olan ilkgençlik beğenilerinden arınamadığı için yeni olamadı.

Sesler, ney sesleri ay ışığında,

Sesler, ruh içinde ve ruh dışında.

Sesler, su sesleri yeşilliklerde

Sesler, dalga dalga ve perde perde.

Sesler, çocuk sesi, tatlı ve gevrek,

Sesler, kadın sesi, kadife, ipek.

Sesler, kuş sesleri, gün ışığında,

Sesler, ruh içinde ve ruh dışında.

(Sesler, Varlık dergisi, sayı 5, 1933)

Örneğinde görüldüğü gibi, olağan buluşların, kolay benzetilerin, orta halli tekniğin şairiydi. Ne büyük kusurlar, yaşıtlarından Orhan Seyfi’nin, Yusuf Ziya’nın çoğu zaman şiire saygısızlık ölçüsüne varan aldırmazlık ve “aleladelikler”i... ne de öz şiirin pırıltısını olsun taşıyan incelikler ve bildiri zenginlikleri! “Sanatkâr” adlı dörtlüğünün ilk dizesinde söylediği gibi, “Kafasıyle kalbinin o çetin savaşında” duygunun yengisine başeğen şair, “Millî Edebiyat” akımının zamamını aşamayan değerlerinden biri olarak kaldı. 23 Şubat 1971’de öldü.

ŞİİR KİTAPLARI: Rüya (1912), Cenk Duyguları (1917), Efsaneler (1919), Bulutlara Yakın (1920), Gülistanlar ve Harabeler (1922), Paravan (1929), Balkonda Saatler (1931), Sulara Dalan Gözler (1936), Hep Onun İçin (1962), Sonsuz Gecelerin Ötesinde (1964).

MANZUM OYUNLARI: Baykuş (aruz ölçüsüyle 1917, 5. bas. 1948), İlk Şair (aruzla 1921), Sönen Kandiller (heceyle 1933), Hayalet (heceyle 1936), Bir Dolaptır Dönüyor (heceyle 1958).

KAYNAKLAR: Yaşar Nabi Nayır’ın yazısı, Varlık dergisi (Nisan 1971).

HALİT FAHRİ OZANSOY’DAN ÖRNEKLER

ARUZA VEDA

İlk hasretiyle gençliğimin ilk elemleri

Ey paslı tellerinde gülen, ağlıyan aruz

Ey eski dost, yâd edelim eski demleri,

Madem ki son sâdanı dağıtmış, yorulmuşuz!

Anlat alevli bir çölün üstünde ansızın

Billûr sesinle hıçkırarak doğduğun günü!

Binbir diyarda binbir ilâhi güzel kızın

Anlat nasıl terennümü inletti gönlünü!

Neydin gönülde, şimdi ne oldun, zavallı sen,

Hıçkır benim de bari bu son gizli nâlemi!

Timsalin âsümanda ziyâlarla işlenen

Bir pembe gül mü, yoksa bir altın piyâle mi?

Akşam, guruba karşı tüten bir buhurdanın

Hüsniyle şâhit olma nihayet zevâline!

İran yoliyle –Zühre tacın, nağme kervanın–

Şâhane geldiğin gibi şâhane git yine!

Biz şimdi başka bir yeni âhenge bağlıyız.

Aşık sazıyle geldi erenler bu meclise.

Yalnız bugün senin gibi ölgün sadâlıyız.

Zira bu saz da parçalanır gülmek istese...

İnciltmeden rübâbını insafsız ellerin

Zâlim temaslariyle zamanın sitemleri,

Ah ayrılırken, inliyerek paslı tellerin,

Ey eski dost, yâd edelim eski demleri!..

BUGÜNKÜ SÂDABAD

Daha dün neş’e verirken yadı,

Gömelim ağlıyarak kalbimize

Şimdi hicran dolu sâdabadı.

Onu son matem unutturdu bize.

Ne o gözler ki siyah bir inci,

Ne peri yüzleri tül yaşamakta.

Ne de üç çifte kayıklar Halici

Geçerek sessiz uzaklaşmakta.

Ne gazeller, ne de saz sesleri var.

Kim bilir hangi derinliklerde

İnce, kıvrak, asabî kahkahalar?

Lâleler nerde?.. Çırağlar nerde?..

DEDİKODU

Zaman bir böcek gibi sinsi kenarda

Koltukların didikler durur kadifesini,

Hain bir kedi gözü parıldar lâmbalarda.

Şom ağızlar buz gibi üflerken nefesini,

Bir beddua halinde uzatarak sesini

Saat hırıltılarla can çekişir duvarda.

ENİS BEHİÇ KORYÜREK

İstanbul’da doğdu (11 Mart 1891). Yükseköğrenimini Mülkiye Mektebi’nde tamamladı (1913). Konsolosluk, başkonsolosluk yaptı (1918-21). Cumhuriyet’ten sonra Edirne Vilayet Hukuk İşleri Müdürlüğü, Başvekâlet Yüksek İktisat Dairesi Genel Sekreterliği, Çalışma Bakanlığı Müsteşarlığı görevlerinde bulundu. Ölümünden (18 Ekim 1949) önce emekliye ayrılmıştı.

Şehbal, Hürriyet-i Fikriye, Donanma (1912-1915) dergilerinde yayımladığı ilk şiirlerinde aruz ölçüsünü kullanıyor, “dümtek usulü ile aruzda yeni vezinler ve ahenkler” yaratmaya çalışıyordu. Alışılan biçimlerle yetinmeyen değişik söyleyiş olanakları arama kaygıları vardı Enis Behiç’in. Yeni Mecmua yayımlanınca (1917) aruzu bırakarak hece ölçüsünü kullanmaya başladı. O da çağdaşları gibi, Ziya Gökalp’in düşünceleri doğrultusunda ulusal temaları işleyen şiirler yazıyor, kendi ses ve söyleyiş olanaklarını arıyordu.

Ey şimdi köyünden pek çok uzakta

Ey şimdi bir yığın kara toprakta

Uyanmaz uykuya dalan yiğitler,

Şehitlik şânını alan yiğitler.

Ey şimdi sevgili ailesinden

Ey şimdi gençliğin her hevesinden

Ayrılıp bayrağa kavuşan erler

Ah, o bayrak için ölen neferler.

(Çanakkale Şehitliğinde, 1915)

Ama görüldüğü gibi içtenliği, duyarlığı şiire dönüştüremeyen zayıf kuruluşlardı bunlar.

Enis Behiç’in kişiliğini ortaya koyan deniz adamlarını ve kendi kişisel kaygılarını dile getirdiği şiirleridir. Şair, kendi kuruntularını, korku ve acılarını içtenlikle yansıttığı zaman, bütün bir şiir değilse bile, belli güzellik ölçülerinin altına düşmeyen dizeler yazabilmiştir.

Kara tahta üstünde bir küçük yaramazın

Çizip koyuverdiği garip bir şekil gibi,

Silinip gideceksin şu dünya levhasından.

(Miras)

Özellikle 7’li kalıpta yazdığı küçük şiirlerinde yoğunluk kazandığı, dilindeki kılçıkları temizlediği görülür. Döneminin beğeni ölçüleri içinde yerleri bulunması doğal karşılanabilecek düzeyde girişimlerdir bunlar.

Edebiyat tarihimize beş hececi şairden biri olarak geçen Enis Behiç, ölümünden bir süre önce heceyi, bu ölçü içinde kırık hece denemelerini (Güneşin Ölümü, Varlık dergisi, sayı 2, 1 Ağustos 1933) tamamen bırakarak aruzla mistik eğilimlerin ağır bastığı şiirler yazmıştır:

Ben miyim kalbine ilhâm veren, yoksa senin

Kalbinin nûru mu ses hâline kalbolmakta?

Râ’şeli Hak sesini nûr iderek, nûrunu söz,

Hüsn-i Aşk-ile Hüdâ varlığına dolmakta.

(Kıtai Diğer)

ŞİİR KİTAPLARI: Miras (1927), Vâridat-ı Süleyman (1949), Miras ve Güneşin Ölümü (Dr. Fethi Tevetoğlu’nun incelemesiyle 1951, 1971).

KAYNAKLAR: Halit Fahri Ozansoy, Edebiyatçılar Geçiyor (1967).

ENİS BEHİÇ KORYÜREK’TEN ÖRNEKLER

MİRAS’tan

Aynadan bana bakan ey solgun çehreli genç!

Bütün ömrüm içinde biricik yoldaşımsın;

Ruhumun heykelisin; canlı mezar taşımsın.

Uzak, sisli yollara dalmış gibi gözlerin

Mersiyeler okuyor gönlüme derin derin...

Ah o mersiyelerde hatıralar ağlarken.

Gel şu geçen yılları beraber düşünelim.

Alnımda senin elin, alnında benim elim:

Ey bütün gençliğimi hırpalamış deli genç!

O kadar çırpındığım, o kadar mest olduğum

Sen ki aşkı en çılgın ihtirasiyle tattın,

Varlığının boynuna alevden kement attın!

Avlanıp sürüklendin lezzetten ıztıraba,

Sandım ki yükselirdin hakikatten seraba!

Ne ateşli buseler vardı dudaklarında!

Lâhzalardan ne kaldı?.. Bugünkü yorgunluğum!..

Göz yaşım mı söndürdü o yakan buseleri?

Gönlümde şimdi sızlar onların yanık yeri...

Yarabbi öyle kevser içtim ki bir zaman ben

En bahtiyar sayardım yer yüzünde kendimi!..

Ah o kevser bitti mi?.. O kevser tükendi mi?..

HÂTIRA

Geçsin günler, haftalar,

Aylar, mevsimler, yıllar...

Zaman, sanki bir rüzgâr

Ve bir su gibi aksın...

Sen gözlerimde bir renk

Kulaklarımda bir ses

Ve içimde bir nefes

Olarak kalacaksın...

ÖMÜR

Şen günler bir kırlangıç

Gibi vuruyor kanat...

Kederli günler, sanki

Kurulmamış bir saat...

Birinde rü’yâ tadı;

Biri, kan içen cadı.

İkisinin de adı:

Ömürden bir gün... heyhat!..

YUSUF ZİYA ORTAÇ

İstanbul’da doğdu (1895). Ortaöğrenimini Vefa İdadisi’nde tamamladıktan sonra sınav kazanarak öğretmen oldu. İzmit Sultanisi’nde, İstanbul’da yabancı okullarda çalıştı. 1923’ten sonra “Akbaba” dergisini çıkardı. Ordu’dan milletvekili seçildi (1946-1950). Ölümünden (11 Mart 1967) önce “Akbaba”nın başyazarlığını yapıyordu.

Yusuf Ziya’nın ilkgençliği ortak coşkular, ortak estetik ölçü, birbirine çok benzer tekniklerle şiir yazıldığı savaş ve mütareke dönemine rastlar. O da bu hava içinde daha önce Mehmet Emin (Yurdakul), Ali Canip (Yöntem), Rıza Tevfik tarafından hece ölçüsüyle yapılan yeni deneyler doğrultusunda kendisine bir yer edinmeye çalışırken görülür. Dönemin ünlü dergilerinde (Türk Yurdu, İnci, Büyük Mecmua) yazma fırsatları bulmuş, ama özelliği olan bir şiir kuramamıştır.

Benim yârim al yanaklı bir kızdır,

Gözleri pek sevimli bir yıldızdır.

İşte benim yârim de bu güzel kız.

Ömrüm günüm ona fedâ yalınız.

(Benim Yârim)

dizelerinde görüldüğü gibi söyledikleriyle yüzeysel, hiçbir özelliği olmayan söyleyişiyle de ilkeldir. Bu evresini kendisi şöyle anlatır:

Ziya Gökalp’in bir konuşması, hepimize elimizden aruzun rübâbını attırmış, hecenin sazını aldırtmıştı. Şimdi o birkaç telden sesler çıkarmaya çalışıyorduk. Yine çocuksu bir şiirdi denememin birincisi: Bir Gecenin Hamamı.

Ay bir altın hamam tası kavakların ellerinde

Sırma işli bir peştemal mehtap ince bellerinde.

Yeryüzünde ne varsa deniz, ağaç, kaya, ışık, her şey bu hamamdan bir parçaydı.

Kayaların kurnasında şarkı söyler esen rüzgâr,

Sonra koşar ayağında yıldızlardan nalınları

Küçük oynak dalgacıklar bir aşağı bir yukarı.

Şimdi kopuk kopuk mısralar hatırladıkça gülüyorum. Ama Ziya Gökalp gülmemişti, hemen “Türk Yurdu”nda çıktı bu manzumem. Ali Canip gülmemişti, hemen bir övgü yazdı bu gülünç şiir için.

(Bizim Yokuş, sf. 25, anılar, 1966).

Ne ki, olgunluk dönemi sayılan 1923’ten sonraki şiirlerinde de ününe yaraşır bir düzeye ulaştığı söylenemez Ortaç’ın. Bir ölçüde tekniği gelişir, ama çok söylenmiş duyarlıkları, “klişeleşmiş” ifadelerle yazmaktan kurtulamaz.

İki donuk gözbebeği

Aynadan bana bakıyor;

İçime serviliklerin

Gölgesini bırakıyor.

Başarılı örneklerini Kemalettin Kamu’da gördüğümüz 7’li, 8’li kuruluşlarda dizenin istediği işlerliğe ulaşmış, ama değişik bir öz getirememiştir.

Saçında çoğalmış aklar,

Soluk bir çizgi dudaklar

Neden bu çökük yanaklar

Üstünde yaşlar akıyor?

(Ayna Karşısında)

Bu tür örnekler bakımından pek cömert olan Yusuf Ziya’nın hecenin beş şairi’nden biri olarak kabul edilmesine karşın, şiirimize de, hece ölçüsüne de önemli bir katkıda bulunduğu söylenemez.

ŞİİR KİTAPLARI: Akından Akına (1916), Cenk Ufukları (1917), Âşıklar Yolu (1919), Yanardağ (1928), Bir Servi Gölgesi (1938), Kuş Cıvıltıları (çocuk şiirleri, 1938), Bir Rüzgâr (manzum Binnaz oyunu ile birlikte, 1962).

KAYNAKLAR: Mahir Bülent, Servet-i Fünun-Uyanış (1 Şubat 1940); Metin And, Hisar (Haziran 1967); Yeni Yayınlar (Haziran 1968).

YUSUF ZİYA ORTAÇ’TAN ÖRNEKLER

EVİM

Dedemden yadigâr olan bu evi,

Kışın fırtınası yazın alevi

Daha ben doğmadan ihtiyarlatmış...

Gönlüm bir hülyaya bâzı dalar da

Düşünür derim ki: Bu odalarda

Kimbilir kaç kişi oturmuş, yatmış...

Koltuklar eskimiş, perdeler hurda,

Annemin gelinlik aynası burda,

Burda işlemeli, atlas cüz kesem!

Baktıkça babamın resmi duvardan

Bir dâvet işitmiş gibi mezardan

Gözbebeklerimde büyür vesvesem...

Yapyalnızım... Bir ben, bir de annem var,

Artık ondan başka dünyada nem var?

Benim ömrüm onun, onunki benim...

Kafesler ardından, akşam oldu mu,

Donuk gözleriyle ıssız yolumu

Ondan başka yok ki bir bekleyenim!

RÜYA

Gök dibinde havuzun, sularda ellerimiz

Bütün emellerimiz, anlaştı uzun uzun...

Sular soğuk bir ışık, bakıyoruz havuza;

Suda omuz omuza, iki gölge karışık!

Bir kırık ay havuzda, ağır ağır kayboldu,

Havuz şafakla doldu, gün doğdu ufkumuzda

Gün doğdu avucundan, ellerimi bıraktı

Birkaç damla yaş aktı, parmakların ucundan.

SALİH ZEKİ AKTAY

Isparta’nın Şarkikaraağaç kasabasında doğdu (1896). Ortaöğrenimini Konya İdadisi’nde tamamladı (1914). Afyon Ticaret Lisesi’nde müdürlük, İstanbul’un çeşitli liselerinde öğretmenlik yaptı. 22 Mart 1971’de öldü.

Türk Yurdu, Yeni Mecmua ve İçtihat dergilerinde yayımladığı şiirlerle tanınan Salih Zeki, hece ölçüsüyle değişik konular arayan bir şair kimliğinde göründü. Yunan mitolojisinden esinlenmeye çalışıyor, belli sözcüklerin çağrışım gücüne dayanarak özgün olmak istiyordu. Ne ki, Türkçe’nin gizli gücünü dizelere yansıtma becerisi olmayan, ancak orta ölçüdeki tekniğiyle –çok yazmasına ve yayımlamasına karşın– değişik bir estetik yaratamadı. “Akşamın fani renkleri”, “ruyâlı beldeler”, “hicran sesi”, “narin sebûlar”, “ilahi gözler” gibi klişeleşmiş buluşlara bağlı şiir düzeyinde, biçim yönünden de başarılı dizeler kuramadı. Genellikle, “bilemez-silemez”, “coştuğum-koştuğum”, “gitsem-etsem”, “gersem-versem”, “andım-sandım” örneklerinde görülen uyaklar kullanarak şiirinin iç yapısını da etkileyen yetersizliklerden arındığı söylenemez:

Haşmetli Roma’nın şen kızları.

Her seher görürler şen yıldızları...

(Roma Kızları)

dizelerindeki yüzeysellik, şiirinin genel havasına egemendir. Nedir ki çağdaşı şairlerde ortak özellik olarak karşılaştığımız bu tür kolaya kaçmalarına, Orhan Burian’ın deyişiyle, “heyecan sığlıkları”na yol açan “nazım aksaklıkları”na karşın değişik temalar aramadaki gözüpekliği, kimi ürünlerinde yer yer özgün buluşlara ve anlatım olanaklarına ön olmuştur:

Geceler bitmez, uzun... geceler korku dolu,

Beynimde alevlerden gerilen bir yılan var.

(Eleji)

Çağdaş edebiyatımızın hızlı gelişmeleri içinde girişimlerinin anılmasını sağlayan da bu yönü olmalıdır.

ŞİİR KİTAPLARI: Persefon (1930), Asya Şarkıları (1933), Pınar (1936), Rüzgâr (1938), Lâton (1964), Titan (1966).

SALİH ZEKİ AKTAY’DAN ÖRNEK

SERENAT

Yeşil gözlü sevgilim! kalbimin boş sesini,

Besteleyip bağladım fecirlerin teliyle...

Aradım bahçelerde şiirimin bestesini,

Ördüm akşamlar gibi perilerin eliyle...

Ağaçlıklar içinde sazlar çaldı derinden,

Kızıllaşan dallarda sönerken bütün cihan,

Bir çoban ormanlara bahsetti dertlerinden,

Sular yanıp mor dağlar dumanlandığı zaman.

Periler halka halka raksederken çimende

Kitareler, fülütler uzaktan nağme serdi,

Sen aşkımı çalarken sonsuz sularda ben de,

“Helyos”un altın başı altın gazeller gerdi...

Elimdeki sazımla sanatın ilk yerinde,

Dinledim ilâhların solmıyan duasını...

Sicilya’nın uzanan yeşil bahçelerinde,

Teselya’lı bir âma kızın gönül yasını...

Dokuz kızın eliyle topladığım çiçekler,

“Felüs”ün ışıkları gibi doğar yarına,

Yeşil gözlü sevgilim kitarem seni bekler;

Yabancıdır “Midas”ın nağmem kulaklarına...

ŞÜKÛFE NİHAL

İstanbul’da doğdu (1896). Yükseköğrenimini İstanbul Darülfünun’u Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü’nde tamamladı (1919). Uzun yıllar coğrafya ve edebiyat öğretmenliği yaptı. 24 Eylül 1973’te öldü.

Şair ve Nedim (1918-1919) dergilerinde yayımladığı ilk şiirlerini birleştiren Yıldızlar ve Gölgeler’inde (1919) ortaya koyduğu kişilik, üslup ve biçim yönlerinden Tevfik Fikret etkisinde göründü (Hüseyin Cahit, Fuad Köprülü). Daha sonra hece ölçüsüyle yazdığı şiirleri Güneş (1927), Varlık (1935), Ayda Bir (1935-1936), Çınaraltı (1941-1943), Şadırvan (1949) dergilerinde yayımlayan Şükûfe Nihal, kadın duyarlığı ile ulusal ve toplumsal temaları da işledi. Yer yer çağdaşlarının ortak söyleyiş özelliklerinden kurtularak kendine özgü yollar aradı. Ne ki, döneme egemen olan alaturka duygululuktan kurtulamıyor, “çağlayan su”, “sarı ay”, “gamlı yolumuz”, “kırık mermer” gibi tamlamalara başvurarak içerik yönünden zamanı için de yeni sayılamayacak kuruluşlarla yetiniyordu. Bu nedenle Yahya Kemal, Haşim, Ahmet Hamdi estetiğinden çok, Rıza Tevfik ve Faruk Nafiz’de rastladığımız buluşlardan, benzetilerden elde edilmiş deneyler şiirine yerleşmiştir:

Bir solgun alevsin içimde bugün,

Yakmaya en sönmez yerden başladın.

Eriyip sönersin ancak büsbütün

Sevmiş diyeceksin beni bu kadın...

dizelerindeki yapay duygululuk, özelliği olmayan buluşlar; “nazım” gereklerine uyabilmek için Türkçe’yi zorlama –öteki ürünlerinde de– karşılaştığımız başlıca kusurlar arasında görünür. Dış dünyaya açılmayı başardığı yerdeyse geçiş döneminin okumuş kadınına özgü duyarlıklarla toplumsal çelişkilerden esinlendiği sezilen şiirler yazmıştır. Bu tür ürünlerinde yer yer söyleyişinin de renklenip güçlendiği söylenebilir.

ŞİİR KİTAPLARI: Yıldızlar ve Gölgeler (1919), Hazan Rüzgârları (l927), Gayya (1930), Yakut Kayalar (1931), Su (1933), Şile Yolları (1935), Sabah Kuşları (1943), Yerden Göğe (1960), Şükûfe Nihal / Şiirler (ölümünden sonra seçilmiş şiirlerinden oluşturulan kitap, 1975).

ŞÜKÛFE NİHAL’DEN ÖRNEKLER

DUYMAYAN KADINA

Topla eteklerini yerlere sürünmesin,

Rüzgâra cilvelenen tülleri görünmesin,

Köşede kar içinde can veren çocuklar var...

Süzülerek çıkarken bir barın kapısından

Haberin yok yurdunun eleminden, yasından

Köşede kar içinde can veren çocuklar var.

Yerlere pırıltılar aksederken dizinden

Karlar göz göz olmuştur bir gözyaşı izinden.

Köşede kar içinde can veren çocuklar var.

Yükselme gururunla indir başını yere,

Tahammülüm yok artık çiçeklere, tüllere,

Köşede kar içinde can veren çocuklar var.

ÇOBAN NİNE

Bu tarlada doğmuştu, burada büküldü beli;

Hiç durmadan uludu bahtının kara yeli;

O, yerinde oyuldu bir çınar vakariyle...

Eş verdi, evlât verdi tükenmeyen cenklere;

Hastalıkla, kıtlıkla kaç torun gömdü yere;

Saçı bir örnek oldu dağlarının kariyle...

Kimi vardır şu yurtta yetmiş yıllık ömrünün?

Ardında sürünerek üç koyunluk sürünün,

Allahiyle baş başa kalmıştır çoban nine...

Bir sır gibi derindir karanlık bakışları;

Gönlünde birdir ömrün baharları, kışları;

Çekmiş ummanlar gibi her derdi sinesine...

ALİ MÜMTAZ AROLAT

İstanbul’da doğdu (1897). Ortaöğrenimini Galatasaray ve Ticaret liselerinde tamamladıktan sonra bankacılık mesleğini seçti. Uzun yıllar Türkiye İş Bankası’nda çalıştı. Emekli olmadan önce bu bankanın muhasebe müdür muavinliğini yapıyordu. 4 Eylül 1967’de öldü.

Şair (1918-19), Nedim (1919) dergilerinde çıkan ilk şiirleriyle mütareke döneminin edebiyat çevrelerine kendini kabul ettiren Ali Mümtaz, daha sonra Dergâh (1921-23) dergisinin öne çıkardığı şairlerin başında göründü. 45 şiir yayımladığı bu derginin öncülerinden sayılan Yahya Kemal’in güvenini kazandı. Genellikle doğa ve çevre ilişkileri içindeki insana bağlı duyarlıkları işlerken hece ölçüsü içinde hem dengeli, hem değişik bir ses yaratabilmişti. Bu yönüyle “Pınar” adlı şiir için, “âdeta bir akarsu mûsıkisi” diyen Yahya Kemal’in “yeni zevk ve tahassüs” getirdiğini söylediği şairler arasında sayıldı. Ne ki, Cumhuriyet’ten sonra kendini yenileyemedi. Millî Mecmua (1925-27) ve Varlık’ta yayımladığı kimi şiirlerde (İlham, sayı 32, 1 Kasım 1934; Son Mevsim, sayı 43, 9 Mayıs 1935) “serbest nazım” deneyleri yaparak yeni ses olanakları araştırdı. Başaramayınca uzun yıllar suskunluğa gömüldü.

“Hayal iklimleri”, “ölgün kızıllık”, “altın şafak”, “kimsesiz gönüller”, “solgun yanaklar” (Bir Gemi Yelken Açtı), “altın çiçekler”, “ölmüş sular” (Havuz) biçiminde tamlamaları severek kullandığını gördüğümüz Ali Mümtaz’ın doğadan esinlenerek bir düş dünyası kurmaya çalıştığını söyleyebiliriz. Belki bu nedenle sürekli bir uzaklaşma isteği dışavurur. Salt doğayı yansıttığı şiirlerindeyse, yer yer Ahmet Haşim’in bakışı egemendir.

Kaç fıskiyenin bu ince uzun

Suları, bükülmüş altın çiçekler

Halinde bu ölgün, sessiz havuzun

Üstüne sessizce dökülecekler.

(Havuz)

Ali Mümtaz’ın, kendisine karşın, gerçeği gerçek olarak kabul ettiği yerde buluşlarıyla hem özgünlük, hem güzellik kazanan dizeleri bu tür şiirlerinin arasına sıkışmış gibidir.

ŞİİR KİTAPLARI: Bir Gemi Yelken Açtı (1926), Hayal İkliminden Dönen Diyor ki (1960).

ALİ MÜMTAZ AROLAT’TAN ÖRNEKLER

LEYLEKLER

Bu akşam sonbahar ne kadar serin,

Geceyi hasretle bekliyor zaman.

Üstünde hasretle leylekler uçan

Beyaz perdeleri indiriverin.

Masamda düşünen eski lâmbayı

Yakmayın, odamız karanlık dursun.

Gecenin ufkunda yükselen ay’ı

Görelim, perdemiz üstüne vursun.

Perdemiz üstünde uçan leylekler

Şimdi ay vurunca, yabancı, uzak,

Mavi bir iklimden kanat çırparak

Geçen leyleklere benzeyecekler.

O zaman unutup aşkı, hevesi,

Neş’eyle çarparken yorgun kalbimiz,

Göğsümüzden kopan bu coşkun sesi,

Kanat seslerine benzeteceğiz.

(Bir Gemi Yelken Açtı, 1926)

HAVUZ

Uyuklayan yorgun akasyaları

Koynunda titreten geniş bir havuz.

Üstünde fıskiye, mehtabın sarı

Rengiyle ağlıyor halsiz uykusuz...

Kaç yıl fıskiyenin bu ince, uzun

Suları, bükülmüş altın çiçekler

Halinde, bu ölgün sessiz havuzun

Üstüne sessizce dökülecekler...

Biri hareketsiz, sessiz yatıyor;

Birinde dinmiyen gözyaşları var.

Bilsen bana neler hatırlatıyor

Bu ölmüş sulara ağlıyan sular.

FARUK NAFİZ ÇAMLIBEL

İslanbul’da doğdu (19 Mayıs 1898). İlköğrenimini Bakırköy Rüştiyesi’nde, ortaöğrenimini Hadika-i Meşveret İdadisi’nde tamamladı. Bir süre Tıp Fakültesi’nde okudu. Bitiremeden İleri gazetesinde çalışmaya başladı (1917-18). Kurtuluş Savaşı’nın sona erdiği yıl (1922) bu gazetenin temsilcisi olarak Ankara’ya gidişinde İstanbul’a dönmedi. Kayseri Lisesi (1922-24), Ankara Erkek Öğretmen Okulu (1924), Ankara Kız Lisesi (1925-32), Kabataş Lisesi’nde (1932-46) edebiyat öğretmenliği yaptı. İstanbul’dan milletvekili seçildi (1946), 27 Mayıs 1960’ta öteki Demokrat Partili milletvekilleriyle birlikte tutuklanarak Yassıada’ya gönderildi (1960-61). Yargılama sonunda beraat etti. Politikadan ayrılarak, ölümüne kadar (8 Kasım 1973) hareketsiz bir hayat yaşadı.

İlk kalem deneylerini Peyâm-ı Edebî (1913-14), Edebiyat-ı Umumiye (1916-19), Yeni Mecmua (1918), Ümid (1919-21), Şair (1918-19) dergilerinde yayımlayan Faruk Nafiz, genç yaşta mütareke dönemi edebiyat hareketlerinin önde gelen kişilerinden biri olarak görünür. Bu yıllarda çıkardığı Şarkın Sultanları, Gönülden Gönüle, Dinle Neyden adlı kitaplarında topladığı şiirler hem hece, hem aruz ölçüsüyle yazılmıştır. Aşk duyarlıklarının ağır bastığı bu şiirlerde dönemin dil beğenisi içinde kalmak istemeyen bir yeteneğin çabaları sezilir. İşlediği konularda değişik olabilen şair, söyleyiş yönünden de bir ölçüde beceri kazanmıştır.

Bütün eşyaya hazan indi, sular dermansız,

Şimdi bir gölgeyi bekler, gezerim ben yalnız,

Gördüğüm manzara, akşamları, kalbimde bir ok,

Gece, kalbim gibi evlerde ışık yok, ses yok,

Mavi bir ses çiziyor bahçeler üstünde sabah,

Geziyor gölgeli sahilde hazin bir seyyah.

(1916)

Şarkın Sultanları (1918) kitabına adını veren bu parça –aruz ölçüsünü kullanmadaki becerinin yanı sıra– şairin 18 yaşlarında ulaştığı düzeyi göstermesi bakımından da ilginçtir.

1916-1922 yıllarındaki çalışmalarına Faruk Nafiz’in ilk sanat dönemi olarak bakabiliriz. Bu yıllarında, kimi “ölümü hatırlatan kadın”lardan kendini kurtaramayan, romantik bir delikanlının duyarlığını yaşamakta, kimi de kendisini “ölünce dallarda perişan öksürüklerinin iniltileri kalacak olan şifasız bir hasta” gibi görmektedir. “Serenat”lar söyler. “Aya Manzumeler” yazar. Dönemin okurunu etkilediğini sandığı alaturka duyarlık temel olmak üzere değişik biçimlerde çoğaltır kendini.

Nihat Sami Banarlı’ya göre, savaş sonrasının, yenilgilerin yarattığı “marazî bir hassasiyet devri”dir bu; “Böyle devirlerde insanların her şeyden çok ya Allah’a, ya aşka yahut da her ikisine de sarıldığı görülür.”

Faruk Nafiz’de din olağan bir inanç düzeyinde; gönül serüvenleri ise olağanüstü düzeydedir. Kendisi de bilir ve hoşlanır bu durumdan.

Bağından her güzel bir gül seçerdi,

Bundan mı sarardın, soldun ey gönül?

Kadınlar geçerdi, kızlar geçerdi,

Bir zaman aşk için yoldun, ey gönül..

(Gönül, 1918)

biçiminde dizelerin savaş sonrası bunalımı ile filan ilgisi yoktur. Olsa olsa serüven düşkünlüğüne, bencil bir ruh haline bağlanabilir. Zaten şair de kimliğini ortaya koyarken saklamaz bunu:

Bende binbir mâcera bir muhabbet yarattı,

Bu kadar yorulduktan sonra bugün de, dün de...

Kendimden başkasını sevmedim yeryüzünde...

(Kendim İçin, 1918)

Faruk Nafiz’in kendisinden ve gönül serüvenlerinden başka bir dünyanın varlığının farkına varması 1922 sonlarına doğrudur. Yunan orduları denize dökülmüş, İzmir alınmıştır. “Mehmetçik’e Kaside” yazarak zafere selam gönderir:

Ey milletimin lâhzada halkettiği ordu.

Baktın ki bütün bir vatan elden gidiyordu.

Çarpıştın ölümlerle, boğuştun helecanla;

Sildin kara gözlerden akan yaşları kanla,

Memnûn kapanır gözlerim, ölsem de vatanda;

Mâdem ki cihan neş’eli, mâdem ki bu anda

Seyretmede bir kaafile Türk ordularından

Şarkın ebedi fecrini İzmir sularından.

(1922)

Aynı yıl Anadolu’ya geçen ve Ulusal Kurtuluş Savaşımızın yarattığı düşünsel ortamda kendini bulmaya çalışan şairi, yeni yönelişlerin ardına düşmüş görüyoruz. O, bencil kişiliği İstanbul’da bıraktığına inanarak Anadolu gerçeğinin içinde yeni bir şair duyarlığını oluşturmaya çalışmak... Yeni amacı budur:

Önce baygın bir iniltiydi yamaçtan duyulan,

Sonra bir gölge belirmişti kuş uçmaz yoldan;

Asya’nın titreterek bağrı yanık toprağını

Geliyor baktım, uzaktan sökülen bir kağnı,

“İnleyen memleketimdir bu tekerlekte,” dedim;

“Hangi bir köylü bu kağnıyla sürünmekte?” dedim.

(Kızıl Saçlar)

Gerçekten içtenliğin, yeni görüşlerin, Anadolu insanının yazgısından etkilenmenin yarattığı bir değişme midir bu? Yoksa nazım tekniğine alışmış bir şairin Mehmet Emin Yurdakul’da örnekleri çok görülen köy ve köylü temalarını işleyerek “zamanının” isteklerine uyma çabası mıdır? Bilinemez. Bilinen, Faruk Nafiz’in 1923’lerden sonra doğaya, hayata, insanlara bakışı ile birlikte dil mantığının da değişerek yeni bir kişiliğe açılan yolun başında bulunduğudur. “Müstaripler”, “Sanat”, “Çoban Çeşmesi”, “Hayat” ve “Han Duvarları” şiirlerini bu evresinde yazar. Cumhuriyetin ilk yıllarında siyasal edebiyatta çok görülen köy gerçeği, onun da dizelerine yansır:

Dert bağrımı kanatır, toprak ayaklarımı,

Kızgın güneş kurutur dışıma sızan kanı;

Ben sabana koşsam da kızlarımla karımı,

Buğdayımı el yer, bana kalır samanı.

(Mustaripler)

gibi eleştirel gerçekçiliğe örnek gösterilebilecek olan şiirlerle tek partinin “halkçılık” politikası doğrultusunda coşkular arar. Bu yeni şiir anlayışında bağlandığı ilkelerin dışında kalanları kınayacak ölçüde karar ve inanç adamı olarak görünür:

Sen anlayan bir gözle süzersin uzun uzun

Yabancı bir şehirde bir kadın heykelini,

Biz duyarız en büyük zevkini ruhumuzun

Görünce bir köylünün kıvrılmayan belini...

Başka sanat bilmeyiz, karşımızda dururken

Yazılmamış bir destan gibi Anadolumuz.

Arkadaş, biz bu yolda türküler tuttururken

Sana uğurlar olsun... Ayrılıyor yolumuz.

(Sanat)

Topluma dönük gözlemlerin getirdiği şiirlerinde (Piç, Ali, Onlar, Dün Bir Kadın Ağladı vb.) düzen bozukluğunun sonuçlarını yansıtmaya çalışır; açlığın, yoksulluğun, umarsızlığın kol gezdiği bir toplum karşısında, Ziya Gökalp’te gördüğümüz “kıssadan hisse çıkarma manzumeleri” yazar:

Bir kavmi uykusundan uyandırır bu haller,

Doğar aç miğdelerden nurtopu ihtilâller;

Bir diyarda almazsa herkes irfan hakkını,

Her çekilen hançerin boş kalacaktır kını.

(Mustaripler)

Çamlıbel’in sanatında üçüncü dönem 1930’dan sonradır. Şair kırkını geçmeden hayata yaşlanmış gözlerle bakmış, 1933’lerde bütün şiirlerinden seçme yaparak hazırladığı kitaba Bir Ömür Böyle Geçti (1933, 5. bas. 1972) adını vermiştir. Geçen zamanın beğeni ölçülerinde yarattığı değişimlere karşın şiirini yeni olanaklara götürememenin yarattığı kaygıları gizleyemediği bu döneminde, “düşen yaprakların arkasında çırpınan bir dal gibi baktığı şiirlerine, zamanın zulmedeceğini” düşünerek acı duyar.

Sanat bahar günümde çiçekli bir fidandı

Kış gelince bir balta altında parçalandı...

Dün gölge veren ağaç, bugün ocakta yandı,

Şimdi bir yan bakan yok kül olan hünerime

Sevda başımda ateş, gurbet içimde düğüm..

Yangından çıkan eşya gibi kırık döküğüm...

Fakat bunlar değildir uğruna yaş döktüğüm,

Yanarım benden evvel can veren eserime...

Gerçekten de Faruk Nafiz şiirinin kendisinden önce eskiyerek “can verdiği” doğru bir gözlemdir. 1928’lerde Nâzım Hikmet, içerik ve ses yönünden, yeni bir rüzgâr gibi esmiş: Ahmet Hamdi, Necip Fazıl, Ahmet Muhib, Cahit Sıtkı hece ölçüsü içinde değişik estetikler yaratarak yeni bir şiirin kuruluşuna yön vermişlerdir. Faruk Nafiz’i erken zamanaşımına uğratarak –ancak çağın gerisinde kalan okurların elinde bir süre daha kaldıktan sonra– etkisizliğe sürükleyen budur.

Biçim Yönünden

İlkin aruz ölçüsüyle yazan Faruk Nafiz’in, Cenab Şehabettin, Akif, Yahya Kemal gibi aruz şairlerinin etkisinde kaldığı genellikle kabul edilmiştir. Belki bilerek yararlanma ölçüsüne varan bir etkidir bu. Seçtiği konuya göre, o konularda güzel saydığı şiirin söyleyiş özelliklerini benimser ve ölçüye vurur:

Bir kuş tanıyorum ki, baharda,

Salkımlar açan bahçenin üstünde uçar da

Akşamların ürperdiği bir sesle öterdi.

Besbelli bu iklime yabancı

Nerden koparak geldiği meçhûl,

Endâmı uzun, tüyleri parlak, sesi vahşi

Bir kuş.

(Gurbet)

örneğinde görülen yapı, –sözcüklerin Türkçeleşmesine karşın– Servet-i Fünun şiirinin kuruluş özelliklerini taşır. Gazellerinde ve dörtlüklerinde ise Yahya Kemal’in sesinden kurtulduğu ender olarak görünür. Vasfi Mahir Kocatürk, bu etkiyi şöyle ifade etmiştir:

“İlk üstadı Cenab Şehabettin’di. Yahya Kemal’in ise en sâdık ve hocasının sanatını daha ileri götüren bir talebesidir. Bunlardan başka, kendinden evvelki eski-yeni bazı şairlerimizden müteessirdir. Fakat bu tesirlerin hiçbiri Yahya Kemal’inki kadar hâkim ve sürekli olmadı”(Faruk Nafiz ve Sanatı, Hayat Dergisi, sayı 134, 20 Haziran 1919).

Hece ölçüsünü kullandığı şiirlerde ise Mehmet Emin ve Rıza Tevfik’te örneklerini bulan halk şiir geleneğinin tekniğini kavramış, giderek özgün olabilmiştir. Parmak hesabına uyma zoruyla dizeleri çarpıttığı “hem”, “ve”, “bir” gibi hece doldurma olanaklarına başvurduğu ender olarak görülür. Anlamı dizeden dizeye taşırırken kendine özgü düzenleri vardır. Özgün olmamakla birlikte seçtiği uyaklarda bir beğeni düzeyi tutturduğu, “redif”lere başvurduğu zaman da aynı özeni gösterdiği söylenebilir. Manzum oyunlarında da şiirlerindeki teknik düzeyi korumaya çalışmıştır.

ŞİİR KİTAPLARI: Şarkın Sultanları (1918), Gönülden Gönüle (1919), Dinle Neyden (1919), Çoban Çeşmesi (1928), Suda Halkalar (1928), Bir Ömür Böyle Geçti (seçme şiirleri 1933, son bas. 1972), Elimle Seçtiklerim (1934), Akarsu (1936, 1940), Tatlı Sert (mizah şiirleri, 1938), Akıncı Türküleri (1938, 1939), Heyecan ve Sükûn (seçilmiş şiirleri, 1959), Zindan Duvarları (1967), Han Duvarları (seçme şiirler, 1969, 3. bas. 1974).

MANZUM OYUNLARI: Canavar (1925, 1965), Akın (1932, 1965), Özyurt (1932, 1965), Kahraman (1933, 1965).

KAYNAKLAR: Nihat Sami Banarlı, Faruk Nafiz ve Seçilmiş Şiirleri (1944); Yusuf Ziya Ortaç, Faruk Nafiz, Hayatı ve Eserleri (1937); Halit Fahri Ozansoy, Edebiyatçılar Çevremde (1970); Cevdet Kudret, Faruk Nafiz’in Şiiri (Türk Dili Dergisi, sayı 269, Şubat 1974); Hilmi Yücebaş, Bütün Cepheleri ile Faruk Nafiz Çamlıbel (1974).

FARUK NAFİZ ÇAMLIBEL’DEN ÖRNEKLER

HAYAT

Ağzında şarkılıktan çıkmış iniltilerle

Dağ, taş deme arkadaş, gün batmadan ilerle.

Yara açsın kayalar ayaklarında varsın,

Varsın omuz başların kamçılardan kızarsın;

Bu ağrılar duyurmaz sana yalnızlığını.

Kızıl dudaklarından bırakma ıslığını,

Ağzında şarkılıktan çıkan iniltilerle,

Dağ, taş deme arkadaş, gün batmadan ilerle.

Sırtında bir tüy gibi taşı taştan yükünü,

Görmesinler belinin sakın büküldüğünü...

Başında şakladıkça atlıların kırbacı

Anla ki her gün sana hız veriyor bir acı.

Yara açsın kayalar ayaklarında varsın,

Varsın omuz başların kamçılardan kızarsın.

Hayda, sarıl yollara... Ardına bakma, hayda!

Sen yük altında haykır yatsın eller sarayda.

İnce bir iz bırakır yere sızdıkça kanlar.

Seni bulur izinden ıslığını duyanlar,

Bu ağrılar duyurmaz sana yalnızlığını.

Kızıl dudaklarından bırakma ıslığını,

Fırtına, yağmur, soğuk ne varsa üstüne çek.

Bu çetin yolculuğun sonunda gün gelecek,

Sırma saçlar saracak her kan akan yerini,

Gül dudaklar öpecek o kırbaç izlerini...

Ağzında şarkılıktan çıkan iniltilerle,

Dağ, taş deme arkadaş, gün batmadan ilerle.

AT

Bin gemle bağlanan yağız at şaha kalkıyor,

Gittikçe yükselen başı Allaha kalkıyor...

Son macerayı dinlememiş varsa anlatın:

Zaptetmek isteyenler o mağrur, asil atın

Beyhudedir her uzvuna bir halka bulsa da,

Boştur köpüklü ağzına gemler vurulsa da...

Coştukça böyle sel gibi bağrında hisleri

Bir gün başında kalmayacaktır seyisleri.

MEMLEKET TÜRKÜLERİ

El gibi dolaşma Anadolunda,

Arkadaş, yurdunu içinden tanı;

Dinle bir yosmayı pınar yolunda,

Dinle bir yaylada garip çobanı.

Bir ıssız ev gibi gezdiğin bu yurt

Yıllarca döktürür sana gözyaşı,

Yavrunun derdiyle aheder Bayburt,

Turnanın hasreti yakar Maraşı...

Bir çölü andırır, bil ki, dört yanın

Bağrını delmezse yanık türküler,

Varlığı bu korla tutuşmayanın

Kirpiği yaşarsa gözleri güler.

ÇOBAN ÇEŞMESİ

Derinden derine ırmaklar ağlar,

Uzaktan uzağa Çobançeşmesi.

Ey suyun sesinden anlayan bağlar,

Ne söyler şu dağa Çobançeşmesi?

Gönlünü Şirin’in aşkı sarınca

Yol almış hayatın ufuklarınca,

O hızla dağları Ferhat yarınca

Başlamış akmağa Çobançeşmesi

Bir zaman başından aşkındı derdi,

Mermeri oyardı, taşı delerdi.

Kaç yanık yolcuya soğuk su verdi,

Deydi kaç dudağa Çobançeşmesi!

Vefasız Aslı’ya yol gösteren bu,

Kerem’in sazına cevap veren bu,

Kuruyan gözlere yaş gönderen bu...

Sızmadı toprağa Çobançeşmesi...

Leyla gelin oldu. Mecnun mezarda,

Bir susuz yolcu yok şimdi dağlarda!

Ateşten kızaran bir gül arar da

Gezer bağdan bağa Çobançeşmesi!..

Ne şair yaş döker, ne âşık ağlar,

Tarihe karıştı eski sevdalar;

Beyhude seslenir, beyhude çağlar

Bir sola, bir sağa Çobançeşmesi!..

HAN DUVARLARI

Yağız atlar kişnedi, meşin kırbaç şakladı

Bir dakika araba yerinde durakladı.

Neden sonra sarsıldı altımda demir yaylar,

Gözlerimin önünden geçti kervansaraylar

Gidiyordum, gurbeti gönlümde duya duya

Ulukışla yolundan Orta Anadolu’ya.

İlk sevgiye benzeyen ilk acı, ilk ayrılık!

Yüreğimin yaktığı ateşle hava ılık,

Gök sarı, toprak sarı, çıplak ağaçlar sarı...

Arkada zincirlenen yüksek Toros dağları,

Önde uzun bir kışın soldurduğu etekler,

Sonra dönen, dönerken inleyen tekerlekler...

Ellerim takılırken rüzgârların saçına

Asıldı arabamız bir dağın yamacına.

Her tarafta yükseklik, her tarafta ıssızlık,

Yalnız arabacının dudağında bir ıslık!

Bu ıslıkla uzayan, dönen, kıvrılan yollar.

Uykuya varmış gibi görünen yılan yollar

Başını kaldırarak boşluğu dinliyordu,

Gökler bulutlanıyor, rüzgâr serinliyordu.

Serpilmeye başladı bir yağmur ince ince,

Son yokuş noktasından düzlüğe çevrilince,

Nihâyetsiz bir ova ağarttı benzimizi,

Yollar bir şerit gibi ufka bağladı bizi.

Gurbet beni muttasıl çekiyordu kendine,

Yol, hep yol, dâimâ yol... Bitmiyor düzlük yine.

Ne civarda bir köy var, ne bir evin hayâli,

Sonun ademdir diyor insana yolun hâli.

Ara sıra geçiyor bir atlı, iki yayan,

Bozuk düzen taşların üstünde tıkırdayan

Tekerlekler yollara bir şeyler anlatıyor,

Uzun yollar bu sesten silkinerek yatıyor...

Kendimi kaptırarak tekerleğin sesine

Uzanmışım, kalmışım yaylının şiltesine.

Bir sarsıntı... Uyandım uzun süren uykudan,

Geçiyordu araba yola benzer bir sudan

Karşıda hisar gibi Niğde yükseliyordu.

Sağ taraftan çıngırak sesleri geliyordu:

Ağır ağır önümden geçti deve kervanı,

Bir kenarda göründü beldenin viran hanı

Alaca bir karanlık sarmadayken her yeri

Atlarımız çözüldü, girdik handan içeri.

Bir devâ bulmak için bağrındaki yaraya

Toplanmıştı garipler şimdi kervansaraya.

Bir noktada, birleşmiş vatanın dört bucağı.

Gurbet çeken gönüller kuşatmıştı ocağı.

Bir parıltı gördü mü gözler hemen dalıyor,

Göğüsler çekilerek nefesler daralıyor,

Şişesi is bağlamış bir lâmbanın ışığı,

Her yüze çiziyordu bir hüzün kırışığı.

Gitgide birer âyet gibi derinleştiler

Yüzlerdeki çizgiler, gözlerdeki çizgiler...

Yatağımın yanında esmer bir duvar vardı,

Üstünde yazılarla hatlar karışmışlardı...

Fânî bir iz bırakmış burda yatmışsa kimler,

Aygın baygın mâniler, açık saçık resimler...

Uykuya varmak için bu hazin günde, erken

Kapanmayan gözlerim duvarlarda gezerken

Birdenbire kıpkızıl birkaç satırla yandı,

Bu dört mısrâ değildi, sanki dört damla kandı.

Ben garip çizgilerle uğraşırken baş başa

Rastlamıştım duvarda bir şâir arkadaşa,

On yıl var ayrıyım Kınadağı’ndan

Baba ocağından yar kucağından

Bir çiçek dermeden sevgi bağından

Huduttan hudûda atılmışım ben,

Altında da bir târih: Sekiz mart otuz yedi...

Gözüm imzâ yerinde başka bir ad görmedi.

Artık bahtın açıktır, uzun etme, arkadaş!

Ne hudut kaldı bugün, ne askerlik, ne savaş.

Araya gitti diye içlenme baharına

Huduttan götürdüğün şan yetişir yarına.

Ertesi gün başladı gün doğmadan yolculuk,

Soğuk bir mart sabahı... Buz tutuyor her soluk.

Ufku tutuşturmadan fecrin ilk alevleri

Arkamızda kalıyor şehrin kenar evleri.

Bulutların ardında gün yanmadan sönüyor,

Höyükler bir dağ gibi uzaktan görünüyor...

Yanımızdan geçiyor ağır ağır kervanlar,

Bir derebeyi gibi kurulmuş eski hanlar,

Biz bu sonsuz yollarda varıyoruz gitgide,

İki dağ ortasında boğulan bir geçide.

Sıkı bir poyraz beni titretirken içimden

Geçidi atlayınca şaşırdım sevincimden;

Ardımda kalan yerler anlaşırken baharla

Önümdeki arazi örtülü şimdi karla.

Bu geçit sanki yazdan kışı ayırıyordu,

Burada son fırtına son dalı kırıyordu,

Yaylımız tüketirken yolları aynı hızla

Savrulmaya başladı karlar etrafımızda,

Karlar etrafı beyaz bir karanlığa gömdü,

Kar değil, gökyüzünden yağan beyaz ölümdü...

Gönlümde canverirken köye varmak emeli

Arabacı haykırdı: “İşte Araplı beli!..”

Tanrı yardımcı olsun gayri yolda kalana,

Biz menzile vararak atları çektik hana.

Bizden evvel buraya inen üç dört arkadaş

Kurmuştular tutuşan ocağa karşı bağdaş.

Çıtırdayan çalılar dört cana can katıyor,

Kimi haydut, kimi kurt masalı anlatıyor...

Gözlerime çökerken ağır uyku sisleri

Çiçekliyor duvarı ocağın akisleri.

Bu akisle duvarda çizgiler belirliyor,

Kalbime ateş gibi şu satırlar giriyor:

Göynümü çekse de yârin hayali

Aşmaya kudretim yetmez cibali

Yolcuyum bir kuru yaprak misali

Rüzgârın önüne katılmışım ben

Sabahleyin gök yüzü parlak, ufuk açıktı,

Güneşli bir havada yaylımız yola çıktı...

Bu gurbetten gurbete giden yolun üstünde

Ben üç mevsim değişmiş görüyordum üç günde.

Uzun bir yolculuktan sonra İncesudaydık,

Bir handa, yorgun argın, tatlı bir uykudaydık.

Gün doğarken bir ölüm rüyasıyle uyandım;

Başucumda gördüğüm şu satırlara yandım:

Garibim, namıma Kerem diyorlar

Aslımı el almış, harem diyorlar

Hastayım, derdime verem diyorlar

Maraşlı Şeyhoğlu Satılmışım ben

Bir kitabe kokusu duyuluyor yazında,

Korkarım, yaya kaldın bu gurbet çıkmazında.

Ey Maraşlı Şeyhoğlu, evliyalar adağı!

Bahtına lânet olsun aşmadınsa bu dağı.

Az değildir, varmadan senin gibi yurduna,

Post verenler yabanın hayduduna, kurduna!..

Arabamız tutarken Erciyeş’in yolunu,

“Hancı, dedim, bildin mi Maraşlı Şeyhoğlu’nu”

Gözleri uzun uzun burkuldu kaldı bende,

Dedi: “Hana sağ indi, ölü çıktı geçende!”

Yaşaran gözlerimde her şey artık değişti,

Bizim garip Şeyhoğlu buradan geçmemişti...

Gönlümü Maraşlı’nın yaktı kara haberi,

Aradan yıllar geçti, işte o günden beri.

Ne zaman yolda bir han rastlasam irkilirim.

Çünkü sizde, gizlenen dertleri ben bilirim,

Ey köyleri hudûda bağlayan yaslı yollar,

Dönmeyen yolculara ağlayan yaslı yollar!

Ey garip çizgilerle dolu han duvarları,

Ey hanların gönlümü sızlatan duvarları...

ZEHİR VE ŞARAP

Bir söğüttür ki yaşla beslenir hatıralar,

Ve yaşar bir gül ömrü en uzun bir kahkaha.

Ey kumralım, gönülde kökleşmenin sırrı var:

Verdiğin bir azaba bir azap ekle daha.

Neler demez göynüme şu ceylan ki vurulmuş,

Şu kaplan ki uzatır kan dolu pençesini?

Kalbine bir goncanın dikeni değmeyen kuş

Bülbül olsa duyurmaz bana daldan sesini!

Aslıya bir an kadar sahip olsaydı Kerem,

Bekayı fâniliğe bağışlardı bu adlar;

Murada ermişlere örtülüdür pencerem,

Yer tutar kardeş gibi içimde namuradlar!

İki damla yaş kadar biri birine benzer,

Ta ezelden ikizdir “Ölümsüzlük”le “Acı”.

Sevgi bir hançer olsun, ayrılık başka hançer,

Buluşsun can evimde ye’sin iki kıskacı.

Bir damla zehrin tadı yeter bütün ömrüme,

Göynümü bir tas şarap avutur sade bir gün...

Bahtiyar ettim diye, ey kumralım, övünme:

Verdiğin ıztırabın büyüklüğüyle övün!

SEFİLLERİN ÖLÜMÜ

Gezdi örümcek gibi gözleri boş tavanda,

Bir köşede gerilmiş bir ağa düştü, kaldı.

Odaya bol rüzgârın dolduğu bir zamanda

Göğsü havasızlıktan daraldıkça daraldı.

Sessiz ecel dostunu karşılarken bir adam,

Sesleri büyülterek naklediyor kırık cam.

İşte, ezan ne kadar tez okundu bu akşam,

Kilisenin çanları ne kadar hızlı çaldı.

Dışarda fırtınanın şehri döğen kırbacı,

İçerde bağdaş kuran soğuk zehirden acı...

Bu hastanın güneşken hekimiyle ilacı

O da bugün, kimbilir, nerde safaya daldı?

Kulağının dibinde haykırıyor fırtına:

“Isınmak istiyorsan toprağı çek sırtına!”

Uzakta can verirken el dövüne yırtına

Onu ölüm bir derin uyku halinde aldı.

Yanan mumu söndürdü hastanın son nefesi,

Can kuşunu başı boş bıraktı ten kafesi:

Mesihin mucizesi, Tevratın felsefesi,

Arapların cenneti artık birer masaldı!

DÖNEMİN ÖTEKİ ŞAİRLERİ

SAMİH RIFAT (1874-3 Aralık 1932)

İstanbul’da doğdu. Ortaöğrenimini Koca Mustafa Paşa Rüştiyesi’nde tamamladıktan sonra özel öğrenim görerek yetişti. Fransızca, Arapça, Farsça öğrendi. Valilik, Dahiliye Vekaleti Müsteşarlığı yaptı, milletvekili seçildi. Maarif Vekaleti Telif ve Tercüme Heyeti, Türk Tarih ve Dil Kurumu başkanlıklarında bulundu. Hazine-i Fünun, Mektep dergilerinde çıkan ilk şiirlerinde (1894-1895) divan edebiyatı nazım biçimlerini (gazel, müseddes, kaside) kullanmış, çağdaşlarınca Muallim Naci’nin etkisinde görünmüştü. Sonra Tevfik Fikret’in yarattığı beğeni dünyasında kendini aradı. Bu evresinin ürünlerini Terakki (1898), İrtika (1899-1902) dergilerinde yayımladı. 1908’den sonra da “Milli Edebiyat” akımının ilkelerini benimseyerek hece ölçüsünü kullandı. Dilini sadeleştirdi. Resimli Gazete (1913), Edebiyat-ı Umumiye (19l7) bu tür şiirlerinin çıktığı dergiler arasındadır. Sadettin Nüzhet’in (Ergun) şiir ve düzyazılarını topladığı kitap Samih Rıfat, Hayatı ve Şiirleri (1934) adını taşıyor.

İHSAN RAİF (1877-1926)

Beyrut’ta doğdu. Özel öğrenim görerek yetiştirildi. Fransızca ve musiki dersleri aldı. Hece ölçüsüyle yazdığı şiirlerde halk şiir geleneğinden yararlandı. Milli Edebiyat akımının ilk benimsendiği yıllarda hece ölçüsüyle yazan ilk kadın şair olarak tanındı. Gözyaşları (1914) adlı şiir kitabı var.

KAYNAKLAR: Halit Fahri Ozansoy, Edebiyatçılar Çevremde (1970); Hüveyla Coşkuntürk, İhsan Raif Hanım (1987).

NEYZEN TEVFİK (1879-28 Ocak 1953)

Bodrum’da doğdu. İzmir İdadisi’ndeki öğrenimini yarıda bıraktı. Dönemin edebiyat ve müzik çevrelerine katıldı. Şair Eşref, Tokadîzade Şekip, Dede Remzi’yle arkadaşlık kurdu. İlk şiirlerini Muktebes dergisinde yayımlamaya başladı (1898). Bilgisini geliştirdi. Beş yıl kadar Mısır’da kaldı. Dönüşünde İstanbul’a yerleşti. Ney çalmadaki ustalığıyla çeşitli çevrelerin sevgisini kazandı. Her dönemde toplumsal kural ve baskıların dışında kalma çabası göstererek kendini alkole verdi. Birkeç kez akıl hastanesinde yattı. Kendine özgü kişiliğine bağlı olan hicivlerinde dil, anlatım gibi teknik kaygıları duymadığı halde bu türde gelişme sayılabilecek renkler getirdi; dizeleri uzun yıllar halk tarafından benimsenerek okundu.

YAPITLARI: Hiç (1918), Azâb-ı Mukaddes (1949).

KAYNAKLAR: Hikmet Dizdaroğlu, Fikirler (Mayıs 1950); Hilmi Yücebaş, Bütün Cepheleriyle Neyzen Tevfik (1958), Neyzen Tevfik ve Şiirleri (4. bas., 1969); Kemal Sülker, Edebiyat 81 (Ocak 1982); Mehmet Ergün, Neyzen Tevfik ve Azâb-ı Mukaddes’i (1983); Alpay Kabacalı, Neyzen Tevfik (1987).

GÖVSA, İBRAHİM ALAEDDİN (1889-29 Ekim 1949)

Ortaöğrenimini Trabzon ve Vefa idadilerinde, yükseköğrenimini Hukuk Mektebi’nde tamamladı (1910). İsviçre’de Jean Jacques Rousseau Enstitüsü’nde pedagoji ve psikoloji öğrenimi gördü (1913-1916). Yurda dönünce öğretmenlik, okul müdürlüğü ve Talim Terbiye üyeliği (1926) yaptı. Sivas (1927) ve Sinop’tan (1931) milletvekili seçildi. Maarif Vekâleti Başmüfettişliği görevinde bulundu (1935). İstanbul’dan milletvekili seçildi (1936-1946) ve İnönü (Türk) Ansiklopedisi genel sekreterliğine atandı. Ölümünden önce Hürriyet gazetesinde fıkra yazarlığı yapıyordu. Edebiyata aruz ölçüsüyle yazdığı şiirlerle başlayan Gövsa, Servet-i Fünun, Hıyaban (1908) –daha sonra hece ölçüsünü benimseyerek– Yeni Mecmua, Demet dergilerinde yazdı. Çocuk şiirleri türünde düzgün Türkçesiyle başarılı örnekler verdi. Özellikle ansiklopedi alanında yaptığı çalışmalarla haklı bir ün kazandı.

YAPITLARI: Çocuk Şiirleri (1911, 4. bas. 1923), Güftü Gû (şiirler, 1912), Çanakkale İzleri (şiirler, 1926), Şen Yazılar (mizah hikâyeleri, 1926), Süleyman Nazif (monografi, l933), Meşhur Adamlar Ansiklopedisi (4 cilt, 1933-1938), Acılar (şiirler 1941-1966), Söz Oyunları (nesirler, 1942), Türk Meşhurları Ansiklopedisi (1946), Resimli Yeni Lügat ve Ansiklopedi (1947).

YÖNTEM, ALİ CANİP (1887-26 Ekim 1967)

İstanbul’da doğdu. Ortaöğrenimini babasının sürgün edilmesi dolayısıyla yerleştikleri Selânik’te tamamladı. Hukuk Mektebi’nin son sınıfından ayrılarak öğretmenliğe başladı. Uzun yıllar öğretmen okullarında çalıştı. Milli Eğitim Bakanlığı müfettişliği, Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde öğretim üyeliği yaptı. Ordu (1934) ve Çanakkale’den (1961) milletvekili seçilerek parlamentoya girdi. Fecr-i Ati’nin en genç yazarlarından biri olarak ortaya çıkan Ali Canip, Manastır’da yayımlanan Hüsn ve Şiir (1910) dergisinde yazdı; kısa süre sonra Ömer Seyfettin ve Ziya Gökalp’in öncülüğünü yaptıkları Milli Edebiyat akımının amaçlarını benimsedi. Gökalp’in, İttihat ve Terakki Fırkası’nın genel merkezinden sağladığı yardımla Ömer Seyfettin’le birlikte Genç Kalemler (11 Nisan 1911) dergisini çıkardılar. Bu dergide çoğun, Ziya Gökalp’le birlikte yazdıkları başyazılarda yeni dilin bir hayat sorunu olduğu görüşünü savundu. Yekta Bahri takma adıyla da döneminin tutucularıyla sert tartışmalara girdi. Hece ölçüsüyle yazdığı şiirlerde yalın bir dil kullanma çabası gösterdi. Halka Doğru (11 Nisan 1914-3 Nisan 1915) adlı haftalık dergide, Yeni Mecmua (1917-18), Güneş (1927), Çınaraltı (1941-43), İstanbul (1944-46) dergilerinde genellikle inceleme ve araştırma yazıları yayımladı.

YAPITLARI: Geçtiğim Yol (şiirler, 1918), Milli Edebiyat Meselesi ve Cenab Beyle Münakaşalarım (makaleler, 1918), Türk Edebiyatı Antolojisi (1934), Ömer Seyfettin; Hayatı ve Eserleri (inceleme, 1935, 1943).

AKA GÜNDÜZ (1886-1958)

Selânik’te doğdu. Asıl adı Enis Avni’dir. Ortaöğrenimini Kuleli Askeri İdadisi’nde tamamladıktan sonra geçtiği Harbiye’nin ikinci sınıfından hastalanarak ayrıldı. Bir süre Paris’te hukuk okudu. Yurda dönünce II. Abdülhamid yönetimi tarafından Selânik’e sürgün edildi. İkinci Meşrutiyet’in ilanından sonra İstanbul’a yerleşerek gazeteciliğe başladı. İstanbul’un işgal günlerinde İngilizler tarafından Malta’ya sürülen yazarlar, düşün adamları arasında o da vardı. Cumhuriyet’ten sonra (1932) Ankara’dan milletvekili seçildi. 1946’ya kadar da her dönem parlamentoya girme olanağını buldu. İlk şiirleri Mecmua-i Edebiye, Malûmat, Terakki dergilerinde göründü. Sonra Ömer Seyfettin, Ali Canip, Ziya Gökalp ile birlikte Genç Kalemler hareketine katıldı. Hece ölçüsüyle yazdığı bu dönem ürünlerini de içine alan şiirlerinden oluşan kitabı Bozgun (1918) adını taşıyor.

Asıl ününü öykü ve romanları ile yapmıştır.

KAYNAKLAR:Hilmi Yücebaş, Bütün Cepheleriyle Aka Gündüz (1958), Yeni Yayınlar Dergisi (Şubat 1960); Abide Doğan, Aka Gündüz (1989).

ZORLUTUNA, HALİDE NUSRET (1901-10 Haziran 1984)

İstanbul’da doğdu. Ortaöğrenimini Erenköy Kız Lisesi’nde tamamladı. Bir süre İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde okuduktan sonra sınavla öğretmen oldu. Edirne Kız Öğretmen Okulu’nda, İstanbul Kız Lisesi’ndeki öğretmenliğini subay olan kocasıyla birlikte dolaştığı çeşitli illerde sürdürdü. Ankara Kız Teknik Öğretmen Okulu’ndaki son görevinden emekliye ayrıldı. Yarın (1921), Türk Kadını, Kadın Dünyası, Millî Mecmua, Ayda Bir, Çınaraltı dergilerinde (1923-43) yayımladığı şiirlerle tanındı.

YAPITLARI: Küller (roman, 1921), Sisli Geceler (roman, 1922, 3. bas. 1943), Geceden Taşan Dertler (şiirler, 1930), Gülün Babası Kim (roman, 1933), Yayla Türküsü (şiirler, 1943), Beyaz Selvi (öykü, 1945), Yurdumun Dört Bucağı (şiirler, 1950), Ellerim Bomboş (şiirler, 1967), Aşk ve Zafer (roman, 1978).

SAMİH RIFAT

ONUN SAZI

Bir dere boyunda yüksecik bir çam

Kol atmış bir yıkık damın üstüne.

Dertli bir anacık, çıkar bir akşam

Diker gözlerini çamın üstüne.

Oturur kıyıda düşünür ağlar

Dal budak seçilmez bir ana kadar.

Tarlası kuraktır, bahçesi kıraç

Bırakıp gidemez fakat kalsa aç

Şehit oğlu mudur bu öksüz ağaç

Demiş yurt kurtulsun kimsesiz ana

Bir tek yavrusunu vermiş vatana.

Oğlunun diktiği fidan bir dalmış

Büyümüş yeşermiş dal budak salmış

Sazı bir dalında asılı kalmış.

Kırık tellerine vurdukça rüzgâr

Saz ağlar, zavallı anacık ağlar.

ASKER KOŞMASI

İstiklâl savaşı gençleriyiz biz;

Tarihe koç Türkler diye şan verdik!

Yurdumuz azizdir, çiğnetmeyiz biz:

Uğruna bu kadar kahraman verdik.

Aç çıplak savaştık tipide, karda,

Kartallar avladık sarp kayalarda,

Sakarya önünde, Dumlupınar’da

Ulu Gazi’mize imtihan verdik.

Soğuklar zalimdi, kışlar amansız;

Kuşlar yuvalardan düşerdi cansız;

Vuruştuk yaralı, hasta, dermansız;

Ne aman istedik, ne aman verdik.

Yıllarca ufukta yedi renk bayrak

Salındı bizimdir diye bu toprak;

Hepsini allara boyadı şafak,

Göklere içtiği kadar kan verdik.

Kılıç kınlarından süzüldü kanlar

Al döndü akından kır küheylanlar,

Açtı baharımız hep erguvanlar,

Dağlara çiçekler armağan verdik.

Murat dağlarından indik aşağı,

Göründü uzaktan Gediz ırmağı,

Kuruldu İzmir’e Türk’ün otağı,

Vatana yeniden bir vatan verdik.

İHSAN RAİF

VAVEYLA

Bu ne vahşet, bu ne dehşet, bu ne kanlı günlerdir!

Bu mezâlim Afrika’da yamyamları ürpertir.

Medeniyet bizde diye ettikleri iddia

Hep yalanmış, hep sahteymiş, hep uydurma, hep riyâ.

Yalanların hayli zaman tatlı tatlı dinlendi,

Ağzındaki medeniyet ayağınla çiğnendi.

Ey, Avrupa medeniyeti kanlısın sen bugün,

İftihar mı sana görmek böyle kanlı bir düğün.

Utan, utan, ellerinle kapa artık yüzünü,

Doymadığın toprak senin doyursun aç gözünü.

Lâkin örtmez ayıbını o mülevves ellerin,

Sen mücrimsin titremeli bugün ağzan, her yerin.

Bari sıkıl, ey başını, lekelenmiş alnını.

Hicab ile göstermekten düşün neyle meşgulsün;

Bu dökülen kanlar içün vicdanından mesulsün.

Kasab mısın? ayıb, günah bu yirminci asırda,

Koyun gibi topraklarda, taşta, yerde, hasırda

Çıkık kollar, kırık başlar, parçalanmış kemikler,

Her tarafta iniltiler, kanla dolmuş beşikler.

Sağır mısın? Duymuyor musun masumların feryâdını;

Kör müsün ki görmüyorsun lekelendi bak adın.

Bu ne vahşet, bu ne dehşet bu marifet asrında.

Gül yerine kan koyuyor medeniyet kasrında.

Ne emekle kazanılmış her katresi o kanın,

Ey insanlar, zulm yetişir, bu gafletten uyanın:

Yırtıcılık beklenemez müşfik olan insandan;

Yoksa farkı nerde kalır insanların hayvandan.

Medeniyet alemine doğru adım atmalı,

Barbarlıklar, i’tisaflar yere girib batmalı,

İnsan göğsü olmamalı kurşunların hedefi,

Kan dökmeyi kaldırmaktır insanlığın şerefi,

Gözyaşıyla sönmemeli anaların ocağı,

Torunlarla dolmalıdır ataların kucağı.

Cennet gibi olmalıdır bu vatanın bucağı.

Her ülkede dalgalanıp medeniyet bayrağı,

Selamlaşıp durmalıdır kardeşliğin sancağı.

NEYZEN TEVFİK

OLDUKÇA

İncizâbınla senin bir başka hal oldukça ben

Hasretinle ney eder feryâd-ı lâl oldukça ben,

Dinliyen eşyâde, ruh-u hasbihal oldukça ben

İnleyen dağlarda sırr-ı infilâl oldukça ben,

Şerh-i devran eylerim neyde meâl oldukça ben.

Nağmeler halk eyliyor ruhumda fikr-i intizâr,

Sızlıyor kalbim gibi sazımdaki o târ-ü zar

Serseri çılgın terennümler değildir perdedâr,

Her tulû’un neşr-i ibda’ından sen ol aşikâr,

Her guruba, gizlenen reng-i melâl oldukça ben,

Anladım var cümle-i eşyâda sâbit bir şuur,

Şerh eder metni cemâdı cilve-i deycûr-u nur,

Ağlayan her dem beşiktir bak mezara pür gurûr

Derd-i aşkınla gülerdi her hârabe bi fütûr,

Ba’lbek sahralarında Danyâl oldukça ben,

Mabedi hicrânımın mihrâbı sahbayı adem,

Sarhoşuz aşkınla hem ben hem de şu nay-ı adem

Sunduğun peymâneyi nuş etti derya-yi adem

Her husûf-ı ref için amade şimâ-yi adem:

Âsmanı hikmetinde bir hilâl oldukça ben.

Neyzeni gök kandil etti cam-ı zerrin-i dehâ,

Bab-ı imânda yıkıldım, secde ettim bir daha,

Destgir-i tayfın millet ey büyük Gazi Baba!

Serseri tayfın izinden bir zaman olmaz cüdâ.

Âşina dillerde bakî bir hayâl oldukça ben.

İBRAHİM ALAEDDİN (GÖVSA)

KERVAN SESİ UZAKTA

Yüksek, karlı dağların arkasında kervanlar

Sürüklenen seslerle her an uzaklaşıyor,

Konuşmalar eksilip hafifleşiyor çanlar,

Seyrekleşen heceler uzun yollar aşıyor.

Kahkahalar koparak donuklaşıyor artık

O billûrdan şarkılar paslı bir uğultudur,

Gürültüler derinden gelen birer hıçkırık,

Sada, mesafelerden süzülen bir tortudur.

Yorgun düşüp ayrılmış bir yolcu var kervandan

Damla damla ufukta sönen çanı dinliyor,

Etrafını ıssızlık kapladıkça ayrılan,

Uzaklaşan uğultu ta ruhunda inliyor.

Kervan ilerledikçe seslerin rengi solar,

Musiki uzaklaşır, eksilir perde perde.

Suların çağıltısı, sevdalı fısıltılar,

Çocukların, kuşların cıvıltısı ilerde..

Ufuklarda silinsin güzel bir şehir gibi

Ses âlemi gittikçe sislere bürünüyor.

Ahenkler karışarak akıyor nehir gibi.

O bulanık dalgalar alçalıp sürünüyor.

Az duymanın alaca karanlığı altında

Sedanın akisleri bir garip ilham alır,

Her ses sanki sönecek bir yıldızdır yakında.

Yolcu artık ufkunu dinlemekten bunalır.

Bir mabet kubbesine aksederek dağılan

Seda nasıl başka bir cihandanmış gibiyse

Onun da duydukları sanki arzın dışından

Gelmiş gibi uymuyor hiç bir âşina sese.

Ne rüzgârın dallara üfürdüğü fısıltı,

Ne tan vakti koruda bülbüllerin demi var,

Ne pınarda sevdayi masal eden çağıltı.

Her sesin ayrı ayrı gönlünde matemi var.

İstiyor bir ses versin, taşlar da gelsin dile.

Fakat yerin tok sesi ona kadar yükselmez.

Yalnız kaldım ey Tanrı! diye bağırsa bile

Yanık çığlıklarına dağlardan yankı gelmez.

Çocukların al sesi, güzellerin o berrak,

Hüzünlü yahut şakrak, beyaz, penbe, eflâtun

Türlü renkli seslerin şimdi kendine uzak.

Ses hasreti çınlıyor kulağında yolcunun.

Etrafında ne kervan, ne kahkaha, ne de çan,

Şimdi kulaklarında evlât, ocak sesi yok...

Tâ içinde tatlı bir ürperişle çırpınan

O sevgili kadının keskin, sıcak sesi yok.

Ey yolcu! Eseflenme, kapılma ye’se, hınca

Issızlığın içinde çınlar ruhun engini.

Duygular derinleşir sesler uzaklaşınca,

Tek başına kalmazsan bulamazsın kendini.

Hürriyete kavuştun, artık sıyrıl tasadan,

Kervanı dinleyişte esirlik var, elem var.

İçindeki seslerden başkasını duymıyan

İşittiğine değil, düşündüğüne uyar.

İnsanlardan, hayattan adım adım uzakta

Kaldığını görmenin o acı lezzetine

Eren yolcu, boşalan ufukları bırak da

Kapan kendi ruhunun dolgun sükûnetine.

Kervan sesi uzakta, hasret çekme ey yolcu!

Gönül tenhada coşan sevda ile yükselir.

Alnını benliğinin iç yüzüne ey yolcu.

Tanrı gibi insan da yalnızken kudretlidir.

ALİ CANİP YÖNTEM

SOKAK FENERİ

Ölü bir camdan ağlıyan korku

İniyor serseri ve boş geceye;

Kaldırımlar bütün sükût, uyku...

Her duvar, her kovukta şimdi niye

Bir büyük göz niyaz eder, ağlar

“Bitsin artık bu gizli şüphe!” diye?

Korkarım... Saklanır heyûlâlar...

Bana der: “İşte bir sahife oku,

Sarı gölgemde hasta kalbin var!..”

Ölü bir camdan ağlayan korku...

ŞARKIN UFUKLARI

Daldım gözünde vehm uyuyan susmuş ufkuna;

Ey Şark, kanmadın mı asırlarca uykuna?..

Hâlâ huşua kubbeler en hisli bir penah

Hâlâ minarelerde tevekkül diyen bir âh,

Hâlâ saçaklarında güler baykuş evlerin,

Hâlâ köpek eninleri serper sokakta kin,

Hâlâ hurafeler yaşatır her çürük kafes,

Hâlâ beşik gıcırtısı, hâlâ o tozlu ses...

Yükselmiyen tazarruun ey Şark bitmiyor,

“Hayyalel Felâh”ını gökler işitmiyor...

Sönsün fezalarında sükûn işliyen seher,

Dönsün zeminlerinde de isyana secdeler,

Diz çökmesin sağır göğe öksüz duaların,

Yaksın bütün ufukları artık belâların,

Her zulmü, kahrı boğmaya bir parça kan yeter;

Ey Şark uyan yeter, yeter ey Şark, uyan yeter...

AKA GÜNDÜZ

VATAN

Vatan! sen büyüksün.. vatan! sen güzel..

Bu can fedâ olsun, senin yolunda,

Varlık içinde yok sana bir bedel

Hilâl sağ yanında, yıldız solunda

Gencim, ateşliyim, kavî kolluyum

Vatan hiç üzülme, ben Türk oğluyum!

Sisler dağılıyor, karlar eriyor,

Bahar gelmek üzre, çiçek açsana

Toplar ak dumandan duvak seriyor,

Vatan güllerini ona saçsana

Gencim, yüreğimde ateş doluyum

Vatan hiç üzülme, ben Türk oğluyum!

Vatan! sensin ancak arslan kafesi,

Gökler, şehidlerin mâi tahtıdır

Dağlar, gazilerin yeşil türbesi

Deniz, evlâdının coşkun bahtıdır.

Gencim kuvvetliyim, Rab’bin kuluyum

Vatan! güven bana, ben Türk oğluyum

AŞK YASASI

Uzaktan, geçiyor, uçuyor, bir kır at

Üstünde, dumandan, kanatlı bir hayat...

Sen kimsin? nereye? ey yiğit, genç atlı!

Kalplere verdiğin heyecan pek tatlı:

Şu genç kız, siliyor gözünün yaşını

Ey yolcu! azıcık çevir bak, başını...

Bakmadan bir defa bu mahzun güzele,

Çalıyor kamçıyı acele, acele.

Çok uzak koşuyor, uçuyor bir kır at,

Üstünde, dumandan, kanatlı bir hayat...

HALİDE NUSRET (ZORLUTUNA)

BU SES

Oynatır yüreğimi, tatlı uykumu böler:

Yükselerek günün ilk ışığı ile beraber

Ufuktan eser bu ses bir bahar yeli gibi.

Bu seste çiçekler var, güneşler var, deniz var;

Bu seste o yerlerin baharından bir iz var,

Süzülüyor gönlüme bir ışık seli gibi.

Hep bu sesin özlemi titriyor göz yaşımda,

Bu sesin okşayışı geziniyor başımda

Anamın parmakları, yavrumun eli gibi,

Keskin çığlıklarını beklerim yan yana

Özlediğim illerden haber getirir bana,

Ben bu sese vurgunum... Vurgunum deli gibi!

DAĞLARIN EFESİ

Gözleri yaş dolu yorgun bulutlar

Gökte gezip gezip iner dağlara.

Bazı birbirile sarmaşıp ağlar

Bir gariplik tavrı siner dağlara.

Bazı gururları aşkındır baştan:

Yanar da gözleri bulanmaz yaştan.

Başları dumandan, kalbleri taştan,

Derdini anlatmak hüner, dağlara.

Kalblerine basar al atlı efem,

Başlarında uçar kanatlı efem,

Sormaz bile gökler kaç katlı, efem

Ata biner gibi biner dağlara.

DİZİN

A

A. Cerrahoğlu 132, 141, 150, 185

A. Ferhan Oğuzkan 162

A. Hamit Ongunsu 17

A. İsmet 141

A. Kadir 50

A. Muhip Dıranas 50

A. Rıfkı 132

Abdullah Cevdet 130, 140, 142, 143, 144, 209

Abdullah Esat 141

Abdurrahman Medhi 140, 141

Abdülbaki Gölpınarlı 222

Abdülhak Hâmit 33, 69, 119, 141, 156, 211

Abdülhak Hayri 116

Abdülhak Şinasi 208

Abdülhak Şinasi Hisar 203, 208 223

Abide Doğan 270

Adile Ayda 223

Adnan Adıvar 157

Afife Anjelik 29

Agâh Efendi 19

Agâh Sırrı Levend 140, 141

Ağlasam 60, 62

Ahenk 70, 134

Ahlâk Buhranı 145

Ahmet Ağaoğlu 126, 127, 136, 142, 144, 150, 157

Ahmet Bedevi 129

Ahmet Cevdet Paşa 23

Ahmet Hamdi Aksekili 141

Ahmet Hamdi Tanpınar 49, 63, 147, 222, 223

Ahmet Haşim 63, 99, 115, 116, 137, 140, 142, 143, 145, 146, 147, 151, 196, 197, 198, 202, 203, 212, 254

Ahmet Haşim’in Ruh Ülkesinde 203

Ahmet Hikmet 117, 146, 196

Ahmet Hikmet Müftüoğlu 61, 142, 157

Ahmet İhsan Tokgöz 139

Ahmet Kabaklı 183, 198, 223

Ahmet Kutsi Tecer 63

Ahmet Miskioğlu 203

Ahmet Mithat Efendi 69, 71, 134

Ahmet Naim 141

Ahmet Rasim 139, 147

Ahmet Refik Altınay 144, 145, 210

Ahmet Reşit 139

Ahmet Samim 116, 137

Ahmet Şuayip 87, 139

Ahmet Temir 143

Ahmet Vefik Paşa 126, 134

Ahmet Zeki Velidi 144

Aile 213

Aka Gündüz 135, 141, 146, 270, 277

Akif Bey 29

Akademi 213

Akbaba 247

Akil Muhtar 142

Akşam 149, 197, 199, 213

Akşamlarım 142

Alaeddin Ergun 202

Âli Bey 29

Ali Canip Yöntem 115, 135, 141, 148, 247

Ali Ekrem 139

Ali Ekrem Bolayır 181

Ali Haydar 29

Ali Kemal 61, 210

Ali Mümtaz 254

Ali Mümtaz Arolat 147

Ali Naci Karacan 143

Ali’nin Arabası 41

Ali Nüzhet Göksel 148, 149

Ali Suavi 126, 134

Ali Süha 116

Ali Şir Nevâi 29

Ali Ulvi Elöve 140, 141

Ali Zeki Bey 147

Alpay Kabacalı 269

Anadolu 158

Araba Sevdası 139

Arif Dündar 147

Aruz 241

Âsım 179, 185

Asım Bezirci 50, 75, 150, 202, 203

Asır 134, 156

Asya Tiyatrosu 29

Âşık Garip 155

Âşiyan 44, 117

Aşk-ı Memnu 70, 73, 74, 75, 139

Âti 152

Attila Özkırımlı 50

Avrupa Mektupları 64

Ayyar Hamza 29

Ayda Bir 236, 239, 252, 270

Aydınlık 132, 149, 150, 151

Ayna Karşısında 248

B

Baha Tevfik 137, 172

Bahçe 132, 141, 156

Bâki 212

Baki Mazhar 145

Balıkçılar 45, 48

Battal Gazi 155

Bedrettin Tuncel 50

Beliren Simalar 35

Benim Şiirlerim 158

Benim Yârim 247

Besa 29

Beş Hececi 244

Beşir Fuad 70

Beynelmilel İhtilâl Fırkaları 132

Bırak Şu Kuşcağızı 141

Bilgi Mecmuası 144

Binbir Gece Masalları 69

Bir Gemi Yelken Açtı 254, 255

Bir Muhtıranın Son Yaprakları 70, 75

Bir Ölünün Defteri 75

Bir Ömür Böyle Geçti 259, 260

Bir Safha-i Kalp 35

Bir Sefilenin Hasbihali 32

Bir Yazın Tarihi 75

Bize Diyorlar ki 141

Bize Göre 197

Bizim Yokuş 248

Bozgun 270

Bunlar Odur 39

Burhan Asaf Belge 149

Burhan Cahit 140

Bütün Cepheleri ile Faruk Nafiz Çamlıbel 260

Büyük Mecmua 146, 210, 212, 247

C

Cadı 136

Cahit Sıtkı Tarancı 259

Cahit Tanyol 223

Canbaz 139

Celâlettin Harzemşah 29

Celâl Nuri 130

Celâl Nuri İleri 140

Celâl Sahir Erozan 135, 140

Cemal Nadir 143

Cemil Sena Ongun 203, 223

Cemil Süleyman 116, 117

Cemil Yener 75

Cenab Şehabettin 60, 61, 62, 63, 64, 88, 98, 136, 137, 138, 139, 141, 143, 145, 151, 157, 197, 198, 208, 210, 221, 259, 260

Cenge Giderken 134, 156, 159

Cevad Abdi 149

Cevat Yaltraklı 162

Cevdet Kudret 75, 90, 118, 260

Cezmi 27

Cinsi Ahlak 145

Cumhuriyet Dönemi 14, 27, 35, 36, 69, 74, 131, 197, 213

Ç

Çanakkale Şehitleri 185

Çanakkale Şehitliğinde 243

Çekiç Altında 140

Çengi Çerkes Özdenleri 29

Çınaraltı 233, 236, 239, 252, 269, 270

Çiftçilik 140, 159

Çingeneler 152

Çocuk Bahçesi 117, 134, 140, 141, 156, 171

Çocuklara Rehber 134

Çok Bilen Çok Yanılır 29

D

Dede Remzi 268

Demet 269

Demircinin Öğüdü 140

Dergâh 147, 148, 197, 212, 254

Dilhoş Darı 41

Dinle Neyden 256, 260

Divan Edebiyatı Beyanındadır 222

Divançe-i Fâzıl 116

Diyorlar ki 96, 162, 200, 212, 223

Doğan Yurdakul 155

Doksanbeşe Doğru 49, 50

Donanma 137, 243

Düşkün 86

E

Ebubekir Hazım 140

Ebülgâzi Bahadır Han 23

Ebülula Mardin 141

Ebüzziya Tevfik 24

Ecel-i Kaza 24

Edebi Mecmua 210, 212

Edebiyat Gazetesi 236

Edebiyat Tarihimizden 136

Edebiyat-ı Cedide 28, 39, 40, 41, 42, 44, 60, 61, 64, 70, 74, 86, 101, 115, 117, 118, 136, 137, 139, 142, 143, 145, 150, 151, 157, 158, 211, 220, 221

Edebiyat-ı Umumiye 256, 268

Edebiyata Dair 212, 217, 218, 221, 222

Edebiyatçılar Geçiyor 99, 160, 244

Edebiyatta Marazilik 145

Edebiyatta Müşterek Kıymetler 145

Eflâtun Cem Güney 98

Efzayiş Suat 97

El Desticado 215

El Mâlum 137

Eleji 250

Elhamra 233

Elhan-ı Şita 157

Elhan-ı Vatan 96, 100, 120

Emin Bülent 116, 117, 142, 143, 146

Emin Erişirgil 185

Emin Nihat 25

Emin Recep 147

Enis Avni 141, 270

Enis Behiç Koryürek 243, 244

Enver Naci Gökşen 162

Ercüment Ekrem 147

Erganun 118, 122

Erkek ve Kız 140

Esat Adil Müstecaplıoğlu 185

Eski Çağlar Tarihi 50

Eski Şeyler 43

Eşek 137

Eşref Edip 124

Evham 30

Evrak-ı Eyyam 64

Eylül 87, 88, 89, 90, 91

F

F. Celalettin 146

F. Sacit Ülkü 223

Faik Ali 33, 35, 100, 143, 145, 147

Faik Ali Ozansoy 98, 100, 110

Faik Sabri Duran 141

Falih Rıfkı Atay 146, 147

Faruk K. Timurtaş 233

Faruk Nafiz Çamlıbel 63, 145, 260

Fatih Kürsüsünde 179, 184

Fazıl Ahmet Aykaç 116, 135, 140, 144, 147

Fazıl Ahmet 116, 135

Fazıl Ahmet’e Gazel 146

Fazilet ve Asalet 155, 162

Fecr-i Âti 100, 115, 116, 117, 118, 119

Felsefe-i Umumiyeye Methal 144

Ferda 47, 55

Ferhunde Kalfa 41

Ferdi ve Şürekâsı 75, 90

Fethi Naci 75

Fethi Tevetoğlu 140, 162, 244

Fevzi Lütfi 148, 197

Fevziye Abdullah Tansel 203

Fezleke-i Tarihi Osmanî 23

Fikir Hareketleri 40

Fikirler 268

Firar 118

Forsa 146

Foto Magazin 213

Frankfurt Seyahatnamesi 197

Fuat Bayramoğlu 223

Fuat Hulusi 140

Fuzuli 175, 177, 212, 222

G

Gave Destanı 97, 105

Gazel 122

Gece 140, 228

Gece Yarısı 140

Geçmişten Gelen 50

Genç Kalemler 61, 126, 127, 135, 136, 143, 197, 219, 222, 269, 270

Genç Kız Kalbi 90

Genç Türk 124, 129, 148, 208

Gençlik ve Edebiyat Hatıraları 144

Göl Saatleri 151, 197, 198, 199, 200, 203

Gölgeler 180, 185

Gönül 257

Gönülden Gönüle 256, 260

Görenek 29

Gözyaşları 268

Gulyabani 136

Gurabahâne-i Lâklakan 197

Gurbet 147, 259

Gurbette İlk Bayram 239

Güldürü dergisi 29

Güllü Agop 29

Gülnihal 29

Gülşen 99

Güneş 202, 236, 252, 269

Güneşin Ölümü 244

Güzin Dino 27

H

H. Nazım 99, 139, 146

Hacle (Gelin Odası) 32

Hac Yolunda 64

Hadisat 98

Haftalık 143

Hak 61, 101

Hâkimiyet 141

Hâkimiyet-i Milliye 210, 213

Hakkı Süha 145

Hakkı Süha Gezgin 135

Hakkın Sesleri 178, 184

Hâlâ Güzel 25

Hâle 117

Halide Edib Adıvar 64, 89, 126, 136, 142, 145, 146, 147, 152, 212, 225

Halide Nusret Zorlutuna 147

Halil Nihat Boztepe 146

Halit Fahri 99, 117, 119, 140, 145, 146, 147, 151, 160, 162, 239, 244, 260, 268

Halit Ziya Uşaklıgil 71, 73, 75, 77, 79, 81, 83, 85

Halit Ziya’nın Son Romanı 75

Halk 61, 98

Halk gazetesi 61

Halka Doğru 101, 117, 136, 269

Halkçılık 145

Halûk’un Âmentüsü 47

Halûk’un Defteri 50

Hamamizade İhsan 147

Hamdullah Suphi 116, 117, 196, 212

Hamdullah Suphi Tanrıöver 117, 135, 142

Hanım Mektupları 35

Hân-ı Yağma 49

Hareket-i Edebiye 143

Harsçılar ve Biz 149, 151

Hasan Âli Yücel 116, 147

Hasan Bedrettin Paşa 29

Hasan Bülent Kahraman 223

Hasta 182

Hasta çocuk 45

Hâtıralar 179, 184

Havadis 236

Haver 70

Havuz 197, 201, 207, 254, 255

Hayal İçinde 139

Hayat 213, 239, 258

Hayat Dergisi 260

Hayat-ı Hakikiyye Sahneleri 41

Hayat ve Kitaplar 139

Hayattan Sayfalar 152

Haydar Rıfat 132

Hazine-i Fünun 60, 268

Hece 96, 236, 260, 268, 269, 270

Hecenin Beş Şairi 160

Hepsinden Acı 74, 75

Her Güzelliğe Aşık 118

Hıfzı Tevfik 145, 146

Hıyaban 236, 269

Hikmet Dizdaroğlu 64, 99, 268

Hikmet Feridun 223

Hikmet Tanyu 148

Hilmi Yavuz 223

Hilmi Yücebaş 162, 223, 260, 268, 270

Hilmi Ziya Ülken 140, 145, 147

Hisar 237, 239, 248

Hizmet 70, 86, 134

Hürriyet 61, 131, 184, 213, 269

Hürriyet Kasidesi 31

Hürriyet-i Fikriye 243

Hüseyin Cahit Yalçın 139

Hüseyin Hatemi 99

Hüseyin Namık Orkun 162, 147

Hüseyin Rahmi Gürpınar 70, 71, 136, 152

Hüseyin Siret Özsever 143, 147, 208

Hüseyin Suat Yalçın 97

Hüseyinzade Ali 142

Hüsn ve Şiir 269

Hüveyla Coşkuntürk 268

Hazine-i Evrak 70

Hüzün 118

I-İ-J

I. Kitap 101

II. Kitap 101, 223

III. Kitap 101

İbnürrefik Ahmet Nuri 147

İbrahim Aleaddin Gövse 145

İbret 17

İbrahim Necmi Dilmen 99, 147

İcâb-ı Gurur 30

İçtihat 130, 140, 250

İffet 28

İhsan Hamit Tiğrel 148

İhsan Raif 143, 147

İkbal 29

İkinci Ersas 29

İkdam 70, 131, 149

İkinci Hececiler 63

İleri 98, 210, 212, 256

İlim 141

İlm-i Sarf-ı Türkî 24

İlk Yara 140, 160

İnatçı Yahut Çöpçatan 30

İnci 247

İnci Engün 64

İnhizam 117

İnkılâb-ı Lisan 61

İnsan 213

İnsaniyet 131, 137

İntibah 27

Irkımın Türküsü 144, 161

İrtika 101, 211, 268

İskat-ı Cenin 29

İslâm 124

İslamcılık akımı 124, 125, 128, 178

İslâmlaşmak 125

İsmail Hakkı Baltacıoğlu 146

İsmail Hakkı İzmirli 141

İsmail Hami Danişment 142

İsmail Hikmet Ertaylan 98

İsmail Müştak 146

İsmail N. Ertaylan 50

İsmail Safa 98, 139, 176

İstanbul 60, 69, 70, 73, 77, 86, 87, 95, 96, 97, 98, 100, 101, 116, 117, 118, 119, 130, 131, 135, 140, 147, 149, 155, 157, 159, 164, 167, 170, 171, 175, 177, 182, 194, 196, 197, 208, 209, 210, 211, 212, 213, 214, 216, 217, 219, 220, 221, 229, 233, 236, 239, 243, 247, 250, 252, 254, 256, 258, 268, 269, 270

İstiklâl Marşı 185, 194

İştirak 131, 132, 137

İzmir Vilayet 70

İzzet Melih 116, 118, 146, 196

İzzet Melih Devrim 118

Jön Türk 100

K

Kadın Dünyası 270

Kadın Ruhu 117

Kadri Efendi 175

Kalem 61

Kâmus-i Türki 24

Kan Damlası 70, 90

Kanije Müdafaası 118

Kanun-u Esasi 175

Kara Belâ 29

Karabibik 25, 27

Kara Bir Gün 98

Karanfil ve Yasemin 90

Kayseri Gülleri 97

Kâzım Nami Duru 135

Kemal Sülker 269

Kemalettin Kamu 147, 151, 248

Kenan Akyüz 50, 96, 99, 100, 162

Kendim İçin 257

Kerem ile Aslı 69, 155

Kerim Sadi 132, 141, 149, 150, 185

Kılıçzade Hakkı 140

Kırık Hayatlar 74, 75

Kırık Mahfaza 118

Kırık Saz 50

Kırk Yalan Köse 30

Kırk Yıl 70, 71, 75

Kıssadan Hisse 24

Kıtai Diğer 244

Kızıl Saçlar 258

Kin 117

Kirli Çamaşırlar 97

Kokona Yatıyor 29

Komiserin Telaşı 146

Kopuz 162

Körebe 64

Kösem Sultan 118

Köy Düğünü 41

Kuğular 143, 199

Kunt Ozan 223

Kutadgu Bilig 22

Kur’a Neferi 141, 159

Kurtuluş 132

Küçük Mecmua 148, 149

Küçük Şeyler 71

L

L. Sami Akalın 75, 88, 90

Lâmi 116

Lehçe-i Osmânî 23

Leman Sadrettin 149

Letâif-i Rivâyat 24

Leyâl-ı Izdırap 139

M

M. Kaya Bilgegil 50

M. Saka 64

M. Şemsettin Günaltay 124, 141

M. Zekeriya Sertel 144, 146

M. Zühtü 142

Maarif 60

Mahalleye Mevkuf 41

Mahfel 124

Mahir Bülent 248

Mahmud Sadık 139

Mahmut Esat 142

Mai ve Siyah 70, 71, 72, 73, 74, 75, 139

Makber 32

Malûmat dergisi 43

Manastırlı Rıfat 29

Manzara Dergisi 26

Manzum Hikâye 178, 181

Manzume 132, 157, 159, 202, 203, 221, 222, 248

Mayıs Pazarı 80

Mazi-Âti 46

Mecmua-i Ebüzziya 99

Mecmua-i Edebiye 118, 197, 270

Medeniyet 128, 131

Medfiris 124

Mehmet Âkif 124, 125, 141, 175, 177, 180, 185, 216, 233

Mehmet Âkif’in İdealizmi 185

Mehmet Bayrak 50

Mehmet Behçet 118

Mehmet Cavit 87, 141

Mehmet Emin 155, 156, 157, 158, 159, 160, 161

Mehmet Emin Erişirgil 147

Mehmet Emin Yurdakul 63, 126, 134, 137, 140, 142, 157, 162, 171, 247, 258

Mehmet Ergün 269

Mehmet Fuat Köprülü 115

Mehmet Halit 147

Mehmet İzzet 144

Mehmet Kaplan 50, 223

Mehmet Necib Türkçü 134

Mehmet Rauf 86, 87, 88, 89, 90, 117, 139, 140

Mehmet Rüştü 116

Mehmet Şakir 30

Mehmet Tahir Bursalı 141

Mektep 86, 99, 177, 268

Melih Cevdet Anday 212

Memduh Necdet 149

Memleket Hikâyeleri 152

Meşakkat-ı Hayat 139

Meşveret 98

Mete Tunçay 150

Metin And 64, 90, 97, 248

Metres 28

Mev’ut Hüküm 145

Mezhepler ve İçtimaiyat 145

Millet Şarkısı 47

Milletçilik ve Beynelminelcilik 145

Millî Mecmua 254, 270

Milli Edebiyat 61, 63, 97, 99, 101, 118, 137, 138, 145, 150, 151, 152, 219, 221, 268, 269

Milli Vezin 145

Milliyet 127, 197

Mimar Kemalettin 145

Miras 244

Mirsad 43, 98

Misafiri İstiskal 29

Mithat Cemal 140, 233

Mithat Cemal Kuntay 185, 235

Muallim Cudi 132

Muallim Naci 44, 60, 62, 143, 177, 211, 268

Muasırlaşmak 143, 150

Muhakemetü’l-Lûgateyn 24

Muhiddin Nalbantoğlu 185

Muhit 117

Muhsin Ertuğrul 146

Muktebes 156, 268

Murat Belge 90

Murat Uraz 64, 202

Musavver Fen ve Edeb 101

Musavver Muhit 141, 197

Mustafa Baydar 117

Mustafa Durak 203

Mustafa Nihat Özön 147

Mustafa Suphi 138, 140

Mustafa Şekip 147

Mustafa Şekip Tunç 147

Mutallaka 28

Mustaripler 258, 259

Muzaffer Uyguner 100, 223

Müfit Ratip 115, 116, 118, 140, 144

Mülkiye 71, 170, 197

Mülkiye Mektebi 72, 96, 98, 99, 100, 119, 170, 176, 197, 243

Mülkiyeliler Birliği Dergisi 100

Müntehabat-ı Eş’ar 31

Mürebbiye 28

Müsameretnâme 25

Müseddes 268

Müstezat 199

Mütalâa 134

N

Nâbizade Nâzım 25, 27, 139

Nahit Sırrı 140

Nakiye Hala 41

Namık İsmail 146

Namık Kemal 43, 50, 69, 71, 97, 99, 115, 119, 129, 150, 160, 162, 177, 211, 220

Natüralizm 70

Nazan Güntürk 203

Nazım 252

Nâzım Hikmet 63, 149, 150, 151, 161, 198, 202, 218, 259

Necdet Kurdakul 139

Necdet Rüştü 147

Necip Asım 126, 134, 142, 144

Necip Fazıl Kısakürek 63, 259

Necip Necati 140, 141

Necip Türkçü 142

Necmettin Halil Onan 146, 147, 222

Necmettin Sadık Sadak 144, 145

Nedim 100, 117, 145, 146, 210, 212, 218, 220, 222, 239, 252, 254

Nedime 70

Nefi 222

Nemide 75

Nermin Suner 99

Nesr-i Harb 64

Nesr-i Sulh 64

Nevha 99

Nevruz 70

Neyzen Tevfik 268, 269

Nigâr Hanım 145

Nihat Reşat 129

Nihat Sami Banarlı 162, 218, 223, 237, 257, 260

Nilüfer Dergisi 30

Niyazi Akı 30

Niyazi Berkes 125, 142, 143

Nizamettin Ali 147, 149

Nurettin Topçu 185

Nurullah Ataç 46, 203, 217, 223

O-Ö

O Belde 202, 203, 205

Olcay Önertoy 75

Ongun 185

Orhan Burian 250

Orhan Seyfi Orhon 144, 146, 151, 185, 236, 237, 240

Orhan Veli Kanık 212

Orhun Kitabeleri 22

Osmanlı 13, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 29, 43, 49, 60, 61, 63, 69, 71, 117, 124, 125, 129, 130, 131, 134, 136, 139, 143, 144, 145, 150, 155, 176, 177, 197, 208, 209, 210, 216

Öğleden Sonra 140

Ölçü 31, 183, 221

Ölmek 197, 202

Ömer Naci 140, 141

Ö. Rıza Doğrul 175, 177

Ömer Seyfettin 71, 74, 135, 136, 138, 142, 144, 145, 146, 152, 269, 270

P

Pâkdamen 29

Papağan 236

Para 141, 159

Parvus Efendi 142

Peşin Söz 147

Peyam 61

Peyâm-ı Edebî 256

Peyam-ı Sabah 151

Piyale 197, 200

Prens Sabahattin 128, 129

Promete 130

R

Rasim Haşmet 132, 135, 141

Rauf Yekta 144

Realizm 70

Rebap 119

Recaizade Ekrem 70, 139, 141, 143, 211

Redif 60, 202, 260

Refik Halit Karay 74, 115, 116, 138, 143, 145, 152

Refik Nevzat 131

Resimli Gazete 98, 177, 268

Resimli Kitap 117, 197, 233

Reşat Nuri 89, 146

Rezzan Arif (Yalman) 147

Rıfat Necdet Evrimler 117

Rıza Tevfik Bölükbaşı 171, 173

Roma Kızları 250

Ruh-i Bikayd 117

Ruşen Eşref Ünaydın 96, 162

Rübab 136, 137

Rübab-ı Şikeste 43, 50, 145, 211

Rübabın Cevabı 50

S

S. Eyuboğlu 212

Saadet gazetesi 60

Sabah 22

Sabah Olursa 46

Sabahattin Ali 74

Sabiha Zekeriya Sertel 146, l 50, 185

Sade Bir Şey 41

Sadettin Nüzhet 64, 268

Sadrettin Celal 149, 151

Safahat 178, 181, 183, 184, 193

Saffeti Ziya 139

Sahra 32

Said Nazif Ozankan 148

Sait Faik 74

Sait Halim Paşa 124, 125, 141

Salahattin Enis 140

Salih Zeki Aktay 117, 145, 147

Salon 213

Salon Köşelerinde 34

Sami Karaören 223

Samih Rıfat 145, 268

Sâmipaşazade Sezai 71, 147, 208, 212

Sanat Sistemleri ve Ahmet Haşim ve Sembolizm 203

Satvet Lütfi 129

Sebat 60

Sebilürreşad 124, 141, 176

Sefile 70

Seher 140

Selahattin Batu 223

Selahattin Enis 143, 146, 152

Selami İzzet 146

Selim Nüzhet 147

Serap Hekimyan 29

Serbesti 129, 137

Sergüzeşt 27

Sergüzeşt-i Perviz 29

Sermet 118

Sermet Sami Uysal 223

Servet-i Fünun 43, 44, 45, 48, 60, 63, 70, 86, 87, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 109, 115, 117, 118, 119, 136, 137, 139, 140, 150, 156, 170, 171, 177, 197, 199, 211, 221, 239, 248, 259, 269

Sesler 240

Sevda 25

Seydi Yahya 29

Seyyie-i Tesâmüh 139

Sırat-ı Müstakim 124, 141, 181

Silinmez Çehreler, Beliren Simalar 35

Sis 47

Sivrisinek 144

Siyah Gözler 117

Solgun Demet 75

Son Havadis 236

Sosyalist 137

Sosyalizm Arkasında 141

Sosyalizm Menbaı 131

Sosyalizm Tarihinden Bir Yaprak 131

Sosyalizm ve Köylüler 131

Sosyalizmin Terakkiyatı ve İstikbali 131

Suda Halkalar 147, 260

Suphi Nuri İleri 140, 146

Suut Kemal Yetkin 203

Süleyman Kazmaz 162

Süleyman Nazif 99, 142, 145, 180, 185, 212, 269

Süleyman Nesip 96, 143, 145

Süleyman Paşa 126

Süleymaniye Kürsüsünde 178, 184

Ş

Şadırvan 252

Şahabettin Süleyman 143

Şahsî Ahlak 145

Şair 252, 254, 256

Şair Evlenmesi 29

Şair Eşref 268

Şark Tiyatrosu 29

Şarkın Sultanları 256, 257, 260

Şecere-i Evşad-ı Türkiye 23

Şefik Hüsnü 132, 133, 149, 208

Şehabettin Süleyman 115, 116, 118, 136, 140

Şehbal 239, 243

Şemsettin Kutlu 75, 162

Şemsettin Sami 134

Şerif Hulûsi 196, 198, 203

Şermin 50

Şeyh Galib 198, 219, 220

Şeyhülislam Musa Kazım 141

Şık 28

Şîr 203

Şinasi 126, 134, 136, 150, 220

Şûrayı Ümmet 117

Şükran Kurdakul 172

Şükrü Kurgan 99

Şükûfe Nihal 145, 252

T

Taaşşuk-i Tal’at ve Fınat 26

Tahir Alangu 96, 97, 100, 101

Tahlilât-ı Edebiyye 139

Tahrib-i Harâbat 99

Talip Apaydın 223

Tamat 60

Tanin 44, 61, 87, 117

Tanzimat 129, 132, 139, 141, 150, 157, 178, 220

Tanzimat Edebiyatı 38, 39, 41

Tarih-i Âlem 24

Tarih-i Cevdet 23

Tarih-i Kadîm 46, 47, 50

Tarık Zafer Tunaya 20, 125, 133

Tasvir 149

Tebessüm 118

Teehhül Yahut İlk Göz Ağrısı 30

Temâşâ-yi Hazan 62

Temâşâ-yi Leyal 62

Tenkidin Tekamülü 139

Terakki 268, 270

Tercüman-ı Ahval 23

Tevfik Fikret 43, 44, 47, 50, 60, 63, 98, 100, 130, 139, 141, 143, 145, 156, 158, 171, 181, 185, 197, 198, 202, 208, 220, 221, 222, 252, 268

Tevfik Nevzat 70, 134

Tevfik Rüştü Aras 144

Tevhid-i Efkâr 210, 212

Tezat 118

Timsal-i Aşk 117

Tiryaki Hasan Paşa 118

Tiryaki Sözler 64

Tiyatro 90

Tokadizade Şekip 140

Tuğrul Tanyol 223

Tulû-u Kamer 137

Turan Alptekin 202

Turan Nedir? 145

Turancı 127

Türk Ansiklopedisi 269

Türkçe’nin Galebesi ve Zaferi 145

Türk Derneği 126, 134, 136, 156

Türk Dili 50, 64, 203, 221, 223, 260

Türk Dünyası 142

Türk Düşüncesi 98

Türk Edebiyatı 99, 119, 162, 183, 270

Türk Edebiyatında Usul 144

Türk Kadını 270

Türk Kadınının Terakkisi 146

Türk Kültürü 203

Türk Sazı 140, 157, 160, 162

Türk Sözü 136

Türk Yurdu 117, 136, 142, 162, 247, 248, 250

Türkçe Şiirler 134, 140, 156, 162, 171

Türkçülüğün Esasları 127

Türkçülük Akımı 141, 144

Türkçülük Nedir? 145

Türker Acaroğlu 50

Türkiye’de Çağdaşlaşma 143

Türkiye’de “Millî İktisat” 143

Türkiye’de Sosyalizm’in Tarihine Katkı 141

Türkiyecilik ve Türkçülük 145

Türkleşmek 143, 150

U-Ü

Uluğ İğdemir 162

Ulûm 24

Ulum-u İktisadiye 87

Ulus 70, 236

Ulusal Edebiyat 96, 136, 156

Ulusçuluk Akımı 125, 126, 127, 150, 151, 198

Uyak 171, 236

Uyanış 248

Üç Medeniyet 128

Ülkü 162

Ümid 256

V-Y-Z

V. Şen Özen 64

Varlık 74, 90, 97, 99, 197, 239, 240, 244, 252, 254

Vasfi Mahir Kocatürk 260

Vaspuragan 29

Vatan Yahut Silistre 29

Vazife 137

Vehbi Eralp 222, 223

Vezin Meselesi 145

Vilayet gazetesi 98

Yadigârlarım 25

Yahya Kemal 63, 71, 145, 146, 147, 148, 185, 197, 200, 202, 208, 209, 210, 211, 212, 213, 214, 215, 216, 217, 218, 219, 220, 221, 222, 223, 252, 254, 259, 260

Yahya Kemal Beyatlı 208, 209, 211, 213, 215, 217, 219, 221, 223, 225, 227, 229, 231

Yahya Saim Ozanoğlu 148

Yakup Kadri 86, 89, 115, 116, 119, 136, 140, 142, 143, 145, 147, 148, 166, 172, 197, 203

Yalan 64

Yalan Tükendi 30

Yamalar 97

Yarın 146, 239, 270

Yaşar N. Nayır 50

Yaşar Nezihe 149

Yazı Masası Başında 141

Yedi Meşaleciler 197

Yeğenim 41

Yekta Bahri 269

Yeni Biçem 203

Yeni Hayat 127

Yeni Kıymetler 127

Yeni Lisan 101, 135

Yeni Mecmua 144, 145, 152, 197, 210, 212, 239, 243, 250, 256, 269

Yeni Yayınlar 100, 140, 248, 270

Yeniler-Eskiler 140

Yenilik Nedir? 147

Yenişehirli Avni 30

Yıldızlar ve Gölgeler 252

Yine O 137

Yolcu Yolun Şarksa 152

Yollar 142, 199, 200, 202

Yusuf Akçura 126, 134, 136, 142, 143, 144, 156, 157

Yusuf Ziya Ortaç 138, 162, 249, 260

Zafer 236, 270

Zafer Toprak 143

Zahir Güvemli 185

Zambak 86

Zavallı Çocuk 29

Zavallı Kayıkçı 140

Zavallı Kız 25

Zavallılar 140

Zehra 139

Zekâ 45, 70, 136

Ziya Gökalp 61, 126, 135, 136, 142, 143, 144, 145, 147, 148, 149, 150, 151, 156, 210, 222, 243, 247, 248, 258, 269, 270

Ziya Paşa 99, 129, 177, 211

Zulmet 142